ဝီကီပီးဒီးယား mywiki https://my.wikipedia.org/wiki/%E1%80%97%E1%80%9F%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter မီဒီယာ အထူး ဆွေးနွေးချက် အသုံးပြုသူ အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက် ဝီကီပီးဒီးယား ဝီကီပီးဒီးယား ဆွေးနွေးချက် ဖိုင် ဖိုင် ဆွေးနွေးချက် မီဒီယာဝီကီ မီဒီယာဝီကီ ဆွေးနွေးချက် တမ်းပလိတ် တမ်းပလိတ် ဆွေးနွေးချက် အကူအညီ အကူအညီ ဆွေးနွေးချက် ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဆွေးနွေးချက် မုခ်ဝ မုခ်ဝ ဆွေးနွေးချက် စာမူကြမ်း စာမူကြမ်း ဆွေးနွေးချက် TimedText TimedText talk မော်ဂျူး မော်ဂျူး ဆွေးနွေးချက် Event Event talk 0 2109 1055112 1044873 2026-09-24T15:48:03Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055112 wikitext text/x-wiki {{မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမိုင်းဆိုင်ရာ}} {{Outdated}} {{မြန်မာ့ ဒီမိုကရေစီအရေး လှုပ်ရှားမှုများ}} ၁၉၈၈ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၁ ခုနစ်အထိ မြန်မာနိုင်ငံသည် 'နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ'ဟု အမည်တပ်ထားသည့် စစ်အစိုးရက ထိန်းချုပ်ထားသော စစ်အာဏာရှင်အုပ်စိုးသည့် နိုင်ငံတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၁၉၉ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များကို ရွေးကောက်တင်မြောက်ခဲ့သော်လည်း ယင်းကိုယ်စားလှယ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းသည့် အရပ်ဘက်အစိုးရ အကောင်အထည်ပေါ်လာခြင်းမရှိခဲ့ချေ။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ထပ်မံ၍ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲကျင်းပကာ စစ်အစိုးရမှ ဖွဲ့စည်းထားသော အသွင်ပြောင်း 'ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ' မှ အနိုင်ရရှိကာ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဧပြီလမှ စတင်ကာ (တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း) ဒီမိုကရေစီ သမ္မတနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံအဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲကျင်းပခဲ့ကာ အတိုက်အခံပါတီအဖြစ် ရပ်တည်သော "အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်" မှ ကိုယ်စားလှယ်များ လွှတ်တော်အတွင်း စတင်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပခဲ့ကာ 'အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်' အပြတ်အသတ်အနိုင်ရရှိခဲ့၍ အစိုးရဖွဲ့နိုင်ခဲ့ကာ ၂၀၁၆ မှ ၂၀၂၁ ဇန်နဝါရီ ၃၁ အထိ တာဝန်ယူခဲ့သည်။ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင်လည်း ထပ်မံ၍ တောင်ပြိုကမ်းပြို အနိုင်ရရှိခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ၌ မြန်မာစစ်တပ်က အရပ်သားအစိုးရကို ဖယ်ရှား၍ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အချုပ်အခြာအာဏာ|နိုင်ငံတော်အာဏာ]]ကို သိမ်းယူခဲ့သည်။ ထို့နောက်ပိုင်းတွင် ဆန္ဒပြပွဲများစွာနှင့်အတူ စစ်အစိုးရအား ပုန်ကန်သော ပြည်တွင်းစစ်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|last=Taylor|first=Adam|title=What is going on in Myanmar after military coup removes Aung San Suu Kyi|language=en-US|work=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/2021/02/01/myanmar-military-coup/|access-date=22 February 2021|issn=0190-8286}}</ref><ref>{{Cite web|title=Myanmar coup: Protesters undeterred by police killings {{!}} DW {{!}} 21 February 2021|url=https://www.dw.com/en/myanmar-coup-protesters-undeterred-by-police-killings/a-56644083|access-date=22 February 2021|website=DW.COM|language=en-GB}}</ref> ယခုလက်ရှိတွင် စစ်အစိုးရသည် နိုင်ငံ၏ ၅၀%ကိုသာ ထိန်းချုပ်နိုင်တော့သည်။။<ref><nowiki>https://burmese.voanews.com/a/mndaa-captures-junta-northeast-command/7728591.html</nowiki></ref> == နိုင်ငံရေးအခြေအနေ == မြန်မာနိုင်ငံတွင် ၁၉ ရာစုမတိုင်မီက သက်ဦးဆံပိုင် ဘုရင်စနစ်ကျင့်သုံးခဲ့ပြီး မင်းဆက်ပေါင်းများစွာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉ ရာစု နှောင်းပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှတို့၏ နယ်ချဲ့ခြင်းကို ခံခဲ့ရပြီး ၁၉၄၇ ခုနှစ်ထိ ဗြိတိသျှကိုလိုနီအစိုးရ၏ လက်အောက်ခံအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၄ ရက်တွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီလက်အောက်မှ လွတ်မြောက်ကာ ပါလီမန်စနစ်ကို အခြေခံသော ဒီမိုကရေစီနိုင်ငံဖြစ်လာသည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် [[၁၉၆၂ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|အာဏာသိမ်းမှုတစ်ခုဖြစ်ခဲ့ပြီး]] မြန်မာနိုင်ငံသည် ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်း ဦးဆောင်သည့် 'မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ' လက်အောက်တွင် ဆိုရှယ်လစ်စနစ် ကျင့်သုံးသည့် အစိုးရတစ်ရပ်ထူထောင်ရန် ကြိုစားခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ၁၉၆၂ ခုနှစ်မှစ၍ စစ်အုပ်ချုပ်ရေး အောက်တွင် ရောက်ခဲ့ရသည်။ ၁၉၉၂ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ နိုင်ငံ့အကြီးအကဲမှာ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ၏ ဥက္ကဋ္ဌဟူသည့် ရာထူးကို ရယူထားသည်။ သူတင်မြှောက်ထားသည့် ဝန်ကြီးချုပ်မှာ ၂ဝဝ၃ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၄ ခုနှစ်ထိ ဦးခင်ညွန့်ဖြစ်ပြီး ဗိုလ်ချုပ်ကြီးစိုးဝင်းနှင့် အစားထိုးခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးနေရာအားလုံးလိုလိုအား တပ်မတော်အရာရှိများက ရယူထားသည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ဝန်ကြီးချုပ်နေရာကို [[သိန်းစိန်၊ ဦး| ဗိုလ်ချုပ်ကြီးသိန်းစိန်]]အား ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ အမေရိကန်နှင့် ဥရောပအစိုးရများက စစ်အစိုးရအား စားသုံးသူသပိတ်နှင့်အတူ ဒဏ်ခတ်အရေးယူပိတ်ဆို့ထားသည်။ ဖရီးဘားမား မြန်မာနိုင်ငံလွတ်မြောက်ရေးအတွက် လှုပ်ရှားသူများ၏ ဖိအားပေးမှုကြောင့် ဖောက်သည်များက သပိတ်မှောက်၊ ရှယ်ယာရှင်များက ဖိအားပေးခြင်းအားဖြင့် အနောက်နိုင်ငံကော်ပိုရေးရှင်းများ မြန်မာနိုင်ငံမှတပ်ခေါက် ပြန်ကုန်ကြပြီဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ဒဏ်ခတ်ပိတ်ဆို့မှုတွင်ပါသော အားနည်းချက်များကြောင့် အချို့အနောက်နိုင်ငံ ရေနံကုမ္ပဏီကြီးများ လုပ်ငန်းများ ဆက်လက်လုပ်ကိုင်လျက်ရှိပြီး အာရှစီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကလည်း ဆက်လက်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံလျက်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် သဘာဝ သယံဇာတ ထုတ်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းများတွင် ဖြစ်သည်။ ဥပမာ ပြင်သစ်ရေနံကုမ္ပဏီ တိုတယ်အက်စ်အေနှင့် အမေရိကန်ရေနံ ကုမ္ပဏီချက်ဗရွန် တို့သည် ရတနာ သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ပိုက်လိုင်းကို ဆက်လက်၍ လည်ပတ်လုပ်ကိုင်ကြပြီး မြန်မာနိုင်ငံမှ ထိုင်းနိုင်ငံသို့ ဓာတ်ငွေ့တင်ပို့လျက်ရှိသည်။ တိုတယ် (ယခင် တိုတယ်ဖီနာအက်ဖ်) သည် ပြင်သစ်နှင့် ဘယ်လဂျီယန်နိုင်ငံများရှိ တရားရုံးများတွင် ဓာတ်ငွေ့ပိုက်လိုင်းတည်ဆောက်စဉ်က ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်ဟု ယိုးစွပ်ခံရသည့် လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖေါက်မှုများအတွက် တရားစွဲဆိုခြင်း ခံနေရသည်။ ချက်ဗရွန်မှ မဝယ်ယူမီက ယူနိုကယ်လ်ကုမ္ပဏီသည်လည်း အလားတူ တရားတဘောင် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရပြီး သန်းပေါင်းရာချီ ကုန်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ၂ဝဝ၃ ခုနှစ် 'မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးနှင့် ဒီမိုကရေစီ အက်ဥပဒေ' ကို ပြဋ္ဌာန်းပြီး နောက် အမေရိကန်အစိုးရသည် မြန်မာနိုင်ငံမှ အဝတ်အထည်များနှင့် ဖိနပ်များ မှာယူတင်သွင်းခြင်းကို တားမြစ်ပိတ်ပင်လိုက်သည်။ အမေရိကန်ဦးဆောင်သည့် စီးပွားရေး ဒဏ်ခတ်ပိတ်ဆို့မှုသည် အရပ်သား ပြည်သူလူထုအား ထိခိုက်နစ်နာစေသည်ဟူသည့် ပြစ်တင်မှုများ ခံနေရသည်။ သို့သော်လည်း မြန်မာဒီမိုကရေစီ ခေါင်းဆောင် ဒေါ်[[အောင်ဆန်းစုကြည်]]က ဒဏ်ခတ်ပိတ်ဆို့မှုသည် စစ်အစိုးရကို ဖိအားပေးရာရောက်သည်ဟု အစဉ်တစိုက် ထောက်ခံခဲ့သည်။ စစ်အစိုးရသည် ဆိုးရွားလှသည့် လူ့အခွင့်အရေးချိုး ဖေါက်မှုမှတ်တမ်းအတွက် အပြစ်တင်ပြောဆိုခံနေရပြီး တိုင်းပြည်အတွင်း ဖြစ်ပျက်နေသည့် လူအခွင့်အရေး အခြေအနေအပေါ် နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများစွာတို့က စိုးရိမ်မကင်း ဖြစ်လျက်ရှိသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် လွတ်လပ်သည့်တရားစီရင်ရေး မရှိသည့်အပြင် စစ်အစိုးရသည် နိုင်ငံရေးအရ အတိုက်အခံပြုခြင်းကို သည်းခံခြင်းမရှိချေ။ အင်တာနက်အသုံးချမှုကိုလည်း ချုပ်ကိုင်ထားသည်။ အမေရိကန်အင်တာနက်ကုမ္ပဏီ ဖေါတီနက်မှ ဆန်ခါစစ်ထုတ်သည့် စနစ်ဖြင့် အင်တာနက်အသုံးပြုမှုကို ကန့်သတ်ထားသည်။ အီးမေးလ် ဝန်ဆောင်မှုများ၊ အခမဲ့ဝက်ဘ်လုပ်ငန်းများနှင့် နိုင်ငံရေးအရ အတိုက်အခံဘက်မှ ရပ်တည်သည့် ဒီမိုကရေစီလိုလားသော ဝက်ဘ်စာမျက်နှာများကိုလည်း ကန့်သတ်ထားသည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်က စီးပွားရေးစီမံခန့်ခွဲမှု ညံ့ဖျင်းခြင်းနှင့် နိုင်ငံရေးဖိနှိပ်ချုပ်ချယ်မှုများအား ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုများကို ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်စွာ နှိပ်ကွပ်ခဲ့သည်။ ထိုနှစ် ဩဂုတ် ၈ ရက်နေ့တွင် စစ်တပ်သည် ဆန္ဒပြသူများအား ပစ်ခတ်ခဲ့ရာ ၈၈၈၈ (၈လေးလုံး) အုံကြွမှုဟု တွင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၈၈ ခုနှစ် ဆန္ဒပြမှုများက ၁၉၉ဝ ပြည့်နှစ်ရွေးကောက်ပွဲ ဖြစ်မြောက်ရေးအတွက် လမ်းခင်းပေးခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်အား စစ်အစိုးရမှ အသိအမှတ်မပြုခဲ့ချေ။ ၁၉၉ဝ ပြည့်နှစ် ရွေးကောက်ပွဲတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ဦးဆောင်သည့် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်မှ လွှတ်တော်အမတ်နေရာပေါင်း ၈၃ ရာခိုင်နှုန်းကို အနိုင်ရရှိခဲ့သော်လည်း စစ်အစိုးရက တားမြစ်ပိတ်ပင်ခဲ့သည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် မြန်မာနိုင်ငံဒီမိုကရေစီ ပြန်လည်ရရှိရေးအတွက် တိုက်ပွဲဝင်ရာတွင် ချီးကျူး ခြင်းခံရသည်။ သူမသည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်က ငြိမ်းချမ်းရေးနိုဘယ်ဆုကို ဆွတ်ခူးခဲ့သည်။ သူမသည် နေအိမ်တွင် အကျယ်ချုပ်ဖြင့် မကြာခဏဆိုသလို ထိန်းသိမ်းခြင်း ခံနေရသည်။ မကြာသေးမီ ကာလများအတွင်းက စစ်အစိုးရသည် သူမ၏ပါတီ အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် (အန်အယ်လ်ဒီ)နှင့် စေ့စပ်ဆေးနွေးရန် လိုလားမှုပြသသည်။ ၂ဝဝ၃ ခုနှစ် မေ ၃၁ ရက်က မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း(ဒီပဲယင်း)တွင် သူမ၏ ယာဉ်တန်း တိုက်ခိုက်ခြင်း ခံရပြီးနောက် နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ချထားခြင်းခံရပြန်သည်။ ၂ဝဝ၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလအကုန်တွင် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ချမှုကို တစ်နှစ်ထပ်မံ၍ တိုးလိုက်သည်။ ကုလသမဂ္ဂ အတွင်းရေးမှူးချုပ် ကိုဖီအာနန်က ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေထံ တိုက်ရိုက်မေတ္တာရပ်ခံပြီး အာဆီယံနိုင်ငံများမှ ဖိအားပေး သော်လည်း ၂ဝဝ၆ ခုနှစ် မေတွင် ဒေါ် အောင်ဆန်းစုကြည်၏ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ကို နောက်ထပ်တစ်နှစ်ထပ်မံ၍ တိုးလိုက်သည်။ စစ်အစိုးရသည် နိုင်ငံတကာမှ ဝိုင်းပယ်ထားခြင်းကို တိုး၍ခံနေရသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြေအနေကို ကုလသမဂ္ဂတွင် အလွတ်တန်းသဘော ဆွေးနွေးတိုင်ပင်ကြရန် ၂ဝဝ၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလက ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီသို့ ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် တင်သွင်းခဲ့သည်။ မြန်မာစစ်အစိုးရအား စိတ်ပျက်ကြောင်း အာဆီယံနိုင်ငံများက ပြောကြားသည်။ သို့သော်လည်း တရုတ်နှင့် ရုရှတို့က စစ်အစိုးရအား ထောက်ခံလျက်ရှိသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ် [[သိန်းစိန်၊ ဦး | ဗိုလ်ချုပ်ကြီးသိန်းစိန် ]] ဦးဆောင်ကာ 'ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးအသင်း' ကို 'ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ' အဖြစ်ပြောင်းလဲကာ ၂၀၁၀ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲကို ကျင်းပခဲ့သည်။ 'ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ' မှ အပြတ်အသတ် အနိုင်ရကာ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဧပြီ (၁) ရက်နေ့တွင် 'ပြည်ထောင်စု သမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်' အဖြစ် ဒီမိုကရေစီ အရပ်သားအစိုးရ အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ နိုင်ငံတော် သမ္မတမှာ [[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင် သပိတ်မှောက်ခဲ့သော အတိုက်အခံပါတီ 'အမျိုးသားဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်' ဟာ ၂၀၁၂ခုနှစ် ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ကာ လွှတ်တော်များထဲသို့ စတင်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ [[သိန်းစိန်၊ ဦး| ဦးသိန်းစိန်]] ဦးဆောင်တဲ့ အစိုးရအဖွဲဟာ အပြုသဘောဆောင်တဲ့ အပြောင်းအလဲများကြောင့် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုအပါအဝင် ဥရောပနိုင်ငံများ နှင့် တခြား မြန်မာနိုင်ငံအပေါ် ပိတ်ဆို့ထားသော နိုင်ငံများမှ မြန်မာနိုင်ငံအပေါ် ပိတ်ဆို့မှုတွေကို ဖယ်ရှားပေးခဲ့သည်။ သို့သော် အပြည့်အဝ မဟုတ်ပေ။ <blockquote>၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပကာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဦးစီးသည်. 'အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်' တောင်ပြိုကမ်းပြို အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ၂၀၁၆ ဧပြီ ၁ ရက်နေ့တွင် အစိုးရသစ် သက်တမ်းစတင်သည်။ ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှာ သမ္မတ ဖြစ်ခွင့်မရှိသည့်အတွက် နောင်တက်လာမည့် သမ္မတအသစ်မှာ မည်သူဖြစ်မည်ဆိုတာ စောင့်ကြည့်လျက်ရှိကြသည်။ ရွေးကောက်ပွဲမတိုင်ခင် သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မှာ မိမိမှာ သမ္မတ အထက်တွင်ရှိမည်ဖြစ်ကြောင်း သတင်းထောက်များကို ဖြေကြားခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် သူမသည် နိုင်ငံတော်၏အတိုင်ပင်ခံဖြစ်လာသည်။</blockquote> == အုပ်ချုပ်ရေးကဏ္ဍ == === နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ === '''အဓိကရုံးတာဝန်ရှိ ပုဂ္ဂိုလ်များ''' {|class="wikitable" |- ! ရုံး ! အမည် ! ပါတီ ! စတင်တာဝန်ထမ်း ဆောင်သည့်ရက် |- |ဥက္ကဋ္ဌ၊ နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုး ရေးကောင်စီ |သန်းရွှေ | |၁၉၉၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၁၃ ရက် |- |ဝန်ကြီးချုပ် | သိန်းစိန် | |၂ဝဝ၄ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၁၉ ရက် |} စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအတွင်း နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုး ရေးကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌသည် တိုင်းပြည်၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ပြီး အစိုးရအဖွဲ.၏ အကြီးအကဲလည်းဖြစ်သည်။ ဤကောင်စီသည် ဝန်ကြီးချုပ်ဦးဆောင်သည့် ဝန်ကြီးအဖွဲ့ကို ကွပ်ကဲသည်။ ဝန်ကြီးဌာန (၃၂) ခု အပြင် ဝန်ကြီးချုပ်ရုံး၊ စာရင်းစစ်ချုပ်ရုံး၊ ရှေ့နေချုပ်ရုံး၊ တရားရုံးချုပ်၊ ဝန်ထမ်းရွေးချယ်လေ့ကျင့်ရေးအဖွဲ့ ကို ဖွဲ့စည်းကာ နိုင်ငံကို အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ === ၂၀၁၁ - ၂၀၁၆ === ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ပြည်ထောင်စု အစိုးရအဖွဲ့ကို နိုင်ငံတော်သမ္မတ၊ ဒုတိယသမ္မတများ၊ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ၊ ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ {|class="wikitable" |- ! ရာထူး ! အမည် ! ပါတီ ! စတင်တာဝန်ထမ်း ဆောင်သည့်ရက် ! တာဝန်ပြီးဆုံးသည့်ရက် |- |နိုင်ငံတော်သမ္မတ |ဦးသိန်းစိန် | ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ | ၂၀၁၁ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃၀ ရက် | ၂၀၁၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃၀ ရက် |- | ဒုတိယသမ္မတ | ဒေါက်တာ စိုင်းမောက်ခမ်း | ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ |၂၀၁၁ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃၀ ရက် | ၂၀၁၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃၀ ရက် |- | ဒုတိယသမ္မတ | သီဟသူရ ဦးတင်အောင်မြင့်ဦး | ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ |၂၀၁၁ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃၀ ရက် | ၂၀၁၂ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁ ရက် |- | ဒုတိယသမ္မတ | ဦးဉာဏ်ထွန်း | တပ်မတော်သား |၂၀၁၂ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၅ ရက် | ၂၀၁၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃၀ ရက် |} ဝန်ကြီးဌာန စုစုပေါင်း (၃၆) ခု ဖွဲ့စည်းထားရှိသည်။ === ၂၀၁၆ မှ ၂၀၂၁ === ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ပြည်ထောင်စု အစိုးရအဖွဲ့ကို နိုင်ငံတော်သမ္မတ၊ ဒုတိယသမ္မတများ၊ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ၊ ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ထို့အပြင် နိုင်ငံ​တော်၏အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် ဟူ​သောရာထူးအသစ်ပါထည့်သွင်းဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ဦးဝင်းမြင့်တက်လာအပြီးအထိ ဝန်ကြီးဌာန (၂၄)ခုရှိသည်။၂၀၁၈ နိုဝင်ဘာလတွင်မူ ဝန်ကြီးဌာန ၂၅ခုအထိ ရှိခဲ့သည်။ {|class="wikitable" |- ! ရာထူး ! အမည် ! ပါတီ ! စတင်တာဝန်ထမ်း ဆောင်သည့်ရက် ! တာဝန်ပြီးဆုံးသည့်ရက် |- |နိုင်ငံ​တော်သမ္မတ |ဦးဝင်းမြင့် |အမျိုးသားဒီမိုက​ရေစီအဖွဲ့ချုပ် |၂၀၁၈ ခုနှစ်၊မတ်လ ၃၀ရက် |ယ​နေ့ထိ |- | နိုင်ငံတော်သမ္မတ | ဦးထင်ကျော် | ပြင်ပ ပညာရှင် | ၂၀၁၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃၀ရက် | ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊မတ်လ ၂၁ရက် |- | နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် | ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် | အမျိုးသားဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ် | ၂၀၁၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၆ ရက် | ယနေ့အထိ |- | ဒုတိယသမ္မတ | rowspan="2" | ဦးမြင့်ဆွေ | rowspan="2" | ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ | ၂၀၁၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃၀ရက် | ယနေ့အထိ |- |ယာယီသမ္မတ |၂၀၁၈ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၁ရက် |၂၀၁၈ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃၀ရက် |- | ဒုတိယသမ္မတ | ဦးဟင်နရီဘန်ထီးယူ | အမျိုးသားဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ် | ၂၀၁၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃၀ ရက် | ယနေ့အထိ |} == အရေးပေါ်အခြေအနေ ကြေညာခြင်းများ (၂၀၂၁-၂၀၂၅) == ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အချုပ်အခြာအာဏာ]] ကို အဓမ္မနည်းဖြင့် ရယူရန် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|နိုင်ငံတော်အာဏာသိမ်းမှု]] ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]]သည် နိုင်ငံတော်သမ္မတ [[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဦးဝင်းမြင့်]]၊ [[နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်]] [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]၊ နှင့် အခြားသော လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ၊ နိုင်ရေးသမားများကို ဖမ်းဆီးခဲ့‌သည်။ ပြီးနောက် ယာယီသမ္မတ တာဝန်ကို ရယူထားသော ဦး[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]]က အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေး အစည်းအဝေးတွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး၏ ဥပဒေကဲ့သို့ အာဏာတည်သောအမိန့် အမိန့်အမှတ် (၁/၂၀၂၁) အားဖြင့် နိုင်ငံတော်၏ ဥပဒေပြုရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် တရားစီရင်ရေးအာဏာတို့အား [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]ထံသို့ လွှဲအပ်တာဝန်ပေးလိုက်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်း အရေးပေါ်အခြေအနေကို ကြေညာခဲ့ပြီး၊ အမိန့် ထုတ်ပြန်သည့်နေ့မှစ၍ တစ်နှစ်သတ်မှတ်လိုက်သည်။ === သက်တမ်းတိုးမြှင့်ခြင်း === [[s:ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်_ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ#%E1%80%A1%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%B1%E1%80%AB%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%AC%E1%80%9C%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8B%E1%80%B9%E1%80%8C%E1%80%AC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8|၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပုဒ်မ ၄၁၂ ပုဒ်မခွဲ (ခ)]] အရ၊ အရေးပေါ်အခြေအနေ ကြေညာထားသည့် ကာလကုန်ဆုံးပါက ခြောက်လစီ နှစ်ကြိမ်အထိ ထပ်မံတိုးမြှင့်နိုင်သည်ဟု ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ ဤပြဋ္ဌာန်းချက်အရ ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် ကြေညာခဲ့သော တစ်နှစ်တာ အရေးပေါ်အခြေအနေ ကုန်ဆုံးပြီးနောက် စစ်ကောင်စီက အရေးပေါ်အခြေအနေကို ခြောက်လစီ သက်တမ်းများဖြင့် အကြိမ်ကြိမ် ထပ်မံတိုးမြှင့်ခဲ့သည်။ ==== အရေးပေါ်အခြေအနေ ပထမကြိမ် သက်တမ်းတိုးမြှင့်ခြင်း (၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ - ၃၀ ဇူလိုင် ၂၀၂၂) ==== ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃၁ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ အစည်းအဝေး ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ ယာယီသမ္မတ အပါအဝင် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီအဖွဲ့ဝင်များ အားလုံးက ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈ ခုနှစ်) ပုဒ်မ ၄၂၅ နှင့် အညီ နိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံး အရေးပေါ် အခြေအနေ ကြေညာထားသည့်ကာလအား ခြောက်လသက်တမ်း တိုးမြှင့်ကြောင်းကို တစ်ညီတစ်ညွတ်တည်း ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြောင်းကို အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ ကြေညာချက်အမှတ် ၁/၂၀၂၂ အားဖြင့် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/npe/amiusaakaakyrennglunkhunrekeaangcii-kennyaakhkamtt-12022-thuttpn|title=အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ ကြေညာချက်အမှတ် ၁/၂၀၂၂ ထုတ်ပြန်|publisher=NPE|accessdate=12 August 2025}}</ref> အဆိုပါအစည်းအဝေးသို့ ယာယီသမ္မတ ဦးမြင့်ဆွေ၊ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ဦးတီခွန်မြတ်၊ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်၊ ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စိုးဝင်း၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မြထွန်းဦး၊ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဦးဝဏ္ဏမောင်လွင်၊ ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးထွဋ် နှင့် နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းထွန်းနောင်တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ (နစက) အတွင်းရေးမှူး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး အောင်လင်းဒွေးနှင့် တွဲဖက်အတွင်းရေးမှူး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦးတို့ကို အထူးဖိတ်ကြား၍ တက်ရောက်စေခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/amiusaakaakyrenng-lunkhunrekeaangcii-kennyaakhkamtt-12022-thuttpn|title=အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ကြေညာချက်အမှတ် ၁/၂၀၂၂ ထုတ်ပြန်|publisher=Myanmar Digital News|accessdate=12 August 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/224927|title=အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ အစည်းဝေး ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး အရေးပေါ်အခြေအနေ ကြေညာထားသည့် ကာလအား ခြောက်လသက်တမ်းတိုးမြှင့်|publisher=Eleven Media|accessdate=11 August 2025}}</ref> ==== ဒုတိယအကြိမ် အရေးပေါ်အခြေအနေကာလ (၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၂ - ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၃) ==== ပထမကြိမ် သက်တမ်းတိုးမြှင့်မှု သက်တမ်းကုန်ဆုံးပြီးနောက်၊ ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၏ [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] အစည်းအဝေး (၂/၂၀၂၂) ကို ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ နောက်တစ်နေ့ ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက်တွင် နိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံး အရေးပေါ်အခြေအနေ ကြေညာထားသည့်ကာလကို နောက်ထပ် (၆) လ သက်တမ်းတိုးမြှင့်လိုက်ကြောင်း ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေပုဒ်မ ၄၂၅ အရ ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://burmese.dvb.no/post/546219|title=ကာလုံအစည်းအဝေးခေါ်ယူပြီး စစ်ကောင်စီ အာဏာသိမ်းသက်တမ်း ၆ လထပ်တိုး|publisher=DVB Burmese|accessdate=12 August 2025}}</ref> အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီအစည်းအဝေးသို့ ယာယီသမ္မတ ဦးမြင့်ဆွေ၊ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ဦးတီခွန်မြတ်၊ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်၊ ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စိုးဝင်းနှင့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများဖြစ်ကြသော ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မြထွန်းဦး (ကာကွယ်ရေး)၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးထွဋ် (ပြည်ထဲရေး)၊ ဦးဝဏ္ဏမောင်လွင် (နိုင်ငံခြားရေး)၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းထွန်းနောင် (နယ်စပ်ရေးရာ) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင်၊ အထူးဖိတ်ကြားထားသည့် နစက အတွင်းရေးမှူး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး အောင်လင်းဒွေးနှင့် တွဲဖက်အတွင်းရေးမှူး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦး တို့လည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဒုတိယသမ္မတ ဦးဟင်နရီဗန်ထီးယူ ကမူ ကျန်းမာရေးအခြေအနေကြောင့် အစည်းအဝေးသို့ တက်ရောက်နိုင်ခြင်းမရှိကြောင်း ခွင့်ပန်ကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/28482|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ အစည်းအဝေး(၂/၂၀၂၂)ကျင်းပ|publisher=Ministry of Information|accessdate=12 August 2025}}</ref> ==== တတိယအကြိမ် အရေးပေါ်အခြေအနေကာလ (၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ - ၃၀ ဇူလိုင် ၂၀၂၃) ==== ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၏ [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] အစည်းအဝေး (၁/၂၀၂၃) ကို ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ နောက်တစ်နေ့ ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက်တွင် နိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံး အရေးပေါ်အခြေအနေ ကြေညာထားသည့်ကာလကို ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့မှစ၍ နောက်ထပ် (၆) လ သက်တမ်းတိုးမြှင့်လိုက်ကြောင်း ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေပုဒ်မ ၄၂၅ အရ ကြေညာခဲ့သည်။ * ကောင်စီအမိန့်အမှတ် ၆/၂၀၂၃ အားဖြင့် ပြည်ထောင်စုအစိုးအဖွဲ့ကို ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်ရာထူးကို (၅) ခုအား ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ==== စတုတ္ထအကြိမ် အရေးပေါ်အခြေအနေကာလ (၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ - ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄) ==== ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၏ [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] အစည်းအဝေး (၂/၂၀၂၃) ကို ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ နောက်တစ်နေ့ ဩဂုတ်လ ၁ ရက်တွင် နိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံး အရေးပေါ်အခြေအနေ ကြေညာထားသည့်ကာလကို ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁ ရက်နေ့မှစ၍ နောက်ထပ် (၆) လ သက်တမ်းတိုးမြှင့်လိုက်ကြောင်း ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေပုဒ်မ ၄၂၅ အရ ကြေညာခဲ့သည်။ အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီအစည်းအဝေးသို့ ယာယီသမ္မတ ဦးမြင့်ဆွေ၊ ဒုတိယသမ္မတ ဦးဟင်နရီဗန်ထီးယူ၊ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ဦးတီခွန်မြတ်၊ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်၊ ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စိုးဝင်းတို့အပြင် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများဖြစ်ကြသည့် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မြထွန်းဦး (ကာကွယ်ရေး)၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးထွဋ် (ပြည်ထဲရေး)၊ ဦးသန်းဆွေ (နိုင်ငံခြားရေး)၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းထွန်းနောင် (နယ်စပ်ရေးရာ) နှင့် ဒေါက်တာသီတာဦး (ဥပဒေရေးရာဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးနှင့် ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ အထူးဖိတ်ကြားထားသည့် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အတွင်းရေးမှူး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး အောင်လင်းဒွေးနှင့် တွဲဖက်အတွင်းရေးမှူး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦးတို့လည်း အစည်းအဝေးသို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြကြောင်း ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။ ==== ပဉ္စမအကြိမ် အရေးပေါ်အခြေအနေကာလ (၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ - ၃၀ ဇူလိုင် ၂၀၂၄) ==== ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၏ [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] အစည်းအဝေး (၁/၂၀၂၄) ကို ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ နောက်တစ်နေ့ ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက်တွင် နိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံး အရေးပေါ်အခြေအနေ ကြေညာထားသည့်ကာလကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက်နေ့မှစ၍ နောက်ထပ် (၆) လ သက်တမ်းတိုးမြှင့်လိုက်ကြောင်း ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေပုဒ်မ ၄၂၅ အရ ကြေညာခဲ့သည်။ အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီအစည်းအဝေးသို့ ယာယီသမ္မတ ဦးမြင့်ဆွေ၊ ဒုတိယသမ္မတ ဦးဟင်နရီဗန်ထီးယူ၊ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ဦးတီခွန်မြတ်၊ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်၊ ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စိုးဝင်းတို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ထို့အပြင် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများဖြစ်သည့် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး တင်အောင်စန်း (ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန)၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့် (ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန)၊ ဦးသန်းဆွေ (နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန) နှင့် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းထွန်းနောင် (နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန) တို့လည်း တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ အထူးဖိတ်ကြားထားသည့် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အတွင်းရေးမှူး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး အောင်လင်းဒွေးနှင့် တွဲဖက်အတွင်းရေးမှူး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦးတို့လည်း အစည်းအဝေးသို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြောင်း ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။ ==== ဆဋ္ဌမအကြိမ် အရေးပေါ်အခြေအနေကာလ (၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၄ - ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၅) ==== ကျန်းမာရေး အခြေအနေများကြောင့် ဆေးခွင့်ယူထားသည့် ယာယီသမ္မတ ဦးမြင့်ဆွေသည် တာဝန်များ ဆောင်ရွက်ရန် ပျက်ကွက်နေစဉ် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များကို လိုအပ်သလို ဆောင်ရွက်နိုင်ရန် ယာယီသမ္မတတာဝန်များအား နစကဥက္ကဋ္ဌထံသို့ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင် ၂၂ ရက်က လွှဲပြောင်းအပ်နှံခဲ့သည်။ == ဥပဒေပြုရေးကဏ္ဍ == === နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ === စစ်အုပ်ချုပ်ရေးလက်ထက်တွင် ဥပဒေပြုလွှတ်တော်မရှိပေ။ နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးကောင်စီမှ ဥပဒေများရေးဆွဲကာ ပြဋ္ဌာန်းသည်။ အမတ်နေရာ ၄၉၂ နေရာရှိသည့် ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကို လေးနှစ်တစ်ကြိမ် ခေါ်ယူသည်။ ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်တွင် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲကို ကျင်းပပေးခဲ့သော်လည်း ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်ကို အတည်မပြုခဲ့ပေ။ {|class="wikitable" style="font-size:95%" |- |+'''၁၉၉ဝ ပြည့်နှစ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်များ''' |- ! rowspan="2" | ပါတီ ! rowspan="2" | ရရှိမဲ ! rowspan="2" | နေရာ ! colpan="2" | % |- ! လူဦးရေ ! နေရာ % |- | အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် || ၇,၉၄၃,၆၂၂ ||၃၉၂ || ၅၈.၇ ||၇၉.၇ |- |ရှမ်းအမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် || ၂၂၂,၈၂၁ ||၂၃ ||၁.၇ ||၄.၇ |- |ပါတီငယ်များနှင့် တစ်သီးပုဂ္ဂလများ || ၁,၆ဝ၆,၈၅၈ ||၈၂ ||၁၂.၁ ||၂.၄ |- |ရခိုင်အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် ||၁၆ဝ,၇၈၃ ||၁၁ ||၁.၂ ||၂.၂ |- |တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီ ||၂,၈ဝ၅,၅၅၉ ||၁၀ ||၂.၁ ||၂.ဝ |- |မွန်အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး ||၁၃၈,၅၇၂ ||၅ ||၁.ဝ ||၁.ဝ |- |လူ့အခွင့်အရေးအတွက် အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ ||၁၂၈,၁၂၉ ||၄ ||၁.ဝ |- |ချင်းအမျိုးသားဒီမိုကရေစီပါတီ ||၅၁,၁၈၇ ||၃ ||ဝ.၄ ||ဝ.၈ |- |ကချင်ပြည်နယ် ဒီမိုကရေစီကွန်ဂရက် ||၁၃,၉၉၄ ||၃ ||ဝ.၁ ||ဝ.၁ |- |အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီပါတီ || ၇၂,၆၇၂ ||၃ ||ဝ.၅ ||ဝ.၁ |- |ပြည်ထောင်စုအမျိုးသားပအို့ဝ်အဖွဲ့ချုပ် || ၃၅,၃၈၉ ||၃ ||ဝ.၃ ||ဝ.၁ |- |ကယားအမျိုးသားညီညွတ်ရေးဒီမိုကရက်တစ်အဖွဲ့ချုပ် ||၁၆,၅၅၃ ||၂ ||ဝ.၁ ||ဝ.၁ |- |ကယား ပြည်နယ် တိုင်းရင်းသားများညီညွတ်ရေးအဖွဲ့ချုပ် ||၁၁,၆၆၄ ||၂ ||ဝ.၁ || - |- | နာဂတောင်တန်းဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးပါတီ || ၁ဝ,၆၁၂ ||၂ ||ဝ.၁ || - |- |တအောင်း (ပလောင်) အမျိုးသားညီညွတ်ရေးဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် ||၁၆,၅၅၃ ||၂ ||ဝ.၁ || - |- |ဇိုမီးအမျိုးသားကွန်ဂရက် ||၁၈,၆၃၈ ||၂ ||ဝ.၁ || - |-style="background-color:#E9E9E9" |စုစုပေါင်း တရားဝင်မဲ (စုစုပေါင်းမဲအရေအတွက်၏ ၈၇.၇ %) ||၁၃,၂၅၃,၆ဝ၆ ||၄၉၂ ||၁၀၀ || |-style="background-color:#E9E9E9" |ပယ်ဖျက်မဲ ||၁၅,၈၅၈,၉၁၈ || || || |-style="background-color:#E9E9E9" |တရားဝင်မဲ ||၁၅,၁၁၂,၅၂၄ || || || |-style="background-color:#E9E9E9" |မဲပေးနိုင်သူဦး ရေ ||၂ဝ,၈၁၈,၃၁၃ || || || |- |} === ၂၀၁၁ - ၂၀၁၆ === ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအရ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ ကို ၂၀၁၀ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၇ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ ရွေးကောက်ပွဲနောက်ဆုံးရလဒ်များကို ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်အဖွဲ့က ၂၀၁၀ နိုဝင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့တွင် တရားဝင် ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။ [https://web.archive.org/web/20150911035340/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-11/17/c_13611242.htm][http://www.ajmmc.org/2010/11/6013.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200817041645/http://www.ajmmc.org/2010/11/6013.html |date=17 August 2020 }}[http://www.ajmmc.org/2010/11/14786.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210114053301/http://www.ajmmc.org/2010/11/14786.html |date=14 January 2021 }}[http://www.ajmmc.org/atom.xml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201214102154/http://www.ajmmc.org/atom.xml |date=14 December 2020 }} ==== အမျိုးသားလွှတ်တော်==== အမျိုးသားလွှတ်တော် အမတ်နေရာ ၂၂၄ နေရာအနက် ၁၆၈ နေရာကို ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခဲ့သည်။ ပါတီအလိုက် အမတ်ဦးရေမှာ {| class="wikitable" |- ! စဉ် ! ပါတီ ! % ! ဦးရေ |- | 1 | ပြည်ထောင်စု ကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ | 76,79% | 129 |- | 2 | ရခိုင်တိုင်းရင်းသားများ တိုးတက်ရေးပါတီ | 4,17% | 7 |- | 3 | တိုင်းရင်းသား စည်းလုံး ညီညွတ်ရေးပါတီ | 2,98% | 5 |- | 4 | အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အင်အားစု | 2,38% | 4 |- | 5 | ချင်းတိုးတက်ရေးပါတီ | 2,38% | 4 |- | 6 | ရှမ်းတိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီ | 1,78% | 3 |- | 7 | မွန်ဒေသလုံးဆိုင်ရာ ဒီမိုကေရစီ ပါတီ | 1,78% | 3 |- | 8 | ဖလုံ - စဝေါ် ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီ | 1,78% | 3 |- | 9 | ချင်းအမျိုးသားပါတီ | 1,19% | 2 |- | 10 | ‘ဝ’ ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီ | 0,60% | 1 |- | | အခြားပါတီများ | 4,17% | 7 |- | colspan=2|<center>'''စုစုပေါင်း'''</center> | 100% | 168 |} ==== ပြည်သူ့လွှတ်တော် ==== ပြည်သူ့လွှတ်တော် အမတ်နေရာ ၄၄၀ အနက် ၃၃၀ ကို ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခဲ့သည်။ ပါတီအလိုက် ရွေးကောက်တင်မြှောက် ခံရသည့် အမတ်ဦးရေမှာ {| class="wikitable" |- ! စဉ် ! ပါတီ ! % ! ဦးရေ |- | 1 | ပြည်ထောင်စု ကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ | 78,48% | 259 |- | 2 | ရှမ်းတိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီ | 5,45% | 18 |- | 3 | တိုင်းရင်းသား စည်းလုံး ညီညွတ်ရေးပါတီ | 3,64% | 12 |- | 4 | အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အင်အားစု | 3,64% | 12 |- | 5 | ရခိုင်တိုင်းရင်းသားများ တိုးတက်ရေးပါတီ | 2,72% | 9 |- | 6 | မွန်ဒေသလုံးဆိုင်ရာ ဒီမိုကေရစီ ပါတီ | 0,91% | 3 |- | 7 | ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ် | 0,91% | 3 |- | 8 | ချင်းအမျိုးသားပါတီ | 0,61% | 2 |- | 9 | ချင်းတိုးတက်ရေးပါတီ | 0,61% | 2 |- | 10 | ဖလုံ - စဝေါ် ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီ | 0,61% | 2 |- | 11 | ‘ဝ’ ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီ | 0,61% | 2 |- | 12 | Unity and Democracy Party of Kachin State | 0,30% | 1 |- | 13 | ကရင်ပြည်သူ့ပါတီ | 0,30% | 1 |- | 14 | အင်းအမျိုးသား ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး ပါတီ | 0,30% | 1 |- | 16 | တအောင်း (ပလောင်) အမျိုးသားပါတီ | 0,30% | 1 |- | | အခြားပါတီများ | 0,61% | 2 |- | colspan=2|<center>'''စုစုပေါင်း'''</center> | 100% | 330 |} ၂၀၁၀ ရွေးကောက်ပွဲအရ လွှတ်တော်အစည်းအဝေးများကို၂၀၁၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ (၁) ရက်နေ့တွင် စတင်ကျင်းပခဲ့သည်။ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် '[[ရွှေမန်း၊ ဦး| သူရဦးရွှေမန်း]]' နှင့် အမျိုးသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် [[ခင်အောင်မြင့် (နိုင်ငံရေးသမား)|'ဦးခင်အောင်မြင့်]]' တို့ ခန့်အပ်ခြင်းခံခဲ့သည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ (၃၁) ရက်နေ့တွင် သက်တမ်းကုန်ဆုံးခဲ့သည်။ === ၂၀၁၆ - ယနေ့အထိ === [[File:Myanmar election 2015.jpg|thumb|မဲရုံတစ်ရုံတွင် မဲပေးနေကြပုံ]] [[File:Myanmar election 2015 ballot paper.jpg|thumb|မဲလက်မှတ်နှင့် တံဆိပ်တုံး]] ၂၀၁၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် [[ပြည်ထောင်စု ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်]] က ကြေညာခဲ့သည့် ရလဒ်များအရ အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်သည် ပြည်သူ့လွှတ်တော် အမတ်နေရာ ၂၃၈ နေရာ နှင့် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်တွင် ၃၄၈ နေရာ ရရှိခဲ့ပြီး အစိုးရဖွဲ့နိုင်ရန် လိုအပ်သော အမတ်အရေအတွက်ကို ကျော်လွန်ခဲ့သည်။ အဆိုပါရလဒ်များအရ အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်အနေဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] တစ်ဦးကို ရွေးချယ်နိုင်ပြီ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |url=http://www.mmtimes.com/index.php/national-news/17623-nld-wins-absolute-majority-in-parliament.html |title=NLD Wins Absolute Majority in Parliament |work=[[မြန်မာတိုင်း(မ်)]] |date=၁၃ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၅ |last=Dinmore |first=Guy |access-date=26 February 2016 |archive-date=5 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205084501/http://www.mmtimes.com/index.php/national-news/17623-nld-wins-absolute-majority-in-parliament.html }}</ref> ==== အမျိုးသားလွှတ်တော် ==== <!-- calcate for seats %: n * 4/3 % --> {{Election Summary net Begin| title = အမျိုးသားလွှတ်တော် ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅}} {{Election Summary net Party| |party = အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် |seats = ၁၃၆ |net = {{increase}}၁၃၂ |votes = |votes % = |seats % = ၆၀.၂၇ |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party = ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ |seats = ၁၂ |net = {{decrease}}၁၁၂ |votes = |votes % = |seats % = ၅.၃၆ |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party = ရခိုင်အမျိုးသားပါတီ |seats = ၁၀ |net = {{increase}}၄ |votes = |votes % = |seats % = ၄.၄၆ |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party = ရှမ်းတိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် |seats = ၃ |net = {{increase}}၂ |votes = |votes % = |seats % = ၁.၃၄ |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party = ဇိုမီးဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် |seats = ၂ |net = {{increase}}၂ |votes = |votes % = |seats % = ၀.၈၉ |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party = မွန်အမျိုးသားပါတီ |seats = ၁ |net = {{increase}}၁ |votes = |votes % = |seats % = ၀.၄၅ |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party =တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီ |seats =၁ |net ={{decrease}}၄ |votes = |votes % = |seats % =၀.၄၅ |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party = ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ် |seats = ၁ |net ={{increase}}၁ |votes = |votes % = |seats % = ၀.၄၅% |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party = တအာင်း(ပလောင်)အမျိုးသားပါတီ |seats = ၁ |net = {{increase}}၁ |votes = |votes % = |seats % = ၀.၄၅% |plus/minus = }} {{Election Summary net Other| |party = တစ်သီးပုဂ္ဂလ |seats = ၂ |net ={{increase}}၂ |votes = |votes % = |seats % = ၀.၈၉% |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party = မွန်ဒေသလုံးဆိုင်ရာ ဒီမိုကရေစီပါတီ |seats = ၀ |seats % = ၀ |net = {{decrease}}၄ |votes = |votes % = |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party = ရှမ်းတိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီ |seats = ၀ |seats % = ၀ |net = {{decrease}}၃ |votes = |votes % = |plus/minus = }} {{Election Summary net Other| |party = အခြား |seats = ၀ |seats % = ၀ |net = {{decrease}}၁၈ |votes = |votes % = |plus/minus = }} {{Election Summary net Other| |party = [[တပ်မတော်|တပ်မတော်သား ကိုယ်စားလှယ်]] |seats = ၅၆ |net = {{steady}} |votes = – |votes % = – |seats % = ၂၅.၀၀ |plus/minus = ၀ }} {| class="wikitable sortable" |- | colspan=2|'''စုစုပေါင်း'''||'''၂၂၄'''|| ||'''၁၀၀'''|| || || |} {{Election box end}} ==== ပြည်သူ့လွှတ်တော် ==== {{Election Summary net Begin| title = ပြည်သူ့လွှတ်တော် ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅}} {{Election Summary net Party| |party = အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် |seats = ၂၅၅ |net = {{increase}}၂၁၈ |votes = |votes % = |seats % = ၅၇.၉၅ |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party = ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ |seats = ၃၀ |net = {{decrease}}၁၈၂ |votes = |votes % = |seats % = ၆.၈၁ |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party = ရခိုင်အမျိုးသားပါတီ |seats = ၁၂ |net = {{increase}}၄ |votes = |votes % = |seats % = ၂.၇၃ |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party = ရှမ်းတိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် |seats = ၁၂ |net = {{increase}}၁၂ |votes = |votes % = |seats % = ၂.၇၃ |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party = ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ် |seats = ၃ |net = {{steady}} |votes = |votes % = |seats % = ၀.၆၈ |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party = တအာင်း(ပလောင်)အမျိုးသားပါတီ |seats = ၃ |net ={{increase}}၁ |votes = |votes % = |seats % = ၀.၆၈ |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party = လီဆူအမျိုးသားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးပါတီ |seats = ၂ |net ={{increase}}၂ |votes = |votes % = |seats % = ၀.၄၅ |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party = ဇိုမီးဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် |seats = ၂ |net ={{increase}}၂ |votes = |votes % = |seats % = ၀.၄၅ |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party = ကချင်ပြည်နယ်ဒီမိုကရေစီပါတီ |seats = ၁ |net ={{steady}} |votes = |votes % = |seats % = ၀.၂၃ |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party = ကိုးကန့် ဒီမိုကရေစီနှင့် ညီညွတ်ရေးပါတီ |seats = ၁ |net ={{steady}} |votes = |votes % = |seats % = ၀.၂၃ |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party = ဝ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ |seats = ၁ |net ={{decrease}}၁ |votes = |votes % = |seats % = ၀.၂၃ |plus/minus = }} {{Election Summary net Other| |party = တစ်သီးပုဂ္ဂလ |seats = ၁ |net ={{increase}}၁ |votes = |votes % = |seats % = ၀.၂၃ |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party = ရှမ်းတိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီ |seats = ၀ |net = {{decrease}}၁၈ |votes = |votes % = |seats % = ၀ |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party = တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီ |seats = ၀ |net = {{decrease}}၁၂ |votes = |votes % = |seats % = ၀ |plus/minus = }} {{Election Summary net Party| |party = မွန်ဒေသလုံးဆိုင်ရာ ဒီမိုကရေစီပါတီ |seats = ၀ |net = {{decrease}}၃ |votes = |votes % = |seats % = ၀ |plus/minus = }} {{Election Summary net Other| |party = အခြား |seats = ၀ |net = {{decrease}}၁၂ |votes = |votes % = |seats % = ၀ |plus/minus = }} {{Election Summary net Other| |party = နယ်မြေမတည်ငြိမ်ခြင်းကြောင့် ရွေးကောက်ပွဲမလုပ်သည့် နေရာများ<ref>{{cite web | url = http://www.theguardian.com/world/2015/nov/11/aung-san-suu-kyi-wins-seat-myanmar-election-results-tallied | title = Myanmar election: Aung San Suu Kyi calls for reconciliation talks with military | author = Oliver Holmes | publisher = The Guardian | date = 2015-11-11 | accessdate = 2015-11-11 }}</ref> |seats = ၇ |net = |votes = |votes % = |seats % = ၁.၅၉ |plus/minus = }} {{Election Summary net Other| |party = [[တပ်မတော်|တပ်မတော်သား ကိုယ်စားလှယ်]] |seats = ၁၁၀ |net = {{steady}} |votes = – |votes % = – |seats % = ၂၅.၀၀ |plus/minus = ၀ }} {| class="wikitable sortable" |- | colspan=2|'''စုစုပေါင်း'''||'''၄၄၀'''|| ||'''၁၁၀'''||'''၁၁၀'''|| || |} {{Election box end}} ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲမှ တင်မြှောက်ခံရသော လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များပါဝင်သော ဒုတိယအကြိမ်လွှတ်တော်ကအစည်းအဝေးကို ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ (၁) ရက်နေ့တွင် စတင်ခေါ်ယူကျင်းပခဲ့သည်။ ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် '[[ဝင်းမြင့်၊ ဦး (လွှတ်တော်အမတ်)|ဦးဝင်းမြင့်]]' နှင့် အမျိုးသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် '[[မန်းဝင်းခိုင်သန်း]]'တို့ခန့်အပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ == တရားစီရင်ရေးကဏ္ဍ == မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားစီရင်ရေးကဏ္ဍမှာ အကန့်အသတ်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှခေတ်က ဥပဒေများနှင့် တရားရေးစနစ်များ ဆက်လက် တည်ရှိသော်လည်း မျှတသော အများပြည်သူရှေ့တွင် တရားစီရင်ခွင့်အာမခံချက် မရှိပေ။ တရားစီရင်ခြင်းကဏ္ဍသည် အုပ်ချုပ်ရေးကဏ္ဍလက်အောက်မှ လွတ်လပ်စွာ သီးခြားရပ်တည်ခြင်းမရှိ။ မြန်မာနိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာခုံရုံး၏ ဩဇာသက်ရောက်မှုကို အကြွင်းမဲ့လက်မခံပါ။ ၂၀၁၁ ခုနှစ် အရပ်သားအစိုးရတက်လာပြီးနောက်ပိုင်းတွင် တရားစီရင်ရေး ဆိုင်ရာတွင်လည်း ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ == အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေ == မြန်မာနိုင်ငံအား တိုင်း ၇ တိုင်းနှင့် ပြည်နယ် ၇ ပြည်နယ် ဟု အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေ ၁၄ ခု ခွဲခြားထားသည်။ ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းများကို လူမျိုးနွယ်အလိုက် ခွဲခြားထားသည်။ တိုင်း ၇ တိုင်းမှာ [[ဧရာဝတီတိုင်း]]၊ [[ပဲခူးတိုင်း]]၊ [[မကွေးတိုင်း]]၊ [[မန္တလေးတိုင်း]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်း]]၊ [[တနင်္သာရီတိုင်း]] နှင့် [[ရန်ကုန်တိုင်း]]တို့ ဖြစ်ကြပြီး ပြည်နယ် ၇ ခုမှာ [[ချင်းပြည်နယ်]] ‌၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]] ‌၊ [[ကယားပြည်နယ်‌]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]နှင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ === ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ === ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြခံဥပဒေအရ ရှိရင်းစွဲ တိုင်း (၇) တိုင်းကို တိုင်းဒေသကြီး အဖြစ် ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ပြည်နယ် (၇) ခုကိုတော့ ပြောင်းလဲခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ ထို့ပြင် နိုင်ငံတော် သမ္မတ၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိသော ပြည်ထောင်စုနယ်မြေ (၁) ခု နှင့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ/တိုင်း စုစုပေါင်း (၆) ခု ထားရှိသည်။ ==== တိုင်းဒေသကြီးများ ==== # ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး # [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] # မကွေးတိုင်းဒေသကြီး # မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး # စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး # တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး # ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး ==== ပြည်နယ်များ ==== # ချင်းပြည်နယ် # ကချင်ပြည်နယ် # ကရင်ပြည်နယ် # ကယားပြည်နယ် # မွန်ပြည်နယ် # ရခိုင်ပြည်နယ် # ရှမ်းပြည်နယ် ==== ပြည်ထောင်စုနယ်မြေ ==== # နေပြည်တော် ====ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသများနှင့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်းများ==== စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းတွင် # နာဂ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းတွင် # ပလောင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ # ကိုးကန့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ # ပအိုဝ်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ # ဓနု ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ # ဝ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း == မြန်မာနိုင်ငံမှ ပါဝင်သော နိုင်ငံတကာ အဖွဲ.အစည်းများ == #[[အာရှဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ်| အာရှဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ် ADB]] #[[အာဆီယံ | အာဆီယံ ASEAN]] #CCC #CP #United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific (ESCAP) #[[FAO|ကုလသမဂ္ဂ စားနပ်ရိက္ခာနှင့် စိုက်ပျိုးရေးအဖွဲ့ FAO]] #G-77 #[[IAEA|အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အဏုမြူစွမ်းအင် အေဂျင်စီ IAEA]] #International Bank for Reconstruction and Development (IBRD) #[[ICAO|အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ မြို့ပြလေကြောင်းအဖွဲ့ ICAO]] #ICRM #IDA #IFAD #IFC #IFRCS #[[IMF|အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့ IMF ]] #IMO #Intelsta #Interpol #[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အိုလံပစ်ကော်မတီ| အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာအိုလံပစ်ကော်မတီ IOC]] #ITU #NAM #OPCW #[[ကုလသမဂ္ဂ]]-UN #UNCTAD #UNESCO #UNIDO #UPU #[[ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့| ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ WHO]] #WMO #[[ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့]]-WTO #BIMSTEC #GMS(Greater Mekong Subregion) == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အချုပ်အခြာအာဏာ]] * [[မြန်မာနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈)]] * [[မြန်မာနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများ]] == ကိုးကား == <references/> [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး]] 7heltjqf39u487eskqn5gsjatwf9yus 0 2640 1055092 1031391 2026-09-24T14:51:39Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1055092 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = ချင်းလူမျိုး |image = [[File:Chin Village.jpg|200 px]] |caption = ချင်းလူမျိုးများ (၂၀၀၇) |poptime = |popplace = ၂ သန်းကျော် ([[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]])၊ ၅၀,၀၀၀+ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ၇၀,၀၀၀+ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ ၁၅,၀၀၀+ ဩစတြေးလျ၊ ဥရောပနှင့် အာရှ |region1 = {{flag|Burma}} |pop3 = |ref3 = |languages = [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] <br/>အနည်းစု: အရှိုချင်း၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မြို၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]] |religions = အများစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br />အနည်းစု: ရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ |related =[[နာဂလူမျိုး]]၊အခြား [[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီး-ချင်းနွယ်လူမျိုးများ]] }} '''ချင်းလူမျိုး''' (အင်္ဂလိပ်: ''Chin people'') သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက်ပိုင်း [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ မေဃာလယ၊ မဏိပူရ၊ မီဇိုရမ်ပြည်နယ်များတွင် အများဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသော ပင်မ တိုင်းရင်းသားနွယ်ဖွားများအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> ဘာသာဗေဒနှင့် မနုဿဗေဒ အထောက်အထားများအရ ချင်းလူမျိုးများသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]]ဝင် [[ကူကီ-ချင်း ဘာသာစကားများ|ကူကီ-ချင်း-နာဂ]] ဘာသာစကားခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှဒေသသို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်ရောက်လာကြသည့် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုများအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းသုတေသနပြုချက်များက ဖော်ပြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press.</ref> ချင်းလူမျိုးတို့သည် မူလကတည်းက တောင်တန်းထူထပ်သော ပထဝီဝင်အနေအထားတွင် သီးခြားအုပ်စုများအဖြစ် နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အာရှို (Asho)၊ ချင်းဘုတ် (Chinbok)၊ ချင်းမဲ (Chinme)၊ လိုင်မီး(Laimi)၊ ဇိုမီး (Zomi) နှင့် ခူမီး (Khumi) စသည့် ဒေသဆိုင်ရာ မျိုးရိုးစုများနှင့် စကားလေသံ ကွဲပြားမှုပေါင်း မြောက်မြားစွာ ရှိကြသည်။<ref name="Lehman1963">Lehman, F. K. (1963). *The Structure of Chin Society: A Tribal People of Burma Adapted to a Non-Western Civilization*. University of Illinois Press.</ref> ရှေးဟောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းများနှင့် ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတို့၏ ဘိုးဘေးများကို "ချင်း" (Chyan/Chin) ဟူသော ဝေါဟာရဖြင့် ရေးထိုးခဲ့ကြပြီး၊ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်း ဒေသများတွင် ရှေးယခင်ကတည်းက ဒေသခံနွယ်ဖွားများနှင့် ကုန်သွယ်ရေး၊ ယဉ်ကျေးမှု ကူးလူးဆက်ဆံမှုများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="ThanTun1964">Than Tun (1964). *Studies in Burmese History, Volume 1*. Maha Dagon Publishing.</ref> == ရာဇဝင်လာ== ချင်းလူမျိုးတို့၏ ချင်းလူမျိုးဆိုင်ရာ နှုတ်ရာဇဝင်တွင် ချင်းနှင့် ကချင်သည် မွေးချင်းညီအကိုများဖြစ်ကြပြီး တရုတ်ပြည်မှတဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားမှသည် ဗမာပြည်ထဲသို့ဝင်ရောက်လာခဲ့စဉ်က ညီဖြစ်သူ ကချင်သည် အလေးသွားနေခိုက် အကိုဖြစ်သူ ချင်း သည် ညီကို မစောင့်ပဲ ဆက်လက်ခရီးနှင်ပြီး လမ်းခရီးတွင် တောငှက်ပျောပင်ကို ခုတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ ညီဖြစ်သူက အကိုဖြတ်ခဲ့သော ငှက်ပျောအူတိုင် အတော်အတန် ထွက်လာသည်ကို ကြည့်ပြီး အကို့ကို မှီနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ဟု ဆိုကာ ကချင်ပြည်တွင် နေရစ်ခဲ့သည်။ အကိုဖြစ်သူ၏ ခြေရာကိုကြည့်ပြီး Khang (ခြေရာ)ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ကချင်တို့သည် အိမ်ဆောက်လျှင် အိမ်ရှေ့ခန်းတွင် အခန်းတခုသီးသန့် ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ အကိုဖြစ်သူ ပြန်လာလျှင် နေထိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ စာရေးဆရာ (G.H luce)က ဗမာနှင့် သက်၊ ရှမ်းစသည်တို့ စစ်ဖြစ်စဉ် ချင်းလူမျိုးများနှင့် မိတ်ဖွဲ့ ဆက်ဆံဘွယ်ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ချင်းဆိုသည်မှာ ကျနော် တို့ဗမာနှင့် အချင်းချင်း၊ သူငယ်ချင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုရာမှ '''ချင်း'''ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၅၄ ခုနှစ်၊ မဏိပူရ်မှတ်တမ်းတွင် ချင်းတို့ကို [[ကူကီး]]ဟုရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ Carry & Tuck ၏ မှတ်တမ်းအရ ချင်းအမည်နာမသည် တရုတ်ဘာ သာစာကား “လူ”ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Jim or Jen ကို ဗမာလူမျိုးများ က“ချင်း”ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ချင်းတွင်းမြစ်သည် ချင်းတို့ နေထိုင် ရာဒေသ ဖြစ်သည့်အတွက် ချင်းတွင်းဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုမတိုင်မှီ ဗမာ့ ကျောက်စာများတွင် ချင်းအမည် နာမကို ရှင်းလင်းစွာ အသုံးပြုခဲ့သည့် အထောက်အထားခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှက သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမပြုမှီ Chin-Kuki Lingustic People ဘာသာစကား လေ့လာသော သုသေသီများက ချင်း Chin သတ်ပုံအပြောင်းအလဲကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan, Kiayn, Chiang, Chi’en, Chien ဟူ၍ ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၁၇၈၃-၁၇၉၆ အတွင်း ဗမာပြည်တွင် ကာသိုလိပ် မစ်ရှင်အဖြစ် ရောက်ရှိလာသောFather Sangermomo က ချင်းကို Chien အဖြစ်ပေါင်းပြီး Chin Hill ကို Chien Mountain ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ရှိတ်စပီးယားကမူ ချင်းကို Kiayn ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၂၄-၁၈၂၆ ခုနှစ်၊ ပထမအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်အတွင်း Histroy of Burma ပြုစုသည့် စာရေးဆရာ Phayer က ချင်းတွင်းကို Khyendweng ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၉၁ တွင် Major Hughes က ၎င်း၏စစ်ရေးအစီရင်ခံစာတွင် Chin ဟူသော စကားလုံးကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့ သည်။ ထို့နောက် A.G.E New Land ကလည်း ၎င်း၏စာအုပ်တွင် “ချင်း”ဟူ၍ ရေးသားခဲ့သည်။ [[လျန်မှုန်းဆာခေါင်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လျန်မှုန်းဆာခေါင်း]]သည် ချင်းတို့ ချင်းပြည်ကို အခြေချနေထိုင်ကြရာတွင် [[ကျိမ်နွဲ|ကျင်နွေး]](Ciimnuai)ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို ဇိုချင်း၊ Locom ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lusei၊ Lailun ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lai မျိုးနွယ်များ ဖြစ်လာကြသည် ဟုရေးသားခဲ့သည်။ လက်ရှိ ချင်းလူမျိုးများအတွင်း ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ချိုး၊ စသည့် အမည် နာမများ မပေါ်သေးမီ ချင်း အမည်သည် အမျိုးသား အမည်ဖြင့် ရပ်တည်ပြီးဖြစ်ကြောင်း Religion and Politics among the Chin People စာအုပ်တွင် အခိုင်အမာရေးသားခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည့် DPI/1316-03025 November 1992-9M အရ ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နိုင်ငံများတွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ကမ္ဘာ့လူမျိုးများ အလယ်တွင် လူမျိုးတမျိုးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ရပ်တည်နိုင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၂၀၀၁ ခုနှစ် Unrepresented Nations and People Organization (UNPO) တွင်လည်းအဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်၊၊ ==သမိုင်းကြောင်း== [[File:Chin Map.jpg|right|thumb|200px|ချင်းပြည်နယ်မြေပုံ]] <ref name=":0">{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 |accessdate=15 February 2011 |archivedate=20 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920140536/http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 }}</ref> [[File: Burma23.jpg|thumb|ဦးဖိုးကျား ရေးသော ခေတ်မီ မြန်မာရာဇဝင်အကျဉ်းစာအုပ်မှ ]] ချင်းလူမျိုးတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်းဒေသများမှ မြစ်ဖျားခံ၍ တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''. Journal of the Burma Research Society.</ref> ချင်းတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများဖြစ်သည့် Haplogroup D-M174 နှင့် O-M175 (အထူးသဖြင့် O2a-M95 နှင့် O3-M117) တို့သည် တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် အရှေ့အာရှနွယ်ဝင်များ၏ ဆက်နွှယ်မှုကို ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေသကဲ့သို့ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော mtDNA အမျိုးအစားများဖြစ်သည့် K, M, R, B နှင့် F တို့သည်လည်း အာရှတိုက်တစ်လွှားရှိ လူမျိုးစုများနှင့် ရှေးယခင်ကတည်းက သွေးချင်းနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2015">Kutanan, W., et al. (2015). ''Genetic Structure of the Chin and Naga populations from Northwest Myanmar''.</ref> အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးတို့သည် တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြပြီးနောက် အေဒီ ၇၀၀ ဝန်းကျင်တွင် ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာ မုံရွာနှင့် စစ်ကိုင်းဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့အခြေချခဲ့ကြရာ ထိုဒေသများ၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများမှာ သမိုင်းဝင်သက်သေများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁၁ ရာစု ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် ၎င်းတို့ နေထိုင်ရာဒေသကို အစွဲပြု၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="Luce1959" /> အေဒီ ၈၀၀ မှ ၉၀၀ ကာလများအတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် ဩဇာကြီးမားသော လူမျိုးစုကြီးအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ကြသော်လည်း ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာမှုနှင့် မဏိပူရ၊ ဗမာတို့၏ စစ်မက်များကြောင့် ဘေးကင်းရာ အနောက်ဘက် ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရသည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''. Government Printing, Burma.</ref> ထိုသို့ ရွှေ့ပြောင်းရာတွင် ကျင်နွေးဒေသ၌ အခြေချသူများသည် ဇိုမီး၊ လိုင်လွန်ဒေသ၌ အခြေချသူများသည် လိုင်မီးနှင့် လိုကျွမ်းဒေသ၌ အခြေချသူများသည် မီဇိုး မျိုးနွယ်စုများအဖြစ် ဒေသအလိုက် အမည်ကွဲပြားလာခဲ့ကြသော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံးမှာ "မီး" (Mi) ဟုခေါ်သော "လူမျိုး" ဟူသည့် ဘုံအနက်ဆောင်သည့် ချင်းလူမျိုးများပင် ဖြစ်ကြသည်။<ref name="VumSon1986" /> ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် နယ်ချဲ့ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများ၌ ပြင်းထန်စွာ ခုခံတော်လှန်ခဲ့ကြပြီးနောက် ယနေ့အခါတွင် ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ခူမီး၊ မတူ စသည့် မျိုးနွယ်စုအားလုံးသည် "ချင်း" ဟူသော အမျိုးသားအမည်နာမ တစ်ခုတည်းအောက်တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်အထိ ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်နေကြပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ပုံ === ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင်တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ ၁၁ ရာစု ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ ချင်းတို့၏ နေထိုင်ရာဒေသများကို ဖော်ပြထားသည်။ အေဒီ ၇၀၀ ခန့်တွင် မုံရွာမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြကြောင်း ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုံရွာမြို့အနီး၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ (ပြောင်ခိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ယမ်းဗူးနှင့် မြေအိုးအပိုင်းအစများ) က သက်သေပြနေသည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး၊ ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် မြစ်ရိုးတစ်လျှောက် ချင်းလူမျိုးများ နေထိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းတွင် ချင်းဘုရား၊ ချင်းရွာ၊ ချင်းစု (ယခုစစ်ကိုင်း) ကဲ့သို့သော နေရာအမည်များသည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အေဒီ ၈၀၀ တွင် သရေခေတ္တရာမြို့ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၀ ခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တန်ခိုးဩဇာကြီးသော လူမျိုးသုံးမျိုးအနက် ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အေဒီ ၈၀၀-၈၅၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအချို့ ကဘော်ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း ရှမ်း၊ မဏိပူရနှင့် ဗမာတို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဘေးကင်းရာ ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြရသည်။ ၁၃၉၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းတို့က ကလေးမြို့ကို တည်ထောင်ပြီးမှသာ ချင်းတောင်သို့ အခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ချင်းပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ ချင်းတောင်သို့ အခြေချရာတွင် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် ဇိုမီး (ဇို လူမျိုးနွယ်စု)၊ လိုင်လွန်ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လိုင်မီး (လိုင် မျိုးနွယ်စု)၊ လိုကျွမ်း (Lo Com) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လူရှေ/လူရှည်/လူရှိုင်း(မီဇိုး)မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်လာကြသည်။ S.Za Peng ၏ ရေးသားချက်အရ ဖလမ်းမြို့နယ်မှ ခူအာလ်ဆင်း (Khualsim) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၅၇၀-၁၅၈၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြပြီး ဇာဟောင် (Zahau) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၆၁၅-၁၆၄၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြသည်။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် လိုင်လွန်ဂူကို စွန့်ခွာကာ အေဒီ ၁၆၇၅-၁၇၀၀ အတွင်း ဟားခါးနယ်သို့လည်းကောင်း၊ ထို့မှတစ်ဆင့် အေဒီ ၁၇၂၅-၁၇၆၀ အတွင်း ထန်တလန်နယ်သို့လည်းကောင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့မှာ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) ၏ "Zo History" စာအုပ်အရ လက်ရှိချင်းပြည်နယ်တွင် အဦးဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသူများမှာ ခူမီး (သို့မဟုတ်) မရူ (Masho) မျိုးနွယ်စုများဖြစ်ပြီး၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုများ ရောက်ရှိလာသောအခါ တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ လုစ်၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၆ ရာစုအတွင်း ခူမီးမျိုးနွယ်စုသည် လက်ရှိအခြေချနေထိုင်သည့် ဒေသ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည်။ မြို (Mara) မျိုးနွယ်စုသည် ၁၄ ရာစုတွင် ဝေသာလီမင်းဆက်၌ မြိုမင်းနှစ်ပါး တင်မြှောက်ခဲ့ဖူးကြောင်း ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းတွင် တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အနှံ့အပြားနှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) များတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလဲန် (Chinland) သည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ်အကြားရှိ မြေပြန့်နှင့် ကုန်းမြင့်များအပါအဝင် ပတ်ကွိုင် (Patkai) တောင်တန်းမှ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၊ နိုက်ဂရိုက်ရေလက်ကြားအထိ သွယ်တန်းနေသော တောင်တန်းများ ပါဝင်လျက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။”ဒါကို update လုပ်ပြီးဆောင်းပါးပုံစံရေးပေးပါ === ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ချင်းတို့၏ ခုခံမှု === ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ချင်းတို့၏ မူလဌာနေဒေသများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂ ရာစု ရှမ်းလူမျိုးတို့က ဗမာများကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးများသည် အနောက်ဘက်တောင်တန်းဒေသ၊ အနောက်တောင်ဘက်ဒေသနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ ပြန့်ကျဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့က ဗမာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကလေးစော်ဘွားသည်လည်း အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ကာ အခွန်များကို အင်္ဂလိပ်အစိုးရထံ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းခဲ့ရသည်။ ဗမာဘုရင်ခံချုပ်က ထိုအချိန်က ကလေးချိုင့်ဝှမ်းကို "The Little Shan State of Kale" ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ စော်ဘွားမောင်ရစ်နှင့် သူ၏တူ မောင်ပါကြီးအကြား အာဏာလုပွဲဖြစ်ပွားရာ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် စော်ဘွားမောင်ရစ်ကို နန်းချပြီး ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် မောင်ပါကြီးကို အစားထိုး နန်းတင်ပေးခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရသည် သိမ်းပိုက်နယ်မြေသစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် (၁) ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို အထက်ချင်းတွင်းခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးအောက်၌ လည်းကောင်း၊ (၂) ကလေးပြည် (Kalay State) ကိုမူ ခရိုင်အရေးပိုင်ဝန်ထောက် လက်အောက်တွင် လည်းကောင်း၊ (၃) ယောဒေသကို အစောပိုင်းတွင် ပုဂံခရိုင်အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပခုက္ကူ-ချင်းတောင်တန်းခရိုင်အတွင်း၌ လည်းကောင်း ထည့်သွင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ချင်းပြည်သည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်မြေသစ်များဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီဖြစ်သည်။ အစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရန် ဆန္ဒမပြင်းပြခဲ့ပေ။ ချင်းပြည်သည် တောင်တန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေပြီး အကျိုးအမြတ်မရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနေဖြင့် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီအရ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗမာဘုရင်နန်းချခံရပြီးဖြစ်၍ ကလေးရှမ်းစော်ဘွားကို အကာအကွယ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ကြောင်း ချင်းခေါင်းဆောင်များ သိရှိလာသောအခါ ထိုနယ်မြေကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် အခွင့်ကောင်းဟု ယူဆလာခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ချင်းခေါင်းဆောင်များက ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသကို အကြိမ်ကြိမ် ထိုးစစ်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကလေးဘုန်းကြီးကျောင်း၌ Captain Raike က Deputy Commissioner (DC) အား စေလွှတ်၍ ဇိုမီးအကြီးအကဲများထဲမှ ဩဇာအရှိဆုံး စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်း (Khai Kam) နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ခိုင်ကမ်းကိုယ်တိုင်မသွားဘဲ သူရဲကောင်း ၄ ဦးကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် DC က စော်ဘွားမောင်ပါကြီးအား ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြောင်း၊ ၎င်းသည် ဗြိတိသျှအစိုးရကို သစ္စာခံသူဖြစ်ရာ နောင်တွင် ဆက်လက်မတိုက်ခိုက်ရန်၊ တိုက်ခိုက်ပါက ဗြိတိသျှအစိုးရကို ရန်ပြုသည်ဟု သဘောထားမည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများကို DC ထံ မအပ်နှင်းပါက အကြီးအကဲများ၏ တာဝန်သာဖြစ်ကြောင်း၊ လွတ်ပေးလျှင်လည်း လျော်ကြေးပေးရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ကလေးနယ်ကို ဆက်လက်မတိုက်တော့ရန်နှင့် ကျွန်များမဖမ်းဆီးတော့ရန် သတိပေးခဲ့သည်။ လက်ဝယ်ပိုင်ဆိုင်ထားသော ကျွန်များကိုမူ စော်ဘွားအား တရားဝင်အသိအမှတ်မပြုမီ ဖမ်းဆီးထားသူများဖြစ်သဖြင့် ဆက်လက်ထားရှိနိုင်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းနှင့် ကလေးကြား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ဖွင့်လိုကြောင်းနှင့် လေသာတောင်ကြောကို စူးစမ်းလေ့လာလိုကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်။ ချင်းပိုင်နက်အတွင်း လှုပ်ရှားသွားလာသည့်အခါ အနှောင့်အယှက်မပေးရန်နှင့် လမ်းပြနှင့် ကူလီများပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချင်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် တွန်ဆွန်း (Tun Suang) က ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးနှင့် မိတ်ဖက်ဆက်ဆံသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းလမ်းကြောင်းသည် ဇိုမီး (Zomi) ပိုင်နက်မဖြတ်သန်းဘဲ လိုင်မီး (Laimi) ပိုင်နက်သာ ဖြတ်သန်းမည်ဖြစ်သဖြင့် လိုင်မီးအကြီးအကဲများနှင့်သာ ဆွေးနွေးသင့်ကြောင်း၊ စီယန်းနယ်မြေအား ဗြိတိသျှအစိုးရက လာရောက်စူးစမ်းခြင်းကို ကန့်ကွက်ကြောင်း၊ လေသာတောင်ကြောကိုမူ သွားရောက်ခွင့်ပြုနိုင်ကြောင်း၊ သို့သော် လာရောက်ခဲ့လျှင် စီယန်းအကြီးအကဲများကို ကြိုတင်အသိပေးသင့်ကြောင်း၊ ကလေးငယ်များနှင့် အမျိုးသမီးများ လန့်ဖြန့်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲ ထမြောက်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် Major Macgregor နှင့် Con Bik တို့ ၁၈၈၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့၌ ဆီဟောင် (Sihaun) ရွာ၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးသည့်အကြောင်းအရာများမှာ ကလေးနယ်ဘုရင်ခံကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း၊ ကလေးဒေသအား စီယန်းတို့က တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ စစ်တကောင်း-ကလေး ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းဖွင့်ရန်နှင့် ပဏာမအဆင့်အနေဖြင့် Tlaisun တောင်တန်းဒေသကို စူးစမ်းလေ့လာခွင့်ပြုရေးတို့ ပါဝင်သည်။ Con Bik က ဗြိတိသျှအစိုးရက ၎င်းနယ်မြေသိမ်းပိုက်မည်ကို သတိမထားမိဘဲ အခြားကောင်စီဝင်များနှင့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းချိန်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အစည်းအဝေးအပြီးတွင် Major Macgregor က လိုက်ပို့ပေးသော Gurkha လုံခြုံရေးတပ်များကို သေနတ်ဖောက်ခြိမ်းခြောက်စေခဲ့ပြီး Tlaisun တို့အနေဖြင့် ဗြိတိသျှအစိုးရလက်သို့ မအပ်နှံလျှင် ဤသို့ကြုံရဖွယ်ရှိကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Con Bik ကို အလွန်စိတ်ပျက်စေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အား မြူဆွယ်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ Captain Raike သည် Gan Kaw Valley သို့ ခရီးဆက်ခဲ့ပြီး Haka နှင့် Zokhua (Lai Tribes) အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း Captain Egre နှင့် တွေ့ဆုံပြီးကြောင်း သိရှိသဖြင့် စစ်ကြောင်းပြန်ခေါက်ခဲ့သည်။ Captain Egre သည် Haka, Zokhua အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရန် ဆက်သား ၃ ဦး စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း ၂ ဦး အသတ်ခံခဲ့ရသည်။ Zokhua အကြီးအကဲ၏ ဗမာမယား၏သား ရွှေလှိုင်သည် သူ့မိခင်၏ အကူအညီဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီး ရခိုင်တောင်တန်းဒေသသို့ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Haka & Zokhua နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးကို မည်သို့မျှ မထိခိုက်ခဲ့ပေ။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများတွင် တန်ခိုးဩဇာကြီးမားသော ဟားခါးဘော်ဝီ (Hakha Bawi) က ယောနယ်ကို တိုက်ခိုက်ပြီး ၈ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ ၄၈ ဦးအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ကြီး Raikes နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းတို့အကြား စေ့စပ်ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ခိုင်ကမ်းက ကလေးရှိ ရှမ်းလူမျိုးကို ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြန်ရာ ၁ ဦး သေဆုံးပြီး ၄ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ၁၈၈၈ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလတွင် Tlaisun တို့သည် ကလေးလွင်ပြင်ကို နှစ်ကြိမ် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလအတွင်း Tlaisun က ၁ ကြိမ်၊ စီယန်းက ၅ ကြိမ်၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) က ၁ ကြိမ် တိုက်ခိုက်ပြီး ၁၂ ရက်အတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုး ၁၁၂ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးကာ ၁၂ ဦးကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၁၄ ဦးကို ဒဏ်ရာရစေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ခမ်းပတ်မြို့ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး ကလေးမြို့ရှိ လူနေအိမ် ၃၇ လုံး မီးလောင်ပြာကျစေခဲ့သည်။ အခြေအနေပိုမိုဆိုးရွားစေသည့်အချက်မှာ ချင်းတွင်း၊ မြင်းခြံ၊ ပုဂံခရိုင်များတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရကို ၁၈၈၇ ခုနှစ်အတွင်း ပုန်ကန်ထကြွသူ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားအား Tlaisun အကြီးအကဲများက ခိုလှုံခွင့်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရက Tlaisun အကြီးအကဲထံ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားနှင့် အပေါင်းပါတို့ကို အပ်နှံရန်နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းထံ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများ ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ချင်းခေါင်းဆောင်များက ၎င်းရာဇသံကို ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ကြပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါနယ်ကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ သတိမမူမိသည့်အချက်မှာ အင်အားကြီးမားသော ဗြိတိသျှတပ်များ ဝန်းရံထားပြီး မကြာမီကာလအတွင်း ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်လာမည့်အရေးပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဗြိတိသျှစစ်တပ်ကို လွယ်ကူစွာ တွန်းလှန်နိုင်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ဗမာဘုရင်များ နန်းစွန့်သည့်အချိန်မှစ၍ ဗမာမင်းသားတစ်ပါး ၎င်းတို့လက်အောက်၌ ခိုလှုံနေခြင်း၊ ချင်းလူမျိုးများအနေဖြင့် ထိုအချိန်က လက်နက်အင်အား အတော်အသင့် ပိုင်ဆိုင်လာကြပြီးဖြစ်၍ ၁၃ ရာစုအစောပိုင်းက ရှမ်းတို့သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါဒေသတစ်ခုလုံးကို ရှမ်းလူမျိုးများလက်မှ ပြန်လည်ရယူနိုင်မည့် အချိန်အခါကောင်းဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ချင်းလူမျိုးများသည် နိုင်ငံရေးအရ အံတုယှဉ်ပြိုင်နိုင်ပြီဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကလေး-ကဘော်ဒေသမှ ရှမ်းလူမျိုးများအတွက် မြေပြန့်ဗမာလူမျိုး၏ အကာအကွယ်ရယူရသည့် အခြေအနေအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အစမူလက ဗြိတိသျှအစိုးရသည် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီချမှတ်ပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများကို ကာကွယ်ပေးရုံသာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ Carry ၏ မှတ်ချက်အရ အကျိုးအမြတ်မရှိသော တောင်ကုန်းများကို ဗြိတိသျှအစိုးရက သိမ်းပိုက်ရန် စိတ်ကူးခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ သို့သော် စီယန်းချင်းများက မြေပြန့်မှ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းများကို အကြိမ်ကြိမ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဆုတ်တဲ (Sukte) တို့ကလည်း ကဘော်လွင်ပြင်ကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ Tlaisun တို့က ကလေးလွင်ပြင်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ဟားခါး (Hakha) နှင့် ဇုတ်ခွာ (Zokhua) တို့က ဂန့်ဂေါလွင်ပြင် တိုက်ခိုက်ခြင်းတို့သည် ဗြိတိသျှအစိုးရအား ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်ရန် အကြောင်းဖန်လာစေခဲ့သည်။ === ဗြိတိသျှ-ချင်း ကျူးကျော်စစ်ပွဲများ === အင်္ဂလိပ်တို့သည် ချင်းလဲန်ကို တတိယအကြိမ် ကျူးကျော်စစ်ဆင်နွှဲပြီးမှ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ === ပထမကျူးကျော်စစ် (၁၈၇၁-၁၈၇၂) ===  ကချာနယ်တွင် ဗြိတိသျှနိုင်ငံသား Winchester သည် ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအတွင်း လက်ဖက်စိုက်ပျိုးရန် ကျူးကျော်လာခဲ့ရာ ပူဘန်ခူအိုင်း (Pu Beng Khuai) ဦးဆောင်သော ချင်းသူရဲကောင်းများက မောင်းထုတ်တိုက်ခိုက်ကာ Winchester ကို သတ်ဖြတ်ပြီး သူ့သမီး Merry Winchester ကို အရှင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၇၁-၇၂ ခုနှစ်အတွင်း ဗိုလ်မှူးချုပ် G.Boucher GB ဦးဆောင်သော ကချာစစ်ကြောင်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ် Brown Low CB., Captain Lewin တို့ ဦးဆောင်သော စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းတို့ ချင်းတောင်ကို ကျူးကျော်လာရာမှ အင်္ဂလိပ်-ချင်း ပထမစစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤကျူးကျော်စစ်တွင် ဗြိတိသျှဘက်မှ လက်နက်အပြည့်အစုံဖြင့် အင်အား ၅၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများတွင် ပူးဟွတ်ဆဒ်အာက အင်အား ၂၅၀-၃၀၀ ခန့်ကို ဦးဆောင်ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းရှိ ဗြိတိသျှပိုင်ရွာတစ်ရွာကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရွာသား ၂၉ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့ကာ ၉၂ ဦးကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ === ဒုတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၈) ===     ဒုတိယစစ်ပွဲကိုမူ အင်္ဂလိပ်တပ်မှူး Major General White VC နှင့် Brigadier General Farnce, Captain Raike တို့ ဦးဆောင်ပြီး ၁၈၈၈ ခုနှစ်၌ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှဘက်မှ ကြည်းတပ်အင်အား အမှတ် ၄၂ ဂေါ်ရခါးတပ်၊ အာသံတပ်ဖွဲ့နှင့် ပန်ချာပီ စစ်ပုလိပ်များ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများဘက်မှ ပူကွန်ဘစ် (Pu Con Bik), ပူခိုင်ကမ်း (Pu Khai Kam) နှင့် အခြားတောင်ပိုင်းချင်းခေါင်းဆောင်များ ဦးဆောင်ပြီး ကလေး-ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို လာရောက်ကျူးကျော်သူ တိုင်းတစ်ပါးသားများကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှစစ်တပ်မှ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် Major Lee Queens အား ဗြိတိသျှအစိုးရက အမြင့်ဆုံး Victoria Cross (VC) ဘွဲ့ အပ်နှင်းခံရသည်အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည်။ === တတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၉-၁၈၉၆) === တတိယကျူးကျော်စစ်ကိုမူ ၁၈၈၉ ခုနှစ်အတွင်း ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းတောင်အား အတည်တကျ အုပ်ချုပ်ရန် ပေါ်လစီချမှတ်ပြီးနောက်ပိုင်း L.t Stewart ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့အား စစ်တကောင်းတောင်တန်းနှင့် ဟားခါးအကြား ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းရှာဖွေရန် စေလွှတ်လာရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ချင်း-လူရှေ စစ်ကြောင်းကို ၁၈၈၉ မှ စတင်ကာ စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းခွဲ၍ ကျူးကျော်စစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ချင်းသူရဲကောင်းများကလည်း ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတပ်မှ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာကို General W.P Symons က စစ်ကြောင်း ၂ ကြောင်းခွဲ၍ ချီတက်တိုက်ခိုက်သည်။ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာ မြောက်ဘက်စစ်ကြောင်း (ဖို့ဝှိုက်စစ်ကြောင်း) ကို Col. Skene က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၆၂၂ ပါဝင်သည်။ တောင်ပိုင်းစစ်ကြောင်း (ဂန့်ဂေါ) ကို General WP Symons ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၈၉၆ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးနှင့် ယောချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဘင်္ဂလားခြေလျင်တပ်ရင်း (၁၀)(၃၃)(၃၈) တို့နှင့် မဒရပ်ခြေလျင်ထောက်ပို့တပ်ရင်း (၂) တို့ပါဝင်သည်။ ဘင်္ဂလားစစ်မျက်နှာ၊ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ General VW Tregear ဦးဆောင်သော အင်အား ၃၃၈၀ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရာမ်ကာမာတီ (Ramkamati)၊ လုံလေ (Lungleh)၊ ဟားခါး (Hakha) လမ်းကြောင်းမှ ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၎င်းစစ်ကြောင်းကို ချင်းခေါင်းဆောင် ပူဂျာဟွားတာ (Pu Zahuata) နှင့် ပူဟောင်ဆာတာ (Pu Hausata (Lungtian)) တို့က ဦးဆောင်ပြီး ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထန်ယန်းတိုက်ပွဲအတွင်း ချင်းခေါင်းဆောင် လာလ်လွဲ (ဇဟွတ်အား၏ညီ) က ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗြိတိသျှတပ်ခွဲမှူး ဗိုလ်စတီးဝပ် ကျဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ ကပ္ပတိန် Rundall နှင့် ဂန့်ဂေါစစ်ကြောင်းသည် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံသည်။ အာသံစစ်မျက်နှာ၊ ကချာစစ်ကြောင်းကို Col. GJ Skinner က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၇၀၀ ပါဝင်သည်။ ကချာစစ်ကြောင်း စစ်ကူအဖြစ် စစ်ပုလိပ်တပ်ဖွဲ့အား (WW Daly) ဦးဆောင်ပြီး ကူလီများ၊ ပန်ချာပီအင်အား (၂၅၁၁)၊ မဏိပူရီအင်အား (၇၈၂)၊ လားတပ် (၂၁၉၆) နှင့် ဆင်တပ် (၇၁) ပါဝင်သည်။ ချင်း-လူရှေ ထိုးစစ်ကာလအတွင်း တစ်ဖက်တွင်လည်း အေဒီ ၁၃ ရာစုခန့်က ရှမ်းလူမျိုးများ သိမ်းပိုက်ထားသော ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း နေထိုင်ကြသော ချင်းဘုတ်များသည်လည်း ဗြိတိသျှတို့ကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာ ၁၈၈၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ်အတွင်း ရာမ်အုပ်မင်း အုပ်ချုပ်သော Tlaisun (ဖလမ်း)၊ ဟားခါးနှင့် လူရှေဒေသများသည် ဗြိတိသျှလက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းယန် (Saiyang)၊ ဆုတ်တဲ (Sukte)၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) စသည့် ဇိုမျိုးနွယ်စုများ၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုထဲမှ ထန်တလန် (Thantlang)၊ ဆူရ်ခွါ (Surkhua)၊ ဆပ်သား (Sapthar)၊ လေသဒ် (Letha) ဒေသများသည် လက်နက်ချရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ချိုးမျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကြသည့် မတူ (Matu)၊ မင်းတပ် (Mindat)၊ ကန်ပက်လက် (Kanpetlet) နှင့် ခူမီး (Khumi) ဒေသများသည် ဗြိတိသျှတို့က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုသေးပေ။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၉၅-၉၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိသျှက ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအများစုကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ သိမ်းပိုက်ပြီးသောနယ်မြေများကို ၁၈၉၆ ခုနှစ် ချင်းတောင်တန်းအက်ဥပဒေဖြင့် စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဥပဒေဖြင့်ပင် ချင်းပြည်တောင်ပိုင်းဒေသမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေအချို့ရှိ ကျေးရွာများကို မြေလှန်စနစ်ဖြင့် မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ ၁၉၂၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှသာ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ === မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများကို အပြီးအပိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်း === ဗြိတိသျှအစိုးရက ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ချင်းတောင်ဒေသများကို ၁၉၃၀ အထိ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းနယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ပြီး ချင်းတောင်ဒေသများမှ ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သည့် ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းဒေသအရေးပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်များထံသို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၉၄ တွင် ညွှန်ကြားချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်ကြားချက်တွင် ၁၈၉၄ မှစတင်၍ ဗြိတိသျှအရာရှိများသည် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသောနယ်သို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်ခြင်း၊ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု တားမြစ်လျက် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်အား မစွက်ဖက်ရေးမူကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဒေသများကို ဤသို့ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းမှာ ဤနယ်မြေသည် မဖွံ့ဖြိုးသေးသည့် နယ်မြေများဖြစ်ခြင်းကြောင့် လမ်းခရီး၊ အဆက်အသွယ် ကောင်းမွန်စေရန် အစိုးရအနေဖြင့် ပြုလုပ်ပေးရမည်၊ ဤနယ်မြေများကို အုပ်ချုပ်ရန်အရာရှိများ ခန့်ထားရေးအတွက် ငွေကုန်ကြေးကျခံရမည်၊ ဒေသဆိုင်ရာ အခက်အခဲများနှင့် ဆက်သွယ်မှုခဲယဉ်းခြင်းများကြောင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားတို့မှာ ဗြိတိသျှတို့အမြင်တွင် အလွန်ပင်ခေတ်နောက်ကျနေ၍ ၎င်းတို့ကို ပညာပေးရမည့်တာဝန်မှာ အစိုးရတွင် ပိုလာမည်၊ သိမ်းသွင်းရမည့်နယ်မြေများမှာ လူဦးရေ အနေကျဲခြင်း၊ မဖွံ့ဖြိုးသေးခြင်းတို့ကြောင့် ကုန်ကျမည့်စရိတ်နှင့် ရရှိမည့် အကျိုးအမြတ် ကာမိလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ဗြိတိသျှအစိုးရက ယူဆထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဒေသနေတိုင်းရင်းသားတို့သည် ရှေးဆန်၍ ခေတ်နောက်ကျသူများဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစိုးရ၏ အကျိုးစီးပွားကို လာရောက်မထိပါးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငွေကုန်လူပမ်းခံ၍ ၎င်းဒေသများကို သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် မကြိုးစားသင့်ဟုလည်း ယူဆခဲ့သည်။ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများနှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်တို့၏ နယ်နိမိတ်အပိုင်းအခြားမှာ အနောက်ဘက်တွင် ကန်ပက်လက်မြို့ အနောက်ဘက် ၁၂ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဝိတိုရိယတောင်ထိပ်အထိဖြစ်ပြီး အနောက်မြောက်ဘက်တွင် မင်းတပ်မှ အနောက်ဘက် ၂၀ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဟီလောင်း (Hilawng) ရွာအထိဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၉၁၁ တွင် ကောက်ယူသော သန်းခေါင်စာရင်းအရ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် ရွာပေါင်း ၃၈ ရွာ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၁၉၀၀ နှင့် လူဦးရေ ၉၁၂၃ ဦး ရှိသည်။ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး မတည်ထောင်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသမှာ ပြင်ပဒေသနှင့် အဆက်အသွယ် ပြုလုပ်ခြင်းနည်းပါး၍ ရှေးထုံးတမ်းဓလေ့ဖြစ်သည့် လက်စားချေစနစ်နှင့် ကျွန်ဖမ်းစနစ်ကို ပြုလုပ်နေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ကျေးရွာအချင်းချင်း ရန်မူလျှက် မကြာခဏဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိခြင်း၊ ဤဒေသတွင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမရောက်သေးခြင်းကို အခွင့်ကောင်းယူကာ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း၊ နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာအချို့ကိုပင် ရံဖန်ရံခါ ဝင်ရောက်တတ်ခြင်းများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤဒေသနှင့် နယ်နမိတ်ထိစပ်နေသည့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ချင်းတောင်ဒေသများကို လက်တွေ့အုပ်ချုပ်ရသူ ဗြိတိသျှအရာရှိများကမူ အထက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းများကို ထောက်ရှုလျက် ၎င်းနယ်အား ထိုကဲ့သို့လက်လွတ်ထားခြင်းကို မကျေနပ်ခဲ့ကြပေ။ ရခိုင်တောင်တန်းအရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်ပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်တို့က ၁၉၀၈ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ပြီး အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချသင့်ကြောင်း ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးထံ တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းကိစ္စကို ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးက ယင်းဗြိတိသျှအရာရှိသုံးဦး၏ တင်ပြတောင်းဆိုချက်များကို ပူးတွဲဖော်ပြလျှက် မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ထံသို့ ၁၉၀၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စာအမှတ် ၇၄၄-၇-ပီ-၅ ဖြင့် ထပ်ဆင့် တင်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ကမူ ထိုဒေသများကို သိမ်းသွင်းရန် မတိုက်တွန်းဘဲ နေမြဲအခြေအနေအတိုင်းသာ ထားရှိရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ စရိတ်အကုန်အကျအနည်းဆုံးနှင့် စစ်အင်အားကို အသုံးမပြုဘဲ အလွယ်တကူသိမ်းယူနိုင်သည့်အချိန်၊ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများကိုယ်တိုင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးကို လိုလားလာသည့်အချိန်ကျမှသာလျှင် ငြိမ်းချမ်းစွာသိမ်းယူအုပ်ချုပ်ရန် ညွှန်ကြားထားခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ မော်လီမင်းတို့ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရန်အတွက် ဘုရင်ခံချုပ်၏ အစိုးရအဖွဲ့က လုံးပမ်းနေချိန်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ထိုစဉ်က အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်ခံပြည်နယ်တစ်ခုအဆင့်တွင်သာ ရှိနေသေးခြင်းကြောင့် ယင်းဥပဒေသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့်လည်း အကျုံးဝင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း မော်လီမင်းတိုဥပဒေကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန်၌ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချရန် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများ၏ တင်ပြလာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အစိုးရအဖွဲ့က လတ်တလောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားခဲ့ဟန်မတူပေ။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကယား အစရှိသည့် အခြားသော တောင်တန်းဒေသများတွင်မူ ချင်းတောင်အချို့ဒေသများကဲ့သို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက အုပ်ချုပ်ရေးမထူထောင်ဘဲ ကြာမြင့်စွာ လစ်လျူရှုထားခဲ့သည့်နယ်များ မရှိပေ။ ယင်းသို့ လစ်လျူရှုခြင်းမှာ ချင်းတောင်ဒေသများစွာတွင် ဗြိတိသျှတို့ မက်မောသော သယံဇာတပစ္စည်းများ ကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် ယင်းဒေသများသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာကို ရန်မူနိုင်သည့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ်မရှိခြင်း စသော အကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချင်းတောင်ဒေသမှာမူ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် နယ်နိမိတ်ပြဿနာနှင့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံတစ်ခုခုက မအုပ်ချုပ်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသအချို့အား ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မည့် အန္တရာယ်မရှိပေ။ ထိုကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက် မစိုးရိမ်ရဘဲ စိတ်ချစွာ လစ်လျူရှုထားနိုင်ခြင်း အကြောင်းများကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်ဒေသကို ၁၉၂၉ အထိ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားချိန်အတွင်း မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများအရေးကို အလေးအနက် စဉ်းစားဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းမရှိသဖြင့် ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးသည့်နောက်တွင် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများက မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် ချင်းတောင်ဒေသများအကြောင်းကို အာဏာပိုင်များထံ ပြန်လည်တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာများကို ၎င်းနယ်မှ လူအချို့လာရောက်တိုက်ခိုက်ကာ သုံ့ပန်းများ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားပြီး ကျွန်ပြုခိုင်းစေခြင်း၊ ဗြိတိသျှအရာရှိများအတွက် ရိက္ခာနှင့် ချောစာပို့ပေးသည့် လုပ်ငန်းတို့ကို နှောင့်ယှက်နေခြင်း၊ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း စသည်များကို အကြောင်းပြကာ ၎င်းနယ်ကို ထိရောက်စွာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရန် ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ တင်ပြခဲ့ကြပြန်သည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်ဖြစ်သည့် ဘုရင်ခံဆာ ရယ်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက် (Sir Reginald Craddock) သည် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ပထမပတ်တွင် ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများနှင့် မေမြို့၌ ဆွေးနွေးကာ မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် နယ်မြေများအပေါ် လုံးဝမစွက်ဖက်ရေးမူကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းပြင်ဆင်ချက်အရ ယခင် ၁၈၉၄ တွင် ထုတ်ပြန်ထားခဲ့သည့် အမိန့်ဖြစ်သော မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများအတွင်းသို့ ဗြိတိသျှအရာရှိများ လုံးဝဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုရဟူသည့် အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းကာ နှစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ၎င်းဒေသအတွင်းသို့ ခရီးထွက်ရန်ဟူ၍ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ခရီးထွက်ရာတွင်- # စစ်ပုလိပ် ၅၀ ခေါ်ဆောင်သွားရန်၊ ကြည်ဖြူစွာ လက်ခံမည့် ကျေးရွာကိုသာ ဝင်ရောက်လျှက် ခုခံမည့်ကျေးရွာများကို ရှောင်ရှားရန်။ # အကြမ်းဖက်သည့် စနစ်ကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ရှားရန်။ # ၎င်းဒေသအတွင်း ခရီးလှည့်ရာတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်း၊ ကျေးရွာလူကြီးခန့်ထားခြင်း၊ တရားစီရင်ရေး မှတ်တမ်းတင်ခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ရန်။ သို့သော် ကျေးရွာလူကြီးများကိုယ်တိုင်က အမှုအခင်းများကို စီရင်ပေးရန် တောင်းဆိုလာခဲ့လျှင် မငြင်းဆန်ရန်၊ အခွန်အကောက်များ ပေးသွင်းလာလျှင်လည်း မငြင်းဆန်ရန်။ # အချိန်ကာလ ကြာမြင့်သည်ကို ပဓာနမထားရန်၊ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ပုံ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ခံစားရမည့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ဟောပြောဆောင်ရွက်ရန်။ # သိမ်းသွင်းပြီးစကာလတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး၊ အခွန်ကောက်ခံရေးတို့ကို တင်းကြပ်စွာ မဆောင်ရွက်ရန်။ # သေနတ်ကို အလွန်မြတ်နိုးသည့် လူမျိုးဖြစ်သဖြင့် သေနတ်တွေ့လျှင် အတင်းမသိမ်းရန်၊ သေနတ်ရှိသူတို့၏ အမည်စာရင်းပြုလုပ်၍ လိုင်စင်ထုတ်ပေးရန်ဟူ၍ ယင်းဒေသသို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်မည့် ဗြိတိသျှအရာရှိများအား ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ဘုရင်ခံသဘာပတိအဖြစ်ဆောင်ရွက်သော အစည်းအဝေးပွဲတစ်ရပ်ကို ၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၂၉ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ခေါ်ယူကျင်းပရာ မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၊ ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီး၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်အရေးပိုင်၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်နှင့် ပခုက္ကူတောင်တန်းနယ် တောင်တန်းဝန် အီးတီဒီ ဂေါ်ဒွိုင် (E.T.D. Godley) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲတွင် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ လက်ရှိအရေးအခင်းများနှင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တို့အကြောင်းကိုလည်း ထည့်သွင်းဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး စတင်အခြေချရန်၊ ယင်းနယ်၏ ဒေသအချို့ကို ရခိုင်နယ်နှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်များမှ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ရန်၊ ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်ကို မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမှ ခွဲထုတ်လျှက် ဖလမ်းခရိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ထည့်သွင်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ခွဲဝေခြင်းဖြင့် ရခိုင်နယ်တွင် ဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား ၁၈၉၆ ချင်းတောင်တန်းများဥပဒေဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ချင်းတောင်ရှိ ချင်းတိုင်းရင်းသားများနှင့် ရခိုင်နယ်တွင် ပါဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား တစ်ပြေးညီ အခွန်များကောက်ခံရေးစသော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် ရှိနေသေးသဖြင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်ကို ၁၉၂၉-၃၀ တွင်သာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ==ချင်းတို့မူရင်းဒေသ== ချင်းလူမျိုးတို့ စတင်ပေါက်ဖွားရာ မူရင်းဒေသနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိခဲ့သော်လည်း ခေတ်သစ်သမိုင်းသုတေသီများနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ချင်းလူမျိုးတို့သည် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) အုပ်စုကြီးမှ ခွဲထွက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်ဟု တညီတညွတ်တည်း လက်ခံထားကြသည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁။ သမိုင်းဦးကာလနှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းပါမောက္ခ ဂျီအိပ်ချ် လုစ် (G.H. Luce) နှင့် ဒေါက်တာသန်းထွန်းတို့၏ အဆိုအရ တိဗက်-မြန်မာတို့သည် တရုတ်ပြည်ရှိ ကန်စု ဒေသ ဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၂၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်တို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာ တိဗက်၌ နေထိုင်ကြပြီး အချို့မှာ ရွှေလီမြစ်၊ သံလွင်မြစ်နှင့် ယူနန်ပြည်နယ်များမှတစ်ဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားလမ်းအတိုင်း မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> ၂။ မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်ဖြစ်ခြင်းနှင့် သုတေသနပြုချက်များ ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက် (Mongoloid) အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်းကို အနောက်နိုင်ငံသား သုတေသီများနှင့် ချင်းအမျိုးသား သမိုင်းပညာရှင်များစွာက အောက်ပါအတိုင်း အတည်ပြုထားကြသည် - • စီလူးဝစ် (Luce): The Tribes of Burma တွင် ချင်းတို့သည် မွန်ဂိုလွိုက်နွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ • C.A. Soppitt & J. Shakespear: ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သုတေသနကျမ်းများတွင် ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-မြန်မာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း ရေးသားခဲ့ကြသည်။<ref name="Shakespear1912">Shakespear, J. (1912). ''The Lushei Kuki Clans''. Macmillan and Co.</ref> • Carey & Tuck: The Chin Hills ကျမ်းတွင် ချင်းတို့၏ သမိုင်းနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''.</ref> • ချင်းပညာရှင်များ: Pu Sing Khaw Khai၊ ပါမောက္ခ ဒေါက်တာ အေးအေးငွန်နှင့် ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) တို့ကလည်း ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည် တိဗက်ဒေသမှ ဆင်းသက်လာသော မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း လက်ခံတင်ပြကြသည်။ ၃။ မျိုးနွယ်စုခွဲခြားမှုနှင့် ဘာသာစကားအုပ်စု ဗြိတိသျှစွယ်စုံကျမ်း၏ ဖော်ပြချက်အရ တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသူများကို အုပ်စုကြီး (၄) စု ခွဲခြားထားရာတွင် ဆိုင်နို-တိဗက်တန် အုပ်စုသည် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ထိုအုပ်စုမှတစ်ဆင့် တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burma) နွယ်ဝင်များ ခွဲထွက်လာပြီး ၎င်းတွင် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[လားဟူလူမျိုး|လားဟူ]]၊ [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]]နှင့် [[နာဂလူမျိုး|နာဂ]]တို့ ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Britannica">Encyclopædia Britannica. "Sino-Tibetan languages".</ref> ၁၈၅၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်သံတမန် အတွင်းဝန် ကပ္ပတိန် ယူလီ (Captain Yule) က ချင်းနှင့် လူရှိုင်းတို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနားအနွယ်ဝင်များဖြစ်ပြီး ကူကီး၊ နာဂတို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ Dr. Vum Son. Zo History ဖော်ပြချက်အရ ချင်းစကားပြောအုပ်စုတွင် အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မီဇို၊ နာဂနှင့် ဇိုစသည်တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသ == ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာ ဒေသကို အကြမ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်မြောက်ဘက် စံမရနောင်တန်းဒေသ၊ နာဂတောင်နှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့မှ တောင်ဘက် မော်တင်စွန်း ရောက်လုနီး ဒေသစပ်ကြားနှင့် အရှေ့ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်သော မြစ်သာမြစ်နှင့် အနောက်ဘက် ဗင်္ဂလားအော် ရောက်လုနီးဒေသစပ်ကြား တောင်မြင့်ကုန်းတန်း လျှိုမြောင်တို့မှာ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ အချက်အချာဒေသ ဖြစ်လေသည်။ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံးဒေသ၌ ပေ(၁၂၅ဝဝ) မြင့်သော [[စာရာမေတိတောင်]]ရှိရာ စုံမရ တောင်တန်းဒေသဖြစ်၏။ ယင်း၏ အနောက်တောင်ဘက် မဏိပူရမြေပြန့်မှာ ကသည်း ခေါ် မေထေးချင်းလူမျိုး တစ်မျိုး၏ ဒေသဖြစ်၏။ ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်၌သော် ချင်းတောင်စစ်စစ်ဟု ဆိုရမည့် တီးတိန်၊ ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များ ရှိပေသည်။ ယင်း၏တောင်ဘက်၌ (၁၀၄၀၀)မြင့်သော ဝီတိုရိယတောင်တဝိုက်ဖြစ်သည့် ပခုက္ကူ တောင်တန်းဒေသ (ကန်ပက်လက်)ရှိသည်။ နောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (ပလပ်ဝ)နှင့် ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်း၏ မြောက်ဘက်ဒေသတို့ ရှိကြသည်။ ထိုဒေသများ၌ ချင်းလူမျိုး တို့ကို တွေ့ရပေသေးသည်။ထိုမျှမကသေး၊ ချင်းလူမျိုးများကို ရခိုင်ရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတလျှောက်နှင့် အရှေ့ဘက်မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသေး၏။ ထို ဒေသတို့နှင့် တဆက်တည်း ဖြစ်သော ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ် တို့၌ပင် ချင်းရွာအချို့ ရှိနေသည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၌လည်း ချင်းလူမျိုးများ ရှိပေသေးသည်။ တိဗက်မြန်မာအစုဝင် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူမျိုးအချို့ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်ကြရာတွင် ချင်းလူမျိုးတို့မှာ အရှေ့မြောက်ဘက်ဆီမှ ခပ်စောစောကပင် ဝင်ရောက်လာကြ၍ နောက်ဝင်လာသူတို့ကို နေရာဖယ်ပေးခြင်းအားဖြင့် နောက်ရိုးမ တလျှောက်တွင် အခြေစိုက်လာခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ဘက်အာသံပြည်နယ် မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့် ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြ၏။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၅ဝ အတွင်းခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအများပင် အရှေ့ဘက် ဧရာဝတီမြစ် ဝှမ်း မြေပြန့်ဒေသသို့လည်းကောင်း၊ ရခိုင်တိုင်းဒေသများသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ == ဘာသာစကားနှင့် မျိုးနွယ်စု ခွဲခြားခြင်း == ချင်းလူမျိုးတို့ကို ပြောဆိုသော [[ဘာသာစကား]]များအပေါ် မူတည်၍ အဓိကအားဖြင့် (၂) မျိုး ခွဲခြားထားသည်။ === ကသည်း (သို့မဟုတ်) မေ့ထေးချင်း === ကသည်းချင်း (Meithei/Kathe) တို့ကို မဏိပူရနွယ်ဝင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ အသေးစိတ်သမိုင်းကို [[ကသည်းလူမျိုး]] ကဏ္ဍတွင် သီးခြားလေ့လာနိုင်သည်။ === ချင်းရိုးရိုးများ (Chin Proper) === ချင်းရိုးရိုးနွယ်ဝင်များကို ပထဝီဝင်နှင့် ဘာသာစကားအလိုက် အောက်ပါအတိုင်း ထပ်မံခွဲခြားသည် - ==== ရှေးကုကီချင်းများ (Old Kuki) ==== လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၂၀ ကျော်ကတည်းက အာသံနှင့် လူရှေတောင်တန်းဒေသတွင် အခြေစိုက်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> ဤအုပ်စုတွင် အနာလ၊ ရန်ခေါ၊ လမ် နှင့် ရခိုင်တောင်တန်းရှိ ကျော (သို့မဟုတ်) ချောလူမျိုးများ ပါဝင်သည်။ ==== မြောက်ပိုင်းချင်းများ ==== အဓိကအားဖြင့် [[တီးတိန်မြို့|တီးတိန်နယ်]] နှင့် မဏိပူရနယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ * '''သာဒိုး (Thadou):''' စုံမရတောင်တန်းနှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်သည်။ * '''တီးတိန်ချင်းစု:''' စုတ်တေး (Sokte)၊ ကမ်ဟောင် (Kamhau) နှင့် စီးယင်း (Sizang) တို့ ပါဝင်သည်။ ** ''စီးယင်းချင်းများ:'' ဗြိတိသျှကျူးကျော်မှုကို အပြင်းအထန် ခုခံခဲ့သော မျိုးနွယ်စုဖြစ်ပြီး စစ်မှုထမ်းခြင်း၌ ထင်ရှားသည်။<ref name="HistoryOfChin">Carey, B.S. & Tuck, H.N. (1896). ''The Chin Hills''.</ref> ==== အလယ်ပိုင်းချင်းများ ==== [[ဖလမ်းမြို့|ဖလမ်း]] နှင့် [[ဟားခါးမြို့|ဟားခါး]] နယ်များတွင် နေထိုင်ကြသည်။ * '''ဖလမ်းဒေသ:''' တရှုံ၊ ဇဟောင်၊ လိုင်ဇို၊ ကွန်လီ၊ ငွန် နှင့် ဇင်ဂျက်ချင်းများ ပါဝင်ပြီး လိုင်ဇိုစကားကို အသုံးများသည်။ * '''ဟားခါးဒေသ:''' လိုင် (ဟားခါး)၊ ကလန်ကလန်၊ ယိုကွ၊ လောထု နှင့် ဇိုတုန်တို့ ပါဝင်သည်။ အရပ်အမောင်းကောင်းမွန်၍ တိုက်ရည်ခိုက်ရည်ရှိသူများအဖြစ် ကျော်ကြားသည်။<ref name="VanBik2009">VanBik, Kenneth. (2009). ''Proto-Kuki-Chin''.</ref> ==== တောင်ပိုင်းချင်းများ ==== ပခုက္ကူတောင်တန်း၊ [[မင်းတပ်မြို့|မင်းတပ်]]၊ [[ကန်ပက်လက်မြို့|ကန်ပက်လက်]] နှင့် မြေပြန့်ဒေသ (မင်းဘူး၊ ပြည်၊ သရက်) တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ * '''မျိုးနွယ်စုများ:''' ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်း၊ ယင်ဒူး၊ ဝေလောင်၊ မဂန် နှင့် အရှိုချင်း (မြေပြန့်ချင်း) တို့ ပါဝင်သည်။ * '''ပါးရဲထိုးခြင်း:''' အမျိုးသမီးများ မျက်နှာတွင် ပါးရဲ (Face Tattoo) ထိုးသည့် ဓလေ့မှာ လူမျိုးစုအလိုက် ပုံစံကွဲပြားပြီး ရှေးအခါက အခြားလူမျိုးများ ဖမ်းဆီးခြင်းမှ ကာကွယ်ရန် ရည်ရွယ်သည်။ == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပွဲတော်များ == === ခွာဒိုပွဲတော် (Khuado Festival) === ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီးမျိုးနွယ်စုတို့၏ အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သည်။ * '''ရည်ရွယ်ချက်:''' တစ်နှစ်တာ သီးနှံရိတ်သိမ်းမှုအတွက် ကျေးဇူးတော်ချီးမွမ်းခြင်း၊ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်းနှင့် နှစ်သစ်ကို ကြိုဆိုခြင်း။ * '''ကျင်းပပုံ:''' သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt) များ တီးမှုတ်ခြင်း၊ ပျားအုံဖွပ်၍ နိမိတ်ဖတ်ခြင်းနှင့် စုပေါင်းစားသောက်ပွဲများ ပြုလုပ်ခြင်း။<ref>ချင်းပြည်နယ်ရေးရာဦးစီးအဖွဲ့ (၁၉၆၄) မှ ခွာဒိုပွဲတော်အား ရုံးပိတ်ရက်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။</ref> === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ချင်းအမျိုးသားများသည် ရှေးအခါက ဆံပင်ရှည်ထား၍ သိုင်းခြုံဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသမီးများမှာ လက်ရက်ကန်းဖြင့် ရက်လုပ်သော ထဘီနှင့် သင်တိုင်းများကို ဆင်မြန်းကြပြီး ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် "ပွင့်ဒူးမ" ခေါ် ရောင်စုံစောင်ကြားများကို အသုံးပြုကြသည်။ == ထင်ရှားသော ချင်းလူမျိုးများ == * '''လွတ်လပ်ရေးခေါင်းဆောင်များ:''' [[ဗိုလ်ခိုင်ကမ်း]]၊ [[ဗိုလ်ဆွန်ပက်]]၊ [[ဝမ္မသူးမောင်|ဦးဝမ္မသူးမောင်]] * '''နိုင်ငံရေး:''' [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ|ဦးဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] (ဒုတိယသမ္မတ)၊ [[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] * '''အာဇာနည်များ:''' [[အောင်ဆန်းသူရိယ တိုက်ချွန်း]]၊ [[ဆလိုင်း တင်မောင်ဦး]] * '''အနုပညာ:''' [[သက်မွန်မြင့်]] (အကယ်ဒမီ)၊ [[ဆုန်သင်းပါရ်]]၊ [[ဒေးဗစ်လိုင်]] == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://my.wikipedia.org/wiki/ချင်းပြည်နယ် ချင်းပြည်နယ်အကြောင်း] [[Category:ချင်းလူမျိုး]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများ]] 8tenpgypfck34btgc1foh752v360rb2 1055093 1055092 2026-09-24T14:52:36Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1055093 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = ချင်းလူမျိုး |image = [[File:Chin Village.jpg|200 px]] |caption = ချင်းလူမျိုးများ (၂၀၀၇) |poptime = |popplace = ၂ သန်းကျော် ([[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]])၊ ၅၀,၀၀၀+ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ၇၀,၀၀၀+ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ ၁၅,၀၀၀+ ဩစတြေးလျ၊ ဥရောပနှင့် အာရှ |region1 = {{flag|Burma}} |pop3 = |ref3 = |languages = [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] <br/>အနည်းစု: အရှိုချင်း၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မြို၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]] |religions = အများစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br />အနည်းစု: ရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ |related =[[နာဂလူမျိုး]]၊အခြား [[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီး-ချင်းနွယ်လူမျိုးများ]] }} '''ချင်းလူမျိုး''' (အင်္ဂလိပ်: ''Chin people'') သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက်ပိုင်း [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ မေဃာလယ၊ မဏိပူရ၊ မီဇိုရမ်ပြည်နယ်များတွင် အများဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသော ပင်မ တိုင်းရင်းသားနွယ်ဖွားများအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> ဘာသာဗေဒနှင့် မနုဿဗေဒ အထောက်အထားများအရ ချင်းလူမျိုးများသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]]ဝင် [[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီ-ချင်း-နာဂ]] ဘာသာစကားခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှဒေသသို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်ရောက်လာကြသည့် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုများအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းသုတေသနပြုချက်များက ဖော်ပြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press.</ref> ချင်းလူမျိုးတို့သည် မူလကတည်းက တောင်တန်းထူထပ်သော ပထဝီဝင်အနေအထားတွင် သီးခြားအုပ်စုများအဖြစ် နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အာရှို (Asho)၊ ချင်းဘုတ် (Chinbok)၊ ချင်းမဲ (Chinme)၊ လိုင်မီး(Laimi)၊ ဇိုမီး (Zomi) နှင့် ခူမီး (Khumi) စသည့် ဒေသဆိုင်ရာ မျိုးရိုးစုများနှင့် စကားလေသံ ကွဲပြားမှုပေါင်း မြောက်မြားစွာ ရှိကြသည်။<ref name="Lehman1963">Lehman, F. K. (1963). *The Structure of Chin Society: A Tribal People of Burma Adapted to a Non-Western Civilization*. University of Illinois Press.</ref> ရှေးဟောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းများနှင့် ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတို့၏ ဘိုးဘေးများကို "ချင်း" (Chyan/Chin) ဟူသော ဝေါဟာရဖြင့် ရေးထိုးခဲ့ကြပြီး၊ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်း ဒေသများတွင် ရှေးယခင်ကတည်းက ဒေသခံနွယ်ဖွားများနှင့် ကုန်သွယ်ရေး၊ ယဉ်ကျေးမှု ကူးလူးဆက်ဆံမှုများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="ThanTun1964">Than Tun (1964). *Studies in Burmese History, Volume 1*. Maha Dagon Publishing.</ref> == ရာဇဝင်လာ== ချင်းလူမျိုးတို့၏ ချင်းလူမျိုးဆိုင်ရာ နှုတ်ရာဇဝင်တွင် ချင်းနှင့် ကချင်သည် မွေးချင်းညီအကိုများဖြစ်ကြပြီး တရုတ်ပြည်မှတဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားမှသည် ဗမာပြည်ထဲသို့ဝင်ရောက်လာခဲ့စဉ်က ညီဖြစ်သူ ကချင်သည် အလေးသွားနေခိုက် အကိုဖြစ်သူ ချင်း သည် ညီကို မစောင့်ပဲ ဆက်လက်ခရီးနှင်ပြီး လမ်းခရီးတွင် တောငှက်ပျောပင်ကို ခုတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ ညီဖြစ်သူက အကိုဖြတ်ခဲ့သော ငှက်ပျောအူတိုင် အတော်အတန် ထွက်လာသည်ကို ကြည့်ပြီး အကို့ကို မှီနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ဟု ဆိုကာ ကချင်ပြည်တွင် နေရစ်ခဲ့သည်။ အကိုဖြစ်သူ၏ ခြေရာကိုကြည့်ပြီး Khang (ခြေရာ)ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ကချင်တို့သည် အိမ်ဆောက်လျှင် အိမ်ရှေ့ခန်းတွင် အခန်းတခုသီးသန့် ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ အကိုဖြစ်သူ ပြန်လာလျှင် နေထိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ စာရေးဆရာ (G.H luce)က ဗမာနှင့် သက်၊ ရှမ်းစသည်တို့ စစ်ဖြစ်စဉ် ချင်းလူမျိုးများနှင့် မိတ်ဖွဲ့ ဆက်ဆံဘွယ်ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ချင်းဆိုသည်မှာ ကျနော် တို့ဗမာနှင့် အချင်းချင်း၊ သူငယ်ချင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုရာမှ '''ချင်း'''ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၅၄ ခုနှစ်၊ မဏိပူရ်မှတ်တမ်းတွင် ချင်းတို့ကို [[ကူကီး]]ဟုရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ Carry & Tuck ၏ မှတ်တမ်းအရ ချင်းအမည်နာမသည် တရုတ်ဘာ သာစာကား “လူ”ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Jim or Jen ကို ဗမာလူမျိုးများ က“ချင်း”ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ချင်းတွင်းမြစ်သည် ချင်းတို့ နေထိုင် ရာဒေသ ဖြစ်သည့်အတွက် ချင်းတွင်းဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုမတိုင်မှီ ဗမာ့ ကျောက်စာများတွင် ချင်းအမည် နာမကို ရှင်းလင်းစွာ အသုံးပြုခဲ့သည့် အထောက်အထားခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှက သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမပြုမှီ Chin-Kuki Lingustic People ဘာသာစကား လေ့လာသော သုသေသီများက ချင်း Chin သတ်ပုံအပြောင်းအလဲကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan, Kiayn, Chiang, Chi’en, Chien ဟူ၍ ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၁၇၈၃-၁၇၉၆ အတွင်း ဗမာပြည်တွင် ကာသိုလိပ် မစ်ရှင်အဖြစ် ရောက်ရှိလာသောFather Sangermomo က ချင်းကို Chien အဖြစ်ပေါင်းပြီး Chin Hill ကို Chien Mountain ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ရှိတ်စပီးယားကမူ ချင်းကို Kiayn ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၂၄-၁၈၂၆ ခုနှစ်၊ ပထမအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်အတွင်း Histroy of Burma ပြုစုသည့် စာရေးဆရာ Phayer က ချင်းတွင်းကို Khyendweng ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၉၁ တွင် Major Hughes က ၎င်း၏စစ်ရေးအစီရင်ခံစာတွင် Chin ဟူသော စကားလုံးကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့ သည်။ ထို့နောက် A.G.E New Land ကလည်း ၎င်း၏စာအုပ်တွင် “ချင်း”ဟူ၍ ရေးသားခဲ့သည်။ [[လျန်မှုန်းဆာခေါင်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လျန်မှုန်းဆာခေါင်း]]သည် ချင်းတို့ ချင်းပြည်ကို အခြေချနေထိုင်ကြရာတွင် [[ကျိမ်နွဲ|ကျင်နွေး]](Ciimnuai)ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို ဇိုချင်း၊ Locom ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lusei၊ Lailun ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lai မျိုးနွယ်များ ဖြစ်လာကြသည် ဟုရေးသားခဲ့သည်။ လက်ရှိ ချင်းလူမျိုးများအတွင်း ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ချိုး၊ စသည့် အမည် နာမများ မပေါ်သေးမီ ချင်း အမည်သည် အမျိုးသား အမည်ဖြင့် ရပ်တည်ပြီးဖြစ်ကြောင်း Religion and Politics among the Chin People စာအုပ်တွင် အခိုင်အမာရေးသားခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည့် DPI/1316-03025 November 1992-9M အရ ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နိုင်ငံများတွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ကမ္ဘာ့လူမျိုးများ အလယ်တွင် လူမျိုးတမျိုးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ရပ်တည်နိုင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၂၀၀၁ ခုနှစ် Unrepresented Nations and People Organization (UNPO) တွင်လည်းအဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်၊၊ ==သမိုင်းကြောင်း== [[File:Chin Map.jpg|right|thumb|200px|ချင်းပြည်နယ်မြေပုံ]] <ref name=":0">{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 |accessdate=15 February 2011 |archivedate=20 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920140536/http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 }}</ref> [[File: Burma23.jpg|thumb|ဦးဖိုးကျား ရေးသော ခေတ်မီ မြန်မာရာဇဝင်အကျဉ်းစာအုပ်မှ ]] ချင်းလူမျိုးတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်းဒေသများမှ မြစ်ဖျားခံ၍ တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''. Journal of the Burma Research Society.</ref> ချင်းတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများဖြစ်သည့် Haplogroup D-M174 နှင့် O-M175 (အထူးသဖြင့် O2a-M95 နှင့် O3-M117) တို့သည် တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် အရှေ့အာရှနွယ်ဝင်များ၏ ဆက်နွှယ်မှုကို ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေသကဲ့သို့ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော mtDNA အမျိုးအစားများဖြစ်သည့် K, M, R, B နှင့် F တို့သည်လည်း အာရှတိုက်တစ်လွှားရှိ လူမျိုးစုများနှင့် ရှေးယခင်ကတည်းက သွေးချင်းနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2015">Kutanan, W., et al. (2015). ''Genetic Structure of the Chin and Naga populations from Northwest Myanmar''.</ref> အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးတို့သည် တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြပြီးနောက် အေဒီ ၇၀၀ ဝန်းကျင်တွင် ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာ မုံရွာနှင့် စစ်ကိုင်းဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့အခြေချခဲ့ကြရာ ထိုဒေသများ၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများမှာ သမိုင်းဝင်သက်သေများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁၁ ရာစု ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် ၎င်းတို့ နေထိုင်ရာဒေသကို အစွဲပြု၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="Luce1959" /> အေဒီ ၈၀၀ မှ ၉၀၀ ကာလများအတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် ဩဇာကြီးမားသော လူမျိုးစုကြီးအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ကြသော်လည်း ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာမှုနှင့် မဏိပူရ၊ ဗမာတို့၏ စစ်မက်များကြောင့် ဘေးကင်းရာ အနောက်ဘက် ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရသည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''. Government Printing, Burma.</ref> ထိုသို့ ရွှေ့ပြောင်းရာတွင် ကျင်နွေးဒေသ၌ အခြေချသူများသည် ဇိုမီး၊ လိုင်လွန်ဒေသ၌ အခြေချသူများသည် လိုင်မီးနှင့် လိုကျွမ်းဒေသ၌ အခြေချသူများသည် မီဇိုး မျိုးနွယ်စုများအဖြစ် ဒေသအလိုက် အမည်ကွဲပြားလာခဲ့ကြသော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံးမှာ "မီး" (Mi) ဟုခေါ်သော "လူမျိုး" ဟူသည့် ဘုံအနက်ဆောင်သည့် ချင်းလူမျိုးများပင် ဖြစ်ကြသည်။<ref name="VumSon1986" /> ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် နယ်ချဲ့ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများ၌ ပြင်းထန်စွာ ခုခံတော်လှန်ခဲ့ကြပြီးနောက် ယနေ့အခါတွင် ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ခူမီး၊ မတူ စသည့် မျိုးနွယ်စုအားလုံးသည် "ချင်း" ဟူသော အမျိုးသားအမည်နာမ တစ်ခုတည်းအောက်တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်အထိ ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်နေကြပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ပုံ === ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင်တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ ၁၁ ရာစု ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ ချင်းတို့၏ နေထိုင်ရာဒေသများကို ဖော်ပြထားသည်။ အေဒီ ၇၀၀ ခန့်တွင် မုံရွာမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြကြောင်း ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုံရွာမြို့အနီး၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ (ပြောင်ခိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ယမ်းဗူးနှင့် မြေအိုးအပိုင်းအစများ) က သက်သေပြနေသည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး၊ ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် မြစ်ရိုးတစ်လျှောက် ချင်းလူမျိုးများ နေထိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းတွင် ချင်းဘုရား၊ ချင်းရွာ၊ ချင်းစု (ယခုစစ်ကိုင်း) ကဲ့သို့သော နေရာအမည်များသည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အေဒီ ၈၀၀ တွင် သရေခေတ္တရာမြို့ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၀ ခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တန်ခိုးဩဇာကြီးသော လူမျိုးသုံးမျိုးအနက် ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အေဒီ ၈၀၀-၈၅၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအချို့ ကဘော်ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း ရှမ်း၊ မဏိပူရနှင့် ဗမာတို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဘေးကင်းရာ ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြရသည်။ ၁၃၉၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းတို့က ကလေးမြို့ကို တည်ထောင်ပြီးမှသာ ချင်းတောင်သို့ အခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ချင်းပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ ချင်းတောင်သို့ အခြေချရာတွင် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် ဇိုမီး (ဇို လူမျိုးနွယ်စု)၊ လိုင်လွန်ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လိုင်မီး (လိုင် မျိုးနွယ်စု)၊ လိုကျွမ်း (Lo Com) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လူရှေ/လူရှည်/လူရှိုင်း(မီဇိုး)မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်လာကြသည်။ S.Za Peng ၏ ရေးသားချက်အရ ဖလမ်းမြို့နယ်မှ ခူအာလ်ဆင်း (Khualsim) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၅၇၀-၁၅၈၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြပြီး ဇာဟောင် (Zahau) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၆၁၅-၁၆၄၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြသည်။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် လိုင်လွန်ဂူကို စွန့်ခွာကာ အေဒီ ၁၆၇၅-၁၇၀၀ အတွင်း ဟားခါးနယ်သို့လည်းကောင်း၊ ထို့မှတစ်ဆင့် အေဒီ ၁၇၂၅-၁၇၆၀ အတွင်း ထန်တလန်နယ်သို့လည်းကောင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့မှာ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) ၏ "Zo History" စာအုပ်အရ လက်ရှိချင်းပြည်နယ်တွင် အဦးဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသူများမှာ ခူမီး (သို့မဟုတ်) မရူ (Masho) မျိုးနွယ်စုများဖြစ်ပြီး၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုများ ရောက်ရှိလာသောအခါ တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ လုစ်၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၆ ရာစုအတွင်း ခူမီးမျိုးနွယ်စုသည် လက်ရှိအခြေချနေထိုင်သည့် ဒေသ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည်။ မြို (Mara) မျိုးနွယ်စုသည် ၁၄ ရာစုတွင် ဝေသာလီမင်းဆက်၌ မြိုမင်းနှစ်ပါး တင်မြှောက်ခဲ့ဖူးကြောင်း ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းတွင် တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အနှံ့အပြားနှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) များတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလဲန် (Chinland) သည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ်အကြားရှိ မြေပြန့်နှင့် ကုန်းမြင့်များအပါအဝင် ပတ်ကွိုင် (Patkai) တောင်တန်းမှ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၊ နိုက်ဂရိုက်ရေလက်ကြားအထိ သွယ်တန်းနေသော တောင်တန်းများ ပါဝင်လျက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။”ဒါကို update လုပ်ပြီးဆောင်းပါးပုံစံရေးပေးပါ === ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ချင်းတို့၏ ခုခံမှု === ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ချင်းတို့၏ မူလဌာနေဒေသများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂ ရာစု ရှမ်းလူမျိုးတို့က ဗမာများကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးများသည် အနောက်ဘက်တောင်တန်းဒေသ၊ အနောက်တောင်ဘက်ဒေသနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ ပြန့်ကျဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့က ဗမာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကလေးစော်ဘွားသည်လည်း အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ကာ အခွန်များကို အင်္ဂလိပ်အစိုးရထံ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းခဲ့ရသည်။ ဗမာဘုရင်ခံချုပ်က ထိုအချိန်က ကလေးချိုင့်ဝှမ်းကို "The Little Shan State of Kale" ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ စော်ဘွားမောင်ရစ်နှင့် သူ၏တူ မောင်ပါကြီးအကြား အာဏာလုပွဲဖြစ်ပွားရာ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် စော်ဘွားမောင်ရစ်ကို နန်းချပြီး ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် မောင်ပါကြီးကို အစားထိုး နန်းတင်ပေးခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရသည် သိမ်းပိုက်နယ်မြေသစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် (၁) ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို အထက်ချင်းတွင်းခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးအောက်၌ လည်းကောင်း၊ (၂) ကလေးပြည် (Kalay State) ကိုမူ ခရိုင်အရေးပိုင်ဝန်ထောက် လက်အောက်တွင် လည်းကောင်း၊ (၃) ယောဒေသကို အစောပိုင်းတွင် ပုဂံခရိုင်အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပခုက္ကူ-ချင်းတောင်တန်းခရိုင်အတွင်း၌ လည်းကောင်း ထည့်သွင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ချင်းပြည်သည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်မြေသစ်များဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီဖြစ်သည်။ အစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရန် ဆန္ဒမပြင်းပြခဲ့ပေ။ ချင်းပြည်သည် တောင်တန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေပြီး အကျိုးအမြတ်မရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနေဖြင့် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီအရ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗမာဘုရင်နန်းချခံရပြီးဖြစ်၍ ကလေးရှမ်းစော်ဘွားကို အကာအကွယ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ကြောင်း ချင်းခေါင်းဆောင်များ သိရှိလာသောအခါ ထိုနယ်မြေကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် အခွင့်ကောင်းဟု ယူဆလာခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ချင်းခေါင်းဆောင်များက ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသကို အကြိမ်ကြိမ် ထိုးစစ်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကလေးဘုန်းကြီးကျောင်း၌ Captain Raike က Deputy Commissioner (DC) အား စေလွှတ်၍ ဇိုမီးအကြီးအကဲများထဲမှ ဩဇာအရှိဆုံး စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်း (Khai Kam) နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ခိုင်ကမ်းကိုယ်တိုင်မသွားဘဲ သူရဲကောင်း ၄ ဦးကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် DC က စော်ဘွားမောင်ပါကြီးအား ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြောင်း၊ ၎င်းသည် ဗြိတိသျှအစိုးရကို သစ္စာခံသူဖြစ်ရာ နောင်တွင် ဆက်လက်မတိုက်ခိုက်ရန်၊ တိုက်ခိုက်ပါက ဗြိတိသျှအစိုးရကို ရန်ပြုသည်ဟု သဘောထားမည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများကို DC ထံ မအပ်နှင်းပါက အကြီးအကဲများ၏ တာဝန်သာဖြစ်ကြောင်း၊ လွတ်ပေးလျှင်လည်း လျော်ကြေးပေးရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ကလေးနယ်ကို ဆက်လက်မတိုက်တော့ရန်နှင့် ကျွန်များမဖမ်းဆီးတော့ရန် သတိပေးခဲ့သည်။ လက်ဝယ်ပိုင်ဆိုင်ထားသော ကျွန်များကိုမူ စော်ဘွားအား တရားဝင်အသိအမှတ်မပြုမီ ဖမ်းဆီးထားသူများဖြစ်သဖြင့် ဆက်လက်ထားရှိနိုင်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းနှင့် ကလေးကြား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ဖွင့်လိုကြောင်းနှင့် လေသာတောင်ကြောကို စူးစမ်းလေ့လာလိုကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်။ ချင်းပိုင်နက်အတွင်း လှုပ်ရှားသွားလာသည့်အခါ အနှောင့်အယှက်မပေးရန်နှင့် လမ်းပြနှင့် ကူလီများပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချင်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် တွန်ဆွန်း (Tun Suang) က ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးနှင့် မိတ်ဖက်ဆက်ဆံသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းလမ်းကြောင်းသည် ဇိုမီး (Zomi) ပိုင်နက်မဖြတ်သန်းဘဲ လိုင်မီး (Laimi) ပိုင်နက်သာ ဖြတ်သန်းမည်ဖြစ်သဖြင့် လိုင်မီးအကြီးအကဲများနှင့်သာ ဆွေးနွေးသင့်ကြောင်း၊ စီယန်းနယ်မြေအား ဗြိတိသျှအစိုးရက လာရောက်စူးစမ်းခြင်းကို ကန့်ကွက်ကြောင်း၊ လေသာတောင်ကြောကိုမူ သွားရောက်ခွင့်ပြုနိုင်ကြောင်း၊ သို့သော် လာရောက်ခဲ့လျှင် စီယန်းအကြီးအကဲများကို ကြိုတင်အသိပေးသင့်ကြောင်း၊ ကလေးငယ်များနှင့် အမျိုးသမီးများ လန့်ဖြန့်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲ ထမြောက်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် Major Macgregor နှင့် Con Bik တို့ ၁၈၈၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့၌ ဆီဟောင် (Sihaun) ရွာ၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးသည့်အကြောင်းအရာများမှာ ကလေးနယ်ဘုရင်ခံကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း၊ ကလေးဒေသအား စီယန်းတို့က တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ စစ်တကောင်း-ကလေး ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းဖွင့်ရန်နှင့် ပဏာမအဆင့်အနေဖြင့် Tlaisun တောင်တန်းဒေသကို စူးစမ်းလေ့လာခွင့်ပြုရေးတို့ ပါဝင်သည်။ Con Bik က ဗြိတိသျှအစိုးရက ၎င်းနယ်မြေသိမ်းပိုက်မည်ကို သတိမထားမိဘဲ အခြားကောင်စီဝင်များနှင့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းချိန်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အစည်းအဝေးအပြီးတွင် Major Macgregor က လိုက်ပို့ပေးသော Gurkha လုံခြုံရေးတပ်များကို သေနတ်ဖောက်ခြိမ်းခြောက်စေခဲ့ပြီး Tlaisun တို့အနေဖြင့် ဗြိတိသျှအစိုးရလက်သို့ မအပ်နှံလျှင် ဤသို့ကြုံရဖွယ်ရှိကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Con Bik ကို အလွန်စိတ်ပျက်စေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အား မြူဆွယ်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ Captain Raike သည် Gan Kaw Valley သို့ ခရီးဆက်ခဲ့ပြီး Haka နှင့် Zokhua (Lai Tribes) အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း Captain Egre နှင့် တွေ့ဆုံပြီးကြောင်း သိရှိသဖြင့် စစ်ကြောင်းပြန်ခေါက်ခဲ့သည်။ Captain Egre သည် Haka, Zokhua အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရန် ဆက်သား ၃ ဦး စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း ၂ ဦး အသတ်ခံခဲ့ရသည်။ Zokhua အကြီးအကဲ၏ ဗမာမယား၏သား ရွှေလှိုင်သည် သူ့မိခင်၏ အကူအညီဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီး ရခိုင်တောင်တန်းဒေသသို့ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Haka & Zokhua နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးကို မည်သို့မျှ မထိခိုက်ခဲ့ပေ။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများတွင် တန်ခိုးဩဇာကြီးမားသော ဟားခါးဘော်ဝီ (Hakha Bawi) က ယောနယ်ကို တိုက်ခိုက်ပြီး ၈ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ ၄၈ ဦးအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ကြီး Raikes နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းတို့အကြား စေ့စပ်ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ခိုင်ကမ်းက ကလေးရှိ ရှမ်းလူမျိုးကို ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြန်ရာ ၁ ဦး သေဆုံးပြီး ၄ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ၁၈၈၈ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလတွင် Tlaisun တို့သည် ကလေးလွင်ပြင်ကို နှစ်ကြိမ် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလအတွင်း Tlaisun က ၁ ကြိမ်၊ စီယန်းက ၅ ကြိမ်၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) က ၁ ကြိမ် တိုက်ခိုက်ပြီး ၁၂ ရက်အတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုး ၁၁၂ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးကာ ၁၂ ဦးကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၁၄ ဦးကို ဒဏ်ရာရစေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ခမ်းပတ်မြို့ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး ကလေးမြို့ရှိ လူနေအိမ် ၃၇ လုံး မီးလောင်ပြာကျစေခဲ့သည်။ အခြေအနေပိုမိုဆိုးရွားစေသည့်အချက်မှာ ချင်းတွင်း၊ မြင်းခြံ၊ ပုဂံခရိုင်များတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရကို ၁၈၈၇ ခုနှစ်အတွင်း ပုန်ကန်ထကြွသူ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားအား Tlaisun အကြီးအကဲများက ခိုလှုံခွင့်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရက Tlaisun အကြီးအကဲထံ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားနှင့် အပေါင်းပါတို့ကို အပ်နှံရန်နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းထံ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများ ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ချင်းခေါင်းဆောင်များက ၎င်းရာဇသံကို ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ကြပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါနယ်ကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ သတိမမူမိသည့်အချက်မှာ အင်အားကြီးမားသော ဗြိတိသျှတပ်များ ဝန်းရံထားပြီး မကြာမီကာလအတွင်း ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်လာမည့်အရေးပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဗြိတိသျှစစ်တပ်ကို လွယ်ကူစွာ တွန်းလှန်နိုင်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ဗမာဘုရင်များ နန်းစွန့်သည့်အချိန်မှစ၍ ဗမာမင်းသားတစ်ပါး ၎င်းတို့လက်အောက်၌ ခိုလှုံနေခြင်း၊ ချင်းလူမျိုးများအနေဖြင့် ထိုအချိန်က လက်နက်အင်အား အတော်အသင့် ပိုင်ဆိုင်လာကြပြီးဖြစ်၍ ၁၃ ရာစုအစောပိုင်းက ရှမ်းတို့သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါဒေသတစ်ခုလုံးကို ရှမ်းလူမျိုးများလက်မှ ပြန်လည်ရယူနိုင်မည့် အချိန်အခါကောင်းဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ချင်းလူမျိုးများသည် နိုင်ငံရေးအရ အံတုယှဉ်ပြိုင်နိုင်ပြီဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကလေး-ကဘော်ဒေသမှ ရှမ်းလူမျိုးများအတွက် မြေပြန့်ဗမာလူမျိုး၏ အကာအကွယ်ရယူရသည့် အခြေအနေအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အစမူလက ဗြိတိသျှအစိုးရသည် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီချမှတ်ပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများကို ကာကွယ်ပေးရုံသာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ Carry ၏ မှတ်ချက်အရ အကျိုးအမြတ်မရှိသော တောင်ကုန်းများကို ဗြိတိသျှအစိုးရက သိမ်းပိုက်ရန် စိတ်ကူးခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ သို့သော် စီယန်းချင်းများက မြေပြန့်မှ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းများကို အကြိမ်ကြိမ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဆုတ်တဲ (Sukte) တို့ကလည်း ကဘော်လွင်ပြင်ကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ Tlaisun တို့က ကလေးလွင်ပြင်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ဟားခါး (Hakha) နှင့် ဇုတ်ခွာ (Zokhua) တို့က ဂန့်ဂေါလွင်ပြင် တိုက်ခိုက်ခြင်းတို့သည် ဗြိတိသျှအစိုးရအား ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်ရန် အကြောင်းဖန်လာစေခဲ့သည်။ === ဗြိတိသျှ-ချင်း ကျူးကျော်စစ်ပွဲများ === အင်္ဂလိပ်တို့သည် ချင်းလဲန်ကို တတိယအကြိမ် ကျူးကျော်စစ်ဆင်နွှဲပြီးမှ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ === ပထမကျူးကျော်စစ် (၁၈၇၁-၁၈၇၂) ===  ကချာနယ်တွင် ဗြိတိသျှနိုင်ငံသား Winchester သည် ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအတွင်း လက်ဖက်စိုက်ပျိုးရန် ကျူးကျော်လာခဲ့ရာ ပူဘန်ခူအိုင်း (Pu Beng Khuai) ဦးဆောင်သော ချင်းသူရဲကောင်းများက မောင်းထုတ်တိုက်ခိုက်ကာ Winchester ကို သတ်ဖြတ်ပြီး သူ့သမီး Merry Winchester ကို အရှင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၇၁-၇၂ ခုနှစ်အတွင်း ဗိုလ်မှူးချုပ် G.Boucher GB ဦးဆောင်သော ကချာစစ်ကြောင်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ် Brown Low CB., Captain Lewin တို့ ဦးဆောင်သော စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းတို့ ချင်းတောင်ကို ကျူးကျော်လာရာမှ အင်္ဂလိပ်-ချင်း ပထမစစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤကျူးကျော်စစ်တွင် ဗြိတိသျှဘက်မှ လက်နက်အပြည့်အစုံဖြင့် အင်အား ၅၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများတွင် ပူးဟွတ်ဆဒ်အာက အင်အား ၂၅၀-၃၀၀ ခန့်ကို ဦးဆောင်ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းရှိ ဗြိတိသျှပိုင်ရွာတစ်ရွာကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရွာသား ၂၉ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့ကာ ၉၂ ဦးကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ === ဒုတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၈) ===     ဒုတိယစစ်ပွဲကိုမူ အင်္ဂလိပ်တပ်မှူး Major General White VC နှင့် Brigadier General Farnce, Captain Raike တို့ ဦးဆောင်ပြီး ၁၈၈၈ ခုနှစ်၌ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှဘက်မှ ကြည်းတပ်အင်အား အမှတ် ၄၂ ဂေါ်ရခါးတပ်၊ အာသံတပ်ဖွဲ့နှင့် ပန်ချာပီ စစ်ပုလိပ်များ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများဘက်မှ ပူကွန်ဘစ် (Pu Con Bik), ပူခိုင်ကမ်း (Pu Khai Kam) နှင့် အခြားတောင်ပိုင်းချင်းခေါင်းဆောင်များ ဦးဆောင်ပြီး ကလေး-ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို လာရောက်ကျူးကျော်သူ တိုင်းတစ်ပါးသားများကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှစစ်တပ်မှ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် Major Lee Queens အား ဗြိတိသျှအစိုးရက အမြင့်ဆုံး Victoria Cross (VC) ဘွဲ့ အပ်နှင်းခံရသည်အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည်။ === တတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၉-၁၈၉၆) === တတိယကျူးကျော်စစ်ကိုမူ ၁၈၈၉ ခုနှစ်အတွင်း ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းတောင်အား အတည်တကျ အုပ်ချုပ်ရန် ပေါ်လစီချမှတ်ပြီးနောက်ပိုင်း L.t Stewart ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့အား စစ်တကောင်းတောင်တန်းနှင့် ဟားခါးအကြား ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းရှာဖွေရန် စေလွှတ်လာရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ချင်း-လူရှေ စစ်ကြောင်းကို ၁၈၈၉ မှ စတင်ကာ စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းခွဲ၍ ကျူးကျော်စစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ချင်းသူရဲကောင်းများကလည်း ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတပ်မှ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာကို General W.P Symons က စစ်ကြောင်း ၂ ကြောင်းခွဲ၍ ချီတက်တိုက်ခိုက်သည်။ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာ မြောက်ဘက်စစ်ကြောင်း (ဖို့ဝှိုက်စစ်ကြောင်း) ကို Col. Skene က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၆၂၂ ပါဝင်သည်။ တောင်ပိုင်းစစ်ကြောင်း (ဂန့်ဂေါ) ကို General WP Symons ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၈၉၆ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးနှင့် ယောချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဘင်္ဂလားခြေလျင်တပ်ရင်း (၁၀)(၃၃)(၃၈) တို့နှင့် မဒရပ်ခြေလျင်ထောက်ပို့တပ်ရင်း (၂) တို့ပါဝင်သည်။ ဘင်္ဂလားစစ်မျက်နှာ၊ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ General VW Tregear ဦးဆောင်သော အင်အား ၃၃၈၀ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရာမ်ကာမာတီ (Ramkamati)၊ လုံလေ (Lungleh)၊ ဟားခါး (Hakha) လမ်းကြောင်းမှ ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၎င်းစစ်ကြောင်းကို ချင်းခေါင်းဆောင် ပူဂျာဟွားတာ (Pu Zahuata) နှင့် ပူဟောင်ဆာတာ (Pu Hausata (Lungtian)) တို့က ဦးဆောင်ပြီး ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထန်ယန်းတိုက်ပွဲအတွင်း ချင်းခေါင်းဆောင် လာလ်လွဲ (ဇဟွတ်အား၏ညီ) က ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗြိတိသျှတပ်ခွဲမှူး ဗိုလ်စတီးဝပ် ကျဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ ကပ္ပတိန် Rundall နှင့် ဂန့်ဂေါစစ်ကြောင်းသည် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံသည်။ အာသံစစ်မျက်နှာ၊ ကချာစစ်ကြောင်းကို Col. GJ Skinner က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၇၀၀ ပါဝင်သည်။ ကချာစစ်ကြောင်း စစ်ကူအဖြစ် စစ်ပုလိပ်တပ်ဖွဲ့အား (WW Daly) ဦးဆောင်ပြီး ကူလီများ၊ ပန်ချာပီအင်အား (၂၅၁၁)၊ မဏိပူရီအင်အား (၇၈၂)၊ လားတပ် (၂၁၉၆) နှင့် ဆင်တပ် (၇၁) ပါဝင်သည်။ ချင်း-လူရှေ ထိုးစစ်ကာလအတွင်း တစ်ဖက်တွင်လည်း အေဒီ ၁၃ ရာစုခန့်က ရှမ်းလူမျိုးများ သိမ်းပိုက်ထားသော ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း နေထိုင်ကြသော ချင်းဘုတ်များသည်လည်း ဗြိတိသျှတို့ကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာ ၁၈၈၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ်အတွင်း ရာမ်အုပ်မင်း အုပ်ချုပ်သော Tlaisun (ဖလမ်း)၊ ဟားခါးနှင့် လူရှေဒေသများသည် ဗြိတိသျှလက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းယန် (Saiyang)၊ ဆုတ်တဲ (Sukte)၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) စသည့် ဇိုမျိုးနွယ်စုများ၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုထဲမှ ထန်တလန် (Thantlang)၊ ဆူရ်ခွါ (Surkhua)၊ ဆပ်သား (Sapthar)၊ လေသဒ် (Letha) ဒေသများသည် လက်နက်ချရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ချိုးမျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကြသည့် မတူ (Matu)၊ မင်းတပ် (Mindat)၊ ကန်ပက်လက် (Kanpetlet) နှင့် ခူမီး (Khumi) ဒေသများသည် ဗြိတိသျှတို့က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုသေးပေ။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၉၅-၉၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိသျှက ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအများစုကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ သိမ်းပိုက်ပြီးသောနယ်မြေများကို ၁၈၉၆ ခုနှစ် ချင်းတောင်တန်းအက်ဥပဒေဖြင့် စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဥပဒေဖြင့်ပင် ချင်းပြည်တောင်ပိုင်းဒေသမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေအချို့ရှိ ကျေးရွာများကို မြေလှန်စနစ်ဖြင့် မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ ၁၉၂၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှသာ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ === မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများကို အပြီးအပိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်း === ဗြိတိသျှအစိုးရက ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ချင်းတောင်ဒေသများကို ၁၉၃၀ အထိ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းနယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ပြီး ချင်းတောင်ဒေသများမှ ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သည့် ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းဒေသအရေးပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်များထံသို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၉၄ တွင် ညွှန်ကြားချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်ကြားချက်တွင် ၁၈၉၄ မှစတင်၍ ဗြိတိသျှအရာရှိများသည် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသောနယ်သို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်ခြင်း၊ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု တားမြစ်လျက် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်အား မစွက်ဖက်ရေးမူကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဒေသများကို ဤသို့ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းမှာ ဤနယ်မြေသည် မဖွံ့ဖြိုးသေးသည့် နယ်မြေများဖြစ်ခြင်းကြောင့် လမ်းခရီး၊ အဆက်အသွယ် ကောင်းမွန်စေရန် အစိုးရအနေဖြင့် ပြုလုပ်ပေးရမည်၊ ဤနယ်မြေများကို အုပ်ချုပ်ရန်အရာရှိများ ခန့်ထားရေးအတွက် ငွေကုန်ကြေးကျခံရမည်၊ ဒေသဆိုင်ရာ အခက်အခဲများနှင့် ဆက်သွယ်မှုခဲယဉ်းခြင်းများကြောင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားတို့မှာ ဗြိတိသျှတို့အမြင်တွင် အလွန်ပင်ခေတ်နောက်ကျနေ၍ ၎င်းတို့ကို ပညာပေးရမည့်တာဝန်မှာ အစိုးရတွင် ပိုလာမည်၊ သိမ်းသွင်းရမည့်နယ်မြေများမှာ လူဦးရေ အနေကျဲခြင်း၊ မဖွံ့ဖြိုးသေးခြင်းတို့ကြောင့် ကုန်ကျမည့်စရိတ်နှင့် ရရှိမည့် အကျိုးအမြတ် ကာမိလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ဗြိတိသျှအစိုးရက ယူဆထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဒေသနေတိုင်းရင်းသားတို့သည် ရှေးဆန်၍ ခေတ်နောက်ကျသူများဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစိုးရ၏ အကျိုးစီးပွားကို လာရောက်မထိပါးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငွေကုန်လူပမ်းခံ၍ ၎င်းဒေသများကို သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် မကြိုးစားသင့်ဟုလည်း ယူဆခဲ့သည်။ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများနှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်တို့၏ နယ်နိမိတ်အပိုင်းအခြားမှာ အနောက်ဘက်တွင် ကန်ပက်လက်မြို့ အနောက်ဘက် ၁၂ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဝိတိုရိယတောင်ထိပ်အထိဖြစ်ပြီး အနောက်မြောက်ဘက်တွင် မင်းတပ်မှ အနောက်ဘက် ၂၀ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဟီလောင်း (Hilawng) ရွာအထိဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၉၁၁ တွင် ကောက်ယူသော သန်းခေါင်စာရင်းအရ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် ရွာပေါင်း ၃၈ ရွာ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၁၉၀၀ နှင့် လူဦးရေ ၉၁၂၃ ဦး ရှိသည်။ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး မတည်ထောင်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသမှာ ပြင်ပဒေသနှင့် အဆက်အသွယ် ပြုလုပ်ခြင်းနည်းပါး၍ ရှေးထုံးတမ်းဓလေ့ဖြစ်သည့် လက်စားချေစနစ်နှင့် ကျွန်ဖမ်းစနစ်ကို ပြုလုပ်နေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ကျေးရွာအချင်းချင်း ရန်မူလျှက် မကြာခဏဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိခြင်း၊ ဤဒေသတွင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမရောက်သေးခြင်းကို အခွင့်ကောင်းယူကာ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း၊ နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာအချို့ကိုပင် ရံဖန်ရံခါ ဝင်ရောက်တတ်ခြင်းများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤဒေသနှင့် နယ်နမိတ်ထိစပ်နေသည့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ချင်းတောင်ဒေသများကို လက်တွေ့အုပ်ချုပ်ရသူ ဗြိတိသျှအရာရှိများကမူ အထက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းများကို ထောက်ရှုလျက် ၎င်းနယ်အား ထိုကဲ့သို့လက်လွတ်ထားခြင်းကို မကျေနပ်ခဲ့ကြပေ။ ရခိုင်တောင်တန်းအရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်ပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်တို့က ၁၉၀၈ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ပြီး အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချသင့်ကြောင်း ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးထံ တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းကိစ္စကို ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးက ယင်းဗြိတိသျှအရာရှိသုံးဦး၏ တင်ပြတောင်းဆိုချက်များကို ပူးတွဲဖော်ပြလျှက် မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ထံသို့ ၁၉၀၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စာအမှတ် ၇၄၄-၇-ပီ-၅ ဖြင့် ထပ်ဆင့် တင်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ကမူ ထိုဒေသများကို သိမ်းသွင်းရန် မတိုက်တွန်းဘဲ နေမြဲအခြေအနေအတိုင်းသာ ထားရှိရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ စရိတ်အကုန်အကျအနည်းဆုံးနှင့် စစ်အင်အားကို အသုံးမပြုဘဲ အလွယ်တကူသိမ်းယူနိုင်သည့်အချိန်၊ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများကိုယ်တိုင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးကို လိုလားလာသည့်အချိန်ကျမှသာလျှင် ငြိမ်းချမ်းစွာသိမ်းယူအုပ်ချုပ်ရန် ညွှန်ကြားထားခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ မော်လီမင်းတို့ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရန်အတွက် ဘုရင်ခံချုပ်၏ အစိုးရအဖွဲ့က လုံးပမ်းနေချိန်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ထိုစဉ်က အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်ခံပြည်နယ်တစ်ခုအဆင့်တွင်သာ ရှိနေသေးခြင်းကြောင့် ယင်းဥပဒေသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့်လည်း အကျုံးဝင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း မော်လီမင်းတိုဥပဒေကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန်၌ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချရန် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများ၏ တင်ပြလာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အစိုးရအဖွဲ့က လတ်တလောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားခဲ့ဟန်မတူပေ။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကယား အစရှိသည့် အခြားသော တောင်တန်းဒေသများတွင်မူ ချင်းတောင်အချို့ဒေသများကဲ့သို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက အုပ်ချုပ်ရေးမထူထောင်ဘဲ ကြာမြင့်စွာ လစ်လျူရှုထားခဲ့သည့်နယ်များ မရှိပေ။ ယင်းသို့ လစ်လျူရှုခြင်းမှာ ချင်းတောင်ဒေသများစွာတွင် ဗြိတိသျှတို့ မက်မောသော သယံဇာတပစ္စည်းများ ကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် ယင်းဒေသများသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာကို ရန်မူနိုင်သည့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ်မရှိခြင်း စသော အကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချင်းတောင်ဒေသမှာမူ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် နယ်နိမိတ်ပြဿနာနှင့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံတစ်ခုခုက မအုပ်ချုပ်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသအချို့အား ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မည့် အန္တရာယ်မရှိပေ။ ထိုကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက် မစိုးရိမ်ရဘဲ စိတ်ချစွာ လစ်လျူရှုထားနိုင်ခြင်း အကြောင်းများကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်ဒေသကို ၁၉၂၉ အထိ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားချိန်အတွင်း မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများအရေးကို အလေးအနက် စဉ်းစားဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းမရှိသဖြင့် ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးသည့်နောက်တွင် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများက မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် ချင်းတောင်ဒေသများအကြောင်းကို အာဏာပိုင်များထံ ပြန်လည်တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာများကို ၎င်းနယ်မှ လူအချို့လာရောက်တိုက်ခိုက်ကာ သုံ့ပန်းများ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားပြီး ကျွန်ပြုခိုင်းစေခြင်း၊ ဗြိတိသျှအရာရှိများအတွက် ရိက္ခာနှင့် ချောစာပို့ပေးသည့် လုပ်ငန်းတို့ကို နှောင့်ယှက်နေခြင်း၊ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း စသည်များကို အကြောင်းပြကာ ၎င်းနယ်ကို ထိရောက်စွာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရန် ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ တင်ပြခဲ့ကြပြန်သည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်ဖြစ်သည့် ဘုရင်ခံဆာ ရယ်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက် (Sir Reginald Craddock) သည် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ပထမပတ်တွင် ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများနှင့် မေမြို့၌ ဆွေးနွေးကာ မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် နယ်မြေများအပေါ် လုံးဝမစွက်ဖက်ရေးမူကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းပြင်ဆင်ချက်အရ ယခင် ၁၈၉၄ တွင် ထုတ်ပြန်ထားခဲ့သည့် အမိန့်ဖြစ်သော မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများအတွင်းသို့ ဗြိတိသျှအရာရှိများ လုံးဝဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုရဟူသည့် အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းကာ နှစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ၎င်းဒေသအတွင်းသို့ ခရီးထွက်ရန်ဟူ၍ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ခရီးထွက်ရာတွင်- # စစ်ပုလိပ် ၅၀ ခေါ်ဆောင်သွားရန်၊ ကြည်ဖြူစွာ လက်ခံမည့် ကျေးရွာကိုသာ ဝင်ရောက်လျှက် ခုခံမည့်ကျေးရွာများကို ရှောင်ရှားရန်။ # အကြမ်းဖက်သည့် စနစ်ကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ရှားရန်။ # ၎င်းဒေသအတွင်း ခရီးလှည့်ရာတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်း၊ ကျေးရွာလူကြီးခန့်ထားခြင်း၊ တရားစီရင်ရေး မှတ်တမ်းတင်ခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ရန်။ သို့သော် ကျေးရွာလူကြီးများကိုယ်တိုင်က အမှုအခင်းများကို စီရင်ပေးရန် တောင်းဆိုလာခဲ့လျှင် မငြင်းဆန်ရန်၊ အခွန်အကောက်များ ပေးသွင်းလာလျှင်လည်း မငြင်းဆန်ရန်။ # အချိန်ကာလ ကြာမြင့်သည်ကို ပဓာနမထားရန်၊ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ပုံ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ခံစားရမည့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ဟောပြောဆောင်ရွက်ရန်။ # သိမ်းသွင်းပြီးစကာလတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး၊ အခွန်ကောက်ခံရေးတို့ကို တင်းကြပ်စွာ မဆောင်ရွက်ရန်။ # သေနတ်ကို အလွန်မြတ်နိုးသည့် လူမျိုးဖြစ်သဖြင့် သေနတ်တွေ့လျှင် အတင်းမသိမ်းရန်၊ သေနတ်ရှိသူတို့၏ အမည်စာရင်းပြုလုပ်၍ လိုင်စင်ထုတ်ပေးရန်ဟူ၍ ယင်းဒေသသို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်မည့် ဗြိတိသျှအရာရှိများအား ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ဘုရင်ခံသဘာပတိအဖြစ်ဆောင်ရွက်သော အစည်းအဝေးပွဲတစ်ရပ်ကို ၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၂၉ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ခေါ်ယူကျင်းပရာ မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၊ ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီး၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်အရေးပိုင်၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်နှင့် ပခုက္ကူတောင်တန်းနယ် တောင်တန်းဝန် အီးတီဒီ ဂေါ်ဒွိုင် (E.T.D. Godley) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲတွင် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ လက်ရှိအရေးအခင်းများနှင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တို့အကြောင်းကိုလည်း ထည့်သွင်းဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး စတင်အခြေချရန်၊ ယင်းနယ်၏ ဒေသအချို့ကို ရခိုင်နယ်နှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်များမှ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ရန်၊ ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်ကို မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမှ ခွဲထုတ်လျှက် ဖလမ်းခရိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ထည့်သွင်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ခွဲဝေခြင်းဖြင့် ရခိုင်နယ်တွင် ဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား ၁၈၉၆ ချင်းတောင်တန်းများဥပဒေဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ချင်းတောင်ရှိ ချင်းတိုင်းရင်းသားများနှင့် ရခိုင်နယ်တွင် ပါဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား တစ်ပြေးညီ အခွန်များကောက်ခံရေးစသော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် ရှိနေသေးသဖြင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်ကို ၁၉၂၉-၃၀ တွင်သာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ==ချင်းတို့မူရင်းဒေသ== ချင်းလူမျိုးတို့ စတင်ပေါက်ဖွားရာ မူရင်းဒေသနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိခဲ့သော်လည်း ခေတ်သစ်သမိုင်းသုတေသီများနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ချင်းလူမျိုးတို့သည် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) အုပ်စုကြီးမှ ခွဲထွက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်ဟု တညီတညွတ်တည်း လက်ခံထားကြသည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁။ သမိုင်းဦးကာလနှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းပါမောက္ခ ဂျီအိပ်ချ် လုစ် (G.H. Luce) နှင့် ဒေါက်တာသန်းထွန်းတို့၏ အဆိုအရ တိဗက်-မြန်မာတို့သည် တရုတ်ပြည်ရှိ ကန်စု ဒေသ ဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၂၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်တို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာ တိဗက်၌ နေထိုင်ကြပြီး အချို့မှာ ရွှေလီမြစ်၊ သံလွင်မြစ်နှင့် ယူနန်ပြည်နယ်များမှတစ်ဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားလမ်းအတိုင်း မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> ၂။ မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်ဖြစ်ခြင်းနှင့် သုတေသနပြုချက်များ ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက် (Mongoloid) အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်းကို အနောက်နိုင်ငံသား သုတေသီများနှင့် ချင်းအမျိုးသား သမိုင်းပညာရှင်များစွာက အောက်ပါအတိုင်း အတည်ပြုထားကြသည် - • စီလူးဝစ် (Luce): The Tribes of Burma တွင် ချင်းတို့သည် မွန်ဂိုလွိုက်နွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ • C.A. Soppitt & J. Shakespear: ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သုတေသနကျမ်းများတွင် ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-မြန်မာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း ရေးသားခဲ့ကြသည်။<ref name="Shakespear1912">Shakespear, J. (1912). ''The Lushei Kuki Clans''. Macmillan and Co.</ref> • Carey & Tuck: The Chin Hills ကျမ်းတွင် ချင်းတို့၏ သမိုင်းနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''.</ref> • ချင်းပညာရှင်များ: Pu Sing Khaw Khai၊ ပါမောက္ခ ဒေါက်တာ အေးအေးငွန်နှင့် ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) တို့ကလည်း ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည် တိဗက်ဒေသမှ ဆင်းသက်လာသော မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း လက်ခံတင်ပြကြသည်။ ၃။ မျိုးနွယ်စုခွဲခြားမှုနှင့် ဘာသာစကားအုပ်စု ဗြိတိသျှစွယ်စုံကျမ်း၏ ဖော်ပြချက်အရ တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသူများကို အုပ်စုကြီး (၄) စု ခွဲခြားထားရာတွင် ဆိုင်နို-တိဗက်တန် အုပ်စုသည် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ထိုအုပ်စုမှတစ်ဆင့် တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burma) နွယ်ဝင်များ ခွဲထွက်လာပြီး ၎င်းတွင် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[လားဟူလူမျိုး|လားဟူ]]၊ [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]]နှင့် [[နာဂလူမျိုး|နာဂ]]တို့ ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Britannica">Encyclopædia Britannica. "Sino-Tibetan languages".</ref> ၁၈၅၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်သံတမန် အတွင်းဝန် ကပ္ပတိန် ယူလီ (Captain Yule) က ချင်းနှင့် လူရှိုင်းတို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနားအနွယ်ဝင်များဖြစ်ပြီး ကူကီး၊ နာဂတို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ Dr. Vum Son. Zo History ဖော်ပြချက်အရ ချင်းစကားပြောအုပ်စုတွင် အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မီဇို၊ နာဂနှင့် ဇိုစသည်တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသ == ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာ ဒေသကို အကြမ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်မြောက်ဘက် စံမရနောင်တန်းဒေသ၊ နာဂတောင်နှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့မှ တောင်ဘက် မော်တင်စွန်း ရောက်လုနီး ဒေသစပ်ကြားနှင့် အရှေ့ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်သော မြစ်သာမြစ်နှင့် အနောက်ဘက် ဗင်္ဂလားအော် ရောက်လုနီးဒေသစပ်ကြား တောင်မြင့်ကုန်းတန်း လျှိုမြောင်တို့မှာ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ အချက်အချာဒေသ ဖြစ်လေသည်။ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံးဒေသ၌ ပေ(၁၂၅ဝဝ) မြင့်သော [[စာရာမေတိတောင်]]ရှိရာ စုံမရ တောင်တန်းဒေသဖြစ်၏။ ယင်း၏ အနောက်တောင်ဘက် မဏိပူရမြေပြန့်မှာ ကသည်း ခေါ် မေထေးချင်းလူမျိုး တစ်မျိုး၏ ဒေသဖြစ်၏။ ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်၌သော် ချင်းတောင်စစ်စစ်ဟု ဆိုရမည့် တီးတိန်၊ ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များ ရှိပေသည်။ ယင်း၏တောင်ဘက်၌ (၁၀၄၀၀)မြင့်သော ဝီတိုရိယတောင်တဝိုက်ဖြစ်သည့် ပခုက္ကူ တောင်တန်းဒေသ (ကန်ပက်လက်)ရှိသည်။ နောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (ပလပ်ဝ)နှင့် ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်း၏ မြောက်ဘက်ဒေသတို့ ရှိကြသည်။ ထိုဒေသများ၌ ချင်းလူမျိုး တို့ကို တွေ့ရပေသေးသည်။ထိုမျှမကသေး၊ ချင်းလူမျိုးများကို ရခိုင်ရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတလျှောက်နှင့် အရှေ့ဘက်မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသေး၏။ ထို ဒေသတို့နှင့် တဆက်တည်း ဖြစ်သော ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ် တို့၌ပင် ချင်းရွာအချို့ ရှိနေသည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၌လည်း ချင်းလူမျိုးများ ရှိပေသေးသည်။ တိဗက်မြန်မာအစုဝင် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူမျိုးအချို့ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်ကြရာတွင် ချင်းလူမျိုးတို့မှာ အရှေ့မြောက်ဘက်ဆီမှ ခပ်စောစောကပင် ဝင်ရောက်လာကြ၍ နောက်ဝင်လာသူတို့ကို နေရာဖယ်ပေးခြင်းအားဖြင့် နောက်ရိုးမ တလျှောက်တွင် အခြေစိုက်လာခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ဘက်အာသံပြည်နယ် မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့် ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြ၏။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၅ဝ အတွင်းခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအများပင် အရှေ့ဘက် ဧရာဝတီမြစ် ဝှမ်း မြေပြန့်ဒေသသို့လည်းကောင်း၊ ရခိုင်တိုင်းဒေသများသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ == ဘာသာစကားနှင့် မျိုးနွယ်စု ခွဲခြားခြင်း == ချင်းလူမျိုးတို့ကို ပြောဆိုသော [[ဘာသာစကား]]များအပေါ် မူတည်၍ အဓိကအားဖြင့် (၂) မျိုး ခွဲခြားထားသည်။ === ကသည်း (သို့မဟုတ်) မေ့ထေးချင်း === ကသည်းချင်း (Meithei/Kathe) တို့ကို မဏိပူရနွယ်ဝင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ အသေးစိတ်သမိုင်းကို [[ကသည်းလူမျိုး]] ကဏ္ဍတွင် သီးခြားလေ့လာနိုင်သည်။ === ချင်းရိုးရိုးများ (Chin Proper) === ချင်းရိုးရိုးနွယ်ဝင်များကို ပထဝီဝင်နှင့် ဘာသာစကားအလိုက် အောက်ပါအတိုင်း ထပ်မံခွဲခြားသည် - ==== ရှေးကုကီချင်းများ (Old Kuki) ==== လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၂၀ ကျော်ကတည်းက အာသံနှင့် လူရှေတောင်တန်းဒေသတွင် အခြေစိုက်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> ဤအုပ်စုတွင် အနာလ၊ ရန်ခေါ၊ လမ် နှင့် ရခိုင်တောင်တန်းရှိ ကျော (သို့မဟုတ်) ချောလူမျိုးများ ပါဝင်သည်။ ==== မြောက်ပိုင်းချင်းများ ==== အဓိကအားဖြင့် [[တီးတိန်မြို့|တီးတိန်နယ်]] နှင့် မဏိပူရနယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ * '''သာဒိုး (Thadou):''' စုံမရတောင်တန်းနှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်သည်။ * '''တီးတိန်ချင်းစု:''' စုတ်တေး (Sokte)၊ ကမ်ဟောင် (Kamhau) နှင့် စီးယင်း (Sizang) တို့ ပါဝင်သည်။ ** ''စီးယင်းချင်းများ:'' ဗြိတိသျှကျူးကျော်မှုကို အပြင်းအထန် ခုခံခဲ့သော မျိုးနွယ်စုဖြစ်ပြီး စစ်မှုထမ်းခြင်း၌ ထင်ရှားသည်။<ref name="HistoryOfChin">Carey, B.S. & Tuck, H.N. (1896). ''The Chin Hills''.</ref> ==== အလယ်ပိုင်းချင်းများ ==== [[ဖလမ်းမြို့|ဖလမ်း]] နှင့် [[ဟားခါးမြို့|ဟားခါး]] နယ်များတွင် နေထိုင်ကြသည်။ * '''ဖလမ်းဒေသ:''' တရှုံ၊ ဇဟောင်၊ လိုင်ဇို၊ ကွန်လီ၊ ငွန် နှင့် ဇင်ဂျက်ချင်းများ ပါဝင်ပြီး လိုင်ဇိုစကားကို အသုံးများသည်။ * '''ဟားခါးဒေသ:''' လိုင် (ဟားခါး)၊ ကလန်ကလန်၊ ယိုကွ၊ လောထု နှင့် ဇိုတုန်တို့ ပါဝင်သည်။ အရပ်အမောင်းကောင်းမွန်၍ တိုက်ရည်ခိုက်ရည်ရှိသူများအဖြစ် ကျော်ကြားသည်။<ref name="VanBik2009">VanBik, Kenneth. (2009). ''Proto-Kuki-Chin''.</ref> ==== တောင်ပိုင်းချင်းများ ==== ပခုက္ကူတောင်တန်း၊ [[မင်းတပ်မြို့|မင်းတပ်]]၊ [[ကန်ပက်လက်မြို့|ကန်ပက်လက်]] နှင့် မြေပြန့်ဒေသ (မင်းဘူး၊ ပြည်၊ သရက်) တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ * '''မျိုးနွယ်စုများ:''' ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်း၊ ယင်ဒူး၊ ဝေလောင်၊ မဂန် နှင့် အရှိုချင်း (မြေပြန့်ချင်း) တို့ ပါဝင်သည်။ * '''ပါးရဲထိုးခြင်း:''' အမျိုးသမီးများ မျက်နှာတွင် ပါးရဲ (Face Tattoo) ထိုးသည့် ဓလေ့မှာ လူမျိုးစုအလိုက် ပုံစံကွဲပြားပြီး ရှေးအခါက အခြားလူမျိုးများ ဖမ်းဆီးခြင်းမှ ကာကွယ်ရန် ရည်ရွယ်သည်။ == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပွဲတော်များ == === ခွာဒိုပွဲတော် (Khuado Festival) === ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီးမျိုးနွယ်စုတို့၏ အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သည်။ * '''ရည်ရွယ်ချက်:''' တစ်နှစ်တာ သီးနှံရိတ်သိမ်းမှုအတွက် ကျေးဇူးတော်ချီးမွမ်းခြင်း၊ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်းနှင့် နှစ်သစ်ကို ကြိုဆိုခြင်း။ * '''ကျင်းပပုံ:''' သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt) များ တီးမှုတ်ခြင်း၊ ပျားအုံဖွပ်၍ နိမိတ်ဖတ်ခြင်းနှင့် စုပေါင်းစားသောက်ပွဲများ ပြုလုပ်ခြင်း။<ref>ချင်းပြည်နယ်ရေးရာဦးစီးအဖွဲ့ (၁၉၆၄) မှ ခွာဒိုပွဲတော်အား ရုံးပိတ်ရက်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။</ref> === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ချင်းအမျိုးသားများသည် ရှေးအခါက ဆံပင်ရှည်ထား၍ သိုင်းခြုံဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသမီးများမှာ လက်ရက်ကန်းဖြင့် ရက်လုပ်သော ထဘီနှင့် သင်တိုင်းများကို ဆင်မြန်းကြပြီး ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် "ပွင့်ဒူးမ" ခေါ် ရောင်စုံစောင်ကြားများကို အသုံးပြုကြသည်။ == ထင်ရှားသော ချင်းလူမျိုးများ == * '''လွတ်လပ်ရေးခေါင်းဆောင်များ:''' [[ဗိုလ်ခိုင်ကမ်း]]၊ [[ဗိုလ်ဆွန်ပက်]]၊ [[ဝမ္မသူးမောင်|ဦးဝမ္မသူးမောင်]] * '''နိုင်ငံရေး:''' [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ|ဦးဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] (ဒုတိယသမ္မတ)၊ [[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] * '''အာဇာနည်များ:''' [[အောင်ဆန်းသူရိယ တိုက်ချွန်း]]၊ [[ဆလိုင်း တင်မောင်ဦး]] * '''အနုပညာ:''' [[သက်မွန်မြင့်]] (အကယ်ဒမီ)၊ [[ဆုန်သင်းပါရ်]]၊ [[ဒေးဗစ်လိုင်]] == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://my.wikipedia.org/wiki/ချင်းပြည်နယ် ချင်းပြည်နယ်အကြောင်း] [[Category:ချင်းလူမျိုး]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများ]] ryqcsdq5eg1m5xdgyuobw2gto3nfqmz 1055096 1055093 2026-09-24T14:55:30Z Chenzeyan29 141880 1055096 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = ချင်းလူမျိုး |image = [[File:Chin Village.jpg|200 px]] |caption = ချင်းလူမျိုးများ (၂၀၀၇) |poptime = |popplace = ၃ သန်းကျော် (မြန်မာ၊ အိန္ဒိယ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နှင့် ပြည်ပရောက် ချင်းလူမျိုးများအပါအဝင်)<ref name="IWGIA2023">International Work Group for Indigenous Affairs (2023). *The Indigenous World 2023: Myanmar*. IWGIA. pp. 412–420.</ref><ref name="Census2014">Ministry of Immigration and Population (2015). *The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Union Report*. Department of Population. pp. 17–25.</ref> |region1 = {{flag|Myanmar}} (ချင်းပြည်နယ်၊ စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ မကွေးတိုင်း၊ ရခိုင်ပြည်နယ်) |pop1 = ၂.၂ သန်းကျော်<ref name="Census2014" /> |region2 = {{flag|India}} (မဏိပူရ၊ မီဇိုရမ်၊ အာသံ) |pop2 = ၅၀၀,၀၀၀ ကျော်<ref name="IndiaCensus">Office of the Registrar General & Census Commissioner, India (2011). *Census of India 2011: Language and Mother Tongue*. Government of India.</ref> |region3 = {{flag|Bangladesh}} (စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ) |pop3 = ၇၀,၀၀၀+<ref name="BGD2022">Bangladesh Bureau of Statistics (2022). *Population and Housing Census 2022*. Government of Bangladesh.</ref> |ref3 = |region4 = {{flag|United States}} |pop4 = ၈၀,၀၀၀+<ref name="UNHCR2022">United Nations High Commissioner for Refugees (2022). *Chin Refugee Resettlement Statistics in the United States*. UNHCR Country Report.</ref> |region5 = {{flag|Malaysia}} |pop5 = ၈၅,၀၀၀+<ref name="UNHCRMAL">UNHCR Malaysia (2023). *Refugee and Asylum-Seeker Statistics in Malaysia*. UNHCR Operations Portal.</ref> |region6 = {{flag|Australia}} |pop6 = ၂၀,၀၀၀+<ref name="ABS2021">Australian Bureau of Statistics (2021). *Cultural Diversity in Australia: Ancestry Data*. ABS Census 2021.</ref> |region7 = ဥရောပနှင့် အာရှအခြားနိုင်ငံများ |pop7 = ၂၅,၀၀၀+<ref name="IWGIA2023" /> |languages = [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] <br/>အနည်းစု: အရှိုချင်း၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မြို၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]] |religions = အများစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br />အနည်းစု: ရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ |related =[[နာဂလူမျိုး]]၊အခြား [[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီး-ချင်းနွယ်လူမျိုးများ]] }} '''ချင်းလူမျိုး''' (အင်္ဂလိပ်: ''Chin people'') သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက်ပိုင်း [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ မေဃာလယ၊ မဏိပူရ၊ မီဇိုရမ်ပြည်နယ်များတွင် အများဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသော ပင်မ တိုင်းရင်းသားနွယ်ဖွားများအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> ဘာသာဗေဒနှင့် မနုဿဗေဒ အထောက်အထားများအရ ချင်းလူမျိုးများသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]]ဝင် [[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီ-ချင်း-နာဂ]] ဘာသာစကားခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှဒေသသို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်ရောက်လာကြသည့် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုများအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းသုတေသနပြုချက်များက ဖော်ပြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press.</ref> ချင်းလူမျိုးတို့သည် မူလကတည်းက တောင်တန်းထူထပ်သော ပထဝီဝင်အနေအထားတွင် သီးခြားအုပ်စုများအဖြစ် နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အာရှို (Asho)၊ ချင်းဘုတ် (Chinbok)၊ ချင်းမဲ (Chinme)၊ လိုင်မီး(Laimi)၊ ဇိုမီး (Zomi) နှင့် ခူမီး (Khumi) စသည့် ဒေသဆိုင်ရာ မျိုးရိုးစုများနှင့် စကားလေသံ ကွဲပြားမှုပေါင်း မြောက်မြားစွာ ရှိကြသည်။<ref name="Lehman1963">Lehman, F. K. (1963). *The Structure of Chin Society: A Tribal People of Burma Adapted to a Non-Western Civilization*. University of Illinois Press.</ref> ရှေးဟောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းများနှင့် ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတို့၏ ဘိုးဘေးများကို "ချင်း" (Chyan/Chin) ဟူသော ဝေါဟာရဖြင့် ရေးထိုးခဲ့ကြပြီး၊ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်း ဒေသများတွင် ရှေးယခင်ကတည်းက ဒေသခံနွယ်ဖွားများနှင့် ကုန်သွယ်ရေး၊ ယဉ်ကျေးမှု ကူးလူးဆက်ဆံမှုများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="ThanTun1964">Than Tun (1964). *Studies in Burmese History, Volume 1*. Maha Dagon Publishing.</ref> == ရာဇဝင်လာ== ချင်းလူမျိုးတို့၏ ချင်းလူမျိုးဆိုင်ရာ နှုတ်ရာဇဝင်တွင် ချင်းနှင့် ကချင်သည် မွေးချင်းညီအကိုများဖြစ်ကြပြီး တရုတ်ပြည်မှတဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားမှသည် ဗမာပြည်ထဲသို့ဝင်ရောက်လာခဲ့စဉ်က ညီဖြစ်သူ ကချင်သည် အလေးသွားနေခိုက် အကိုဖြစ်သူ ချင်း သည် ညီကို မစောင့်ပဲ ဆက်လက်ခရီးနှင်ပြီး လမ်းခရီးတွင် တောငှက်ပျောပင်ကို ခုတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ ညီဖြစ်သူက အကိုဖြတ်ခဲ့သော ငှက်ပျောအူတိုင် အတော်အတန် ထွက်လာသည်ကို ကြည့်ပြီး အကို့ကို မှီနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ဟု ဆိုကာ ကချင်ပြည်တွင် နေရစ်ခဲ့သည်။ အကိုဖြစ်သူ၏ ခြေရာကိုကြည့်ပြီး Khang (ခြေရာ)ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ကချင်တို့သည် အိမ်ဆောက်လျှင် အိမ်ရှေ့ခန်းတွင် အခန်းတခုသီးသန့် ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ အကိုဖြစ်သူ ပြန်လာလျှင် နေထိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ စာရေးဆရာ (G.H luce)က ဗမာနှင့် သက်၊ ရှမ်းစသည်တို့ စစ်ဖြစ်စဉ် ချင်းလူမျိုးများနှင့် မိတ်ဖွဲ့ ဆက်ဆံဘွယ်ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ချင်းဆိုသည်မှာ ကျနော် တို့ဗမာနှင့် အချင်းချင်း၊ သူငယ်ချင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုရာမှ '''ချင်း'''ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၅၄ ခုနှစ်၊ မဏိပူရ်မှတ်တမ်းတွင် ချင်းတို့ကို [[ကူကီး]]ဟုရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ Carry & Tuck ၏ မှတ်တမ်းအရ ချင်းအမည်နာမသည် တရုတ်ဘာ သာစာကား “လူ”ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Jim or Jen ကို ဗမာလူမျိုးများ က“ချင်း”ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ချင်းတွင်းမြစ်သည် ချင်းတို့ နေထိုင် ရာဒေသ ဖြစ်သည့်အတွက် ချင်းတွင်းဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုမတိုင်မှီ ဗမာ့ ကျောက်စာများတွင် ချင်းအမည် နာမကို ရှင်းလင်းစွာ အသုံးပြုခဲ့သည့် အထောက်အထားခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှက သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမပြုမှီ Chin-Kuki Lingustic People ဘာသာစကား လေ့လာသော သုသေသီများက ချင်း Chin သတ်ပုံအပြောင်းအလဲကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan, Kiayn, Chiang, Chi’en, Chien ဟူ၍ ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၁၇၈၃-၁၇၉၆ အတွင်း ဗမာပြည်တွင် ကာသိုလိပ် မစ်ရှင်အဖြစ် ရောက်ရှိလာသောFather Sangermomo က ချင်းကို Chien အဖြစ်ပေါင်းပြီး Chin Hill ကို Chien Mountain ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ရှိတ်စပီးယားကမူ ချင်းကို Kiayn ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၂၄-၁၈၂၆ ခုနှစ်၊ ပထမအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်အတွင်း Histroy of Burma ပြုစုသည့် စာရေးဆရာ Phayer က ချင်းတွင်းကို Khyendweng ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၁၈၉၁ တွင် Major Hughes က ၎င်း၏စစ်ရေးအစီရင်ခံစာတွင် Chin ဟူသော စကားလုံးကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့ သည်။ ထို့နောက် A.G.E New Land ကလည်း ၎င်း၏စာအုပ်တွင် “ချင်း”ဟူ၍ ရေးသားခဲ့သည်။ [[လျန်မှုန်းဆာခေါင်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လျန်မှုန်းဆာခေါင်း]]သည် ချင်းတို့ ချင်းပြည်ကို အခြေချနေထိုင်ကြရာတွင် [[ကျိမ်နွဲ|ကျင်နွေး]](Ciimnuai)ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို ဇိုချင်း၊ Locom ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lusei၊ Lailun ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသူများကို Lai မျိုးနွယ်များ ဖြစ်လာကြသည် ဟုရေးသားခဲ့သည်။ လက်ရှိ ချင်းလူမျိုးများအတွင်း ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ချိုး၊ စသည့် အမည် နာမများ မပေါ်သေးမီ ချင်း အမည်သည် အမျိုးသား အမည်ဖြင့် ရပ်တည်ပြီးဖြစ်ကြောင်း Religion and Politics among the Chin People စာအုပ်တွင် အခိုင်အမာရေးသားခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည့် DPI/1316-03025 November 1992-9M အရ ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နိုင်ငံများတွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ကမ္ဘာ့လူမျိုးများ အလယ်တွင် လူမျိုးတမျိုးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ရပ်တည်နိုင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၂၀၀၁ ခုနှစ် Unrepresented Nations and People Organization (UNPO) တွင်လည်းအဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်၊၊ ==သမိုင်းကြောင်း== [[File:Chin Map.jpg|right|thumb|200px|ချင်းပြည်နယ်မြေပုံ]] <ref name=":0">{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 |accessdate=15 February 2011 |archivedate=20 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920140536/http://www.mysuboo.com/index.php?option=com_photo&page=view_photo&photo_id=5737&auth=e1da179c5605390da47d8b33b9c973f3 }}</ref> [[File: Burma23.jpg|thumb|ဦးဖိုးကျား ရေးသော ခေတ်မီ မြန်မာရာဇဝင်အကျဉ်းစာအုပ်မှ ]] ချင်းလူမျိုးတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်းဒေသများမှ မြစ်ဖျားခံ၍ တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''. Journal of the Burma Research Society.</ref> ချင်းတို့၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများဖြစ်သည့် Haplogroup D-M174 နှင့် O-M175 (အထူးသဖြင့် O2a-M95 နှင့် O3-M117) တို့သည် တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် အရှေ့အာရှနွယ်ဝင်များ၏ ဆက်နွှယ်မှုကို ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေသကဲ့သို့ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော mtDNA အမျိုးအစားများဖြစ်သည့် K, M, R, B နှင့် F တို့သည်လည်း အာရှတိုက်တစ်လွှားရှိ လူမျိုးစုများနှင့် ရှေးယခင်ကတည်းက သွေးချင်းနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2015">Kutanan, W., et al. (2015). ''Genetic Structure of the Chin and Naga populations from Northwest Myanmar''.</ref> အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးတို့သည် တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြပြီးနောက် အေဒီ ၇၀၀ ဝန်းကျင်တွင် ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာ မုံရွာနှင့် စစ်ကိုင်းဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့အခြေချခဲ့ကြရာ ထိုဒေသများ၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများမှာ သမိုင်းဝင်သက်သေများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁၁ ရာစု ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် ၎င်းတို့ နေထိုင်ရာဒေသကို အစွဲပြု၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="Luce1959" /> အေဒီ ၈၀၀ မှ ၉၀၀ ကာလများအတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့သည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် ဩဇာကြီးမားသော လူမျိုးစုကြီးအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ကြသော်လည်း ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာမှုနှင့် မဏိပူရ၊ ဗမာတို့၏ စစ်မက်များကြောင့် ဘေးကင်းရာ အနောက်ဘက် ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရသည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''. Government Printing, Burma.</ref> ထိုသို့ ရွှေ့ပြောင်းရာတွင် ကျင်နွေးဒေသ၌ အခြေချသူများသည် ဇိုမီး၊ လိုင်လွန်ဒေသ၌ အခြေချသူများသည် လိုင်မီးနှင့် လိုကျွမ်းဒေသ၌ အခြေချသူများသည် မီဇိုး မျိုးနွယ်စုများအဖြစ် ဒေသအလိုက် အမည်ကွဲပြားလာခဲ့ကြသော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံးမှာ "မီး" (Mi) ဟုခေါ်သော "လူမျိုး" ဟူသည့် ဘုံအနက်ဆောင်သည့် ချင်းလူမျိုးများပင် ဖြစ်ကြသည်။<ref name="VumSon1986" /> ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် နယ်ချဲ့ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများ၌ ပြင်းထန်စွာ ခုခံတော်လှန်ခဲ့ကြပြီးနောက် ယနေ့အခါတွင် ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ခူမီး၊ မတူ စသည့် မျိုးနွယ်စုအားလုံးသည် "ချင်း" ဟူသော အမျိုးသားအမည်နာမ တစ်ခုတည်းအောက်တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်အထိ ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်နေကြပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ပုံ === ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင်တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ ၁၁ ရာစု ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ ချင်းတို့၏ နေထိုင်ရာဒေသများကို ဖော်ပြထားသည်။ အေဒီ ၇၀၀ ခန့်တွင် မုံရွာမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြကြောင်း ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုံရွာမြို့အနီး၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ (ပြောင်ခိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ယမ်းဗူးနှင့် မြေအိုးအပိုင်းအစများ) က သက်သေပြနေသည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး၊ ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် မြစ်ရိုးတစ်လျှောက် ချင်းလူမျိုးများ နေထိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းတွင် ချင်းဘုရား၊ ချင်းရွာ၊ ချင်းစု (ယခုစစ်ကိုင်း) ကဲ့သို့သော နေရာအမည်များသည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အေဒီ ၈၀၀ တွင် သရေခေတ္တရာမြို့ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၀ ခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တန်ခိုးဩဇာကြီးသော လူမျိုးသုံးမျိုးအနက် ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အေဒီ ၈၀၀-၈၅၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအချို့ ကဘော်ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း ရှမ်း၊ မဏိပူရနှင့် ဗမာတို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဘေးကင်းရာ ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြရသည်။ ၁၃၉၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းတို့က ကလေးမြို့ကို တည်ထောင်ပြီးမှသာ ချင်းတောင်သို့ အခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ချင်းပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ ချင်းတောင်သို့ အခြေချရာတွင် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် ဇိုမီး (ဇို လူမျိုးနွယ်စု)၊ လိုင်လွန်ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လိုင်မီး (လိုင် မျိုးနွယ်စု)၊ လိုကျွမ်း (Lo Com) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လူရှေ/လူရှည်/လူရှိုင်း(မီဇိုး)မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်လာကြသည်။ S.Za Peng ၏ ရေးသားချက်အရ ဖလမ်းမြို့နယ်မှ ခူအာလ်ဆင်း (Khualsim) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၅၇၀-၁၅၈၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြပြီး ဇာဟောင် (Zahau) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၆၁၅-၁၆၄၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြသည်။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် လိုင်လွန်ဂူကို စွန့်ခွာကာ အေဒီ ၁၆၇၅-၁၇၀၀ အတွင်း ဟားခါးနယ်သို့လည်းကောင်း၊ ထို့မှတစ်ဆင့် အေဒီ ၁၇၂၅-၁၇၆၀ အတွင်း ထန်တလန်နယ်သို့လည်းကောင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့မှာ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) ၏ "Zo History" စာအုပ်အရ လက်ရှိချင်းပြည်နယ်တွင် အဦးဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသူများမှာ ခူမီး (သို့မဟုတ်) မရူ (Masho) မျိုးနွယ်စုများဖြစ်ပြီး၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုများ ရောက်ရှိလာသောအခါ တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ လုစ်၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၆ ရာစုအတွင်း ခူမီးမျိုးနွယ်စုသည် လက်ရှိအခြေချနေထိုင်သည့် ဒေသ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည်။ မြို (Mara) မျိုးနွယ်စုသည် ၁၄ ရာစုတွင် ဝေသာလီမင်းဆက်၌ မြိုမင်းနှစ်ပါး တင်မြှောက်ခဲ့ဖူးကြောင်း ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းတွင် တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အနှံ့အပြားနှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) များတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလဲန် (Chinland) သည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ်အကြားရှိ မြေပြန့်နှင့် ကုန်းမြင့်များအပါအဝင် ပတ်ကွိုင် (Patkai) တောင်တန်းမှ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၊ နိုက်ဂရိုက်ရေလက်ကြားအထိ သွယ်တန်းနေသော တောင်တန်းများ ပါဝင်လျက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။”ဒါကို update လုပ်ပြီးဆောင်းပါးပုံစံရေးပေးပါ === ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ချင်းတို့၏ ခုခံမှု === ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ချင်းတို့၏ မူလဌာနေဒေသများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂ ရာစု ရှမ်းလူမျိုးတို့က ဗမာများကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးများသည် အနောက်ဘက်တောင်တန်းဒေသ၊ အနောက်တောင်ဘက်ဒေသနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ ပြန့်ကျဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့က ဗမာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကလေးစော်ဘွားသည်လည်း အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ကာ အခွန်များကို အင်္ဂလိပ်အစိုးရထံ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းခဲ့ရသည်။ ဗမာဘုရင်ခံချုပ်က ထိုအချိန်က ကလေးချိုင့်ဝှမ်းကို "The Little Shan State of Kale" ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ စော်ဘွားမောင်ရစ်နှင့် သူ၏တူ မောင်ပါကြီးအကြား အာဏာလုပွဲဖြစ်ပွားရာ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် စော်ဘွားမောင်ရစ်ကို နန်းချပြီး ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် မောင်ပါကြီးကို အစားထိုး နန်းတင်ပေးခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရသည် သိမ်းပိုက်နယ်မြေသစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် (၁) ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို အထက်ချင်းတွင်းခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးအောက်၌ လည်းကောင်း၊ (၂) ကလေးပြည် (Kalay State) ကိုမူ ခရိုင်အရေးပိုင်ဝန်ထောက် လက်အောက်တွင် လည်းကောင်း၊ (၃) ယောဒေသကို အစောပိုင်းတွင် ပုဂံခရိုင်အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပခုက္ကူ-ချင်းတောင်တန်းခရိုင်အတွင်း၌ လည်းကောင်း ထည့်သွင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ချင်းပြည်သည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်မြေသစ်များဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီဖြစ်သည်။ အစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရန် ဆန္ဒမပြင်းပြခဲ့ပေ။ ချင်းပြည်သည် တောင်တန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေပြီး အကျိုးအမြတ်မရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနေဖြင့် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီအရ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗမာဘုရင်နန်းချခံရပြီးဖြစ်၍ ကလေးရှမ်းစော်ဘွားကို အကာအကွယ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ကြောင်း ချင်းခေါင်းဆောင်များ သိရှိလာသောအခါ ထိုနယ်မြေကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် အခွင့်ကောင်းဟု ယူဆလာခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ချင်းခေါင်းဆောင်များက ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသကို အကြိမ်ကြိမ် ထိုးစစ်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကလေးဘုန်းကြီးကျောင်း၌ Captain Raike က Deputy Commissioner (DC) အား စေလွှတ်၍ ဇိုမီးအကြီးအကဲများထဲမှ ဩဇာအရှိဆုံး စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်း (Khai Kam) နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ခိုင်ကမ်းကိုယ်တိုင်မသွားဘဲ သူရဲကောင်း ၄ ဦးကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် DC က စော်ဘွားမောင်ပါကြီးအား ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြောင်း၊ ၎င်းသည် ဗြိတိသျှအစိုးရကို သစ္စာခံသူဖြစ်ရာ နောင်တွင် ဆက်လက်မတိုက်ခိုက်ရန်၊ တိုက်ခိုက်ပါက ဗြိတိသျှအစိုးရကို ရန်ပြုသည်ဟု သဘောထားမည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများကို DC ထံ မအပ်နှင်းပါက အကြီးအကဲများ၏ တာဝန်သာဖြစ်ကြောင်း၊ လွတ်ပေးလျှင်လည်း လျော်ကြေးပေးရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ကလေးနယ်ကို ဆက်လက်မတိုက်တော့ရန်နှင့် ကျွန်များမဖမ်းဆီးတော့ရန် သတိပေးခဲ့သည်။ လက်ဝယ်ပိုင်ဆိုင်ထားသော ကျွန်များကိုမူ စော်ဘွားအား တရားဝင်အသိအမှတ်မပြုမီ ဖမ်းဆီးထားသူများဖြစ်သဖြင့် ဆက်လက်ထားရှိနိုင်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းနှင့် ကလေးကြား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ဖွင့်လိုကြောင်းနှင့် လေသာတောင်ကြောကို စူးစမ်းလေ့လာလိုကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်။ ချင်းပိုင်နက်အတွင်း လှုပ်ရှားသွားလာသည့်အခါ အနှောင့်အယှက်မပေးရန်နှင့် လမ်းပြနှင့် ကူလီများပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချင်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် တွန်ဆွန်း (Tun Suang) က ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးနှင့် မိတ်ဖက်ဆက်ဆံသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းလမ်းကြောင်းသည် ဇိုမီး (Zomi) ပိုင်နက်မဖြတ်သန်းဘဲ လိုင်မီး (Laimi) ပိုင်နက်သာ ဖြတ်သန်းမည်ဖြစ်သဖြင့် လိုင်မီးအကြီးအကဲများနှင့်သာ ဆွေးနွေးသင့်ကြောင်း၊ စီယန်းနယ်မြေအား ဗြိတိသျှအစိုးရက လာရောက်စူးစမ်းခြင်းကို ကန့်ကွက်ကြောင်း၊ လေသာတောင်ကြောကိုမူ သွားရောက်ခွင့်ပြုနိုင်ကြောင်း၊ သို့သော် လာရောက်ခဲ့လျှင် စီယန်းအကြီးအကဲများကို ကြိုတင်အသိပေးသင့်ကြောင်း၊ ကလေးငယ်များနှင့် အမျိုးသမီးများ လန့်ဖြန့်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲ ထမြောက်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် Major Macgregor နှင့် Con Bik တို့ ၁၈၈၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့၌ ဆီဟောင် (Sihaun) ရွာ၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးသည့်အကြောင်းအရာများမှာ ကလေးနယ်ဘုရင်ခံကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း၊ ကလေးဒေသအား စီယန်းတို့က တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ စစ်တကောင်း-ကလေး ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းဖွင့်ရန်နှင့် ပဏာမအဆင့်အနေဖြင့် Tlaisun တောင်တန်းဒေသကို စူးစမ်းလေ့လာခွင့်ပြုရေးတို့ ပါဝင်သည်။ Con Bik က ဗြိတိသျှအစိုးရက ၎င်းနယ်မြေသိမ်းပိုက်မည်ကို သတိမထားမိဘဲ အခြားကောင်စီဝင်များနှင့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းချိန်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အစည်းအဝေးအပြီးတွင် Major Macgregor က လိုက်ပို့ပေးသော Gurkha လုံခြုံရေးတပ်များကို သေနတ်ဖောက်ခြိမ်းခြောက်စေခဲ့ပြီး Tlaisun တို့အနေဖြင့် ဗြိတိသျှအစိုးရလက်သို့ မအပ်နှံလျှင် ဤသို့ကြုံရဖွယ်ရှိကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Con Bik ကို အလွန်စိတ်ပျက်စေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အား မြူဆွယ်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ Captain Raike သည် Gan Kaw Valley သို့ ခရီးဆက်ခဲ့ပြီး Haka နှင့် Zokhua (Lai Tribes) အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း Captain Egre နှင့် တွေ့ဆုံပြီးကြောင်း သိရှိသဖြင့် စစ်ကြောင်းပြန်ခေါက်ခဲ့သည်။ Captain Egre သည် Haka, Zokhua အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရန် ဆက်သား ၃ ဦး စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း ၂ ဦး အသတ်ခံခဲ့ရသည်။ Zokhua အကြီးအကဲ၏ ဗမာမယား၏သား ရွှေလှိုင်သည် သူ့မိခင်၏ အကူအညီဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီး ရခိုင်တောင်တန်းဒေသသို့ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Haka & Zokhua နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးကို မည်သို့မျှ မထိခိုက်ခဲ့ပေ။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများတွင် တန်ခိုးဩဇာကြီးမားသော ဟားခါးဘော်ဝီ (Hakha Bawi) က ယောနယ်ကို တိုက်ခိုက်ပြီး ၈ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ ၄၈ ဦးအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ကြီး Raikes နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းတို့အကြား စေ့စပ်ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ခိုင်ကမ်းက ကလေးရှိ ရှမ်းလူမျိုးကို ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြန်ရာ ၁ ဦး သေဆုံးပြီး ၄ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ၁၈၈၈ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလတွင် Tlaisun တို့သည် ကလေးလွင်ပြင်ကို နှစ်ကြိမ် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလအတွင်း Tlaisun က ၁ ကြိမ်၊ စီယန်းက ၅ ကြိမ်၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) က ၁ ကြိမ် တိုက်ခိုက်ပြီး ၁၂ ရက်အတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုး ၁၁၂ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးကာ ၁၂ ဦးကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၁၄ ဦးကို ဒဏ်ရာရစေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ခမ်းပတ်မြို့ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး ကလေးမြို့ရှိ လူနေအိမ် ၃၇ လုံး မီးလောင်ပြာကျစေခဲ့သည်။ အခြေအနေပိုမိုဆိုးရွားစေသည့်အချက်မှာ ချင်းတွင်း၊ မြင်းခြံ၊ ပုဂံခရိုင်များတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရကို ၁၈၈၇ ခုနှစ်အတွင်း ပုန်ကန်ထကြွသူ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားအား Tlaisun အကြီးအကဲများက ခိုလှုံခွင့်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရက Tlaisun အကြီးအကဲထံ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားနှင့် အပေါင်းပါတို့ကို အပ်နှံရန်နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းထံ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများ ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ချင်းခေါင်းဆောင်များက ၎င်းရာဇသံကို ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ကြပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါနယ်ကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ သတိမမူမိသည့်အချက်မှာ အင်အားကြီးမားသော ဗြိတိသျှတပ်များ ဝန်းရံထားပြီး မကြာမီကာလအတွင်း ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်လာမည့်အရေးပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဗြိတိသျှစစ်တပ်ကို လွယ်ကူစွာ တွန်းလှန်နိုင်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ဗမာဘုရင်များ နန်းစွန့်သည့်အချိန်မှစ၍ ဗမာမင်းသားတစ်ပါး ၎င်းတို့လက်အောက်၌ ခိုလှုံနေခြင်း၊ ချင်းလူမျိုးများအနေဖြင့် ထိုအချိန်က လက်နက်အင်အား အတော်အသင့် ပိုင်ဆိုင်လာကြပြီးဖြစ်၍ ၁၃ ရာစုအစောပိုင်းက ရှမ်းတို့သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါဒေသတစ်ခုလုံးကို ရှမ်းလူမျိုးများလက်မှ ပြန်လည်ရယူနိုင်မည့် အချိန်အခါကောင်းဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ချင်းလူမျိုးများသည် နိုင်ငံရေးအရ အံတုယှဉ်ပြိုင်နိုင်ပြီဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကလေး-ကဘော်ဒေသမှ ရှမ်းလူမျိုးများအတွက် မြေပြန့်ဗမာလူမျိုး၏ အကာအကွယ်ရယူရသည့် အခြေအနေအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အစမူလက ဗြိတိသျှအစိုးရသည် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီချမှတ်ပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများကို ကာကွယ်ပေးရုံသာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ Carry ၏ မှတ်ချက်အရ အကျိုးအမြတ်မရှိသော တောင်ကုန်းများကို ဗြိတိသျှအစိုးရက သိမ်းပိုက်ရန် စိတ်ကူးခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ သို့သော် စီယန်းချင်းများက မြေပြန့်မှ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းများကို အကြိမ်ကြိမ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဆုတ်တဲ (Sukte) တို့ကလည်း ကဘော်လွင်ပြင်ကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ Tlaisun တို့က ကလေးလွင်ပြင်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ဟားခါး (Hakha) နှင့် ဇုတ်ခွာ (Zokhua) တို့က ဂန့်ဂေါလွင်ပြင် တိုက်ခိုက်ခြင်းတို့သည် ဗြိတိသျှအစိုးရအား ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်ရန် အကြောင်းဖန်လာစေခဲ့သည်။ === ဗြိတိသျှ-ချင်း ကျူးကျော်စစ်ပွဲများ === အင်္ဂလိပ်တို့သည် ချင်းလဲန်ကို တတိယအကြိမ် ကျူးကျော်စစ်ဆင်နွှဲပြီးမှ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ === ပထမကျူးကျော်စစ် (၁၈၇၁-၁၈၇၂) ===  ကချာနယ်တွင် ဗြိတိသျှနိုင်ငံသား Winchester သည် ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအတွင်း လက်ဖက်စိုက်ပျိုးရန် ကျူးကျော်လာခဲ့ရာ ပူဘန်ခူအိုင်း (Pu Beng Khuai) ဦးဆောင်သော ချင်းသူရဲကောင်းများက မောင်းထုတ်တိုက်ခိုက်ကာ Winchester ကို သတ်ဖြတ်ပြီး သူ့သမီး Merry Winchester ကို အရှင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၇၁-၇၂ ခုနှစ်အတွင်း ဗိုလ်မှူးချုပ် G.Boucher GB ဦးဆောင်သော ကချာစစ်ကြောင်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ် Brown Low CB., Captain Lewin တို့ ဦးဆောင်သော စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းတို့ ချင်းတောင်ကို ကျူးကျော်လာရာမှ အင်္ဂလိပ်-ချင်း ပထမစစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤကျူးကျော်စစ်တွင် ဗြိတိသျှဘက်မှ လက်နက်အပြည့်အစုံဖြင့် အင်အား ၅၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများတွင် ပူးဟွတ်ဆဒ်အာက အင်အား ၂၅၀-၃၀၀ ခန့်ကို ဦးဆောင်ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းရှိ ဗြိတိသျှပိုင်ရွာတစ်ရွာကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရွာသား ၂၉ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့ကာ ၉၂ ဦးကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ === ဒုတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၈) ===     ဒုတိယစစ်ပွဲကိုမူ အင်္ဂလိပ်တပ်မှူး Major General White VC နှင့် Brigadier General Farnce, Captain Raike တို့ ဦးဆောင်ပြီး ၁၈၈၈ ခုနှစ်၌ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှဘက်မှ ကြည်းတပ်အင်အား အမှတ် ၄၂ ဂေါ်ရခါးတပ်၊ အာသံတပ်ဖွဲ့နှင့် ပန်ချာပီ စစ်ပုလိပ်များ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများဘက်မှ ပူကွန်ဘစ် (Pu Con Bik), ပူခိုင်ကမ်း (Pu Khai Kam) နှင့် အခြားတောင်ပိုင်းချင်းခေါင်းဆောင်များ ဦးဆောင်ပြီး ကလေး-ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို လာရောက်ကျူးကျော်သူ တိုင်းတစ်ပါးသားများကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှစစ်တပ်မှ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် Major Lee Queens အား ဗြိတိသျှအစိုးရက အမြင့်ဆုံး Victoria Cross (VC) ဘွဲ့ အပ်နှင်းခံရသည်အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည်။ === တတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၉-၁၈၉၆) === တတိယကျူးကျော်စစ်ကိုမူ ၁၈၈၉ ခုနှစ်အတွင်း ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းတောင်အား အတည်တကျ အုပ်ချုပ်ရန် ပေါ်လစီချမှတ်ပြီးနောက်ပိုင်း L.t Stewart ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့အား စစ်တကောင်းတောင်တန်းနှင့် ဟားခါးအကြား ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းရှာဖွေရန် စေလွှတ်လာရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ချင်း-လူရှေ စစ်ကြောင်းကို ၁၈၈၉ မှ စတင်ကာ စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းခွဲ၍ ကျူးကျော်စစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ချင်းသူရဲကောင်းများကလည်း ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတပ်မှ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာကို General W.P Symons က စစ်ကြောင်း ၂ ကြောင်းခွဲ၍ ချီတက်တိုက်ခိုက်သည်။ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာ မြောက်ဘက်စစ်ကြောင်း (ဖို့ဝှိုက်စစ်ကြောင်း) ကို Col. Skene က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၆၂၂ ပါဝင်သည်။ တောင်ပိုင်းစစ်ကြောင်း (ဂန့်ဂေါ) ကို General WP Symons ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၈၉၆ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးနှင့် ယောချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဘင်္ဂလားခြေလျင်တပ်ရင်း (၁၀)(၃၃)(၃၈) တို့နှင့် မဒရပ်ခြေလျင်ထောက်ပို့တပ်ရင်း (၂) တို့ပါဝင်သည်။ ဘင်္ဂလားစစ်မျက်နှာ၊ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ General VW Tregear ဦးဆောင်သော အင်အား ၃၃၈၀ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရာမ်ကာမာတီ (Ramkamati)၊ လုံလေ (Lungleh)၊ ဟားခါး (Hakha) လမ်းကြောင်းမှ ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၎င်းစစ်ကြောင်းကို ချင်းခေါင်းဆောင် ပူဂျာဟွားတာ (Pu Zahuata) နှင့် ပူဟောင်ဆာတာ (Pu Hausata (Lungtian)) တို့က ဦးဆောင်ပြီး ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထန်ယန်းတိုက်ပွဲအတွင်း ချင်းခေါင်းဆောင် လာလ်လွဲ (ဇဟွတ်အား၏ညီ) က ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗြိတိသျှတပ်ခွဲမှူး ဗိုလ်စတီးဝပ် ကျဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ ကပ္ပတိန် Rundall နှင့် ဂန့်ဂေါစစ်ကြောင်းသည် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံသည်။ အာသံစစ်မျက်နှာ၊ ကချာစစ်ကြောင်းကို Col. GJ Skinner က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၇၀၀ ပါဝင်သည်။ ကချာစစ်ကြောင်း စစ်ကူအဖြစ် စစ်ပုလိပ်တပ်ဖွဲ့အား (WW Daly) ဦးဆောင်ပြီး ကူလီများ၊ ပန်ချာပီအင်အား (၂၅၁၁)၊ မဏိပူရီအင်အား (၇၈၂)၊ လားတပ် (၂၁၉၆) နှင့် ဆင်တပ် (၇၁) ပါဝင်သည်။ ချင်း-လူရှေ ထိုးစစ်ကာလအတွင်း တစ်ဖက်တွင်လည်း အေဒီ ၁၃ ရာစုခန့်က ရှမ်းလူမျိုးများ သိမ်းပိုက်ထားသော ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း နေထိုင်ကြသော ချင်းဘုတ်များသည်လည်း ဗြိတိသျှတို့ကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာ ၁၈၈၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ်အတွင်း ရာမ်အုပ်မင်း အုပ်ချုပ်သော Tlaisun (ဖလမ်း)၊ ဟားခါးနှင့် လူရှေဒေသများသည် ဗြိတိသျှလက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းယန် (Saiyang)၊ ဆုတ်တဲ (Sukte)၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) စသည့် ဇိုမျိုးနွယ်စုများ၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုထဲမှ ထန်တလန် (Thantlang)၊ ဆူရ်ခွါ (Surkhua)၊ ဆပ်သား (Sapthar)၊ လေသဒ် (Letha) ဒေသများသည် လက်နက်ချရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ချိုးမျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကြသည့် မတူ (Matu)၊ မင်းတပ် (Mindat)၊ ကန်ပက်လက် (Kanpetlet) နှင့် ခူမီး (Khumi) ဒေသများသည် ဗြိတိသျှတို့က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုသေးပေ။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၉၅-၉၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိသျှက ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအများစုကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ သိမ်းပိုက်ပြီးသောနယ်မြေများကို ၁၈၉၆ ခုနှစ် ချင်းတောင်တန်းအက်ဥပဒေဖြင့် စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဥပဒေဖြင့်ပင် ချင်းပြည်တောင်ပိုင်းဒေသမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေအချို့ရှိ ကျေးရွာများကို မြေလှန်စနစ်ဖြင့် မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ ၁၉၂၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှသာ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ === မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများကို အပြီးအပိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်း === ဗြိတိသျှအစိုးရက ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ချင်းတောင်ဒေသများကို ၁၉၃၀ အထိ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းနယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ပြီး ချင်းတောင်ဒေသများမှ ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သည့် ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းဒေသအရေးပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်များထံသို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၉၄ တွင် ညွှန်ကြားချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်ကြားချက်တွင် ၁၈၉၄ မှစတင်၍ ဗြိတိသျှအရာရှိများသည် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသောနယ်သို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်ခြင်း၊ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု တားမြစ်လျက် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်အား မစွက်ဖက်ရေးမူကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဒေသများကို ဤသို့ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းမှာ ဤနယ်မြေသည် မဖွံ့ဖြိုးသေးသည့် နယ်မြေများဖြစ်ခြင်းကြောင့် လမ်းခရီး၊ အဆက်အသွယ် ကောင်းမွန်စေရန် အစိုးရအနေဖြင့် ပြုလုပ်ပေးရမည်၊ ဤနယ်မြေများကို အုပ်ချုပ်ရန်အရာရှိများ ခန့်ထားရေးအတွက် ငွေကုန်ကြေးကျခံရမည်၊ ဒေသဆိုင်ရာ အခက်အခဲများနှင့် ဆက်သွယ်မှုခဲယဉ်းခြင်းများကြောင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားတို့မှာ ဗြိတိသျှတို့အမြင်တွင် အလွန်ပင်ခေတ်နောက်ကျနေ၍ ၎င်းတို့ကို ပညာပေးရမည့်တာဝန်မှာ အစိုးရတွင် ပိုလာမည်၊ သိမ်းသွင်းရမည့်နယ်မြေများမှာ လူဦးရေ အနေကျဲခြင်း၊ မဖွံ့ဖြိုးသေးခြင်းတို့ကြောင့် ကုန်ကျမည့်စရိတ်နှင့် ရရှိမည့် အကျိုးအမြတ် ကာမိလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ဗြိတိသျှအစိုးရက ယူဆထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဒေသနေတိုင်းရင်းသားတို့သည် ရှေးဆန်၍ ခေတ်နောက်ကျသူများဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစိုးရ၏ အကျိုးစီးပွားကို လာရောက်မထိပါးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငွေကုန်လူပမ်းခံ၍ ၎င်းဒေသများကို သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် မကြိုးစားသင့်ဟုလည်း ယူဆခဲ့သည်။ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများနှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်တို့၏ နယ်နိမိတ်အပိုင်းအခြားမှာ အနောက်ဘက်တွင် ကန်ပက်လက်မြို့ အနောက်ဘက် ၁၂ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဝိတိုရိယတောင်ထိပ်အထိဖြစ်ပြီး အနောက်မြောက်ဘက်တွင် မင်းတပ်မှ အနောက်ဘက် ၂၀ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဟီလောင်း (Hilawng) ရွာအထိဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၉၁၁ တွင် ကောက်ယူသော သန်းခေါင်စာရင်းအရ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် ရွာပေါင်း ၃၈ ရွာ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၁၉၀၀ နှင့် လူဦးရေ ၉၁၂၃ ဦး ရှိသည်။ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး မတည်ထောင်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသမှာ ပြင်ပဒေသနှင့် အဆက်အသွယ် ပြုလုပ်ခြင်းနည်းပါး၍ ရှေးထုံးတမ်းဓလေ့ဖြစ်သည့် လက်စားချေစနစ်နှင့် ကျွန်ဖမ်းစနစ်ကို ပြုလုပ်နေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ကျေးရွာအချင်းချင်း ရန်မူလျှက် မကြာခဏဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိခြင်း၊ ဤဒေသတွင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမရောက်သေးခြင်းကို အခွင့်ကောင်းယူကာ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း၊ နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာအချို့ကိုပင် ရံဖန်ရံခါ ဝင်ရောက်တတ်ခြင်းများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤဒေသနှင့် နယ်နမိတ်ထိစပ်နေသည့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ချင်းတောင်ဒေသများကို လက်တွေ့အုပ်ချုပ်ရသူ ဗြိတိသျှအရာရှိများကမူ အထက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းများကို ထောက်ရှုလျက် ၎င်းနယ်အား ထိုကဲ့သို့လက်လွတ်ထားခြင်းကို မကျေနပ်ခဲ့ကြပေ။ ရခိုင်တောင်တန်းအရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်ပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်တို့က ၁၉၀၈ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ပြီး အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချသင့်ကြောင်း ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးထံ တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းကိစ္စကို ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးက ယင်းဗြိတိသျှအရာရှိသုံးဦး၏ တင်ပြတောင်းဆိုချက်များကို ပူးတွဲဖော်ပြလျှက် မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ထံသို့ ၁၉၀၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စာအမှတ် ၇၄၄-၇-ပီ-၅ ဖြင့် ထပ်ဆင့် တင်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ကမူ ထိုဒေသများကို သိမ်းသွင်းရန် မတိုက်တွန်းဘဲ နေမြဲအခြေအနေအတိုင်းသာ ထားရှိရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ စရိတ်အကုန်အကျအနည်းဆုံးနှင့် စစ်အင်အားကို အသုံးမပြုဘဲ အလွယ်တကူသိမ်းယူနိုင်သည့်အချိန်၊ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများကိုယ်တိုင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးကို လိုလားလာသည့်အချိန်ကျမှသာလျှင် ငြိမ်းချမ်းစွာသိမ်းယူအုပ်ချုပ်ရန် ညွှန်ကြားထားခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ မော်လီမင်းတို့ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရန်အတွက် ဘုရင်ခံချုပ်၏ အစိုးရအဖွဲ့က လုံးပမ်းနေချိန်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ထိုစဉ်က အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်ခံပြည်နယ်တစ်ခုအဆင့်တွင်သာ ရှိနေသေးခြင်းကြောင့် ယင်းဥပဒေသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့်လည်း အကျုံးဝင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း မော်လီမင်းတိုဥပဒေကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန်၌ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချရန် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများ၏ တင်ပြလာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အစိုးရအဖွဲ့က လတ်တလောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားခဲ့ဟန်မတူပေ။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကယား အစရှိသည့် အခြားသော တောင်တန်းဒေသများတွင်မူ ချင်းတောင်အချို့ဒေသများကဲ့သို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက အုပ်ချုပ်ရေးမထူထောင်ဘဲ ကြာမြင့်စွာ လစ်လျူရှုထားခဲ့သည့်နယ်များ မရှိပေ။ ယင်းသို့ လစ်လျူရှုခြင်းမှာ ချင်းတောင်ဒေသများစွာတွင် ဗြိတိသျှတို့ မက်မောသော သယံဇာတပစ္စည်းများ ကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် ယင်းဒေသများသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာကို ရန်မူနိုင်သည့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ်မရှိခြင်း စသော အကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချင်းတောင်ဒေသမှာမူ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် နယ်နိမိတ်ပြဿနာနှင့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံတစ်ခုခုက မအုပ်ချုပ်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသအချို့အား ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မည့် အန္တရာယ်မရှိပေ။ ထိုကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက် မစိုးရိမ်ရဘဲ စိတ်ချစွာ လစ်လျူရှုထားနိုင်ခြင်း အကြောင်းများကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်ဒေသကို ၁၉၂၉ အထိ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားချိန်အတွင်း မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများအရေးကို အလေးအနက် စဉ်းစားဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းမရှိသဖြင့် ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးသည့်နောက်တွင် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများက မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် ချင်းတောင်ဒေသများအကြောင်းကို အာဏာပိုင်များထံ ပြန်လည်တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာများကို ၎င်းနယ်မှ လူအချို့လာရောက်တိုက်ခိုက်ကာ သုံ့ပန်းများ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားပြီး ကျွန်ပြုခိုင်းစေခြင်း၊ ဗြိတိသျှအရာရှိများအတွက် ရိက္ခာနှင့် ချောစာပို့ပေးသည့် လုပ်ငန်းတို့ကို နှောင့်ယှက်နေခြင်း၊ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း စသည်များကို အကြောင်းပြကာ ၎င်းနယ်ကို ထိရောက်စွာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရန် ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ တင်ပြခဲ့ကြပြန်သည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်ဖြစ်သည့် ဘုရင်ခံဆာ ရယ်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက် (Sir Reginald Craddock) သည် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ပထမပတ်တွင် ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများနှင့် မေမြို့၌ ဆွေးနွေးကာ မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် နယ်မြေများအပေါ် လုံးဝမစွက်ဖက်ရေးမူကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းပြင်ဆင်ချက်အရ ယခင် ၁၈၉၄ တွင် ထုတ်ပြန်ထားခဲ့သည့် အမိန့်ဖြစ်သော မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများအတွင်းသို့ ဗြိတိသျှအရာရှိများ လုံးဝဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုရဟူသည့် အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းကာ နှစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ၎င်းဒေသအတွင်းသို့ ခရီးထွက်ရန်ဟူ၍ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ခရီးထွက်ရာတွင်- # စစ်ပုလိပ် ၅၀ ခေါ်ဆောင်သွားရန်၊ ကြည်ဖြူစွာ လက်ခံမည့် ကျေးရွာကိုသာ ဝင်ရောက်လျှက် ခုခံမည့်ကျေးရွာများကို ရှောင်ရှားရန်။ # အကြမ်းဖက်သည့် စနစ်ကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ရှားရန်။ # ၎င်းဒေသအတွင်း ခရီးလှည့်ရာတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်း၊ ကျေးရွာလူကြီးခန့်ထားခြင်း၊ တရားစီရင်ရေး မှတ်တမ်းတင်ခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ရန်။ သို့သော် ကျေးရွာလူကြီးများကိုယ်တိုင်က အမှုအခင်းများကို စီရင်ပေးရန် တောင်းဆိုလာခဲ့လျှင် မငြင်းဆန်ရန်၊ အခွန်အကောက်များ ပေးသွင်းလာလျှင်လည်း မငြင်းဆန်ရန်။ # အချိန်ကာလ ကြာမြင့်သည်ကို ပဓာနမထားရန်၊ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ပုံ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ခံစားရမည့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ဟောပြောဆောင်ရွက်ရန်။ # သိမ်းသွင်းပြီးစကာလတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး၊ အခွန်ကောက်ခံရေးတို့ကို တင်းကြပ်စွာ မဆောင်ရွက်ရန်။ # သေနတ်ကို အလွန်မြတ်နိုးသည့် လူမျိုးဖြစ်သဖြင့် သေနတ်တွေ့လျှင် အတင်းမသိမ်းရန်၊ သေနတ်ရှိသူတို့၏ အမည်စာရင်းပြုလုပ်၍ လိုင်စင်ထုတ်ပေးရန်ဟူ၍ ယင်းဒေသသို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်မည့် ဗြိတိသျှအရာရှိများအား ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ဘုရင်ခံသဘာပတိအဖြစ်ဆောင်ရွက်သော အစည်းအဝေးပွဲတစ်ရပ်ကို ၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၂၉ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ခေါ်ယူကျင်းပရာ မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၊ ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီး၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်အရေးပိုင်၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်နှင့် ပခုက္ကူတောင်တန်းနယ် တောင်တန်းဝန် အီးတီဒီ ဂေါ်ဒွိုင် (E.T.D. Godley) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲတွင် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ လက်ရှိအရေးအခင်းများနှင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တို့အကြောင်းကိုလည်း ထည့်သွင်းဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး စတင်အခြေချရန်၊ ယင်းနယ်၏ ဒေသအချို့ကို ရခိုင်နယ်နှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်များမှ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ရန်၊ ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်ကို မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမှ ခွဲထုတ်လျှက် ဖလမ်းခရိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ထည့်သွင်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ခွဲဝေခြင်းဖြင့် ရခိုင်နယ်တွင် ဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား ၁၈၉၆ ချင်းတောင်တန်းများဥပဒေဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ချင်းတောင်ရှိ ချင်းတိုင်းရင်းသားများနှင့် ရခိုင်နယ်တွင် ပါဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား တစ်ပြေးညီ အခွန်များကောက်ခံရေးစသော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် ရှိနေသေးသဖြင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်ကို ၁၉၂၉-၃၀ တွင်သာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ==ချင်းတို့မူရင်းဒေသ== ချင်းလူမျိုးတို့ စတင်ပေါက်ဖွားရာ မူရင်းဒေသနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိခဲ့သော်လည်း ခေတ်သစ်သမိုင်းသုတေသီများနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ချင်းလူမျိုးတို့သည် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) အုပ်စုကြီးမှ ခွဲထွက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်ဟု တညီတညွတ်တည်း လက်ခံထားကြသည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁။ သမိုင်းဦးကာလနှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းပါမောက္ခ ဂျီအိပ်ချ် လုစ် (G.H. Luce) နှင့် ဒေါက်တာသန်းထွန်းတို့၏ အဆိုအရ တိဗက်-မြန်မာတို့သည် တရုတ်ပြည်ရှိ ကန်စု ဒေသ ဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၂၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်တို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာ တိဗက်၌ နေထိုင်ကြပြီး အချို့မှာ ရွှေလီမြစ်၊ သံလွင်မြစ်နှင့် ယူနန်ပြည်နယ်များမှတစ်ဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားလမ်းအတိုင်း မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> ၂။ မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်ဖြစ်ခြင်းနှင့် သုတေသနပြုချက်များ ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက် (Mongoloid) အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်းကို အနောက်နိုင်ငံသား သုတေသီများနှင့် ချင်းအမျိုးသား သမိုင်းပညာရှင်များစွာက အောက်ပါအတိုင်း အတည်ပြုထားကြသည် - • စီလူးဝစ် (Luce): The Tribes of Burma တွင် ချင်းတို့သည် မွန်ဂိုလွိုက်နွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ • C.A. Soppitt & J. Shakespear: ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သုတေသနကျမ်းများတွင် ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-မြန်မာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း ရေးသားခဲ့ကြသည်။<ref name="Shakespear1912">Shakespear, J. (1912). ''The Lushei Kuki Clans''. Macmillan and Co.</ref> • Carey & Tuck: The Chin Hills ကျမ်းတွင် ချင်းတို့၏ သမိုင်းနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''.</ref> • ချင်းပညာရှင်များ: Pu Sing Khaw Khai၊ ပါမောက္ခ ဒေါက်တာ အေးအေးငွန်နှင့် ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) တို့ကလည်း ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည် တိဗက်ဒေသမှ ဆင်းသက်လာသော မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း လက်ခံတင်ပြကြသည်။ ၃။ မျိုးနွယ်စုခွဲခြားမှုနှင့် ဘာသာစကားအုပ်စု ဗြိတိသျှစွယ်စုံကျမ်း၏ ဖော်ပြချက်အရ တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသူများကို အုပ်စုကြီး (၄) စု ခွဲခြားထားရာတွင် ဆိုင်နို-တိဗက်တန် အုပ်စုသည် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ထိုအုပ်စုမှတစ်ဆင့် တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burma) နွယ်ဝင်များ ခွဲထွက်လာပြီး ၎င်းတွင် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[လားဟူလူမျိုး|လားဟူ]]၊ [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]]နှင့် [[နာဂလူမျိုး|နာဂ]]တို့ ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Britannica">Encyclopædia Britannica. "Sino-Tibetan languages".</ref> ၁၈၅၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်သံတမန် အတွင်းဝန် ကပ္ပတိန် ယူလီ (Captain Yule) က ချင်းနှင့် လူရှိုင်းတို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနားအနွယ်ဝင်များဖြစ်ပြီး ကူကီး၊ နာဂတို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ Dr. Vum Son. Zo History ဖော်ပြချက်အရ ချင်းစကားပြောအုပ်စုတွင် အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မီဇို၊ နာဂနှင့် ဇိုစသည်တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသ == ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာ ဒေသကို အကြမ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်မြောက်ဘက် စံမရနောင်တန်းဒေသ၊ နာဂတောင်နှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့မှ တောင်ဘက် မော်တင်စွန်း ရောက်လုနီး ဒေသစပ်ကြားနှင့် အရှေ့ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်သော မြစ်သာမြစ်နှင့် အနောက်ဘက် ဗင်္ဂလားအော် ရောက်လုနီးဒေသစပ်ကြား တောင်မြင့်ကုန်းတန်း လျှိုမြောင်တို့မှာ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ အချက်အချာဒေသ ဖြစ်လေသည်။ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံးဒေသ၌ ပေ(၁၂၅ဝဝ) မြင့်သော [[စာရာမေတိတောင်]]ရှိရာ စုံမရ တောင်တန်းဒေသဖြစ်၏။ ယင်း၏ အနောက်တောင်ဘက် မဏိပူရမြေပြန့်မှာ ကသည်း ခေါ် မေထေးချင်းလူမျိုး တစ်မျိုး၏ ဒေသဖြစ်၏။ ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်၌သော် ချင်းတောင်စစ်စစ်ဟု ဆိုရမည့် တီးတိန်၊ ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များ ရှိပေသည်။ ယင်း၏တောင်ဘက်၌ (၁၀၄၀၀)မြင့်သော ဝီတိုရိယတောင်တဝိုက်ဖြစ်သည့် ပခုက္ကူ တောင်တန်းဒေသ (ကန်ပက်လက်)ရှိသည်။ နောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (ပလပ်ဝ)နှင့် ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်း၏ မြောက်ဘက်ဒေသတို့ ရှိကြသည်။ ထိုဒေသများ၌ ချင်းလူမျိုး တို့ကို တွေ့ရပေသေးသည်။ထိုမျှမကသေး၊ ချင်းလူမျိုးများကို ရခိုင်ရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတလျှောက်နှင့် အရှေ့ဘက်မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသေး၏။ ထို ဒေသတို့နှင့် တဆက်တည်း ဖြစ်သော ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ် တို့၌ပင် ချင်းရွာအချို့ ရှိနေသည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၌လည်း ချင်းလူမျိုးများ ရှိပေသေးသည်။ တိဗက်မြန်မာအစုဝင် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူမျိုးအချို့ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်ကြရာတွင် ချင်းလူမျိုးတို့မှာ အရှေ့မြောက်ဘက်ဆီမှ ခပ်စောစောကပင် ဝင်ရောက်လာကြ၍ နောက်ဝင်လာသူတို့ကို နေရာဖယ်ပေးခြင်းအားဖြင့် နောက်ရိုးမ တလျှောက်တွင် အခြေစိုက်လာခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ဘက်အာသံပြည်နယ် မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့် ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြ၏။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၅ဝ အတွင်းခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအများပင် အရှေ့ဘက် ဧရာဝတီမြစ် ဝှမ်း မြေပြန့်ဒေသသို့လည်းကောင်း၊ ရခိုင်တိုင်းဒေသများသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ == ဘာသာစကားနှင့် မျိုးနွယ်စု ခွဲခြားခြင်း == ချင်းလူမျိုးတို့ကို ပြောဆိုသော [[ဘာသာစကား]]များအပေါ် မူတည်၍ အဓိကအားဖြင့် (၂) မျိုး ခွဲခြားထားသည်။ === ကသည်း (သို့မဟုတ်) မေ့ထေးချင်း === ကသည်းချင်း (Meithei/Kathe) တို့ကို မဏိပူရနွယ်ဝင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ အသေးစိတ်သမိုင်းကို [[ကသည်းလူမျိုး]] ကဏ္ဍတွင် သီးခြားလေ့လာနိုင်သည်။ === ချင်းရိုးရိုးများ (Chin Proper) === ချင်းရိုးရိုးနွယ်ဝင်များကို ပထဝီဝင်နှင့် ဘာသာစကားအလိုက် အောက်ပါအတိုင်း ထပ်မံခွဲခြားသည် - ==== ရှေးကုကီချင်းများ (Old Kuki) ==== လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၂၀ ကျော်ကတည်းက အာသံနှင့် လူရှေတောင်တန်းဒေသတွင် အခြေစိုက်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> ဤအုပ်စုတွင် အနာလ၊ ရန်ခေါ၊ လမ် နှင့် ရခိုင်တောင်တန်းရှိ ကျော (သို့မဟုတ်) ချောလူမျိုးများ ပါဝင်သည်။ ==== မြောက်ပိုင်းချင်းများ ==== အဓိကအားဖြင့် [[တီးတိန်မြို့|တီးတိန်နယ်]] နှင့် မဏိပူရနယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ * '''သာဒိုး (Thadou):''' စုံမရတောင်တန်းနှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်သည်။ * '''တီးတိန်ချင်းစု:''' စုတ်တေး (Sokte)၊ ကမ်ဟောင် (Kamhau) နှင့် စီးယင်း (Sizang) တို့ ပါဝင်သည်။ ** ''စီးယင်းချင်းများ:'' ဗြိတိသျှကျူးကျော်မှုကို အပြင်းအထန် ခုခံခဲ့သော မျိုးနွယ်စုဖြစ်ပြီး စစ်မှုထမ်းခြင်း၌ ထင်ရှားသည်။<ref name="HistoryOfChin">Carey, B.S. & Tuck, H.N. (1896). ''The Chin Hills''.</ref> ==== အလယ်ပိုင်းချင်းများ ==== [[ဖလမ်းမြို့|ဖလမ်း]] နှင့် [[ဟားခါးမြို့|ဟားခါး]] နယ်များတွင် နေထိုင်ကြသည်။ * '''ဖလမ်းဒေသ:''' တရှုံ၊ ဇဟောင်၊ လိုင်ဇို၊ ကွန်လီ၊ ငွန် နှင့် ဇင်ဂျက်ချင်းများ ပါဝင်ပြီး လိုင်ဇိုစကားကို အသုံးများသည်။ * '''ဟားခါးဒေသ:''' လိုင် (ဟားခါး)၊ ကလန်ကလန်၊ ယိုကွ၊ လောထု နှင့် ဇိုတုန်တို့ ပါဝင်သည်။ အရပ်အမောင်းကောင်းမွန်၍ တိုက်ရည်ခိုက်ရည်ရှိသူများအဖြစ် ကျော်ကြားသည်။<ref name="VanBik2009">VanBik, Kenneth. (2009). ''Proto-Kuki-Chin''.</ref> ==== တောင်ပိုင်းချင်းများ ==== ပခုက္ကူတောင်တန်း၊ [[မင်းတပ်မြို့|မင်းတပ်]]၊ [[ကန်ပက်လက်မြို့|ကန်ပက်လက်]] နှင့် မြေပြန့်ဒေသ (မင်းဘူး၊ ပြည်၊ သရက်) တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ * '''မျိုးနွယ်စုများ:''' ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်း၊ ယင်ဒူး၊ ဝေလောင်၊ မဂန် နှင့် အရှိုချင်း (မြေပြန့်ချင်း) တို့ ပါဝင်သည်။ * '''ပါးရဲထိုးခြင်း:''' အမျိုးသမီးများ မျက်နှာတွင် ပါးရဲ (Face Tattoo) ထိုးသည့် ဓလေ့မှာ လူမျိုးစုအလိုက် ပုံစံကွဲပြားပြီး ရှေးအခါက အခြားလူမျိုးများ ဖမ်းဆီးခြင်းမှ ကာကွယ်ရန် ရည်ရွယ်သည်။ == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပွဲတော်များ == === ခွာဒိုပွဲတော် (Khuado Festival) === ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီးမျိုးနွယ်စုတို့၏ အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သည်။ * '''ရည်ရွယ်ချက်:''' တစ်နှစ်တာ သီးနှံရိတ်သိမ်းမှုအတွက် ကျေးဇူးတော်ချီးမွမ်းခြင်း၊ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်းနှင့် နှစ်သစ်ကို ကြိုဆိုခြင်း။ * '''ကျင်းပပုံ:''' သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt) များ တီးမှုတ်ခြင်း၊ ပျားအုံဖွပ်၍ နိမိတ်ဖတ်ခြင်းနှင့် စုပေါင်းစားသောက်ပွဲများ ပြုလုပ်ခြင်း။<ref>ချင်းပြည်နယ်ရေးရာဦးစီးအဖွဲ့ (၁၉၆၄) မှ ခွာဒိုပွဲတော်အား ရုံးပိတ်ရက်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။</ref> === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ချင်းအမျိုးသားများသည် ရှေးအခါက ဆံပင်ရှည်ထား၍ သိုင်းခြုံဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသမီးများမှာ လက်ရက်ကန်းဖြင့် ရက်လုပ်သော ထဘီနှင့် သင်တိုင်းများကို ဆင်မြန်းကြပြီး ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် "ပွင့်ဒူးမ" ခေါ် ရောင်စုံစောင်ကြားများကို အသုံးပြုကြသည်။ == ထင်ရှားသော ချင်းလူမျိုးများ == * '''လွတ်လပ်ရေးခေါင်းဆောင်များ:''' [[ဗိုလ်ခိုင်ကမ်း]]၊ [[ဗိုလ်ဆွန်ပက်]]၊ [[ဝမ္မသူးမောင်|ဦးဝမ္မသူးမောင်]] * '''နိုင်ငံရေး:''' [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ|ဦးဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] (ဒုတိယသမ္မတ)၊ [[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] * '''အာဇာနည်များ:''' [[အောင်ဆန်းသူရိယ တိုက်ချွန်း]]၊ [[ဆလိုင်း တင်မောင်ဦး]] * '''အနုပညာ:''' [[သက်မွန်မြင့်]] (အကယ်ဒမီ)၊ [[ဆုန်သင်းပါရ်]]၊ [[ဒေးဗစ်လိုင်]] == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://my.wikipedia.org/wiki/ချင်းပြည်နယ် ချင်းပြည်နယ်အကြောင်း] [[Category:ချင်းလူမျိုး]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများ]] 7r60ihygee1xbvkjif9tmysoep4gys1 1055101 1055096 2026-09-24T15:01:17Z Chenzeyan29 141880 1055101 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = ချင်းလူမျိုး |image = [[File:Chin Village.jpg|200 px]] |caption = ချင်းလူမျိုးများ (၂၀၀၇) |poptime = |popplace = ၃ သန်းကျော် (မြန်မာ၊ အိန္ဒိယ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နှင့် ပြည်ပရောက် ချင်းလူမျိုးများအပါအဝင်)<ref name="IWGIA2023">International Work Group for Indigenous Affairs (2023). *The Indigenous World 2023: Myanmar*. IWGIA. pp. 412–420.</ref><ref name="Census2014">Ministry of Immigration and Population (2015). *The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Union Report*. Department of Population. pp. 17–25.</ref> |region1 = {{flag|Myanmar}} (ချင်းပြည်နယ်၊ စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ မကွေးတိုင်း၊ ရခိုင်ပြည်နယ်) |pop1 = ၂.၂ သန်းကျော်<ref name="Census2014" /> |region2 = {{flag|India}} (မဏိပူရ၊ မီဇိုရမ်၊ အာသံ) |pop2 = ၅၀၀,၀၀၀ ကျော်<ref name="IndiaCensus">Office of the Registrar General & Census Commissioner, India (2011). *Census of India 2011: Language and Mother Tongue*. Government of India.</ref> |region3 = {{flag|Bangladesh}} (စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ) |pop3 = ၇၀,၀၀၀+<ref name="BGD2022">Bangladesh Bureau of Statistics (2022). *Population and Housing Census 2022*. Government of Bangladesh.</ref> |ref3 = |region4 = {{flag|United States}} |pop4 = ၈၀,၀၀၀+<ref name="UNHCR2022">United Nations High Commissioner for Refugees (2022). *Chin Refugee Resettlement Statistics in the United States*. UNHCR Country Report.</ref> |region5 = {{flag|Malaysia}} |pop5 = ၈၅,၀၀၀+<ref name="UNHCRMAL">UNHCR Malaysia (2023). *Refugee and Asylum-Seeker Statistics in Malaysia*. UNHCR Operations Portal.</ref> |region6 = {{flag|Australia}} |pop6 = ၂၀,၀၀၀+<ref name="ABS2021">Australian Bureau of Statistics (2021). *Cultural Diversity in Australia: Ancestry Data*. ABS Census 2021.</ref> |region7 = ဥရောပနှင့် အာရှအခြားနိုင်ငံများ |pop7 = ၂၅,၀၀၀+<ref name="IWGIA2023" /> |languages = [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] <br/>အနည်းစု: အရှိုချင်း၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မြို၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]] |religions = အများစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br />အနည်းစု: ရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ |related =[[နာဂလူမျိုး]]၊အခြား [[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီး-ချင်းနွယ်လူမျိုးများ]] }} '''ချင်းလူမျိုး''' (အင်္ဂလိပ်: ''Chin people'') သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက်ပိုင်း [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ မေဃာလယ၊ မဏိပူရ၊ မီဇိုရမ်ပြည်နယ်များတွင် အများဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသော ပင်မ တိုင်းရင်းသားနွယ်ဖွားများအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> ဘာသာဗေဒနှင့် မနုဿဗေဒ အထောက်အထားများအရ ချင်းလူမျိုးများသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]]ဝင် [[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီ-ချင်း-နာဂ]] ဘာသာစကားခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှဒေသသို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်ရောက်လာကြသည့် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုများအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းသုတေသနပြုချက်များက ဖော်ပြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press.</ref> ချင်းလူမျိုးတို့သည် မူလကတည်းက တောင်တန်းထူထပ်သော ပထဝီဝင်အနေအထားတွင် သီးခြားအုပ်စုများအဖြစ် နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အာရှို (Asho)၊ ချင်းဘုတ် (Chinbok)၊ ချင်းမဲ (Chinme)၊ လိုင်မီး(Laimi)၊ ဇိုမီး (Zomi) နှင့် ခူမီး (Khumi) စသည့် ဒေသဆိုင်ရာ မျိုးရိုးစုများနှင့် စကားလေသံ ကွဲပြားမှုပေါင်း မြောက်မြားစွာ ရှိကြသည်။<ref name="Lehman1963">Lehman, F. K. (1963). *The Structure of Chin Society: A Tribal People of Burma Adapted to a Non-Western Civilization*. University of Illinois Press.</ref> ရှေးဟောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းများနှင့် ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတို့၏ ဘိုးဘေးများကို "ချင်း" (Chyan/Chin) ဟူသော ဝေါဟာရဖြင့် ရေးထိုးခဲ့ကြပြီး၊ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်း ဒေသများတွင် ရှေးယခင်ကတည်းက ဒေသခံနွယ်ဖွားများနှင့် ကုန်သွယ်ရေး၊ ယဉ်ကျေးမှု ကူးလူးဆက်ဆံမှုများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="ThanTun1964">Than Tun (1964). *Studies in Burmese History, Volume 1*. Maha Dagon Publishing.</ref> == အမည်ရင်းမြစ်== ချင်း (Chin) ဟူသော အမည်နာမ ဖြစ်ပေါ်လာပုံနှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းသုတေသီ Gordon H. Luce (ဂေါ်ဒွန် လုစ်) က ပုဂံခေတ် ဗမာတို့နှင့် ချင်းတို့ အစောပိုင်း မဟာမိတ်ပြု ပေါင်းသင်းခဲ့ရာမှ "အချင်းချင်း/သူငယ်ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆခဲ့သလို၊ သုတေသီ B. S. Carey နှင့် H. N. Tuck တို့ကမူ ရှေးဟောင်း တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားများတွင် "လူ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "Jin/Jen" (人) စကားလုံးကို အဆွဲပြု၍ "ချင်း" ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). "Old Kyaukse and the Coming of the Burmans". *Journal of the Burma Research Society*, 42(1), 75–112.</ref><ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). *The Chin Hills: A History of the People, Our British Relations with Them, and a Gazetteer of Their Country*. Government Printing, Burma.</ref> ၁၁ ရာစု ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" (Chyan/Chin) ဟူသော ဝေါဟာရကို မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းနှင့် ဧရာဝတီ-ချင်းတွင်း မြစ်ဝှမ်းဒေသခံ တိုင်းရင်းသားအုပ်စုအဖြစ် တိကျစွာ အသုံးပြုခဲ့ပြီး၊ [[ချင်းတွင်းမြစ်]] ဟူသော အမည်သည်လည်း ချင်းတို့ အစောပိုင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည့် ဒေသဖြစ်သည်ကို အကြောင်းပြု၍ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="ThanTun1964">Than Tun (1964). *Studies in Burmese History, Volume 1*. Maha Dagon Publishing.</ref> နယ်ချဲ့ ဗြိတိသျှတို့ မသိမ်းပိုက်မီ ကာလများက နာဂနှင့် ကူကီး-ချင်း ဘာသာစကားစုဝင် သုတေသီများသည် ချင်းဟူသော သတ်ပုံကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan စသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုး ရေးသားခဲ့ကြပြီး၊ အေဒီ ၁၇၈၃ မှ ၁၇၉၃ အထိ အထက်မြန်မာပြည်၌ သာသနာပြုခဲ့သော ကက်သလစ် ဘုန်းတော်ကြီး ဖာသာ စန်းဂါးမားနိုး (Father Vincenzo Sangermano) က ၎င်း၏ မှတ်တမ်းတွင် "Chien" (Chien Mountains) ဟု ရေးသားခဲ့ကာ၊ ၁၈၉၁ ခုနှစ်တွင် မေဂျာ ဟူးခ်ျ (Major Hughes) ၏ စစ်ရေးအစီရင်ခံစာနှင့် A. G. E. Newland ၏ စာအုပ်များတွင် "Chin" ဟူသော သတ်ပုံကို စနစ်တကျ အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Sangermano1833">Sangermano, V. (1833). *A Description of the Burmese Empire*. Oriental Translation Fund.</ref> [[လျန်မှုန်းဆာခေါင်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လျန်မှုန်းဆာခေါင်း]] (Dr. Lian H. Sakhong) က ၎င်း၏ *Religion and Politics among the Chin People* ကျမ်းတွင် ချင်းတို့ တောင်တန်းဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချစဉ် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသ၌ အခြေချသူများမှ ဇို၊ Lokom ဒေသ၌ အခြေချသူများမှ လူရှေး (Lusei) နှင့် Lailun ဒေသ၌ အခြေချသူများမှ လိုင် (Lai) မျိုးနွယ်စုများ ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ကြပြီး၊ ဒေသအလိုက် ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး စသည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်မှုများ မပေါ်ပေါက်မီကပင် "ချင်း" ဟူသော အမည်မှာ ဘုံအမျိုးသားအမည်အဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ပြီးဖြစ်ကြောင်း ရေးသားခဲ့သည်။<ref name="Sakhong2003">Sakhong, Lian H. (2003). *In Search of Chin Identity: A Study in Religion, Politics and Ethnic Identity in Burma*. RoutledgeCurzon.</ref> ယနေ့အခါတွင် ကုလသမဂ္ဂ အသိအမှတ်ပြု မှတ်တမ်းများအပြင် ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ကိုယ်စားပြုမှု မရှိသော လူမျိုးများနှင့် ပြည်သူများ အဖွဲ့အစည်း (UNPO) ၌လည်း အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ပါဝင်ကာ "ချင်း" ဟူသော အမျိုးသားအမည်ဖြင့် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် အခိုင်အမာ ရပ်တည်လျက် ရှိသည်။<ref name="UNPO2001">Unrepresented Nations and Peoples Organization (2001). *Chin National Front Membership Dossier*. UNPO Secretariat.</ref> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ပုံ === ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင်တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ ၁၁ ရာစု ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ ချင်းတို့၏ နေထိုင်ရာဒေသများကို ဖော်ပြထားသည်။ အေဒီ ၇၀၀ ခန့်တွင် မုံရွာမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြကြောင်း ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုံရွာမြို့အနီး၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ (ပြောင်ခိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ယမ်းဗူးနှင့် မြေအိုးအပိုင်းအစများ) က သက်သေပြနေသည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး၊ ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် မြစ်ရိုးတစ်လျှောက် ချင်းလူမျိုးများ နေထိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းတွင် ချင်းဘုရား၊ ချင်းရွာ၊ ချင်းစု (ယခုစစ်ကိုင်း) ကဲ့သို့သော နေရာအမည်များသည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အေဒီ ၈၀၀ တွင် သရေခေတ္တရာမြို့ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၀ ခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တန်ခိုးဩဇာကြီးသော လူမျိုးသုံးမျိုးအနက် ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အေဒီ ၈၀၀-၈၅၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအချို့ ကဘော်ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း ရှမ်း၊ မဏိပူရနှင့် ဗမာတို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဘေးကင်းရာ ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြရသည်။ ၁၃၉၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းတို့က ကလေးမြို့ကို တည်ထောင်ပြီးမှသာ ချင်းတောင်သို့ အခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ချင်းပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ ချင်းတောင်သို့ အခြေချရာတွင် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် ဇိုမီး (ဇို လူမျိုးနွယ်စု)၊ လိုင်လွန်ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လိုင်မီး (လိုင် မျိုးနွယ်စု)၊ လိုကျွမ်း (Lo Com) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လူရှေ/လူရှည်/လူရှိုင်း(မီဇိုး)မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်လာကြသည်။ S.Za Peng ၏ ရေးသားချက်အရ ဖလမ်းမြို့နယ်မှ ခူအာလ်ဆင်း (Khualsim) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၅၇၀-၁၅၈၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြပြီး ဇာဟောင် (Zahau) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၆၁၅-၁၆၄၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြသည်။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် လိုင်လွန်ဂူကို စွန့်ခွာကာ အေဒီ ၁၆၇၅-၁၇၀၀ အတွင်း ဟားခါးနယ်သို့လည်းကောင်း၊ ထို့မှတစ်ဆင့် အေဒီ ၁၇၂၅-၁၇၆၀ အတွင်း ထန်တလန်နယ်သို့လည်းကောင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့မှာ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) ၏ "Zo History" စာအုပ်အရ လက်ရှိချင်းပြည်နယ်တွင် အဦးဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသူများမှာ ခူမီး (သို့မဟုတ်) မရူ (Masho) မျိုးနွယ်စုများဖြစ်ပြီး၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုများ ရောက်ရှိလာသောအခါ တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ လုစ်၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၆ ရာစုအတွင်း ခူမီးမျိုးနွယ်စုသည် လက်ရှိအခြေချနေထိုင်သည့် ဒေသ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည်။ မြို (Mara) မျိုးနွယ်စုသည် ၁၄ ရာစုတွင် ဝေသာလီမင်းဆက်၌ မြိုမင်းနှစ်ပါး တင်မြှောက်ခဲ့ဖူးကြောင်း ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းတွင် တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အနှံ့အပြားနှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) များတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလဲန် (Chinland) သည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ်အကြားရှိ မြေပြန့်နှင့် ကုန်းမြင့်များအပါအဝင် ပတ်ကွိုင် (Patkai) တောင်တန်းမှ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၊ နိုက်ဂရိုက်ရေလက်ကြားအထိ သွယ်တန်းနေသော တောင်တန်းများ ပါဝင်လျက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။”ဒါကို update လုပ်ပြီးဆောင်းပါးပုံစံရေးပေးပါ === ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ချင်းတို့၏ ခုခံမှု === ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ချင်းတို့၏ မူလဌာနေဒေသများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂ ရာစု ရှမ်းလူမျိုးတို့က ဗမာများကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးများသည် အနောက်ဘက်တောင်တန်းဒေသ၊ အနောက်တောင်ဘက်ဒေသနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ ပြန့်ကျဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့က ဗမာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကလေးစော်ဘွားသည်လည်း အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ကာ အခွန်များကို အင်္ဂလိပ်အစိုးရထံ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းခဲ့ရသည်။ ဗမာဘုရင်ခံချုပ်က ထိုအချိန်က ကလေးချိုင့်ဝှမ်းကို "The Little Shan State of Kale" ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ စော်ဘွားမောင်ရစ်နှင့် သူ၏တူ မောင်ပါကြီးအကြား အာဏာလုပွဲဖြစ်ပွားရာ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် စော်ဘွားမောင်ရစ်ကို နန်းချပြီး ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် မောင်ပါကြီးကို အစားထိုး နန်းတင်ပေးခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရသည် သိမ်းပိုက်နယ်မြေသစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် (၁) ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို အထက်ချင်းတွင်းခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးအောက်၌ လည်းကောင်း၊ (၂) ကလေးပြည် (Kalay State) ကိုမူ ခရိုင်အရေးပိုင်ဝန်ထောက် လက်အောက်တွင် လည်းကောင်း၊ (၃) ယောဒေသကို အစောပိုင်းတွင် ပုဂံခရိုင်အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပခုက္ကူ-ချင်းတောင်တန်းခရိုင်အတွင်း၌ လည်းကောင်း ထည့်သွင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ချင်းပြည်သည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်မြေသစ်များဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီဖြစ်သည်။ အစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရန် ဆန္ဒမပြင်းပြခဲ့ပေ။ ချင်းပြည်သည် တောင်တန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေပြီး အကျိုးအမြတ်မရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနေဖြင့် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီအရ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗမာဘုရင်နန်းချခံရပြီးဖြစ်၍ ကလေးရှမ်းစော်ဘွားကို အကာအကွယ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ကြောင်း ချင်းခေါင်းဆောင်များ သိရှိလာသောအခါ ထိုနယ်မြေကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် အခွင့်ကောင်းဟု ယူဆလာခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ချင်းခေါင်းဆောင်များက ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသကို အကြိမ်ကြိမ် ထိုးစစ်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကလေးဘုန်းကြီးကျောင်း၌ Captain Raike က Deputy Commissioner (DC) အား စေလွှတ်၍ ဇိုမီးအကြီးအကဲများထဲမှ ဩဇာအရှိဆုံး စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်း (Khai Kam) နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ခိုင်ကမ်းကိုယ်တိုင်မသွားဘဲ သူရဲကောင်း ၄ ဦးကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် DC က စော်ဘွားမောင်ပါကြီးအား ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြောင်း၊ ၎င်းသည် ဗြိတိသျှအစိုးရကို သစ္စာခံသူဖြစ်ရာ နောင်တွင် ဆက်လက်မတိုက်ခိုက်ရန်၊ တိုက်ခိုက်ပါက ဗြိတိသျှအစိုးရကို ရန်ပြုသည်ဟု သဘောထားမည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများကို DC ထံ မအပ်နှင်းပါက အကြီးအကဲများ၏ တာဝန်သာဖြစ်ကြောင်း၊ လွတ်ပေးလျှင်လည်း လျော်ကြေးပေးရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ကလေးနယ်ကို ဆက်လက်မတိုက်တော့ရန်နှင့် ကျွန်များမဖမ်းဆီးတော့ရန် သတိပေးခဲ့သည်။ လက်ဝယ်ပိုင်ဆိုင်ထားသော ကျွန်များကိုမူ စော်ဘွားအား တရားဝင်အသိအမှတ်မပြုမီ ဖမ်းဆီးထားသူများဖြစ်သဖြင့် ဆက်လက်ထားရှိနိုင်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းနှင့် ကလေးကြား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ဖွင့်လိုကြောင်းနှင့် လေသာတောင်ကြောကို စူးစမ်းလေ့လာလိုကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်။ ချင်းပိုင်နက်အတွင်း လှုပ်ရှားသွားလာသည့်အခါ အနှောင့်အယှက်မပေးရန်နှင့် လမ်းပြနှင့် ကူလီများပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချင်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် တွန်ဆွန်း (Tun Suang) က ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးနှင့် မိတ်ဖက်ဆက်ဆံသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းလမ်းကြောင်းသည် ဇိုမီး (Zomi) ပိုင်နက်မဖြတ်သန်းဘဲ လိုင်မီး (Laimi) ပိုင်နက်သာ ဖြတ်သန်းမည်ဖြစ်သဖြင့် လိုင်မီးအကြီးအကဲများနှင့်သာ ဆွေးနွေးသင့်ကြောင်း၊ စီယန်းနယ်မြေအား ဗြိတိသျှအစိုးရက လာရောက်စူးစမ်းခြင်းကို ကန့်ကွက်ကြောင်း၊ လေသာတောင်ကြောကိုမူ သွားရောက်ခွင့်ပြုနိုင်ကြောင်း၊ သို့သော် လာရောက်ခဲ့လျှင် စီယန်းအကြီးအကဲများကို ကြိုတင်အသိပေးသင့်ကြောင်း၊ ကလေးငယ်များနှင့် အမျိုးသမီးများ လန့်ဖြန့်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲ ထမြောက်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် Major Macgregor နှင့် Con Bik တို့ ၁၈၈၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့၌ ဆီဟောင် (Sihaun) ရွာ၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးသည့်အကြောင်းအရာများမှာ ကလေးနယ်ဘုရင်ခံကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း၊ ကလေးဒေသအား စီယန်းတို့က တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ စစ်တကောင်း-ကလေး ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းဖွင့်ရန်နှင့် ပဏာမအဆင့်အနေဖြင့် Tlaisun တောင်တန်းဒေသကို စူးစမ်းလေ့လာခွင့်ပြုရေးတို့ ပါဝင်သည်။ Con Bik က ဗြိတိသျှအစိုးရက ၎င်းနယ်မြေသိမ်းပိုက်မည်ကို သတိမထားမိဘဲ အခြားကောင်စီဝင်များနှင့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းချိန်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အစည်းအဝေးအပြီးတွင် Major Macgregor က လိုက်ပို့ပေးသော Gurkha လုံခြုံရေးတပ်များကို သေနတ်ဖောက်ခြိမ်းခြောက်စေခဲ့ပြီး Tlaisun တို့အနေဖြင့် ဗြိတိသျှအစိုးရလက်သို့ မအပ်နှံလျှင် ဤသို့ကြုံရဖွယ်ရှိကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Con Bik ကို အလွန်စိတ်ပျက်စေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အား မြူဆွယ်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ Captain Raike သည် Gan Kaw Valley သို့ ခရီးဆက်ခဲ့ပြီး Haka နှင့် Zokhua (Lai Tribes) အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း Captain Egre နှင့် တွေ့ဆုံပြီးကြောင်း သိရှိသဖြင့် စစ်ကြောင်းပြန်ခေါက်ခဲ့သည်။ Captain Egre သည် Haka, Zokhua အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရန် ဆက်သား ၃ ဦး စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း ၂ ဦး အသတ်ခံခဲ့ရသည်။ Zokhua အကြီးအကဲ၏ ဗမာမယား၏သား ရွှေလှိုင်သည် သူ့မိခင်၏ အကူအညီဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီး ရခိုင်တောင်တန်းဒေသသို့ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Haka & Zokhua နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးကို မည်သို့မျှ မထိခိုက်ခဲ့ပေ။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများတွင် တန်ခိုးဩဇာကြီးမားသော ဟားခါးဘော်ဝီ (Hakha Bawi) က ယောနယ်ကို တိုက်ခိုက်ပြီး ၈ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ ၄၈ ဦးအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ကြီး Raikes နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းတို့အကြား စေ့စပ်ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ခိုင်ကမ်းက ကလေးရှိ ရှမ်းလူမျိုးကို ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြန်ရာ ၁ ဦး သေဆုံးပြီး ၄ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ၁၈၈၈ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလတွင် Tlaisun တို့သည် ကလေးလွင်ပြင်ကို နှစ်ကြိမ် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလအတွင်း Tlaisun က ၁ ကြိမ်၊ စီယန်းက ၅ ကြိမ်၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) က ၁ ကြိမ် တိုက်ခိုက်ပြီး ၁၂ ရက်အတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုး ၁၁၂ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးကာ ၁၂ ဦးကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၁၄ ဦးကို ဒဏ်ရာရစေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ခမ်းပတ်မြို့ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး ကလေးမြို့ရှိ လူနေအိမ် ၃၇ လုံး မီးလောင်ပြာကျစေခဲ့သည်။ အခြေအနေပိုမိုဆိုးရွားစေသည့်အချက်မှာ ချင်းတွင်း၊ မြင်းခြံ၊ ပုဂံခရိုင်များတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရကို ၁၈၈၇ ခုနှစ်အတွင်း ပုန်ကန်ထကြွသူ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားအား Tlaisun အကြီးအကဲများက ခိုလှုံခွင့်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရက Tlaisun အကြီးအကဲထံ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားနှင့် အပေါင်းပါတို့ကို အပ်နှံရန်နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းထံ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများ ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ချင်းခေါင်းဆောင်များက ၎င်းရာဇသံကို ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ကြပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါနယ်ကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ သတိမမူမိသည့်အချက်မှာ အင်အားကြီးမားသော ဗြိတိသျှတပ်များ ဝန်းရံထားပြီး မကြာမီကာလအတွင်း ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်လာမည့်အရေးပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဗြိတိသျှစစ်တပ်ကို လွယ်ကူစွာ တွန်းလှန်နိုင်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ဗမာဘုရင်များ နန်းစွန့်သည့်အချိန်မှစ၍ ဗမာမင်းသားတစ်ပါး ၎င်းတို့လက်အောက်၌ ခိုလှုံနေခြင်း၊ ချင်းလူမျိုးများအနေဖြင့် ထိုအချိန်က လက်နက်အင်အား အတော်အသင့် ပိုင်ဆိုင်လာကြပြီးဖြစ်၍ ၁၃ ရာစုအစောပိုင်းက ရှမ်းတို့သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါဒေသတစ်ခုလုံးကို ရှမ်းလူမျိုးများလက်မှ ပြန်လည်ရယူနိုင်မည့် အချိန်အခါကောင်းဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ချင်းလူမျိုးများသည် နိုင်ငံရေးအရ အံတုယှဉ်ပြိုင်နိုင်ပြီဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကလေး-ကဘော်ဒေသမှ ရှမ်းလူမျိုးများအတွက် မြေပြန့်ဗမာလူမျိုး၏ အကာအကွယ်ရယူရသည့် အခြေအနေအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အစမူလက ဗြိတိသျှအစိုးရသည် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီချမှတ်ပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများကို ကာကွယ်ပေးရုံသာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ Carry ၏ မှတ်ချက်အရ အကျိုးအမြတ်မရှိသော တောင်ကုန်းများကို ဗြိတိသျှအစိုးရက သိမ်းပိုက်ရန် စိတ်ကူးခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ သို့သော် စီယန်းချင်းများက မြေပြန့်မှ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းများကို အကြိမ်ကြိမ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဆုတ်တဲ (Sukte) တို့ကလည်း ကဘော်လွင်ပြင်ကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ Tlaisun တို့က ကလေးလွင်ပြင်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ဟားခါး (Hakha) နှင့် ဇုတ်ခွာ (Zokhua) တို့က ဂန့်ဂေါလွင်ပြင် တိုက်ခိုက်ခြင်းတို့သည် ဗြိတိသျှအစိုးရအား ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်ရန် အကြောင်းဖန်လာစေခဲ့သည်။ === ဗြိတိသျှ-ချင်း ကျူးကျော်စစ်ပွဲများ === အင်္ဂလိပ်တို့သည် ချင်းလဲန်ကို တတိယအကြိမ် ကျူးကျော်စစ်ဆင်နွှဲပြီးမှ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ === ပထမကျူးကျော်စစ် (၁၈၇၁-၁၈၇၂) ===  ကချာနယ်တွင် ဗြိတိသျှနိုင်ငံသား Winchester သည် ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအတွင်း လက်ဖက်စိုက်ပျိုးရန် ကျူးကျော်လာခဲ့ရာ ပူဘန်ခူအိုင်း (Pu Beng Khuai) ဦးဆောင်သော ချင်းသူရဲကောင်းများက မောင်းထုတ်တိုက်ခိုက်ကာ Winchester ကို သတ်ဖြတ်ပြီး သူ့သမီး Merry Winchester ကို အရှင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၇၁-၇၂ ခုနှစ်အတွင်း ဗိုလ်မှူးချုပ် G.Boucher GB ဦးဆောင်သော ကချာစစ်ကြောင်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ် Brown Low CB., Captain Lewin တို့ ဦးဆောင်သော စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းတို့ ချင်းတောင်ကို ကျူးကျော်လာရာမှ အင်္ဂလိပ်-ချင်း ပထမစစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤကျူးကျော်စစ်တွင် ဗြိတိသျှဘက်မှ လက်နက်အပြည့်အစုံဖြင့် အင်အား ၅၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများတွင် ပူးဟွတ်ဆဒ်အာက အင်အား ၂၅၀-၃၀၀ ခန့်ကို ဦးဆောင်ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းရှိ ဗြိတိသျှပိုင်ရွာတစ်ရွာကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရွာသား ၂၉ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့ကာ ၉၂ ဦးကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ === ဒုတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၈) ===     ဒုတိယစစ်ပွဲကိုမူ အင်္ဂလိပ်တပ်မှူး Major General White VC နှင့် Brigadier General Farnce, Captain Raike တို့ ဦးဆောင်ပြီး ၁၈၈၈ ခုနှစ်၌ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှဘက်မှ ကြည်းတပ်အင်အား အမှတ် ၄၂ ဂေါ်ရခါးတပ်၊ အာသံတပ်ဖွဲ့နှင့် ပန်ချာပီ စစ်ပုလိပ်များ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများဘက်မှ ပူကွန်ဘစ် (Pu Con Bik), ပူခိုင်ကမ်း (Pu Khai Kam) နှင့် အခြားတောင်ပိုင်းချင်းခေါင်းဆောင်များ ဦးဆောင်ပြီး ကလေး-ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို လာရောက်ကျူးကျော်သူ တိုင်းတစ်ပါးသားများကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှစစ်တပ်မှ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် Major Lee Queens အား ဗြိတိသျှအစိုးရက အမြင့်ဆုံး Victoria Cross (VC) ဘွဲ့ အပ်နှင်းခံရသည်အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည်။ === တတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၉-၁၈၉၆) === တတိယကျူးကျော်စစ်ကိုမူ ၁၈၈၉ ခုနှစ်အတွင်း ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းတောင်အား အတည်တကျ အုပ်ချုပ်ရန် ပေါ်လစီချမှတ်ပြီးနောက်ပိုင်း L.t Stewart ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့အား စစ်တကောင်းတောင်တန်းနှင့် ဟားခါးအကြား ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းရှာဖွေရန် စေလွှတ်လာရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ချင်း-လူရှေ စစ်ကြောင်းကို ၁၈၈၉ မှ စတင်ကာ စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းခွဲ၍ ကျူးကျော်စစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ချင်းသူရဲကောင်းများကလည်း ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတပ်မှ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာကို General W.P Symons က စစ်ကြောင်း ၂ ကြောင်းခွဲ၍ ချီတက်တိုက်ခိုက်သည်။ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာ မြောက်ဘက်စစ်ကြောင်း (ဖို့ဝှိုက်စစ်ကြောင်း) ကို Col. Skene က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၆၂၂ ပါဝင်သည်။ တောင်ပိုင်းစစ်ကြောင်း (ဂန့်ဂေါ) ကို General WP Symons ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၈၉၆ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးနှင့် ယောချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဘင်္ဂလားခြေလျင်တပ်ရင်း (၁၀)(၃၃)(၃၈) တို့နှင့် မဒရပ်ခြေလျင်ထောက်ပို့တပ်ရင်း (၂) တို့ပါဝင်သည်။ ဘင်္ဂလားစစ်မျက်နှာ၊ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ General VW Tregear ဦးဆောင်သော အင်အား ၃၃၈၀ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရာမ်ကာမာတီ (Ramkamati)၊ လုံလေ (Lungleh)၊ ဟားခါး (Hakha) လမ်းကြောင်းမှ ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၎င်းစစ်ကြောင်းကို ချင်းခေါင်းဆောင် ပူဂျာဟွားတာ (Pu Zahuata) နှင့် ပူဟောင်ဆာတာ (Pu Hausata (Lungtian)) တို့က ဦးဆောင်ပြီး ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထန်ယန်းတိုက်ပွဲအတွင်း ချင်းခေါင်းဆောင် လာလ်လွဲ (ဇဟွတ်အား၏ညီ) က ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗြိတိသျှတပ်ခွဲမှူး ဗိုလ်စတီးဝပ် ကျဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ ကပ္ပတိန် Rundall နှင့် ဂန့်ဂေါစစ်ကြောင်းသည် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံသည်။ အာသံစစ်မျက်နှာ၊ ကချာစစ်ကြောင်းကို Col. GJ Skinner က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၇၀၀ ပါဝင်သည်။ ကချာစစ်ကြောင်း စစ်ကူအဖြစ် စစ်ပုလိပ်တပ်ဖွဲ့အား (WW Daly) ဦးဆောင်ပြီး ကူလီများ၊ ပန်ချာပီအင်အား (၂၅၁၁)၊ မဏိပူရီအင်အား (၇၈၂)၊ လားတပ် (၂၁၉၆) နှင့် ဆင်တပ် (၇၁) ပါဝင်သည်။ ချင်း-လူရှေ ထိုးစစ်ကာလအတွင်း တစ်ဖက်တွင်လည်း အေဒီ ၁၃ ရာစုခန့်က ရှမ်းလူမျိုးများ သိမ်းပိုက်ထားသော ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း နေထိုင်ကြသော ချင်းဘုတ်များသည်လည်း ဗြိတိသျှတို့ကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာ ၁၈၈၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ်အတွင်း ရာမ်အုပ်မင်း အုပ်ချုပ်သော Tlaisun (ဖလမ်း)၊ ဟားခါးနှင့် လူရှေဒေသများသည် ဗြိတိသျှလက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းယန် (Saiyang)၊ ဆုတ်တဲ (Sukte)၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) စသည့် ဇိုမျိုးနွယ်စုများ၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုထဲမှ ထန်တလန် (Thantlang)၊ ဆူရ်ခွါ (Surkhua)၊ ဆပ်သား (Sapthar)၊ လေသဒ် (Letha) ဒေသများသည် လက်နက်ချရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ချိုးမျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကြသည့် မတူ (Matu)၊ မင်းတပ် (Mindat)၊ ကန်ပက်လက် (Kanpetlet) နှင့် ခူမီး (Khumi) ဒေသများသည် ဗြိတိသျှတို့က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုသေးပေ။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၉၅-၉၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိသျှက ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအများစုကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ သိမ်းပိုက်ပြီးသောနယ်မြေများကို ၁၈၉၆ ခုနှစ် ချင်းတောင်တန်းအက်ဥပဒေဖြင့် စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဥပဒေဖြင့်ပင် ချင်းပြည်တောင်ပိုင်းဒေသမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေအချို့ရှိ ကျေးရွာများကို မြေလှန်စနစ်ဖြင့် မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ ၁၉၂၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှသာ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ === မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများကို အပြီးအပိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်း === ဗြိတိသျှအစိုးရက ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ချင်းတောင်ဒေသများကို ၁၉၃၀ အထိ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းနယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ပြီး ချင်းတောင်ဒေသများမှ ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သည့် ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းဒေသအရေးပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်များထံသို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၉၄ တွင် ညွှန်ကြားချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်ကြားချက်တွင် ၁၈၉၄ မှစတင်၍ ဗြိတိသျှအရာရှိများသည် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသောနယ်သို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်ခြင်း၊ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု တားမြစ်လျက် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်အား မစွက်ဖက်ရေးမူကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဒေသများကို ဤသို့ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းမှာ ဤနယ်မြေသည် မဖွံ့ဖြိုးသေးသည့် နယ်မြေများဖြစ်ခြင်းကြောင့် လမ်းခရီး၊ အဆက်အသွယ် ကောင်းမွန်စေရန် အစိုးရအနေဖြင့် ပြုလုပ်ပေးရမည်၊ ဤနယ်မြေများကို အုပ်ချုပ်ရန်အရာရှိများ ခန့်ထားရေးအတွက် ငွေကုန်ကြေးကျခံရမည်၊ ဒေသဆိုင်ရာ အခက်အခဲများနှင့် ဆက်သွယ်မှုခဲယဉ်းခြင်းများကြောင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားတို့မှာ ဗြိတိသျှတို့အမြင်တွင် အလွန်ပင်ခေတ်နောက်ကျနေ၍ ၎င်းတို့ကို ပညာပေးရမည့်တာဝန်မှာ အစိုးရတွင် ပိုလာမည်၊ သိမ်းသွင်းရမည့်နယ်မြေများမှာ လူဦးရေ အနေကျဲခြင်း၊ မဖွံ့ဖြိုးသေးခြင်းတို့ကြောင့် ကုန်ကျမည့်စရိတ်နှင့် ရရှိမည့် အကျိုးအမြတ် ကာမိလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ဗြိတိသျှအစိုးရက ယူဆထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဒေသနေတိုင်းရင်းသားတို့သည် ရှေးဆန်၍ ခေတ်နောက်ကျသူများဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစိုးရ၏ အကျိုးစီးပွားကို လာရောက်မထိပါးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငွေကုန်လူပမ်းခံ၍ ၎င်းဒေသများကို သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် မကြိုးစားသင့်ဟုလည်း ယူဆခဲ့သည်။ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများနှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်တို့၏ နယ်နိမိတ်အပိုင်းအခြားမှာ အနောက်ဘက်တွင် ကန်ပက်လက်မြို့ အနောက်ဘက် ၁၂ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဝိတိုရိယတောင်ထိပ်အထိဖြစ်ပြီး အနောက်မြောက်ဘက်တွင် မင်းတပ်မှ အနောက်ဘက် ၂၀ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဟီလောင်း (Hilawng) ရွာအထိဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၉၁၁ တွင် ကောက်ယူသော သန်းခေါင်စာရင်းအရ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် ရွာပေါင်း ၃၈ ရွာ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၁၉၀၀ နှင့် လူဦးရေ ၉၁၂၃ ဦး ရှိသည်။ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး မတည်ထောင်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသမှာ ပြင်ပဒေသနှင့် အဆက်အသွယ် ပြုလုပ်ခြင်းနည်းပါး၍ ရှေးထုံးတမ်းဓလေ့ဖြစ်သည့် လက်စားချေစနစ်နှင့် ကျွန်ဖမ်းစနစ်ကို ပြုလုပ်နေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ကျေးရွာအချင်းချင်း ရန်မူလျှက် မကြာခဏဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိခြင်း၊ ဤဒေသတွင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမရောက်သေးခြင်းကို အခွင့်ကောင်းယူကာ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း၊ နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာအချို့ကိုပင် ရံဖန်ရံခါ ဝင်ရောက်တတ်ခြင်းများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤဒေသနှင့် နယ်နမိတ်ထိစပ်နေသည့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ချင်းတောင်ဒေသများကို လက်တွေ့အုပ်ချုပ်ရသူ ဗြိတိသျှအရာရှိများကမူ အထက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းများကို ထောက်ရှုလျက် ၎င်းနယ်အား ထိုကဲ့သို့လက်လွတ်ထားခြင်းကို မကျေနပ်ခဲ့ကြပေ။ ရခိုင်တောင်တန်းအရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်ပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်တို့က ၁၉၀၈ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ပြီး အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချသင့်ကြောင်း ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးထံ တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းကိစ္စကို ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးက ယင်းဗြိတိသျှအရာရှိသုံးဦး၏ တင်ပြတောင်းဆိုချက်များကို ပူးတွဲဖော်ပြလျှက် မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ထံသို့ ၁၉၀၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စာအမှတ် ၇၄၄-၇-ပီ-၅ ဖြင့် ထပ်ဆင့် တင်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ကမူ ထိုဒေသများကို သိမ်းသွင်းရန် မတိုက်တွန်းဘဲ နေမြဲအခြေအနေအတိုင်းသာ ထားရှိရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ စရိတ်အကုန်အကျအနည်းဆုံးနှင့် စစ်အင်အားကို အသုံးမပြုဘဲ အလွယ်တကူသိမ်းယူနိုင်သည့်အချိန်၊ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများကိုယ်တိုင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးကို လိုလားလာသည့်အချိန်ကျမှသာလျှင် ငြိမ်းချမ်းစွာသိမ်းယူအုပ်ချုပ်ရန် ညွှန်ကြားထားခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ မော်လီမင်းတို့ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရန်အတွက် ဘုရင်ခံချုပ်၏ အစိုးရအဖွဲ့က လုံးပမ်းနေချိန်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ထိုစဉ်က အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်ခံပြည်နယ်တစ်ခုအဆင့်တွင်သာ ရှိနေသေးခြင်းကြောင့် ယင်းဥပဒေသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့်လည်း အကျုံးဝင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း မော်လီမင်းတိုဥပဒေကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန်၌ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချရန် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများ၏ တင်ပြလာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အစိုးရအဖွဲ့က လတ်တလောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားခဲ့ဟန်မတူပေ။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကယား အစရှိသည့် အခြားသော တောင်တန်းဒေသများတွင်မူ ချင်းတောင်အချို့ဒေသများကဲ့သို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက အုပ်ချုပ်ရေးမထူထောင်ဘဲ ကြာမြင့်စွာ လစ်လျူရှုထားခဲ့သည့်နယ်များ မရှိပေ။ ယင်းသို့ လစ်လျူရှုခြင်းမှာ ချင်းတောင်ဒေသများစွာတွင် ဗြိတိသျှတို့ မက်မောသော သယံဇာတပစ္စည်းများ ကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် ယင်းဒေသများသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာကို ရန်မူနိုင်သည့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ်မရှိခြင်း စသော အကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချင်းတောင်ဒေသမှာမူ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် နယ်နိမိတ်ပြဿနာနှင့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံတစ်ခုခုက မအုပ်ချုပ်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသအချို့အား ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မည့် အန္တရာယ်မရှိပေ။ ထိုကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက် မစိုးရိမ်ရဘဲ စိတ်ချစွာ လစ်လျူရှုထားနိုင်ခြင်း အကြောင်းများကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်ဒေသကို ၁၉၂၉ အထိ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားချိန်အတွင်း မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများအရေးကို အလေးအနက် စဉ်းစားဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းမရှိသဖြင့် ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးသည့်နောက်တွင် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများက မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် ချင်းတောင်ဒေသများအကြောင်းကို အာဏာပိုင်များထံ ပြန်လည်တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာများကို ၎င်းနယ်မှ လူအချို့လာရောက်တိုက်ခိုက်ကာ သုံ့ပန်းများ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားပြီး ကျွန်ပြုခိုင်းစေခြင်း၊ ဗြိတိသျှအရာရှိများအတွက် ရိက္ခာနှင့် ချောစာပို့ပေးသည့် လုပ်ငန်းတို့ကို နှောင့်ယှက်နေခြင်း၊ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း စသည်များကို အကြောင်းပြကာ ၎င်းနယ်ကို ထိရောက်စွာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရန် ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ တင်ပြခဲ့ကြပြန်သည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်ဖြစ်သည့် ဘုရင်ခံဆာ ရယ်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက် (Sir Reginald Craddock) သည် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ပထမပတ်တွင် ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများနှင့် မေမြို့၌ ဆွေးနွေးကာ မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် နယ်မြေများအပေါ် လုံးဝမစွက်ဖက်ရေးမူကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းပြင်ဆင်ချက်အရ ယခင် ၁၈၉၄ တွင် ထုတ်ပြန်ထားခဲ့သည့် အမိန့်ဖြစ်သော မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများအတွင်းသို့ ဗြိတိသျှအရာရှိများ လုံးဝဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုရဟူသည့် အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းကာ နှစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ၎င်းဒေသအတွင်းသို့ ခရီးထွက်ရန်ဟူ၍ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ခရီးထွက်ရာတွင်- # စစ်ပုလိပ် ၅၀ ခေါ်ဆောင်သွားရန်၊ ကြည်ဖြူစွာ လက်ခံမည့် ကျေးရွာကိုသာ ဝင်ရောက်လျှက် ခုခံမည့်ကျေးရွာများကို ရှောင်ရှားရန်။ # အကြမ်းဖက်သည့် စနစ်ကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ရှားရန်။ # ၎င်းဒေသအတွင်း ခရီးလှည့်ရာတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်း၊ ကျေးရွာလူကြီးခန့်ထားခြင်း၊ တရားစီရင်ရေး မှတ်တမ်းတင်ခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ရန်။ သို့သော် ကျေးရွာလူကြီးများကိုယ်တိုင်က အမှုအခင်းများကို စီရင်ပေးရန် တောင်းဆိုလာခဲ့လျှင် မငြင်းဆန်ရန်၊ အခွန်အကောက်များ ပေးသွင်းလာလျှင်လည်း မငြင်းဆန်ရန်။ # အချိန်ကာလ ကြာမြင့်သည်ကို ပဓာနမထားရန်၊ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ပုံ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ခံစားရမည့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ဟောပြောဆောင်ရွက်ရန်။ # သိမ်းသွင်းပြီးစကာလတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး၊ အခွန်ကောက်ခံရေးတို့ကို တင်းကြပ်စွာ မဆောင်ရွက်ရန်။ # သေနတ်ကို အလွန်မြတ်နိုးသည့် လူမျိုးဖြစ်သဖြင့် သေနတ်တွေ့လျှင် အတင်းမသိမ်းရန်၊ သေနတ်ရှိသူတို့၏ အမည်စာရင်းပြုလုပ်၍ လိုင်စင်ထုတ်ပေးရန်ဟူ၍ ယင်းဒေသသို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်မည့် ဗြိတိသျှအရာရှိများအား ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ဘုရင်ခံသဘာပတိအဖြစ်ဆောင်ရွက်သော အစည်းအဝေးပွဲတစ်ရပ်ကို ၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၂၉ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ခေါ်ယူကျင်းပရာ မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၊ ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီး၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်အရေးပိုင်၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်နှင့် ပခုက္ကူတောင်တန်းနယ် တောင်တန်းဝန် အီးတီဒီ ဂေါ်ဒွိုင် (E.T.D. Godley) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲတွင် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ လက်ရှိအရေးအခင်းများနှင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တို့အကြောင်းကိုလည်း ထည့်သွင်းဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး စတင်အခြေချရန်၊ ယင်းနယ်၏ ဒေသအချို့ကို ရခိုင်နယ်နှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်များမှ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ရန်၊ ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်ကို မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမှ ခွဲထုတ်လျှက် ဖလမ်းခရိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ထည့်သွင်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ခွဲဝေခြင်းဖြင့် ရခိုင်နယ်တွင် ဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား ၁၈၉၆ ချင်းတောင်တန်းများဥပဒေဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ချင်းတောင်ရှိ ချင်းတိုင်းရင်းသားများနှင့် ရခိုင်နယ်တွင် ပါဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား တစ်ပြေးညီ အခွန်များကောက်ခံရေးစသော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် ရှိနေသေးသဖြင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်ကို ၁၉၂၉-၃၀ တွင်သာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ==ချင်းတို့မူရင်းဒေသ== ချင်းလူမျိုးတို့ စတင်ပေါက်ဖွားရာ မူရင်းဒေသနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိခဲ့သော်လည်း ခေတ်သစ်သမိုင်းသုတေသီများနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ချင်းလူမျိုးတို့သည် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) အုပ်စုကြီးမှ ခွဲထွက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်ဟု တညီတညွတ်တည်း လက်ခံထားကြသည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁။ သမိုင်းဦးကာလနှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းပါမောက္ခ ဂျီအိပ်ချ် လုစ် (G.H. Luce) နှင့် ဒေါက်တာသန်းထွန်းတို့၏ အဆိုအရ တိဗက်-မြန်မာတို့သည် တရုတ်ပြည်ရှိ ကန်စု ဒေသ ဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၂၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်တို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာ တိဗက်၌ နေထိုင်ကြပြီး အချို့မှာ ရွှေလီမြစ်၊ သံလွင်မြစ်နှင့် ယူနန်ပြည်နယ်များမှတစ်ဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားလမ်းအတိုင်း မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> ၂။ မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်ဖြစ်ခြင်းနှင့် သုတေသနပြုချက်များ ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက် (Mongoloid) အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်းကို အနောက်နိုင်ငံသား သုတေသီများနှင့် ချင်းအမျိုးသား သမိုင်းပညာရှင်များစွာက အောက်ပါအတိုင်း အတည်ပြုထားကြသည် - • စီလူးဝစ် (Luce): The Tribes of Burma တွင် ချင်းတို့သည် မွန်ဂိုလွိုက်နွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ • C.A. Soppitt & J. Shakespear: ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သုတေသနကျမ်းများတွင် ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-မြန်မာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း ရေးသားခဲ့ကြသည်။<ref name="Shakespear1912">Shakespear, J. (1912). ''The Lushei Kuki Clans''. Macmillan and Co.</ref> • Carey & Tuck: The Chin Hills ကျမ်းတွင် ချင်းတို့၏ သမိုင်းနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''.</ref> • ချင်းပညာရှင်များ: Pu Sing Khaw Khai၊ ပါမောက္ခ ဒေါက်တာ အေးအေးငွန်နှင့် ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) တို့ကလည်း ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည် တိဗက်ဒေသမှ ဆင်းသက်လာသော မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း လက်ခံတင်ပြကြသည်။ ၃။ မျိုးနွယ်စုခွဲခြားမှုနှင့် ဘာသာစကားအုပ်စု ဗြိတိသျှစွယ်စုံကျမ်း၏ ဖော်ပြချက်အရ တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသူများကို အုပ်စုကြီး (၄) စု ခွဲခြားထားရာတွင် ဆိုင်နို-တိဗက်တန် အုပ်စုသည် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ထိုအုပ်စုမှတစ်ဆင့် တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burma) နွယ်ဝင်များ ခွဲထွက်လာပြီး ၎င်းတွင် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[လားဟူလူမျိုး|လားဟူ]]၊ [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]]နှင့် [[နာဂလူမျိုး|နာဂ]]တို့ ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Britannica">Encyclopædia Britannica. "Sino-Tibetan languages".</ref> ၁၈၅၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်သံတမန် အတွင်းဝန် ကပ္ပတိန် ယူလီ (Captain Yule) က ချင်းနှင့် လူရှိုင်းတို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနားအနွယ်ဝင်များဖြစ်ပြီး ကူကီး၊ နာဂတို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ Dr. Vum Son. Zo History ဖော်ပြချက်အရ ချင်းစကားပြောအုပ်စုတွင် အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မီဇို၊ နာဂနှင့် ဇိုစသည်တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသ == ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာ ဒေသကို အကြမ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်မြောက်ဘက် စံမရနောင်တန်းဒေသ၊ နာဂတောင်နှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့မှ တောင်ဘက် မော်တင်စွန်း ရောက်လုနီး ဒေသစပ်ကြားနှင့် အရှေ့ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်သော မြစ်သာမြစ်နှင့် အနောက်ဘက် ဗင်္ဂလားအော် ရောက်လုနီးဒေသစပ်ကြား တောင်မြင့်ကုန်းတန်း လျှိုမြောင်တို့မှာ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ အချက်အချာဒေသ ဖြစ်လေသည်။ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံးဒေသ၌ ပေ(၁၂၅ဝဝ) မြင့်သော [[စာရာမေတိတောင်]]ရှိရာ စုံမရ တောင်တန်းဒေသဖြစ်၏။ ယင်း၏ အနောက်တောင်ဘက် မဏိပူရမြေပြန့်မှာ ကသည်း ခေါ် မေထေးချင်းလူမျိုး တစ်မျိုး၏ ဒေသဖြစ်၏။ ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်၌သော် ချင်းတောင်စစ်စစ်ဟု ဆိုရမည့် တီးတိန်၊ ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များ ရှိပေသည်။ ယင်း၏တောင်ဘက်၌ (၁၀၄၀၀)မြင့်သော ဝီတိုရိယတောင်တဝိုက်ဖြစ်သည့် ပခုက္ကူ တောင်တန်းဒေသ (ကန်ပက်လက်)ရှိသည်။ နောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (ပလပ်ဝ)နှင့် ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်း၏ မြောက်ဘက်ဒေသတို့ ရှိကြသည်။ ထိုဒေသများ၌ ချင်းလူမျိုး တို့ကို တွေ့ရပေသေးသည်။ထိုမျှမကသေး၊ ချင်းလူမျိုးများကို ရခိုင်ရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတလျှောက်နှင့် အရှေ့ဘက်မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသေး၏။ ထို ဒေသတို့နှင့် တဆက်တည်း ဖြစ်သော ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ် တို့၌ပင် ချင်းရွာအချို့ ရှိနေသည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၌လည်း ချင်းလူမျိုးများ ရှိပေသေးသည်။ တိဗက်မြန်မာအစုဝင် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူမျိုးအချို့ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်ကြရာတွင် ချင်းလူမျိုးတို့မှာ အရှေ့မြောက်ဘက်ဆီမှ ခပ်စောစောကပင် ဝင်ရောက်လာကြ၍ နောက်ဝင်လာသူတို့ကို နေရာဖယ်ပေးခြင်းအားဖြင့် နောက်ရိုးမ တလျှောက်တွင် အခြေစိုက်လာခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ဘက်အာသံပြည်နယ် မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့် ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြ၏။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၅ဝ အတွင်းခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအများပင် အရှေ့ဘက် ဧရာဝတီမြစ် ဝှမ်း မြေပြန့်ဒေသသို့လည်းကောင်း၊ ရခိုင်တိုင်းဒေသများသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ == ဘာသာစကားနှင့် မျိုးနွယ်စု ခွဲခြားခြင်း == ချင်းလူမျိုးတို့ကို ပြောဆိုသော [[ဘာသာစကား]]များအပေါ် မူတည်၍ အဓိကအားဖြင့် (၂) မျိုး ခွဲခြားထားသည်။ === ကသည်း (သို့မဟုတ်) မေ့ထေးချင်း === ကသည်းချင်း (Meithei/Kathe) တို့ကို မဏိပူရနွယ်ဝင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ အသေးစိတ်သမိုင်းကို [[ကသည်းလူမျိုး]] ကဏ္ဍတွင် သီးခြားလေ့လာနိုင်သည်။ === ချင်းရိုးရိုးများ (Chin Proper) === ချင်းရိုးရိုးနွယ်ဝင်များကို ပထဝီဝင်နှင့် ဘာသာစကားအလိုက် အောက်ပါအတိုင်း ထပ်မံခွဲခြားသည် - ==== ရှေးကုကီချင်းများ (Old Kuki) ==== လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၂၀ ကျော်ကတည်းက အာသံနှင့် လူရှေတောင်တန်းဒေသတွင် အခြေစိုက်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Cultural1976">တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ချင်း)၊ ၁၉၇၆။</ref> ဤအုပ်စုတွင် အနာလ၊ ရန်ခေါ၊ လမ် နှင့် ရခိုင်တောင်တန်းရှိ ကျော (သို့မဟုတ်) ချောလူမျိုးများ ပါဝင်သည်။ ==== မြောက်ပိုင်းချင်းများ ==== အဓိကအားဖြင့် [[တီးတိန်မြို့|တီးတိန်နယ်]] နှင့် မဏိပူရနယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ * '''သာဒိုး (Thadou):''' စုံမရတောင်တန်းနှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်သည်။ * '''တီးတိန်ချင်းစု:''' စုတ်တေး (Sokte)၊ ကမ်ဟောင် (Kamhau) နှင့် စီးယင်း (Sizang) တို့ ပါဝင်သည်။ ** ''စီးယင်းချင်းများ:'' ဗြိတိသျှကျူးကျော်မှုကို အပြင်းအထန် ခုခံခဲ့သော မျိုးနွယ်စုဖြစ်ပြီး စစ်မှုထမ်းခြင်း၌ ထင်ရှားသည်။<ref name="HistoryOfChin">Carey, B.S. & Tuck, H.N. (1896). ''The Chin Hills''.</ref> ==== အလယ်ပိုင်းချင်းများ ==== [[ဖလမ်းမြို့|ဖလမ်း]] နှင့် [[ဟားခါးမြို့|ဟားခါး]] နယ်များတွင် နေထိုင်ကြသည်။ * '''ဖလမ်းဒေသ:''' တရှုံ၊ ဇဟောင်၊ လိုင်ဇို၊ ကွန်လီ၊ ငွန် နှင့် ဇင်ဂျက်ချင်းများ ပါဝင်ပြီး လိုင်ဇိုစကားကို အသုံးများသည်။ * '''ဟားခါးဒေသ:''' လိုင် (ဟားခါး)၊ ကလန်ကလန်၊ ယိုကွ၊ လောထု နှင့် ဇိုတုန်တို့ ပါဝင်သည်။ အရပ်အမောင်းကောင်းမွန်၍ တိုက်ရည်ခိုက်ရည်ရှိသူများအဖြစ် ကျော်ကြားသည်။<ref name="VanBik2009">VanBik, Kenneth. (2009). ''Proto-Kuki-Chin''.</ref> ==== တောင်ပိုင်းချင်းများ ==== ပခုက္ကူတောင်တန်း၊ [[မင်းတပ်မြို့|မင်းတပ်]]၊ [[ကန်ပက်လက်မြို့|ကန်ပက်လက်]] နှင့် မြေပြန့်ဒေသ (မင်းဘူး၊ ပြည်၊ သရက်) တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ * '''မျိုးနွယ်စုများ:''' ချင်းပုတ်၊ ချင်းပုန်း၊ ယင်ဒူး၊ ဝေလောင်၊ မဂန် နှင့် အရှိုချင်း (မြေပြန့်ချင်း) တို့ ပါဝင်သည်။ * '''ပါးရဲထိုးခြင်း:''' အမျိုးသမီးများ မျက်နှာတွင် ပါးရဲ (Face Tattoo) ထိုးသည့် ဓလေ့မှာ လူမျိုးစုအလိုက် ပုံစံကွဲပြားပြီး ရှေးအခါက အခြားလူမျိုးများ ဖမ်းဆီးခြင်းမှ ကာကွယ်ရန် ရည်ရွယ်သည်။ == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပွဲတော်များ == === ခွာဒိုပွဲတော် (Khuado Festival) === ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီးမျိုးနွယ်စုတို့၏ အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သည်။ * '''ရည်ရွယ်ချက်:''' တစ်နှစ်တာ သီးနှံရိတ်သိမ်းမှုအတွက် ကျေးဇူးတော်ချီးမွမ်းခြင်း၊ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်းနှင့် နှစ်သစ်ကို ကြိုဆိုခြင်း။ * '''ကျင်းပပုံ:''' သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt) များ တီးမှုတ်ခြင်း၊ ပျားအုံဖွပ်၍ နိမိတ်ဖတ်ခြင်းနှင့် စုပေါင်းစားသောက်ပွဲများ ပြုလုပ်ခြင်း။<ref>ချင်းပြည်နယ်ရေးရာဦးစီးအဖွဲ့ (၁၉၆၄) မှ ခွာဒိုပွဲတော်အား ရုံးပိတ်ရက်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။</ref> === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ချင်းအမျိုးသားများသည် ရှေးအခါက ဆံပင်ရှည်ထား၍ သိုင်းခြုံဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသမီးများမှာ လက်ရက်ကန်းဖြင့် ရက်လုပ်သော ထဘီနှင့် သင်တိုင်းများကို ဆင်မြန်းကြပြီး ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် "ပွင့်ဒူးမ" ခေါ် ရောင်စုံစောင်ကြားများကို အသုံးပြုကြသည်။ == ထင်ရှားသော ချင်းလူမျိုးများ == * '''လွတ်လပ်ရေးခေါင်းဆောင်များ:''' [[ဗိုလ်ခိုင်ကမ်း]]၊ [[ဗိုလ်ဆွန်ပက်]]၊ [[ဝမ္မသူးမောင်|ဦးဝမ္မသူးမောင်]] * '''နိုင်ငံရေး:''' [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ|ဦးဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] (ဒုတိယသမ္မတ)၊ [[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] * '''အာဇာနည်များ:''' [[အောင်ဆန်းသူရိယ တိုက်ချွန်း]]၊ [[ဆလိုင်း တင်မောင်ဦး]] * '''အနုပညာ:''' [[သက်မွန်မြင့်]] (အကယ်ဒမီ)၊ [[ဆုန်သင်းပါရ်]]၊ [[ဒေးဗစ်လိုင်]] == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://my.wikipedia.org/wiki/ချင်းပြည်နယ် ချင်းပြည်နယ်အကြောင်း] [[Category:ချင်းလူမျိုး]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများ]] 2ufomggur1pklyg60bkjwmegbx8dbqo 1055105 1055101 2026-09-24T15:06:13Z Chenzeyan29 141880 /* ဘာသာစကားနှင့် မျိုးနွယ်စု ခွဲခြားခြင်း */ 1055105 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = ချင်းလူမျိုး |image = [[File:Chin Village.jpg|200 px]] |caption = ချင်းလူမျိုးများ (၂၀၀၇) |poptime = |popplace = ၃ သန်းကျော် (မြန်မာ၊ အိန္ဒိယ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နှင့် ပြည်ပရောက် ချင်းလူမျိုးများအပါအဝင်)<ref name="IWGIA2023">International Work Group for Indigenous Affairs (2023). *The Indigenous World 2023: Myanmar*. IWGIA. pp. 412–420.</ref><ref name="Census2014">Ministry of Immigration and Population (2015). *The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Union Report*. Department of Population. pp. 17–25.</ref> |region1 = {{flag|Myanmar}} (ချင်းပြည်နယ်၊ စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ မကွေးတိုင်း၊ ရခိုင်ပြည်နယ်) |pop1 = ၂.၂ သန်းကျော်<ref name="Census2014" /> |region2 = {{flag|India}} (မဏိပူရ၊ မီဇိုရမ်၊ အာသံ) |pop2 = ၅၀၀,၀၀၀ ကျော်<ref name="IndiaCensus">Office of the Registrar General & Census Commissioner, India (2011). *Census of India 2011: Language and Mother Tongue*. Government of India.</ref> |region3 = {{flag|Bangladesh}} (စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ) |pop3 = ၇၀,၀၀၀+<ref name="BGD2022">Bangladesh Bureau of Statistics (2022). *Population and Housing Census 2022*. Government of Bangladesh.</ref> |ref3 = |region4 = {{flag|United States}} |pop4 = ၈၀,၀၀၀+<ref name="UNHCR2022">United Nations High Commissioner for Refugees (2022). *Chin Refugee Resettlement Statistics in the United States*. UNHCR Country Report.</ref> |region5 = {{flag|Malaysia}} |pop5 = ၈၅,၀၀၀+<ref name="UNHCRMAL">UNHCR Malaysia (2023). *Refugee and Asylum-Seeker Statistics in Malaysia*. UNHCR Operations Portal.</ref> |region6 = {{flag|Australia}} |pop6 = ၂၀,၀၀၀+<ref name="ABS2021">Australian Bureau of Statistics (2021). *Cultural Diversity in Australia: Ancestry Data*. ABS Census 2021.</ref> |region7 = ဥရောပနှင့် အာရှအခြားနိုင်ငံများ |pop7 = ၂၅,၀၀၀+<ref name="IWGIA2023" /> |languages = [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] <br/>အနည်းစု: အရှိုချင်း၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မြို၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]] |religions = အများစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br />အနည်းစု: ရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ |related =[[နာဂလူမျိုး]]၊အခြား [[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီး-ချင်းနွယ်လူမျိုးများ]] }} '''ချင်းလူမျိုး''' (အင်္ဂလိပ်: ''Chin people'') သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက်ပိုင်း [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ မေဃာလယ၊ မဏိပူရ၊ မီဇိုရမ်ပြည်နယ်များတွင် အများဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသော ပင်မ တိုင်းရင်းသားနွယ်ဖွားများအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> ဘာသာဗေဒနှင့် မနုဿဗေဒ အထောက်အထားများအရ ချင်းလူမျိုးများသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]]ဝင် [[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီ-ချင်း-နာဂ]] ဘာသာစကားခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှဒေသသို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်ရောက်လာကြသည့် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုများအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းသုတေသနပြုချက်များက ဖော်ပြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press.</ref> ချင်းလူမျိုးတို့သည် မူလကတည်းက တောင်တန်းထူထပ်သော ပထဝီဝင်အနေအထားတွင် သီးခြားအုပ်စုများအဖြစ် နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အာရှို (Asho)၊ ချင်းဘုတ် (Chinbok)၊ ချင်းမဲ (Chinme)၊ လိုင်မီး(Laimi)၊ ဇိုမီး (Zomi) နှင့် ခူမီး (Khumi) စသည့် ဒေသဆိုင်ရာ မျိုးရိုးစုများနှင့် စကားလေသံ ကွဲပြားမှုပေါင်း မြောက်မြားစွာ ရှိကြသည်။<ref name="Lehman1963">Lehman, F. K. (1963). *The Structure of Chin Society: A Tribal People of Burma Adapted to a Non-Western Civilization*. University of Illinois Press.</ref> ရှေးဟောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းများနှင့် ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတို့၏ ဘိုးဘေးများကို "ချင်း" (Chyan/Chin) ဟူသော ဝေါဟာရဖြင့် ရေးထိုးခဲ့ကြပြီး၊ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်း ဒေသများတွင် ရှေးယခင်ကတည်းက ဒေသခံနွယ်ဖွားများနှင့် ကုန်သွယ်ရေး၊ ယဉ်ကျေးမှု ကူးလူးဆက်ဆံမှုများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="ThanTun1964">Than Tun (1964). *Studies in Burmese History, Volume 1*. Maha Dagon Publishing.</ref> == အမည်ရင်းမြစ်== ချင်း (Chin) ဟူသော အမည်နာမ ဖြစ်ပေါ်လာပုံနှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းသုတေသီ Gordon H. Luce (ဂေါ်ဒွန် လုစ်) က ပုဂံခေတ် ဗမာတို့နှင့် ချင်းတို့ အစောပိုင်း မဟာမိတ်ပြု ပေါင်းသင်းခဲ့ရာမှ "အချင်းချင်း/သူငယ်ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆခဲ့သလို၊ သုတေသီ B. S. Carey နှင့် H. N. Tuck တို့ကမူ ရှေးဟောင်း တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားများတွင် "လူ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "Jin/Jen" (人) စကားလုံးကို အဆွဲပြု၍ "ချင်း" ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). "Old Kyaukse and the Coming of the Burmans". *Journal of the Burma Research Society*, 42(1), 75–112.</ref><ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). *The Chin Hills: A History of the People, Our British Relations with Them, and a Gazetteer of Their Country*. Government Printing, Burma.</ref> ၁၁ ရာစု ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" (Chyan/Chin) ဟူသော ဝေါဟာရကို မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းနှင့် ဧရာဝတီ-ချင်းတွင်း မြစ်ဝှမ်းဒေသခံ တိုင်းရင်းသားအုပ်စုအဖြစ် တိကျစွာ အသုံးပြုခဲ့ပြီး၊ [[ချင်းတွင်းမြစ်]] ဟူသော အမည်သည်လည်း ချင်းတို့ အစောပိုင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည့် ဒေသဖြစ်သည်ကို အကြောင်းပြု၍ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="ThanTun1964">Than Tun (1964). *Studies in Burmese History, Volume 1*. Maha Dagon Publishing.</ref> နယ်ချဲ့ ဗြိတိသျှတို့ မသိမ်းပိုက်မီ ကာလများက နာဂနှင့် ကူကီး-ချင်း ဘာသာစကားစုဝင် သုတေသီများသည် ချင်းဟူသော သတ်ပုံကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan စသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုး ရေးသားခဲ့ကြပြီး၊ အေဒီ ၁၇၈၃ မှ ၁၇၉၃ အထိ အထက်မြန်မာပြည်၌ သာသနာပြုခဲ့သော ကက်သလစ် ဘုန်းတော်ကြီး ဖာသာ စန်းဂါးမားနိုး (Father Vincenzo Sangermano) က ၎င်း၏ မှတ်တမ်းတွင် "Chien" (Chien Mountains) ဟု ရေးသားခဲ့ကာ၊ ၁၈၉၁ ခုနှစ်တွင် မေဂျာ ဟူးခ်ျ (Major Hughes) ၏ စစ်ရေးအစီရင်ခံစာနှင့် A. G. E. Newland ၏ စာအုပ်များတွင် "Chin" ဟူသော သတ်ပုံကို စနစ်တကျ အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Sangermano1833">Sangermano, V. (1833). *A Description of the Burmese Empire*. Oriental Translation Fund.</ref> [[လျန်မှုန်းဆာခေါင်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လျန်မှုန်းဆာခေါင်း]] (Dr. Lian H. Sakhong) က ၎င်း၏ *Religion and Politics among the Chin People* ကျမ်းတွင် ချင်းတို့ တောင်တန်းဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချစဉ် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသ၌ အခြေချသူများမှ ဇို၊ Lokom ဒေသ၌ အခြေချသူများမှ လူရှေး (Lusei) နှင့် Lailun ဒေသ၌ အခြေချသူများမှ လိုင် (Lai) မျိုးနွယ်စုများ ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ကြပြီး၊ ဒေသအလိုက် ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး စသည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်မှုများ မပေါ်ပေါက်မီကပင် "ချင်း" ဟူသော အမည်မှာ ဘုံအမျိုးသားအမည်အဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ပြီးဖြစ်ကြောင်း ရေးသားခဲ့သည်။<ref name="Sakhong2003">Sakhong, Lian H. (2003). *In Search of Chin Identity: A Study in Religion, Politics and Ethnic Identity in Burma*. RoutledgeCurzon.</ref> ယနေ့အခါတွင် ကုလသမဂ္ဂ အသိအမှတ်ပြု မှတ်တမ်းများအပြင် ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ကိုယ်စားပြုမှု မရှိသော လူမျိုးများနှင့် ပြည်သူများ အဖွဲ့အစည်း (UNPO) ၌လည်း အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ပါဝင်ကာ "ချင်း" ဟူသော အမျိုးသားအမည်ဖြင့် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် အခိုင်အမာ ရပ်တည်လျက် ရှိသည်။<ref name="UNPO2001">Unrepresented Nations and Peoples Organization (2001). *Chin National Front Membership Dossier*. UNPO Secretariat.</ref> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ပုံ === ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင်တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ ၁၁ ရာစု ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ ချင်းတို့၏ နေထိုင်ရာဒေသများကို ဖော်ပြထားသည်။ အေဒီ ၇၀၀ ခန့်တွင် မုံရွာမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြကြောင်း ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုံရွာမြို့အနီး၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ (ပြောင်ခိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ယမ်းဗူးနှင့် မြေအိုးအပိုင်းအစများ) က သက်သေပြနေသည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး၊ ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် မြစ်ရိုးတစ်လျှောက် ချင်းလူမျိုးများ နေထိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းတွင် ချင်းဘုရား၊ ချင်းရွာ၊ ချင်းစု (ယခုစစ်ကိုင်း) ကဲ့သို့သော နေရာအမည်များသည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အေဒီ ၈၀၀ တွင် သရေခေတ္တရာမြို့ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၀ ခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တန်ခိုးဩဇာကြီးသော လူမျိုးသုံးမျိုးအနက် ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အေဒီ ၈၀၀-၈၅၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအချို့ ကဘော်ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း ရှမ်း၊ မဏိပူရနှင့် ဗမာတို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဘေးကင်းရာ ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြရသည်။ ၁၃၉၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းတို့က ကလေးမြို့ကို တည်ထောင်ပြီးမှသာ ချင်းတောင်သို့ အခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ချင်းပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ ချင်းတောင်သို့ အခြေချရာတွင် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် ဇိုမီး (ဇို လူမျိုးနွယ်စု)၊ လိုင်လွန်ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လိုင်မီး (လိုင် မျိုးနွယ်စု)၊ လိုကျွမ်း (Lo Com) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လူရှေ/လူရှည်/လူရှိုင်း(မီဇိုး)မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်လာကြသည်။ S.Za Peng ၏ ရေးသားချက်အရ ဖလမ်းမြို့နယ်မှ ခူအာလ်ဆင်း (Khualsim) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၅၇၀-၁၅၈၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြပြီး ဇာဟောင် (Zahau) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၆၁၅-၁၆၄၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြသည်။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် လိုင်လွန်ဂူကို စွန့်ခွာကာ အေဒီ ၁၆၇၅-၁၇၀၀ အတွင်း ဟားခါးနယ်သို့လည်းကောင်း၊ ထို့မှတစ်ဆင့် အေဒီ ၁၇၂၅-၁၇၆၀ အတွင်း ထန်တလန်နယ်သို့လည်းကောင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့မှာ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) ၏ "Zo History" စာအုပ်အရ လက်ရှိချင်းပြည်နယ်တွင် အဦးဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသူများမှာ ခူမီး (သို့မဟုတ်) မရူ (Masho) မျိုးနွယ်စုများဖြစ်ပြီး၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုများ ရောက်ရှိလာသောအခါ တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ လုစ်၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၆ ရာစုအတွင်း ခူမီးမျိုးနွယ်စုသည် လက်ရှိအခြေချနေထိုင်သည့် ဒေသ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည်။ မြို (Mara) မျိုးနွယ်စုသည် ၁၄ ရာစုတွင် ဝေသာလီမင်းဆက်၌ မြိုမင်းနှစ်ပါး တင်မြှောက်ခဲ့ဖူးကြောင်း ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းတွင် တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အနှံ့အပြားနှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) များတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလဲန် (Chinland) သည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ်အကြားရှိ မြေပြန့်နှင့် ကုန်းမြင့်များအပါအဝင် ပတ်ကွိုင် (Patkai) တောင်တန်းမှ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၊ နိုက်ဂရိုက်ရေလက်ကြားအထိ သွယ်တန်းနေသော တောင်တန်းများ ပါဝင်လျက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။”ဒါကို update လုပ်ပြီးဆောင်းပါးပုံစံရေးပေးပါ === ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ချင်းတို့၏ ခုခံမှု === ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ချင်းတို့၏ မူလဌာနေဒေသများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂ ရာစု ရှမ်းလူမျိုးတို့က ဗမာများကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးများသည် အနောက်ဘက်တောင်တန်းဒေသ၊ အနောက်တောင်ဘက်ဒေသနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ ပြန့်ကျဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့က ဗမာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကလေးစော်ဘွားသည်လည်း အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ကာ အခွန်များကို အင်္ဂလိပ်အစိုးရထံ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းခဲ့ရသည်။ ဗမာဘုရင်ခံချုပ်က ထိုအချိန်က ကလေးချိုင့်ဝှမ်းကို "The Little Shan State of Kale" ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ စော်ဘွားမောင်ရစ်နှင့် သူ၏တူ မောင်ပါကြီးအကြား အာဏာလုပွဲဖြစ်ပွားရာ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် စော်ဘွားမောင်ရစ်ကို နန်းချပြီး ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် မောင်ပါကြီးကို အစားထိုး နန်းတင်ပေးခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရသည် သိမ်းပိုက်နယ်မြေသစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် (၁) ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို အထက်ချင်းတွင်းခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးအောက်၌ လည်းကောင်း၊ (၂) ကလေးပြည် (Kalay State) ကိုမူ ခရိုင်အရေးပိုင်ဝန်ထောက် လက်အောက်တွင် လည်းကောင်း၊ (၃) ယောဒေသကို အစောပိုင်းတွင် ပုဂံခရိုင်အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပခုက္ကူ-ချင်းတောင်တန်းခရိုင်အတွင်း၌ လည်းကောင်း ထည့်သွင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ချင်းပြည်သည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်မြေသစ်များဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီဖြစ်သည်။ အစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရန် ဆန္ဒမပြင်းပြခဲ့ပေ။ ချင်းပြည်သည် တောင်တန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေပြီး အကျိုးအမြတ်မရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနေဖြင့် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီအရ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗမာဘုရင်နန်းချခံရပြီးဖြစ်၍ ကလေးရှမ်းစော်ဘွားကို အကာအကွယ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ကြောင်း ချင်းခေါင်းဆောင်များ သိရှိလာသောအခါ ထိုနယ်မြေကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် အခွင့်ကောင်းဟု ယူဆလာခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ချင်းခေါင်းဆောင်များက ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသကို အကြိမ်ကြိမ် ထိုးစစ်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကလေးဘုန်းကြီးကျောင်း၌ Captain Raike က Deputy Commissioner (DC) အား စေလွှတ်၍ ဇိုမီးအကြီးအကဲများထဲမှ ဩဇာအရှိဆုံး စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်း (Khai Kam) နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ခိုင်ကမ်းကိုယ်တိုင်မသွားဘဲ သူရဲကောင်း ၄ ဦးကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် DC က စော်ဘွားမောင်ပါကြီးအား ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြောင်း၊ ၎င်းသည် ဗြိတိသျှအစိုးရကို သစ္စာခံသူဖြစ်ရာ နောင်တွင် ဆက်လက်မတိုက်ခိုက်ရန်၊ တိုက်ခိုက်ပါက ဗြိတိသျှအစိုးရကို ရန်ပြုသည်ဟု သဘောထားမည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများကို DC ထံ မအပ်နှင်းပါက အကြီးအကဲများ၏ တာဝန်သာဖြစ်ကြောင်း၊ လွတ်ပေးလျှင်လည်း လျော်ကြေးပေးရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ကလေးနယ်ကို ဆက်လက်မတိုက်တော့ရန်နှင့် ကျွန်များမဖမ်းဆီးတော့ရန် သတိပေးခဲ့သည်။ လက်ဝယ်ပိုင်ဆိုင်ထားသော ကျွန်များကိုမူ စော်ဘွားအား တရားဝင်အသိအမှတ်မပြုမီ ဖမ်းဆီးထားသူများဖြစ်သဖြင့် ဆက်လက်ထားရှိနိုင်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းနှင့် ကလေးကြား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ဖွင့်လိုကြောင်းနှင့် လေသာတောင်ကြောကို စူးစမ်းလေ့လာလိုကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်။ ချင်းပိုင်နက်အတွင်း လှုပ်ရှားသွားလာသည့်အခါ အနှောင့်အယှက်မပေးရန်နှင့် လမ်းပြနှင့် ကူလီများပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချင်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် တွန်ဆွန်း (Tun Suang) က ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးနှင့် မိတ်ဖက်ဆက်ဆံသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းလမ်းကြောင်းသည် ဇိုမီး (Zomi) ပိုင်နက်မဖြတ်သန်းဘဲ လိုင်မီး (Laimi) ပိုင်နက်သာ ဖြတ်သန်းမည်ဖြစ်သဖြင့် လိုင်မီးအကြီးအကဲများနှင့်သာ ဆွေးနွေးသင့်ကြောင်း၊ စီယန်းနယ်မြေအား ဗြိတိသျှအစိုးရက လာရောက်စူးစမ်းခြင်းကို ကန့်ကွက်ကြောင်း၊ လေသာတောင်ကြောကိုမူ သွားရောက်ခွင့်ပြုနိုင်ကြောင်း၊ သို့သော် လာရောက်ခဲ့လျှင် စီယန်းအကြီးအကဲများကို ကြိုတင်အသိပေးသင့်ကြောင်း၊ ကလေးငယ်များနှင့် အမျိုးသမီးများ လန့်ဖြန့်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲ ထမြောက်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် Major Macgregor နှင့် Con Bik တို့ ၁၈၈၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့၌ ဆီဟောင် (Sihaun) ရွာ၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးသည့်အကြောင်းအရာများမှာ ကလေးနယ်ဘုရင်ခံကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း၊ ကလေးဒေသအား စီယန်းတို့က တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ စစ်တကောင်း-ကလေး ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းဖွင့်ရန်နှင့် ပဏာမအဆင့်အနေဖြင့် Tlaisun တောင်တန်းဒေသကို စူးစမ်းလေ့လာခွင့်ပြုရေးတို့ ပါဝင်သည်။ Con Bik က ဗြိတိသျှအစိုးရက ၎င်းနယ်မြေသိမ်းပိုက်မည်ကို သတိမထားမိဘဲ အခြားကောင်စီဝင်များနှင့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းချိန်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အစည်းအဝေးအပြီးတွင် Major Macgregor က လိုက်ပို့ပေးသော Gurkha လုံခြုံရေးတပ်များကို သေနတ်ဖောက်ခြိမ်းခြောက်စေခဲ့ပြီး Tlaisun တို့အနေဖြင့် ဗြိတိသျှအစိုးရလက်သို့ မအပ်နှံလျှင် ဤသို့ကြုံရဖွယ်ရှိကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Con Bik ကို အလွန်စိတ်ပျက်စေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အား မြူဆွယ်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ Captain Raike သည် Gan Kaw Valley သို့ ခရီးဆက်ခဲ့ပြီး Haka နှင့် Zokhua (Lai Tribes) အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း Captain Egre နှင့် တွေ့ဆုံပြီးကြောင်း သိရှိသဖြင့် စစ်ကြောင်းပြန်ခေါက်ခဲ့သည်။ Captain Egre သည် Haka, Zokhua အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရန် ဆက်သား ၃ ဦး စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း ၂ ဦး အသတ်ခံခဲ့ရသည်။ Zokhua အကြီးအကဲ၏ ဗမာမယား၏သား ရွှေလှိုင်သည် သူ့မိခင်၏ အကူအညီဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီး ရခိုင်တောင်တန်းဒေသသို့ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Haka & Zokhua နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးကို မည်သို့မျှ မထိခိုက်ခဲ့ပေ။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများတွင် တန်ခိုးဩဇာကြီးမားသော ဟားခါးဘော်ဝီ (Hakha Bawi) က ယောနယ်ကို တိုက်ခိုက်ပြီး ၈ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ ၄၈ ဦးအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ကြီး Raikes နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းတို့အကြား စေ့စပ်ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ခိုင်ကမ်းက ကလေးရှိ ရှမ်းလူမျိုးကို ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြန်ရာ ၁ ဦး သေဆုံးပြီး ၄ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ၁၈၈၈ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလတွင် Tlaisun တို့သည် ကလေးလွင်ပြင်ကို နှစ်ကြိမ် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလအတွင်း Tlaisun က ၁ ကြိမ်၊ စီယန်းက ၅ ကြိမ်၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) က ၁ ကြိမ် တိုက်ခိုက်ပြီး ၁၂ ရက်အတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုး ၁၁၂ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးကာ ၁၂ ဦးကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၁၄ ဦးကို ဒဏ်ရာရစေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ခမ်းပတ်မြို့ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး ကလေးမြို့ရှိ လူနေအိမ် ၃၇ လုံး မီးလောင်ပြာကျစေခဲ့သည်။ အခြေအနေပိုမိုဆိုးရွားစေသည့်အချက်မှာ ချင်းတွင်း၊ မြင်းခြံ၊ ပုဂံခရိုင်များတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရကို ၁၈၈၇ ခုနှစ်အတွင်း ပုန်ကန်ထကြွသူ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားအား Tlaisun အကြီးအကဲများက ခိုလှုံခွင့်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရက Tlaisun အကြီးအကဲထံ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားနှင့် အပေါင်းပါတို့ကို အပ်နှံရန်နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းထံ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများ ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ချင်းခေါင်းဆောင်များက ၎င်းရာဇသံကို ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ကြပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါနယ်ကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ သတိမမူမိသည့်အချက်မှာ အင်အားကြီးမားသော ဗြိတိသျှတပ်များ ဝန်းရံထားပြီး မကြာမီကာလအတွင်း ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်လာမည့်အရေးပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဗြိတိသျှစစ်တပ်ကို လွယ်ကူစွာ တွန်းလှန်နိုင်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ဗမာဘုရင်များ နန်းစွန့်သည့်အချိန်မှစ၍ ဗမာမင်းသားတစ်ပါး ၎င်းတို့လက်အောက်၌ ခိုလှုံနေခြင်း၊ ချင်းလူမျိုးများအနေဖြင့် ထိုအချိန်က လက်နက်အင်အား အတော်အသင့် ပိုင်ဆိုင်လာကြပြီးဖြစ်၍ ၁၃ ရာစုအစောပိုင်းက ရှမ်းတို့သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါဒေသတစ်ခုလုံးကို ရှမ်းလူမျိုးများလက်မှ ပြန်လည်ရယူနိုင်မည့် အချိန်အခါကောင်းဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ချင်းလူမျိုးများသည် နိုင်ငံရေးအရ အံတုယှဉ်ပြိုင်နိုင်ပြီဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကလေး-ကဘော်ဒေသမှ ရှမ်းလူမျိုးများအတွက် မြေပြန့်ဗမာလူမျိုး၏ အကာအကွယ်ရယူရသည့် အခြေအနေအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အစမူလက ဗြိတိသျှအစိုးရသည် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီချမှတ်ပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများကို ကာကွယ်ပေးရုံသာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ Carry ၏ မှတ်ချက်အရ အကျိုးအမြတ်မရှိသော တောင်ကုန်းများကို ဗြိတိသျှအစိုးရက သိမ်းပိုက်ရန် စိတ်ကူးခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ သို့သော် စီယန်းချင်းများက မြေပြန့်မှ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းများကို အကြိမ်ကြိမ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဆုတ်တဲ (Sukte) တို့ကလည်း ကဘော်လွင်ပြင်ကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ Tlaisun တို့က ကလေးလွင်ပြင်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ဟားခါး (Hakha) နှင့် ဇုတ်ခွာ (Zokhua) တို့က ဂန့်ဂေါလွင်ပြင် တိုက်ခိုက်ခြင်းတို့သည် ဗြိတိသျှအစိုးရအား ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်ရန် အကြောင်းဖန်လာစေခဲ့သည်။ === ဗြိတိသျှ-ချင်း ကျူးကျော်စစ်ပွဲများ === အင်္ဂလိပ်တို့သည် ချင်းလဲန်ကို တတိယအကြိမ် ကျူးကျော်စစ်ဆင်နွှဲပြီးမှ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ === ပထမကျူးကျော်စစ် (၁၈၇၁-၁၈၇၂) ===  ကချာနယ်တွင် ဗြိတိသျှနိုင်ငံသား Winchester သည် ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအတွင်း လက်ဖက်စိုက်ပျိုးရန် ကျူးကျော်လာခဲ့ရာ ပူဘန်ခူအိုင်း (Pu Beng Khuai) ဦးဆောင်သော ချင်းသူရဲကောင်းများက မောင်းထုတ်တိုက်ခိုက်ကာ Winchester ကို သတ်ဖြတ်ပြီး သူ့သမီး Merry Winchester ကို အရှင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၇၁-၇၂ ခုနှစ်အတွင်း ဗိုလ်မှူးချုပ် G.Boucher GB ဦးဆောင်သော ကချာစစ်ကြောင်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ် Brown Low CB., Captain Lewin တို့ ဦးဆောင်သော စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းတို့ ချင်းတောင်ကို ကျူးကျော်လာရာမှ အင်္ဂလိပ်-ချင်း ပထမစစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤကျူးကျော်စစ်တွင် ဗြိတိသျှဘက်မှ လက်နက်အပြည့်အစုံဖြင့် အင်အား ၅၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများတွင် ပူးဟွတ်ဆဒ်အာက အင်အား ၂၅၀-၃၀၀ ခန့်ကို ဦးဆောင်ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းရှိ ဗြိတိသျှပိုင်ရွာတစ်ရွာကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရွာသား ၂၉ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့ကာ ၉၂ ဦးကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ === ဒုတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၈) ===     ဒုတိယစစ်ပွဲကိုမူ အင်္ဂလိပ်တပ်မှူး Major General White VC နှင့် Brigadier General Farnce, Captain Raike တို့ ဦးဆောင်ပြီး ၁၈၈၈ ခုနှစ်၌ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှဘက်မှ ကြည်းတပ်အင်အား အမှတ် ၄၂ ဂေါ်ရခါးတပ်၊ အာသံတပ်ဖွဲ့နှင့် ပန်ချာပီ စစ်ပုလိပ်များ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများဘက်မှ ပူကွန်ဘစ် (Pu Con Bik), ပူခိုင်ကမ်း (Pu Khai Kam) နှင့် အခြားတောင်ပိုင်းချင်းခေါင်းဆောင်များ ဦးဆောင်ပြီး ကလေး-ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို လာရောက်ကျူးကျော်သူ တိုင်းတစ်ပါးသားများကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှစစ်တပ်မှ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် Major Lee Queens အား ဗြိတိသျှအစိုးရက အမြင့်ဆုံး Victoria Cross (VC) ဘွဲ့ အပ်နှင်းခံရသည်အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည်။ === တတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၉-၁၈၉၆) === တတိယကျူးကျော်စစ်ကိုမူ ၁၈၈၉ ခုနှစ်အတွင်း ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းတောင်အား အတည်တကျ အုပ်ချုပ်ရန် ပေါ်လစီချမှတ်ပြီးနောက်ပိုင်း L.t Stewart ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့အား စစ်တကောင်းတောင်တန်းနှင့် ဟားခါးအကြား ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းရှာဖွေရန် စေလွှတ်လာရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ချင်း-လူရှေ စစ်ကြောင်းကို ၁၈၈၉ မှ စတင်ကာ စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းခွဲ၍ ကျူးကျော်စစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ချင်းသူရဲကောင်းများကလည်း ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတပ်မှ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာကို General W.P Symons က စစ်ကြောင်း ၂ ကြောင်းခွဲ၍ ချီတက်တိုက်ခိုက်သည်။ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာ မြောက်ဘက်စစ်ကြောင်း (ဖို့ဝှိုက်စစ်ကြောင်း) ကို Col. Skene က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၆၂၂ ပါဝင်သည်။ တောင်ပိုင်းစစ်ကြောင်း (ဂန့်ဂေါ) ကို General WP Symons ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၈၉၆ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးနှင့် ယောချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဘင်္ဂလားခြေလျင်တပ်ရင်း (၁၀)(၃၃)(၃၈) တို့နှင့် မဒရပ်ခြေလျင်ထောက်ပို့တပ်ရင်း (၂) တို့ပါဝင်သည်။ ဘင်္ဂလားစစ်မျက်နှာ၊ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ General VW Tregear ဦးဆောင်သော အင်အား ၃၃၈၀ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရာမ်ကာမာတီ (Ramkamati)၊ လုံလေ (Lungleh)၊ ဟားခါး (Hakha) လမ်းကြောင်းမှ ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၎င်းစစ်ကြောင်းကို ချင်းခေါင်းဆောင် ပူဂျာဟွားတာ (Pu Zahuata) နှင့် ပူဟောင်ဆာတာ (Pu Hausata (Lungtian)) တို့က ဦးဆောင်ပြီး ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထန်ယန်းတိုက်ပွဲအတွင်း ချင်းခေါင်းဆောင် လာလ်လွဲ (ဇဟွတ်အား၏ညီ) က ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗြိတိသျှတပ်ခွဲမှူး ဗိုလ်စတီးဝပ် ကျဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ ကပ္ပတိန် Rundall နှင့် ဂန့်ဂေါစစ်ကြောင်းသည် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံသည်။ အာသံစစ်မျက်နှာ၊ ကချာစစ်ကြောင်းကို Col. GJ Skinner က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၇၀၀ ပါဝင်သည်။ ကချာစစ်ကြောင်း စစ်ကူအဖြစ် စစ်ပုလိပ်တပ်ဖွဲ့အား (WW Daly) ဦးဆောင်ပြီး ကူလီများ၊ ပန်ချာပီအင်အား (၂၅၁၁)၊ မဏိပူရီအင်အား (၇၈၂)၊ လားတပ် (၂၁၉၆) နှင့် ဆင်တပ် (၇၁) ပါဝင်သည်။ ချင်း-လူရှေ ထိုးစစ်ကာလအတွင်း တစ်ဖက်တွင်လည်း အေဒီ ၁၃ ရာစုခန့်က ရှမ်းလူမျိုးများ သိမ်းပိုက်ထားသော ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း နေထိုင်ကြသော ချင်းဘုတ်များသည်လည်း ဗြိတိသျှတို့ကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာ ၁၈၈၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ်အတွင်း ရာမ်အုပ်မင်း အုပ်ချုပ်သော Tlaisun (ဖလမ်း)၊ ဟားခါးနှင့် လူရှေဒေသများသည် ဗြိတိသျှလက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းယန် (Saiyang)၊ ဆုတ်တဲ (Sukte)၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) စသည့် ဇိုမျိုးနွယ်စုများ၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုထဲမှ ထန်တလန် (Thantlang)၊ ဆူရ်ခွါ (Surkhua)၊ ဆပ်သား (Sapthar)၊ လေသဒ် (Letha) ဒေသများသည် လက်နက်ချရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ချိုးမျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကြသည့် မတူ (Matu)၊ မင်းတပ် (Mindat)၊ ကန်ပက်လက် (Kanpetlet) နှင့် ခူမီး (Khumi) ဒေသများသည် ဗြိတိသျှတို့က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုသေးပေ။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၉၅-၉၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိသျှက ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအများစုကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ သိမ်းပိုက်ပြီးသောနယ်မြေများကို ၁၈၉၆ ခုနှစ် ချင်းတောင်တန်းအက်ဥပဒေဖြင့် စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဥပဒေဖြင့်ပင် ချင်းပြည်တောင်ပိုင်းဒေသမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေအချို့ရှိ ကျေးရွာများကို မြေလှန်စနစ်ဖြင့် မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ ၁၉၂၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှသာ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ === မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများကို အပြီးအပိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်း === ဗြိတိသျှအစိုးရက ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ချင်းတောင်ဒေသများကို ၁၉၃၀ အထိ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းနယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ပြီး ချင်းတောင်ဒေသများမှ ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သည့် ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းဒေသအရေးပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်များထံသို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၉၄ တွင် ညွှန်ကြားချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်ကြားချက်တွင် ၁၈၉၄ မှစတင်၍ ဗြိတိသျှအရာရှိများသည် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသောနယ်သို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်ခြင်း၊ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု တားမြစ်လျက် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်အား မစွက်ဖက်ရေးမူကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဒေသများကို ဤသို့ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းမှာ ဤနယ်မြေသည် မဖွံ့ဖြိုးသေးသည့် နယ်မြေများဖြစ်ခြင်းကြောင့် လမ်းခရီး၊ အဆက်အသွယ် ကောင်းမွန်စေရန် အစိုးရအနေဖြင့် ပြုလုပ်ပေးရမည်၊ ဤနယ်မြေများကို အုပ်ချုပ်ရန်အရာရှိများ ခန့်ထားရေးအတွက် ငွေကုန်ကြေးကျခံရမည်၊ ဒေသဆိုင်ရာ အခက်အခဲများနှင့် ဆက်သွယ်မှုခဲယဉ်းခြင်းများကြောင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားတို့မှာ ဗြိတိသျှတို့အမြင်တွင် အလွန်ပင်ခေတ်နောက်ကျနေ၍ ၎င်းတို့ကို ပညာပေးရမည့်တာဝန်မှာ အစိုးရတွင် ပိုလာမည်၊ သိမ်းသွင်းရမည့်နယ်မြေများမှာ လူဦးရေ အနေကျဲခြင်း၊ မဖွံ့ဖြိုးသေးခြင်းတို့ကြောင့် ကုန်ကျမည့်စရိတ်နှင့် ရရှိမည့် အကျိုးအမြတ် ကာမိလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ဗြိတိသျှအစိုးရက ယူဆထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဒေသနေတိုင်းရင်းသားတို့သည် ရှေးဆန်၍ ခေတ်နောက်ကျသူများဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစိုးရ၏ အကျိုးစီးပွားကို လာရောက်မထိပါးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငွေကုန်လူပမ်းခံ၍ ၎င်းဒေသများကို သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် မကြိုးစားသင့်ဟုလည်း ယူဆခဲ့သည်။ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများနှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်တို့၏ နယ်နိမိတ်အပိုင်းအခြားမှာ အနောက်ဘက်တွင် ကန်ပက်လက်မြို့ အနောက်ဘက် ၁၂ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဝိတိုရိယတောင်ထိပ်အထိဖြစ်ပြီး အနောက်မြောက်ဘက်တွင် မင်းတပ်မှ အနောက်ဘက် ၂၀ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဟီလောင်း (Hilawng) ရွာအထိဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၉၁၁ တွင် ကောက်ယူသော သန်းခေါင်စာရင်းအရ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် ရွာပေါင်း ၃၈ ရွာ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၁၉၀၀ နှင့် လူဦးရေ ၉၁၂၃ ဦး ရှိသည်။ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး မတည်ထောင်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသမှာ ပြင်ပဒေသနှင့် အဆက်အသွယ် ပြုလုပ်ခြင်းနည်းပါး၍ ရှေးထုံးတမ်းဓလေ့ဖြစ်သည့် လက်စားချေစနစ်နှင့် ကျွန်ဖမ်းစနစ်ကို ပြုလုပ်နေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ကျေးရွာအချင်းချင်း ရန်မူလျှက် မကြာခဏဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိခြင်း၊ ဤဒေသတွင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမရောက်သေးခြင်းကို အခွင့်ကောင်းယူကာ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း၊ နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာအချို့ကိုပင် ရံဖန်ရံခါ ဝင်ရောက်တတ်ခြင်းများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤဒေသနှင့် နယ်နမိတ်ထိစပ်နေသည့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ချင်းတောင်ဒေသများကို လက်တွေ့အုပ်ချုပ်ရသူ ဗြိတိသျှအရာရှိများကမူ အထက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းများကို ထောက်ရှုလျက် ၎င်းနယ်အား ထိုကဲ့သို့လက်လွတ်ထားခြင်းကို မကျေနပ်ခဲ့ကြပေ။ ရခိုင်တောင်တန်းအရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်ပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်တို့က ၁၉၀၈ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ပြီး အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချသင့်ကြောင်း ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးထံ တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းကိစ္စကို ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးက ယင်းဗြိတိသျှအရာရှိသုံးဦး၏ တင်ပြတောင်းဆိုချက်များကို ပူးတွဲဖော်ပြလျှက် မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ထံသို့ ၁၉၀၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စာအမှတ် ၇၄၄-၇-ပီ-၅ ဖြင့် ထပ်ဆင့် တင်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ကမူ ထိုဒေသများကို သိမ်းသွင်းရန် မတိုက်တွန်းဘဲ နေမြဲအခြေအနေအတိုင်းသာ ထားရှိရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ စရိတ်အကုန်အကျအနည်းဆုံးနှင့် စစ်အင်အားကို အသုံးမပြုဘဲ အလွယ်တကူသိမ်းယူနိုင်သည့်အချိန်၊ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများကိုယ်တိုင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးကို လိုလားလာသည့်အချိန်ကျမှသာလျှင် ငြိမ်းချမ်းစွာသိမ်းယူအုပ်ချုပ်ရန် ညွှန်ကြားထားခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ မော်လီမင်းတို့ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရန်အတွက် ဘုရင်ခံချုပ်၏ အစိုးရအဖွဲ့က လုံးပမ်းနေချိန်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ထိုစဉ်က အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်ခံပြည်နယ်တစ်ခုအဆင့်တွင်သာ ရှိနေသေးခြင်းကြောင့် ယင်းဥပဒေသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့်လည်း အကျုံးဝင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း မော်လီမင်းတိုဥပဒေကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန်၌ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချရန် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများ၏ တင်ပြလာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အစိုးရအဖွဲ့က လတ်တလောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားခဲ့ဟန်မတူပေ။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကယား အစရှိသည့် အခြားသော တောင်တန်းဒေသများတွင်မူ ချင်းတောင်အချို့ဒေသများကဲ့သို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက အုပ်ချုပ်ရေးမထူထောင်ဘဲ ကြာမြင့်စွာ လစ်လျူရှုထားခဲ့သည့်နယ်များ မရှိပေ။ ယင်းသို့ လစ်လျူရှုခြင်းမှာ ချင်းတောင်ဒေသများစွာတွင် ဗြိတိသျှတို့ မက်မောသော သယံဇာတပစ္စည်းများ ကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် ယင်းဒေသများသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာကို ရန်မူနိုင်သည့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ်မရှိခြင်း စသော အကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချင်းတောင်ဒေသမှာမူ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် နယ်နိမိတ်ပြဿနာနှင့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံတစ်ခုခုက မအုပ်ချုပ်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသအချို့အား ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မည့် အန္တရာယ်မရှိပေ။ ထိုကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက် မစိုးရိမ်ရဘဲ စိတ်ချစွာ လစ်လျူရှုထားနိုင်ခြင်း အကြောင်းများကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်ဒေသကို ၁၉၂၉ အထိ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားချိန်အတွင်း မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများအရေးကို အလေးအနက် စဉ်းစားဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းမရှိသဖြင့် ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးသည့်နောက်တွင် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများက မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် ချင်းတောင်ဒေသများအကြောင်းကို အာဏာပိုင်များထံ ပြန်လည်တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာများကို ၎င်းနယ်မှ လူအချို့လာရောက်တိုက်ခိုက်ကာ သုံ့ပန်းများ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားပြီး ကျွန်ပြုခိုင်းစေခြင်း၊ ဗြိတိသျှအရာရှိများအတွက် ရိက္ခာနှင့် ချောစာပို့ပေးသည့် လုပ်ငန်းတို့ကို နှောင့်ယှက်နေခြင်း၊ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း စသည်များကို အကြောင်းပြကာ ၎င်းနယ်ကို ထိရောက်စွာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရန် ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ တင်ပြခဲ့ကြပြန်သည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်ဖြစ်သည့် ဘုရင်ခံဆာ ရယ်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက် (Sir Reginald Craddock) သည် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ပထမပတ်တွင် ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများနှင့် မေမြို့၌ ဆွေးနွေးကာ မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် နယ်မြေများအပေါ် လုံးဝမစွက်ဖက်ရေးမူကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းပြင်ဆင်ချက်အရ ယခင် ၁၈၉၄ တွင် ထုတ်ပြန်ထားခဲ့သည့် အမိန့်ဖြစ်သော မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများအတွင်းသို့ ဗြိတိသျှအရာရှိများ လုံးဝဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုရဟူသည့် အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းကာ နှစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ၎င်းဒေသအတွင်းသို့ ခရီးထွက်ရန်ဟူ၍ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ခရီးထွက်ရာတွင်- # စစ်ပုလိပ် ၅၀ ခေါ်ဆောင်သွားရန်၊ ကြည်ဖြူစွာ လက်ခံမည့် ကျေးရွာကိုသာ ဝင်ရောက်လျှက် ခုခံမည့်ကျေးရွာများကို ရှောင်ရှားရန်။ # အကြမ်းဖက်သည့် စနစ်ကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ရှားရန်။ # ၎င်းဒေသအတွင်း ခရီးလှည့်ရာတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်း၊ ကျေးရွာလူကြီးခန့်ထားခြင်း၊ တရားစီရင်ရေး မှတ်တမ်းတင်ခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ရန်။ သို့သော် ကျေးရွာလူကြီးများကိုယ်တိုင်က အမှုအခင်းများကို စီရင်ပေးရန် တောင်းဆိုလာခဲ့လျှင် မငြင်းဆန်ရန်၊ အခွန်အကောက်များ ပေးသွင်းလာလျှင်လည်း မငြင်းဆန်ရန်။ # အချိန်ကာလ ကြာမြင့်သည်ကို ပဓာနမထားရန်၊ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ပုံ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ခံစားရမည့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ဟောပြောဆောင်ရွက်ရန်။ # သိမ်းသွင်းပြီးစကာလတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး၊ အခွန်ကောက်ခံရေးတို့ကို တင်းကြပ်စွာ မဆောင်ရွက်ရန်။ # သေနတ်ကို အလွန်မြတ်နိုးသည့် လူမျိုးဖြစ်သဖြင့် သေနတ်တွေ့လျှင် အတင်းမသိမ်းရန်၊ သေနတ်ရှိသူတို့၏ အမည်စာရင်းပြုလုပ်၍ လိုင်စင်ထုတ်ပေးရန်ဟူ၍ ယင်းဒေသသို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်မည့် ဗြိတိသျှအရာရှိများအား ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ဘုရင်ခံသဘာပတိအဖြစ်ဆောင်ရွက်သော အစည်းအဝေးပွဲတစ်ရပ်ကို ၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၂၉ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ခေါ်ယူကျင်းပရာ မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၊ ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီး၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်အရေးပိုင်၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်နှင့် ပခုက္ကူတောင်တန်းနယ် တောင်တန်းဝန် အီးတီဒီ ဂေါ်ဒွိုင် (E.T.D. Godley) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲတွင် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ လက်ရှိအရေးအခင်းများနှင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တို့အကြောင်းကိုလည်း ထည့်သွင်းဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး စတင်အခြေချရန်၊ ယင်းနယ်၏ ဒေသအချို့ကို ရခိုင်နယ်နှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်များမှ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ရန်၊ ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်ကို မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမှ ခွဲထုတ်လျှက် ဖလမ်းခရိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ထည့်သွင်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ခွဲဝေခြင်းဖြင့် ရခိုင်နယ်တွင် ဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား ၁၈၉၆ ချင်းတောင်တန်းများဥပဒေဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ချင်းတောင်ရှိ ချင်းတိုင်းရင်းသားများနှင့် ရခိုင်နယ်တွင် ပါဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား တစ်ပြေးညီ အခွန်များကောက်ခံရေးစသော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် ရှိနေသေးသဖြင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်ကို ၁၉၂၉-၃၀ တွင်သာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ==ချင်းတို့မူရင်းဒေသ== ချင်းလူမျိုးတို့ စတင်ပေါက်ဖွားရာ မူရင်းဒေသနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိခဲ့သော်လည်း ခေတ်သစ်သမိုင်းသုတေသီများနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ချင်းလူမျိုးတို့သည် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) အုပ်စုကြီးမှ ခွဲထွက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်ဟု တညီတညွတ်တည်း လက်ခံထားကြသည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁။ သမိုင်းဦးကာလနှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းပါမောက္ခ ဂျီအိပ်ချ် လုစ် (G.H. Luce) နှင့် ဒေါက်တာသန်းထွန်းတို့၏ အဆိုအရ တိဗက်-မြန်မာတို့သည် တရုတ်ပြည်ရှိ ကန်စု ဒေသ ဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၂၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်တို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာ တိဗက်၌ နေထိုင်ကြပြီး အချို့မှာ ရွှေလီမြစ်၊ သံလွင်မြစ်နှင့် ယူနန်ပြည်နယ်များမှတစ်ဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားလမ်းအတိုင်း မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> ၂။ မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်ဖြစ်ခြင်းနှင့် သုတေသနပြုချက်များ ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက် (Mongoloid) အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်းကို အနောက်နိုင်ငံသား သုတေသီများနှင့် ချင်းအမျိုးသား သမိုင်းပညာရှင်များစွာက အောက်ပါအတိုင်း အတည်ပြုထားကြသည် - • စီလူးဝစ် (Luce): The Tribes of Burma တွင် ချင်းတို့သည် မွန်ဂိုလွိုက်နွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ • C.A. Soppitt & J. Shakespear: ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သုတေသနကျမ်းများတွင် ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-မြန်မာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း ရေးသားခဲ့ကြသည်။<ref name="Shakespear1912">Shakespear, J. (1912). ''The Lushei Kuki Clans''. Macmillan and Co.</ref> • Carey & Tuck: The Chin Hills ကျမ်းတွင် ချင်းတို့၏ သမိုင်းနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''.</ref> • ချင်းပညာရှင်များ: Pu Sing Khaw Khai၊ ပါမောက္ခ ဒေါက်တာ အေးအေးငွန်နှင့် ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) တို့ကလည်း ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည် တိဗက်ဒေသမှ ဆင်းသက်လာသော မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း လက်ခံတင်ပြကြသည်။ ၃။ မျိုးနွယ်စုခွဲခြားမှုနှင့် ဘာသာစကားအုပ်စု ဗြိတိသျှစွယ်စုံကျမ်း၏ ဖော်ပြချက်အရ တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသူများကို အုပ်စုကြီး (၄) စု ခွဲခြားထားရာတွင် ဆိုင်နို-တိဗက်တန် အုပ်စုသည် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ထိုအုပ်စုမှတစ်ဆင့် တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burma) နွယ်ဝင်များ ခွဲထွက်လာပြီး ၎င်းတွင် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[လားဟူလူမျိုး|လားဟူ]]၊ [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]]နှင့် [[နာဂလူမျိုး|နာဂ]]တို့ ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Britannica">Encyclopædia Britannica. "Sino-Tibetan languages".</ref> ၁၈၅၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်သံတမန် အတွင်းဝန် ကပ္ပတိန် ယူလီ (Captain Yule) က ချင်းနှင့် လူရှိုင်းတို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနားအနွယ်ဝင်များဖြစ်ပြီး ကူကီး၊ နာဂတို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ Dr. Vum Son. Zo History ဖော်ပြချက်အရ ချင်းစကားပြောအုပ်စုတွင် အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မီဇို၊ နာဂနှင့် ဇိုစသည်တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသ == ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာ ဒေသကို အကြမ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်မြောက်ဘက် စံမရနောင်တန်းဒေသ၊ နာဂတောင်နှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့မှ တောင်ဘက် မော်တင်စွန်း ရောက်လုနီး ဒေသစပ်ကြားနှင့် အရှေ့ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်သော မြစ်သာမြစ်နှင့် အနောက်ဘက် ဗင်္ဂလားအော် ရောက်လုနီးဒေသစပ်ကြား တောင်မြင့်ကုန်းတန်း လျှိုမြောင်တို့မှာ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ အချက်အချာဒေသ ဖြစ်လေသည်။ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံးဒေသ၌ ပေ(၁၂၅ဝဝ) မြင့်သော [[စာရာမေတိတောင်]]ရှိရာ စုံမရ တောင်တန်းဒေသဖြစ်၏။ ယင်း၏ အနောက်တောင်ဘက် မဏိပူရမြေပြန့်မှာ ကသည်း ခေါ် မေထေးချင်းလူမျိုး တစ်မျိုး၏ ဒေသဖြစ်၏။ ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်၌သော် ချင်းတောင်စစ်စစ်ဟု ဆိုရမည့် တီးတိန်၊ ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များ ရှိပေသည်။ ယင်း၏တောင်ဘက်၌ (၁၀၄၀၀)မြင့်သော ဝီတိုရိယတောင်တဝိုက်ဖြစ်သည့် ပခုက္ကူ တောင်တန်းဒေသ (ကန်ပက်လက်)ရှိသည်။ နောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (ပလပ်ဝ)နှင့် ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်း၏ မြောက်ဘက်ဒေသတို့ ရှိကြသည်။ ထိုဒေသများ၌ ချင်းလူမျိုး တို့ကို တွေ့ရပေသေးသည်။ထိုမျှမကသေး၊ ချင်းလူမျိုးများကို ရခိုင်ရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတလျှောက်နှင့် အရှေ့ဘက်မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသေး၏။ ထို ဒေသတို့နှင့် တဆက်တည်း ဖြစ်သော ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ် တို့၌ပင် ချင်းရွာအချို့ ရှိနေသည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၌လည်း ချင်းလူမျိုးများ ရှိပေသေးသည်။ တိဗက်မြန်မာအစုဝင် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူမျိုးအချို့ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်ကြရာတွင် ချင်းလူမျိုးတို့မှာ အရှေ့မြောက်ဘက်ဆီမှ ခပ်စောစောကပင် ဝင်ရောက်လာကြ၍ နောက်ဝင်လာသူတို့ကို နေရာဖယ်ပေးခြင်းအားဖြင့် နောက်ရိုးမ တလျှောက်တွင် အခြေစိုက်လာခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ဘက်အာသံပြည်နယ် မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့် ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြ၏။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၅ဝ အတွင်းခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအများပင် အရှေ့ဘက် ဧရာဝတီမြစ် ဝှမ်း မြေပြန့်ဒေသသို့လည်းကောင်း၊ ရခိုင်တိုင်းဒေသများသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ == ဘာသာစကားနှင့် မျိုးနွယ်စု ခွဲခြားခြင်း == မနုဿဗေဒနှင့် ဘာသာဗေဒ သုတေသနများအရ ချင်းလူမျိုးတို့၏ ဘာသာစကားသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] ဘာသာစကားမိသားစုကြီး၏ [[ကူကီ-ချင်း ဘာသာစကားများ|ကူကီ-ချင်း]] (Kuki-Chin) ဘာသာစကားခွဲတွင် ပါဝင်သည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> ချင်းလူမျိုးတို့သည် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြင့်မားသော တောင်တန်းကြီးများက သဘာဝအတားအဆီးအဖြစ် ခြားနားထားသည့် ဒေသများ၌ သီးခြားစီ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် ဒေသအလိုက် စကားလေသံ၊ ဝေါဟာရနှင့် ဘာသာစကားစုပေါင်း ၅၀ ကျော်အထိ ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Lehman1963">Lehman, F. K. (1963). *The Structure of Chin Society: A Tribal People of Burma Adapted to a Non-Western Civilization*. University of Illinois Press.</ref> သို့သော်လည်း ဘာသာဗေဒ ပညာရှင်များက ဘာသာစကား၏ တူညီသော အနီးစပ်ဆုံး ဗီဇနွယ်များကို အခြေခံ၍ ချင်းဘာသာစကားနှင့် မျိုးနွယ်စုများကို အဓိက အုပ်စုကြီး (၄) စုဖြင့် စနစ်တကျ ခွဲခြားထားကြသည်။<ref name="Peterson2017">Peterson, David A. (2017). "Kuki-Chin". In Thurgood, G., & LaPolla, R. J. (Eds.), *The Sino-Tibetan Languages* (2nd ed.). Routledge. pp. 891–915.</ref> ၁။ မြောက်ပိုင်း ကူကီး-ချင်း အုပ်စု (Northern Kuki-Chin Branch) ဤအုပ်စုတွင် အဓိကအားဖြင့် ချင်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်း (ဖလမ်း၊ ဟားခါး၊ တီးတိန်၊ တွန်းဇံ)၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ မဏိပူရ၊ မီဇိုရမ် ပြည်နယ်များတွင် အများဆုံး အခြေချကြသည့် ဇိုမီးာ(Zomi)၊ တီးတိန် (Tedim)၊ ဖလမ်း (Falam)၊ ဇိုတောင် (Zotung) နှင့် မီဇိုး/လူရှေး (Mizo/Lusei) မျိုးနွယ်စုများ ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Sakhong2003">Sakhong, Lian H. (2003). *In Search of Chin Identity: A Study in Religion, Politics and Ethnic Identity in Burma*. RoutledgeCurzon.</ref> ဤအုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများသည် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး အနီးစပ်ဆုံး နားလည်နိုင်စွမ်း မြင့်မားကြပြီး စာပေရေးသားရာတွင် လက်တင် (အင်္ဂလိပ်) အက္ခရာကို အဓိက အသုံးပြုကြသည်။<ref name="VanBik2009">VanBik, Kenneth (2009). *Three Types of Verbal Alternation in Proto-Kuki-Chin*. Linguistics of the Tibeto-Burman Area.</ref> ၂။ အလယ်ပိုင်း ကူကီး-ချင်း အုပ်စု (Central Kuki-Chin Branch) ချင်းပြည်နယ် အလယ်ပိုင်း (ဟားခါး၊ ထန်တလန်၊ ဖလမ်းတောင်ပိုင်း) ဒေသများတွင် အများဆုံး နေထိုင်ကြသည့် လိုင်မီး (Laimi) သို့မဟုတ် လိုင်/ဟားခါး (Lai/Hakha) မျိုးနွယ်စုများ ပါဝင်သည်။<ref name="Lehman1963" /> လိုင် (Lai) ဘာသာစကားသည် ချင်းပြည်နယ် အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းအချို့တွင် ဘုံဆက်သွယ်ရေး ဘာသာစကား အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ရိုးရာစာပေနှင့် ခရစ်ယာန် စာပေဖန်တီးမှုများ၌ လည်းကောင်း ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုသော ပင်မ ဘာသာစကား တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Sakhong2003" /> ၃။ တောင်ပိုင်း ကူကီး-ချင်း အုပ်စု (Southern Kuki-Chin Branch) ချင်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်း (မတူပီ၊ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်၊ ပလက်ဝ) နှင့် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး (ယောဒေသ၊ ထိလင်း၊ ဂန့်ဂေါ) တို့တွင် နေထိုင်ကြသော မတူ (Matu)၊ မင်းတပ်/ချိုး (Cho/Mindat)၊ ဒိုင် (Dai)၊ ဇိုမေ (Zotung/Zophei) နှင့် ဇိုတောင်ပိုင်း မျိုးနွယ်စုများ ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Jordan2021">Jordan, Linda (2021). *A Sociolinguistic Survey of the Southern Chin Languages*. SIL International.</ref> ဤအုပ်စုဝင် မျိုးနွယ်စုများသည် မျက်နှာတွင် ရိုးရာပါးကွက်ထိုးသည့် ဓလေ့ (Tattooed Face) ကို ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်းအထိ ခိုင်မာစွာ ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည့် အုပ်စုများလည်း ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Roepke2014">Roepke, Jens (2014). *Tattoos of the Chin Women: Cultural Heritage and Identity in Myanmar*. White Lotus Press.</ref> ၄။ အစွန်အဖျား ကူကီး-ချင်း အုပ်စု (Peripheral / Lowland Chin Branch) ချင်းတောင်တန်းများ၏ အစွန်အဖျား သို့မဟုတ် မြေပြန့်ဒေသများနှင့် အနီးစပ်ဆုံး ထိစပ်နေသော ဒေသများတွင် အခြေချကြသည့် အရှိုချင်း (Asho Chin - ဧရာဝတီ၊ ပဲခူး၊ မကွေး၊ ရခိုင်)၊ ခူမီး (Khumi - ပလက်ဝနှင့် ရခိုင်ပြည်နယ်) နှင့် မရူ/မြို (Mru/Mro - ရခိုင်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) မျိုးနွယ်စုများ ပါဝင်သည်။<ref name="Peterson2017" /> အရှိုချင်း ဘာသာစကားသည် မြေပြန့် ဗမာစာပေ၏ လွှမ်းမိုးမှုကို အတန်ငယ် ရရှိခဲ့ပြီး မြန်မာအက္ခရာ သို့မဟုတ် လက်တင်အက္ခရာများဖြင့် စာပေတီထွင် ရေးသားကြသည်။<ref name="Jordan2021" /> ဤသို့ ဘာသာစကား ဒေသန္တရစကားများ ကွဲပြားမှုနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲပေါင်း မြောက်မြားစွာ ရှိနေသော်လည်း၊ ချင်းလူမျိုး အသီးသီးသည် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ပင်မဇစ်မြစ် တူညီမှု၊ သမိုင်းဝင် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု ထုံးတမ်းများနှင့် ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုများအရ "ချင်း" (Chin) သို့မဟုတ် "ဇို/လိုင်/မီး" (Zo/Lai/Mi) ဟူသော အမျိုးသားရေးဆိုင်ရာ Identity အောက်တွင် စုစည်းရပ်တည်လျက် ရှိကြသည်။<ref name="Sakhong2003" /> == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပွဲတော်များ == === ခွာဒိုပွဲတော် (Khuado Festival) === ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီးမျိုးနွယ်စုတို့၏ အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သည်။ * '''ရည်ရွယ်ချက်:''' တစ်နှစ်တာ သီးနှံရိတ်သိမ်းမှုအတွက် ကျေးဇူးတော်ချီးမွမ်းခြင်း၊ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်းနှင့် နှစ်သစ်ကို ကြိုဆိုခြင်း။ * '''ကျင်းပပုံ:''' သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt) များ တီးမှုတ်ခြင်း၊ ပျားအုံဖွပ်၍ နိမိတ်ဖတ်ခြင်းနှင့် စုပေါင်းစားသောက်ပွဲများ ပြုလုပ်ခြင်း။<ref>ချင်းပြည်နယ်ရေးရာဦးစီးအဖွဲ့ (၁၉၆၄) မှ ခွာဒိုပွဲတော်အား ရုံးပိတ်ရက်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။</ref> === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ချင်းအမျိုးသားများသည် ရှေးအခါက ဆံပင်ရှည်ထား၍ သိုင်းခြုံဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသမီးများမှာ လက်ရက်ကန်းဖြင့် ရက်လုပ်သော ထဘီနှင့် သင်တိုင်းများကို ဆင်မြန်းကြပြီး ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် "ပွင့်ဒူးမ" ခေါ် ရောင်စုံစောင်ကြားများကို အသုံးပြုကြသည်။ == ထင်ရှားသော ချင်းလူမျိုးများ == * '''လွတ်လပ်ရေးခေါင်းဆောင်များ:''' [[ဗိုလ်ခိုင်ကမ်း]]၊ [[ဗိုလ်ဆွန်ပက်]]၊ [[ဝမ္မသူးမောင်|ဦးဝမ္မသူးမောင်]] * '''နိုင်ငံရေး:''' [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ|ဦးဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] (ဒုတိယသမ္မတ)၊ [[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] * '''အာဇာနည်များ:''' [[အောင်ဆန်းသူရိယ တိုက်ချွန်း]]၊ [[ဆလိုင်း တင်မောင်ဦး]] * '''အနုပညာ:''' [[သက်မွန်မြင့်]] (အကယ်ဒမီ)၊ [[ဆုန်သင်းပါရ်]]၊ [[ဒေးဗစ်လိုင်]] == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://my.wikipedia.org/wiki/ချင်းပြည်နယ် ချင်းပြည်နယ်အကြောင်း] [[Category:ချင်းလူမျိုး]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများ]] dytrgww3r4b2glicvkgvo08o1c4ibyb 1055106 1055105 2026-09-24T15:11:55Z Dr Lotus Black 31011 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများ]]ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည် 1055106 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = ချင်းလူမျိုး |image = [[File:Chin Village.jpg|200 px]] |caption = ချင်းလူမျိုးများ (၂၀၀၇) |poptime = |popplace = ၃ သန်းကျော် (မြန်မာ၊ အိန္ဒိယ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နှင့် ပြည်ပရောက် ချင်းလူမျိုးများအပါအဝင်)<ref name="IWGIA2023">International Work Group for Indigenous Affairs (2023). *The Indigenous World 2023: Myanmar*. IWGIA. pp. 412–420.</ref><ref name="Census2014">Ministry of Immigration and Population (2015). *The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Union Report*. Department of Population. pp. 17–25.</ref> |region1 = {{flag|Myanmar}} (ချင်းပြည်နယ်၊ စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ မကွေးတိုင်း၊ ရခိုင်ပြည်နယ်) |pop1 = ၂.၂ သန်းကျော်<ref name="Census2014" /> |region2 = {{flag|India}} (မဏိပူရ၊ မီဇိုရမ်၊ အာသံ) |pop2 = ၅၀၀,၀၀၀ ကျော်<ref name="IndiaCensus">Office of the Registrar General & Census Commissioner, India (2011). *Census of India 2011: Language and Mother Tongue*. Government of India.</ref> |region3 = {{flag|Bangladesh}} (စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ) |pop3 = ၇၀,၀၀၀+<ref name="BGD2022">Bangladesh Bureau of Statistics (2022). *Population and Housing Census 2022*. Government of Bangladesh.</ref> |ref3 = |region4 = {{flag|United States}} |pop4 = ၈၀,၀၀၀+<ref name="UNHCR2022">United Nations High Commissioner for Refugees (2022). *Chin Refugee Resettlement Statistics in the United States*. UNHCR Country Report.</ref> |region5 = {{flag|Malaysia}} |pop5 = ၈၅,၀၀၀+<ref name="UNHCRMAL">UNHCR Malaysia (2023). *Refugee and Asylum-Seeker Statistics in Malaysia*. UNHCR Operations Portal.</ref> |region6 = {{flag|Australia}} |pop6 = ၂၀,၀၀၀+<ref name="ABS2021">Australian Bureau of Statistics (2021). *Cultural Diversity in Australia: Ancestry Data*. ABS Census 2021.</ref> |region7 = ဥရောပနှင့် အာရှအခြားနိုင်ငံများ |pop7 = ၂၅,၀၀၀+<ref name="IWGIA2023" /> |languages = [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] <br/>အနည်းစု: အရှိုချင်း၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မြို၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]] |religions = အများစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br />အနည်းစု: ရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ |related =[[နာဂလူမျိုး]]၊အခြား [[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီး-ချင်းနွယ်လူမျိုးများ]] }} '''ချင်းလူမျိုး''' (အင်္ဂလိပ်: ''Chin people'') သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက်ပိုင်း [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ မေဃာလယ၊ မဏိပူရ၊ မီဇိုရမ်ပြည်နယ်များတွင် အများဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသော ပင်မ တိုင်းရင်းသားနွယ်ဖွားများအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> ဘာသာဗေဒနှင့် မနုဿဗေဒ အထောက်အထားများအရ ချင်းလူမျိုးများသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]]ဝင် [[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီ-ချင်း-နာဂ]] ဘာသာစကားခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှဒေသသို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်ရောက်လာကြသည့် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုများအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းသုတေသနပြုချက်များက ဖော်ပြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press.</ref> ချင်းလူမျိုးတို့သည် မူလကတည်းက တောင်တန်းထူထပ်သော ပထဝီဝင်အနေအထားတွင် သီးခြားအုပ်စုများအဖြစ် နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အာရှို (Asho)၊ ချင်းဘုတ် (Chinbok)၊ ချင်းမဲ (Chinme)၊ လိုင်မီး(Laimi)၊ ဇိုမီး (Zomi) နှင့် ခူမီး (Khumi) စသည့် ဒေသဆိုင်ရာ မျိုးရိုးစုများနှင့် စကားလေသံ ကွဲပြားမှုပေါင်း မြောက်မြားစွာ ရှိကြသည်။<ref name="Lehman1963">Lehman, F. K. (1963). *The Structure of Chin Society: A Tribal People of Burma Adapted to a Non-Western Civilization*. University of Illinois Press.</ref> ရှေးဟောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းများနှင့် ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတို့၏ ဘိုးဘေးများကို "ချင်း" (Chyan/Chin) ဟူသော ဝေါဟာရဖြင့် ရေးထိုးခဲ့ကြပြီး၊ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်း ဒေသများတွင် ရှေးယခင်ကတည်းက ဒေသခံနွယ်ဖွားများနှင့် ကုန်သွယ်ရေး၊ ယဉ်ကျေးမှု ကူးလူးဆက်ဆံမှုများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="ThanTun1964">Than Tun (1964). *Studies in Burmese History, Volume 1*. Maha Dagon Publishing.</ref> == အမည်ရင်းမြစ်== ချင်း (Chin) ဟူသော အမည်နာမ ဖြစ်ပေါ်လာပုံနှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းသုတေသီ Gordon H. Luce (ဂေါ်ဒွန် လုစ်) က ပုဂံခေတ် ဗမာတို့နှင့် ချင်းတို့ အစောပိုင်း မဟာမိတ်ပြု ပေါင်းသင်းခဲ့ရာမှ "အချင်းချင်း/သူငယ်ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆခဲ့သလို၊ သုတေသီ B. S. Carey နှင့် H. N. Tuck တို့ကမူ ရှေးဟောင်း တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားများတွင် "လူ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "Jin/Jen" (人) စကားလုံးကို အဆွဲပြု၍ "ချင်း" ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). "Old Kyaukse and the Coming of the Burmans". *Journal of the Burma Research Society*, 42(1), 75–112.</ref><ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). *The Chin Hills: A History of the People, Our British Relations with Them, and a Gazetteer of Their Country*. Government Printing, Burma.</ref> ၁၁ ရာစု ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" (Chyan/Chin) ဟူသော ဝေါဟာရကို မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းနှင့် ဧရာဝတီ-ချင်းတွင်း မြစ်ဝှမ်းဒေသခံ တိုင်းရင်းသားအုပ်စုအဖြစ် တိကျစွာ အသုံးပြုခဲ့ပြီး၊ [[ချင်းတွင်းမြစ်]] ဟူသော အမည်သည်လည်း ချင်းတို့ အစောပိုင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည့် ဒေသဖြစ်သည်ကို အကြောင်းပြု၍ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="ThanTun1964">Than Tun (1964). *Studies in Burmese History, Volume 1*. Maha Dagon Publishing.</ref> နယ်ချဲ့ ဗြိတိသျှတို့ မသိမ်းပိုက်မီ ကာလများက နာဂနှင့် ကူကီး-ချင်း ဘာသာစကားစုဝင် သုတေသီများသည် ချင်းဟူသော သတ်ပုံကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan စသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုး ရေးသားခဲ့ကြပြီး၊ အေဒီ ၁၇၈၃ မှ ၁၇၉၃ အထိ အထက်မြန်မာပြည်၌ သာသနာပြုခဲ့သော ကက်သလစ် ဘုန်းတော်ကြီး ဖာသာ စန်းဂါးမားနိုး (Father Vincenzo Sangermano) က ၎င်း၏ မှတ်တမ်းတွင် "Chien" (Chien Mountains) ဟု ရေးသားခဲ့ကာ၊ ၁၈၉၁ ခုနှစ်တွင် မေဂျာ ဟူးခ်ျ (Major Hughes) ၏ စစ်ရေးအစီရင်ခံစာနှင့် A. G. E. Newland ၏ စာအုပ်များတွင် "Chin" ဟူသော သတ်ပုံကို စနစ်တကျ အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Sangermano1833">Sangermano, V. (1833). *A Description of the Burmese Empire*. Oriental Translation Fund.</ref> [[လျန်မှုန်းဆာခေါင်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လျန်မှုန်းဆာခေါင်း]] (Dr. Lian H. Sakhong) က ၎င်း၏ *Religion and Politics among the Chin People* ကျမ်းတွင် ချင်းတို့ တောင်တန်းဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချစဉ် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသ၌ အခြေချသူများမှ ဇို၊ Lokom ဒေသ၌ အခြေချသူများမှ လူရှေး (Lusei) နှင့် Lailun ဒေသ၌ အခြေချသူများမှ လိုင် (Lai) မျိုးနွယ်စုများ ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ကြပြီး၊ ဒေသအလိုက် ဇိုမီး၊ လိုင်မီး၊ အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး စသည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်မှုများ မပေါ်ပေါက်မီကပင် "ချင်း" ဟူသော အမည်မှာ ဘုံအမျိုးသားအမည်အဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ပြီးဖြစ်ကြောင်း ရေးသားခဲ့သည်။<ref name="Sakhong2003">Sakhong, Lian H. (2003). *In Search of Chin Identity: A Study in Religion, Politics and Ethnic Identity in Burma*. RoutledgeCurzon.</ref> ယနေ့အခါတွင် ကုလသမဂ္ဂ အသိအမှတ်ပြု မှတ်တမ်းများအပြင် ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ကိုယ်စားပြုမှု မရှိသော လူမျိုးများနှင့် ပြည်သူများ အဖွဲ့အစည်း (UNPO) ၌လည်း အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ပါဝင်ကာ "ချင်း" ဟူသော အမျိုးသားအမည်ဖြင့် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် အခိုင်အမာ ရပ်တည်လျက် ရှိသည်။<ref name="UNPO2001">Unrepresented Nations and Peoples Organization (2001). *Chin National Front Membership Dossier*. UNPO Secretariat.</ref> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် အခြေချနေထိုင်ပုံ === ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၄၀၀ ခန့်တွင်တိဗက်-တရုတ်နှင့် မြန်မာပြည်ဆုံရာ ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းသို့ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ ၁၁ ရာစု ပုဂံကျောက်စာများတွင် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ ချင်းတို့၏ နေထိုင်ရာဒေသများကို ဖော်ပြထားသည်။ အေဒီ ၇၀၀ ခန့်တွင် မုံရွာမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြကြောင်း ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မုံရွာမြို့အနီး၌ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ (ပြောင်ခိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ယမ်းဗူးနှင့် မြေအိုးအပိုင်းအစများ) က သက်သေပြနေသည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟူသော ဝေါဟာရကို အေဒီ ၇၅၀ ခန့်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး၊ ချင်းတွင်းမြစ်ဟူသော အမည်သည်ပင် မြစ်ရိုးတစ်လျှောက် ချင်းလူမျိုးများ နေထိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းတွင် ချင်းဘုရား၊ ချင်းရွာ၊ ချင်းစု (ယခုစစ်ကိုင်း) ကဲ့သို့သော နေရာအမည်များသည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အေဒီ ၈၀၀ တွင် သရေခေတ္တရာမြို့ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၀ ခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တန်ခိုးဩဇာကြီးသော လူမျိုးသုံးမျိုးအနက် ချင်းလူမျိုးသည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းတွင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အေဒီ ၈၀၀-၈၅၀ ခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအချို့ ကဘော်ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးတို့သည် အေဒီ ၁၄ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း ရှမ်း၊ မဏိပူရနှင့် ဗမာတို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဘေးကင်းရာ ချင်းတောင်တန်းဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြရသည်။ ၁၃၉၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းတို့က ကလေးမြို့ကို တည်ထောင်ပြီးမှသာ ချင်းတောင်သို့ အခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ချင်းပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ ချင်းတောင်သို့ အခြေချရာတွင် ကျင်နွေး (Ciimnuai) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် ဇိုမီး (ဇို လူမျိုးနွယ်စု)၊ လိုင်လွန်ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လိုင်မီး (လိုင် မျိုးနွယ်စု)၊ လိုကျွမ်း (Lo Com) ဒေသတွင် နေထိုင်သူများသည် လူရှေ/လူရှည်/လူရှိုင်း(မီဇိုး)မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်လာကြသည်။ S.Za Peng ၏ ရေးသားချက်အရ ဖလမ်းမြို့နယ်မှ ခူအာလ်ဆင်း (Khualsim) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၅၇၀-၁၅၈၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြပြီး ဇာဟောင် (Zahau) မျိုးနွယ်စုသည် အေဒီ ၁၆၁၅-၁၆၄၀ အတွင်း အခြေချခဲ့ကြသည်။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် လိုင်လွန်ဂူကို စွန့်ခွာကာ အေဒီ ၁၆၇၅-၁၇၀၀ အတွင်း ဟားခါးနယ်သို့လည်းကောင်း၊ ထို့မှတစ်ဆင့် အေဒီ ၁၇၂၅-၁၇၆၀ အတွင်း ထန်တလန်နယ်သို့လည်းကောင်း အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့မှာ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) ၏ "Zo History" စာအုပ်အရ လက်ရှိချင်းပြည်နယ်တွင် အဦးဆုံး အခြေချနေထိုင်ကြသူများမှာ ခူမီး (သို့မဟုတ်) မရူ (Masho) မျိုးနွယ်စုများဖြစ်ပြီး၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုများ ရောက်ရှိလာသောအခါ တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ လုစ်၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၆ ရာစုအတွင်း ခူမီးမျိုးနွယ်စုသည် လက်ရှိအခြေချနေထိုင်သည့် ဒေသ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည်။ မြို (Mara) မျိုးနွယ်စုသည် ၁၄ ရာစုတွင် ဝေသာလီမင်းဆက်၌ မြိုမင်းနှစ်ပါး တင်မြှောက်ခဲ့ဖူးကြောင်း ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းတွင် တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အနှံ့အပြားနှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) များတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလဲန် (Chinland) သည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ်အကြားရှိ မြေပြန့်နှင့် ကုန်းမြင့်များအပါအဝင် ပတ်ကွိုင် (Patkai) တောင်တန်းမှ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၊ နိုက်ဂရိုက်ရေလက်ကြားအထိ သွယ်တန်းနေသော တောင်တန်းများ ပါဝင်လျက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။”ဒါကို update လုပ်ပြီးဆောင်းပါးပုံစံရေးပေးပါ === ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ချင်းတို့၏ ခုခံမှု === ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ချင်းတို့၏ မူလဌာနေဒေသများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂ ရာစု ရှမ်းလူမျိုးတို့က ဗမာများကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ချင်းလူမျိုးများသည် အနောက်ဘက်တောင်တန်းဒေသ၊ အနောက်တောင်ဘက်ဒေသနှင့် တောင်ဘက်ဒေသများသို့ ပြန့်ကျဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့က ဗမာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကလေးစော်ဘွားသည်လည်း အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ကာ အခွန်များကို အင်္ဂလိပ်အစိုးရထံ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းခဲ့ရသည်။ ဗမာဘုရင်ခံချုပ်က ထိုအချိန်က ကလေးချိုင့်ဝှမ်းကို "The Little Shan State of Kale" ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ စော်ဘွားမောင်ရစ်နှင့် သူ၏တူ မောင်ပါကြီးအကြား အာဏာလုပွဲဖြစ်ပွားရာ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် စော်ဘွားမောင်ရစ်ကို နန်းချပြီး ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် မောင်ပါကြီးကို အစားထိုး နန်းတင်ပေးခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရသည် သိမ်းပိုက်နယ်မြေသစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် (၁) ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို အထက်ချင်းတွင်းခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးအောက်၌ လည်းကောင်း၊ (၂) ကလေးပြည် (Kalay State) ကိုမူ ခရိုင်အရေးပိုင်ဝန်ထောက် လက်အောက်တွင် လည်းကောင်း၊ (၃) ယောဒေသကို အစောပိုင်းတွင် ပုဂံခရိုင်အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပခုက္ကူ-ချင်းတောင်တန်းခရိုင်အတွင်း၌ လည်းကောင်း ထည့်သွင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ချင်းပြည်သည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်မြေသစ်များဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီဖြစ်သည်။ အစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရန် ဆန္ဒမပြင်းပြခဲ့ပေ။ ချင်းပြည်သည် တောင်တန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေပြီး အကျိုးအမြတ်မရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနေဖြင့် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီအရ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗမာဘုရင်နန်းချခံရပြီးဖြစ်၍ ကလေးရှမ်းစော်ဘွားကို အကာအကွယ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ကြောင်း ချင်းခေါင်းဆောင်များ သိရှိလာသောအခါ ထိုနယ်မြေကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် အခွင့်ကောင်းဟု ယူဆလာခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ချင်းခေါင်းဆောင်များက ကလေး-ကဘော်ဒေသနှင့် ယောဒေသကို အကြိမ်ကြိမ် ထိုးစစ်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကလေးဘုန်းကြီးကျောင်း၌ Captain Raike က Deputy Commissioner (DC) အား စေလွှတ်၍ ဇိုမီးအကြီးအကဲများထဲမှ ဩဇာအရှိဆုံး စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်း (Khai Kam) နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ခိုင်ကမ်းကိုယ်တိုင်မသွားဘဲ သူရဲကောင်း ၄ ဦးကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် DC က စော်ဘွားမောင်ပါကြီးအား ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြောင်း၊ ၎င်းသည် ဗြိတိသျှအစိုးရကို သစ္စာခံသူဖြစ်ရာ နောင်တွင် ဆက်လက်မတိုက်ခိုက်ရန်၊ တိုက်ခိုက်ပါက ဗြိတိသျှအစိုးရကို ရန်ပြုသည်ဟု သဘောထားမည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများကို DC ထံ မအပ်နှင်းပါက အကြီးအကဲများ၏ တာဝန်သာဖြစ်ကြောင်း၊ လွတ်ပေးလျှင်လည်း လျော်ကြေးပေးရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ကလေးနယ်ကို ဆက်လက်မတိုက်တော့ရန်နှင့် ကျွန်များမဖမ်းဆီးတော့ရန် သတိပေးခဲ့သည်။ လက်ဝယ်ပိုင်ဆိုင်ထားသော ကျွန်များကိုမူ စော်ဘွားအား တရားဝင်အသိအမှတ်မပြုမီ ဖမ်းဆီးထားသူများဖြစ်သဖြင့် ဆက်လက်ထားရှိနိုင်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းနှင့် ကလေးကြား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ဖွင့်လိုကြောင်းနှင့် လေသာတောင်ကြောကို စူးစမ်းလေ့လာလိုကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်။ ချင်းပိုင်နက်အတွင်း လှုပ်ရှားသွားလာသည့်အခါ အနှောင့်အယှက်မပေးရန်နှင့် လမ်းပြနှင့် ကူလီများပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချင်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် တွန်ဆွန်း (Tun Suang) က ကလေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးနှင့် မိတ်ဖက်ဆက်ဆံသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ စစ်တကောင်းလမ်းကြောင်းသည် ဇိုမီး (Zomi) ပိုင်နက်မဖြတ်သန်းဘဲ လိုင်မီး (Laimi) ပိုင်နက်သာ ဖြတ်သန်းမည်ဖြစ်သဖြင့် လိုင်မီးအကြီးအကဲများနှင့်သာ ဆွေးနွေးသင့်ကြောင်း၊ စီယန်းနယ်မြေအား ဗြိတိသျှအစိုးရက လာရောက်စူးစမ်းခြင်းကို ကန့်ကွက်ကြောင်း၊ လေသာတောင်ကြောကိုမူ သွားရောက်ခွင့်ပြုနိုင်ကြောင်း၊ သို့သော် လာရောက်ခဲ့လျှင် စီယန်းအကြီးအကဲများကို ကြိုတင်အသိပေးသင့်ကြောင်း၊ ကလေးငယ်များနှင့် အမျိုးသမီးများ လန့်ဖြန့်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲ ထမြောက်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် Major Macgregor နှင့် Con Bik တို့ ၁၈၈၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့၌ ဆီဟောင် (Sihaun) ရွာ၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးသည့်အကြောင်းအရာများမှာ ကလေးနယ်ဘုရင်ခံကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း၊ ကလေးဒေသအား စီယန်းတို့က တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ စစ်တကောင်း-ကလေး ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းဖွင့်ရန်နှင့် ပဏာမအဆင့်အနေဖြင့် Tlaisun တောင်တန်းဒေသကို စူးစမ်းလေ့လာခွင့်ပြုရေးတို့ ပါဝင်သည်။ Con Bik က ဗြိတိသျှအစိုးရက ၎င်းနယ်မြေသိမ်းပိုက်မည်ကို သတိမထားမိဘဲ အခြားကောင်စီဝင်များနှင့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းချိန်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အစည်းအဝေးအပြီးတွင် Major Macgregor က လိုက်ပို့ပေးသော Gurkha လုံခြုံရေးတပ်များကို သေနတ်ဖောက်ခြိမ်းခြောက်စေခဲ့ပြီး Tlaisun တို့အနေဖြင့် ဗြိတိသျှအစိုးရလက်သို့ မအပ်နှံလျှင် ဤသို့ကြုံရဖွယ်ရှိကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Con Bik ကို အလွန်စိတ်ပျက်စေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အား မြူဆွယ်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ Captain Raike သည် Gan Kaw Valley သို့ ခရီးဆက်ခဲ့ပြီး Haka နှင့် Zokhua (Lai Tribes) အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း Captain Egre နှင့် တွေ့ဆုံပြီးကြောင်း သိရှိသဖြင့် စစ်ကြောင်းပြန်ခေါက်ခဲ့သည်။ Captain Egre သည် Haka, Zokhua အကြီးအကဲများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရန် ဆက်သား ၃ ဦး စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း ၂ ဦး အသတ်ခံခဲ့ရသည်။ Zokhua အကြီးအကဲ၏ ဗမာမယား၏သား ရွှေလှိုင်သည် သူ့မိခင်၏ အကူအညီဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီး ရခိုင်တောင်တန်းဒေသသို့ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် Haka & Zokhua နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးကို မည်သို့မျှ မထိခိုက်ခဲ့ပေ။ လိုင်မျိုးနွယ်စုများတွင် တန်ခိုးဩဇာကြီးမားသော ဟားခါးဘော်ဝီ (Hakha Bawi) က ယောနယ်ကို တိုက်ခိုက်ပြီး ၈ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ ၄၈ ဦးအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ကြီး Raikes နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းတို့အကြား စေ့စပ်ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ခိုင်ကမ်းက ကလေးရှိ ရှမ်းလူမျိုးကို ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြန်ရာ ၁ ဦး သေဆုံးပြီး ၄ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ၁၈၈၈ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလတွင် Tlaisun တို့သည် ကလေးလွင်ပြင်ကို နှစ်ကြိမ် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလအတွင်း Tlaisun က ၁ ကြိမ်၊ စီယန်းက ၅ ကြိမ်၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) က ၁ ကြိမ် တိုက်ခိုက်ပြီး ၁၂ ရက်အတွင်း ချင်းလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုး ၁၁၂ ဦးကို ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးကာ ၁၂ ဦးကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၁၄ ဦးကို ဒဏ်ရာရစေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ခမ်းပတ်မြို့ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး ကလေးမြို့ရှိ လူနေအိမ် ၃၇ လုံး မီးလောင်ပြာကျစေခဲ့သည်။ အခြေအနေပိုမိုဆိုးရွားစေသည့်အချက်မှာ ချင်းတွင်း၊ မြင်းခြံ၊ ပုဂံခရိုင်များတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရကို ၁၈၈၇ ခုနှစ်အတွင်း ပုန်ကန်ထကြွသူ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားအား Tlaisun အကြီးအကဲများက ခိုလှုံခွင့်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရက Tlaisun အကြီးအကဲထံ ရွှေချိုးဖြူမင်းသားနှင့် အပေါင်းပါတို့ကို အပ်နှံရန်နှင့် စီယန်းအကြီးအကဲ ခိုင်ကမ်းထံ ဖမ်းဆီးထားသော စစ်သုံ့ပန်းများ ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ချင်းခေါင်းဆောင်များက ၎င်းရာဇသံကို ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ကြပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါနယ်ကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ သတိမမူမိသည့်အချက်မှာ အင်အားကြီးမားသော ဗြိတိသျှတပ်များ ဝန်းရံထားပြီး မကြာမီကာလအတွင်း ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်လာမည့်အရေးပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဗြိတိသျှစစ်တပ်ကို လွယ်ကူစွာ တွန်းလှန်နိုင်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ဗမာဘုရင်များ နန်းစွန့်သည့်အချိန်မှစ၍ ဗမာမင်းသားတစ်ပါး ၎င်းတို့လက်အောက်၌ ခိုလှုံနေခြင်း၊ ချင်းလူမျိုးများအနေဖြင့် ထိုအချိန်က လက်နက်အင်အား အတော်အသင့် ပိုင်ဆိုင်လာကြပြီးဖြစ်၍ ၁၃ ရာစုအစောပိုင်းက ရှမ်းတို့သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ကလေး-ကဘော်နှင့် ဂန့်ဂေါဒေသတစ်ခုလုံးကို ရှမ်းလူမျိုးများလက်မှ ပြန်လည်ရယူနိုင်မည့် အချိန်အခါကောင်းဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ချင်းလူမျိုးများသည် နိုင်ငံရေးအရ အံတုယှဉ်ပြိုင်နိုင်ပြီဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကလေး-ကဘော်ဒေသမှ ရှမ်းလူမျိုးများအတွက် မြေပြန့်ဗမာလူမျိုး၏ အကာအကွယ်ရယူရသည့် အခြေအနေအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အစမူလက ဗြိတိသျှအစိုးရသည် နယ်မြေသစ်ကာကွယ်ရေးပေါ်လစီချမှတ်ပြီး ကလေး-ကဘော်နှင့် ယောဒေသများကို ကာကွယ်ပေးရုံသာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ Carry ၏ မှတ်ချက်အရ အကျိုးအမြတ်မရှိသော တောင်ကုန်းများကို ဗြိတိသျှအစိုးရက သိမ်းပိုက်ရန် စိတ်ကူးခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ သို့သော် စီယန်းချင်းများက မြေပြန့်မှ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းများကို အကြိမ်ကြိမ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဆုတ်တဲ (Sukte) တို့ကလည်း ကဘော်လွင်ပြင်ကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ Tlaisun တို့က ကလေးလွင်ပြင်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ဟားခါး (Hakha) နှင့် ဇုတ်ခွာ (Zokhua) တို့က ဂန့်ဂေါလွင်ပြင် တိုက်ခိုက်ခြင်းတို့သည် ဗြိတိသျှအစိုးရအား ချင်းပြည်ကို သိမ်းပိုက်ရန် အကြောင်းဖန်လာစေခဲ့သည်။ === ဗြိတိသျှ-ချင်း ကျူးကျော်စစ်ပွဲများ === အင်္ဂလိပ်တို့သည် ချင်းလဲန်ကို တတိယအကြိမ် ကျူးကျော်စစ်ဆင်နွှဲပြီးမှ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ === ပထမကျူးကျော်စစ် (၁၈၇၁-၁၈၇၂) ===  ကချာနယ်တွင် ဗြိတိသျှနိုင်ငံသား Winchester သည် ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအတွင်း လက်ဖက်စိုက်ပျိုးရန် ကျူးကျော်လာခဲ့ရာ ပူဘန်ခူအိုင်း (Pu Beng Khuai) ဦးဆောင်သော ချင်းသူရဲကောင်းများက မောင်းထုတ်တိုက်ခိုက်ကာ Winchester ကို သတ်ဖြတ်ပြီး သူ့သမီး Merry Winchester ကို အရှင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၇၁-၇၂ ခုနှစ်အတွင်း ဗိုလ်မှူးချုပ် G.Boucher GB ဦးဆောင်သော ကချာစစ်ကြောင်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ် Brown Low CB., Captain Lewin တို့ ဦးဆောင်သော စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းတို့ ချင်းတောင်ကို ကျူးကျော်လာရာမှ အင်္ဂလိပ်-ချင်း ပထမစစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤကျူးကျော်စစ်တွင် ဗြိတိသျှဘက်မှ လက်နက်အပြည့်အစုံဖြင့် အင်အား ၅၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများတွင် ပူးဟွတ်ဆဒ်အာက အင်အား ၂၅၀-၃၀၀ ခန့်ကို ဦးဆောင်ပြီး စစ်တကောင်းတောင်တန်းရှိ ဗြိတိသျှပိုင်ရွာတစ်ရွာကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရွာသား ၂၉ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦး ဒဏ်ရာရခဲ့ကာ ၉၂ ဦးကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ === ဒုတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၈) ===     ဒုတိယစစ်ပွဲကိုမူ အင်္ဂလိပ်တပ်မှူး Major General White VC နှင့် Brigadier General Farnce, Captain Raike တို့ ဦးဆောင်ပြီး ၁၈၈၈ ခုနှစ်၌ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှဘက်မှ ကြည်းတပ်အင်အား အမှတ် ၄၂ ဂေါ်ရခါးတပ်၊ အာသံတပ်ဖွဲ့နှင့် ပန်ချာပီ စစ်ပုလိပ်များ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ချင်းလူမျိုးများဘက်မှ ပူကွန်ဘစ် (Pu Con Bik), ပူခိုင်ကမ်း (Pu Khai Kam) နှင့် အခြားတောင်ပိုင်းချင်းခေါင်းဆောင်များ ဦးဆောင်ပြီး ကလေး-ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်းကို လာရောက်ကျူးကျော်သူ တိုင်းတစ်ပါးသားများကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှစစ်တပ်မှ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် Major Lee Queens အား ဗြိတိသျှအစိုးရက အမြင့်ဆုံး Victoria Cross (VC) ဘွဲ့ အပ်နှင်းခံရသည်အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည်။ === တတိယကျူးကျော်စစ် (၁၈၈၉-၁၈၉၆) === တတိယကျူးကျော်စစ်ကိုမူ ၁၈၈၉ ခုနှစ်အတွင်း ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ချင်းတောင်အား အတည်တကျ အုပ်ချုပ်ရန် ပေါ်လစီချမှတ်ပြီးနောက်ပိုင်း L.t Stewart ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့အား စစ်တကောင်းတောင်တန်းနှင့် ဟားခါးအကြား ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းရှာဖွေရန် စေလွှတ်လာရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ချင်း-လူရှေ စစ်ကြောင်းကို ၁၈၈၉ မှ စတင်ကာ စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းခွဲ၍ ကျူးကျော်စစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ချင်းသူရဲကောင်းများကလည်း ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတပ်မှ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာကို General W.P Symons က စစ်ကြောင်း ၂ ကြောင်းခွဲ၍ ချီတက်တိုက်ခိုက်သည်။ အရှေ့ဘက်စစ်မျက်နှာ မြောက်ဘက်စစ်ကြောင်း (ဖို့ဝှိုက်စစ်ကြောင်း) ကို Col. Skene က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၆၂၂ ပါဝင်သည်။ တောင်ပိုင်းစစ်ကြောင်း (ဂန့်ဂေါ) ကို General WP Symons ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၁၈၉၆ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးနှင့် ယောချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဘင်္ဂလားခြေလျင်တပ်ရင်း (၁၀)(၃၃)(၃၈) တို့နှင့် မဒရပ်ခြေလျင်ထောက်ပို့တပ်ရင်း (၂) တို့ပါဝင်သည်။ ဘင်္ဂလားစစ်မျက်နှာ၊ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ General VW Tregear ဦးဆောင်သော အင်အား ၃၃၈၀ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရာမ်ကာမာတီ (Ramkamati)၊ လုံလေ (Lungleh)၊ ဟားခါး (Hakha) လမ်းကြောင်းမှ ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၎င်းစစ်ကြောင်းကို ချင်းခေါင်းဆောင် ပူဂျာဟွားတာ (Pu Zahuata) နှင့် ပူဟောင်ဆာတာ (Pu Hausata (Lungtian)) တို့က ဦးဆောင်ပြီး ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ထန်ယန်းတိုက်ပွဲအတွင်း ချင်းခေါင်းဆောင် လာလ်လွဲ (ဇဟွတ်အား၏ညီ) က ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗြိတိသျှတပ်ခွဲမှူး ဗိုလ်စတီးဝပ် ကျဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တကောင်းစစ်ကြောင်းမှ ကပ္ပတိန် Rundall နှင့် ဂန့်ဂေါစစ်ကြောင်းသည် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံသည်။ အာသံစစ်မျက်နှာ၊ ကချာစစ်ကြောင်းကို Col. GJ Skinner က ဦးဆောင်ပြီး အင်အား ၇၀၀ ပါဝင်သည်။ ကချာစစ်ကြောင်း စစ်ကူအဖြစ် စစ်ပုလိပ်တပ်ဖွဲ့အား (WW Daly) ဦးဆောင်ပြီး ကူလီများ၊ ပန်ချာပီအင်အား (၂၅၁၁)၊ မဏိပူရီအင်အား (၇၈၂)၊ လားတပ် (၂၁၉၆) နှင့် ဆင်တပ် (၇၁) ပါဝင်သည်။ ချင်း-လူရှေ ထိုးစစ်ကာလအတွင်း တစ်ဖက်တွင်လည်း အေဒီ ၁၃ ရာစုခန့်က ရှမ်းလူမျိုးများ သိမ်းပိုက်ထားသော ချင်းတွင်းချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း နေထိုင်ကြသော ချင်းဘုတ်များသည်လည်း ဗြိတိသျှတို့ကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြရာ ၁၈၈၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ်အတွင်း ရာမ်အုပ်မင်း အုပ်ချုပ်သော Tlaisun (ဖလမ်း)၊ ဟားခါးနှင့် လူရှေဒေသများသည် ဗြိတိသျှလက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းယန် (Saiyang)၊ ဆုတ်တဲ (Sukte)၊ ကမ်ဟောင် (Kam Hau) စသည့် ဇိုမျိုးနွယ်စုများ၊ လိုင်မျိုးနွယ်စုထဲမှ ထန်တလန် (Thantlang)၊ ဆူရ်ခွါ (Surkhua)၊ ဆပ်သား (Sapthar)၊ လေသဒ် (Letha) ဒေသများသည် လက်နက်ချရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ချိုးမျိုးနွယ်စုများဖြစ်ကြသည့် မတူ (Matu)၊ မင်းတပ် (Mindat)၊ ကန်ပက်လက် (Kanpetlet) နှင့် ခူမီး (Khumi) ဒေသများသည် ဗြိတိသျှတို့က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မပြုသေးပေ။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၉၅-၉၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိသျှက ချင်းပိုင်နက်နယ်မြေအများစုကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ သိမ်းပိုက်ပြီးသောနယ်မြေများကို ၁၈၉၆ ခုနှစ် ချင်းတောင်တန်းအက်ဥပဒေဖြင့် စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဥပဒေဖြင့်ပင် ချင်းပြည်တောင်ပိုင်းဒေသမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေအချို့ရှိ ကျေးရွာများကို မြေလှန်စနစ်ဖြင့် မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ ၁၉၂၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှသာ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ === မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများကို အပြီးအပိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်း === ဗြိတိသျှအစိုးရက ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ချင်းတောင်ဒေသများကို ၁၉၃၀ အထိ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းနယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ပြီး ချင်းတောင်ဒေသများမှ ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သည့် ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းဒေသအရေးပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်များထံသို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၈၉၄ တွင် ညွှန်ကြားချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်ကြားချက်တွင် ၁၈၉၄ မှစတင်၍ ဗြိတိသျှအရာရှိများသည် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသောနယ်သို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်ခြင်း၊ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု တားမြစ်လျက် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်အား မစွက်ဖက်ရေးမူကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းဒေသများကို ဤသို့ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းမှာ ဤနယ်မြေသည် မဖွံ့ဖြိုးသေးသည့် နယ်မြေများဖြစ်ခြင်းကြောင့် လမ်းခရီး၊ အဆက်အသွယ် ကောင်းမွန်စေရန် အစိုးရအနေဖြင့် ပြုလုပ်ပေးရမည်၊ ဤနယ်မြေများကို အုပ်ချုပ်ရန်အရာရှိများ ခန့်ထားရေးအတွက် ငွေကုန်ကြေးကျခံရမည်၊ ဒေသဆိုင်ရာ အခက်အခဲများနှင့် ဆက်သွယ်မှုခဲယဉ်းခြင်းများကြောင့် ဌာနေတိုင်းရင်းသားတို့မှာ ဗြိတိသျှတို့အမြင်တွင် အလွန်ပင်ခေတ်နောက်ကျနေ၍ ၎င်းတို့ကို ပညာပေးရမည့်တာဝန်မှာ အစိုးရတွင် ပိုလာမည်၊ သိမ်းသွင်းရမည့်နယ်မြေများမှာ လူဦးရေ အနေကျဲခြင်း၊ မဖွံ့ဖြိုးသေးခြင်းတို့ကြောင့် ကုန်ကျမည့်စရိတ်နှင့် ရရှိမည့် အကျိုးအမြတ် ကာမိလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ဗြိတိသျှအစိုးရက ယူဆထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဒေသနေတိုင်းရင်းသားတို့သည် ရှေးဆန်၍ ခေတ်နောက်ကျသူများဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစိုးရ၏ အကျိုးစီးပွားကို လာရောက်မထိပါးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငွေကုန်လူပမ်းခံ၍ ၎င်းဒေသများကို သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် မကြိုးစားသင့်ဟုလည်း ယူဆခဲ့သည်။ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများနှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်တို့၏ နယ်နိမိတ်အပိုင်းအခြားမှာ အနောက်ဘက်တွင် ကန်ပက်လက်မြို့ အနောက်ဘက် ၁၂ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဝိတိုရိယတောင်ထိပ်အထိဖြစ်ပြီး အနောက်မြောက်ဘက်တွင် မင်းတပ်မှ အနောက်ဘက် ၂၀ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသော ဟီလောင်း (Hilawng) ရွာအထိဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရက ၁၉၁၁ တွင် ကောက်ယူသော သန်းခေါင်စာရင်းအရ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် ရွာပေါင်း ၃၈ ရွာ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၁၉၀၀ နှင့် လူဦးရေ ၉၁၂၃ ဦး ရှိသည်။ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး မတည်ထောင်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသမှာ ပြင်ပဒေသနှင့် အဆက်အသွယ် ပြုလုပ်ခြင်းနည်းပါး၍ ရှေးထုံးတမ်းဓလေ့ဖြစ်သည့် လက်စားချေစနစ်နှင့် ကျွန်ဖမ်းစနစ်ကို ပြုလုပ်နေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ကျေးရွာအချင်းချင်း ရန်မူလျှက် မကြာခဏဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိခြင်း၊ ဤဒေသတွင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမရောက်သေးခြင်းကို အခွင့်ကောင်းယူကာ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း၊ နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာအချို့ကိုပင် ရံဖန်ရံခါ ဝင်ရောက်တတ်ခြင်းများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤဒေသနှင့် နယ်နမိတ်ထိစပ်နေသည့် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ချင်းတောင်ဒေသများကို လက်တွေ့အုပ်ချုပ်ရသူ ဗြိတိသျှအရာရှိများကမူ အထက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းများကို ထောက်ရှုလျက် ၎င်းနယ်အား ထိုကဲ့သို့လက်လွတ်ထားခြင်းကို မကျေနပ်ခဲ့ကြပေ။ ရခိုင်တောင်တန်းအရေးပိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်ပိုင်၊ လူရှေနယ် နယ်ပိုင်တို့က ၁၉၀၈ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆိုပါ မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ပြီး အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချသင့်ကြောင်း ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးထံ တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းကိစ္စကို ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးက ယင်းဗြိတိသျှအရာရှိသုံးဦး၏ တင်ပြတောင်းဆိုချက်များကို ပူးတွဲဖော်ပြလျှက် မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ထံသို့ ၁၉၀၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စာအမှတ် ၇၄၄-၇-ပီ-၅ ဖြင့် ထပ်ဆင့် တင်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်ချုပ်ကမူ ထိုဒေသများကို သိမ်းသွင်းရန် မတိုက်တွန်းဘဲ နေမြဲအခြေအနေအတိုင်းသာ ထားရှိရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ စရိတ်အကုန်အကျအနည်းဆုံးနှင့် စစ်အင်အားကို အသုံးမပြုဘဲ အလွယ်တကူသိမ်းယူနိုင်သည့်အချိန်၊ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများကိုယ်တိုင် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးကို လိုလားလာသည့်အချိန်ကျမှသာလျှင် ငြိမ်းချမ်းစွာသိမ်းယူအုပ်ချုပ်ရန် ညွှန်ကြားထားခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ မော်လီမင်းတို့ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရန်အတွက် ဘုရင်ခံချုပ်၏ အစိုးရအဖွဲ့က လုံးပမ်းနေချိန်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ထိုစဉ်က အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်ခံပြည်နယ်တစ်ခုအဆင့်တွင်သာ ရှိနေသေးခြင်းကြောင့် ယင်းဥပဒေသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့်လည်း အကျုံးဝင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း မော်လီမင်းတိုဥပဒေကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေချိန်၌ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသတွင် အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချရန် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများ၏ တင်ပြလာချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံဘုရင်ခံ၏ အစိုးရအဖွဲ့က လတ်တလောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားခဲ့ဟန်မတူပေ။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကယား အစရှိသည့် အခြားသော တောင်တန်းဒေသများတွင်မူ ချင်းတောင်အချို့ဒေသများကဲ့သို့ ဗြိတိသျှအစိုးရက အုပ်ချုပ်ရေးမထူထောင်ဘဲ ကြာမြင့်စွာ လစ်လျူရှုထားခဲ့သည့်နယ်များ မရှိပေ။ ယင်းသို့ လစ်လျူရှုခြင်းမှာ ချင်းတောင်ဒေသများစွာတွင် ဗြိတိသျှတို့ မက်မောသော သယံဇာတပစ္စည်းများ ကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် ယင်းဒေသများသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာကို ရန်မူနိုင်သည့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံများနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ်မရှိခြင်း စသော အကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချင်းတောင်ဒေသမှာမူ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့်သာ နယ်နိမိတ်ချင်းဆက်စပ်နေသောကြောင့် နယ်နိမိတ်ပြဿနာနှင့် နိုင်ငံခြားနိုင်ငံတစ်ခုခုက မအုပ်ချုပ်ရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသအချို့အား ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မည့် အန္တရာယ်မရှိပေ။ ထိုကဲ့သို့ အနှောင့်အယှက် မစိုးရိမ်ရဘဲ စိတ်ချစွာ လစ်လျူရှုထားနိုင်ခြင်း အကြောင်းများကြောင့် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ အနောက်ဘက်ဒေသကို ၁၉၂၉ အထိ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားချိန်အတွင်း မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်ဒေသများအရေးကို အလေးအနက် စဉ်းစားဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းမရှိသဖြင့် ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးသည့်နောက်တွင် ဒေသဆိုင်ရာအရာရှိများက မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် ချင်းတောင်ဒေသများအကြောင်းကို အာဏာပိုင်များထံ ပြန်လည်တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးအခြေချပြီး ကျေးရွာများကို ၎င်းနယ်မှ လူအချို့လာရောက်တိုက်ခိုက်ကာ သုံ့ပန်းများ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားပြီး ကျွန်ပြုခိုင်းစေခြင်း၊ ဗြိတိသျှအရာရှိများအတွက် ရိက္ခာနှင့် ချောစာပို့ပေးသည့် လုပ်ငန်းတို့ကို နှောင့်ယှက်နေခြင်း၊ လူဆိုးဝရမ်းပြေးများ သွားရောက်ခိုလှုံနေတတ်ခြင်း စသည်များကို အကြောင်းပြကာ ၎င်းနယ်ကို ထိရောက်စွာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရန် ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ တင်ပြခဲ့ကြပြန်သည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်ဖြစ်သည့် ဘုရင်ခံဆာ ရယ်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက် (Sir Reginald Craddock) သည် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ပထမပတ်တွင် ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများနှင့် မေမြို့၌ ဆွေးနွေးကာ မသိမ်းသွင်းရသေးသည့် နယ်မြေများအပေါ် လုံးဝမစွက်ဖက်ရေးမူကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းပြင်ဆင်ချက်အရ ယခင် ၁၈၉၄ တွင် ထုတ်ပြန်ထားခဲ့သည့် အမိန့်ဖြစ်သော မသိမ်းသွင်းရသေးသော နယ်မြေများအတွင်းသို့ ဗြိတိသျှအရာရှိများ လုံးဝဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုရဟူသည့် အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းကာ နှစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ၎င်းဒေသအတွင်းသို့ ခရီးထွက်ရန်ဟူ၍ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ခရီးထွက်ရာတွင်- # စစ်ပုလိပ် ၅၀ ခေါ်ဆောင်သွားရန်၊ ကြည်ဖြူစွာ လက်ခံမည့် ကျေးရွာကိုသာ ဝင်ရောက်လျှက် ခုခံမည့်ကျေးရွာများကို ရှောင်ရှားရန်။ # အကြမ်းဖက်သည့် စနစ်ကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ရှားရန်။ # ၎င်းဒေသအတွင်း ခရီးလှည့်ရာတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်း၊ ကျေးရွာလူကြီးခန့်ထားခြင်း၊ တရားစီရင်ရေး မှတ်တမ်းတင်ခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်ရန်။ သို့သော် ကျေးရွာလူကြီးများကိုယ်တိုင်က အမှုအခင်းများကို စီရင်ပေးရန် တောင်းဆိုလာခဲ့လျှင် မငြင်းဆန်ရန်၊ အခွန်အကောက်များ ပေးသွင်းလာလျှင်လည်း မငြင်းဆန်ရန်။ # အချိန်ကာလ ကြာမြင့်သည်ကို ပဓာနမထားရန်၊ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ပုံ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ခံစားရမည့် အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ဟောပြောဆောင်ရွက်ရန်။ # သိမ်းသွင်းပြီးစကာလတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး၊ အခွန်ကောက်ခံရေးတို့ကို တင်းကြပ်စွာ မဆောင်ရွက်ရန်။ # သေနတ်ကို အလွန်မြတ်နိုးသည့် လူမျိုးဖြစ်သဖြင့် သေနတ်တွေ့လျှင် အတင်းမသိမ်းရန်၊ သေနတ်ရှိသူတို့၏ အမည်စာရင်းပြုလုပ်၍ လိုင်စင်ထုတ်ပေးရန်ဟူ၍ ယင်းဒေသသို့ နယ်လှည့်ခရီးထွက်မည့် ဗြိတိသျှအရာရှိများအား ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ဘုရင်ခံသဘာပတိအဖြစ်ဆောင်ရွက်သော အစည်းအဝေးပွဲတစ်ရပ်ကို ၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၂၉ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ခေါ်ယူကျင်းပရာ မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၊ ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီး၊ ချင်းတောင်တန်းနယ်အရေးပိုင်၊ ရခိုင်တောင်တန်းနယ် အရေးပိုင်နှင့် ပခုက္ကူတောင်တန်းနယ် တောင်တန်းဝန် အီးတီဒီ ဂေါ်ဒွိုင် (E.T.D. Godley) တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲတွင် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်၏ လက်ရှိအရေးအခင်းများနှင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တို့အကြောင်းကိုလည်း ထည့်သွင်းဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစည်းဝေးပွဲမှ မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး စတင်အခြေချရန်၊ ယင်းနယ်၏ ဒေသအချို့ကို ရခိုင်နယ်နှင့် ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်များမှ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ရန်၊ ပခုက္ကူချင်းတောင်တန်းနယ်ကို မကွေးတိုင်းမင်းကြီး၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းမှ ခွဲထုတ်လျှက် ဖလမ်းခရိုင်၊ ချင်းတောင်တန်းနယ် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ထည့်သွင်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ခွဲဝေခြင်းဖြင့် ရခိုင်နယ်တွင် ဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား ၁၈၉၆ ချင်းတောင်တန်းများဥပဒေဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ချင်းတောင်ရှိ ချင်းတိုင်းရင်းသားများနှင့် ရခိုင်နယ်တွင် ပါဝင်သွားမည့် ချင်းလူမျိုးတို့အား တစ်ပြေးညီ အခွန်များကောက်ခံရေးစသော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် ရှိနေသေးသဖြင့် မသိမ်းသွင်းရသေးသော ချင်းတောင်တန်းနယ်ကို ၁၉၂၉-၃၀ တွင်သာ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ==ချင်းတို့မူရင်းဒေသ== ချင်းလူမျိုးတို့ စတင်ပေါက်ဖွားရာ မူရင်းဒေသနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိခဲ့သော်လည်း ခေတ်သစ်သမိုင်းသုတေသီများနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ချင်းလူမျိုးတို့သည် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) အုပ်စုကြီးမှ ခွဲထွက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်ဟု တညီတညွတ်တည်း လက်ခံထားကြသည်။<ref name="VumSon1986">Vum Son. (1986). ''Zo History''. Aizawl, Mizoram.</ref> ၁။ သမိုင်းဦးကာလနှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းပါမောက္ခ ဂျီအိပ်ချ် လုစ် (G.H. Luce) နှင့် ဒေါက်တာသန်းထွန်းတို့၏ အဆိုအရ တိဗက်-မြန်မာတို့သည် တရုတ်ပြည်ရှိ ကန်စု ဒေသ ဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၂၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်တို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာ တိဗက်၌ နေထိုင်ကြပြီး အချို့မှာ ရွှေလီမြစ်၊ သံလွင်မြစ်နှင့် ယူနန်ပြည်နယ်များမှတစ်ဆင့် ဟူးကောင်းတောင်ကြားလမ်းအတိုင်း မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref> ၂။ မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်ဖြစ်ခြင်းနှင့် သုတေသနပြုချက်များ ချင်းလူမျိုးများသည် မွန်ဂိုလွိုက် (Mongoloid) အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်းကို အနောက်နိုင်ငံသား သုတေသီများနှင့် ချင်းအမျိုးသား သမိုင်းပညာရှင်များစွာက အောက်ပါအတိုင်း အတည်ပြုထားကြသည် - • စီလူးဝစ် (Luce): The Tribes of Burma တွင် ချင်းတို့သည် မွန်ဂိုလွိုက်နွယ်ဝင်များဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ • C.A. Soppitt & J. Shakespear: ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သုတေသနကျမ်းများတွင် ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-မြန်မာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း ရေးသားခဲ့ကြသည်။<ref name="Shakespear1912">Shakespear, J. (1912). ''The Lushei Kuki Clans''. Macmillan and Co.</ref> • Carey & Tuck: The Chin Hills ကျမ်းတွင် ချင်းတို့၏ သမိုင်းနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="CareyTuck1896">Carey, B. S., & Tuck, H. N. (1896). ''The Chin Hills''.</ref> • ချင်းပညာရှင်များ: Pu Sing Khaw Khai၊ ပါမောက္ခ ဒေါက်တာ အေးအေးငွန်နှင့် ဒေါက်တာ ဗမ်ဆွန် (Dr. Vum Son) တို့ကလည်း ချင်းတို့သည် တရုတ်ပြည် တိဗက်ဒေသမှ ဆင်းသက်လာသော မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း လက်ခံတင်ပြကြသည်။ ၃။ မျိုးနွယ်စုခွဲခြားမှုနှင့် ဘာသာစကားအုပ်စု ဗြိတိသျှစွယ်စုံကျမ်း၏ ဖော်ပြချက်အရ တရုတ်ပြည်မှ ဆင်းသက်လာသူများကို အုပ်စုကြီး (၄) စု ခွဲခြားထားရာတွင် ဆိုင်နို-တိဗက်တန် အုပ်စုသည် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ထိုအုပ်စုမှတစ်ဆင့် တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burma) နွယ်ဝင်များ ခွဲထွက်လာပြီး ၎င်းတွင် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[လားဟူလူမျိုး|လားဟူ]]၊ [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]]နှင့် [[နာဂလူမျိုး|နာဂ]]တို့ ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Britannica">Encyclopædia Britannica. "Sino-Tibetan languages".</ref> ၁၈၅၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်သံတမန် အတွင်းဝန် ကပ္ပတိန် ယူလီ (Captain Yule) က ချင်းနှင့် လူရှိုင်းတို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနားအနွယ်ဝင်များဖြစ်ပြီး ကူကီး၊ နာဂတို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ Dr. Vum Son. Zo History ဖော်ပြချက်အရ ချင်းစကားပြောအုပ်စုတွင် အရှို၊ ချိုး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင်၊ မီဇို၊ နာဂနှင့် ဇိုစသည်တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသ == ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာ ဒေသကို အကြမ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်မြောက်ဘက် စံမရနောင်တန်းဒေသ၊ နာဂတောင်နှင့် မဏိပူရပြည်နယ်တို့မှ တောင်ဘက် မော်တင်စွန်း ရောက်လုနီး ဒေသစပ်ကြားနှင့် အရှေ့ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်သော မြစ်သာမြစ်နှင့် အနောက်ဘက် ဗင်္ဂလားအော် ရောက်လုနီးဒေသစပ်ကြား တောင်မြင့်ကုန်းတန်း လျှိုမြောင်တို့မှာ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ အချက်အချာဒေသ ဖြစ်လေသည်။ ချင်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံးဒေသ၌ ပေ(၁၂၅ဝဝ) မြင့်သော [[စာရာမေတိတောင်]]ရှိရာ စုံမရ တောင်တန်းဒေသဖြစ်၏။ ယင်း၏ အနောက်တောင်ဘက် မဏိပူရမြေပြန့်မှာ ကသည်း ခေါ် မေထေးချင်းလူမျိုး တစ်မျိုး၏ ဒေသဖြစ်၏။ ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်၌သော် ချင်းတောင်စစ်စစ်ဟု ဆိုရမည့် တီးတိန်၊ ဖလမ်းနှင့် ဟားခါးနယ်များ ရှိပေသည်။ ယင်း၏တောင်ဘက်၌ (၁၀၄၀၀)မြင့်သော ဝီတိုရိယတောင်တဝိုက်ဖြစ်သည့် ပခုက္ကူ တောင်တန်းဒေသ (ကန်ပက်လက်)ရှိသည်။ နောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (ပလပ်ဝ)နှင့် ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်း၏ မြောက်ဘက်ဒေသတို့ ရှိကြသည်။ ထိုဒေသများ၌ ချင်းလူမျိုး တို့ကို တွေ့ရပေသေးသည်။ထိုမျှမကသေး၊ ချင်းလူမျိုးများကို ရခိုင်ရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတလျှောက်နှင့် အရှေ့ဘက်မင်းဘူး၊ သရက်မြို့၊ ပြည်ခရိုင်များတွင် တွေ့ရသေး၏။ ထို ဒေသတို့နှင့် တဆက်တည်း ဖြစ်သော ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ် တို့၌ပင် ချင်းရွာအချို့ ရှိနေသည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နှင့် အာသံပြည်နယ်တို့၌လည်း ချင်းလူမျိုးများ ရှိပေသေးသည်။ တိဗက်မြန်မာအစုဝင် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူမျိုးအချို့ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်ကြရာတွင် ချင်းလူမျိုးတို့မှာ အရှေ့မြောက်ဘက်ဆီမှ ခပ်စောစောကပင် ဝင်ရောက်လာကြ၍ နောက်ဝင်လာသူတို့ကို နေရာဖယ်ပေးခြင်းအားဖြင့် နောက်ရိုးမ တလျှောက်တွင် အခြေစိုက်လာခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ဘက်အာသံပြည်နယ် မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေရှ့် ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြ၏။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၅ဝ အတွင်းခန့်တွင် ချင်းလူမျိုးအများပင် အရှေ့ဘက် ဧရာဝတီမြစ် ဝှမ်း မြေပြန့်ဒေသသို့လည်းကောင်း၊ ရခိုင်တိုင်းဒေသများသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ == ဘာသာစကားနှင့် မျိုးနွယ်စု ခွဲခြားခြင်း == မနုဿဗေဒနှင့် ဘာသာဗေဒ သုတေသနများအရ ချင်းလူမျိုးတို့၏ ဘာသာစကားသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] ဘာသာစကားမိသားစုကြီး၏ [[ကူကီ-ချင်း ဘာသာစကားများ|ကူကီ-ချင်း]] (Kuki-Chin) ဘာသာစကားခွဲတွင် ပါဝင်သည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> ချင်းလူမျိုးတို့သည် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြင့်မားသော တောင်တန်းကြီးများက သဘာဝအတားအဆီးအဖြစ် ခြားနားထားသည့် ဒေသများ၌ သီးခြားစီ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် ဒေသအလိုက် စကားလေသံ၊ ဝေါဟာရနှင့် ဘာသာစကားစုပေါင်း ၅၀ ကျော်အထိ ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Lehman1963">Lehman, F. K. (1963). *The Structure of Chin Society: A Tribal People of Burma Adapted to a Non-Western Civilization*. University of Illinois Press.</ref> သို့သော်လည်း ဘာသာဗေဒ ပညာရှင်များက ဘာသာစကား၏ တူညီသော အနီးစပ်ဆုံး ဗီဇနွယ်များကို အခြေခံ၍ ချင်းဘာသာစကားနှင့် မျိုးနွယ်စုများကို အဓိက အုပ်စုကြီး (၄) စုဖြင့် စနစ်တကျ ခွဲခြားထားကြသည်။<ref name="Peterson2017">Peterson, David A. (2017). "Kuki-Chin". In Thurgood, G., & LaPolla, R. J. (Eds.), *The Sino-Tibetan Languages* (2nd ed.). Routledge. pp. 891–915.</ref> ၁။ မြောက်ပိုင်း ကူကီး-ချင်း အုပ်စု (Northern Kuki-Chin Branch) ဤအုပ်စုတွင် အဓိကအားဖြင့် ချင်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်း (ဖလမ်း၊ ဟားခါး၊ တီးတိန်၊ တွန်းဇံ)၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ မဏိပူရ၊ မီဇိုရမ် ပြည်နယ်များတွင် အများဆုံး အခြေချကြသည့် ဇိုမီးာ(Zomi)၊ တီးတိန် (Tedim)၊ ဖလမ်း (Falam)၊ ဇိုတောင် (Zotung) နှင့် မီဇိုး/လူရှေး (Mizo/Lusei) မျိုးနွယ်စုများ ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Sakhong2003">Sakhong, Lian H. (2003). *In Search of Chin Identity: A Study in Religion, Politics and Ethnic Identity in Burma*. RoutledgeCurzon.</ref> ဤအုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများသည် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး အနီးစပ်ဆုံး နားလည်နိုင်စွမ်း မြင့်မားကြပြီး စာပေရေးသားရာတွင် လက်တင် (အင်္ဂလိပ်) အက္ခရာကို အဓိက အသုံးပြုကြသည်။<ref name="VanBik2009">VanBik, Kenneth (2009). *Three Types of Verbal Alternation in Proto-Kuki-Chin*. Linguistics of the Tibeto-Burman Area.</ref> ၂။ အလယ်ပိုင်း ကူကီး-ချင်း အုပ်စု (Central Kuki-Chin Branch) ချင်းပြည်နယ် အလယ်ပိုင်း (ဟားခါး၊ ထန်တလန်၊ ဖလမ်းတောင်ပိုင်း) ဒေသများတွင် အများဆုံး နေထိုင်ကြသည့် လိုင်မီး (Laimi) သို့မဟုတ် လိုင်/ဟားခါး (Lai/Hakha) မျိုးနွယ်စုများ ပါဝင်သည်။<ref name="Lehman1963" /> လိုင် (Lai) ဘာသာစကားသည် ချင်းပြည်နယ် အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းအချို့တွင် ဘုံဆက်သွယ်ရေး ဘာသာစကား အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ရိုးရာစာပေနှင့် ခရစ်ယာန် စာပေဖန်တီးမှုများ၌ လည်းကောင်း ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုသော ပင်မ ဘာသာစကား တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Sakhong2003" /> ၃။ တောင်ပိုင်း ကူကီး-ချင်း အုပ်စု (Southern Kuki-Chin Branch) ချင်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်း (မတူပီ၊ မင်းတပ်၊ ကန်ပက်လက်၊ ပလက်ဝ) နှင့် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး (ယောဒေသ၊ ထိလင်း၊ ဂန့်ဂေါ) တို့တွင် နေထိုင်ကြသော မတူ (Matu)၊ မင်းတပ်/ချိုး (Cho/Mindat)၊ ဒိုင် (Dai)၊ ဇိုမေ (Zotung/Zophei) နှင့် ဇိုတောင်ပိုင်း မျိုးနွယ်စုများ ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Jordan2021">Jordan, Linda (2021). *A Sociolinguistic Survey of the Southern Chin Languages*. SIL International.</ref> ဤအုပ်စုဝင် မျိုးနွယ်စုများသည် မျက်နှာတွင် ရိုးရာပါးကွက်ထိုးသည့် ဓလေ့ (Tattooed Face) ကို ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်းအထိ ခိုင်မာစွာ ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည့် အုပ်စုများလည်း ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Roepke2014">Roepke, Jens (2014). *Tattoos of the Chin Women: Cultural Heritage and Identity in Myanmar*. White Lotus Press.</ref> ၄။ အစွန်အဖျား ကူကီး-ချင်း အုပ်စု (Peripheral / Lowland Chin Branch) ချင်းတောင်တန်းများ၏ အစွန်အဖျား သို့မဟုတ် မြေပြန့်ဒေသများနှင့် အနီးစပ်ဆုံး ထိစပ်နေသော ဒေသများတွင် အခြေချကြသည့် အရှိုချင်း (Asho Chin - ဧရာဝတီ၊ ပဲခူး၊ မကွေး၊ ရခိုင်)၊ ခူမီး (Khumi - ပလက်ဝနှင့် ရခိုင်ပြည်နယ်) နှင့် မရူ/မြို (Mru/Mro - ရခိုင်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) မျိုးနွယ်စုများ ပါဝင်သည်။<ref name="Peterson2017" /> အရှိုချင်း ဘာသာစကားသည် မြေပြန့် ဗမာစာပေ၏ လွှမ်းမိုးမှုကို အတန်ငယ် ရရှိခဲ့ပြီး မြန်မာအက္ခရာ သို့မဟုတ် လက်တင်အက္ခရာများဖြင့် စာပေတီထွင် ရေးသားကြသည်။<ref name="Jordan2021" /> ဤသို့ ဘာသာစကား ဒေသန္တရစကားများ ကွဲပြားမှုနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲပေါင်း မြောက်မြားစွာ ရှိနေသော်လည်း၊ ချင်းလူမျိုး အသီးသီးသည် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ပင်မဇစ်မြစ် တူညီမှု၊ သမိုင်းဝင် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု ထုံးတမ်းများနှင့် ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုများအရ "ချင်း" (Chin) သို့မဟုတ် "ဇို/လိုင်/မီး" (Zo/Lai/Mi) ဟူသော အမျိုးသားရေးဆိုင်ရာ Identity အောက်တွင် စုစည်းရပ်တည်လျက် ရှိကြသည်။<ref name="Sakhong2003" /> == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပွဲတော်များ == === ခွာဒိုပွဲတော် (Khuado Festival) === ခွာဒိုပွဲတော်သည် ဇိုမီးမျိုးနွယ်စုတို့၏ အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ရိုးရာပွဲတော်ဖြစ်သည်။ * '''ရည်ရွယ်ချက်:''' တစ်နှစ်တာ သီးနှံရိတ်သိမ်းမှုအတွက် ကျေးဇူးတော်ချီးမွမ်းခြင်း၊ နတ်ဆိုးများကို နှင်ထုတ်ခြင်းနှင့် နှစ်သစ်ကို ကြိုဆိုခြင်း။ * '''ကျင်းပပုံ:''' သံစုံဝါးပုလွေ (Phitt) များ တီးမှုတ်ခြင်း၊ ပျားအုံဖွပ်၍ နိမိတ်ဖတ်ခြင်းနှင့် စုပေါင်းစားသောက်ပွဲများ ပြုလုပ်ခြင်း။<ref>ချင်းပြည်နယ်ရေးရာဦးစီးအဖွဲ့ (၁၉၆၄) မှ ခွာဒိုပွဲတော်အား ရုံးပိတ်ရက်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။</ref> === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ချင်းအမျိုးသားများသည် ရှေးအခါက ဆံပင်ရှည်ထား၍ သိုင်းခြုံဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသမီးများမှာ လက်ရက်ကန်းဖြင့် ရက်လုပ်သော ထဘီနှင့် သင်တိုင်းများကို ဆင်မြန်းကြပြီး ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် "ပွင့်ဒူးမ" ခေါ် ရောင်စုံစောင်ကြားများကို အသုံးပြုကြသည်။ == ထင်ရှားသော ချင်းလူမျိုးများ == * '''လွတ်လပ်ရေးခေါင်းဆောင်များ:''' [[ဗိုလ်ခိုင်ကမ်း]]၊ [[ဗိုလ်ဆွန်ပက်]]၊ [[ဝမ္မသူးမောင်|ဦးဝမ္မသူးမောင်]] * '''နိုင်ငံရေး:''' [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ|ဦးဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] (ဒုတိယသမ္မတ)၊ [[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] * '''အာဇာနည်များ:''' [[အောင်ဆန်းသူရိယ တိုက်ချွန်း]]၊ [[ဆလိုင်း တင်မောင်ဦး]] * '''အနုပညာ:''' [[သက်မွန်မြင့်]] (အကယ်ဒမီ)၊ [[ဆုန်သင်းပါရ်]]၊ [[ဒေးဗစ်လိုင်]] == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://my.wikipedia.org/wiki/ချင်းပြည်နယ် ချင်းပြည်နယ်အကြောင်း] [[Category:ချင်းလူမျိုး]] alq4rf8mmrpzlqup5aim9in667w37to 0 3242 1055058 1040793 2026-09-24T12:38:22Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 2 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055058 wikitext text/x-wiki {{Coord|13|N|122|E|type:country_region:PH|display=title}} {{Infobox country | နိုင်ငံအမည်အပြည့် = ဖိလစ်ပိုင်သမ္မတနိုင်ငံ | common_name = ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ | အမည်_ရင်း = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | ပုံ_အလံ = Flag of the Philippines.svg | ပုံ_တံဆိပ် = Coat of Arms of the Philippines.svg | other_symbol = <div style="padding:0.3em;">[[File:Seal of the Philippines.svg|100px|Great Seal of the Philippines]]</div> | other_symbol_type = [[:en:Great Seal of the Philippines|Great Seal:]] | နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = <br/>"{{lang|fil|[[Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}"<ref name=ra8491>{{cite web |title=Republic Act No. 8491 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |publisher=Republic of the Philippines |access-date=March 8, 2014 |archive-date=17 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217200617/http://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ }}</ref><br/>"For God, People, Nature and Country" | နိုင်ငံတော်သီချင်း = ''{{lang|fil|[[Lupang Hinirang]]}}''<br />({{Lang-my|"ရွေးချယ်ထားသောမြေ"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}}</div> | ပုံ_နေရာ = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|ကမ္ဘာလုံးတွင် ပြန်ရန်|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|အာဆီယံတွင် ပြရန်|default=1}} | မြို့တော် =[[ မနီလာမြို့]] (''de jure'')<br />{{Coord|14|35|N|120|58|E|type:city}}<br />[[မက်ထရို မနီလာ]]{{efn|name=a|While Manila is designated as the nation's capital, the seat of government is the ''National Capital Region'', commonly known as "Metro Manila", of which the city of Manila is a part.<ref>{{cite web |title=Presidential Decree No. 940, s. 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |publisher=Malacanang |access-date=April 4, 2015 |location=Manila |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405101954/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ }}</ref><ref>{{cite web |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |title=Quezon City Local Government – Background |publisher=Quezon City Local Government |access-date=August 25, 2020 |archive-date=August 20, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |accessdate=26 October 2021 |archivedate=20 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background }}</ref> Many national government institutions aside from Malacañang Palace and some agencies/institutions are located elsewhere in the NCR.}} (''de facto'') | အကြီးဆုံးမြို့ = ကေဇွန်းစီးတီး ( ကွီဇုံ မြို့ပြ ) <br />{{coord|14|38|N|121|02|E|display=inline}} <!--Although Davao City has the largest land area, the article on largest city says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is Quezon City. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> |official_languages = {{ublist | item_style = white-space:nowrap; | [[:en:Filipino language|ဖိလစ်ပိုင်]] | [[:en:Philippine English|အင်္ဂလိပ်]] }} |regional_languages = {{collapsible list | title = [[:en:Languages of the Philippines|၁၉ ခု]] | [[:en:Aklanon language|Aklanon]] | [[:en:Bikol languages|Bikol]] | [[:en:Cebuano language|Cebuano]] | [[:en:Chavacano|Chavacano]] | [[:en:Hiligaynon language|Hiligaynon]] | [[:en:Ibanag language|Ibanag]] | [[:en:Ilocano language|Ilocano]] | [[:en:Ivatan language|Ivatan]] | [[:en:Kapampangan language|Kapampangan]] | [[:en:Karay-a language|Karay-a]] | [[:en:Maguindanao language|Maguindanaon]] | [[:en:Maranao language|Maranao]] | [[:en:Pangasinan language|Pangasinan]] | [[:en:Sambal language|Sambal]] | [[:en:Surigaonon language|Surigaonon]] | [[:en:Tagalog language|Tagalog]] | [[:en:Tausug language|Tausug]] | [[:en:Waray language|Waray]] | [[:en:Yakan language|Yakan]]<ref name="7 mother languages" /> }} |languages_type = National sign language |languages = Filipino Sign Language |languages_sub =yes |languages2_type = Other recognized languages{{efn|name=b|As per the 1987 Constitution: "Spanish and Arabic shall be promoted on a voluntary and optional basis."}} |languages2 = {{ublist | item_style = white-space:nowrap; | [[စပိန်ဘာသာစကား|စပိန်]] | [[အာရပ်ဘာသာစကား|အာရပ်]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> }} |languages2_sub =yes | ethnic_groups = {{unbulleted list | 33.7% [[:en:Visayans|ဗီဆာယန်း]] | 24.4% [[:en:Tagalog people|တာဂါလော့]] | 8.4% [[:en:Ilocano people|အီလိုကာနို]] | 6.8% [[:en:Bicolano people|ဘီကိုလာနို]] | 26.2% [[:en:Ethnic groups in the Philippines|အခြား]] }} | ethnic_groups_year = ၂၀၁၅ | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |၈၈.၇% [[:en:Christianity in the Philippines|ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] |—၇၉.၆% [[:en:Catholic Church in the Philippines|ရိုမန်ကက်သလစ်]] |—၉.၁% အခြား[[:en:List of Christian denominations|ခရစ်ယာန်]] |၆.၀% [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] |၅.၃% [[:en:Religion in Philippines|အခြား]] / [[:en:Irreligion in the Philippines|ဘာသာမဲ့]] }} | religion_year = ၂၀၁၅ | religion_ref = <ref name=PSA2019>[https://psa.gov.ph/content/philippines-figures-0 "2019 Philippines In Figures" (as of June 2019)], Philippine Statistics Authority.<!-- from the 2015 column of De4mographics table on page 23 --></ref> | demonym = [[:en:Filipinos|Filipino]]<br />(''masculine and neutral'')<br />Filipina<br />(''feminine'')<br /> [[Pinoy]]<br />(''colloquial masculine and neutral'')<br />Pinay<br />(''colloquial feminine'')<br /> Philippine<br />(''used for certain common nouns'') <!-- "Philippine" is a demonym as it is used to identify natives or residents of a certain or specific place that are derived from the place name Philippines, i.e. Philippine-American War -- refer to Oxford definition of demonym(s). --> | government_type = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[သမ္မတစနစ်|သမ္မတ]] [[သမ္မတနိုင်ငံ|ဖွဲ့စည်းပုံ သမ္မတနိုင်ငံ]] | leader_title1 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] | leader_name1 = [[ဘွန်ဘွန်မားကို့စ်]] | leader_title2 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ဒုတိယသမ္မတ|ဒုသမ္မတ]] | leader_name2 = [[ဆာရာ ဒူတာတေး]] | leader_title3 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ|ဆီးနိတ်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] | leader_name3 = Tito Sotto | leader_title4 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ကိုယ်စားလှယ်များလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ|ကိုယ်စားလှယ်များလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] | leader_name4 = Lord Allan Velasco | leader_title5 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ တရားသူကြီးချုပ်|တရားသူကြီးချုပ်]] | leader_name5 = Alexander Gesmundo | legislature = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ကွန်ဂရက်လွှတ်တော်|ကွန်ဂရက်လွှတ်တော်]] | upper_house = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်|ဆီးနိတ်လွှတ်တော်]] | lower_house = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ကိုယ်စားလှယ်များလွှတ်တော်|ကိုယ်စားလှယ်များလွှတ်တော်]] | sovereignty_type = [[:en:Sovereignty of the Philippines|လွတ်လပ်ရေးရရှိခြင်း]] | sovereignty_note = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]မှ | established_event1 = [[:en:Philippine Declaration of Independence|စပိန်နိုင်ငံမှ လွတ်လပ်ရေးအား ကြေညာခဲ့]] | established_date1 = ၁၈၉၈ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၂ ရက် | established_event2 = [[:en:Treaty of Paris (1898)|စပိန်မှ အမေရိကန်သို့ ခွဲဝေပေးခဲ့ရခြင်း]] | established_date2 = ၁၈၉၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၀ ရက် | established_event3 = [[:en:Treaty of Manila (1946)|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုထံမှ လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့]] | established_date3 = ၁၉၄၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက် | area_km2 = ၃၀၀,၀၀၀ | area_link = ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင် | area_label = စုစုပေါင်း | ဧရိယာအဆင့် = ၇၂ | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | ဧရိယာရေရာခိုင်နှုန်း = ၀.၆၁<ref name="CIAfactbook">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |publisher=Central Intelligence Agency |title=East & Southeast Asia :: Philippines |website=The World Factbook |location=Washington, DC |date=October 28, 2009 |access-date=November 7, 2009 |archive-date=20 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref>&nbsp;(inland waters) | area_label2 = [[ဧရိယာအလိုက် နိုင်ငံနှင့် နယ်မြေဒေသများ စာရင်း|စုစုပေါင်း ကုန်းမြေဧရိယာ]] | area_data2 = {{convert|298,170|km2|sqmi|abbr=on}} | population_estimate_year = | population_estimate = | population_census = {{increase}} ၁၀၉,၀၃၅,၃၄၃<ref name=pop2020>{{cite web|url= https://psa.gov.ph/content/2020-census-population-and-housing-2020-cph-population-counts-declared-official-president|title=2020 Census of Population and Housing (2020 CPH) Population Counts Declared Official by the President|publisher=Philippine Statistics Authority}}</ref> | population_census_year = ၂၀၂၀ | population_estimate_rank = ၁၂ | population_density_km2 = ၃၃၆ | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = ၄၇ | GDP_PPP = {{increase}} $၁ ထရီလီယံ<ref name="auto">{{cite news | url = https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title = World Economic Outlook database: April 2021 |newspaper = [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]] |date=April 2021 |access-date=April 6, 2021}}</ref> | GDP_PPP_year = ၂၀၂၁ | GDP_PPP_rank = ၂၉ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $၉,၀၆၁<ref name="auto"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ၁၁၅ | GDP_nominal = {{increase}} $၄၀၂.၆၃၈ ဘီလီယံ<ref name="auto"/> | GDP_nominal_year = ၂၀၂၁ | GDP_nominal_rank = ၃၂ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $၃,၆၄၆<ref name="auto"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ၁၁၈ | Gini = ၄၂.၃ <!--number only--> | Gini_year = ၂၀၁၈ | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]] |access-date=March 2, 2011}}</ref> | Gini_rank = ၄၄ | HDI = ၀.၇၁၈ <!--number only--> | HDI_year = ၂၀၁၉ <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]]|date=December 15, 2020|access-date=December 15, 2020}}</ref> | HDI_rank = ၁၀၇ | ဗဟိုဘဏ် = | ငွေ = [[ဖိလစ်ပိုင် ပီဆို]] ([[:en:Philippine peso sign|₱]]) | currency_code = PHP | electricity = [[Mains electricity by country|220 V–60 Hz]] | time_zone = [[ဖိလစ်ပိုင် စံတော်ချိန်|PST]] | utc_offset = +08:00 | date_format = {{abbr|mm|month}}/{{abbr|dd|day}}/{{abbr|yyyy|year}} | drives_on = ညာ{{efn|name=c|Since March 10, 1945<ref>{{cite web |title=Executive Order No. 34, s. 1945 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1945/03/10/executive-order-no-34-s-1945/ |publisher=Malacanang |access-date=February 9, 2021 |location=Manila |archive-date=12 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171112021049/https://www.officialgazette.gov.ph/1945/03/10/executive-order-no-34-s-1945/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.brianlucas.ca/roadside/ |title=Which side of the road do they drive on? |author=Lucas, Brian |date=August 2005 |access-date=February 22, 2009 }}</ref>}} | calling_code = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံရှိ တယ်လီဖုန်းနံပါတ်များ|+၆၃]] | cctld = [[.ph]] | အထိမ်းအမှတ်များ = }} '''ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ''' ({{IPAc-en|audio=En-us-Philippines.ogg|ˈ|f|ɪ|l|ə|p|iː|n|z}})၊ တရားဝင်အမည် '''ဖိလစ်ပိုင်သမ္မတနိုင်ငံ'''သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ရှိ ကျွန်းစုနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ]]အနောက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး ကျွန်းပေါင်း ၇,၆၄၁ ခု ပါဝင်ကာ<ref>{{cite news|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|publisher=''CNN Philippines''|date=February 20, 2016|accessdate=February 20, 2016|archivedate=7 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html}}</ref> မြောက်ဘက်မှ တောင်ဘက်သို့ လူဇွန်း၊ ဗီဆားယပ် နှင့် မင်းဒါးနောင်း ဟူ၍ အဓိက ပထဝီဒေသကြီး သုံးခု အဖြစ် ပိုင်းခြားထားသည်။ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ မြို့တော်မှာ မနီလာမြို့ ဖြစ်ပြီး လူဦးရေအများဆုံးမြို့မှာ ကွီဇွန်းစီးတီး ဖြစ်ကာ နှစ်မြို့စလုံးသည် မက်ထရိုမနီလာတွင် ပါဝင်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.mmda.gov.ph/|title=Metro Manila Official Website|website=Metro Manila Development Authority|accessdate=December 17, 2015}}</ref>အနောက်ဘက်တွင် [[တောင်တရုတ်ပင်လယ်]]၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[ဖိလစ်ပိုင်ပင်လယ်]]နှင့် အနောက်တောင်ဘက်တွင် ဆဲလဘီး ပင်လယ်တို့ဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီး မြောက်ဘက်တွင် [[ထိုင်ဝမ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်ဘက်တွင် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[ပလောင်းနိုင်ငံ]]၊ တောင်ဘက်တွင် [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]]တို့ တည်ရှိသည်။ ပစိဖိတ် ချော်ရည်ပူရပ်ဝန်းပေါ်တွင် တည်ရှိခြင်း နှင့် အီကွေတာနှင့် နီးကပ်ခြင်းတို့ကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် ငလျင် နှင့် တိုင်ဖွန်းမုန်တိုင်း စသော သဘာဝ ဘေးအန္တရာယ်များ မကြာခဏ ဖြစ်ပွားလေ့ ရှိသကဲ့သို့ ပေါများလှသော သဘာဝ အရင်းအမြစ်များ နှင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အများပြားဆုံး ဇီဝမျိုးကွဲများ ရှိရာဒေသလည်း ဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ဧရိယာမှာ ၁၂၀,၀၀၀ စတုရန်းမိုင် (၃၀၀,၀၀၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ)<ref name="psa.gov.ph"/><ref name="worldbank.org"/> ရှိပြီး ဖိလစ်ပိုင် စာရင်းအင်း အာဏာပိုင်အဖွဲ့ နှင့် ကမ္ဘာ့ဘဏ်တို့၏ စာရင်းဇယားများအရ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ အနည်းဆုံး သန်း၁၀၀ မျှ ရှိသည်။<ref name="2015 census" />၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် အာရှတွင် အဋ္ဌမမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံဖြစ်ပြီး တကမ္ဘာလုံးတွင် လူဦးရေအများဆုံး အဆင့် ၁၂ ရှိသည်။ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုး ၁၀ သန်းခန့် သည် နိုင်ငံခြားတိုင်းပြည်များတွင် နေထိုင်ကြသဖြင့် <ref name="CFO2013">{{cite web|url=http://www.cfo.gov.ph/images/stories/pdf/StockEstimate2013.pdf|title=Stock Estimate of Filipinos Overseas As of December 2013|publisher=Philippine Overseas Employment Administration|accessdate=September 19, 2015|archivedate=7 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170207092932/http://www.cfo.gov.ph/images/stories/pdf/StockEstimate2013.pdf}}</ref> ကမ္ဘာပေါ်တွင် နိုင်ငံပြင်ပ နေထိုင်သူ အများဆုံးနိုင်ငံဖြစ်သည်။ ကျွန်းများတလျှောက်တွင် လူမျိုးအစု အများအပြားနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အများအပြားကို တွေ့နိုင်သည်။ သမိုင်းမတင်မီခေတ်က နီဂရီတိုများသည် ကျွန်းများတွင် အစောဆုံး နေထိုင်ခဲ့သူများ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့နောက်တွင် အော်စထရိုနီးရှန်းလူမျိုးများ တစ်သုတ်ပြီး တစ်သုတ် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ <ref name="Dyen1965">{{cite journal |last=Dyen|first=Isidore|authorlink=Isidore Dyen|title=A Lexicostatistical Classification of the Austronesian Languages|journal=Internationald Journal of American Linguistics, Memoir|year=1965|volume=19|pages=38–46}}</ref>မလေး၊ အိန္ဒိယ၊ အာရပ် နှင့် တရုတ် တိုင်းပြည်များနှင့် ကုန်ဖလှယ်မှုများ ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် အပြိုင်အဆိုင်ဖြစ်သော ပင်လယ်ဒေသ တိုင်းပြည်များကို ဒါတုများ၊ ရာဂျာများ၊ စူလတန်များ နှင့် လာကန်း များမှ တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၅၂၁ ခုနှစ်တွင် ပေါ်တူဂီ စူးစမ်းရှာဖွေသူ [[ဖာဒီနန် မဂျဲလန်]]မှ စပိန်သင်္ဘောများကို ဦးဆောင်၍ အရှေ့ဆာမားရှိ ဟိုမွန်ဟွန်ဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီးနောက် စပိန်တို့၏ ကိုလိုနီပြုမှု စတင်ခဲ့သည်။ ၁၅၄၃ ခုနှစ်တွင် စပိန် စူးစမ်း ရှာဖွေသူ ရိုင်လိုပက်ဇ် ဒီ ဗီလာလိုဘို မှ ကျွန်းစုများအား စပိန်ဘုရင် ဒုတိယမြောက်ဖိလစ်ကို ဂုဏ်ပြုသည့် အနေနှင့် လာ့ အစ်စလာ ဖီလီပီနာ ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ၁၅၆၅ ခုနှစ်တွင် မက္ကဆီကိုစီးတီးမှ မစ်ဂူယယ် လိုပက်ဇ် ဒီ လယ်ဂပ်ဇီ ရောက်ရှိလာပြီးနောက် ကျွန်းစုများပေါ်တွင် ပထမဆုံး စပိန်တို့၏ အခြေချနေထိုင်မှုကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.cebucitytour.com/about-cebu/history/ |title= History of Cebu |publisher= Cebu City Tour |accessdate=February 22, 2013}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်သည် စပိန်အင်ပိုင်ယာ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု အဖြစ် နှစ်ပေါင်း ၃၀၀ ကျော်မျှ တည်ရှိခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် အဓိက ကိုးကွယ်သည့်ဘာသာမှာ ကက်သလစ် ဘာသာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် မနီလာမှာ ပစိဖိတ်ဖြတ်သန်း ကုန်သွယ်မှု အတွက် အနောက်ဘက် အချက်အချာ ဒေသ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး အာရှအား မက္ကဆီကိုနိုင်ငံရှိ အာကာပူလ်ကိုမြို့ နှင့် မနီလာ ဂယ်လီယွန်ဟု ခေါ်သည့် ကမ္ဘာပတ် စပိန် ကုန်သွယ် သင်္ဘောများဖြင့် ဆက်သွယ်ပေးခဲ့သည်။<ref name=Kane>{{cite book|last = Kane|first = Herb Kawainui|authorlink = Herb Kawainui Kane|editor = Bob Dye|chapter = The Manila Galleons|title = Hawaiʻ Chronicles: Island History from the Pages of Honolulu Magazine|volume = I|publisher =University of Hawaii Press|year = 1996|location = Honolulu|pages = 25–32|isbn = 978-0-8248-1829-6}}</ref> ၁၉ ရာစုမှ ၂၀ ရာစုသို့ ပြောင်းလဲလာသော အခါတွင် ဖိလစ်ပိုင်တော်လှန်ရေး ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ထိုမှ တဆင့် ခေတ္တမျှသာ သက်တမ်းရှိသော ပထမဆုံး ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတနိုင်ငံတော်ကို မွေးဖွားပေးခဲ့ကာ ထို့နောက်တွင် သွေးစွန်းသော ဖိလစ်ပိုင်-အမေရိကန် စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref name=Constantino1975 /> ထိုစစ်ပွဲကြောင့် အပါအဝင် နောက်ဆက်တွဲ ဖြစ်ပွားသော ကာလဝမ်းရောဂါကပ်ဘေးကြောင့် စစ်ပွဲတွင် ပါဝင်တိုက်ခိုက်သူ ထောင်ဂဏန်း နှင့် အရပ်သား သောင်းဂဏန်း သေဆုံးခဲ့ရသည်။<ref name=Gates /><ref name=reCasualties>{{citation |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1683&dat=20040208&id=gbIaAAAAIBAJ&sjid=GEUEAAAAIBAJ&pg=5222,6070988 |archive-url=https://archive.today/20121208131624/http://news.google.com/newspapers?nid=1683&dat=20040208&id=gbIaAAAAIBAJ&sjid=GEUEAAAAIBAJ&pg=5222,6070988 |dead-url=yes |archive-date=December 8, 2012 |author=Guillermo, Emil |title=A first taste of empire |journal=Milwaukee Journal Sentinel |date=February 8, 2004 |pages=03J}}</ref><ref>{{cite book|last1=Cliff|first1=Andrew|last2=Haggett|first2=Peter|last3=Smallman-Raynor|first3=Matthew|title=Deciphering Global Epidemics: Analytical Approaches to the Disease Records of World Cities, 1888–1912|url=https://books.google.com/books?id=nR4it-IuLpEC|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-47266-1|page=[https://books.google.com/books?id=nR4it-IuLpEC&pg=PA21&dq=philippine 21]}}</ref><ref>{{cite book|last=Burdeos|first=Ray L.|title=Filipinos in the U.S. Navy & Coast Guard During the Vietnam War|url=https://books.google.com/books?id=tN__4jLTnd8C|year=2008|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4343-6141-7|page=[https://books.google.com/books?id=tN__4jLTnd8C&pg=PA14&dq=250,000+1,000,000 14]}}</ref> ဂျပန်တို့ ဝင်ရောက်သိမ်းယူသည့် အချိန်မှလွဲ၍ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ပြီးသည့် အချိန်အထိ ကျွန်းများ၏ အချုပ်အခြာအာဏာကို ထိန်းချုပ်ထားခဲသည်။ ထို့နောက်တွင် ဖိလစ်ပိုင်အား လွတ်လပ်သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှ စ၍ တပေါင်းတစည်းတည်းဖြစ်သော အချုပ်အခြာအာဏာနိုင်ငံသည် ဆူညံပွက်လောရိုက်နေသော ဒီမိုကရေစီစနစ်၏ အတွေ့အကြုံကို မကြာခဏ တွေ့ကြုံခံစားခဲ့ရပြီး အကြမ်းမဖက်သော တော်လှန်ရေးဖြင့် အာဏာရှင်စနစ်ကို တွန်းလှန်ခဲ့ခြင်းလည်း အပါအဝင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url = http://www.stuartxchange.org/DayFour.html|title = The Original People Power Revolution|accessdate = February 28, 2008|publisher = Quartet| page= 77}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် ကုလသမဂ္ဂ၊ [[ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့]]၊ အာဆီယံ၊ [[အေးပက်|အာရှ-ပစိဖိတ် စီးပွားရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့]] နှင့် အရှေ့အာရှ ထိပ်သီးနိုင်ငံများ အဖွဲ့တို့ကို စတင်တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သောနိုင်ငံဖြစ်သည်။ ထို့ပြင့် အာရှဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ်၏ ဌာနချုပ် တည်ရှိရာ နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|title = Departments and Offices|url = http://www.adb.org/about/departments-offices#tabs-0-1|website = Asian Development Bank|publisher = Asian Development Bank|accessdate = November 26, 2015|last = admin}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်အား ထွန်းသစ်စ ဈေးကွက်နိုင်ငံ နှင့် စက်မှုပြောင်းလဲရေး နိုင်ငံအသစ် အဖြစ် မှတ်ယူကြပြီး <ref name=goldmann11>{{cite web|url=http://www.chicagobooth.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20'07-goldmansachs.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110810095039/http://www.chicagobooth.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20%2707-goldmansachs.pdf|title=The N-11: More Than an Acronym |publisher=[[The Goldman Sachs Group, Inc.]]|archivedate=August 10, 2011|date=March 28, 2007}}</ref> စိုက်ပျိုးရေးကို အခြေခံသော စီးပွားရေးမှ ဝန်ဆောင်မှုနှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်မှုတို့သို့ ပိုမို အခြေခံသော စီးပွားရေး အဖြစ် ပြောင်းလဲလျက် ရှိသည်။ <ref name=CIAfactbookPhilEcon>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html#Econ CIA World Factbook, Philippines] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150719222229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |date=July 19, 2015 }}, Retrieved May 15, 2009.</ref> အရှေတောင်အာရှတွင် အရှေ့တီမောနိုင်ငံ နှင့် အတူ ခရစ်ယာန်ဘာသာ အဓိက ကိုးကွယ်ရာ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ အဖြစ် တည်ရှိသည်။ == အမည်ရင်းမြစ် == [[File:Philip II portrait by Titian.jpg|thumb|upright|left|စပိန် ဒုတိယမြောက် ဖိလစ် ဘုရင်]] ဖိလစ်ပိုင်ဟူသော အမည်သည် စပိန် ဒုတိယမြောက် ဖိလစ်ဘုရင်ကို ဂုဏ်ပြု၍ မှည့်ခေါ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ စပိန် စွန့်စားရှာဖွေသူ ရိုင်လိုပက်ဇ် ဒီ ဗီလာလိုဘို က ၎င်း၏ ၁၅၄၂ ခုနှစ် ရှာဖွေရေး ခရီးစဉ်အတွင်း လေးယတ် နှင့် ဆာမားကျွန်းများအား ထိုအချိန်က ဩစတြီးယားမင်းသား ဖြစ်နေသူ ဖိလစ်အား အစွဲပြု၍ ဖဲလီပီးနားဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် လာ့ အစ်စလာ့ ဖီလီပီနာ ဟူသော အမည်သည် ကျွန်းစုအတွင်းရှိ ကျွန်းများအားလုံးကို ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုသော အမည်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုအမည်အား ကျယ်ပြန့်စွာ မသုံးနှုန်းမီက အခြားအမည်များ ဖြစ်သော အစ်စလာ့ ဒယ် ပိုနီယန်တေး (အနောက်ဘက်မှ ကျွန်းများ) နှင့် မဂျဲလင်ပေးခဲ့သည့် အမည်ဖြစ်သော ဆန် လာဇာရို စသော အမည်များကို အသုံးပြု၍လည်း စပိန်တို့မှ ထိုကျွန်းများကို ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုခဲ့သည်။{{sfn|Scott|1994 |page=[https://books.google.com/books?id=15KZU-yMuisC&pg=PA6 6]}}<ref name="Spate">{{Cite book |url=http://epress.anu.edu.au/spanish_lake/mobile_devices/ |chapterurl=http://epress.anu.edu.au/spanish_lake/mobile_devices/ch04s05.html |title=The Spanish Lake – The Pacific since Magellan, Volume I |chapter=Chapter 4. Magellan's Successors: Loaysa to Urdaneta. Two failures: Grijalva and Villalobos |last=Spate |first=Oskar H.K. |publisher=Taylor & Francis |year=1979 |page=97 |isbn=978-0-7099-0049-8 |accessdate=January 7, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916101633/http://epress.anu.edu.au/spanish_lake/mobile_devices/ |archive-date=September 16, 2008 |dead-url=yes }}</ref><ref name="Friis">{{Cite book |url=https://books.google.com/?id=veuwAAAAIAAJ&cd=5&dq=islas+del+poniente+san+lazaro&q=islas+del+poniente#search_anchor |title=The Pacific Basin: A History of Its Geographical Exploration |editor-last=Friis |editor-first=Herman Ralph |publisher=American Geographical Society |year=1967 |page=369 }}</ref><ref name="Galang">{{Cite book |url=https://books.google.com/?id=lt5uAAAAMAAJ&cd=2&dq=islas+del+poniente+san+lazaro&q=islas+del+poniente+#search_anchor |title=Encyclopedia of the Philippines, Volume 15 |editor-link=Zoilo Galang |editor-last=Galang |editor-first=Zoilo M. |publisher=E. Floro |edition=3rd|year=1957|page=46}}</ref><ref name="Cambridge1">{{Cite book |url=https://books.google.com/?id=jtsMLNmMzbkC&printsec=frontcover#v=onepage&q |title=The Cambridge History of Southeast Asia – Volume One, Part Two – From c. 1500 to c. 1800 |last=Tarling |first=Nicholas |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |page=[https://books.google.com/books?id=jtsMLNmMzbkC&pg=PA12&dq=#v=onepage&q&f=false 12] |isbn=978-0-521-66370-0 }}</ref> ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ တရားဝင်အမည်သည် သမိုင်းတလျှောက်တွင် အကြိမ်ကြိမ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ဖိလစ်ပိုင်တော်လှန်ရေး ကာလအတွင်းတွင် တော်လှန်ရေးအစိုးရဖြစ်သော မာလိုလော့စ် ကွန်ဂရက်မှ ရီပတ်ဘလစ်ကာ ဖိလစ်ပီနာ သို့ မဟုတ် ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတနိုင်ငံ ကို ထူထောင်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ဖူးသည်။ စပိန်-အမေရိကန်စစ် (၁၈၉၈) မှ ဖိလစ်ပိုင်-အမေရိကန်စစ် (၁၈၉၉-၁၉၀၂) ကို ဖြတ်သန်း၍ ဓနသဟာယနိုင်ငံ ဖြစ်သည့်အချိန် (၁၉၃၅-၁၉၄၆) အထိပင် အမေရိကန် ကိုလိုနီ အာဏာပိုင်များက နိုင်ငံအား ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းများဟု ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုခဲ့ကြပြီး စပိန်အမည်မှ ဘာသာပြန်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Constantino1975">{{cite book |last1=Constantino |first1=R |title=The Philippines: a Past Revisited |date=1975 |publisher=Tala Pub. Services |location=Quezon City }}</ref> ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ပြီးသည့် အချိန်တွင် နိုင်ငံ၏ တရားဝင်အမည်သည် ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတနိုင်ငံဖြစ်လာခဲ့သည်။ {{Clear}} == သမိုင်း == ===သမိုင်းမတင်မီခေတ်=== [[File:Tabon Cave 2014 04.JPG|thumb|တာဘွန်းဂူများသည် ဖိလစ်ပိုင်ရှိ ရှေးအကျဆုံး လူတို့၏ ရုပ်ကြွင်းများ (တာဘွန်းလူ)ကို တွေ့ရှိရာ နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်။]] ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် ကာလင်ဂါပြည်နယ် ရိုင်ဇယ်တွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်ခေတ်ကိရိယာများ နှင့် ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများကြောင့် ကျွန်းစုများတွင် နေထိုင်ခဲ့သော အစောဆုံး ဟိုမီနင်းလူသားများရှိကြောင်း သက်သေအထောက်အထားကို လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇၀၉,၀၀၀ အထိ တွန်းပို့ပေးခဲ့သည်။ <ref>{{cite journal |title=Earliest known hominin activity in the Philippines by 709 thousand years ago |url=https://archive.org/details/nature-uk_2018-05-10_557_7704/page/183 |first1=T.|last1=Ingicco |first2=G.D.|last2=van den Bergh |first3=C.|last3=Jago-on |first4=J.-J.|last4=Bahain |first5=M.G.|last5=Chacón |first6=N.|last6=Amano |first7=H.|last7=Forestier |first8=C.|last8=King |first9=K.|last9=Manalo |first10=S.|last10=Nomade |first11=A.|last11=Pereira |first12=M.C.|last12=Reyes |first13=A.-M.|last13=Sémah |first14=Q.|last14=Shao |first15=P.|last15=Voinchet |first16=C.|last16=Falguères |first17=P.C.H.|last17=Albers |first18=M.|last18=Lising |first19=G.|last19=Lyras |first20=D.|last20=Yurnaldi |first21=P.|last21=Rochette |first22=A.|last22=Bautista |first23=J.|last23=de Vos |date=May 1, 2018 |journal=Nature |volume=557 |issue=7704 |pages=233–237 |doi=10.1038/s41586-018-0072-8 |pmid=29720661 |bibcode=2018Natur.557..233I}}</ref> သို့သော်လည်း ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းစုများတွင် ယနေ့အထိ တွေ့ရှိရသည့် လူတို့၏ ရုပ်ကြွင်းများကို ယူရေနီယမ် အသုံးပြု တွက်ချက်သည့် နည်းလမ်းဖြင့် စိတ်အချရဆုံး စမ်းသပ်တွေ့ရှိထားသည်မှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၇,၀၀၀မှ ကာလျောင်းလူ၏ ခြေထောက်အရိုးများပင်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/philippines/7924538/Archaeologists-unearth-67000-year-old-human-bone-in-Philippines.html |title=Archaeologists unearth 67000-year-old human bone in Philippines |date=August 4, 2010 |accessdate=August 4, 2010 |location=London |work=The Daily Telegraph |first=Barney |last=Henderson}}</ref> ယခင်က ထိုထက်စောစီးစွာ တွေ့ရှိရသည်မှာ ကာဘွန်အသုံးပြု တွက်ချက်သည့် နည်းလမ်းဖြင့် စမ်းသပ်ထားသည့် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၆,၅၀၀ မှ ပလာဝမ်ရှိ တာဘွန်းလူများ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/?id=pd6AAAAAMAAJ&q=tabon+man |title=The Tabon Caves: Archaeological Explorations and Excavations on Palawan |author=Fox, Robert B. |year=1970 |page=44 |accessdate=December 16, 2009 |publisher=National Museum |asin=B001O7GGNI}}</ref>{{sfn|Scott|1984|p=15}} နီဂရီတိုများသည် ကျွန်းစုများတွင် အစောဆုံးနေထိုင်သော လူများဖြစ်သောလည်း ၎င်းတို့၏ ဖိလစ်ပိုင်တွင် ပထမဆုံး အခြေချနေထိုင်မှုကို စိတ်ချရသည့် နည်းလမ်းဖြင့် စမ်းသပ်ထားခြင်း မရှိပေ။{{sfn|Scott|1984|ps=, "Not one roof beam, not one grain of rice, not one pygmy Negrito bone has been recovered. Any theory which describes such details is therefore pure hypothesis and should be honestly presented as such."|p=138}} ရှေးခေတ် ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးများ၏ ဇာစ်မြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေသာ သီအိုရီအချို့ရှိသည်။ အက်ဖ် လန်ဒါ ဂျိုကာနို၏ သီအိုရီ အရ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် ဒေသတွင်း၌ပင် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ဝီလ်ဟမ် ဆိုလ်ဟိမ်း၏ ကျွန်းဇာစ်မြစ်သီအိုရီ အရ <ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=SiOgq0OPT_MC&pg=PA57&lpg= |title=Archaeology and Culture in Southeast Asia: Unraveling the Nusantao |last=Solheim |first=Wilhelm G. |last2=Bulbeck |first2=David |last3=Flavel |first3=Ambika |date=2006 |publisher=UP Press |isbn=978-971-542-508-7 |pages=57–139 |language=en}}</ref> ဘီစီ ၄၈,၀၀၀ မှ ၅,၀၀၀ ခုနှစ် အတွင်း ယခု ပင်လယ်ရေအောက်သို့ မြုပ်နေသာ ဆွန်ဒါလန်း ကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းမှ တဆင့် ကျွန်းစုများသို့ လူများ တဖြည်းဖြည်း ရောက်ရှိလာခြင်း ဖြစ်ပြီး အများကြီး တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပြောင်းရွှေ့လာခြင်းမဟုတ်ဟု ဆွေးနွေးထားသည်။ အော်စထရိုနီးရှန်း ချဲ့ထွင်မှု သီအိုရီ အရ ထိုင်ဝမ်မှ မလာယို-ပိုလီနီးရှန်း လူမျိုးများသည် ဖိလစ်ပိုင်သို့ ဘီစီ ၄,၀၀၀ ခန့်တွင် ပြောင်းရွှေ့လာခဲ့ပြီး နဂိုမူလလူများနေရာတွင် ဝင်ရောက် အစားထိုး နေထိုင်ကြသည်ဟု ရှင်းပြထားသည်။<ref name=mijares2006>{{cite journal|last=Mijares|first=Armand Salvador B.|year=2006|url=http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140707050814/http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9|archivedate=July 7, 2014|title=The Early Austronesian Migration To Luzon: Perspectives From The Peñablanca Cave Sites|journal=Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association|issue=26|pages=72–78|archive-date=7 July 2014|access-date=10 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707050814/http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 |access-date=10 March 2019 |archive-date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130823055847/http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 |accessdate=10 March 2019 |archivedate=23 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130823055847/http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 }}</ref> ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ သက်သေများအရ အများစု လက်ခံထားသည့် သီအိုရီမှ ထိုင်ဝမ်မှ ပြောင်းရွှေ့လာသည်ဆိုသော သီအိုရီဖြစ်ပြီး ထိုသီအိုရီအရ ယန်စီမြစ်ဝှမ်းရှိ လျံဇူးယဉ်ကျေးမှု အစရှိသော ယဉ်ကျေးမှုလောကများမှ ဆင်းသက်လာသော<ref>{{cite book|last1=Bellwood|first1=Peter|title=The Global Prehistory of Human Migration|date=2014|page=213}}</ref> ထိုင်ဝမ်မှ အော်စထရိုနီးရှန်းများသည် ဘီစီ ၄,၀၀၀ ခန့်တွင် ဖိလစ်ပိုင်သို့ စတင်ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ပြီး အစောပိုင်းရောက်ရှိနေသူများနေရာတွင် အစားထိုး ဝင်ရောက်ခဲ့သည် ဟု ယူဆထားကြသည်။<ref name=mijares2006 /><ref name="solheim">{{cite book |url=http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080803020434/http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf |archivedate=August 3, 2008 |title=Origins of the Filipinos and Their Languages |last=Solheim |first=Wilhelm G., II. |date=January 2006 |accessdate=August 27, 2009}}</ref> ကျောက်ခေတ်သစ်ကာလအတွင်း ကျောက်စိမ်းယဉ်ကျေးမှု တည်ရှိခဲ့သည်ဟု ယူဆရပြီး ဖိလစ်ပိုင်တွင် ဘီစီ ၂,၀၀၀ ခုနှစ်ခန့်က အထိ ရှေးကျသည့် ကျောက်စိမ်းဖြင့် အနုစိတ်ထွင်းထုထားသော လက်မှုပစ္စည်းများကို သောင်းဂဏန်းမျှ တွေ့ရှိရသည်။{{sfn|Scott|1984|p=17}}<ref>{{cite book|last1=Bellwood|first1=Peter|title=Pathos of Origin|date=2011|pages=31–41}}</ref> ကျောက်စိမ်းသည် အနီးအနားရှိ ထိုင်ဝမ်မှ ရောက်ရှိလာခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြပြီး အရှေ့တောင်အာရှ၏ ကုန်းမကြီးနှင့် ကျွန်းများတွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။ ထိုလက်မှုပစ္စည်းများကြောင့် သမိုင်းမတင်မီခေတ်က အရှေ့တောင်အာရှ လူ့အဖွဲ့အစည်းများကြားတွင် အကွာအဝေး ရှည်လျားစွာ ဆက်သွယ်မှုရှိသည်ဆိုသော အချက်အတွက် သက်သေဖြစ်သည်။ <ref>{{cite book|last1=Hsiao-Chun|first1=Hung|title=Ancient jades map 3,000 years of prehistoric exchange in Southeast Asia|date=2007}}</ref> ဘီစီ ၁၀၀၀ ခုနှစ်သို့ ရောက်သော အခါတွင် ကျွန်းစုများတွင် နေထိုင်သူများသည် လူမှုအဖွဲ့အစည်း ၄ ခု အဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့မှာ မုဆိုး-ရှာဖွေစုဆောင်းသူ လူမျိုးစုများ၊ စစ်သူရဲလူမျိုးစုများ၊ တောင်ကုန်းနေ ဓနရှင်အုပ်စိုးသော လူမျိုးစုများ နှင့် ဆိပ်ကမ်းနေ လူမျိုးစုများတို့ ဖြစ်ကြသည်။ <ref>{{cite journal|author = Legarda, Benito, Jr. |journal = Kinaadman (Wisdom) A Journal of the Southern Philippines |title = Cultural Landmarks and their Interactions with Economic Factors in the Second Millennium in the Philippines |volume = 23 |year = 2001 |page = 40}}</ref> ===ကိုလိုနီ မတိုင်မီခေတ်=== [[File:Naturales 4.png|thumb|upright|left|ဘောက်ဆာကုတ်ဒက်စ် ဟု ခေါ်သော မှတ်တမ်းမှ ကာဒါတွမ် သို့မဟုတ် တူမော ဟုခေါ်သော သူကောင်းမျိုးကို ဖော်ပြထားသောပုံ]] ယခုအချိန်တွင် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ သမိုင်းမတင်မီခေတ်နှင့် အစောပိုင်းသမိုင်းကို ခွဲခြားထားသော အပိုင်းအခြားမှာ အေဒီ ၉၀၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၁ ရက် ဖြစ်ပြီး ထိုနေ့မှာ လာဂူးနား ကြေးနီပြားပေါ်တွင် ရေးထိုးထားသော ဂရီဂိုးရီးယန်း ပြက္ခဒိန်နှင့် ညီမျှသော နေ့စွဲ ဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ အစောဆုံး မပျက်မစီးကျန်ရစ်သော မှတ်တမ်းစာ လည်း ဖြစ်သည်။ <ref name=Postma1992>{{cite journal|url=http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/1033/1018|title=The Laguna Copper-Plate Inscription: Text and Commentary|last=Postma|first=Antoon|journal=Philippine Studies|volume=40|issue=2|pages=182–203|date=1992|archive-date=8 December 2015|access-date=18 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208053836/http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/1033/1018|url-status=dead}}</ref> ထိုနေ့မှာ မနုဿဗေဒပညာရှင်တို့မှ ဖိလစ်ပိုင်၏ တိုးတက်လာသော အချိန်အပိုင်းအခြားဟု သတ်မှတ်ထားသည် ၁ရာစု မှ ၁၄ ရာစု ၏ အလယ်ဖြစ်သည်။ တိုးတက်လာသော အချိန်အပိုင်းအခြားမှာ လူအဖွဲ့အစည်း နှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပုံစံများ အသစ်ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း၊ လူမှုရေးဆိုင်ရာ အဆင့်အတန်းများ ကွဲပြား၍ အထူးပြုအလုပ်များ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း နှင့် ဒေသတွင်းနှင့် နိုင်ငံတကာသို့ ကုန်သွယ်မှုများ ပြုလုပ်လာခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ <ref name="Jocano2001">{{cite book | last = Jocano | first = F. Landa | title = Filipino Prehistory: Rediscovering Precolonial Heritage | publisher = Punlad Research House, Inc. | date = 2001 | location = Quezon City | pages = | volume = | edition = | url = | doi = | id = | isbn = 978-971-622-006-3 }}</ref> ၁၃၀၀ ခုနှစ်များသို့ ရောက်သောအခါတွင် ကမ်းရိုးတန်းရှိ ကျယ်ပြန့်သော မြို့ရွာဒေသများမှာ တိုးတက်နေသော ကုန်သွယ်ရေးဌာနများ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး လူ့အဖွဲ့အစည်း အပြောင်းအလဲအတွက် ဗဟိုချက်မ ဖြစ်လာခဲ့ကာ ရှုပ်ထွေးသော ဘဝပုံစံများဆီသို့ လမ်းပြခေါ်ဆောင်သွားခဲ့သည်။ ထို သွင်ပြင်လက္ခဏာကို ဖိလစ်ပိုင် မနုဿဗေဒပညာရှင် အက်ဖ် လန်ဒါ ဂျိုကာနိုက ဖိလစ်ပိုင် အစောပိုင်းသမိုင်း၏ ဘာရန်ဂစ်အစိတ်အပိုင်းဟု အမည်ပေးခဲ့ပြီး ထိုအချိန်ကာလမှာ ၁၄ ရာစု အစမှ စပိန်ကိုလိုနီနယ်ချဲ့တို့ ရောက်ရှိလာပြီး ဖိလစ်ပိုင်၏ ကိုလိုနီခေတ်စသည့် အချိန် အထိပင် ဖြစ်သည်။<ref name="Jocano2001" /> အေဒီ ၁ ရာစုတွင် သံကို တွေ့ရှိခဲ့သည်မှ စ၍ ထင်ရှားသော လူမှုရေးနှင့် စီးပွားရေး အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ထို့အတွက်ကြောင့် မြို့ရွာဒေသများ ကြီးမားကျယ်ပြန့်လာခဲ့ကာ အလွှာခွဲခြားခြင်းနှင့် အထူးပြုလုပ်ကိုင်ခြင်း စသော လူမှုဘဝ ပုံစံအသစ်များ ဖြစ်ထွန်းလာခဲ့သည်။<ref name="Jocano2001" /> ဤလူ့အဖွဲ့အစည်းများထဲမှ အချို့ အထူးသဖြင့် မြစ်ကြီးများ၏ မြစ်ဝ သို့မဟုတ် မြစ်ဝအနီးတွင်ရှိသော ကမ်းရိုးတန်းမြို့ရွာဒေသများ<ref name="Junker1999">{{cite book|last1=Junker|first1=L|title=Raiding, Trading, and Feasting the Political Economy of Philippine Chiefdoms|url=https://archive.org/details/raidingtradingfe0000junk|date=1999|publisher=University of Hawaiì Press|location=Honolulu}}</ref>မှာ နောက်ဆုံးတွင် အရှေ့တောင်အာရှ၏ အစောပိုင်း ကုန်သွယ်ရေး အင်အားကြီးနိုင်ငံများနှင့် သိသာသော ပမာဏတစ်ခုမျှ ကုန်သွယ်မှုပြုသည် အထိ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် အိန္ဒိယ ယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးသော မလေးရှားပြည် နှင့် ဂျားဗားပြည် တို့အပြင် တရုတ်ရှိ မင်းဆက်အမျိုးမျိုး<ref name="Junker1999"/> ထိုင်း,<ref name="Miksic2009">{{Cite book |title=Southeast Asian Ceramics: New Light on Old Pottery |last=Miksic |first=John N. |publisher=Editions Didier Millet |year=2009 |isbn=978-981-4260-13-8}}</ref> နှင့် နောက်ပိုင်းတွင် မွတ်စလင် စူလတန်နယ် ဘရူနိုင်း{{sfn|Scott |1994}}တို့ ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင် ဗီယက်နမ် <ref name="Miksic2009" /> ဂျပန် <ref name="Sals2005">{{cite book | last = Sals | first = Florent Joseph | author-link = | title = The history of Agoo : 1578–2005 | publisher = Limbagan Printhouse | date = 2005 | location = La Union | pages = 80 | language = English}}</ref> နှင့် အခြားသော အော်စထရိုနီးရှန်း တိုင်းပြည်များ<ref name="autogenerated3">{{cite web|title=Timeline of history|url=http://valoable1.webs.com/timelineofhistory.htm|accessdate=October 9, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091123061819/http://valoable1.webs.com/timelineofhistory.htm|archivedate=November 23, 2009}}</ref> နှင့်လည်း ကုန်သွယ်မှုပြုခဲ့ကြသည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ တွေ့ရှိချက်များ အရ တရုတ်တို့နှင့် ကုန်သွယ်ခြင်းသည် တန်မင်းဆက် လက်ထက်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး ဆောင်မင်းဆက် လက်ထက်တွင် ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်။{{sfn|Scott |1994}} အေဒီ ၂ ရာစုသို့ ရောက်သော အခါတွင် ဖိလစ်ပိုင်ရှိ အချို့သော (အကုန်မဟုတ်ပေ) လူ့အဖွဲ့အစည်းများသည် တရုတ်သို့ ကိုယ်စားလှယ်များ စေလွှတ်ပြီး တရုတ်တော်ဝင်နန်းတော်မှ သတ်မှတ်ထားသော အစွယ်အပွား စနစ်တွင် ပါဝင်ခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ {{sfn|Scott |1994}} ထိုသို့သော အစွယ်အပွားနိုင်ငံများသည် တရုတ်ဗဟိုပြု စနစ်ကို လက်ခံကြရပြီး ထိုစနစ်မှ တရုတ်နှင့် တော်ဝင်နန်းတော်တို့အား ကမ္ဘာ၏ ယဉ်ကျေးမှု ဗဟိုဌာန အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင်၏ အစောပိုင်း လူ့အဖွဲ့အစည်းများသည် ထိုစနစ်ကို ကျင့်သုံးခြင်းဖြင့် တရုတ်နှင့် ကုန်သွယ်ရန် လိုအပ်ချက်ကို ဖြည့်ဆည်းနိုင်ခဲ့သော်လည်း ထိုအခြေအနေသည် စစ်ရေး နိုင်ငံရေး အရ ထိန်းချုပ်နိုင်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ် အမှန်တကယ် မသက်ရောက်ခဲ့ပေ။ {{sfn|Scott |1994}}<ref name="Junker1999" /> [[File:Rice terraces.png|thumb|လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော်ကပင် အီဖုဂေါင်း/အီဂိုရော့ လူမျိုးများသည် မတ်စောက်သော တောင်ကုန်းဒေသများတွင် လှေကားထစ် စိုက်ပျိုးရေး စနစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။]] အစောပိုင်း ဖိလစ်ပိုင်လူ့အဖွဲ့အစည်းများ အင်ဒိုနီးရှား နှင့် မလေးရှားရှိ နိုင်ငံအဆင့် အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ဆက်ဆံရေးနှင့် ပတ်သက်၍မူ ဒဏ္ဍာရီများတွင် အစောပိုင်း ဖိလစ်ပိုင် လူ့အဖွဲ့အစည်းများသည် သီရိဝိဇယ အင်ပိုင်ယာနှင့် ဆက်ဆံရေး ရှိကြောင်း ပြောလေ့ရှိသော်လည်း ထိုသို့ ဆက်ဆံရေး ရှိကြောင်းကို သက်သေပြနိုင်မည့် မည်သို့သော ရှေးဟောင်း သုတေသန အထောက်အထားကိုမှ မတွေ့ရှိခဲ့ရပေ။ <ref name="Jocano2001" />သို့သော်လည်း အခြားတစ်ဖက်တွင် မာဂျာပါဟစ် အင်ပိုင်ယာ နှင့် ကုန်သွယ်မှု ပြုခဲ့ကောင်းကိုမူ လုံလောက်သော အထောက်အထား များ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="JocanoJr2012">{{Cite book |title=A Question of Origins |last=Jocano |first=Felipe Jr. |date=August 7, 2012 |work=Arnis: Reflections on the History and Development of Filipino Martial Arts |publisher=Tuttle Publishing |isbn=978-1-4629-0742-7 |editor-last=Wiley |editor-first=Mark |language=en}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်၏ အစောပိုင်း လူ့အဖွဲ့အစည်းများအပေါ်တွင် အိန္ဒိယတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု မည်မျှ အတိုင်းအတာ အထိ ရှိသည် နှင့် မည်သို့ ရှိသည် ဆိုသော အချက်မှာ အရှေ့တောင်အာရှ သမိုင်းပညာရှင်များကြားတွင် အငြင်းပွားစရာ အချို့ ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ <ref name="Jocano2001" /><ref name="Osborne2004">{{cite book | last = Osborne | first = Milton | title = Southeast Asia: An Introductory History | publisher = Allen & Unwin | date = 2004 | location = Australia | pages = | volume = | edition = Ninth | url =https://archive.org/details/southeastasiaint0000osbo_v1c2| doi = | id = | isbn = 978-1-74114-448-2 }}</ref> သို့သော်လည်း လက်ရှိတွင် ပညာရှင် အများ သဘောတူညီမှု ရထားသည်မှာ ထိုစဉ်က အိန္ဒိယနှင့် ဖိလစ်ပိုင်ကြားတွင် တိုက်ရိုက် ကုန်သွယ်မှု အနည်းငယ်မျှသာ ရှိသည် သို့မဟုတ် လုံးဝ မရှိသလောက် ဖြစ်သည် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ <ref name="Jocano2001" /><ref name="Osborne2004" /> အိန္ဒိယ၏ ယဉ်ကျေးမှု လက္ခဏာများ ဖြစ်သော စကားလုံး အသုံးအနှုန်း များနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ကိုးကွယ်မှုများ<ref name="JocanoJr2012" />မှာ ၁၀ ရာစုမှ ၁၄ ရာစု အစောပိုင်းအတွင်း စိမ့်ဝင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး အစောပိုင်း ဖိလစ်ပိုင် လူ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ဟိန္ဒူမာဂျာပါဟစ် အင်ပိုင်ယာတို့ ကြားရှိ ဆက်ဆံရေးမှ တဆင့် ရောက်ရှိလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ <ref name="Jocano2001" /> ထို့ကြောင့် ဖိလစ်ပိုင် ကျွန်းစုများသည် မဟာအိန္ဒိယ ယဉ်ကျေးမှုဇုံ၏ အပြင်ဘက် အစွန်းတွင် ရှိသော နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ (အခြားသောနိုင်ငံများမှာ အာဖဂန်နစ္စတန် နှင့် တောင်ဗီယက်နမ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Osborne2004" /> ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းစုများ၏ အစောပိုင်းလူ့အဖွဲ့အစည်းများ၏ သွင်ပြင်လက္ခဏာမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် အဆင့်အတန်း ၃ ခု ခွဲခြားထားသည်။ <ref name="Jocano2001" /><ref name="Junker1999" /> ကွဲပြားသော ယဉ်ကျေးမှုများတွင် ထိုအဆင့်အတန်း ၃ခုကို ကွဲပြားသော အသုံးအနှုန်းများဖြင့် ဖော်ပြလေ့ ရှိသော်လည်း မပြောင်းမလဲ ရှိသည်မှာ အထက်တန်းစာ သူကောင်းမျိုး အဆင့်၊ လွတ်လပ်သော လူ အဆင့် နှင့် အလီပင် သို့ မဟုတ် အိုရီပန်ဟု ခေါ်သော ကြွေးမြီရှိသူ မှီခိုအဆင့်တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Jocano2001" /><ref name="Junker1999" /> သူကောင်းမျိုး အဆင့်တွင် ပါဝင်သူများထဲတွင် နိုင်ငံအုပ်ချုပ်ရေး တာဝန်ကိုယူထားသော ဒါတု များ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်သည့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ အစုအဖွဲ့များ ဖြစ်သော ဘာရန်းဂေး သို့မဟုတ် ဒူလိုဟန်တို့အား ဦးဆောင်ဦးရွက် ပြုကြသည်။ ထိုဘာရန်ဂေးများ ပေါင်းစပ်ကြသည့် အခါတွင် ပိုမိုကြီးပြသော မြို့ရွာဒေသများကို တည်ထောင်ကြသည် သို့မဟုတ် ပထဝီ အနေအထားရ ပိုမို၍ လျော့ရဲသော မဟာမိတ် အဖွဲ့များ,<ref name="Junker1999" /> အဖြစ် နေထိုင်လေ့ ရှိကြလေသည်။<ref name="Junker1999" /> ထိုအစုအဖွဲ့များတွင် အသက်အကြီးဆုံး သို့မဟုတ် လူအလေးစား ခံရဆုံး သူအား ထိပ်ဆုံး ဒါတု အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြပြီး လာကန်၊ ဆူလတန်၊ ရာဂျာ သို့မဟုတ် ပိုမို၍ လုပ်သက်ရင့်သော ဒါတု ဟု အမျိုးမျိုး ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။{{sfn|Scott |1994}}<ref name="Jocano2001" /><ref name="Legarda, Benito, Jr. 2001 40">{{Cite journal|author = Legarda, Benito, Jr. |journal = Kinaadman (Wisdom) A Journal of the Southern Philippines |title = Cultural Landmarks and their Interactions with Economic Factors in the Second Millennium in the Philippines |volume = 23 |year = 2001 |page = 40 |ref = harv}}</ref> ====အစောပိုင်း သမိုင်းဝင် ကမ်းရိုးတန်း မြို့ပြနိုင်ငံများနှင့် အစိုးရများ==== [[File:Laguna Copperplate Inscription.gif|thumb|အေဒီ ၉၀၀ ခုနှစ်တွင် တွေ့ရသောလာဂူးနား ကြေးပြားစာသည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတွင် အစောဆုံးတွေ့ရသော သမိုင်းမှတ်တမ်းဖြစ်ပြီး လာဂူးနား၊ လမ်ဘန်းတွင် တွေ့ရှိခဲ့သည်။]] ထိုမြို့ပြနိုင်ငံနှင့် ပြည်ထောင်များ၏ အစောဆုံးသမိုင်းမှတ်တမ်းမှာ လာဂူးနား ကြေးပြားစာပေါ်တွင် တွေ့ရပြီး ထိုမှတ်တမ်းမှ တာဂါးလော့ နိုင်ငံဖြစ်သော တွန်ဒို (အေဒီ ၉၀၀ မတိုင်မီ မှ အေဒီ ၁၅၈၉) နှင့် တွန်ဒိုအနီးတဝိုက်တွင် တည်ရှိမည်ဟု ယူဆရသော အခြားဒေသ နှစ်ခု သုံးခု တို့ အပြင် မင်ဒါနောင်းရှိ ဒီဝါတာတောင် အနီးမှ ဒေသတစ်ခု နှင့် ဂျားဗားကျွန်းပေါ်မှ မီဒန်ဘုရားကျောင်း အစုအဝေးတို့ ကို သွယ်ဝိုက်ရည်ညွှန်းထားသည်။<ref name="Postma1992" /> ထိုနိုင်ငံများ၏ နိုင်ငံရေး ဆက်သွယ်မှု အတိအကျကို ကြေးပြားစာပေါ်တွင် ဖော်ပြထားသည်မှာ မရှင်းသော်လည်း ထိုကြေးပြားစာသည် ဒေသတွင်းနှင့် ဒေသပြင်ပ နိုင်ငံရေးဆက်သွယ်မှုများ အေဒီ ၉၀၀ မတိုင်မီကပင် ရှိခဲ့ကြောင်းကို ပုံမှန်အားဖြင့် လက်ခံထားသည့် သက်သေ အထောက်အထားပင် ဖြစ်သည်။<ref name="Postma1992" />{{sfn|Scott |1994}}<ref name="Junker1999" /> ၁၅၀၀ ခုနှစ်များတွင် အစောဆုံး ဥရောပသား လူမျိုးခွဲဗေဒပညာရှင်များ ရောက်ရှိလာသည့် အခါတွင် တွန်ဒိုအား "လာကန်း" ဟု ခေါ်သည့် အာဏာစက်ပြင်းသည့် ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးမှ အုပ်ချုပ်လျက် ရှိသည်။{{sfn|Scott|1994}}<ref name="Junker1999" /> ၎င်းသည် အဓိက ကုန်သွယ်ရေးဌာန တစ်ခု ဖြစ်လာပြီး တရုတ်ပြည် မင်မင်းဆက်နှင့် ကုန်သွယ်ရေးအား မနီလာ ရာဂျာပြည်နှင့် အတူ ကျွန်းစု တစ်ခုလုံးရှိ ကုန်ပစ္စည်းများအား {{sfn|Scott |1994}} လက်ဝါးကြီးအုပ် ချုပ်ကိုင်ထားခဲ့သည်။<ref name=Ring>{{cite book|url = https://books.google.com/?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA565 |title = International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania |author = Ring, Trudy |author2 = Robert M. Salkin |author3 = Sharon La Boda |last-author-amp = yes |publisher = Taylor & Francis |year = 1996 |pages = 565–569 |isbn = 978-1-884964-04-6 |accessdate = January 7, 2010}}</ref> ထိုကုန်သွယ်ရေးမှာ အလွန်အရေးပါသဖြင့် ယောင်ဂယ်လ်ဘုရင်သည် ကိုချာလောင်း အမည်ရှိသော တရုတ်ဘုရင်ခံအား ကုန်သွယ်ရေးများကို စောင့်ကြည့်နိုင်ရန် ခန့်အပ်ထားခဲ့သည်။<ref>{{cite book|author=Ho Khai Leong|title=Connecting and Distancing: Southeast Asia and China|url=https://books.google.com/books?id=EwnzBiM0LmAC&pg=PA33|year=2009|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=978-981-230-856-6|page=33}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=VbwogbQ3l8UC&pg=PT84&lpg=PT84&dq=Yung+lo+governor+luzon#v=onepage&q=Yung%20lo%20governor%20luzon&f=false|title=In Our Image|accessdate=August 24, 2015|isbn=978-0-307-77543-6|last1=Karnow|first1=Stanley|year=2010}}</ref> နောက်ထပ် ဖိလစ်ပိုင်အတွင်းရှိ ဒေသတစ်ခုအား သမိုင်းမှတ်တမ်းတွင် ရည်ညွှန်းထားခဲ့ခြင်းမှာ ဆောင်မင်းဆက်၏ တရားဝင် သမိုင်းစာအုပ် အတွဲ ၁၈၆ တွင် ဖြစ်ပြီး ၎င်းစာအုပ်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ တိုင်းပြည်ဟု ယူဆသော မာအီပြည်ဟု (အေဒီ ၉၇၁ မတိုင်မီ မှ ၁၃၃၉ အကျော်အထိ) ဖော်ပြထားခဲ့သည်။ ဆောင်မင်းဆက်မှ ကုန်သည်များသည် မာအီသို့ နှစ်စဉ် လာရောက်လေ့ ရှိကြပြီး ၎င်းတို့၏ မှတ်တမ်းများတွင် မာအီ၏ ပထဝီဝင်၊ ကုန်သွယ်သည့် ပစ္စည်းများနှင့် အုပ်စိုးသူ၏ ကုန်သွယ်ရေး အပြုအမူများကို ဖော်ပြထားခဲ့ကြသည်။<ref name="KansaiICIS">{{cite journal |last=Zhenping |first=Wang |title=Reading Song-Ming Records on the Pre-colonial History of the Philippines |journal=Journal of East Asian Cultural Interaction Studies |year=2008 |volume=1 |pages=249–260 |issn=1882-7756 |url=http://www.icis.kansai-u.ac.jp/data/journal01-v1/journal01-19-wang.pdf |archive-date=13 March 2013 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313164616/http://www.icis.kansai-u.ac.jp/data/journal01-v1/journal01-19-wang.pdf |url-status=dead }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.icis.kansai-u.ac.jp/data/journal01-v1/journal01-19-wang.pdf |access-date=3 July 2019 |archive-date=13 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313164616/http://www.icis.kansai-u.ac.jp/data/journal01-v1/journal01-19-wang.pdf }}</ref> တရုတ်ကုန်သည်များမှ မာအီနိုင်ငံသားများသည် ရိုးသားပြီး ယုံကြည်ရသူများ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့သည်။{{sfn|Scott|1984|p=67}} သို့သော်လည်း ထိုမှတ်တမ်းများတွင် မာအီ၏ တည်နေရာကို ရှင်းလင်းစွာ မဖောပြထားသဖြင့် မာအီ၏ တည်နေရာမှာ အငြင်းပွားဖွယ် ဖြစ်နေပြီး အချို့သော ပညာရှင်များက လာဂွန်းနား ပြည်နယ် ဘေးမြို့ နေရာတွင် တည်ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး<ref name="Go2005">{{cite journal | last = Go | first = Bon Juan | title = Ma'I in Chinese Records – Mindoro or Bai? An Examination of a Historical Puzzle | journal = Philippine Studies | volume = 53 | issue = 1 | pages = 119–138 | date = 2005 | url = http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/216/223 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131021221348/http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/216/223 | archivedate = October 21, 2013 | deadurl = no | archive-date = 21 October 2013 | access-date = 3 July 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131021221348/http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/216/223 | url-status = dead }}</ref> အခြားသူများက မင်ဒိုရိုကျွန်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။{{sfn|Scott|1984|p={{page needed|date=August 2018}}}} [[File:Butuan Ivory Seal.jpg|thumb|၁၉၇၀ ဘွမ်တမ်တွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော ၁၀၀၂ ခုနှစ်မှ ဘွမ်တွမ် ဆင်စွယ်တံဆိပ်]] [[File:Joangan, or the Spanish-built Joanga.jpg|thumb|left| ၁၇ ရာစုတွင် ဖရန်စစ္စကို အစ်ဂနာရှိ အယ်လ်စီနာ ရေးသားသော ''Historia de las islas e indios de Bisayas'' (1668) မှ ဗီဆာရန်း အမည်ရှိသော ကာရာကောင်းခေါ် ဖော့တပ်စစ်လှေ ကို ပုံဖော်ရေးဆွဲထားပုံ<ref name="alcina">{{cite book|author=Francisco Ignacio Alcina|title =Historia de las islas e indios de Bisayas|year =1668|url =https://trove.nla.gov.au/work/21366897?selectedversion=NBD197673}}</ref>]] ဆောင်မင်းဆက်၏ တရားဝင် သမိုင်းမှ ထပ်မံရည်ညွှန်းသည်မှာ မင်ဒါနောင်း အရှေ့မြောက်ပိုင်းရှိ ဘူတွမ် ရာဂျားနယ်မြေ ({{circa|before ၁၀၀၁–၁၇၅၆}}) ဖြစ်ပြီး ၎င်းမှာ ဖိလစ်ပိုင် ကျွန်းစုများမှ တရုတ်အင်ပိုင်ယာသို့ ၁၀၀၁ ခုနှစ် မတ်လ ၁၇ ရက်တွင် ပထမဆုံး သံတမန်အဖွဲ့စေလွှတ်သော တိုင်းနိုင်ငံ အဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ဘူတွမ်သည် ဆရီ ဘာတာ ရှားဂျာ ရာဂျာ ၏ လက်အောက်တွင် ထင်ရှားခဲ့ပြီး <ref name="autogenerated3" /> ထိုသူမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ အုပ်စိုးသူလူတန်းစားမှ ဟိန္ဒူနိုင်ငံကို အုပ်ချုပ်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ထိုနိုင်ငံသည် နိုင်ငံတွင်း ရွှေပန်းတိမ် လုပ်ငန်းကြောင့် အင်အားကြီးလာခဲ့ပြီး ချမ်ပါး ယဉ်ကျေးမှုလောက နှင့် သံတမန် အပြိုင်အဆိုင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဘူတွမ်သည် အလွန်ပင် ကြွယ်ဝချမ်းသာခဲ့ပြီး လတ်တလော ဘူတွမ်မှ တူးဖော် ရရှိခဲ့သော ရွှေ ပမာဏသည် ပိုမိုထင်ရှားသော သီရိဝိဇယ နိုင်ငံထက်ပင် ပို၍ များပြားသည်။<ref>{{cite web |url=https://asiasociety.org/new-york/exhibitions/philippine-gold-treasures-forgotten-kingdoms |title=The Kingdom of Butuan |website=Philippine Gold: Treasures of Lost Kingdoms |publisher=Asia Society New York |access-date=2019-03-08 |df=mdy-all}}</ref> သမိုင်းပညာရှင် အီဖရန် အီဆိုရယ်နာ၏ အယူအဆအရ ဗီဆာယန်း ဓားပြအဖွဲ့များသည် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း ဆိပ်ကမ်းမြို့များကို အေဒီ ၁၁၇၄ မှ ၁၁၉၀ အတွင်း လုယက်ခဲ့ကြပြီး အခြား သမိုင်းပညာရှင်များကမူ ထိုဓားပြအဖွဲ့များသည် ဖော်မိုဆာ (ယနေ့ခေတ် ထိုင်ဝမ်) မှ ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref name=inquirer2013-06-13>[http://newsinfo.inquirer.net/421631/raiding-china.htm Jobers Bersales: ''Raiding China'' at Inquirer.net] Retrieved June 13, 2013</ref> ဗီဆာယန်း ဓားပြအဖွဲ့များတွင် ဒါပီတန် ကယ်ဒါတွမ်ပြည်မှ လူများ ပါဝင်ပြီး ၎င်းနိုင်ငံမှာ လေတီ မှ ဒါတု ဆူမန်ဂါ မှ ဘတ်ဘန်း ဟာမူဆာနွမ်း မင်းသမီးအား တရုတ်အင်ပိုင်ယာ အတွင်းသို့ ထိုးဖောက်တိုက်ခိုက်နိုင်သော ၎င်း၏ စစ်အင်အားကို ပြ၍ နှစ်သက်အောင် ပြုလုပ်ပြီးနောက် တည်ထောင်ထားသော တိုင်းနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ သူတို့သည် သူတို့၏ နယ်မြေအား ချမ်းသာကြွယ်ဝပြီး အင်အားကြီးသော ပင်လယ်ကမ်းစပ် နိုင်ငံတော် အဖြစ် ဖန်တီးခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတွင် ၎င်းအား "ဗီဆာယား ၏ ဗင်းနစ်မြို့" ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ <ref name="auto">[http://www.discoverbohol.com/Features/Dauis-History-Part-1.htm History of the Kingdom of Dapitan]. Retrieved February 3, 2017.</ref> ဒဏ္ဍာရီများ အရ မတ်ဒ်ဂျာ-အက်စ် ကယ်ဒါတွမ်ပြည် ({{circa|၁၂၀၀–၁၅၆၉}}) အား သီရိဝိဇယနိုင်ငံ ပျက်သုဉ်းခဲ့သည့် ပြည်တွင်းစစ်ပွဲပြီးနောက်တွင် သီရိဝိဇယရှိ မလေးဒါတု များကို သစ္စာခံသူများက ကျူးကျော်သူ ခိုလာမင်းဆက် နှင့် ၎င်း၏ ရုပ်သေး ရာဂျာ မာကာတူနောင်း ကို ဆန့်ကျင်ပြီး ဗီဆာယားကျွန်းများတွင် လက်ကျန်နိုင်ငံကို ထူထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းအား တည်ထောင်ခဲ့သော ဒါတု ဖြစ်သူ ပူတီသည် ၎င်း၏ တိုင်းပြည်အသစ် နယ်နိမိတ်အား မူလရင်းနေ လူမျိုးစုဖြစ်သော အာတီတို့၏ လူစွမ်းကောင်း မာရီကူဒို ထံမှ ဝယ်ယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="G. Nye Steiger 1929, p. 121">G. Nye Steiger, H. Otley Beyer, Conrado Benitez, ''A History of the Orient'', Oxford: 1929, Ginn and Company, p. 121.</ref> မတ်ဒ်ဂျာ-အက်စ် အား ပါနေးကျွန်းပေါ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ပါနေးကျွန်းဆိုသော အမည်မှာ ပျက်သုဉ်းသွားခဲ့သော ပန်နိုင်းနိုင်ငံ အား အစွဲပြုမှည့်ခေါ်ထားခြင်း ဖြစ်သလို ပန်နိုင်းနိုင်ငံမှ ဆင်းသက်လာသူတို့ နေထိုင်ရာ ဖြစ်သည်။ ပန်နိုင်းသည် [[ဆူမတြာကျွန်း]]ပေါ်တွင် တည်ရှိသော သီရိဝိဇယနိုင်ငံ၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့ အလုပ်အရှုပ်ဆုံး ပင်လယ်ရေကြောင်းသွား လမ်းကြပ်ဖြစ်သည့်<ref>{{cite report |date= November 10, 2014 |url=http://www.eia.gov/countries/analysisbriefs/World_Oil_Transit_Chokepoints/wotc.pdf |section=Strait of Malacca |title=World Oil Transit Chokepoints |dead-url=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20141122053242/http://www.eia.gov/countries/analysisbriefs/World_Oil_Transit_Chokepoints/wotc.pdf |archive-date=2014-11-22 |publisher=U.S. Energy Information Administration}}</ref> [[မလက္ကာရေလက်ကြား]]အား အောင်မြင်စွာ ကာကွယ်နိုင်ခဲ့သော ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓဘာသာ တပ် နေထိုင်ရာ နေရာ ဖြစ်ပြီး <ref name="Wonderful">{{cite web |title=The Temples Of Bahal (Portibi): Traces of Vajranaya Buddhism in Sumatra |work=Wonderful Indonesia |url=http://indonesia.travel/en/destination/613/the-temples-of-bahal-portibi |accessdate=22 July 2015 |archive-date=22 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722094350/http://indonesia.travel/en/destination/613/the-temples-of-bahal-portibi }}</ref> မလက္ကာရေလက်ကြားကို ကာကွယ်ရန်သည် ထိုအချိန်က သိသာသော စိန်ခေါ်မှု ဖြစ်ကာ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လူဦးရေ အများဆုံး နိုင်ငံ သုံးခုဖြစ်သည့် တရုတ်၊ အိန္ဒိယ နှင့် အင်ဒိုနီးရှားတို့က ဝိုင်းရံထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပန်နိုင်းလူမျိုးတို့သည် ထိုရေလက်ကြားအား ၇၂၇ နှစ်တိုင် အန္တရာယ် ရန်စွယ်အားလုံးမှ ကာကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာသူ ခိုလာ အင်ပိုင်ယာအား ပုန်ကန်ရာတွင် သစ္စာရှိ စစ်သူရဲများဖြစ်ကြသော မတ်ဒ်ဂျာ-အက်စ် လူမျိုးတို့သည် အနောက်ဘက်မှ ရောက်ရှိလာသော ဟိန္ဒူနှင့် အစ္စလာမ် ကျူးကျော်သူများအား ၎င်းတို့ အခြေစိုက်ရာ ဗီဆားယားကျွန်းများမှ ဆန့်ကျင်မှု ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ <ref name="saleeby 152-153">{{cite book |url=https://archive.org/stream/historysulu00islagoog#page/n58/mode/2up |title=The History of Sulu|author=Najeeb Mitry Saleeby |year=1908 |series=Ethnological Survey for Philippine Islands |publisher=Bureau of Printing, Harvard University |pages=152–153|oclc=3550427|accessdate=20 June 2019|edition=Illustrated |via=Internet Archive}}</ref> စီဘူး ရာဂျာပြည် <ref>Zhang Xie. (1618) (in Chinese). ''Dong Xi Yang Kao'' [''A Study of the Eastern and Western Oceans''] ''[http://www.lib.kobe-u.ac.jp/directory/sumita/5A-161/volume05.html Volume 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010145223/http://www.lib.kobe-u.ac.jp/directory/sumita/5A-161/volume05.html |date=10 October 2017 }}'' ({{zh|[http://www.lib.kobe-u.ac.jp/directory/sumita/5A-161/ 東西洋考]}}). {{ISBN|7-5325-1593-1}}. MID 00024687. Retrieved December 18, 2009.</ref>({{circa|၁၂၀၀–၁၅၆၅}}) မှာ ဗီဆာယားရှိ မတ်ဒ်ဂျာအက်စ်ပြည်၏ အိမ်နီးချင်း ဖြစ်ပြီး တမီးလ်သွေးပါဝင်သော ရာဂျာတစ်ဦး ဖြစ်သည့်အပြင် ချိုလာမင်းဆက် မျိုးနွယ်စုဝင် ဖြစ်သည့် ရာဂျာမူဒါ ဆရီ လူမေး မှ အုပ်ချုပ်သည်။ ဆရီလူမေးအား ချိုလာ မဟာရာဂျာမှ မတ်ဒ်ဂျာ-အက်စ် အား ကျူးကျော်ရန် စေလွှတ်လိုက်သော်လည်း ပုန်ကန်ခြားနားပြီး ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင် တမီးလ်-မလေး ရာဂျာပြည်ကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ မဟာရာဂျာမှ ဆင်းသက်လာသူဖြစ်သော်လည်း ၎င်းဘာသာ စီဘူး ရာဂျာပြည်ကို ထူထောင်သူအဖြစ် နှိမ့်ချစွာ နေထိုင်ပြီး သူကိုယ်တိုင် ဗီဆာယန်းများနှင့် ပေါင်းသင်းနေခဲ့သည်။ ထိုပြည်သည် ကျွန်းများအတွင်း ရေကြောင်းပို့ဆောင် ဆက်သွယ်ခြင်းဖြင့် ချမ်းသာကြွယ်ဝလာခဲ့သည်။<ref>[http://cebu-online.com/swum/html/exhibits.html Cebu, a Port City in Prehistoric and in Present Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303205118/http://cebu-online.com/swum/html/exhibits.html |date=3 March 2016 }}. Accessed September 5, 2008.</ref> ဘူတွမ် နှင့် စီဘူး ရာဂျာပြည် နှစ်ခုစလုံးသည် မဟာမိတ်ဖွဲ့ခဲ့ကြပြီး ၎င်းတို့ နှစ်ပြည်စလုံးသည် အိန္ဒိယကုန်သည်များမှ ဘော်နီယိုကျွန်း တောင်ပိုင်းတွင် တည်ထောင်ထားသော<ref>[http://www.joshuaproject.net/peopctry.php?rop3=106159&rog3=ID The Tenggarong Kutai] in the Joshua Project</ref> ဟိန္ဒူပြည်ဖြစ်သည့်<ref name=Coedes>{{cite book|last= Coedès|first= George|authorlink= George Coedès|editor= Walter F. Vella|translator= Susan Brown Cowing |title= The Indianized States of Southeast Asia|year= 1968|publisher= University of Hawaii Press|isbn= 978-0-8248-0368-1}}</ref> ကူတိုင်းပြည်နှင့် ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းကို ထိန်းသိမ်းထားခဲ့သည်။ ဂန္ထဝင်ကဗျာရှည်ကြီး တစ်ပုဒ်ဖြစ်သည့် နာဂရာခရက်တီဂါမာ ကဗျာ အရ ဂျာဗားတွင် အခြေစိုက်သော မာဂျာပါဟစ် အင်ပိုင်ယာသည် လူဇုန်ကျွန်းပေါ်ရှိ ဆလူဒေါင် (မနီလာ) နှင့် ဆူလူးကျွန်းစု ရှိ ဆိုလော့ (ဆူလူး) တို့အား ကိုလိုနီနယ် အဖြစ် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သူတို့သည် ဗီဆာယားကျွန်းများပေါ်တွင် အခြေတည်နိုင်ခဲ့ခြင်း မရှိဘဲ သီရိဝိဇယမင်း သစ္စာခံများက အဆက်မပြတ် ပြောက်ကျားစစ်ပွဲများ ဖြင့် ၎င်းတို့အား တိုက်ခိုက်နေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ နောက်ဆုံးတွင် မနီလာတိုက်ပွဲ (၁၃၆၅) အပြီးတွင် လူဇုန်ကျွန်းသည် လွတ်လပ်ရေး ပြန်လည် ရရှိခဲ့ပြီး ဆူလူးတို့မှလည်း လွတ်လပ်ရေး ပြန်လည်တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကာ ကလဲ့စားချေသည့် အနေနှင့် မာဂျာပါဟစ်၏ ခရိုင်တစ်ခု ဖြစ်သော ပိုနီ (ဘရူနိုင်း) အား တိုက်ခိုက်ခဲ့ကာ မြို့တော်မှ တပ်များက ၎င်းတို့အား ပြန်လည်မောင်းထုတ်ခဲ့သည့် အချိန် အထိ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite book |title=History for Brunei Darussalam: Sharing our Past |year=2009 |publisher=Curriculum Development Department, Ministry of Education |isbn=978-99917-2-372-3 |ref={{harvid|History for Brunei Darussalam|2009}}|p=44}}</ref> တွန်ဒိုမှ ပါဆစ်မြစ်၏ တစ်ဖက်ကမ်း လူဇုန်ကျွန်းပေါ်တွင် မနီလာရာဂျာပြည် (c.၁၂၅၈–၁၅၇၁) ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ယခင်က ထိုဒေသရှိ မွတ်ဆလင်တို့ကို အုပ်စိုးခဲ့သော ဘရူနိုင်း ရာဂျာ အာမက် မှ မာဂျာပါဟစ် ရာဂျာ အဗီဂျီကာရ အား ရေကြောင်းတိုက်ပွဲတွင် အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက်တွင် ဖြစ်သည်။ အရှေ့တောင်အာရှတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာ ဆက်လက်ပျံ့နှံ့လာပြီး မွတ်စလင် ဖြစ်သွားသော ပြည်နယ်များမှ ခွဲထွက်ကာ လွတ်လပ်သော စူလတန်ပြည်များကို သီးခြားတည်ထောင်ကြသဖြင့် နောက်ဆုံးတွင် မာဂျာပါဟစ် အင်ပိုင်ယာ ပျက်သုဉ်းခဲ့ရသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာသို့ ပြောင်းလဲရန် ရင်ဆိုင်နေရသော ဟိန္ဒူ မာဂျာပါဟစ် အကြွင်းအကျန်တို့သည် ဘာလီကျွန်း သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ကြသည်။{{sfn|Barski|p=46}} တရုတ်တို့သည် လူဇုန် ဟု အမည်ရသော ပြည်ကိုလည်း ၎င်းတို့မှတ်တမ်းတွင် ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းမှာ မနီလာကို ရည်ညွှန်းသည်ဟု ယူဆရပြီး ၁၅၂၀ ခုနှစ်များမှ ပေါ်တူဂီနှင့် စပိန်တို့၏ မှတ်တမ်းများတွင် လူဆွန် နှင့် မနီလာသည် တစ်ခုတည်း ဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြထားခဲ့ ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ {{sfn|Scott |1994}} သို့သော် အချို့သော သမိုင်းပညာရှင်များက ငြင်းချက်ထုတ်ကြသည်မှာ ထိုသူများ အားလုံးသည် မနီလာသို့ ရောက်ရှိခြင်း မရှိကြဘဲ လူဆွန် ဆိုသည်မှာ မနီလာပင်လယ်အော်ပေါ်ရှိ တာဂါးလော့ နှင့် ကာပမ်ပန်ဂမ်ပြည်များ အားလုံးကို အလွယ်တကူ ညွှန်းဆိုခြင်းသာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ <ref name="Alfonso2016">{{cite book | title=The Nameless Hero: Revisiting the Sources on the First Filipino Leader to Die for Freedom | publisher=Holy Angel University Press | author=Alfonso, Ian Christopher B. | year=2016 | location=Angeles | isbn=978-971-0546-52-7}}</ref> မည်သို့ပင် ဖြစ်စေ ၁၅၀၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်း နှင့် ၁၅၆၀ ခုနှစ်များ အထိ ထို ပင်လယ် ခရီးသွားလူမျိုးများကို ပေါ်တူဂီတို့၏ မလက္ကာမြို့တွင် လူဆိုးရက်စ် ဟု ရည်ညွှန်းခဲ့ကြပြီး ၎င်းတို့သည် အရှေ့တောင်အာရှ တခွင်တွင် ပြည်ပ အသိုင်းအဝန်းများ တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့သည် တောင်ငူမင်းဆက်ခေတ် မြန်မာပြည်၊ မလက္ကာ စူလတန်ပြည် နှင့် အရှေ့တီမောတို့သို့ စွန့်စား ကုန်သွယ်ရန် သွားရောက်ပြီး စစ်ပွဲများတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြကာ <ref>Lucoes warriors aided the Burmese king in his invasion of Siam in 1547&nbsp;AD. At the same time, Lusung warriors fought alongside the Siamese king and faced the same elephant army of the Burmese king in the defence of the Siamese capital at Ayuthaya, p. 195.</ref>{{efn|1=The former sultan of Malacca decided to retake his city from the Portuguese with a fleet of ships from Lusung in 1525 AD.{{refn|1=Barros, Joao de, Decada terciera de Asia de Ioano de Barros dos feitos que os Portugueses fezarao no descubrimiento dos mares e terras de Oriente [1628], Lisbon, 1777, courtesy of Scott 1994 p.94}} }}<ref name="Pigafetta">{{Cite journal |last = Pigafetta |first = Antonio |author-link = Antonio Pigafetta |title = First voyage round the world |language = English |translator = J.A. Robertson |year = 1969 |place = Manila |publisher = Filipiniana Book Guild |orig-year = 1524}}</ref> ကုန်သည်များ နှင့် ကြေးစားစစ်သား များအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Pires">{{Cite book |last = Pires |first = Tomé |author-link = Tomé Pires |title = A suma oriental de Tomé Pires e o livro de Francisco Rodriguez: Leitura e notas de Armando Cortesão [1512–1515] |translator = Armando Cortesao |language = Portuguese |place = Cambridge |publisher = Hakluyt Society |year = 1944 }}</ref><ref name="Lach">{{cite book |last = Lach |first = Donald Frederick |title = Asia in the Making of Europe |year = 1994 |publisher = University of Chicago Press |location = Chicago |chapter = Chapter 8: The Philippine Islands |isbn = 978-0-226-46732-0}}</ref><ref name="Reid">{{cite book |last = Reid |first = Anthony |editor = Peter Bellwood |editor2 = James J. Fox |editor3 = Darrell Tryon |editor3-link = Darrell Tryon |title = The Austronesians: Historical and comparative perspectives |year = 1995 |publisher = Department of Anthropology, The Australian National University |location = Canberra |chapter = Continuity and Change in the Austronesian Transition to Islam and Christianity |chapterurl = http://epress.anu.edu.au/austronesians/austronesians/mobile_devices/ch16.html |access-date = 5 July 2019 |archive-date = 2 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070902152346/http://epress.anu.edu.au/austronesians/austronesians/mobile_devices/ch16.html |url-status = dead }}</ref> ထင်ရှားသော လူဆိုးရက်စ် တစ်ဦးမှာ ပေါ်တူဂီ မလက်ကာပြည်ရှိ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင် သူဌေး နှင့် တီမန်ဂေါင်း (ဘုရင်ခံ နှင့် ဗိုလ်ချုပ်)<ref name="turnbull">{{cite book|last=Turnbull|first=C.M.|title=A History of Singapore: 1819–1975|year=1977|publisher=Oxford University Press|location=Kuala Lumpur|isbn=978-0-19-580354-9}}</ref> ဖြစ်သူ ရယ်ဂျီမို ဒီ ရာဂျာ ဖြစ်သည်။ သူသည် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ၊ မလက်ကာ ရေလက်ကြား၊ တောင်တရုတ်ပင်လယ်<ref>Antony, Robert J. Elusive Pirates, Pervasive Smugglers: Violence and Clandestine Trade in the Greater China Seas. Hong Kong: Hong Kong University Press, 2010. Print, 76.</ref> နှင့် အလယ်ခေတ် ဖိလစ်ပိုင် ပင်လယ်နိုင်ငံများ<ref>Junker, Laura L. Raiding, Trading, and Feasting: The Political Economy of Philippine Chiefdoms. Honolulu: University of Hawaiì Press, 1999.</ref><ref>Wilkinson, R J. An Abridged Malay-English Dictionary (romanised). London: Macmillan and Co, 1948. Print, 291.</ref> တို့အတွင်း ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ပြုလုပ် ထိန်းချုပ်ထားသော အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သင်္ဘောအစုအဝေး၏ အကြီးအကဲလည်း ဖြစ်သည်။ သမိုင်းပညာရှင် တစ်ဦးဖြစ်သူ ပေါလ် ကီကိုင်း မာနန်ဆာလာ၏ အဆိုအရ နာမည်ကြီး မင်မင်းဆက် ဗိုလ်ချုပ် ကျန်းဟီ သည် လူဇုန်အား တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး မနီလာအား ဖျက်စီးခဲ့သော်လည်း ဒေသတွင်း မဟာမိတ်တိုင်းပြည်များက ၎င်း၏ စစ်တပ်ကို ပြန်လည် တွန်းလှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် ၎င်း၏ အောင်မြင်မှုသည် ပန်ဂါဆီနန် အထိသာ ရှိနေခဲ့သည်။<ref>[http://sambali.blogspot.com/2005/11/glossary-lues.html Glossary: Luções By Paul Kekai Manansala in the "Quest of the Dragon and Bird Clan."]</ref> လူဇုန်မြောက်ပိုင်းတွင် ကာဘိုလိုအန် (ပန်ဂါဆီနန်) ({{circa|၁၄၀၆–၁၅၇၆}}) သည် ၁၄၀၆ မှ ၁၄၀၁၁ အတွင်း တရုတ်ပြည်သို့ လက်အောက်ခံ တိုင်းပြည်တစ်ခု အဖြစ် အထူးသံတမန်များ စေလွှတ်ခဲ့ပြီး<ref>{{cite web|url=http://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-21-1983/scott.pdf|title=Filipinos in China in 1500|last=Scott|first=William Henry|website=China Studies Program|page=8|publisher=De la Salle University|year=1989|access-date=April 17, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150724123829/http://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-21-1983/scott.pdf|archive-date=July 24, 2015|dead-url=yes}}</ref> ဂျပန်နိုင်ငံနှင့်လည်း ကုန်သွယ်မှုများ ပြုခဲ့သည်။ <ref>{{cite book | last = Sals | first = Florent Joseph | author-link = | title = The history of Agoo : 1578–2005 | publisher = Limbagan Printhouse | date = 2005 | location = La Union | page = 80 | language = English}}</ref> မော်ရိုကို စူးစမ်းရှာဖွေသူ အီဘင် ဘာတူတာ၏ အဆိုအရ မွန်ဂိုအင်ပိုင်ယာ ဖွံ့ဖြိုးလာသည့် အချိန်တွင် ပန်ဂါဆီနန်သည် အလွန် အင်အားတောင့်တင်းသော်လည်း ပန်ဂါဆီနန်ရှိ ပြည်သူတို့သည် ထောင်လွှားခြင်း မရှိကြဟု ဆိုသည်။<ref>Ibn Battuta, ''The Travels of Ibn Baṭṭūṭa, A.D. 1325–1354'', vol. 4, trans. H. A. R. Gibb and C. F. Beckingham (London: Hakluyt Society, 1994), pp. 884–5.</ref> ပန်ဂါဆီနန် (ကာဘိုလိုအန်း) မှ စစ်သူရဲ မင်းသမီး အာဒူဂျာသည် နိုင်ငံ နှင့် မဟာမိတ်တို့ကို ခေါင်းဆောင်ပြီး မွန်ဂိုအင်ပိုင်ယာ တစ်ခုလုံး၏ ပြိုင်ဘက်တစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ကာဘိုလိုအန်း တို့သည် မင်မင်းဆက်၏ လက်အောက်ခံ ဖြစ်လာသော အခါ မွန်ဂိုတို့ကို ဆန့်ကျင်သော မင်မင်းဆက်နှင့် တစ်သွေးတည်း တစ်သားတည်း ရှိကြောင်း ပြခဲ့သည်။{{sfn|Scott |1994 |p=187}} [[File:Kris and scabbard.jpg|thumb|upright|right|ခရစ် (သို့ ကာလစ်) ဟု ခေါ်သော ကိုလိုနီခေတ် မတိုင်မီ ဖိလစ်ပိုင် လူမျိုးတို့ အသုံးပြုခဲ့သော မြင့်မြတ်သော ဓား။ ထိုဓားအား ပုံမှန် လက်နက် အဖြစ် ကိုင်ဆောင်လေ့ ရှိကြသည်။<ref>{{cite book |last=Frey |first=Edward |title=The Kris: Mystic Weapon of the Malay World |year=1989 |publisher=Oxford University Press |location=Selangor Darul Ehsan |isbn=978-0-19-588906-2}}</ref>]] ၁၃၀၀ ခုနှစ်များတွင် ဖိလစ်ပိုင် ကျွန်းစုများသို့ အစ္စလာမ်ဘာသာ ရောက်ရှိလာပြီး နောက်ဆုံးတွင် ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်။ ၁၃၈၀ တွင် ကာရင်မ် အူလ် မက်ကဒမ် နှင့် ဂျိုဟိုးတွင် မွေးဖွားသော အာရပ်ကုန်သည် ရှာရီဖူးလ်း ဟာရှမ် ဆိုင်ယတ်ဒ် အဘူ ဘာကာ တို့သည် မလက္ကာ မှ ဆူလူးကျွန်းသို့ ရောက်ရှိလာပြီး ဆူလူး ရာဂျာဖြစ်သူ ရာဂျာ ဘာဂွင်ဒါ အလီ အား အစ္စလာမ်ဘာသာသို့ သွတ်သွင်းပြီး သူ၏ သမီးတော်ကို လက်ဆက်ကာ ဆူလူး စူလတန်ပြည်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ <ref>100 Events That Shaped The Philippines (Adarna Book Services Inc. 1999 Published by National Centennial Commission) Page 72 "The Founding of the Sulu Sultanate"</ref><ref>{{citation |author=Bascar, C.M. |url=http://www.royalsulu.com/history.html |title=Sultanate of Sulu, "The Unconquered Kingdom" |dead-url=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201232156/http://www.royalsulu.com/history.html |archive-date=December 1, 2008 |access-date=December 19, 2009 |via=[http://www.royalsulu.com/ The Royal Hashemite Sultanate of Sulu & Sabah Website]}}</ref> ၁၅ ရာစု အကုန်တွင် ဂျိုဟိုးမှ ရှရစ်ဖ် မိုဟာမက် ကာဘန်ဆူဝမ် သည် မင်ဒါနောင်းကျွန်းသို့ အစ္စလာမ်ဘာသာကို မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ပြီး မာဂွင်ဒါနောင်း စူလတန်ပြည်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ စူလတန် ပုံစံ ရှိသော အုပ်ချုပ်ရေး သည် လာနောင်း အထိ ချဲ့ထွင်လာခဲ့သည်။ <ref>[http://www.mnlf.net/History/The%20Maguindanao%20Sultanate.htm "The Maguindanao Sultanate"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030126203422/http://www.mnlf.net/History/The%20Maguindanao%20Sultanate.htm |date=26 January 2003 }}, Moro National Liberation Front web site. "The Political and Religious History of the Bangsamoro People, condensed from the book ''Muslims in the Philippines'' by Dr. C.A. Majul." Retrieved January 9, 2008.</ref> [[File:Iranun lanong warship by Rafael Monleón (1890).jpg|thumb|left|၁၈၉၀ခုနှစ်တွင် ရာဖဲလ် မွန်လီယွန်မှ ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်း အီရန်နန် လူမျိုးတို့၏ ပင်လယ်ဓားပြတိုက်ရာ နှင့် ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးရာတွင် အသုံးပြုသော လာနောင်း စစ်သင်္ဘောများကို သရုပ်ဖော်ထားပုံ]] အစ္စလာမ်ဘာသာသည်သည် တောင်ဘက်တွင် မင်ဒါနောင်း အထိ ပျံ့နှံ့ခဲ့ပြီး မြောက်ဘက်တွင် လူဇုန်အထိ ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။<ref>Majul, Muslims, 81–83.</ref> ထိုသို့ အောင်မြင်ရခြင်း အကြောင်းမှာ ပိုနီဟု ယခင်က ခေါ်ဝေါ်သော ဘရူနိုင်း စူလတန်ပြည်သည် မာဂျာပါဟစ် အင်ပိုင်ယာမှ ခွဲထွက်ပြီး အစ္စလာမ်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းကာ မက္ကာမှ အာရပ်စော်ဘွား တစ်ဦးဖြစ်သူ ရှာရစ်ဖ် အလီအား စူလတန် အဖြစ် လာရောက် အုပ်ချုပ်ရန် ဖိတ်ကြားခဲ့ပြီး ထိုစူလတန်မှ ဆင်းသက်သူ စူလတန် ဘိုလ်ကရား သည် ၎င်း အုပ်ချုပ်စဉ် ၁၄၈၅ မှ ၁၅၂၁ အတွင်း လူဇုန်ကျွန်းတွင် မနီလာအား အစ္စလာမ် ကိုလိုနီနယ်မြေ အဖြစ် ထူထောင်ခဲ့သော ကြောင့် ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite encyclopedia|author=Sidhu, Jatswan S. |year=2009 |title=Bolkiah, Sultan (r. 1485–1524) |encyclopedia=Historical Dictionary of Brunei Darussalam |edition=second |location=Lanham, MD |publisher=Scarecrow Press |page=37 |isbn=978-0-8108-7078-9}}</ref> ထို့နောက်တွင် ရာဂျာ ဂန်ဘမ်အား တိုက်ပွဲတွင် အနိုင်ရခဲ့ပြီးနောက် ပုန်ကန်ထကြွသော တွန်ဒိုတို့အား အောင်မြင်ခဲ့ပြီး မွတ်ဆလင် ရာဂျာ ဆာလာလီလာအား နန်းတင်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မွတ်ဆလင် ရာဂျာနိုင်ငံဖြစ်သော မေနီလာ အား ပြန်လည်တည်ထောင်ကာ ဘရူနိုင်း၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံအဖြစ် လူဇုံမှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.history-centre.gov.bn/sultanbrunei.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170109041503/http://www.history-centre.gov.bn/sultanbrunei.htm|archivedate=January 9, 2017|title=Info Sejarah|publisher=The Government of Burnei Darussalam}}</ref><ref name=McAmis>{{harvnb|McAmis|2002|pp=18–24, 53–61}}</ref><ref name="end">{{cite book |last=Munoz |first=Paul Michel |title=Early Kingdoms of the Indonesian Archipelago and the Malay Peninsula |url=https://archive.org/details/earlykingdomsofi0000muno |publisher=Editions Didier Millet |year=2006 |location=Singapore|page=[https://archive.org/details/earlykingdomsofi0000muno/page/171 171] |isbn= 978-981-4155-67-0}}</ref><ref>U.S. Department of State. Bureau of East Asian and Pacific Affairs. (June 2009). [https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2700.htm Background Note: Brunei]. Retrieved December 18, 2009.</ref>စူလတန် ဘိုလ်ကရားသည် အစ္စလာမ်ဘာသာသို့ အသစ်ကူးပြောင်းထားသော စူလူးကျွန်းမှ စူလူး စူလတန် အာမာ အူလ်-အွမ်ဘရာ၏ သမီးတော် လိုင်လာ မက်ကာနာအား လက်ဆက်ခဲ့ပြီး ဘရူနိုင်း၏ ဩဇာကို လူဇုံကျွန်းနှင့် စူလူးကျွန်းစုတို့အထိ ဖြန့်ကျက်ခဲ့သည်။<ref name="Sidhu">{{Cite encyclopedia|author=Sidhu, Jatswan S. |year=2009 |title=Bolkiah, Sultan (r. 1485–1524) |encyclopedia=Historical Dictionary of Brunei Darussalam |edition=second |location=Lanham, Maryland |publisher=Scarecrow Press |page=37 |isbn=978-0-8108-7078-9}}</ref> ဘရူနိုင်းသည် အလွန်ပင် အင်အားကြီးခဲ့ပြီး ၎င်းသည် ဘော်နီယို အိမ်နီးချင်းဖြစ်သော တောင်ဘက်ရှိ ကူတိုင်းကို အောင်မြင်ခဲ့သည်။ သို့သော် ကူတိုင်းမှာ ဟိန္ဒူနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် ကျူးကျော်လာသော အစ္စလာမ် အင်အားကြီးနိုင်ငံများ ဖြစ်သည့် မာဂွင်ဒါနောင်းကဲ့သို့သော တိုင်းပြည်များနှင့် တွန်းလှန်တိုက်ခိုက်နေရသည့် ဘူတွမ် နှင့် စီဘူးတို့နှင့် နောက်ဆုံးအနေနှင့် မဟာမိတ်ပြုခဲ့ခြင်းဖြင့် အသက်ဆက်နိုင်ခဲ့သည်။ ဘရူနိုင်းသည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ မြောက်ဘက် သုံးပုံတစ်ပုံနှင့် တောင်ပိုင်း သုံးပုံတစ်ပုံကို အောင်မြင်စွာ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သော်လည်း{{sfn|Saunders|2013|pp=60}}{{sfn|Herbert|Milner|1989|pp=99}}{{sfn|Lea|Milward|2001|pp=16}}{{sfn|Hicks|2007|pp=34}}{{sfn|Church|2012|pp=16}}{{sfn|Eur|2002|pp=203}}{{sfn|Abdul Majid|2007|pp=2}}{{sfn|Welman|2013|pp=8}} စူလတန် ဘိုလ်ကရားမှာ ၎င်းကိုယ်တိုင် မိခင်ဘက်မှ ဗီဆာယန်း သွေးတစ်ဝက်ပါသော်လည်း ဗီဆာယန်းကျွန်းများကို မအောင်မြင်နိုင်ခဲ့ပေ။ ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ ဒဏ္ဍာရီများထဲတွင် ရုပ်ချောပြီး ယောက်ျားပီသကာ သန်မာသော ဂီတအားဖြင့် ဘုရားပေးသည့် ပါရမီရှိပြီး နတ်သားကဲ့သို့ အသံရှိသည့် အပြင် ကိုယ်ခံပညာတော်သဖြင့် ကျော်ကြားသော သီချင်းဆိုသည့် သင်္ဘောကပ္ပတိန် နာခိုဒါ ရာဂမ် ဆိုသူ ရှိပြီး ၎င်းမှာ စူလတန် ဘိုလ်ကရားနှင့် တွဲဖက်မြင်ကြသည်။ စူလတန် ဘိုလ်ကရားမှာ နာခိုဒါ ရာဂမ် ဖြစ်နိုင်သည့် အထောက်အထားများ ရှိပြီး ၎င်းမှာ ဗီဆာယန်းနှင့် ဖိလစ်ပိုင် သွေးတစ်ဝက်ပါသည့် အမျိုးမှ ဆင်းသက်လာသူဖြစ်ပြီး နောက်ပိုင်း စပိန်တို့၏ မှတ်တမ်းများအရ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးများ အထူးသဖြင့် ဗီဆာယန်းများသည် သီချင်းဆိုရာတွင် ဝါသနာကြီးကြပြီး အထူးသဖြင့် စစ်သူရဲလူတန်းစားများမှာ ၎င်းတို့၏ သီချင်းဆိုကောင်းမှုကြောင့် ကျော်ကြားသည်ဟု ဆိုသည်။<ref>Cf. William Henry Scott (1903). "Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society". (1 January 1994) pp. 109–110.</ref> ထို့နောက်တွင် မွတ်ဆလင်တို့သည် ဗီဆာယန်းတို့အား စစ်ပွဲများ ဆက်လက်တိုက်ခိုက်ကြပြီး ကျွန်အဖြစ် ဆက်လက်ဖမ်းဆီးခြင်းများ လုပ်ဆောင်ကြသည်။<ref name="macachor">{{cite journal |author=Celestino C. Macachor |year=2011 |title=Searching for Kali in the Indigenous Chronicles of Jovito Abellana |journal=Rapid Journal |volume=10 |issue=2 |url=http://cebueskrima.s5.com/custom3.html |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120703210211/http://cebueskrima.s5.com/custom3.html |archivedate=July 3, 2012 |df= |archive-date=3 July 2012 |access-date=13 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120703210211/http://cebueskrima.s5.com/custom3.html |url-status=dead }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://cebueskrima.s5.com/custom3.html |access-date=13 July 2019 |archive-date=3 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120703210211/http://cebueskrima.s5.com/custom3.html }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://cebueskrima.s5.com/custom3.html |accessdate=13 July 2019 |archivedate=3 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120703210211/http://cebueskrima.s5.com/custom3.html }}</ref>မွတ်ဆလင်တို့၏ စစ်ပွဲများတွင် ပါဝင်သည့် ပါပူအာ-အင်ဒိုနီးရှား၏ အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ဗဟိုချက်မအဖြစ် အခြေစိုက်သော မွတ်ဆလင် နိုင်ငံတစ်ခုဖြစ်၍ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင် ရောင်းဝယ်ရေးကို လက်ဝါးကြီးအုပ်ကာ အင်အားကြီးလာသော တာနိတ် စူလတန်ပြည်သည် အန်နီမစ်ဆင် ကိုးကွယ်သည့် မလာယို-ပိုလီနီးရှန်း ဒါပီတန် ကယ်ဒါတွမ်ပြည်အား ဘိုဟိုးတွင် ဆက်လက်ဖျက်စီးခဲ့သည်။<ref name="auto"/> ထို့အတွက်ကြောင့် ဒါပီတန် ပြည်သူတို့ အနေဖြင့် ၎င်းတို့၏ တိုင်းပြည်ကို မင်ဒါနောင်းမြောက်ပိုင်းတွင် ပြန်လည်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့ ထိုနေရာကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည့် အတွက် ထိုနေရာတွင် နေထိုင်သူ လာနောင်း စူလတန်ပြည်မှ ပြည်သူများ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ရသည်။ ဟိန္ဒူရာဂျာပြည်များဖြစ်ကြသော ဘူတွမ် နှင့် စီဘူးတို့မှာလည်း မာဂွင်ဒါနောင်း စူလတန်ပြည်မှ ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးရန် သိမ်းပိုက်ခြင်းနှင့် စစ်ပြုခြင်းများကို ကြံ့ကြံ့ခံနေရပြီး <ref name="marivir">Marivir Montebon, Retracing Our Roots – A Journey into Cebu's Pre-Colonial Past, p.15</ref> ၎င်းတို့၏ တောင်ပိုင်းရှိ ဟိန္ဒူမဟာမိတ်ဖြစ်သော ကူတိုင်း ရာဂျာပြည်မှာလည်း ဘော်နီယိုကျွန်းပေါ်တွင် စိုးမိုးနိုင်ရေးအတွက် ဘရူနိုင်း စူလတန်ပြည်နှင့် အပြင်းအထန် ရုန်းကန် တိုက်ခိုက်နေရသည်။ ထိုသို့ ဗီဆာယန်းများအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးရန် တိုက်ခိုက်ခြင်းများနှင့် အပြိုင်အဖြစ် စီဘူးရာဂျာ ဟူမာဘွမ် အား မက်ကန် မှ ဒါတု လာပူး-လာပူးမှ ပုန်ကန်ခြားနားခဲ့သည်။<ref>{{cite book|last=de Guzman|first=Maria O.|title=The Filipino Heroes|publisher=National Bookstore, Inc.|year=1967|pages=58|isbn=978-971-08-2987-3}}</ref> ထို့အပြင် တွန်ဒို နိုင်ငံ နှင့် ဘရူနိုင်း၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံဖြစ်သော မေနီလာ အစ္စလာမ်ရာဂျာပြည်တို့ကြားတွင် နယ်နိမိတ် အငြင်းပွားမှုများဖြင့် ကျွက်ကျွက်ဆူနေခဲ့ပြီး မေနီလာကို အုပ်ချုပ်သူ ရာဂျာ မာတန်ဒါမှ တွန်ဒိုအား တိုက်ခိုက်ရာတွင် ဘရူနိုင်းစူလတန်ပြည်ရှိ ၎င်းနှင့် အမျိုးတော်သူများမှ စစ်ကူတောင်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|title=Relazione del primo viaggio intorno al mondo|last=Pigafetta|first=Antonio|year=1524|isbn=|location=|pages=}}</ref> ဒါတုများ၊ ရာဂျာများ၊ စူလတန်များနှင့် လာကန်းများအကြား အပြိုင်အဆိုင် ဖြစ်နေမှုကြောင့် စပိန်တို့အတွက် ကိုလိုနီပြုရန် လွယ်ကူခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ကျွန်းများသည် အမြဲတမ်း ဖြစ်နေတတ်သော သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များ<ref>{{cite news|last1=Locsin|first1=Joel|title=For improved response? PAGASA to adopt 'super typhoon' category in 2015|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/386166/weather/for-improved-response-pagasa-to-adopt-super-typhoon-category-in-2015|accessdate=November 2, 2014|publisher=GMA News Online|date=November 1, 2014}}</ref> နှင့် နိုင်ငံအချင်းချင်း ပဋိပက္ခများကြောင့် လူဦးရေ ကျဲပါးသည်။<ref>{{cite journal|url = http://www.gutenberg.org/files/38269/38269-h/38269-h.htm#pb139 |title = A History of the Philippines |last = Barrows |first = David |journal = Guttenburg Free Online E-books |year = 2014 |volume = 1 |page = 139 |quote = Fourth.—In considering this Spanish conquest, we must understand that the islands were far more sparsely inhabited than they are to-day. The Bisayan islands, the rich Camarines, the island of Luzon, had, in Legaspi's time, only a small fraction of their present great populations. This population was not only small, but it was also extremely disunited. Not only were the great tribes separated by the differences of language, but, as we have already seen, each tiny community was practically independent, and the power of a dato very limited. There were no great princes, with large forces of fighting retainers whom they could call to arms, such as the Portuguese had encountered among the Malays south in the Moluccas.}}</ref> ထို့အတွက်ကြောင့် လူနည်းသော နယ်မြေများကို အလွယ်တကူပင် အောင်မြင်နိုင်ပြီး ကျွန်းစုအတွင်း နိုင်ငံငယ်များကို စပိန်အင်ပိုင်ယာအတွင်းသို့ အလျင်အမြန် သွတ်သွင်းနိုင်ခဲ့ကာ စပိန်ယဉ်ကျေးမှု သွတ်သွင်းခဲ့ပြီး ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းစေနိုင်ခဲ့သည်။<ref name=Agoncillo>{{cite book|author=Agoncillo, Teodoro A.|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|edition=8th|publisher=Garotech Publishing|year=1990|isbn=978-971-8711-06-4|page=[https://archive.org/details/historyoffilipin00teod/page/22 22]}}</ref> ===ကိုလိုနီခေတ်=== သတင်းစာဆရာ အလန်ရော်ဘယ်က " ကိုလိုနီစနစ်မှ ဖိလစ်ပိုင်ကို ဖန်တီးခဲ့ပြီး ၎င်း၏ နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုကို ပုံဖော်ပေးခဲ့သည့်အပြင် လူတို့၏ အတွေးအမြင်များကိုလည်း လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ စပိန်တို့လက်အောက် ၃၃၃ နှစ်နှင့် အမေရိကန်တို့လက်အောက် ဆယ်စုနှစ် ၅ ခုမှ နိုင်ငံကို ခိုင်မာစွာ ပုံသွင်းခဲ့သည်။" ဟူ၍ သူ၏ အယူအဆကို ပြောကြားခဲ့သည်။<ref name="D+C">{{cite news |title=No trust in institutions|url=https://www.dandc.eu/en/article/anti-democratic-legacy-spanish-and-us-colonialism-philippines|author=Alan C. Robles|work=D+C, development and cooperation |date=October 15, 2017 |accessdate=November 23, 2017}}</ref> မနုဿဗေဒပညာရှင် ပရော်စပယ်ရို ကိုဗာမှ သူ၏ လေ့လာတွေ့ရှိချက်ကို ဖော်ပြရာတွင် "ကျွန်ုပ်တို့၏ တွေးခေါ်မှု၊ ယဉ်ကျေးမှု နှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာတို့သည် ကျွန်ုပ်တို့ကိုယ်တိုင် အာရှသားများ ဖြစ်သော်လည်း အနောက်တိုင်းပုံစံ ဖြစ်လာခဲ့သည်" ဟု ဆိုသည်။<ref>quoted in {{cite book|last=Mendoza|first=Susanah Lily L.|title=Between the Homeland and the Diaspora: The Politics of Theorizing Filipino and Filipino American Identities : a Second Look at the Poststructuralism-indigenization Debates|url=https://books.google.com/books?id=cKlw1AlY9OYC|year=2002|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-93157-1|pages=[https://books.google.com.ph/books?id=cKlw1AlY9OYC&pg=PA50 50–51]}}</ref> ====စပိန် အုပ်စိုးစဉ် ကာလ==== ၁၅၂၁တွင် ပေါ်တူဂီ စွန့်စားရှာဖွေသူ [[မဂျဲလင်|ဖာဒီနန် မဂျဲလင်]] ၏ အဖွဲ့သည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး စပိန်အတွက် ကျွန်းများကို သိမ်းယူနိုင်ခဲ့သော်လည်း မဂျဲလင်မှာ မက်တန်ကျွန်းတိုက်ပွဲတွင် သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref name="etymology">{{cite book|author1=Zaide, Gregorio F. |author2=Sonia M. Zaide |lastauthoramp=yes |title=Philippine History and Government|url=https://archive.org/details/philippinehistor0000zaid |edition=6th|publisher=All-Nations Publishing Company |year=2004}}</ref> စပိန်စွန့်စားရှာဖွေသူ မစ်ဂူရယ် လိုပက်ဇ် ဒီ လီဂက်ဇ်ပီ သည် ၁၅၆၅ ခုနှစ်တွင် မက္ကဆီကိုမှ ရောက်ရှိလာပြီး စီဘူးတွင် စပိန်တို့၏ ပထမဆုံးအခြေချနေထိုင်မှုကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ပနေးကျွန်းသို့ ပြောင်းရွှေ့အခြေချပြီး ဒေသခံ ဖိလစ်ပိုင် ဗီဆာယန်းများနှင့် မဟာမိတ်ပြုပြီးနောက် စပိန်စစ်သားများနှင့် လက်တင်-အမေရိက တပ်သားသစ်များသည် မက္ကဆီကိုတွင် မွေးဖွားသော စစ်သူရဲကောင်း ယွမ် ဒီ ဆယ်စီဒို <ref>{{cite book|author=Marciano R. De Borja|title=Basques in the Philippines|url=https://books.google.com/books?id=xXpiujH2uOwC|year=2005|publisher=University of Nevada Press|isbn=978-0-87417-590-5|page={{page needed|date=January 2019}}}}{{Dead link|date=August 2021 }}</ref>၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် မွတ်ဆလင်တို့၏ မနီလာကို ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ယွမ် ဒီ ဆယ်စီဒိုသည် ဘရူနိုင်းတို့ သိမ်းပိုက်ထားသော တွန်ဒိုရှိ မင်းသမီး ကန်ဒါရာပါ အား ချစ်သော သူ၏ အချစ်ကြောင့် စစ်တပ်အား အားအင်တက်ကြွအောင် လှုံ့ဆော်ခဲ့သည်။ သူတို့တွင် ဝမ်းနည်းစရာကောင်းသော လျှို့ဝှက် အချစ်ဇာတ်လမ်း ရှိခဲ့သည်။ မင်းသမီး ကန်ဒါရာပါသည် မက္ကဆီကို သူရဲကောင်းသည် မာကာဘီဘီ ရာဂျာ၏ သမီးတော်အား လက်ထပ်သွားပြီဆိုသော မုသားစကားကို ကြားသော အခါတွင် အသည်းကွဲ၍ သေဆုံးသွားခဲ့ခြင်းဖြင့် သူမ၏ အချစ်စွမ်းအား ကြီးမားခြင်းကို ပြသခဲ့သည်။ <ref name="Ordoñez20120819">{{Cite news |url=http://lifestyle.inquirer.net/6t2474/love-and-power-among-the-conquistadors |title=Love and power among the 'conquistadors' |last=Ordoñez |first=Minyong |date=August 19, 2012 |work=Philippine Daily Inquirer |access-date=September 28, 2017 |language=en}}</ref> ထိုအချစ်ဇာတ်လမ်း ဖြစ်ပေါ်နေချိန်တွင် စပိန်-မက္ကဆီကို-ဖိလစ်ပိုင် မဟာမိတ်တပ်ပေါင်းစုများက အစ္စလာမ် လွှမ်းမိုးသော မနီလာကို ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့ကာ လွတ်လပ်ရေး ယူပေးခဲ့ပြီး တွန်ဒိုနှင့် ပေါင်းစပ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် မဟာလီကက်စ်ပုန်ကန်ရန် ကြံစည်မှုကို နှိမ်နင်းခဲ့ပြီး စီစဉ်ခဲ့သူများကို ဂူအမ်ကျွန်းနှင့် ဂွါရယ်ရိုတို့သို့ ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{Citation|url=http://geocities.com/sinupan/magatsalamat.htm |title=Magat Salamat |author=Tomas L. |accessdate=July 14, 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091027123420/http://geocities.com/sinupan/magatsalamat.htm |archivedate=October 27, 2009 |deadurl=unfit}}</ref>စပိန်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ၎င်းတို့သည် မနီလာအား စပိန်အရှေ့အိန္ဒိယ၏ မြို့တော် အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal|url = http://ejournals.ph/index.php?journal=malay&page=article&op=view&path%5B%5D=1006&path%5B%5D=1062 |title = Isang Maikling Kasaysayan ng Pandacan, Maynila 1589–1898 |author = Fernando A. Santiago Jr. |accessdate = July 18, 2008 |journal = Malay |volume = 19 |issue = [http://www.philjol.info/philjol/index.php/MALAY/article/view/80 2] |pages = 70–87 |year = 2006}}</ref> ယခင်က မနီလာအား အုပ်ချုပ်ခဲ့သော ဘရူနိုင်း မွတ်ဆလင် သူကောင်းမျိုးတို့အား အတင်းအကြပ် ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ သွတ်သွင်းသဖြင့် ၎င်းတို့က ကလဲ့စားချေသည့် အနေနှင့် ဂျပန်ရှိုးဂန်းများနှင့် ဘရူနိုင်း စူလတန်ပြည်တို့နှင့် ပူးပေါင်း၍ မနီလာကို ပြန်လည်ကျူးကျော်၍ အစ္စလာမ်ဘာသာကို ပြန်လည်တည်ထောင်ရန် ကြိုးစားခဲ့ကြသည်။ မနီလာကို ပြန်သိမ်းရန်အတွက် ဘရူနိုင်းတွင် စစ်သင်္ဘောများကို တည်ဆောက်ရန် ကြိုးစားသော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ သို့သော်လည်း ယခင်က ဗုဒ္ဓဘာသာပြည်ဖြစ်ခဲ့ပြီး မွတ်ဆလင် ကိုလိုနီ အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့ကာ ကိုယ်ပိုင် ကျောက်တုံးခံတပ်နှင့် အမြောက်မြားရှိသော အနီးအနားရှိ မင်ဒိုရိုမှာမူ ခရစ်ယာန်နှင့် မွတ်ဆလင် အင်အားကြီးတပ်တို့၏ ပြိုင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် စစ်တလင်းအဖြစ် ပြောင်းလဲသွားခဲ့ရသည်။ ထိုဒေသတွင် မင်ဒါနောင်းမှ မိုးရို့စ်တို့မှ လတ်တလော ခရစ်ယာန်အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားသူများကို ကျွန်ပြုခြင်း နှင့် ၎င်းတို့အား အစ္စလာမ်သို့ ပြန်လည်ပြောင်းလဲစေခြင်းဖြင့် အစ္စလာမ်ပြည်ဖြစ်အောင် ပြန်လည် လုပ်ဆောင်ကြသော်လည်း မနီလာမှ ခရစ်ယာန်တို့က ဆက်တိုက်ဆိုသလို ဖျက်ဆီးမှုများ ပြုလုပ်ခြင်း နှင့် မွတ်ဆလင်တို့၏ ခံတပ်တည်ဆောက်မှုကို ဖျက်ဆီးခြင်း နှင့် ၎င်းတို့ တွေ့ကြုံရသော မွတ်ဆလင်များကို ခရစ်ယာန်အဖြစ် ပြောင်းလဲစေခြင်းတို့ဖြင့် ဆန့်ကျင်ခဲ့ပြီး အခြေအနေကို ပိုမိုဆိုးရွား သွားစေခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် တစ်ချိန်က ချမ်းသာကြွယ်ဝပြီး လူဦးရေ ထူထပ်သော မင်ဒိုရိုရှိမြို့များကို ဖျက်စီးခဲ့ပြီး ထိုဒေသအား ဆင်းရဲမွဲတေသွားစေခဲ့ကာ စစ်မျက်နှာပြင်အဖြစ် ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/Vol12No.1,Apr1974.pdf|title=Culture Contact and Ethnogenesis in Mindoro up to the End of the Spanish Rule|last=Lopez|first=Violeta B.|date=April 1974|website=|publisher=Asian Studies, Volume XII, Number 1|access-date=3 February 2017}}</ref><ref>Majul, op. cit., p. 108.</ref> စပိန်တို့သည် တရုတ်ဓားပြဗိုလ် လီမာဟောင်း ကိုလည်း အနိုင်ရခဲ့သည်။.<ref>Kurlansky, Mark. (1999). ''The Basque History of the World''. New York: Walker & Company. p. 64. {{ISBN|0-8027-1349-1}}.</ref><ref name="JoaquinPhilBecoming">Joaquin, Nick. (1988). ''Culture and History: Occasional Notes on the Process of Philippine Becoming''. Manila: Solar Publishing.</ref> ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံအား အစ္စလာမ်အဖြစ် သွတ်သွင်းခြင်းမှ တန်ပြန်ရန်အတွက် စပိန်တို့သည် ဘရူနိုင်းကို ရည်ရွယ်သော<ref name="McAmis 2002 33">{{Harvnb|McAmis|2002|p=33}}</ref><ref>{{cite web|last1=de Sande|first1=Francisco|title=Letter from Francisco de Sande to Felipe II|url=http://www.filipiniana.net/publication/letter-from-francisco-de-sande-to-felipe-ii/12791881675822|website=Filipiniana.net|accessdate=January 15, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120730162315/http://www.filipiniana.net/publication/letter-from-francisco-de-sande-to-felipe-ii/12791881675822|archivedate=July 30, 2012}}</ref> ကက်စတီလန်စစ်ပွဲကို ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ တားနိတ်တို့မှ စပိန်တို့၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံများဖြစ်သော ဒါပီတန်ပြည် နှင့် ဘူတွမ်ပြည်တို့ကို ကျွန်ပြုရန် တိုက်ခိုက်ခြင်းနှင့် ဓားပြတိုက်ခြင်းတို့အား တုံ့ပြန်သည့် အနေနှင့် တားနိတ် နှင့် တီဒိုး စူလတန်ပြည်တို့အား လည်း စစ်မက် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref name="RICKLEFSp25">{{cite book|last =Ricklefs |first =M.C. |title =A History of Modern Indonesia Since c |edition =1300, 2nd |publisher =MacMillan |year =1993 |location =London |url = |doi = |isbn = 978-0-333-57689-2 |page =25}}</ref> ဘရူနိုင်းတိုင်းပြည်တွင် တရားဝင်အုပ်ချုပ်သူဖြစ်သော ပန်ဂီရန် ဆယ်ရီ လီလာ အား ၎င်း၏ ညီအစ်ကိုတော်စပ်သူ စူလတန် ဆိုင်ဖူး ရီဂျယ်မှာ မနာလိုသဖြင့် နေရာမှ ဖယ်ရှားခဲ့သဖြင့် ပြည်တွင်းစစ်ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ပန်ဂီရန် ဆယ်ရီလီလာမှ ၎င်းနန်းပြန်ရလျှင် စပိန်လက်အောက်ခံပြည်အဖြစ် နေမည်ဟု ကတိပြုခဲ့သဖြင့်လည်း ကက်စတီလန်စစ်ပွဲ သည် တရားဝင်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{harvnb|Melo Alip|1964|p=201,317}}</ref> စပိန်တို့သည် မြို့တော်ကို ဖျက်ဆီးခဲ့ပြီး ပန်ဂီရမ် ဆယ်ရီ လီလာအား နန်းပြန်တင်ရန် ကြိုးစားခဲ့သော်လည်း ကံမကောင်း အကြောင်းမလှသဖြင့် ၎င်းမှာ အဆိပ်ခပ်ခံရသည်ဟု ယူဆရသော အကြောင်းဖြင့် ကွယ်လွန်ခဲ့ရသည်။ စပိန်တပ်များမှာလည်း ဝမ်းရောဂါ ရုတ်တရက်ဖြစ်ပွားသဖြင့် စွန့်ခွာခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း ဘရူနိုင်းတော်ဝင် မင်းသမီးမှာ စပိန်တို့နှင့်လိုက်သွားခဲ့ပြီး တွန်ဒိုမှ ခရစ်ယာန် တာဂါးလော့ စစ်သူရဲ အာဂတ်စတင်း ဒီ လီဂတ်ဇပီ နှင့် လက်ဆက်ခဲ့သည်။ သူမသည် ကိုရမ်ကျမ်းမှ မွတ်ဆလင် မဟုတ်သော ယောက်ျားနှင့် လက်ထပ်သော မွတ်ဆလင်အမျိုးသမီးများအား ကျောက်တုံးဖြင့် ထုသတ်ရန် ဆိုသော အပြစ်ပေးခြင်းကို ရဲဝံ့စွာ ဆန့်ကျင်ပြခဲ့ပြီး<ref>Kecia Ali, Marriage and Slavery in Early Islam. Cambridge, MA: Harvard University Press</ref> သူတို့ လင်မယားသည် ဖိလစ်ပိုင်တွင် မိသားစုဘဝတစ်ခု တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဘရူနိုင်း-ဖိလစ်ပိုင် ဆက်ဆံရေး ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာရခြင်းမှာ ဖိလစ်ပိုင် ဗိသုကာပညာရှင် လီဒရို ဗွီ လော့ဆင်မှ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံး နန်းတော်စံအိမ်ဖြစ်လာမည့် အစ်စတန်းနား နူရူ အီမန် အား ဒီဇိုင်းထုတ်ရာတွင် အကူအညီ ပေးခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|title=Largest residential palace|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-residential-palace|publisher=Guinness World Records|accessdate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530064553/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-residential-palace|archivedate=30 May 2015}}</ref> ဘရူနိုင်းသည်လည်း ဘော်နီယိုကျွန်းပေါ်တွင်လည်း ရှိပြီး ၎င်းနေရာမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒုတိယမြောက် ရှေးအကျဆုံး မိုးသစ်တောရှိရာ ဒေသဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့ အဏ္ဏဝါ ဇီဝမျိုးကွဲပေါင်းစုံရှိရာ၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်သော သန္တာတြိဂံဒေသ၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းလည်း ဖြစ်သည်။<ref name=delineating1>Hoeksema BW. 2007.Delineation of the Indo-Malayan Centre of Maximum Marine Biodiversity: The Coral Triangle. In: W. Renema (ed.) Biogeography, Time and Place: Distributions, Barriers and Islands, pp 117–178. Springer, Dordrecht.</ref> စပိန်တို့သည် ၎င်းတို့၏ အရှေ့တောင်အာရှရှိ မွတ်ဆလင်များနှင့် စစ်ပွဲကို ရီကွန်ကွစ်စတာ <ref>Reviving the Reconquista in Southeast Asia: Moros and the Making of the Philippines, 1565–1662 By: Ethan P. Hawkley</ref> ဟု ခေါ်သည့် စပိန်တို့၏ အမိမြေကို အူမာယတ် ကယ်လီဖိတ်ရှိ မွတ်စလင်များမှ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခြင်းအား ပြန်လည် ရယူပြီး ခရစ်ယာန်အဖြစ် ပြန်လည်ပြောင်းလဲသည့် ရာစုနှစ် တစ်ခုကြာ တိုက်ပွဲ၏ အစိတ်အပိုင်း အဖြစ် မှတ်ယူကြသည်။ စပိန်တို့ ဖိလစ်ပိုင်သို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခြင်းသည်လည်း ကမ္ဘာ့ စပိန်-အစ္စလာမ် ပဋိပက္ခ၏ တစိတ်တဒေသဖြစ်ပြီး<ref>Charles A. Truxillo (2012), Jain Publishing Company, "Crusaders in the Far East: The Moro Wars in the Philippines in the Context of the Ibero-Islamic World War".</ref> ထိုပဋိပက္ခတွင် အနီးအနားရှိ အစောင့်အရှောက်ခံနယ်မြေဖြစ်သော အာချေးစူလတန်ပြည်အား ဗဟိုပြု၍ အရှေ့အလယ်ပိုင်းရှိ ယခင် ခရစ်ယာန်မြေများအား လတ်တလော ကျူးကျော်သိမ်းပိုင်ထားသည့် အော်တမန် ကယ်လီဖိတ်အား တိုက်ခိုက်ခြင်းလည်း ပါဝင်သည်။ အာချေးသည် တောင်အာရှတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာ ပျံ့နှံ့ရာတွင် သာသနာပြု ဗဟိုဌာနဖြစ်ပြီး အစ္စလာမ်ဘာသာ ဝါးမျိုလာမှုတွင် ၎င်းတို့၏ ဘာသာကို ဆက်လက်စောင့်ထိန်းကြသော အန်နီမစ်များ၊ ဟိန္ဒူများနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာတိုင်းပြည်တို့ကြောင့် ကျယ်ပြန့်လာခဲ့သော ဒေသဖြစ်သည်။ ထိုတိုင်းပြည်များအား အသစ်ရောက်လာသော ခရစ်ယာန်တို့က မဟာမိတ်ဖွဲ့ရန် လိုလားကြသည်။<ref name = "herwig">{{cite book | last =Zahorka | first =Herwig | publisher= Cipta Loka Caraka | title = The Sunda Kingdoms of West Java, From Tarumanagara to Pakuan Pajajaran with Royal Center of Bogor, Over 1000 Years of Propsperity and Glory | year =2007| url =| accessdate = }}</ref> သို့သော်လည်း ဖိလစ်ပိုင်ရှိ မွတ်ဆလင် စူလတန်များကမူ တစ်မျိုးတွေးကြပြီး ၎င်းတို့အတွက်မူ အစ္စလာမ်ဘာသာအား ထိန်းသိမ်းခြင်း နှင့် ဖြန့်ကျက်ခြင်းသည် ခရစ်ယာန်ကျူးကျော်သူများအား ကာကွယ်ခြင်းသာ ဖြစ်သည်ဟု တွေးကြသည်။<ref>[https://kahimyang.com/kauswagan/articles/1226/the-stupidity-of-submitting-to-spanish-sovereignty-sultan-kudarat War Speech by Sultan Muhammad Kudarat: "You men of the Lake! Forgetting your ancient liberty, have submitted to the Castilians. Such submission is sheer stupidity. You cannot realise to what your surrender binds you. You are selling yourselves into slavery to toil for the benefit of these foreigners. Look at the regions that have already submitted to them. Note how abject is the misery to which their peoples are now reduced. Behold the condition of the Tagalogs and of the Visayans whose chief men are trampled upon by the meanest Castilian. If you are of no better spirit than these, then you must expect similar treatment. You, like them, will be obliged to row in the galleys. Just as they do, you will have to toil at the shipbuilding and labor without ceasing on other public works. You can see for yourselves that you will experience the harshest treatment while thus employed. Be men. Let me aid you to resist. All the strength of my Sultanate, I promise you, shall be used in your defence! What matters it if the Castilians at first are successful? That means only the loss of a year's harvest. Do you think that too dear a price to pay for liberty?"]</ref> နှစ်ဖက်စလုံးတွင် တစ်ဖက်နှင့် တစ်ဖက်တိုက်ခိုက်ခြင်းအတွက် ကောင်းမွန်မြင့်မြတ်သော အကြောင်းများ ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref>Steven Shirley, Guided By God: The Legacy of the Catholic Church in Philippine Politics (Singapore: Marshall Cavendish Academic, 2004).</ref> ခရစ်ယာန်ဘက်တွင် လူမျိုးများ အမျိုးစုံပါဝင်ပြီး မက်စတီဇိုလူမျိုးများ နှင့် မူလက်တိုလူမျိုးများ နှင့် ဒေသရင်း အမေရိကန်လူမျိုးများဖြစ်သော အက်ဇ်တက်၊ မာယာ နှင့် အင်ကာတို့ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့မှာ အမေရိကားတွင် စုဆောင်း၍ ပို့လွှတ်လိုက်ခြင်းဖြစ်ပြီး စပိန်အရာရှိများက ဦးဆောင်ကာ ဒေသခံ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးများနှင့် ပူးပေါင်း၍ အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်တွင် စစ်ပွဲများ ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ မွတ်ဆလင်ဘက်ခြမ်းတွင်လည်း လူမျိုးပေါင်းစုံ ရှိသည်သာဖြစ်သည်။ ဒေသခံ မလေး စစ်သူရဲများသာမက အော့တမန် တို့ကလည်း စစ်တပ်များကို အနီးအနားရှိ အာချေးသို့ စေလွှတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုစစ်တပ်များတွင် တူရကီ၊ အီဂျစ်၊ ဆွာဟီလီ၊ ဆိုမာလီ၊ ဆင်ဒီ၊ ဂူဂျာရတ်တီ နှင့် မလဘာ လူမျိုးတို့ ပါဝင်သည်။<ref>[https://books.google.com/books?id=jtsMLNmMzbkC&pg=PA39 ''The Cambridge History of Southeast Asia'' by Nicholas Tarling p.39]</ref> ထိုစစ်တပ်များသည် အနီးအနားရှိ ဘရူနိုင်းကဲ့သို့သော စူလတန်ပြည်များသို့လည်း ဖြန့်ကျက်သွားလာကြပြီး ဒေသခံ မူဂျာဟစ်ဒင်များကို ခေတ်ပေါ်အမြောက်မြား မည်သို့မည်ပုံ ပြုလုပ်သည် အစရှိသော တိုက်ခိုက်နည်းနှင့် ဗျူဟာ အသစ်များကို သင်ကြားပေးခဲ့သည်။ အော့တမန်တို့၏ ထုတ်လုပ်ရေးနည်းလမ်းများနှင့် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများမှာ အလွန်ခိုင်မာသည် အစရှိသည့် အော့တမန်တို့၏ မလေးစစ်တပ်အပေါ် လွှမ်းမိုးမှုကို မလေး စူလတန်ပြည်များနှင့် တိုက်ခိုက်သော ခရစ်ယာန်စစ်သားများမှ လေ့လာ တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။<ref>''[https://books.google.com/books?id=neUKEvaYPZYC Cambridge illustrated atlas, warfare: Renaissance to revolution, 1492–1792]'' by Jeremy Black p.[&pg=PA16 16]</ref><ref>''[https://www.earthobservatory.sg/resources/publications/mapping-acehnese-past MAPPING THE ACEHNESE PAST]'' Edited by R. MICHAEL FEENER, PATRICK DALY and ANTHONY REID (Page 65: CHAPTER IV, Ottoman-Aceh relations as documented in Turkish sources by İsmail Hakkı Göksoy)</ref> ထိုအချိန်တွင်ပင် ထိုင်ဝမ်ကျွန်းနှင့် မာလူကူးကျွန်းများတို့တွင် စပိန်တို့၏ ခံတပ်များကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း စပိန်စစ်သားများနှင့် ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ အသစ်ပြောင်းလဲထားသော တားနိတ်စူလတန်ပြည်၊ မိုလက်ကာ မှ ဒေသခံများသည် ၎င်းတို့ကို ပစ်ထားခဲ့ပြီး ဖိလစ်ပိုင်သို့ ဆုတ်ခွာခဲ့ကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော တုန်နည်းပြည်ကို အုပ်စိုးသူ မင်မင်းဆက်၏ သစ္စာခံ ဂျပန်တွင် မွေးဖွားသော ကိုစင်ဂါမှ ကျူးကျော်ရန် ခြိမ်းခြောက်နေသဖြင့် ၎င်းတို့၏ တပ်များကို ပြန်လည်စုစည်းရန်အတွက် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |title=The Spanish experience in Taiwan, 1626–1642: the Baroque ending of a Renaissance endeavor |publisher=Hong Kong University Press |author=Borao, José Eugenio |year=2010 |page=199 |isbn=978-962-209-083-5 |jstor=j.ctt1xcrpk}}</ref> သို့သော်လည်း စီစဉ်ထားသည့် ကျူးကျော်မှုမှာ ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းသွားခဲ့သည်။ ထိုအချိန်အတွင်းတွင် အခြေချနေထိုင်သူများကို ပစိဖိတ်ကျွန်းများဖြစ်သော ပလောကျွန်းနှင့် မာရီယာနာကျွန်းတို့သို့ ပို့လွှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://micsem.org/pubs/articles/religion/frames/cathmissionsfr.htm|title=Catholic Missions in the Carolines and Marshall Islands|accessdate=19 July 2019|archivedate=28 November 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171128085201/http://www.micsem.org/pubs/articles/religion/frames/cathmissionsfr.htm}}</ref> ရှာရီယာ ဥပဒေ အရ မွတ်ဆလင် မဟုတ်သောသူများကိုသာ ကျွန်အဖြစ် စေခိုင်းနိုင်သည့်အတွက် အရှေ့တောင်အာရှအား အစ္စလာမ် ဘာသာအဖြစ် ပြောင်းလဲသည့်အချိန်တွင် မွတ်ဆလင်မဟုတ်သော စပိန်ဖိလစ်ပိုင်တို့သည် အနောက်ဘက်ရှိ မွတ်ဆလင်တိုင်းပြည်များအတွက် ကျွန်လုပ်သားအဖြစ် တင်ပို့ရန်အတွက် အရင်းအမြစ်ဖြစ်ခဲ့ပြီး ပုံမှန်အားဖြင့် ကျွန်လုပ်သားများသည် အရှေ့မှ အနောက်တိုင်းသို့ ပို့ဆောင်ခြင်း ခံရသည်။<ref>Junker, “Trade Competition,” 248–255, and Raiding, 339–343.</ref> မြေထဲပင်လယ်ဒေသတွင်လည်း စပိန်တို့သည် ပင်လယ်၏ ခရစ်ယာန်တို့ နေထိုင်သည့် အပိုင်းတွင် မွတ်ဆလင်တို့၏ ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးရန် တိုက်ခိုက်ခြင်းအား ရင်ဆိုင်ဖြေရှင်းနေရသည်။<ref>{{Cite book|title= Christian Slaves, Muslim Masters: White Slavery in the Mediterranean, the Barbary Coast and Italy, 1500-1800|url= https://archive.org/details/trent_0116405722392|last= Davis|first= Robert C.|publisher= Palgrave Macmillan|year= 2003|isbn= 978-0-333-71966-4|location= |pages= |quote= |via= }}</ref> ထို့အတွက်ကြောင့် တကမ္ဘာလုံးတွင် အစ္စလာမ်တို့၏ ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးရန်တိုက်ခိုက်ခြင်း တိုးပွားလာသည်နှင့်အမျှ စပိန်တို့အနေနှင့် နေရာအနှံ့ပူးပေါင်းရင်ဆိုင် တွန်းလှန်နေရသည်။<ref name="McAmis 2002 33"/> သို့သော်လည်း တရုတ် သို့မဟုတ် ဂျပန်တို့နှင့် ကုန်သွယ်သည်လောက် အမြတ်မရသည့်အတွက် စပိန်တို့အနေနှင့် မနီလာ၊ မင်ဒိုရို၊ ပလာဝမ် နှင့် ဇမ်ဘူရန်းဂါး တို့မှ အပ မွတ်စလင်တို့၏ ဒေသကို ခရစ်ယာန်အဖြစ် ပြောင်းလဲရန် စိတ်ဝင်စားမှု နည်းပါးလာခဲ့သည်။<ref>AGI AF 18B Antonio de Morga 6 July 1596. These expeditions also aimed to gain control of the trade with China and within the archipelago (Wiliam Henry Scott, Cracks In the Parchment Curtain, Page 47, Year 1978.)</ref> [[File:Spanish Galleon.jpg|thumb|upright|မနီလာနှင့် အကာပူကိုကို ကုန်သွယ်ရာတွင် သုံးသည့် မနီလာ ဂယ်လီယွန်ဟု ခေါ်သော ကုန်သွယ်သင်္ဘောများ]] စပိန်တို့၏ အုပ်စိုးမှုကြောင့် ကျွန်းစုများအတွင်း အစိတ်စိတ် အမြွှာမြွှာဖြစ်နေသော နိုင်ငံများကို နိုင်ငံရေးအရ ညီညွတ်အောင် သိသာစွာ ပံ့ပိုးပေးနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၅၆၅ ခုမှ ၁၈၂၁ ခုနှစ်အထိ ဖိလစ်ပိုင်အား မက္ကဆီကိုတွင် အခြေစိုက်သော စပိန်ပြည်သစ်နယ်မြေ၏ အစိတ်အပိုင်း အဖြစ် အုပ်ချုပ်ခဲ့သော်လည်း မက္ကဆီကို လွတ်လပ်ရေး စစ်ပွဲအပြီးတွင် မက်ဒရစ်မှ တိုက်ရိုက် အုပ်ချုပ် စီမံခန့်ခွဲခဲ့သည်။ ယနေ့ အထိ တည်ဆောက်ခဲ့သမျှထဲတွင် အကြီးဆုံး သစ်သားသင်္ဘောများဖြစ်ကြသော မနီလာ ဂယ်လီယွန်ဟု ခေါ်သော သင်္ဘောများကို ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ ဘိုင်ကောလ်ဒေသ နှင့် ကာဗိုက်ဒေသတို့တွင် တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.themua.org/collections/files/original/34a74c76efdb951655b9bde1213812dc.pdf|title=Astilleros: the Spanish shipyards of Sorsogon|website=Mary Jane Louise A. Bolunia|publisher=Archaeology Division, National Museum of the Philippines|accessdate=October 26, 2015}}</ref> မနီလာ ဂယ်လီရွန်သင်္ဘောများသည် မနီလာ နှင့် မက္ကဆီကိုရှိ အကာပူကို တို့ကြား သွားလာရာတွင် များပြားလှစွာသော ရေတပ်သင်္ဘောများ အစောင့်အရှောက်ဖြင့် သွားလေ့ ရှိသည်။<ref>{{cite book |author=Williams, Glyn |year=1999 |title=The Prize of All the Oceans |url=https://archive.org/details/prizeofalloceans0000will_n9v8 |publisher=Viking |location=New York |isbn=978-0-670-89197-9 |page=[https://archive.org/details/prizeofalloceans0000will_n9v8/page/4 4]}}</ref> ဂယ်လီလွန် သင်္ဘောများသည် ၁၆ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း တစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ်သို့မဟုတ် နှစ်ကြိမ်မျှ ရွက်လွှင့်သွားလာလေ့ ရှိသည်။<ref>Schurz, William Lytle. The Manila Galleon, 1939. p. 193.</ref> မနီလာ ဂယ်လီယွန် သင်္ဘောများသည် ၎င်းတို့နှင့် အတူ လက်တင် အမေရိကမှ ဖိလစ်ပိုင်အတွက် ကုန်စည်များ<ref>1996. "Silk for Silver: Manila-Macao Trade in the 17th Century." ''Philippine Studies'' 44, 1:52–68.</ref> settlers<ref>"Forced Migration in the Spanish Pacific World" By Eva Maria Mehl, page 235.</ref> နှင့် စစ်လက်နက် ဖြည့်တင်းခြင်းများ သယ်ယူသွားလေ့ ရှိသည်။ <ref>[http://www.gutenberg.org/files/16086/16086-h/16086-h.htm Letter from Fajardo to Felipe III From Manila, August 15 1620.(From the Spanish Archives of the Indies)]("The infantry does not amount to two hundred men, in three companies. If these men were that number, and Spaniards, it would not be so bad; but, although I have not seen them, because they have not yet arrived here, I am told that they are, as at other times, for the most part boys, mestizos, and mulattoes, with some Indians (Native Americans). There is no little cause for regret in the great sums that reënforcements of such men waste for, and cost, your Majesty. I cannot see what betterment there will be until your Majesty shall provide it, since I do not think, that more can be done in Nueva Spaña, although the viceroy must be endeavoring to do so, as he is ordered.")</ref> မနီလာမှ အကာပူကို သို့ အပြန်တွင် အာရှမှ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရန် ကုန်စည်များ<ref>Fish, Shirley. The Manila-Acapulco Galleons: The Treasure Ships of the Pacific, with an Annotated List of the Transpacific Galleons 1565–1815. Central Milton Keynes, England: Authorhouse 2011.</ref> နှင့် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မည့်သူများကို <ref>{{cite book|last=Seijas|first=Tatiana|title=Asian Slaves in Colonial Mexico: From Chinos to Indians|url=https://books.google.com/books?id=d-DGAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-95285-9}}<br />{{cite web |url=https://15minutehistory.org/2016/01/13/episode-76-the-trans-pacific-slave-trade/ |title=Episode 76: The Trans-Pacific Slave Trade |last1=Rose |first1=Christopher |date=January 13, 2016 |website=15 Minute History |publisher=University of Texas at Austin |access-date=January 13, 2016 |accessdate=19 July 2019 |archivedate=19 July 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190719171701/https://15minutehistory.org/2016/01/13/episode-76-the-trans-pacific-slave-trade/ }}</ref> အမေရိကားတိုက်၏ အနောက်ပိုင်းဒေသများသို့ သယ်ဆောင်သွားကြသည်။<ref>{{cite web |url=http://personal.anderson.ucla.edu/eloisa.borah/chronology.pdf |title=Chronology of Filipinos in America Pre-1989 |author=Eloisa Gomez Borah |year=1997 |website=Anderson School of Management |publisher=University of California, Los Angeles |accessdate=February 25, 2012 |archivedate=8 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120208123432/http://personal.anderson.ucla.edu/eloisa.borah/chronology.pdf }}</ref> ကုန်သွယ်မှုမှတဆင့် မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ နှင့် ပီရူးနိုင်ငံတို့မှ ပြောင်းများ၊ ခရမ်းချဉ်သီးများ၊ အာလူးများ၊ ငရုတ်ကောင်းမှုန့်များ၊ ချော့ကလက်များ နှင့် နာနတ်သီးများ အစရှိသည့် စားစရာများကို ဖိလစ်ပိုင်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ဖိလစ်ပိုင်တွင် နီဂရိုးကျွန်းများကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး အုပ်ချုပ်ရန်အတွက် ပထမဆုံး ကမ္ဘာပတ် ရွက်လွှင့်ရာမှ ကျန်ရစ်သူ ဆီဘက်စတိန်း အယ်လ်ကာနို နှင့် ၎င်း၏ သင်္ဘောသားများ၊ သူတို့၏ မျိုးဆက်များကို အခွင့်အာဏာ အပ်နှင်းခဲ့သည်။ မြို့သစ်များကိုလည်း တည်ထောင်ခဲ့ပြီး<ref name="JoaquinPhilBecoming" /> ကက်သလစ် သာသနာပြုများမှ အနိမ့်ပိုင်းတွင် နေထိုင်သူများကို ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ သွတ်သွင်းခဲ့သည်။ <ref>Russell, S.D. (1999) {{cite news |url = http://www.seasite.niu.edu/crossroads/russell/christianity.htm |title = Christianity in the Philippines |accessdate = April 2, 2013 |archivedate = 11 May 2019 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190511151342/http://www.seasite.niu.edu/crossroads/russell/christianity.htm }}</ref> သူတို့သည် ဘာရော့ငလျင် ဗိသုကာ စတိုင်လ် တည်ဆောက်ထားသော စာသင်ကျောင်းများ၊ တက္ကသိုလ် တစ်ခု၊ ဆေးရုံများနှင့် ဘုရားရှိခိုးကျောင်းများကိုလည်း တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref>[http://www.aenet.org/manila-expo/page16.htm "The City of God: Churches, Convents and Monasteries"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160512205811/http://www.aenet.org/manila-expo/page16.htm |date=12 May 2016 }}. Discovering Philippines. Retrieved on July 6, 2011.</ref> သူတို့၏ မြို့ရွာများကို ကာကွယ်ရန်အတွက် စပိန်တို့သည် ပရယ်ဆီဒီယိုဟု ခေါ်သော စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ ခံတပ်များကို ကျွန်းစုများ အနှံ့ တည်ဆောက်၍ တပ်စွဲခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://filipinokastila.tripod.com/fort.html/|title=Fortress of Empire|author=Rene Javellana, S.J.|date=1997|access-date=23 July 2019|archive-date=15 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715191408/http://filipinokastila.tripod.com/fort.html|url-status=dead}}</ref> စပိန်တို့သည် ၁၈၆၃ ခုနှစ်တွင် အစိုးရကျောင်းများတွင် အခမဲ့ ပညာသင်ကြားခွင့် အမိန့်ထုတ်ခဲ့သည်။ <ref>{{harvnb|Dolan|1991}}, [http://countrystudies.us/philippines/53.htm Education].</ref> ကျွန်စနစ်ကိုလည်း ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ ထိုပေါ်လစီများကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ အဆမတန် တိုးပွားလာခဲ့သည်။<ref name="Gonzalez93">{{cite web |url=http://www.populstat.info/Asia/philippc.htm |title=The Philippines: historical demographic data of the whole country |accessdate=July 19, 2003 |first=Jan |last=Lahmeyer |year=1996 |archivedate=3 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303214300/http://www.populstat.info/Asia/philippc.htm }}</ref><ref>{{cite web |url=http://1898.mforos.com/1026829/7262657-censos-de-cuba-puerto-rico-filipinas-y-espana-estudio-de-su-relacion/ |title=Censos de Cúba, Puerto Rico, Filipinas y España. Estudio de su relación |accessdate=December 12, 2010 |publisher=Voz de Galicia |year=1898 }}</ref> [[File:Landing Balanguingui.jpg|thumb|left|စပိန်ပန်းချီဆရာ အန်တိုနီယို ဘရူဂါဒါ ရေးဆွဲထားသော စပိန်တို့ စူလူးသို့ စူးစမ်းရှာဖွေ ရောက်ရှိခြင်း ပန်းချီကား]] စပိန်တို့ အုပ်ချုပ်နေစဉ် ကာလအတွင်း ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံအတွင်းမှ ဒေသခံတို့၏ ပုန်ကန်မှုများစွာကို ရင်ဆိုင်နှိမ်နင်းခဲ့ရသည်။ ထို့အပြင် ပြင်ပရှိ တရုတ်နှင့် ဂျပန် ပင်လယ်ဓားပြများ၊ ဒတ်ချ်၊ အင်္ဂလိပ်၊ ပေါ်တူဂီ နှင့် အရှေ့တောင်အာရှမှ မွတ်ဆလင်တို့၏ စစ်ရေး အရ စိန်ခေါ်မှုများနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံကို ဂျပန်မှ အင်ဒိုနီးရှား အထိ လခြမ်းပုံစံ ဝိုင်းရံတိုက်ခိုက်သည်နှင့် ကြုံရသော်လည်း ထိုသို့ လာရောက်တိုက်ခိုက်သူများကို တိုက်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ စပိန်တို့ အုပ်ချုပ်စဉ်အတွင်း ဖိလစ်ပိုင်ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ရန် အရင်းအနှီးကြီးမားစွာ ပေးဆပ်ခဲ့ရသည်။ ၁၇ ရာစုအတွင်း အနောက်ဘက်မှ ဒတ်ချ်တို့နှင့် ကာလ ကြာရှည်စွာ စစ်ဖြစ်ပွားခြင်း နှင့် အတူ တောင်ဘက်မှ မွတ်ဆလင်တို့နှင့် ကြိုကြားကြိုကြား ဆိုသကဲ့သို့ ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားခြင်း နှင့် မြောက်ဘက်မှ ဂျပန်-တရုတ်တို့၏ ဝိုကိုး ပင်လယ်ဓားပြများကို တိုက်ခိုက်နေရခြင်းတို့ကြောင့် ကိုလိုနီဘဏ္ဍာများမှာ ဒေဝါလီခံရလု နီးနီး ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ <ref>{{Harvnb|Dolan|1991}}, [http://countrystudies.us/philippines/4.htm The Early Spanish Period].</ref> ထို့အပြင် အမြဲလိုလို စစ်ဖြစ်နေရခြင်းကြောင့် မက္ကဆီကို နှင့်<ref>"In Governor Anda y Salazar’s opinion, an important part of the problem of vagrancy was the fact that Mexicans and Spanish disbanded after finishing their military or prison terms "all over the islands, even the most distant, looking for subsistence."" ~CSIC riel 208 leg.14</ref>ပီရူး မှ စေလွှတ်လိုက်ပြီး ဖိလစ်ပိုင်တွင် အခြေစိုက်သော စပိန်စစ်သားများ အများအပြား တပ်ပြေးခြင်းနှင့် ရင်ဆိုင်ကြုံတွေ့ ရသည်။ <ref>Garcıa de los Arcos, "Grupos etnicos," ´ 65–66</ref><ref>CSIC ser. Consultas riel 301 leg.8 (1794)</ref> ထို့အတွက်ကြောင့် စစ်သားအဖြစ်နှင့် အသင့်လျှော်ဆုံးနှင့် အသန်မာဆုံး သူများသာ စစ်မှုထမ်းရန် ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။ ထွက်ပြေးခြင်းမှာ ကျွန်းစုများ အနှံ့ စစ်ပွဲများ တိုက်ခိုက်ရန်နှင့် အခြားနေရာများတွင် ခံတပ်များနှင့် အများပြည်သူသုံး အခြေခံအဆောက်အအုံများ ဆောက်လုပ်ရန် စပိန်တို့မှ ငှားရမ်းထားသော ဒေသခံ ဖိလစ်ပိုင် စစ်သူရဲများနှင့် အလုပ်သမားများ ကြားတွင်လည်း ကြုံတွေ့ရသည်။ စစ်ပွဲများ ဆက်တိုက် တိုက်နေရခြင်း၊ လခမရခြင်း၊ နေရာပြောင်းနေရခြင်းနှင့် ငတ်မွတ်ခြင်း စသော အခြေအနေများကို ပြင်းထန်စွာ ရင်ဆိုင်နေရသဖြင့် လက်တင်အမေရိကမှ ပို့လွှတ်လိုက်သော စစ်သားများနှင့် ဒေသအတွင်း ရှာဖွေခန့်အပ်ထားသော စစ်သူရဲများနှင့် အလုပ်သမားများမှာ သေဆုံးခြင်း သို့မဟုတ် ကစဉ့်ကလျား တပ်ပျက်၍ ဥပဒေမရှိသော ကျေးလက်ဒေသရှိ ပုန်ကန်သူ ဒေသခံများ အကြား ခြေသလုံးအိမ်တိုင် အဖြစ်နေထိုင်ကြခြင်း တို့ ဖြစ်ခဲ့ကြပြီး အိန္ဒိယမှ ကျွန်ပြုခံထားရသော ကျွန်များနှင့်<ref>The Diversity and Reach of the Manila Slave Market Page 36</ref> နီဂရီတို့ ခြေသလုံးအိမ်တိုင် လှည့်လည်သွားလာနေကြသူများမှာ ဗလက္ကာယပြုခြင်း သို့မဟုတ် ပြည်တန်ဆာလုပ်ငန်းမှ တဆင့် ,<ref>"The descendants of Mexican mestizos and native Filipinos were numerous but unaccounted for because they were mostly the result of informal liasons." ~Garcia de los Arcos, Forzados, 238</ref> သွေးနှောသွားကြပြီး မြို့များနှင့် မြို့ကြီးများတွင် စပိန်တို့ အပြင်းအထန် ကြိုးစားထိန်းသိမ်း ထားခဲ့ရသော လူမျိုးရေး ခွဲခြားမှုမှာ နောက်တစ်ဆင့် ထပ်မံ ဝေဝါးသွားခဲ့ရသည်။.<ref name="ReferenceC">Tomás de Comyn, general manager of the Compañia Real de Filipinas, in 1810 estimated that out of a total population of 2,515,406, "the European Spaniards, and Spanish creoles and mestizos do not exceed 4,000 persons of both sexes and all ages, and the distinct castes or modifications known in America under the name of mulatto, quarteroons, etc., although found in the Philippine Islands, are generally confounded in the three classes of pure Indians, Chinese mestizos and Chinese." In other words, the Mexicans who had arrived in the previous century had so intermingled with the local population that distinctions of origin had been forgotten by the 19th century. The Mexicans who came with Legázpi and aboard succeeding vessels had blended with the local residents so well that their country of origin had been erased from memory.</ref>ထိုအခြေအနေများကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်ကို အုပ်ချုပ်ရန် အခက်အခဲများ ပိုမို တိုးပွားလာခဲ့ရသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် မနီလာကို အပိုင်စားရသော တော်ဝင်မြို့စားမှ စပိန် ဒုတိယမြောက် ချားလ်ဘုရင်ထံ စာရေးပြီး ထိုကိုလိုနီကို စွန့်လွှတ်ရန် အကြံပေးခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဖိလစ်ပိုင်ကို အခြေစိုက်၍ အရှေ့ဖျားဒေသကို ခရစ်ယာန်အဖြစ်ပြောင်းလဲရန် ကြိုးစားမည်ဆိုသော ဘာသာရေး နှင့် သာသာနာပြုရေးဆိုင်ရာ ပုဂ္ဂိုလ်များက ထိုအကြံပေးချက်ကို အောင်မြင်စွာ ဆန့်ကျင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>Blair, E., Robertson, J., & Bourne, E. (1903). The Philippine islands, 1493–1803 : explorations by early navigators, descriptions of the islands and their peoples, their history and records of the Catholic missions, as related in contemporaneous books and manuscripts, showing the political, economic, commercial and religious conditions of those islands from their earliest relations with European nations to the beginning of the nineteenth century. Cleveland, Ohio.</ref>အကျိုးအမြတ်မရသော စစ်ကြောင့် ပျက်စီးနေသော ဖိလစ်ပိုင်ကိုလိုနီမှာ စပိန်ဘုရင်မှ ထောက်ပံ့ပြီး တစ်ခါတစ်ရံ နယူးစပိန် (မက္ကဆီကို) ဘုရင်ခံထံမှ ရရှိသော အခွန်အခများနှင့် အမြတ်အစွန်းများမှ ရရှိသော ထောက်ပံ့ငွေများကြောင့် ဆက်လက်ရှင်သန်ခဲ့ပြီး ဘိုလီးဗီးယားနိုင်ငံ ပိုတိုဆီရှိ မီတား ခေါ် အဓ္ဓမ ခိုင်းစေမှု စနစ်ဖြင့် ရာပေါင်းထောင်ပေါင်းများစွာသော အင်ကာလူမျိုးတို့၏ အသက်များကို ရင်း၍ သတ္တုတွင်းများမှ စုဆောင်းတူးဖော် ရရှိခဲ့သော ငွေသားတန်ချိန် ၇၅ တန်ကို နှစ်စဉ် ပို့ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite book|last=Cole|first=Jeffrey A.|title=The Potosí mita, 1573–1700 : compulsory Indian labor in the Andes|url=https://archive.org/details/potosmita15731700000cole|year=1985|publisher=Stanford University Press|location=Stanford, Calif.|isbn=978-0804712569|pages=[https://archive.org/details/potosmita15731700000cole/page/20 20]}}</ref> သို့သော်လည်း ပြန်မရနိုင်သော လူ့အသက်များကို ရင်း၍ တူးဖော်ခဲ့ရပြီး အဖိုးတန် သတ္တုများ ဖြစ်သဖြင့် တူးဖော်ရရှိရန် အကန့်အသတ်ရှိသော ငွေသတ္တုများမှာ ကျွန်းစုနေရာ အနှံ့အပြားရှိ ခံတပ်များတွင် တပ်စွဲထားပြီး အစဉ်တစိုက် ကျူးကျော်မှုများကို ရင်ဆိုင်နေရသည့် ငတ်မွတ်နေသော သို့မဟုတ် သေလုမျောပါး ဖြစ်နေသော စပိန်၊ မက္ကဆီကို၊ ပီရူး နှင့် ဖိလစ်ပိုင် စစ်သားများထံသို့ အနည်းငယ်မျှသာ ရောက်ရှိပြီး မနီလာရှိ တရုတ်၊ အိန္ဒိယ၊ အာရပ်နှင့် မလေးကုန်သည်များမှ စပိန်လူမျိုးများအား ၎င်းတို့၏ အဖိုးတန်သတ္တုများကို ပိုးထည်များ၊ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်များ၊ ပုလဲများ နှင့် အမွှေးနံ့သာများ အစရှိသည်တို့နှင့် လဲလှယ် ရောင်းချခြင်းဖြင့် ကုန်ဆုံး သွားခဲ့သည်။ ထိုကုန်ပစ္စည်းများမှာ စိုက်ပျိုးခြင်း၊ ထုတ်လုပ်ခြင်းဖြင့် ရရှိနိုင်သော်လည်း အမေရိကန်တို့၏ ငွေသတ္တုများမှာမူ တူးဖော်ရာတွင် အကန့်အသတ်ဖြင့်သာ ရနိုင်သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် မနီလာရှိ နှစ် ၂၀၀ သက်တမ်းရှိသော ခံတပ်များမှာ အစောပိုင်း စပိန်ကိုလိုနီနယ်ချဲ့များ တည်ဆောက်ခဲ့သည်အတိုင်းသာ ရှိနေပြီး များစွာ တိုးတက်ပြောင်းလဲမှု မရှိခဲ့ပေ။<ref name=tracy1995p12p55>{{Harvnb|Tracy|1995|pp=12, 55}}</ref> ထို့အတွက်ကြောင့် မနီလာသို့ ဗြိတိသျှတို့ ခဏမျှ သိမ်းယူနိုင်ရန် အခြေအနေ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် [[ခုနစ်နှစ်စစ်]] ၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် ၁၇၆၂ မှ ၁၇၆၄ အထိ မနီလာကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဗြိတိသျှတို့သည် ၎င်းတို့၏ အောင်မြင်မှုကို မနီလာ အပြင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ချဲ့ထွင်နိုင်ခြင်း မရှိသဖြင့် စိတ်ပျက်လက်ပျက် ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ၁၇၆၃ ပါရီစာချုပ်အရ စပိန်တို့ ပြန်လည် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ <ref name=Agoncillo /><ref name=Halili>{{cite book |url=https://books.google.com/?id=gUt5v8ET4QYC&pg=PA119 |title=Philippine History |last=Halili |first=Maria Christine N. |publisher=Rex Bookstore |year=2004 |pages=119–120 |isbn=978-971-23-3934-9 }}</ref><ref name=DeBorja>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=xXpiujH2uOwC&pg=PA81 |title=Basques in the Philippines |last=de Borja |first=Marciano R. |publisher=University of Nevada Press |year=2005 |pages=81–83 |isbn=978-0-87417-590-5 }}</ref> စပိန်-မိုရို စစ်ပွဲမှာ နှစ်ရာပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ ၁၉ ရာစု၏ နောက်ဆုံး တစ်စိတ်တွင် စပိန်တို့သည် မင်ဒါနောင်း၏ အစိတ်အပိုင်းများကို အောင်မြင်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး ဆူလူး စူလတန်ပြည်မှ မိုရို မွတ်စလင်တို့မှာ စပိန်တို့၏ အချုပ်အခြာအာဏာကို တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့ရသည်။ [[File:Katipuneros.jpg|thumb|ကာတီပူနီရိုဟု သိကြသော ဖိလစ်ပိုင် တော်လှန်ရေးသမားများ၏ ဓာတ်ပုံ]] ၁၉ ရာစုတွင် ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ ဆိပ်ကမ်းများမှာ ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေး အတွက် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ဖိလစ်ပိုင် လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ယခင်က အိုင်ဘေးရီးယန်းကျွန်းဆွယ်တွင် မွေးဖွားသော စပိန်များသာ ကြီးစိုးထားသည့် အစိုးရ ရာထူးများကို ချမ်းသာကြွယ်ဝလာကြသော ဖိလစ်ပိုင်တွင် မွေးဖွားသော စပိန်လူမျိုးများ (ခရီရိုလော့စ်) <ref>{{cite journal |url=http://www.gutenberg.org/files/38269/38269-h/38269-h.htm#pb139 |title=A History of the Philippines |last=Barrows |first=David |year=2014 |volume=1 |page=179 |quote=Within the walls, there were some six hundred houses of a private nature, most of them built of stone and tile, and an equal number outside in the suburbs, or ''{{lang|es|arrabales}}'', all occupied by Spaniards (''{{lang|es|todos son vivienda y poblacion de los Españoles}}''). This gives some twelve hundred Spanish families or establishments, exclusive of the religious, who in Manila numbered at least one hundred and fifty, the garrison, at certain times, about four hundred trained Spanish soldiers who had seen service in Holland and the Low Countries, and the official classes.}}</ref> နှင့် ကပြားများ (မက်စတီဇော့စ်) တို့ အပြင် စပိန်အမေရိကန် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ လျှောက်ထားရယူနိုင်လာကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင်တွင် မွေးဖွားသော မာဆယ်လို အက်ဇ်ကာရာဂါ ပါလ်မယ်ရိုသည် ကြယ်သုံးပွင့်အဆင့် ဗိုလ်ချုပ် ရာထူးဖြင့် တော်လှန်ရေးသမားများမှ ဖြုတ်ချခဲ့သော ဘော်ဘွန်း မင်းဆက်အား နန်းပြန်တင်ပေးနိုင်ခဲ့သဖြင့် သူရဲကောင်း တစ်ယောက် ဖြစ်လာခဲ့ပြီး စပိန်-ဖိလစ်ပိုင်တို့ အထွဋ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ သူသည် နောက်ဆုံးတွင် စပိန်အင်ပိုင်ယာ၏ ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သူကောင်းမျိုးနွယ်ရာထူးများအတွင် အထူးဂုဏ်ရှိသည်ဟု သတ်မှတ်ခြင်းခံရသော<ref name="Manila, My Manila">{{cite book|author=Joaquin, Nick|title=Manila, My Manila|publisher=Vera-Reyes, Inc.|year=1990|isbn=|pages=|url=}}</ref> အော်ဒါအော့ဖ် ဂိုးလ်ဒင်းဖလိ ၏ အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း ကျွန်းများအတွင်း သူပုန်ထရန် နှင့် လွတ်လပ်ရေး အတွက် အကြံအစည်များ စတင်ပျံ့နှံ့လာခဲ့သည်။ လက်တင်အမေရိကသားများ <ref>"Officers in the army of the Philippines were almost totally composed of Americans," observed the Spanish historian José Montero y Vidal. "They received in great disgust the arrival of peninsular officers as reinforcements, partly because they supposed they would be shoved aside in the promotions and partly because of racial antagonisms."</ref> နှင့် ခရီရိုလော့စ်များမှာ စပိန်ဖိလစ်ပိုင် စစ်တပ်အတွင်း အရာရှိများ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း လက်တင်အမေရိကန် လွတ်လပ်ရေး စစ်ပွဲများကြောင့် သူတို့၏ သစ္စာရှိမှုကို သံသယဝင်လာခဲ့ပြီး သူတို့၏ နေရာတွင် စပိန်တွင် မွေးဖွားသော အရာရှိများဖြင့် အစားထိုး လာခဲ့သည်။ ထိုစပိန်ဖွား အရာရှိများမှာ သူတို့ တာဝန်ပေးအပ်ခြင်းခံရသည့် ပြည်သူများအပေါ်တွင် အာရုံ စူးစိုက်မှု နည်းပါးပြီး စပိန်သို့ မပြန်မီ ၎င်းတို့ဘာသာ ချမ်းသာကြွယ်ဝစေရန် အတွက်သာ ဆန္ဒရှိကြသည့် ဒေသခံများ၏ အကျိုးထက် စပိန်နိုင်ငံ၏ အကျိုးကိုသာ လိုလားသော ခေါင်းပုံဖြတ်သူများသာ အများစု ဖြစ်ကြသည်။ ခရီရိုလို နှင့် လာတီနိုတို့မှာ သူတို့၏ မြေကို ချစ်သောစိတ်နှင့် သူတို့၏ ပြည်သူများ ဒုက္ခရောက်နေသည်ကို မြင်ရခြင်းကြောင့် အုံကြွလာကြပြီး သူတို့၏ လူမျိုးကြောင့်နှင့် အမိမြေကို မမှိတ်မသုံ သစ္စာရှိမှုကြောင့်တို့သာ ခန့်အပ်ထားခြင်းခံထားရသော ခေါင်းပုံဖြတ်သူ ကျွန်းဆွယ်သားတို့အပေါ် အမုန်းမီးများ ကြီးထွားလာခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်တွင် မွေးဖွားပြီး ပိုမိုချမ်းသာသော စပိန်တွင် အလွန်အောင်မြင်ကျော်ကြားမှု ရခဲ့သော်လည်း ဆင်းရဲသော ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတွင်သာ ပြန်လည် အမှုထမ်းခဲ့သော စစ်သား အန်ဒရေ နိုဗာလက် ၏ ပုန်ကန်ထကြွမှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၎င်းအား ဒေသခံ စစ်သားများက ထောက်ခံကြသလို ယခင်က ဖိလစ်ပိုင် စပိန်တပ်မတော်တွင် အမှုထမ်းခဲ့သော အရာရှိများဖြစ်ပြီး ယခုအခါ လွတ်လပ်သော နိုင်ငံများဖြစ်သည့် မက္ကဆီကို၊ ကိုလံဘီယာ၊ ဗင်နီဇွဲလား၊ ပီရူး၊ ချီလီ၊ အာဂျင်တီးနား နှင့် ကော့စတာရီကာ နိုင်ငံတို့တွင် နေထိုင်ကြသောသူများကလည်း ထောက်ခံခဲ့သည်။<ref>Garcia de los Arcos has noted that the Regiment of the King, which had absorbed a large percentage of Mexican recruits and deportees between the 1770s and 1811, became the bastion of discontent supporting the Novales mutiny. ~Garcia de los Arcos, “Criollismo y conflictividad en Filipinas a principios del siglo XIX,” in El lejano Oriente espanol: Filipinas ( ˜ Siglo XIX). Actas, ed. Paulino Castaneda ˜ Delgado and Antonio Garcia-Abasolo Gonzalez (Seville: Catedra General Casta ´ nos, ˜ 1997), 586.</ref> ထိုပုန်ကန်မှုသည် ရက်စက်စွာ နှိမ်နင်းခံခဲ့ရသော်လည်း ၎င်းသည် ဖိလစ်ပိုင်တော်လှန်ရေး၏ အစဖြစ်သော ကာဗိုက်သူပုန်ထမှုအတွက် အကြို နိမိတ်ပြခဲ့သည်။ <ref name=Agoncillo /><ref name="Cavite Mutiny">Nuguid, Nati. (1972). [http://stuartxchange.com/CaviteMutiny.html "The Cavite Mutiny"]. in Mary R. Tagle. ''12 Events that Have Influenced Philippine History''. [Manila]: National Media Production Center. Retrieved December 20, 2009 from [http://stuartxchange.com/ StuartXchange Website].</ref><ref name="ReferenceB">[[Nick Joaquin|Joaquin, Nick]]. ''A Question of Heroes''.</ref><ref name=RichardsonBonifacio>{{cite web |url=http://kasaysayan-kkk.info/docs.ab.240497.jn.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130115200707/http://kasaysayan-kkk.info/docs.ab.240497.jn.htm|archivedate=January 15, 2013|title=Andrés Bonifacio Letter to Julio Nakpil, April 24, 1897 |website=Documents of the Katipunan |author=Richardson, Jim |date=January 2006 |accessdate=December 19, 2009}}</ref> [[File:Theodora alonzo quintos.jpg|thumb|209x209px|တီယိုဒိုရာ အလွန်ဆို ရီယာလွန်ဒါ]] အာဇာနည် ကက်သလစ်ရဟန်း ၃ ပါး ဖြစ်သော မာရီယာနို ဂိုမက်ဇ်၊ ယိုဆေး ဘားဂို့စ် နှင့် ဂျာဆင်တို ဇာမိုရာ (ဂွန်ဘာဇာ ဟု စုပေါင်း၍ သိကြသည်။) တို့အား ပုန်ကန်ရန်လှုံ့ဆော်မှုဖြင့် ကိုလိုနီ အာဏာပိုင်များက စွပ်စွဲ ကွပ်မျက်ခဲ့ပြီးနောက် ၁၈၇၂ တွင် တော်လှန်ရေး စိတ်ဓာတ်များ နိုးကြားလာခဲ့ကြသည်။ <ref name="Cavite Mutiny" /><ref name="ReferenceB" /> ထို့အတွက်ကြောင့် စပိန်တွင် မာဆယ်လို အိတ်ချ် ဒယ် ပီလာ၊ ယိုဆေး ရိုင်ဇယ် နှင့် မာရီယာနိုပေါင့်စ် တို့ ဦးဆောင်လှုပ်ရှားသော ဝါဒဖြန့် လှုပ်ရှားမှု ဖြစ်ပေါ်ရန် တွန်းအားပေးခဲ့ပြီး ဖိလစ်ပိုင်တွင် နိုင်ငံရေး အပြောင်းအလဲ ဖြစ်ရန် လှုပ်ရှားခဲ့ကြသည်။ ရိုင်ဇယ်သည် အကြမ်းဖက် တော်လှန်ရေးကို ဆန့်ကျန်ပြီး ငြိမ်းချမ်းစွာ ပြောင်းလဲရေးအတွက် နှိုးဆော်ခဲ့သော်လည်း သူ့အား ၁၈၉၆ ဒီဇင်ဘာ ၃၀ တွင် ပုန်ကန်မှုဖြင့် ကွပ်မျက်ခဲ့သည်။ သူသည် ကျူးဘားတော်လှန်ရေး အတွင်း စပိန်တို့ဘက်မှ ဆရာဝန် အဖြစ် ပါဝင်ကူညီပေးခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ စပိန်တို့သည် အကြမ်းဖက်တော်လှန်ရေးအား ဆန့်ကျင်သော သူရဲကောင်းအား သတ်ဖြတ်ပစ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် စိတ်အားထက်သန်သော သစ္စာခံများကို အစွန်းရောက်သူပုန်များ အဖြစ် ပြောင်းလဲပေးခဲ့သလိုပင် ဖြစ်သည်။<ref name="ReferenceA1">{{cite book |last=Ocampo |first=Ambeth |author-link=Ambeth Ocampo |title=Rizal Without the Overcoat |place=Pasig City |publisher=Anvil Publishing, Inc. |year=1999 |edition=Expanded |isbn=978-971-27-0920-3|title-link=Rizal Without the Overcoat }}</ref> ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးအတွက် အတိုက်အခံများနှင့် ကြုံရသဖြင့် စပိန်တို့ထံမှ လွတ်လပ်ရေးကို လက်နက်ကိုင် တိုက်ယူရန် အတွက် အန်ဒရေ ဘိုနီဖာရှိုသည် ၁၈၉၂တွင် စစ်သွေးကြွ မြေအောက်အဖွဲ့ဖြစ်သော ကာတီပူနန်ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref name=RichardsonBonifacio /> ဘိုနီဖာရှိုနှင့် ကာတီပူနန်တို့သည် ၁၈၉၆တွင် ဖိလစ်ပိုင်တော်လှန်ရေးကို စတင်ခဲ့သည်။ ကာတီပူနန်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော ကာဗိုက်နယ်မှ မက်ဂ်ဒါလို အဖွဲ့သည် ဘိုနီဖာရှို၏ တော်လှန်ရေး ခေါင်းဆောင် ရာထူးနေရာကို စိန်ခေါ်ခဲ့ပြီး အယ်မလီယို အာဂွီနယ်လ်ဒိုက ထိုနေရာကို လွှဲပြောင်းရယူခဲ့သည်။ ၁၈၉၈ တွင် ကျူးဘား၌ စပိန်-အမေရိကန် စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ဖိလစ်ပိုင်သို့ ပျံ့နှံ့ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ အာဂွီနယ်လ်ဒိုသည်ကာဗိုက်နယ် ကာဝစ်မှ ၁၈၉၈ ဇွန်လ ၁၂ ရက်တွင် စပိန်တို့ထံမှ လွတ်လပ်ရေး ကြေညာခဲ့ပြီး ပထမဆုံး ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတနိုင်ငံတော်ကို နောက်တစ်နှစ်တွင် ဘာရာဆိုအင် ဘုရားကျောင်း၌ တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref name=Agoncillo /> ====အမေရိကန် အုပ်စိုးစဉ် ကာလ==== [[File:Battle of Paceo.jpg|thumb|ဖိလစ်ပိုင်-အမေရိကန်စစ်ပွဲအတွင်း ပါစီယို တိုက်ပွဲကို ပုံဖော်ထားသော ပန်းချီကား]] စပိန်-အမေရိကန် စစ်ပွဲတွင် အမေရိကန်တို့ အောင်မြင်ခဲ့သဖြင့် စပိန်တို့သည် ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းများကို ပျူရီတိုရီကို နှင့် ဂူအမ်ကျွန်းတို့နှင့် အတူ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite journal|last1=Halstead|first1=M|title=The Story of the Philippines|journal=Nature|volume=70|issue=1811|pages=248–249|date=1898|bibcode=1904Natur..70..248T|doi=10.1038/070248a0}}</ref>၁၈၉၈ ပါရီ စာချုပ်အရ စပိန်တိုအား အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း ၂၀ ကို လျော်ကြေး အဖြစ် ပြန်လည်ပေးအပ်ခဲ့သည်။<ref>Price, Michael G. (2002). Foreword. In A.B. Feuer, [https://books.google.com/books?id=f-2Qef1JSjsC&printsec=frontcover ''America at War: the Philippines, 1898–1913''] (pp. xiii–xvi). Westport, Connecticut: Greenwood. {{ISBN|0-275-96821-9}}.</ref> အမေရိကန်တို့သည် ဖွဲ့စည်းတည်ထောင်ခါစ တိုင်းပြည်သစ် ဖြစ်သည့် ပထမ ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတနိုင်ငံတော်ကို အသိအမှတ်မပြုကြောင်း ပိုမိုထင်ရှားလာသည့် အခါတွင် ဖိလစ်ပိုင်-အမေရိကန်စစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ခွဲထွက်သွားသော ကန်တိုနယ် နီဂရိုး သမ္မတနိုင်ငံမှ သမ္မတ အန်နီစီတို လက်ဆန်၏ ဖိတ်ကြားမှုကို ရရှိပြီးနောက် ဗိုလ်မှူးချုပ် ဂျိမ်း အက်ဖ် စမစ်သည် ဘာကိုလော့ သို့ ၁၈၉၉ ခုနှစ် မတ်လ ၄ ရက်တွင် စစ်ရေးဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်ရေးမှူး အဖြစ် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Linn |first=Brian McAllister |title=The Philippine War, 1899–1902 |url=https://books.google.com/books?id=PSJGPgAACAAJ |year=2000 |publisher=University Press of Kansas |isbn=978-0-7006-1225-3|pages=75–76}}</ref> စစ်ပွဲကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်ပြည်သူ ၂၀၀,၀၀၀ အနည်းဆုံး သေဆုံးခဲ့ရပြီး အများအားဖြင့် ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းနှင့် ရောဂါဘယတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite book|last=Burdeos|first=Ray L.|title=Filipinos in the U.S. Navy & Coast Guard During the Vietnam War|url=https://books.google.com/books?id=tN__4jLTnd8C|year=2008|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4343-6141-7|ref=harv|page=14}}</ref> ပထမ ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတနိုင်ငံတော် စစ်ရှုံးခဲ့ပြီးနောက် ကျွန်းစုများကို အမေရိကန် ကျွန်းစုအစိုးရမှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ <ref name=Gates>{{cite book |author=Gates, John M. |chapterurl=http://www3.wooster.edu/history/jgates/book-ch3.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100805061319/http://www3.wooster.edu/history/jgates/book-ch3.html|archivedate=August 5, 2010|title=The U.S. Army and Irregular Warfare |chapter=The Pacification of the Philippines |date=November 2002 |accessdate=February 20, 2010}}</ref> အမေရိကန်တို့သည် အခြားသော ပုန်ကန်ထကြွသော ပြည်နယ်များကို ဆက်လက်နှိမ်နင်းခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် ဆုတ်ယုတ်လာသော ဆူလူးစူလတန်ပြည် အပါအဝင် ပုန်ကန်ထကြွသော တာဂါးလော့ သမ္မတနိုင်ငံနှင့် မင်ဒါနောင်းရှိ ဇမ်ဘိုယမ်ဂါ သမ္မတနိုင်ငံတို့ ဖြစ်သည်။ <ref name=Bates>{{cite web|url=http://www.philippineupdate.com/Bates.htm|title=The Bates Treaty|first=Madge|last=Kho|publisher=PhilippineUpdate.com|accessdate=December 2, 2007}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.zamboanga.com/history/republic_of_zamboanga.html |title=History of The Republic of Zamboanga (May 1899 – March 1903) |date=July 18, 2009|publisher=Zamboanga.com|location=Zamboanga City, Philippines|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101201023553/http://zamboanga.com/history/republic_of_zamboanga.html |archivedate=December 1, 2010 |dead-url=no |accessdate=August 13, 2010}}</ref> ထိုအချိန်ကာလ အတွင်း ဖိလစ်ပိုင်၏ ယဉ်ကျေးမှု ပြန်လည်ထွန်းကားလာခဲ့ပြီး ရုပ်ရှင်နယ်ပယ် နှင့် စာပေနယ်ပယ်တို့မှာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/intl/philippines/yearly/|title=2014 Philippines Yearly Box Office Results|website=boxofficemojo.com}}</ref><ref name="books.google.com">Armes, Roy. [https://books.google.com/books?id=qFDnqIwdr8EC&printsec=frontcover&dq=intitle:Third+intitle:World+intitle:film+intitle:making+intitle:and+intitle:the+intitle:west&hl=en&ei=tXsrTdbEB4H88AbOltD3AQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false "Third World Film Making and the West"], p.152. University of California Press, 1987. Retrieved on January 9, 2011.</ref><ref>[http://su.diva-portal.org/smash/get/diva2:200615/FULLTEXT01.pdf "The Role of José Nepomuceno in the Philippine Society: What language did his silent film speaks?"]. Stockholm University Publications. Retrieved on January 28, 2014.</ref> ဒန်နီယယ် ဘန်းဟန်မှ မနီလာအား ခေတ်သစ်မြို့တော် တစ်ခု အဖြစ်ပြောင်းလဲပေးမည့် ဗိသုကာ အစီအမံကို ရေးဆွဲခဲ့သည်။<ref>Moore, Charles (1921). [https://books.google.com/books?id=aR7iAAAAMAAJ&pg=PA162 "Daniel H. Burnham: Planner of Cities"]. Houghton Mifflin and Co., Boston and New York.</ref> ၁၉၃၅ တွင် ဖိလစ်ပိုင် အား ဓနသဟာယနိုင်ငံ အဆင့် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး မန်နျူရယ်ကွီဇုန်မှာ သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သူသည် အမျိုးသား ဘာသာစကားကို သတ်မှတ်ပေးခဲ့ပြီး အမျိုးသမီးများ မဲပေးခွင့်နှင့် မြေယာပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးတို့ကို စတင်မိတ်ဆက်ပေးခဲ့သည်။<ref name="ReferenceA2">Molina, Antonio.'' The Philippines: Through the centuries''. Manila: University of Sto. Tomas Cooperative, 1961. Print.</ref><ref name="Manapat, Carlos 2010">Manapat, Carlos, et al.'' Economics, Taxation, and Agrarian Reform''. Quezon City: C&E Pub., 2010.Print.</ref> ====ဂျပန် အုပ်စိုးစဉ် ကာလ==== [[File:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb|၁၉၄၄ အောက်တိုဘာ ၂၀ လေးတဲ တိုက်ပွဲအတွင်း ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဒေါက်ဂလပ် မက်အာသာ ကမ်းတက်လာစဉ်]] နောက်ဆယ်စုနှစ်အတွင်း ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ လွတ်လပ်ရေး အရယူမည့် အကြံမှာ ဂျပန်အင်ပိုင်ယာ၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ ဂျပန်တို့က ယိုဆေး ပီ လော်ရယ် ဦးဆောင်သော ရုပ်သေးအစိုးရဖြင့် ဒုတိယ ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတနိုင်ငံအား ဂျပန်၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံ အဖြစ် ထူထောင်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲကာလအတွင်း ဂျပန်တို့မှ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုများစွာ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ဘာတာအန်း သေမင်းတမန် ချီတက်ခြင်း နှင့် မနီလာစစ်ပွဲ အထွဋ်အထိပ် ရောက်ချိန်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော မနီလာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုတို့ကဲ့သို့သော စစ်ရာဇဝတ်မှုများကိုလည်း ကျူးလွန်ခဲ့သည်။ <ref>White, Matthew. [http://users.erols.com/mwhite28/battles.htm#Manila "Death Tolls for the Man-made Megadeaths of the 20th Century"]. Retrieved August 1, 2007.</ref> ၁၉၄၄တွင် ကွီဇုန်သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ပြည်ပြေးအဖြစ် တိမ်းရှောင်ရင်း ကွယ်လွန်ခဲ့ပြီး ဆာဂျီယို အိုစမီနာက ၎င်း၏ နေရာအား ဆက်ခံခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် မဟာမိတ်တပ်များသည် ဖိလစ်ပိုင် ကျွန်းစုအတွင်း ကျွန်းတစ်ခုမှ တစ်ခုသို့ ကူးပြောင်းခြင်း နည်းဗျူဟာကို ကျင့်သုံးခဲ့ပြီး ဂျပန်နေမဝင် အင်ပါယာမှ အောင်နိုင်ထားခဲ့သော နယ်မြေများကို ပြန်လည် ရယူနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၂ ခုနှစ် အလယ်ပိုင်းမှ ၁၉၄၄ ခုနှစ် အလယ်ပိုင်း အထိ ဖိလစ်ပိုင် ပြောက်ကျားတော်လှန်မှု<ref name="McAAE">{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/macarthur/sfeature/bataan_guerrilla.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170128153210/https://www.pbs.org/wgbh/amex/macarthur/sfeature/bataan_guerrilla.html|archivedate=January 28, 2017 |title=The Guerrilla War |website=[[American Experience]] |publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]] |accessdate=February 24, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.maranao.com/bangsamoro/0506-japan_invasion.htm |title=The Japanese Invasion |first=Salah |last=Jubair |publisher=Maranao.Com |accessdate=February 23, 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100727232925/http://www.maranao.com/bangsamoro/0506-japan_invasion.htm |archivedate=July 27, 2010 |df= }}</ref> များအား အမေရိကန် ရေတပ် ရေငုပ်သင်္ဘောများနှင့် လေထီးဖြင့် ချပေးခြင်းတို့က ပံ့ပိုးမှု ပေးပြီး အားပေးအားမြှောက်ပြုခဲ့သည်။ ပြောက်ကျားများ အနေနှင့် ဂျပန်စစ်တပ်အား ဖိအားပေးနိုင်ရန် ဖြစ်ပြီး ကျေးလက်ဒေသများ၊ တောအုပ်များနှင့် တောင်ကုန်းများကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ရန် အတွက် ဖြစ်သည်။ ပြောက်ကျားစစ်သည် အလွန်ထိရောက်သဖြင့် ဂျပန်အင်ပိုင်ယာ အနေနှင့် ပြည်နယ် ၄၈ ခု အနက် ၁၂ ခုကိုသာ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite book |first=Dominic J. |last=Caraccilo |title=Surviving Bataan And Beyond: Colonel Irvin Alexander's Odyssey As A Japanese Prisoner Of War |url= https://books.google.com/books?id=aWfqFW_OFmQC |year=2005 |publisher=Stackpole Books |isbn=978-0-8117-3248-2 |page= [https://books.google.com/books?id=aWfqFW_OFmQC&pg=PA287 287]}}</ref> အမေရိကန်တို့ အပေါ် သစ္စာခံထားသော်လည်း ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုး အများစု အနေနှင့် ယုံကြည်ထားသည်မှာ ဂျပန်တို့လက်အောက်မှ လွတ်မြောက်လျှင် သူတို့အတွက် လွတ်လပ်ရေး ရမည် ဖြစ်ပြီး ယခင်ကတည်းက ကတိရရှိထားသည့်အတိုင်း လွတ်လပ်သောနိုင်ငံ ထူထောင်နိုင်မည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ မဟာမိတ်များက ဖိလစ်ပိုင်တို့အား ဂျပန်အင်ပိုင်ယာမှ လွတ်မြောက်အောင် တိုက်ခိုက်ရာတွင် သမိုင်းကြောင်းတလျှောက် စုစုပေါင်း နစ်မြုပ်မှု တန်ချိန် အများဆုံး စစ်ပွဲဖြစ်သော လေးတဲပင်လယ်ကွေ့ စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ <ref name="Woodward1947">{{cite book |title=The Battle for Leyte Gulf |last=Woodward |first=C. Vann |year=1947 |publisher=Macmillan |location=New York |isbn= |pages= |url=https://archive.org/details/battleforleytegu0000cvan}}</ref><ref>"Lieutenant Ramsey's War" by Edwin Price Ramsey and Stephen J. Rivele.Published by Knightsbride publishing Co, Los Angeles, California</ref> မဟာမိတ်တပ်တို့မှ ဂျပန်တို့အား ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် အောင်မြင်နိုင်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအပြီးတွင် ခန့်မှန်းခြေ အားဖြင့် ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုး တစ်သန်းကျော် သေဆုံးမည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့သည်။<ref name=Rottman>Rottman, Gordon L. (2002). [https://books.google.com/books?id=ChyilRml0hcC ''World War 2 Pacific Island Guide – A Geo-Military Study'']. Westport, Connecticut: Greenwood Press. p. [https://books.google.com/books?id=ChyilRml0hcC&pg=PA318&dq=#v=onepage&q&f=false 318]. {{ISBN|0-313-31395-4}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-Cebu.html|title=Cebu|publisher=encyclopedia.com, citing The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition.|accessdate=July 4, 2010}}</ref><ref>{{cite book|last=Zaide|first=Sonia M.|title=The Philippines: A Unique Nation|publisher=All-Nations Publishing Co.|year=1994|isbn=978-971-642-071-5|page=354}}</ref> ===ကိုလိုနီ ခေတ်လွန် ကာလ=== [[File:Philippine Independence, July 4 1946.jpg|left|thumb|upright| ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်တို့လက်အောက်မှ ဖိလစ်ပိုင် လွတ်လပ်ရေး ကြေညာစဉ်]] ၁၉၄၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၁၁ ရက်တွင် ဖိလစ်ပိုင်သည် ကုလသမဂ္ဂ၏ စတင်တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်သည့်နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/founders.shtml|title=Founding Member States|publisher=United Nations}}</ref> နောက်တစ်နှစ်ဖြစ်သော ၁၉၄၆ ဇူလိုင် ၄ ရက်တွင် သမ္မတ မန်နျူရယ် ရော့ဆက် လက်ထက်၌ မနီလာစာချုပ်ဖြင့် ဖိလစ်ပိုင်သည် လွတ်လပ်သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ကြောင်း အမေရိကန်တို့မှ တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/founders.shtml|title=Founding Member States|publisher=United Nations}}</ref> မကျေမနပ်သော ကွန်မြူနစ် အကြွင်းအကျန်များဖြစ်သည့် ဟူကဘာလာဟပ် <ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/?id=VdIFfPqP29IC&pg=PA118&lpg=PA118&dq=huk+rebellion#PPA119,M |title=No Other Way Out: States and Revolutionary Movements, 1945–1991 |last=Goodwin |first=Jeff |date=June 4, 2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62948-5 |page=119 |language=en}}</ref> တို့သည် ကျေးလက်ဒေသများတွင် လှည့်လည် ကျက်စားနေကြသောလည်း သမ္မတ အယ်လ်ပီဒီယို ကွီရီနိုကို ဆက်ခံသူ ရာမွန် မက်ဆေးဆေးမှ နှိမ်နင်းခဲ့သည်။<ref name="Molina, Antonio 1961">Molina, Antonio. ''The Philippines: Through the Centuries''. Manila: University of Sto. Tomas Cooperative, 1961. Print.</ref><ref>Carlos P. Romulo and Marvin M. Gray, The Magsaysay Story (1956), is a full-length biography</ref>မာဆေးဆေးအား ဆက်ခံသူ ကားလို့စ် ပီ ဂါစီယာမှ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုး ပထမဦးစားပေး ပေါ်လစီကို အစပျိုးခဲ့ပြီး<ref>{{cite web |url=http://www.prescarlosgarcia.org/%20prescarlosgarcia.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426075252/http://www.prescarlosgarcia.org/%20prescarlosgarcia.org|archivedate=April 26, 2012|title=Our Vision and Mission|publisher=prescarlosgarcia.org}}</ref> ထိုပေါ်လစီအား ဒီယော့စ်ဒါဒို မာကာပါဂယ်မှ ဆက်လက် လုပ်ဆောင်ခဲ့ကာ လွတ်လပ်ရေးနေ့ ကျင်းပခြင်းအား ဇူလိုင် ၄ ရက်နေ့မှ အယ်မလီယို အာဂွီနာဒို ကြေညာသည့် နေ့ဖြစ်သော ဇူလိုင် ၁၂ ရက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကာ<ref name=bibingka-jun12>{{cite web|url=http://www.bibingka.com/phg/documents/jun12.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/19970713004232/http://www.bibingka.com/phg/documents/jun12.htm |dead-url=yes |archive-date=July 13, 1997 |title=Proclamation No. 28 Declaring June 12 as Philippine Independence Day |last=Macapagal |first=Diosdado |publisher=Philippine History Group of Los Angeles |accessdate=November 11, 2009 |df= }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.positivenewsmedia.net/am2/publish/Article_Features_22/President_Diosdado_Macapagal_set_RP_Independence_D_5939.shtml|title=President Diosdado Macapagal set RP Independence Day on June 12|author=Manuel S. Satorre Jr.|publisher=positivenewsmedia.net|accessdate=December 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724020320/http://www.positivenewsmedia.net/am2/publish/Article_Features_22/President_Diosdado_Macapagal_set_RP_Independence_D_5939.shtml|archive-date=July 24, 2011|dead-url=yes|df=mdy-all|archivedate=20 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180820074839/http://www.positivenewsmedia.net/am2/publish/Article_Features_22/President_Diosdado_Macapagal_set_RP_Independence_D_5939.shtml}}</ref> မြောက်ဘော်နီယို အရှေ့ပိုင်းအား ဖိလစ်ပိုင်၏ နယ်မြေအဖြစ် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|title=Developing Regional Minorities in Asia|url=http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf|website=Sabri Zain|accessdate=January 15, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120415034823/http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf |archivedate=April 15, 2012}}</ref><ref>{{cite book|last=Weatherbee|first=Donald E.|author2=Ralf Emmers |author3=Mari Pangestu |author4=Leonard C. Sebastian |title=International relations in Southeast Asia|publisher=Rowman & Littlefield|year=2005|pages=68–69|isbn=978-0-7425-2842-0|url=https://books.google.com/books?id=4wqEC4jHl9wC&pg=PA68}}</ref> ၁၉၆၅တွင် မာကာပါဂယ်သည် သမ္မတ ရွေးကောက်ပွဲတွင် ဖာဒီနန် မားကို့စ် အား ရှုံးနိမ့်ခဲ့သည်။ မားကို့စ်၏ သမ္မတ သက်တမ်း အစောပိုင်းတွင်ပင် သူသည် အခြေခံ အဆောက်အအုံ စီမံကိန်း အများအပြားကို စတင်ခဲ့သော်လည်း အကြီးအကျယ် ခြစားခြင်းနှင့် ပြည်သူ့ဘဏ္ဍာများကို ဒေါ်လာဘီလီယံနှင့် ချီ၍ အလွဲသုံးစားပြုခြင်း တို့အတွက် အစွပ်စွဲခံခဲ့ရသည်။ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-21022457 What happened to the Marcos fortune?]. BBC News. January 24, 2013.</ref> သူ၏ သမ္မတ သက်တမ်း ကုန်ဆုံးခါနီး ၁၉၇၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၁ တွင် မားကို့စ်သည် စစ်အုပ်ချုပ်ရေး ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History and Culture, Language, and Literature : Selected Essays of Teodoro A. Agoncillo|date=2003|publisher=University of Santo Tomas Pub. House|location=España Manila}}</ref> သူ၏ ထိုအုပ်ချုပ်ရေး ကာလအတွင်း ဖိနှိပ်ခြင်း၊ ဆင်ဆာဖြတ်ခြင်း ၊ လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်ခြင်းတို့နှင့် ပြည့်နှက်နေသော်လည်း အမေရိကန် တို့က ၎င်းတို့၏ ထောက်ပံ့မှုကို မယိမ်းမယိုင် ဆက်လက်ပေးအပ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite book|title=To Islands Far Away: the Story of the Thomasites and Their Journey to the Philippines|date=2001|publisher=US Embassy|location=Manila}}</ref> ၁၉၈၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၁ ရက်တွင် မားကို့စ်၏ အဓိက ပြိုင်ဘက်နှင့် အတိုက်အခံ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်သော ဘန်နစ်နို အာကွီနို ဂျူနီယာမှာ မနီလာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် လေယာဉ်ပြေးလမ်းပေါ်တွင် လုပ်ကြံခံခဲ့ရသည်။ မားကို့စ်သည် နောက်ဆုံးတွင် ၁၉၈၆ သမ္မတ ကြားဖြတ် ရွေးကောက်ပွဲကို ကြေညာခဲ့သည်။ <ref name=Chandler /> မားကို့စ်သည် အောင်နိုင်သူ အဖြစ် ကြေညာခဲ့သော်လည်း အများစုမှ ထိုရလဒ်သည် လိမ်လည်မှု ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထို့နောက်တွင် ကာဒီနယ် ဂျိုင်းမီဆင်း မှ ပြည်သူတို့အား ပုန်ကန်ထကြွရန် လှုံ့ဆော်ခဲ့ပြီး <ref>[https://www.independent.co.uk/news/obituaries/cardinal-jaime-sin-294095.html Stowe, Judy. "Cardinal Jaime Sin: Archbishop of Manila who saw his duty as being 'to put Christ in politics'", (obit), ''The Independent'', June 22, 2005]</ref> တကမ္ဘာလုံးအား အံ့အားသင့်သွားစေသော ပြည်သူ့အာဏာတော်လှန်ရေး အား ဦးဆောင်ခဲ့သည်။<ref name="Gandhi">{{Citation |last=Kumar |first=Ravindra |publication-date=|title=Mahatma Gandhi at the Close of Twentieth Century|location= |publisher=Anmol Publications PVT. LTD. |isbn=978-81-261-1736-9 |page=168 |url=https://books.google.com/?id=lTNpstqGlAMC&pg=PA168&dq=EDSA+Revolution |accessdate= December 2, 2007 |year=2004}}</ref> မားကို့စ်နှင့် သူ၏ အပေါင်းအပါများသည် ဟာဝိုင်ယီ သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ကြပြီး ဆန္ဒပြမှုများ၏ လက်နက်ကိုင်များအား စိတ်ဓာတ်ခွန်အားဖြစ်စေခဲ့သော အာကွီနို၏ ကျန်ရစ်သူဇနီး ကိုရာဇမ် အာကွီနို အား သမ္မတ အဖြစ် အသိအမှတ် ပြုခဲ့သည်။ <ref name=Chandler>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=jzUz9lKn6PEC&pg=PA431|title=In Search of Southeast Asia: A Modern History|author1=Chandler, David P. |author2=David Joel Steinberg |lastauthoramp=yes |edition=Revised 2nd|publisher=University of Hawaii Press|year=1987|pages=431–442|isbn=978-0-8248-1110-5}}</ref> ===ယနေ့ခေတ် သမိုင်းကြောင်း=== [[File:Corazon Aquino inauguration.jpg|thumb|လုပ်ကြံခံရသော အတိုက်အခံခေါင်းဆောင် ဘန်နစ်နို အာကွီနို ဂျူနီယာ၏ ကျန်ရစ်သူ ဇနီး ကိုရာဇမ် အာကွီနိုမှ ၁၉၈၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၂၅ တွင် သမ္မတအဖြစ် ကျမ်းသစ္စာ ကျိန်ဆိုနေစဉ်]] ဒီမိုကရေစီနိုင်ငံ ပြန်လည်ဖြစ်ပေါ်လာပြီး ၁၉၈၆ တွင်စတင်သော အစိုးရ၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများမှာ နိုင်ငံတော်၏ ကြွေးမြီများ၊ အစိုးရ၏ ခြစားမှုများ၊ အာဏာသိမ်းရန် ကြံစည်မှုများ၊ ကပ်ဆိုက်မှုများ နှင့် ဆက်လက်တိုက်ခိုက်နေသော ကွန်မြူနစ် သူပုန်များ <ref>{{cite news|url=http://www.philstar.com/headlines/2013/05/06/939112/govt-drafts-new-framework-guide-peace-talks-leftist-rebels|title=Gov't drafts new framework to guide peace talks with leftist rebels|newspaper=The Philippine Star|date=May 6, 2013|accessdate= September 20, 2014}}</ref> နှင့် မိုရိုခွဲထွက်ရေး သမားများနှင့် စစ်တပ်တို့၏ ပဋိပက္ခများကြောင့် <ref>{{cite news |url=http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20101002-295567/RP-terror-campaign-cost-lives-of-11-US-572-RP-soldiersmilitary |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150222074324/http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20101002-295567/RP-terror-campaign-cost-lives-of-11-US-572-RP-soldiersmilitary|archivedate=February 22, 2015 |title=RP terror campaign cost lives of 11 US, 572 RP soldiers—military |last=Alipala |first=Julie |date=October 2, 2010 |newspaper=Philippine Daily Inquirer |accessdate=May 1, 2012}}</ref> နှောင့်နှေးခဲ့ရသည်။ ကိုရာဇမ် အာကွီနို အုပ်ချုပ်နေစဉ်ကာလ အတွင်း အမေရိကန် စစ်အခြေစိုက်စခန်း ဆက်လက်ထားရှိရေး စာချုပ်ကို ငြင်းဆိုခဲ့သောကြောင့် အမေရိကန်တပ်များ ဖိလစ်ပိုင်မှ ရုပ်သိမ်းခဲ့ပြီး <ref>{{cite news|last=Shenon|first=Phillip|title=Philippine Senate votes to Reject U.S. Base Renewal|url=https://www.nytimes.com/1991/09/16/world/philippine-senate-votes-to-reject-us-base-renewal.html|accessdate=October 25, 2014|newspaper=The New York Times|date=September 16, 1991}}</ref><ref>{{cite news|last=De Santos|first=Jonathan|title=Philippine Senators remember day when they rejected US bases treaty|url=http://www.sunstar.com.ph/manila/local-news/2011/09/16/senators-remember-day-when-they-rejected-us-bases-treaty-179846|accessdate=October 25, 2014|newspaper=Sun Star Manila|date=September 16, 2011|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141106083655/http://www.sunstar.com.ph/manila/local-news/2011/09/16/senators-remember-day-when-they-rejected-us-bases-treaty-179846|archivedate=November 6, 2014}}</ref> ကလာ့ခ်လေတပ်အခြေစိုက် စခန်းကို ၁၉၉၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် လည်းကောင်း၊ ဆူဘစ်ပင်လယ်အော် အခြေစိုက်စခန်းကို ၁၉၉၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင်လည်းကောင်း အစိုးရသို့ တရားဝင် လွှဲပြောင်းပေးခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|last=Whaley|first=Floyd|title=Shadows of an Old Military Base|url=https://www.nytimes.com/2013/04/27/world/asia/27iht-subic27.html?pagewanted=all|accessdate=February 17, 2014|newspaper=The New York Times|date=April 26, 2013}}</ref><ref>{{cite news|last=Drogin|first=Bob|title=After 89 Years, U.S. Lowers Flag at Clark Air Base|url=http://articles.latimes.com/1991-11-27/news/mn-209_1_clark-air-base|accessdate=March 12, 2011|newspaper=Los Angeles Times|date=November 27, 1991}}</ref>အစိုးရအနေနှင့် ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဇွန်လ ပင်နာတူဘို မီးတောင် ပေါက်ကွဲမှု အပါအဝင် သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များကိုလည်း ဆက်တိုက် ရင်ဆိုင် ဖြေရှင်းခဲ့ရသည်။ <ref name="Topo">[http://www.lib.utexas.edu/maps/ams/philippines/txu-oclc-6539351-nd51-1-450.jpg "Tarlac map"]. University of Texas in Austin Library. Retrieved on August 2, 2011.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=Hv9GAQAAIAAJ "Report of the Philippine Commission to the President, 1901 Vol. III"], p. 141. Government Printing Office, Washington, 1901.</ref> ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေတွင် သမ္မတစ်ဦးအား သက်တမ်းတစ်ခုသာ ဆောင်ရွက်ခွင့်အား စတင်ထည့်သွင်းလိုက်သဖြင့် အာကွီနိုသည် နောက်တစ်ကြိမ် ထပ်မံ အရွေးမခံတော့ပေ။ ၁၉၉၂ ခုနှစ် မေလတွင် ကျင်းပသော ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတ ရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရသော ဖီဒယ် ဘီ ရားမို့စ်မှ အာကွီနို အား ဆက်ခံခဲ့သည်။ ထိုကာလအတွင်း နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး စွမ်းဆောင်နိုင်မှုမှာ အသင့်အတင့်သာ ရှိပြီး ဂျီဒီပီတိုးတက်မှုနှုန်း ၃.၆%<ref name="theglobaleconomy.com">{{cite web|url=http://www.theglobaleconomy.com/Philippines/Economic_growth/|title=Philippines Economic growth – data, chart|website=TheGlobalEconomy.com}}</ref> မျှသာ ရှိသည်။<ref>{{cite book|last=Pempel|first=T.J.|title=The Politics of the Asian Economic Crisis|url=https://books.google.com/books?id=sTAuUXE_ANsC|year=1999|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-8634-0|page=163}}</ref> မိုရိုအမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်ဦးနှင့် ၁၉၉၆ တွင် <ref name="lastlaugh">{{cite news |first=Edward A.|last=Gargan|title= Last Laugh for the Philippines; Onetime Joke Economy Avoids Much of Asia's Turmoil |url=https://www.nytimes.com/1997/12/11/business/last-laugh-for-philippines-onetime-joke-economy-avoids-much-asia-s-turmoil.html |newspaper=The New York Times |date=December 11, 1997 |accessdate=January 25, 2008}}</ref> ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက် ရရှိခဲ့ပြီး <ref name="lastlaugh"/> နိုင်ငံရေးအရ တည်ငြိမ်မှုနှင့် စီးပွားရေး တိုးတက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း ၁၉၉၇ အာရှ ငွေကြေးဂယက် စတင်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းက ၎င်းတို့ကို လွှမ်းမိုး သွားခဲ့သည်။ <ref name=AFC-NA-13>{{cite web |title = Financial Crisis and Global Governance: A Network Analysis |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/143071468174883223/pdf/577660NWP0Box353767B01PUBLIC10gcwp067web.pdf|last=Sheng |first=Andrew |date= July 2009|accessdate=June 11, 2012}}</ref><ref name=AFC-NA-14>{{cite web |title = Analyzing Systemic Risk with Financial Networks During a Financial Crash|website = fma.org|author1=Yenilmez, Taylan |author2=Saltoglu, Burak |lastauthoramp=yes |url=http://www.fma.org/JAF2011/Papers/bsty-2010.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140308105228/http://www.fma.org/JAF2011/Papers/bsty-2010.pdf |archivedate=March 8, 2014|dead-url = yes|accessdate=March 8, 2014}}</ref> ရားမို့စ်၏ သမ္မတသက်တမ်းအတွင်း သေဒဏ်ပေးမှုကို ပြန်လည်အသက်သွင်းခဲ့ပြီး ၁၉၉၃ ခုနှစ် အီလင်း ဆာမီယန်တာ နှင့် အလန်ဂိုမက်ဇ်တို့အား သတ်ဖြတ် မုဒိမ်းကျင့်မှု ဖြစ်ပွားအပြီးတွင် ဖြစ်သည်။ ပထမဆုံး သေဒဏ်ပေးခံရသောသူမှာ လီယို အက်ချီဂါရေးဖြစ်ပြီး သူ့အား ၁၉၉၉ တွင် သေဒဏ်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |url=http://pcij.org/blog/2006/04/18/a-timeline-of-death-penalty-in-the-philippines |title=A timeline of death penalty in the Philippines |publisher=Philippine Center for Investigated Journalist |date=April 18, 2006 |accessdate=April 18, 2006 |archivedate=17 February 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180217004917/http://pcij.org/blog/2006/04/18/a-timeline-of-death-penalty-in-the-philippines }}</ref> [[File:Pinatubo91eruption plume.jpg|thumb|left|၁၉၉၁ ပင်နာတူဘို မီးတောင် ပေါက်ကွဲမှုသည် ၂၁ ရာစု ကမ္ဘာတွင် ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံး မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်သည်။]] ရားမို့စ်အား ဆက်ခံသူမှာ ဂျိုးဆက် အက်စထရာဒါဖြစ်ပြီး ၁၉၉၈ ဇွန်လတွင် စတင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ကာ ၁၉၉၇ ခုနှစ် အာရှ ငွေကြေးဂယက်အတွင်းတွင်ပင် နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးကို -၀.၆% တိုးတက်မှုမှ ၃.၄% တိုးတက်မှု အထိ ပြန်လည်ဆွဲတင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite journal|last1=Maniago|first1=E|title=Communication Variables Favoring Celebrity Candidates in Becoming Politicians: A Case Study of the 1998 and 2004 Elections in the Philippines|journal=Southeast Asian Studies|date=2007|volume=44|issue=4|pages=494–518|hdl=2433/53866}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bsp.gov.ph/publications/speeches.asp?id=195&yr=2000|title=The Philippines: Consolidating Economic Growth|publisher=Bangko Sentral ng Pilipinas|date=March 13, 2000|accessdate=September 20, 2014|archivedate=18 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150118082622/http://www.bsp.gov.ph/publications/speeches.asp?id=195&yr=2000}}</ref><ref>{{cite news|url=http://opinion.inquirer.net/inquireropinion/letterstotheeditor/view/20081007-164968/Records-prove-Estradas-achievements|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150721191850/http://opinion.inquirer.net/inquireropinion/letterstotheeditor/view/20081007-164968/Records-prove-Estradas-achievements|archivedate=July 21, 2015|title=Records prove Estrada's achievements |newspaper=Philippine Daily Inquirer|date=October 7, 2008|accessdate=October 25, 2014}}</ref>အစိုးရသည် မိုရိုအစ္စလာမ်လွတ်မြောက်ရေး တပ်ဦး အား ၂၀၀၀ ခုနှစ် မတ်လတွင် စစ်ကြေညာခဲ့ပြီး သူပုန်တို့၏ ဌာနချုပ် အပါအဝင် စခန်းများကို ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက် ချေမှုန်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://hdn.org.ph/speech-of-former-president-estrada-on-the-grp-moro-conflict/|title=Speech of Former President Estrada on the GRP-MORO Conflict|publisher=Philippine Human Development Network|date=September 18, 2008|accessdate=September 20, 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://english.peopledaily.com.cn/english/200007/10/eng20000710_45067.html|title=Philippine Military Takes Moro Headquarters|newspaper=People's Daily|date=July 10, 2000|accessdate=September 20, 2014}}</ref> အဘူဆာယက်ဖ် သူပုန်တို့နှင့် ပဋိပက္ခအတွင်းတွင်ပင်<ref name="GMA&others">{{cite news |title=2 US Navy men, 1 Marine killed in Sulu land mine blast |newspaper=GMA News |date=September 29, 2009 |url=http://www.gmanews.tv/story/173383/2-us-navy-men-1-marine-killed-in-sulu-land-mine-blast |accessdate=September 29, 2009 |quote=Two US Navy personnel and one Philippine Marine soldier were killed when a land mine exploded along a road in Indanan, Sulu Tuesday morning, an official said. The American fatalities were members of the US Navy construction brigade, Armed Forces of the Philippines (AFP) spokesman Lt. Col. Romeo Brawner Jr. told GMANews.TV in a telephone interview. He did not disclose the identities of all three casualties.|archiveurl= https://web.archive.org/web/20091002030114/http://www.gmanews.tv/story/173383/2-us-navy-men-1-marine-killed-in-sulu-land-mine-blast|archivedate= October 2, 2009 |deadurl= no}} and<br />{{cite news |title=Pentagon Says Troops Killed in Philippines Hit by Roadside Bomb |last=Pessin |first=Al |newspaper=Voice of America |date=September 29, 2009 |url=http://www.voanews.com/english/news/a-13-2009-09-29-voa12.html |accessdate=January 12, 2011}} and<br />{{cite news |title=Troops killed in Philippines blast |publisher=Al Jazeera |date=September 29, 2009 |url=http://english.aljazeera.net/news/asia-pacific/2009/09/20099298614751808.html |accessdate=September 29, 2009|archiveurl= https://web.archive.org/web/20091003002858/http://english.aljazeera.net/news/asia-pacific/2009/09/20099298614751808.html|archivedate= October 3, 2009 |deadurl= no}} and<br />{{cite news |title=2 US troops killed in Philippines blast |last=Gomez |first=Jim |publisher=CBS News|date=September 29, 2009 |url=http://www.cbsnews.com/stories/2009/09/29/world/main5348332.shtml |accessdate=January 12, 2011|archiveurl= https://web.archive.org/web/20110202201004/http://www.cbsnews.com/stories/2009/09/29/world/main5348332.shtml|archivedate= February 2, 2011 |deadurl= no}}</ref> လာဘ်စားသည်ဟု စွပ်စွဲခံရပြီး နှောင့်နှေးနေသော အစိုးရအား တရားစွဲဆိုမှု အတွင်းတွင်ပင် ၂၀၀၁ အီးအက်စ်ဒီအေ တော်လှန်ရေးဖြင့် ဂျိုးဆက် အက်စထရာဒါ၏ အစိုးရမှာ ဖြုတ်ချခံရပြီး ၎င်း၏ ဒု-သမ္မတဖြစ်သူ ဂလော်ရီယာ မာကာပါဂယ်-အာရိုယို မှ ၂၀၀၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၂၀ ရက်တွင် ၎င်း၏ နေရာကို ဆက်ခံခဲ့သည်။ <ref>{{cite book|author=Dirk J. Barreveld|title=Philippine President Estada Impeached!: How the President of the World's 13th Most Populous Country Stumbles Over His Mistresses, a Chinese Conspiracy and the Garbage of His Capital|url=https://books.google.com/books?id=NfJ48GxXRokC|year=2001|publisher=iUniverse|isbn=978-0-595-18437-8|page=[https://books.google.com/books?id=NfJ48GxXRokC&pg=PA476 476]}}</ref> အာရိုယို၏ ၉နှစ်တာ အစိုးရ ကာလအတွင်း စီးပွားရေးသည် အလွန်တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ၄%မှ ၇% အထိရှိကာ ၂၀၀၂ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၇ ခုနှစ်အတွင်း ပျမ်းမျှအားဖြင့် ၅.၃၃% တိုးတက်ခဲ့ကာ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် မနီလာ အပေါ့စား မြို့ပတ်ရထား လိုင်း ၂ ကဲ့သို့သော စီးပွားရေး အဆောက်အအုံ ဆိုင်ရာ စီမံကိန်းများကို ပြီးစီးအောင် ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ကာ<ref>{{cite news |url=http://www.philstar.com/headlines/2013/07/19/987621/timeline-lrt-mrt-construction |title=Timeline: LRT, MRT construction |newspaper=The Philippine Star |date=July 19, 2013|accessdate=September 21, 2014}}</ref> မဟာ စီးပွားပျက်ကပ်ကြီးအား ရှောင်လွှဲနိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GpL6jTy1U3AC|title=Diagnosing the Philippine Economy: Toward Inclusive Growth|author1=Dante B. Canlas |author2=Muhammad Ehsan Khan |author3=Juzhong Zhuang |publisher=Anthem Press|year=2011|page=107|isbn=978-0-85728-939-1}}</ref> အခြားအချိန်ကာလများနှင့် နှိုင်းယှဉ်မည်ဆိုပါက ဖိလစ်ပိုင်၏ စီးပွားရေးသည် ၁၉၆၅ မှ ၂၀၀၁ အတွင်း ၃.၆% နှင့် စင်ကာပူတွင် ဒီမိုကရေစီရရှိပြီးသော အချိန်ကာလကိုသာ ထည့်သွင်းရေတွက်မည် ဆိုပါက ၁၉၈၆ မှ ၂၀၀၁ အတွင်း ၃.၅% မျှ တိုးတက်ခဲ့သည်။ သူမ၏ အရှေ့မှ တာဝန်ထမ်းဆောင်များနှင့် နှစ်စဉ်တိုးတက်မှုနှုန်းကို နှိုင်းယှဉ်မည် ဆိုပါက (မားကို့စ်အစိုးရ မှ အက်စထရာဒါ အစိုးရအထိ) ၁.၇% မှ ၁.၈၇% အထိ တိုးတက်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၀ ပြည့်နှစ်များမှ စ၍ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ဆယ်စုနှစ် ၅ စုစာမျှ နောက်ကျကျန်နေသော ဖိလစ်ပိုင်၏ ရွှံ့နွံထဲမှ စီးပွားရေးသည် ရုတ်တရက် တိုးတက်လာခြင်းကြောင့် သူမ၏ အစိုးရ ပြီး နောက်ဆယ်စုနှစ်အတွင်းတွင် ဖိလစ်ပိုင်သည် အာရှ၏ လူမမာနိုင်ငံ အဖြစ်မှ ကျားပေါက်တစ်ကောင်အဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။<ref name="theglobaleconomy.com"/> သို့သော်လည်း ထိုအောင်မြင်မှုများမှ ခြစားမှုများနှင့် ၂၀၀၄ ခုနှစ် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲတွင် မဲခိုးခြင်း နှင့် သက်ဆိုင်သည့် ဟဲလိုဂါစီအရှုပ်တော်ပုံ ကဲ့သို့သော အရှုပ်တော်ပုံများနှင့် အတူ ရှိနေခဲ့သည်။ <ref name="ANC">{{cite web|url=http://www.pacificnewscenter.com/index.php?option=com_content&view=article&id=4500:anc&catid=66:philippines&Itemid=18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302161753/http://www.pacificnewscenter.com/index.php?option=com_content&view=article&id=4500%3Aanc&catid=66%3Aphilippines&Itemid=18 |dead-url=yes |archive-date=March 2, 2009 |title=Bolante Faces Off with Senators Over Fertilizer Fund Scam |website=ANC |date=November 13, 2008 |accessdate=December 4, 2008 |df= }}</ref><ref name="davis">[http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/GI07Ae02.html "Arroyo claims hollow victory"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105010942/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/GI07Ae02.html |date=5 January 2019 }} by Leslie Davis, Asia Times Online, September 27, 2005.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/08/04/10/corruption-was-glorias-biggest-mistake-survey |title=Corruption was Gloria's biggest mistake: survey |last1=Dizon |first1=David |publisher=ABS-CBN News and Current Affairs |accessdate=April 15, 2012 |archive-date=6 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100806185404/http://www.abs-cbnnews.com/nation/08/04/10/corruption-was-glorias-biggest-mistake-survey }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/18/philippines-asia-pacific |title=Philippines charges Gloria Arroyo with corruption |last1=Press |first1=Associated |date=November 18, 2011 |website=The Guardian |accessdate=April 15, 2012 |quote=Former president is formally accused of electoral fraud after government rushed to court as she tried to leave country}}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၂၃ ရက်တွင် သတင်းစာဆရာများနှင့် သာမန်ပြည်သူ ၃၄ ယောက်တို့မှာ မာဂွင်ဒါနောင်းတွင် အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရသည်။ <ref>{{cite news|url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20101123-304817/Philippines-mourns-massacre-victims|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627122428/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20101123-304817/Philippines-mourns-massacre-victims|archivedate=June 27, 2015|title=Philippines mourns massacre victims |last=Jimenez-Gutierrez|first=Jason|date=November 23, 2010|newspaper=Philippine Daily Inquirer|accessdate=November 23, 2010}}</ref><ref name=maptimeline>{{cite news|url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/specialreports/177821/the-ampatuan-massacre-a-map-and-timeline/story|title=The Ampatuan Massacre: a map and timeline|last=Perez|first=Analyn|work=GMA News|publisher=GMANews.TV|date=November 25, 2009}}</ref> ဘန်နစ်နို အာကွီနို ၃ သည် ၂၀၁၀ ခုနှစ် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရရှိခဲ့ပြီး ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ၁၅ ယောက်မြောက် သမ္မတ အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ သူ့အနေနှင့် ပထမဆုံး ရင်ဆိုင်ဖြေရှင်းရသည့် အကြီးဆုံး ပြဿနာမှာ မနီလာဓားစာခံအမှု ဖြစ်ပြီး ထိုအမှုကြောင့် မနီလာနှင့် ဟောင်ကောင်ကြား ဆက်ဆံရေးတွင် ကြီးမားသော အဖုအထစ် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဘန်ဆာမိုရို ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ ကို ပြဋ္ဌာန်းရန် ပထမအဆင့် အနေနှင့် ၂၀၁၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၁၅ တွင် ဘန်ဆာမိုရို အခြေခံမူ သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.gov.ph/2012/10/15/speech-of-president-aquino-during-the-signing-of-the-gph-milf-framework-agreement-october-15-2012/%20 |title=Speech of President Benigno Aquino III during the signing of the Framework Agreement on the Bangsamoro, October 15, 2012 |work=Official Gazette |accessdate=March 3, 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131228173309/http://www.gov.ph/2012/10/15/speech-of-president-aquino-during-the-signing-of-the-gph-milf-framework-agreement-october-15-2012/ |archivedate=December 28, 2013 |df= }}</ref>သို့သော်လည်း မာဂွင်ဒါနောင်းရှိ မာမာဆာပါနိုတွင် ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားရာ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတော် ရဲတပ်ဖွဲ့၏ အထူးစစ်ဆင်ရေးအဖွဲ့မှ ၄၄ ဦး သေဆုံးခဲ့သဖြင့် ဘန်ဆာမိုရို ပဏာမ ဥပဒေကို တရားဝင် ပြဋ္ဌာန်းရန် ကြိုးစားမှုမှာ တစ်ဝက်တစ်ပျက်တွင် ရပ်တန့်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/01/25/15/govt-milf-report-casualties-rare-clash |title=At least 30 elite cops killed in clash with MILF |publisher=ABS-CBN News |accessdate=January 25, 2015 |archive-date=26 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150126191002/http://www.abs-cbnnews.com/nation/01/25/15/govt-milf-report-casualties-rare-clash }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.interaksyon.com/article/103759/pnp-saf-casualties-in-encounter-now-50---armm-police-chief|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150207064237/http://www.interaksyon.com/article/103759/pnp-saf-casualties-in-encounter-now-50---armm-police-chief|archivedate=February 7, 2015 |title=PNP-SAF casualties in encounter now 50 – ARMM police chief |publisher=Interaksyon |date=January 26, 2015 |accessdate=January 26, 2015 |author=Arcon, Dennis}}</ref> ဆာဘားကျွန်း နှင့် တောင်တရုတ်ပင်လယ်တို့တွင် ဖိလစ်ပိုင်တို့ ပိုင်နက်အငြင်းပွားမှုတို့မှာလည်း အရှိန်အဟုန်မြင့်လာခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.pca-cpa.org/showpage.asp?pag_id=1529 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627074930/http://www.pca-cpa.org/showpage.asp?pag_id=1529|archivedate=June 27, 2015|title=The Republic of the Philippines v. The People's Republic of China |publisher=Pca-cpa.org |accessdate=October 24, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/305570/news/nation/itlos-completes-five-man-tribunal-that-will-hear-phl-case-vs-china |title=ITLOS completes five-man tribunal that will hear PHL case vs. China |first=Michaela |last=Del Cappar |website=GMA News One|date=April 25, 2013 |accessdate=October 24, 2013}}</ref><ref name="SultanObjective">{{cite news |last=Frialde |first=Mike |url=http://www.philstar.com/headlines/2013/02/23/912045/sultanate-sulu-wants-sabah-returned-phl |title=Sultanate of Sulu wants Sabah returned to Phl |date=February 23, 2013 |work=The Philippine Star |accessdate=February 24, 2013}}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ် မေလ ၁၅ ရက်တွင် ဖိလစ်ပိုင်သည် ကေ-၁၂ ပရိုဂရမ်ဟု လူသိများကြသော ၂၀၁၃ ခုနှစ် မွမ်းမံထားသည့် အခြေခံပညာရေး ဥပဒေ ကို စတင် အကောင်အထည် ဖော်ခဲ့သည်။ ထိုစနစ်အရ ဖိလစ်ပိုင်၏ ၁၀နှစ်တာ ပညာသင်ကြားသော အခြေခံပညာ မူလတန်း နှင့် အထက်တန်း စနစ်တွင် ၂ နှစ် ထပ်မံပေါင်းထည့်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=http://www.rappler.com/nation/29249-aquino-signs-k-12-bill-into-law|title=Aquino signs K–12 bill into law|work=Rappler|date=May 15, 2013|accessdate=September 20, 2014}}</ref> ထို့နောက်တွင် ၂၀၁၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၈ ရက်တွင် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသို့ ယိုလန်ဒါ တိုင်ဖွန်းမုန်တိုင်း (ဟိုင်ယန်တိုင်ဖွန်း မုန်တိုင်း) ဝင်ရောက်တိုက်ခတ်ခဲ့ပြီး ဗီဆာယားဒေသတွင် အကြီးအကျယ် ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုများ ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ <ref>{{cite report|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-25051606|title=Typhoon Haiyan death toll rises over 5,000|publisher=''BBC''|date=November 22, 2013|accessdate=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-24891456|title=Tacloban: City at the centre of the storm|date=November 12, 2013|accessdate=September 20, 2014|newspaper=BBC}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၈ ရက်တွင် အမေရိကန် သမ္မတ [[ဘားရက် အိုဘာမား]] ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသို့ အလည်အပတ် လာရောက်ပြီးနောက် မွမ်းမံထားသော ကာကွယ်ရေးဆိုင်ရာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး သဘောတူညီချက် ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သဖြင့် အမေရိကန် စစ်တပ်များ နိုင်ငံအတွင်း ပြန်လည် အခြေစိုက်နိုင်ရန် အတွက် လမ်းဖွင့်ပေးခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |url=http://www.rappler.com/nation/54387-malacanang-obama-philippines-visit |title=Obama to stay overnight in PH |work=Rappler |date=April 1, 2014 |accessdate=April 1, 2014 |archivedate=8 June 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200608180900/https://www.rappler.com/nation/54387-malacanang-obama-philippines-visit }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/04/27/14/us-ph-reach-new-defense-deal |title=US, PH reach new defense deal |publisher=ABS-CBN News |date=April 27, 2014 |accessdate=April 27, 2014 |archive-date=28 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228001641/http://www.abs-cbnnews.com/nation/04/27/14/us-ph-reach-new-defense-deal }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/04/28/14/philippines-us-sign-defence-pact-0 |title=Philippines, US sign defense pact |publisher=ABS-CBN News |website=Agence France-Presse'' |date=April 28, 2014 |accessdate=April 29, 2014 |archive-date=28 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228004658/http://www.abs-cbnnews.com/nation/04/28/14/philippines-us-sign-defence-pact-0 }}</ref><ref>{{cite news|last1=Postrado|first1=Leonard|title=EDCA prevails|url=http://www.mb.com.ph/edca-prevails/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305211340/http://www.mb.com.ph/edca-prevails/|dead-url=yes|archive-date=March 5, 2016|accessdate=January 14, 2016|work=Manila Bulletin|date=January 13, 2016|archivedate=5 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305211340/http://www.mb.com.ph/edca-prevails/}}</ref> [[File:Rodrigo Duterte oath taking 6.30.16.jpg|thumb|left|ရော်ဒရစ်ဂို ဒူတာတေး ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ၁၆ ယောက်မြောက် သမ္မတအဖြစ် ကျမ်းသစ္စာ ကျိန်ဆိုနေစဉ်]] ယခင်က ဒါဗောင်းမြို့တော်၏ မြို့တော်ဝန်ဖြစ်သော ရော်ဒရစ်ဂို ဒူတာတေးသည် ပီဒီပီ-လာဘန်း ပါတီမှ တဆင့် ၂၀၁၆ ခုနှစ် သမ္မတ ရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရရှိခဲ့ပြီး မင်ဒါနောင်းဒေသမှ ပထမဆုံး ဖိလစ်ပိုင်၏ သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref name="2016 election">{{cite news|url=http://news.abs-cbn.com/halalan2016/nation/05/27/16/duterte-robredo-win-2016-polls/|title=Duterte, Robredo win 2016 polls|date=May 27, 2016|work=ABS-CBN|accessdate=May 27, 2016}}</ref> ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၁၂ ရက်တွင် အမြဲတမ်းအငြင်းပွားမှုဖြေရှင်းရေးဆိုင်ရာ ခုံရုံးမှ တောင်တရုတ်ပင်လယ်တွင် တရုတ်နှင့် အငြင်းပွားမှု ဖြစ်ပွားသော နယ်မြေအငြင်းပွားမှုတွင် ဖိလစ်ပိုင်အား အသာစီးပေး၍ ဆုံးဖြတ်ချက်ချ ခဲ့သည်။ <ref name="2016 election"/> သမ္မတ အဖြစ် အရွေးချယ် ခံရပြီးနောက်တွင် ဒူတာတေးသည် မဲဆွယ်စဉ်က ပေးခဲ့သည့် ကတိအတိုင်း ၆ လအတွင်း ရာဇဝတ်မှုများ ပပျောက်စေရန် မူးယစ်ဆေးဝါး တိုက်ဖျက်ရေး ကန်ပိန်းကို အရှိန်အဟုန်မြှင့် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/video/2016/06/30/duterte-sworn-in-as-philippines-presiden?videoId=369120035 |title=Duterte sworn in as Philippines president |work=Reuters |date=June 30, 2016 |accessdate=August 24, 2016}}</ref> ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလအထိ ဖိလစ်ပိုင် မူးယစ်ဆေးတိုက်ဖျက်မှုတွင် လူသေဆုံးမှုမှာ ၅,၁၇၆ ဦး အထိ ရှိခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|title=Between Duterte and a death squad, a Philippine mayor fights drug-war violence |url=https://www.reuters.com/article/us-philippines-drugs-mayor-idUSKBN16N33I |work=Reuters|date=March 16, 2017}}</ref><ref name=CayetanoWarOnDrugsUPR>{{cite web|url=http://news.abs-cbn.com/news/05/05/17/cayetano-ph-war-on-drugs-exaggerated-by-fake-news|title=Cayetano: PH war on drugs exaggerated by fake news|publisher=ABS-CBN |date=May 5, 2017 |accessdate=May 22, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://news.abs-cbn.com/news/02/28/19/5000-killed-and-170000-arrested-in-war-on-drugs-police|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190329213700/https://news.abs-cbn.com/news/02/28/19/5000-killed-and-170000-arrested-in-war-on-drugs-police|archivedate=2019-03-29|title=5,000 killed and 170,000 arrested in war on drugs: police {{!}} ABS-CBN News|date=2019-03-29|access-date=2019-04-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.manilatimes.net/death-toll-in-duterte-drug-war-up-to-5176-real-numbers-ph/518667/|title=Death toll in Duterte drug war up to 5,176 – Real Numbers PH|date=2019-02-28|website=The Manila Times Online|language=en|access-date=2019-04-16|archive-date=19 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190519060031/https://www.manilatimes.net/death-toll-in-duterte-drug-war-up-to-5176-real-numbers-ph/518667/}}</ref> ဒူတာတေးသည် ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် "တည်ဆောက်စို့ ! တည်ဆောက်စို့ ! တည်ဆောက်စို့ ! " ဟု အမည်ပေးထားသော အစီအစဉ်ကို စတင်ခဲ့ပြီး ဖိလစ်ပိုင်ကို အခြေခံအဆောက်အအုံနှင့် ပတ်သက်သော ရွှေရောင်နှစ်သစ်များဆီသို့ လမ်းပြခေါ်ဆောင်သွားရန် ရည်ရွယ်ပြီး ၎င်းမှတဆင့် အလုပ်အကိုင် နှင့် စီးပွားရေး အခွင့်အလမ်းများ ပိုမို ဖန်တီးပေးပြီး ထိုမှတဖန် နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး တိုးတက်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ပြီး ဆင်းရဲမွဲတေမှု လျှော့ချရေးကို အရှိန်အဟုန်မြင့် ဆောင်ရွက်နိုင်မည် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.dof.gov.ph/index.php/infra-spending-to-sustain-high-growth-generate-economic-multipliers/ |title=Infra spending to sustain high growth, generate economic multipliers |publisher=Department of Finance |date=August 28, 2017 |accessdate=December 27, 2017 |archive-date=4 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804173449/https://www.dof.gov.ph/index.php/infra-spending-to-sustain-high-growth-generate-economic-multipliers/ }}</ref>ထိုအစီအစဉ်ကို ဆက်လက်ဆောင်ရွက်နိုင်ရန် ဆောက်လုပ်ရေးကဏ္ဍတွင် အလုပ်သမားပေါင်း ၂ သန်းမျှ ပိုမို လိုအပ်မည် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite news |url=http://bworldonline.com/construction-worker-shortage-2-5m-dti/ |title=Construction worker shortage 'about 2.5M' – DTI |newspaper=BusinessWorld Online |author=Mogato, Anna Gabriela A. |date=October 26, 2017 |accessdate=December 27, 2017 |archivedate=4 August 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804173421/http://www.bworldonline.com/construction-worker-shortage-2-5m-dti/ }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.manilatimes.net/2m-workers-needed-build-build-build/364913/ |title=2M more workers needed for 'Build Build Build' |newspaper=The Manila Times |author=Gonzales, Anna Leah E. |date=August 28, 2017 |accessdate=December 27, 2017 |archivedate=26 December 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171226234456/http://www.manilatimes.net/2m-workers-needed-build-build-build/364913/ }}</ref> တည်ဆောက်စို့ ! တည်ဆောက်စို့ ! တည်ဆောက်စို့ ! အစီအစဉ်တွင် စီမံကိန်း ၇၅ ခု ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေးဆိုင်ရာ စီမံကိန်း ၆ ခု၊ ရထားပို့ဆောင်ရေး စီမံကိန်း ၁၂ ခု၊ ရေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး စီမံကိန်း ၄ ခုတို့ ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင် ရေကြီးမှု ထိန်းသိမ်းနိုင်မည့် အဓိက စီမံကိန်းကြီး ၄ ခု၊ ရေပေးဝေရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဆိုင်ရာ စီမံကိန်း ၁၁ ခု၊ ဓာတ်အားပေးရေး စီမံကိန်း ၄ခုနှင့် အခြားသော အများပြည်သူဆိုင်ရာ အခြေခံအဆောက်အအုံ စီမံကိန်း ၃ခုတို့ ပါဝင်သည်။ <ref>{{cite news|url=https://www.rappler.com/business/191841-infrastructure-spending-2018-subway-dbm |title=Metro Manila Subway leads expected infra buildup in 2018 |work=Rappler |author=Schnabel, Chris |date=December 20, 2017 |accessdate=December 26, 2017}}</ref> နိုင်ငံအနေနှင့် ၂၀၂၂ ခုနှစ်အထိအများပြည်သူတို့၏ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် အခြေခံအဆောက်အအုံတို့တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၆၀ ဘီလီယံ မှ ၂၂၀ ဘီလီယံ အထိ သုံးစွဲရန် ရည်ရွယ်ထားသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.adb.org/news/features/making-build-build-build-work-philippines |title=Making "Build, Build, Build" Work in the Philippines |publisher=Asian Development Bank |date=October 30, 2017 |accessdate=December 26, 2017}}</ref> ၂၀၁၇ တွင် ဒူတာတေးသည် အရည်အသွေးမြင့် အဆင့်မြင့်ပညာရေးကို လူတိုင်းသင်ကြားနိုင်မည့် ဥပဒေ ကို လက်မှတ်ရေးထိုးပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး ထိုဥပဒေမှ ဖိလစ်ပိုင်ကျောင်းသားတို့အတွက် အများပြည်သူဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ်နှင့် ကောလိပ်တို့တွင် ကျောင်းလခနှင့် အခြားလခများကို ကင်းလွတ်ခွင့် ပေးခဲ့သည့်အပြင် ပုဂ္ဂလိက အဆင့်မြင့်ပညာကျောင်းများတွင် ပညာသင်ကြားနေသော ကျောင်းသားများအတွက် ထောက်ပံ့ပေးမှုများလည်း ပါဝင်သည်။ သူသည် ဥပဒေ အသစ် အခု ၂၀ ကို လက်မှတ်ရေးထိုး ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး ၎င်းတို့တွင် လူတိုင်းအတွက် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု ဥပဒေ၊ လူတို့နေထိုင်မှုနှင့် မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးရေးဆိုင်ရာ ဌာနကို တည်ထောင်ခြင်း၊ နိုင်ငံတော်ဆိုင်ရာ ကင်ဆာ ထိန်းချုပ်မှု အစီအစဉ်ကို တည်ထောင်ခြင်း နှင့် လက်ကိုင်ဖုန်းသုံးစွဲသူများအတွက် ၎င်းတို့၏ နံပါတ်ကို တသက်လုံး သုံးစွဲနိုင်ရန် ခွင့်ပြုခြင်း တို့ ပါဝင်သည်။ <ref>{{cite news |url=https://news.mb.com.ph/2019/02/19/we-can-keep-our-mobile-numbers-for-life-duterte-signs-19-other-laws/ |title=We can keep our mobile numbers for life; Duterte signs 19 other laws |newspaper=Manila Bulletin |first=Genalyn |last=Kabiling |date=February 19, 2019 |accessdate=February 20, 2019 |archivedate=19 February 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190219164448/https://news.mb.com.ph/2019/02/19/we-can-keep-our-mobile-numbers-for-life-duterte-signs-19-other-laws/ }}</ref> == နိုင်ငံရေး== ဖိလစ်ပိုင်သည် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော သမ္မတနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ဒီမိုကရေစီ အစိုးရ အုပ်ချုပ်ကာ သမ္မတစနစ်ကို ကျင့်သုံးသည်။ <ref name="US State Department">{{cite web|url=https://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_999.html#country |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120103095151/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_999.html |archivedate=January 3, 2012 |title=Country description |accessdate=January 24, 2012 |date=January 2012 |website=US State Department Website |publisher=US State Department Website |quote=The Philippines is an emerging economy with a democratic system of government. |deadurl=yes |df= }}</ref> နိုင်ငံတော် အစိုးရမှ များစွာ လွတ်လပ်မှုရှိသော မင်ဒါနောင်းရှိ ဘန်ဆာမိုရို ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသမှ လွဲ၍ တစ်နိုင်ငံလုံးကို တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်း ဖြစ်သောနိုင်ငံ အဖြစ် အုပ်ချုပ်သည်။ သမ္မတ ရားမို့စ် လက်ထက်မှစ၍ နိုင်ငံအား ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ၊ လွှတ်တော်တရပ်တည်း ရှိသော သို့မဟုတ် ပါလီမန်အစိုးရ အုပ်ချုပ်ရေး အဖြစ် ပြောင်းလဲရန် ကြိုးစားခဲ့မှုများ ရှိသည်။ <ref>{{cite journal|url=http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202113453/http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml|archivedate=December 2, 2008|title=Civil service reform: Whose service?|author=Robles, Alan C.|journal=D+C|date=July–August 2008|volume=49|pages=285–289|accessdate=November 30, 2008}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml |access-date=4 August 2019 |archive-date=2 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202113453/http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml |accessdate=4 August 2019 |archivedate=2 December 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202113453/http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml }}</ref><ref>{{cite news|author=Bigornia, Amante |title= The 'consultations' on Charter change|url=https://news.google.com/newspapers?id=no8VAAAAIBAJ&sjid=bQsEAAAAIBAJ&pg=4208,1807319&dq= |newspaper=The Manila Standard|date=September 17, 1997|accessdate=December 13, 2009}}</ref> [[File:Bongbong Marcos at his inauguration with Sara Duterte.jpg|thumb|သမ္မတ [[ဘွန်ဘွန်မားကို့စ်|ဂျူနီယာမားကို့စ်]]နှင့် ဒုတိယသမ္မတ [[ဆာရာ ဒူတာတေး]] တို့အား သမ္မတ၏ ကျမ်းသစ္စာကျိန်ဆိုပွဲ၌ တွေ့ရစဉ်]] သမ္မတသည် နိုင်ငံတော်၏ ခေါင်းဆောင် အဖြစ်နှင့် အစိုးရ၏ ခေါင်းဆောင်အဖြစ် နှစ်ခုစလုံး တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဆောင်ရွက်သည့် အပြင် စစ်တပ်၏ စစ်သေနာပတိချုပ်လည်း ဖြစ်သည်။ သမ္မတရွေးကောက်ပွဲတွင် မဲအများဆုံးသူအား သမ္မတအဖြစ် ၆ နှစ်သက်တမ်း ရွေးချယ်ပြီး သမ္မတ သက်တမ်း ကာလအတွင်း သမ္မတမှ အစိုးရ အဖွဲ့ကို ခန့်အပ်ဖွဲ့စည်းကာ အုပ်ချုပ်သည်။ <ref name="About" /> ဥပဒေပြု လွှတ်တော်နှစ်ရပ်ရှိသော ကွန်ဂရက်တွင် ဆီးနိတ်လွှတ်တော်မှာ အထက်လွှတ်တော် အဖြစ် ဆောင်ရွက်ပြီး လွှတ်တော်အမှတ်များကို ၆ နှစ်သက်တမ်း ဖြင့် ရွေးချယ် တင်မြှောက်သည်။ ကိုယ်စားပြုလွှတ်တော်မှာ အောက်လွှတ်တော် အဖြစ် ဆောင်ရွက်ပြီး အမတ်များကို ၃ နှစ်သက်တမ်းဖြင့် ရွှေးချယ်တင်မြှောက်ကြသည်။ <ref name="About" /> ဆီးနိတ်လွှတ်တော် အမတ်များကို ကန့်သတ်ချက်မရှိ ရွေးချယ်ကြသော်လည်း ကိုယ်စားပြုအမှတ်များကို ဥပဒေပြု ဒေသအလိုက် ကဏ္ဍအလိုက် ကိုယ်စားပြုသူများကို ရွေးချယ်ကြသည်။ တရားစီရင်ရေး အာဏာသည် တရားလွှတ်တော်ချုပ်တွင် ရှိပြီး တရားသူကြီးချုပ်မှာ အကြီးအကဲဖြစ်ကာ လက်ထောက် တရားသူကြီးများ ၁၄ ဦး ရှိသည်။ ၎င်းတို့ အားလုံးအား တရားစီရင်ရေးနှင့် ဘားကောင်စီမှ ရွေးချယ်ပေးပြီး သမ္မတမှ အတည်ပြု ခန့်အပ်သည်။ <ref name="About" /> === နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေး=== [[File:Donald Trump and Rodrigo Duterte in Manila (6).jpg|thumb|၂၀၁၇ ခုနှစ် ပါဆေးတွင် ပြုလုပ်သော နှစ်နိုင်ငံဆိုင်ရာ အစည်းအဝေးတွင် သမ္မတ ရော်ဒရစ်ဂို ဒူတာတေး နှင့် အမေရိကန် သမ္မတ [[ဒေါ်နယ်လ် ထရန့်]] တို့ ဆွေးနွေးနေကြစဉ်။]] [[File:CALABARZONjf0200 20.JPG|thumb|ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ ပါဆေးရှိ နိုင်ငံခြားရေးဌာန ၏ ပင်မရုံး]] ဖိလစ်ပိုင်၏ နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေးမှာ အခြားနိုင်ငံများနှင့် ကုန်သွယ်မှု အပြင် နိုင်ငံပြင်ပတွင် နေထိုင်သော ဖိလစ်ပိုင် လူမျိုး ၁၀သန်းတို့၏ ကောင်းမွန်စွာ နေထိုင်နိုင်ရေး တို့အပေါ်တွင် အခြေခံသည်။ <ref name="PhilState">{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2794.htm |publisher=U.S. Department of State. Bureau of East Asian and Pacific Affairs|title=Background Note: Philippines|date=October 2009|accessdate=December 18, 2009}}</ref> ကုလသမဂ္ဂကို တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး တက်ကြွလှုပ်ရှားသော အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် ရှိနေသော ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် လုံခြုံရေးကောင်စီ အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် အကြိမ်ကြိမ် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။ ကာလို့စ် ပီ ရိုမြူလိုသည် ယခင်က ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေ ညီလာခံ၏ ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဖိလစ်ပိုင်သည် လူ့အခွင့်အရေးကောင်စီတွင် တက်ကြွသော အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ အဖြစ် ပါဝင်နေပြီး ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းရေး မစ်ရှင်များတွင်လည်း ပါဝင်ခဲ့ကာ အထူးသဖြင့် အရှေ့တီမော တွင်ဖြစ်သည်။<ref>Permanent Mission of the Republic of the Philippines to the United Nations. [c. 2008]. [http://www.un.int/philippines/about/ About Us]. Retrieved August 13, 2010.</ref><ref>Permanent Mission of the Republic of the Philippines to the United Nations. [c. 2008]. [https://web.archive.org/web/20080123105426/http://www.un.int/philippines/security_council/ The Philippines and the UN Security Council]. Retrieved January 12, 2008. (archived from [https://web.archive.org/web/20141212074015/http://www.un.int/philippines/security_council/ the original] on January 23, 2008)</ref><ref name="UN_SRES12721999">United Nations Security Council. (October 25, 1999). [http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=S/RES/1272%20(1999)&Lang=E&Area=UNDOC ''Resolution 1272''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180921041128/https://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=S%2FRES%2F1272%20%281999%29&Lang=E&Area=UNDOC |date=21 September 2018 }} ['''S-RES-1272(1999)''']. Retrieved March 21, 2010.</ref> ကုလသမဂ္ဂ၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်သာ မက ဖိလစ်ပိုင်သည် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသအတွင်းရှိ နိုင်ငံများကြား စီးပွားရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု တိုးတက်စေရန်နှင့် ဆက်ဆံရေး ပိုမိုခိုင်မာစေရန် ရှေးရှု ဖွဲ့စည်းထားသော [[အာဆီယံ]] အဖွဲ့၏ စတင်တည်ထောင်သူနိုင်ငံနှင့် တက်ကြွလှုပ်ရှားသော အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ <ref>[[s:Bangkok Declaration|Bangkok Declaration]]. (August 8, 1967). Retrieved December 20, 2009 from Wikisource.</ref> အာဆီယံ ထိပ်သီးအစည်းအဝေးပွဲများကို အကြိမ်ကြိမ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ပြီး အဖွဲ့၏ ပေါ်လစီနှင့် ဦးတည်ရာတို့အတွက် အမြဲတမ်း တက်ကြွစွာ ပါဝင်ဆောင်ရွက်လေ့ ရှိသည်။ <ref name=summit>{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071217132852/http://www.summit99.ops.gov.ph/asean_structure.htm |date=December 17, 2007 |title="ASEAN Primer" }}. (1999). ''3{{Smallsup|rd}} ASEAN Informal Summit''. Archived from [http://www.summit99.ops.gov.ph/asean_structure.htm the original] on December 17, 2007. Retrieved December 13, 2009.</ref> ဖိလစ်ပိုင်သည် တရုတ်နိုင်ငံနှင့် ဆက်ဆံရေးကို အလွန်ဦးစားပေး အလေးထားပြီး တရုတ်နိုင်ငံနှင့် သိသာသော ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |title=Senior Chinese legislator visits Philippines to boost ties |publisher=Xinhua {{!}} English.news.cn |url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-09/11/c_137460450.htm |work=www.xinhuanet.com |accessdate=5 August 2019 |archivedate=14 June 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210614120802/http://www.xinhuanet.com/english/2018-09/11/c_137460450.htm }}</ref><ref>{{cite news |title=Warship incident shows Sino-Philippine relations have come a long way: China Daily |url=https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/warship-incident-shows-sino-philippine-relations-have-come-a-long-way-china-daily |work=The Straits Times |date=September 5, 2018 |language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=China, ASEAN agree on framework for South China Sea code of conduct|url=https://www.reuters.com/article/us-southchinasea-china-philippines-idUSKCN18E1FS|work=Reuters|date=2017}}</ref><ref>{{cite news|title=China, Philippines confirm twice-yearly bilateral consultation mechanism on South China Sea|publisher=Xinhua {{!}} English.news.cn|url=http://news.xinhuanet.com/english/2017-05/19/c_136299206.htm|work=news.xinhuanet.com|archive-date=23 October 2017|access-date=5 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023230305/http://news.xinhuanet.com/english/2017-05/19/c_136299206.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Progress made on draft of South China Sea code of conduct|url=http://www.philstar.com/headlines/2017/05/19/1701550/progress-made-draft-south-china-sea-code-conduct|work=philstar.com}}</ref><ref>{{cite news|title=Subscribe {{!}} theaustralian|url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/xi-duterte-vow-closer-philippineschina-relations-faster-spending/news-story/a1c32f162010e5b2f8bed5acc85fbde2|work=www.theaustralian.com.au}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအား [[စစ်အေးတိုက်ပွဲ]] ကာလအတွင်းနှင့် အကြမ်းဖက်သမားတို့အား တိုက်ခိုက်သော စစ်ပွဲ ကာလအတွင်း ထောက်ခံခဲ့ပြီး တရုတ်နှင့်ရုရှားကို ပစားပေးသဖြင့် အမေရိကန်နှင့် ဆက်ဆံရေး မယုတ်လျော့မီ ကာလအထိ နေတိုးမဟုတ်သော အဓိက မဟာမိတ်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |title=Philippine President Duterte announces separation from U.S. |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2016/10/20/official-philippines-and-china-resume-south-china-sea-talks/92450824/ |work=USA TODAY |language=en}}</ref> ထို့ပြင် ဆူဘစ်ပင်လယ်အော် နှင့် ကလာ့ခ် တို့ရှိ အမေရိကန် စစ်တပ် အခြေစိုက်စခန်းများနှင့် ပတ်သက်၍လည်းကောင်း နှင့် လက်ရှိ အမေရိကန်တပ်များ အလည်လာရောက်ခြင်း သဘောတူညီချက်နှင့် ပတ်သက်၍လည်းကောင်း အငြင်းပွားမှုများ မကြာခဏ ပေါ်ပေါက်လာလေ့ ရှိသည်။ <ref name="PhilState" /> နိုင်ငံ၏ တရားဝင် ဖွံဖြိုးတိုးတက်ရေး အထောက်အပံ့များအတွက် အကြီးမားဆုံး အလှူရှင်ဖြစ်သော ဂျပန်နိုင်ငံသည်<ref>{{cite web|url = http://www.mofa.go.jp/policy/oda/data/pdfs/philippines.pdf <!--http://www.mofa.go.jp/POLICY/oda/data/01ap_ea02.html-->|title = Japan's ODA Data by Country – Philippines|author = Ministry of Foreign Affairs of Japan|date = c. 2009|accessdate = June 2, 2010|archivedate = 5 February 2011|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110205012151/http://www.mofa.go.jp/policy/oda/data/pdfs/philippines.pdf}}</ref> မိတ်ဆွေနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ဇိမ်မယ်များ၏ ဒုက္ခရောက်ခဲ့မှုများနှင့် ပတ်သက်၍ တင်းမာမှုများ ရှိသေးသော်လည်း ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့် ပတ်သက်သော အမှတ်ရစရာများမှဖြစ်သည့် မုန်းတီးမှု အများစုမှာ ယုတ်လျော့လာခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ <ref name=neighbors>Dolan, Ronald E. (Ed.). (1991). [http://countrystudies.us/philippines/93.htm "Relations with Asian Neighbors"]. [http://countrystudies.us/philippines/ ''Philippines: A Country Study'']. Washington: GPO for the Library of Congress. Retrieved January 5, 2010 from [http://countrystudies.us/ Country Studies US Website].</ref> အခြားသောနိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေးမှာ ယေဘုယျအားဖြင့် အပေါင်းလက္ခဏာဆန်သည်။ အနောက် နှင့် ဥရောပနိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေးမှာ အတူတကွ ယုံကြည်ထားကြသော ဒီမိုကရေစီတန်ဖိုးများကြောင့် လွယ်ကူချောမွေ့ပြီး ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေးမှာ စီးပွားရေးနှင့် ပတ်သက်၍ တူညီသော စိုးရိမ်ပူပန်မှုများ ရှိကြသဖြင့် လွယ်ကူသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ဆက်စပ်မှုနှင့် တူညီသော ယဉ်ကျေးမှုများသည် စပိန်နှင့် ဆက်ဆံရေးတွင် တံတားတစ်စင်းပမာ ဖြစ်စေသည်။ <ref>{{cite news |url=http://globalnation.inquirer.net/111122/ph-spain-bilateral-relations-in-a-nutshell-2 |title=PH-Spain bilateral relations in a nutshell |newspaper=Philippine Daily Inquirer |last=Santos |first=Matikas |date=September 15, 2014 |accessdate=September 23, 2014}}</ref><ref name="poea">{{cite web |url=http://www.poea.gov.ph/stats/Stock%20Estmate%202009.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110626192943/http://www.poea.gov.ph/stats/Stock%20Estmate%202009.pdf |dead-url=yes |archive-date=June 26, 2011 |title=Stock Estimate of Overseas Filipinos As of December 2009 |publisher=Philippine Overseas Employment Administration |accessdate=May 28, 2011 |df= |archivedate=1 May 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150501083845/http://www.poea.gov.ph/stats/Stock%20Estmate%202009.pdf }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.abs-cbn.com/pinoy-migration/07/02/09/filipino-among-elite-force-securing-spains-royal-couple |title=Filipino Among Royal Guards of King of Spain |publisher=ABS CBN News |accessdate=July 2, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110808083455/http://www.abs-cbnnews.com/pinoy-migration/07/02/09/filipino-among-elite-force-securing-spains-royal-couple|archivedate=August 8, 2011}}</ref> အိမ်အကူများအား နှိပ်စက်ခြင်း နှင့် နိုင်ငံရပ်ခြားနေ ဖိလစ်ပိုင် အလုပ်သမားတို့အပေါ် သက်ရောက်သော စစ်ပွဲများ အစရှိသော ပြဿနာများ ရှိသော်လည်း <ref>{{cite news|url=http://qa.filipinoexpats.com/node/940|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090107061353/http://qa.filipinoexpats.com/node/940|archivedate=January 7, 2009|title=OFW rights violation worsens under the Arroyo administration |last=Leonard|first=John|date=July 3, 2008|publisher=Filipino OFWs Qatar|accessdate=January 25, 2009}}</ref><ref name="bulatlat">{{cite news|url=http://bulatlat.com/main/2008/10/25/middle-east-is-%E2%80%98most-distressing-ofw-destination%E2%80%99-migrant-group/|title=Middle East is 'Most Distressing OFW Destination' – Migrant Group|last=Olea|first=Ronalyn|date=October 25, 2008|publisher=Bulatlat News|accessdate=January 25, 2009}}</ref> အရှေ့အလယ်ပိုင်း နိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေးမှာ ကောင်းမွန်ပြီး ထိုဒေသတွင် နေထိုင်သော ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံခြား အလုပ်သမား ၂ သန်းကျော်ကို ဆက်လက် အလုပ်ပေးထားခြင်း မှတဆင့် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ <ref name="BM">{{cite news|url=http://businessmirror.com.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=5017:saudi-arabia-will-still-need-rp-medical-professionals-&catid=33:economy&Itemid=60|title=Saudi Arabia will still need RP medical professionals |last=Torres|first=Estrella|date=January 22, 2009|publisher=Business Mirror|accessdate=January 24, 2009}}</ref> တစ်ချိန်က ကဲ့သို့ ကွန်မြူနစ်ဝါဒသည် ခြိမ်းခြောက်မှု တစ်ခု မဟုတ်တော့သဖြင့် ၁၉၅၀ ခုနှစ်များမှ တင်းမာခဲ့သော ဖိလစ်ပိုင် နှင့် တရုတ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးမှာ အလွန် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ထိုင်ဝမ်နှင့် ပတ်သက်သော ပြဿနာများ၊ စပရက်ထလီ ကျွန်းများနှင့် ပတ်သက်သော ပြဿနာများ၊ တရုတ်တို့၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု ချဲ့ထွင်ရန် ကြိုးစားလာခြင်းနှင့် ပတ်သက်သော စိုးရိမ်မှုများကြောင့် သတိထားဆက်ဆံမှု အတိုင်းအတာ တစ်ခု အထိ ရှိနေသေးသည်။ <ref name=neighbors /> လက်ရှိ နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီမှာ အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများနှင့် အာရှ-ပစိဖိတ် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် စီးပွားရေး ဆက်ဆံရေးကို အဓိက ထားသည်။ <ref name="PhilState" /> ဖိလစ်ပိုင်သည် အရှေ့အာရှ ထိပ်သီး အဖွဲ့၊ အာရှ-ပစိဖိတ် စီးပွားရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့၊ လက်တင်ယူနီယံ၊ ၂၄နိုင်ငံအဖွဲ့ နှင့် ဘက်မလိုက်လှုပ်ရှားမှုတို့တွင် တက်ကြွလှုပ်ရှားသော အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ <ref name="PhilState" />အစ္စလာမ်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့တွင် လေ့လာသူအဆင့် ရရှိရန် ကြိုးပမ်းခြင်းဖြင့် အစ္စလာမ်နိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေး တိုးမြှင့်ရန်လည်း ကြိုးစားလျက် ရှိသည်။ <ref>[http://www.gmanews.tv/story/162925/DFA-Technicalities-blocking-RP-bid-for-OIC-observer-status "DFA: 'Technicalities' blocking RP bid for OIC observer status"]. (May 26, 2009). ''GMA News''. Retrieved July 10, 2009.</ref><ref>{{Cite news|url=http://globalnation.inquirer.net/news/news/view/20090526-207265/RP-nears-observer-status-in-OIC----DFA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150404022243/http://globalnation.inquirer.net/news/news/view/20090526-207265/RP-nears-observer-status-in-OIC----DFA|archivedate=April 4, 2015|title=RP nears observer status in OIC – DFA|author=Balana, Cynthia|newspaper=[[The Philippine Daily Inquirer]]|date=May 26, 2009|accessdate=July 10, 2009}}</ref> ===စစ်ရေး=== {{multiple image|perrow = 2|total_width=320 | image1 =NAVSOG at the SEACAT 2018 Exercise 004.jpg | image2 =BRP Jose Rizal (FF-150).jpg | image3 =PAF FA-50 011.jpg | image4 =Soltam M-71 Howitzer - Oblique View @ 2018 Kalayaan Parade.jpg | footer = ထိပ်ဆုံးမှစ၍ လက်ယာရစ်။ ဖိလစ်ပိုင် အထူးတပ်ဖွဲ့ဝင်များ ကျည်ဆန်အစစ်များဖြင့် လေ့ကျင့်နေစဉ်၊ ဖိလစ်ပိုင် ရေတပ်၏ ယိုဆေးရိုင်ဇယ် အဆင့် ဖရိုင်းဂိတ်သင်္ဘော။ , ဖိလစ်ပိုင် ကြည်းတပ်၏ ဆိုလ်တမ် အမ်-၇၁ တင့်ကား နှင့် ဖိလစ်ပိုင် လေတပ်၏ [[KAI T-50 Golden Eagle|FA-50PH]] }} ဖိလစ်ပိုင် စစ်တပ်သည် နိုင်ငံတော်၏ လုံခြုံရေး အတွက် တာဝန်ရှိသော အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်ပြီး ဖိလစ်ပိုင် လေတပ်၊ ဖိလစ်ပိုင်ကြည်းတပ် နှင့် ဖိလစ်ပိုင် ရေတပ် ( ဖိလစ်ပိုင် မရိန်းတပ် အပါအဝင်) ဟူ၍ တပ် ၃ ခု ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.army.mil.ph/About_the_army/army/history/Ranks_and_Insignias.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120701065232/http://www.army.mil.ph/About_the_army/army/history/Ranks_and_Insignias.html|archivedate=July 1, 2012|title=Shoulder Ranks (Officers)|publisher=The Philippine Army|accessdate=September 23, 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.globalsecurity.org/military/world/philippines/rank.htm |title=Philippine Military Rank Insignia |publisher=Globalsecurity.org |accessdate=September 23, 2014}}</ref><ref name="afporg">{{cite web |url=http://www.afp.mil.ph/org3.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080419074817/http://www.afp.mil.ph/org3.html |archivedate=April 19, 2008 |title=AFP Organization |accessdate=February 3, 2008 }}</ref>ဖိလစ်ပိုင် စစ်တပ်သည် အတင်းအကြပ် မဟုတ်ဘဲ စိတ်ဝင်စားသူသာ ပါဝင် တာဝန်ထမ်းဆောင်သည့် တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သည်။<ref name=1987constitution>{{cite web|url=http://1987-philippine-constitution.blogspot.com/|title=The Philippine Constitution}}</ref> ပြည်သူတို့၏ လုံခြုံရေးအတွက် ပြည်ထဲရေးနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရ ဌာန လက်အောက်မှ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတော် ရဲတပ်ဖွဲ့မှ တာဝန်ယူ ဆောင်ရွက်သည်။<ref>[http://www.lawphil.net/statutes/repacts/ra1990/ra_6975_1990.html "Department of the Interior and Local Government Act of 1990"]. Lawphil.net. Retrieved January 30, 2014.</ref><ref name="RA6975">{{cite web|title=Republic Act No. 6975|url=http://www.lawphil.net/statutes/repacts/ra1990/ra_6975_1990.html|website=The LAWPHiL Project|accessdate=December 31, 2012}}</ref> ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသဖြစ်သော မွတ်ဆလင်တို့၏ မင်ဒါနောင်းတွင် အကြီးဆုံးသော ခွဲထွက်ရေးအဖွဲ့ဖြစ်သည့် မိုရိုအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေး တပ်ဦးသည် ယခုအခါ အစိုးရနှင့် နိုင်ငံရေးအရ ဆက်သွယ်ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။ အခြား ပိုမို၍ စစ်သွေးကြွသော အဖွဲ့အစည်းများဖြစ်သည့် မိုရိုအစ္စလာမ်လွတ်မြောက်ရေး တပ်ဦး၊ ကွန်မြူနစ် ပြည်သူ့တပ်တော်သစ် နှင့် အဘူဆေယပ်ဖ်တို့သည် ယခင်က နိုင်ငံခြားသားများကို ပြန်ပေးဆွဲ၍ ငွေကြေးတောင်းခံမှုများ ပြုလုပ်ကြပြီး အထူးသဖြင့် မင်ဒါနောင်း၏ တောင်ဘက်ပိုင်း ကျွန်းများတွင် ဖြစ်သည်။ {{refn|Hayden Cooper, 2012, Australian Broadcasting Corporation, [http://www.abc.net.au/7.30/content/2012/s3402880.htm Government urged to help kidnapped Australian], Retrieved September 3, 2014, "...Warren Richard Rodwell from Australia being held captive by this group since December 5, 2011...please do whatever to raise the 2 million US dollars they are asking for my release ..."<ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/7.30/content/2012/s3402880.htm|title=Government urged to help kidnapped Australian|date= January 5, 2012|newspaper=[[Australian Broadcasting Corporation]]}}</ref>}}<ref>Florante S. Solmerin, December 7, 2013, Manila Standard, [http://manilastandardtoday.com/2013/12/07/abu-sayyaf-keeping-17-foreigners-hostage/ Abu Sayyaf keeping 17 foreigners hostage] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085118/http://manilastandardtoday.com/2013/12/07/abu-sayyaf-keeping-17-foreigners-hostage/ |date=October 6, 2014 }}, Retrieved September 3, 2014, "...17 foreigners, mostly birdwatchers, were being held hostage by the Abu Sayyaf Group..."</ref><ref>Roel Pareño, The Philippine Star, March 24, 2013, [http://www.philstar.com/headlines/2013/03/24/923345/sayyaf-releases-aussie-hostage Sayyaf releases Aussie hostage], Retrieved September 3, 2014, "...Australian Warren Rodwell emerged early yesterday withered after being held for 15 months by Abu Sayyaf bandits in southern Mindanao..."</ref><ref>Sun Star, April 25, 2014, [https://archive.today/20140903121828/http://www.sunstar.com.ph/breaking-news/2014/04/25/abducted-tourist-hotel-staff-now-sulu-339790 Abducted tourist, hotel staff now in Sulu], Retrieved September 3, 2014, "...Abu Sayyaf bandits have brought a Chinese tourist and a Filipino hotel receptionist to their jungle stronghold in southern Philippines after kidnapping the women from a dive resort in eastern Malaysia ..."</ref> ဖိလစ်ပိုင် အစိုးရ၏ လုံခြုံရေး ဆောင်ရွက်မှု အောင်မြင်သောကြောင့် ၎င်းတို့၏ နေရာ လျော့ပါးသွားခဲ့သည်။ <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1695576.stm "Guide to the Philippines conflict"]. (August 10, 2007). ''BBC News''. Retrieved December 16, 2009.</ref><ref>World Bank. Conflict Prevention & Reconstruction Unit. (February 2005). ''[http://siteresources.worldbank.org/INTCPR/214578-1111996036679/20482477/WP24_Web.pdf The Mindanao Conflict in the Philippines: Roots, Costs, and Potential Peace Dividend]'' by Salvatore Schiavo-Campo and Mary Judd. Washington, DC: World Bank. (Social Development Paper No. 24). Retrieved December 16, 2009.</ref> ဖိလစ်ပိုင်သည် စစ်အသုံးစရိတ်အတွက် ဂျီဒီပီ၏ ၁.၁ ရာခိုင်နှုန်းသာ အသုံးပြုသဖြင့် ဒေသတွင်း ပျမ်းမျှ သုံးစွဲမှုအောက် လျော့နည်းသည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် မလေးရှားနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့မှ ၁.၅% ၊ တရုတ်မှ ၂.၁%၊ ဗီယက်နမ်မှ ၂.၂% နှင့် တောင်ကိုရီးယားမှ ၂.၆% အသီးသီး သုံးစွဲကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.sipri.org/research/armaments/milex/milex_database|title=SIPRI Military Expenditure Database|accessdate=March 27, 2016|publisher=Stockholm International Peace Research Institute 2016, Signalistgatan 9, SE-16972 Solna, Sweden}}</ref><ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS|title=Military expenditure (% of GDP)|accessdate=March 27, 2016|publisher=The World Bank}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်မှစ၍ အမေရိကန်၏ နေတိုးမဟုတ်သော အဓိက မဟာမိတ်ဖြစ်ပြီး ၁၉၅၁ ခုနှစ်တွင် နှစ်နိုင်ငံကြား အပြန်အလှန် ကာကွယ်ရေး သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ ဖိလစ်ပိုင်သည် စစ်အေးတိုက်ပွဲ ကာလအတွင်း အမေရိကန်၏ ပေါ်လစီများကို ထောက်ခံခဲ့ပြီး [[ကိုရီးယားစစ်ပွဲ]]နှင့် [[ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ]]တို့တွင်လည်း ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဖိလစ်ပိုင်မှ တရုတ် နှင့် ရုရှားတို့နှင့် စစ်ရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု ပိုမိုများပြားလာခဲ့ပြီး ထိုနိုင်ငံနှစ်ခုအား ပိုမိုအလေးပေးသဖြင့် အမေရိကန်နှင့် ဆက်ဆံရေး ယိုယွင်းလာခဲ့ပြီး အမေရိကန်နှင့် စစ်ရေးအရ ပူးပေါင်းခြင်းကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ကာ အမေရိကန် ဦးဆောင်သော မည်သည့် စစ်ပွဲတွင်မျှ ပါဝင်မည် မဟုတ်တော့သည်မှာ ပို၍ သေချာလာခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |title=PH defends purchase of arms from China, Russia |publisher=The Manila Times Online |url=https://www.manilatimes.net/ph-defends-purchase-arms-china-russia/365306/ |work=www.manilatimes.net |accessdate=5 August 2019 |archivedate=5 August 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190805105137/https://www.manilatimes.net/ph-defends-purchase-arms-china-russia/365306/ }}</ref><ref>{{cite news |title=Philippines free to enter into arms purchase with Russia, Roque says {{!}} Philstar.com |url=https://www.philstar.com/headlines/2018/07/19/1834974/philippines-free-enter-arms-purchase-russia-roque-says |work=philstar.com}}</ref><ref>{{cite news |last1=Gita |first1=Ruth Abbey |title=Duterte eyeing to buy helicopters from China, Russia |url=https://www.sunstar.com.ph/article/418753/ |work=Sunstar |date=February 13, 2018 |accessdate=5 August 2019 |archivedate=11 September 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911191426/https://www.sunstar.com.ph/article/418753/ }}</ref><ref>{{cite news |title=Duterte says Philippines no longer to participate in any U.S.-led wars |publisher=Xinhua {{!}} English.news.cn |url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-03/22/c_137056998.htm |work=www.xinhuanet.com |accessdate=5 August 2019 |archivedate=6 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200806043602/http://www.xinhuanet.com/english/2018-03/22/c_137056998.htm }}</ref> == ပြည်နယ်များ == ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံအား လူဇွန်း၊ ဗီဆာယားနှင့် မင်ဒါနောင်း ဟူသော ကျွန်းအုပ်စု ၃ ခုဖြင့် ခွဲခြားထားသည်။ ၎င်းတို့ကို ထပ်မံ၍ ဒေသ ၁၇ ခု၊ ခရိုင် ၈၁ခု၊ မြို့တော် ၁၄၅ခု၊ စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ် ၁,၄၈၉ ခု၊ ဘာရန်ဂေး ခေါ် ကျေးရွာသို့ ရပ်ကွက် ၄၂,၀၃၆ ခု ထပ်မံပိုင်းခြားထားသည်။ <ref>{{cite web |url=http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/SUMWEBPROV-SEPT2016-CODED-HUC-FINAL.pdf |title=Provincial Summary: Number of Provinces, Cities, Municipalities and Barangays, by Region as of September 30, 2016 |publisher=Philippine Statistics Authority |access-date=January 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110151057/http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/SUMWEBPROV-SEPT2016-CODED-HUC-FINAL.pdf |archive-date=January 10, 2017 |dead-url=yes |accessdate=5 August 2019 |archivedate=10 January 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170110151057/http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/SUMWEBPROV-SEPT2016-CODED-HUC-FINAL.pdf }}</ref> ထို့အပြင် သမ္မတနိုင်ငံတော် ဥပဒေ အမှတ် ၅၄၄၆ ၏ ပုဒ်မ ၂မှ ထပ်မံ ပြဋ္ဌာန်းထားသည်မှာ ဖိလစ်ပိုင် ကျွန်းစုများ၏ ပတ်လည်ရှိ နယ်နိမိတ်ပင်လယ် သတ်မှတ်ချက်မှာ ဘော်နီယိုကျွန်းပေါ်ရှိ ဆာဘား အရှေ့ပိုင်းကို ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း တောင်းဆိုရာတွင် သက်ရောက်မှု မရှိ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ <ref name=baselines>{{cite web |author=Ronald Echalas Diaz |url=http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno5446.html |title=Republic Act No. 5446 – An Act to Amend Section One of Republic Act Numbered Thirty Hundred and Forty-Six, Entitled "An Act to Define the Baselines of the Territorial Sea of the Philippines". Republic of the Philippines|publisher=Chan Robles Virtual Law Library |date=September 18, 1968 |accessdate=May 4, 2013}}</ref><ref>{{cite journal |last=Mohamad|first=Kadir|year=2009|title=Malaysia's territorial disputes – two cases at the ICJ : Batu Puteh, Middle Rocks and South Ledge (Malaysia/Singapore), Ligitan and Sipadan [and the Sabah claim] (Malaysia/Indonesia/Philippines)|url=http://www.idfr.gov.my/images/stories/publication/2009/inside_pbp.pdf|publisher=Institute of Diplomacy and Foreign Relations (IDFR) Ministry of Foreign Affairs, Malaysia|quote=Map of British North Borneo, highlighting in yellow color the area covered by the Philippine claim, presented to the Court by the Philippines during the Oral Hearings at the ICJ on 25 June 2001|page=46|accessdate=May 16, 2014}}</ref> [[File:Labelled map of the Philippines - Provinces and Regions.png|center|825px]] ===အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဒေသများ=== ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတွင် ''ဒေသ'' ဆိုသည်မှာ အုပ်ချုပ်ရေးဒေသကို ရည်ညွန်းခြင်းဖြစ်ပြီး နိုင်ငံအတွင်း ခရိုင်များကို စုစည်း၍ အုပ်ချုပ်ရေးအတွက် လွယ်ကူစေရန် ပေါင်းစပ်ထားခြင်းမှာ အဓိက ရည်ရွယ်ချက် ဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်အား ဒေသ ၁၇ ခု ( အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသ ၁၆ ခု၊ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ ၁ခု) ပိုင်းခြားထားသည်။ အစိုးရ ရုံးအများစုမှာ ခရိုင်တစ်ခုချင်း အလိုက်မရှိဘဲ ဒေသအလိုက် တည်ရှိပြီး များသောအားဖြင့် (အားလုံးမဟုတ်) ဒေသဗဟိုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော မြို့တော်တွင် တည်ရှိသည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေအများဆုံး ဒေသမှာ ကာလာဘာဇွန်ဒေသ ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတော်မြို့တော်ဒေသ သည် လူဦးရေ အထူထပ်ဆုံး ဒေသဖြစ်သည်။ {| class="wikitable" style="text-align:right;" |+ ဖိလစ်ပိုင်၏ လူဦးရေအများဆုံး ဒေသ ၁၀ ခု <small>(၂၀၁၅)</small><ref name="PSA-2015-Highlights">{{cite web|title=2015 Population Counts Summary|url=http://psa.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/2015%20population%20counts%20Summary_0.xlsx|website=Philippine Statistics Authority|accessdate=June 10, 2017|date=May 19, 2016}}</ref> |- ! scope="col" | အဆင့် ! scope="col" | သတ်မှတ်ချက် ! scope="col" | အမည် ! scope="col" | ဧရိယာ ! scope="col" | လူဦးရေ (၂၀၁၅) ! scope="col" | လူဦးရေ % ! scope="col" | လူဦးရေ သိပ်သည်းမှု |- | style="text-align:center;" | ၁ | style="text-align:left;" | ဒေသ ၄ | style="text-align:left;" | ကာလာဘာဇွန် | {{convert|၁၆,၈၇၃.၃၁|km2|abbr=on}} | {{number and percent|14,414,774|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}} | {{convert|{{sigfig|14,414,774/16,873.31|2}}|PD/km2|abbr=on}} |- | style="text-align:center;" | ၂ | style="text-align:left;" | NCR | style="text-align:left;" | အမျိုးသားမြို့တော်ဒေသ | {{convert|619.57|km2|abbr=on}} | {{number and percent|12,877,253|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}} | {{convert|{{sigfig|12,877,253/613.94|2}}|PD/km2|abbr=on}} |- | style="text-align:center;" | ၃ | style="text-align:left;" | ဒေသ ၃ | style="text-align:left;" | လူဇွန်းအလယ်ပိုင်း | {{convert|22,014.63|km2|abbr=on}} | {{number and percent|11,218,177|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}} | {{convert|{{sigfig|11,218,177/22,014.63|2}}|PD/km2|abbr=on}} |- | style="text-align:center;" | ၄ | style="text-align:left;" | ဒေသ ၇ | style="text-align:left;" | ဗီဆာယား အလယ်ပိုင်း | {{convert|10,102.16|km2|abbr=on}} | {{number and percent|6,041,903|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}} | {{convert|{{sigfig|6,041,903/10,102.16|2}}|PD/km2|abbr=on}} |- | style="text-align:center;" | ၅ | style="text-align:left;" | ဒေသ ၅ | style="text-align:left;" | ဘိုင်ကော ဒေသ | {{convert|18,155.82|km2|abbr=on}} | {{number and percent|5,796,989|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}} | {{convert|{{sigfig|5,796,989/18,155.82|2}}|PD/km2|abbr=on}} |- | style="text-align:center;" | ၆ | style="text-align:left;" | ဒေသ ၁ | style="text-align:left;" | အီလိုကော့စ် ဒေသ | {{convert|16,873.31|km2|abbr=on}} | {{number and percent|5,026,128|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}} | {{convert|{{sigfig|5,026,128/16,873.31|2}}|PD/km2|abbr=on}} |- | style="text-align:center;" | ၇ | style="text-align:left;" | ဒေသ ၁၁ | style="text-align:left;" | ဒါဗောင်းဒေသ | {{convert|20,357.42|km2|abbr=on}} | {{number and percent|4,893,318|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}} | {{convert|{{sigfig|4,893,318/20,357.42|2}}|PD/km2|abbr=on}} |- | style="text-align:center;" | ၈ | style="text-align:left;" | ဒေသ ၁၀ | style="text-align:left;" | မင်ဒါနောင်းမြောက်ပိုင်း | {{convert|20,496.02|km2|abbr=on}} | {{number and percent|4,689,302|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}} | {{convert|{{sigfig|4,689,302/20,496.02|2}}|PD/km2|abbr=on}} |- | style="text-align:center;" | ၉ | style="text-align:left;" | ဒေသ ၁၂ | style="text-align:left;" | SOCCSKSARGEN | {{convert|22,513.30|km2|abbr=on}} | {{number and percent|4,545,276|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}} | {{convert|{{sigfig|4,545,276/22,513.30|2}}|PD/km2|abbr=on}} |- | style="text-align:center;" | ၁၀ | style="text-align:left;" | ဒေသ ၆ | style="text-align:left;" | ဗီဆာယား အနောက်ပိုင်း | {{convert|12,828.97|km2|abbr=on}} | {{number and percent|4,477,247|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}} | {{convert|{{sigfig|4,477,247/12,828.97|2}}|PD/km2|abbr=on}} |} == ပထဝီဝင်== [[File:Relief Map Of The Philippines.png|thumb|left|upright|ဖိလစ်ပိုင်၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ပြပုံ]] ဖိလစ်ပိုင်သည် ကျွန်းပေါင်း ၇,၆၄၁ ကျွန်းပါဝင်သော ကျွန်းစုနိုင်ငံ တစ်ခုဖြစ်ပြီး <ref>{{cite news |last1=Mayuga|first1=Jonathan |title=Namria 'discovers' 400 previously 'unknown' PHL islands using IfSAR |url=http://www.businessmirror.com.ph/namria-discovers-400-previously-unknown-phl-islands-using-ifsar/|accessdate=February 12, 2016 |publisher=BusinessMirror |date=February 10, 2016}}</ref> ကုန်းတွင်းပိုင်း ရေထုအပါအဝင် စုစုပေါင်း ကုန်းမြေဧရိယာမှာ {{convert|၃၀၀,၀၀၀|km2|sqmi|sp=us|0}} ရှိသည်။<ref name="psa.gov.ph"/><ref name="worldbank.org"/>{{convert|၃၆၂၈၉|km|mi|sp=us}} မျှရှည်လျားသော ကမ်းရိုးတန်းရှိသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပဉ္စမမြောက် ကမ်းရိုးတန်း အရှည်ဆုံး နိုင်ငံဖြစ်သည်။ <ref name=About /><!--says the coastline is 17,500 km--><ref name="CIAfields"><!--says the coastline is 36,289&nbsp;km and that only Canada, Russia, Indonesia, and Greenland have longer coastlines-->Central Intelligence Agency. (2009). [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html "Field Listing : Coastline"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170716042040/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html |date=16 July 2017 }}. Washington, DC.</ref> နိုင်ငံ၏ အထူး စီးပွားရေးဇုန်မှာ {{convert|၂၂၆၃၈၁၆|km²|sqmi|abbr=on}} မျှ ကျယ်ဝန်းသည်။<ref>[http://www.seaaroundus.org/eez/summaryInfo.aspx?eez=608# Exclusive Economic Zones] – Sea Around Us Project – Fisheries, Ecosystems & Biodiversity – Data and Visualization.</ref> အရှေ့လောင်ဂျီကျု ၁၁၆° ၄၀' မှ ၁၂၆° ၃၄' အတွင်း၊ မြောက်လတ္တီကျု ၄° ၄၀ မှ ၂၁° ၁၀ အတွင်း တည်ရှိပြီး အရှေ့ဘက်တွင် ဖိလစ်ပိုင်ပင်လယ်၊ အနောက်ဘက်တွင် တောင်တရုတ်ပင်လယ်<ref>[https://web.archive.org/web/20130213111846/http://focustaiwan.tw/ShowNews/WebNews_Detail.aspx?ID=201302090013&Type=aIPL "U.S. report details rich resources in South China Sea."] (archived from [http://focustaiwan.tw/ShowNews/WebNews_Detail.aspx?Type=aIPL&ID=201302090013 the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211203082913/http://focustaiwan.tw/ShowNews/WebNews_Detail.aspx?Type=aIPL&ID=201302090013 |date=3 December 2021 }} on 2013-02-133)</ref> တောင်ဘက်တွင် ဆယ်လယ်ဘက်စ်ပင်လယ် <ref>C.Michael Hogan. 2011. [http://www.eoearth.org/article/Celebes_Sea?topic=49523 "Celebes Sea"]. ''Encyclopedia of Earth''. Eds. P. Saundry & C.J. Cleveland. National Council for Science and the Environment. Washington, DC</ref> တို့နှင့် ထိစပ်နေသည်။ ဘော်နီယိုကျွန်းသည် <ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/edens/borneo/awesome.html|title=An Awesome Island|website=Borneo: Island in the Clouds|publisher=PBS|accessdate=November 11, 2012}}</ref> အနောက်တောင်ဘက် ကီလိုမီတာ ရာဂဏန်းမျှတွင် တည်ရှိပြီး ထိုင်ဝမ်နိုင်ငံမှာ မြောက်ဘက်တည့်တည့်တွင် တည်ရှိသည်။ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်တွင် မာလူကူးကျွန်းများနှင့် ဆူလာဝေစီကျွန်းများ ရှိကြပြီး [[ပလောင်းနိုင်ငံ]]မှာ ကျွန်းများ၏ အရှေ့ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="About">{{cite web|date=March 9, 2009|url=http://www.gov.ph/aboutphil/general.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090309081519/http://www.gov.ph/aboutphil/general.asp|archivedate=March 9, 2009|title=General Information|accessdate=September 21, 2014}}. (older version – as it existed in 2009 – during the presidency of [[Gloria Macapagal Arroyo]]), ''[http://www.gov.ph/ The Official Government Portal of the Republic of the Philippines] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930195314/http://www.gov.ph/|date=September 30, 2007}}''.</ref> တောင်ထူထပ်သော ကျွန်းများမှာ အပူပိုင်းမိုးသစ်တောများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းနေပြီး နဂိုမူလက မီးတောင်များ ဖြစ်ကြသည်။ အမြင့်ဆုံးတောင်မှာ အာပိုတောင် ဖြစ်ပြီး အမြင့်အားဖြင့် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် အထက် {{convert|2954|m|ft|sp=us}} မျှ ရှိကာ မင်ဒါနောင်းရှိ ကျွန်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/philippines.html|title=Philippines Mountain Ultra-Prominence|publisher=peaklist.org|accessdate=June 19, 2009}}</ref><ref>(2011-04-06). [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html "The World Factbook – Philippines"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150719222229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |date=July 19, 2015 }}. Central Intelligence Agency. Retrieved on March 14, 2011.</ref> ဖိလစ်ပိုင်ချောက် အတွင်းရှိ ဂါလာသီယာ ချောက်နက်မှာ နိုင်ငံ၏ အနက်ရှိုင်းဆုံး အပိုင်းဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယမြောက် အနက်ရှိုင်းဆုံးနေရာဖြစ်သည်။ ထိုချောက်မှာ ဖိလစ်ပိုင်ပင်လယ်အတွင်း တည်ရှိသည်။ <ref>{{cite book |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/31710 |title=The Galathea Deep Sea Expedition, 1950–1952, described by members of the expedition |last=Bruun |first=Anton Frederick |publisher=Macmillan, New York |year=1956}}</ref> အရှည်လျားဆုံးမြစ်မှာ လူဇွန်းမြောက်ပိုင်းရှိ ကာဂါယန်မြစ် ဖြစ်သည်။<ref name="eearth">{{cite web|url=http://www.eoearth.org/article/Water_profile_of_Philippines#River_Basins_and_Water_Resources|title=Water profile of Philippines|last=Kundel|first=Jim|date=June 7, 2007|publisher=Encyclopedia of Earth|accessdate=September 30, 2008}}</ref>ကမ်းပေါ်တွင် မနီလာမြို့တော်တည်ရှိသော မနီလာပင်လယ်အော်သည် လာဂူးနားဒီဘေး ခေါ် ဖိလစ်ပိုင်၏ အကြီးဆုံးရေကန်နှင့် ပါဆစ်မြစ်မှ တဆင့် ဆက်စပ်နေသည်။ ဆူဘစ်ပင်လယ်အော်၊ ဒါဗောင်းပင်လယ်ကွေ့ နှင့် မိုရိုပင်လယ်ကွေ့တို့မှာလည်း အရေးပါသော ပင်လယ်အော်များ ဖြစ်သည်။ ဆာမားကျွန်းနှင့် လေတီကျွန်းတို့အား ဆန်ဂျွာနီကိုရေလက်ကြားမှ ပိုင်းခြားထားသော်လည်း ဆန်ဂျွာနီကို တံတားဖြင့် ဆက်သွယ်ထားသည်။<ref>Republic of the Philippines. Department of Tourism. [c. 2008]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120427094345/http://www.travelmart.net/philippines/leyte-hotels-resorts.html |date=April 27, 2012 |title=Leyte is Famous for... }} (archived from [http://www.travelmart.net/philippines/leyte-hotels-resorts.html the original] on April 27, 2012). Retrieved March 21, 2010 from www.travelmart.net.</ref> ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် ပစိဖိတ်မီးကွင်း၏ အနောက်ဘက် အဝန်းအဝိုင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် ငလျင်နှင့် မီးတောင် လှုပ်ရှားမှုများ မကြာခဏ ကြုံတွေ့ရသည်။ အရှေ့ဘက် ဖိလစ်ပိုင် ပင်လယ်အတွင်းရှိ ဘန်ဟမ်ရေအောက်ကုန်းမြင့်သည် ပင်လယ်အောက် တက်တိုးနစ်ကျောက်လွှာများ တစ်ခုအောက်တစ်ခု ထိုးဝင်လေ့ ရှိသည့် နေရာဖြစ်သည်။ <ref name="CLCS submissions">{{cite web |url=https://www.un.org/Depts/los/clcs_new/commission_submissions.htm |title=Submissions, through the Secretary-General of the United Nations, to the Commission on the Limits of the Continental Shelf, pursuant to article 76, paragraph 8, of the United Nations Convention on the Law of the Sea of 10 December 1982 |publisher=United Nations Commission on the Limits of the Continental Shelf |date=May 28, 2009 |accessdate=May 29, 2009}}</ref> နေ့စဉ် ငလျပ်လှုပ်မှု ၂၀ ခန့် ဖြစ်ပွားသော်လည်း အများစုမှာ ခံစားသိရှိနိုင်လောက်အောင် မပြင်းထန်ပေ။ နောက်ဆုံး ငလျင်အကြီးအကျယ် လှုပ်ခတ်မှုမှာ ၁၉၉၀ ခုနှစ် လူဇွန်း ငလျင်ဖြစ်သည်။<ref>La Putt, Juny P. [c. 2003]. [http://www.cityofpines.com/baguioquake/quake.html ''The 1990 Baguio City Earthquake''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150212175238/http://www.cityofpines.com/baguioquake/quake.html |date=12 February 2015 }}. Retrieved December 20, 2009 from [http://www.cityofpines.com/ The City of Baguio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170918084421/http://www.cityofpines.com/baguioquake/quake.html |date=18 September 2017 }} Website.</ref> [[File:Mt.Mayon tam3rd.jpg|right|thumb|မာယွန်သည် ဖိလစ်ပိုင်၏ အလှုပ်ရှားဆုံး မီးတောင်ဖြစ်သည်။]] ဖိလစ်ပိုင်တွင် မီးတောင်ရှင် အများအပြားရှိပြီး မာယွန်မီးတောင်၊ ပင်နာတူဘိုတောင်၊ တာအားမီးတောင်တို့ ပါဝင်သည်။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဇွန်လ ပင်နာတူဘို မီးတောင် ပေါက်ကွဲမှုမှာ ၂၀ ရာစု၏ ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံး ကုန်းမြေပေါ်မှ မီးတောင် ပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်သည်။ <ref name = Pinatubo1991>{{cite web|author = Newhall, Chris |author2 = James W. Hendley II |author3 = Peter H. Stauffer |last-author-amp = yes |title = The Cataclysmic 1991 Eruption of Mount Pinatubo, Philippines (U.S. Geological Survey Fact Sheet 113-97) |url = http://pubs.usgs.gov/fs/1997/fs113-97/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130825233934/http://pubs.usgs.gov/fs/1997/fs113-97/ |archivedate = August 25, 2013 |publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey |date = February 28, 2005 |accessdate = April 9, 2007}}</ref> ထူးခြားသော ပထဝီဆိုင်ရာ ဝိသေသအားလုံးမှာ ကြမ်းတမ်းပြီး ပျက်စီးရာပျက်စီးကြောင်းများသာ ဖြစ်ကြသည် မဟုတ်ပါ။ ငြိမ်းချမ်းသော ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ အနှောင့်အယှက်တစ်ခုမှာ ပြူရီတို ပရင်စီယာ မြေအောက်မြစ်ဖြစ်ကာ ထိန်းသိမ်းထားသော ဇီဝမျိုးကွဲများ ရှင်သန်ပေါက်ဖွားရာနေရာဖြစ်ပြီး တောင်ကုန်းမှပင်လယ် ဂေဟစနစ် အပြည့်အဝရှိ၍ အာရှ၏ အရေးအကြီးဆုံး သစ်တောတစ်ခုလည်း ဖြစ်ပေသည်။ <ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/652 |title=Puerto-Princesa Subterranean River National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre|accessdate=May 4, 2013}}</ref> ကျွန်းများတွင် သဘာဝအားဖြင့် မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုများ ရှိသဖြင့် သတ္တုများ ပေါကြွယ်ဝသည်။ ဖိလစ်ပိုင်သည် တောင်အာဖရိကပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အများဆုံး ရွှေထွက်ရှိရာ နေရာဖြစ်ပြီး သမ္မာကျမ်းစာထဲတွင် ဖော်ပြထားသော အိုဖီယာဒေသဟုပင် ခေါ်ဝေါ်လေ့ ရှိကြကာ<ref name=CGTF>{{cite book|url=http://bdh-rd.bne.es/viewer.vm?id=0000175741&page=921|last=Compañía General de Tabacos de Filipinas|title=Colección general de documentos relativos a las Islas Filipinas existentes en el Archivo de Indias de Sevilla|volume=Tomo III—Documento 98, 1520–1528|pages=112–138|access-date=5 August 2019|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201000744/http://bdh-rd.bne.es/viewer.vm?id=0000175741&page=921|url-status=dead}}</ref> ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကြေးနီအများဆုံး ထွက်ရှိရာ နေရာလည်း ဖြစ်သည်။ <ref name="NYTimesMiners">{{cite news|author = Greenlees, Donald |title = Miners shun mineral wealth of the Philippines |url = https://www.nytimes.com/2008/05/14/business/worldbusiness/14iht-mine.1.12876764.html |newspaper =The New York Times|date = May 14, 2008 |accessdate = December 11, 2009}}</ref>တောင်အမေရိကတွင် မူလ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော ပလာဒီယမ် သတ္တုများမှာလည်း ဖိလစ်ပိုင်တွင် ကမ္ဘာ့အများဆုံး အနေနှင့် ရှိသည်။ <ref>NASA, together with USGS, (United States Geological Survey), released a 3-year study report detailing the 8,450 square kilometer palladium deposits lying below the seas of Visayan, Sibuyan, and Tablas Strait. Source: https://breakingphnews.blogspot.com/2016/05/biggest-palladium-deposits-found-in.html</ref>ရွန်ဘလွန်ကျွန်းတွင်လည်း ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရည်အသွေးအကောင်းဆုံး၊ မျိုးကွဲအများဆုံး၊ အမာကျောဆုံးသော စကျင်ကျောက်များရှိပြီး အနည်းဆုံး ၇ ရောင်အထိ ရရှိနိုင်ကာ ၎င်းတို့မှာ အညို၊မီးခိုး၊ သံချေး၊အဖြူ၊အစိမ်း၊ အနက်နှင့် လိမ္မော်ရောင်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <ref>Marvelous Marble by Manila Standard http://www.manilastandard.net/news/-provinces/138248/marvelous-marble.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190518233451/http://www.manilastandard.net/news/-provinces/138248/marvelous-marble.html |date=18 May 2019 }}</ref> နီကယ်၊ ခရိုမိုက်နှင့် သွပ်များလည်း အများအပြားရှိသည်။ သို့သော်လည်း စီမံခန့်ခွဲမှု ညံ့ဖျင်းခြင်း၊ လူဦးရေ သိပ်သည်းခြင်း၊ ရှေရင်းစွဲနေ လူ့အဖွဲ့အစည်းတို့အား ခေါင်းပုံဖြတ် အမြတ်ထုတ်ခြင်းမှ ကာကွယ်လိုခြင်းနှင့် အလွန်ပြင်းထန်သော သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အသိစိတ်ဓာတ်တို့ကြောင့် ထိုသတ္တုအရင်းအမြစ် အများစုမှာ မထုတ်ယူဖြစ်ပဲ ရှိနေသည်။ <ref name="NYTimesMiners" /> ဖိလစ်ပိုင်သည် ထိုသို့ အဖိုးတန်သော သတ္တုများနှင့် တွင်းထွက်ပစ္စည်းများ အများအပြားရှိခြင်းကြောင့် ကမ္ဘာ့ စီးပွားရေး အင်အားကြီးနိုင်ငံ ဖြစ်လာနိုင်သော်လည်း နိုင်ငံအနေနှင့် ထိုသတ္တုများကို တူးဖော်ရန် ငြင်းဆိုသဖြင့် အလွန်အမင်းဆင်းရဲမွဲတေမှု နှင့် ဒုက္ခရောက်မှုများနှင့် ကြုံတွေ့နေရသည်။ <ref>{{cite web|url=https://news.mongabay.com/2017/06/the-philippines-a-nation-rich-in-precious-metals-encounters-powerful-opposition-to-mining/|title=The Philippines, a nation rich in precious metals, encounters powerful opposition to mining|publisher=Mongabay|author=Keith Schneider |accessdate=April 25, 2019}}</ref>ထို့အပြင် ထိုအဖိုးတန်သတ္တုများ၏ ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးအနေဖြင့် မြေသားဆိုင်ရာ မတည်ငြိမ်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ပြီး မကြာခဏ မီးတောင်ပေါက်ကွဲခြင်း၊ ငလျင်လှုပ်ခြင်းနှင့် မြေပြိုကျခြင်းများ ကြောင့် ဘေးဒုက္ခရောက်ရသည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.gfdrr.org/en/philippines|title=Global Facility for Disaster Reduction and Recovery}}</ref>ဘူမိအပူစွမ်းအင်မှာလည်း မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာပြီး ဖိလစ်ပိုင်အနေနှင့် ထိုစွမ်းအင်ကိုမူ ပိုမို၍ ထိန်းချုပ် အသုံးချနိုင်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံး ဘူမိအပူစွမ်းအင် ထုတ်လုပ်သူဖြစ်ကာ နိုင်ငံလျှပ်စစ်ဓာတ်အား လိုအပ်ချက်၏ ၁၈% အား ဘူမိအပူစွမ်းအင်ဖြင့် ထုတ်လုပ်သည်။ <ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/06/29/business/worldbusiness/29iht-energy.1.14068397.html |author=Davies, Ed |author2=Karen Lema |last-author-amp=yes |title=Pricey oil makes geothermal projects more attractive for Indonesia and the Philippines |newspaper=The New York Times|date = June 29, 2008 |accessdate=December 18, 2009}}</ref> ===ဇီဝမျိုးကွဲများ=== [[File:Tarsius syrichta.jpg|thumb|အသေးဆုံး ပရိုင်းမိတ်ထဲတွင် တစ်မျိုးအပါအဝင်ဖြစ်သော ဖိလစ်ပိုင် တာဆီယာ]] ဖိလစ်ပိုင်၏ မိုးသစ်တောများနှင့် ရှည်လျားသော ကမ်းရိုးတန်းများသည် အမျိုးမျိုး အစားစားသော ငှက်များ၊ အပင်များ၊ သတ္တဝါများ နှင့် ပင်လယ်သတ္တဝါများတို့ အတွက် နေထိုင်ကျက်စားစရာ နေရာဖြစ်စေသည်။ <ref name="etravel">[http://www.etravelpilipinas.com/about_philippines/philippine_natural_resources.htm "Natural Resources and Environment in the Philippines"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122193623/http://etravelpilipinas.com/about_philippines/philippine_natural_resources.htm |date=22 January 2009 }}. (n.d.). ''eTravel Pilipinas''. Retrieved January 22, 2009.</ref> ဖိလစ်ပိုင်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဇီဝမျိုးကွဲအားဖြင့် အဆမတန်များပြားသော နိုင်ငံ ၁၀ ခုတွင် တစ်ခု အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ <ref name=Chanco>{{cite news|url=http://gbgm-umc.org/asia-pacific/philippines/ecophil.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010711225954/http://gbgm-umc.org/asia-pacific/philippines/ecophil.html|archivedate=July 11, 2001 |author=Chanco, Boo |title=The Philippines Environment: A Warning |newspaper=The Philippine Star |date=December 7, 1998}} Retrieved February 15, 2010 from gbgm-umc.org.</ref><ref name="AUSGOP">{{Cite book |url=http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070514125559/http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html |archivedate=May 14, 2007|title=Biodiversity Theme Report: The Meaning, Significance and Implications of Biodiversity (continued)|author = Williams, Jann|author2 = Cassia Read|author3 = Tony Norton|author4 = Steve Dovers|author5 = Mark Burgman|author6 = Wendy Proctor|author7 = Heather Anderson|last-author-amp = yes|publisher=CSIRO on behalf of the Australian Government Department of the Environment and Heritage|year=2001|isbn=978-0-643-06749-3|accessdate=November 6, 2009}}</ref><ref name="Carpenter">{{cite journal|author1=Carpenter, Kent E. |author2=Victor G. Springer |lastauthoramp=yes |title=The center of the center of marine shore fish biodiversity: the Philippine Islands |journal=Environmental Biology of Fishes|date=April 2005|volume=74|issue=2|pages=467–480|doi=10.1007/s10641-004-3154-4}}</ref> ၁,၁၀၀ ခန့်မျှသော ကုန်းနေ ကျောရိုးရှိသတ္တဝါမျိုးစိတ်များကို ဖိလစ်ပိုင်တွင် တွေ့ရပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် အခြားမည်သည့်နေရာတွင်မျှ မရှိသော နို့တိုက်သတ္တဝါမျိုးစိတ် ၁၀၀ နှင့် ငှက်မျိုးစိတ် ၁၇၀ တို့လည်း ပါဝင်သည်။<ref name="lonelyplanet">{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=aaUR07G0yAcC|title=Philippines|author1=Rowthorn, Chris |author2=Greg Bloom |lastauthoramp=yes |edition=9th|publisher=Lonely Planet|year=2006|page=[https://books.google.com/books?id=aaUR07G0yAcC&pg=PA52 52]|isbn=978-1-74104-289-4}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အသစ်ရှာဖွေတွေ့ရှိမှု အများဆုံး နိုင်ငံများတွင် ပါဝင်ပြီး လွန်ခဲ့သော ဆယ်နှစ်အတွင်းက နို့တိုက်သတ္တဝါမျိုးစိတ်သစ် ၁၆ ခုကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်၏ ဒေသရင်း မျိုးစိတ်မှာ များပြားလာပြီး ပိုမို၍ များပြားလာနိုင်သည့် အခြေအနေရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.eoearth.org/article/Biological_diversity_in_the_Philippines |title=Biological diversity in the Philippines |publisher=Eoearth.org |accessdate=May 4, 2013}}</ref> ဒေသရင်း နို့တိုက်သတ္တဝါများတွင် အာရှအုန်းစီဗက်ကြောင်၊ ဒူဂေါင်းရေသတ္တဝါ၊ မိုးတိမ်ကြွက် နှင့် ဘိုဟောဒေသနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဖိလစ်ပိုင်တာဆီယာ တို့ ပါဝင်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်တွင် အမဲလိုက်နို့တိုက်သတ္တဝါ အကောင်ကြီးများ မရှိသော်လည်း အလွန်ကြီးသော တွားသွားသတ္တဝါများ ဖြစ်ကြသည့် စပါးကြီးမြွေများ၊ မြွေဟောက်များ နှင့် အလွန်ကြီးသော ရေငန်မိကျောင်းများ ရှိသည်။ ဖမ်းဆီးထားသော မိကျောင်းများတွင် အကြီးဆုံးအကောင်မှာ ဒေသခံတို့မှ လိုလောင်း ဟု သိကြပြီး တောင်ဘက်ပိုင်းကျွန်းဖြစ်သော မင်ဒါနောင်းတွင် ဖမ်းဆီးရမိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |title="Lolong" holds world record as largest croc in the world |url=http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=480:lolong-holds-world-record-as-largest-croc-in-the-world&catid=22:news&Itemid=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126140938/http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=480%3Alolong-holds-world-record-as-largest-croc-in-the-world&catid=22%3Anews&Itemid=131 |dead-url=yes |archive-date=January 26, 2012 |website=Protected Areas and Wildlife Bureau |accessdate=June 23, 2012 |date=November 17, 2011 |df= |archivedate=26 January 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120126140938/http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=480%3Alolong-holds-world-record-as-largest-croc-in-the-world&catid=22%3Anews&Itemid=131 }}</ref><ref>{{cite web|last=Britton|first=Adam|title=Accurate length measurement for Lolong|url=http://crocodilian.blogspot.com.au/2011/11/accurate-length-measurement-for-lolong.html|website=Croc Blog|accessdate=June 23, 2012|date=November 12, 2011|archive-date=26 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126054039/http://crocodilian.blogspot.com.au/2011/11/accurate-length-measurement-for-lolong.html}}</ref> နိုင်ငံတော်ငှက်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ဖိလစ်ပိုင်လင်းယုန်မှာ လင်းယုန်များထဲတွင် အရှည်လျားဆုံး ခန္ဓာကိုယ်ရှိပြီး ယေဘုယျအားဖြင့် တိုင်းတာမည်ဆိုပါက ၈၆စင်တီမီတာမှ ၁၀၂ စင်တီမီတာအထိ (၂.၈၂ပေမှ ၃,၃၅ ပေ အထိ) ရှည်လျားပြီး ၄.၇ ကီလိုဂရမ် မှ ၈.၀ ကီလိုဂရမ် (၁၀.၄ပေါင် မှ ၁၇.၆ပေါင်) အထိ လေးသည်။ <ref name=RaptorsWorld>{{cite book|year=2001|title=Raptors of the World| publisher= Christopher Helm |location=London|pages=717–19|isbn=978-0-7136-8026-3|author1=Ferguson-Lees, J. |author2=Christie, D. }}</ref><ref>{{IUCN2006|assessor=BirdLife International.|year=2004|id=144490|title=Pithecophaga jefferyi|downloaded=January 7, 2009}}</ref>ဖိလစ်ပိုင် လင်းယုန်သည် အက်ဆီပီထရီဒေး မိသားစုဝင်ဖြစ်ပြီး လူဇွန်း၊ဆာမား၊ လေတီ နှင့် မင်ဒါနောင်းရှိ မိုးသစ်တောများ၏ ဒေသရင်း သတ္တဝါဖြစ်သည်။ [[File:Rafflesia (R. speciosa) in Miagao.jpg|thumb|left|ရပ်ဖဲလ်ရှား စပီဆီအိုဆာ သည် ပနေးကျွန်း၏ ဒေသရင်း တိရစ္ဆာန်ဖြစ်သည်။]] ဖိလစ်ပိုင်၏ ပင်လယ်ရေပိုင်နက်မှာ {{convert|2200000|km2|sp=us|0}} အထိ ကျယ်ဝန်းသဖြင့် သီးသန့်ဖြစ်ပြီး များစွာကွဲပြားသော အဏ္ဏဝါသတ္တဝါများ ရှိသည့်အပြင် အခြားနိုင်ငံများနှင့် ဝေမျှပိုင်ဆိုင်သော သန္တာတြိဂံ ဒေသ၏ အဓိကအပိုင်းလည်း ဖြစ်သည်။ <ref name=baselines /> သန္တာကျွန်းနှင့် ပင်လယ်ငါးမျိုးစိတ် စုစုပေါင်းမှာ ၅၀၀ နှင့် ၂,၄၀၀ အသီးသီးဖြစ်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ <ref name="etravel" /><ref name="lonelyplanet" /> မှတ်တမ်းသစ်များ နှင့် <ref>{{cite journal |url= https://www.researchgate.net/publication/236001316|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016063342/https://www.researchgate.net/publication/236001316_First_Record_of_the_dottyback_Manonichthys_alleni_(Teleostei_Perciformes_Pseudochromidae)_from_the_Philippines?ev=prf_pub|archivedate=October 16, 2013 |author1=Bos, A.R. |author2=Smits, H.M. |lastauthoramp=yes |title= First Record of the dottyback Manonichthys alleni (Teleostei: Perciformes: Pseudochromidae) from the Philippines |journal= Marine Biodiversity Records |year=2013 |volume=6 |issue=e61 |pages= |doi=10.1017/s1755267213000365}}</ref><ref>{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/237335102 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140919140031/http://www.researchgate.net/publication/237335102_Seven_new_records_of_fishes_%28Teleostei_Perciformes%29_from_coral_reefs_and_pelagic_habitats_in_Southern_Mindanao_the_Philippines?ev=prf_pub|archivedate=September 19, 2014 |author1=Bos, Arthur R. |author2=Gumanao, Girley S. |lastauthoramp=yes |title= Seven new records of fishes (Teleostei: Perciformes) from coral reefs and pelagic habitats in Southern Mindanao, the Philippines|journal= Marine Biodiversity Records |year=2013 |volume=6 |issue=e95 |pages=1–6 |doi=10.1017/s1755267213000614}}</ref> မျိုးစိတ်သစ်ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုတို့က <ref>{{cite journal |author=Bos, A.R.|author2=Gumanao, G.S. |author3=Salac, F.N. |year=2008 |title=A newly discovered predator of the crown-of-thorns starfish |journal=Coral Reefs |volume=27 |issue= 3|page=581 |doi= 10.1007/s00338-008-0364-9 |url=https://www.researchgate.net/publication/225650880|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150703190342/http://www.researchgate.net/publication/225650880_A_newly_discovered_predator_of_the_crown-of-thorns_starfish |archivedate=July 3, 2015|bibcode=2008CorRe..27..581B}}</ref><ref>{{cite journal |author=Ocaña |author2=J.C. den Hartog |author3=A. Brito |author4=A.R. Bos |year=2010 |title=On Pseudocorynactis species and another related genus from the Indo-Pacific (Anthozoa: Corallimorphidae) |journal=Revista de la Academia Canaria de Ciencias |volume=XXI |issue=3–4 |pages=9–34 |url=https://www.researchgate.net/publication/230851883 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140919140037/http://www.researchgate.net/publication/230851883_On_Pseudocorynactis_species_and_another_related_genus_from_the_Indo-Pacific_%28Anthozoa_Corallimorphidae%29?ev=prf_pub|archivedate=September 19, 2014}}</ref><ref>{{cite journal |author=Bos, A.R. |year=2014 |title=Upeneus nigromarginatus, a new species of goatfish (Perciformes: Mullidae) from the Philippines |journal=Raffles Bulletin of Zoology |volume=62 |issue= |pages=745–753 |url=https://www.researchgate.net/publication/266563180|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150703125644/http://www.researchgate.net/publication/266563180_Upeneus_nigromarginatus_a_new_species_of_goatfish_%28Perciformes_Mullidae%29_from_the_Philippines|archivedate=July 3, 2015}}</ref> ထိုနံပါတ်များကို ဆက်လက် ပေါင်းထည့်နေပြီး ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံအတွင်း အဏ္ဏဝါအရင်းအမြစ်များ၏ သီးသန့်ဖြစ်မှုကို မီးမောင်းထိုးပြနေသကဲ့သို့ ရှိသည်။ ဆူလူးပင်လယ်ရှိ တူဘာတာဟာ သန္တာကျောက်တန်းအား ယူနက်စကိုမှ ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ အဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။ ဖိလစ်ပိုင်ရေပိုင်နက်အတွင်း ပုလဲ၊ ဂဏန်းနှင့် ရေမှော်မွေးမြူခြင်းများကိုလည်း ဆက်လက်ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။ <ref name="etravel" /><ref name="resources">[http://www.philippine-history.org/about-philippines.htm "About the Philippines"] (October 17, 2009). Retrieved December 20, 2009 from the Philippine History Website.</ref> ရှားပါးသော ကမာမျိုးစိတ်တစ်ခုဖြစ်သည့် ပင့်တာဒါ မက်ဆီမာသည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ဒေသရင်းနေ သတ္တဝါဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ပုလဲမှာ ရွှေရောင်ရှိသဖြင့် သီးသန့် ဖြစ်နေသည်။ <ref name="gem">{{cite web |url=http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/culture-profile/phil-fast-facts/culture-profile-pearl.php |title=Philippine Fast Facts, National Gem: Philippine Pearl |accessdate=2013-02-20 |website= |publisher=National Commission for Culture and the Arts |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100820011316/http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/culture-profile/phil-fast-facts/culture-profile-pearl.php |archivedate=2010-08-20 |df= }}</ref>ပင့်တာဒါ မက်ဆီမာမှထွက်သော ရွှေရောင်ပုလဲကို နိုင်ငံတော်ကျောက်မျက်ရတနာအဖြစ် မှတ်ယူကြသည်။ <ref>{{cite web | last = Pangilinan, Jr. | first = Leon | title = In Focus: 9 Facts You May Not Know About Philippine National Symbols | url = http://ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/in-focus/9-facts-you-may-not-know-about-philippine-national-symbols/ | date = 3 October 2014 | accessdate = 8 January 2019 | publisher = National Commission for Culture and the Arts | archivedate = 26 November 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161126154959/http://ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/in-focus/9-facts-you-may-not-know-about-philippine-national-symbols/ }}</ref> နိုင်ငံအတွင်း အပင်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၃,၅၀၀ ခန့် ရှိပြီး ၃,၂၀၀ ခန့်မှာ ကျွန်းများတွင်သာ သီးသန့်ရှိသော အပင်များ ဖြစ်သည်။ <ref name="lonelyplanet" /> ဖိလစ်ပိုင်၏ မိုးသစ်တောများတွင် ဒေသရင်းပင် မြောက်မြားစွာရှိပြီး အလွန်ရှားပါးသော သစ်ခွ နှင့် ရပ်ဖဲရှားပင်များ ပါဝင်သည်။ <ref name="biodiverse">{{cite web|url=http://fpe.ph/biodiversity.html/view/hub-of-life-species-diversity-in-the-philippines|title=Hub of Life: Species Diversity in the Philippines|publisher=Foundation for the Philippine Environment|date=February 18, 2014|accessdate=September 21, 2014|archivedate=16 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150916011731/http://fpe.ph/biodiversity.html/view/hub-of-life-species-diversity-in-the-philippines}}</ref><ref>Taguinod, Fioro. (November 20, 2008). [http://www.gmanews.tv/story/134682/Rare-flower-species-found-only-in-northern-Philippines "Rare flower species found only in northern Philippines"]. ''GMA News''. Retrieved December 14, 2009.</ref> တရားမဝင် သစ်ခုတ်မှုကြောင့် သစ်တောပြုန်းတီးခြင်းသည် ဖိလစ်ပိုင်တွင် ဆိုးရွားသည့် ပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ သစ်တောများမှာ ၁၉၀၀ ခုနှစ်တွင် ဖိလစ်ပိုင် ကုန်းမြေ ဧရိယာ၏ ၇၀ % မျှ ဖုံးလွှမ်းထားရာမှ ၁၉၉၉ တွင် ၁၈.၃% သာ ကျန်ရှိတော့သည်။ <ref>Peralta, Eleno O. (2005). "[http://www.fao.org/docrep/008/af349e/af349e0n.htm#bm23 21. Forests for poverty alleviation: the response of academic institutions in the Philippines]". In Sim, Appanah, and Hooda (Eds.). ''Proceedings of the workshop on forests for poverty reduction: changing role for research, development and training institutions'' (RAP Publication). Food and Agriculture Organization (FAO). Retrieved December 20, 2009.</ref> မျိုးစိတ်အများစုမှာ မျိုးသုဉ်းရန် စိုးရိမ်ရသော အခြေအနေရှိပြီး သိပ္ပံပညာရှင်များက ဖိလစ်ပိုင်ပါဝင်သော အရှေ့တောင်အာရှသည် ၂၁ ရာစုအကုန်တွင် အလွန်ဆိုးရွားသော ၂၀% မျှရှိသည့် မျိုးသုဉ်းနှုန်းနှင့် ရင်ဆိုင်ရမည်ဟု ဆိုကြသည်။ <ref>Kirby, Alex. (July 23, 2003). [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3090071.stm "SE Asia faces 'catastrophic' extinction rate"]. ''BBC News''. Retrieved December 20, 2009.</ref>အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး အဖွဲ့မှ "ဖိလစ်ပိုင်သည် တကမ္ဘာလုံးနှင့် ဆိုင်သော ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးတွင် ထိပ်တန်းဦးစားပေးစာရင်းတွင် ပါဝင်သည့် မျိုးကွဲများအလွန်းအမင်းများပြားသော စိုးရိမ်ရသော နိုင်ငံအနည်းငယ်ထဲမှ တစ်နိုင်ငံဖြစ်သည်။ " ဟု ဆိုသည်။<ref name="biodiverse" /> ===ရာသီဥတု=== [[File:Haiyan Nov 7 2013 1345Z.png|thumb|upright|ဒေသတွင်း စူပါတိုင်ဖွန်း ယိုလန်ဒါဟု သိကြသော တိုင်ဖွန်း ဟိုင်ယန်မှာ ဖိလစ်ပိုင်ကို ဝင်ရောက်တိုက်ခတ်ခဲ့သော တိုင်ဖွန်းများတွင် အပြင်းထန်ဆုံး တစ်ခုဖြစ်သည်။]] ဖိလစ်ပိုင်တွင် အပူပိုင်းပင်လယ်သမုဒ္ဒရာ ရာသီဥတုရှိပြီး ပုံမှန်အားဖြင့် ပူနွေးပြီး စိုစွန်သည်။ တက်ဂ်-အင်းနစ် သို့ တက်ဂ်-အာရော ဟု ခေါ်သော ပူပြင်းပြီး ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတုမှ မတ်လမှ မေလ အထိ ဖြစ်ပြီး၊ တက်ဂ်-အူလန် ဟုခေါ်သော မိုးရာသီမျာ ဇွန်လမှ နိုဝင်ဘာလ အထိဖြစ်ကာ၊ တက်ဂ်-လာမစ်ဟု ခေါ်သော အေးမြခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတုမှာ ဒီဇင်ဘာလမှ ဖေဖော်ဝါရီလ အထိဖြစ်သည်။ အနောက်တောင်မုတ်သုံလေ (မေလ မှအောက်တိုဘာလ အထိ) အား ဟာဘာဂတ်ဟု ခေါ်ပြီး အရှေ့မြောက်အရပ်မှ ခြောက်သွေ့သောလေများ (နိုဝင်ဘာလမှ ဧပြီလအထိ) အား အမီဟန် ဟု ခေါ်သည်။<ref name=climate /> အပူချိန်မျာ ပုံမှန်အားဖြင့် {{convert|21|C|F}} မှ {{convert|32|C|F}} အထိ ရှိသော်လည်း ရာသီဥတုအပေါ်မူတည်၍ ပိုမိုအေးမြခြင်း သို့မဟုတ် ပိုမိုပူပြင်းခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ အအေးဆုံးလမှာ ဇန်နဝါရီလ ဖြစ်ပြီး အပူပြင်းဆုံးလမှာ မေလ ဖြစ်သည်။ <ref name="About" /><ref>Lonely Planet. (n.d.). [http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather Philippines: When to go & weather] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170910081053/http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |date=10 September 2017 }}. Retrieved January 23, 2009.</ref> နှစ်စဉ်ပျမ်းမျှအပူချိန်မှာ {{convert|26.6|C|F}} ခန့် ဖြစ်သည်။ <ref name=climate>{{cite web|author = Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration |url = http://kidlat.pagasa.dost.gov.ph/cab/cab.htm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100531021557/http://kidlat.pagasa.dost.gov.ph/cab/cab.htm |archivedate = May 31, 2010 |title = Climate of the Philippines |date = n.d. |accessdate = April 24, 2010}}</ref> အပူချိန်အား ကြည့်မည်ဆိုပါက လတ္တီကျုနှင့် လောင်ဂျီကျုမှာ ထင်ရှားသိသာသော ကွဲပြားမှုကို မဖြစ်ပေါ်စေပေ။ နိုင်ငံ၏ အစွန်ဆုံးပိုင်း အရှေ့အနောက်တောင်မြောက်တွင် ဖြစ်စေကာမူ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် နှင့် ညီမျှသော အမြင့်၏ အပူချိန်မှာ အတူတူပင် ရှိတတ်သည်။ အမြင့်ပေမှာ အပူချိန်ခြားနားမှုအပေါ်တွင် ပို၍ သက်ရောက်မှု ရှိသည်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် အမြင့်ပေ{{convert|1500|m|sp=us}} ရှိသော ဘာဂွီယို ဒေသ၏ ပျမ်းမျှ နှစ်စဉ်အပူချိန်မှာ {{convert|18.3|C|F}} ဖြစ်ပြီး ပူပြင်းသော နွေရာသီအတွက် လူကြိုက်များ အပန်းဖြေရာနေရာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name=climate /> တိုင်ဖွန်းခါးပတ်လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းအများစုသည် နှစ်စဉ် မိုးအများအပြား ရွာသွန်းခြင်းနှင့် မိုးကြိုးမုန်တိုင်းတိုက်ခတ်ခြင်းတို့ကို ဇူလိုင်လမှ အောက်တိုဘာလ အထိ ကြုံတွေ့ရလေ့ ရှိပြီး <ref name=cp>Library of Congress – Federal Research Division. (March 2006). [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Philippines.pdf ''Country Profile: Philippines'']. Retrieved December 17, 2009.</ref> ဖိလစ်ပိုင် ဒေသအတွင်း နှစ်စဉ် တိုင်ဖွန်းမုန်တိုင်း ၁၉ ခုခန့် ပုံမှန် ဖြစ်ပွားလေ့ ရှိပြီး ၈ ခု သို့မဟုတ် ၉ ခုမှာ ကုန်းတွင်းပိုင်းသို့ ဝင်ရောက်တိုက်ခတ်လေ့ ရှိသည်။ <ref>{{Cite book|url = http://www.unu.edu/unupress/unupbooks/80346e/80346E00.htm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110719181709/http://archive.unu.edu/unupress/unupbooks/80346e/80346E00.htm |archivedate = July 19, 2011 |title = Economics of the Philippine Milkfish Resource System |chapter-url = https://web.archive.org/web/*/http://www.unu.edu/unupress/unupbooks/80346e/80346E06.htmhtm |chapter = III. The transformation sub-system: cultivation to market size in fishponds |author1 = Chong, Kee-Chai |author2 = Ian R. Smith |author3 = Maura S. Lizarondo |last-author-amp = yes |publisher = The United Nations University |year = 1982 |isbn = 978-92-808-0346-4 |accessdate = May 14, 2009}}</ref><ref name=PagasaWMO>{{cite journal |url = http://www.typhooncommittee.org/41st/docs/TC2_MemberReport2008_PHILIPPINES1.pdf |author = Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration (PAGASA) |title = Member Report to the ESCAP/WMO Typhoon Committee, 41st Session |date = January 2009 |archive-date = 20 March 2009 |access-date = 6 August 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090320001056/http://www.typhooncommittee.org/41st/docs/TC2_MemberReport2008_PHILIPPINES1.pdf |url-status = dead }}</ref><ref name=digitaltyphoon>[http://agora.ex.nii.ac.jp/digital-typhoon/reference/monthly/ ''Monthly Typhoon Tracking Charts''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824055222/http://agora.ex.nii.ac.jp/digital-typhoon/reference/monthly/ |date=24 August 2011 }}. (2010). Retrieved April 24, 2010 from the National Institute of Informatics, Kitamoto Laboratory, Digital Typhoon Website.</ref>နှစ်စဉ်မိုးရေချိန်မှာ အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်း တောင်ကုန်းထူထပ်သော ဒေသများတွင် {{convert|5000|mm|sp=us}} အထိ ရှိတတ်ပြီး ချောင်ကျသော ချိုင့်ဝှမ်းဒေသ အချို့တွင်မူ {{convert|1000|mm|sp=us}} အောက်သာ ရှိသည်။ <ref name=cp /> မိုးရေချိန်အများဆုံး ဖြစ်ပေါ်စေသော အပူပိုင်းဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းမှာ ၁၉၁၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် တိုက်ခတ်ခဲ့ပြီး ထိုဆိုင်ကလုန်းကြောင့် ၂၄ နာရီအတွင်း ဘာဂွီယိုဒေသတွင် မိုးရေချိန် {{convert|1168|mm|sp=us}} အထိ ရွာကျခဲ့သည်။ <ref name="bag" /> ဖိလစ်ပိုင် ဒေသအခေါ်အဝေါ်အားဖြင့် အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်း မုန်တိုးအား ဘက်ဂ်ယို ဟု ခေါ်သည်။ <ref name="bag">Glossary of Meteorology. [https://web.archive.org/web/20140830090533/https://www.bloomberg.com/news/2014-08-28/philippine-second-quarter-gdp-growth-quickens-beating-estimates.html Baguio.] (archived from [http://amsglossary.allenpress.com/glossary/browse?s=b&p=4 the original] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806033738/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/browse?s=b&p=4 |date=August 6, 2011 }} on August 30, 2014).</ref> သဘာဝ ဘေးအန္တရာယ်များကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်တွင် လူသေဆုံးမှု အများအပြား ရှိတတ်သည်။ သို့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် အစိုးရမှ ကပ်ဘေးဒုက္ခများ နှင့် ပတ်သက်သော စိုးရိမ်ဖွယ်ရာများကို ဆန်းသစ်သော ဥပဒေများ ပြဋ္ဌာန်း၍ လျှော့ချရန်နှင့် စီမံခန့်ခွဲရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |title=Changing attitude|url=https://www.dandc.eu/en/article/philippines-paradigm-shift-regard-disaster-preparedness|last=Robles|first=Raissa|work=D+C, development and cooperation |date=June 19, 2018 |accessdate=August 13, 2018}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်သည် ကမ္ဘာ့ရာသီဥတု အပြောင်းအလဲနှင့် ပတ်သက်၍ အလွန်အမင်း ထိခိုက်နိုင်သော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရာသီဥတု အပြောင်းအလဲနှင့် ပတ်သက်၍ အထိရှလွယ်ဆုံး နိုင်ငံ ၁၀ ခုတွင် အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ <ref>Overland, Indra et al. (2017) ''[https://www.researchgate.net/publication/320622312 Impact of Climate Change on ASEAN International Affairs: Risk and Opportunity Multiplier]'', Norwegian Institute of International Affairs (NUPI) and Myanmar Institute of International and Strategic Studies (MISIS).</ref> == စီးပွားရေး == [[File:Philippines Export Treemap.png|thumb|upright=1.25|alt=Philippine Export Treemap in 2012.|ဖိလစ်ပိုင်၏ ပို့ကုန်များကို အချိုးကျ ပြထားသောပုံ]] ဖိလစ်ပိုင်၏ စီးပွားရေးမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၃၄ခုမြောက် အကြီးဆုံးဖြစ်ပြီး ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန် (nominal) မှာ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃၇၁.၈ ဘီလီယံ ခန့် မျှ ရှိသည်။ <ref name=imf03 /> အဓိက ပို့ကုန်များမှာ ဆီမီးကွန်ဒတ်တာများ နှင့် အီလက်ထရွန်းနစ် ပစ္စည်းများ၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးဆိုင်ရာ စက်ယန္တရားများ၊ အဝတ်အထည်များ၊ ကြေးနီထုတ်ကုန်များ၊ ရေနံထုတ်ကုန်များ၊ အုန်းဆီ နှင့် သစ်သီးများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name=CIAfactbook /> အဓိက ကုန်သွယ်ဖက်နိုင်ငံများမှာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ဂျပန်၊ တရုတ်၊ စင်ကာပူ၊ တောင်ကိုရီးယား၊ နယ်သာလန်၊ ဟောင်ကောင်၊ ဂျာမနီ၊ ထိုင်ဝမ် နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <ref name=CIAfactbook /> ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတွင် သုံးစွဲသော ငွေကြေးမှာ ဖိလစ်ပိုင် ပီဆို (₱ or PHP) ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|title=Compare currencies in South East Asia|url=http://aroundtheworldinaday.com/philippines_thailand_comparison/thailand_currency_philippines_currency/|website=aroundtheworldinaday.com|accessdate=July 15, 2014|archivedate=19 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719162751/http://aroundtheworldinaday.com/philippines_thailand_comparison/thailand_currency_philippines_currency/}}</ref> [[File:0123jfCalipahan Sicsican Rice Fields San Pascual Talavera Ecijafvf 04.JPG|thumb|ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးများ စပါးစိုက်ပျိုးနေစဉ်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်၌ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်းမှ ဖိလစ်ပိုင် အလုပ်သမား၏ ၃၀% ကို အလုပ်အကိုင် အခွင့်အလမ်း ဖန်တီးပေးထားသည်။။<ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SL.AGR.EMPL.ZS|title=Employment in agriculture (% of total employment)|accessdate=March 3, 2015}}</ref>]] စက်မှုနိုင်ငံအဖြစ် အသစ်ပြောင်းလဲလာသော နိုင်ငံဖြစ်သဖြင့် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးမှာ တစ်ချိန်က စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးအပေါ်တွင် အခြေခံသောလုပ်ငန်းမှ ဝန်ဆောင်မှုနှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း အပေါ်တွင် အခြေခံသော လုပ်ငန်းအဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ နိုင်ငံ၏ အလုပ်သမားဦးရေ စုစုပေါင်း ၄၀.၈၁၄ သန်းမှ <ref name=CIAfactbook />စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ကဏ္ဍတွင် အလုပ်သမား စုစုပေါင်း၏ ၃၀% ကို အလုပ်အကိုင် အခွင့်အလမ်း ဖန်တီးပေးထားပြီး ဂျီဒီပီ၏ ၁၄% မျှ ရှိသည်။ စက်မှုကဏ္ဍမှ အလုပ်သမား စုစုပေါင်း ၏ ၁၄% ကို အလုပ်ပေးထားပြီး ဂျီဒီပီ၏ ၃၀% ရှိသည်။ ထို့အတူ ဝန်ဆောင်မှုကဏ္ဍတွင် လုပ်ကိုင်နေသော အလုပ်သမား အင်အားစု ၄၇% မှ ဂျီဒီပီ၏ ၅၆% အား ထောက်ပံ့ပေးထားသည်။ <ref name="nscb2009">{{cite web|url=http://www.nscb.gov.ph/sna/2009/3rdQ2009/2009gnpi3.asp|publisher=Republic of the Philippines. National Statistical Coordination Board|title=Third Quarter 2009 Gross National Product and Gross Domestic Product by Industrial Origin|accessdate=December 11, 2009|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629150040/http://www.nscb.gov.ph/sna/2009/3rdQ2009/2009gnpi3.asp|archivedate=June 29, 2011}}</ref><ref name="quickstat">{{cite web|url=https://www.census.gov.ph/data/quickstat/qs0909tb.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120711125757/http://www.census.gov.ph/data/quickstat/qs0909tb.pdf|archivedate=July 11, 2012|author=Philippine Statistics Authority|title=Quickstat|date=October 2009|accessdate=December 11, 2009}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၁၄ စာရင်းအရ အလုပ်လက်မဲ့ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ၆.၀% မျှ ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.marketwatch.com/story/philippines-jobless-rate-eases-to-6-in-october-2014-12-10|title=Philippines jobless rate eases to 6% in October|publisher=MarketWatch|date=December 10, 2014|accessdate=December 14, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rttnews.com/2428724/philippine-unemployment-rate-falls-in-october.aspx|title=Philippine Unemployment Rate Falls In October|publisher=RTTNews|date=December 10, 2014|accessdate=December 14, 2014}}</ref> သို့သော်လည်း အခြေခံစားသောက်ကုန်များအတွက် ကုန်ကျစရိတ်နည်းပါးသဖြင့် ၂၀၁၄ နိုဝင်ဘာတွင် ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်းမှာ ၃.၇% သာ ရှိသည်။ <ref>{{cite web|last=Magtulis |first=Prinz P. |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-08-28/philippine-second-quarter-gdp-growth-quickens-beating-estimates.html |title=Philippine GDP Growth Beats Estimate in Boost to Aquino Goal |publisher=Bloomberg News |date=August 28, 2014 |accessdate=September 21, 2014}}</ref>၂၀၁၃ အောက်တိုဘာတွင် နိုင်ငံတကာ အရန်ငွေကြေး စုစုပေါင်းမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၈၃.၂၀၁ ဘီလီယံ ရှိသည်။ <ref>Denis Somoso. (September 30, 2013). [http://ph.austronesia.net/?q=Philippine-Gross-International-reserves-GIR-totaled-83.201-Billion-US-Dollars-at-end-of-August-2013 "$83.201 Billion – Philippines GIR now Rank 26th World's highest International Reserves"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013031726/http://ph.austronesia.net/?q=Philippine-Gross-International-reserves-GIR-totaled-83.201-Billion-US-Dollars-at-end-of-August-2013 |date=October 13, 2013 }}. ''Philippines, ASIA and the Global Economy Site''. Retrieved September 30, 2013.</ref> ချေးငွေ နှင့် ဂျီဒီပီကြား အချိုးမှာ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ၇၈% အထိ စံချိန်တင် ရှိခဲ့ရာမှ<ref>{{cite news|last=Mendoza|first=Ronald U.|url=http://www.rappler.com/thought-leaders/7559-debt-free|title=Debt free?|work=Rappler|date=June 25, 2012|accessdate=December 14, 2014}}</ref> ၂၀၁၄ မတ်လတွင် ၃၈.၁% အထိ ကျဆင်းလာခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=http://www.rappler.com/business/economy-watch/69949-debt-govt-ratio|title=Debt-to-gov't ratio hits 38.1% in end-March|work=Rappler|date=September 23, 2014|accessdate=December 14, 2014}}</ref><ref>{{cite news|last=Dela Peña|first=Zinnia B.|url=http://www.philstar.com/business/2014/09/24/1372404/debt-gdp-ratio-continues-improve|title=Debt-to-GDP ratio continues to improve|newspaper=The Philippine Star|date=September 24, 2014|accessdate=December 14, 2014}}</ref>ဖိလစ်ပိုင်သည် ထုတ်ကုန်ထက် သွင်းကုန် ပိုများသော်လည်း <ref name="quickstat" /> နိုင်ငံတကာသို့ ကြွေးမြီပြန်ချပေးသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://newsinfo.inquirer.net/152897/from-butt-of-jokes-in-1986-philippines-has-risen-to-creditor-nation-says-ex-finance-chief#ixzz2szxJl2Et |title=From butt of jokes in 1986, Philippines has risen to creditor nation, says ex-finance chief |publisher=Newsinfo.inquirer.net |date=February 28, 2012 |accessdate=March 3, 2014}}</ref> ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးစ အချိန်က ဖိလစ်ပိုင်သည် အရှေ့အာရှတွင် ဂျပန်ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အချမ်းသာဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။ <ref name="PhilState" /><ref>[http://www.economist.com/world/asia/displaystory.cfm?story_id=E1_RRPJDJ The Filipina sisterhood]. (December 20, 2001). ''The Economist''. Retrieved November 9, 2009.</ref><ref name=ure>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=rujyOiFMl0MC&printsec=frontcover|author=Ure, John|title=Telecommunications Development in Asia|publisher=Hong Kong University Press|year=2008|pages=301–302|isbn=978-962-209-903-6}}</ref> ၁၉၆၀ ခုနှစ်များတွင် စီးပွားရေး စွမ်းဆောင်မှုကို အခြားသူများမှ ကျော်တက်သွားခဲ့သည်။ အာဏာရှင် သမ္မတ ဖာဒီနန် မားကို့စ် ၏ လက်အောက်တွင် စီးပွားရေးမှာ ရပ်တန့်နေခဲ့ပြီး အစိုးရ၏ စီးပွားရေးကို တလွဲစီမံခန့်ခွဲမှုများနှင့် နိုင်ငံရေး မတည်ငြိမ်မှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။ <ref name="PhilState" /><ref name=ure /> နိုင်ငံအနေနှင့် စီးပွားရေး တိုးတက်မှု နှေးကွေးခဲ့ပြီး စီးပွားရေးကျဆင်းသည့် အချိန်များ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင်မှ စီးပွားရေး တံခါးဖွင့်မှု အစီအစဉ်များကြောင့် စီးပွားရေး ပြန်လည် နာလန်ထူလာနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="PhilState" /><ref name=ure /> ၁၉၉၇ ခုနှစ် အာရှငွေကြေး အကြပ်အတည်းသည် စီးပွားရေးကို များစွာထိခိုက်ခဲ့ပြီး ဖိလစ်ပိုင်ပီဆိုငွေကြေး တန်ဖိုးကျဆင်းမှုကို အချိန်ကြာမြင့်စွာ ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီး စတော့မားကက်အတွင်း တန်ဖိုးကျဆင်းမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ထိုရိုက်ခတ်မှုမှာ အစပိုင်းတွင် အခြားသော အာရှအိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများလောက် မပြင်းထန်ခဲ့ပေ။ အကြောင်းမှာ အစိုးရ၏ ငွေကြေးပေါ်လစီများနှင့် ပတ်သက်၍ ချုပ်ထိန်းလွန်းမှုကြောင့် ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတကာငွေကြေးအဖွဲ့၏ ဆယ်စုနှစ်များစွာ စောင့်ကြည့်မှုနှင့် ငွေကြေးပေါ်လစီကို စီမခံခန့်ခွဲခဲ့မှုများကြောင့် ဖြစ်ပြီး အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများမှာ စီးပွားရေး လျင်မြန်စွာ တိုးတက်ရန် ငွေကြေးအများအပြား သုံးစွဲကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ <ref name="lastlaugh" /> ထိုအချိန်မှစ၍ တိုးတက်မှု များစွာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ စီးပွားရေးမှာ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ဂျီဒီပီတိုးတက်မှု ၆.၄% ရှိပြီး ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ၇.၁ % ရှိကာ ဆယ်စုနှစ် ၃ခုအတွင်း အလျှင်အမြန်ဆုံးနှုန်းဖြင့် တိုးတက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ <ref name=IMF2012>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=36&pr.y=14&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=566&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=Philippines|publisher=International Monetary Fund|accessdate=April 20, 2012}}</ref><ref name=fastestGDP>Felix, Rocel. (January 25, 2008). [https://web.archive.org/web/20150222050937/http://business.inquirer.net/money/breakingnews/view/20080125-114787/2007-GDP-seen-growing-at-fastest-rate-in-30-years 2007 GDP seen growing at fastest rate in 30 years]. ''The Philippine Daily Inquirer''. Retrieved May 29, 2010. (archived from [https://web.archive.org/web/20080127233313/http://business.inquirer.net/money/breakingnews/view/20080125-114787/2007-GDP-seen-growing-at-fastest-rate-in-30-years the original] on February 22, 2015)</ref>နှစ်စဉ်ပျမ်းမျှ လူတစ်ဦးချင်း ဂျီဒီပီတိုးတက်မှုနှုန်းမှာ ၁၉၆၆ မှ ၂၀၀၇ ခုနှစ်အထိ ၁.၄၅% မျှသာရှိပြီး အရှေ့အာရှနှင့် ပစိဖိတ်ဒေသ တစ်ခုလုံး ၏ ပျမ်းမျှနှုန်း ၅.၉၆% နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အလွန်နည်းပါးသည်။ လူဦးရေ၏ ၄၅% ၏ နေ့စဉ်ဝင်ငွေမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂ ဒေါ်လာ အောက်တွင်သာ ရှိသည်။ <ref name="UN">{{Cite book|publisher=United Nations Development Programme|title=Table G: Human development and index trends, Table I: Human and income poverty|url=https://archive.org/details/humandevelopment0000unse_y2f1|year=2009|isbn=978-0-230-23904-3}}</ref><ref name=Reddel>Reddel, Paul (May 27, 2009). [https://web.archive.org/web/20121114025256/http://www.ppiaf.org/feature-story/infrastructure-and-ppps-philippines ''Infrastructure & Public-Private Partnerships in East Asia and the Philippines''] [PowerPoint slides]. Presentation in Manila to the American Foreign Chambers of Commerce of the Philippines. Retrieved February 13, 2010 from the Public-Private Infrastructure Advisory Facility (PPIAF) Website.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=3&sy=2005&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=subject&ds=.&br=1&c=566%2C536%2C578%2C548&s=NGDPD%2CNGDPDPC&grp=0&a= |title=Report for Selected Countries and Subjects |publisher=Imf.org |date=September 14, 2006 |accessdate=October 23, 2011}}</ref> စီးပွားရေးသည် နိုင်ငံခြားတွင်နေထိုင်သော ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသားများ ပြန်လည်ပေးပို့သော ငွေကြေးများအပေါ်တွင် များစွာ မှီခိုနေပြီး နိုင်ငံခြားဝင်ငွေရလမ်းအတွင် နိုင်ငံခြား တိုက်ရိုက်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကို ပင် ကျော်လွန်သည်။ နိုင်ငံခြားမှ ငွေလွှဲမှုမှာ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံဂျီဒီပီ၏ ၁၀.၄% မျှ ရှိခဲ့သဖြင့် အများဆုံးဖြစ်ပြီး ၂၀၁၂ နှင့် ၂၀၁၄ ခုနှစ်တို့တွင် ၈.၆% ရှိသည်။ ဖိလစ်ပိုင်တွင် နိုင်ငံခြားငွေကြေး ငွေလွှဲပို့မှု၏ တန်ဖိုးစုစုပေါင်းမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၈ ဘီလီယံမျှ ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1176411|title=Pakistan's remittances|last=Sherani |first=Sakib |website=dawn.com |accessdate=December 17, 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://business.inquirer.net/160057/ofw-remittances-to-increase-by-8-5-in-2014-standard-chartered|title=OFW remittances to increase by 8.5% in 2014—Standard Chartered |newspaper=Philippine Daily Inquirer|date=January 13, 2014|accessdate=September 21, 2014}}</ref> ဒေသတွင်း ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုမှာ မညီမျှပဲ အစိုးရအနေနှင့် နိုင်ငံ၏ အခြားဒေသများတွင် စီးပွားရေးတိုးတက်မှုကို ဖြန့်ဝေပေးနိုင်ရန် မြှင့်တင်မှု ခြေလှမ်းများ လှမ်းခဲ့သော်လည်း လူဇွန်းဒေသ အထူးသဖြင့် မက်ထရိုမနီလာသည် စီးပွားရေးတိုးတက်မှု အများဆုံးရှိပြီး ထို့အတွက်ကြောင့် အခြားဒေသများတွင် စီးပွားရေးတိုးတက်နိုင်မှု နည်းပါးသွားခဲ့သည်။ <ref name="econ-manila">{{cite news|url=http://www.rappler.com/thought-leaders/30229-the-state-of-philippine-economic-competitiveness-2013|title=Why PH improves in competitiveness ranking|work=Rappler|date=Aug 22, 2013|accessdate=September 21, 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cebudailynews.inquirer.net/22630/poverty-and-regional-development-imbalance|title=Poverty and regional development imbalance|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]|date=March 5, 2014|accessdate=September 21, 2014}}</ref> အဟန့်အတားများရှိသော်လည်း ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများဖြစ်သော ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်း တဆင့်ယူလုပ်ကိုင်ခြင်း တို့မှာ နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး တိုးတက်မှုအတွက် အကောင်းဆုံး ကဏ္ဍများ ဖြစ်သည်ဟု တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="quickstat" /><ref name="atimesbpo">{{cite web|url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE10Ae02.html|author=Llorito, David|title=Help wanted for Philippines outsourcing|publisher=Asia Times|date=May 10, 2006|accessdate=December 11, 2009|archivedate=12 December 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212150632/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE10Ae02.html}}</ref> ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းမှာ အခြား အနီးအနားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အောင်မြင်မှုမရပဲ ကျွန်းစုများ၏ တစ်စစီဖြစ်နေသာ ပထဝီအနေအထားအတွင်း ခရီးသွားလာရန် ခက်ခဲသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စီးပွားရေးလုပ်ငန်း တဆင့်ယူလုပ်ကိုင်ခြင်း လုပ်ငန်း (ဘီပီအို) တွင် ကဏ္ဍခွဲ ၈ ခုရှိပြီး အသိဉာဏ်ပညာဆိုင်ရာ လုပ်ငန်း တဆင့်ယူလုပ်ကိုင်ခြင်း နှင့် ရုံးအနောက်ပိုင်း လုပ်ငန်းများ၊ အန်နီမေးရှင်း၊ ကောလ်စင်တာ လုပ်ငန်း၊ ဆော့ဖ်ဝဲလ်ရေးသားခြင်း လုပ်ငန်း၊ ဂိမ်းရေးသားခြင်းလုပ်ငန်း၊ အင်ဂျင်နီယာဆိုင်ရာ ဒီဇိုင်းလုပ်ငန်း နှင့် ဆေးပေးဆေးကုခြင်း လုပ်ငန်းတို့ ဖြစ်သည်။ အိုင်တီနှင့် ဆိုင်သော ဘီပီအိုမှာ နိုင်ငံ၏ ဖွံဖြိုးမှုနှင့် တိုးတက်မှုအတွက် အဓိကနေရာမှာ ပါဝင်နေသည်။ <ref>{{Cite book|title = IT-BPO INDUSTRY PROFILE, PROSPECTS, CHALLENGES AND ISSUES FOR GROWTH AND EMPLOYMENT|last = Tullao|year = 2012|isbn = |location = |pages = }}</ref> ဖိလစ်ပိုင်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဓိက ဘီပီအို ဝန်ဆောင်မှုဌာန ဖြစ်လာခဲ့ပြီး အိန္ဒိယ၏ နေရာကို ဖုံးလွှမ်းသွားခဲ့သည်။ ဂိုးလ်မင်းဆက်ရှ် မှ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံအား နောင်လာမည့် ၁၁ နိုင်ငံ စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းထားခဲ့သော်လည်း <ref>{{cite web|url=http://www.goldmansachs.com/our-thinking/archive/archive-pdfs/brics-book/brics-chap-13.pdf|title=Beyond the Brics: A Look at the 'Next 11'|date=April 2007|accessdate=September 21, 2014|archive-date=17 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417174720/http://www.goldmansachs.com/our-thinking/archive/archive-pdfs/brics-book/brics-chap-13.pdf}}</ref><ref>{{cite web |last=Armstrong |first=Aristidi |url=http://economicstudents.com/2013/04/move-over-brics-the-next-eleven-has-emerged/ |title=Move over BRICS, the "Next Eleven" has emerged |publisher=Economics Student Society of Australia |date=April 21, 2013 |accessdate=September 21, 2014 |archivedate=22 May 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160522155127/http://economicstudents.com/2013/04/move-over-brics-the-next-eleven-has-emerged }}</ref> တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယတို့မှာ အဓိက စီးပွားပြိုင်ဖက်များ အဖြစ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ <ref>Olchondra, Riza T. (October 2, 2006). [https://web.archive.org/web/20070212043928/http://business.inquirer.net/money/topstories/view_article.php?article_id=24405 As India gets too costly, BPOs turn to Philippines]. ''The Philippine Daily Inquirer''. Retrieved December 16, 2009. (archived from [https://web.archive.org/web/20070212043928/http://business.inquirer.net/money/topstories/view_article.php?article_id=24405 the original] on February 12, 2007)</ref>ဂိုးလ်မင်းဆက်ရှ် မှ ၂၀၅၀ တွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၂၀ ခုမြောက် အကြီးဆုံးသော စီးပွားရေး ဖြစ်လာမည်ဟု ခန့်မှန်းထားခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/goldmans-world-gdp-projection-for-2050-2012-11|title=Goldman: Here's What Global GDP Will Look Like In 2050 |website=[[Business Insider]] |date=November 19, 2012 |accessdate=September 21, 2014}}</ref> ဟောင်ကောင်ရှန်ဟိုင်းဘဏ်ကော်ပိုရေးရှင်းမှလည်း ဖိလစ်ပိုင်အား ၂၀၅၀ တွင် ကမ္ဘာ့ ၁၆ ခုမြောက်အကြီးဆုံး၊ အာရှတွင် ၅ ခုမြောက်အကြီးဆုံးနှင့် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အကြီးဆုံး ဖြစ်လာမည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ <ref>{{cite web|last=Platt|first=Eric|url=http://www.businessinsider.com/these-economies-will-dominate-the-world-in-2050-2012-1?op=1 |title=These Economies Will Dominate The World In 2050 |website=[[Business Insider]] |date=January 13, 2012 |accessdate=September 21, 2014}}</ref><ref>{{cite news|last=Fajardo |first=Fernando |url=http://newsinfo.inquirer.net/153661/the-philippines-in-2050 |title=The Philippines in 2050 |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |date=February 29, 2012 |accessdate=September 21, 2014}}</ref><ref>Kevin Voigt (January 12, 2012). [https://web.archive.org/web/20120208143300/http://business.blogs.cnn.com/2012/01/12/worlds-top-economies-in-2050-will-be World's top economies in 2050 will be... ''CNN''.] (archived from [https://web.archive.org/web/20120115031430/http://business.blogs.cnn.com/2012/01/12/worlds-top-economies-in-2050-will-be the original] on August 14, 2012)</ref> ဖိလစ်ပိုင်သည် ကမ္ဘာ့ဘဏ်၊ နိုင်ငံတကာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့၊ ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့၊ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ မန်ဒါလူယောင်တွင် ဌာနချုပ်တည်ရှိသော အာရှဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ်၊ ကိုလံဘိုအစီအစဉ်၊ ဂျီ-၇၇၊ ဂျီ-၂၄ နှင့် အခြားအဖွဲ့အစည်းများတွင် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ အဖြစ်ပါဝင်သည်။ <ref name=CIAfactbook /> ===သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး=== [[File:SCTEX from Clark Interchange - panoramio.jpg|thumb|left|တားလက်-ပန်ဂါဆီနန်-လာ ပြည်ထောင်စု အဝေးပြေးလမ်းမကြီး]] ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆိုင်သော အခြေခံအဆောက်အအုံ ပိုင်းမှာ ဖွံ့ဖြိုးမှု နောက်ကျသည်။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းများထဲတွင် တောင်ထူထပ်သော မြေမျက်နှာပြင် ရှိခြင်း၊ ကျွန်းများ၏ ပြန့်ကျဲနေသော ပထဝီအနေအထား ရှိခြင်း တို့အပြင် အစိုးရ အစဉ်အဆက်တို့၏ အခြေခံအဆောက်အအုံပေါ်တွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု နည်းပါးခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံ ဂျီဒီပီ၏ ၃% မျှသာ အခြေခံအဆောက်အအုံ တည်ဆောက်ရေးအတွက် သုံးစွဲခဲ့ပြီး အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် ယှဉ်ပါက များစွာနည်းပါးသည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.investphilippines.info/arangkada/wp-content/uploads/2011/06/08.-Part-3-Seven-Big-Winner-Sectors-Reforming-the-Infrastructure-Policy-Environment2.pdf |title=Arangkada Philippines 2010: A Business Perspective – Infrastructure |accessdate=September 21, 2014 |archive-date=10 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010144548/http://www.investphilippines.info/arangkada/wp-content/uploads/2011/06/08.-Part-3-Seven-Big-Winner-Sectors-Reforming-the-Infrastructure-Policy-Environment2.pdf }}</ref><ref>{{cite news|last=Larano |first=Cris |url=https://blogs.wsj.com/economics/2014/06/03/philippines-bets-on-better-infrastructure/ |title=Philippines Bets on Better Infrastructure |newspaper=The Wall Street Journal |date=June 3, 2014 |accessdate=September 21, 2014}}</ref>ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတွင် လမ်းအရှည် စုစုပေါင်း {{convert|216,387|km|mi|sp=us}} ရှိပြီး {{convert|61,093|km|mi|sp=us}} သာလျှင် လမ်းခင်းထားသည်။ <ref name=WBtransport>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |title=The CIA World Factbook – Philippines |accessdate=September 20, 2017 |archivedate=11 January 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100111070218/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html }}</ref> အဓိကမြို့တော်များနှင့် မြို့များတွင် ဘတ်စ်ကားများ၊ ဂျစ်ပနေးများ၊ တက္ကစီများနှင့် စက်တပ်ထားသော သုံးဘီးဆိုင်ကယ်များ ရှိသည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မှတ်ပုံတင်ထားသော ယာဉ်စီးရေ ၅.၅၃ သန်းမျှ ရှိပြီး မှတ်ပုံတင်ခြင်းမှာ နှစ်စဉ် ၄.၅၅% မျှ ပျမ်းမျှ တိုးတက်လာသည်။<ref>Republic of the Philippines. Land Transportation Office. [https://web.archive.org/web/20081011115519/http://www.lto.gov.ph/Stats2007/no_of_mv_registered_byMVType_2.htm Number of Motor Vehicles Registered]. (January 29, 2008). Retrieved January 22, 2009.</ref> ဖိလစ်ပိုင် အရပ်ဖက် လေကြောင်း အာဏာပိုင်အဖွဲ့ မှ လေဆိပ်များကို စီမံခန့်ခွဲပြီး လုံခြုံသော လေကြောင်းခရီးသွားနိုင်ရန် အတွက် ပေါ်လစီများကို အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.caap.gov.ph/index.php/downloads/finish/4-regulations-policies/214-repiblic-act-9497 |title=Republic Act No, 9447 |accessdate=September 21, 2014 |publisher=Civil Aviation Authority of the Philippines|deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140716143711/http://caap.gov.ph/index.php/downloads/finish/4-regulations-policies/214-repiblic-act-9497 |archivedate=July 16, 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.caap.gov.ph/index.php/downloads/finish/4-regulations-policies/235-manual-of-standards-for-aerodromes |title=Manual of Standards for Aerodromes |accessdate=September 21, 2014 |publisher=Civil Aviation Authority of the Philippines|deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140809172842/http://caap.gov.ph/index.php/downloads/finish/4-regulations-policies/235-manual-of-standards-for-aerodromes |archivedate=August 9, 2014 }}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် အများပြည်သူဆိုင်ရာ လေဆိပ် ၈၅ ခု ရှိသည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.caap.gov.ph/index.php/contact-us/directory/finish/22-contact/163-caap-airport-directory |archive-url=https://web.archive.org/web/20131222030945/http://www.caap.gov.ph/index.php/contact-us/directory/finish/22-contact/163-caap-airport-directory |dead-url=yes |archive-date=December 22, 2013 |title=Airport Directory |publisher=Civil Aviation Authority of the Philippines |date=July 2014 |accessdate=August 23, 2014 |df= |archivedate=2 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702220413/http://caap.gov.ph/index.php/contact-us/directory/finish/22-contact/163-caap-airport-directory }}</ref> ဂရိတ်တား မနီလာ ဒေသအတွက် [[နနွိုင်း အာကွီနို အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်]] နှင့် ကလာ့ခ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်တို့မှ ဝင်ရောက်သွားလာနိုင်စေရန် ဆောင်ရွက်ပေးသည်။ အာရှ၏ ရှေးအကျဆုံး စီးပွားဖြစ် လေကြောင်းလိုင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ယခုတိုင် နဂိုရ်မူလအမည်ဖြင့် ပြေးဆွဲနေသော ဖိလစ်ပိုင်လေကြောင်းလိုင်း နှင့် ဦးဆောင်ဦးရွက် ဈေးနှုန်းသင့် လေကြောင်းလိုင်းဖြစ်သော စီဘူး ပစိဖိတ် တို့မှာ ပြည်တွင်းနှင့် ပြည်ပနေရာများသို့ အဓိက ပို့ဆောင်ပေးနေသော အဓိက လေကြောင်းလိုင်းနှစ်ခု ဖြစ်သည်။ <ref name=PAL>{{cite web|url=http://www.philippineairlines.com/about_pal/about_pal.jsp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303185823/http://www.philippineairlines.com/about_pal/about_pal.jsp |archivedate=March 3, 2016 |title=About PAL |publisher=Philippineairlines.com |accessdate=May 4, 2013}}</ref><ref name=HAviation>State of Hawaii. Department of Transportation. Airports Division. [c. 2005]. "[https://web.archive.org/web/20110517040251/http://hawaii.gov/hawaiiaviation/hawaii-commercial-aviation/philippine-air-lines/ Philippine Air Lines]". ''Hawaii Aviation''. Retrieved January 9, 2010.</ref><ref name=OxfordBG>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=eY-Oq1IGzdMC&pg=PT98|title=The Report: Philippines 2009|publisher=Oxford Business Group|year=2009|page=97|isbn=978-1-902339-12-2}}</ref> အမြန်လမ်းနှင့် ဟိုင်းဝေးလမ်းမများမှာ အများအားဖြင့် လူဇွန်းကျွန်းပေါ်တွင်သာ တည်ရှိပြီး လူဇွန်း၊ ဆာမား၊ လေတီနှင့် မင်ဒါနောင်းတို့အား ဆက်သွယ်ပေးထားသော ပန်-ဖိလစ်ပိုင် ဟိုင်းဝေး၊<ref>{{cite web|url=http://www.photius.com/countries/philippines/geography/philippines_geography_transportation.html|title=Philippines Transportation |accessdate=August 23, 2014}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://asiafoundation.org/resources/pdfs/RoRobookcomplete.pdf|title=Linking the Philippine Islands, Through the highway of the Sea|page=51|accessdate=August 23, 2014}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://asiafoundation.org/resources/pdfs/RoRobookcomplete.pdf |access-date=6 August 2019 |archive-date=22 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140922231146/http://asiafoundation.org/resources/pdfs/RoRobookcomplete.pdf }}</ref> မြောက်လူဇွန်း အမြန်လမ်း၊ တောင်လူဇွန်းအမြန်လမ်း နှင့် ဆူဘစ်-ကလာ့ခ်-တားလက် အမြန်လမ်း တို့ပါဝင်သည်။<ref>[http://www.mntc.com/nlex/ The North Luzon Expressway Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809043810/http://www.mntc.com/nlex/ |date=9 August 2018 }} (NLEX) is for the rehabilitation, expansion, operation and maintenance of the existing {{convert|83.7|km|0|abbr=on}} NLEX that connects Metro Manila to the northern provinces of Bulacan and Pampanga.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trb.gov.ph/index.php/toll-road-projects/south-luzon-expressway|title=South Luzon Expressway (SLEX)|author=Super User|website=Toll Regulatory Board|accessdate=December 17, 2015|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225085852/http://www.trb.gov.ph/index.php/toll-road-projects/south-luzon-expressway}}</ref><ref>[http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/regions/view_article.php?article_id=101211 Arroyo order: Open SCTEx, interchanges on time – INQUIRER.net, Philippine News for Filipinos] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080222100621/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/regions/view_article.php?article_id=101211 |date=February 22, 2008 }}</ref>စီဘူးရှိ စီဘူး-ကော်ဒိုဗာ ဆက်သွယ်သော အမြန်လမ်းသည် လူဇွန်း၏ ပြင်ပရှိ ပထမဆုံးသော အမြန်လမ်းဖြစ်ပြီး ၂၀၂၁ တွင် ပြီးစီးမည် ဖြစ်သည်။ <ref name="dw">{{cite web|url=http://www.dw.dk/cebucordova-link/|title=Cebu-Cordova Link|publisher=Dissing+Weitling Architecture|accessdate=11 March 2017|archivedate=21 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170421224051/http://www.dw.dk/cebucordova-link}}</ref> [[File:MRT-2 Train Santolan 1.jpg|thumb|left|ဆန်တိုလန် ဘူတာရုံတွင် တွေ့ရသော မနီလာ အပေါ့စားရထားစနစ် လိုင်းအမှတ် ၂ မှ ရထားတစ်စင်း]] ရထားပို့ဆောင်ရေးသည် မက်ထရိုမနီလာ၊ လာဂူးနားခရိုင် နှင့် ဘိုင်ကောဒေသ အချို့အပိုင်းတို့တွင်သာ ခရီးသည်များကို ပို့ဆောင်ပေးရာတွင် အသုံးပြုသည်။ ရထားဖြင့် ကုန်စည်ပို့ဆောင်မှု မရှိပေ။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံအတွင်း ရထားလမ်းမှာ ၇၉ ကီလိုမီတာမျှသာ ရှိပြီး ၂၄၄ ကီလိုမီတာအထိ တိုးချဲ့ရန် စီစဉ်ထားသည်။ <ref>{{cite news |url=https://www.bworldonline.com/jica-still-has-900b-yen-to-fund-rail-expansion-in-philippines/ |title=JICA still has 900B yen to fund rail expansion in Philippines |author=Galang, Vincent Mariel P. |newspaper=BusinessWorld |date=June 20, 2019 |access-date=June 21, 2019 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://business.inquirer.net/272961/japan-commits-1-3-trillion-yen-to-help-build-railways-in-ph |title=Japan commits 1.3 trillion yen to help build railways in PH |author=De Vera, Ben O. |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=June 21, 2019 |access-date=June 21, 2019 }}</ref> မက်ထရို မနီလာတွင် အမြန်မြို့ပတ်ရထားလမ်း လိုင်း၁၊ လိုင်း၂ နှင့် လိုင်း၃ ဟူသော လိုင်း ၃ လိုင်း ရှိသည်။<ref name="yellow">{{cite web|title=The Line 1 System – The Green Line|url=http://www.lrta.gov.ph/line_1_system.php|website=Light Rail Transit Authority|accessdate=January 15, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714152448/http://www.lrta.gov.ph/line_1_system.php|archivedate=July 14, 2014}}</ref><ref name=provision>United Nations Centre for Human Settlements. (1993). [https://books.google.com/books?id=lkH5Twa-OakC&printsec=frontcover ''Provision of Travelway Space for Urban Public Transport in Developing Countries'']. UN–HABITAT. pp. 15, 26–70, 160–179. {{ISBN|92-1-131220-5}}.</ref><ref name="times">{{cite web|title=About Us; Line 3 Stations|url=http://dotcmrt3.gov.ph/about.php?route=7|website=Metro Rail Transit|accessdate=January 15, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130122003116/http://dotcmrt3.gov.ph/about.php?route=7|archivedate=January 22, 2013}}</ref> ပီအင်န်အာ တောင်ပိုင်း ခရီးသည်လိုင်းမှာ ခရီးသည်များအား မက်ထရိုမနီလာမှ လာဂူးနား ခရိုင်သို့ သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးသည်။ လက်ရှိဆောက်လုပ်နေဆဲ ရထားလမ်းများမှာ ၄ ကီလိုမီတာ ရှည်လျားသော လိုင်း၂ အရှေ့ဘက်တိုးချဲ့ စီမံကိန်း (၂၀၂၀)၊ ၂၂ ကီလိုမီတာ ရှည်လျားသော လိုင်း ၇ (၂၀၂၀)၊ ၂၅ ကီလိုမီတာ ရှည်လျားသော လိုင်း ၉ (၂၀၂၅) နှင့် ၁၀၉ ကီလိုမီတာ ရှည်လျားသော တောင်-မြောက် ခရီးသည်တင် ရထားလမ်း ဖြစ်ပြီး တောင်မြောက်ရထားလမ်းမှာ အပိုင်း အချို့ပိုင်းခြားထားပြီး ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် တစိတ်တပိုင်း ပြေးဆွဲမှု စတင်မည် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.pna.gov.ph/articles/1059627|title=PH, JICA sign loan deal for metro-grade train system|last=Share|last2=Twitter|website=www.pna.gov.ph|language=en|access-date=2019-02-08}}</ref> အခြား ရထားလမ်း အမြောက်အမြားကိုလည်း ဖောက်လုပ်ရန် စီစဉ်နေသည်။ ယခင်က လူဇွန်း၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်းများတွင် ရထားဖြင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ရှိခဲ့ပြီး စီဘူးကျွန်း နှင့် နီဂရိုးကျွန်းများတွင်လည်း ရထား ပို့ဆောင်ရေး ဝန်ဆောင်မှု ရှိခဲ့သည်။ ရထားများကို စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးအတွက်လည်း အသုံးပြုကြပြီး အထူးသဖြင့် ဆေးရွက်ကြီးနှင့် သကြားထုတ်လုပ်ရေးများတွင် ဖြစ်သည်။ အချို့သော သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး စနစ်များကို ဖော်ဆောင်လျက် ရှိပြီး သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဌာန နှင့် ဖိလစ်ပိုင် တက္ကသိုလ်တို့ ပူးပေါင်း၍ အလိုအလျောက် သွားလာသော သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး စနစ်အတွက် အကြို ဖြစ်နိုင်ခြေလေ့လာမှုများ ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။ <ref>{{cite web |last=Valmero |first=Anna |title=DoST to develop electric-powered monorail for mass transport |url=http://ph.news.yahoo.com/dost-develop-electric-powered-monorail-mass-transport-100013094.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722190340/http://ph.news.yahoo.com/dost-develop-electric-powered-monorail-mass-transport-100013094.html |dead-url=yes |archive-date=July 22, 2011 |accessdate=September 23, 2014 |df= |archivedate=24 September 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140924053740/https://ph.news.yahoo.com/dost-develop-electric-powered-monorail-mass-transport-100013094.html }}</ref><ref>{{cite web|title=UPD monorail project begins |url=http://www.upd.edu.ph/~updinfo/jul11/articles/upd_monorail_projects.html |website=July 27, 2011 |author=Regidor, Anna Kristine |publisher=University of the Philippines Diliman |accessdate=September 23, 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140924045106/https://www.upd.edu.ph/~updinfo/jul11/articles/upd_monorail_projects.html |archivedate=September 24, 2014 |df= }}</ref><ref>{{cite news|title=Bigger Automated Guideway Train ready for testing|url=http://www.mb.com.ph/bigger-automated-guideway-train-ready-for-testing/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924041039/http://www.mb.com.ph/bigger-automated-guideway-train-ready-for-testing/|dead-url=yes|archive-date=September 24, 2014|date=February 27, 2014|author=Usman, Edd K.|newspaper=Manila Bulletin|accessdate=September 23, 2014|archivedate=24 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140924041039/http://www.mb.com.ph/bigger-automated-guideway-train-ready-for-testing/}}</ref> [[File:Balatik, a paraw from the Tao Expedition, Philippines.jpg|thumb|ပြန်လည်တည်ဆောက်ထားသော ဗီဆာယန်းလူမျိုးတို့၏ ပါရော ဟု ခေါ်သော ဘန်ကာရွက်လှေတစ်မျိုး]] ကျွန်းစုများဖြစ်သဖြင့် ကျွန်းအချင်းချင်းသွားလာရန်အတွက် ရေယာဉ်များကို အသုံးပြုရန် လိုအပ်လေ့ ရှိသည်။<ref>[http://business.inquirer.net/203660/ph-firm-takes-on-challenge-to-improve-sea-travel PH firm takes on challenge to improve sea travel.] Published by Philippine Daily Inquirer (Written By: Ira P. Pedrasa)</ref> အစဉ်အလာအားဖြင့် ထိုသို့သွားလာရန် အငယ်စားမှ အလတ်စားအထိ ရှိသော ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် ဖောင်ဖွဲ့တပ်ဆင်ထားသည့် ထရီမာရန်းခေါ် လှေသင်္ဘောများကို သုံးကြပြီး သစ်လုံးထွင်လှေမှ သစ်တုံးဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော လှေ အထိ အမျိုးမျိုးရှိကြသည်။ အမျိုးမျိုး အစားစား ရှိသော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံးကို ခြုံငုံ၍ ဘန်ကာ ဟု ခေါ်ကြသည်။ ဘန်ကာ များကို နဂိုရ်မူလက ရွက်တပ်၍ မောင်းနှင်ကြသည်။ ၁၉၇၀ ခုနှစ်များမှ စ၍ ရွက်များကို မော်တာတပ် အင်ဂျင်များဖြင့် အစားထိုး အသုံးပြုလာကြသည်။ ထိုသို့ စက်တပ်ထားသော ဘန်ကာများကို ဖိလစ်ပိုင် အင်္ဂလိပ်စကားဖြင့် ပမ့်ဘုတ် ဟု ခေါ်ကြသည်။ အခြားသော ရိုးရာ ဖိလစ်ပိုင် လှေသင်္ဘော အမျိုးအစားများမှာ ပျောက်ကွယ်သွားကြခြင်း သို့မဟုတ် ပျောက်ကွယ်ရန် စိုးရိမ်ရခြင်း ဖြစ်နေကြပြီး တစ်ချိန်က အလွန်ပေါများခဲ့သော ကာစကို တုံကင်းများနှင့် ဂွီလာလို ခေါ် ကုန်တင်သင်္ဘောများ ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ဘန်ကာများမှာ ဖိလစ်ပိုင်တွင် နေရာတကာ တွေ့ရသော ရေယာဉ်များဖြစ်ပြီး ယနေ့ထက်တိုင် တွေ့နေရဆဲဖြစ်ကာ ၎င်းတို့၏ တည်ငြိမ်မှု၊ အရှိန်နှင့် အလွန်တိမ်သော သန္တာကျောက်တန်းများတွင်ပင် သွားလာနိုင်မှုတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |title=Building a Native Sailboat |url=https://www.taophilippines.com/building-a-native-sailboat/ |website=Tao Philippines |accessdate=19 June 2019 |archivedate=19 June 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190619185554/https://www.taophilippines.com/building-a-native-sailboat/ }}</ref><ref name="Funtecha">{{cite journal |last1=Funtecha |first1=Henry F. |title=The history and culture of boats and boat-building in the Western Visayas |journal=Philippine Quarterly of Culture and Society |date=2000 |volume=28 |issue=2 |pages=111–132 |jstor=29792457 }}</ref><ref name="Isorena">{{cite journal |last1=Isorena |first1=Efren B. |title=The Early Evolution of Boats in Austronesia: Profound Implication on Philippines Prehistory |journal=Malay |date=2013 |volume=25 |issue=2 |pages=36–53 |url=https://www.academia.edu/21363324}}</ref><ref name="aguilar">{{cite book|first1=Glenn D.|last1=Aguilar|editor1-first=Geronimo|editor1-last=Silvestre|editor2-first=Stuart J.|editor2-last=Green|editor3-first=Alan T.|editor3-last=White|editor4-first=Nygiel|editor4-last=Armada|editor5-first=Cesar|editor5-last=Luna|editor6-first=Annabelle|editor6-last=Cruz-Trinidad|editor7-first=Marciano F., III|editor7-last=Carreon |title =In Turbulent Seas: The Status of Philippine Marine Fisheries|chapter =Philippine Fishing Boats|publisher =Department of Agriculture-Bureau of Fisheries and Aquatic Resources, Republic of the Philippines|series =|year =2004|pages=118–121|isbn =9719275340|chapter-url =https://www.researchgate.net/publication/291075189}}</ref><ref>{{cite book |last1=Roxas-Lim |first1=Aurora |title=Tradiitonal Boatbuilding and Philippine Maritime Culture |publisher=Intangible Cultural Heritage in the Asia-Pacific Region, United Nations Organization |url=http://www.ichcap.org/eng/ek/sub3/pdf_file/domain5/091_Traditional_Boatbuilding_and_Philippine_Maritime_Culture.pdf |access-date=6 August 2019 |archive-date=12 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212173603/http://www.ichcap.org/eng/ek/sub3/pdf_file/domain5/091_Traditional_Boatbuilding_and_Philippine_Maritime_Culture.pdf |url-status=dead }}</ref> အလုပ်အများဆုံးသော ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်းမြို့များမှာ မနီလာ၊ ဘာတန်ဂက်စ်၊ ဆူဘစ်၊ စီဘူး၊ အီလိုအီလို၊ ဒါဗောင်း၊ ကာဂါယန် ဒီ အိုရို နှင့် ဇမ်ဘိုရမ်ဂါ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <ref name="transpo">[http://www.asianinfo.org/asianinfo/philippines/pro-transportation.htm The Philippine Transportation System]. (August 30, 2008). ''Asian Info''. Retrieved January 22, 2009.</ref>2GO Travel နှင့် ဆူလ်ပီစီယိုလိုင်းတို့မှ မနီလာအား အခြားသော မြို့တော်များနှင့် မြို့များသို့ ခရီးသည်တင်ရေယာဉ်များဖြင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးလျက် ရှိသည်။ {{convert|919|km|mi|adj=on|sp=us}} မျှရှည်လျားသော စထရောင်း ရီပတ်ဘလစ် နော့တီကယ်ဟိုင်းဝေး ခေါ် ဟိုင်းဝေးလမ်းများနှင့် လွန်းပျံယာဉ်များ ဆက်စပ်ထားပြီး မြို့ကြီး ၁၇ မြို့ကို ဆက်သွယ်ပေးထားသော ဆက်စပ်ဟိုင်းဝေးလမ်းမကို ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ <ref>[http://www.macapagal.com/gma/initiatives/roro.php Strong Republic Nautical Highway]. (n.d.). Official Website of President Gloria Macapagal Arroyo. Retrieved January 22, 2009.</ref> ပါဆစ်မြစ် လွန်းပျံ ဝန်ဆောင်မှုမှ မက်ထရိုမနီလာရှိ အဓိက မြစ်ကြီးများတွင် ခရီးသည်တင် ဝန်ဆောင်မှု ပေးလျက် ရှိပြီး ပါဆစ်မြစ်နှင့် မာရီကီနာမြစ်တို့တွင် ဖြစ်ကာ မနီလာ၊ မာကာတီ၊ မန်ဒါလူယောင်း၊ ပါဆစ် နှင့် မာရီကီနာတို့တွင် သင်္ဘောဆိပ်များ ရှိသည်။ <ref>[http://www.gmanetwork.com/news/story/30644/pinoyabroad/gov-t-revives-pasig-river-ferry-service Gov't revives Pasig River ferry service]. (February 14, 2007). ''GMA News''. Retrieved December 18, 2009.</ref><ref>{{cite web|url=http://news.pia.gov.ph/index.php?article=241398338587|title=MMDA to reopen Pasig River ferry system on April 28; offers free ride|publisher=Philippine Information Agency|date=April 25, 2014|accessdate=October 3, 2014|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006072725/http://news.pia.gov.ph/index.php?article=241398338587|archivedate=October 6, 2014}}</ref> ===သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ=== [[File:Rice in the Lab.jpg|thumb|upright|alt=အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စပါးသုတေသန အင်စတီကျု (IRRI) မှ သုတေသနပညာရှင်တစ်ဦး စပါး၏ ဒီအင်န်အေအား ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်အောက်တွင် လေ့လာနေစဉ်။|အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စပါးသုတေသန အင်စတီကျု (IRRI) မှ သုတေသနပညာရှင်တစ်ဦး စပါး၏ ဒီအင်န်အေအား ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်အောက်တွင် လေ့လာနေစဉ်။]] ဖိလစ်ပိုင်သည် သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာကဏ္ဍတွင် တိုးတက်ရန်အတွက် အားထုတ်မှုများ ပြုလုပ်လျက် ရှိသည်။ သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဌာနသည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံအတွင်း သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဆိုင်ရာ စီမံကိန်းများ ပြုလုပ်ရာတွင် ပေါင်းစည်းဆက်စပ်ပေးခြင်းအတွက် တာဝန်ရှိသော အုပ်ချုပ်ရေး အေဂျင်စီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|title=About DOST; The DOST in Brief|url=http://www.dost.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&catid=58%3Aabout-dost&id=1124&Itemid=82|website=Department of Science and Technology|accessdate=January 15, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130522101423/http://www.dost.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&catid=58%3Aabout-dost&id=1124&Itemid=82|archivedate=May 22, 2013}}</ref> နိုင်ငံအတွင်း အမျိုးမျိုးသော သိပ္ပံပညာရပ်ကဏ္ဍတို့တွက် ပါဝင်ပံ့ပိုးပေးသော လူတစ်ဦးချင်းစီအတွက် ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံတော်သိပ္ပံပညာရှင်ဆု ကို ရွေးချယ်ပေးအပ်လေ့ ရှိသည်။ ဖိလစ်ပိုင်ရှိ ထင်ရှားသော သိပ္ပံပညာရှင်များတွင် မာရီယာ အိုရိုဆာ အစရှိသော အစားအသောက်ဆိုင်ရာ နည်းပညာရှင်များ ပါဝင်ပြီး သူမမှာ သူမ ဖော်မြူလာထုတ်ထားသည့် အစားအသောက်ကုန်များ ဖြစ်သည့် ကလာမန်စီ နစ်ပ်၊ ဆွိုင်ယာလက် နှင့် ငှက်ပျောသီးခရမ်းချဉ်သီးဆော့စ် တို့အတွက် ကျော်ကြားသည်။ <ref>{{cite news|last=Roces|first=Alejandro R.|title=Maria Ylagan Orosa|url=http://www.philstar.com/opinion/30265/maria-ylagan-orosa|newspaper=[[The Philippine Star]]|date=November 29, 2007|accessdate=October 5, 2014}}</ref> ရာမွန်ဘာဘရာသည် အပင်စိုက်ပညာရှင်ဖြစ်ပြီး သူမှာ သရက်ပင်တွင် ပန်းများ ပိုမိုပွင့်နိုင်ရန် ပြုလုပ်သော နည်းလမ်းအတွက် ထင်ရှားသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.rappler.com/science-nature/environment/65970-ramon-barba-national-scientist-profile|title=Dr Ramon Barba: Science 'against all odds'|last=Sabater|first=Madel|date=August 12, 2014|work=Rappler|accessdate=October 5, 2014}}</ref> ကမ္ဘာ့ ဉာဏပစ္စည်းမူပိုင်ခွင့်အဖွဲ့မှ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသား တီထွင်သူတို့အား အနည်းဆုံး ဆု ၅၁ ခု ချီးမြှင့်ပေးခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် တီထွင်သူ မက်ဒါလီနာ ဗီလာရက်ဇ်သည် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးဆိုင်ရာ တီထွင်မှု တစ်ခုဖြစ်သော လိပ်စွမ်းအားသုံး လက်တွန်းဝင်ရိုးစက်ဖြင့် ၁၉၈၆ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဉာဏပစ္စည်း မူပိုင်ခွင့် အဖွဲ့၏ တစ်နှစ်လုံးအတွက် အကောင်းဆုံး တီထွင်သူ ဆုကို ရခဲ့ပြီး ထိုကိရိယာကို ဖိလစ်ပိုင်၊ အရှေ့တောင်အာရှ နှင့် အာဖရိကတို့တွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကြသည်။ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=ofmtHlayFXEC&pg=PA38#v=onepage&q&f=false|title=Inventions & Innovations: A Glimpse of the Filipino Legacy|last=Malang|first=Virgilio L.|date=1999|publisher=Goodwill Trading Co., Inc.|isbn=978-971-8822-01-2|location=|pages=38–39|language=en}}</ref> ဆေးပညာကဏ္ဍတွင်လည်း ထင်ရှားသူများမှာ ကလေးဆေးပညာနှင့် ပတ်သက်၍ လမ်းဖောက်သူတစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဆေးပညာလောကတွင် ဆယ်စုနှစ် ၈ ခုစာ ဆေးကုသခဲ့သည့် ကလေးဆရာဝန် ဖီ ဒဲလ် မွန်ဒို မှာ ထင်ရှားသည်။<ref>{{cite web|last=Engel|first=KeriLynn|title=Fe del Mundo, first female student at Harvard Medical School|url=http://www.amazingwomeninhistory.com/fe-del-mundo-first-female-student-at-harvard-medical-school/|publisher=Amazing Wome History|accessdate=October 5, 2014}}</ref> ထို့ပြင် ဖိလစ်ပိုင်ရှိ အဏုမြူသုံး ဆေးပညာကဏ္ဍတွင် ပါဝင်ပံ့ပိုးမှုများ ပေးခဲ့ပြီး ဖိလစ်ပိုင်ရှိ နျူးကလီးယား ဆေးပညာ၏ ဖခင် ဟု အမည်ပေးထားကြသည့် ပေါ်လို ကမ်ပို့စ် တို့မှာ ထင်ရှားသည်။<ref name="mb">{{cite news|last = Sabater|first = Madel R.|title =National Scientist Dr. Paulo Campos passes away at 85 |newspaper = [[Manila Bulletin]]|date =June 5, 2007|url =http://www.mb.com.ph/issues/2007/06/05/MAIN2007060595261.html|accessdate = December 29, 2007 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070914101126/http://www.mb.com.ph/issues/2007/06/05/MAIN2007060595261.html |archivedate = September 14, 2007}}</ref> သုတေသနအဖွဲ့အစည်းများတွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စပါးသုတေသန အင်စတီကျု ကဲ့သို့သော အဖွဲ့အစည်းများရှိပြီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လွတ်လပ်သော သုတေသနနှင့် လေ့ကျင့်သင်ကြားရေး အဖွဲ့အစည်းဖြစ်ကာ ၁၉၆၀တွင် တည်ထောင်ခဲ့၍ ဌာနချုပ်မှာ လာဂူးနားရှိ လော့စ်ဘာနော့စ်တွင် တည်ရှိသည်။ <ref>{{cite news |title = IRRI website: About IRRI |url = http://irri.org/about-us/our-organization |accessdate = 6 August 2019 |archivedate = 14 October 2022 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20221014011645/https://www.irri.org/about-us/our-organization }}</ref><ref name="IRRImap">{{cite news |title = International Rice Research Institute on Google maps |url = https://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=216500419896071727279.00047e4961aea61049e8c&ll=13.410994,82.792969&spn=74.853042,112.675781&source=embed}}</ref> ထိုအဖွဲ့အစည်းမှာ စပါးအမျိုးအစားသစ်များ ထုတ်လုပ်ရေးနှင့် နိုင်ငံအတွင်းရှိ လယ်သမားများ၏ ဘဝကို တိုးတက်စေရန် စပါးစိုက်ပျိုးမှု စီမံခန့်ခွဲခြင်းနည်းလမ်းများကို သုတေသနပြုလျက် ရှိသည်။ <ref>{{cite news|title=An adventure in applied science: A history of the International Rice Research Institute|url=https://books.google.com/books?id=3d-6iv9xQT0C&pg=PR13&lpg=PR13&dq=rockefeller+ford+irri+1960&source=bl&ots=JBOEJEE_A2&sig=ifmdZbpjtxKHm0GvdEIqWPjvBZY&hl=en&sa=X&ei=N8s8T87bAuuNiAeNju3nBA&redir_esc=y#v=onepage&q=rockefeller%20ford%20irri%201960&f=false|accessdate=October 5, 2014}}</ref> ===ဆက်သွယ်ရေး=== ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် ၎င်းတို့၏ ပထမဆုံး ဂြိုဟ်တုကို ၁၉၉၆တွင် ဝယ်ယူခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1370&dat=19960725&id=9mUVAAAAIBAJ&sjid=0goEAAAAIBAJ&pg=6158,3894648|title=Mabuhay acquires Indon satellite;sets new orbit|date=July 25, 1996|work=Manila Standard|accessdate=October 5, 2014}}</ref>၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ဖိလစ်ပိုင်၏ ပထမဆုံး အငယ်စား ဂြိုဟ်တုဖြစ်သည့် ဒီဝါတာ-၁ အား အမေရိကန်တို့၏ ဆိုက်ဂနပ် အာကာသယာဉ်ပေါ်တွင် တည်၍ လွှတ်တင်ခဲ့သည်။ <ref name="Diwata-1">{{cite web|url=http://www.philstar.com/headlines/2016/03/24/1566175/us-aircraft-philippiness-first-microsatellite-launched-space|title=US aircraft with Philippines's first microsatellite launched into space|last1=Ronda|first1=Rainier|date=March 24, 2016|publisher=Philstar|accessdate=March 24, 2016}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်တွင် အလွန်ခေတ်မီသော ဆယ်လူလာဖုန်း ဈေးကွက်ရှိပြီး အသုံးပြုသူ အလွန်များပြားသည်။ စာဖြင့်မက်ဆေ့ပေးပို့ ဆက်သွယ်ခြင်းမှာ လူကြိုက်များသော ဆက်သွယ်ရေး ပုံစံတစ်ခု ဖြစ်ပြီး ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် တစ်နိုင်ငံလုံး၌ တစ်နေ့လျှင် ပျမ်းမျှ မက်ဆေ့ ၁ ဘီလီယံကျော် ပို့လွှတ်ဆက်သွယ်ခဲ့ကြသည်။ မိုဘိုင်းဖုန်း အသုံးပြုသူ ၅ သန်းကျော်မှာ ၎င်းတို့၏ ဖုန်းများကို ပိုက်ဆံအိတ်ယောင် အဖြစ်သုံးစွဲကြပြီး ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများတွင် ဆယ်လူလာကွန်ယက်ပေါ်၌ ငွေကြေးအပေးအယူပြုလုပ်ရာ၌ ခေါင်းဆောင်အဖြစ် တည်ရှိသည်။<ref name="pldt" /><ref>Francisco, Rosemarie. (March 4, 2008). [https://web.archive.org/web/20080308115828/http://technology.inquirer.net/infotech/infotech/view/20080304-122775/Filipinos-sent-1-billion-text-messages-daily-in-2007 Filipinos sent 1 billion text messages daily in 2007]. ''[[The Philippine Daily Inquirer]]''. Reuters. Retrieved December 18, 2009.</ref><ref name="txt">Teves, Oliver. (October 29, 2007). [https://www.usatoday.com/tech/wireless/phones/2007-09-29-philippines-cell-phones_N.htm Cell phones double as electronic wallets in Philippines]. ''USA Today''. Associated Press. Retrieved December 11, 2009.</ref> PLDT ဟု သိကြသော ဖိလစ်ပိုင် ခရီးဝေး တယ်လီဖုန်းကုမ္ပဏီသည် တယ်လီဖုန်းဆက်သွယ်ရေး ဝန်ဆောင်မှုတွင် ဦးဆောင်ဦးရွက်အဖြစ် ရှိသည်။ ထို့ပြင် နိုင်ငံအတွင်း အကြီးဆုံး ကုမ္ပဏီတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ <ref name="pldt">[https://www.forbes.com/lists/2008/37/biz_asiafab08_PLDT-Philippine-Long-Distance-Telephone_YIW4.html "Asia's Fab 50 Companies: PLDT-Philippine Long Distance Telephone"]. ''Forbes''. September 3, 2008. Retrieved 2009-13-14.</ref><ref>[https://www.forbes.com/lists/2008/18/biz_2000global08_The-Global-2000_Counrty_10.html Special Report: The Global 2000]. (April 2, 2008). ''Forbes''. p.10. Retrieved December 14, 2009.</ref> နိုင်ငံတော် အဝေးဆက်သွယ်ရေး ကော်မရှင်သည် နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးရှိ တယ်လီဖုန်းဆက်သွယ်ရေး ဝန်ဆောင်မှုများ အတွက် ကြီးကြပ်ရေး၊ ကြားဝင်ဖြေရှင်းပေးရေး နှင့် ထိန်းချုပ်ရေးတို့အတွက် တာဝန်ရှိသော အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.ntc.gov.ph/info_lawsrulesregulations_ntcmanuals.php|title=Laws, Rules & Regulations|publisher=National Telecommunications Commission|accessdate=October 5, 2014|archivedate=25 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150425114723/http://www.ntc.gov.ph/info_lawsrulesregulations_ntcmanuals.php}}</ref>အကြမ်းမျဉ်းအားဖြင့် လှိုင်းတို ရေဒီယို စတေရှင် ၃၈၃ ခု၊ အက်ဖ်အမ် ရေဒီယိုစတေရှင် ၆၅၉၊ ရုပ်မြင်သံကြား ဌာန ၂၉၇ ခုနှင့် ကေဘယ်လ်ရုပ်မြင်သံကြားဌာန ၈၇၃ ခုတို့ ရှိကြသည်။ <ref name="ntc">{{cite web|url=http://portal.ntc.gov.ph/wps/portal/!ut/p/.cmd/cs/.ce/7_0_A/.s/7_0_C7R/_s.7_0_A/7_0_C7R |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100628041306/http://portal.ntc.gov.ph/wps/portal/%21ut/p/.cmd/cs/.ce/7_0_A/.s/7_0_C7R/_s.7_0_A/7_0_C7R |archivedate=June 28, 2010 |publisher=Republic of the Philippines. National Telecommunications Commission. |date=c. 2010 |title=Broadcast (AM, FM, TV, CATV) – Number of Broadcast and CATV Stations by Region |accessdate=January 16, 2010 |deadurl=yes |df= }}</ref>၁၉၉၄ ခု မတ်လ ၂၉ ရက်တွင် ဖိလစ်ပိုင် ခရီးဝေး တယ်လီဖုန်းကုမ္ပဏီ၏ ရောက်တာ ဝန်ဆောင်မှုသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်ရှိ စပရင့် ရောက်တာနှင့် ချိတ်ဆက်၍ တစက္ကန့်လျှင် ၆၄ ကီလိုဘစ် အမြန်နှုန်းဖြင့် အင်တာနက်သို့ ပထမဆုံး ဆက်သွယ်ရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|last=Guerrero|first=Alora Uy|url =https://ph.news.yahoo.com/timeline-philippine-internet-20th-anniversary-225454753.html|title=#20PHnet: A timeline of Philippine Internet|publisher=Yahoo|date=March 20, 2014|accessdate=October 5, 2014}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်တွင် အင်တာနက်ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ ခန့်မှန်းချက်မှာ အလွန်အမင်း ကွာဟပြီး အနိမ်ဆုံး သုံးစွဲသူ ၂.၅ သန်းမှ အများဆုံး သုံးစွဲသူ ၂၄ သန်း အထိ ခန့်မှန်းကြသည်။ <ref name="ntc2">{{cite web|url=http://portal.ntc.gov.ph/wps/portal/!ut/p/.cmd/cs/.ce/7_0_A/.s/7_0_EBH/_s.7_0_A/7_0_EBH |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090125092934/http://portal.ntc.gov.ph/wps/portal/%21ut/p/.cmd/cs/.ce/7_0_A/.s/7_0_EBH/_s.7_0_A/7_0_EBH |archivedate=January 25, 2009 |publisher=Republic of the Philippines. National Telecommunications Commission. |date=c. 2010 |title=Internet Service Providers – Internet Service |accessdate=January 16, 2010 |deadurl=yes |df= }}</ref><ref>Internet World Stats. (2009). [http://www.internetworldstats.com/asia/ph.htm Philippines: Internet Usage Stats and Marketing Report] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727141229/http://www.internetworldstats.com/asia/ph.htm |date=July 27, 2011 }}. Miniwatts Marketing Group. Retrieved January 22, 2009.</ref>လူမှုကွန်ယက် အသုံးပြုခြင်းနှင့် ဗွီဒီယိုကြည့်ခြင်းတို့မှာ အသုံးအများဆုံး အင်တာနက်သုံးစွဲမှု ပုံစံများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name=Capital>{{cite web|author=Liao, Jerry|title=The Philippines – Social Networking Capital of the World|url=http://asia.cnet.com/blogs/infochat/post.htm?id=63003580|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080516034328/http://asia.cnet.com/blogs/infochat/post.htm?id=63003580|archivedate=May 16, 2008|publisher=Cnet Asia|date=May 9, 2008|accessdate=November 8, 2009}}</ref>ဖိလစ်ပိုင်၏ လူဦးရေသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိပ်ဆုံး အင်တာနက် အသုံးပြုသူများ ဖြစ်သည်။<ref>Kate Lamb,[https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/01/world-internet-usage-index-philippines-10-hours-a-day "Philippines tops world internet usage index with an average 10 hours a day"],"The Guardian",1 February 2019</ref> ===ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း=== [[File:Big lagoon entrance, Miniloc island - panoramio.jpg|thumb|ပလာဝယ် အယ်လ်နီဒိုရှိ ထုံးကျောက် တောင်စွန်းများ]] ခရီးသွားလုပ်ငန်းနှင့် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းသည် ဖိလစ်ပိုင်စီးပွားရေး အတွက် အဓိက ပံ့ပိုးပေးသော ကဏ္ဍဖြစ်ပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဖိလစ်ပိုင် ဂျီဒီပီ၏ ၇.၁% အား ထောက်ပံ့ပေးကာ<ref>{{cite web |url=http://knoema.com/atlas/Philippines/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Total-Contribution-to-GDP-percent-share|title=Philippines – Travel & Tourism Total Contribution to GDP – Travel & Tourism Total Contribution to GDP – % share|accessdate=September 19, 2014}}</ref> စုစုပေါင်း အလုပ်အကိုင် ၁,၂၂၆,၅၀၀ ခု ဖန်တီးပေးပြီး စုစုပေါင်း အလုပ်အကိုင်၏ ၃.၂ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/353267/economy/business/travel-and-tourism-to-contribute-p490b-or-3-8-to-2014-phl-output-says-council|title=Travel and tourism to contribute P490B or 3.8% to 2014 PHL output, says council|publisher=GMA News and Current Affairs|date=March 19, 2014|accessdate=September 19, 2014}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလမှ ဇွန်လအထိ နိုင်ငံတကာ ဧည့်သည် ၂,၄၃၃,၄၂၈ ဦး ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ယခင် ၂၀၁၃ ခုနှစ်နှင့် ယှဉ်ပါက ၂.၂၂% ပိုမိုများပြားလာခဲ့သည်။ တောင်ကိုရီးယား၊ တရုတ် နှင့် ဂျပန်တို့မျ လာရောက်သူ ၅၈.၇၈% ရှိပြီး အမေရိကန် များမှာ ၁၉.၂၈% ရှိကာ ဥရောပမှလာရောက်သူမှာ ၁၀.၆၄% ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.tourism.gov.ph/Pages/IndustryPerformance.aspx|title=International Tourist Arrivals and Receipts for January to June 2014|accessdate=September 19, 2014|archivedate=7 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141007152054/http://www.tourism.gov.ph/Pages/IndustryPerformance.aspx}}</ref> ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းဌာနသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း စီမံခန့်ခွဲရေး နှင့် မြှင့်တင်ရေး အတွက် တာဝန်ရှိသည်။ နိုင်ငံ၏ ကြွယ်ဝသော ဇီဝမျိုးကွဲများသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများကို ဆွဲဆောင်ရာ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ကမ်းခြေများ၊ တောင်ကုန်းများ၊ မိုးသစ်တောများ၊ ကျွန်းများ နှင့် ရေငုပ်ရာနေရာများမှာ လူကြိုက်များ ရေပန်းအစားဆုံး ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများ လာရောက်ရာ နေရာများ ဖြစ်သည်။ ကျွန်းစုများအတွင်း ကျွန်းပေါင်း ၇,၅၀၀ မျှ ရှိပြီး ဖိလစ်ပိုင်တွင် ကမ်းခြေများ၊ လှိုဏ်ဂူများ နှင့် အခြား ကျောက်ပုံသဏ္ဍန်များ အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ ဘိုရာကေးတွင် မျက်စိကျိန်းလောက်အောင် ဖြူဖွေးသော သဲသောင်ကမ်းခြေများ ရှိပြီး ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် Travel + Leisure မှ ကမ္ဘာ့အကောင်းဆုံးကျွန်းအဖြစ် သတ်မှတ်ဖော်ပြခဲ့သည်။ <ref name="mb.com.ph">{{cite news|url=http://www.mb.com.ph/articles/365540/boracay-2012-world-s-best-island||archiveurl=https://web.archive.org/web/20120715024241/http://www.mb.com.ph/articles/365540/boracay-2012-world-s-best-island|archivedate=July 15, 2012|title=Boracay 2012 World's Best Island|date=July 11, 2012}}</ref> အခြားထင်ရှားသော နေရာများမှာ အီဖူဂေါင်းရှိ ဘာနာဝီ ဆန်စပါးခင်းများ၊ အီလိုကော့စ် ဆာ ရှိ ဗီဂန်သမိုင်းဝင်မြို့၊ ဘိုဟိုးရှိ ချော့ကလက်တောင်ကုန်းများ၊ စီဘူးရှိ မဂျဲလင် ဖြတ်သန်းရာနေရာ နှင့် ဗီဆာယားရှိ တူဘာတာဟား သန္တာကျောက်တန်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင်သည် နိုင်ငံခြားသားများအတွက် အငြိမ်းစားယူရာတွင် နေထိုင်ရန် အတွက် ကြိုက်နှစ်သက်ကြသော နေရာတစ်ခု ဖြစ်ပြီး တစ်နှစ်လုံး ပူနွေးသော ရာသီဥတုရှိခြင်း၊ ကမ်းခြေများနှင့် လူနေမှုစရိတ် ဈေးပေါခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ <ref>[https://www.wsj.com/articles/best-places-to-retire-abroad-the-philippines-1432827258 Best Place to Retire], Wall Street Journal</ref> ===ရေပေးဝေရေး နှင့် စည်ပင်သာယာရေး=== [[File:Ambuklao Dam captured by Mitchell Yumul.jpeg|thumb|ဘန်းဂွက်၊ ဘိုကော့တွင် ရှိသော အမ်ဘူကလောင်းဆည်]] ဖိလစ်ပိုင်အစိုးရ၏ အောင်မြင်မှုများထဲတွင် လူအများ ပိုမိုကောင်းမွန်သည့် ရေအရင်းအမြစ်ကို ရရှိလာနိုင်ခြင်းပါဝင်ပြီး ၂၀၁၀တွင် ၉၂% အထိ ရရှိခဲ့သည်။ မြို့ငယ်များနှင့် အလတ်စားမြို့များတွင် ဘဏ္ဍာရေးအခြေအနေအားဖြင့် ရေရှည်တည်တံ့နိုင်သော ရေပေးရေး ဝန်ဆောင်မှု အဖွဲ့များကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော် အေဂျင်စီ (ဒေသဆိုင်ရာ ရေသုံးစွဲရေး စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့) မှ ရေရှည်အနေနှင့် ဆက်တိုက် ပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။ မနီလာတွင် ရရှိနိုင်မှု တိုးတက်ခြင်း၊ ဝန်ဆောင်မှု အရည်အသွေး နှင့် လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းတို့ကြောင့် ၁၉၉၇ တွင် ဂုဏ်ရည်မြင့်မားသော ရေနှင့် သက်ဆိုင်သည့် ဆုနှစ်ခု ရရှိခဲ့သည်။<ref name="Asian Development Bank 2007">{{cite journal|author = Asian Development Bank|author2 = Asia-Pacific Water Forum|title = Country Paper Philippines. Asian Water Development Outlook 2007|journal = |volume = |issue = |pages = |year = 2007|url = http://www.adb.org/publications/asian-water-development-outlook-2007|doi = |issn = |isbn = |id = }}, p. 12</ref> စိန်ခေါ်မှုများထဲတွင် ရေနှင့် မိလ္လာစနစ်အား ရရှိရန် ခက်ခဲခြင်း၊ ရေအရင်းအမြစ်များတွင် ညစ်ညမ်းမှု အလွန်များပြားခြင်း၊ သောက်ရေ၏ အရည်အသွေးမှာ ညံ့ဖျင်းခြင်း နှင့် ဝန်ဆောင်မှု အရည်အသွေး ညံ့ဖျင်းခြင်း၊ နိုင်ငံတော်အဆင့်တွင် အေဂျင်စီအများအပြားကြား အုပ်ချုပ်ရေး အစိတ်အပိုင်းများ အစိတ်စိတ် အမြွှာမြွှာကွဲပြားနေခြင်း၊ ဒေသဆိုင်ရာအဆင့်တွင် ဝန်ဆောင်မှုပေးသူ အသေးစားလေးများ အများအပြားကြားတွင် ဝန်ဆောင်မှုများ အစိတ်စိတ်အမြွှာမြွှာကွဲပြားနေခြင်း တို့ဖြစ်သည်။<ref name="Asian Development Bank 2007" /> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ နှင့် ယူနီဆက်ဖ် တို့၏ ရေပေးဝေရေးနှင့် မိလ္လာအတွက် ပူးပေါင်း စောင့်ကြည့်ရေး အစီအစဉ်မှ အစီရင်ခံသည်မှာ ၇၄% သော လူဦးရေတွင် ရေနှင့် မိလ္လာစနစ်အတွက် ရရှိနိုင်မှု တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ကောင်းမွန်သော တိုးတက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ .<ref name=":0">Joint Monitoring Programme for Water Supply and Sanitation (JMP) (2015). [https://web.archive.org/web/20140418142528/http://www.wssinfo.org/documents/ 25 years Progress on Sanitation and Drinking Water – 2015 Update and MDG Assessment]. UNICEF and World Health Organization Joint Monitoring Programme for Water Supply and Sanitation (JMP), New York, Geneva, p. 68 ({{ISBN|978-92-4-150914-5}})</ref> ရေနှင့်မိလ္လာစနစ်အတွက် ရရှိသုံးစွဲနိုင်မှု တိုးတက်ခြင်းမှာ မြို့ပြနှင့် ကျေးလက်လူဦးရေ အတွက် အတူတူ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။<ref name=":0" /> == လူဦးရေပျံ့နှံ့ နေထိုင်မှု == [[File:Philippines Population Density Map.svg|thumb|၂၀၀၉ ခုနှစ် ခရိုင်တစ်ခုချင်းစီတွင် စတုရန်းကီလိုမီတာအလိုက် လူဦးရေ သိပ်သည်းမှု]] {|class="wikitable" style="float: right; margin-left: 10px" ! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;"|လူဦးရေ{{UN_Population|ref}} |- ! style="background:#cfb;"|ခုနှစ် ! style="background:#cfb;"|သန်းပေါင်း |- |style="text-align:left;"|၁၉၅၀||style="text-align:right;"|၁၈.၆ |- |style="text-align:left;"|၂၀၀၀||style="text-align:right;"|၇၈.၀ |- |style="text-align:left;"|{{UN_Population|Year}} ||style="text-align:right;"|{{#expr:{{formatnum:{{UN_Population|Philippines}}|R}}/1e6 round 1}} |} ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၁၉၉၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အတွင်းတွင် အကြမ်းမျဉ်းအားဖြင့် ၂၈ သန်း တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ထိုအချိန်အတွင်း ၄၅% တိုးတက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name=IEApop2011>[https://web.archive.org/web/20091012151137/http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS CO2 Emissions from Fuel Combustion] Population 1971–2008 ([http://iea.org/co2highlights/co2highlights.pdf pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106205757/http://iea.org/co2highlights/co2highlights.pdf |date=January 6, 2012 }} page 86); page 86 of the pdf, IEA (OECD/ World Bank) (original population ref OECD/ World Bank e.g. in IEA Key World Energy Statistics 2010 page 57) (archived from [http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111021013446/http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS |date=21 October 2011 }} on October 12, 2009)</ref> ပထမဆုံး ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေစာရင်း ကောက်ယူမှုကို ၁၈၇၇ တွင် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး စာရင်းရရှိထားသော လူဦးရေမှာ ၅,၅၆၇,၆၈၅ ဦး ဖြစ်သည်။<ref>Republic of the Philippines. National Statistical Coordination Board. [http://www.nscb.gov.ph/secstat/d_popn.asp Population of the Philippines Census Years 1799 to 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704171010/http://www.nscb.gov.ph/secstat/d_popn.asp |date=July 4, 2012 }}. Retrieved December 11, 2009.</ref> လူဦးရေ၏ တစ်ဝက်ခန့်သည် လူဇွန်းကျွန်းပေါ်တွင် နေထိုင်သည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ၁၉၉၅ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်အတွင်း လူဦးရေတိုးနှုန်းသည် ၃.၂၁% မျှ ရှိခဲ့ပြီး ၂၀၀၅-၂၀၁၀ ကာလ အတွင်းတွင် ၁.၉၅% သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့ပြီး အငြင်းပွားစရာ ကိစ္စတစ်ခု အဖြစ် ဆက်လက်ရှိနေသည်။ <ref name=Officialpop>{{cite web|url = https://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2008/pr0830tx.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120910051344/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2008/pr0830tx.html |archivedate = September 10, 2012 |title = Official population count reveals |author = Philippine Statistics Authority |year = 2008 |accessdate = April 17, 2008}}</ref><ref name=gma>{{cite web|url = http://www.gmanews.tv/100days/story/202186/bishops-threaten-civil-disobedience-over-rh-bill |date = September 29, 2010 |title = Bishops threaten civil disobedience over RH bill |publisher = GMA News |accessdate = October 16, 2010 |deadurl = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110221140718/http://www.gmanews.tv/100days/story/202186/bishops-threaten-civil-disobedience-over-rh-bill |archivedate = February 21, 2011}}</ref> လူဦးရေ၏ မီဒီယံ အသက်အပိုင်းအခြားမှာ ၂၂.၇ နှစ်ဖြစ်ပြီး ၆၀.၉% သော လူဦးရေမှာ ၁၅ နှစ်မှ ၆၄ နှစ်အတွင်းတွင် ရှိသည်။ <ref name=CIAfactbook /> နေထိုင်မှုသက်တမ်းမှာ ၆၉.၄ နှစ် ဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးမှာ ၇၃.၁နှစ် ဖြစ်ကာ အမျိုးသားမှာ ၆၅.၉ နှစ် ဖြစ်သည်။<ref name="worldfactbook1">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2102.html |title=Field Listing :: Life expectancy at birth |publisher=Central Intelligence Agency |location=Washington, DC |accessdate=April 19, 2018 |archivedate=28 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528191952/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2102.html }}</ref> ဆင်းရဲမွဲတေမှုမှာ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ၂၅.၂% မှ ၂၀၁၅ တွင် ၂၁.၆% သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ <ref name= phpovertyincidence>Republic of the Philippines. National Statistics Office. [http://psa.gov.ph/poverty-press-releases ''Poverty Incidence'']</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးဥပဒေများ ဖြေလျှော့ချပြီးနောက် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးမှ မွေးဖွားသော နေထိုင်သူများမှာ သိသာစွာ တိုးပွားလာခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ခန့်မှန်းထားသည်မှာ <ref>Asis, Maruja M.B. (January 2006). "[http://www.migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?ID=364 The Philippines' Culture of Migration]". ''Migration Information Source''. Migration Policy Institute. Retrieved December 14, 2009.</ref><ref name="Census2007 offilipinos">{{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&-context=ip&-reg=ACS_2007_1YR_G00_S0201:038;ACS_2007_1YR_G00_S0201PR:038;ACS_2007_1YR_G00_S0201T:038;ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR:038&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201PR&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201T&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-tree_id=306&-redoLog=false&-geo_id=01000US&-geo_id=NBSP&-search_results=16000US3651000&-format=&-_lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107055111/http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&-context=ip&-reg=ACS_2007_1YR_G00_S0201%3A038%3BACS_2007_1YR_G00_S0201PR%3A038%3BACS_2007_1YR_G00_S0201T%3A038%3BACS_2007_1YR_G00_S0201TPR%3A038&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201PR&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201T&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-tree_id=306&-redoLog=false&-geo_id=01000US&-geo_id=NBSP&-search_results=16000US3651000&-format=&-_lang=en |archivedate=January 7, 2012 |publisher=United States Census Bureau |title=Selected Population Profile in the United States: Filipino alone or in any combination |accessdate=February 1, 2009 |deadurl=yes |df= }} The U.S. Census Bureau 2007 American Community Survey counted 3,053,179 Filipinos; 2,445,126 native and naturalized citizens, 608,053 of whom were not U.S. citizens.</ref>နိုင်ငံရပ်ခြားတွင် နေထိုင်သော ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုး ၁၂ သန်းမျှ ရှိသည်။<ref>[http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=801091&publicationSubCategoryId=63 Global Pinoys to rally at Chinese consulates – The Philippine Star » News » Headlines] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603143604/http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=801091&publicationSubCategoryId=63 |date=June 3, 2016 }}. The Philippine Star (April 27, 2012). Retrieved on July 4, 2012.</ref> တရားဝင်လူဦးရေ ရေတွက်မှုအရ ဖိလစ်ပိုင်၏ လူဦးရေသည် ၂၀၁၄ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင် ၂၇ ရက် ညသန်းခေါင်တွင် သန်း ၁၀၀ ပြည့်ခဲ့ပြီး လူဦးရေ သန်း ၁၀၀ ပြည့်သော ၁၂ နိုင်ငံမြောက် နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.rappler.com/nation/64465-100-millionth-filipino-born|title=Philippine population officially hits 100 million|accessdate=7 August 2019|archivedate=7 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190807061007/https://www.rappler.com/nation/64465-100-millionth-filipino-born}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်၏ လူဦးရေသည် ၂၀၁၈ ခုနှစ် တလျှောက်လုံးတွင် တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ၂၀၁၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၃၁ ရက်တွင် ၁၀၇,၁၉၀,၀၈၁ ဦးသို့ ရောက်ရှိလာနိုင်ပြီး လူဦးရေ ကော်မရှင်မှ ၂၀၁၅ ခုနှစ် နောက်ဆုံး လူဦးရေစာရင်း ပေါ်တွင် အခြေခံပြီး ခန့်မှန်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Philippines Estimated 2018 Population">{{cite news|last1=N/A|first1=N/A|title=107 MILLION FILIPINOS BY END-2018|url=http://www.popcom.gov.ph/10-press-releases/578-107-million-filipinos-by-end-2018|accessdate=January 4, 2018|agency=107 MILLION FILIPINOS BY END-2018|publisher=POPCOM|ref=http://www.popcom.gov.ph/10-press-releases/578-107-million-filipinos-by-end-2018|archivedate=9 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180809001754/http://www.popcom.gov.ph/10-press-releases/578-107-million-filipinos-by-end-2018}}</ref> ===မြို့ကြီးများ=== မက်ထရို မနီလာ သည် ဖိလစ်ပိုင်ရှိ မက်ထရိုပိုလစ်တန်ဒေသ အဖြစ်သတ်မှတ်ထားသော နေရာ ၃ခုတွင် လူဦးရေ အများဆုံး ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၈ ခုနှစ်၌ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဋ္ဌမမြောက် လူဦးရေအများဆုံး မက်ထရိုပိုလစ်တန်ဒေသ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ လူဦးရေ ၁၂,၈၇၇,၂၅၃ ဦး ရှိပြီး တစ်နိုင်ငံလုံး လူဦးရေ၏ ၁၃% မျှ ရှိသည်။ <ref name="phcensus">{{cite web |url=https://psa.gov.ph/content/urban-population-philippines-results-2015-census-population|title=Urban Population in the Philippines (Results of the 2015 Census of Population)|publisher=Philippine Statistics Authority |date=March 21, 2019|accessdate=March 31, 2019}}</ref> ဘူလာကန်း၊ကာဗိုက်၊ လာဂူးနား နှင့် ရိုင်ဇယ် အစရှိသော အနီးအနားခရိုင်များရှိ ဆင်ခြေဖုံးများကိုပါ ထည့်တွက်မည်ဆိုပါက ဂရိတ်တား မနီလာဒေသ၏ လူဦးရေမှာ ၂၄,၆၅၀,၀၀၀ ဦးမျှ ရှိသည်။ <ref name="phcensus" /><ref name="demographia">Demographia. (July 2010). [http://www.demographia.com/db-worldua.pdf ''Demographia World Urban Areas (World Agglomerations) Population & Projections''] (Edition 6.1). Retrieved March 29, 2011.</ref><ref name="demog14th">Urban agglomeration only: {{cite web|title=Demographia World Urban Areas, 14th Annual Edition|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|archivedate=3 May 2018|date=April 2018}}</ref> နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးတွင် မြို့ပြလူနေထိုင်မှုနှုန်းမှာ ၅၁.၂% ရှိသည်။<ref name="phcensus" /> မက်ထရိုမနီလာ၏ စုစုပေါင်းဒေသထုတ်ကုန်မှာ ၂၀၀၉ ခုနှစ် စာရင်းအရ ဖိလစ်ပိုင်ပီဆို ၄၆၈,၄ ဘီလီယံ (၁၉၈၅ ခုနှစ် ဈေးနှုန်းဖြင့်) ရှိပြီး တစ်နိုင်ငံလုံး ဂျီဒီပီ၏ ၃၃% မျှ ရှိသည်။ <ref name=NSCB>Republic of the Philippines. National Statistical Coordination Board. (July 2009). [http://www.nscb.gov.ph/grdp/2008/2008conlev.asp ''2008 Gross Regional Domestic Product – Levels of GRDP''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114091753/http://www.nscb.gov.ph/grdp/2008/2008conlev.asp |date=November 14, 2011 }}. Retrieved April 4, 2010.</ref> ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် မနီလာသည် တကမ္ဘာလုံး၌ အချမ်းသာဆုံး မြို့ပြစုစည်းမှု အဆင့် ၂၈ ရှိပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ဒုတိယ ဖြစ်သည်။ <ref name="pwc">{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562|author=Hawksworth, John|author2=Thomas Hoehn|author3=Anmol Tiwari|last-author-amp=yes |title=Global City GDP Rankings 2008–2025 |website=UK Economic Outlook November 2009 |page=20 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=November 20, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531000745/http://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562|archivedate=May 31, 2013}}</ref> {{ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး မြို့ကြီးများ}} ===လူမျိုးများ=== [[File:Peoples of the Philippines en.svg|thumb|ခရိုင်အလိုက် များပြားသော လူမျိုးများ]] ၂၀၀၀ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်းအရ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးများ၏ ၂၈.၁% မှာ တာဂါးလော့၊ ၁၃.၁% မှာ စီဘွာနို၊ ၉% မှာ အီလိုကာနို၊ ၇.၆ % မှာ ဗီဆာယန်း {{small|(စီဘွာနို၊ ဟီလီဂိုင်နွန် နှင့် ဝါရေးတို့မပါ)}} ၊ ၇.၅% မှာ ဟီလီဂိုင်နွန်၊ ၆% မှာ ဘိုင်ကော၊ ၃.၄% မှာ ဝါရေး နှင့် ၂၅.၃% မှာ အခြားလူမျိုးများ ဖြစ်ကြပြီး<ref name=CIAfactbook /><ref name=PIF2009>{{Cite book|url = https://www.census.gov.ph/data/publications/pif_2009.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120711135118/http://www.census.gov.ph/data/publications/pif_2009.pdf |archivedate = July 11, 2012 |title = The Philippines in Figures 2009 |author = Philippine Statistics Authority |year = 2009 |issn = 1655-2539 |accessdate = December 23, 2009}}</ref> ၎င်းတို့ကို ထပ်မံ၍ ပိုမိုကွဲပြားသော လူမျိုးမဟုတ်သည့် အစုများ အနေနှင့် မိုရို၊ ကာပမ်ပါဂန်၊ ပန်ဂါးဆီနန်း၊ အီဗာနက် နှင့် အိုင်ဗာတန် ဟူ၍ ခွဲခြားနိုင်သည်။<ref>"[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/456399/Philippines Philippines]". (2009). In ''Encyclopædia Britannica''. Retrieved December 18, 2009 from Encyclopædia Britannica Online.</ref> ထို့ပြင် ရှေးရိုးနေ လူမျိုးစုများဖြစ်သည့် အီဂိုရော့၊ လူမက်၊ မိန်းဂျန်း၊ ဘာဂျောင်း နှင့် ပလာဝမ်တို့လည်း ရှိသည်။<ref name="Ethnol" /> ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးများသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ဘာသာဗေဒဖြင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပါက အော်စထရိုနီးရှန်း နှင့် မလာယိုပိုလီနီးရှန်း စကားပြောသော အာရှလူမျိုးအချို့တွင် ပါဝင်သည်။ <ref name="Ethnol" /> ယုံကြည်ထားကြသည်မှာ လွန်ခဲ့သောနှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာက အော်စထရိုနီးရှန်း စကားပြောသော ထိုင်ဝမ်ရှေးဦးနေလူမျိုးများသည် ဖိလစ်ပိုင်သို့ ထိုင်ဝမ်မှ ပြောင်းရွှေ့လာပြီး ၎င်းတို့နှင့်အတူ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး နှင့် ပင်လယ်သမုဒ္ဒရာ ရွက်လွှင့်ခြင်းနှင့် ဆက်စပ်သော ဗဟုသုတများ ပါလာခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတွင် ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းများ၌ ရှေးဦးနေထိုင်သော နယ်ဂရီတိုလူမျိုးများနေရာတွင် အစားထိုး ဝင်ရောက်လာကြသည်။<ref name=AJHG>{{cite journal |url=http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511201051/http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf |archivedate=May 11, 2011 |author=Capelli |title=A Predominantly Indigenous Paternal Heritage for the Austronesian-Speaking Peoples of Insular South Asia and Oceania |journal=American Journal of Human Genetics |volume=68 |issue=2 |pages=432–443 |year=2001 |accessdate=December 18, 2009 |doi=10.1086/318205 |pmid=11170891 |pmc=1235276 |author2=Christian |author3=James F. Wilson |author4=Martin Richards |author5=Michael P.H. Stumpf |author6=Fiona Gratrix |author7=Stephen Oppenheimer |author8=Peter Underhill |last9=Ko |first9=Tsang-Ming }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf |access-date=7 August 2019 |archive-date=19 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080219001029/http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf |accessdate=7 August 2019 |archivedate=19 February 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080219001029/http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf }}</ref> နယ်ဂရီတိုလူမျိုးများ ဖြစ်ကြသော အီတာ နှင့် အာတီတို့သည် ကျွန်းများတွင် အစောဆုံးနေထိုင်သူများ ဖြစ်မည်ဟု ယူဆကြသည်။ <ref name=Negritos>Dolan, Ronald E. (Ed.). (1991). [http://countrystudies.us/philippines/35.htm "Ethnicity, Regionalism, and Language"]. [http://countrystudies.us/philippines/ ''Philippines: A Country Study'']. Washington: GPO for the Library of Congress. Retrieved April 8, 2010 from [http://countrystudies.us/ Country Studies US Website].</ref>ထိုလူနည်းစု ရှေးဦးနေထိုင်သူ နယ်ဂရီတိုများမှာ အော်စထရာလွိုက် အနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြပြီး ပထမဆုံး လူတို့ အာဖရိကမှ ဩစတြေးလျသို့ ပြောင်းရွှေ့ရာတွင် ကျန်နေရစ်ခဲ့သူများ ဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်ရှေးဦးနေ လူမျိုးများသည် ပါပူအာလူမျိုးများ၊ မီလာနီးရှန်းလူမျိုးများ နှင့် ဩစတြေးလျ ရှေးဦးနေ လူမျိုးများနှင့် အတူ ၎င်းတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇထဲတွင် ဒယ်နီဆိုဗန်ခေါ် ရှေးဦးလူတို့၏ ဗီဇများ သိသိသာသာ ပါဝင်နေကြသည်။<ref>https://www.gmanetwork.com/news/scitech/science/272046/extinct-humanoid-species-may-have-lived-in-phl/story/ Extinct humanoid species may have lived in PHL, Published August 31, 2012 3:48pm</ref> အနောက်နှင့် အရှေ့တို့ လမ်းဖြတ်ရာတွင် ရှိသောကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်သည် တရုတ်၊စပိန်၊ မက္ကဆီကို၊ ပီရူး၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ အိန္ဒိယ၊ တောင်ကိုရီးယားနှင့် ဂျပန်အစရှိသည့် အမျိုးမျိုးကွဲပြားသော နိုင်ငံများမှ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ၏ အခြေချရာလည်း ဖြစ်သည်။ တရုတ်များမှာ အများအားဖြင့် တရုတ်ပြည် [[ဖူကျန့်ပြည်နယ်]] မှ ၁၈၉၈ နောက်ပိုင်း ရွှေ့ပြောင်းလာကြသူများ ဖြစ်ကြပြီး ၂ သန်းခန့်ရှိကာ ၂၇% မျှသော ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးတို့တွင် တစိတ်တပိုင်း တရုတ်သွေးပါမည်ဟု ယူဆရပြီး<ref>{{cite web|url=http://library.wur.nl/WebQuery/clc/587677 |title=Sangley, Intsik und Sino : die chinesische Haendlerminoritaet in den Philippine}}</ref><ref>{{cite web |url=http://summit.sfu.ca/system/files/iritems1/6689/b1744892x.pdf |title=The ethnic Chinese variable in domestic and foreign policies in Malaysia and Indonesia |accessdate=April 23, 2012 |archive-date=1 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181101131721/http://summit.sfu.ca/system/files/iritems1/6689/b1744892x.pdf }}</ref><ref>{{cite journal| pmc=4757630 | pmid=26781090 | doi=10.1007/s00439-015-1620-z | volume=135 | issue=3 | title=Resolving the ancestry of Austronesian-speaking populations | year=2016 | journal=Hum Genet | pages=309–26 | last1 = Soares | first1 = PA | last2 = Trejaut | first2 = JA | last3 = Rito | first3 = T | last4 = Cavadas | first4 = B | last5 = Hill | first5 = C | last6 = Eng | first6 = KK | last7 = Mormina | first7 = M | last8 = Brandão | first8 = A | last9 = Fraser | first9 = RM | last10 = Wang | first10 = TY | last11 = Loo | first11 = JH | last12 = Snell | first12 = C | last13 = Ko | first13 = TM | last14 = Amorim | first14 = A | last15 = Pala | first15 = M | last16 = Macaulay | first16 = V | last17 = Bulbeck | first17 = D | last18 = Wilson | first18 = JF | last19 = Gusmão | first19 = L | last20 = Pereira | first20 = L | last21 = Oppenheimer | first21 = S | last22 = Lin | first22 = M | last23 = Richards | first23 = MB}} The final component (dark blue in Fig. 3b) has a high frequency in South China (Fig. 2b) and is also seen in Taiwan at ~25–30 %, '''in the Philippines at ~20–30 %''' (except in one location which is almost zero) and across Indonesia/Malaysia at 1–10 %, declining overall from Taiwan within Austronesian-speaking populations.</ref> ကိုလိုနီခေတ် မတိုင်မီနှင့် ကိုလိုနီခေတ် တရုတ်များထံမှ သွေးနှောခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>"[https://web.archive.org/web/20090826194926/http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/23/content_11930729.htm Chinese lunar new year might become national holiday in Philippines too]". ''Xinhua News'' (August 23, 2009). (archived from [http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/23/content_11930729.htm the original] on August 26, 2009)</ref> အဓိကမြို့များနှင့် မြို့ပြဒေသများတွင် လူမျိုးစုမတူသော လူ အချင်းချင်း လက်ထပ်ကြသည်မှာ ထင်ရှားစွာ ရှိသည်။<ref>[http://www.food-links.com/countries/philippines/philippines.php Filipino Food and Culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141231180144/http://www.food-links.com/countries/philippines/philippines.php |date=31 December 2014 }}. Food-links.com. Retrieved on July 4, 2012. * [http://www.futurescopes.com/indian-dating/2084/indian-dating-and-matchmaking-philippines-indian-matrimonials Indian Dating and Matchmaking in Philippines – Indian Matrimonials] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017150050/http://futurescopes.com/indian-dating/2084/indian-dating-and-matchmaking-philippines-indian-matrimonials |date=October 17, 2012 }}. Futurescopes.com (January 3, 2011). Retrieved on July 4, 2012. * [http://www.philippinecountry.com/filipino_foods.html Filipino Foods]. Philippinecountry.com. Retrieved on July 4, 2012. * [http://newsinfo.inquirer.net/10434/ancient-japanese-pottery-in-boljoon-town Ancient Japanese pottery in Boljoon town |Inquirer News]. Newsinfo.inquirer.net (May 30, 2011). Retrieved on July 4, 2012. * [http://asiapacificuniverse.com/pkm/tech.htm Philippines History, Culture, Civilization and Technology, Filipino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110817073439/http://asiapacificuniverse.com/pkm/tech.htm |date=17 August 2011 }}. Asiapacificuniverse.com. Retrieved on July 4, 2012.</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ဖိလစ်ပိုင်၌ မက္ကဆီကန် လူမျိုးများမှ ဆင်းသက်သူ ၁.၇သန်း ရှိသည်။ <ref>{{Cite web |title=Forum du Mexique. |url=http://forum.mexique-fr.com/index.php |access-date=7 August 2019 |archive-date=7 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807140049/http://forum.mexique-fr.com/index.php }}</ref> ထို့ပြင် စပိန်တို့ ဒေသခံတို့နှင့် ရောနှောခဲ့သည် လူဇွန်းရှိ လူဦးရေ၏ သုံးပုံတစ်ပုံ အပြင် ဗီဆာယားရှိ ရှေးခေတ်ဒေသများ (မက္ကဆီကန်လူမျိုးတို့ တည်ထောင်ခဲ့သည်။) <ref>{{cite web | url = http://www.philippine-history.org/spanish-expeditions.htm | title = Spanish Expeditions to the Philippines | publisher = PHILIPPINE-HISTORY.ORG | date = 2005 }}</ref> နှင့် ဇမ်ဘိုရမ်းဂါးစီးတီး (ပီရူးတို့ ကိုလိုနီပြုခဲ့သည်။) <ref>[http://www.zamboanga.com/html/history_1634_moro_attacks.htm "Second Book of the Second Part of the Conquests of the Filipinas Islands, and Chronicle of the Religious of Our Father, St. Augustine"] (Zamboanga City History) "He (Governor Don Sebastían Hurtado de Corcuera) brought a great reënforcements of soldiers, many of them from [[Peru]], as he made his voyage to [[Acapulco]] from that kingdom."</ref> သို့မဟုတ် ဖိလစ်ပိုင် လူဦးရေ၏ ၁၃.၃၃ % သည် စပိန်သွေး ပါကြပြီး အမေရိကတိုက် စပိန်တို့ထံမှ ဖြစ်သလို <ref>"In 1637 the military force maintained in the islands consisted of one thousand seven hundred and two Spaniards and one hundred and forty Indians." ~''Memorial de D. Juan Grau y Monfalcon, Procurador General de las Islas Filipinas, Docs. Inéditos del Archivo de Indias, vi, p. 425.'' "In 1787 ''the garrison at Manila consisted of one regiment of Mexicans comprising one thousand three hundred men, two artillery companies of eighty men each, three cavalry companies of fifty men each.''" ''La Pérouse, ii, p. 368.''</ref> စပိန်နိုင်ငံမှလည်း ပါဝင်သည်။<ref>Jagor, Fëdor, et al. (1870). [http://www.authorama.com/former-philippines-b-8.html ''The Former Philippines thru Foreign Eyes'']</ref>လတ်တလော မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာမှုများက ထိုသို့ ဥရောပသွေးပါခြင်း <ref>{{cite journal |url=http://www.genetics.org/content/early/2015/06/18/genetics.115.178616.full.pdf+html |publisher= Institute for Human Genetics, University of California San Francisco |title= Self-identified East Asian nationalities correlated with genetic clustering, consistent with extensive endogamy. Individuals of mixed East Asian-European genetic ancestry were easily identified; we also observed a modest amount of European genetic ancestry in individuals self-identified as Filipinos|journal= Genetics Online|year=2015|volume= |page=1}}</ref><ref>[http://www6.appliedbiosystems.com/yfilerdatabase/ With a sample population of 105 Filipinos, the company of ''Applied Biosystems'', analysed the Y-DNA of average Filipinos and it is discovered that about 13.33% of the samples have the Y-DNA Haplotype "R1b", which is most common in Western Europe and had spread to the Philippines via Spanish colonists.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525082812/http://www6.appliedbiosystems.com/yfilerdatabase/ |date=25 May 2017 }}</ref> နှင့် အမေရိကရှိ စပိန်တို့ သွေးပါခြင်း <ref>{{cite web|url=https://genographic.nationalgeographic.com/reference-populations-next-gen/|title=Reference Populations|publisher=Geno 2.0 Next Generation|access-date=8 August 2019|archive-date=7 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160407092418/https://genographic.nationalgeographic.com/reference-populations-next-gen/|url-status=dead}}</ref> ကို ခိုင်မာကြောင်း ထောက်ခံထားသည်။ ပီရူးနှင့် မက္ကဆီကိုမှ ပြောင်းရွှေ့လာသူတို့ကိုယ်တိုင် လူမျိုးတစ်မျိုးတည်း သွေးစစ်စစ် မဟုတ်ဘဲ သူတို့ကိုယ်တိုင် မက်စတီဇိုများ နှင့် မူလတ်တိုများ နှင့် သွေးနှောပြီး ဖြစ်နေသည်။ <ref name="ReferenceC"/> ထို့ပြင် အမေရိက ရှေးဦးနေ လူမျိုးအချို့လည်း ပါဝင်သည်။ <ref>[https://www.researchgate.net/publication/316871600_Connecting_the_Indies_the_hispano-asian_Pacific_world_in_early_Modern_Global_History "The diversity here is immense such that I could go on forever trying to differentiate lands and peoples. There are Castilians from all provinces. There are Portuguese and Italians; Dutch, Greeks and Canary Islanders, and Mexican Indians. There are slaves from Africa brought by the Spaniards [Through America], and others brought by the Portuguese [Through India]. There is an African Moor with his turban here. There are Javanese from Java, Japanese and Bengalese from Bengal. Among all these people are the Chinese whose numbers here are untold and who outnumber everyone else. From China there are peoples so different from each other, and from provinces as distant, as Italy is from Spain. Finally, of the ''mestizos'', the mixed-race people here, I cannot even write because in Manila there is no limit to combinations of peoples with peoples. This is in the city where all the buzz is." (Remesal, 1629: 680–1) -Connecting the Indies, the Hispano-Asian Pacific World in early Modern Global History-]</ref> ''အသုံးချဇီဝစနစ်'' (Applied Biosystems) ဟု အမည်ရသော ဒီအင်န်အေ ကုမ္ပဏီမှ ဝိုင်-ဒီအင်န်အေများကို ပေါင်းစပ်တွက်ချက်ထားမှုအရ ဖိလစ်ပိုင်တွင် တောင်အာရှသားတို့၏ ဝိုင်ဒီအင်န်အေ ဖြစ်သော အိတ်ချ်ဝမ်းအေ (H1A) ပါဝင်မှုနှုန်းမှာ ၁% ဖြစ်သည်။ <ref name=appliedbiosystems /> ထို့အတွက်ကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုး ၁% တွင် ထင်ရှားသော မိဘဘိုးဘွားမှ ပါဝင်သော အိန္ဒိယသွေးပါဝင်သည် ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို အိန္ဒိယ-ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးများမှာ ကိုလိုနီခေတ်မတိုင်မီက အနီးအနားတွင် ဟိန္ဒူတိုင်းပြည်များ ဖြစ်ကြသော စီဘူး နှင့် ဘွမ်တမ် ရာဂျာပြည် နှင့် ဘော်နီယိုရှိ ကူတိုင်းပြည်တို့ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသော စွန့်စားသွားလာသူများ ၊<ref>{{cite web | title = The Period of Hindu Kingdoms | publisher = Embassy of Republic of Indonesia at Bangkok, Thailand | year = 2006 | url = http://www.kbri-bangkok.com/about_indonesia/history_02.html | accessdate = October 17, 2006 | deadurl = yes | archiveurl = https://web.archive.org/web/20061107080534/http://www.kbri-bangkok.com/about_indonesia/history_02.html | archivedate = November 7, 2006 | df = dmy-all }}</ref> ကိုလိုနီခေတ် စီပွိုင်းကုန်သည်များ သို့မဟုတ် ခေတ်သစ်ကုန်သည်များ မှဆင်းသက်သူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name=appliedbiosystems>[http://www6.appliedbiosystems.com/yfilerdatabase/ With a sample population of 105 Filipinos, the company of ''Applied Biosystems'', analysed the Y-DNA of average Filipinos and it is discovered that about 0.95% of the samples have the Y-DNA Haplotype "H1a", which is most common in South Asia and had spread to the Philippines via precolonial Indian missionaries who spread Hinduism and established Indic Rajahnates like Cebu and Butuan.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525082812/http://www6.appliedbiosystems.com/yfilerdatabase/ |date=25 May 2017 }}</ref><!-- The source is hard to interpret due to complicated programming. However there's a visual representation of the data used as a source in Wikipedia, at this page: https://en.m.wikipedia.org/wiki/Filipinos#/media/File%3A105_Filipino_Y-DNA.jpg--> ဖိလစ်ပိုင်သည် ယခင်က အမေရိကန် ကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့ပြီး အမေရိကန် ကိုလိုနီခေတ်ကာလ အတွင်းတွင် ဖိလစ်ပိုင်တွင် မွေးဖွားသော အမေရိကန်လူမျိုး ၈၀၀,၀၀၀ ဦး ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.thebagelboyclub.com/?page_id=37|publisher=The Bagelboy Club of the Philippines|title=History of the Bagelboy Club|website=www.thebagelboyclub.com|accessdate=8 August 2019|archivedate=25 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180825002506/http://www.thebagelboyclub.com/?page_id=37}}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ဖိလစ်ပိုင်တွင် နေထိုင်သော အမေရိကန်နိုင်ငံသား ၂၂၀,၀၀၀ မှ ၆၀၀,၀၀၀ ဦး အထိ ရှိသည်။ <ref>{{cite news |last=Cooper |first=Matthew |date=November 15, 2013 |title=Why the Philippines Is America's Forgotten Colony |url=http://www.nationaljournal.com/magazine/why-the-philippines-is-america-s-forgotten-colony-20131115 |newspaper=National Journal |access-date=January 28, 2015 |quote=c. At the same time, person-to-person contacts are widespread: Some 600,000 Americans live in the Philippines and there are 3 million Filipino-Americans, many of whom are devoting themselves to typhoon relief.}}</ref> ထို့ပြင် အန်ဂျလိစ်မြို့၊ မနီလာမြို့၊ ကလာ့ခ်မြို့ နှင့် အိုလွန်ဂါပိုမြို့တို့တွင် ပြန့်ကျဲနေထိုင်ကြသော အေမာအာရှ လူမျိုး ၂၅၀,၀၀၀ ခန့် ရှိသည်။ <ref>{{cite press release|url=http://amerasianresearch.org/releases/amerasianresearch-2012-09.pdf|title=200,000–250,000 or More Military Filipino Amerasians Alive Today in Republic of the Philippines according to USA-RP Joint Research Paper Finding|work=Amerasian Research Network, Ltd.|date=November 5, 2012|accessdate=July 11, 2016}}<br />{{cite web|last1=Kutschera|first1=P.C.|last2=Caputi|first2=Marie A.|url=http://amerasianresearch.org/pdf/ICOPHIL-9FINALFilipinoDiaspora-Kutschera-Caputi.pdf|title=The Case for Categorization of Military Filipino Amerasians as Diaspora|publisher=9th International Conference On the Philippines, Michigan State University, E. Lansing, MI|date=October 2012|accessdate=July 11, 2016}}</ref> အခြားအရေးပါသော ဒေသရင်းနေမဟုတ်သော လူနည်းစုလူမျိုးများတွင် အာရပ်တို့လည်း ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် ကိုလိုနီခေတ်မတိုင်မီက မွတ်ဆလင် စူလတန်ပြည်များ ဖြစ်ကြသော လာနောင်း၊ မာဂွင်ဒါနောင်း၊ ဆူလူး နှင့် ဘရူနိုင်း ပြည် တို့ကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင် ဂျပန်လူမျိုးများလည်း ရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ ရှိုးဂန်း တိုကုဂါဝါ အီအဲယာဆု၏ ဖိနှိပ်မှုမှာ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်လာကြသော ခရစ်ယာန် (ကိရိရှိတန်) များ ဖြစ်ကြပြီး သူတို့အား ဖိလစ်ပိုင်ရှိ စပိန်အင်ပိုင်ယာမှ နိုင်ငံရေး ခိုလှုံခွင့် ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ လူမျိုးမတူသော မိဘမှ ပေါက်ဖွားလာသူများကို တီဆွိုင်းဟု ခေါ်ကြသည်။ <ref>"[https://web.archive.org/web/20071001215334/http://www.seasite.niu.edu/tagalog/Tagalog_Homepage99/impacts_of_spanish_rule_in_the_p.htm The Impact of Spanish Rule in the Philippines]". (2009). ''Tagalog at NIU''. Retrieved December 19, 2009 from the Northern Illinois University, Center for Southeast Asian Studies, SEAsite Project. (archived from [http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/Tagalog_Homepage99/impacts_of_spanish_rule_in_the_p.htm the original] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001215334/http://www.seasite.niu.edu/tagalog/Tagalog_Homepage99/impacts_of_spanish_rule_in_the_p.htm |date=October 1, 2007 }} on October 1, 2007)</ref><ref>Nicholas Trajano Molnar (2017), University of Missouri Press, "American Mestizos, The Philippines, and the Malleability of Race: 1898–1961"</ref> ===ဘာသာစကား=== {| class="wikitable sortable floatright" style="text-align:right; font-size:90%; background:white;" |+ style="font-size:100%;" |မိခင်ဘာသာစကား အလိုက်လူဦးရေ (၂၀၁၀) |- ! scope="col" style="text-align:left;" |ဘာသာစကား ! scope="col" style="text-align:center;" colspan="3" |ပြောဆိုသူ |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;"|တာဂါးလော့ |style="font-weight:bold;" |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:22,512,089|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#404070}} |၂၂,၅၁၂,၀၈၉ |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;"|စီဘွာနို |style="font-weight:bold;" |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:19,665,453|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#707094}} |၁၉,၆၆၅,၄၅၃ |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;"|အီလိုကာနို |style="font-weight:bold;" |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:8,074,536|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#AFAFC3}} |၈,၀၇၄,၃၅၆ |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;"|ဟီလာဂေညွန် |style="font-weight:bold;" |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:7,773,655|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#C3C3D2}} |၇,၇၇၃,၆၅၅ |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;"|ဝါရေး |style="font-weight:bold;" |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:3,660,645|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#D2D2DE}} |၃,၆၆၀,၆၄၅ |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;"|{{nowrap|''အခြား ဒေသခံစကားများ/ဒေသသုံး''}} |style="font-weight:bold;" |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:24,027,005|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#000040}} |၂၄,၀၂၇,၀၀၅ |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;"|{{nowrap|''အခြားနိုင်ငံခြားဘာသာစကားများ/ဒေသသုံး''}} |style="font-weight:bold;" |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:78,862|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#DEDEE6}} |၇၈,၈၆၂ |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;"|{{nowrap|''အစီရင်ခံမထားသော ဘာသာစကား''}} |style="font-weight:bold;" |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:6,450|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#E6E6EC}} |၆,၄၅၀ |- class="sortbottom" style="border-top:double gray;" ! scope="col" style="text-align:left;letter-spacing:0.02em;" colspan="3" |စုစုပေါင်း ! scope="col" style="text-align:right;" |၉၂,၀၉၇,၉၇၈ |- class="sortbottom" |style="font-style:italic;" colspan="4" |ရင်းမြစ်: ဖိလစ်ပိုင် စာရင်းအင်း အာဏာပိုင်အဖွဲ့ ၊{{Sfn|Philippine Statistics Authority|2014|pp=29–34}} |} ''အက်သနိုလော့'' စာအုပ်အရ ဖိလစ်ပိုင်တွင် ဘာသာစကားပေါင်း ၁၈၆ ခုရှိပြီး ၁၈၂ ခုမှာ ယနေ့တိုင် သုံးစွဲနေဆဲ ဖြစ်ကာ ၄ ခုတွင် ပြောဆိုသူ မရှိတော့ပေ။ ဒေသခံ ဘာသာစကား အများစုမှာ အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကား မိသားစုမှ မလာယို-ပိုလီနီးရှန်း ဘာသာစကား၏ ဖိလစ်ပိုင် ဘာသာခွဲမှ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Ethnol">Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). (2015). There ''[http://www.ethnologue.com/country/PH Ethnologue: Languages of the World]'' (18th ed.). Dallas, Tex.: SIL International. Retrieved April 13, 2015.</ref>စပိန်စကားပေါ်တွင် အခြေခံသော ခရီရိုးခေါ် ဒေသတွင်း ပေါ်ပေါက်လာသော ဘာသာစကားအမျိုးမျိုးကို ကာဗာကာနိုး ဟု ခေါ်သည်။ <ref>Spanish creole: {{Citation |first = Antonio |last = Quilis |title = La lengua española en Filipinas |year = 1996 |page = 54 and 55 |url = http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01350553135573500088680/209438_0013.pdf |publisher = Cervantes virtual }}</ref> ထို့ပြင် အော်စရိုနီးရှန်း ဘာသာစကား၏ လွှမ်းမိုးမှုတွင် ပါမသွားသော ဖိလစ်ပိုင် နီဂရီတို ဘာသာစကားများလည်း ရှိပြီး ၎င်းတို့တွင် သီးသန့်ဝေါဟာရများ ရှိသည်။<ref>Reid, Lawrence A. 1994. "Possible Non-Austronesian Lexical Elements in Philippine Negrito Languages." In Oceanic Linguistics, Vol. 33, No. 1 (Jun. 1994), pp. 37–72.</ref> ဖိလစ်ပီနို ဘာသာစကားနှင့် အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကားတို့သည် နိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ <ref name=OfficialLang /> ဖိလစ်ပီနိုသည် တာဂါးလော့ ဘာသာစကားအား စံနှုန်းပြုထားခြင်းဖြစ်ပြီး မက်ထရို မနီလာ နှင့် အခြားမြို့ပြဒေသများတွင် ပြောဆိုလေ့ ရှိကြသည်။ ဖိလစ်ပီနို နှင့် အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကား နှစ်ခုစလုံးကို အစိုးရ၊ ပညာရေး၊ ပုံနှိပ်ရေး၊ ရုပ်သံလွှင့် မီဒီယာ နှင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများတွင် အသုံးပြုကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင်၏ သမိုင်းကြောင်းတွင် တကမ္ဘာလုံးရှိ အစိတ်အပိုင်း အသီးသီးမှ ယဉ်ကျေးမှု အမျိုးမျိုးနှင့် ရှုပ်ထွေးစွာ ကူးလူးဆက်ဆံမှုများ ပြုခဲ့သည့် အပြင် ဒေသတွင်း လွှမ်းမိုးမှုများကြောင့် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အမျိုးမျိုးသော ဒေသသုံးဘာသာစကားများထဲ၌ ဖိလစ်ပီနို ဘာသာစကားတွင် နေ့စဉ်သုံးစကားများတွင် အသုံးပြုသော နိုင်ငံရပ်ခြား ဝေါဟာရ အမြောက်အမြားပါဝင်နေကြသည်။ အကြောင်းမှာ ဖိလစ်ပိုင် ဘာသာစကားတွင် အင်္ဂလိပ်၊ လက်တင်၊ ဂရိ၊ စပိန် <ref>{{cite journal |last1=Lopez |first1=Cecilio |title=The Spanish overlay in Tagalog |journal=Lingua |date=January 1, 1965 |volume=14 |page=477 |doi=10.1016/0024-3841(65)90058-6 |language=en |issn=0024-3841}}</ref> Hebrew, Arabic, Persian, Sanskrit,<ref>{{cite book |last=Haspelmath |first=Martin |title=Loanwords in the World's Languages: A Comparative Handbook |url= |publisher=De Gruyter Mouton |page=724 |isbn=978-3-11-021843-5 |author-link= |year=2009 }}</ref> တမီးလ်၊ မလေး <ref>{{cite news|last=Rainier Alain|first=Ronda|title=Bahasa in schools? DepEd eyes 2nd foreign language|url=http://www.philstar.com/headlines/2013/03/22/922576/bahasa-schools-deped-eyes-2nd-foreign-language|accessdate=June 11, 2013|newspaper=The Philippine Star|date=March 22, 2013}}</ref> တရုတ်၊ <ref>{{cite book |last1=Chan-Yap |first1=Gloria |title=Hokkien Chinese borrowings in Tagalog |date=1980 |publisher=Dept. of Linguistics, School of Pacific Studies, Australian National University |isbn=978-0-85883-225-1 |page=5 |url=https://books.google.com/?id=lU4HAQAAIAAJ |language=en |quote=The number of loanwords in the domain of cookery is rather large, and they are, by far, the most homogeneous of the loanwords.}}</ref><ref>{{cite book |last1=Joaquin |first1=Nick |title=Culture and history |date=2004 |publisher=Pasig City |isbn=978-971-27-1426-9 |page=42 |language=English}}</ref>ဂျပန်<ref>{{cite book |last=Potet |first=Jean-Paul G. |date=2016 |title=Tagalog Borrowings and Cognates |url=https://books.google.com/?id=jvOjDAAAQBAJ |location=Raleigh, NC |publisher=Lulu Press, Inc. |page=343 |isbn=978-1-326-61579-6 }}</ref>နှင့် နာဟွာတယ် <ref>{{Cite news|url=https://news.mb.com.ph/2017/06/28/mexico-our-older-sister/|title=Mexico, our older sister|work=Manila Bulletin News|access-date=April 13, 2018|language=en-US|accessdate=8 August 2019|archivedate=13 April 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180413185616/https://news.mb.com.ph/2017/06/28/mexico-our-older-sister/}}</ref> အစရှိသော ဘာသာစကားမျိုးစုံတို့ မှ စကားလုံးများ ကြွယ်ဝစွာ ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေကြသည်။ ထို့ပြင် မြို့အများစု၌ ဒေသခံ မူလ ဘာသာစကားများကိုလည်း ပြောလေ့ ရှိကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေမှ စပိန်ဘာသာစကား နှင့် အာရပ်ဘာသာစကားတို့ကို ဝေါဟာရတွင် တိုးမြှင့်သုံးစွဲရန် ဖော်ပြထားပြီး အသုံးပြုရန်မှာ ရွေးချယ်မှုတွင်သာ အခြေခံသည်။<ref name=OfficialLang>{{cite web |author1=Joselito Guianan Chan |author2=Managing Partner |url=http://www.chanrobles.com/article14language.htm |title=1987 Constitution of the Republic of the Philippines, Article XIV, Section 7 |publisher=Chan Robles & Associates Law Firm |accessdate=May 4, 2013 |archivedate=10 November 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071110234327/http://www.chanrobles.com/article14language.htm }}</ref> သို့သော်လည်း ယခင်က ထိုဘာသာစကား နှစ်ခုစလုံးကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုခဲ့ခြင်း မရှိပေ။ ၁၉ ရာစု နှောင်းပိုင်း အထိ နိုင်ငံခြား ဘာသာစကားအဖြစ် နေ့စဉ် သုံးစွဲနေကြသော်လည်း သုံးစွဲမှုမှာ သိသိသာသာ လျော့ကျလာခဲ့သော်လည်း စပိန်စကားမှ ငှားရမ်းသုံးစွဲထားသော စကားလုံး အများစုကိုမူ ဖိလစ်ပိုင် ဒေသခံ ဘာသာစကားများတွင် ထည့်သွင်း သုံးစွဲနေကြဆဲ ဖြစ်ကာ <ref>{{cite web |title=Spanish language in Philippines |url=http://www.spanish-in-the-world.net/Spanish/philippines.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20080128195005/http://www.spanish-in-the-world.net/Spanish/philippines.php |dead-url=yes |archive-date=January 28, 2008 |accessdate=March 1, 2015 |df= |archivedate=18 March 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150318055051/http://www.spanish-in-the-world.net/Spanish/philippines.php }}</ref> အာရပ်ဘာသာစကားမှာမူ မင်ဒါနောင်းရှိ အစ္စလာမ်ကျောင်းများတွင် သုံးစွဲနေကြသည်။ <ref>{{cite web|last1=Rodríguez-Ponga|first1=Rafael|title=New Prospects for the Spanish Language in the Philippines|url=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/web/rielcano_en/contenido?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/elcano/elcano_in/zonas_in/spanish+language+culture/ari27-2009#.VPUs_lPF9l8|accessdate=March 1, 2015|archivedate=2 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402171759/http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/web/rielcano_en/contenido?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Felcano%2Felcano_in%2Fzonas_in%2Fspanish+language+culture%2Fari27-2009#.VPUs_lPF9l8}}</ref> ဆူမတြာ၊ ဆူလာဝေစီ နှင့် ဖိလစ်ပိုင်တို့တွင် ဒေသခံ ဘာသာစကားများ၏ စာအရေးအသားများသည် အစောပိုင်း ဂူဂျာရာတီ စာအရေးအသားများမှ ဆင်းသက်လာသည် ဆိုသော သီအိုရီတစ်ခုကို ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဘာကလေ ဘာသာဗေဒ အဖွဲ့အစည်း၏ အစည်းအဝေးတွင် တင်ပြသွားခဲ့သည်။<ref name="Miller2010">{{cite journal|last1=Miller|first1=Christopher|title=A Gujarati Origin for Scripts of Sumatra, Sulawesi and the Philippines|journal=Annual Meeting of the Berkeley Linguistics Society|volume=36|issue=1|year=2010|page=276|issn=2377-1666|doi=10.3765/bls.v36i1.3917}}</ref> ဒေသခံ ဘာသာစကား ၁၉မျိုးကို အရန်ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြင့် ညွှန်ကြားရေး သင်ကြားရေးတို့တွင် အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းတို့မှာ အက်ကလန်နွန်၊ ဘိုင်ကော၊ စီဘွာနို၊ ကာဗာကာနိုး၊ ဟီလဂိုင်နွန်၊ အီဘာနာ့ခ်၊ အီလိုကာနို၊ အီဗာတန်၊ ကာပန်ပန်ဂန်၊ ကင်းနရေး-အေ၊ မာဂွင်ဒါနောင်း၊ မာရာနောင်း၊ ပန်ဂါစီနန်၊ ဆမ်ဘယ်၊ ဆူရီဂေါင်နွန်၊ တာဂါးလော့၊ တောဆပ်ဂ်၊ ဝါရေး နှင့် ယာကန် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <ref name="7 mother languages">[http://www.gmanetwork.com/news/story/317280/news/nation/deped-adds-7-languages-to-mother-tongue-based-education-for-kinder-to-grade-3 DepEd adds 7 languages to mother tongue-based education for Kinder to Grade 3]. GMA News. July 13, 2013.</ref> အခြားသော ဒေသခံ ဘာသာစကားများ ဖြစ်သော ကျူရိုနွန်၊ အီဖူဂေါင်း၊ အစ်ဘာယတ်၊ ကာလင်ဂါ၊ ကမာယို၊ ကန်းကနေ၊ မတ်စဘတ်တန်းညို၊ ရွမ်ဘလွန်မနွန်၊ မလေး နှင့် အချို့သော ဗီဆာယန်း ဘာသာစကားများမှာ သက်ဆိုင်ရာ ခရိုင်များတွင် အသုံးများကြသည်။<ref name="ethn">{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/country/PH|title=Philippines|publisher=Ethnologue.com |accessdate=May 4, 2013}}</ref> ကျွန်းများအတွင်း ဒေသခံမဟုတ်သော ဘာသာစကားများကိုလည်း အချို့ကျောင်းများတွင် သင်ကြားကြသည်။ မန်ဒရင်တရုတ်စကားကို ဖိလစ်ပိုင်တရုတ် အသိုင်းအဝိုင်းအတွက် ဖွင့်လှစ်သော တရုတ်ကျောင်းများတွင် အသုံးပြုကြသည်။ မင်ဒါနောင်းရှိ အစ္စလာမ်ကျောင်းများတွင် ယနေ့ခေတ် အာရပ် စံ ဘာသာစကားကို သင်ရိုးအတွင်း ထည့်သွင်း သင်ကြားသည်။ <ref>[http://business.inquirer.net/6899/muslim-education-program-gets-p252-m-funding Muslim education program gets P252-M funding]. ''Philippine Daily Inquirer''. July 13, 2011.</ref>ပြင်သစ်၊ ဂျာမန်၊ ဂျပန်၊ ဟင်ဒီ၊ ကိုရီးယား နှင့် စပိန်ဘာသာစကားတို့ကိုလည်း နိုင်ငံရပ်ခြား ဘာသာစကားကျောင်းများ၏ အကူအညီဖြင့် သင်ကြားကြသည်။<ref>[http://globalnation.inquirer.net/58931/deped-to-continue-teaching-french-in-select-public-schools-in-2013 DepEd to continue teaching French in select public schools in 2013]. ''Philippine Daily Inquirer''. December 6, 2012.</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ပညာရေး ဌာနမှ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံနှင့် မလေးရှားနိုင်ငံသုံး မလေးဘာသာစကားကို စတင်သင်ကြားခဲ့သည်။ <ref>[http://gulfnews.com/news/world/philippines/philippines-students-to-take-foreign-language-1.1161513 Philippines: Students to take foreign language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141106112826/http://gulfnews.com/news/world/philippines/philippines-students-to-take-foreign-language-1.1161513 |date=6 November 2014 }}. ''Gulf News''. March 22, 2013.</ref> ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== [[File:St. Agustine Paoay Church 02.jpg|thumb|အီလိုကော့စ် နော်တယ်ရှိ သမိုင်းဝင် ပါဝေးဘုရားကျောင်း။ ၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် ဖိလစ်ပိုင် အစိုးရမှ နိုင်ငံတော် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အမွေအနှစ် အဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် ယူနက်စကိုမှ ဘာရော့ဘုရားကျောင်းများ အစုအဝေးအနေနှင့် ၁၉၉၃ တွင် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။]] ဖိလစ်ပိုင်သည် တရားဝင်အားဖြင့် ဘာသာတရားတစ်ခုကို နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ပြဋ္ဌာန်းထားသော နိုင်ငံမဟုတ်သော်လည်း ခရစ်ယာန်ဘာသာသည် အဓိက ကိုးကွယ်သည့် ဘာသာဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite journal|last = Kalaw |first = Maximo M. |url = http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=philamer;idno=AFJ2233.0001.001 |title = The development of Philippine politics |publisher = Oriental commercial |year = 1927 |page = [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=philamer;cc=philamer;idno=afj2233.0001.001;view=image;seq=451;size=100;page=root 431]}}</ref> အခွင့်အရေး ဥပဒေ၏ ပုဒ်မ ၅ (ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အခန်း ၃ တွင် "''ဘာသာတရားတစ်ခုကို ကို ကိုးကွယ်ရန် သို့မဟုတ် လွတ်လပ်စွာကျင့်သုံးခြင်းကို တားမြစ်ရန် အတွက် ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းမှု မပြုရ။ ဘာသာတရားဆိုင်ရာ ပြမူခြင်းနှင့် ရှိခိုးခြင်းကို မိမိပျော်မွေ့သလို လွတ်လပ်စွာ လုပ်ပိုင်ခွင့် ရှိပြီး ခွဲခြားဆက်ဆံမှု အရေးပေးမှု မပြုရမည့်အပြင် ထာဝရ ခွင့်ပြုရမည်။ နိုင်ငံသားဆိုင်ရာနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးအတွက် ပြုမူရန် မည်သည့်ဘာသာရေး စမ်းစစ်မှုမှ မပြုလုပ်ရ။''" ဟု ဖော်ပြထားသည်။<ref name=1987constitution /> ၂၀၁၀ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်း အရ ၈၀.၅၈% သော လူဦးရေသည် ကက်သလစ်ဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ <ref name="PSA-2015PSY">{{cite journal|title=Table 1.10; Household Population by Religious Affiliation and by Sex; 2010|journal=2015 Philippine Statistical Yearbook|date=October 2015|pages=1–30|url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2015%20PSY%20PDF.pdf|accessdate=August 15, 2016|issn=0118-1564}}</ref> ၃၇% သော သူတို့သည် လူစုလူဝေးဝတ်ပြုပွဲသို့ ပုံမှန်တက်ရောက်လေ့ ရှိကြပြီး ၂၉% မှာ အလွန်ဘာသာရေး ကိုင်းရှိုင်းသည်ဟု သိရှိရသည်။<ref name="newsinfo.inquirer.net">{{cite web|url=http://newsinfo.inquirer.net/463377/filipino-catholic-population-expanding-say-church-officials|title=Filipino Catholic population expanding, say Church officials|website=inquirer.net}}</ref><ref>[http://www.pewforum.org/2012/07/19/asian-americans-a-mosaic-of-faiths-overview/ Asian Americans: A Mosaic of Faiths], Pew Research. July 19, 2012.</ref> ဖိလစ်ပိုင် အင်ဒီပန်းဒန့် ဘုရားကျောင်းသည် လူသိများသော လွတ်လပ်သော ကက်သလစ် ဂိုဏ်းခွဲ တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name=2006census>{{cite web|url=https://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2003/pr0323tx.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120610051606/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2003/pr0323tx.html|archivedate=June 10, 2012|title=2000 Census: Additional Three Persons Per Minute|publisher=Philippine Statistics Authority|date=February 18, 2003|accessdate=January 9, 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.seasite.niu.edu/crossroads/russell/christianity.htm|title=Christianity in the Philippines|website=niu.edu|access-date=23 July 2019|archive-date=11 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190511151342/http://www.seasite.niu.edu/crossroads/russell/christianity.htm}}</ref><ref>[http://www.pewforum.org/2011/12/19/table-christian-population-in-numbers-by-country/ Table: Christian Population in Numbers by Country], Pew Research. December 19, 2011.</ref> ပရိုတက်စတင့်မှာ လူဦးရေ၏ ၁၀.၈% ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2011/12/19/table-christian-population-as-percentages-of-total-population-by-country/|title=Table: Christian Population as Percentages of Total Population by Country|date=December 19, 2011|publisher=Pew Research}}</ref>အများစုမှာ ဧဝံဂေလိ ပရိုတက်စတင့် ဂိုဏ်းခွဲကို ကိုးကွယ်ကြပြီး ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ရာစုတို့တွင် အမေရိကန် သာသနာပြုများမှ မိတ်ဆက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ကာ ၎င်းတို့သည် မြောက်လူဇွန်းနှင့် မင်ဒါနောင်းတောင်ပိုင်း တို့တွင် အများအပြား စုဝေးနေကြသည်။ <ref>{{Cite news|url=http://www.geocurrents.info/cultural-geography/religion/intriguing-patterns-in-scolbert08s-map-of-religion-in-insular-southeast-asia|title=Intriguing Patterns in Scolbert 08's Map of Religion in Insular Southeast Asia|work=GeoCurrents|access-date=October 10, 2017|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|url=http://philchal.org/dawn/nationalsum.asp|title=Philippine Church National Summary|website=philchal.org|accessdate=8 August 2019|archivedate=10 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010144551/http://philchal.org/dawn/nationalsum.asp}}</ref> အစ်ဂလဲရှား နီ ခရစ်စတိုသည် ဖိလစ်ပိုင်ရှိ တစ်ဆူတည်းသောဘုရားဝါဒနှင့် ပြန်လည်ထားသိုရေးဝါဒ ဆိုင်ရာ ထင်ရှားသော ဂိုဏ်းခွဲတစ်ခု ဖြစ်ပြီး လူဇွန်းအလယ်ပိုင်းတွင် ကိုးကွယ်သူများ စုစည်းနေကြသည်။ <ref name='census'>{{Cite book |chapter-url = https://www.census.gov.ph/sites/default/files/2014%20PIF.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20140728203542/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/2014%20PIF.pdf |dead-url = yes |archive-date = July 28, 2014 |page = 27 |publisher = Philippine Statistics Authority |issn = 1655-2539 |title = Philippines in Figures |year = 2014 |accessdate = August 11, 2014 |chapter = Demography |location = Manila}}</ref><ref name=cia-rp>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |title=The World Factbook |website=cia.gov |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150719222229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |archivedate=July 19, 2015 |df= }}</ref> အစ္စလာမ်ဘာသာသည် ဖိလစ်ပိုင်တွင် ဒုတိယ အများဆုံး ကိုးကွယ်သော ဘာသာဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်တွင် မွတ်စလင်လူဦးရေသည် စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ၅.၅၇% ရှိသည်ဟု ၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်းတွင် ဖော်ပြထားသည်။ <ref name="PSA-2015PSY" /> ထိုဖော်ပြချက်နှင့် ဆန့်ကျင်လျှင် ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် မွတ်ဆလင် ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ နိုင်ငံတော် ကော်မရှင်မှ ဖိလစ်ပိုင် လူဦးရေမှ ၁၀,၇၀၀,၀၀၀ ဦး သို့မဟုတ် ၁၁% မှာ မွတ်ဆလင် ဖြစ်သည် ဟု ဖော်ပြထားသည်။<ref name = 2013ReportonInternationalReligiousFreedom >{{cite web | url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2013/eap/222161.htm |title=2013 International Religious Freedom Report |publisher=United States Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor}}</ref> အချို့သော မွတ်ဆလင် ပညာရှင်များက ငြင်းချက်ထုတ်သည်မှာ ၂၀၀၀ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်းတွင် မွတ်ဆလင်ဦးရေသည် သိသာစွာ လျော့နည်းနေပြီး အကြောင်းမှာ မွတ်ဆလင်အများစု ရှိသော ဒေသတွင် နေထိုင်သူတို့မှာ လုံခြုံရေးအရ စိုးရိမ်ရမှုနှင့် အစိုးရ ဝန်ထမ်းများပေါ်တွင် မကြည်လင်မှု တို့ကြောင့် နိုင်ငံအတွင်း မွတ်ဆလင်လူဦးရေနှင့် ပတ်သက်၍ တိကျသော အချက်အလက်ကို ရရှိရန် ခက်ခဲသည် ဟု ဆိုသည်။<ref name=ReligiousFreedomon2004>{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2014&dlid=238326|title=International Religious Freedom Report for 2014|publisher=United States Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor}}</ref><ref name="HOWMANYMUSLIMSHASTHEPHILIPPINES">{{Cite journal|jstor=42632278|title=How Many Muslims Has the Philippines?|journal=Philippine Studies|volume=23|issue=3|pages=375–382|last1=O'Shaughnessy|first1=Thomas J|year=1975}}</ref> မွတ်ဆလင် အများစုသည် မင်ဒါနောင်းနှင့် အနီးအနားရှိ ကျွန်းများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ <ref name=ReligiousFreedom2014>{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2014&dlid=238326|title=International Religious Freedom Report for 2014|publisher=United States Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor|quote=Most Muslims are members of various ethnic minority groups. The majority of Muslims reside in Mindanao in the South and nearby islands.}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/208472.pdf|publisher=US Department of State Bureau of Democracy, Human Rights and Labor|title=Philippines 2012 International Religious Freedom Report}}</ref><ref name="state.gov">{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm#wrapper|title=International Religious Freedom Report for 2013|website=state.gov}}</ref><ref>[http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=472375&publicationSubCategoryId=205 RP closer to becoming observer-state in Organization of Islamic Conference] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603143753/http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=472375&publicationSubCategoryId=205 |date=June 3, 2016 }}. (May 29, 2009).''The Philippine Star''. Retrieved 2009-07-10, "Eight million Muslim Filipinos, representing 10 percent of the total Philippine population, ...".</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ncmf.gov.ph|title=National Commission on Muslim Filipinos|accessdate=25 December 2021|archivedate=19 November 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161119145842/http://www.ncmf.gov.ph/}}</ref>အများစုမှာ ရှဖီးကျောင်းတော်၏ အောက်မှ ဆွန်နီအစ္စလာမ်ဝါဒကို ကျင့်သုံးကြသည်။ <ref name="irf2010">U.S. Department of State. (2010). ''[https://web.archive.org/web/20101123103513/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148891.htm Philippines: International Religious Freedom Report 2010]''. Retrieved 2011-05-20, "Islam is the largest minority religion, and Muslims constitute between 5 and 9 percent of the total population."</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/?id=2MyHnPaox9MC&pg=PA144&dq#v=onepage&q&f=false |title=Islamic Connections: Muslim Societies in South and Southeast Asia |author1=R Michael Feener |author2=Terenjit Sevea |page=144 |isbn=978-981-230-923-5 |year=2009 }}</ref> တရားဝင် စာရင်းဇယား မရှိသဖြင့် ဘာသာမဲ့ ရာခိုင်နှုန်းကို မသိရပေ။ သို့သော်လည်း လူဦးရေ၏ ၂၁% အထိ ရှိနိုင်သည်။ <ref>{{cite web|title=End of Year Survey 2014: Regional & Country Results : Philippines|url=http://www.wingia.com/web/files/richeditor/filemanager/Philippines_Tables_V3_a.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309123814/http://www.wingia.com/web/files/richeditor/filemanager/Philippines_Tables_V3_a.pdf|archivedate=9 March 2017|dead-url=yes|at=Table 10|access-date=February 1, 2019|df=mdy-all|accessdate=8 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170309123814/http://www.wingia.com/web/files/richeditor/filemanager/Philippines_Tables_V3_a.pdf}}</ref><ref>Dentsu Communication Institute [http://www2.ttcn.ne.jp/~honkawa/9460.html 電通総研・日本リサーチセンター編「世界60カ国価値観データブック] {{ja icon}}</ref> ဖိလစ်ပိုင် ဘုရားမဲ့ဝါဒီများနှင့် ဘုရားမယုံဝါဒီများ အဖွဲ့ (PATAS) သည် အကျိုးအမြတ်မထားသော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး အများပြည်သူတို့အား ဘုရားမဲ့ဝါဒနှင့် ဘုရားမယုံဝါဒတို့နှင့် ပတ်သတ်၍ သိရှိနိုင်ရန် ရည်ရွယ်ကာ လူ့အဖွဲ့အစည်းအား အသိပညာပေးပြီး ဘုရားမဲ့ဝါဒနှင့် ဘုရားမယုံဝါဒတို့နှင့် ပတ်သက်သော ဒဏ္ဍာရီများ နှင့် နားလည်မှုအလွဲများကို ဖယ်ရှားပေးသည်။<ref name="PATAS">{{cite web|url=http://freethinker.co.uk/2011/04/28/the-pope%E2%80%99s-gonna-have-a-cow-catholic-philippines-gains-its-first-atheist-society|title=Agnosticism and Atheism in the Philippines|publisher=The Free Thinker|accessdate=April 28, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501002039/http://freethinker.co.uk/2011/04/28/the-pope%E2%80%99s-gonna-have-a-cow-catholic-philippines-gains-its-first-atheist-society/|archive-date=May 1, 2011|dead-url=yes|archivedate=1 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501002039/http://freethinker.co.uk/2011/04/28/the-pope%E2%80%99s-gonna-have-a-cow-catholic-philippines-gains-its-first-atheist-society/}}</ref> ဗုဒ္ဓဘာသာကို လက်ခံကျင့်သုံးနေသော လူဦးရေမှာ ၂% ခန့်မျှ ရှိပြီး တရုတ်လူမျိုးမှ ဆင်းလက်လာသော ဖိလစ်ပိုင်များတွင် စုစည်းနေသည်။ <ref name=cia-rp /><ref name="irf2010" /><ref name=pew /> စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ခန့်မှန်းခြေ ၂% ခန့်မှာ ဖိလစ်ပိုင် ရိုးရာဘာသာတရားများကို ကိုးကွယ်နေကြပြီး ၎င်းတို့သည် ရိုးရာယုံကြည်မှုများကို ကိုးကွယ်နေကြကာ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ခရစ်ယာန်ဘာသာနှင့် အစ္စလာမ်ဘာသာတို့နှင့် ရောနှောနေသည်။ <ref name="cia-rp" /><ref name=pew>[http://www.globalreligiousfutures.org/countries/philippines/religious_demography Pew Research Center's Religion & Public Life Project: Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708193611/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/philippines/religious_demography |date=8 July 2014 }}. Pew Research Center. 2010.</ref> ==ကျန်းမာရေး== ဖိလစ်ပိုင်တွင် ပုဂ္ဂလိက ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုများ များပြားလာခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ၆၇.၁% သော ကျန်းမာရေး အသုံးစရိတ်သည် ပုဂ္ဂလိက အသုံးစရိတ်မှ ရရှိပြီး ၃၂.၉% မှာ အစိုးရထံမှ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၃ တွင် ကျန်းမာရေး ကဏ္ဍတွင် စုစုပေါင်း အသုံးစရိတ်မှာ ဂျီဒီပီ၏ ၃.၈% မျှ ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေး အဖွဲ့၏ ရည်မှန်းချက်ဖြစ်သော ၅% အောက်တွင် ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/325012/economy/business/phl-spends-less-on-health-care-amid-economic-boom-pids|title=PHL spends less on health care amid economic boom – PIDS|publisher=GMA News and Public Affairs|date=September 4, 2013|accessdate=September 21, 2014}}</ref> ကျန်းမာရေးနှင့် ပတ်သက်သော အသုံးစရိတ်မှာ အစိုးရ အသုံးစရိတ်၏ ၆.၁% ရှိသည်။ လူတစ်ဦးချင်းစီအလိုက် စုစုပေါင်း အသုံးစရိတ်မှာ ပျမ်းမျှငွေလဲနှုန်း ဖြင့် တွက်ချက်မည် ဆိုပါက အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၅၂ ဒေါ်လာမျှ ဖြစ်သည်။ <ref name=WHOStats2009>{{Cite book|url=http://www.who.int/entity/whosis/whostat/EN_WHS09_Full.pdf |publisher=World Health Organization |year=2009 |title=World Health Statistics 2009 |location=Geneva |isbn=978-92-4-156381-9 |accessdate=December 23, 2009}}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ကျန်းမာရေးအတွက် ဘတ်ဂျက်မှာ ပီဆို ၂၈ ဘီလီယံ (အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၅၉၇ မီလီယံဒေါ်လာ) သို့မဟုတ် လူတစ်ဦးလျှင် ၃၁၀ ပီဆို (၇ဒေါ်လာ) မျှ ဖြစ်သည်။ <ref>Philippine News Agency. (December 14, 2009). [https://web.archive.org/web/20100206190029/http://www.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=2002495&Itemid=2 "Senate approves proposed 2010 national budget"]. (archived from [http://www.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=2002495&Itemid=2 the original] on February 6, 2010).</ref>သို့သော်လည်း ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ဘတ်ဂျက်တိုးမြင့်လာခဲ့ပြီး ဒုစရိုက်အခွန်ဥပဒေ ဟု အများသိကြသော လွှတ်တော် ဥပဒေ ၅၇၂၇ ကြောင့် အခွန်ကောက်ခံမှု တိုးမြှင့်လာသောကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://aer.ph/doh-budget-increase-for-2014-biggest-ever-due-to-sin-tax-law/|title=DOH budget increase for 2014 'biggest ever' due to sin tax law|publisher=Action for Economic Reforms|date=January 15, 2014|accessdate=September 21, 2014|archive-date=13 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141013212142/http://aer.ph/doh-budget-increase-for-2014-biggest-ever-due-to-sin-tax-law/}}</ref> ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ဆရာဝန်ပေါင်း ၉၀,၃၇၀ ဦး သို့မဟုတ် လူ ၈၃၃ ဦးလျှင် ဆရာဝန် တစ်ဦးမျှ ရှိပြီး၊ သူနာပြု ၄၈၀,၉၁၀ ဦး၊ သွားဆရာဝန် ၄၃,၂၂၀ ဦး နှင့် လူ ၇၆၉ဦး အတွက် ဆေးရုံ ခုတင် တစ်ခု ရှိသည်။ <ref name=WHOStats2009 /> ကျွမ်းကျင်သော ဆေးကုသသူများကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ရန် ပြဿနာ ရှိသည်။ သူနာပြု ဘွဲ့ရတို့၏ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းမှာ နိုင်ငံခြားသို့ သွား၍ အလုပ်လုပ်ကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် သူနာပြုများ နိုင်ငံခြားသို့ တင်ပို့ရန် အကြီးဆုံး ဆပ်ပလိုင်ယာ ဖြစ်သည်။ <ref>World Health Organization. (April 2006). [http://www.who.int/countryfocus/cooperation_strategy/ccsbrief_phl_en.pdf Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161016053543/http://www.who.int/countryfocus/cooperation_strategy/ccsbrief_phl_en.pdf |date=16 October 2016 }}. ''Country Cooperation Strategy at a Glance''. Retrieved December 23, 2009.</ref> ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ဆေးရုံပေါင်း ၁,၇၀၀ ရှိပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် ၄၀% မှာ အစိုးရက အုပ်ချုပ်လည်ပတ်သော ဆေးရုံများဖြစ်ကာ ၆၀% မှာ ပုဂ္ဂလိက ဆေးရုံများ ဖြစ်သည်။ လူသေဆုံးမှုအတွက် ၂၅% မှာ နှလုံးနှင့်ဆိုင်သော ရောဂါများ ကြောင့်ဖြစ်သည်။ တရားဝင် ခန့်မှန်းချက်အရ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် [[အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ ရောဂါပိုး]]ရှိသည်ဟု တင်ပြသူမှာ ၁,၉၆၅ ဦးရှိပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် ၆၃၆ ဦးမှာ [[အေအိုင်ဒီအက်စ်]] ရောဂါ ဖြစ်ပွားကြသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ/အေအိုင်ဒီအက်စ် ရောဂါဖြစ်ပွားသူ ၁၂,၀၀၀ မှ<ref name=usaidhealth>United States Agency for International Development. (May 2008). [http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADM408.pdf ''USAID Country Health Statistical Report – Philippines''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010144551/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADM408.pdf |date=10 October 2017 }}. Retrieved April 8, 2010.</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ၁၇,၄၅၀ဦးသို့ တိုးတက် များပြားလာပြီး ၅,၉၆၅ ဦးမှာ အန်တီရီထရိုဗိုင်ယယ် ကုသမှု ခံယူနေသော်လည်း<ref>{{cite web|last=Santos|first=Tina G.|url=http://newsinfo.inquirer.net/590915/hiv-cases-rose-43-to-486-in-february-16-aids-deaths-reported-doh|title=HIV cases rose 43% to 486 in February; 16 AIDS deaths reported – DOH|publisher=Philippines Daily Inquirer|date=April 1, 2013|accessdate=September 21, 2014}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် အိတ်ချ်အိုင်ဗွီရောဂါ ဖြစ်ပွားမှုနှုန်း နည်းပြီး လူကြီး လူဦးရေ၏ ၀.၁% အောက်သာလျှင် အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ ပေါ့ဇတစ် ဖြစ်သည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ <ref>{{cite news|last=Mydans|first=Seth|url=https://www.nytimes.com/2003/04/20/world/low-rate-of-aids-virus-in-philippines-is-a-puzzle.html|title=Low Rate Of AIDS Virus In Philippines Is a Puzzle|newspaper=The New York Times|date=April 20, 2003|accessdate=September 21, 2014}}</ref> ==ပညာရေး== [[File:University of Santo Tomas Main Building - España Boulevard side.jpg|thumb|ဆန်တို တောမတ် တက္ကသိုလ်အား ၁၆၁၁ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့ပြီးအာရှတွင် ရှေးအကျဆုံး တက္ကသိုလ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။]] [[File:UP Diliman Quezon Hall.jpg|right|thumb|ဖိလစ်ပိုင် တက္ကသိုလ်စနစ်၏ အောက်မှာ ဖိလစ်ပိုင်တက္ကသိုလ် ဒီလီမန်။ ဖိလစ်ပိုင်၏ ယနေ့ခေတ် နာမည်ကြီးများ ပညာသင်ကြားခဲ့ရာ တက္ကသိုလ်ဖြစ်သည်။]] ဖိလစ်ပိုင်တွင် သာမန် စာတတ်မြောက်မှုနှုန်း ၉၅.၆% မျှ ရှိပြီး အမျိုးသား ၉၅.၁% နှင့် အမျိုးသမီး ၉၆.၁% တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ၂၀၀၈တွင် ဖိလစ်ပိုင်၌ အလုပ်လုပ်နိုင်လောက်သော စာတတ်မြောက်မှုနှုန်း ၈၆.၄၅% ရှိပြီး ၈၄.၂% မှာ အမျိုးသားဖြစ်ပြီး ၈၈.၇% မှာ အမျိုးသမီး ဖြစ်သည်။<ref name="NSO Literacy">{{cite web|url=http://web0.psa.gov.ph/sites/default/files/attachments/aodao/article/Gender%20Factsheet%20-%20Literacy%20of%20Men%20and%20Women%20in%20the%20Philippines%20-%20March%202011%20No.11-01.pdf|title=Literacy of Men and Women in the Philippines|publisher=Philippine Statistics Authority|accessdate=September 19, 2014|archivedate=24 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140924041802/http://web0.psa.gov.ph/sites/default/files/attachments/aodao/article/Gender%20Factsheet%20-%20Literacy%20of%20Men%20and%20Women%20in%20the%20Philippines%20-%20March%202011%20No.11-01.pdf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tesda.gov.ph/uploads/File/LMIR2011/ST-PO%2006-03-2011%20%20(FLEMMS).pdf|title=Highlights of the 2008 Functional Literacy, Education and Mass Media Survey (FLEMMS)|publisher=Technical Education and Skills Development Authority|accessdate=September 19, 2014}}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ဘတ်ဂျက်၏ လျာထားချက်မှ ၁၆.၁၁% ကို ပညာရေးအတွက် အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.rappler.com/move-ph/issues/budget-watch/68721-recto-government-education-spending-2015|title='Last leg' before K to 12: DepEd gets highest budget|work=Rappler|date=September 19, 2014|accessdate=September 19, 2014}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.mb.com.ph/deped-gets-largest-share-of-proposed-2015-budget/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140823115539/http://www.mb.com.ph/deped-gets-largest-share-of-proposed-2015-budget/ |dead-url=yes |archive-date=August 23, 2014 |title=DepEd gets largest share of proposed 2015 budget |newspaper=[[Manila Bulletin]] |date=July 31, 2014 |accessdate=September 19, 2014 |archivedate=23 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140823115539/http://www.mb.com.ph/deped-gets-largest-share-of-proposed-2015-budget/ }}</ref> ဖိလစ်ပိုင် အဆင့်မြင့် ပညာရေး ကော်မရှင်မှ တက္ကသိုလ် ကောလိပ်ပေါင်း ၂,၁၈၀ ရှိသည်ဟု စာရင်းပြုစုထားပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် ၆၀၇ ခုမှာ အများပြည်သူဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ် ကောလိပ်များ ဖြစ်ကြပြီး ၁,၅၇၃ ခုနှစ်မှာ ပုဂ္ဂလိက ကျောင်းများ ဖြစ်သည်။ <ref name=CHED>Republic of the Philippines. Commission on Higher Education. (August 2010). {{cite web|url=http://202.57.63.198/chedwww/index.php/eng/Information |title=Information on Higher Education System |accessdate=October 3, 2011 |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110704102629/http://202.57.63.198/chedwww/index.php/eng/Information |archivedate=July 4, 2011 |df= }}. ''Official Website of the Commission on Higher Education''. Retrieved April 17, 2011.</ref> အတန်းများမှာ ဇွန်လတွင် စ၍ မတ်လတွင် ပြီးဆုံးသည်။ ကောလိပ်နှင့် တက္ကသိုလ်အများစုမှာ ဆမ်မက်စတာပြက္ခဒိန် အတိုင်း သွားကြပြီး ပထမ ဆမ်မက်စတာမှာ ဇွန်လမှ အောက်တိုဘာလ အထိ ဖြစ်ကာ ဒုတိယ ဆမ်မက်စတာမှ နိုဝင်ဘာလ မှ မတ်လ အထိ ဖြစ်သည်။ ပညာသင်ကြားနိုင်သော နိုင်ငံခြား ကျောင်းများလည်း ရှိသည်။ <ref name="About" /> ၂၀၁၃ ခုနှစ် ကေ-၁၂ ပညာရေး အစီအစဉ်အရ<ref>{{cite web|url=http://www.interaksyon.com/article/61826/aquino-signs-k-12-enhanced-basic-education-law|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130614003442/http://www.interaksyon.com/article/61826/aquino-signs-k-12-enhanced-basic-education-law|archivedate=June 14, 2013 |title=Aquino signs K–12 enhanced basic education law|publisher=InterAksyon.com|author=Dexter San Pedro|date=May 15, 2013|accessdate=September 23, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.deped.gov.ph/cpanel/uploads/issuanceImg/Kto12%20FAQs%20as%20of%20December%202011.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120611201934/http://www.deped.gov.ph/cpanel/uploads/issuanceImg/Kto12%20FAQs%20as%20of%20December%202011.pdf |archivedate=June 11, 2012 |title=K to 12 Basic Education Program Frequently Asked Questions |date=November 25, 2011 |publisher=Department of Education |accessdate=April 28, 2012}}</ref> မူလတန်း ၆ နှစ်၊ ဂျူနီယာ အထက်တန်း ၄ နှစ်နှင့် စီနီယာ အထက်တန်း ၂ နှစ်မှာ မသင်မနေရ ဖြစ်သည်။ <ref>Republic of the Philippines. (Approved: August 11, 2001). [http://www.chanrobles.com/republicactno9155.html ''Republic Act No. 9155 – Governance of Basic Education Act of 2001'']. Retrieved December 11, 2009 from the [http://www.chanrobles.com/ Chan Robles Virtual Law Library].</ref> ပညာရေးတွင် အစိုးရ၏ အေဂျင်စီအချို့ ပါဝင်ဆောင်ရွက်နေကြသည်။ ပညာရေးဌာနသည် မူလတန်း၊ အထက်တန်း နှင့် သင်ရိုးပြင်ပ ပညာရေးတို့တွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်သည်။ နည်းပညာဆိုင်ရာ ပညာရေးနှင့် ကျွမ်းကျင်မှု မြှင့်တင်ရေး အာဏာပိုင် အဖွဲ့ (TESDA) အထက်တန်းနောက်ပိုင်း အလယ်အလတ်အဆင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ လေ့ကျင်သင်ကြားမှုများနှင့် မြှင့်တင်မှုများတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်သည်။ အဆင့်မြင်ပညာရေး ကော်မရှင် (CHED) က ကောလိပ်များနှင့် ဘွဲ့လွန် ပညာရေး အစီအစဉ်များ နှင့် ဘွဲ့များ ကို ကြီးကြပ်ပြီး အဆင့်မြင်ပညာရေးအတွက် စံနှုန်းကို ကြီးကြပ်ထိန်းချုပ်သည်။ <ref>[http://www.preventionweb.net/organizations/13426 Commission on Higher Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190808134111/https://www.preventionweb.net/organizations/13426 |date=8 August 2019 }} The Commission on Higher Education is the governing body covering both public and private higher education institutions as well as degree-granting programs in all tertiary educational institutions in the Philippines. The CHED was established on May 18, 1994 through Republic Act 7722 or the Higher Education Act.</ref> ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးရှိ ဒေသ ၁၆ ခု အထူးသဖြင့် မင်ဒါနောင်းရှိ မွတ်ဆလင် ဒေသများတွင် ပညာရေးဌာန၏ အစီအစဉ်အောက်၌ မာဒရစ်ခေါ် မွတ်ဆလင်ကျောင်းများကို ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။<ref name="madrasa">{{cite news|url=http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/learning/view/20090720-216304/Mainstreaming-Madrasa |title=Mainstreaming Madrasa |newspaper=The Philippine Daily Inquirer |author=Jerry E. Esplanada |date=July 20, 2009 |accessdate=September 23, 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140724102132/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/learning/view/20090720-216304/Mainstreaming-Madrasa |archivedate=July 24, 2014}}</ref>အများပြည်သူဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ်များမှာ ဂိုဏ်းဂဏကင်းစင်သော အဖွဲ့အစည်းများ ဖြစ်ပြီး ထပ်မံ၍ နိုင်ငံတော်ဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ် ကောလိပ်များ နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ်ကောလိပ်များဟူ၍ ခွဲခြားထားသည်။ <ref name=CHED /> ဖိလစ်ပိုင် တက္ကသိုလ် ဆိုသည်မှာ လက်အောက်ခံ တက္ကသိုလ် ၈ ခု ပါဝင်သော နိုင်ငံတော် ဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ်စနစ် တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Charter">Republic of the Philippines. (Approved: April 29, 2008). [http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno9500.html ''Republic Act 9500 – An Act to Strengthen the University of the Philippines as the National University'']. Chan Robles Law Library.</ref> {{clear}} == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Ati-Atihan Festival Participant.jpg|thumb|အာတီ-အာတီဟန်ပွဲတော်တွင် ပါဝင်နေသူတစ်ဦး]] ဖိလစ်ပိုင်ယဉ်ကျေးမှုသည် အရှေ့တိုင်းယဉ်ကျေးမှုနှင့် အနောက်တိုင်း ယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်သည် အခြားအာရှနိုင်ငံများတွင် တွေ့ရသော အစိတ်အပိုင်းများကို မလေးတို့ ထံမှ ဆက်ခံသော အမွေဖြင့် ဖော်ပြလေ့ ရှိသလို<ref>Baringer, Sally E. [c. 2006]. [http://www.everyculture.com/No-Sa/The-Philippines.html "The Philippines"]. In ''Countries and Their Cultures''. Advameg Inc. Retrieved December 20, 2009 from www.everyculture.com.</ref> ယဉ်ကျေးမှဒအတွင်းတွင် စပိန်နှင့် အမေရိကန်တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုများကိုလည်း သိသာစွာ ဖော်ပြနေသည်။ ''ဘာရီယို ဖီစတာ'' (ဒိစတြိတ်ပွဲတော်) ဟု ခေါ်သော သူတော်စင်တို့၏ ကောက်သစ်စားပွဲတော်ကို ကျင်းပခြင်းမှာ နေရာအနှံ့တွေ့ရသည်။ ထိုသို့ လူ့အသိုင်းအဝိုင်းအတွင်း ပွဲတော်ကျင်းပေနေသည့်အချိန်မှာ ကောက်သစ်စားခြင်း၊ ဂီတ နှင့် အကတို့ပြုလုပ်ရန် အချိန်ဖြစ်သည်။ အာတီ-အာတီဟန်ပွဲတော်၊ မိုရီယွန်းပွဲတော် နှင့် စီနူလော့ပွဲတော်တို့မှာ လူသိများသော ပွဲတော်များ ဖြစ်သည်။ အချို့သော ရိုးရာများမှာ ပြောင်းလဲလာခြင်းနှင့် ခေတ်ပြောင်းခြင်းကြောင့် တဖြည်းဖြည်း မေ့ပျောက်လာကြခြင်းများ ဖြစ်လေ့ရှိသည်။ ဘာယာနီဟန် ဖိလစ်ပိုင် အမျိုးသား ရိုးရာ အက ကုမ္ပဏီသည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံးတွင် တွေ့ရသော ရိုးရာ အကအမျိုးမျိုးကို ထိန်းသိမ်းခြင်းကြောင့် ချီးကျူးကြသည်။ သူတို့သည် သူတို့၏ အထူး ဖျော်ဖြေမှုများဖြစ်သော ဖိလစ်ပိုင် အကများဖြစ်သည့် တီနီကလင်း နှင့် ဆင်ကေးလ် အစရှိသော ဝါးညှပ်အကများကြောင့် နာမည်ကြီးသည်။<ref name="lonelyplanet44">{{Cite book|url = https://books.google.com/?id=aaUR07G0yAcC&pg=PA44 |title = Philippines |author1 = Rowthorn, Chris |author2 = Greg Bloom |lastauthoramp = yes |edition = 9th |publisher =Lonely Planet|year = 2006 |page = 44 |isbn = 978-1-74104-289-4}}</ref> စပိန်တို့၏ အမွေအနှစ်အကြွင်းအကျန် အဖြစ် အမြင်နိုင်ဆုံးမှာ ဖိလစ်ပိုင်တို့ကြားတွင် စပိန်အမည် နှင့် မျိုးရိုးအမည်များ ထည့်သွင်း မှည့်ခေါ်ကြခြင်း ဖြစ်ပြီး သို့သော်လည်း စပိန်အမည်နှင့် မျိုးရိုးအမည်ကို မှည့်ခေါ်သူတိုင်း စပိန်သွေးပါရှိကြသည် မဟုတ်ပေ။ ထိုထူးဆန်းသော အရာမှာ အာရှသားတို့ကြားတွင် တမူထူးခြားနေပြီး စပိန်ဘုရင်ခံချုပ် နာစီဆို ကလာဗယ်ရီရာ ဝိုင် ဇယ်လ်ဒွါ၏ ကိုလိုနီခေတ် အမိန့်ကြောင့် ဖြစ်ပြီး ထိုအမိန့်အရ မျိုးရိုးအမည်များကို စနစ်တကျသုံးစွဲရန်နှင့် စပိန်အမည်များကို အသုံးပြုရန် ပြည်သူများကို ညွှန်ကြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name=Dumont>{{Cite book|url = https://books.google.com/?id=zMFKs8--FDMC&pg=PA160 |title = Visayan Vignettes: Ethnographic Traces of a Philippine Island |author = Dumont, Jean-Paul |publisher = University of Chicago Press |location = Chicago |year = 1992 |pages = 160–162 |isbn = 978-0-226-16954-5}}</ref> လမ်းများ၊ မြို့များ နှင့် ခရိုင်များ၏ အမည် အများအပြား မှာလည်း စပိန်အမည်များ ဖြစ်ကြသည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို နေရာတကာ သုံးစွဲကြခြင်းမှာ ဖိလစ်ပိုင် လူ့အဖွဲ့အစည်းပေါ်တွင် အမေရိကန်တို့၏ ရိုက်ခတ်မှု ဖြစ်သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် အမေရိကန် ပေါ့ပ်ယဉ်ကျေးမှု ရေစီး၏ လွှမ်းမိုးမှုကို လက်ခံရန်အတွက် အသင့်ဖြစ်နေခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် အမြန်ချက် အစားအသောက်များနှင့် အမေရိကန်ရုပ်ရှင်နှင့် ဂီတတို့အား သွေးသားထဲမှ နှစ်သက်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အမြန်ချက် စားသောက်ဆိုင်များကို လမ်းအများအပြားပေါ်တွင် တွေ့ရသည်။ အမေရိကန်တို့၏ တကမ္ဘာလုံးတွင် ရှိနေသော အမြန်ချက် စားသောက်ဆိုင်များမှာ ဈေးကွက်အတွင်း ဝင်ရောက်လာကြသော်လည်း ပြည်တွင်း အမြန်ချက်စားသောက်ဆိုင်များ ဖြစ်ကြသော ဂိုးလ်ဒီလော့ခ် နှင့် အထူးသဖြင့် နိုင်ငံအတွင်း ဦးဆောင်နေသော အမြန်စားသောက်ဆိုင် ဂျော်လီဘီး တို့ ထွက်ပေါ်လာပြီး နိုင်ငံခြားပြိုင်ဘက်များကို အောင်မြင်စွာ ယှဉ်ပြိုင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name=Jollibee>{{cite web|url = http://www.jollibee.com.ph/corporate/phenomenon.htm |archivedate = June 23, 2007 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070623034806/http://www.jollibee.com.ph/corporate/phenomenon.htm |title = The Jollibee Phenomenon |publisher = Jollibee Inc. |accessdate = January 9, 2008}}</ref><ref name=Jollibee2>{{Cite news|url = https://www.nytimes.com/2005/05/30/business/worldbusiness/30iht-burger.html?pagewanted=all |title = Jollibee stings McDonald's in Philippines |author = Conde, Carlos H. |newspaper =The New York Times|date = May 31, 2005 |accessdate = January 5, 2010}}</ref> ===ဗိသုကာပညာ=== [[File:Calle Crisologo, Vigan Ilocos Sur.JPG|thumb|ဗီဂန်ရှိ ကိုလိုနီခေတ်အိမ်များ]] စပိန်တို့၏ ဗိသုကာပညာသည် ဖိလစ်ပိုင်တွင် စွဲထင်ကျန်ရစ်ခဲ့ပြီး မြို့များစွာမှာ မြို့လယ် ရင်ပြင် တစ်ခု သို့မဟုတ် "ပလာဇာ မေယာ" ကို ဝိုင်းရံ၍ တည်ဆောက်ကြသည်။ သို့သော်လည်း စပိန်တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုခံရသော အဆောက်အဦးပေါင်းများစွာမှာ ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အတွင်းက ဖြိုဖျက်ခံခဲ့ရသည်။ <ref name=Ring /> အချို့သော ဥပမာများမှာ ယနေ့တိုင် ကျန်ရစ်ပြီး နိုင်ငံ၏ ဘုရားကျောင်းများ၊ အစိုးရ အဆောက်အဦးများနှင့် တက္ကသိုလ်များတွင် ဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်၏ ဘာရော့ခ် ဘုရားကျောင်း ၄ ခုမှာ ယူနက်စကို၏ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ စာရင်းတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး မနီလာရှိ ဆန် အဂတ်စတင်း ဘုရားကျောင်း၊ အီလိုကော့စ် နော်တဲ ရှိ ပဝေးဘုရားကျောင်း ၊ အီလိုကော့စ်ဆား ရှိ ဆန်တာမာရီယာ ဘုရားကျောင်း၊ အီလိုအီလိုရှိ ဆန်တို တောမတ်စ် ဒီ ဗေလာနျူဗာ ဘုရားကျောင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ <ref name=Unesco>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/677/multiple=1&unique_number=801|title=Baroque Churches of the Philippines|website=UNESCO World Heritage Centre|author1=United Nations Educational |author2=Scientific and Cultural Organization |year=2010|accessdate=January 12, 2010}}</ref>အီလိုကော့စ် ဆား ရှိ ဗီဂန်မြို့မှာ ထိန်းသိမ်းထားသော စပိန်စတိုင်လ် အိမ်များ နှင့် အဆောက်အဦးများကြောင့် ထင်ရှားသည်။<ref name="lonelyplanet145">{{Cite book|url = https://books.google.com/?id=aaUR07G0yAcC&pg=PA145 |title = Philippines |author1 = Rowthorn, Chris |author2 = Greg Bloom |lastauthoramp = yes |edition = 9th |publisher =Lonely Planet|year = 2006 |page = 145 |isbn = 978-1-74104-289-4}}</ref> ၁၈၉၈ အမေရိကန်တို့ သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ဖိလစ်ပိုင်တွင် ဗိသုကာ ပုံစံအသစ် မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် အစိုးရ အဆောက်အဦးများနှင့် အာ့တ်ဒီကို စတိုင်လ် ပြဇာတ်ရုံများကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ အမေရိကန်တို့ ရှိနေစဉ်အချိန်တွင် မနီလာမြို့၏ အစိတ်အပိုင်း အချို့အား ဒန်နီယယ် ဘာဟမ်၏ ဗိသုကာ ဒီဇိုင်းနှင့် မာစတာပလန်များကို အသုံးပြု၍ မြို့ပြ အစီအစဉ် ရေးဆွဲခြင်းကို ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ ဘာဟမ်၏ အစီအစဉ်များထဲတွင် အစိုးရ အဆောက်အဦးများကို ဂရိ နှင့် နီယိုကလပ်စစ်ကယ် ပုံစံ ဗိသုကာပုံစံများဖြင့် တည်ဆောက်ခြင်းလည်း ပါဝင်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://ncca.gov.ph/subcommissions/subcommission-on-the-arts-sca/architecture-and-allied-arts-2/history-of-philippine-architecture/|title=History of Philippine Architecture|publisher=National Commission for Culture and the Arts|access-date=September 8, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421020700/http://ncca.gov.ph/subcommissions/subcommission-on-the-arts-sca/architecture-and-allied-arts-2/history-of-philippine-architecture/|archive-date=April 21, 2017|dead-url=yes|accessdate=9 August 2019|archivedate=21 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170421020700/http://ncca.gov.ph/subcommissions/subcommission-on-the-arts-sca/architecture-and-allied-arts-2/history-of-philippine-architecture/}}</ref> အီလိုအီလိုမြို့တွင် အမေရိကန်တို့ သိမ်းပိုက်ထားစဉ်အချိန်က တည်ဆောက်ခဲ့သော ကိုလိုနီခေတ် အဆောက်အအုံများကို ယနေ့တိုင် တွေ့မြင်နိုင်သေးသည်။ စီးပွားရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အဦးများ၊ အိမ်များ နှင့် ဘုရားရှိခိုးကျောင်းများလည်း အများအပြား ရှိပြီး အထူးသဖြင့် အီလိုအီလိုရှိ ကယ်လီရီးယဲလ် အရပ်တွင် တွေ့မြင်နိုင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.oocities.org/dost6/iloilo/touristattraction.html|title=The Official Iloilo Province Webpage|website=oocities.org}}</ref> သို့သော်လည်း နိုင်ငံ၏ အချို့ဒေသများဖြစ်သော ဘာတားနစ် ကဲ့သို့သော ဒေသများတွင် အနည်းငယ်ကွဲပြားပြီး စပိန်ပုံစံ ဗိသုကာ ပညာနှင့် ဖိလစ်ပိုင်ပုံစံ ဗိသုကာများမှာ ကွဲပြားသောနည်းဖြင့် ရောနှောပေါင်းစပ်ကြပြီး ရာသီဥတုကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထုံးကျောက်များနှင့် သန္တာကျောက်များကို အဆောက်အအုံသုံး ပစ္စည်းများ အဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။ <ref name=nccabatanes>{{cite web|url=http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?igm=4&i=226|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419094805/http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?igm=4&i=226|archivedate=April 19, 2015|date=April 19, 2015|title=The Batanes Islands|publisher=National Commission for Culture and the Arts|last=Datar|first=Francisco A.}}</ref> အစ်ဒ်ဂျန်း နှင့် အိုင်ဗာတန် ရဲတိုက်များမှာ ဖိလစ်ပိုင်တစ်နိုင်ငံလုံးကို စပိန်တို့ မသိမ်းပိုက်မီ အချိန်က လူတို့၏ အဓိက ခိုလှုံရာ နေရာများ ဖြစ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web| url=http://www.filipiknow.net/archaeological-discoveries-in-the-philippines/#more-4493|title=15 Most Intense Archaeological Discoveries in Philippine History|website=FilipiKnow}}</ref> ===ဂီတ=== [[File:Philippine culture harana 0.jpg|alt=|left|thumb|ဟာရာနာ လူပျိုလှည့်ရိုးရာ၊ ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ သိင်္ဂါရရသမြောက်သော ရိုးရာဂီတကို ပေါင်းစပ်ခြင်း]] ဖိလစ်ပိုင်ဂီတသည် အခြားနိုင်ငံများ၏ ကိုလိုနီပြုမှုအောက်တွင် ကွဲပြားသော လွှမ်းမိုးမှုများကြောင့် လျင်မြန်စွာ ပြောင်းလဲတိုးတက်လာခဲ့သည်။ စပိန်တို့ ကျွန်းများကို မအောင်နိုင်မီ အချိန်က ဂီတအများစုမှာ သဘာဝမှ အမှတ်ရစရာများ သို့မဟုတ် အလွန်အမင်း လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိသည်။ လူမျိုးစုဂီတ၏ ဥပမာ အချို့မှာ အီဖူဂေါင်းရှိ တီဘိုလီလူမျိုး နှင့် အမ်ဘိုဟာတိုလူမျိုးတို့၏ ''ကိုယု နို တီဘူလာ'' ဖြစ်သည်။ ထိုအမျိုးအစားသည် မောင်းတီးသော ဂီတနှင့် တွဲဖက်လေ့ ရှိပြီး ထင်ရှားသော တူရိယာတစ်ခုမှာ ကူလင်တန်း ခေါ် ကြေးနောင်ပတ္တလားဖြစ်သည်။ စပိန်ခေတ်အတွင်းတွင် ရွန်ဒဲလျာဂီတ ဟု ခေါ်သော မယ်ဒလင်ကဲ့သို့သော တူရိယာများသုံးသည့် ရိုးရာကြိုးတပ်တူရိယာဝိုင်းမှာ နေရာအနှံ့ရှိသည်။ ဖိလစ်ပိုင်တွင် ရွန်ဒဲလျာ ဆိုသည်မှာ မည်သည့် ကြိုးတပ်တူရိယာကို မဆို ပလက်ထရွမ် သို့မဟုတ် လက်ခတ်ဖြင့် တီးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဖိလစ်ပိုင် တူရိယာများမှာ ဒေသတွင်းရှိသော ဖိလစ်ပိုင်သစ်များကို သုံး၍ ပြုလုပ်ကြပြီး ပလက်ထရွမ် သို့မဟုတ် လက်ခတ်မှာ လိပ်ခွံကို သုံး၍ ပြုလုပ်ကြသည်။ အခြား ရွန်ဒဲလျာတွင် သုံးသော ကြိုးတပ်တူရိယာများမှာ ဖိလစ်ပိုင်တွင်သာ တွေ့ရသော ၁၄ ကြိုးတပ် ဘန်ဒါရီယာခေါ် ကိရိယာ၊ လောက်ဒ်၊ အော်တေဗီနာ၊ ဆယ်နှစ်ကြိုးတပ် ဂစ်တာ၊ အူကူလီလီ၊ ဘာဂျို ဒီ အူးနပ်စ် သို့မဟုတ် ဒယ်ဘယ်ဘေ့စ်၊ ဂစ်တာရွန် မက္ကဆီကာနို နှင့် အခြား ဂစ်တာပေါ်တွင် အခြေခံ၍ ပုံစံထုတ် ပြုလုပ်ထားသော ဖိလစ်ပိုင်ထုတ် တူရိယာများ ဖြစ်သည်။ ဟာရာန လူပျိုလှည့် ဂီတ နှင့် ကွန်ဒီမန် ဂီတတို့မှာ လူပျိုလှည့်ရိုးရာများတွင် သီချင်းဆို တီးမှုတ်ရာ၌ အများအားဖြင့် တီးမှုတ်သီဆိုလေ့ ရှိကြသည်။<ref name=aboutpmusic>{{cite web|url=http://aboutphilippines.ph/filer/toledo-cebu/PHILIPPINE%20MUSIC.pdf|date=June 20, 2015 |title=PHILIPPINE MUSIC|publisher=Balikbayan family-union – AboutPhilippines|author1=Anupol|author2=Cayabyab|author3=Chua|author4=Luarca|author5=Shimamoto|author6=Torio|author7=Yumol}}{{dead link|date=February 2018|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> မာဆယ်လို အာဒိုနေ (အော်ဂင်သမား)၊ ဆင်ပလစ်စီယို ဆိုလစ် (အော်ဂင်သမား) ၊ ဒီယဲဂို စီ ပီရက်ဇ် (စန္ဒယားဆရာ)၊ ယိုဆေး ကွန်ဆဲကို (စန္ဒရားဆရာ) နှင့် ဒွန်နာ ဒိုလိုရက်စ် ပါတာနို (တေးရေးဆရာ) တို့မှာ ယနေ့ခေတ်တွင် နာမည်ကျော်သော ဂီတပညာရှင်များ ဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် အမေရိကန်တို့၏ ပေါ့ပ်ယဉ်ကျေးမှုမှာ ဖိလစ်ပိုင်တွင် အလွန်အမင်း နေရာယူထားပြီး စပိန်ခေတ်မှ အမေရိကန်တို့ သိမ်းပိုက်ရာတွင် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ကိုရီးယား ပေါ့ပ်ဂီတနှင့် အတူ ထို ဂီတနှစ်ခုတို့မှာ လတ်တလော မီဒီယာရှိ ဂီတဇာတ်ခုံကို လွှမ်းမိုး နေရာယူထားကြသည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/8989687|title=Reason Behind the Rising Popularity of K-Pop in the Philippines|author=Alyssa Kristin Cruz|website=academia.edu}}</ref><ref name=nccamusic>{{cite web|url=http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?igm=1&i=157|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140724223121/http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?igm=1&i=157 |archivedate=July 24, 2014|date=July 25, 2014 |title=Popular Music in the Philippines|last=Baes|first=Jonas|publisher=National Commission for Culture and the Arts}}</ref> သို့သော်လည်း စပိန်လွှမ်းမိုးသော ရိုးရာဂီတမှာ ပြန်လည်ရှင်သန်လာနိုင်ပြီး ဖိလစ်ပိုင် မာဒရစ်ဂယ် ဆင်းဂါး ကဲ့သို့သော သံပြိုင်ဂီတအဖွဲ့များ နိုင်ငံအတွင်း အဝင်အထွက် ပြုနေမှု၏ ကျေးဇူးကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.rappler.com/move-ph/balikbayan/39564-choirs-filipino-classics|title=Choirs around the world take on Filipino classics|website=Rappler|accessdate=9 August 2019|archivedate=9 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190809134546/https://www.rappler.com/move-ph/balikbayan/39564-choirs-filipino-classics}}</ref> ===အက=== [[File:Zamboanga_Restaurant_(10_of_16).jpg|thumb|ဆင်ကေး ခေါ် စပိန်ခေတ်မတိုင်မီက မာရာနောင်း သူကောင်းမျိုးတို့ကို ဖော်ပြနေသော အက]] [[File:Folklore of the popular heritage of the State of the Philippines 05.jpg|thumb|ကာရီညိုဆာ ခေါ်သော စပိန်ခေတ်က ဖိလစ်ပိုင် ရိုးရာ လူပျိုလှည့်အက]] ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ ဂီတ ပြောင်းလဲလာသကဲ့သို့ပင် အကသည်လည်း အစဉ်တစိုက် ပြောင်းလဲနေသည်။ ကိုလိုနီခေတ်မတိုင်မီက ဖိလစ်ပိုင်တွင် အမျိုးမျိုး ကွဲပြားသော လူမျိုးစုတို့မှာ များပြားလှစွာသော လူမျိုးစု အကများ ရှိခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဖြစ်ရခြင်းမှာ ဖိလစ်ပိုင်သည် ကျွန်းစုနိုင်ငံဖြစ်သောကြောင့် အမျိုးမျိုးကွဲပြားသော အကများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ လူဇွန်းနှင့် ဗီဆာယားတို့တွင် စပိန်တို့ ရောက်မလာမီ အချိန်အထိ လူမျိုးစုအကများကို ပိုမိုရင်းနှီးကြသည်။ မင်ဒါနောင်းတွင်မူ မွတ်ဆလင်တို့ အတုကို ယူထားသော အကများ ပိုမိုများပြားပြီး စပိန်တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုမှာ ဇမ်ဘိုရန်းဂါးတွင် အနည်းငယ်မျှသာ သက်ရောက်မှု ရှိသည်။ ဖိလစ်ပိုင်တွင် နေရာတကာတွေ့ရသော အကများကို လူမှုရေးအခမ်းအနားများဖြစ်ကြသော ရိုးရာပွဲများ၊ ဟာသပွဲများ၊ နေ့စဉ်ဘဝများ နှင့် ပါတီများတွင် တွေ့ရသည်။ စပိန်ခေတ်တွင် အကအများစုမှာ ရွန်ဒဲလျားဂီတဖြင့် တွဲဖက်လေ့ရှိပြီး အများအားဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုအတွင်း တဖြည်းဖြည်း ပေါင်းစပ်လာသော ၁၄ကြိုးတပ် ဘန်ဒါရီယားခေါ် ဖိလစ်ပိုင်တို့ တီထွင်ထားသော တူရိယာ သို့မဟုတ် အခြားဒေသတွင်း တီထွင်ထားသော ကြိုးတပ်တူရိယာများကို အသုံးပြုလေ့ ရှိကြသည်။ ထင်ရှားသော အကတစ်ခုမှာ တီနီကလင်း ဟု ခေါ်ပြီး ရွန်ဒဲလျား ဂီတသမားအဖွဲ့မှာ ဝါးလုံးနှစ်ချောင်း၏ ရိုက်ခတ်သံနှင့်အတူ တီးခေတ်ကြသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ထိုအက အစတွင် အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများ "ကျေးလက်နှင့် မြို့ပြသားတို့ ရောစပ်ခြင်း" ဇာတ်ကွက်ကို သရုပ်ဆောင်ကြသည်။ အကသမားများသည် တစ်ဖက်တစ်ချက်မှ ကိုင်ထားပြီး ရိုက်ခတ်နေသော ဝါးလုံးများကြားမှ လှုပ်ရှားကြသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဝါးလုံတစ်စုံ အချင်းချင်း ကန့်လန့်ဖြတ်ခြင်းကို ပြသသည်။ ထိုသို့ ဝါးလုံး အသုံးပြုသော မွတ်ဆလင် ပုံစံအကကို စင်ကေး ဟု ခေါ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.stringsofunity.com/rondalla-history.html|title=Strings of Unity|last=Felix|first=Marcus|website=stringsofunity.com|accessdate=December 17, 2015|archivedate=10 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010145309/http://stringsofunity.com/rondalla-history.html}}</ref> ကာရီညိုဆာခေါ် စပိန်ဖိလစ်ပိုင် အကမှာ "ဖိလစ်ပိုင်၏ အမျိုးသား အက" ဟု တရားဝင် မဟုတ်သော်လည်း သတ်မှတ်ကြသည်။ ၎င်းမှာ နှစ်ပါးသွားအကဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးမှာ ယပ်တောင် သို့မဟုတ် လက်ကိုင်ပုဝါကို ကိုင်ထားပြီး ၎င်းမှာ စုံတွဲအနေနှင့် သိင်္ဂါရရသမြောက်သော ဇာတ်ကွက်ကို ကပြရာ၌ အဓိက အခန်းကဏ္ဍမှာ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ် မော်ဒန် နှင့် ပို့စ်မော်ဒန် ကာလတွင် ရှိသော အကများမှာ နူးညံ့သော ဘဲလေး အကမှ လမ်းပေါ်မှ အကစတိုင်လ် ဘရိတ်ဒန့်စ် အထိ အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ <ref name=nccadance>{{cite web|url=http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?igm=1&i=117|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140724234241/http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?igm=1&i=117 |archivedate=July 24, 2014|date=July 24, 2014 |title=Philippine Dance in the American Period|publisher=National Commission for Culture and the Arts|first=Basilio Esteban S.|last=Villacruz}}</ref> ===မျက်မြင်အနုပညာ=== [[File:The Bulol.jpg|thumb|left|ဘာနာဝေး အီဖူဂေါင်း စပါးနတ်ကို သစ်သားဖြင့် ထွင်းထုထားပုံ]] [[File:Spolarium.jpg|thumb|left| ဂျွမ်လူနာ၏ ''စပိုလီရာရီယမ်'' (၁၈၈၄)]] အိုးလုပ်ငန်းနှင့် ယက်ကန်းလုပ်ငန်းတို့သည် ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ အနုပညာဆိုင်ရာ ဒီဇိုင်းကို ပထမဆုံး ဖော်ပြသော အနုပညာပုံစံများဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတဝှမ်းရှိ ကျောက်ဂူနေထိုင်မှုများမှ သက်သေအဖြစ် ကျန်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့ထဲတွင် အများစုမှာ လူပုံစံ လုပ်ထားသော မြေထည်ခရားများဖြစ်ပြီး ဘီစီ ၅ ခုနှစ်မှ အေဒီ ၂၂၅ ခုနှစ်အတွင်းဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ယက္ကန်းလုပ်ငန်းကို အမျိုးသမီးများက အများစု ပြုလုပ်ကြပြီး အဘာကာ၊ နာနတ်သီး၊ ဝါ နှင့် သစ်ခေါက်တို့မှ ရသော အမျှင်များကို သုံး၍ အဝတ်အထည်များ၊ ကော်ဇောများနှင့် ဦးထုပ်များ ပြုလုပ်ကြသည်။ ဆန်ပြောင်းစသော အစေ့များ နှင့် အခြားအစားအသောက်များကို သယ်ယူရန် ခြင်းတောင်းများကို သုံးကြသည်။ <ref name="slideshare1">{{cite web|last=Sotto |first=Trish |url=http://www.slideshare.net/TrishSotto/fa-28-weaving-history |title=Fa 28 weaving history |publisher=Slideshare.net |date= |accessdate=August 1, 2013}}</ref><ref name="nationalmuseum1">{{cite web |url=http://www.nationalmuseum.gov.ph/nationalmuseumbeta/Collections/Archaeo/Pots.html |title=Anthropomorphic Pots : Metal Age : Ayub Cave, Saranggani Province |publisher=National Museum of the Philippines |accessdate=February 22, 2015 |archivedate=18 October 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181018050322/http://www.nationalmuseum.gov.ph/nationalmuseumbeta/Collections/Archaeo/Pots.html }}</ref> အစောပိုင်း ဖိလစ်ပိုင် ပန်းပုရုပ်များတွင် ရှေ့ပိုင်း ဝစ်လစ်စလစ်ပုံ ရှိကြသည်။ အစောဆုံး ပုံစံများထဲမှ တစ်ခုမှာ ''ဘူလိုး'' ဟု ခေါ်ပြီး အီဖူဂေါင်းလူမျိုးတို့မှ လယ်ယာမြေသာယာဝပြောမှု အတွက် သေချာစေရန် သုံးကြခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုပန်းပုရုပ်များ၏ နဂိုမူလ အလုပ်မှာ ၎င်းတို့ကို ဖန်တီးသော လူမျိုးစုများ၏ ပွဲတော်များနှင့် ယုံကြည်မှုများနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ အာရပ်နှင့် ရုရှား သာသနာပြုများမှလည်း ဖန်သားဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အရုပ်များဖြစ်သော အိုကေး ပုံစံ အရုပ်များကို ယူဆောင်လာကြသည်။ ထိုသို့သော ပန်းပုရုပ်များမှာ ဆူလူးအား အစ္စလာမ်ဘာသာ အဖြစ် ပြောင်းလဲရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ စပိန်တို့၏ ကိုလိုနီပြုခြင်းသည်လည်း ဖိလစ်ပိုင်တို့ အနေနှင့် ချစ်မြတ်နိုးသော အရာများကို ပန်းပုရုပ် ထုလုပ်ခြင်းအား မတားဆီးခဲ့ပေ။ ထိုအချိန်တွင် နတ်များနှင့် သူတော်စင်များ၏ ပန်းပုရုပ်များကို သုံး၍ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးတို့အား ခရစ်ယာန် တရားစာများကို သင်ကြားပေးခဲ့ကြသည်။ အမေရိကန် ကိုလိုနီကာလ အတွင်းတွင်လည်း ကိုးကွယ်သူများအနေနှင့် ၎င်းတို့ ယုံကြည်မှုကို ပန်းပုထု၍ ဘုရားကျောင်းများကို အလှဆင်ရန် အတွက် တားဆီးခဲ့ခြင်း မရှိပေ။ သို့သော်လည်း ပညာရေး တိုးတက်လာပြီး လူတို့ ချမ်းသာကြွယ်ဝလာကြပြီးနောက် အနုပညာရှင် အများစုသည် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အရုပ်များ ထုလုပ်ရာမှ ဘာသာရေးနှင့်မဆိုင်သော ပုံများဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။ <ref name="wiziq1">{{cite web |url=http://www.wiziq.com/tutorial/159187-HISTORY-OF-PHILIPPINE-PAINTING |title=History Of Philippine Painting |publisher=Wiziq.com |date= |accessdate=August 1, 2013 |archive-date=3 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130703035433/http://www.wiziq.com/tutorial/159187-HISTORY-OF-PHILIPPINE-PAINTING }}</ref> ဒါမီယန် ဒိုမင်ဂိုတို့ကဲ့သို့ အစောပိုင်း ခေတ်သစ်ပန်းချီဆရာတို့၏ ပန်းချီကားများတွင် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုများ အများအားဖြင့် ရှိနေသေးသော်လည်း ဂျွမ်လူနာနှင့် ဖဲလစ် ဟီဒယ်လ်ဂိုတို့၏ ပန်းချီကာများသည် နိုင်ငံရေးဘက်သို့ ပြသနေကြသည်။ ပထမဆုံး ဖိလစ်ပိုင် အမျိုးသား ပန်းချီဆရာ ဖာနန်ဒို အေမောဆိုလိုသည် ပို့စ်မော်ဒန် အနုပညာကို အသုံးပြု၍ ပန်းချီကားများကို ဖန်တီးခဲ့ပြီး ၎င်းတို့မှ ဖိလစ်ပိုင်၏ ယဉ်ကျေးမှုများကို ပြသနေကြကာ အခြားသော ပန်းချီဆရာများဖြစ်သော ဖာနန်ဒို ဇိုဘယ် အစရှိသူတို့သည် သရုပ်မှန်ဝါဒ နှင့် အက်စထရပ် နည်းစနစ်များကို သုံးခဲ့ကြသည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် အာ့တ်ဒီကော် စတိုင်လ်တွင် ပန်းပုထုခြင်းအား ဗိသုကာ ပညာနှင့်ပေါင်းစပ်၍ ဖန်တီးကြသည်။ ထိုဥပမာများကို နိုင်ငံတဝှမ်းရှိ ပန်းပုရုပ်များတွင် တွေ့မြင်နိုင်ပြီး အထူးသဖြင့် အများပြည်သူဆိုင်ရာ ပန်းခြံများနှင့် ဟင်းလင်းပြင်များတွင် ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=3_ocHJ0_t44C|title=Humanities and the Digital Art|edition=2006|isbn=978-971-23-4628-6|year=2006|pages=[https://books.google.com/?id=3_ocHJ0_t44C&pg=PA31&lpg=PA31&dq=history+philippine+sculptures#v=onepage&q=history%20philippine%20sculptures&f=false 31-32]}}</ref> ===စံနှုန်းတန်ဖိုးများ=== ယေဘုယျအားဖြင့် ဖော်ပြရမည်ဆိုပါက ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော စံနှုန်းတန်ဖိုးများမှာ လူအချင်းချင်း မှီခိုဆက်နွယ်နေခြင်းစနစ်ဖြစ်ပြီး အထူးသဖြင့် အမျိုးတော်စပ်မှုများ၊ လုပ်ဆောင်ပေးရန်ရှိမှုများ၊ သူငယ်ချင်းဖြစ်မှုများ၊ ဘာသာရေး (အထူးသဖြင့် ခရစ်ယာန်ဘာသာ) နှင့် စီးပွားရေးဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုတို့ ဖြစ်ကြသည်။ <ref name=CAPH>[http://countrystudies.us/philippines/41.htm ''Social Values and Organization''], Philippines, Country Studies US. Online version of print book Ronald E. Dolan, ed. ''Philippines: A Country Study''. Washington: GPO for the Library of Congress, 1991.</ref> ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ တန်ဖိုးများမှာ အများစုသော အပိုင်းများတွင် လူမှုရေးဆိုင်ရာ သင့်မြတ်မှုများကို ထိန်းသိမ်းခြင်း၌ ဗဟိုပြုလျက် ရှိပြီး အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အများကလက်ခံရန် ဆန္ဒက တွန်းအားပေးမှု အဖြစ်ရှိနေသည်။<ref name="Phil" /> ထိုတန်ဖိုးများမှ သွေဖည်မသွားစေရန် အဓိက အတားအဆီးမှာ "''ဟီရာ''" ဆိုသော အတားအဆီးဖြစ်ပြီး အကြမ်းအားဖြင့် ဘာသာပြန်မည် ဆိုပါက "ရှက်တတ်မှု" နှင့် "''အာမို ပရိုပီရို ''" ခေါ် "ဂုဏ်သိက္ခာ" တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Phil">{{cite book|author1=Chris Rowthorn|author2=Greg Bloom|title=Philippines|url=https://books.google.com/books?id=aaUR07G0yAcC|year=2006|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-289-4}}</ref> လူမှုရေးဆိုင်ရာ လက်ခံနိုင်မှု၊ အစုအဖွဲ့မှ လက်ခံမှု နှင့် အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ပါဝင်နိုင်မှုတို့သည် အဓိက ဂရုစိုက်ကြသော အချက်များ ဖြစ်သည်။ အခြားသူများက မည်သို့မည်ပုံ ထင်မြင်ယူရမည်၊ ပြောဆိုမည်၊ ပြုလုပ်မည် စသည်တို့ကို ဂရုစိုက်ခြင်းသည် ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးတို့ကြား လူမှုရေးဆိုင်ရာ အပြုအမူများကို အပြင်းအထန် လွှမ်းမိုးမှုရှိသည်။<ref name=Didache>Hallig, Jason V. [http://didache.nts.edu/index.php?option=com_docman&task=doc_view&gid=277&Itemid ''Communicating Holiness to the Filipinos: Challenges and Needs''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720015814/http://didache.nts.edu/index.php?option=com_docman&task=doc_view&gid=277&Itemid |date=July 20, 2011 }}, The Path to a Filipino Theology of Holiness, pp. 2, 10.</ref> ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးတို့၏ တန်ဖိုးများ၏ အခြားအစိတ်အပိုင်း တစ်ခုမှာ အနာဂတ်အတွက် အကောင်းမြင်မှု၊ လက်ရှိအခြေအနေ နှင့် အဖြစ်အပျက်များပေါ်တွင် အဆိုးမြင်မှု၊ အခြားသူများအပေါ်တွင် စိုးရိမ်ပူပန်မှု နှင့် ဂရုစိုက်မှု၊ သူငယ်ချင်းအပေါင်းအသင်းရှိမှုနှင့် ဖော်ရွေမှု၊ ဧည့်ဝတ်ပြူငှာသော အမူအကျင့်ရှိမှု၊ ဘာသာရေး ကိုင်းရှိုင်းမှု၊ မိမိဘာသာနှင့် အခြားသူများအပေါ် လေးစားမှု၊ အမျိုးသမီးများအား လေးစားမှု၊ ဘုရားသခင်အား ကြောက်ရွံ့မှု၊ လိမ်လည်မှုနှင့် ခိုးယူမှုတို့အား ရွံမုန်းခြင်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <ref name=CRVP2>{{cite web |last=Talisayon |first=Serafin |url=http://www.crvp.org/book/Series03/III-7/chapter_xiii.htm|title=Filipino Values, Chapter XIII, Teaching Values in the Natural and Physical Sciences in the Philippines |website=crvp.org |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160417164213/http://www.crvp.org/book/Series03/III-7/chapter_xiii.htm|archivedate=April 17, 2016|publisher=The Council for Research in Values and Philosophy (RVP), The Catholic University of America|date=1994}} File dated April 8, 2000. In {{cite book|isbn=978-1-56518-040-6|title=Values in Philippine Culture and Education (Philippine Philosophical Studies, Series III, Volume 7)|editor=Manuel B. Dy Jr. |series=Cultural heritage and contemporary change|date=March 10, 1994|publisher=Council for Research in Values and Philosophy}}</ref> ===ဟင်းလျာများ=== {{multiple image|perrow = 2|total_width=320 | image1 = Lumpia from Lumpia Shack in New York, NY.jpg | image2 = Chicken adobo.jpg | image3 = Mushroom sisig.jpg | image4 = Halo halo1.jpg | footer = ထိပ်ဆုံးဘယ်ဘက်မှစ၍ လက်ယာရစ် လွန်ပီယာ၊ အာဒိုဘို၊ ဟလိုဟလို၊ စိစစ် }} ဖိလစ်ပိုင် ဟင်းလျာများသည် မလာယို-ပိုလီနီးရှန်း မူလအစမှ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အတွင်း တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာခဲ့ကာ စပိန်၊ တရုတ်၊ အမေရိကန် နှင့် အခြား အာရှ အစားအသောက်တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုများဖြင့် ဒေသတွင်း ရနိုင်သော ဟင်းချက်စရာများ နှင့် ဖိလစ်ပိုင် ဟင်းလျာများဖြင့် ပေါင်းစပ်၍ သီးသန့်ထင်ရှားသော ဖိလစ်ပိုင် ဟင်းလျာများ ဖြစ်အောင် ဖန်တီးလာနိုင်ခဲ့သည်။ ဟင်းလျာများတွင် အလွန်ရိုးရှင်းသော ငါးခြောက်ကြော် နှင့် ထမင်းမှစ၍ စားပွဲများအတွက် ချက်ပြုတ်ကြသော ပါအဲလာ နှင့် ကိုစီဒိုတို့ အထိ ကြီးကျယ်သော ဟင်းလျာများ အမျိုးမျိုး ပါဝင်ကြသည်။ <ref name=Jollibee2 /><ref name=Zialcita /> ထင်ရှားသော ဟင်းလျာများမှာ လေချွန်း၊ အာဒိုဘို၊ ဆီးနီးဂန်း၊ ကာရီ-ကာရဲ၊ တာပါ၊ ပါတာအကြွပ်၊ ပန်ဆစ်၊ လွန်ပီယာ နှင့် ဟလိုဟလို တို့ဖြစ်ကြသည်။ ချက်ပြုတ်ရာတွင် သုံးကြသော ဒေသတွင်း ဟင်းချက်စရာများမှာ ကလာမန်စီ၊ အုန်းသီး၊ ဆာဘား ငှက်ပျောပု၊ သရက်သီး၊ အူဘေး၊ နို့ငါး နှင့် ငံပြာရည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ ရသာခံမှုမှ အရသာအပြည့်အဝရှိသော အစာများကို နှစ်သက်ကြသော်လည်း ဟင်းလျာများမှာ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများကဲ့သို့ မစပ်ကြပေ။ <ref name=Jollibee2 /><ref name=Zialcita>{{Cite book|url = https://books.google.com/?id=PEy9G-HLokwC&pg=PA281 |title = Authentic Though not Exotic: Essays on Filipino Identity |author = Zialcita, Fernando Nakpil |publisher = Ateneo de Manila University Press |location = Quezon City |year = 2005 |page = 281 |isbn = 978-971-550-479-9}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်တို့သည် အခြားသော အာရှသားများကဲ့သို့ တူကိုသုံး၍ စားသောက်လေ့ မရှိကြပဲ အနောက်တိုင်း စားသောက်ကိရိယာ တို့ကို အသုံးပြုကြသည်။ ဖြစ်နိုင်ခြေ ရှိသည့် အကြောင်းမှာ ထမင်းသည် အဓိက စားသောက်သည့် အစားအစာဖြစ်ပြီး ဖိလစ်ပိုင်ဟင်းလျာများတွင် လူကြိုက်များကြသည်မှာ စတူး နှင့် အရည်ပါသော ပင်မဟင်းလျာများဖြစ်ကြသောကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ ထမင်းစား စားပွဲတွင် တွေ့ရသော စားသောက်ကိရိယာမှာ ဇွန်းနှင့် ခက်ရင်းဖြစ်ပြီး ခက်ရင်းနှင့် ဓား မဟုတ်ပေ။<ref name="lonelyplanet48">{{Cite book|url = https://books.google.com/?id=aaUR07G0yAcC&pg=PA48&dq=filipino+cuisine&q=filipino%20cuisine |title = Philippines |author1 = Rowthorn, Chris |author2 = Greg Bloom |lastauthoramp = yes |edition = 9th |publisher =Lonely Planet|year = 2006 |page = 48 |isbn = 978-1-74104-289-4}}</ref> ရိုးရာအရ လက်ဖြင့်စားသော နည်းကို ကမာရန်း ဟုခေါ်ပြီး ညာဘက်လက်ကိုဆေး၍ လက်ဖြင့်စားခြင်း ဖြစ်ကာ <ref>{{cite web|url=http://traveldeepandwide.com/filipino-kamayan-style-the-proper-way-to-eat-with-your-hand/|title=Filipino Eating Etiquette, Kamayan Style: the proper way to eat with your hands|publisher=traveldeepandwide.com|access-date=10 August 2019|archive-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810131800/http://traveldeepandwide.com/filipino-kamayan-style-the-proper-way-to-eat-with-your-hand/}}</ref> ယခင်က မြို့ပြမဖြစ်သေးသောနေရာများအတွင် အမြဲတစေ တွေ့ရလေ့ ရှိသည်။ <ref name="Zibart">{{Cite book|url = https://books.google.com/?id=y6vTun3i4NQC&pg=PA266 |title = The Ethnic Food Lover's Companion: Understanding the Cuisines of the World |author = Zibart, Eve |publisher = Menasha Ridge Press |year = 2001 |page = 277 |isbn = 978-0-89732-372-7}}</ref> သို့သော်လည်း ဖိလစ်ပိုင်အစားအစာများကို အခြားလူမျိုးများသို့ မိတ်ဆက်ပေးကြသော ဖိလစ်ပိုင်စားသောက်ဆိုင်များကြောင့်လည်းကောင်း မြို့ပြသား ဖိလစ်ပိုင်များကြောင့် လည်းကောင်း ကမာရန်း စာသောက်ခြင်းမှာ ရေပန်းစားသည်။ လတ်တလော ဖြစ်နေသော ပုံစံတွင် "ဘူဒယ်ဖိုက်" (ဖိလစ်ပိုင် စစ်တပ်မှ စ၍ နာမည်ပေးပြီး ရေပန်းစားလာခဲ့သည်။) ဟု ခေါ်ပြီး ငှက်ပျောရွက်များကို ခင်း၍ ပန်းကန်ကြီးကဲ့သို့ ခင်းကျင်းပြီး ထိုအပေါ်တွင် ထမင်းနှင့် ဖိလစ်ပိုင်ဟင်းလျာများကို အတူတူခင်းကျင်း၍ ဆွေမျိုးများကြား၊ သူငယ်ချင်းများကြား နှင့် ရပ်ဆွေရပ်မျိုးများကြား ကမာရန်း အစားအသောက်အဖြစ် အတူစားကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>[https://web.archive.org/web/20141019154051/http://captain-as.com/what-is-boodle-fight/ Captain A's Seafood Grill] In Philippine usage, the boodle fight is a military academy terminology for "eating combat" or "attack the food."</ref> ===စာပေ=== [[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright|[[ဟိုဇေး ရီဇား]] သည် စာပေလှုပ်ရှားမှုဖြင့် ဖိလစ်ပိုင်တော်လှန်ရေးကို အစပျိုးခဲ့သူ ဖြစ်သည်။]] ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ ဒဏ္ဍာရီများသည် ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာ ပါးစပ်ပြောများမှ တဆင့် အဆင့်ဆက် လက်ဆင့်ကမ်းလာခဲ့ကြသည်။ တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စု တစ်ခုချင်းစီတို့၌ သီးသန့်ဖြစ်သော ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင် ပုံပြင်များနှင့် ဒဏ္ဍာရီများ ရှိကြသော်လည်း ဟိန္ဒူနှင့် စပိန်တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုများကို အများအပြား တွေ့ရသည်။ ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ ဒဏ္ဍာရီ များတွင် သဘာဝလွန် အကောင်ကြီးများအကြောင်း သို့မဟုတ် ၎င်းတို့ပါဝင်သော အကြောင်းများဖြစ်ပြီး အက်ဆဝမ် ခေါ် ဖိလစ်ပိုင်စုန်း၊ မနာနန်ဂယ်ခေါ် လူသားစား သွေးသောက်စုန်း၊ ဒီဝါတာ/အန်ကန်တို့ ခေါ်နတ်များ နှင့် သဘာဝ အကြောင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင် ဒဏ္ဍာရီများတွင် ထင်ရှားသော သူများမှာ မာရီယာ မာကီလင်းနတ်သမီး၊ လမ်အမ်းဇာတ်လမ်း၊ ဆရီမာနွတ်ငှက် တို့ဖြစ်ကြသည်။ <ref name=Lopez>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=jGssp-oJrT8C&printsec=frontcover |title=A Handbook of Philippine Folklore |author=Lopez, Mellie Leandicho |publisher=University of the Philippines Press |year=2006 |isbn=978-971-542-514-8}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်စာပေများသည် ဖိလစ်ပိုင်ဘာသာ၊ စပိန်ဘာသာနှင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာတို့ဖြင့် ရှိကြသည်။ အထင်ရှားဆုံး စာပေများကို ၁၇ ရာစုနှင့် ၁၉ ရာစုအတွင်း ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ အဒါနာ သည် ဥပမာ တစ်ခု ဖြစ်ပြီး ၎င်းမှာ ကျော်ကြားသော ဇာတ်လမ်းရှည်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်၍ ဟိုဆေး ဒီလာ ခရပ်ဇ် သို့ ဟူဆန် ဆီဆူးမှာ သူနှင့် နာမည်တူ ပဉ္စလက်ငှက် တစ်ကောင် အကြောင်းရေးဖွဲ့ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.philstar.com/entertainment/2014/06/16/1335290/ibong-adarna-year-2014|title=Ibong Adarna in the year 2014|website=philstar.com}}</ref>''ဖလော်ရန်တေး အက် လောရာ'' ကို ရေးဖွဲ့သော ဖရန်စစ်စကို ဘာလာတပ်စ် အမည်ရသည့် ကဗျာဆရာနှင့် ပြဇာတ်ရေးဆရာမှာ ဖိလစ်ပိုင်စာပေတွင် အများထက် သာလွန်ထူးကဲစွာ ကျော်ကြားသူ တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ [[ဟိုဇေး ရီဇား]] မှ ''နိုလီမီ တန်ဂျီရီ'' (''ငါ့ကိုထိမှာလား'') နှင့် ''အယ်လ် ဖလစ်ဘတ်စတာရစ်စမို'' (''လွှတ်တော်တွင် ဥပဒေကိုပိတ်ဆို့ခြင်း'' သို့မဟုတ် ''လောဘရပ်ဝန်း'') ဆိုသော ဝတ္ထုနှစ်ပုဒ်ကို ရေးခဲ့သည်။ သူ့အား နိုင်ငံတော် သူရဲကောင်းဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ <ref>{{cite book|last=Zaide|first=Gregorio and Sonia|title=Jose Rizal: Life, Works, and Writings of a Genius, Writer, Scientist and National Hero|year=1999|publisher=All Nations publishing Co. Inc.|location=Quezon City|isbn=978-971-642-070-8|url=http://www.allnationspublishing.com/articles/6/1/Jose-Rizal-Life-Works-and-Writings-of-a-Genius-Writer-Scientist-and-National-Hero/Page1.html|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130923080018/http://www.allnationspublishing.com/articles/6/1/Jose-Rizal-Life-Works-and-Writings-of-a-Genius-Writer-Scientist-and-National-Hero/Page1.html|archivedate=September 23, 2013}}</ref> စပိန်တို့ အုပ်စိုးမှု၏ မတရားမှုများကို သူ၏ ဖော်ပြချက်နှင့် သေနတ်ဖြင့် ဝိုင်းပစ်သတ် ကွပ်မျက်ခံရခြင်းကြောင့် သေဆုံးရခြင်းတို့သည် အခြား ဖိလစ်ပိုင် တော်လှန်ရေး သမားတို့အား လွတ်လပ်ရေး ရယူရန် အားဖြစ်စေခဲ့သည်။<ref name=Artists>Republic of the Philippines. National Commission for Culture and the Arts. [https://web.archive.org/web/20080605085638/http://www.ncca.gov.ph/about-ncca/org-awards/org-awards-national-artist-list.php The National Artists of the Philippines]. Retrieved December 26, 2009 from the National Commission for Culture and the Arts Website.</ref>အချို့သော ဖိလစ်ပိုင် စာရေးဆရာများ ဖြစ်သည့် အန်န် ဗွီ အမ် ဂွမ်ဇာလတ်၊ အမာဒို ဗွီ ဟာနန်ဒက်ဇ်၊ ဖရန်စစ်စကို အာဆဲလာနာ၊ နစ် ဂျိုရာကွင် ၊ အက်ဖ် ဆီအိုနေးလ် ဟိုဆေး နှင့် အခြားသူ အမြောက်အမြား တို့မှာ ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံတော် အနုပညာရှင် ဆု ချီးမြှင့်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ===မီဒီယာ=== ဖိလစ်ပိုင်တို့သည် မီဒီယာများတွင် ဖိလစ်ပိုင်ဘာသာနှင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာတို့ကို အသုံးပြုကြသည်။ အခြားသော ဖိလစ်ပိုင် ဘာသာစကားများဖြစ်ကြသော ဗီဆာယန်း ဘာသာစကားများကိုလည်း အသုံးပြုကြပြီး အထူးသဖြင့် ရေဒီယိုများတွင် ဖြစ်ကာ ၎င်းတို့အနေနှင့် အလွန်ဝေးလံခေါင်းပါးသော ကျေးလက်များအထိ ရောက်ရှိနိုင်ပြီး ထိုနေရာများသို့ အခြား မီဒီယာများ မရောက်ရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထင်ရှားသော ရုပ်မြင်သံကြား ကွန်ယက်များဖြစ်သည့် အေဘီစီ-စီဘီအင်န်၊ ဂျီအမ်အေ နှင့် ကွန်ယက် ၅ တို့တွင်လည်း ကျယ်ပြန့်သော ရေဒီယို ကွန်ယက် ရှိကြသည်။ <ref name="BBC Pilipinas">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm Country profile: The Philippines]. (December 8, 2009). ''BBC News''. Retrieved December 20, 2009.</ref> ဖျော်ဖြေရေးလုပ်ငန်းမှာ အမြဲတစေလှုပ်ရှားနေပြီး ဖိလစ်ပိုင် စာနယ်ဇင်းများအတွက် နာမည်ကြီးအနုပညာရှင်များနှင့် စိတ်လှုပ်ရှားစရာ နေ့စဉ်အညှီအဟောက်များ မပြီးနိုင် မစီးနိုင် အသေးစိတ် ပံ့ပိုးပေးလျက် ရှိသည်။ ဒရာမာ ဇာတ်လမ်း များနှင့် ဖန်တက်စီ ရှိုးများ ရှိသလို တယ်လီနိုဗယ်လာခေါ် အနောက်တိုင်း ရုပ်သံစီးရီးများ၊ ကိုရီးယားဇာတ်လမ်းတွဲများနှင့် အန်နီးမဲခေါ် ရုပ်ပြကာတွန်းများကိုလည်း နှစ်သက်ကြသည်။ နေ့ခင်းဘက် ရုပ်မြင်သံကြား အစီအစဉ်များတွင် ဂိမ်းရှိုးများ၊ အမျိုးမျိုးသော ရှိုးများ နှင့် တော့ခ်ရှိုးများ ရှိသည်။ <ref name=Ratings>Santiago, Erwin (April 12, 2010). {{cite web|url=http://www.pep.ph/news/25288/AGB-Mega-Manila-TV-Ratings-%28April-7-11%29%3A-Agua-Bendita-pulls-away |title=AGB Mega Manila TV Ratings (April 7–11): ''Agua Bendita'' pulls away |accessdate=June 12, 2017 |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623102641/http://www.pep.ph/news/25288/AGB-Mega-Manila-TV-Ratings-%28April-7-11%29%3A-Agua-Bendita-pulls-away |archivedate=June 23, 2011 |df= }}. Retrieved May 23, 2010 from the Philippine Entertainment Portal Website.</ref> ဖိလစ်ပိုင် ရုပ်ရှင်မှာ သက်တမ်းရှည်ကြာပြီး နိုင်ငံတွင်း ရေပန်းစားသော်လည်း အမေရိကန်၊ အာရှ နှင့် ဥရောပ ရုပ်ရှင်များ၏ ယှဉ်ပြိုင်မှုများ ပို၍ များပြားလာသည်။ နာမည်ကျော် ဒါရိုက်တာနှင့် မင်းသားများတွင် လီနိုဘရော့ကာ နှင့် နိုရာ အော်နာ ကဲ့သို့သော သူများမှာ ''Maynila: Sa mga Kuko ng Liwanag'' (မနီလာ။ အလင်းတန်းရဲ့ လက်သည်းကြားမှာ) နှင့် ''Himala'' (အံဩဘနန်း) အစရှိသော ရုပ်ရှင်များကြောင့် ထင်ရှားသည်။<ref>{{cite news|url=http://entertainment.inquirer.net/52959/restoring-himala|title=Restoring Himala|date=August 5, 2012|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]|accessdate=October 29, 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ph.omg.yahoo.com/blogs/omgphnewsblog/may-himala-restored-film-proves-real-global-classic-013358351.html |title=May Himala! Restored film proves real global classic |date=August 16, 2012 |publisher=[[Yahoo!]] |accessdate=October 29, 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120820024727/http://ph.omg.yahoo.com/blogs/omgphnewsblog/may-himala-restored-film-proves-real-global-classic-013358351.html |archivedate=August 20, 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pep.ph/guide/indie/10686/restored-version-of-himala-will-premiere-at-the-69th-venice-film-festival|title=Restored version of Himala will premiere at the 69th Venice Film Festival|date=August 13, 2012|publisher=pep.ph|accessdate=September 21, 2014|archivedate=5 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205214346/http://www.pep.ph/guide/indie/10686/restored-version-of-himala-will-premiere-at-the-69th-venice-film-festival}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.screendaily.com/news/cannes-classics-2013-line-up/5054402.article?blocktitle=Latest-News&contentID=1846|title=Cannes Classics 2013 line-up unveiled |website=Screen Daily|accessdate=April 30, 2013}}</ref> လတ်တလောနှစ်များတွင် နာမည်ကျော်များမှာ ရုပ်မြင်သံကြားနှင့် ရုပ်ရှင် သို့ လူးလာခေါက်ပြန် ကူးပြောင်းနေကြပြီး ထို့နောက် နိုင်ငံရေးအတွင်း ဝင်ရောက်ကြခြင်းကြောင့် စိုးရိမ်စရာ ဖြစ်လာသည်။<ref name=Celebrity>[http://www.economist.com/world/asia/displaystory.cfm?story_id=9084791 "The Philippines' celebrity-obsessed elections"]. (April 26, 2007). ''[[The Economist]]''. Retrieved January 15, 2010.</ref> ===ရုပ်ရှင်=== [[File:Brillante Mendoza at the 69th Venice International Film Festival, September 2012.jpg|thumb|upright|ဘရေလန်တီ မန်ဒိုဇာမှာ ကျော်ကြားထင်ရှားသော ဖိလစ်ပိုင် ရုပ်ရှင်ဒါရိုက်တာ တစ်ဦး ဖြစ်သည်။]] ''Salón de Pertierra'' သည် ၁၈၉၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်တွင် ဖိလစ်ပိုင်တွင် ပထမဆုံး စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သော ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က ရုပ်ရှင်များ အားလုံးမှာ စပိန်ဘာသာစကားဖြင့် ဖြစ်ပြီး ရုပ်ရှင်များ စတင်မိတ်ဆက်စဉ် အချိန်က နိုင်ငံအတွင်း စပိန်ခေတ်၏ နောက်ဆုံးနှစ်များ ဖြစ်သည်။ ပထမဆုံး ရုပ်ရှင် ထုတ်လုပ်သူမှာ အန်တိုနီယို ရားမို့စ် ဖြစ်သည်။ သူသည် ''Panorama de Manila'' (မနီလာမြင်ကွင်းကျယ်) ၊ ''Fiesta de Quiapo'' (ကွီရာပို စားပွဲတော်) ၊ ''Puente de España'' (စပိန်တံတား) ၊ ''Escenas Callejeras'' (လမ်းမြင်ကွင်းများ) စသော ရုပ်ရှင်များကို ရိုက်ကူးစဉ်က လက်လှည့်ကင်မရာကို သုံး၍ ရိုက်ကူးခဲ့သည်။ ဟိုဆေး နီပိုမူဆီနို ကိုမူ ဖိလစ်ပိုင် ရုပ်ရှင်၏ ဖခင် အဖြစ် တင်စားခေါ်ဝေါ်လေ့ ရှိကြသည်။<ref>[http://su.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:200615 "The Role of José Nepomuceno in the Philippine Society: What language did his silent film speaks?"]. Stockholm University Publications. Retrieved on January 6, 2011.</ref> ထိုသို့ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ခံရသည်မှာ သူ၏ ရုပ်ရှင်များသည် ဖိလစ်ပိုင်တွင် ပထမဆုံး အနုပညာပုံစံဖြင့် ရိုက်ကူးထုတ်လုပ်သော ရုပ်ရှင်များ ဖြစ်သောကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်။<ref name="books.google.com"/> သူ၏ ပထမဆုံး ဇာတ်ကားဖြစ်သော ''Dalagang Bukid'' (ကျေးလက်အပျိုမ) အမည်ရသော ဇာတ်ကားအား ၁၉၁၉တွင် ရိုက်ကူးထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ အမေရိကန်ခေတ်တွင် ရုပ်ရှင်ပြသခြင်း ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှ စွန့်ဦးတီထွင် လုပ်ငန်းရှင် ဝေါဂရားမှ ဝေါဂရားရုပ်ရှင်ရုံကို မနီလာရှိ အင်ထရာမူရို့စ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ရုပ်ရှင်ဈေးကွက်ကို အမှန်အကန် စတင်ဖန်တီးနေသော အချိန်ဖြစ်ပြီး အသံတိတ်ရုပ်ရှင်များ စတင်ပေါ်ပေါက်လာချိန် ဖြစ်သည်။ ထိုအသံတိတ် ရုပ်ရှင်များကို ဓာတ်စက်၊ စန္ဒယား၊ ကွားတက်ခေါ် အဆိုတော် ၄ ယောက်တွဲ ဝိုင်း နှင့် လူ ၂၀၀ သံပြိုင်ဆိုအဖွဲ့တို့ဖြင့် တွဲဖက်ပြသကြသည်။ ဂျပန်တို့ သိမ်းပိုက်စဉ် အချိန်က ရုပ်ရှင်ရိုက်ကူးခြင်းကို ရပ်တန့်ထားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၃၀ ခုနှစ်များမှ ၁၉၄၅ အထိ ဟောလိဝုဒ်ဈေးကွက်အား ဂျပန်ရုပ်ရှင်များဖြင့် အစားထိုးခဲ့သော်လည်း အောင်မြင်မှု နည်းပါးခဲ့သည်။ စစ်ပြီးခေတ် ၁၉၄၀ ခုနှစ်များနှင့် ၁၉၅၀ ခုနှစ်များမှာ ဖိလစ်ပိုင်ရုပ်ရှင်၏ ပထမဆုံး ရွှေရောင်နေ့များဟု ဆိုနိုင်ပြီး လာပူး-လာပူး ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်ရးမှ ဗီဆာယန်းရုပ်ရှင်များ ပြန်လည် ခေတ်စားလာခဲ့သည်။ ၁၉၆၀ ခုနှစ်များတွင် ဂျိမ်းစ်ဘွန်း ဇာတ်ကားများ နှင့်အတူ ဆမ်ပါဂွီတာ ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်ရေးမှ အများအားဖြင့် ထုတ်လုပ်သော ဘုမ်ဘာ ခေါ် အပြာကားအနုစား များနှင့် တေးဂီတရုပ်ရှင်များ၏ ခေတ်ဖြစ်သည်။ ဒုတိယ ရုပ်ရှင်ရွှေခေတ်မှာ ၁၉၇၀ ခုနှစ်များမှ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်း အထိဖြစ်သည်။ ထိုအချိန်တွင် ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်သူတို့ အဖြူအမည်းရုပ်ရှင်များ ထုတ်လုပ်ခြင်းကို ရပ်တန့်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်များ အထိ ဟောလိဝုဒ်ရုပ်ရှင်များက ရုပ်ရှင်ရုံများကို လွှမ်းမိုးထားခဲ့ကြသည်။ <ref name="bleak">[https://web.archive.org/web/20070401080345/http://www.iht.com/articles/2007/02/11/yourmoney/movies12.php A bleak storyline for the Filipino film industry]. Conde, Carlos H. ''International Herald Tribune''. February 11, 2007. (archived from [http://www.iht.com/articles/2007/02/11/yourmoney/movies12.php the original] on April 1, 2007)</ref> ထိုခေတ်၏ အာရုဏ်ဦးအစတွင် ပုံမှန် ဖိလစ်ပိုင်ရုပ်ရှင်လောက၏ သိသာစွာ ကျဆင်းလာခြင်းကို မြင်လာရသည်။<ref name="dying">[http://www.newsflash.org/2004/02/hl/hl103539.htm RP Movie Industry Dying] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214000957/http://www.newsflash.org/2004/02/hl/hl103539.htm |date=February 14, 2009 }}. Vanzi, Sol Jose. ''Newsflash''. January 15, 2006.</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင်မူ ဖိလစ်ပိုင် ရုပ်ရှင်ရုံများ၌ ဖိလစ်ပိုင်ရုပ်ရှင်များ ကြည့်ရှုသူများပြားလာခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်များ အလယ်ပိုင်းတွင် သီးသန့်ရုပ်ရှင် စတူဒီယိုများမှ ရိုက်ကူးထုတ်လုပ်သော ရုပ်ရှင်များ၏ ကျယ်ပြန့်သော အောင်မြင်မှုများကို တွေ့ရသည်။<ref name="TadhanaABSCBN20150303">{{cite web|url=http://www.abs-cbnnews.com/entertainment/03/15/15/tadhana-top-grossing-local-indie-film-all-time|title='Tadhana' is top grossing local indie film of all time|first=ABS-CBN|last=News|access-date=12 August 2019|archive-date=20 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320210505/http://www.abs-cbnnews.com/entertainment/03/15/15/tadhana-top-grossing-local-indie-film-all-time}}</ref><ref name="TadhanaABSCBN20150220">{{cite web|url=http://www.abs-cbnnews.com/entertainment/02/20/15/angelica-calls-out-fans-tadhana-piracy|title=Angelica calls out fans on 'Tadhana' piracy|first=ABS-CBN|last=News|access-date=12 August 2019|archive-date=27 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151027185839/http://www.abs-cbnnews.com/entertainment/02/20/15/angelica-calls-out-fans-tadhana-piracy}}</ref> === အားကစား === [[File:Smart Araneta Coliseum Basketball setup.jpg|thumb|စမတ်အာရာနီတာ ကိုလီဆီယမ် တွင် ကျင်းပသော ဖိလစ်ပိုင်ဘတ်စကက်ဘောအသင်း (PBA) ၏ ကစားပွဲတစ်ခု]] ဘက်စကက်ဘော၊ လက်ဝှေ့၊ ဘော်လီဘော၊ ဘောလုံး၊ အမေရိကန် ဘောလုံး၊ ရပ်ဘီဘောလုံးကစားနည်း နှစ်မျိုးစလုံး၊ ကြက်တောင်၊ ကရာတေး၊ တိုက်ကွမ်ဒို၊ ဘိလိယက်၊ တန်းပင် ဘိုးလင်း၊ စစ်တုရင် နှင့် စီပါ အစရှိသော အမျိုးမျိုးသော အားကစားတို့သည် ဖိလစ်ပိုင်တွင် ရေပန်းစားသည်။ လမ်းကြမ်းဆိုင်ကယ်စီးခြင်း၊ စက်ဘီးစီးခြင်း နှင့် တောင်တက်ခြင်းတို့မှာလည်း ရေပန်းစားလာနေပြီ ဖြစ်သည်။ ဘက်စကက်ဘောအား အပျော်တမ်းနှင့် ကြေးစား အဆင့် နှစ်ခုစလုံးတွင် ကစားကြပြီး ဖိလစ်ပိုင်၏ ရေပန်းအစားဆုံး ကစားနည်းဟုပင် ဆိုနိုင်သည်။<ref>[http://home.bca-pool.com/displaycommon.cfm?an=1&subarticlenbr=30 "Billiard Congress of America: Hall of Fame Inductees"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140312180648/http://home.bca-pool.com/displaycommon.cfm?an=1&subarticlenbr=30 |date=12 March 2014 }}. (2009). Retrieved December 20, 2009 from the Billiard Congress of America Website.</ref><ref name=kilala>[http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/modules_in_Tagalog/mga_kilalang_pilipino.htm Mga Kilalang Pilipino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915150626/http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/modules_in_Tagalog/mga_kilalang_pilipino.htm |date=15 September 2017 }} [Known Filipinos]. (n.d.) (in Filipino). ''Tagalog at NIU''. Retrieved April 25, 2010 from the Northern Illinois University, Center for Southeast Asian Studies, SEAsite Project.</ref> ၂၀၁၀ တွင် မန်နီ ပက်ကီယို အား ၂၀၀၀ ခုနှစ်များအတွက် "ဆယ်စုနှစ်အတွင်း အကောင်းဆုံး သတ်ပုတ်သူအဖြစ်" အမေရိကန်လက်ဝှေ့စာရေးဆရာများအသင်း၊ ကမ္ဘာ့လက်ဝှေ့ကောင်စီ နှင့် ကမ္ဘာ့လက်ဝှေ့အသင်းတို့မှ အမည်ပေး သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="Pacquiao named Fighter of the Decade">{{cite news |title = Pacquiao named fighter of the decade |agency = [[Reuters]] |date = June 5, 2010 |url = https://www.reuters.com/article/idUSTRE6541BX20100605 |first=Alastair |last=Himmer}}</ref> အမျိုးသား ကိုယ်ခံပညာနှင့် အားကစားနည်းများမှာ အားနစ် ဖြစ်ပြီး အချို့ဒေသများတွင် အက်စခရီးမား နှင့် ကာလီ ဟု ခေါ်သည်။<ref>Republic of the Philippines. (Approved: December 11, 2009). [http://www.senate.gov.ph/republic_acts/ra%209850.pdf An Act Declaring Arnis as the National Martial Art and Sport of the Philippines]. Retrieved February 18, 2010 from the Senate of the Philippines Website.</ref> ဖိလစ်ပိုင်သည် နွေရာသီအိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ၁၉၂၄ ခုနှစ်မှ စတင်ပါဝင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ပထမဆုံး ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင် ဆုတံဆိပ်ရရှိသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ <ref>Republic of the Philippines. (Approved: December 11, 2009). [http://www.senate.gov.ph/republic_acts/ra%209850.pdf An Act Declaring Arnis as the National Martial Art and Sport of the Philippines]. Retrieved February 18, 2010 from the Senate of the Philippines Website.</ref>ထိုအချိန်မှစ၍ နွေရာသီ အိုလံပစ်အားကစားပွဲတိုင်းတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး ၁၉၈၀ အမေရိကန် ဦးဆောင်၍ နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲကို သပိတ်မှောက်သော အကြိမ် မှလွဲ၍ ဖြစ်သည်။ <ref>Republic of the Philippines. (Approved: December 11, 2009). [http://www.senate.gov.ph/republic_acts/ra%209850.pdf An Act Declaring Arnis as the National Martial Art and Sport of the Philippines]. Retrieved February 18, 2010 from the Senate of the Philippines Website.</ref>ဖိလစ်ပိုင်သည် အပူပိုင်းနိုင်ငံများထဲမှ ပထမဆုံး ဆောင်းရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲကို ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်သော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ပထမဆုံးအဖြစ် ၁၉၇၂ ခုနှစ် အားကစားပွဲတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book |title=The Official Report of XIth Winter Olympic Games, Sapporo 1972 |publisher=The Organizing Committee for the Sapporo Olympic Winter Games |year=1973 |pages=32, 145, 447 |url=http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1972/orw1972.pdf |accessdate=January 31, 2008 |archive-date=26 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226202605/http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1972/orw1972.pdf |url-status=dead }}</ref> ===ကစားခြင်း=== [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Speelbord voor mancala spel TMnr 45-318.jpg|thumb|left|ဆွန်ကာသည် ဖိလစ်ပိုင်ရိုးရာ ကစားနည်း ဖြစ်သည်။]] ''လွတ်ဆန် ဘာကာ''၊ ''ပါတင်တယ်ရို''၊ ''ပီကို'' နှင့် ''တွမ်ဘမ် ပရက်ဆို'' အစရှိသော ကလေးကစားနည်းများဖြစ်သည့် ဖိလစ်ပိုင်ရိုးရာ ကစားခြင်းများ ကို ဖိလစ်ပိုင် လူငယ်များအကြား ကစားနေကြဆဲပင် ဖြစ်သည်။ <ref name=Hagonoy>{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071106053308/http://www.hagonoy.com/lbcorpus/halbc010.html |date=November 6, 2007 |title=Mga Larong Kinagisnan }} [Games One Grows Up With]. Hagonoy.com. (archived from [http://www.hagonoy.com/lbcorpus/halbc010.html the original] on November 6, 2007)</ref><ref name=Seasite>[https://web.archive.org/web/20140628125706/http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/Filipino_Games/mga_larong_pilipino.htm Mga Larong Pilipino] [Philippine Games]. (2009). ''Tagalog at NIU''. Retrieved December 19, 2009 from the Northern Illinois University, Center for Southeast Asian Studies, SEAsite Project. (archived from [http://www.seasite.niu.edu./Tagalog/Filipino_Games/mga_larong_pilipino.htm the original] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070827113637/https://www.seasite.niu.edu/Tagalog/Filipino_Games/mga_larong_pilipino.htm |date=August 27, 2007 }} on June 28, 2014)</ref> ''ဆွန်ကာ'' သည် ဖိလစ်ပိုင်ရိုးရာ ကစားခုံဖြင့် ကစားနည်း ဖြစ်သည်။ ဖဲကစားနည်းများမှာ ပွဲတော်များအတွင်း ရေပန်းစားပြီး ''ပူဆွိုင်'' နှင့် ''တောင်အစ်'' စသည်တို့ကို တရားမဝင် လောင်းကစားခြင်း အနေနှင့် ကစားလေ့ရှိသည်။ မာဂျောင်းကို အချို့သော ဖိလစ်ပိုင် လူ့အဖွဲ့အစည်းများအတွင်း ကစားကြသည်။ ဆာဘောင်း သို့မဟုတ် ကြက်တိုက်ခြင်းသည် အထူးသဖြင့် ဖိလစ်ပိုင် အမျိုးသားများကြားတွင် ရေပန်းစားသော အပန်းဖြေနည်းဖြစ်ပြီး စပိန်တို့ ရောက်မလာမီကပင် ရှိခဲ့သည်။ မဂျဲလင်၏ မှတ်တမ်းရေးသူဖြစ်သော အန်တိုနီယို ပီဂါဖက်တာက တေးတေးတိုင်းပြည်တွင် ထိုသို့ အပျော်အပါး အနေနှင့် ကစားကြခြင်းကို ပထမဆုံး မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite book|last=Dundes|first=Alan|title=The Cockfight: A Casebook|url=https://books.google.com/books?id=Wy5VqKSYt8IC|year=1994|publisher=Univ of Wisconsin Press|isbn=978-0-299-14054-0|pages=[https://books.google.com/books?id=Wy5VqKSYt8IC&pg=PA136 136–137]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.top-destination-choice-the-philippines.com/sabong.html|title=Sabong: An Enduring Hallmark of Philippines History|website=Top Destination Choice The Philippines.com}}</ref> ယိုယို ကစားစရာမှာ ဖိလစ်ပိုင်တွင် လူကြိုက်များသော ကစားစရာဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ်ပုံစံအား ပီဒယို ဖလော်ရက်စ် ကုမ္ပဏီမှ စတင် မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး ထိုအမည်မှာ ဖိလစ်ပိုင်ရှိ အီလိုကာနိုဘာသာစကားမှ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name=mw>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/yo-yo Yo-yo]. (2010). In Merriam-Webster Online Dictionary. Retrieved January 10, 2010.</ref> {{clear}} == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == == ရည်ညွှန်းချက်များ == {{reflist}} == မှတ်စု == {{Notelist}} {{ASEAN}} {{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}} [[Category:ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]] [[Category:အာဆီယံအသင်းဝင်နိုင်ငံများ]] [[Category:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]] [[Category:ကျွန်းနိုင်ငံများ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] [[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]] ibzqpskvn4kadn1usouiy234obbwj9s 0 4763 1055107 772450 2026-09-24T15:12:14Z Chenzeyan29 141880 1055107 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | name = မဟာဗန္ဓုလ | native_name = | birth_name = မောင်ရစ် | birth_date = ၆ နိုဝင်ဘာ ၁၇၈၂<ref name="EBS8">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၈)၊ စာ-၂၀၇-၂၁၁။</ref> | birth_place = ငပရင်းရွာ၊ [[ဘုတလင်မြို့နယ်]]၊ [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|မြန်မာနိုင်ငံ]]<ref name="EBS8" /> | death_date = ၁ ဧပြီ ၁၈၂၅ (အသက် ၄၂) | death_place = [[ဓနုဖြူမြို့]]၊ [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|မြန်မာနိုင်ငံ]]<ref name="EBS8" /> | image = Statute of Maha Bandula.jpg | image_size = 200px | caption = [[မန္တလေး နန်းတော်]]အတွင်းရှိ စစ်သူကြီး မဟာဗန္ဓုလ ရုပ်တု | allegiance = [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] | branch = တော်ဝင်ဗမာ့တပ်မတော် | serviceyears = ၁၈၀၆ – ၁၈၂၅ | rank = အဂ္ဂမဟာသေနာပတိ (စစ်သေနာပတိချုပ်) | honorific_prefix= | honorific_suffix= | titles = သတိုးမဟာဗန္ဓုလ၊ နေမျိုးသူရရဲခေါင် | commands = တော်ဝင်ဗမာ့တပ်မတော် (ပထမအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ) | battles = * [[မြန်မာ-မဏိပူရ စစ်ပွဲ]] (၁၈၁၉) * မြန်မာ-အာသံ စစ်ပွဲ (၁၈၂၁–၁၈၂၂) * [[ပထမ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပွဲ]] (၁၈၂၄–၁၈၂၅) ** [[ပန်းဝါတိုက်ပွဲ]] ** [[ရန်ကုန်တိုက်ပွဲ]] ** [[ဓနုဖြူတိုက်ပွဲ]] | parents = ဦးပေါက်တော၊ ဒေါ်ငြိမ်း<ref name="EBS8" /> | relations = | ethnic = [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]] }} စစ်သူကြီး '''အဂ္ဂမဟာသေနာပတိ သတိုးသုဓမ္မ မဟာဗန္ဓုလ''' (၆ နိုဝင်ဘာ ၁၇၈၂ – ၁ ဧပြီ ၁၈၂၅) သည် [[ဘိုးတော်ဘုရား]] နှင့် [[ဘကြီးတော်]] မင်းတို့လက်ထက်တွင် ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ သက်စွန့်ကြိုးပမ်း အမှုတော်ထမ်းခဲ့သော ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာ့စစ်သူကြီး ဖြစ်သည်။ ငယ်ရွယ်စဉ်တွင် မထင်ရှားသော အမျိုးအနွယ်မှ ဖွားမြင်လင့်ကစား မိမိ၏ စွမ်းရည်သတ္တိ၊ လုံ့လဝီရိယနှင့် ကြိုးစားဆောင်ရွက်မှုတို့ကြောင့် နေမျိုးသူရရဲခေါင် ဘွဲ့မှသည် အိမ်ရှေ့မင်းသားတို့သာ ရပိုင်ခွင့်ရှိသော စစ်သေနာပတိချုပ် (စစ်သူကြီး) ဘွဲ့အထိ ချီးမြှင့်ခံရသူ ဖြစ်၏။<ref name="EBS8" /> မဟာဗန္ဓုလသည် [[ပထမ အင်္ဂလိပ် - မြန်မာစစ်]] (၁၈၂၄–၁၈၂၆) တွင် ကျဆုံးခဲ့သည့်အချိန်အထိ တော်ဝင်ဗမာ့တပ်မတော်၏ စစ်သေနာပတိအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ [[မဏိပူရ]] နှင့် [[အာသံ]] သို့ နယ်မြေချဲ့ထွင်ရေးဆိုင်ရာ [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်|ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]]၏ မူဝါဒများတွင် မဟာဗန္ဓုလသည် အဓိက ဦးဆောင်ပါဝင်ခဲ့ပြီး၊ နောက်ဆက်တွဲ ရလဒ်အဖြစ် အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့ကာ အင်ပါယာ၏ ပျက်စီးခြင်းအစသို့ ရောက်ရှိခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း စစ်ပွဲအတွင်း နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့၏ အင်အားကြီးမားသော တပ်များကို ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ စစ်ဗျူဟာမြောက် ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့မှုများကြောင့် မြန်မာတစ်မျိုးသားလုံးက သူ့အား အမျိုးသားသူရဲကောင်းအဖြစ် ဂုဏ်ပြုချီးကျူးခဲ့ကြသည်။ ယနေ့အချိန်အထိ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ အဓိက လမ်းမကြီးများ၊ မြို့နယ်များနှင့် သင်္ဘောများတွင် စစ်သူကြီး မဟာဗန္ဓုလ၏ အမည်ကို အစွဲပြု၍ ဂုဏ်ပြုမှည့်ခေါ်ထားကြသည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). *History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824*. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref> == ငယ်ဘဝ == မဟာဗန္ဓုလ၊ (ငယ်အမည် မောင်ရစ်) ကို ဦးပေါက်တော နှင့် ဇနီးဒေါ်ငြိမ်း တို့၏ သာမည လူရတတ် မိသားစုမှ သားဦး အဖြစ် [[ဘုတလင်မြို့နယ်]]၊ ငပရင်းရွာတွင် ၆ နိုဝင်ဘာ ၁၇၈၂ ခုနှစ်၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။ ထိုခေတ်အခါက မြန်မာယောက်ျားလေးတို့၏ ဓလေ့ထုံးစံအရ၊ မောင်ရစ် သည် ဒေသတွင်းရှိ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ဘုန်းကြီးကျောင်း တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။ ဖခင်ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ငယ်စဉ်ဘဝမှာပင် သူသည် အစော ပိုင်းတာဝန်များကို ထမ်းဆောင်ခဲ့ရသည်။ မိခင်နှင့်အတူ လယ်တောထဲတွင် အလုပ်လုပ်ရ ပြီး၊သူ၏ ညီအငယ်နှစ်ယောက်ဖြစ်သော မောင်အေး၊ မောင်မြ နှင့် သူ၏ ညီမ အငယ်ဖြစ်သူ မဒုတ် တို့ကို ကြည့်ရှု စောင့်ရှောက်ခဲ့သည်။ == တာဝန်ထမ်းဆောင်ခြင်း == သူ၏ငယ်စဉ်ဘဝနောက်ပိုင်းတွင် မောင်ရစ်သည် ဒီပဲယင်း ဇာတိဖြစ်သော အိမ်ရှေ့မင်းသား [[ရွှေတောင်မင်း|သတိုးမင်းစော]] ၏ တော်ဝင်တပ်မတော်ကြီး၌ အနိမ့်ဆုံးအဆင့် အစေအပါးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ရန်အတွက် နောင်တွင် မင်းနေပြည်တော် ဖြစ်လာမည့် [[အမရပူရ]] သို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။ မောင်ရစ် သည် လျင်မြန်စွာဖြင့် ရာထူးများတိုးလာပြီး ပထမတွင် သတိုးမင်းစော ၏ လက်အောက်၊ပြီးနောက်တွင် ၁၈၀၈ ခုနှစ်၌ အိမ်ရှေ့မင်းသား အဖြစ်ဆက်ခံသော သူ၏သားဖြစ်သူ [[စစ်ကိုင်းတိုင်း|စစ်ကိုင်း]] မင်းသား လက်အောက်တွင် အမှုထမ်းခဲ့သည်။ သူသည် ဒီပဲယင်း မြို့၏ ပထမဦးဆုံးသော မြို့စား ဖြစ်လာခဲ့ပြီး နောက်သုံးနှစ်အကြာတွင် အလုံ-မုံရွာ ၏ မြို့စားဖြစ်ခဲ့သည်။ == မဏိပူရ (၁၈၁၉) == မဟာဗန္ဓုလ သည် သူ၏အရှင်သခင်ဖြစ်သူ စစ်ကိုင်း မင်းသားသည် ဘကြီးတော်မင်း အဖြစ် ၁၈၁၉ ဇွန်လတွင် မြန်မာ့ထီးနန်းကို စိုးစံပြီးနောက် စစ်သေနာ ပတိ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မဟာဗန္ဓုလ ၏ စစ်သေနာပတိအဖြစ် ပထမဦးဆုံး အဓိက ကျသော စစ်ရေးဆိုင်ရာတိုက်ခိုက်မှုမှာ များမကြာမီ မဏိပူရ တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ အနောက် ဘက်ရှိ နိုင်ငံအငယ်မှာ ၁၇၅၆ ခုနှစ် ကတည်းက ပုန်ကန်ထကြွသူများ ထိန်းသိမ်းထားသည့် နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ၁၈၁၃ ခုနှစ်အချိန်ကပင် ဘိုးတော်ဘုရားမင်း တရားဝင်တိုက်ခိုက်သိမ်းယူခဲ့သည်။ အစောပိုင်းခြောက်နှစ်ခန့် မြန်မာတို့က နန်းတင်ပေးခဲ့သောမဏိပူရ ရာဂျာမာဂျစ် ဆင်း(န်) သည် လက်အောက်ခံဘုရင်များက ပြုလုပ်ရန်တာဝန်ရှိသည့်အတိုင်း၊ ဘုရင်အသစ်၏ နန်းတက်ပွဲအခမ်းအနားကို မတက်ရောက်သည်မျှသာမက သံရုံး မှတဆင့် လက် ဆောင်ပဏ္ဏာ ဆက်သခြင်းကို မပြုလုပ်ခဲ့သည့်အတွက် ဘကြီးတော် သည် စစ်ဆင်ရေး အတွက်ဖွဲ့စည်းထားသောတပ်ကို မဏိပူရ အားပြန်သိမ်းယူရန် စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ၁၈၁၉ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင်၊ ဗန္ဓုလ သည် မြန်မာစစ်တပ်များ၏ စစ်ကဲ) (တပ်မှူးချုပ်) အဖြစ် မဏိပူရ ကို ကျူးကျော်ခြင်းတွင် ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ သူသည် ခြေ လျင်တပ်သား အယောက် ၅၀၀၀ နှင့် မြင်းတပ်သား ၅၀၀ ကို အမိန့်ပေးကွပ်ကဲခဲ့ပြီးနောက်တွင်မှ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး နေမျိုးသူရမင်းလှနော်ရထာ ၏ ခြေလျင်တပ်သား ၂၀၀၀၀ နှင့် မြင်းတပ်သား ၂၅၀၀ လိုက်ပါခဲ့သည်။ မဏိပူရလူမျိုးများ သည် သူတို့၏ မြို့တော် အနီးတွင် ခံတပ်ကို တည်ဆောက်ထားသည်။ ဘေးနှစ်ဖက်တွင် မြင့်မားသော တောင်များနှင့် ဝန်းရံ ထားပြီး ကျန်တစ်ဖက်တွင် တောင့်တင်းသောသစ်သားဝင်းတံခါး များဖြင့် အခိုင်အမာပြု လုပ် ထားသောခံတပ်သည် မထိုးဖောက်ဝင်နိုင် လုနီးပါးရှိသည်ဟုဆိုခဲ့ကြသည်။ ဗန္ဓုလ သည် အထူးတပ်သားများကို စေလွှတ်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့သည် ညဘက်တွင်တောင်များကို ဖက် တက်၍ ဂိတ်များကိုချိုးဖျက်ဖွင့်ပြီး ဗမာများကို ခံတပ်နှင့်မြို့တော်ကို ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်ရန် ခွင့်ပြု ခဲ့သည်။ ရာဂျာ မာဂျစ်ဆင်း (န်) သည် သူ၏ ညီအကိုတော်သူ ချော်ဂျစ် ဆင်း(န်) အုပ်ချုပ်သော အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံဖြစ်သည့် ကချာ သို့ထွက်ပြေး သွားခဲ့သည်။ ထိုရဲရင့်သော စစ်ဆင်ရေးသည် သူ့အားကျော်ကြားစေခဲ့သည်။ ဘုရင်မင်းမြတ်သည် သူ့အား နေမျိုး သူရ ရဲခေါင် ဘွဲ့ကို ချီးမြှင့်ပေးအပ်ခဲ့သည်။ အနိုင်ရပြီးနောက်တွင် မြန်မာတို့သည် မဏိပူရ တွင် မြို့စောင့်တပ်ကို ထားခဲ့ပြီး ၎င်းကို ရှည် လျားသော ချင်းတွင်း မြစ် အထောက်အပံ့အစီအစဉ်ဖြင့် ကာကွယ်ထားခဲ့သည်။ == အာသံ (၁၈၂၁ - ၁၈၂၂) == [[မဏိပူရ]] ကဲ့သို့ပင် အာသံ သည် [[ဘိုးတော်ဘုရား]] ထီးနန်းစိုးစံချိန် နောက်ပိုင်းတွင် သိမ်းပိုက်ထားခြင်းများမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ မြန်မာတို့ သည် ၁၈၁၇ မတ်လတွင် အဟွမ်း တိုင်းပြည်ကို ပထမဦးဆုံးကျူးကျော် ဝင်ခဲ့ပြီး ရုပ်သေးဘုရင် တစ်ယောက်အဖြစ် ချန်ထရာ ကန်တ ဆင်း (န်) ကို ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ မြန်မာစစ်တပ်များ နိုင်ငံအတွင်းမှ ထွက်ခွာပြီးနောက် မကြာမီတွင် ရုပ်သေးဘုရင်မှာ နန်းချခံရပြီး ဘိုးတော်ဘုရားမင်း၏ အုပ်စိုးချိန် နောက်ဆုံးနေ့ရက်များအတွင်း ၁၈၁၉ ခုနှစ်အစောပိုင်းတွင် မြန်မာတပ်များကို ပြန်လာစေခဲ့သည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ၊ ၁၈၂၁ ခုနှစ်တွင် ရုပ်သေးဘုရင်သည် ဗြိတိသျှ တို့ထံတွင် ပြောင်းလဲ၍ သစ္စာခံခြင်းဖြင့် ဗမာတို့ကို ဆန့်ကျင်ခဲ့သည်။ ဘကြီးတော်မင်း သည် နောက်တစ်ဖန် ဗန္ဓုလ အား အာသံ ကို ပြန်လည်သိမ်းယူရန် စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ၁၈၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် အယောက် ၂၀၀၀၀ ရှိသော မြန်မာစစ်တပ် တစ်တပ် ခမ်းတီး ရှမ်းနှင့် ကချင် အပါအဝင်) သည်ဟူးကောင်း တောင်ကြား တစ်လျှောက်ရှိ ၎င်းတို့၏ မြောက်ဘက်စွန်းအကျဆုံးခံတပ်များမှနေ၍ နှင်းထူထပ်သော တောင်တန်း များကို ကျော်ဖြတ်ပြီး အာသံ ကို ချီတက်ခဲ့ကြသည်။ တစ်နှစ်ခွဲနီးပါးမျှ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အခက် အခဲ အကြမ်းတမ်းဆုံး သော မြေအနေအထားအချို့တွင် ပြင်းပြင်းထန်ထန်တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားပြီး နောက်ဆုံးတွင် မြန်မာတပ်များသည် ချန်ထရာ ကန်တ ဆင်း(န်)နှင့် အာသံ စစ်တပ်ကို ၁၈၂၂ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် အနိုင်ရခဲ့ပြီး အာသံ အား စစ်တပ် ဘုရင်ခံချုပ် အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ဗမာနယ်ပယ်တစ်ခုအဖြစ် သွတ်သွင်းခဲ့ကာ သက်တမ်း နှစ် ၆၀၀ ရှည်ကြာခဲ့ သော အဟွမ်း နန်းတော်ကို တစ်ကြိမ်တည်းနှင့် အားလုံးအတွက် အဆုံးသတ်စေခဲ့ သည်။ အရေးနိမ့်ခဲ့သော အာသံ လူမျိုးဘုရင်သည် ဗြိတိသျှ ပိုင်နက်နယ်မြေဖြစ်သော ဘင်္ဂလားနယ် သို့ ထွက်ပြေးခဲ့သည်။ ဗန္ဓုလ၏ တောင်းဆိုချက် ဖြစ်သော ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်နေသည့်ဘုရင် လက်နက်ချရန် ဆိုသည်ကို ဗြိတိသျှတို့ အနေဖြင့် လျစ်လျူရှုပြီး ၎င်းအစား စစ်ကူတပ်စိပ်များကိုနယ်ခြားခံတပ်များသို့ စေလွှတ်ခဲ့သည်။ မဟာဗန္ဓုလ သည် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မဟာ သီလဝ အုပ်ချုပ်သော စစ်သား အယောက် ၂၀၀၀ ပါဝင် သည့် မြို့စောင့်တပ်ကိုထားခဲ့ပြီး [[အင်းဝ]] သို့ ပြန်ခဲ့သည်။ ယခင် မောင်ရစ်သည် သတိုးမဟာဗန္ဓုလ (သို့မဟုတ် ရိုးရှင်းစွာဖြင့် မဟာဗန္ဓုလ) ဟူသော ဘွဲ့ကို ရရှိခဲ့သည့် [[အာသံ]] ကို အောင်နိုင်ပြီး နောက်ပိုင်းမှ စတင်၍ သူ့အား ထိုကဲ့သို့ သိစေခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ပထမ အင်္ဂလိပ် - မြန်မာ စစ်ပွဲ (၁၈၂၄ - ၁၈၂၆) == ၁၈၂၂ အရောက်တွင် မဏိပူရ နှင့် အာသံ ကို အောင်နိုင်ခဲ့ခြင်းများသည် ဗြိတိသျှ အိန္ဒိယနှင့် အင်းဝ နေပြည်တော်တို့ အကြားရှိ ရှည်လျားသော နယ်နိမိတ်ကို ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ကာလကတ္တား တွင် အခြေစိုက်သော ဗြိတိသျှတို့တွင် နယ်မြေဒေသအပေါ် ၌ ၎င်းတို့ကိုယ်ပိုင် အကြံအစည်များရှိပြီး မဏိပူရ၊ အာသံ နှင့် ရခိုင်တို့ရှိ ပုန်ကန်ထကြွသူများကို အားတက်သရော အထောက်အပံ့ပေးခဲ့ကြသည်။ [[ကာလကတ္တားမြို့|ကာလကတ္တား]] သည် ကချာ နှင့် ဂျိမ်းရှ တို့ကို ဗြိတိသျှထိန်းသိမ်းထားသော နိုင်ငံများဟု တစ်ဖက်သတ် ကြေညာခဲ့ပြီး တပ်များစေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှပိုင်နက်များမှ လတ်တလောရရှိထား သည့်နယ်မြေများအတွင်းသို့ နယ်စပ်ဖြတ်ကျော်၍ စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခြင်းများနှင့် ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု စက် ဝန်းများသည် ဗမာများကို စိတ်ရှုပ်ထွေးစေခဲ့သည်။ စစ်ပွဲသည် ရှောင်လွဲ၍မရနိုင်ကြောင်း သေချာ ပြီးနောက်တွင် ဗန္ဓုလသည် ဗြိတိသျှကိုဆန့်ကျင်၍ ထိုးစစ်ဆင်နွှဲရန် မူဝါဒ၏ အဓိက ထောက်ခံသူ တစ်ဦးဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဗန္ဓုလသည် ဘကြီးတော် နန်းတော် တွင် စစ်လိုလားသောအုပ်စု၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်ပြီး ထိုအုပ်စုတွင် မိဖုရား မယ်နု နှင့် သူမ ၏အစ်ကို စလင်းမင်းသားကြီး တို့လည်း ပါဝင်သည်။ ပြတ်ပြတ်သားသား အောင်မြင် ခြင်း သည် အင်းဝ နေပြည်တော်ကြီးအား ၎င်း၏ အနောက်ဘက် အင်ပါယာ အသစ်တွင်တိုးလာ ခြင်းများကို အာရကန်၊ မဏိပူရ၊ အာသံ၊ ကချာ နှင့် ဂျိမ်းရှ တို့တွင် ခိုင်မာတောင့်တင်းရန်နှင့် ဘင်္ဂလား အရှေ့ပိုင်းကို သိမ်းပိုက်ရန် အခွင့် အရေးရှိနိုင်မည်ဖြစ်ကြောင်းကို ယုံကြည်ခဲ့သည်။ ၁၈၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ဗန္ဓုလသည် သူ၏ထိပ်တန်း ဒုတိယအကြီးအကဲများမှ တစ် ယောက်ဖြစ်သော သတိုး သီရိမဟာ ဥဇန ကို ကချာ နှင့် ဂျိမ်းရှ သို့ သူပုန်များကို တိုက်ထုတ်ရန် စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့မှ ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင် တပ်ကို မြန်မာတို့နှင့် ကချာတွင် ရင်ဆိုင်တွေ့စေရန် စေလွှတ်ခဲ့ပြီး၊ အကျိုးဆက် အားဖြင့် နှစ်ဦးနှစ်ဘက်အကြားတွင် ပထမဦးစွာ ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲသည် ရခိုင်၌ နယ်စပ် ရင်ဆိုင် တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ၁၈၂၄ ခုနှစ် မတ်လ ၅ ရက်တွင် တရားဝင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ == အနောက်ဘက်ခြမ်း စစ်နယ်ဝန်း == မြန်မာ့တပ်မတော်တွင် စစ်သေနာပတိဖြစ်သည်နှင့်အညီ မဟာဗန္ဓုလ ၏ ကိုယ်ပိုင် ကွပ်ကဲမှု အောက်တွင်ရှိသော တပ်တစ်တပ်အပါအဝင် စုစုပေါင်း လူအရေအတွက် တစ်သောင်းနှင့် မြင်းအကောင်ရေ ငါးရာရှိသည့် တိုင်းပြည်၏ အကောင်းဆုံးဖြစ်သော တပ်ရင်း တစ်ဆယ့်နှစ်ခုဖြင့် အထောက်အပံ့ပေးထားသည်။ သူ၏ ဗိုလ်ချုပ်ကြီးများတွင် တိုင်းပြည်၏ ဘွဲ့တံဆိပ်ချီးမြှင့် ခံထား ရသော လူများဖြစ်သည့် စလေ မင်းကြီး နှင့် ဓညဝတီ၊ ဝန်းသိုနှင့် တောင်ငူမြို့စားများတို့ ပါဝင်သည်။ ဗန္ဓုလ ၏ အစီအစဉ်မှာ ဗြိတိသျှကို မျက်နှာစာ နှစ်ခုတွင် တိုက်ခိုက်ရန်ဖြစ်သည်။ အရှေ့တောင်ဘက်ပိုင်းရှိ အာရကန် မှ စစ်တကောင်း နှင့် မြောက်ပိုင်းတွင် ကချာ နှင့် ဂျိမ်းရှ မှဆိုင်ဟက် တို့ဖြစ်သည်။ ဗန္ဓုလ သည် အာရကန် ကို ကိုယ်တိုင် ကွပ်ကဲ နေစဉ် ဥဇန သည် ကချာ နှင့် ဂျိမ်းရှ တို့ကို ကွပ်ကဲခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအစောပိုင်းတွင် တိုက်ပွဲအတွေ့အကြုံရင့်ကျက်သော ဗမာတပ်များသည် ဗြိတိသျှတပ်များကို ပြန်လည်တွန်းလှန်နိုင်ခဲ့သည်။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် မဏိပူရ နှင့် အာသံ ရှိ တောများတွင် ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုနီးပါးမျှ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသော ဗမာများသည် `ဥရောပတပ်များ ချီ တက်ခြင်းအတွက် ရှိန်လောက်သော အနှောင့်အယှက်´ ဟု ကိုယ်စားပြုသော မြေအနေအထားတို့နှင့် ပို၍ ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်ပြီးသားဖြစ်၍ ဖြစ်သည်။[8] ဇန်နဝါရီလတွင် ဥဇန သည် ဗြိတိသျှတပ်များကို ကချာ နှင့် ဂျိမ်းရှ တို့တွင် အောင်နိုင်ခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ မေလတွင် မြဝတီမင်းကြီး ဦးဆောင်သော ဗမာတပ်များက ဗြိတိသျှ-အိန္ဒိယ စစ်တပ်များကို ဗြိတိသျှနယ်မြေအတွင်းရှိ ရာမူးစစ်ပွဲ တွင် အနိုင်ရလိုက်ခြင်းမှာ ကာလ ကတ္တား တွင် အကြီးအကျယ်တုန်လှုပ်ခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ သို့သော် ဗန္ဓုလ သည် ဝန်နှင့်အား မမျှအောင် ထမ်းရန်ဆန္ဒမရှိ၍ [[စစ်တကောင်း]] သို့ ချီတက်ခြင်းမပြုဘဲ မြဝတီ မှာပင် ရပ်ခဲ့သည်။ အကယ်၍ ဗန္ဓုလ သည် စစ်တ ကောင်း သို့ ချီတက်ခဲ့ပါက သူ သတိမထားမိသောအချက် အနည်းငယ်ရှိသည်၊ ၎င်းမှာ သူသည် ဤအခွင့်အရေးကိုယူနိုင်ခဲ့ပြီး ကာလကတ္တား သို့ လမ်းကြောင်းမှာ ပွင့်ခဲ့လိမ့်မည်။(မြန်မာတို့သည် လက်နက်ချင်းကွာဟချက်ကြောင့်၊ စစ်ပွဲတွင်မည်သည့်အကြောင်းကြောင့်နှင့်မျှ အောင်မြင်နိုင်ခဲ့မည်မဟုတ်ပါ။ သို့သော် အကယ်၍ သူတို့သည် ကာလကတ္တားကို ခြိမ်း ခြောက်နိုင်ခဲ့ပါက၊ နောက်ပိုင်းငြိမ်းချမ်းရေး စေ့စပ်ဆွေးနွေးခြင်းများတွင် မြန်မာတို့အနေဖြင့် ပို၍ အလေးသာသော သတ်မှတ်ချက်များကို ရရှိနိုင်ခဲ့မည် ဖြစ်သည်။ == ရန်ကုန် စစ်ပွဲ (မေ-ဒီဇင်ဘာ ၁၈၂၄) == [[File:Kemmendine attack 1824.jpg|thumb|ကြည့်မြင်တိုင် စစ်ပွဲ]] ခက်ခဲကြမ်းတမ်းသော မြေပြင်အနေအထားတွင် တိုက်ခိုက်သည့်အစား ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာ့ ပင်မ နယ်မြေပေါ်တွင် တိုက်ပွဲဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ၁၈၂၄ ခုနှစ် မေလ ၁၁ ရက်တွင် လူအယောက် ၁၀၀၀၀ ကျော် ပါဝင် သော (ဗြိတိသျှ စစ်သား ၅၀၀၀ နှင့် အိန္ဒိယ စစ်သား ၅၀၀၀ ကျော်) ဗြိတိသျှ ရေတပ်တစ် တပ်သည် ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး မြန်မာတို့ကို အံအားသင့်စေခဲ့သည်။ မြန်မာတို့သည် ချေဖျက် ထားသောမြေမူကို ကျင့်သုံးပြီး မြို့တော်ကို အလွတ်ထားခဲ့ကာ ၎င်းအစားမြို့အပြင်ဘက် အရှေ့- အနောက် ၁၀ မိုင် အနီးအနား တပ်ချထားသောနေရာများကို အခိုင်အမာပြုလုပ်ရန် ရွေးချယ် ခဲ့သည်။ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး အာခီဘော ကမ်းဘဲ(လ်) ဦးဆောင်သော ဗြိတိသျှတပ် များသည် အခိုင်အမာရှိပြီးဖြစ်သော ရွှေတိဂုံဘုရား ပရဝုဏ်အတွင်းတွင် တပ်စွဲခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ဗမာ ရှေ့တန်းစစ်မြေပြင်ကို စတင်၍ထိုးစစ်များ ဆင်ခဲ့ပြီး ၁၈၂၄ ဇူလိုင် လတွင် ရွှေတိဂုံမှ ငါးမိုင်အကွာရှိ ကမာရွတ်ဆီသို့ ဗမာတို့ကို အောင်မြင်စွာ မောင်းထုတ် နိုင်ခဲ့ သည်။ ရွှေတိဂုံကို စက်တင်ဘာလတွင် ပြန်လည်သိမ်းယူရန် ဗမာတို့၏ ကြိုးစားမှုများသည် မအောင် မြင်ခဲ့ပါ။ [[ဘကြီးတော်(စစ်ကိုင်းမင်း)|ဘကြီးတော်]] မင်းသည် အနောက်ဘက်စစ်မျက်နှာစာမှ တပ်အကုန်လုံးနီးပါးကို ပြန်လည် ဆုတ်ခွာရန် အမိန် ပေးခဲ့သည်။ ဗန္ဓုလ အား အာရကန် နှင့် ဘင်္ဂလား မှ လည်းကောင်း၊ ဥဇန အား [[အာသံပြည်နယ်|အာသံ]]၊ ကချာ နှင့် ဂျိမ်းရှ မှ လည်းကောင်း ပြန်လည်ဆုတ်ခွာစေခဲ့ပြီး - ရန်သူကို ရန်ကုန်တွင် ရင်ဆိုင်စေခဲ့သည်။ မုတ်သုံ ရာသီ၏ အလယ်ဖြစ်သော ဩဂုတ်လတွင် ဗန္ဓုလနှင့် သူ၏စစ်တပ်သည် [[ရခိုင်ရိုးမ]]ကို ကျော်ဖြတ်ခဲ့သည်။ ဘုရင်မင်းမြတ်သည် စစ်တပ်၏ အမြင့်ဆုံးရာထူးအဆင့် ဖြစ်နိုင်သည့် အဂ္ဂ မဟာ သေနာပတိ ဟူသော ဘွဲ့ကို ဗန္ဓုလနှင့် ဥဇန နှစ်ဦးစလုံးအား ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ ဗန္ဓုလအား စစ်တောင်းမြို့ စား အဖြစ်လည်း ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ နိုဝင်ဘာလတွင် ဗန္ဓုလ သည် ရန်ကုန်အပြင်ဘက်တွင် အင်အား ၃၀၀၀၀ ရှိသော တပ်အစု အဝေးကို ကွပ်ကဲခဲ့သည်။ ဗန္ဓုလ သည် အင်အား ၁၀၀၀၀ ရှိသော လက်နက်အင်အား အ ပြည့်အစုံဖြင့် ဗြိတိသျှတပ်ကို ထိပ်တိုက်ယှဉ်ပြိုင်နိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့သည်။ ဗမာတို့သည် အရေ အတွက်အားဖြင့် သာလွန်သော်လည်း ၃၀၀၀၀ ၏ ၁၅၀၀၀ သာ စစ်သုံး ပြောင်းချောသေနတ်များ ကိုင် ဆောင်ကြသည်။ ဗမာအမြောက်မြားသည် အမြောက်ဆံအလုံးများကိုသာ ပစ်ခတ်နိုင်သော်လည်း ဗြိတိသျှအမြောက်မြားမှာ ပေါက်ကွဲစေနိုင်သော အမြောက်ဆံများကို ပစ်ခတ်နိုင်သည်။ သူ့အား မသိစေခဲ့သောအချက်မှာ ဗမာများအနေဖြင့် တစ်ကြိမ်တစ်ခါမျှမမြင်ဖူးသော ကွန်ဂရိ(ဖ်) ဒုံးကျည်လက်နက် ကဲ့သို့ အသစ်ဆန်းဆုံးသော လက်နက်များကို စစ်အတွင်းတွင်ပထမဦးဆုံးအဖြစ် ဗြိတိသျှတို့သည် မကြာ သေးမီကမှ ရရှိခဲ့ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ [[File:Shwedagon pagoda.jpg|thumb|ရွှေတိဂုံကုန်းတော် (ခရစ်နှစ် ၁၈၂၅)]] သူ၏ အလုပ်သက်တမ်းတွင် အကြီးဆုံးအမှားဖြစ်လာမည့် ဗြိတိသျှတို့တပ်နေရာချထားခြင်းများကို ထိပ်တိုက် တိုက်ခိုက်ရန် အမိန့်ပေးခဲ့ခြင်းအား ၃၀ နိုဝင်ဘာလတွင် ဗန္ဓုလ သည် ပြုလုပ် ခဲ့သည်။ အလွန် သာလွန်သောလက်နက်များဖြင့် ဗြိတိသျှတို့သည် ရွှေတိဂုံ ခံတပ်တွင် မြန်မာတို့၏ ရဲရင့်သောတိုက်ခိုက်မှုများစွာကို ခံနိုင်ခဲ့ကြပြီး ဗမာစစ်သား ထောင်ပေါင်းများ စွာကို သေဆုံးစေခဲ့သည်။ ဒီဇင်ဘာလ ၇ ရက်တွင် ဒုံးကျည်လက်နက်များဖြင့် အထောက်အပံ့ပေးထား သော ဗြိတိသျှတပ်များသည် စတင်၍ အသာစီးရခဲ့ကြသည်။ ဒီဇင်ဘာ ၁၅ ရက်တွင် ဗမာများသည် ၎င်းတို့ နောက်ဆုံးကျန်ရှိသည့် အခိုင်အမာတပ်စွဲထားသော ကုက္ကိုင်း မှ မောင်းထုတ်ခြင်းခံ ခဲ့ရ သည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဗမာစစ်သား ၃၀၀၀၀ အနက် ၇၀၀၀ သာ ပြန်လာခဲ့သည်။ == ဓနုဖြူ တိုက်ပွဲ (မတ်-ဧပြီ ၁၈၂၅) == ဗန္ဓုလ သည် ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်း ပေါ်ရှိ ရန်ကုန်မှ သိပ်မဝေးသောမြို့ ငယ်တစ်ခုဖြစ်သည့် [[ဓနုဖြူမြို့|ဓနုဖြူ]] ရှိ သူ၏နောက်တန်း စစ်အခြေစခန်းသို့ ပြန်ဆုတ်ခဲ့သည်။ ရန်ကုန် စစ်ပွဲတွင် အတွေ့အကြုရှိသောလူများကို ဆုံးရှုံးခဲ့ရသော မြန်မာစစ်တပ်သည် ယခုအခါ အရည်အသွေးမျိုးစုံရှိသည့် အယောက် ၁၀၀၀၀ ခန့် အရေအတွက်ရှိပြီး ဘုရင်မင်းမြတ်၏ အတော်ဆုံး စစ်သားအချို့ပါဝင်သော်လည်း အများစုမှာ လေ့ကျင့်သင်ကြားထားခြင်းမရှိသေးသောသူများနှင့် လက်နက်တပ် ဆင်ထားခြင်းမရှိသော ဥပဒေအရ စစ်မှုထမ်းရသူများဖြစ်သည်။ သစ်လုံးခံတပ်သည် မြစ်ကမ်းနဖူး တစ်လျှောက်တွင် တစ်မိုင်ခန့်ရှည်လျားပြီး ၁၅ ပေ အမြင့်အောက်မလျော့သော ကျွန်းသစ်လုံး ရက်မ များဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ ၁၈၂၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် အမြောက်တင်သင်္ဘောများပါဝင်သော ရေယာဉ်စုဖြင့် အထောက်အပံ့ပေးထား သည့် အင်အားလေးထောင်ရှိ ဗြိတိသျှအင်အားကြီး တပ်တစ်တပ်သည် ဓနုဖြူ ကို တိုက် ခိုက်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့၏ ပထမအကြိမ်တိုက်ခိုက်မှုသည် အရေးနိမ့်ခဲ့ပြီး ဗန္ဓုလ သည် တန်ပြန်တိုက်ခိုက်မှုကို ခြေလျင်တပ်သားများ၊ မြင်းတပ်နှင့် တိုက်ဆင် ၁၇ ကောင်တို့ဖြင့် ကြိုးစားခဲ့ သည်။ သို့သော် ဆင်များသည် ဒုံးကျည်လက်နက်ပစ်ခတ်မှုများကြောင့် ရှေ့မတိုးနိုင်ဖြစ်ပြီး မြင်းတပ် သည်လည်း အားဖြည့်ထားသော ဗြိတိသျှ ဒုံးကျည်လက်နက် ပစ်ခတ်မှုများကို ဆန့်ကျင်၍ ရှေ့တိုးရန် မဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဧပြီလ ၁ ရက်တွင် ဗြိတိသျှတို့သည် ကြီးမားသော ထိုးစစ်တစ်ခုကိုစတင်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ လက်နက်ကြီး များဖြင့် မြို့ကို စိစိညက်ညက်ကျေစေခဲ့ကာ မြန်မာရှေ့တန်းစစ်မျက်နှာပြင်၏ နေရာတိုင်းကို ၎င်းတို့ ၏ ဒုံးကျည်လက်နက်မိုးရွာချခဲ့သည်။ ဗန္ဓုလ သည် မော်တာအမြောက် ဆန်ထိမှန်၍ ကျ ဆုံးခဲ့သည်။ ဗန္ဓုလသည် သူ၏အဆောင်အယောင်အပြည့်အစုံဖြစ်သော ရွှေရောင်တဝင်းဝင်း လက်နေသည့်ထီးအောက်တွင် နေ၍ ခံတပ်ပတ်လည်ကို လျှောက်သွားပြီး သူ၏ လူများ၏ စိတ်ဓာတ် မြှင့်တင်ပေးခြင်းသည် သူ၏ဗိုလ်ချုပ်ကြီးများ၏ သတိပေးချက်ဖြစ်သော သူသည် ရန်သူ့ သေ နတ်အတွက် လွယ်လင့်တကူပစ်မှတ်ဖြစ်လိမ့်မည်ဆိုသောအချက်ကို စွန့်ပယ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဗန္ဓုလ သေဆုံးပြီးနောက်တွင် ဗမာတို့သည် ဓနုဖြူ မှထွက်ခွာ ခဲ့သည်။ [[File:MaharBanDuLa.jpg|thumb|ဓနုဖြူမြို့ရှိ သတိုးမဟာဗန္ဓုလအုတ်ဂူမှ ကျောက်စာတိုင်]] == ရန္တပို စာချုပ် == [[File:Maung Gyi.jpg|thumb|မဟာဗန္ဓုလ၏ သား သုံးဆယ်မြို့စား မောင်ကြီး]]သည် နောက်ထပ် ၁၀ လကြာအောင်ဆက်လက်ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှတပ်များသည် ဖြည်းဖြည်း ချင်းရှေ့သို့ချီတက်လာကာ နောက်ဆုံးတွင် အင်းဝမှ လေးရက်ခရီး ချီတက်ရသည့် ရန္တပို ရွာသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၁၈၂၆ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် မြန်မာတို့သည် ရှုံးနိမ့်ခြင်းကို လက်ခံခဲ့သည်။ ရန္တပို စာချုပ် အရ အင်းဝ ရွှေနန်းတော်မှ ဖော်ပြပါတို့ကို သဘောတူခဲ့ရသည်။ (၁) ဗြိတိသျှ အား အာရကန် (ရခိုင်)၊ တန်နစ်စီရင် (တနင်္သာရီ)၊ မဏိပူရ နှင့် အာသံ တို့ကို ပေးအပ်လိုက်ရသည်၊ (၂) ကချာနှင့် ဂျိမ်းရှ တို့ကို ဗြိတိသျှ ပိုင်နက်နယ်မြေများအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုရသည်၊ (၃) လျော်ကြေးငွေ ပေါင်စတာလင် တစ်သန်းကို လေးရစ်ခွဲပြီး ပေးရသည်။ ပထမ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပွဲသည် ဗြိတိသျှ အိန္ဒိယ သမိုင်းတွင် အရှည်ကြာဆုံးနှင့် တန်ဖိုးအကြီးဆုံးစစ်ပွဲဖြစ်သည်။ ဥရောပနှင့် အိန္ဒိယစစ်သား တစ်သောင်းငါးထောင်နှင့်အတူ ပို၍မြင့် မားသော (အတိအကျအားဖြင့် အလွန်မြင့်မားလုနီးပါး) အရေအတွက်ရှိသည့် မြန်မာစစ်သားများ သေဆုံးခဲ့သည်။ ထိုတိုက်ပွဲစဉ်သည် ဗြိတိသျှတို့အား မည်သည့်နေရာတွင်မဆို စတာလင်ပေါင် ငါး သန်းမှ (အကြမ်းအားဖြင့် ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၈.၅ ဘီလီယံ) စတာလင်ပေါင် ၁၃ သန်း အထိ ကုန်ကျစေခဲ့ပြီး ၁၈၃၃ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှ အိန္ဒိယတွင် ဆိုးရွားသော စီးပွားရေးကပ်ဆိုက်မှု တစ်ခုကို ဖြစ်စေခဲ့သည်။ သို့သော် မြန်မာတို့အတွက်မူ ဤအရာသည် သူတို့၏လွတ်လပ်ရေး အဆုံးသတ်ခြင်း၏ တကယ့်အစ ဦးဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှ အိန္ဒိယအတွက် ကြောက်စရာကောင်းခြင်းကို တိုတောင်းသောအချိန်ကာလ တစ်ခု ဖြစ်စေခဲ့သော တတိယ ဗမာ အင်ပါယာသည် ထိထိရောက်ရောက် မပြီးစီးခဲ့ဘဲ အကြီးအ ကျယ် ထိခိုက်ပျက်စီးခဲ့ကာ ဗြိတိသျှ အိန္ဒိယ၏ အရှေ့ပိုင်း ရှေ့တန်းစစ်မျက်နှာပြင်ကို ခြိမ်းခြောက်မှု တစ်ခုအဖြစ်ရှိနေနိုင်တော့မည် မဟုတ်ပါ။ ဗမာတို့ကို ထိုအချိန်ကပင် ဥရောပ၌ ကြီးမားသော ငွေ ပမာဏ ဖြစ်သည့် ကြီးမားသော လျော်ကြေးငွေ ပေါင်တစ်သန်း (ထို့နောက်တွင် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၅ သန်း) ကို ပြန်လည်ပေးဆပ်စေခြင်းဖြင့် နှစ်ပေါင်းများစွာ နှိမ်နှင်းထားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် အလွန်အင်အားချည့်နဲ့နေပြီဖြစ်သော ဗမာတို့အပေါ်တွင် နောက်ထပ်စစ်ပွဲနှစ်ကြိမ်ပြုလုပ်ပြီး တစ်နိုင်ငံ လုံးအား ၁၈၈၅ အရောက်တွင် ဝါးမြိုသိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ == အမွေအနှစ် == မဟာ ဗန္ဓုလ သည် ဗြိတိသျှကို ယှဉ်ပြိုင်ရဲသည့် သူ၏သတ္တိကြောင့် မြန်မာ့သမိုင်း တွင် အကြီးအကျယ်စိုးမိုးနေရာယူသည်။ ဗန္ဓုလ ၏ ကြီးကျယ်သော ခေါင်းဆောင်မှုကြောင့် အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပွဲ သုံးခု အနက် ပထမ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပွဲ တွင်သာ ဗမာတို့သည် တိုက်ပွဲဝင်ခြင်းကို ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာတို့သည် ဗန္ဓုလ ၏ နောက်ဆုံးစကားများမှာ- ''ကျွန်ုပ်တို့သည် တိုက်ပွဲတွင် ရှုံးကောင်းရှုံးမည်။ ဤအရာသည် ကျွန်ုပ်တို့၏ ကံကြမ္မာဖြစ်သည်။ ကျွန်ုပ်တို့ အကောင်းဆုံးတိုက်ခိုက်ကြပြီး ကျွန်ုပ်တို့၏ အသက်များကို ပေးဆပ်ကြမည်။ မည်သို့ ပင်ဖြစ်စေ သတ္တိနှင့် တိုက်ခိုက်မှုစွမ်းရည် ကင်းမဲ့သည့်အတွက် တိုက်ပွဲရှုံးနိမ့်ရခြင်း ကြောင့် ဂုဏ်သိက္ခာမဲ့ခြင်းနှင့် အရှက်ရခြင်းကို ကျွန်ပ်မခံစားနိုင်ပါ။ မြန်မာတို့ တိုက်ပွဲရှုံးနိမ့် ရခြင်းမှာ သူတို့၏အကြီးအကဲ တပ်မှူးချုပ်ကိုဆုံးရှုံးရခြင်းကြောင့်ဖြစ်ကြောင်း သူတို့အား သဘော ပေါက်ပါ စေ။ ဤအရာသည် အမြဲတည်ရှိနေမည့် မြန်မာတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုစိတ်ဓာတ်ကို သက်သေပြ လိမ့်မည်ဖြစ်ပြီး အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများအလယ်တွင် ကျွန်ုပ်တို့တိုင်းပြည်နှင့် လူမျိုး၏ ဂုဏ်သိက္ခာ နှင့် ခမ်းနားထည်ဝါခြင်းကို ပို၍ ပြည့်စုံစေလိမ့်မည်ဖြစ်သည်။'' တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုရသော် မဏိပူရ နှင့် အာသံ တွင် ဖြစ်နိုင်ဖွယ်မရှိသော အောင်နိုင်မှုများကို ဦးတည်စေခဲ့သည့် ရန်သူကို ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင်ရန် တကယ့်သတ္တိနှင့် ရဲရင့်သောစစ်နည်းဗျူဟာများကို အသုံးပြုခြင်းသည် ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုမျှအစောပိုင်းကသာ နပိုလီယန် ၏ စစ်တပ်ကို အနိုင်ရ ခဲ့သော အလွန်ကောင်းမွန်သည့် လက်နက်များ တပ်ဆင်ထားပြီး ကမ္ဘာကိုသိမ်းပိုက် စိုးမိုးထားသည့် ဗြိတိသျှ တို့ကို ဆန့်ကျင်သည့် သူ၏ အကျိုးပျက်စီးရာပျက်စီးကြောင်းကို သက်သေပြခဲ့သည်။ သူသည် ထင် ပေါ်ကျော်စောသော်လည်း အလွန်သာလွန်သော ဗြိတိသျှလက်နက်များကို ရင်ဆိုင်ရာတွင် နည်းဗျူ ဟာများကို ပြောင်းလဲရန် ပျက်ကွက်ခဲ့သည်။ ပြောက်ကျားနည်းဗျူဟာ သို့မဟုတ် နည်းဗျူဟာ အသစ် များကို အသုံးပြုခြင်းအား စဉ်းစားရန် သူပျက်ကွက်ခဲ့သည်။ အကယ်၍ သူသည် ပြောက်ကျားစနစ် နည်းဗျူဟာကို လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့ပါက စစ်ပွဲ၏ နောက်ဆုံးရလဒ်သည် ပြောင်းလဲမှုရှိချင်မှရှိမည်ဖြစ် သော်လည်း သတ်မှတ်ချက်များမှာ အနည်းငယ်လျော့ပေါ့သက်ညှာကောင်းသက်ညှာနိုင်မည်။ == လူကြိုက်များခြင်းနှင့် ထင်ပေါ်ကျော်စောခြင်း == ဗန္ဓုလ ၏ အောင်မြင်မှုများသည် ကျွမ်းကျင်ပြီး အတွေ့အကြုံရင့် ကျက်သော ဒုတိယအကြီးအကဲများဖြစ်သည့် မဏိပူရ တိုက်ပွဲတွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[နေမျိုးသူရ မင်းလှ နော်ရထာ]]နှင့် အာသံ တိုက်ပွဲတွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မဟာ သီလဝ]] တို့နှင့်အတူ ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ ထို့အပြင် တိုင်းပြည်တွင် လူသိ များပြီး ပို၍အောင်မြင်သော ဗိုလ်ချုပ်ကြီးများဖြစ်သည့် မန်ချူး(Manchu ) ကျင်း မင်း ဆက် ၏ ၁၇၆၇ ခုနှစ် နှင့် ၁၇၆၉ ခုနှစ်များတွင် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်မှုများကို အနိုင်ရခဲ့သော ဗိုလ်ချုပ်ကြီး[[မဟာသီဟသူရ]]၊ ၁၇၆၇ တွင် အယုဒ္ဓယ မင်းနေ ပြည်တော် ကို အစိတ်စိတ်အမြွာမြွာပြိုကွဲစေခဲ့သည့် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မဟာနော်ရထာ]] နှင့် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[နေမျိုးသီဟပတေ့]] သို့မဟုတ် ၁၆ ရာစုတွင် အရှေ့တောင် အာရှ၏ အနောက်ပိုင်း ပင်မနယ်မြေအတော်များများကိုသိမ်းပိုက်ခဲ့သည့်စစ်သည် ဘုရင် [[ဘုရင့်နောင်]] မင်းတရားကြီးတို့ ဖြစ်သည်။ == အထိမ်းအမှတ်များ == [[File:Maharbandulabridgeygn.jpg|thumb|ရန်ကုန် မြို့လယ်ရှိ မဟာ ဗန္ဓုလ တံတား]] ဗန္ဓုလ အသင်း သည် မြန်မာမူလတန်းနှင့် အလယ်တန်း ကျောင်းတိုင်းရှိ ကျောင်းသားများ အားလုံးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် ကျောင်းသားအသင်းလေးသင်းအနက်မှ တစ်သင်းဖြစ်သည်။ အခြား အသင်းသုံးသင်းမှာ မြန်မာ့ရာဇဝင်တွင် အကြီးကျယ်ဆုံးသော ဘုရင်များကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေး ထားခြင်းဖြစ်သည်- [[ကျန်စစ်သား]] အသင်း၊ [[ဘုရင့်နောင်]] အသင်း နှင့် [[အလောင်းဘုရား]] အသင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာပြည်ရှိ အထင်ရှားဆုံးသော နေရာအချို့မှာ တိုက်ပွဲအတွင်းကျဆုံးခဲ့ကြသော ဗိုလ်ချုပ်ကြီးများကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ [[မဟာဗန္ဓုလလမ်း]] [[ရန်ကုန်]] မြို့လယ်တွင် အဓိကလမ်း ကြောင်းကြီး လေးခုအနက်မှတစ်ခု၊ [[မဟာဗန္ဓုလ ပန်းခြံ|မဟာဗန္ဓုလပန်းခြံ]] ရန်ကုန် မြို့လယ်၏ ဗဟိုအချက်အချာ၊ [[မဟာဗန္ဓုလပန်းခြံလမ်း]] ရန်ကုန် မြို့လယ်တွင် လူသူ လှုပ်ရှားမှု ထူထပ်သောလမ်းနှင့်[[မဟာဗန္ဓုလတံတား]] ရန်ကုန် အရှေ့ပိုင်းရှိ [[တံတား]]တစ်စင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ သို့သော် အထက်ဖော်ပြပါ အမည်များမှာ ရန်ကုန်မြို့ အတွင်း၌သာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် အခြား မြို့ရွာတိုင်း၌ ဤသို့သော ဂုဏ်ပြု အမည် နာမများ ရှိကြသည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{Lifetime|၁၇၈၂|၁၈၂၅}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://www.myanmar.gov.mm/Article/Article2003/mar/mar26b.html Maha Bandula, Immortal Myanmar Supreme Commander] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/51619/Maha-Bandula Maha Bandula (Myanmar general) -- Britannica Online Encyclopedia] {{ကုန်းဘောင်ခေတ်}} {{မြန်မာနိုင်ငံ}} [[Category:ကုန်းဘောင်ခေတ်]] [[Category:မြန်မာ သူရဲကောင်းများ]] opoo90usmny315qqy8sfn6sz1kgsmgx 0 6234 1055084 1048402 2026-09-24T14:14:23Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 2 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055084 wikitext text/x-wiki {{underconstruction}} {{translation incomplete}} * {{Coord|47|38|23|N|122|7|42|W|region:US_dim:540|display=title}} {{Infobox company | name = မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ကော်ပိုရေးရှင်း | logo = Microsoft logo and wordmark.svg | logo_alt = Microsoft's logo၊ နာရီလက်တံအတိုင်း အနီ၊ အစိမ်း၊ အဝါနှင့် အပြာ စတုရမ်းပုံစံ ၄ ခု ခွဲထားပြီး ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ | image = Microsoft building 17 front door.jpg | image_caption = မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ဝန်းအတွင်းရှိ အကြီးဆုံးအဆောက်အအုံဖြစ်သော အဆောက်အဦးအမှတ် (၁၇) ဧည့်ခန်းမဆောင်အဝင်။ | type = အများဆိုင် | traded_as = {{unbulleted list|{{NASDAQ|MSFT}}|[[Dow Jones Industrial Average|Dow Jones Industrial Average Component]]|[[NASDAQ-100|NASDAQ-100 Component]]|[[S&P 500|S&P 500 Component]]}} | industry = ဆော့ဝဲလ်<br/>အသုံးပြုသူ အီလက်ထရွန်းနစ်<br>ကွန်ပျူတာ ဟဒ်ဝဲလ် | foundation = အာဘူကူးကူး၊ နယူး မက္ကဆီကို၊ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] ({{Start date|1975|04|04}}) | founder = [[ဘီလ်ဂိတ်]]၊ ပါအဲလန်။ | location_city = မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ရက်မွန် ရုံးဝန်း၊ ရက်မွန်၊ ဝါရှင်တန်မြို့ | location_country = {{flag|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု}} | area_served = ကမ္ဘာတစ်ဝန်း | key_people =John W. Thompson (Chairman)|Satya Nadella (CEO)|[[Bill Gates]] (founder, technology advisor) | products = {{flatlist| * [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ဝင်းဒိုး|ဝင်းဒိုး]] * [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ် အော့ဖစ်|အော့ဖစ်]] * [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ဆာဗာ|ဆာဗာ]] * [[စကိုက်ပိ]] * [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ဗီစူရယ် စတူဒီယို|ဗီစူရယ် စတူဒီယို]] * [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ဒိုင်းနမစ် |ဒိုင်းနမစ်]] * [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ် အက်ဇူရီ|အက်ဇူရီ]] * [[အက်စ်ဘောက်]] * [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ဆာဖေ့|ဆာဖေ့]] * [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ် မိုဘိုင်း|မိုဘိုင်း]] * [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ်မှ ထုတ်လုပ်ထားသော အက်ပလီကေးရှင်းစာရင်း | တခြား.....]] }} | services = {{flatlist| * [[MSN]] * [[Bing]] * [[OneDrive]] * [[Microsoft Developer Network|MSDN]] * [[Outlook.com]] * [[Microsoft TechNet|TechNet]] }} | revenue = {{Increase}} [[အမေရိကန်ဒေါ်လာ|US$]] ၈၆.၈၃ ဘီလီယံ (၂၀၁၄)<ref name=10K>{{cite web|date=July 22, 2014|url=http://www.microsoft.com/investor/EarningsAndFinancials/Earnings/PressReleaseAndWebcast/FY14/Q4/default.aspx|title=Earnings Release FY14 Q4|publisher=Microsoft|accessdate=September 15, 2014}}</ref> | operating_income = {{increase}} US$ ၂၇.၇၆ ဘီလီယံ (၂၀၁၄)<ref name=10K/> | net_income = {{increase}} US$ ၂၂.၀၇ ဘီလီယံ (၂၀၁၄)<ref name=10K/> | assets = {{increase}} US$ ၁၇၂.၃၈ ဘီလီယံ (၂၀၁၄)<ref name=10K/> | equity = {{Increase}} US$ ၈၉.၇၈ ဘီလီယံ (၂၀၁၄)<ref name=10K/> | num_employees = ၁၂၈၀၇၆ (ဇွန်၊ ၂၀၁၄) <ref>{{cite web|url=https://www.microsoft.com/en-us/news/inside_ms.aspx#RevenueHeadcount|title=Revenue and Headcount |publisher=Microsoft |date= |accessdate=2014-09-15}}</ref> | subsid = [[List of mergers and acquisitions by Microsoft|List of Microsoft subsidiaries]] | homepage = {{URL|https://www.microsoft.com/|Microsoft.com}} | footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/Investor/AnnualReports/default.aspx|title=Microsoft Corporation Annual Reports |date=July 28, 2014|publisher=Microsoft Corporation|accessdate=August 23, 2014}}</ref> }} '''မိုက်ခရိုဆော့ဖ်''' ({{Lang-en|Microsoft}})သည် အမေရိကန်နိုင်ငံ၊ ဝါရှင်တန်ပြည်နယ် ရက်မွန်တွင် ရုံးချုပ်တည်ကာ ကွန်ပျူတာဆော့ဝဲလ်များ၊ အီလက်ထရောနစ်ပစ္စည်းများ၊ တကိုယ်ရေးသုံးကွန်ပျူတာ နှင့် အခြား နည်းပညာဝန်ဆောင်မှုများကို ထုတ်လုပ်၊ ရောင်းချ၊ ဝန်ဆောင်မှု ပေးနေသည့် ကုမ္ပဏီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထုတ်လုပ်ရောင်းချနေသော ဆော့ဝဲလ်များထဲမှ မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ဝင်းဒိုး၊ မိုက်ခရိုဆော့ဖ် အော့ဖစ် တို့မှာ လူသုံးများပြီး လူသိအများဆုံး ဖြစ်သည်။ ရောင်းချနေသော အီလက်ထရောနစ် ပစ္စည်းများထဲတွင် အိတ်စ်ဘောက် (X-Box) ဂိမ်းနှင့် မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ဆာဖေ့ (Microsoft Surface) ကျောက်သင်ပုန်းကွန်ပျူတာတို့မှာ အဓိက ထုတ်ကုန်များ ဖြစ်သည်။ မိုက်ခရိုဆော့ဖ်သည် ဝင်ငွေများအရ ဆော့ဝဲလ်ကုမ္ပဏီများထဲတွင်အကြီးဆုံးဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.softwaretop100.org/global-software-top-100-edition-2011 |title=Global Software Top 100&nbsp;– Edition 2011 |publisher=Softwaretop100.Org|date=23 August 2011}}</ref> ကမ္ဘာ့တန်ဖိုးအကြီးဆုံး ကုမ္ပဏီများထဲတွင်လည်း တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web | url=http://ycharts.com/rankings/market_cap | title=Market Cap Rankings | publisher=Zacks Investment Research | work=Ycharts | date=April 8, 2012 | accessdate=April 9, 2012}}</ref> မိုက်ခရိုဆော့ဖ်ကို ဘီလ်ဂိတ် နှင့် ပေါလ်အလန် တို့က ၁၉၇၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၄ ရက်နေ့မှာ စတင်တည်ထောင်ခဲ့ကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။ စတင်တည်ထောင်စဉ်က ရည်ရွယ်ချက်မှာ Altair 8800 ကွန်ပျူတာများအတွက် ကွန်ပျူတာ ဘာသာပြန်ပစ္စည်း BASIC interpreter ရောင်းချရန် ဖြစ်သည်။ ၁၉၈၀ နှစ်လယ်ပိုင်းတွင် နောက်ပိုင်းတွင် မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ဝင်းဒိုးဖြစ်လာမည့် MS-DOS ဟုခေါ်ဆိုသော ကွန်ပျူတာ လည်ပတ်မှုစနစ် အသစ်ကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၆ အရောက်မှာတော့ ကုမ္ပဏီ ရှယ်ယာဈေးတွေ မြင့်တက်လာခဲ့ပြီး ဝန်ထမ်းများထဲမှ ဘီလီယံ သူဌေး ၃ ယောက်နဲ့ မီလီယံ သူဌေး ၁၂၀၀၀ ခန့် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်များအထိ ကွန်ပျူတာ လည်ပတ်မှု စနစ် ဈေးကွက်ကို ဦးဆောင်ထားနိုင်ဆဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ် မေလမှာတော့ မိုက်ခရိုဆော့ဖ်က စကိုက်ပ်လို့ခေါ်တဲ့ အင်တာနက်ကနေ ဖုန်းခေါ်ဆိုမှု ဝန်ဆောင်မှုပေးတဲ့ ကုမ္ပဏီကို ဒေါ်လာ သန်း ၈၅၀၀ နဲ့ဝယ်ယူခဲ့ပါတယ်။ <ref>{{cite web |url=http://www.searchofficespace.com/blog/sos-news/microsoft-buys-skype-for-8-5-billion.html |title=Microsoft buys Skype for $8.5 billion |publisher=The Search Office Space Blog |date=May 10, 2011 |accessdate=April 4, 2011 |archivedate=8 May 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120508050845/http://www.searchofficespace.com/blog/sos-news/microsoft-buys-skype-for-8-5-billion.html }}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ် စာရင်းများအရ မိုက်ခရိုဆော့ဖ် တကိုယ်ရေသုံး ကွန်ပျူတာများမှာ ကွန်ပျူတာ လည်ပတ်မှုစနစ် နှင့် ရုံးသုံးဆော့ဝဲလ်များ ရောင်းချမှုများ ဈေးကွက်မှာ ဦးဆောင်မှု ရဆဲ ဖြစ်ပါတယ်။ မိုက်ခရိုဆော့ဖ်ဟာ ကွန်ပျူတာများနှင့် ဆာဗာများအတွက် ဆော့ဝဲလ်များ ထုတ်လုပ်ခြင်း၊ အင်တာနက်ဝက်ဘ်ဆိုက် ရှာဖွေမှု စနစ် "ဘင်း"၊ ဗီဒီယိုဂိမ်း "အိတ်ဘောက်"၊ နည်းပညာဝန်ဆောင်မှုဈေးကွက် "အမ်အက်စ်အန်" နှင့် မိုဘိုင်းဖုန်းများကိုပါ ထုတ်လုပ်ဖြန့်ချိ ဝန်ဆောင်မှုပေးနေပါတယ်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဇွန်လထဲမှာ မိုက်ခရိုဆော့ဟာ တကိုယ်ရေးသုံး ကွန်ပျူတာထုတ်လုပ်တဲ့ ဈေးကွက်ထဲကို ကျောက်သင်ပုန်း ကွန်ပျူတာ ဖြစ်တဲ့ မိုက်ခရိုဆော့ဖ် "ဆာဖေ့" ထုတ်လုပ်ခြင်းနှင့်အတူ ဝင်ရောက်လာပါတယ်။ မိုဘိုင်းဖုန်းလောကမှာ ဘုရင်ဖြစ်ခဲ့တဲ့ နိုကီယာ ရဲ့ ကိရိယာနှင့် ဝန်ဆောင်မှု ဌာနကိုဘည်း မိုက်ခရိုဆော့ဖ်ကနေ ဝယ်ယူခဲ့ပြီး စမတ်ဖုန်းထုတ်လုပ်ခြင်း ဈေးကွက်ထဲကိုလည်း ဝင်ရောက်ချဲ့ထွင်ခဲ့ပါတယ်။ <ref name="InformationWeek_Kin">{{cite web |url=http://www.informationweek.com/applications/notify-the-next-of-kin/d/d-id/1090416 |title=Notify The Next Of Kin |date=30 June 2010 |work=InformationWeek |access-date=3 January 2015 |archive-date=24 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140424124515/http://www.informationweek.com/applications/notify-the-next-of-kin/d/d-id/1090416 }}</ref> ==သမိုင်း== ===၁၉၇၂ မှ ၈၃ အထိ တည်ထောင်ခြင်းနှင့် ဖြစ်တည်ခြင်း=== ပေါလ်အလန် နှင့် ဘီလ်ဂိတ် တို့သည် ငယ်စဉ်ကလေးဘဝကတည်းက သူငယ်ချင်းမျာဖြစ်ခဲ့ပြီး သူတို့သည် ကွန်ပျူတာ ပရိုဂရမ်များ ရေးသားခြင်းမှာ အထူးစိတ်ဝင်စားသူများ ဖြစ်ကြပါတယ်။ သူတို့ နှစ်ယောက်မှာ တူညီတဲ့ ရည်မှန်းချက်အနေနဲ့လည်း သူတို့၏ ကိုယ်ရေးကိုယ်တွေးတွေကို အသုံးချပြီး အောင်မြင်တဲ့ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းတစ်ခု လုပ်ဆောင်ရန် ဖြစ်ပါတယ်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ်မှာ "ထရမ့်-အို-ဒေတာ" လို့သူတို့ရဲ့ ပထမဆုံး ကုမ္ပဏီတစ်ခုကို တည်ထောင်ခဲ့ပါတယ်။ အလန်ဟာ ဝါရှင်တန် တက္ကသိုလ်မှာ ကွန်ပျူတာ သိပ္ပံ တက်ရောက်နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ သို့ပေမယ့် ကျောင်းထွက်ခဲ့ပြီး ဟန်နီဝဲလ် မှာ အလုပ်လုပ်ခဲ့ပါတယ်။ ဂိတ်က ဟားဗတ် တက္ကသိုလ်မှာ တက်ရောက်နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ <ref>{{cite web|title=Microsoft Company History|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/microsoft-corporation-history/}}</ref> ၁၉၇၅ ဇန်နဝါရီမှာတော့ ပေါပြူလာ အီလက်ထရောနစ်က MITS ရဲ့ Altair8800 ကွန်ပျူတာ အသေးစားလေးတွေမှာ ပြဿနာအချို့ ရှိခဲ့ပါတယ်။ အလန်က သူတို့ ဒီ Altair 8800 အတွက် ပရိုဂရမ်ရေးသားနိုင်ကြောင်း အကြံပြုခဲ့ပါတယ်။ ဘီလ်ဂိတ်က MITS ကိုဖုန်းဆက် အကြောင်းကြားခဲ့ပြီး MITS ကသူတို့ကို လာရောက်သရုပ်ပြရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ သူတို့ဆီမှာ အမှန်တကယ် ပြုလုပ်ထားခြင်း မရှိသောလည်း နှစ်ယောက်ပေါင်း၍ အစမ်းတစ်ခု ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ အဲ့ဒီအစမ်းဟာ သရုပ်ပြပွဲမှာ အမှားအယွင်းမရှိ လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၅ မတ်လ နယူး မက္ကစီကိုမှာ MITS က Altair BASIC အဖြစ် ဈေးကွက်သို့ စတင်ဖြန့်ချိရန် သဘောတူညီခဲ့သည်။ <ref name="Allan 2001" />{{rp|108, 112–114|date=November 2012}} <!--They officially established Microsoft on April 4, 1975, with Gates as the Chief executive officer.-->၁၉၇၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၄ ရက်၌ မိုက်ခရိုဆော့ဖ်ကို တရားဝင်တည်ထောင်ခဲ့ကာ အမှုဆောင်အရာရှိချုပ်အဖြစ် ဘီလ်ဂိတ်က ရယူခဲ့သည်။<ref name="BBCTL">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/5085630.stm|title=Bill Gates: A Timeline|work=BBC News|publisher=BBC|date=July 15, 2006|accessdate=July 17, 2010}}</ref> အဲ့ဒီနောက်မှာတော့ အလန်ဟာ သူတို့၏ ကုမ္ပဏီနာမည်ကို Microprocessor နှင့် ဆော့ဝဲလ် ပေါင်းရေးထားတဲ့ မိုက်ခရိုဆော့ဖ်အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ကုမ္ပဏီကို ဘယ်လ်လီဗျူး၊ ဝါရှင်တန် သို့ပြောင်းရွေ့ခဲ့သည်။ မိုက်ခရိုဆော့ဖ်သည် ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်တွင် ၎င်းတို့၏ Unix ဗားရှင်းအဖြစ် Xenix ကိုထုတ်လုပ်ပြီး ကွန်ပျူတာ လည်ပတ်မှုစနစ် (Operation System) စီးပွားရေးသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=http://www.computersourcemag.com/articles/viewer.asp?a=695|title=Under The Hood: Part 8|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060901182630/http://www.computersourcemag.com/articles/viewer.asp?a=695|archivedate=September 11, 2006|work=Computer Source|author=Dyar, Dafydd Neal|date=November 4, 2002|accessdate=July 14, 2010}}</ref> However, it was [[MS-DOS]] that solidified the company's dominance. After negotiations with Digital Research] failed, [[International Business Machines|IBM]] awarded a contract to Microsoft in November 1980 to provide a version of the [[CP/M]] OS, which was set to be used in the upcoming [[IBM Personal Computer]] (IBM PC).<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=k9xS6t4ibxoC&printsec=frontcover&dq=Engines+that+move+markets:+technology+investing+from+railroads+to+the#v=onepage&q=november%201980&f=false |title=Engines that move markets |publisher=Books.google.co.uk |date= |accessdate=May 29, 2011|isbn=9780471205951 |year=2002 }}</ref> For this deal, Microsoft purchased a CP/M clone called [[86-DOS]] from [[Seattle Computer Products]], branding it as MS-DOS, which IBM rebranded to [[PC DOS]]. Following the release of the IBM PC in August 1981, Microsoft retained ownership of MS-DOS. Since IBM [[copyright]]ed the IBM PC [[BIOS]], other companies had to [[Reverse engineering|reverse engineer]] it in order for non-IBM hardware to run as [[IBM PC compatible]]s, but no such restriction applied to the operating systems. Due to various factors, such as MS-DOS's available software selection, Microsoft eventually became the leading PC operating systems vendor. <ref name="Blaxill Eckardt 2009">{{Cite journal|url=http://books.google.com/?id=JO6kA0hebJIC&pg=PA210&lpg=PA210&dq=%22columbia+data+products%22+clone+bios&q=%22columbia%20data%20products%22%20clone%20bios|title=The Invisible Edge: Taking Your Strategy to the Next Level Using Intellectual Property|last=Blaxill|first=Mark|last2=Eckardt|first2=Ralph|publisher=Portfolio Hardcover|isbn=1-59184-237-9|date=March 5, 2009|accessdate=July 7, 2010}}</ref>{{rp|210|date=November 2012}} The company expanded into new markets with the release of the ''Microsoft Mouse'' in 1983, as well as a publishing division named Microsoft Press.<ref name="Allan 2001" />{{rp|232|date=November 2012}} Paul Allen resigned from Microsoft in February after developing [[Hodgkin's lymphoma|Hodgkin's disease]].<ref name="Allan 2001" />{{rp|231|date=November 2012}} ===၁၉၉၅ မှ ၂၀၀၅ အင်တာနက် နှင့် ၃၂ဘစ် ခေတ်=== [[File:Bill Gates - United States v. Microsoft.jpg|thumb|Bill Gates giving his deposition in 1998 for the [[United States v. Microsoft]] trial. Once the [[U.S. Department of Justice]] 1993 took over from the Federal Trade Commission, a protracted legal wrangling between Microsoft and the department ensued, resulting in various settlements and possible blocked mergers. Microsoft would point to companies such as [[Time Warner|AOL-Time Warner]] in its defense.<ref name="WiredUSDOJ"/>]] Following Bill Gates's internal "Internet Tidal Wave memo" on May 26, 1995, Microsoft began to redefine its offerings and expand its product line into [[computer network]]ing and the [[World Wide Web]].<ref>{{cite news|url=http://news.cnet.com/2009-1032-995681.html|title=Victor: Software empire pays high price|author=Borland, John|work=CNET|publisher=CBS Interactive|date=April 15, 2003|accessdate=July 16, 2010}}</ref> The company released [[Windows 95]] on August 24, 1995, featuring [[pre-emptive multitasking]], a completely new user interface with a novel [[Start menu|start button]], and 32-bit compatibility; similar to NT, it provided the Win32 API. <ref name="Pietrek 1996">{{Cite journal|url=http://cs.mipt.ru/docs/comp/eng/os/win32/win95_sys_progr_secr/main.pdf|title=Windows 95 Programming Secrets|last=Pietrek|first=Matt|publisher=IDG|isbn=1-56884-318-6|format=PDF|date=March 1996|accessdate=July 17, 2010|archive-date=14 May 2011|access-date=3 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514140137/http://cs.mipt.ru/docs/comp/eng/os/win32/win95_sys_progr_secr/main.pdf|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |accessdate=3 January 2015 |archivedate=14 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514140137/http://cs.mipt.ru/docs/comp/eng/os/win32/win95_sys_progr_secr/main.pdf |=http://cs.mipt.ru/docs/comp/eng/os/win32/win95_sys_progr_secr/main.pdf }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://cs.mipt.ru/docs/comp/eng/os/win32/win95_sys_progr_secr/main.pdf |access-date=3 January 2015 |archive-date=14 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514140137/http://cs.mipt.ru/docs/comp/eng/os/win32/win95_sys_progr_secr/main.pdf }}</ref>{{rp|20|date=November 2012}} Windows 95 came bundled with the [[online service]] [[MSN]], and for OEMs [[Internet Explorer]], a [[web browser]]. Internet Explorer was not bundled with the retail Windows 95 boxes because the boxes were printed before the team finished the web browser, and instead was included in the Windows 95 Plus! pack.<ref>{{cite news|url=http://www.winsupersite.com/showcase/msn_inside_01.asp|title=MSN: The Inside Story|work=winsupersite.com|author=Thurrott, Paul|publisher=Penton Media|date=May 31, 2005|accessdate=July 17, 2010|archivedate=23 May 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100523202530/http://www.winsupersite.com/showcase/msn_inside_01.asp}}</ref> Branching out into new markets in 1996, Microsoft and [[NBC Universal]] created a new [[24/7]] cable news station, [[MSNBC]].<ref name="APM-NewsArchives">{{cite web|url=http://marketplace.publicradio.org/shows/1996/07/15_mpp.html|title=Marketplace: News Archives|work=Marketplace|publisher=American Public Media|date=July 15, 1996|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040823174040/http://marketplace.publicradio.org/shows/1996/07/15_mpp.html|archivedate=August 23, 2004}}</ref> Microsoft created [[Windows CE 1.0]], a new OS designed for devices with low memory and other constraints, such as [[personal digital assistant]]s.<ref name="cehistory">{{cite web |url=http://www.hpcfactor.com/support/windowsce/|author=Tilly, Chris|title=The History of Microsoft Windows CE|work=HPC:Factor|accessdate=August 18, 2008}}</ref> In October 1997, the Justice Department filed a motion in the Federal [[United States district court|District Court]], stating that Microsoft violated an agreement signed in 1994 and asked the court to stop the bundling of Internet Explorer with Windows.<ref name="Allan 2001" />{{rp|323–324|date=November 2012}} Bill Gates handed over the CEO position on January 13, 2000, to [[Steve Ballmer]], an old college friend of Gates and employee of the company since 1980, creating a new position for himself as Chief [[Software architect|Software Architect]].<ref name="Allan 2001" />{{rp|111, 228|date=November 2012}}<ref name="BBCTL" /> Various companies including Microsoft formed the [[Trusted Computing Group|Trusted Computing Platform Alliance]] in October 1999 to, among other things, increase security and protect [[intellectual property]] through identifying changes in hardware and software. Critics decry the alliance as a way to enforce indiscriminate restrictions over how consumers use software, and over how computers behave, a form of [[digital rights management]]; for example the scenario where a computer is not only secured for its owner, but also secured against its owner as well.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2002/06/20/technology/20CODE.html?pagewanted=1|title=Fears of Misuse of Encryption System Are Voiced|work=The New York Times|author=Markoff, John|date=June 20, 2002|accessdate=July 7, 2010}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.cl.cam.ac.uk/~fms27/papers/2003-stajano-shifting.pdf|author=Stajano, Frank|title=Security for whom? The shifting security assumptions of pervasive computing|series=Lecture notes in computer science|journal=Software Security—Theories and Systems|volume=2609|pages=16–27|publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg|year=2003|accessdate=July 6, 2010|doi=10.1007/3-540-36532-X_2|isbn=978-3-540-00708-1}}</ref> On April 3, 2000, a judgment was handed down in the case of ''[[United States v. Microsoft]]'',<ref name="usvms">{{cite web |title=United States v. Microsoft |url=http://www.justice.gov/atr/cases/ms_index.htm |publisher=U.S. Department of Justice |accessdate=August 5, 2005 }}</ref> calling the company an "abusive monopoly";<ref name="findingsoffact">{{cite web|author=Jackson, Thomas Penfield|url=http://www.justice.gov/atr/cases/f3800/msjudgex.htm |title=U.S. vs. Microsoft findings of fact |publisher=U.S. Department of Justice |date=November 5, 1999 |accessdate=August 18, 2008}}</ref> it settled with the U.S. Department of Justice in 2004.<ref name="CBSCHRON"/> On October 25, 2001, Microsoft released [[Windows XP]], unifying the mainstream and NT lines under the NT codebase.<ref>{{cite news|url=http://www.windowsitpro.com/article/windows-xp2/wininfo-short-takes-windows-xp-launch-special-edition.aspx|title=WinInfo Short Takes: Windows XP Launch Special Edition|author=Thurrott, Paul|work=Windows IT Pro|publisher=Penton Media|date=October 26, 2001|accessdate=July 16, 2010|archivedate=26 May 2012|archiveurl=https://archive.today/20120526200156/http://www.windowsitpro.com/article/windows-xp2/wininfo-short-takes-windows-xp-launch-special-edition.aspx}}</ref> The company released the [[Xbox (console)|Xbox]] later that year, entering the [[game console]] market dominated by [[Sony]] and [[Nintendo]].<ref name="BizWire-2001Ent">{{cite news|title=NPD Reports Annual 2001 U.S. Interactive Entertainment Sales Shatter Industry Record|work=Business Wire|publisher=CBS Interactive|date=February 7, 2002|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2002_Feb_7/ai_82604922|accessdate=March 31, 2007|archive-date=25 March 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050325040222/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2002_Feb_7/ai_82604922|url-status=dead}}</ref> In March 2004 the [[European Union]] brought [[European Union Microsoft antitrust case|antitrust legal action against the company]], citing it abused its dominance with the Windows OS, resulting in a judgment of €497{{nbsp}}million ($613{{nbsp}}million) and to produce new versions of Windows XP without [[Windows Media Player]], Windows XP Home Edition N and Windows XP Professional N.<ref name="CNN-MSfine">{{cite news |url=http://www.cnn.com/2004/BUSINESS/03/24/microsoft.eu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060413082435/http://www.cnn.com/2004/BUSINESS/03/24/microsoft.eu|archivedate=April 13, 2006|title=Microsoft hit by record EU fine|work=CNN|date=March 25, 2004|accessdate=August 14, 2010}}</ref><ref name="euantitrust">{{cite web |title=Commission Decision of 24.03.2004 relating to a proceeding under Article 82 of the EC Treaty (Case COMP/C-3/37.792 Microsoft)|publisher=Commission of the European Communities |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:62004A0201:EN:NOT |date=April 21, 2004 |accessdate=August 5, 2005 |format=PDF}}</ref> ===၂၀၀၆ မှ ၂၀၁၀ ဝင်းဒိုးဗစ်စတာ၊ မိုဘိုင်း နှင့် ဝင်းဒိုး ၇=== [[File:Steve Ballmer - MIX 2008.jpg|thumb|CEO [[Steve Ballmer]] at the [[MIX (Microsoft)|MIX]] event in 2008. In an interview about his management style in 2005, he mentioned that his first priority was to get the people he [[delegate]]s to in order. Ballmer also emphasized the need to continue pursuing new technologies even if initial attempts fail, citing the original attempts with Windows as an example.<ref>{{cite news|title=Steve Ballmer on management style|url=http://www.itworld.com/051109ballmerinterview|work=ITWorld|agency=CIO Asia|publisher=[[IDG]]|date=November 10, 2005|first=Gerald |last=Wee|accessdate=January 29, 2011}}</ref>]] Released in January 2007, the next version of Windows, [[Windows Vista]], focused on features, security, and a redesigned user interface dubbed [[Windows Aero|Aero]].<ref>{{cite web|url=http://reviews.cnet.com/windows/windows-vista-ultimate/4505-3672_7-32013603.html|title=Windows Vista Ultimate review|date=January 23, 2007|accessdate=April 4, 2012|last=Vamosi|first=Robert|work=[[CNET]]|publisher=[[CBS Interactive]]|archive-date=6 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406015257/http://reviews.cnet./}}</ref><ref name="gatesrsa">{{cite web|url=http://www.informationweek.com/news/180201580|title=Gates Says Security Is Job One For Vista|date=February 14, 2006|accessdate=April 4, 2012|author=Ricadela, Aaron|work=[[InformationWeek]]|publisher=UBM TechWeb|archivedate=18 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120318064254/http://informationweek.com/news/180201580}}</ref> [[Microsoft Office 2007]], released at the same time, featured a "[[Ribbon (computing)|Ribbon]]" user interface which was a significant departure from its predecessors. Relatively strong sales of both titles helped to produce a record profit in 2007.<ref>{{cite web|url=http://www.scotsman.com/news/vista-gives-microsoft-view-of-record-profit-1-1316524|title=Vista gives Microsoft view of record profit|work=Edinburgh Evening News|date=April 27, 2007|publisher=[[Johnston Press]]|accessdate=February 1, 2009|archivedate=4 August 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200804053508/https://www.scotsman.com/business/vista-gives-microsoft-view-record-profit-2512476}}</ref> The European Union imposed another fine of €899{{nbsp}}million ($1.4{{nbsp}}billion) for Microsoft's lack of compliance with the March 2004 judgment on February 27, 2008, saying that the company charged rivals unreasonable prices for key information about its [[Microsoft SQL Server|workgroup]] and [[Microsoft BackOffice Server|backoffice]] servers. Microsoft stated that it was in compliance and that "these fines are about the past issues that have been resolved".<ref name="msft_eufine_2008">{{cite news|title=AFP:EU hits Microsoft with record 899&nbsp;million euro antitrust fine|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5iozBXlp2nzuVxnMx_SwmtKvi7C-w|agency=[[Agence France-Presse]]|work=[[Google News]]|publisher=[[Google]]|date=February 27, 2008|accessdate=June 1, 2008}}</ref> 2007 also saw the creation of a multi-core unit at Microsoft, as they followed in the steps of server companies such as Sun and IBM.<ref>{{cite web|url=http://www.serverwatch.com/trends/article.php/3657451/Microsoft-Multicore-and-the-Data-Center.htm|title=Microsoft, Multi-core and the Data Center|accessdate=3 January 2015|archivedate=6 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130406115001/http://www.serverwatch.com/trends/article.php/3657451/Microsoft-Multicore-and-the-Data-Center.htm}}</ref> Bill Gates retired from his role as Chief Software Architect on June 27, 2008, while retaining other positions related to the company in addition to being an advisor for the company on key projects.<ref>{{cite news|url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1977363,00.asp|title=Bill Gates Announces Resignation|authorlink=Natali Morris|author=Conte, Natali Del|work=[[PC Magazine]]|publisher=[[Ziff Davis]]|date=June 15, 2006|accessdate=July 17, 2010}}</ref> [[Azure Services Platform]], the company's entry into the [[cloud computing]] market for Windows, launched on October 27, 2008.<ref>{{cite web|url=http://news.cnet.com/microsoft-launches-windows-azure/|title=Microsoft launches Windows Azure|work=CNET|publisher=CBS Interactive|first=Ina|last=Fried|authorlink=Ina Fried|date=October 27, 2008|accessdate=July 6, 2010}}</ref> On February 12, 2009, Microsoft announced its intent to open a chain of Microsoft-branded retail stores, and on October 22, 2009, the first retail [[Microsoft Store]] opened in [[Scottsdale, Arizona|Scottsdale]], Arizona; the same day the first store opened, [[Windows 7]] was officially released to the public. Windows 7's focus was on refining Vista with ease of use features and performance enhancements, rather than a large reworking of Windows.<ref>{{cite web|url=http://news.cnet.com/8301-13860_3-10163206-56.html|title=Microsoft follows Apple into the retail business|work=CNET|publisher=CBS Interactive|first=Ina|last=Fried|authorlink=Ina Fried|date=February 12, 2009|accessdate=July 17, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2009/10/22/us-microsoft-store-idUSTRE59L5E220091022|title=Long lines as Microsoft opens retail store|work=[[Reuters]]|publisher=[[Thomson Reuters]]|author=Gaynor, Tim|date=October 22, 2009|accessdate=July 3, 2010|archivedate=4 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110204102408/http://www.reuters.com/article/2009/10/22/us-microsoft-store-idUSTRE59L5E220091022}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/33429899/ns/technology_and_science-tech_and_gadgets/|title=Windows 7 operating system makes its debut|work=[[NBCNews.com]]|publisher=[[NBCUniversal]]|agency=Associated Press|author=Mintz, Jessica|date=October 22, 2009|accessdate=April 4, 2012|archive-date=20 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121120210841/http://www.msnbc.msn.com/id/33429899/ns/technology_and_science-tech_and_gadgets/|url-status=dead}}</ref> As the smartphone industry boomed beginning in 2007, Microsoft struggled to keep up with its rivals [[Apple Inc.|Apple]] and [[Google]] in providing a modern smartphone operating system. As a result, in 2010, Microsoft revamped their aging flagship mobile operating system, [[Windows Mobile]], replacing it with the new [[Windows Phone]] OS; along with a new strategy in the smartphone industry that has Microsoft working more closely with smartphone manufacturers, such as [[Nokia]], and to provide a consistent user experience across all smartphones using Microsoft's Windows Phone OS. It used a new user interface design language, codenamed "Metro", which prominently used simple shapes, typography and iconography, and the concept of minimalism. Microsoft is a founding member of the [[Open Networking Foundation]] started on March 23, 2011. Other founding companies include [[Google]], [[HP Networking]], [[Yahoo]], [[Verizon]], [[Deutsche Telekom]] and 17 other companies. The nonprofit organization is focused on providing support for a new [[cloud computing]] initiative called Software-Defined Networking.<ref>{{cite web |url=http://www.openflow.org/wp/2011/03/open-networking-foundation-formed-to-speed-network-innovation/ |title=Open Networking Foundation News Release |first=David |last=Erickson |work=Openflow.org |date=March 21, 2011 |accessdate=May 29, 2011 |archivedate=26 March 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110326044008/http://www.openflow.org/wp/2011/03/open-networking-foundation-formed-to-speed-network-innovation/ }}</ref> The initiative is meant to speed innovation through simple software changes in telecommunications networks, wireless networks, data centers and other networking areas.<ref>{{cite web|url=http://www.computerworld.com.au/article/380663/google_other_titans_form_open_networking_foundation/?fp=4&fpid=78268965 |title="Google and other titans form Open Networking Foundation." Noyes, March 23, 2011 |work=[[Computerworld]] |publisher=[[IDG]]|date=March 23, 2011 |accessdate=May 29, 2011}}</ref> ===၂၀၁၁ မှ ယနေ့အထိ ပြန်လည်မွန်းမံခြင်း၊ ဝင်းဒိုး ၈ နှင့် နိုကီယာ ပစ္စည်းများ=== [[File:Start81.png|thumb|General design principle behind the [[Start screen]] in [[Windows 8.1]], [[Windows Phone]] and [[Xbox One]]]] [[File:Microsoft Surface (black).jpg|thumb|[[Microsoft Surface]] tablet]] Following the release of [[Windows Phone]], Microsoft underwent a gradual [[rebranding]] of its product range throughout 2011 and 2012—the corporation's logos, products, services, and websites adopted the principles and concepts of the [[Metro (design language)|Metro design language]].<ref name="WindowsPhone7UI">{{cite web|url= http://windowsteamblog.com/windows_phone/b/wpdev/archive/2010/03/18/windows-phone-7-series-ui-design-amp-interaction-guide.aspx| title= Windows Phone 7 Series UI Design & Interaction Guide|accessdate= 2010-10-09|date= March 18, 2010}}</ref> Microsoft previewed [[Windows 8]], an operating system designed to power both personal computers and [[tablet computer]]s, in Taipei in June 2011.<ref>{{cite news| url=http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/info-tech/article3479381.ece | title=Microsoft releases final test version of Windows 8 |work=[[Business Line]] |publisher=Kasturi & Sons | date=June 1, 2012|accessdate=August 4, 2012}}</ref> A developer preview was released on September 13, and was replaced by a consumer preview on February 29, 2012.<ref>{{cite news |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/g/a/2011/01/05/businessinsider-microsoft-spills-beans-on--at-ces-2011-1.DTL |title=OK, So Windows 8 Is Coming To ARM Tablets...Someday (MSFT) |newspaper=[[San Francisco Chronicle]] |first=Matt |last=Rosoff |date=January 5, 2011 |accessdate=January 5, 2011 |archivedate=29 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629064811/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fg%2Fa%2F2011%2F01%2F05%2Fbusinessinsider-microsoft-spills-beans-on--at-ces-2011-1.DTL }}</ref> On May 31, 2012, the preview version was released. On June 18, 2012, Microsoft unveiled the [[Microsoft Surface|Surface]], the first computer in the company's history to have its hardware made by Microsoft.<ref>{{cite web|last=Sullivan |first=Mark |url=http://www.pcworld.com/article/257840/microsoft_announces_new_surface_tablet_pc.html |title=Microsoft Announces New 'Surface' Tablet PC |publisher=PCWorld |date= |accessdate=June 19, 2012}}</ref><ref name="VF2012" /> On June 25, Microsoft paid US$1.2 billion to buy the social network [[Yammer]].<ref>{{cite news|title=Microsoft buys Internet startup Yammer for $1.2 billion|url=http://www.usatoday.com/tech/news/story/2012-06-25/microsoft-yammer-aquisition/55811172/1|work=[[USA Today]]|publisher=[[Gannett Company]]|first=Byron|last=Acohido|date=June 25, 2012|accessdate=25 June 2012}}</ref> On July 31, 2012, Microsoft launched the [[Outlook.com]] [[Webmail|webmail service]] to compete with [[Gmail]].<ref>{{cite web |url= http://www.winsupersite.com/article/windows-live/outlookcom-mail-microsoft-reimagines-webmail-143877 |title= Outlook.com Mail: Microsoft Reimagines Webmail |first= Paul |last= Thurrott |authorlink= Paul Thurrott |date= 31 July 2012 |work= Supersite for Windows |publisher= [[Penton Media]] |accessdate= 1 August 2012 |archivedate= 3 August 2012 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20120803011439/http://www.winsupersite.com/article/windows-live/outlookcom-mail-microsoft-reimagines-webmail-143877 }}</ref> On September 4, 2012, Microsoft released [[Windows Server 2012]].<ref name="MSofficialRTM">{{cite web | url=http://www.microsoft.com/en-us/server-cloud/new.aspx | title=Windows Server 2012 "Save the Date" Announcement | date=8 August 2012| author=Microsoft Corp.}}</ref> On October 1, Microsoft announced its intention to launch a news operation, part of a new-look [[MSN]], at the time of the Windows 8 launch that was later in the month.<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2012/10/01/us-microsoft-msn-idUSBRE8900WN20121001|title=Microsoft launching news operation, new MSN|publisher=Reuters|accessdate=October 1, 2012|first=Bill|last=Rigby|date=October 1, 2012|archivedate=2 October 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121002064137/http://www.reuters.com/article/2012/10/01/us-microsoft-msn-idUSBRE8900WN20121001}}</ref> On October 26, 2012, Microsoft launched Windows 8 and the [[Microsoft Surface]].<ref name="VF2012">Eichenwald, Kurt, [http://www.vanityfair.com/business/2012/08/microsoft-lost-mojo-steve-ballmer "Microsoft's Lost Decade: How Microsoft Lost Its Mojo"], ''[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]'', August 2012</ref><ref>{{cite news|url=http://www.zdnet.com/windows-8s-delivery-date-october-26-7000001158/|title=Windows 8's delivery date: October 26|newspaper=ZDNet|date=July 18, 2012|accessdate=September 17, 2012}}</ref> Three days later, [[Windows Phone 8]] was launched.<ref>{{cite web |url=http://www.liveside.net/2012/08/30/mary-jo-foley-windows-phone-8-launch-dates-revealed/ |title=Mary Jo Foley: Windows Phone 8 launch date revealed |publisher=LiveSide.net |date=2012-08-30 |accessdate=2012-11-27 |archivedate=3 November 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121103151119/http://www.liveside.net/2012/08/30/mary-jo-foley-windows-phone-8-launch-dates-revealed/ }}</ref> To cope with the potential for an increase in demand for products and services, Microsoft opened a number of "holiday stores" across the U.S. to complement the increasing number of "bricks-and-mortar" Microsoft Stores that opened in 2012.<ref>{{cite news|url=http://www.wpcentral.com/microsoft-prepping-everything-complete-brand-and-product-relaunch|title=Microsoft prepping for complete brand and product line relaunch, New York store coming the 26th|publisher=wpcentral.com|accessdate=November 3, 2012}}</ref> On March 29, 2013, Microsoft launched a Patent Tracker.<ref>{{cite news | url=http://thenextweb.com/microsoft/2013/03/28/microsoft-launches-patent-tracker-to-help-you-search-its-library-of-intellectual-property/ | title=Microsoft launches 'Patent Tracker' to help you search its library of intellectual property | work=The Next Web | date=March 28, 2013 | accessdate=March 29, 2013}}</ref> The [[Kinect]], the motion sensing input devices by Microsoft, which was first introduced in November 2010 was upgraded for the 2013 release of the eighth-generation [[Xbox One]]. Its capabilities were revealed in May 2013. The new Kinect uses an ultra-wide 1080p camera, it can function in the dark due to an infrared sensor, it employs higher-end processing power and new software, it can distinguish between fine movements (such as a thumb movements), and the device can determine a user's heart rate by looking at his/her face.<ref>{{cite web|title=The all-seeing Kinect: tracking my face, arms, body, and heart on the Xbox One|url=http://www.theverge.com/2013/5/21/4353232/kinect-xbox-one-hands-on/in/4116279|work=The Verge|publisher=Vox Media, Inc|accessdate=28 May 2013|author=David Pierce|date=21 May 2013}}</ref> Microsoft filed a patent application in 2011 that suggests that the corporation may use the Kinect camera system to monitor the behavior of television viewers as part of a plan to make the viewing experience more active. On July 19, 2013, Microsoft stocks suffered its biggest one-day percentage sell-off since the year 2000 after its fourth-quarter report raised concerns among the investors on the poor showings of both Windows 8 and the Surface tablet; with more than 11 percentage points declining Microsoft suffered a loss of more than US$32 billion.<ref>{{cite web|url=http://news.cnet.com/8301-10805_3-57594612-75/funky-friday-more-than-$32-billion-in-microsoft-stock-value-wiped-out/|title=Funky Friday: More than $32 billion in Microsoft stock value wiped out &#124; Microsoft&nbsp;– CNET News|publisher=News.cnet.com|accessdate=2013-07-21}}</ref> <!-- Generally we stick to products that are in the current annual report here--if you wish to add one that is not you need to provide a reference for it -->For the 2010 [[fiscal year]], Microsoft had five product divisions: Windows Division, Server and Tools, Online Services Division, Microsoft Business Division, and Entertainment and Devices Division. <gallery widths=200 mode="traditional" style=text-align:center; margin:auto;"> File:Microsoft-Xbox-One-Console-Set-wKinect.jpg|[[Xbox One]] console File:Xbox-360-Kinect-Standalone.png|[[Xbox 360]] [[Kinect]] sensor </gallery> [[File:John Wendell Thompson.jpg|thumb|200px|[[John W. Thompson]] has been appointed the chairman of Microsoft, taking over from Bill Gates.]] On September 3, 2013, Microsoft agreed to buy [[Nokia]]'s mobile unit for $7 billion.<ref>{{cite web|url=http://www.theverge.com/2013/9/2/4688530/microsoft-buys-nokias-devices-and-services-unit-unites-windows-phone/in/4453001|title=Microsoft buying Nokia's phone business in a $7.2 billion bid for its mobile future}}</ref> Also in 2013, [[Amy Hood]] became the CFO of Microsoft.<ref>{{cite web |url=http://www.reuters.com/article/2013/05/08/us-microsoft-cfo-idUSBRE94711Q20130508 |title=Microsoft names insider Amy Hood as CFO |publisher=Reuters.com |date= |accessdate=2014-04-18 |archivedate=9 April 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140409123351/http://www.reuters.com/article/2013/05/08/us-microsoft-cfo-idUSBRE94711Q20130508 }}</ref> The Alliance for Affordable Internet (A4AI) was launched in October 2013 and Microsoft is part of the coalition of public and private organizations that also includes [[Facebook]], [[Intel]] and [[Google]]. Led by [[Tim Berners-Lee]], the A4AI seeks to make Internet access more affordable so that access is broadened in the developing world, where only 31% of people are online. Google will help to decrease internet access prices so that they fall below the UN Broadband Commission's worldwide target of 5% of monthly income.<ref>{{cite news|title=Sir Tim Berners-Lee and Google lead coalition for cheaper internet|url=http://www.theguardian.com/technology/2013/oct/07/google-berners-lee-alliance-broadband-africa?CMP=EMCNEWEML6619I2&et_cid=51918&et_rid=7107573&Linkid=http%3a%2f%2fwww.theguardian.com%2ftechnology%2f2013%2foct%2f07%2fgoogle-berners-lee-alliance-broadband-africa|accessdate=8 October 2013|newspaper=The Guardian|date=7 October 2013|author=Samuel Gibbs}}</ref> In line with the maturing PC business, in July 2013 Microsoft announced that it would reorganize the business into 4 new business divisions by function: Operating System, Apps, Cloud and Devices. All previous divisions will be diluted into new divisions without any workforce cut.<ref>{{cite web |url=http://www.fiercemobileit.com/story/microsofts-sweeping-reorganization-shifts-focus-services-devices/2013-07-11 |title=Microsoft's sweeping reorganization shifts focus to services, devices |date=July 11, 2013 |accessdate=3 January 2015 |archivedate=26 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131026191536/http://www.fiercemobileit.com/story/microsofts-sweeping-reorganization-shifts-focus-services-devices/2013-07-11 }}</ref> On February 4, 2014, [[Steve Ballmer]] stepped down as [[Chief executive officer|CEO]] of Microsoft and was succeeded by [[Satya Nadella]], who previously led Microsoft's Cloud and Enterprise division.<ref>{{cite web|title=Microsoft CEO Steve Ballmer to retire within 12 months|url=https://www.microsoft.com/en-us/news/press/2013/aug13/08-23AnnouncementPR.aspx}}</ref> On the same day, [[John W. Thompson]] took on the role of chairman, with Bill Gates stepping down from the position to become more active within the company as Technology Advisor. On April 25, 2014, Microsoft acquired Nokia Devices and Services and formed a new subsidiary, Microsoft Mobile Oy. On September 15, 2014, Microsoft acquired the video game development company [[Mojang]] for $2.5 billion, best known for its wildly popular flagship game ''[[Minecraft]]''.<ref>{{cite web|last1=Hutchinson|first1=Lee|title=It’s official: Microsoft acquires Mojang and Minecraft for $2.5 billion|url=http://arstechnica.com/gaming/2014/09/its-official-microsoft-acquires-mojang-and-minecraft-for-2-5-billion/|publisher=Ars Technica|accessdate=19 September 2014|ref=152}}</ref> ==စီးပွားရေးများ== ===ဝင်းဒိုးဌာန၊ ဆာဗာနှင့် ကိရိယာများ အွန်လိုင်း ဝန်ဆောင်မှု ဌာန=== The company's Client division produces the flagship Windows OS line such as Windows 8; it also produces the [[Windows Live]] family of products and services. Server and Tools produces the server versions of Windows, such as [[Windows Server 2008 R2]] as well as a set of development tools called [[Microsoft Visual Studio]], [[Microsoft Silverlight]], a web application framework, and [[System Center Configuration Manager]], a collection of tools providing remote-control abilities, patch management, software distribution and a hardware/software inventory. Other server products include: [[Microsoft SQL Server]], a [[relational database]] management system, [[Microsoft Exchange Server]], for certain business-oriented [[e-mail]] and scheduling features, [[Windows Small Business Server|Small Business Server]], for messaging and other small business-oriented features; and [[Microsoft BizTalk Server]], for [[business process management]]. Microsoft provides [[information technology consulting|IT consulting]] ("Microsoft Consulting Services") and produces a set of certification programs handled by the Server and Tools division designed to recognize individuals who have a minimal set of proficiencies in a specific role; this includes developers ([[Microsoft Certified Professional|"Microsoft Certified Solution Developer"]]), system/network analysts ([[MCSE|"Microsoft Certified Systems Engineer"]]), trainers ("[[Microsoft Certified Professional|Microsoft Certified Trainers]]") and administrators ("[[Microsoft Certified Systems Administrator]]" and [[MCDBA|"Microsoft Certified Database Administrator"]]). [[Microsoft Press]], which publishes books, is also managed by the division. The Online Services Business division handles the online service [[MSN]] and the search engine [[Bing]]. As of December 2009, the company also possesses an 18% ownership of the [[cable news]] channel [[MSNBC]] without any editorial control; however, the division develops the channel's website, [[msnbc.com]], in a [[joint venture]] with the channel's co-owner, [[NBC Universal]].<ref name="MSNBC">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2005/12/24/business/media/24msnbc.html|title=Microsoft Quits MSNBC TV, but Web Partnership Remains|work=The New York Times|author=Carter, Bill|date=December 24, 2005|accessdate=July 6, 2010}}</ref> ===စီးပွားရေး ဌာန=== The Microsoft Business Division produces [[Microsoft Office]] including [[Microsoft Office 2010]], the company's line of office software. The software product includes [[Microsoft Office Word|Word]] (a word processor), [[Microsoft Access|Access]] (a [[relational database]] program), [[Microsoft Excel|Excel]] (a [[spreadsheet]] program), [[Microsoft Office Outlook|Outlook]] ([[collaborative software|Groupware]], frequently used with [[Microsoft Exchange Server|Exchange Server]]), [[Microsoft PowerPoint|PowerPoint]] (presentation software), [[Microsoft Publisher|Publisher]] ([[desktop publishing software]]) and [[Microsoft Sharepoint|Sharepoint]]. A number of other products were added later with the release of Office 2003 including [[Microsoft Visio|Visio]], [[Microsoft Project|Project]], [[Microsoft MapPoint|MapPoint]], [[Microsoft InfoPath|InfoPath]] and [[Microsoft Office OneNote|OneNote]]. The division also develops [[enterprise resource planning]] (ERP) software for companies under the [[Microsoft Dynamics]] brand. These include: [[Microsoft Dynamics AX]], [[Microsoft Dynamics NAV]], [[Microsoft Dynamics GP]], and [[Microsoft Dynamics SL]]. They are targeted at varying company types and countries, and limited to organizations with under 7,500 employees.<ref name="MS Dynamics Lineup">{{cite news|url=http://www.directionsonmicrosoft.com/samples/49-samples/743-four-products-advance-on-dynamics-erp-roadmap.html|work=Directions on Microsoft|title=Four Products Advance on Dynamics ERP Roadmap|date=April 27, 2009|accessdate=July 3, 2010|archivedate=2 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100702192855/http://www.directionsonmicrosoft.com/samples/49-samples/743-four-products-advance-on-dynamics-erp-roadmap.html}}</ref> Also included under the Dynamics brand is the [[customer relationship management]] software [[Microsoft Dynamics CRM]], part of the [[Azure Services Platform]]. ===ဖျော်ဖြေရေးနှင့် ကိရိယာ ဌာန=== {{see also|Microsoft Mobile Oy}} The Entertainment and Devices Division produces the [[Windows CE]] OS for [[embedded system]]s and [[Windows Phone]] for [[smartphone]]s.<ref>{{cite web|url=http://www.cnet.com/8301-17918_1-20015314-85.html|title=Microsoft releases Windows Phone 7 to manufacturers|author=Cha, Bonnie|work=CNET|publisher=CBS Interactive|date=September 1, 2010|accessdate=September 7, 2010}}</ref> Microsoft initially entered the mobile market through Windows CE for [[handheld device]]s, eventually developing into the [[Windows Mobile]] OS and now, Windows Phone. Windows CE is designed for devices where the OS may not directly be visible to the end user, in particular, appliances and cars. The division also produces [[computer games]], via its in-house game publisher [[Microsoft Studios]], that run on Windows PCs and other systems including titles such as [[Age of Empires]], [[Halo (video game series)|Halo]] and the [[Microsoft Flight Simulator]] series, and houses the [[Macintosh Business Unit]] which produces [[Mac OS]] software including [[Microsoft Office 2011 for Mac]]. Microsoft's Entertainment and Devices Division designs, markets, and manufactures [[consumer electronics]] including the [[Xbox 360]] game console, the handheld [[Zune]] media player, and the television-based [[Internet appliance]] [[MSN TV]]. Microsoft also markets [[personal computer hardware]] including [[computer mouse|mice]], [[Computer keyboard|keyboards]], and various [[game controller]]s such as [[joystick]]s and [[gamepad]]s.<!-- there was a time when mice, keyboards, joysticks were the only hardware MS made, until (what year)--> ==ယဉ်ကျေးမှု== <!-- Note we could really use more here about the user culture as the expected behavior--i.e. how apple tends to generate advocates while Microsoft users mainly see its products as tools, for example--> Technical reference for developers and articles for various Microsoft magazines such as ''Microsoft Systems Journal'' (MSJ) are available through the [[Microsoft Developer Network]] (MSDN). MSDN also offers subscriptions for companies and individuals, and the more expensive subscriptions usually offer access to pre-release beta versions of Microsoft software.<ref name="MSDN-SubscribeFAQ">{{cite web|url=http://msdn.microsoft.com/en-us/ms123402.aspx?missingurl=%2fsubscriptions%2ffaq%2fdefault.aspx |publisher=Microsoft|title=MSDN Subscription FAQ |accessdate=July 3, 2006}}</ref><ref name="MSJ-home">{{cite web |url=http://www.microsoft.com/msj/|title=Microsoft Systems Journal Homepage |publisher=Microsoft|date=April 15, 2004|accessdate=August 18, 2008}}</ref> In April 2004 Microsoft launched a community site for developers and users, titled [[Channel 9 (Microsoft)|Channel 9]], that provides a [[wiki]] and an [[Internet forum]].<ref name="Hobson">{{cite news |author=Hobson, Neville |url=http://www.webpronews.com/topnews/2005/04/11/microsofts-channel-and-cultural-rules |title=Microsoft's Channel 9 And Cultural Rules |work=WebProNews |publisher=iEntry Inc |date=April 11, 2005 |accessdate=July 3, 2006 |archivedate=20 April 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080420185313/http://www.webpronews.com/topnews/2005/04/11/microsofts-channel-and-cultural-rules }}</ref> Another community site that provides daily [[videocast]]s and other services, On10.net, launched on March 3, 2006.<ref name="On10-home">{{cite web|url=http://www.on10.net/|title=On10.net homepage|publisher=Microsoft|accessdate=May 4, 2006|archive-date=28 April 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060428070407/http://www.on10.net/}}</ref> Free technical support is traditionally provided through online [[Usenet]] newsgroups, and [[CompuServe]] in the past, monitored by Microsoft employees; there can be several newsgroups for a single product. Helpful people can be elected by peers or Microsoft employees for [[Microsoft Most Valuable Professional]] (MVP) status, which entitles them to a sort of special social status and possibilities for awards and other benefits.<ref>{{cite news|url=http://www.boston.com/business/globe/articles/2005/06/13/somehow_usenet_lumbers_on/|title=Somehow, Usenet lumbers on|author=Bray, Hiawatha|date=June 13, 2005|accessdate=July 3, 2006|work=The Boston Globe|archive-date=22 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090322135139/http://www.boston.com/business/globe/articles/2005/06/13/somehow_usenet_lumbers_on|url-status=dead}}<br />* {{cite web|url=http://mvp.support.microsoft.com/mvpfaqs|title=Microsoft MVP Frequently Asked Questions|publisher=Microsoft|accessdate=July 1, 2006|archivedate=27 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081027022037/http://mvp.support.microsoft.com/mvpfaqs}}</ref> Noted for its internal [[lexicon]], the expression [[eat one's own dog food|"eating our own dog food"]] is used to describe the policy of using pre-release and beta versions of products inside Microsoft in an effort to test them in "real-world" situations.<ref name="dogfood">{{cite news|title=Microsoft tests its own dog food|url=http://news.zdnet.com/2100-3513_22-5047467.html| archiveurl=https://web.archive.org/web/20070108214545/http://news.zdnet.com/2100-3513_22-5047467.html| archivedate=January 8, 2007|author=CNET News.com Staff|work=ZDNet|publisher=CNET Networks, Inc.|date=July 21, 2003| accessdate=October 9, 2005}}</ref> This is usually shortened to just "dog food" and is used as noun, verb, and adjective. Another bit of [[jargon]], [[FYIFV]] or FYIV ("Fuck You, I'm [Fully] Vested"), is used by an employee to indicate they are [[financial independence|financially independent]] and can avoid work anytime they wish.<ref>{{cite news|author=Heileman, John|title=The Truth, The Whole Truth, and Nothing But The Truth|url=http://www.wired.com/wired/archive/8.11/microsoft_pr.html|work=Wired|date=November 2000|accessdate=September 30, 2007}}</ref> The company is also known for its hiring process, mimicked in other organizations and dubbed the "[[Microsoft interview]]", which is notorious for off-the-wall questions such as "Why is a [[manhole cover]] round?".<ref name="manhole">{{cite news|url=http://g4tv.com/screensavers/features/6282/square_manhole_covers_and_crazy_questions.html|title=Square Manhole Covers and Crazy Questions|work=G4TV.com|author=Poundstone, William|date=May 21, 2003|accessdate=July 1, 2006|archivedate=14 November 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051114175326/http://www.g4tv.com/screensavers/features/6282/Square_Manhole_Covers_and_Crazy_Questions.html}}</ref> Microsoft is an outspoken opponent of the cap on [[H1B visa]]s, which allow companies in the U.S. to employ certain foreign workers. Bill Gates claims the cap on H1B visas makes it difficult to hire employees for the company, stating "I'd certainly get rid of the H1B cap" in 2005.<ref name="MarkRoy">{{cite news |url=http://www.internetnews.com/bus-news/article.php/3500986 |title=Gates Rakes Congress on H1B Visa Cap|author=Mark, Roy|work=internetnews.com|date=April 27, 2005|accessdate=August 18, 2008}}</ref> Critics of H1B visas argue that relaxing the limits would result in increased unemployment for U.S. citizens due to H1B workers working for lower salaries.<ref>{{cite news|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=88154016|title= Bill Gates Targets Visa Rules for Tech Workers|work=NPR|date=March 12, 2008|accessdate=July 6, 2010}}</ref> The [[Human Rights Campaign]] Corporate Equality Index, a report of how progressive the organization deems company policies towards [[LGBT]] (lesbian, gay, bisexual and transsexual) employees, rated Microsoft as 87% from 2002 to 2004 and as 100% from 2005 to 2010 after they allowed gender expression.<ref>{{cite news|title=Corporate Equality Index Archive|url=http://www.hrc.org/about_us/7115.htm|publisher=Human Rights Campaign Foundation|accessdate=July 17, 2010|archivedate=3 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100703003315/http://www.hrc.org/about_us/7115.htm}}</ref> ==Criticism== {{main|Criticism of Microsoft}} [[File:VistaParty3-cropped.jpg|thumb|[[BadVista]] and [[Defective by Design]] groups protest against [[Windows Vista]]]] Criticism of Microsoft has followed the company's existence because of various aspects of its products and business practices. [[Ease of use]], [[wikt:stability|stability]], and [[computer security|security]] of the company's software are common targets for critics. More recently, [[Trojan horse (computing)|Trojan horses]] and other exploits have plagued numerous users due to faults in the security of Microsoft Windows and other programs. Microsoft is also accused of locking vendors into their products, and not following and complying with existing standards in its software.<ref>{{cite web|url=http://www.theregister.co.uk/2003/04/25/writing_history_with_microsofts_office/|title=Writing history with Microsoft's Office lock-in}}</ref> [[Total cost of ownership]] comparisons of [[Linux]] as well as [[Mac OS X|OS X]] to Windows are a continuous point of debate. The company has been in numerous [[lawsuits]] by several governments and other companies for unlawful monopolistic practices. In 2004, the [[European Union]] found Microsoft guilty in a highly publicized [[anti-trust]] case. Additionally, Microsoft's [[EULA]] for some of its programs is often criticized as being too restrictive as well as being against [[open source]] software. Microsoft has been criticized (along with [[Yahoo]], [[AOL]], [[Google]] and others) for its involvement in [[censorship in the People's Republic of China]].<ref>{{cite web | url=http://www.hrw.org/reports/2006/china0806/ | title=Corporate Complicity in Chinese Internet Censorship | accessdate=2006-11-23 | archive-date=22 November 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061122231425/http://www.hrw.org/reports/2006/china0806/ }}</ref> Microsoft has also come under criticism for [[Offshoring|outsourcing jobs]] to China and [[India]].<ref>"[http://www.infoworld.com/d/the-industry-standard/whos-buying-microsofts-outsourcing-excuses-390 Who's buying Microsoft's outsourcing excuses?]". ''[[InfoWorld]]''. April 22, 2010.</ref><ref>"[http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2002468560_msftgoogle03.html Microsoft plans to outsource more, says ex-worker]". ''The Seattle Times''. September 3, 2005.</ref><ref>"[http://www.taipeitimes.com/News/worldbiz/archives/2004/06/17/2003175447 High-end tech jobs outsourced by Microsoft]". ''[[Taipei Times]]''. June 17, 2004.</ref> There were reports of poor working conditions at a factory in southern [[China]] that makes some of Microsoft's products.<ref>"[http://news.sky.com/home/world-news/article/16146955 Microsoft Investigates 'Mass Suicide Threat'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307133102/http://news.sky.com/home/world-news/article/16146955 |date=7 March 2012 }}". ''[[Sky News]]''. January 11, 2012</ref> ==Corporate affairs== The company is run by a [[board of directors]] made up of mostly company outsiders, as is customary for publicly traded companies. Members of the board of directors as of September 2014 are: [[John W. Thompson]], [[Dina Dublon]], [[Bill Gates]], [[Maria Klawe]], [[David Marquardt]], [[Mason Morfit]],<ref>{{cite news | url=http://www.reuters.com/article/2014/03/11/us-microsoft-director-idUSBREA2A21W20140311 | work=Reuters | title=Microsoft appoints activist investor Mason Morfit to board | date=March 11, 2014 | accessdate=3 January 2015 | archivedate=8 January 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150108222642/http://www.reuters.com/article/2014/03/11/us-microsoft-director-idUSBREA2A21W20140311 }}</ref> [[Satya Nadella]], [[Charles Noski]], [[Helmut Panke]] and [[John W. Stanton]].<ref name="MSPR-Board">{{cite press release |url=http://www.microsoft.com/en-us/news/exec/bod.aspx|title=Microsoft Board of Directors|work=PressPass|publisher=Microsoft |accessdate=September 6, 2014}}</ref> Board members are elected every year at the annual shareholders' meeting using a majority vote system. There are five committees within the board which oversee more specific matters. These committees include the Audit Committee, which handles accounting issues with the company including auditing and reporting; the Compensation Committee, which approves compensation for the CEO and other employees of the company; the Finance Committee, which handles financial matters such as proposing mergers and acquisitions; the Governance and Nominating Committee, which handles various corporate matters including nomination of the board; and the Antitrust Compliance Committee, which attempts to prevent company practices from violating [[antitrust]] laws.<ref>{{cite web|title=Microsoft Corporation Corporate Governance Guidelines|url=http://www.microsoft.com/about/companyinformation/corporategovernance/guidelines.mspx |publisher=Microsoft|date=July 1, 2009|accessdate=July 18, 2010}}</ref> [[File:Microsoft 5-Year Stock History.svg|350px|thumb|right|Five year history graph of {{NASDAQ|MSFT}} stock on July 17, 2013<ref>{{cite web|url=http://zenobank.com/index.php?symbol=MSFT&page=quotesearch|title=Five year history graph of (NASDAQ:MSFT) stock|work=ZenoBank|publisher=AlphaTrade|date=September 29, 2009|accessdate=September 29, 2009}}</ref>]] When Microsoft went public and launched its [[Initial Public Offering|initial public offering (IPO)]] in 1986, the opening [[stock]] price was $21; after the [[trading day]], the price closed at $27.75. As of July 2010, with the company's nine [[stock split]]s, any IPO [[share (finance)|shares]] would be multiplied by 288; if one was to buy the IPO today given the splits and other factors, it would cost about 9{{nbsp}}cents.<ref name="Allan 2001" />{{rp|235–236|date=November 2012}}<ref>{{cite news|url=http://blog.seattlepi.com/microsoft/archives/102018.asp|work=Seattle Post-Intelligencer|publisher=Hearst Seattle Media, LLC|date=March 14, 1986|title=Microsoft stock is red hot on first trading day|author=Monkman, Carol Smith|page=B9|accessdate=July 18, 2010|archivedate=21 February 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100221224106/http://blog.seattlepi.com/microsoft/archives/102018.asp}}</ref><ref name="MSSTOCK">{{cite web|url=http://performance.morningstar.com/stock/performance-return.action?p=dividend_split_page&t=MSFT&region=USA&culture=en-US&s=SPYZ|title=MSFT stock performance and split info|publisher=Morningstar, Inc.|accessdate=July 17, 2010|archive-date=10 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510012046/http://performance.morningstar.com/stock/performance-return.action?p=dividend_split_page&t=MSFT&region=USA&culture=en-US&s=SPYZ}}</ref> The stock price peaked in 1999 at around $119 ($60.928 adjusting for splits).<ref name="stocksheet">{{cite web|title=Microsoft stock price spreadsheet from Microsoft investor relations|url=http://download.microsoft.com/download/d/a/7/da7e8eca-4410-4475-a211-03327408b655/msftpricehist.xls|format=xls|publisher=Microsoft|accessdate=August 18, 2008|archivedate=10 October 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091010091835/http://download.microsoft.com/download/d/a/7/da7e8eca-4410-4475-a211-03327408b655/msftpricehist.xls}}</ref> The company began to offer a [[dividend]] on January 16, 2003, starting at eight cents per share for the fiscal year followed by a dividend of sixteen cents per share the subsequent year, switching from yearly to quarterly dividends in 2005 with eight cents a share per quarter and a [[special dividend|special one-time payout]] of three dollars per share for the second quarter of the fiscal year.<ref name="stocksheet" /><ref name="dividendfaq">{{cite web|title=Dividend Frequently Asked Questions|url=http://www.microsoft.com/msft/FAQ/dividend.mspx|publisher=Microsoft|accessdate=August 18, 2008}}</ref> Though the company had subsequent increases in dividend payouts, the price of Microsoft's stock remained steady for years.<ref name="dividendfaq" /><ref name="Yahoo-MSFTchart">{{cite web |title=Yahoo MSFT stock chart |url=http://finance.yahoo.com/q/bc?s=MSFT&t=my |publisher=Yahoo Finance |accessdate=December 13, 2008 }}<br />* {{cite web|title=MSN Money MSFT chart with dividend and split info|url=http://moneycentral.msn.com/investor/charts/chartdl.aspx?Symbol=MSFT&C8=2005&CE=0&C5=10&C6=2005&C7=10&D9=1&C9=2&D0=1&CF=1&D4=1&D5=0&D3=0&ShowChtBt=Refresh+Chart&CP=0&PT=9|work=MSN Money|publisher=Microsoft|accessdate=December 13, 2008|archivedate=4 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110504010721/http://moneycentral.msn.com/investor/charts/chartdl.aspx?Symbol=MSFT&C8=2005&CE=0&C5=10&C6=2005&C7=10&D9=1&C9=2&D0=1&CF=1&D4=1&D5=0&D3=0&ShowChtBt=Refresh+Chart&CP=0&PT=9}}<br />* {{cite news|author=Fried, Ina; Ard, Scott|url=http://news.zdnet.com/2100-9595_22-148474.html?tag=st.prev|title=Gates stepping down from full-time Microsoft role, page 2|work=ZDNet|date=June 15, 2006|accessdate=August 18, 2008|archivedate=3 August 2009|archiveurl=https://archive.today/20090803064918/http://news.zdnet.com/2100-9595_22-148474.html?tag=st.prev}}</ref> One of Microsoft's business tactics, described by an executive as "[[embrace, extend and extinguish]]," initially embraces a competing standard or product, then extends it to produce their own version which is then incompatible with the standard, which in time extinguishes competition that does not or cannot use Microsoft's new version. Various companies and governments sue Microsoft over this set of tactics, resulting in billions of dollars in rulings against the company. <ref name="usvms"/><ref name="euantitrust"/> Microsoft claims that the original strategy is not anti-competitive, but rather an exercise of its discretion to implement features it believes customers want.<ref>{{cite news|url=http://openacademy.mindef.gov.sg/openacademy/Learning%20Resources/Microsoft/words/words_4.htm|title=U.S. v. Microsoft: We're Defending Our Right to Innovate|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071117094549/http://openacademy.mindef.gov.sg/openacademy/Learning+Resources/Microsoft/words/words_4.htm|archivedate=November 17, 2007|date=May 20, 1998|work=The Wall Street Journal|accessdate=March 31, 2006}}</ref> ===Financial=== [[Standard and Poor's]] and [[Moody's]] have both given a AAA rating to Microsoft, whose assets were valued at $41&nbsp;billion as compared to only $8.5&nbsp;billion in unsecured debt. Consequently, in February 2011 Microsoft released a corporate bond amounting to $2.25&nbsp;billion with relatively low borrowing rates compared to [[government bonds]].<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2011/02/04/us-microsoft-bonds-idUSTRE7128EZ20110204|title=Microsoft sells $2.25&nbsp;billion of debt at low rates|publisher=Reuters|date=February 4, 2011|accessdate=3 January 2015|archivedate=8 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150108222942/http://www.reuters.com/article/2011/02/04/us-microsoft-bonds-idUSTRE7128EZ20110204}}</ref> For the first time in 20 years [[Apple Inc.]] surpassed Microsoft in Q1 2011 quarterly profits and revenues due to a slowdown in PC sales and continuing huge losses in Microsoft's Online Services Division (which contains its search engine [[Bing]]). Microsoft profits were $5.2 billion, while Apple Inc. profits were $6 billion, on revenues of $14.5 billion and $24.7 billion respectively.<ref>{{cite news|author=Charles Arthur |url=http://www.guardian.co.uk/technology/2011/apr/28/microsoft-falls-behind-apple |title=Microsoft falls behind Apple for first time in 20 years &#124; Technology |publisher=The Guardian |date= April 28, 2011|accessdate=May 11, 2011 |location=London}}</ref> Microsoft's Online Services Division has been continuously loss-making since 2006 and in Q1 2011 it lost $726 million. This follows a loss of $2.5 billion for the year 2010.<ref>{{cite web|author=MG Siegler Apr 29, 2011 |url=http://techcrunch.com/2011/04/29/microsoft-internet-bloodbath/?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+Techcrunch+%28TechCrunch%29 |title=When Will Microsoft's Internet Bloodbath End? |publisher=Techcrunch.com |date=April 29, 2011 |accessdate=May 11, 2011}}</ref> On July 20, 2012, Microsoft posted its first quarterly loss ever, despite earning record revenues for the quarter and fiscal year, with a net loss of $492 million due to a [[writedown]] related to the advertising company [[aQuantive]], which had been acquired for $6.2 billion back in 2007.<ref>{{cite web|last=White|first=Martha|title=Microsoft reports first quarterly loss ever|url=http://marketday.msnbc.msn.com/_news/2012/07/19/12837611-microsoft-reports-first-quarterly-loss-ever?lite|accessdate=20 July 2012|archivedate=20 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120720121702/http://marketday.msnbc.msn.com/_news/2012/07/19/12837611-microsoft-reports-first-quarterly-loss-ever?lite}}</ref> As of January 2014, Microsoft's market capitalization stood at $314B,<ref name="Marketwatch MSFT">{{cite web|title=Microsoft Overview|url=http://www.marketwatch.com/investing/stock/msft/|publisher=Marketwatch|accessdate=2 February 2014}}</ref> making it the 8th largest company in the world by market capitalization.<ref>{{cite web|title=Global Top 100 Companies|url=http://www.pwc.com/gx/en/audit-services/capital-market/publications/top100-market-capitalisation.jhtml|publisher=PWC|accessdate=2 February 2014}}</ref> On November 14, 2014, Microsoft overtook Exxon Mobil to become the 2nd most valuable company by market capitalization, behind only [[Apple Inc.]] Its total market value was over $410B - with the stock price hitting $50.04 a share, the highest since early 2000.<ref>{{cite web|title=Microsoft Surpasses Exxon as 2nd Most Valuable Co.|url=http://www.nytimes.com/aponline/2014/11/14/business/ap-us-microsoft-no-2.html|publisher=AssociatedPress|accessdate=14 November 2014}}</ref> ===Environment=== In 2011, [[Greenpeace]] released a report rating the top ten big brands in cloud computing on their sources of electricity for their data centers. At the time, data centers consumed up to 2% of all global electricity and this amount was projected to increase. [[Phil Radford]] of Greenpeace said "we are concerned that this new explosion in electricity use could lock us into old, polluting energy sources instead of the clean energy available today,"<ref name="Dirty Data Report Card">{{cite web |publisher=[[Greenpeace]] |url= http://www.greenpeace.org/international/Global/international/publications/climate/2011/Cool%20IT/dirty-data-report-greenpeace.pdf|title=Dirty Data Report Card|accessdate=August 22, 2013}}</ref> and called on "Amazon, Microsoft and other leaders of the information-technology industry must embrace clean energy to power their cloud-based data centers."<ref>[http://seattletimes.com/html/opinion/2018176038_guest10radford.html, "Amazon, Microsoft: Let's keep 'the cloud' clean"], Phil Radford</ref> In 2013, Microsoft agreed to buy power generated by a Texas wind project to power one of its data centers.<ref>[http://www.theguardian.com/environment/2013/nov/04/microsoft-wind-powered-data-centre, "Microsoft looks to boost eco credentials with wind-powered data centre"]{{Dead link|date=August 2021 }}, Suzanne Goldenberg</ref> Microsoft is ranked on the 17th place in [[Greenpeace]]'s Guide to Greener Electronics (16th Edition) that ranks 18 electronics manufacturers according to their policies on toxic chemicals, recycling and climate change. Microsoft's timeline for phasing out [[brominated flame retardant|BFRs]] and phthalates in all products is 2012 but its commitment to phasing out PVC is not clear. As yet (January 2011) it has no products that are completely free from PVC and BFRs.<ref>{{cite web|url=http://www.greenpeace.org/international/Global/international/publications/toxics/2010/version16/Ranking%20tables%20Oct%202010-Microsoft.pdf |title=Ranking tables October 2010&nbsp;– Greenpeace International| publisher=Greenpeace International |accessdate=January 24, 2011}}</ref> Microsoft's main U.S. campus received a silver certification from the [[Leadership in Energy and Environmental Design]] (LEED) program in 2008, and it installed over 2,000 solar panels on top of its buildings in its Silicon Valley campus, generating approximately 15 percent of the total energy needed by the facilities in April 2005.<ref name="news1">{{cite news|url=http://news.cnet.com/Microsoft-vs.-Google-Whos-greener/2100-1022_3-6080297.html?tag=mncol;txt|title=Microsoft vs. Google: Who's greener?|work=CNET|publisher=CBS Interactive|author=Mills, Elinor|date=June 6, 2008|accessdate=July 3, 2010}}</ref> Microsoft makes use of alternative forms of transit. It created one of the world's largest private bus systems, the "Connector", to transport people from outside the company; for on-campus transportation, the "Shuttle Connect" uses a large fleet of hybrid cars to save fuel. The company also subsidises regional [[public transport]] as an incentive.<ref name="news1" /><ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/environment/our_commitment/articles/alternative_commuting.aspx|title=Fostering Alternative Ways to Commute at Microsoft|publisher=Microsoft|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080501154211/http://www.microsoft.com/environment/our_commitment/articles/alternative_commuting.aspx|archivedate=May 1, 2008}}</ref> In February 2010 however, Microsoft took a stance against adding additional public transport and [[high-occupancy vehicle lane|high-occupancy vehicle]] (HOV) lanes to a bridge connecting Redmond to Seattle; the company did not want to delay the construction any further.<ref>{{cite news|url=http://www.king5.com/news/Microsofts-big-520-advertisement-85031317.html|work=King5 Television News|title=Seattle hires consultant to look at 520 bridge plan|date=February 23, 2010|accessdate=July 3, 2010|archivedate=26 February 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100226123840/http://www.king5.com/news/Microsofts-big-520-advertisement-85031317.html}}</ref> Microsoft was ranked number 1 in the list of the World's Best Multinational Workplaces by the Great Place to Work Institute in 2011.<ref>{{cite news|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/microsoftpri0/2016631709_microsoft_named_best_multinational_workplace_by_gr.html |title=Microsoft Pri0 &#124; Microsoft named best multinational workplace |publisher=Seattle Times Newspaper |date= October 28, 2011|accessdate=November 3, 2011 |first=Janet I. |last=Tu}}</ref> ===Marketing=== In 2004, Microsoft commissioned research firms to do independent studies comparing the [[total cost of ownership]] (TCO) of [[Windows Server 2003]] to [[Linux]]; the firms concluded that companies found Windows easier to administrate than Linux, thus those using Windows would administrate faster resulting in lower costs for their company (i.e. lower TCO).<ref>{{cite news|url=http://www.seattlepi.com/business/158237_msftresearch27.html|title=Studies on Linux help their patron: Microsoft|author=Bishop, Todd|work=Seattle Post-Intelligencer|publisher=Hearst Seattle Media, LLC|date=January 27, 2004|accessdate=July 16, 2010}}</ref> This spurred a wave of related studies; a study by the [[Yankee Group]] concluded that upgrading from one version of Windows Server to another costs a fraction of the [[switching barriers|switching costs]] from Windows Server to Linux, although companies surveyed noted the increased security and reliability of Linux servers and concern about being locked into using Microsoft products.<ref name="Foley">{{cite news|url=http://www.microsoft-watch.com/content/operating_systems/yankee_independently_pits_windows_tco_vs_linux_tco.html|title=Yankee Independently Pits Windows TCO vs. Linux TCO|author=Foley, Mary Jo|work=eWeek|date=March 24, 2004|accessdate=July 14, 2010|archivedate=4 January 2013|archiveurl=https://archive.today/20130104134612/http://www.microsoft-watch.com/content/operating_systems/yankee_independently_pits_windows_tco_vs_linux_tco.html}}</ref> Another study, released by the [[Open Source Development Labs]], claimed that the Microsoft studies were "simply outdated and one-sided" and their survey concluded that the TCO of Linux was lower due to Linux administrators managing more servers on average and other reasons.<ref>{{cite news|url=http://www.vnunet.com/vnunet/news/2150210/linux-fans-hit-back-microsoft|title=Linux fans hit back at Microsoft TCO claims|author=Jaques, Robert|work=vnunet.com|date=February 13, 2006|accessdate=August 18, 2008|archivedate=24 July 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080724013740/http://www.vnunet.com/vnunet/news/2150210/linux-fans-hit-back-microsoft}}</ref> As part of the "Get the Facts" campaign, Microsoft highlighted the [[.NET framework|.NET]] trading platform that it had developed in partnership with [[Accenture]] for the [[London Stock Exchange]], claiming that it provided "[[High availability|five nines]]" reliability. After suffering extended downtime and unreliability<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/finance/markets/4676369/Seven-hour-LSE-blackout-caused-by-double-glitch.html|publisher=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|title=Seven-hour LSE blackout caused by double glitch|author=Rowena Mason|date=September 10, 2008|location=London}}</ref><ref>{{cite news|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/8380607.stm|title=London Stock Exchange trading hit by technical glitch|date=November 26, 2009}}</ref> the LSE announced in 2009 that it was planning to drop its Microsoft solution and switch to a Linux based one in 2010.<ref>{{cite news|publisher=ITWire|url=http://www.itwire.com/opinion-and-analysis/the-linux-distillery/28359-london-stock-exchange-gets-the-facts-and-dumps-windows-for-linux|title=London Stock Exchange gets the facts and dumps Windows for Linux|author=David M. Williams|date=October 8, 2009|accessdate=3 January 2015|archivedate=16 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716005714/http://www.itwire.com/opinion-and-analysis/the-linux-distillery/28359-london-stock-exchange-gets-the-facts-and-dumps-windows-for-linux}}</ref><ref>{{cite news|publisher=[[Slashdot]]|url=http://linux.slashdot.org/story/09/10/06/1742203/London-Stock-Exchange-Rejects-NET-For-Open-Source|title=London Stock Exchange Rejects .NET For Open Source|date=October 6, 2009}}</ref> In 2012, Microsoft hired a political pollster named Mark Penn, whom the New York Times called "famous for bulldozing" his political opponents <ref>{{cite news| url=http://www.nytimes.com/2012/12/15/technology/microsoft-battles-google-by-hiring-political-brawler-mark-penn.html?_r=0 | work=The New York Times | first1=Nick | last1=Wingfield | title=Microsoft Battles Google by Hiring Political Brawler Mark Penn | date=December 14, 2012}}</ref> as Executive Vice-President, Advertising and Strategy. Penn created a series of negative ads targeting one of Microsoft's chief competitors, [[Google]]. The ads, called "[[Scroogled]]", attempt to make the case that Google is "screwing" consumers with search results rigged to favor Google's paid advertisers, that [[Gmail]] violates the privacy of its users to place ad results related to the content of their emails and shopping results which favor Google products. Tech publications like Tech Crunch have been highly critical of the ad campaign,<ref>{{cite web|url=http://techcrunch.com/2013/02/10/scroogled-why-so-negative-microsoft/ |title=Scroogled: Why So Negative, Microsoft? |publisher=TechCrunch |date=2013-02-10 |accessdate=2014-04-18}}</ref> while Google employees have embraced it.<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/sites/kashmirhill/2013/11/21/googlers-love-microsofts-scroogled-gear-mug-and-shirts-sell-out/|title=Googlers Love Microsoft's 'Scroogled' Gear. Mug and Shirts Sell Out.|author=Kashmir Hill|date=November 21, 2013|work=Forbes}}</ref> ===Lay off=== In July 2014, Microsoft announced plans to lay off 18,000 employees. Microsoft employed 127,104 people as of June 5, 2014, making this about a 14 percent reduction of its workforce as the biggest Microsoft lay off ever. It will include 12,500 professional and factory personnel. Previously, Microsoft has laid off 5,800 jobs in 2009 in line with US financial crisis.<ref>{{cite web |url=http://www.thejakartapost.com/news/2014/07/17/microsoft-cut-18000-jobs-over-next-year.html |title=Microsoft to cut up to 18,000 jobs over next year |date=July 17, 2014}}</ref><ref name="layoff">{{cite web|title=Microsoft Layoffs Greater Than Expected: Up to 18,000 Jobs Being Cut|url=http://www.gamespot.com/articles/microsoft-layoffs-greater-than-expected-up-to-18-0/1100-6421171/|publisher=Gamespot|accessdate=10 August 2014}}</ref> In September 2014, Microsoft laid off 2,100 people, including 747 people in the Seattle-Redmond area, where the company is headquartered. The firings came as a second wave of the layoffs that were previously announced. This brings the total number to over 15,000 out of the 18,000 expected cuts.<ref>By Alex Wilhelm, TechCrunch. “[http://techcrunch.com/2014/09/18/microsoft-pulls-the-trigger-on-2100-more-layoffs/Microsoft Lays Off 2,100 More Employees].” September 18, 2014. September 18, 2014.</ref> In October 2014, Microsoft revealed that it was almost [http://www.computerworld.com/article/2840872/microsoft-is-almost-done-with-its-largest-ever-layoff-sweep.html done with the elimination] of 18,000 employees which is its largest ever layoff sweep. ===Cooperation with the United States Government=== Microsoft provides information about reported bugs in their software to intelligence agencies of the United States government, prior to the public release of the fix. A Microsoft spokesperson has stated that the corporation runs several programs that facilitate the sharing of such information with the U.S. government.<ref>{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/news/2013-06-14/u-s-agencies-said-to-swap-data-with-thousands-of-firms.html|title=U.S. Agencies Said to Swap Data With Thousands of Firms | work=Bloomberg}}</ref> Following media reports about [[PRISM (surveillance program)|PRISM]], NSA's massive electronic [[Mass surveillance|surveillance program]], in May 2013, several technology companies were identified as participants, including Microsoft.<ref>{{cite news| author = Ryan W. Neal | title=Snowden Reveals Microsoft PRISM Cooperation: Helped NSA Decrypt Emails, Chats, Skype Conversations|url = http://www.ibtimes.com/snowden-reveals-microsoft-prism-cooperation-helped-nsa-decrypt-emails-chats-skype-conversations|work=[[International Business Times]]|date=July 11, 2013}}</ref> According to leaks of said program, Microsoft joined the PRISM program in 2007.<ref>{{cite web | last1 = Greenwald | first1 = Glenn | last2 = MacAskill | first2 = Ewen | title = NSA Prism program taps in to user data of Apple, Google and others | date = June 7, 2013 | work = [[The Guardian]] | publisher = Guardian News and Media Limited | url = http://www.theguardian.com/world/2013/jun/06/us-tech-giants-nsa-data | accessdate = April 26, 2014}}</ref> However, in June 2013, an official statement from Microsoft flatly denied their participation in the program: <blockquote> We provide customer data only when we receive a legally binding order or subpoena to do so, and never on a voluntary basis. In addition we only ever comply with orders for requests about specific accounts or identifiers. If the government has a broader voluntary national security program to gather customer data, we don't participate in it.<ref>{{cite news| author = Johnson, Kevin; Martin, Scott; O'Donnell, Jayne; Winter, Michael | title=Reports: NSA Siphons Data from 9 Major Net Firms|url = http://www.usatoday.com/story/news/2013/06/06/nsa-surveillance-internet-companies/2398345/|accessdate=June 6, 2013|work=[[USA Today]]|date=June 15, 2013}}</ref></blockquote> During the first six months in 2013, Microsoft had received requests that affected between 15,000 and 15,999 accounts.<ref>{{cite news |title=Microsoft, Facebook, Google and Yahoo release US surveillance requests |url =http://www.theguardian.com/world/2014/feb/03/microsoft-facebook-google-yahoo-fisa-surveillance-requests |work=[[The Guardian]]|date=February 3, 2014}}</ref> In December of 2013, the company made statement to further emphasis the fact that they take their customers' privacy and data protection very seriously, even saying that "government snooping potentially now constitutes an “[[advanced persistent threat]],” alongside sophisticated malware and cyber attacks".<ref>{{cite web|last1=Smith|first1=Brad|title=Protecting customer data from government snooping|url=http://blogs.microsoft.com/blog/2013/12/04/protecting-customer-data-from-government-snooping/|website=The Official Microsoft Blog|accessdate=1 January 2015|date=December 4, 2013}}</ref> The statement also marked the beginning of three-part program to enhance Microsoft's encryption and transparency efforts. In July 1, 2014, as part of this program they opened the first (of many) Microsoft Transparency Center, that provides "participating governments with the ability to review [[source code]] for our key products, assure themselves of their software integrity, and confirm there are no “[[Backdoor_(computing)|back doors]].”<ref>{{cite web|last1=Thomlinson|first1=Matt|title=Advancing our encryption and transparency efforts|url=http://blogs.microsoft.com/on-the-issues/2014/07/01/advancing-our-encryption-and-transparency-efforts/|website=Microsoft on the Issues|accessdate=1 January 2015|date=July 1, 2014}}</ref> Microsoft has also argued that the [[United States Congress]] should enact strong privacy regulations to protect consumer data.<ref>{{cite web|last1=Heiner|first1=David|title=Request for Comment: Big Data and Consumer Privacy in the Internet Economy|url=http://www.ntia.doc.gov/files/ntia/microsoft.pdf|website=National Telecommunications and Information Administration|publisher=Microsoft|accessdate=12 August 2014}}</ref> ===လိုဂို=== Microsoft adopted the so-called "''[[Pac-Man]]'' Logo", designed by Scott Baker, in 1987. Baker stated "The new logo, in [[Helvetica]] italic typeface, has a slash between the ''o'' and ''s'' to emphasize the "soft" part of the name and convey motion and speed."<ref>{{Cite journal|work=Computer Reseller News Magazine|date=March 1987}}</ref> Dave Norris ran an internal joke campaign to save the old logo, which was green, in all uppercase, and featured a fanciful letter ''O'', nicknamed the ''blibbet'', but it was discarded.<ref name="Osterman2005-07-14">{{cite web|url=http://blogs.msdn.com/larryosterman/archive/2005/07/14/438777.aspx|title=Remember the blibbet|work=Larry Osterman's WebLog|publisher=Microsoft|author=Osterman, Larry|date=July 14, 2005 |accessdate=August 18, 2008}}</ref> Microsoft's logo with the "''Your potential. Our passion.''" tagline below the main corporate name, is based on a slogan Microsoft used in 2008. In 2002, the company started using the logo in the United States and eventually started a TV campaign with the slogan, changed from the previous tagline of ''"[[Where do you want to go today?]]".''<ref name="wherego1" /><ref name="potentialpassion1" /><ref name="Reimer">{{cite news |url=http://arstechnica.com/news.ars/post/20060123-6031.html|title=Microsoft set to launch new marketing campaign|work=Ars Technica|publisher=Condé Nast Digital|author=Reimer, Jeremy|date=January 23, 2006|accessdate=August 18, 2008}}</ref> During the private MGX (Microsoft Global Exchange) conference in 2010, Microsoft unveiled the company's next tagline, ''"Be What's Next."''.<ref name="2010logo">{{cite web|url=http://www.engadget.com/2010/07/22/new-microsoft-brand-logos-company-tagline-revealed-at-mgx-event/|title=New Microsoft brand logos, company tagline revealed at MGX event? (update: no new logos, tagline is a go)|first=Joshua|last=Topolsky|authorlink=Joshua Topolsky|work=[[Engadget]]|publisher=[[AOL]]|date=July 22, 2010|accessdate=August 2, 2012}}</ref> On August 23, 2012, Microsoft unveiled a new corporate logo at the opening of its 23rd Microsoft store in Boston indicating the company's shift of focus from the classic style to the tile-centric modern interface which it uses/will use on the Windows Phone platform, Xbox 360, Windows 8 and the upcoming Office Suites.<ref>{{cite web|last=Meisner |first=Jeffrey |url=http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2012/08/23/microsoft-unveils-a-new-look.aspx |title=Microsoft Unveils a New Look |publisher=The Official Microsoft Blog |date=August 23, 2012 |accessdate=August 23, 2012}}</ref> The new logo also includes four squares with the colors of the then-current Windows logo which have been used to represent Microsoft's four major products: Windows (blue), Office (red), Xbox (green), and Bing (yellow).<ref>{{cite web |last=Eric |first=Steven H. |url=http://flapship.com/new-microsoft-logo-revealed/ |title=NEW MICROSOFT LOGO REVEALED |publisher=Flapship.com |date=August 23, 2012 |accessdate=August 23, 2012 |archivedate=25 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120825174050/http://flapship.com/new-microsoft-logo-revealed/ }}</ref> However this logo is not completely new—it was featured in [[Windows 95]] commercials from the mid-1990s.<ref>{{cite web|url=http://www.wpcentral.com/microsofts-new-logo-has-ties-past|title=Microsoft's new logo has ties to the past}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.neowin.net/news/microsoft039s-logo-is-not-new-it039s-from-1995|title=Microsoft's logo is not new, it's from 1995}}</ref> {{center| <gallery widths=200> File:Microsoft Logo Historical.svg|၁၉၈၅–၁၉၈၇ File:Microsoft logo (1987) + slogan (1994).svg|၁၉၈၇–၂၀၀၆ File:Microsoft logo & slogan.svg|၂၀၀၆–၂၀၁၁ File:Microsoft logo & slogan 2011-2012.svg|၂၀၁၁–၂၀၁၂ File:Microsoft logo and wordmark.svg|၂၀၁၂–လက်ရှိ </gallery> }} * '''1987'''&nbsp;– Microsoft "[[Pac-Man]]" logo, designed by Scott Baker and used from 1987 to 2012 with the 1994–2002 slogan ''"[[Where do you want to go today?]]"''.<ref name="wherego1">{{cite news|url=http://www.wired.com/wired/archive/6.12/redmond.html|title=The Rise and Rise of the Redmond Empire|work=Wired|date=December 1998|accessdate=August 18, 2008}}</ref><ref name="potentialpassion1">{{cite news|url=http://www.adweek.com/news/advertising/mccann-thinks-local-global-microsoft-83426|title=McCann Thinks Local for Global Microsoft|author=Schmelzer, Randi|work=Adweek|date=January 9, 2006 |accessdate=August 18, 2008}}</ref> * '''2006–2011'''&nbsp;– Microsoft logo as of 2006–2011, with the slogan ''"Your potential. Our passion."''<ref name="potentialpassion1"/> * '''2011–2012'''&nbsp;– Logo by Microsoft with the slogan ''"Be what's next."''<ref name="2010logo"/> * '''2012–present'''&nbsp;– Introduced on August 23, 2012, to symbolize the "world of digital motion" and Microsoft's "diverse portfolio of products".<ref name="newlogo">{{cite news|url=http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2012/08/23/microsoft-unveils-a-new-look.aspx|title=Microsoft Unveils a New Look|work=Microsoft|date=August 2012|accessdate= August 23, 2012}}</ref> ==ဆက်စပ်ကြည့်ရန်== [[Bill Gates]] ==ကျမ်းကိုး== {{Reflist|30em}} ==ပြင်ပလင့်များ== {{Sister project links | wikt=no | commons=Category:Microsoft | b=no | n=no | q=Microsoft | s=no | v=Portal:Microsoft | voy=no | species=no | d=no | mw=no | display=Microsoft}} * {{Official website|http://www.microsoft.com/}} * {{Official blog|http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/}} {{Finance links | name = Microsoft Corporation | symbol = MSFT | sec_cik = 789019 | hoovers = Microsoft_Corporation.c86cc6059119a54b }} * {{OpenCorp|Microsoft}} {{Microsoft}} [[Category:မိုက်ခရိုဆော့ဖ်]] [[Category:ကွန်ပျူတာ ကော်ပိုရေးရှင်းများ]] sfj1zt4u19rlovem9wo3bvlkxdr8zmf 0 6408 1055122 738558 2026-09-24T16:47:05Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055122 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Beyond Rangoon | image = Beyond_Rangoon.jpg | image_size = 215px | alt = | caption = ရုံတင်ပိုစတာ | director = John Boorman | producer = John Boorman<br />Sean Ryerson<br />Eric Pleskow<br />Barry Spikings | writer = Alex Lasker<br />Bill Rubenstein | starring = Patricia Arquette<br />Frances McDormand<br />U Aung Ko<br />Johnny Cheah<br />Adelle Lutz | music = Hans Zimmer | cinematography = John Seale | editing = Ron Davis | studio = Castle Rock Entertainment | distributor = Columbia Pictures | released = {{Film date|df=y|1995|06|30|ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း|1995|08|25|အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု}} | runtime = ၉၉ မိနစ်<ref>{{cite web|title=''BEYOND RANGOON'' (12)|url=http://www.bbfc.co.uk/AFF065581/|work=British Board of Film Classification|date=1995-05-15|accessdate=2012-06-12|archive-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303075549/http://www.bbfc.co.uk/release/beyond-rangoon-film-qxnzzxq6vlgtnzg1otmw|url-status=dead}}</ref> | country = အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု<ref>{{cite web|url=http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/504404|work=British Film Institute|title=Beyond Rangoon|location=London|accessdate=November 10, 2012|archivedate=21 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110821065926/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/504404}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/beyond-rangoon-v134731|work=Allmovie|title=Beyond Rangoon (1995)|accessdate=November 10, 2012|author=Kaye, Don}}</ref> | language = အင်္ဂလိပ် | budget = ဒေါ်လာ ၂၃ သန်း | gross = $၅,၇၅၀,၁၁၀ }} ရန်ကုန်အလွန် သို့မဟုတ် Beyond Rangoon သည် ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင်ရိုက်ထားသော ဒါရိုက်တာ John Boorman မှ Laura Bowman (Patricia Arquette မှသရုပ်ဆောင်၏) အကြောင်းကို ရိုက်ကူးထားသော ဇာတ်ကားဖြစ်သည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ် မြန်မာပြည် ၈၈၈၈ သပိတ်မှောက်နေသည့် အချိန်တွင် အမေရိကန်သူတစ်ယောက် မြန်မာပြည်သို့ လည်ပါတ်သွားချိန်နှင့် တိုက်ဆိုင်၍ ဖြစ်ပျက်ခဲ့သော အရာများကို သရုပ်ဖော်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ရုပ်ရှင်ကားကို မလေးရှားနိုင်ငံရှိ [[ပီနန်မြို့]] နှင့် တခြားသော နေရာများတွင် ရိုက်ကူးခဲ့ပြီး၊ တကယ့်အဖြစ်အပျက်ကို ပြန်လည်ရိုက်ကူးထားသည့် ဇာတ်ကားဖြစ်သည်။ ထိုဇာတ်ကားတွင် Bowman သည် မထင်မှတ်ပဲ၊ ဒီမိုကရေစီရရှိရန် နိုင်ငံရေး လှုပ်ရှားနေကြသည့် တက္ကသိုလ်ကျောင်းသားများနှင့် ပူးပေါင်းမိသွားကာ၊ ကျောင်းသားခေါင်းဆောင် ဦးအောင်ကိုနှင့်အတူ မြန်မာပြည်တွင် လည်ပါတ်ခဲ့သည်။ မြန်မာပြည်တွင် ငြိမ်းချမ်းစွာ ဆန္ဒပြနေသော ကျောင်းသားများကို မဆလ စစ်အစိုးရမှ ဆိုးရွားစွာ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းမှုများကြောင့်၊ ကျောင်းသားများသည် ထိုင်းနိုင်ငံသို့ ထွက်ပြေးခဲ့ကြရသည့် ပုံရိပ်ကိုလည်း သရုပ်ဖော်ထားသည်။ Laura Bowman ၏ သား နှင့် ခင်ပွန်းသည် ၎င်းတို့၏အိမ် ခိုးဖောက်ခံရာတွင် အသက်ခံခဲ့ရသည်။ သူ၏ အမဖြစ်သူမှ ဖြစ်ပျက်ခဲ့သော အရာများကို မေ့ပျောက်နိုင်ရန် မြန်မာပြည်သို့ အလည်အပါတ်သွားရန် အကြံပြုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာပြည်သို့ရောက်သောအခါ [[ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်း]] မှ ဒီမိုကရေစီလမ်းကို ထောက်ခံကြသော သူများအား ကြမ်းတမ်းစွာ ကိုင်တွယ်ခဲ့ပုံနှင့်၊ မြန်မာပြည်၏ အနာဂတ် ငြိမ်းချမ်းရေးကို ဦးဆောင်နေသည့် [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]ကို ပထမဦးဆုံး မြင်ဘူးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအချိန်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြသည် ပစ်မိန့်ပေးနေသည့် ကြားမှ သတ္တိရှိစွာ၊ လက်နက်များ ချိန်ထားသော စစ်သားများကြားထဲသို့ ရဲဝံ့စွာ ဖြတ်သွားခဲ့ပြီး၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သို့ ဗိုလ်မှူးမှ ပစ်ရန် အမိန့်ပေးနေသော်လည်း မည်သည့် စစ်သားမျှ မပစ်ဝံ့ပေ။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အဖြစ် ဂျပန်မင်းသမီး Adelle Lutz မှ သရုပ်ဆောင်သည်။ Laura Bowman ၏ နိုင်ငံကူးလက်မှတ် ပျောက်သောအခါ မြန်မာပြည်မှ ထွက်မရဖြစ်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံကူးလက်မှတ်အသစ် မရမီ အချိန်တွင် ရန်ကုန် အနီးတဝိုက် လည်ပါတ်ရန်ဆုံးဖြတ်ခဲ့ပြီးနောက်၊ ပါမောက္ခဟောင်း ဦးအောင်ကို ၊ ဒီမိုကရေစီရေး ကြိုးပန်းနေကြသော ကျောင်းသားများ၊ ဘုန်းကြီးများ နှင့်တွေ့ဆုံခဲ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် စစ်အစိုးရမှ သူ့ကို ရန်သူ သူပုန် စာရင်းတွင် ထည့်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ရုပ်ရှင်ကားတောက်လျှောက်တွင် စစ်သားများကြားမှ လွတ်မြောက်ရန် မြန်မာနိုင်ငံမှ လျှို့ဝှက်ထွက်ပြေးကြရပုံကို သရုပ်ဖော်ထားပြီး၊ နောက်ဆုံးတွင် ဒေါက်တာဖြစ်သူ Laura သည် ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ဆက်လက်နေထိုင်ရန် ဆုံးဖြတ်လိုက်ပြီး၊ မြန်မာပြည်မှ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်လာကြသည့် ဒုက္ခသည်များကို ဆေးကုသကာ ဇာတ်လမ်းကို အဆုံးသက်ထားသည်။ နောက်ဆုံး စာတမ်း မထိုးမီတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ပုံကို ဖော်ပြပြီး၊ သူမ၏ ဘဝ ဇာတ်ကြောင်းကို ပြောပြကာ စာတမ်းထိုး အဆုံးသတ်သည်။ ==ကိုးကား== <references/> [[Category:၁၉၉၅ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[Category:အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[Category:အမေရိကန် ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[Category:အမေရိကန် စွန့်စားမှု ဒရမ်မာ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[Category:အမေရိကန် နိုင်ငံရေး ဒရမ်မာ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[Category:ဖြစ်ရပ်မှန် ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[Category:ရန်ကုန်မြို့]] [[Category:အောင်ဆန်းစုကြည်]] t7jhtuo6c1cytkvbc18v5g194bqakuq 0 6697 1055132 961565 2026-09-24T17:14:44Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 2 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055132 wikitext text/x-wiki {{Translation incomplete}} လပ်တော့ ({{lang-en|laptop}}) သည် သေးငယ်၍ အလွယ်တကူ ပေါ့ပေါ့ပါးပါးသယ်ဆောင်သွားနိုင်သော တစ်ကိုယ်ရေသုံးကွန်ပျူတာ({{lang-en|personal computer}}) ဖြစ်သည်။ Notebook သို့မဟုတ် Notebook Computer ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ၎င်းတွင် တံခါးပတ္တာကဲ့သို့ ခေါက်နိုင်ချိုးနိုင်သော မိုဘိုင်းဖုန်းများတွင် အသုံးပြုသည့် အရာပါရှိသည်။ အောက်ဘက်အပိုင်းတွင် ကီးဘုတ်ပါရှိ၍ အပေါ်ပိုင်းတွင် ပါးလွှာသော LCD သို့မဟုတ် LED ကွန်ပျူတာမျက်နှာပြင် တစ်ခုပါရှိသည်။ ကွန်ပျူတာကို အသုံးပြုရန် အပေါ်ပိုင်းကို ဖွင့်၍ သုံးရသည်။ လပ်တော့များသည် ခေါက်၍ပိတ်ကာ သယ်ဆောင်သွားနိုင်သည်။<ref name="webopedia">{{Cite web |url=http://www.webopedia.com/TERM/l/laptop_computer.html |title=What is a laptop computer |access-date=12 February 2017 |archive-date=1 November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091101203235/http://www.webopedia.com/TERM/L/laptop_computer.html |url-status=dead }}</ref> မူလအစက လပ်တော့ နှင့် Notebook ကြားတွင် အရွယ်အစားကြီးမားခြင်း၊ လေးလံခြင်း စသော ခြားနားမှုများရှိသော်လည်း ၂၀၁၄ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းမှစ၍ ကွဲပြားမှုမှာ မရှိတော့ပေ။<ref name="HowStuffWorks">{{cite web|last1=Strickland|first1=Jonathan|title=What's the difference between notebooks, netbooks and ultra-mobile PCs?|url=http://computer.howstuffworks.com/notebook-vs-netbook-vs-ultra-mobile-pc.htm|website=HowStuffWorks.com|accessdate=23 September 2014}}</ref> လပ်တော့များကို အလုပ်၊ ပညာရေး၊ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ ကိစ္စများ၊ အိမ်တွင် အသုံးပြုရန်အတွက်လည်း အသုံးပြုကြသည်။ လပ်တော့တစ်လုံးသည် ကွန်ပျူတာမျက်နှာပြင်၊ သေးငယ်သော စပီကာများ၊ ကီးဘုတ်တစ်ခု၊ touchpad သို့မဟုတ် trackpad ကဲ့သို့သော pointing device များ၊ processor တစ်ခု၊ memeory စသော ပစ္စည်းများကို တစ်ခုတည်း ပေါင်းစပ်ဖန်တီးထားခြင်းဖြစ်သည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်မှ၍ ထွက်သော လပ်တော့အများစုတွင် webcam နှင့် မိုက်ခရိုဖုန်း တို့သည် တစ်ပါတည်း ပါဝင်လာခဲ့ပြီး အချို့တွင် မျက်နှာပြင်ကို ထိတွေ့စေခိုင်းနိုင်သော မျက်နှာပြင် ({{lang-en|touchscreens}}) များပါလာခဲ့သည်။ လပ်တော့ကို ပြင်ပမှ လျှပ်စစ်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ လပ်တော့တွင်ပါဝင်သော ဘက်ထရီဖြင့်သော်လည်းကောင်း အသုံးပြုနိုင်သည်။ လပ်တော့၏ မော်ဒယ်လ် ({{lang-en|models}}) နှင့် တန်ဖိုးပေါ်မူတည်၍ အသုံးပြုသော Processor ၏ အမြန်နှုန်း၊ Memory ၏သိမ်းထားနိုင်သော data ပမာဏတို့သည် အမျိုးအစား အမျိုးမျိုးကိုလိုက်၍ ကွဲပြားမှုရှိသည်။ လပ်တော့၏ ပုံစံ၊ အသွင်အပြင် နှင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်မှုတို့သည် အသုံးပြုရန် ရည်ရွယ်ထားသည့် နယ်ပယ်ကိုလိုက်၍ အပြောင်းအလဲ ရှိသည်။ ဥပမာအနေဖြင့် အကြမ်းပတမ်းခံစေရန် ပြုလုပ်ထားသော လပ်တော့များ({{lang-en|rugged notebooks}})ကို ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းများ သို့မဟုတ် စစ်ရေးကိစ္စရပ်များအတွက် အသုံးပြုကြသည်။ One Laptop per Child အဖွဲ့အစည်း၏ ဈေးနှုန်းသက်သာစွာဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသော လပ်တော့များတွင် ဆိုလာစနစ်ဖြင့်အားသွင်းခြင်း၊ လပ်တော့အများစုတွင် အသုံးပြုလေ့မရှိသော Semi-flexible Component များဖြင့် ပေါင်းစပ်ပြုလုပ်ထားသည်။ Portable Computer ဟုခေါ်သော အလွယ်တကူ သယ်ယူရွေ့ပြောင်း၍ ရအောင်ပြုလုပ်ထားသော ကွန်ပျူတာများသည် နောက်ပိုင်းတွင် လပ်တော့များအဖြစ်သို့ ပြေင်းလဲလာခဲ့ကြသည်။ မူလက အသုံးပြုရန်ရည်ရွယ်ထားသည့် နယ်ပယ်တစ်ခု (ဥပမာ - စစ်ရေး၊ စာရင်းကိုင် အလုပ်များ၊ ခရီးသွားကိုယ်စားလှယ်များ) အတွက် ထုတ်လုပ်ခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။ Portable Computer များသည် လပ်တော့များအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲလာသည်နှင့်အမျှ ၎င်းလပ်တော့များကို ရည်ရွယ်ချက်အမျိုးမျိုးဖြင့် တွင်ကျယ်စွာ အသုံးပြုလျက်ရှိကြသည်။<ref name=NPD>{{cite web|title=U.S. Commercial Channel Computing Device Sales Set to End 2013 with Double-Digit Growth, According to NPD|url=https://www.npd.com/wps/portal/npd/us/news/press-releases/u-s-commercial-channel-computing-device-sales-set-to-end-2013-with-double-digit-growth-according-to-npd/|website=NPD Group|accessdate=23 September 2014|archivedate=9 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190809082017/https://www.npd.com/wps/portal/npd/us/news/press-releases/u-s-commercial-channel-computing-device-sales-set-to-end-2013-with-double-digit-growth-according-to-npd/}}</ref> ==ဝေါဟာရ ပြောင်းလဲခြင်း== Portable Computer များကို ရည်ညွှန်းရန် ကမ္ဘာပေါ်အချို့ဒေသများတွင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့် လပ်တော့ နှင့် Notebook ဟူသော ဝေါဟာရကို အပြန်အလှန် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ မူလဝေါဟာရ အမည်နှင့် ပတ်သက်၍ မေးမြန်းစရာ အချို့ရှိခဲ့သည်။ လပ်တော့ဟူသော ဝေါဟာရသည် ၁၉၈၀ ခုနှစ် အစောပိုင်းကာလများက Mobile Computer တစ်လုံးကို ရည်ညွှန်း၍ စကားလုံးထွင်ခေါ်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ၎င်း Mobile Computer သည် one's lapဟူသောစကားကို ပိုမိုလေးလံသာ အစောပိုင်း Portable Computer များ( luggables ဟုလည်းခေါ်သည်) နှင့် ခွဲခြားရန် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ထုတ်လုပ်သူများသည် အလေးချိန်ကို လျော့ချထားသော ပိုမိုသေးငယ်သော သယ်ဆောင်ရလွယ်ကူသော ကွန်ပျူတာများကို ထုတ်လုပ်လာကြသည်။ ၎င်းလပ်တော့များတွင် A4 အရွယ်အစားခန့်ရှိ မျက်နှာပြင်တို့လည်း ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ၎င်းတို့ကို ကြီးမားသောလပ်တော့များနှင့် ခွဲခြားရန် Notebook ဟု ဈေးကွက်တွင် ရောင်းချခဲ့သည်။<ref name=Buzzle>{{cite web|last1=Naik|first1=Abhijit|title=Notebook Vs. Laptop|url=http://www.buzzle.com/articles/notebook-vs-laptop.html|website=Buzzle.com|accessdate=23 September 2014|archivedate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150214093716/http://www.buzzle.com/articles/notebook-vs-laptop.html}}</ref> ၁၉၉၀ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် အခေါ်အဝေါ်မျာကို ဂရုမစိုက်မရှိတော့ဘဲ အပြန်ပြန်အလှန်လှန် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ==သမိုင်း== {{Main article|လက်ပ်တော့ပ် သမိုင်း}} [[File:Alan Kay and the prototype of Dynabook, pt. 5 (3010032738).jpg|thumb|right|Alan Kay with his 1972 "Dynabook" prototype (photo: 2008 in Mountain View, ကယ်လီဖိုးနီးယား)]] [[Image:Epson-hx-20.jpg|thumb|၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင်အများပြည်သူသို့ ပထမဆုံးရောင်းချခဲ့သည့် Epson HX-20 ]] တစ်ကိုယ်ရေသုံးကွန်ပျူတာ (PC) ကို ပြုလုပ်ရန် စိတ်ကူးရပြီးနောက်ပိုင်းမကြာမီ ၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင် "personal, portable information manipulator" တစ်ခုကို Alan Kay က Xerox PARC ၌ စိတ်ကူးစိတ်သန်း ရခဲ့သည်။ သူ၏ ၁၉၇၂ စာတမ်းကို Dynabook အဖြစ် ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{cite journal | author = Alan C. Kay | title = A Personal Computer for Children of All Ages | year = 1972 | url = http://www.mprove.de/diplom/gui/Kay72a.pdf | format = PDF | accessdate =17 October 2008}}</ref>၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် IBM Special Computer APL Machine Portable (SCAMP) က အကောင်အထည်ဖော်ပေးခဲ့သည်။ ၎င်းသည် IBM PaLM processor ကိုအခြေခံခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title=IBM Personal Computer|url=http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/pc/pc_1.html|publisher=IBM Inc|access-date=12 February 2017|archive-date=29 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140729031002/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/pc/pc_1.html|url-status=dead}}</ref> ၁၉၇၅ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် IBM 5100 သည် ပထမဆုံး စီးပွားဖြစ်ရောင်းသော Portable Computer တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် SCAMP ပုံစံကြမ်းကို အခြေခံခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://oldcomputers.net/ibm5100.html|title=IBM 5100 computer|publisher=oldcomputers.net|accessdate=6 July 2009}}</ref> 8-bit CPU ကွန်ပျူတာများကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုလာသည်နှင့်အမျှ Portable Computer အရေအတွက်သည်လည်း လျှင်လျင်မြန်မြန် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် Zilog Z80 ကို အသုံးပြုထားသော Osbrone 1 ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ၂၃.၆ ပေါင် (၁၀.၇ ကီလိုဂရမ်) ရှိသည်။ ၎င်းတွင် ၅ လက်မ (၁၃ စင်တီမီတာ) CRT မျက်နှာပြင်တစ်ခု၊ dual 5.25 in (13.3 cm) single-density floppy drives တို့ပါဝင်သည်။ ဘက်ထရီ မပါဝင်ပေ။ ထိုနှစ်တွင် ပထမဆုံး လပ်တော့အရွယ်အစား ကွန်ပျူတာ Epson HX-20 ကို ကြေညာခဲ့သည်။<ref> {{cite web | url=http://files.support.epson.com/pdf/hx20__/hx20__sl.pdf |format=PDF| title=Epson SX-20 Promotional Brochure |accessdate=2 November 2008 |publisher=Epson America, Inc. |year=1987 }} </ref> ၎င်းတွင် LCD မျက်နှာပြင်တစ်ခု၊ အားသွင်းနိုင်သော ဘက်ထရီတစ်ခု၊ ဂဏန်းပေါင်းစက် အရွယ်အစားရှိသော ပရင်တာ ({{lang-en|printer}}) တစ်ခုပါဝင်သည်။ ထိုကာလတွင် Tandy/RadioShack နှင့် HP တို့သည် Portable Computer များကို ဒီဇိုင်းများ ပြောင်းလဲကာ ထုတ်လုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://oldcomputers.net/trs100.html|title=Tandy/Radio Shack model 100 portable computer|publisher=oldcomputers.net|accessdate=6 July 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://oldcomputers.net/hp85.html|title=Hewlett-Packard model 85|publisher=oldcomputers.net|accessdate=6 July 2009}}</ref> ခေါက်သိမ်းနိုင်သော ပထမဆုံးလပ်တော့သည် ၁၉၈၀ အစောပိုင်းနှစ်များက ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ ၁၉၈၁ - ၁၉၈၂ ခုနှစ်တွင် Dulmont Magnum ကို ထုတ်လုပ်ရောင်းချခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၉၈၄ -၁၉၈၅ ခုနှစ်မတိုင်ခင်အထိ နိုင်ငံတကာတွင် ရောင်းချခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ ၁၉၈၂ ခုနှစ်တွင် FriD Compass 1101 ကို ထုတ်လုပ်ခဲ့ပြီး နာဆာ၊ စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ နှင့် အခြားနေရာများတွင် အသုံးပြုကြသည်။ FriD Compass 1101 ၏ တန်ဖိုးမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ - ၈၁၅၀ (ယနေ့တန်ဖိုး အမေရိကန်ဒေါ်လာ - ၂၀၂၃၀) ရှိသည်။ Sharp PC-5000,<ref>[http://www.old-computers.com/museum/computer.asp?c=476 Sharp PC-5000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404211845/http://www.old-computers.com/museum/computer.asp?c=476 |date=4 April 2019 }}, Old Computers</ref> Ampere<ref name="ampere">Bob Armstrong, http://cosy.com/language/cosyhard/cosyhard.htm</ref> နှင့် Gavilan SC တို့ကို ၁၉၈၃ ခုနှစ်တွင် ထုတ်လုပ်ရောင်းချခဲ့သည်။ ကုမ္ပဏီ၏ ပထမဆုံးသော ကွန်ပျူတာဖြစ်သည့် Gavilan SC ကို လပ်တော့တစ်လုံးအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://oldcomputers.net/gavilan.html|title=Gavilian SC computer|publisher=oldcomputers.net|accessdate=7 July 2009}}</ref> Ampere သည် ပတ္တာကဲ့သို့ ခေါက်၍ပိတ်သိမ်းနိုင်သော ခေတ်မီဒီဇိုင်းပါဝင်ခဲ့သည်။<ref name="ampere"/><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rbh1XP4kCT4 Japanese PCs (1984)] (13:13), ''Computer Chronicles''</ref> ၁၉၈၃ ခုနှစ်အရှေ့ပိုင်းမှစ၍ လပ်တော့များတွင် Input နည်းပညာအသစ်များပါဝင်လာခဲ့သည်။ ၁၉၈၃ ခုနှစ်တွင် ထုတ်လုပ်သော Gavilan SC တွင် Touchpad ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် ထုတ်လုပ်သော IBM ThinPad 700 တွင်Pointing Stick တစ်ခုပါဝင်ခဲ့သည်။ 1987 ခုနှစ်တွင် ထုတ်လုပ်သော Linus Write-Top<ref>{{cite web |url=http://oldcomputers.net/linus.html |title=Linus Write-Top |accessdate=18 October 2008}}</ref> တွင် handwriting recognition နည်းပညာ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်တွင် ထုတ်လုပ်သော Intel i386SL ကဲ့သို့ အချို့သောစီပီယူ ({{lang-en|CPU}}) များသည် ကွန်ပျူတာ၏ ဘက်ထရီသက်တမ်းကို ကြာရှည်စေရန် အားအစားသက်သာအောင် ပြုလုပ်လာကြသည်။ ထို ပါဝါစီမံခန့်ခွဲမှုနည်းပညာများအတွက် Intel SpeedStep နှင့် AMD PowerNow! တို့က ဒီဇိုင်းအချို့ကို ထောက်ပံ့ပေးခဲ့ကြသည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်တွင် ထုတ်လုပ်သော Compaq SLT/286 ၏ VGA resolution သည် ၆၄၀x ၄၈၀ သို့ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် ကာလာမျက်နှာပြင်များ (color screens) အဖြစ်သို့ စတင်၍ အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ထုတ်လုပ်သော ၁၇ လက်မ မျက်နှာပြင်များစတင်မထုတ်လုပ်ခင်အထိ မျက်နှာပြင်၏ ရုပ်ထွက်အရည်အသွေး (resolution) နှင့် အရွယ်အစားတို့ကိုလည်း မကြာခဏဆိုသလို အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် 3.5" drive များထုတ်လုပ်လာသောအခါ လပ်တော့တွင်လည်း Hard drive များကို တပ်ဆင်လာခဲ့ကြသည်။ ၁၉၉၀ ပတ်ဝန်းကျင်လောက်က 2.5" သို့မဟုတ် ထို့ထက် ပိုမိုသေးငယ်သော Drive များကို စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထို Drive များ၏ သိမ်းထားနိုင်သည့်ပမာဏမှာDesktop ၏ ကြီးမားသော drive များထက် နောက်ကျကျန်ခဲ့သည်။ Optical Storage, Read-only CD-ROM, Writable CD, နောက်ပိုင်းတွင် read-only သို့မဟုတ် writable DVD, Blu-ray players များကို ၂၀၀၀ ခုနှစ်အစောပိုင်းကာလများက လပ်တော့များတွင် တပ်ဆင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ==အမျိုးအစား== [[File:Sony VAIO P.jpg|thumb|[[Sony VAIO P series]], variant of a subnotebook]] [[File:Microsoft Surface Pro 3 with Type Cover.jpg|thumb|[[Microsoft Surface Pro 3]], 2-in-1 detachable]] [[File:Alienware.JPG|thumb|[[Alienware]] desktop replacement gaming laptop]] [[Image:Toughbook-cf-m34 4.jpg|thumb|right|[[Toughbook|Panasonic Toughbook]] CF-M34, a rugged laptop/subnotebook]] ၁၉၇၀ နောက်ပိုင်းကာလာအတွင်း Portable computer များကို စတင်ထုတ်လုပ်လာသောကြောင့် ၎င်းတို့၏ ပုံသဏ္ဌာန်မှာ သိသိသာသာ ပြောင်းလဲလာကြသည်။ ထုတ်လုပ်မှုအမျိုးမျိုးကွဲပြားသည့်အလျောက် နည်းပညာပိုင်း နှင့် အသွင်အပြင်တွင် ကွဲပြားသည့် လပ်တော့အမျိုးမျိုးပေါ်ထွက်လာကြသည်။ Ultrabook ဟုခေါ်သော ကွဲပြားသည့် တရားဝင်ကုန်ပစ္စည်းအမှတ်တံဆိပ်တစ်ခုရှိသည်မှလွဲ၍ ၎င်းတို့အကြားတွင် ကွဲပြားချက်မှာ အလွန်နည်းသည်။ လပ်တော့များကို ထုတ်လုပ်ရန် အသုံးပြုသော ပစ္စည်းအရင်းအမြစ်များမှာ အချိန်နှင့်အမျှ ပြောင်းလဲလျက်ရှိသည်။ ===Traditional laptop=== Traditional laptop computer ၏ ပုံသဏ္ဌာန်သည် တံခါးပတ္တာကဲ့သို့ အထက်အောက် ဖွင့်/ပိတ် ပြုလုပ်၍ရသော ပုံစံဖြစ်သည်။ အနားတစ်ဖက်၏ အတွင်းဘက်တွင် screen တစ်ခုပါရှိပြီး အခြားတစ်ဖက် screen နှင့် မျက်နှာချင်းဆိုင်တွင် keyboard တစ်ခုပါရှိသည်။ လပ်တော့ကို ခရီးသွားလာရာတွင်လည်း အလွယ်တကူ ခေါကပိတ်ကာ ယူဆောင်သွားနိုင်သည်။ ပိတ်ထားပါက keyboard နှင့် screen ကိုအသုံးမပြုနိုင်ပေ။ ထိုပုံစံဖြင့်ပြုလုပ်ထားသော လပ်တော့များကို traditional laptop သို့မဟုတ် notebook ဟု ခေါ်သည်။ အထူးသဖြင့် screen ထောင့်ဖြတ်အလျားသည် ၁၁-၁၇ လက်မရှိ၍ Windows 10, macOS, သို့မဟုတ် Linux အစရှိသော full-featured operating system များကို ထောက်ပံ့လုပ်ဆောင်ရန် လိုအပ်သည်။ Chromebooks, Ultrabooks, convertibles and 2-in-1s (အောက်တွင်ဖော်ပြထားသည်) တို့သည် ပေါ့ပါး၍သယ်ဆောင်ရလွယ်ကူသော ပုံစံကြောင့် အသုံးများလာကြသော်လည်း Traditional laptops သည် အသုံးများဆုံး ပုံစံများဖြစ်သည်။ ===Subnotebook=== subnotebook သို့မဟုတ် ultraportable သည် အရွယ်အစားသေးငယ်ခြင်း၊ အလေးချိန်လျော့နည်းခြင်း၊ ဘက်ထရီသက်တမ်းကြာရှည်ခြင်း အစရှိသော အချက်များပေါ် အဓိကထား ထုတ်လုပ်ရောင်းချခဲ့သော လက်ပ်တော့ပ်တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ Subnotebooks သည်ပုံမှန် လပ်တော့များထက် ပေါ့ပါးသေးငယ်သည်။ အလေးချိန်မှာ ၀.၈ နှင့် ၂ ကီလိုဂရမ် (၂-၅ ပေါင်) ကြား ရှိသည်။ ဘက်ထရီသက်တမ်းမှာ ၁၀ နာရီပိုမို အသုံးခံသည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.lenovo.com/news/us/en/2008/09/x200s_x200tablet.html |title=Breaking the Mold: New Lenovo ThinkPad laptop and Tablet PCs Defy Ultraportable Computing |accessdate=7 November 2008 |publisher=Lenovo |date=23 September 2008 |archivedate=6 November 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081106182812/http://www.lenovo.com/news/us/en/2008/09/x200s_x200tablet.html }}</ref> netbooks နှင့် ultrabooks ကိုထုတ်လုပ်လာသောကြောင့် subnotebooks ၏ အခန်းကဏ္ဌမှာ ဝေဝါးလာခဲ့သည်။ Netbooks သည် အခြခံကျ၍ ဈေးသက်သာသော subnotebook အမျိုးအစားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အချို့ ultrabooks သည် subnotebooks အဖြစ်သတ်မှတ်ရန် screen အရွယ်အစားကြီးမားလွန်းသည်။ သတ်မှတ်ထားသာ ပုံစံရှိသည့် ultrabooks များသည် subnotebooks အမျိုးအစားများတွင် ပါဝင်သည်။ သတိပြုမိလောက်သော subnotebook ဥပမာတစ်ခုမှာ Apple MacBook Air ဖြစ်သည်။ ===Netbook=== Netbook သည် ဈေးနှုန်းသက်သာသည်၊ ပေါ့ပါးသည်၊ စွမ်းအင်အတွက် ကောင်းမွန်သော လပ်တော့ပုံစံဖြစ်သည်။ ကြိုးမဲ့ဆက်သွယ်ရေး နှင့် အင်တာနက်အသုံးပြုခြင်းတို့အတွက် သင့်လျော်သည်။ <ref name="upenn">[http://knowledge.wharton.upenn.edu/article.cfm?articleid=2107 The Net Impact of Netbooks? It Depends on Who Uses Them for What]</ref><ref name="intelblog">{{cite web |last=Bergevin |first=Paul |title=Thoughts on Netbooks |publisher=Intel.com |date=3 March 2008 |url=http://blogs.intel.com/technology/2008/03/thoughts_on_netbooks.php |accessdate=12 February 2017 |archivedate=24 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110524043902/http://blogs.intel.com/technology/2008/03/thoughts_on_netbooks.php }}</ref> Netbook များကို ၂၀၀၈ ခုနှစ်ကာလလောက်က ဈေးကွက်တွင် ရောင်းချခဲ့သည်။ အလေးချိန် ၁ ကီလိုဂရမ်အောက်ရှိသည်။ မျက်နှာပြင် အရွယ်အစားမှာလည်း ၉ လက်မအောက် ရှိသည်။ Netbook ဟူသောအမည်သည် interne ၏ အတိုကောက် net ကိုယူထားခြင်းဖြစ်သာ်။ Web-based computing လုပ်ဆောင်မှုများအတွက် ကောင်းမွန်သည်။ Netbook များကို Linux operating system အမျိုးမျိုးဖြင့် ပထမဆုံးရောင်းချခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် Windows XP သို့မဟုတ် Windows 7 operating systems များဖြင့်ရောင်းချခဲ့သည်။ <ref>[https://www.theguardian.com/technology/2012/dec/31/netbooks-dead-2013 Sayonara, netbooks: Asus (and the rest) won't make any more in 2013 | Technology | The Guardian<!-- Bot generated title -->]</ref> Netbook ဟူသော ဝေါဟာရသည် မှေးမှိန်လာခဲ့သည်။ သေးငယ်သော၊ ဈေးမကြီးသော၊ အားအစားသက်သာသော၊ တစ်ချိန်က netbooks ဟုခေါ်ခဲ့သော လပ်တော့များကို ရောင်းချမှု မရပ်ဆိုင်းဘဲ Chromebook အသေးစားများအဖြစ်သာ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။ ==ဟတ်ဒ်ဝဲလ်== {{Refimprove section|date=July 2016|small=y}} {{Main article|Personal computer hardware}} [[Image:Motherboards.png|thumb|right|Miniaturization: a comparison of a desktop computer motherboard ([[ATX]] form factor) to a motherboard from a 13" laptop (2008 unibody [[Macbook]])]] [[Image:Laptop innen.jpg|thumb|right| [[VAIO|Sony VAIO]] laptop ၏ အတွင်းပိုင်းမြင်ကွင်း]] [[Image:SODIMM 64MB SDRAM.JPG|thumb|right|A [[SODIMM]] memory module]] လပ်တော့များ၏ အဓိကပါဝင်သည့် ပစ္စည်းများသည် Desktop Computer များအတိုင်း တူညီစွာ ပြုလုပ်ထားကြသည်။ လပ်တော့များသည် သေးငယ်သည်ထက်သေးငယ်အောင် ပြုလုပ်ကြရာမှ အလွယ်တကူ သယ်ယူအသုံးပြုနိုင်ရန် အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲလာခဲ့ကြသည်။ ပါဝါနှင့်ပတ်သက်သော အစိတ်အပိုင်းများကို အားအစားသက်သာအောင် ဖန်တီးလာကြသည်။ လပ်တော့များကို အားအကုန်သက်သာစေရန်၊ အအေးပေးရန် စသောလုပ်ဆောင်ချက်များပါဝင်အောင် လုပ်ဆောင်ရသဖြင့် Desktop Computer များနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက စွမ်းဆောင်ရည်အပိုင်းတွင် အနည်းငယ် လျော့လျက်ရှိသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် လပ်တော့၏ ဖြုတ်တပ်၍ ရသော အစိတ်အပိုင်းများမှလွဲ၍ ကျန်အစိတ်အပိုင်းများသည် အစားထိုးလဲလှယ်ရန် နှင့် အဆင့်မြှင့်တင်ရန်အတွက် ရည်ရွယ်ထုတ်လုပ်ထားခြင်းမဟုတ်ပေ။ ဖြုတ်တပ်၍ရသော အစိတ်အပိုင်းများတွင် ဘက်ထရီ၊ CD/CDR/DVD Drive တို့ပါဝင်သည်။ ဤကန့်သတ်ချက်သည် လပ်တော့ နှင့် Desktop Computer များအကြား အဓိက ကွဲပြားခြားနားချက်ပင်ဖြစ်သည်။ Desktop Computer များတွင် Large “tower” cases များကို အသုံးပြုထားသောကြောင့် Motherboard အသစ်များ၊ Hard disks, soundcards, RAM နှင့် အခြားသော အစိတ်အပိုင်းများကို ထပ်ထည့်နိုင်သည်။ Laplets ကဲ့သို့ အလွန်သိပ်သည်းကျစ်လျစ်သော လပ်တော့များတွင် အစိတ်အပိုင်းအားလုံးကို ပြုပြင်၍ မရပေ။<ref>{{cite web|title=Microsoft Surface Pro 3 Teardown|url=https://www.ifixit.com/Teardown/Microsoft+Surface+Pro+3+Teardown/26595|website=iFixit.com|accessdate=1 October 2014}}</ref> Interl, Asus, Compal, Quanta နှင့် အခြားလပ်တော့ထုတ်လုပ်သူများသည် အစိတ်အပိုင်းများကို ပြင်ဆင်၍ မရခြင်း၊ စံနှုန်းများနှင့် မကိုက်ညီခြင်းစသော အားနည်းချက်အချို့ကို ဖြေရှင်းရန် လပ်တော့များ ပြုလုပ်ရာတွင် ရှိရမည့် စံချိန်စံညွှန်းများကို ဖန်တီးသတ်မှတ်ခဲ့သည်။ အောက်တွင် ဖော်ပြထားသော အခန်းများသည် လပ်တော့ နှင့် Personal Computer များအကြား မတူညီမှု၊ ပါဝင်သော အစိတ်အပိုင်းများ စသည်တို့ကို နှိုင်းယှဉ် ဖော်ပြထားခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="parts-kate">{{cite web |title = What Makes Laptops Work&nbsp;– The Laptop Motherboard |url = http://mobileoffice.about.com/od/laptopstabletpcs/tp/laptopmotherboards.htm |author = Catherine Roseberry |publisher = About.com |accessdate = 15 November 2008 |archive-date = 10 December 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081210021556/http://mobileoffice.about.com/od/laptopstabletpcs/tp/laptopmotherboards.htm }}</ref> ===မျက်နှာပြင်=== နောက်ဆုံးပေါ်လပ်တော့အများစုသည် မျက်နှာအသွင်အပြင်မှာ ၁၃-လက်မ (၃၃-စင်တီမီတာ) နှင့် အထက်ရှိသည်။ မျက်နှာပြင် ရုပ်ထွက်အရည်အသွေး({{lang-en|resolution}})မှာ 1280 x 800 (16:10) သို့မဟုတ် 1366 x 768 (16:9) pixels နှင့် အထက်ရှိကြသည်။ LED-based lightning နည်းပညာကို အသုံးပြုထားသော လပ်တော့များသည် အလင်းရောင်ကို မြှင့်တင်ထားပါကလည်း အားအသုံးပြုမှု အလွန်နည်းပါးသည်။ ၁၀-လက်မ (၂၅-စင်တီမီတာ) သို့မဟုတ် ပိုမိုသေးငယ်သော Notebook များသည် ရုပ်ထွက်အရည်အသွေး 1024 x 600 ကို ပုံမှန်အားဖြင့် အသုံးပြုကြသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် Notebooks နှင့် Subnotebooks တို့သည် ၁၁.၆-လက်မ (၂၉-စင်တီမီတာ) သို့မဟုတ် ၁၂-လက်မ (၃၀-စင်တီမီတာ) မျက်နှာပြင်များအတွက် ပုံမှန်ရုပ်ထွက်အရည်အသွေးဖြင့်သာ ထုတ်လုပ်ကြသည်။ ရုပ်ထွက်အရည်အသွေးမြင့်မားသော Display များသည် အချက်အလက်များကို ပိုမိုဖော်ပြနိုင်စွမ်းရှိသည်။ အသုံးပြုသူ၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာကိစ္စများကိုလည်း ပိုမိုပြီးမြောက်စေနိုင်သည်။ သေးငယ်သော Screen များတွင် မြင့်မားသော ရုပ်ထွက်အရည်အသွေးကို အသုံးပြုပါက ပုံများ၊ စာသားများကို ကြည်လင်ပြတ်သားသော ရုပ်ထွက်ဖြင့် ပြသနိုင်သည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ထုတ်လုပ်သော Mackbook Pro သည် Retina Display ကို အသုံးပြုထားပြီး အလွန်မြင့်များသော ရုပ်ထွက်အရည်အသွေးကို အသုံးပြခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ရုပ်ထွက်အရည်အသွေးမှာ 1920 x 1080 နှင့် ပိုမိုမြင့်မားသော ပမာဏတို့ ပါဝင်သည်။ သေးငယ်သော မျက်နှာပြင်များနှင့် ၁၅-လက်မ Screen များတွင် ရုပ်ထွက်အရည်အသွေး 3200 x 1800 အထိ မြင့်မားလာကြပြီ ဖြစ်သည်။ ပြင်ပ Display များဖြင့်လည်း လပ်တော့အများစုကို ချိတ်ဆက်အသုံးပြုနိုင်သည်။ သေးငယ်သော Display Port တစ်ခုဖြင့် သုံးခုအထိ ချိတ်ဆက်ကာ အသုံးပြုနိုင်သည်။<ref name="3-Displays FAQ"/> ===စီပီယူ=== လပ်တော့၏ Central Processing Unit (CPU) တွင် ဆန်းသစ်သော ပါဝါအစားသက်သာစေသည့် နည်းပညာများထည့်သွင်းထားသည်။ Desktop Computer ၏ CPU များနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အပူအနည်းငယ်သာ ထုတ်လွှတ်သည်။ လပ်တော့များ၏ CPU တွင် 4-core models များ ရှိနေပြီးဖြစ်သော်လည်း များသောအားဖြင့် 2-core models များသာ ဖြစ်ကြသည်။ လပ်တော့ နှင့် Desktop CPU များတွင် ဈေးနှုန်းနှင့် လုပ်ဆောင်ချက်များနှင့် ပတ်သက်၍ သိသိသာသာ ခြားနားမှု မရှိပေ။ သို့သော်လည်း အမြင့်ဆုံးအနေဖြင့် Desktop Computer များတွင် အမြန်ဆုံး 4-to-8-core CPU ကို အသုံးပြု၍ လပ်တော့များတွင် အမြန်ဆုံး 4-core CPU များကို အသုံးပြုကြသည်။ ထို CPU များကို အသုံးပြုသည့်အခါ အားအသုံးပြုမှု အလွန်များ၍ အပူများလည်း အများအပြားထုတ်လွှတ်သည်။ အမြန်ဆုံး လပ်တော့၏ Processor မှ အပူ 56 Watts အများဆုံးဆုံးထုတ်လွှတ်၍ အမြန်ဆုံး Desktop Computer ၏ Processor မှအပူ 150 Watts အများဆုံးထုတ်လွှတ်သည်။ လပ်တော့အတွက် CPU များကို Intel, AMD နှင့် အခြားထုတ်လုပ်သူများက အများအပြားထုတ်လုပ်ကြသည်။ Non-x86architecturesကွန်ပျူတာစနစ်ပေါ်တွင် Motorola နှင့် IBM ကုမ္ပဏီတို့သည် PowerPC-based Apple ၏ လပ်တော့များ (iBook နှင့် PowerBook) တို့အတွက် Chips ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ လပ်တော့အများအပြားသည် CPU ကို ဖယ်ရှားနိုင်သည်။ သို့သော် နောက်နှစ်ပိုင်းအနည်းငယ်တွင် ဖယ်ရှားနိုင်သော CPU များသည် အဓိကမဟုတ်တော့ဘဲ သေးငယ်၍ ပေါ့ပါးစေရန် အဓိကထား လုပ်ဆောင်လာကြသည်။ အခြားလပ်တော့များတွင် CPU သည် Motherboard ပေါ်တွင် အသေတပ်ဆင်ထားပြီး ၎င်းကို အစားထိုး လဲလှယ်တပ်ဆင်ခြင်း မပြုနိုင်ပေ။ Ultrabooks အားလုံးနီးပါးတွင် ထိုကဲ့သို့ CPU မျိုးကို တွေ့နိုင်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် အချို့လပ်တော့များသည် Desktop Processor တစ်ခုကို Laptop version အစားအသုံးပြုလာကြသည်။ ၎င်းသည် ကြီးမားသော အလေးချိန်ဖြင့် ထုတ်လုပ်သောကြောင့် ကုန်ကျစရိတ်သက်သာခြင်း၊ အပူစွန့်ထုတ်မှုလျော့နည်းခြင်းစသည့် မြင့်မားသော စွမ်းဆောင်မှုများ ရရှိသည်။ ဘက်ထရီ၏ သက်တမ်းမှာ အကန့်အသတ်ရှိသည်။ သို့သော် ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် အသုံးမပြုတော့ပေ။ လပ်တော့သည် Desktop Computer ၏ အစိတ်အပိုင်းများနှင့် မတူသည့်အချက်မှာ လပ်တော့၏ CPU သည် သတ်မှတ်ထားသည့် မြန်နှုန်းထက် ပို၍ အလုပ်မလုပ်နိုင်ပေ။ လပ်တော့၏ အပူပိုင်းဆိုင်ရာထိန်းချုပ်သည့်စနစ်သည် CPU ၏ အလုပ်လုပ်ဆောင်ချက်များကို ကန့်သတ်ထားသည်။ ၎င်းသည် အပူချိန်မြင့်မားလာပါက အမြန်နှုန်းကို မြှင့်တင်ရန် headroom မရှိပေ။ လပ်တော့၏ အအေးစနစ်သည် CPU ၏အမြန်နှုန်းကို မြှင့်တင်ရန် အလွန်ခက်ခဲသည်။ ===ဂျီပီယူ=== လပ်တော့အများစုတွင် စွမ်းအား နှင့် နေရာလပ်များကို ထိန်းသိမ်းရန် Graphical Processing Unit (GPU) တစ်ခုကို CPU ထဲတွင်တပ်ဆင်ထားသည်။ ဤနည်းပညာသည်၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် Intel ၏ Core I-series of mobile processor များတွင်ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ယခင်က lower-end machine များသည် System Chipset ထဲတွင် တပ်ဆင်ထားသော Graphics Processor များကို အသုံးပြုရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သည်။ Higher end machine များတွင် သီးခြား Graphical Processor တစ်ခုပါရှိသည်။ ယခင်က လပ်တော့များတွင် သီးခြား Graphical Processor မပါဝင်သည့်အတွက် ဂိမ်းများကစားရန် နှင့်3D Graphics များပါဝင်သော Professional Applications များကို အသုံးမပြုနိုင်ပေ။ CPU တွင် တပ်ဆင်ထားသော Graphics သည် လွန်ခဲ့သောနှစ်အနည်းငယ်က low-end of dedicated graphics များနှင့် အလားတူပင် ဖြစ်သည်။ Higher-end laptops သည် ဂိမ်းကစားခြင်း၊ Professional 3D Work များအတွက် ရည်ရွယ်ကာ ထုတ်လုပ်ထားသည်။ အချို့အခြေအနေများတွင် motherboard ပေါ်တွင်dual graphics processors သို့မဟုတ် internal expansion card တို့ကိုပင် အသုံးပြုကြသည်။ လပ်တော့များအားလုံးနီးပါးတွင် ၂၀၁၁ ခုနှစ်ကတည်းက လိုအပ်သလို အလှည့်ကျလုပ်နိုင်သော graphics များပါဝင်လာခဲ့သည်။ Dedicated graphics processors များ၏ မြင့်မားသော လုပ်ဆောင်ချက်များကို မလိုအပ်ပါက စွမ်းအားအတွက်ပိုမိုကောင်းမွန်သော integrated graphics processor ကို အသုံးပြုသည်။ Nvidia Optiums သည် Switchable graphics ၏ ဥပမာပုံစံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ===မှတ်ဉာဏ်=== လပ်တော့အများစုသည် SO-DIMM (small outline dual in-line memory module) memorymodules ကိုအသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းတို့သည် Desktop computer ၏ DIMMs ပမာဏ တစ်ဝက်ခန့်ရှိသည်။ [28] Memory များကို အလွယ်တကူ ရယူပြုပြင်မွမ်းမံနိုင်ရန် လပ်တော့၏ အောက်ခြတွင် ထားရှိကြသည်။ အသုံးပြုသူ၏ အစားထိုးလဲလှယ်မှုမှ ကာကွယ်ရန်အတွက်လည်း ထားရှိတတ်ကြသည်။ လပ်တော့အများစုတွင် memory အပေါက် (slot) နှစ်ခုပါရှိသည်။ အချို့ lowest-end models တွင် တစ်ခုတည်းသာ ပါရှိသည်။ အချို့ high end models ( mobile engineering workstations and a few high-end models intended for gaming) တွင် slot လေးခုပါရှိသည်။ အလယ်အလတ်တန်းစား လပ်တော့များသည် 4–6 GB of RAM ကိုတပ်ဆင်ထားကြသည်။ Notebooks များသည် များသောအားဖြင့် 1–2 GB of RAM ကိုတပ်ဆင်ထားကြပြီး ယေဘုယျအားဖြင့် 2 GB RAM အထိသာ ထပ်တိုးနိုင်သည်။ DDR4 memory ကိုစတင်အသုံးမှု မတိုင်မီက DDR3 memory ကိုအသုံးပြခဲ့ကြသည်။ DDR3 SO-DIMM သည် ယူနစ်တစ်ခုလျှင် 8 GB ထိသာထပ်တိုးနိုင်သာကြောင့် လပ်တော့အများစုသည် စုစုပေါင်း 16 GB အထိသာ တိုးနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ လပ်တော့များတွင် memory ကို motherboard ထဲတွင် နေရာကိုထိန်းသိမ်းရန် တွဲထားသည်။ ထိုသို့ထားခြင်းအားဖြင့် လပ်တော့သည် ပါးလွှာသော ကိုယ်ထည်ဒီဇိုင်း ရရှိမည် ဖြစ်သည်။ ထိုတွဲထားသော memory ကို ပြုပြင်မွမ်းမံ၍ မရပေ။ ===အတွင်းပိုင်း သိုလှောင်ခန်း=== ပုံမှန်အားဖြင့် လပ်တော့များတွင် မပျောက်ပျက်နိုင်သော ( non-volatile) အဓိက hard disk drive(HDD) storage တစ်ခုရှိသည်။ ၎င်းသည် အားသုံးစွဲမှုမြင့်မားခြင်း၊အပူထုတ်လွှတ်မှုမြင့်မားခြင်း နှင့် လှုပ်ရှားနေသော အစိတ်အပိုင်းကြောင့် mobile device များတွင် အသုံးပြုရန် မသင့်လျော်ပေ။ လပ်တော့သည် တည်ငြိမ်မှုမရှိပါက drive နှင့် သိမ်းထားသော အချက်အလက်များပါ ပျက်စီးသွားနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် လပ်တော့အား သယ်ဆောင်ရာမှ မတော်တဆ လွတ်ကျသည့် ဖြစ်ရပ်မျိုး ဖြစ်သည်။ flash memory နည်းပညာ ဆန်းသစ်လာခြင်းနှင့်အတူ အလယ်အလတ် နှင့် စွမ်းဆောင်ရည်မြင့် လပ်တော့များသည် ပိုမိုသိပ်သည်းကျစ်လျစ်စေရန်၊ ပါဝါစွမ်းဆောင်မှုကောင်းစေရန် ရည်ရွယ်ခဲ့ကြသည်။ မြန်ဆန်သော solid-state drives (SSD) များသည် လပ်တော့၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုကြောင့် အချက်အလက် ပျက်စီးမှုများ၊ drive ကိုဖျက်ဆီးမည့်အရာများကို ဖယ်ရှားပစ်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref name=PCW-SSD>{{cite web|last1=Edwards|first1=Benj|title=Evolution of the Solid-State Drive|url=http://www.pcworld.com/article/246617/evolution_of_the_solid_state_drive.html|website=PCWorld.com|accessdate=1 October 2014|date=17 January 2012|archivedate=1 October 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121001152519/http://www.pcworld.com/article/246617/evolution_of_the_solid_state_drive.html}}</ref> လပ်တော့အများစုသည် 2.5-inch drive များကို အသုံးပြုကြသည်။ 2.5-inch drive များသည် 3.5-inch desktop drive ၏ အသေးစားထုတ်လုပ်မှုတစ်ခုဖြစ်သည်။ 2.5-inch HDDs သည် ပိုမိုသိပ်သည်းကျစ်လျစ်သည်၊ ပါဝါစွမ်းဆောင်မှု ကောင်းသည်၊ အပူအနည်းငယ်သာ ထုတ်လုပ်သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ၎င်း၏ အချက်အလက်သိမ်းထားနိုင်သည့် ပမာဏမှာ သေးငယ်သည်၊ အချက်အလက် ကူးပြောင်းသည့် အမြန်နှုန်းမှာ နှေးကွးသည်။ အလွန်သိပ်သည်းကျစ်လျစ်သော လပ်တော့အချို့သည် 1.8-inch HDDs ကိုပင် အသုံးပြုထားကြသည်။ ပုံစံသေးငယ်အောင် ပြုလုပ်ထားသော SSDs နှင့်ပတ်သက်၍ ရောင်းဝယ်မှုမရှိပေ။ SSDs သည် အလွန်သေးငယ်သော footprint တစ်ခုပါရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ပုံစံသေးငယ်အောင် ပြုလုပ်ထားသော SSDs နှင့်ပတ်သက်၍ ရောင်းဝယ်မှုမရှိပေ။ SSD များတွင် 2.5- or 1.8-inch တစ်ခု သို့မဟုတ် laptop-specificmSATA တစ်ခု သို့မဟုတ် M.2 card's form factor တစ်ခု ပါဝင်သည်။ SSD များသည် HDD များနှင့်နှိုင်းယှဉ်ပါက အချက်အလက်ကူးပြောင်းမှု မြင့်မားသည်၊ အားအသုံးပြုမှုနည်းပါးသည်၊ ပျက်စီးနိုင်ချေနည်းသည်၊ အချက်အလက်သိမ်းထားနိုင်မှု မြင့်မားသည်။ <ref name="behardware 2011">BeHardware reported lower retailer return rates for SSDs than HDDs between April and October 2010. {{cite web | url=http://www.behardware.com/articles/831-7/components-returns-rates.html | title=Components returns rates | date=6 May 2011 | publisher=BeHardware | first=Marc | last=Prieur | accessdate=10 February 2012 | archivedate=14 February 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120214142908/http://www.behardware.com/articles/831-7/components-returns-rates.html }}</ref><ref>A 2011 study by [[Intel]] on the use of 45,000 SSDs reported an annualized failure rate of 0.61% for SSDs, compared with 4.85% for HDDs. {{cite web | url=http://www.intel.com/content/www/us/en/it-management/intel-it/intel-it-validating-reliability-of-intel-solid-state-drives-brief.html | title=Validating the Reliability of Intel® Solid-State Drives |publisher=Intel|date=July 2011 |accessdate=10 February 2012 }}</ref><ref name="behardware 2012">{{cite web | url = http://www.behardware.com/articles/881-7/components-returns-rates-7.html | publisher = BeHardware | title = Components returns rates (7) | first = Marc | last = Prieur | date = 16 November 2012 | accessdate = 25 August 2013 | archivedate = 9 August 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130809033951/http://www.behardware.com/articles/881-7/components-returns-rates-7.html }}</ref><ref>{{Cite web|title = Samsung 16TB SSD is the World's Largest Hard Drive|url = http://petapixel.com/2015/08/15/samsung-16tb-ssd-is-the-worlds-largest-hard-drive/|website = PetaPixel|accessdate = 2015-09-20}}</ref> သို့သော HDD များသည် ကုန်ကျစရိတ် သိသိသာသာနည်းသည်။ လပ်တော့အများစုတွင် 2.5-inch driveတစ်ခုသာ ပါဝင်သည်။ သို့သော် screen ၁၇-လက်မထက် ကျယ်သောလပ်တော့အနည်းငယ်တွင် drive နှစ်ခု တပ်ဆင်ထားနိုင်သည်။ လပ်တော့အချို့သည် အချက်အလက်အများအပြားကို သိမ်းထားနိုင်သည့် 2.5-inch drive နှင့် mSATA သို့မဟုတ် M.2 SDD drive တို့ကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုနိုင်မည့် နည်းလမ်းတစ်ခုကို ထောက်ပံထားသည်။ mSATA နှင့် M.2 SDD drive တို့သည် ပမာဏနည်းသည်။ သို့သော် အချက်အလက်များကို ပိုမိုလျင်မြန်သောအမြန်နှုန်းဖြင့် ဖတ်နိုင်(read) ရိုက်နိုင် (write) သည်။ လပ်တော့၏ I/O performance ကို မြှင့်တင်ရန် operating system partition ကို SSD ထဲတွင် နေရာယူသင့်သည်။ performance ကို မြှင့်တင်ပေးနိုင်သည့် နောက်ထပ်နည်းလမ်းတစ်ခုမှာ သေးငယ်၍ OS နှင့်သင့်လျော်သော SSD of 16-32 GB ကို cache drive အဖြစ်အသုံးပြုခင်းဖြစ်သည်။ အသုံးပြုထားသော SSD သည် စံနှုန်းနှင့်ကိုက်ညီသော ပုံစံမရှိပါက အချို့လပ်တော့များတွင် drive ကို ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်း မပြုနိုင်ပေ။ ပြုပြင်နိုင်ရန် proprietary daughter card တစ်ခု လိုအပ်သည်။ <ref name="IFI-rMBP">{{cite web|title=MacBook Pro 15" Retina Display Late 2013 Teardown|url=https://www.ifixit.com/Teardown/MacBook+Pro+15-Inch+Retina+Display+Late+2013+Teardown/18696|website=IFixit.com|accessdate=1 October 2014}}</ref> အချို့လပ်တော့များ၏ ပါဝင်သော SSD များသည် နေရာလွတ်ကန့်သတ်ချက်များ ရှိသည်။ ၎င်းလပ်တော့များသည် အသုံးပြုသူများ၏ အချက်အလက်များကို သိမ်းရန် cloud storageservices ကို ထောက်ပံထားကြသည်။ မြင်လွယ်သော နမူနာလပ်တော့တစ်ခုမှာ Chromebook ဖြစ်သည်။ အမျိုးမျိုးသော external HDDs သို့ဟုတ် NAS data storage servers သည် RAID နည်းပညာကို ထောက်ပံပေးထားကြသည်။ RAID ကို လပ်တော့အားလုံးနီးပါးသည် USB,FireWire, eSATA, or Thunderbol' ကြိုးဖြင့် သို့မဟုတ် ကြိုးမဲ့ချိတ်ဆက်ထားသော network မှတစ်ဆင့် အချက်အလက်သိမ်းနိုင်သည့် ပမာဏကို မြှင့်တင်နိုင်သည်။ လပ်တော့အများစုတွင် card reader တစ်ခုလည်းပါဝင်သည်။ card reader သည် memory card, SD သို့မဟုတ် microSD cardsများပါဝင်သော digital cameras နှင့်ချိတ်ချက်အသုံးပြုနိုင်ရန် ပြလုပ်ပေးသည်။ လပ်တော့အသုံးပြုသူသည် SD card ထဲရှိ ရုပ်ပုံများကို ကွန်ပျူတာထဲသို့ သွင်းနိုင်သည်။ SD card ထဲရှိ အချက်အလက်များကို ဖျက်ပစ်နိုင်သည်။ ===Removable media drive=== Optical disc drives သည် CD-ROMs, compact discs (CD), DVDs တို့ကို လပ်တော့တွင်ချိတ်ဆက်အသုံးပြုရန် အသုံးပြုသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ထွက်ရှိသော on full-sized models များတွင် Blu-ray Discs (BD) များကိုပါ လပ်တော့နှင့် ချိတ်ဆက်အသုံးပြုလာနိုင်ခဲ့သည်။ လပ်တော့များထုတ်လုပ်မှုသည် သေးငယ်ပေါ့ပါးအောင် ထုတ်လုပ်လာကြသော်လည်း ၁၅ လက်မ (၁၃ စင်တီမီတာ) ထက်ပိုကျယ်သော screen ပါရှိသောလပ်တော့များတွင် disc drive တစ်ခု ရှိနေကြဆဲဖြစ်သည်။ subnotebooks နှင့် netbooks ကဲ့သို့ သေးငယ်ပေါ့ပါးစေရန် ရည်ရွယ်ထုတ်လုပ်သော လပ်တာ့များ တွင် drives and players ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်။ လပ်တော့၏ optical drives များသည်စံသတ်မှတ်ထားသော ပုံစံနှင့် mSATAconnector တစ်ခု ပါရှိသည်။ ထိုပုံစံသည် လပ်တော့၏ optical drive ကို အသစ်တစ်ခုနှင့် အစားထိုးလဲလှယ်ရန် အတွက်ဖြစ်သည်။ သတ်မှတ်ထားသောလက်တော့ပုံစံများအတွက် optical drive ကို second hard drive တစ်ခုဖြင့် အစားထိုးနိုင်သည်။ ထိုသို့အစားထိုးရန် optical drive ကို အပိုနေရာအဖြစ် ဖြည့်ပေးသော caddy တစ်ခု အသုံးပြုရန်လိုအပ်သည်။ ===Inputs=== [[File:Acer CB5-311 series touchpad.jpg|thumb|Acer လပ်တော့၏ touchpad အနီးကပ်ပုံ ]] စာသားများ၊ အချက်အလက်များ ထည့်ရန် နှင့် ကွန်ပျူတာကို အခြားသော စေခိုင်းမှုများ (ဥပမာ - function keys) ပြုလုပ်ရန်အတွက် အက္ခရာ နှင့် နံပါတ်များပါသော ကီးဘုတ်တစ်ခုကို အသုံးပြုသည်။ touchpad တစ်ခု ( trackpad ဟုလည်းခေါ်ကြသည်), pointing stick တစ်ခု သို့မဟုတ် နှစ်ခုစလုံးကို screen ပေါ်ရှိ cursor ၏ တည်နေရာကို ထိန်းချုပ်ရန် အသုံးပြုသည်။ လပ်တော့နှင့်အတူပါသောကီးဘုတ်ကို [36] စာရိုက်ရန်အတွက် အသုံးပြုသည်။ ပြင်ပမှ ကီးဘုတ်၊ မောက် တို့ကို USB အပေါက်မှ ဆက်သွယ်၍ သော်လည်းကောင်း၊ ကြိုးမဲ့စနစ်(wireless)၊ဘလူးတု (bluetooth) အလားတူ ကြိုးမဲ့နည်းပညာများဖြင့်သော်လည်းကောင်း အသုံးပြုနိုင်သည်။ ultrabooks များပေါ်ထွက်လာမှုနှင့်အတူ လက်ဖြင့်တို့ထိ၍ စေခိုင်းနိုင်သော screens ကို Windows8.1 ၂၀၁၀ ကာလ Operating Systems များတွင် ထောက်ပံ့လာကြသည်။ multitouch touchscreendisplays ကို လပ်တော့အများအပြားတွင် အသုံးပြုလာကြသည်။ အချို့အမျိုးအစားများသည် Skype, Google Chatအလားတူ software များမှ အသံမက်ဆေ့များ၊ လှုပ်ရှားမှု ပုံရိပ်များ ကို တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦးဆက်သွယ်ရာတွင် အဆင်ပြေစေရန် ကင်မရာ ( webcams) များ၊ မိုက်ခရိုဖုန်းများ ပါဝင်လာကြသည်။ လပ်တော့များတွင် ပုံမှန်အားဖြင့် USB အပေါက်များ၊ ပြင်ပမိုက်နှင့် အသုံးပြုရန်အတွက် မိုက်ခရိုဖုန်းအတွက် အပေါက် ( microphone jack) တစ်ခု ပါဝင်သည်။ အချို့လပ်တော့များကမူ ကင်မရာမှ SD ကဒ်များနှင့်ချိတ်ဆက်အသုံးပြုရန် SD ကဒ်ကို ဖတ်သည့်ပစ္စည်း (card reader) တစ်ခုပါသည်။ ===Input/output (I/O) ports=== ပုံမှန်လပ်တော့တစ်ခုတွင် USBports, an external monitor port (VGA, DVI,HDMI or Mini DisplayPort), an audio in/out port (အပေါက်တစ်ခုတည်းပါသောပုံစံလည်းရှိ) တို့ပါဝင်သည်။ ၂၀၁၄ လောက်က လပ်တော့များတွင် Mini DisplayPort တစ်ခုတည်းမှ multi-stream transport technologyကိုအသုံးပြု၍ external displays သုံးခုအထိချိတ်ဆက်အသုံးပြုနိုင်သည်။<ref name="3-Displays FAQ">{{cite web|title=Configuration 3-Displays FAQ|url=http://www.intel.com/support/graphics/sb/CS-033714.htm|website=Intel.com|accessdate=16 September 2014}}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင်ထုတ်လုပ်သော Apple ၏ MacBook တွင် အမျိုးမျိုးသော I/O ports များမှ USB Type-C port တစ်ခုတည်း အသုံးပြုသော လပ်တော့သို့ ကူးပြောင်းခဲ့သည်။<ref name=MacBook_2015>{{cite web|title=Apple — MacBook — Tech Specs|url=http://www.apple.com/macbook/specs/|website=apple.com|accessdate=2 April 2015}}</ref> USB Type-C port သည် အားသွင်းရန် နှင့် အခြားသောကိရိယာများကို ချိတ်ဆက်အသုံးပြုရန် အပိုပစ္စည်းဖြစ်သော adapters အသုံးပြု၍ လုပ်ဆောင်နိုင်သည်။ Google ၏ အဆင့်မြှင့်ထားသော Chromebook Pixel သည် အလားတူပင် USB Type-C ကိုအသုံးပြုခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ရှိနှင့်ပြီးသားကိရိယာများနှင့် အဆင်ပြေစွာအသုံးပြုနိုင်ရန် USB Type-A ports ကိုလည်း အသုံးပြုထားသည်။<ref name=ChromebookPixel_2015>{{cite web|title=Chromebook Pixel|url=https://www.google.com/chromebook/pixel/|website=google.com|accessdate=2 April 2015}}</ref> ၂၀၀၀ ခုနှစ်မတိုင်ခင်အထိ ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုကြာအသုံးပြုခဲ့ကြသော Ethernet network port များကို ခေတ်မှီလပ်တော့များတွင် ရှားရှားပါးပါး တွေ့ရသည်။ အကြောင်းမှာ Wi-Fi ကဲ့သို့ wireless networking များကိုကျယ်ပြန့်စွာအသုံးပြုလာကြသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ PS/2keyboard/mouse port, serial port, parallel port, သို့မဟုတ် Firewire အစရှိသော Legacy ports များကို အချို့လပ်တော့များတွင် ထောက်ပံ့ထားကြသည်။ သို့သော်လည်း အလွန်ရှားပါးသွားပြီ ဖြစ်သည်။ Apple's System နှင့် အခြားလပ်တော့အနည်းငယ်တွင် Thunderbolt ports များပါရှိသည်။ သို့သော်လည်း Thunderbolt 3 သည် USB Type-C ကိုအသုံးပြုထားသည်။ လပ်တော့များတွင်ပုံမှန်အားဖြင့် headphone jack တစ်ခုပါဝင်သည်။ သီချင်းနားထောင်ရန်အတွက် amplified speaker systems သို့မဟုတ် headphones များကိုပြင်ပမှ ချိတ်ဆက်အသုံးပြုနိုင်သည်။ ===Expansion cards=== In the past, a [[PC Card]] (formerly [[PCMCIA]]) or [[ExpressCard]] slot for expansion was often present on laptops to allow adding and removing functionality, even when the laptop is powered on; these are becoming increasingly rare since the introduction of [[USB 3.0]]. Some internal subsystems such as: ethernet, Wi-Fi, or a Wireless cellular modem can be implemented as replaceable internal expansion cards, usually accessible under an access cover on the bottom of the laptop. The standard for such cards is [[PCI Express]], which comes in both [[PCI Express Mini Card|mini]] and even smaller [[M.2]] sizes. In newer laptops, it is not uncommon to also see [[Micro SATA#mSATA|Micro SATA]] (mSATA) functionality on PCI Express Mini or M.2 card slots allowing the use of those slots for SATA-based solid state drives. ===ဘက်ထရီနှင့် ပါဝါဆပလိုင်း=== [[File:HP Laptop Battery.jpg|thumb|လပ်တော့အားလုံးနီးပါး [[smart batteries]] ကိုအသုံးပြုကြသည်]] ၂၀၁၆ ခုနှစ် လပ်တော့များတွင် lithium ion ဘက်ထရီများကို သုံးကြသည်။ ပါးလွှာသော လပ်တော့အချို့သည် flatterlithium polymer technology ကိုအသုံးပြုကြသည်။ ဤနည်းပညာ နှစ်ခုစလုံးသည် အရင်က အသုံးပြုခဲ့သော nickel metal-hydride ဘက်ထရီများနေရာတွင် ကြီးမားစွာ အစားထိုး အသုံးပြုလာကြသည်။ ဘက်ထရီ၏ သက်တမ်းသည် အမျိုးအစား (model) နှင့် လုပ်ရမည့်အလုပ်ပေါ်မူတည်၍ တစ်နာရီမှ တစ်နေ့နီးပါးအထိ အသုံးခံသည်။ ဘက်ထရီ၏ ထောက်ပံ့နိုင်မှုသည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ တဖြသည်းဖြည်း လျော့နည်းလာသည်။ ဘက်ထရီ၏ စွမ်းဆောင်နိုင်မှုပမာဏ လျော့ကျလာမှုခြင်းကို ပုံမှန်အသုံးပြုသည့်လပ်တော့များတွင် တစ်နှစ်မှ သုံးနှစ်ကြာလာပါက သိသာစွာ တွေ့ရသည်။ ဘက်ထရီ၏ စွမ်းဆောင်နိုင်မှုသည် အားသွင်း/အားဖြုတ်သည့်ပုံစံ၊ ဘက်ထရီ၏ ဒီဇိုင်းတို့ပေါ်တွင်လည်း မူတည်ပြန်သည်။ ဆန်းသစ်လာသောလပ်တော့နှင့် ဘက်ထရီများသည် ပျှမ်းမျှအားသုံးစွဲမှုအဆင့်ဖြင့် ဆက်တိုက်အသုံးပြုသည့် အခြေအနေသော်မှ ၂၄ နာရီအထက်ကြာအောင် ထောက်ပံနိုင်သည်။ ultra-capacity battery ဥပမာအနေဖြင့် ultra-capacity battery ကိုအသုံးပြုထားသော HP EliteBook 6930p ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |url=http://h10010.www1.hp.com/wwpc/ca/en/sm/WF06a/321957-321957-64295-89315-89315-3688868.html?dnr=1 |title=HP EliteBook 6930p Notebook PC specifications – HP Products and Services Products |publisher=H10010.www1.hp.com |date=25 May 2009 |accessdate=17 June 2013 |archivedate=1 June 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120601103622/http://h10010.www1.hp.com/wwpc/ca/en/sm/WF06a/321957-321957-64295-89315-89315-3688868.html?dnr=1 }}</ref> ပြင်ပ power supply ကို wall outlet တွင် ပလပ်ထိုးကာ လပ်တော့၏ ဘက်ထရီကို အားသွင်းနိုင်သည်။ power supply ၏ အထွက်ဗို့အားသည် များသောအားဖြင့် ဒီစီ ၇.၂ - ၂၄ ဗို့ ရှိသည်။ ဘက်ထရီကိုအားသွင်းခြင်း၊ လပ်တော့ကို သုံးစွဲခြင်းကို တစ်ပြိုင်တည်း ပြုလုပ်နိုင်သည်။ ဘက်ထရီကိုအားအပြည့်သွင်းပြီးဖြစ်ပါကလည်း ပြင်ပ power supply ကထောက်ပံ့ပေးသော အားကိုသာ အသုံးပြုမည်ဖြစ်သည်။ ဘက်ထရီထဲရှိအားကို အသုံးမပြုပေ။ လပ်တော့ကို ပိတ်ထားလျှင် သို့မဟုတ် sleep လုပ်လျှင် အချိန်အတိုလေး၌ပင် အားသွင်းနိုင်သည်။ အချို့လပ်တော့များသည် အများအပြား လေးလံ သို့မဟုတ် ပေါ့ပါးကြသည်ဆိုစေကာမူ အားသွင်းကိရိယာ (charger) ၏အလေးချိန် ၄၀၀ ဂရမ် (၀.၈၈ ပေါင်)ခန့်ကို လပ်တော့၏ စုစုပေါင်းအလေးချိန်ထဲသို့ ထည့်သွင်းတွက်ချက်ထားသည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်ထုတ် လပ်တော့များသည် စမတ်ဘက်ထရီ (smart battery) ကိုအသုံးပြုထားကြသည်။ smart battery သည် အားပြန်သွင်းနိုင်သော ဘက်ထရီတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် battery management system (BMS) တစ်ခုပါဝင်သည်။ smart battery သည် cells အခြအနေ - ဗို့အား၊ လျှပ်စီးမှု၊အားသွင်သည့်ပမာဏကို ကောက်ချက်ချ ဖော်ပြခြင်း၊ ဘက်ထရီ၏ ကျန်းမာရေး ( SoH parameters) စသည်တို့ကိုကို အတွင်းကျကျ တိုင်းတာဖော်ပြနိုင်သည်။{{citation needed|date=July 2016}} ===အအေးပေးခြင်း=== အလုပ်လုပ်ဆောင်ရာမှ စွန့်ထုတ်လိုက်သော အပူများကို လပ်တော့၏ အတွင်းပိုင်း နေရာကျဉ်းလေးထဲတွင် ဖယ်ရှားရန် ခက်ခဲသည်။ အစောပိုင်းကာလ လပ်တော့များသည် အအေးပေးလိုသော အစိတ်အပိုင်း၏ အပေါ်တွင် heat sinks တိုက်ရိုက်တပ်ဆင်ထားကြသည်။ သို့သော်ထိုအစိတ်အပိုင်းများသည် အတွင်းပိုင်းနက်နဲသည့် နေရာတွင်ရှိသောကြောင့် ကြီးမားသော space-wasting air duct (လေပြွန်) တစ်ခုကို အပူမှုတ်ထုတ်ရန် အသုံးပြုကြသည်။ ခေတ်မှီလပ်တော့များသည် အပူစွန့်ထုတ်သည့်ပိုက်များကိုအသုံးမပြုဘဲ သေးငယ်ကျစ်လျစ်သောပန်ကာများ နှင့် heat sink cooling system များကိုအသုံးပြုကာ အပူများကို လပ်တော့၏ အစွန်ဘက်သို့ ထုတ်ပစ်သည်။ စွန့်ထုတ်သော အပူများကို လပ်တော့၏ကိရိယာများ အပြင်ဘက် သို့မဟုတ် အနောက်ဘက်သို့ စွန့်ထုတ်ပစ်သည်။ ကုလားထိုင်အခင်းကဲ့သို့သော ပျော့ပျောင်းသောမျက်နှာပြင်များပါ်တွင် လပ်တော့ကိုထားသောအခါ အချို့အပူထုတ်သော ပြွန်များသည် ပိတ်သွားသသည်။ ထို့ကြောင့် ဖြေရှင်းရန် လေထုတ်သောပြွန်လမ်းကြောင်း မြောက်မြားစွာ အသုံးပြုထားသည်။ Apple ၏ aluminum MacBook Pro နှင့် MacBook Air ကဲ့သို့ သတ္ထုဖြင့်ပြုလုပ်ထားသော အချို့လပ်တော့များတွင် တွေ့ရသည်။ ၎င်းလပ်တော့များသည် အပူစွန့်ထုတ်ရန်အတွက် heat sink ကိုအသုံးပြုကာ အပူကိုအပြင်သို့ စွန့်ထုတ်၍ အအေးစနစ်ကို ထောက်ပံ့ပေးသည်။ Secondary device temperature monitoring သည် လပ်တော့၏ အပူချိန်ကို ဖယ်ထုတ်ရန် မတတ်နိုင်သည့်အခါ အရေးပေါ်စက်ပိတ်ပစ်သည့် လုပ်ဆောင်ချက်ကို လုပ်ပေးသည်။ လပ်တော့သည် အလုပ်လုပ်ရန်ရှိနေသည့်အခါ နှင့် လက်ဆွဲအိတ်ထဲတွင် ထည့်ထားသည့် အခါမျိုးဖြစ်သည်။ ထိုကဲ့သို့ အခြေအနေမျိုးသည် ပလပ်စတစ်ကို အရည်ပျော်စေနိုင်သည်။ မီးတောက်လောင်နိုင်သည့် အနေအထားမျိုး ဖြစ်သည်။ အပိုအအေးပေးပန်ကာ(cooling pad) ကိုအသုံးပြု၍ လပ်တော့အများစု၏ အပူချိန်ကို လျော့ချနိုင်သည်။{{citation needed|date=July 2016}} ===Docking station=== [[Image:Docking station 2.jpg|thumb|right|125px|Docking station and laptop]] A [[docking station]] (sometimes referred to simply as a ''dock'') is a laptop accessory that contains multiple ports, and in some cases expansion slots and/or bays for fixed or removable drives. A laptop connects and disconnects to a docking station, typically through a single large proprietary connector. A docking station is an especially popular laptop accessory in a corporate computing environment, due to a possibility of a docking station to transform a laptop into a full-featured desktop replacement, yet allowing for its easy release. This ability can be advantageous to "[[Road warrior (computing)|road warrior]]" employees who have to travel frequently for work, and yet who also come into the office. If more ports are needed, or their position on a laptop is inconvenient, one can use a cheaper passive device known as a [[Docking station#Port replicator|port replicator]]. These devices mate to the connectors on the laptop, such as through [[USB]] or [[IEEE 1394|FireWire]]. ===Charging trolleys=== [[Laptop charging trolley]]s, also known as laptop trolleys or laptop carts, are mobile storage containers to charge multiple [[laptops]], [[netbooks]], and [[tablet computer]]s at the same time. The trolleys are used in schools that have replaced their traditional static computer labs suites of desktop equipped with "tower" computers, but do not have enough plug sockets in an individual classroom to charge all of the devices. The trolleys can be wheeled between rooms and [[classrooms]] so that all students and teachers in a particular building can access fully [[electric charge|charged]] [[information technology|IT]] equipment.<ref>{{cite news|last=Wilce|first=Hilary|title=Welcome to Lapland|url=http://www.tes.co.uk/article.aspx?storycode=341261|newspaper=TES Magazine|date=1 December 2000|accessdate=12 February 2017|archivedate=26 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150526050514/https://www.tes.co.uk/article.aspx?storycode=341261}}</ref> Laptop charging trolleys are also used to deter and protect against opportunistic and organized theft. Schools, especially those with [[open plan]] designs, are often prime targets for [[thieves]] who steal high-value items. Laptops, netbooks, and tablets are among the highest–value portable items in a school. Moreover, laptops can easily be concealed under clothing and stolen from buildings. Many types of laptop–charging trolleys are designed and constructed to protect against theft. They are generally made out of steel, and the laptops remain locked up while not in use. Although the trolleys can be moved between areas from one classroom to another, they can often be mounted or locked to the floor or walls to prevent thieves from stealing the laptops, especially overnight. ===Solar panels=== အချို့လပ်တော့များတွင် ဆိုလာစွမ်းအင်များ လုံလုံလောက်လောက်ထုတ်ပေး၍ အလုပ်များလုပ်ဆောင်နိုင်ရန် ဆိုလာစွမ်းအင်အတွက်ပစ္စည်းများထည့်သွင်းတပ်ဆင်လာကြသည်<ref>{{cite web|last=Clarke|first=Gavin|title=The SOLAR-POWERED Ubuntu laptop|url=http://www.theregister.co.uk/2013/08/07/ubuntu_solar_powered_laptop/|publisher=THE REGISTER|accessdate=7 August 2013}}</ref> One Laptop Per Child သည်ပထမဆုံး ခြေလှမ်းအနေဖြင့် OLPC XO-1 လပ်တော့များကို ဆိုလာစွမ်းအင်အသုံးပြုနိုင်ရန် စမ်းသပ်အောင်မြင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ITHNbOrPQyM |title=OLPC XO laptop powered by a solar panel |publisher=YouTube |date=9 January 2012 |accessdate=23 October 2012}}</ref>မကြာမီကပင် သူတို့သည် OLPC XO-3 လပ်တော့ကို ထို့အပြင်အဆင်များဖြင့် ပုံစံထုတ်ခဲ့သည်။ OLPC XO-3 သည် စွမ်းအား ၂ ဝပ်ဖြင့်ပင် အလုပ်လုပ်ဆောင်နိုင်သည်။ အကြောင်းမှာ စုစုပေါင်း ၄ ဝပ် ပမာဏရှိသော စွမ်းအင်အသစ်များ ထုတ်ပေးနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|author=Elizabeth Woyke |url=http://www.forbes.com/sites/elizabethwoyke/2012/01/08/a-look-at-olpcs-xo-3-0-tablets-solar-and-kinetic-chargers/ |title=A Look at OLPC's XO 3.0 Tablet's Solar And Kinetic Chargers |publisher=Forbes |date=18 April 2012 |accessdate=23 October 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://laptop.org/en/vision/mission/faq.shtml |title=One Laptop per Child (OLPC): Frequently Asked Questions |publisher=Laptop.org |accessdate=23 October 2012 |archivedate=18 March 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170318192106/http://www.laptop.org/en/vision/mission/faq.shtml }}</ref> ဆမ်ဆောင်း (Samsung) သည် NC215S ဆိုလာစွမ်းအင် notebook ကို ဒီဇိုင်းဆွဲခဲ့သည်။ ၎င်းလပ်တော့ကို အမရိကန်ဈေးကွက်တွင် ရောင်းချမည် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://inhabitat.com/samsungs-solar-powered-laptop-to-go-on-sale-in-us-in-july/ |title=Samsung's Solar Powered Laptop Will Be First Sun Powered Laptop Sold in US &#124; Inhabitat&nbsp;– Sustainable Design Innovation, Eco Architecture, Green Building |publisher=Inhabitat |accessdate=23 October 2012}}</ref> ===အပိုပစ္စည်းများ=== A common accessory for laptops is a laptop sleeve, [[laptop skin]], or laptop case, which provides a degree of protection from scratches. Sleeves, which are distinguished by being relatively thin and flexible, are most commonly made of [[neoprene]], with sturdier ones made of [[LRPu|low-resilience polyurethane]]. Some laptop sleeves are wrapped in [[ballistic nylon]] to provide some measure of [[waterproofing]]. Bulkier and sturdier cases can be made of metal with polyurethane padding inside, and may have locks for added security. Metal, padded cases also offer protection against impacts and drops. Another common accessory is a [[laptop cooler]], a device which helps lower the internal temperature of the laptop either actively or passively. A common active method involves using electric fans to draw heat away from the laptop, while a passive method might involve propping the laptop up on some type of pad so it can receive more air flow. Some stores sell laptop pads which enable a reclining person on a bed to use a laptop. ===ခေတ်နောက်ကျသွားခဲ့သော အင်္ဂါရပ်များ=== ဟိုးယခင်က ထုတ်ခဲ့သောလပ်တော့များတွင် ပါဝင်ခဲ့သော်လည်း ၂၀၁၇ ခုနှစ်ထုတ်လပ်တော့အများစုတွင် မပါရှိတော့သော အင်္ဂါရပ်များမှာ အောက်ပါတို့ဖြစ်သည်။ * Reset ("cold restart") အပေါက်တစ်ခုထဲတွင်ပါရှိသော ခလုပ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ (၎င်း ခလုပ်ကို ဖိနှိပ်ရန် ပါးသော သတ္ထုပစ္စည်းတစ်ခု လိုအပ်သည်) * အပေါက်တစ်ခုထဲတွင်ပါရှိသော စက်အမြန်ပိတ်ခြင်း ပြုလုပ်နိုင်သောခလုတ်။ (၎င်း ခလုပ်ကို ဖိနှိပ်ရန် ပါးသော သတ္ထုပစ္စည်းတစ်ခု လိုအပ်သည်) * လပ်တော့အတွင်းတွင် တပ်ဆင်ထားသော အားသွင်းကိရိယာ (Charger) သို့မဟုတ် အားသွင်းသည့် ကြားခံကိရိယာ။ * [[Floppy disk drive]] * [[Serial port]] * [[Parallel port]] * [[Modem]] * Shared [[PS/2 port|PS/2]] input device port * [[VHS]] or [[8 mm video format|8mm]] VCR * [[IrDA]] * [[S-video]] port<ref>Unconfirmed if this exists in most recent models of laptops.</ref> ၂၀၁၇ ခုနှစ်ထုတ် အချို့လပ်တော့များတွင် [[CD-ROM]]/[[DVD]]/[[CD]] drive တို့ မပါရှိတော့ပေ။ ==ဆော့ဖ်ဝဲ== ===Operating System=== {{main|Operating System}} ===Applications=== {{main|Application software}} ==Desktops နှင့် နှိုင်းယှဉ်ခြင်း== ===အားသာချက်များ=== [[File:Astrid Gruppefremvisning.jpg|thumb|ဆရာမတစ်ယောက်က ကျောင်းသားလေးများ၏ ဝပ်ရှော့တွင် လပ်တော့ (workshop) ကို အသုံးပြုနေပုံ]] [[File:Jimmy Wales accessing Wikipedia.jpg|thumb|ဝီကီပီးဒီးယားကို တည်ထောင်သူ [[:en:Jimmy Wales]] သည် ပန်းခြံတစ်ခုထဲရှိခုံပေါ်တွင် လပ်တော့သုံးနေပုံ]] '''သယ်ဆောင်ရလွယ်ကူမှု''' သည် desktop PCs နှင့် လပ်တော့များနှိုင်းယှဉ်ရာတွင် ပထမဆုံးဖော်ပြခဲ့သော လက္ခဏာတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web | title = Should I buy a laptop or desktop? | publisher = IT Division&nbsp;– University of Wisconsin | date = 19 March 2008 | url = http://kb.wisc.edu/showroom/page.php?id=3044 | accessdate = 27 November 2008 | archive-date = 22 January 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090122120928/http://kb.wisc.edu/showroom/page.php?id=3044 }}</ref> ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပေါ့ပါးမှုသည် လပ်တော့တစ်လုံးအား ရုံး၊ အိမ် များမှာသာမက ကား/ရထားစီး၍ အလုပ်သွားရာတွင်လည်းကောင်း၊ လေယာဉ်ပျံ၊ ကော်ဖီဆိုင်၊ ဟောပြာပွဲခန်းမ၊ စာကြည့်တိုက်၊ ဆွေးနွေးပွဲခန်းမ အစရှိသော နေရာများတွင် အသုံးပြုနိုင်သည်။ အိမ်မှာအသုံးပြုပါက လပ်တော့ကို ဧည့်ခန်းမှ ထမင်းစားခန်း၊ မိသားစုအခန်းသို့ ရွေ့ပြောင်းသယ်ယူနိုင်သည်။ သယ်ဆောင်ရလွယ်ကူခြင်းသည် အမျိုးမျိုးသော မတူညီသည့် အကျိုးကျေးဇူးများကို ပေးစွမ်းနိုင်သည်။ *'''လုပ်နိုင်စွမ်းအား''': desktop PC များအသုံးပြု၍ မရနိုင်သော နေရာများတွင် လပ်တော့များကိုအသုံးပြုခြင်းသည် အလုပ်သမားများ၏ အလုပ်များ၊ ကျောင်းသားများ၏ ကျောင်းနှင့်ပတ်သက်သောလုပ်ငန်းများ၏ လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းကို မြင့်တက်စေသည်။ ဥပမာအနေဖြင့် ရုံးလုပ်သားတစ်ယောက်သည် အလုပ်နှင့်ပက်သက်သောအီးမေးလ် ({{lang-en|e-mail)များကို ရထားဖြင့်အလုပ်သို့သွားနေစဉ် တစ်နာရီခန့်ဖတ်ခြင်း နှင့် ကျောင်းသားတစ်ယောက်သည် စာသင်ချိန်ကြား အားလပ်ချိန်တွင် အိမ်စာကို ကျောင်းရှိကော်ဖီဆိုင်တွင် ပြုလုပ်ခြင်းတို့ဖြစ်သည်။ * '''ချက်ချင်းအသုံးပြုနိုင်မှု''': လပ်တော့ကို အလွယ်တကူ သယ်ဆောင်၍ ရနိုင်သဖြင့် အချိန်နှင့်တပြေးညီ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ၊ အလုပ်နှင့် သက်ဆိုင်သော သတင်းအချက်အလက်များကို ရယူသုံးစွဲနိုင်သည်။ ဤအချက်သည် မိမိနှင့် လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်များအကြား ပိုမိုကောင်းမွန်သော ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုကို ရရှိနိုင်သည်။ မည်သည့်နေရာ အချိန်တွင် ဖြစ်နေပါစေ လပ်တော့ကိုဖွင့်ကာ စာရင်းဇယားများ၊ စာရွက်စာတမ်းများ အစရှိသည်တို့ကို လပ်တော့ရှိပါက အလွယ်တကူ ကြည့်ရှုနိုင်သည်။ * '''အချိန်နှင့်တပြေးညီ သတင်းအချက်အလက်များ ရနိုင်ခြင်း''': ဘူတစ်ယောက်သည် စားပွဲတင်ကွန်ပျူတာ တစ်လုံးထက်ပိုမိုအသုံးပြုပါက synchronization နှင့် သက်ဆိုင်သော ပြဿနာများ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ ကွန်ပျူတာတစ်လုံးတွင် ပြုလုပ်ထားခဲ့သော အပြောင်းအလဲများသည် အခြားကွန်ပျူတာသို့လည်း အလိုအလျောက်ပျံ့နှံ့မှု၊ သက်ရောက်မှု မရှိနိုင်ပေ။ There are ways to resolve this problem, including physical transfer of updated files (using a USB flash memory stick or CD-ROMs) or using synchronization software over the Internet, such as [[cloud computing]]. However, transporting a single laptop to both locations avoids the problem entirely, as the files exist in a single location and are always up-to-date. * '''ချိတ်ဆက်နိုင်စွမ်း''': ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ကြိုးမဲ့ ဝိုင်ဖိုင်ကွန်ရက်များ နှင့် EVDO၊ HSDPA နှင့် အခြားသော နည်းပညာများတိုးတက်လာခြင်းနှင့်အတူ ခေတ်မှီလပ်တော့များတွင် ဝိုင်ဖိုင်စနစ်ကို ထောက်ပံ့လာကြသည်။<ref> လပ်တော့အားလုံးနီးပါးတွင် ဝိုင်ဖိုင်အသုံးပြုနိုင်ရန် ကြိုးမဲ့ချိတ်ဆက်နိုင်သည့် ကိရိယာများ တပ်ဆင်လာကြသည်။ USB devices, extension cards နှင့် သီးသန့်လပ်တော့များတွင်မူ internal cards များဖြင့် ဝိုင်ဖိုင်ကို ရယူအသုံးပြုနိုင်သည်။</ref> လပ်တော့များသည် သွားလာနေစဉ်သော်မှ အင်တာနက်နှင့် နီးစပ်ရာကွန်ပျူတာအချင်းချင်းချိတ်ဆက်အသုံးပြုနိုင်သည့် ကွန်ရက်(LAN) ကို အလွယ်တကူချိတ်ဆက်အသုံးပြုနိုင်ပေသည်။ အထူးသဖြင့် ကွန်ပျူတာများဖြင့် ဝိုင်ဖိုင်အသုံးပြုမှုကို တက္ကသိုလ်များတွင် တွင်ကျယ်လျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web | title = Faster Wi-Fi Predicted for Colleges | publisher = The Chronicle of Higher Education | author = Josh Fischman | date = 7 August 2008 | url = http://chronicle.com/wiredcampus/article/3226/faster-wifi-predicted-for-colleges | accessdate =27 November 2008 }} </ref> လပ်တော့၏ အခြားကောင်းကွက်များ - *'''အရွယ်အစား''': လပ်တော့သည် desktop PCs ထက်အရွယ်အစားပိုသေးသည်။ သေးငယ်သောအခန်းနှင့် ကျောင်းသားအဆောင်များတွင်လည်း အသုံးပြုနိုင်သည်။ အသုံးမပြုပါက ပိတ်၍ စာရေးစားပွဲ၏ အံဆွဲထဲတွင် ထည့်ထားနိုင်သည်။ *'''အားအသုံးပြုမှုနည်းပါးခြင်း : ''' လပ်တော့များသည် desktop များထက် အချိန်တော်တော်များများ အားပို၍ ထောက်ပံနိုင်စွမ်း ရှိသည်။ desktops သည် 100–800 W အသုံးပြုနေချိန်တွင် ပုံမှန်လပ်တော့တစ်လုံးသည် 20–120 W အသုံးပြုသည်။ ဤအချက်သည် တစ်ကိုယ်ရေသုံးကွန်ပျူတာ (personal computer) ရာနှင့်ချီ အသုံးပြုနေသော စီးပွားရေးလုပ်ငန်းကြီးများ နှင့် အိမ်များတွင် ၂၄ နာရီ ၇ ရက်ပတ်လုံးအသုံးပြုနေသော ကွန်ပျူတာများ ( home media server, print server, etc.) အတွက် စွမ်းအင်ချွေတာနိုင်သည့် အကျိုးကျေးဇူးကို ရရှိနိုင်သည်။ *'''ဆိတ်ငြိမ်မှု''' : လပ်တော့များသည် desktop များထက် ပိုမိုဆိတ်ငြိမ်သည်။ အကြောင်းမှာ ပိုမိုတိတ်ဆိတ်၍ နှေးကွေးသော 2.5-inch hard drives များနှင့် အပူစွန့်ထုတ်မှုလျော့နည်းအောင် နှေးကွေးသောပန်ကာများကို လျော့သုံးထား၍ ဖြစ်သည်။ *'''ဘက်ထရီ''' : အာသွင်းပြီးသော လပ်တော့သည် မီးပြတ်သွားခြင်း၊ မီးအားနည်း၍ အနှောင့်အယှက်ဖြစ်ခြင်းစသည်တို့ကြောင့် မည်သို့မှသက်ရောက်မှုမရှိဘဲ ဆက်လက်အသုံးပြုနိုင်သည်။ စားပွဲတင်ကွန်ပျူတာ ( desktop PC ) တွင် မီးပြတ်တောက်ခြင်း၊ မီးအားနည်း၍ အနှောင့်အယှက်ဖြစ်ခြင်း စသည်တို့မှ ကာကွယ်ရန် Uninterruptible power supply (UPS) ကို အသုံးပြုသည်။ ကြီးမား၍ ဈေးကြီးသော UPS ကိုအသုံးပြုပါက ဘက်ထရီမှာ ၂၀ - ၃၀ မိနစ် ပို၍ အသုံးခံသည်။ <ref>A sample line of UPS devices and on-battery power: {{cite web | title = Back-UPS RS | publisher = APC | url = http://www.apc.com/products/family/index.cfm?id=23 | accessdate =27 November 2008 }} </ref> * '''အလုံးစုံပါဝင်ခြင်း''': ၂၀၁၀ ခုနှစ်လောက်က ထုတ်သောလပ်တော့များတွင် အစိတ်အပိုင်းအားလုံးကို တပ်ဆင်ထားသည်။ သို့သော် အချို့လပ်တော့များတွင် CD/CDR/DVD drive တို့မပါရှိပေ။ အသုံးပြုလိုပါက ပြင်ပ drive လိုအပ်သည်။ စားပွဲတင်ကွန်ပျူတာများတွင် စီပီယူ၊ ဟာဒ်ဒစ်၊ ပါဝါဆပလိုင်းစသည်တို့ကို အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု အဖြစ်ထားရှိပြီး ကီးဘုတ်၊ မောက်၊ စခရင်၊ စပီကာကဲ့သို့ အရံပစ္စည်းများကို ခွဲထုတ်ထားသည်။ ===အားနည်းချက်များ=== စားပွဲတင်ကွန်ပျူတာများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက လပ်တော့များတွင် အောက်ပါဆိုးကျိုးများ ရှိသည် : ====စွမ်းဆောင်ရည်==== လပ်တော့ နှင့် စားပွဲတင်ကွန်ပျူတာသည် အလုပ်လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်း အတူတူဖြစ်ပါကလည်း ဈေးနှုန်းတွင် လပ်တော့သည် ပိုမိုဈေးကြီးသည်။<ref> In a comparison between laptop and desktop of equal cost, the desktop's System Benchmark Score was twice that of the laptop. {{cite web | title = What to Buy, a Notebook or Desktop PC? | publisher = Tom's Hardware | date = 11 June 2008 | url = http://www.tomshardware.com/reviews/desktop-vs-notebook,1946-7.html | accessdate =28 November 2008 }} </ref> လပ်တော့တွင် အလုပ်လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းကို ကန့်သတ်ထားသဖြင့် စွမ်းရည်မြင့်မားသော စားပွဲတင်ကွန်ပျူတာများ (အထူးသဖြင့် processor နှစ်ခု အသုံးပြုထားသည့်) ထက် နိမ့်ကျလျက်ရှိသည်။ စားပွဲတင်ကွန်ပျူတာများတွင် ''bleeding edge'' နည်းပညာကို စတင်အသုံးပြုခဲ့သည်။ ထို့နောက် လပ်တော့တွင်ပါ အသုံးပြုလာသည်။ For Internet browsing and typical office applications, where the computer spends the majority of its time waiting for the next user input, even relatively low-end laptops (such as Netbooks) can be fast enough for some users.<ref>For example, a review of the [[MSI Wind Netbook]] says that "''The device is rarely sluggish in general use. It renders Web pages quickly, launches most applications without becoming too bogged down and generally doesn't feel like it's a budget laptop.''" {{cite web | last = Reid | first = Rory | title = MSI Wind Review | publisher = CNET Australia | date = 7 July 2008 | url = http://www.cnet.com.au/laptops/laptops/0,239035649,339289583,00.htm | accessdate = 28 November 2008 | archive-date = 5 December 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081205092148/http://www.cnet.com.au/laptops/laptops/0,239035649,339289583,00.htm }}</ref> As of mid-2010, at the lowest end, the cheapest netbooks—between US$200–300—remain more expensive than the lowest-end desktop computers (around US$200), but only when those are priced without a screen/monitor. Once an inexpensive monitor is added, the prices are comparable. Most higher-end laptops are sufficiently powerful for high-resolution movie playback, some 3D gaming and video editing and encoding. However, laptop processors can be disadvantaged when dealing with higher-end database, maths, engineering, financial software, virtualization, etc. This is because laptops use the mobile versions of processors to conserve power, and these lag behind desktop chips when it comes to performance. Also, the top-of-the-line mobile graphics processors (GPUs) are significantly behind the top-of-the-line desktop GPUs to a greater degree than the processors, which limits the utility of laptops for high-end 3D gaming and scientific visualization applications. Some manufacturers work around this performance problem by using desktop CPUs for laptops.<ref>[http://www.engadget.com/2009/07/14/rock-delivers-bd-core-i7-equipped-xtreme-790-and-xtreme-840-ga/ Rock delivers BD / Core i7-equipped Xtreme 790 and Xtreme 840 gaming laptops&nbsp;– Engadget<!-- Bot generated title -->]</ref> ====အဆင့်မြင့်တင်နိုင်မှု==== Upgradeability of laptops is very limited compared to desktops, which are thoroughly standardized. In general, hard drives and memory can be upgraded easily. Optical drives and [[internal expansion card]]s may be upgraded if they follow an [[Technical standard|industry standard]], but all other internal components, including the motherboard, CPU and graphics, are not always intended to be upgradeable. [[Intel]], [[Asus]], [[Compal Electronics|Compal]], [[Quanta Computer|Quanta]] and some other laptop manufacturers have created the [[Common Building Block]] standard for laptop parts to address some of the inefficiencies caused by the lack of standards. The reasons for limited upgradeability are both technical and economic. There is no industry-wide standard [[Computer form factor|form factor]] for laptops; each major laptop manufacturer pursues its own [[Proprietary hardware|proprietary]] design and construction, with the result that laptops are difficult to upgrade and have high repair costs. Devices such as sound cards, network adapters, hard and optical drives, and numerous other peripherals are available, but these upgrades usually impair the laptop's portability, because they add cables and boxes to the setup and often have to be disconnected and reconnected when the laptop is on the move. ====Ergonomics and health effects==== =====ခါးများ===== [[Image:laptop-coaster.jpg|thumb|[[Laptop cooler]] (silver) under laptop (white), preventing heating of lap and improving laptop airflow]] လပ်တော့ကို အချိန်ကြာမြင့်စွာ အသုံးပြုမှုသည်အာရုံစိုက်မှုကြောင့် ကျန်းမာရေးထိခိုက်မှာများ ဖြစ်စေနိုင်သည်။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် သေးငယ်၍ ပြားသော ကီးဘုတ် နှင့် trackpad pointing devices များကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web | last = Martin | first = James A. | title = The Pain of Portable Computing | publisher = PC World | date = 9 June 2000 | url = http://www.pcworld.com/printable/article/id,17082/printable.html | accessdate = 27 November 2008 | archivedate = 7 July 2021 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20210707125125/https://www.pcworld.com/printable/article/id,17082/printable.html }}</ref> လပ်တော့ကို အချိန်ကြာမြင့်စွာ အသုံးပြုပါက ပြင်ပ ကျန်းမာရေးအတွက်ရည်ရွယ်ကာ ထုတ်လုပ်ထားသော ကီးဘုတ်နှင့် pointing device ကို သီးခြားတပ်ဆင်အသုံးပြုသင့်သည်။ ထိုမှသာ ခါးနာခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ၎င်း ကိရိယာ (device) များကို လပ်တော့တွင် USB သို့မဟုတ် Docking station အသုံးပြု၍ လွယ်ကူစွာ ချိတ်ချက်အသုံးပြုနိုင်သည်။ ကျန်းမာရေး ရှုထောင့်အရ လုပ်ငန်းများတွင် ကျန်းမာရေးအတွက် ရည်ရွယ်ကာ ထုန်လုပ်ထားသော ကီးဘုတ်များ (ergonomic keyboard) အသုံးပြုသင့်သည်။ =====လည်ပင်းနှင့် ခါးကြော===== လပ်တော့၏ မျက်နှာပြင် (screen) သည် မြင်ကွင်းကောင်းကောင်းဖြင့် မြင်ရရန် စောင်းလျက်အနေအထားဖြင့် ထားရှိရန် လိုသည်။ သို့သော်ထိုအနေအထားဖြင့် အသုံးပြုပါက လည်ပင်း၊ ခါး စသည်တို့ကို ကျန်းမာရေးအရ ထိခိုက်နိုင်သည်။ ကြီးမားသော၊ မြင့်မားသော အရည်အသွေးကောင်းမွန်သည့် ပြင်ပမျက်နှာပြင်များဖြင့် လပ်တော့ကို ချိတ်ဆက်အသုံးပြုပါက ထိုကဲ့သို့သော ကျန်းမာရေးထိခိုက်မှုကို သက်သာစေနိုင်သည်။ မျက်နှာပြင် (screen) ကို ထပ်ချဲ့ကာ အလုပ်များကို ပိုမိုးပြီးမြောက်စေနိုင်သည်။ အခြားဖြေရှင်းနည်းတစ်ခုမှာ ကွန်ပျူတာအသုံးပြုသည့် စားပွဲ/ခုံ အသုံးပြုခြင်းဖြစ်သည်။ =====Possible effect on fertility===== A study by [[State University of New York]] researchers found that heat generated from laptops can increase the temperature of the lap of male users when balancing the computer on their lap, potentially putting [[sperm count]] at risk. The study, which included roughly two dozen men between the ages of 21 and 35, found that the sitting position required to balance a laptop can increase scrotum temperature by as much as {{convert|2.1|C-change|0}}. However, further research is needed to determine whether this directly affects male [[infertility|sterility]].<ref>{{cite journal | last = Sheynkin | first = Y. | author2 = Jung M; Yoo P;Schulsinger D; Komaroff E | title = Increase in scrotal temperature in laptop computer users | journal = Human Reproduction | volume = 20 | issue = 2 | pages = 452–5 |date=9 December 2004 | publisher = Epub | doi = 10.1093/humrep/deh616 | pmid = 15591087 }}<!--| accessdate =14 December 2006--> </ref> A later 2010 study of 29 males published in ''Fertility and Sterility'' found that men who kept their laptops on their laps experienced scrotal hyperthermia (overheating) in which their scrotal temperatures increased by up to {{convert|2.0|C-change|0}}. The resulting heat increase, which could not be offset by a laptop cushion, may increase male infertility.<ref name="study1">{{cite journal|author2=Yefim Sheynkin, Robert Welliver, Andrew Winer, Farshid Hajimirzaee, Hongshik Ahn, Kyewon Lee|journal=Fertility and Sterility|date=8 November 2010|title=Protection from scrotal hyperthermia in laptop computer users|doi=10.1016/j.fertnstert.2010.10.013|url=http://www.fertstert.org/article/S0015-0282(10)02689-0/abstract|last1=Sheynkin|first1=Yefim|volume=95|issue=2|pages=647–651|pmid=21055743}}</ref><ref name="Yin">{{cite web|url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2372317,00.asp|title=Study: Laptop Pads Don't Prevent Male Infertility|last=Yin|first=Sara|date=8 November 2010|work=[[PC Magazine]]|accessdate=8 November 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/men-your-laptop-may-be-roasting-your-testicles-2128617.html|title=Men, your laptop may be roasting your testicles|date=8 November 2010|work=The Independent|accessdate=8 November 2010|archivedate=11 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101111015249/http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/men-your-laptop-may-be-roasting-your-testicles-2128617.html}}</ref><ref name="Caulfield">{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/lifestyle/health/2010/11/07/2010-11-07_study_finds_men_who_place_laptop_computer_on_lap_put_testicles_at_risk_of_overhe.html|title=Study finds men who place laptop computer on lap put testicles at risk of overheating, infertility|last=Caulfield|first=Philip|date=7 November 2010 <!-- , 6:09&nbsp;pm -->|work=[[Daily News (New York)|Daily News]]|accessdate=8 November 2010|archivedate=10 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101110061017/http://www.nydailynews.com/lifestyle/health/2010/11/07/2010-11-07_study_finds_men_who_place_laptop_computer_on_lap_put_testicles_at_risk_of_overhe.html}}</ref><ref name="Joelving">{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE6A457320101108|title=.|last=Joelving|first=Frederik|date=8 November 2010 <!-- 12:37&nbsp;pm EST --> |accessdate=8 November 2010|agency=Reuters}}</ref> A common practical solution to this problem is to place the laptop on a table or desk, or to use a book or pillow between the body and the laptop.{{Citation needed|date=February 2012}} Another solution is to obtain a cooling unit for the laptop. These are usually USB powered and consist of a hard thin plastic case housing one, two, or three cooling fans&nbsp;– with the entire assembly designed to sit under the laptop in question&nbsp;– which results in the laptop remaining cool to the touch, and greatly reduces laptop heat buildup.<ref>{{cite web|title=Laptop Hardware Guide|url=http://www.listtechnology.com/laptop-buying-guide-what-to-look-for-when-buying-a-laptop|website=Listtechnology.com|date=9 September 2015|accessdate=11 November 2015|archivedate=18 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151118052750/http://www.listtechnology.com/laptop-buying-guide-what-to-look-for-when-buying-a-laptop/}}</ref> =====ပေါင်===== ပေါင်ပေါ်တင်၍ အသုံးပြုသော လပ်တော့မှထွက်သောအပူသည် ပေါင်၏ အရေပြား အရောင်ကို ပျက်စီးစေနိုင်သည်။ ၎င်းရောဂါကို "[[Erythema ab igne|toasted skin syndrome]]" အဖြစ်သိကြသည်။<ref>{{cite journal | last = Levinbook | first = WS. | author2 = Mallet J; Grant-Kels JM | title = Laptop computer—associated erythema ab igne | journal = Cutis | volume = 80 | issue = 4 | pages = 319–20 |date=October 2007 | publisher = Quadrant HealthCom |pmid=18038695 }} </ref><ref name="Diaz">{{cite web|url=http://gizmodo.com/5657721/what-is-toasted-skin-syndrome|title=What Is Toasted Skin Syndrome?|last=Diaz|first=Jesus|date=7 October 2010 <!-- 09:40&nbsp;am -->|publisher=Gizmodo|accessdate=8 November 2010|archive-date=8 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008181222/http://gizmodo.com/5657721/what-is-toasted-skin-syndrome}}</ref><ref name="Hendrick">{{cite web|url=http://www.webmd.com/skin-problems-and-treatments/news/20101004/laptop-risk-toasted-skin-syndrome|title=Laptop Risk: ‘Toasted Skin Syndrome'|last=Hendrick|first=Bill|date=4 October 2010|publisher=WebMD|accessdate=8 November 2010}}</ref><ref name="TANNER">{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/39490660/|title=Laptops lead to 'toasted skin syndrome'|last=Tanner|first=Lindsey|date=10 April 2010|agency=Associated Press|accessdate=8 November 2010|archivedate=5 November 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105224444/http://www.msnbc.msn.com/id/39490660}}</ref> ====ခံနိုင်ရည်စွမ်း==== [[Image:Laptop overheating due to dust-clogged internal heatsinks in 2.5 year old laptop.jpg|thumb|A clogged [[heat sink]] on a laptop after 2.5 years of use]] [[File:Laptop keyboard with its keys removed for cleaning.jpg|thumb|Laptop keyboard with its keys (except the space bar) removed, revealing crumbs, pet hair and other detritus to be cleaned away.]] =====Equipment wear===== Because of their portability, laptops are subject to more wear and physical damage than desktops. Components such as screen hinges, latches, [[DC connector|power jack]]s, and [[power cord]]s deteriorate gradually from ordinary use, and may have to be replaced. A liquid spill onto the keyboard, a rather minor mishap with a desktop system (given that a basic keyboard costs about US$20), can damage the internals of a laptop and destroy the computer or result in a costly repair. One study found that a laptop is three times more likely to break during the first year of use than a desktop.<ref>{{cite web | title = Gartner: Notebook PCs still prone to hardware failure | date = 27 June 2006 | publisher = IDG News Service / ITWorld | url = http://www.itworld.com/060627notebookpc | accessdate = 27 November 2008 | archive-date = 10 December 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111210143144/http://www.itworld.com/060627notebookpc }}</ref> To maintain a laptop, it is recommended to clean it every three months for dirt, debris, dust, and food particles. Most cleaning kits consist of a lint-free or [[Microfiber]] cloth for the LCD screen and keyboard, compressed air for getting dust out of the cooling fan, and cleaning solution. Harsh chemicals such as bleach should not be used to clean a laptop, as they can damage it.<ref>{{cite web|last=Geier|first=Eric|title=Zen and the Art of Laptop Maintenance|url=http://www.pcworld.com/article/260438/zen_and_the_art_of_laptop_maintenance.html|work=PC World|accessdate=25 January 2014}}</ref> =====အစိတ်အပိုင်းများ အစားထိုးမှု===== Original external components are expensive, and usually proprietary and non-interchangeable; other parts are inexpensive—a power jack can cost a few dollars—but their replacement may require extensive disassembly and reassembly of the laptop by a technician. Other inexpensive but fragile parts often cannot be purchased separate from larger more expensive components. For example, the video display cable and the backlight power cable that pass through the lid hinges to connect the motherboard to the screen will eventually break from repeated opening and closing of the lid. These tiny cables usually cannot be purchased from the original manufacturer separate from the entire LCD panel, with the price of hundreds of dollars, although for popular models an aftermarket in pulled parts generally exists. The repair costs of a failed motherboard or LCD panel often exceeds the value of a used laptop. Parts can also be ordered from third party vendors. =====အပူထွက်ခြင်းနှင့် အအေးပေးခြင်း===== Laptops rely on extremely compact cooling systems involving a [[Computer fan|fan]] and [[heat sink]] that can fail from blockage caused by accumulated airborne dust and debris. Most laptops do not have any type of removable dust collection filter over the air intake for these cooling systems, resulting in a system that gradually conducts more heat and noise as the years pass. In some cases the laptop starts to overheat even at idle load levels. This dust is usually stuck inside where the fan and heat sink meet, where it can not be removed by a casual cleaning and vacuuming. Most of the time, compressed air can dislodge the dust and debris but may not entirely remove it. After the device is turned on, the loose debris is reaccumulated into the cooling system by the fans. A complete disassembly is usually required to clean the laptop entirely. However, preventative maintenance such as regular cleaning of the heat sink via compressed air can prevent dust build up on the heat sink. Many laptops are difficult to disassemble by the average user and contain components that are sensitive to [[electrostatic discharge]] (ESD). =====ဘက်ထရီ သက်တမ်း===== Battery life is limited because the capacity drops with time, eventually requiring replacement after as little as a year. A new battery typically stores enough energy to run the laptop for three to five hours, depending on usage, configuration, and power management settings. Yet, as it ages, the battery's energy storage will dissipate progressively until it lasts only a few minutes. The battery is often easily replaceable and a higher capacity model may be obtained for longer charging and discharging time. Some laptops (specifically ultrabooks) do not have the usual removable battery and have to be brought to the service center of its manufacturer or a third-party laptop service center to have its battery replaced. Replacement batteries can also be expensive. ====လုံခြုံရေးနှင့် ကိုယ်ရေးလုံခြုံမှု==== Because they are valuable, commonly used, portable, and easy to conceal in a backpack or other type of travel bag, laptops are prized targets for [[Laptop theft|theft]]. Every day, over 1,600 laptops go missing from U.S. airports.<ref>[http://www.dell.com/downloads/global/services/dell_lost_laptop_study.pdf], Ponemon Institute, Airport Insecurity: The Case of Lost Laptops, June 2008</ref> The cost of stolen business or personal data, and of the resulting problems ([[identity theft]], [[credit card fraud]], breach of privacy), can be many times the value of the stolen laptop itself. Consequently, physical protection of laptops and the safeguarding of data contained on them are both of great importance. Most laptops have a [[Kensington security slot]], which can be used to tether them to a desk or other immovable object with a security cable and lock. In addition, modern operating systems and [[disk encryption software|third-party software]] offer [[disk encryption]] functionality, which renders the data on the laptop's [[hard drive]] unreadable without a [[Key (cryptography)|key]] or a passphrase. As of 2015, some laptops also have additional security elements added, including eye recognition software and fingerprint scanning components.<ref>{{cite web |url= http://www.laptop-security-pro.com/biometric-devices.html |title= Secure File Sharing |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |website= Biometric Devices and Laptop Security |publisher= Laptop Security Pro |accessdate= 2015-02-07 }}</ref> Software such as LoJack for Laptops, Laptop Cop, and GadgetTrack have been engineered to help people locate and recover their stolen laptop in the event of theft. Setting one's laptop with a password on its firmware (protection against going to firmware setup or booting), internal HDD/SSD (protection against accessing it and loading an operating system on it afterwards), and every user account of the operating system are additional security measures that a user should do.<ref>[http://www.howtogeek.com/186235/how-to-secure-your-computer-with-a-bios-or-uefi-password/ How to Secure Your Computer With a BIOS or UEFI Password]</ref><ref>[http://www.howtogeek.com/186881/hard-disk-passwords-explained-should-you-set-one-to-secure-your-files/ Hard Disk Passwords Explained: Should You Set One to Secure Your Files?]</ref> Fewer than 5% of lost or stolen laptops are recovered by the companies that own them,<ref>[http://www.intelligenceinsoftware.com/feature/it_software_strategy/lost_laptop/index.html#.UP2bUFSzBJN#ixzz2Ucm2oKSg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606040557/http://intelligenceinsoftware.com/feature/it_software_strategy/lost_laptop/index.html#.UP2bUFSzBJN |date=6 June 2013 }}, Ponemon Institute, The Billion Dollar Lost Laptop Problem, September 2010</ref> however, that number may decrease due to a variety of companies and software solutions specializing in laptop recovery. In the 2010s, the common availability of webcams on laptops raised privacy concerns. In ''[[Robbins v. Lower Merion School District]]'' (Eastern District of Pennsylvania 2010), school-issued laptops loaded with special software enabled staff from two high schools to take secret webcam shots of students at home, via their students' laptops.<ref>{{cite web|last=Holmes |first=Kristin E. |url=http://www.philly.com/inquirer/local/pa/20100831_Lower_Merion_School_District_ordered_to_pay_plaintiff_s_lawyer__260_000.html |title=Lower Merion School District ordered to pay plaintiff's lawyer $260,000 |publisher=Philadelphia Inquirer |date=31 August 2010 |accessdate=20 September 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://mainlinemedianews.com/articles/2010/08/31/main_line_times/news/doc4c7cfdad3e059461146296.txt |title=Main Line Media News |publisher=Main Line Media News |date=18 September 2010 |accessdate=20 September 2010 |archivedate=5 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305121116/http://mainlinemedianews.com/articles/2010/08/31/main_line_times/news/doc4c7cfdad3e059461146296.txt }}</ref> ==ရောင်းချမှုများ== ===ထုတ်လုပ်သူများ=== လပ်တော့ကို အမျိုးအစား/တံဆိပ်နှင့် ထုတ်လုပ်သူ များစွာရှိ၏။ အမျိုးမျိုးသော အမျိုးအစားများသည် notebook များကို အတန်းအစားအမျိုးမျိုးဖြင့် ထုတ်လုပ်ကြသည်။ အဓိကကျသော လပ်တော့အမှတ်တံဆိပ်များသည် ကောင်းမွန်သောဝန်ဆောင်မှုနှင့် အထောက်အပံ့များကို ဝန်ဆောင်မှုပေးကြသည်။ အချိန်ကာလ အတော်ကြာက ထုတ်လုပ်ခဲ့ပြီး လက်ရှိအချိန်တွင် ထုတ်လုပ်မှု မရှိတော့သော လပ်တော့များအတွက် လိုအပ်သော driver ဆော့ဝဲလ်များကို ဒေါင်းလုပ်ပြုနိုင်အောင် စီစဉ်ထားသည်။ ဝန်ဆောင်မှု၊ အထောက်အပံ့၊ အမျိုးအစား၏ နာမည်ရှိမှု အစရှိသည်တို့ကို အထောက်အပံ့ပေးသော လပ်တော့တံဆိပ်များသည် အခြားထင်ပေါ်မှုသိပ်မရှိသော လပ်တော့များ၊ [[Original design manufacturer|ODMs]] နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ဈေးပိုမိုကြီးသည်။ အချို့လပ်တော့များသည် လုပ်ငန်းတစ်မျိုးအတွက် ရည်ရွယ်ကာ ထုတ်လုပ်ထားကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ([[Alienware]]) ကဲ့သို့ ဂိမ်းဆော့ရန် ထုတ်ထားသည့် လပ်တော့များ၊ ([[HP Envy]]) ကဲ့သို့ လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းမြင့်မားသော လပ်တော့များ၊ netbooks ([[EeePC]]) နှင့် ([[One Laptop per Child|OLPC]]) ကဲ့သို့ ကလေးများအတွက် ထုတ်လုပ်ထားသော လပ်တော့များတို့ ဖြစ်ကြသည်။ Many brands, including the major ones, do not design and do not manufacture their laptops. Instead, a small number of Original Design Manufacturers (ODMs) design new models of laptops, and the brands choose the models to be included in their lineup. In 2006, 7 major ODMs manufactured 7 of every 10 laptops in the world, with the largest one ([[Quanta Computer]]) having 30% of world market share.<ref>{{cite web |title=Identical Laptops, Different Prices: Don't Be Fooled by Branding |registration=yes|publisher=Info-Tech Research Group |date=10 October 2006 |url= http://www.infotech.com/research/identical-laptops-different-prices-dont-be-fooled-by-branding |accessdate=11 November 2011}}</ref> Therefore, there often are identical models available both from a major label and from a low-profile ODM in-house brand. ===ဈေးကွက်ဝေစု=== ဘက်ထရီအားကောင်း၍ သယ်ဆောင်ရလွယ်ကူသည့် ကွန်ပျူတာများ၏ ကမ္ဘာ့ဈေးကွက်ဝေစုမှာ ၂ ရာခိုင်နှုန်းတိတိရှိသည်။<ref>{{cite news | title = Lap-top computers gain stature as power grows | work = Daily News of Los Angeles (CA) | date = 12 April 1987 | url = http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=LA&p_theme=la&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EF513A9C40DA46F&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM | accessdate = 1 November 2008 | archivedate = 12 August 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110812144407/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=LA&p_theme=la&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EF513A9C40DA46F&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM }}</ref> သို့သော်လည်း လပ်တော့များကို ကိုယ်ရေးကိုယ်တာကိစ္စများနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများအတွက် အသုံးပြုမှု ပိုမိုများပြားလာသည်။<ref name="Computer Economics, Inc">{{cite web | title = The Falling Costs of Mobile Computing | work = Falling Costs of Mobile Computing Drive Corporate Adoption | publisher = Computer Economics, Inc. | date = December 2005 | url = http://www.computereconomics.com/article.cfm?id=1084 | accessdate = 1 November 2008 | archive-date = 24 February 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210224213138/https://www.computereconomics.com/article.cfm?id=1084 }}</ref> အရေအတွက် ၁၀၉ သန်း ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ Notebook PCs များကို ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် ရောင်းချခဲ့သည်။ ထိုပမာဏမှာ ၂၀၀၆ ခုနှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၃၃ ရာခိုင်နှုန်း ပိုမိုတိုးတက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="ssev2011-09-12">[http://www.digitimes.com/news/a20080131PD209.html Worldwide notebook shipments grow 33% on year in 2007, says IDC], 31 January 2008, Yen Ting Chen, DigiTimes, retrieved at 12 September 2011</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် Notebook ၁၄၅.၉ သန်း ရောင်းချခဲ့ရသည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့ပြီး ၂၀၀၉ခုနှစ်တွင် ရောင်းချရမှု အရေအတွက်မှာ ၁၇၇.၇ သန်းသို့ မြင့်တက်လာလိမ့်မည် ဖြစ်သည်။<ref name="ee2009-01-10">[http://www.eetimes.com/news/latest/showArticle.jhtml;jsessionid=YN1M2POYEMEN0QSNDLSCKHA?articleID=212701251 Analysis: Did Intel underestimate netbook success?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510095105/http://www.eetimes.com/news/latest/showArticle.jhtml;jsessionid=YN1M2POYEMEN0QSNDLSCKHA?articleID=212701251 |date=10 May 2013 }}, Accessed at 10 January 2009</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ်၏ တတိယသုံးလပတ်သည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် Notebook PC ရောင်းချရမှုသည် Desktop PC ရောင်းချရမှုထက် ပိုများခဲ့သည်။ ပမာဏမှာ Notebook PC သည် ၃၈.၆ သန်း ရောင်းချရ၍ Desktop PC မှာ ၃၈.၅ သန်း ရောင်းချခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Computer Economics, Inc"/><ref name="is2009-01-13">[http://www.isuppli.com/NewsDetail.aspx?ID=19823 Notebook PC Shipments Exceed Desktops for First Time in Q3], isuppli.com, accessed at 13 January 2009</ref><ref name="NYT09">{{cite news | title =The PC Doesn't Have to Be an Anchor |work=New York Times |author= Randall Stross | date =18 April 2008 | url = http://www.nytimes.com/2009/04/19/business/19digi.html?_r=1&ref=technology | accessdate =20 April 2009 }} </ref><ref>{{cite web |url=http://www.reghardware.co.uk/2008/04/17/intel_laptop_desktop_crossover/ |title=Intel: laptop/desktop crossover coming sooner than expected |work=The Register, UK |accessdate=10 October 2008 |archivedate=7 October 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081007091449/http://www.reghardware.co.uk/2008/04/17/intel_laptop_desktop_crossover/ }}</ref> ၂၀၀၅ ခုနှစ်၊ မေလတွင် ပထဆုံးအကြိမ် notebooks နှင့် desktops များကို အမေရိကန်နိုင်ငံတွင် တစ်လကျော် ရောင်းချခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် notebooks များကို ပျမ်းမျှ ၁၁၃၁ ဒေါ်လာ ရောင်းချပြီး desktops များကို ပျမ်းမျှ ၆၉၆ ဒေါ်လာ ဖြင့် ရောင်ချသည်။ <ref> Michael Singer. [http://news.cnet.com/PC+milestone--notebooks+outsell+desktops/2100-1047_3-5731417.html "PC milestone—notebooks outsell desktops"]. 2005. </ref> မိုက်ခရိုဆော့ဖ်ဝင်းဒိုး OS ကိုအသုံးပြုထားသော လပ်တော့များ၏ ပျမ်းမျှရောင်းသည့်တန်ဖိုးမှာ ၂၀၀၈/၂၀၀၉ တွင်ကျဆင်းခဲ့သည်။ အကြောင်းမှာ ၂၀၀၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ တွင် အမေရိကန်နိုင်ငံရှိ လက်လီစတိုးဆိုင်များတွင် ဈေးသက်သာသော netbooks များကို ပျမ်းမျှ ၆၈၉ ဒေါ်လာဖြင့် ရောင်းချခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစိနိုင်သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ပျမ်းမျှရောင်းသည့်တန်ဖိုးမှာ ဇန်နဝါရီလတွင် ၆၀၂ ဒေါ်လာ နှင့် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ၅၆၀ ဒေါ်လာ သို့ ကျဆင်းခဲ့သည်။ ဝင်းဒိုးကို အသုံးပြုသော လပ်တော့များ၏ ပျမ်းမျှရောင်းဈေးသည် ဤခုနှစ်လအတွင်း ၁၂၉ ဒေါ်လာ လျော့ကျခဲ့သည်။ Apple macOS လပ်တော့များသည် ၁၅၂၄ ဒေါ်လာမှ ၁၅၁၂ ဒေါ်လာသို့ ၁၂ ဒေါ်လာတိတိ ကျဆင်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=Netbooks Are Destroying the Laptop Market and Microsoft Needs to Act Now<!-- Bot generated title --> |url=http://www.eweek.com/c/a/Windows/Netbooks-Are-Destroying-the-Laptop-Market-and-Microsoft-Needs-to-Act-Now-863307/ |accessdate=12 February 2017 |archivedate=17 April 2009 |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20090417001909/http://www.eweek.com/c/a/Windows/Netbooks-Are-Destroying-the-Laptop-Market-and-Microsoft-Needs-to-Act-Now-863307/ }}</ref> ==ထူးခြားသော အသုံးပြုမှု== The ruggedized [[Grid Compass]] computer was used since the early days of the Space Shuttle program. The first [[Commercial off-the-shelf|commercial]] laptop used in space was a [[Macintosh portable]] in 1991 aboard Space Shuttle mission [[STS-43]].<ref>{{cite web|url=http://support.apple.com/kb/TA30635?viewlocale=en_US |title=Macintosh Portable: Used in Space Shuttle |publisher=Support.apple.com |accessdate=23 October 2012}}</ref><ref>{{cite book|last=Linzmayer|first=Owen W.|title=Apple confidential 2.0 : the definitive history of the world's most colorful company|year=2004|publisher=No Starch Press|location=San Francisco, Calif.|isbn=1-59327-010-0|edition=[Rev. 2. ed.].}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.macobserver.com/columns/thisweek/2004/20040831.shtml |title=This Week in Apple History&nbsp;– August 22–31: "Welcome, IBM. Seriously", Too Late to License |publisher=The Mac Observer |date=31 October 2004 |accessdate=23 October 2012 |archive-date=17 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417103452/https://www.macobserver.com/columns/thisweek/2004/20040831.shtml }}</ref> Apple and other laptop computers continue to be flown aboard manned spaceflights, though the only long duration flight certified computer for the International Space Station is the [[ThinkPad#Use in space|ThinkPad]].<ref>{{Cite web |url=http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/space/space_thinkpad.html |title=IBM Archives: IBM ThinkPads in space<!-- Bot generated title --> |access-date=12 February 2017 |archive-date=5 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605104215/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/space/space_thinkpad.html |url-status=dead}}</ref> As of 2011, over 100 ThinkPads were aboard the ISS. Laptops used aboard the International Space Station and other spaceflights are generally the same ones that [[commercial off-the-shelf|can be purchased]] by the general public but needed modifications are made to allow them to be used safely and effectively in a weightless environment such as updating the cooling systems to function without relying on hot air rising and accommodation for the lower cabin air pressure.<ref>[http://www.spaceref.com/news/viewnews.html?id=213 2001: A Space Laptop | SpaceRef&nbsp;– Your Space Reference<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230319233051/https://spaceref.com/uncategorized/2001-a-space-laptop/ |date=19 March 2023 }}</ref> Laptops operating in harsh usage environments and conditions, such as strong vibrations, extreme temperatures, and wet or dusty conditions differ from those used in space in that they are [[Rugged computer|custom designed]] for the task and do not use [[commercial off-the-shelf]] hardware. Laptop Computer (ပေါင်ပေါ်တင်ထားလို့ရတဲ့ ကွန်ပျူတာ) ဆိုတာ ဒါမှမဟုတ် ခပ်လွယ်လွယ် Laptop ဆိုတာ ပြောင်းရွေ့သယ်ယူလို့ရတဲ့ ကွန်ပျူတာအသေးလေးတွေကိုပြောတာပါ။ တခြားနာမည်တွေအနေနဲ့ Notebook Computer (မှတ်စုစာအုပ်အရွယ် ကွန်ပျူတာ)၊ ကွန်ပျူတာဆိုတာကြီးမထည့်ပဲနဲ့ Notebook လို့လည်း လွယ်လွယ်ခေါ်ကြပါတယ်။ သူ့ရဲ့အလေးချိန်ကတော့ ၂.၂ ပေါင်ကနေ ၁၈ ပေါင် (၁ ကီလိုဂရမ်ကနေ ၆ ကီလိုဂရမ်အထိ) အလေးချိန်ရှိပါတယ်။ အရွယ်အစား၊ ပါဝင်တဲ့ပစ္စည်း၊ အခြားအချက်တွေအပေါ်မူတည်ပြီး အလေးချိန်ကွဲပြားသွားပါတယ်။ [[Personal Computer]] (တစ်ကိုယ်ရည်သုံး ကွန်ပျူတာ)အနေနဲ့ laptops တွေဟာ [[Desktop Computer]] (စားပွဲတင် ကွန်ပျူတာ) တွေနဲ့ စွမ်းဆောင်ရည်အတူတူပါပဲ။ ဒါပေမယ့် ဈေးခြင်းတူမယ်ဆိုရင်တော့ စွမ်းဆောင်ရည်နိမ့်သွားတတ်ပါတယ်။ (ဥပမာ - Desktop Computer ကောင်းကောင်းတစ်လုံးရဲ့တန်ဖိုးနဲ့ Laptop Computer ဆိုရင် အတော်အသင့်လောက်ပဲရနိုင်ပါတယ်) laptops တွေမှာ desktops တွေမှာ ပါတဲ့အစိတ်အပိုင်းတွေအကုန်ပါပါတယ်။ လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းလည်းအတူတူပါပဲ။ ဒါပေမယ့်မတူတဲ့အချက်ကတော့ Laptops တွေကို သယ်လို့လွယ်အောင် ပါဝင်တဲ့အစိတ်အပိုင်းတွေကို သေးနိုင်သမျှသေးအောင်၊ ရွေ့လျားအသုံးပြုတဲ့အခါမှာ စွမ်းဆောင်ရည်အကောင်ဆုံးဖြစ်အောင်၊ လျှပ်စစ်ပါဝါအသုံးပြုမှုနည်းပါးအောင် စီစဉ်ဆောင်ရွက်ထားတတ်ကြပါတယ်။ Laptops တွေမှာလျှပ်စစ်ပါဝါပင်ရင်းဖြစ်တဲ့ Battery (ဘက်တရီ) ကိုထည့်သွင်းတည်ဆောက်ပေးထားလေ့ရှိပါတယ်။ Speaker (စပီကာ)၊ Mic (မိုက်)၊ Web cam စတဲ့ မီဒီယာဆက်စပ် ၏ပစ္စည်များ Bluetooth (ဘလူးတုသ်)၊ Wifi (ဝိုင်ဖိုင်)၊ lan (လန်)၊ Modem (မိုဒမ်း) နက်ဝက် (ကွန်ရက်) ချိတ်ဆက်စနစ်များလည်း ထည့်သွင်းပါလေ့ရှိပြီး အခုနောက်ပိုင်းမှာ Parallel Port နှင့် Serial Port (Com Port) များချန်လှပ်ထားကာ USB Port များသာထည့်သွင်းလာပါတယ်။ ==ကိုးကား== {{Reflist|20em}} ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category|Laptops}} [[Category:ဂျပန် တီထွင်မှုများ]] [[Category:ကွန်ပျူတာ]] [[Category:အမေရိကန် တီထွင်မှုများ]] srxd0l6t066twchh8qxc6gmwytgxf6i 0 7116 1055162 1037384 2026-09-25T02:48:55Z Salai Rungtoi 22844 1055162 wikitext text/x-wiki {{About|ကိုးကန့်ဒေသရှိ လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်း|မိုင်းလားဒေသရှိ အဖွဲ့|အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်}} {{infobox war faction |name = မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော် |native_name = {{big|{{lang-zh|s=缅甸民族民主同盟军|labels=no}}}} |native_name_lang = |war = [[ပြည်တွင်းသောင်းကျန်းမှုသမိုင်း|မြန်မာနိုင်ငံ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခ]] | logo = Flag of the Myanmar National Democratic Alliance Army.svg | caption = MNDAA ၏ အလံတော် |active= {{Start date|1989|3|12|df=y}}–လက်ရှိ |leaders = [[ဖုန်တာရွှင်]]<ref>{{cite news |last1=Editor |first1=Y. M. G. |title=ကိုးကန့်အဖွဲ့ တည်ထောင်သူ ဥက္ကဋ္ဌဟောင်း ဦးဖုန်ကြားရှင်း လူကြီးရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန် |url=https://yangonmediagroup.com/index.php/myanmar/3109-2022-02-16-09-13-17 |access-date=၂၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃ |work=yangonmediagroup.com |date=၁၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |language=en-gb |accessdate=27 October 2023 |archivedate=27 October 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231027074431/https://yangonmediagroup.com/index.php/myanmar/3109-2022-02-16-09-13-17 }}</ref><ref name=MMPeaceMonitor>{{Cite web |url=http://www.mmpeacemonitor.org/stakeholders/stakeholders-overview/204-mndaa |title=Myanmar Peace Monitor - MNDAA |access-date=4 January 2016 |archive-date=22 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422022319/http://www.mmpeacemonitor.org/stakeholders/stakeholders-overview/204-mndaa |url-status=live }}</ref> |ideology = [[ကိုးကန့်လူမျိုး|ကိုးကန့်အမျိုးသားရေး]]<br>ရှီကျင့်ဖျင်အတွေးအခေါ်<br> |partof = {{flagicon image|Myanmar National Truth and Justice Party flag.png}} မြန်မာနိုင်ငံ အမှန်တရားနှင့် တရားမျှတသော အမျိုးသား ပါတီ |previous = {{flagicon image|Communist Party of Burma flag (1946-1969).png}} [[ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] |next = |headquarters = |area = [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]၊ [[လားရှိုးမြို့နယ်]]၊[[မန္တလေးမြို့နယ်]]၊[[တောင်ကြီးမြို့နယ်]]၊[[မြန်မာနိုင်ငံ]] |strength = ၂၀,၀၀၀၀<ref>(Myanmar Peace Monitor).orgname={{cite web|url=http://www.irrawaddy.org/burma/47-govt-troops-killed-tens-thousands-flee-heavy-fighting-shan-state.html|title=47 Govt Troops Killed, Tens of Thousands Flee Heavy Fighting in Shan State|work=irrawaddy.org}}</ref> |allies = '''မြောက်ပိုင်းမဟာမိတ်'''<ref>{{cite news|last1=Lynn|first1=Kyaw Ye|title=Curfew imposed after clashes near Myanmar-China border|url=http://aa.com.tr/en/asia-pacific/curfew-imposed-after-clashes-near-myanmar-china-border/689281|accessdate=21 November 2016|agency=Anadolu Agency}}</ref> * {{flagicon image|Infobox AA.png}} [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]] * {{flagicon image|Flag of the Ta'ang National Liberation Army.svg}} [[တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] * {{flagicon image|Kachin Independence Army flag.svg}} [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] '''အခြားမဟာမိတ်များ''' * {{flagicon image|Flag of the Bamar People's Liberation Army.svg}} [[ဗမာပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်တော်]] * {{flagicon image|KNDF Flag.jpg}} [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]] * {{flagicon image|Flag of PDF Myanmar.svg}} [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] * {{flagicon image|Flag of the People's Liberation Army (Myanmar).png}} [[ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] | opponents = {{flag|Myanmar}} * {{flagicon image|Flag of the Myanmar Armed Forces.svg}} [[တပ်မတော်]] ** {{army|Myanmar}} *** {{flagicon image|Mm-north-eastern-rmc.svg}} [[အရှေ့မြောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] * {{flagicon image|Flag of the Myanmar Police Force.svg}} [[မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့]] {{flagicon image|Flag of Myanmar (1974-2010).svg}} [[နိုင်ငံတော် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ]] (၂၀၁၁ အထိ) |battles = [[ပြည်တွင်းသောင်းကျန်းမှုသမိုင်း|မြန်မာနိုင်ငံ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခ]] * [[၂၀၀၉ ကိုးကန့် အရေးအခင်း]] * [[၂၀၁၅ ကိုးကန့်စစ်ပွဲ]] * [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်]] ** [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] |website ={{URL|http://mndaainfo.com}} }} {{Infobox Chinese | s = 缅甸民族民主同盟军 | t = 緬甸民族民主同盟軍 | p = Miǎndiàn mínzú mínzhǔ tóngméng jūn | order = st }} '''မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်''' ({{lang-en|Myanmar National Democratic Alliance Army}} သို့မဟုတ် '''Myanmar Nationalities Democratic Alliance Army''' နှင့် '''ကိုးကန့်တပ်ဖွဲ့'''; အတိုကောက် '''MNDAA''') သည် မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်း ကိုးကန့်မြို့အခြေစိုက် လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၁၉၈၉ ခုနှစ်ကတည်းက တည်ထောင်ခဲ့သည့် အဖွဲ့အစည်းဖြစ်ပြီး မြန်မာအစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးအတွက် ပထမဆုံး လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည့် အဖွဲ့အစည်းဖြစ်သည်။ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသည် ဆယ်စုနှစ် နှစ်နှစ်ခန့် ကြာရှည်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5hvIK_Xia_W_l9vmnNpNDx3-LWM8gD9ABDQM80 Ethnic group in Myanmar said to break cease-fire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090906133657/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5hvIK_Xia_W_l9vmnNpNDx3-LWM8gD9ABDQM80 |date=6 September 2009 }}. Associated Press. 28 August 2009.</ref><ref>Fredholm, Michael (1993). ''Burma: ethnicity and insurgency.'' Praeger. p. 205. {{ISBN|978-0-275-94370-7}}.</ref> MNDAA သည် [[ကိုးကန့်လူမျိုး]]များဖြင့် အဓိကဖွဲ့စည်းထားသော တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ကိုးကန့်လူမျိုးများ၏ အခွင့်အရေးနှင့် အကျိုးစီးပွားများကို မြှင့်တင်ရန်နှင့် ဒေသတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ရယူရန် ရည်ရွယ်သည်။{{cn}} မြန်မာစစ်တပ် နှင့် အခြားသော တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များနှင့် ပဋိပက္ခအမျိုးမျိုးတွင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် MNDAA သည် မြန်မာစစ်တပ်နှင့် တိုတောင်းသော်လည်း ပြင်းထန်သော ပဋိပက္ခတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး တရုတ်နိုင်ငံသို့ ဒုက္ခသည်များ သိသိသာသာ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ရံဖန်ရံခါ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေး ဆွေးနွေးပွဲများ ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း MNDAA နှင့် မြန်မာစစ်တပ်ကြား တင်းမာမှုများနှင့် တိုက်ပွဲများ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေသည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== [[ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးဖြစ်သော [[ဖုန်ကြားရှင်]]သည် ကွန်မြူနစ် အစိုးရနှင့် သဘောထားမတိုက်ဆိုင်တော့သည့်အခါ ၁၉၈၉ ခုနှစ် မတ်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ခွဲထွက်ခဲ့ပြီး မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်ကို ထူထောင်ခဲ့သည်။<ref name=south>South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ညီဖြစ်သူ ဖုန်ကြားဖူနှင့် အတူ ကိုးကန့်တွင် တပ်ဖွဲ့အသစ် အနေဖြင့် ထူထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name=rot>Rotberg, Robert (1998). ''Burma: prospects for a democratic future.'' Brookings Institution Press. p. 169.</ref> အင်အားမှာ ၁,၅၀၀ မှ ၂,၀၀၀ ဖြစ်သည်။<ref name=rot/> မြန်မာအစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးအတွက် ပထမဆုံး လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကာ MNDAA ထိန်းချုပ်သော ကိုးကန့်ဒေသကို "[[ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ|ရှမ်းပြည်နယ်အထူးဒေသ ၁]]" အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name=south/> အပစ်အခတ် ရပ်စဲပြီးနောက် MNDAA နှင့် ဒေသရှိ တပ်မတော်တို့ [[ဘိန်း]]စိုက်ပျိုးခြင်းနှင့် [[ဟီးရိုးအင်း]]ချက်လုပ်သန့်စင်ခြင်းများမှ အကျိုးအမြတ်များ ရရှိခဲ့သည်။<ref>Skidmore, Monique; Wilson, Trevor (2007). ''Myanmar: the state, community and the environment.'' ANU E Press. p. 69.</ref> ထို့အပြင် [[မက်သာဖက်တမင်း]]လဲ ထိုဒေသမှ ထွက်ရှိခဲ့သည်။<ref name=shanty>Shanty, Frank; Mishra, Patit Paban (2007). ''Organized crime: from trafficking to terrorism.'' ABC-CLIO. p. 70.</ref> MNDAA နှင့် အခြားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များက စိုက်ပျိုးမြေများ ထိန်းချုပ်ထားခဲ့ကာ တရားမဝင် မူးယစ်ဆေးဝါးကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်းများ ဖြစ်စေခဲ့သည်။<ref name=shanty/> === အကြမ်းဖက်အုပ်စုအဖြစ် ကြေညာခြင်း === ၂၀၂၄ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီလက်အောက်ခံ အကြမ်းဖက်မှုတိုက်ဖျက်ရေးဗဟိုအဖွဲ့က အမိန့်အမှတ် ၁/၂/၂၀၂၄ ဖြင့် မြန်မာအမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော် (MNDAA) ကို တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (TNLA) နှင့် အာရက္ခတပ်တော် (AA) တို့နှင့်အတူ အကြမ်းဖက်အုပ်စုအဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=https://www.dvb.no/post/667236|title=MNDAA ၊ TNLA နှင့် AA တို့ကို အကြမ်းဖက်အဖွဲ့အဖြစ် စစ်ကောင်စီ ကြေညာ|publisher=DVB Burmese|accessdate=30 May 2025|date=September 3, 2024|archivedate=30 may 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250530123218/https://www.dvb.no/post/667236|language=မြန်မာဘာသာ}}</ref> === ၂၀၂၆ === မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော် (MNDAA) ၏ ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့နှင့် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရာပြည့်]] ဦးဆောင်သည့် NSPNC တို့သည် ၂၀၂၆ စက်တင်ဘာလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် နေပြည်တော်၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=ကိုးကန့်အဖွဲ့နှင့် မြန်မာစစ်တပ် နေပြည်တော်၌ ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေး |url=https://burmese.dvb.no/post/786994 |access-date=2026-09-25 |website=DVB Burmese |language=my}}</ref> == ရန်ပုံငွေ ရင်းမြစ်များ == MNDAA ၏ ရန်ပုံငွေ ရင်းမြစ်များသည် ပြည့်စုံသော ပွင့်လင်းမြင်သာမှု မရှိသော်လည်း၊ အမျိုးမျိုးသော အစီရင်ခံစာများနှင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်များအရ ၎င်းတို့သည် တရားမဝင် လှုပ်ရှားမှုများမှ အဓိက ဝင်ငွေရရှိသည်ဟု သုံးသပ်ထားသည်။ ယင်းတို့တွင် မူးယစ်ဆေးဝါး ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားခြင်း (ဘိန်း၊ ဘိန်းဖြူ၊ စိတ်ကြွဆေး)၊ လက်နက်မှောင်ခို၊ ကုန်ပစ္စည်းမှောင်ခိုနှင့် လူမှောင်ခိုလုပ်ငန်းများ ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင် ကိုးကန့်ဒေသရှိ ထိန်းချုပ်အာဏာပိုင်တစ်ဦးအနေဖြင့် ဒေသတွင်း စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ၊ လယ်သမားများနှင့် ကုန်သည်များထံမှ အခွန်များ ကောက်ခံခြင်း၊ သစ်နှင့် ဓာတ်သတ္တုကဲ့သို့သော သဘာဝအရင်းအမြစ်များကို ထိန်းချုပ်ခြင်းနှင့် ဒေသခံပြည်သူများထံမှ "အကာအကွယ်အခကြေးငွေ" များ ရယူခြင်းတို့မှလည်း ဝင်ငွေရရှိသည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ MNDAA သည် ပြင်ပအရင်းအမြစ်များမှ ပံ့ပိုးမှုများကိုလည်း ရရှိနိုင်သည်ဟု သုံးသပ်ချက်များ ရှိပြီး၊ ၎င်းတို့၏ တရုတ်လူမျိုးစု ဖွဲ့စည်းမှုနှင့် တရုတ်နယ်စပ်အနီး ဗျူဟာမြောက်တည်နေရာတို့ကြောင့် တရုတ်နိုင်ငံ၏ တိတ်တဆိတ် ပံ့ပိုးမှု သို့မဟုတ် ၎င်းတို့၏ လှုပ်ရှားမှုများကို မျက်ကွယ်ပြုထားခြင်းမျိုး ရှိနိုင်သည်ဟု အချို့အစီရင်ခံစာများက အကြံပြုသည်။ ထို့ပြင် ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးတပ်မတော် (UWSA) ကဲ့သို့သော မြန်မာနိုင်ငံရှိ အခြားတိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများထံမှ ပံ့ပိုးကူညီမှု သို့မဟုတ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများလည်း ရရှိနိုင်သည်။ MNDAA တွင် နှစ်များတစ်လျှောက် သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သော လက်နက်ပစ္စည်းများ၊ သိမ်းယူထားသော မြေနှင့် ပစ္စည်းများ၊ တည်ထောင်ထားသော ကွန်ရက်များနှင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများကဲ့သို့သော သမိုင်းဆိုင်ရာ ပိုင်ဆိုင်မှုများလည်း ရှိသည်။ သို့ရာတွင် အဖွဲ့၏ လျှို့ဝှက်သော သဘောသဘာဝနှင့် ပဋိပက္ခ၏ ရှုပ်ထွေးမှုများကြောင့် MNDAA ၏ ရန်ပုံငွေရင်းမြစ်များ၏ တိကျသော သဘောသဘာဝနှင့် အတိုင်းအတာကို အတည်ပြုရန် ခက်ခဲကြောင်း မှတ်သားသင့်သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} == ဖတ်ရှုရန် == * [[ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ]] == ပြင်ပလင့်ခ်များ == *[http://mndaainfo.com MNDAA Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305142607/https://mndaainfo.com/ |date=5 March 2021 }} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] 1mgohri4zqj9et14z81fkbb29cgsdqw 0 8110 1055173 796894 2026-09-25T07:07:11Z Chenzeyan29 141880 1055173 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = ဟိမဝန္တာ | native_name = {{native name|sa-Latn|Himālaya}} | photo = Himalayas and allied ranges NASA Landsat showing the eight thousanders, annotated with major rivers.jpg | photo_caption = ဟိမဝန္တာတောင်တန်းတလျောက် မီတာ ၈၀၀၀ အမြင့်ရှိသောနေရာများ (အနီရောင်ဖြင့်); အင်ဒို-ဂင်္ဂါ လွင်ပြင်; တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်; အိန္ဒုမြစ်၊ ဂင်္ဂါမြစ်၊ Yarlung Tsangpo-Brahmaputra မြစ်များ၊ နှင့် တောင်တန်း အစ မှတ် နှင့် အဆုံး မှတ် (အဝါရောင်ဖြင့်)။ | country_type = နိုင်ငံများ | country = {{hlist|[[ဘူတန်နိုင်ငံ]]|[[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]]|[[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]|[[နီပေါနိုင်ငံ]]|[[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]]}}{{efn|အထူးသဖြင့် ကက်ရှ်မီးယားဒေသရှိ နေရာအများအပြားတွင် အချုပ်အခြာအာဏာ ပိုင်ဆိုင်မှုကို ပြိုင်ဆိုင်လျှက်ရှိသည်။<ref>{{cite encyclopaedia|title=Himalayas (mountains, Asia)|publisher=Encyclopaedia Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Himalayas |quote=Though India, Nepal, and Bhutan have sovereignty over most of the Himalayas, Pakistan and China also occupy parts of them. In the disputed Kashmir region, Pakistan has administrative control of some 32,400 square miles (83,900 square km) of the range lying north and west of the “line of control” established between India and Pakistan in 1972. China administers some 14,000 square miles (36,000 square km) in the Ladakh region and has claimed territory at the eastern end of the Himalayas within the Indian state of Arunachal Pradesh. Those disputes accentuate the boundary problems faced by India and its neighbours in the Himalayan region.}}</ref><ref>{{citation|title=Illustrated Atlas of the Himalaya|first1=David|last1=Zurick|first2=Julsun|last2=Pocheco|publisher=University Press of Kentucky|date=2006|isbn=9780813173849|page=8,11,12}}</ref>}} | subdivision2_type = တိုက်ကြီး | subdivision2 = အာရှတိုက် | highest = [[ဧဝရတ်တောင်]] | elevation_m = 8848.86 | elevation_ft = 29031.7 | highest_location = [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်]] နှင့် [[နီပေါနိုင်ငံ|နီပေါ]] နယ်စပ် | coordinates = {{Coord|27|59|17|N|86|55|31|E|region:NP_type:mountain_source:dewiki|format=dms|display=inline,title}} | length_km = 2400 | width_km = 350 | geology = {{hlist|[[အသွင်ပြောင်းကျောက်]]|[[အနည်ကျကျောက်]]}} | age = [[:en:Cretaceous|Cretaceous]]-မှ-[[:en:Cenozoic|Cenozoic]] | orogeny = ဆီးနှင်းဖုံးတောင်တန်းဒေသ | map_image = Himalaya annotated.jpg | map_caption = ဧဝရတ်တောင်နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်အထက် မြောက်ဘက် နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်မှနေ၍ တွေ့မြင်ရသည့်အတိုင်း ၎င်း၏အနီးတစ်ဝိုက်ရှိ တောင်များ။ အမြင့်ပေ မီတာ ရှစ်ထောင်ကျော်သော နေရာ လေးခု: Makalu (၈,၄၆၂ မီတာ)၊ ဧဝရတ်တောင် (၈,၈၄၈.၈၆ မီတာ)၊ Cho Oyu (၈,၂၀၁ မီတာ) နှင့် Lhotse (၈,၅၁၆ မီတာ)။ }} [[File:K2 8611.jpg|right|thumb|250px|K2 တောင်ထိပ် ([[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]])]] [[File:Cho Oyu, Nepal.jpg|right|thumb|250px|Cho Oyu တောင် ([[နီပေါနိုင်ငံ]])]] [[File:Himalayas.jpg|thumb|250px|right|တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့် အထက် အာကာသမှ မြင်တွေ့ရသော ဟိမဝန္တာတောင်တန်းနှင့် ဧဝရတ်တောင်]] '''ဟိမဝန္တာ တောင်တန်း''' (အင်္ဂလိပ်: ''Himalayas'') သည် [[အာရှတိုက်]]တွင် တည်ရှိသည့် ကမ္ဘာ့အမြင့်ဆုံးနှင့် အကြီးမားဆုံး တောင်တန်းကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပြီး [[အိန္ဒိယတိုက်ငယ်]] နှင့် [[တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်]] တို့အကြား သဘာဝအတားအဆီးအဖြစ် ပိုင်းခြားထားသည်။<ref>{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/himalaya|title=Definition of Himalaya|publisher=dictionary.com|access-date=2009-04-17}}</ref> "ဟိမဝန္တာ" ဟူသော အမည်မှာ [[သက္ကတဘာသာ]] ''"ဟိမ"'' (ဆီးနှင်း) နှင့် ''"အာလယ"'' (ဌာနေ/စံအိမ်) တို့ ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး "ဆီးနှင်းများ၏ ဌာနေ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="Britannica">{{cite web|title=Himalayas |url=https://www.britannica.com/place/Himalayas |publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=2023-05-10}}</ref> ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မီတာ ၈,၀၀၀ (၂၆,၂၄၇ ပေ) အထက်မြင့်သော တောင်ထိပ် ၁၄ ခုစလုံးသည် ဟိမဝန္တာနှင့် ယင်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော [[ကရာကိုရမ်တောင်တန်း]] များတွင် တည်ရှိကြပြီး ကမ္ဘာ့အမြင့်ဆုံးဖြစ်သည့် [[ဧဝရတ်တောင်]] (၈,၈၄၈.၈၆ မီတာ / ၂၉,၀၃၁.၇ ပေ) လည်း ပါဝင်သည်။<ref name="EverestHeight">{{cite web|title=Nepal and China announce new official height of Mount Everest|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-55228518|publisher=BBC News|date=2020-12-08}}</ref> == ပထဝီဝင်နှင့် ဘူမိဗေဒ == ဟိမဝန္တာတောင်တန်းသည် အနောက်ဘက် [[အိန္ဒုမြစ်]] ကွေ့မှ အရှေ့ဘက် [[ဗြဟ္မပုတ္တရမြစ်]] အကွေ့အထိ အနောက်မြောက်မှ အရှေ့တောင်သို့ အလျား ၂,၄၀၀ ကီလိုမီတာ (မိုင် ၁,၅၀၀) ခန့် သွယ်တန်းလျက်ရှိသည်။ တောင်တန်း၏ အကျယ်မှာ အနောက်ဘက် (ကက်ရှ်မီးယားဒေသ) တွင် ၄၀၀ ကီလိုမီတာ (မိုင် ၂၅၀) ခန့်ရှိပြီး အရှေ့ဘက် (အရုဏာချယ်ပရာဒေးရှ်ဒေသ) တွင် ၁၅၀ ကီလိုမီတာ (၉၃ မိုင်) ခန့် ရှိသည်။ ဘူမိဗေဒ သဘောတရားအရ ဟိမဝန္တာတောင်တန်းသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အငယ်ဆုံးသော ခေါက်တွန့်တောင်တန်း (Fold Mountains) ကြီးများတွင် ပါဝင်သည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းပေါင်း ၄၀ မှ ၅၀ ခန့် (ကရီတေးရှတ် မှ စီနိုဇိုးအစ် ခေတ်) က အိန္ဒိယတက်တိုနစ်ပလိတ်ချပ် (Indian Plate) သည် အာရှတိုက်ငယ်တည်ရှိရာ ယူရေးရှားပလိတ်ချပ် (Eurasian Plate) ထံသို့ တိုက်မိတွန်းထွက်ရာမှ အနည်ကျကျောက်လွှာများ မြင့်တက်လာပြီး ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book|last=Yin|first=A.|title=Geologic evolution of the Himalayan orogen|journal=Tectonophysics|volume=421|issue=1-2|pages=1–69|year=2006}}</ref> ယနေ့ထက်တိုင်အောင် အိန္ဒိယပလိတ်ချပ်သည် မြောက်ဘက်သို့ တစ်နှစ်လျှင် ၅ စင်တီမီတာခန့် ဆက်လက်တွန်းကန်နေဆဲဖြစ်သဖြင့် ဟိမဝန္တာတောင်တန်းသည် တစ်နှစ်လျှင် အနည်းငယ်စီ ဆက်လက်မြင့်တက်နေသကဲ့သို့ ဒေသတွင်း၌ ငလျင်လှုပ်ခတ်မှုများလည်း မကြာခဏ ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည်။ == ရေဆင်းနှင့် မြစ်ဝှမ်းများ == ဟိမဝန္တာတောင်တန်းရှိ ရေခဲမြစ်များနှင့် နှင်းဖုံးဒေသများသည် အာရှတိုက်၏ ပရိသတ်ပေါင်း ၁.၃ ဘီလီယံကျော်အတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သော သောက်သုံးရေနှင့် ရေအရင်းအမြစ်များကို ထောက်ပံ့ပေးလျက်ရှိသည်။ အာရှတိုက်၏ ပင်မမြစ်ကြီးများဖြစ်သည့် - * [[အိန္ဒုမြစ်]] (Indus) * [[ဂင်္ဂါမြစ်]] (Ganges) * [[ယမုံနာမြစ်]] (Yamuna) * [[ဗြဟ္မပုတ္တရမြစ်]] (Brahmaputra / Yarlung Tsangpo) * [[ဧရာဝတီမြစ်]]၊ [[သံလွင်မြစ်]] နှင့် [[မဲခေါင်မြစ်]] တို့၏ မြစ်ဖျားခံရာ ပင်မဒေသများသည်လည်း ဟိမဝန္တာတောင်တန်းနှင့် ယင်း၏ ဆက်စပ်ကုန်းပြင်မြင့်များတွင် တည်ရှိကြသည်။ == ရာသီဥတုနှင့် ဂေဟစနစ် == တောင်တန်းကြီး၏ အမြင့်မားလွန်းလှသော ပထဝီဝင်အနေအထားကြောင့် တောင်ဘက်မှ တိုက်ခတ်လာသော မုတ်သုံလေနှင့် ရေခိုးရေငွေ့များကို ပိတ်ဆို့ထားသဖြင့် တောင်ဘက်တောင်စောင်းများတွင် တစ်နှစ်လျှင် မိုးရေချိန် မီတာအတော်များများ ရွာသွန်းပြီး မြောက်ဘက် [[တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်]] တွင်မူ မိုးခေါင်ရေရှား မုတ်သုံလေကွယ်ရာ ဒေသ ဖြစ်စေသည်။ တောင်ခြေမှ တောင်ထိပ်အထိ အမြင့်ပေ ကွဲပြားမှုအပေါ် မူတည်၍ ရာသီဥတုနှင့် သစ်တောဂေဟစနစ်များ ကွဲပြားသွားသည် - * **တောင်ခြေဒေသ (ပေ ၅,၀၀၀ အထိ):** အပူပိုင်းနှင့် ဥတုရာသီအလိုက် အရွက်ကြွေသစ်တောကြီးများ၊ လက်ဖက်စိုက်ခင်းများနှင့် စိုက်ပျိုးမြေများ ရှိသည်။ * **သမပိုင်းဇုန် (ပေ ၅,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ အထိ):** ဆန်စပါး၊ ဂျုံ၊ ဘာလီ တို့ကို စိုက်ပျိုးနိုင်ပြီး သမပိုင်း ရွက်ကျယ်သစ်တောများ ပေါက်ရောက်သည်။ * **ထင်းရှူးဇုန် (ပေ ၉,၀၀၀ မှ ၁၂,၀၀၀ အထိ):** အေးမြသော ရာသီဥတုရှိပြီး အမြဲစိမ်း ရွက်ချွန်ထင်းရှူးတောများ ပေါက်ရောက်သည်။ * **အယ်လ်ပိုင်းဇုန် (ပေ ၁၂,၀၀၀ မှ ၁၆,၀၀၀ အထိ):** အလွန်အေးမြသဖြင့် သစ်ပင်ကြီးများ မပေါက်ရောက်နိုင်တော့ဘဲ မြက်ခင်းများနှင့် ချုံတောများကိုသာ တွေ့ရသည်။ * **နှင်းဖုံးဇုန် (ပေ ၁၆,၀၀၀ အထက်):** တစ်နှစ်ပတ်လုံး ဆီးနှင်းများနှင့် ရေခဲမြစ်များသာ ဖုံးလွှမ်းနေသည့် ဒေသဖြစ်သည်။ ဟိမဝန္တာတောင်တန်းတွင် ရှားပါးသတ္တဝါများဖြစ်ကြသော [[နှင်းကျားသစ်]] (Snow Leopard)၊ ပန်ဒါနီ (Red Panda)၊ စာမရီ (Yak)၊ ကတ်ရှ်မီးယား သမင်နှင့် အယ်လ်ပိုင်းဒေသနေ ငှက်မျိုးစိတ်များစွာ စေတီကျက်စားကြသည်။ == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာရေး == ဟိမဝန္တာတောင်တန်းသည် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ဂျိန်းဘာသာ]] နှင့် [[ဆစ်ခ်ဘာသာ]] ဝင်တို့အတွက် အလွန်မြင့်မြတ်သော ဘာသာရေးဆိုင်ရာ စိတ္တဇနယ်မြေ ဖြစ်သည်။ ဟိန္ဒူဒဏ္ဍာရီတွင် ဟိမဝန္တာကို ဘုရားများ စံရာတောင်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ [[သီဝဘုရား]] စံမြန်းရာ [[ကဲလာသတောင်]] (Kailash) အဖြစ်လည်းကောင်း ယုံကြည်ကိုးကွယ်ကြသည်။ ထို့ပြင် တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများနှင့် စေတီပုထိုးများစွာသည်လည်း ဟိမဝန္တာတောင်တန်း တလျှောက်တွင် တည်ရှိကြသည်။ == ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု၏ သက်ရောက်မှု == ၂၁ ရာစုအတွင်း [[ကမ္ဘာ့ပူနွေးလာမှု]] (Global Warming) ကြောင့် ဟိမဝန္တာတောင်တန်းရှိ ရေခဲမြစ်များသည် စုံစမ်းတွေ့ရှိချက်များအရ နုန်းနှေးလှသော အရှိန်ထက် ပိုမိုမြန်ဆန်စွာ အရည်ပျော်ကျလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite journal|last=Bolch|first=T.|title=The State and Fate of Himalayan Glaciers|journal=Science|volume=336|issue=6079|pages=310–314|year=2012|doi=10.1126/science.1215828}}</ref> ထိုသို့ ရေခဲမြစ်များ လျင်မြန်စွာ အရည်ပျော်မှုကြောင့် ရေခဲမြစ်ပေါက်ကွဲ ရေကြီးမှုများ (GLOFs) ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ မြင့်မားလာသကဲ့သို့ ရေရှည်တွင် အာရှတိုက်ရှိ မြစ်ဝှမ်းဒေသများတွင် ရေအရင်းအမြစ် ရှားပါးပြတ်လပ်မှု စိန်ခေါ်မှုများနှင့် ရင်ဆိုင်ရဖွယ် ရှိနေသည်။ == မှတ်စုများ == {{Notelist}} == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:တရုတ်နိုင်ငံရှိ တောင်တန်းများ]] [[Category:အိန္ဒိယနိုင်ငံရှိ တောင်တန်းများ]] [[Category:နီပေါနိုင်ငံရှိ တောင်တန်းများ]] [[Category:ဘူတန်နိုင်ငံရှိ တောင်တန်းများ]] [[Category:ပါကစ္စတန်နိုင်ငံရှိ တောင်တန်းများ]] [[Category:အာရှတိုက်ရှိ တောင်တန်းများ]] qazjo6dv04xeb2ln7fpvd4cgu8c0o44 0 8181 1055129 891464 2026-09-24T17:05:39Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 3 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055129 wikitext text/x-wiki {{Infobox civil conflict |title=ရွှေဝါရောင် တော်လှန်ရေး |image= 2007 Myanmar protests 7.jpg |caption= အကြမ်းမဖက်ရေး စာတန်းပါ ဖော်ပြချက်နှင့် ရန်ကုန်မြို့တွင် ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြနေသူများ |date= ၁၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၇ – ၂၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၈ |place=[[မြန်မာနိုင်ငံ]] [[ရန်ကုန်]] [[ရွှေတိဂုံစေတီတော်]]အနီး |coordinates= |causes=* နိုင်ငံရေး ဖိနှိပ်မှုများ * နိုင်ငံရေး အကျင့်ပျက်မှုများ * လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုများ * လောင်စာဆီ ဈေးနှုန်းမြင့်တက်မှု * နိုင်ငံရေးတွင် စစ်တပ်၏ ပါဝင်မှု |status= |goals=* ဒီမိုကရေစီ * လွတ်လပ်သော ရွေးကောက်ပွဲများ * လူ့အခွင့်အရေး * လူနည်းစုအခွင့်အရေး * နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသားများ လွတ်မြောက်ရေး * နိုင်ငံရေးတွင် စစ်တပ်၏ ပါဝင်မှု အဆုံးသတ်ရေး |result=လှုပ်ရှားမှု နှိမ်နင်းခံရ၊ နိုင်ငံရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ နှင့် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၀|အစိုးရသစ် ရွေးကောက်ခံရ]] |methods=* အကြမ်းမဖက်ဆန္ဒပြမှု *သံဃာများ ပတ္တနိကုဇ္ဇနသုတ် အတိုင်းကံဆောင်/ သပိတ်မှောက် * အာဏာဖီဆန်မှု |side1= |side2= |side3= |leadfigures1= |leadfigures2= |leadfigures3= |howmany1= |howmany2= |howmany3= |casualties1= |casualties2= |casualties3= |casualties_labe = |notes= }} {{မြန်မာ့ ဒီမိုကရေစီအရေး လှုပ်ရှားမှုများ}} '''ရွှေဝါရောင် တော်လှန်ရေး''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်၊ စက်တင်ဘာ၊ အောက်တိုဘာလများတွင် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုဖြစ်ရပ်များ ဖြစ်သည်။ ပခုက္ကူမြို့မှစတင်ခဲ့ပါသည်။ ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုများ ရုတ်တရက်ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်း အဓိကအကြောင်းရင်းမှာတပ်မတော်ကဖွဲ့ထားသည့်ကောင်စီ အစိုးရဖြစ်သော [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ]]၏ ထုတ်ပြန်ကြေညာခြင်းမရှိသော ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည့် လောင်စာဆီ ထောက်ပံ့ထုတ်ပေးခြင်းအား ရပ်ဆိုင်းလိုက်ခြင်းဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် ဒီဇယ်နှင့်ဓာတ်ဆီဈေးနှုန်းကို ၆၆ရာခိုင်နှုန်းအထိ ရုတ်တရက်တိုးမြှင့်စေခဲ့ပြီး ဘတ်စ်ကားများအတွက် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ဈေးနှုန်းသည် ရက်သတ္တပတ် မပြည့်မှီ ငါးဆမြှင့်တက်စေခဲ့ခြင်းတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။.<ref name="August, 2007 Burma">{{cite web |title=Human Rights Concern |url=http://www.amnestyusa.org/all-countries/myanmar-burma/page.do?id=1011205 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090217100821/http://www.amnestyusa.org/all-countries/myanmar-burma/page.do?id=1011205 |archive-date=17 February 2009 |url-status=dead |access-date=7 April 2009 |df=dmy-all }}</ref><ref name="Fuel">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6947251.stm |title=BBC NEWS &#124; World &#124; Asia-Pacific &#124; Burma leaders double fuel prices |date=15 August 2007 |publisher=news.bbc.co.uk|access-date=16 May 2015}}</ref> ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုများကို အမျိုးသမီးများအပါအဝင် အတိုက်အခံနိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားသူများ၊ ကျောင်းသားများနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းတော်ကြီးများ ဦးဆောင်ခဲ့ကြပြီး အကြမ်းမဖက်သော လှုပ်ရှားမှုများ ဖြစ်သည်။<ref>Christina Fink, "The Moment of the Monks: Burma, 2007", in [[Adam Roberts (scholar)|Adam Roberts]] and [[Timothy Garton Ash]] (eds.), ''Civil Resistance and Power Politics: The Experience of Non-violent Action from Gandhi to the Present'', Oxford University Press, 2009. {{ISBN|978-0-19-955201-6}}, pp. 354–370. [https://books.google.com/books?id=BxOQKrCe7UUC&dq=Civil+resistance+and+power+politics&source=gbs_navlinks_s]</ref> ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုများတို့သည် အစပိုင်းတွင် နအဖမှ အလျင်အမြန်နှင့်ဖြိုခွင်း ခဲ့ပြီးနောက် ဒါဇင်ပေါင်းများစွာသော ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြသူများ ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခံခဲ့ကြရသည်။ စက်တင်ဘာ ၁၈ ရက်နေ့မှ စတင်၍ ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုများကို ထောင်ပေါင်းများစွာသော [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ဝင် ရဟန်းသံဃာတော်များမှ ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး စက်တင်ဘာ ၂၆ ရက်နေ့တွင်အစိုးရ၏ ထပ်မံဖြိုခွင်းခြင်းကို မခံရမှီအချိန်အထိ ၎င်းကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုများ ရှေ့ဆက်ရန် အခွင့်ရခဲ့သည်။<ref name="Monks">[http://english.aljazeera.net/NR/exeres/4081D23F-F1A4-46AF-BA50-D47FA2B7A4AE.htm UN envoy warns of Myanmar crisis] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080228090420/http://english.aljazeera.net/NR/exeres/4081D23F-F1A4-46AF-BA50-D47FA2B7A4AE.htm |date=28 February 2008 }}</ref> ဖြိုခွင်းစဉ်ကာလအတွင်း မြန်မာ့တပ်မတော်အတွင်းတွင် သဘောထားကွဲလွဲမှုရှိခဲ့ကြောင်း ကောလာဟလများ ရှိခဲ့သော်လည်း တစ်ခုမျှ အတည်ပြုနိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပါ။ အချို့သော သတင်းထုတ်ပြန်ချက်တို့တွင် ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုများကို '''ရွှေဝါရောင်တော်လှန်ရေး'''ဟု ရည်ညွှန်းပြောဆိုကြသည်။<ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2521951.ece |title=Military junta threatens monks in Burma |location=London |work=The Times |date=24 September 2007 |access-date=22 April 2010 |first1=Jenny |last1=Booth |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525120659/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2521951.ece |archive-date=25 May 2010 |url-status=live |accessdate=2 March 2023 |archivedate=10 October 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081010194752/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2521951.ece }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=85644|title=100,000 Protestors Flood Streets of Rangoon in "Saffron Revolution"| access-date= 10 April 2009 }}</ref> ၂၀၀၇ ဆန္ဒပြမှုများအတွင်း ထိခိုက်သေဆုံးမှု အရေအတွက်အတိအကျကို မသိရှိရသော်လည်း အစိုးရ၏ နှိမ်နင်းမှုကြောင့် ၁၃ ဦးမှ ၃၁ ဦးအထိ သေဆုံးမှုရှိနိုင်ကြောင်း ခန့်မှန်းထားသည်။ လူရာပေါင်းများစွာ ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခံခဲ့ရပြီး အများစုမှာ ပြန်လည်လွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ == ဝေါဟာရ == [[File:2007 Myanmar protests.jpg|thumb|ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြနေကြသော ဘုန်းတော်ကြီးများ ရန်ကုန်မြို့ ရွှေတိဂုံဘုရားတွင် စုရုံး နေကြစဉ်]] "ရွှေဝါရောင် တော်လှန်ရေး" ဟူသော စကားစုသည် မြန်မာစစ်အာဏာရှင်စနစ်ကို ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုများနှင့် ဆက်နွယ်နေပြီး ရွှေဝါရောင်ဖြစ်သော သင်္ကန်းများသည် ဆန္ဒပြခြင်းများ၏ ရှေ့တန်းတွင်ရှိကြသော [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ဝင် ရဟန်းများနှင့် များစွာပတ်သက်သည်။<ref>{{Cite news |quote=Which meant that to the public the Monks and their religion played an important role throughout the protests. Along with the monks were nuns, students and activists who were protesting during the revolution. |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2516773.ece |title=Nuns join monks in Burma's Saffron Revolution |work=The Times |location=London |date=24 September 2007 |first=Richard |last=Lloyd Parry |access-date=10 April 2009 |accessdate=2 March 2023 |archivedate=10 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111010085917/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2516773.ece }}</ref> အလားတူစကားအသုံးအနှုန်းများကို အခြားနိုင်ငံများတွင် ညင်သာသော သို့မဟုတ် ငြိမ်းချမ်းသော တော်လှန်ရေးဖြစ်စဉ်အဖြစ်ဖော်ပြရန် ယခင်က အသုံးပြုခဲ့သည်။ ပထမဦးဆုံးအကြိမ်ဟု ထင်ရသော ၎င်းဆန္ဒပြမှုသည် အဓိကကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုနှင့် ပတ်သက်ဆက်နွယ်နေခဲ့ပြီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သတင်းအာဘော်တွင် မြန်မာကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုများနှင့် ပတ်သက်၍ အမိအရ သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>[[:en:Mother Jones (magazine)|Mother Jones]]: ''[https://www.motherjones.com/news/feature/2006/11/fakhravar.html Has Washington Found its Iranian Chalabi?]'' 6 October 2006</ref> မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ဘုန်းတော်ကြီးဘဝနှင့် တော်လှန်ရေးဆိုင်ရာ မြန်မာ့အတွေးအခေါ်များ အဓိကအားဖြင့် ပတ်သက်နေသည်ဟူသော စိတ်ကူးကို ဂတ်စတဖ် ဟော့တ်မန်း (Gustaaf Houtman) မှ ကန့်ကွက်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံရေးသိပ္ပံပညာရှင်တစ်ဦးအနေဖြင့် အခြားသောရှုထောင့်တစ်ခုမှ တစိတ်တဒေသ ဝေဖန်ခဲ့သည်မှာ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး[[နေဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|နေဝင်း]]၏ တော်လှန်ရေးသည်သာ တစ်ခုတည်းသော အောင်မြင်သောတော်လှန်ရေး ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ မြန်မာ့တော်လှန်ရေးအယူအဆသည် မည်သို့ပင် များစွာသော ရှည်လျားသည့်သမိုင်းနှင့် နေရာအတော်များများတွင် အသုံးပြုခဲ့သည်ဆိုသော်ငြားလည်း အားလုံးသော သာသနာ့ဘောင်ဝင်ခြင်းဆိုင်ရာ ခံယူရမည့်အရာများတွင် အသုံးမပြုပါ။ အဆိုပါ ရွှေဝါရောင်တော်လှန်ရေးသည် ပခုက္ကူမြို့မှ စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး  လောင်စာဆီဈေးနှုန်းမြင့်တက်မှုနှင့် လူထုကြားက အထွေထွေကျပ်တည်းမှုများအတွက် စက်သုံးဆီဈေးနှုန်း ပြန်ချပေးရန် မေတ္တာပို့လမ်းလျှောက်ခဲ့သည့် သံဃာတော်များကို စစ်တပ်နှင့် ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင်များက တားဆီးရာကနေ ပဋိပက္ခကြီးမားလာခဲ့ကာ သံဃာတော်များကို ပခုက္ကူမြို့လယ်၏ အ.လ.က (၃) ကျောင်းရှေ့ဓာတ်တိုင်ရှေ့တွင် ကြိုးတုပ်ရိုက်နှက်ခြင်းကို မြင်တွေ့ရာက အထွေထွေမကျေနပ်မှုနှင့် ပြည်သူလူထုပါဝင်သည့် ရွှေဝါရောင်အရေးအခင်းအဖြစ် ပေါက်ပေါက်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == သေကြေဒဏ်ရာရမှုများ == သေကျေဒဏ်ရာရမှုအရေအတွက်သည် မရှင်းလင်းသေးပါ။<ref>[https://news.yahoo.com/s/ap/20071001/ap_on_re_as/myanmar_dead___missing_1;_ylt=AsArorhaU7exPZMmVHFsc5SROrgF Groups struggle to tally Myanmar's dead]{{dead link|date=January 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Yahoo News, 1 October 2007</ref> အေဘီစီ (ABC) ၏အခိုင်အမာပြောဆိုချက်အရ စစ်တပ်မှ ရာပေါင်းများစွာသော အသက်တို့ကို ဖြိုခွင်းခဲ့သည်။ တရားဝင်သေဆုံးမှုသည် ၁၃ ဦးတွင် ရပ်တန့်နေသည်။<ref>[http://www.abc.net.au/news/stories/2007/09/28/2046819.htm More Burma protesters arrested as curfew orders ignored] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011022626/http://www.abc.net.au/news/stories/2007/09/28/2046819.htm |date=11 October 2007 }} ABC News Australia</ref> ဂျပန်ဓာတ်ပုံသတင်းထောက် [[ကန်ဂျီ နာဂအိ]] (Kenji Nagai) သည် လက်ရှိအချိန်အထိ ဆူပူအုံကြွမှု၏ တစ်ဦးတည်းသော နိုင်ငံခြားသား သေဆုံးမှုဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ရသည်။ သို့သော်ငြားလည်း ထိခိုက်သေဆုံးမှုသည် တရားဝင်သတင်းထုတ်ပြန်ချက်ထက် အဆပေါင်းများစွာ သာလွန်နိုင်သည်။<ref>[https://web.archive.org/web/20071210103000/http://www.forbes.com/afxnewslimited/feeds/afx/2007/09/28/afx4165836.html Death Toll may be higher than reported] ''Forbes''</ref> [[ကုလသမဂ္ဂ]]အထွေထွေညီလာခံတွင် မပြောကြားမှီ ကုလသမဂ္ဂ လူ့အခွင့်အရေးဆိုင်ရာကောင်စီ၏ အထူးညှိနှိုင်းရေးမှူး ပေါ်လို စာဂျီရို ပင်န်နဲရိုး (Paulo Sergio Pinheiro) မှပြောကြားသည်မှာ ဘက်မလိုက်သော အရင်းအမြစ်များ သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့မှုအရ အပါး ၃၀ မှ ၄၀ သော ရဟန်းသံဃာတော်များနှင့် အယောက် ၅၀ မှ ၇၀ သော အရပ်သားပြည်သူများ သတ်ဖြတ်ခြင်းခံခဲ့ရပြီး အယောက် ၂၀၀ သည်လည်း ရိုက်နှက်ခြင်းခံခဲ့ကြရသည်။<ref>{{cite press release | title = Myanmar: UN rights expert to probe allegations of abuses during crackdown | publisher=UN News Centre | date = 25 October 2007 | url = https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=24405&Cr=myanmar&Cr1= | access-date =25 October 2007}}</ref> ဒီမိုကရက်တစ် မြန်မာ့အသံမှ ခန့်မှန်းသည့် သေဆုံးသူအရေအတွက် ၁၃၈ ဦးဟူသော ၎င်းတို့၏ ဖော်ပြချက်သည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ၈၈ မျိုးဆက်သစ်ကျောင်းသားများ စုစည်းခဲ့သည့် စာရင်းအပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ ဒီဗွီဘီ (DVB) ၏ အလုပ်အမှုဆောင်ဒါရိုက်တာ အေးချမ်းနိုင်မှ သက်ဆိုင်ရာ စာနယ်ဇင်းသို့ ပြောကြားခဲ့သည်မှာ "ဒီ ၁၃၈ ဆိုတဲ့အရေအတွက်ဟာ အလွန်ယုံကြည်စိတ်ချရပါတယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ ဒီစာရင်းဟာ ဓားစာခံတွေရဲ့နာမည်တွေပေါ်မှာ အခြေခံထားတာမို့လို့ ကျွန်တော့်အနေနဲ့လည်း ဒီအရေအတွက်ဟာ တိကျသေချာတယ်လို့ ထင်ပါတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ ပုံတွေကလည်း ဗမာပြည်ထဲက လာတာမို့လို့ပါ။ လူထုထဲကို စက်သေနတ်တွေနဲ့ သူတို့ပစ်လိုက်တဲ့ပုံစံဟာ လူဒါဇင်ပေါင်းများစွာကို သေစေနိုင်တဲ့အတွက်ဖြစ်ပါတယ်"။<ref>[https://news.yahoo.com/s/ap/20071001/ap_on_re_as/myanmar_dead___missing_1;_ylt=AsArorhaU7exPZMmVHFsc5SROrgF Groups struggle to tally Myanmar's dead]{{dead link|date=January 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Yahoo News'', 1 October 2007</ref> ဒေးလီးမေးလ် (Daily Mail) သတင်းတစ်ပုဒ်တွင် "ထောင်ပေါင်းများစွာသော ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြသူများ သေဆုံးကြပြီး ရာပေါင်းများစွာသော အသတ်ခံရသည့် သံဃာတော်များကို တောထဲတွင် စွန့်ပစ်ခဲ့သည်"ဟု သတင်းမထုတ်ပြန်မှီ ရက်များအလို စစ်တပ်မှ စွန့်ခွာထွက်ပြေးခဲ့သူ ဗိုလ်မှူးလှဝင်းပေးပို့သော သတင်းအချက်အလက်များပေါ်တွင် အခြေခံ၍ ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၎င်းမှပင် ကိုးကား၍ပြောကြားခဲ့သည်မှာ "မကြာသေးခင်ရက်တွေတုန်းက ခင်ဗျားတို့ကြားထားတာထက် ပိုများတဲ့လူတွေ အသတ်ခံခဲ့ရတယ်။ ထောင်ပေါင်းများစွာသော လူသေကောင်တွေကို ရေတွက်လို့ရနိုင်တယ်"။ [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]]၏ သည်အေ့ချ် (The Age) မှသတင်းထုတ်ပြန်သည်မှာ ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြသူမဟုတ်သော သူနှစ်ဦး ရန်ကုန်မြို့အနောက်မြောက်ပိုင်းတွင် ပစ်သတ်ခံခဲ့ရပြီးနောက် "စစ်တပ်က ပြန်လာခဲ့ပါတယ်၊ မိသားစုတစ်စုချင်းကို ၂၀၀၀၀ ကျပ် (ဒေါ်လာ နှစ်ဆယ်နှင့် ညီမျှသော) စီပေးခဲ့ပြီး အလောင်းတွေကို ယူသွားကြပါတယ်"။<ref>[http://www.theage.com.au/news/world/as-burmas-junta-reclaims-streets-locals-stand-up-for-monks/2007/10/01/1191091027787.html As Burma's junta reclaims streets, locals stand up for monks] ''The Age'', 2 October 2007</ref> တိုင်းမ်စ်အောန်လိုင်း (Times Online) မှပေးပို့သော သတင်းဖော်ပြချက်တွင်မူ [[ရန်ကုန်]]အနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ ငွေကြာယံဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းမှ ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်သည် စစ်သားများ၏ ကြိမ်ဖန်များစွာ ရိုက်နှက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရပြီး "ပွဲခြင်းပြီးသေဆုံးသွားခဲ့သည်" ဟုဖော်ပြသည်။ စစ်သားများသည် သံဃာတော်များအား နံရံနှင့် မျက်နှာချင်းဆိုင် စီတန်းထား၍ ထရပ်ကားများပေါ်သို့ မတင်မှီ သံဃာတော်များ၏ ဦးခေါင်းများကို တစ်ခေါင်းချင်းစီ နံရံနှင့် အားရအောင်ရိုက်ခွဲခဲ့ကြသည်။ နောက်ဆုံး ထိခိုက်သေဆုံးမှုသည် ၃၁ ဦးအဖြစ်သာ ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့ပြီး [[ကုလသမဂ္ဂ]] လူ့အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ သံတမန် ပေါ်လို စာဂျီရို ပင်န်နဲရိုး (Paulo Sergio Pinheiro) မှ အတည်ပြုခဲ့သည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7133239.stm Burma Toll at least 31 UN say] BBC News, 7 December 2007</ref> == ဖမ်းဆီးမှုများနှင့် ပြန်လည်လွှတ်ပေးခြင်းများ == အနည်းဆုံး ပြည်သူ ၁၀၀၀ ဦးဖမ်းဆီးခံခဲ့ရကြောင်း အောက်တိုဘာ ၇ ရက်နေ့ အယ်လ်ဂျာဇီးရာ (Al Jazeera) သတင်းတွင် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ဤအရေအတွက်ကို မြန်မာအစိုးရပိုင် မီဒီယာဖြစ်သော မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ မှ ပေးပို့ခဲ့ခြင်းသည်။ အောက်တိုဘာလ ၁၁ ရက်နေ့ အစိုးရမီဒီယာမှ အသစ်သောအရေအတွက်ကို သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်မှာ ပြည်သူ ၂၁၀၀ ဦး ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရပြီး အယောက် ၇၀၀ ကို ပြန်လွှတ်ပေးခဲ့ပြီးဖြစ်ကြောင်းဖြစ်သည်။<ref name="Time-Oct – 12">{{cite magazine|title=US Diplomat Meets Burma Leader |agency=Associated Press |magazine=Time |date=12 October 2007 |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1670854,00.html |access-date=10 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726123219/http://www.time.com/time/world/article/0%2C8599%2C1670854%2C00.html |archive-date=26 July 2008 }}</ref> ကွဲလွဲသည်မှာ ပြည်ပသတင်းဌာနများမှမူ အယောက် ၆၀၀၀ ထက်မကသောသူများ ထိန်းသိမ်းခံခဲ့ကြရသည်ဟု ဖော်ပြကြသည်။<ref>[http://english.aljazeera.net/NR/exeres/29937688-3110-44F7-A642-502D905F8542.htm AJE – Al Jazeera English] Aljazeera News, More protesters held in Myanmar.</ref> လန်ဒန်အခြေစိုက် စီးပွားရေးသတင်းကိုယ်စားလှယ်လုပ်ငန်း ရိုက်တာ (Reuters) မှ သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်မှာ သံဃာအပါး ၈၀ ခန့်နှင့် အမျိုးသမီး ၁၄၉ ဦး ([[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ဝင် သီလရှင်များဟု ယုံကြည်ရသည်) တို့ကို စစ်အစိုးရမှ အောက်တိုဘာလ ၃ ရက်နေ့ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်လွှတ်ပေးခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/7025357.stm BBC NEWS | Asia-Pacific | Monks 'trying to escape Rangoon'] BBC News, More monk escape</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၁ ရက်နေ့ [[အင်းစိန်အကျဉ်းထောင်]]ရှိ တရားရုံးတစ်ခုတွင် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုများတွင် ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရသော [[၈၈ မျိုးဆက် ကျောင်းသားများ]] ၁၄ ဦး (အံ့ဘွယ်ကျော်၊ ကျော်ကျော်ထွေး၊ [[ကျော်မင်းယု]] (ကိုဂျင်မီ)၊ မာမာဦး<ref>{{cite news | title = Mar Mar Oo Profile | author=Assistance Association for Political Prisoners (Burma) | publisher=Assistance Association for Political Prisoners (Burma) |url = http://aappb.org/biography_2.html| access-date= 5 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101104210948/http://www.aappb.org/biography_2.html| archive-date= 4 November 2010| url-status= live}}</ref> မင်းဇေယျ၊ [[နီလာသိန်း]]၊<ref>{{cite news | title = Nilar Thein Profile | author=Assistance Association for Political Prisoners (Burma) | publisher=Assistance Association for Political Prisoners (Burma) |url = http://aappb.org/biography_2.html| access-date= 5 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101104210948/http://www.aappb.org/biography_2.html| archive-date= 4 November 2010| url-status= live}}</ref> Pannate Tun, [[စန္ဒာမင်း]]၊<ref>{{cite news | title = Sandar Min Profile | author=Assistance Association for Political Prisoners (Burma) | publisher=Assistance Association for Political Prisoners (Burma) |url = http://aappb.org/biography_2.html| access-date= 5 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101104210948/http://www.aappb.org/biography_2.html| archive-date= 4 November 2010| url-status= live}}</ref> သန်းတင်၊ သက်သက်အောင်၊<ref>{{cite news | title = Thet Thet Aung Profile | author=Assistance Association for Political Prisoners (Burma) | publisher=Assistance Association for Political Prisoners (Burma) |url = http://aappb.org/biography_2.html| access-date= 5 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101104210948/http://www.aappb.org/biography_2.html| archive-date= 4 November 2010| url-status= live}}</ref> သင်းသင်းအေး (မီးမီး)၊ သက်ဇော်၊ ဇော်ဇော်မင်းနှင့် ဇေယျ (ကုလားမ))<ref>[http://www.aappb.org Home] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101020173107/http://www.aappb.org/ |date=20 October 2010 }} Assistance Association of Political Prisoners</ref>တို့အား ထောင်ဒဏ် ၆၅ နှစ် ချမှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news | title = Mar Mar Oo Profile | author=Assistance Association for Political Prisoners (Burma) | publisher=Assistance Association for Political Prisoners (Burma) |url = http://aappb.org/biography_2.html| access-date= 5 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101104210948/http://www.aappb.org/biography_2.html| archive-date= 4 November 2010| url-status= live}}</ref> အစိုးရမှ အမျိုးမျိုးသောဥပဒေပုဒ်မများဖြစ်ကြသည့် နိုင်ငံသားများနိုင်ငံခြားငွေ လက်ဝယ်ထားရှိခြင်း သို့မဟုတ် ခွင့်ပြုချက်မရှိသောဗွီဒီယိုနှင့် လျှပ်စစ်ပစ္စည်းများ ကိုပိုင်ဆိုင်ခြင်းတို့ကို တားမြစ်သည့်ဥပဒေပုဒ်မများဖြစ်သော နိုင်ငံခြားငွေလဲလှယ်မှုဥပဒေနှင့် ဗွီဒီယိုနှင့် လျှပ်စစ်ပစ္စည်းများဆိုင်ရာ[[ဥပဒေ]]တို့ကို အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2008/11/12/world/asia/12myanmar.html?partner=permalink&exprod=permalink | work=The New York Times | title=Prison Terms for Activists in Myanmar | date=12 November 2008 | access-date=22 April 2010}}</ref> [[ရန်ကုန်မြို့]] ငွေကြာယံဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းမှ သံဃာတော် ၅ ပါးအပါအဝင် အခြား နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှု ဆောင်ရွက်သူ ၂၆ ဦးတို့ကို ၆ နှစ်မှ ၂၄ နှစ်အထိ ထောင်ဒဏ်ချမှတ်ခဲ့သည်။<ref>[http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=14614 40 Burmese Dissidents Given Prison Terms of up to 65 Years] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501121716/http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=14614 |date=1 May 2011 }}</ref> [[ဦးဂမ္ဘီရ]]အား အလုပ်ကြမ်းနှင့် ထောင်ဒဏ် ၁၂ နှစ် အပါအဝင် စုစုပေါင်း ၆၈ နှစ်အထိ ချမှတ်ခဲ့သည်။<ref name="AI2">{{cite web|url=http://www.amnestyusa.org/iar/pdf/UGambiraCaseSheet.pdf |title=MYANMAR: Monk Receives 68 Years in Prison |date=3 October 2008 |publisher=[[Amnesty International]] |access-date=20 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429092755/http://www.amnestyusa.org/iar/pdf/UGambiraCaseSheet.pdf |archive-date=29 April 2011 |url-status=dead |df=dmy }}</ref> == အင်တာနက် ထိန်းချုပ်မှု == {{See also|မြန်မာနိုင်ငံရှိ အင်တာနက်}} ဝက်ဘ်အခြေပြု အီးမေးလ် အသုံးပြုမှုကို မရရှိစေခြင်းအပါအဝင် ဝက်ဘ်ဆိုဒ်များနှင့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ပတ်သက်သော သတင်းများ သို့မဟုတ် အချက်အလက်များအား ပေးပို့သော ဝန်ဆောင်မှုများအားလုံးကို အစိုးရမှ ပိတ်ပင်ရန် ကြိုးစားသည်။ သို့သော်လည်း ရန်ကုန်မြို့ရှိ ဘလော့ဂါများသည် တည်းဖြတ်မှုများမှ အောင်မြင်စွာ လွတ်အောင်ရှောင်ရှားနိုင်ခဲ့ပြီး ရုပ်ပုံများနှင့် ဗွီဒီယိုများကို ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုများ ဖြစ်ပေါ်နေချိန်နှင့် တစ်ပြေးညီနီးနီး ဘလော့ဂ် ပေါ်တွင် တင်ပြနိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>[http://fletcher.tufts.edu/forum/archives/pdfs/32-1pdfs/Kyaw.pdf] Challenging the Authoritarian State: Buddhist Monks and Peaceful Protests in Burma. vol.32:1 winter 2008. Retrieved 7 April 2009. [https://web.archive.org/web/20090325100959/http://fletcher.tufts.edu/forum/archives/pdfs/32-1pdfs/Kyaw.pdf Archived] 16 May 2009.</ref> များစွာသော ပုံများကို သာမန်သတင်းအဖွဲ့အစည်းများမှ စုစည်းရရှိခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဘလော့ဂါများသည် မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်မှ မရရှိနိုင်သော ပုံများကို ဖမ်းယူနိုင်ရန် စီမံခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စနေနေ့တွင်အောင်ဆန်းစုကြည် သူမ၏[[ရန်ကုန်မြို့]]နေအိမ်မှ အပြင်သို့ ထွက်၍ ထောက်ခံအားပေးသူများနှင့် ချီတက်လာသော သံဃာတော်များကို နှုတ်ဆက်ရန် ထွက်ခဲ့သော ခဏတာ မျက်စိတစ်မှိတ်အတွင်း အထင်ကရဖြစ်ရပ် ရုပ်ပုံများကို ဘလောက်များတွင် တင်ပြထားခဲ့သည်။ မိမိဆန္ဒအလျောက်တိုင်းပြည်မှ ထွက်ခွာခဲ့သော အစိုးရနှင့် သဘောထားကွဲလွဲဆန့်ကျင်သူများဦးစီးသည့် အိန္ဒိယအခြေစိုက် [[မဇ္ဈိမ သတင်းဌာန|မဇ္ဈိမသတင်းအဖွဲ့]]သည်<ref>[http://www.mizzima.com/MizzimaNews/News/2007/Sep/92-Sep-2007.html Over 100,000 people in Rangoon and parts of Burma protest] (Third to last paragraph) Mizzima News {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080223100609/http://www.mizzima.com/MizzimaNews/News/2007/Sep/92-Sep-2007.html |date=23 February 2008 }}</ref> အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ပုံများစွာအနက်မှ တစ်ပုံကို ရွေးချယ်ခဲ့ပြီး အယောက် ၅၀၀၀၀ ထက်မကသောသူများ ထိုနေ့တွင် ၎င်းတို့၏ ဝက်ဘ်ဆိုဒ်ကို အသုံးပြုခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref>[http://afp.google.com/article/ALeqM5h3-DlPnM6ukmpclQXvMbK3506Rcw Yangon bloggers outsmart Myanmar censors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071115140417/http://afp.google.com/article/ALeqM5h3-DlPnM6ukmpclQXvMbK3506Rcw |date=15 November 2007 }} AFP, 25 September 2007.</ref> အချို့သော အင်တာနက်သုံးစွဲသူ မြန်မာတို့သည် အစိုးရမထိန်းချုပ်ထားနိုင်သည့် ၎င်းတို့၏အခြေအနေနှင့် ပတ်သက်သော ပြင်ပမှသတင်းအချက်အလက်များကိုရရှိရန် အင်တာနက်တွေ့ဆုံဆွေးနွေးမှုများကို ကြိုးစား၍သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။ စက်တင်ဘာလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် အစိုးရမှ အင်တာနက်အသုံးပြုမှုအခွင့်အလမ်းအားလုံးကို ပိတ်ပင်လိုက်ကြောင်း သတင်းရရှိသည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7012984.stm Burma cyber-dissidents crack censorship] BBC, 26 September 2007</ref> တရားဝင်ဖြေရှင်းချက်မှာပြုပြင်ထိန်းသိမ်းမှုပြုလုပ်နေသောကြောင့်ဟု ဆိုသော်လည်း ကောင်းကင်သတင်း (Sky News) မှ သတင်းပေးပို့ချက်များအရ အင်တာနက်ကဖေးများသည်လည်း ပိတ်လိုက်ရခြင်းဖြစ်သည်။<ref>[http://www.bangkokpost.com/breaking_news/breakingnews.php?id=122120 Burma 'cuts all Internet links'] ''Bangkok Post'', 28 September 2007</ref><ref>[http://news.sky.com/skynews/article/0,,30200-1286124,00.html Warning Shots Fired At Protesters] Sky News, 28 September 2007</ref> ရန်ကုန်မြို့တွင် အောက်တိုဘာလ ၆ ရက်နေ့ ဒေသစံတော်ချိန် ညသန်းခေါင်ယံမတိုင်မှီ အင်တာနက်ဆက်သွယ်မှုအား နဂိုအတိုင်းပြန်လည်ဆက်သွယ်ပေးခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ အရင်းအမြစ်များမှ ပြောကြားခဲ့သည်မှာ အောက်တိုဘာလ ၆ ရက်နေ့ ၂၂:ဝဝ နာရီမှ ဒေသစံတော်ချိန် နံနက် ၅:ဝဝ နာရီတွင် အင်တာနက်ပြန်လည်ကောင်းမွန်ခဲ့သည် ဟုယူဆရသည်။ == နိုင်ငံတကာမှ တုံ့ပြန်မှုများ == နိုင်ငံအမြောက်အမြားမှ ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုများကို ထောက်ပံ့ကူညီအားပေးရန်နှင့် စစ်အစိုးရကို အရေးတကြီးပြန်လည်ဖွဲ့စည်းမှုများကို အကောင်အထည်ဖော်ဆောင်ရွက်ရန် အကြံပြုတိုက်တွန်းမှုများ ပြုလုပ်နေကြချိန်တွင် တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ ကဲ့သို့အဓိကကျသော နိုင်ငံအချို့တို့သည် ကြားဝင်မစွက်ဖက်ရေးခံယူချက်အမြင်ကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားရှိသည်သာမက အစိုးရကို အပြန်အလှန်နားလည်မှုဖြင့် ပံ့ပိုးကူညီကြောင်း သဘောထားကိုပြသခဲ့သည်။<ref>[http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/world/view_article.php?article_id=90622 Faced with Myanmar protests, China reaffirms nonintervention] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011091041/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/world/view_article.php?article_id=90622 |date=11 October 2007 }} Inquirer.net, 25 September 2007.</ref><ref>[http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/world/view_article.php?article_id=90444 World urges restraint amid Myanmar protests] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011060259/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/world/view_article.php?article_id=90444 |date=11 October 2007 }} AFP, 25 September 2007.</ref> === အရေးယူမှုများ === [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]]အစိုးရ၊ ဥရောပသမဂ္ဂနှင့် [[ကနေဒါနိုင်ငံ]]တို့သည် စစ်အစိုးရအပေါ် အရေးယူမှုများစွာကို တွန်းအားပေး ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြရာတွင် သစ်လုပ်ငန်းနှင့် ကျောက်မျက်ရတနာတင်သွင်းမှုများကို ပိတ်ပင်မှုများ ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် ဘဏ်စာရင်းများ ပိတ်လိုက်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/7011607.stm personal sanctions] BBC News, 10 October 2007</ref> [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]နှင့် အာဆီယံနိုင်ငံများတို့သည် ပုဂ္ဂလိကအရေးယူမှုများတွင် သဘောတူပါဝင်ရန်လက္ခဏာ တစ်စုံတစ်ရာမရှိသည့်အပြင် ကမ္ဘာ့[[ကုလသမဂ္ဂ]]အဖွဲ့ ပြုလုပ်ခဲ့လျှင် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု အာဆီယံမှ ပြောဆိုခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အထက်တန်းအရာရှိ ၁၄ ဦးတို့အား ပိတ်ဆို့အရေးယူကြောင်း အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ဘဏ္ဍာရေးဌာနမှ ကြေညာခဲ့သည်။<ref>[http://www.foxnews.com/story/0,2933,298298,00.html "Bush Imposes Economic Sanctions on Key Officials From Myanmar's Government"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016211138/http://www.foxnews.com/story/0,2933,298298,00.html |date=16 October 2007 }} Fox News Channel</ref> ထိုကဲ့သို့ ဦးတည်ချက်ထား၍ အရေးယူမှုများတွင် စစ်အစိုးရခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[သန်းရွှေ (ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|သန်းရွှေ]]နှင့် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မောင်အေး (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|မောင်အေး]]တို့ ပါဝင်သည်။ ဘဏ္ဍာရေးဌာနမှ အရေးယူဆောင်ရွက်မှုသည် ဦးတည်သတ်မှတ်ထားသူတစ်ဦး အမေရိကန်ဘဏ် သို့မဟုတ် အခြားသော အမေရိကန်တရားစီရင်မှုအောက်တွင်ရှိသော ငွေကြေးဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်းများတွင် ထားရှိသော မည်သည့်ပိုင်ဆိုင်မှုများကိုမဆို ပိတ်ပင်ခြင်းခံရလိမ့်မည်။ အမိန့်သည်မည်သည့်အမေရိကန်နိုင်ငံသားများကိုမဆို ပညတ်ထားသောတစ်ဦးချင်းစီနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းလုပ်ကိုင်ခြင်းမှ တားမြစ်သည်။<ref name="monywa">{{cite web|url=http://www.monywa.org/witmone/mizzima_news_singapore30Sept2007.htm|title=Missima News|publisher=monywa.org|access-date=16 May 2015|archive-date=8 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208121743/http://www.monywa.org/witmone/mizzima_news_singapore30Sept2007.htm}}</ref> စက်တင်ဘာ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ဥရောပသမဂ္ဂသည် လက်ရှိအရေးယူမှုများတွင်ပါဝင်ပြီးဖြစ်သော လက်နက်ရောင်းဝယ်မှုကို တားမြစ်ခြင်း၊ ပိုင်ဆိုင်မှုကို ပိတ်ပင်ခြင်းနှင့် ပြည်ဝင်ခွင့်နှင့် ကုန်သွယ်မှုတားမြစ်ခြင်းတို့ကို စစ်အစိုးရကို ဆန့်ကျင်ရန် "ဦးတည်ထားသော အရေးယူမှုများကို တွန်းအားပေးခြင်း" အဖြစ် စတင်စဉ်းစားခဲ့သည်။<ref>[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aLXL8X4IobaI&refer=home Pressure Builds on Myanmar as Protesters Are Shot At (Update)] Bloomberg, 27 September 2007.</ref> ၎င်းတို့၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ အများပြည်သူအား မထိခိုက်စေပဲ ပြန်လည်အရေးယူမှုများ ပြုလုပ်ရန် ဖြစ်သည်။ဩစတြေးလျ ဝန်ကြီးချုပ် ဂျွန်ဟောင်းဝါဒ် (John Howard) သည် ပစ်မှတ်ထားသော စစ်အစိုးရအဖွဲ့ဝင်များ၏ ငွေကြေးဆိုင်ရာ ပိတ်ပင်အရေးယူမှုများကို ဩစတြေးလျအစိုးရမှ ပေးပို့မည့်အပြင် နောက်ထပ်ကန့်သတ်ထားသော စစ်ခေါင်းဆောင်များကိုလည်း အခြားအရေးယူဆောင်ရွက်မှုများ စတင်ဆောင်ရွက်မည်ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြု အစီရင်ခံသည်။<ref>[http://www.abc.net.au/news/stories/2007/09/27/2045323.htm Howard flags sanctions against Burma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011112040/http://abc.net.au/news/stories/2007/09/27/2045323.htm |date=11 October 2007 }} Australian Broadcasting Corporation News, 27 September 2007.</ref><ref>[http://www.smh.com.au/news/world/pm-launches-sanctions-against-junta/2007/09/27/1190486462513.html PM launches sanctions against junta] ''The Sydney Morning Herald'', 27 September 2007.</ref> == တရုတ်နိုင်ငံမှကြားဝင်ဖျန်ဖြေရန်တိုက်တွန်းခံရပုံ == မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပြုလုပ်ဆဲရှိသော ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုများတွင် တရုတ်နိုင်ငံအနေဖြင့် ကြားဝင်ဖျန်ဖြေရန် နိုဘယ်လ်ငြိမ်းချမ်းရေးဆုရှင် ဒက်စ်မွန်တူးတူးမှ တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ "တရုတ်နိုင်ငံ၊ သင့်မှာ ဩဇာအရှိန်အဝါရှိပါတယ် - လူမဆန်တဲ့ ဟိုလူတွေကို သူတို့ရဲ့ လူမဆန်တဲ့ လုပ်ရပ်ကို ရပ်ဖို့ပြောပါ" ဟု ဆွီဒင်နိုင်ငံ ဂုတ်ဘောဂ် စာအုပ်ပွဲတော်တွင် တူးတူးမှပြောကြားခဲ့သည်။ အကယ်၍ တရုတ်နိုင်ငံသည် ၎င်းအနေဖြင့်တတ်နိုင်သော မြန်မာနိုင်ငံရှိ စစ်အစိုးရများကို ဆန့်ကျင်ရေးဘက်တွင် မရပ်တည်ခဲ့လျှင် "နောက်နှစ် ဘေကျင်း အိုလံပစ်ပွဲတော်ကို သပိတ်မှောက်ဖို့ရန် လှုံ့ဆော်ရေးတစ်ခု ပြုလုပ်မည်"ဟု ဂုဏ်ထူးဆောင်ခရစ်ယာန်ဂိုဏ်းချုပ်တူးတူးမှပြောကြားခဲ့သည်။ လူအမြောက်အမြားမှတရုတ်အစိုးရကိုဖိအားပိုတိုးစေခြင်းသည်မြန်မာပြည်သူများကိုပံ့ပိုးမှုပေးရန်အကောင်းဆုံးနည်းလမ်းဖြစ်သည်ဟုပြော ဆိုကြပြီး၂၀၀၈ ခုနှစ် နွေရာသီ အိုလံပစ်ပွဲတော်ကို သပိတ်မှောက်ရန် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းသို့ ဆော်ဩခြင်းကို ကြီးထွားလာစေသည်။ ဗြိတိသျှအသံလွှင့်ဌာန ကမ္ဘာ့သတင်းများ ရုပ်သံဝန်ဆောင်မှုမှ တွေ့ဆုံမေးမြန်းခန်းများ၊ အီးမေးလ်များနှင့် ကမ္ဘာအရပ်ရပ်မှ ထောက်ခံအကြံပြုသော အမှာစကားစာသားများကို ထုတ်လွှင့်ခဲ့ပြီး လူအများကို ဖုန်းခေါ်ဆို၍ လက်မှတ်များ ပယ်ဖျက်ခြင်း၊ လေကြောင်းလိုင်း ကြိုတင်မှာယူခြင်း များနှင့် ဘေကျင်းတွင်ဟိုတယ်ကြိုတင်မှာယူထားခြင်းများကို ပယ်ဖျက်ရန် ပြောဆိုခဲ့သည်။ == စည်းရုံးလှုံ့ဆော်ခြင်းများ == [[File:Burma Protest London 2007.jpg|250px|thumb|လန်ဒန်တွင် ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြသူများ ချီတက်နေပုံ]] မြန်မာစည်းရုံးလှုံ့ဆော်ရေးယူကေနှင့် မြန်မာ့စည်းရုံးလှုံ့ဆော်ရေးအတွက်ယူအက်စ် အပါအဝင် နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားဆောင်ရွက်သူများနှင့် ကမ္ဘာတစ်ဝန်း စည်းရုံးလှုံ့ဆော်သည့် အဖွဲ့အစည်းများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ သံဃာတော်များ၏ ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုတို့ကို ထောက်ခံရန် ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်အဖွဲ့များ (များမကြာမှီ တစ်ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ မြန်မာ့အရေးလှုပ်ရှားမှု ကွန်ယက်) က မွန်းတည့် ၁၂းဝဝ နာရီအချိန်မှစ၍ အောက်တိုဘာလ ၆ ရက်နေ့ကို တစ်ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ မြန်မာ့အရေးလှုပ်ရှားမှုနေ့အဖြစ် သတ်မှတ်ရန် ဆော်ဩခဲ့ကြသည်။ဤအခမ်းအနားကို ဆစ်ဒနီ (ဩစတြေးလျ)၊ မွန်ထရီယယ်၊ အိုတဝါ၊ ကစ်ချနာနှင့် ဗင်ကူးဘာ (ကနေဒါ)၊ နယူးယောက်နှင့် ဆန်ဒီရာဂို (အမေရိကန်နိုင်ငံ)၊ ဒပ်ဘ်လင် (အိုင်ယာလန်)၊ ဟောင်ကောင်နှင့် နော်ဝေနိုင်ငံတို့၏နေ့များတွင် ဆက်တိုက် ကျင်းပပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ [[File:Burma protest in Kitchener, Ontario.jpg|250px|thumb|ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြသူများ ကစ်ချနာ၊ အွန်တေရီယိုတွင် ချီတက်နေပုံ]] [[File:Free Myanmar by Latuff2.jpg|250px|thumb|(Carlos Latuff) ကားလို့စ် လတပ်ဖ်၏ကာတွန်း]] အေဗားဇ် ဒေါ့အော့ချ် မှ တာဝန်ယူ၍ "စစ်မှန်သော ပြန်လည်သင့်မြတ်ရေးနှင့် ဒီမိုကရေစီကို ထောက်ခံမှုပေးရန်"နှင့် "ဆန္ဒပြသူများအား အကြမ်းဖက်ဖြိုခွင်းခြင်းများကို ဆန့်ကျင်ကြောင်း"တို့ကို တရုတ်သမ္မတ ဟူကျင်တောင် (Hu Jintao) နှင့် ကုလသမဂ္ဂလုံခြုံရေးကောင်စီသို့ လေလှိုင်းမှတစ်ဆင့် တရားဝင်မေတ္တာရပ်ခံ ပန်ကြားခဲ့ကြသည်။ ပန်ကြားလွှာတွင် "သွေးထွက်သံယိုမှုများအတွက် တာဝန်ယူရန်" ၎င်းတို့အား ကတိပြုစေဖို့ ပါဝင်သည်။ အစပိုင်းတွင် လက်မှတ် ၅၀၀၀၀၀ ကို လက်ခံရရှိရန် ရည်ရွယ်ခဲ့ပြီး ရည်ရွယ်သည့်အတိုင်း အောင်မြင်ပြီးသည့်နောက် အသစ်ဦးတည်ချက်အဖြစ် လက်မှတ် ၁၀၀၀၀၀၀ ကိုရရှိရန် ရည်ရွယ်ခဲ့ကြသည်။ == ဘလော့ဂါများ၏ဆောင်ရွက်မှုများ == ဘလော့ဂါများ ၎င်းတို့၏ ဘလောက်များကို မတင်ပဲ ထားရှိရန် လှုံ့ဆော်စည်းရုံးမှုတစ်ခုကို အောက်တိုဘာလ ၄ ရက်နေ့တွင် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ထိုနေ့ကို အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာဘလော့ဂါနေ့အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ဘလော့တင်မည့်အစား မြန်မာပြည် လွတ်လပ်ရမည်! ဟူသော စကားလုံးများကို မျဉ်းသားဖော်ပြထားသည့် နဖူးစည်းစာတန်းတစ်ခုကိုတင်ရန် ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။ အီတလီ ၌အခြေပြုသော ဘလော့ဂါများ၏ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလှုပ်ရှားဆောင်ရွက်မှုသည် မြန်မာပြည်သူများအတွက် ငြိမ်းချမ်းရေးနှင့် ထောက်ပံ့ကူညီပေးခြင်းဟူသော ဆိုင်းဘုတ်တစ်ခုကို အင်တာနက်မှတစ်ဆင့် တင်ရှိထားလိမ့်မည်ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၄ ရက်နေ့တွင် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ ဘလော့ဂါများနှင့် ဝက်ဘ်ဆိုဒ်ပိုင်ရှင်များအားလုံးသည် "မြန်မာပြည် လွတ်လပ်ရမည်"ဟူသော ဂရပ်ဖစ်ကို ဝက်ဘ်ရှေ့မျက်နှာစာများတွင် ထည့်သွင်းခြင်းနှင့် ဘလော့များပေါ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ပတ်သက်သော အကြောင်းအရာများကိုသာ ထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် ထောက်ပံ့ကူညီရန် ဆော်ဩသည့် လှုံ့ဆော်စည်းရုံးမှုကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အင်တာနက်မှ အလားတူလှုပ်ရှားဆောင်ရွက်မှုမျိုးကို ယခုအချိန်အထိ တစ်ခါမျှ မဖော်ပြခဲ့ဖူးသေးပါ။ == ငြိမ်းချမ်းရေးအတွက်အတွင်းခံများ == သံဃာတော်များ အောင်ဆန်းစုကြည်နေအိမ်ကို ချီတက်ဖြတ်လျှောက်ပြီး ပထမဦးဆုံး ကွန်ယက်သတင်းထုတ်ပြန်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီးသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် "မြန်မာနိုင်ငံရှိ သံဃာတော်များ၏ ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုကို ထောက်ပံ့ကူညီရန်" ဖေ့စ်ဘွတ်ခ် အသုံးပြုသူများအဖွဲ့ အား ချက်ချင်းဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ အဖွဲ့သည် အောက်တိုဘာလ ၉ ရက်နေ့တွင် အဖွဲ့ဝင် ၃၈၀ ၀၀၀ အထိတိုးမြှင့်ခဲ့ပြီး အမြင့်ဆုံး ၄၄၀ ၀၀၀ အထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အဖွဲ့၏အချို့သော အဖွဲ့ဝင်များသည် နောက်ပိုင်းတွင် တစ်ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ မြန်မာ့အရေးလှုပ်ရှားဆောင်ရွက်မှု ကွန်ယက်ဟုခေါ်သော တရားဝင် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး တစ်ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ မြန်မာ့အရေးလှုပ်ရှားဆောင်ရွက်မှုနေ့အဖြစ် အောက်တိုဘာလ ၆ ရက်နေ့တွင် မြို့ကြီးများ၊ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ မြို့နယ်များတို့တွင် လူထုဆန္ဒပြပွဲများပြုလုပ်ရန် ဆော်ဩမှုတွင် ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့သည်။ ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်အနေဖြင့် "ပွင့်လင်းသော နိုင်ငံရေးအရင်းအမြစ်"ကို ပေးရဲ့လားဟု မေးခွန်းထုတ်ထားသော ဆောင်းပါးတစ်ပုဒ်ကို ဝီးယတ် (Wired) မဂ္ဂဇင်းမှ အခြေခံလူတန်းစားများ၏ ထူးခြားသောဆောင်ရွက်မှုအဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ "ငြိမ်းချမ်းရေးအတွက်အတွင်းခံများ" ("Panties for Peace") ဟုအမည်တပ်ထားသော စည်းရုံးလှုံ့ဆော်ခြင်းကို အောက်တိုဘာလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် စတင်ခဲ့သည်။ ရည်ရွယ်သည်မှာ အယူသည်းသော မြန်မာဗိုလ်ချုပ်ကြီးများ အထူးသဖြင့် စစ်ခေါင်းဆောင် သန်းရွှေကို အမျိုးသမီးများ၏ မည်သည့်အတွင်းခံမျိုးနှင့်မဆို ထိတွေ့ခြင်းအားဖြင့် ၎င်းတို့၏အာဏာကို ကင်းမဲ့စေရန် ရည်ရွယ်သည်။ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ အမျိုးသမီးများသည်လည်း မြန်မာသံရုံးများသို့ အတွင်းခံများပါဝင်သော အထုပ်များကို ပေးပို့ခဲ့ကြသည်။ စည်းရုံးလှုံ့ဆော်မှုသည် ဩစတြေးလျ၊ ဥရောပ၊ စင်ကာပူနှင့် ထိုင်းသို့ ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပြည်သူတို့သည်လည်း ခွေးလည်ပတ်ဆွဲထားသော သန်းရွှေ၏ ပုံများကို စတင်ချိတ်ဆွဲခဲ့သည်။ ခွေးနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပြောဆိုခြင်းသည် မြန်မာယဉ်ကျေးမှုအရ အလွန်ပြင်းထန်သော စော်ကားမှုဖြစ်သည်။ စစ်အစိုးရဆန့်ကျင်ရေးပုံများကို မှုတ်ဆေးဖြင့် ဘတ်စ်ကားများ၊ ရထားဘူတာများတွင် လူသတ်သမားသန်းရွှေဟု ခေါ်ဝေါ်ရေးသားခဲ့သည်။ == တိုတယ်၏စစ်အစိုးရအပေါ်ပံ့ပိုးမှုများ == ဩစတြေးလျတွင် ဩစတြေးလျံလူမျိုးတို့၏ အသည်းစွဲ ဂျိမ်းစ်မာတီစန်သည် နိုဝင်ဘာလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ဆစ်ဒနီမြို့ ၌ပြုလုပ်သော မြန်မာပြည်လွတ်လပ်ရေး လူထုစည်းဝေးပွဲတစ်ခုတွင်အစီအစဉ်မှူးအဖြစ် ပါဝင်ကူညီခဲ့ခြင်းဖြင့် သူ၏ထောက်ခံအားပေးမှုကို ပြသခဲ့သည်။ ပြည်တွင်းကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုများသည် ပြင်သစ်၏ဧရာမရေနံလုပ်ငန်း တိုတယ်ရေနံ၏ အဆောက်အအုံရှေ့၌ အောက်တိုဘာလတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ပထမဦးဆုံး တိုတယ်ရေနံသုံးစွဲသူတို့၏ ကမ္ဘာတစ်ဝန်း သပိတ်မှောက်မှု (အီးအယ်လ်အက်ဖ် နှင့် ဖီနားတို့ကိုလည်း ပိုင်ဆိုင်သည်) ဖြစ်ပြီး့် အမေရိကန်အခြေစိုက် ချက်ဗရွန် (တက်ဇကို၊ ကော်လ်တက်ဇ်နှင့် ယူနိုကယ်လ် တို့ကိုလည်း ပိုင်ဆိုင်သည်) သည် ၂၀၀၇ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် ဆင့်ခေါ်ခံခဲ့ရသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများသည် မြန်မာနိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ ရတနာသဘာဝဓာတ်ငွေ့ပိုက်လိုင်းများကို အလွဲသုံးစားမှု ပြုလုပ်နိုင်ရန် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် တစ်နှစ်လျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း ၄၅၀ ကို စစ်အစိုးရအား ထောက်ပံ့ကူညီလျက်ရှိပြီး ၎င်းတို့သည် အမေရိကားနှင့် ဥရောပရှိ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒီမိုကရေစီအသွင်ကူးပြောင်းရေး အတွက် ထောက်ပံ့ကူညီလျက်ရှိသော အစိုးရ၏ ဆောင်ရွက်ချက်များကို ဆန့်ကျင်ရန် စည်းရုံးမဲဆွယ်လျက်ရှိသည်။ တိုတယ်၏ စိတ်ဝင်စားမှုများကို ကာကွယ်ရန်အတွက် ပြင်သစ်နိုင်ငံအစိုးရသည် ဥရောပသမဂ္ဂ၏ ပြင်းထန်သော မြန်မာ့အရေးဆောင်ရွက်မှုများအပေါ် အတားအဆီးတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံအစိုးရသည် စစ်အစိုးရကြောင့် တိုတယ်၏ ရင်းနှီးမြုပ်နှံမှုများအား ခုခံကာကွယ်နေသည်ဟု နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများအား ဝန်ခံရန် တွန်းအားပေးခြင်းခံခဲ့ရသည်။ အေဗားဇ်ဒေါ့အော့ (Avaaz.org) သည် တစ်ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ လေလှိုင်းမှ ဦးစီးကမကထပြု၍ "ကျွန်ုပ်တို့၏နိုင်ငံများနှင့် ကျွန်ုပ်တို့သွားလာလေရာ အရပ်ရပ်တွင်ရှိသော မည်သည့် တိုတယ်၊ ချက်ဗရွန်၊ အီးအယ်လ်အက်ဖ်၊ ဖီနား၊ တက်ဇကို သို့မဟုတ် ကော်လ်တက်ဇ်ဆိုင်များမှ ဆီဝယ်ယူခြင်းမပြုကြရန်" ၂၀၂၅၅ ယောက်သော ပြည်သူများကို လက်မှတ်ရေးထိုးစေပြီး လက်မှတ် ၄၀၀၀၀ ကို စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ၏ ထိပ်တန်းအုပ်ချုပ်ရေးသို့ ပေးပို့ရန် ရည်ရွယ်သည်။ ၎င်းတို့၏ တည်ရှိမှုတို့သည် မြန်မာပြည်သူများကို အကျိုးရှိစေသည်ဟု ချက်ဗရွန်နှင့် တိုတယ်ရေနံတို့မှ မည်သို့ပင်ပြောဆိုသော်လည်း "တိုတယ်သည် စစ်အစိုးရအား အဓိကပံ့ပိုးသူ ဖြစ်လာခဲ့သည်" ဟု ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် အောင်ဆန်းစုကြည်မှ လီမွန်ဒီ ပြင်သစ်သတင်းစာ တွင် ပြောကြားခဲ့သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} * http://www.myalaynaing.org/2010/09/blog-post_26.html{{Dead link|date=January 2021 }} * http://www.scribd.com/doc/19294939/- * https://www.myanmarisp.com/Politician-Biography/pol0047/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506035653/http://myanmarisp.com/Politician-Biography/pol0047 |date=6 May 2008 }} * http://www.datacarrier.info/2009/05/httppicasaweb.html{{Dead link|date=January 2021 }} {{မြန်မာနိုင်ငံ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆန္ဒပြပွဲများ]] 0xfjk9pdmbr1a6etm6nsn4i6ax7j015 0 8520 1055140 1043528 2026-09-24T18:06:38Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055140 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |honorific prefix = ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး (ငြိမ်း) <br> [[အဂ္ဂမဟာသရေစည်သူ]] |name = ဦးသန်းရွှေ |native_name = |image = Than Shwe 2010-10-11.jpg |office = [[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့]] ဥက္ကဋ္ဌ |deputy = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မောင်အေး]] |predecessor = ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[စောမောင်၊ ဦး(ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စောမောင်]] |successor = ကိုယ်တိုင် <small>([[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ]]ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်)</small> |term_end = ၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |term_start = ၂၃ ဧပြီ ၁၉၉၂ |office1 = [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ]] ဥက္ကဋ္ဌ |deputy1 = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မောင်အေး]] |term_start1 = ၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |term_end1 = ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ |predecessor1 = ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[စောမောင်၊ ဦး(ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စောမောင်]] |successor1 = ဦး[[သိန်းစိန်]] <small> ([[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]]) </small> |office2 = [[မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ ဝန်ကြီးချုပ်များ|နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်]] |term_start2 = ၂၃ ဧပြီ ၁၉၉၂ |term_end2 = ၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |predecessor2 = ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးစောမောင်|စောမောင်]] |successor2 = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ခင်ညွန့်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ခင်ညွန့်]] |office3 = {{flagicon image|Flag of the Commander-in-Chief of Defence Services (Myanmar).svg}} [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] |term_start3 = ၂၃ ဧပြီ ၁၉၉၂ |term_end3 = ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ |deputy3 = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူကြီး [[မောင်အေး]] |predecessor3 = [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးစောမောင်|စောမောင်]] |successor3 = [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] [[မင်းအောင်လှိုင်]] |birth_date = {{birth date and age|1933|2|2|df=y}}<ref>{{cite web |url=http://www.altsean.org/Research/SPDC%20Whos%20Who/SPDC/ThanShwe.htm |title=Than Shwe |accessdate=2008-07-02 |publisher=Alternative Asean Network on Burma |archivedate=19 July 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080719115607/http://www.altsean.org/Research/SPDC%20Whos%20Who/SPDC/ThanShwe.htm }}</ref> သို့မဟုတ် <br />{{birth date and age|1935|5|3|df=y}}<ref group=note name=age /> |birth_place = ကျောက်ဆည်၊ အထက်မြန်မာပြည်၊ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ။<br/><small>(ယခု မြန်မာနိုင်ငံ)</small> |death_date = |death_place = |party = |spouse = [[ဒေါ်ကြိုင်ကြိုင်]] |children = ၈ |nationality = မြန်မာ | ethnicity = ဗမာ <!--Military service--> |nickname = |allegiance = |branch = {{Armed forces|Myanmar}} |serviceyears = ၁၉၅၃ - ၂၀၁၁ |rank = [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] |unit = [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး]] |commands = |battles = |awards = [[အဂ္ဂမဟာသရေစည်သူ]] }} [[အဂ္ဂမဟာသရေစည်သူ]] '''ဦးသန်းရွှေ''' (၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၃၃ ခုဖွား) သည် ၁၉၉၂ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံ့အကြီးအကဲအဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ထိုကာလအတွင်း [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်]]၊ [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]၊ [[နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ခေတ်|နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့]] ဥက္ကဋ္ဌ၊ [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ]] ဥက္ကဋ္ဌ နှင့် [[ပြည်ထောင်စု ကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးအသင်း|ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးအသင်း]] ဥက္ကဋ္ဌ အစရှိသော အရေးပါသည့် ရာထူးများကိုလည်း ရယူထားခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ် မတ်လတွင် နိုင်ငံ့အကြီးအကဲ အဖြစ်မှ တရားဝင် အနားယူခဲ့သည်။ == ငယ်စဉ်ဘဝ == ဦးသန်းရွှေကို ၁၉၃၃ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ ရက် ကြာသပတေးနေ့ နံနက် ၅ နာရီခန့်တွင် ကျောက်ဆည်မြို့နယ် အင်းမရွာ၌ အဖ ဦးလေးမြင့်၊ အမိ ဒေါ်စိမ်းရင်တို့မှ မွေးဖွားသည်။{{refn|1 =မန္တလေးတိုင်း၊ ကျောက်ဆည် မြို့နယ်အတွင်းရှိ မင်းစုကျေးရွာတွင် မွေးဖွားသည်ဟုလည်း ဆိုကြသေးသည်။ သို့သော် မြန်မာ့သမိုင်း အဖွဲ့ဝင် ဦးကျော်ငြိမ်း ပြုစုသော '''ကိုလိုနီခေတ် မြန်မာရက်စွဲသမိုင်း'''(၁၈၈၆-၁၉၄၂)၌ ၁၉၃၃ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ ရက် ကြာသပတေးနေ့ ဟူ၍ ဖော်ပြထားသည်။ ထို့အတူ Benedict Rogers ရေးသား၍ ထိုင်းနိုင်ငံမှ Silkworm စာအုပ်တိုက် မှ ၂ဝ၁ဝ ခုနှစ်က ထုတ်ဝေခဲ့သော Than Shwe: Unmasking Burma’s Tyrant စာအုပ် စာမျက်နှာ ၁ဝ နှင့် အွန်လိုင်းစာမျက်နှာ၌လည်း ယင်းအတိုင်းပင် ဖော်ပြထားသည်။ Emma Larkin ရေး၍ ပင်ကွင်းစာအုပ်တိုက်မှ ၂ဝ၁ဝ ထုတ်ဝေသော Everything is Broken စာအုပ် စာမျက်နှာ ၁၆၇ ၌ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ၏ မွေးသက္ကရာဇ် ၁၉၃၃ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ ရက်နေ့သည် မမှန်ဟု ဆိုသည်။ ၎င်းက ၁၉၃၂ ဧပြီ ၁ ရက် နံနက် ၆ နာရီသာ အမှန်ဟု ဆိုသည်။ သို့သော် အမည်မဖော်လိုသော ဝေဒပညာရှင် တစ်ဦးကမူ ၁၉၃၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၃ ရက် သောကြာနေ့သာ ဖြစ်ရမည်ဟု ဆိုသည်။ အကြောင်းမှာ ဦးသန်းရွှေ၏ ချက်တဝိုက်၌ မှဲ့စလွယ် (သို့မဟုတ်) စာအမှတ်အသား ပါရှိသောကြောင့်ဟု ဆိုသည်။ သို့သော် ၂၀၁၅ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ မဲဆန္ဒရှင်စာရင်းတွင်မူ ၃ မေ ၁၉၃၅ ဟုဖော်ပြထားသည်။|group = note|name=age}} ဦးသန်းရွှေသည် ငယ်စဉ်က ကျောက်ဆည်မြို့၌ စတင်ပညာသင်ကြား၍ ၁၉၅၁ ခုနှစ် အသက် ၁၈ နှစ်၌ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ ၁ဝ တန်းအထိ ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။ ၁ဝ တန်း စာမေးပွဲ အောင် မအောင် ကို အတိအကျ မသိရသော်လည်း မဆလပါတီ ဗဟိုကော်မတီလောင်း ကိုယ်ရေးမှတ်တမ်း အကျဉ်း၌ ၁ဝ တန်းအောင်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ထို့နောက် ၁၉၅၂ ခုနှစ် မိတ္ထီလာမြို့ရှိ စာတိုက်၌ တစ်နှစ်ခန့် စာတိုက်စာရေး ဝင်ရောက်လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော် အရာရှိ လေ့ကျင့်ရေးကျောင်း O.T.S အပတ်စဉ် (၉) သို့ တက်ရောက်ကာ ဒုဗိုလ်အဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်းခံရသည်။<ref name="Leaders">Leaders of Tatmadaw, published by Defence Services Historical Museum and Research Institute (DSHMRI)</ref> သူ၏ ကိုယ်ပိုင်နံပါတ်မှာ ကြည်း ၆၇၁ဝ ဖြစ်ပြီး အမှတ်(၁) ခြေလျင်တပ်ရင်းတွင် တာဝန်ကျခဲ့သည်။ == စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ တာဝန်များ == ၁၉၅၂ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်လောင်းသင်တန်းအမှတ်စဉ်(၉) သို့ တက်ရောက်ခဲ့ပြီးနောက်<ref name="cincds">{{cite web |title=(၇၆)နှစ်မြောက် တပ်မတော်နေ့အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ခေတ်အဆက်ဆက်တာဝန်ထမ်းဆောင် ခဲ့ကြသည့် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်၊ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(အငြိမ်းစား) များ၏ အမှတ်တရရုပ်တုများ ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနားကျင်းပပြုလုပ် |url=https://cincds.gov.mm/node/11484?d=2 |website=cincds.gov.mm |access-date=၂၂ ဧပြီ ၂၀၂၂ |date=၂၅ မတ် ၂၀၂၁}}</ref> ၁၉၅၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့တွင် အမှတ် (၁) ခြေလျင်တပ်ရင်း၌ ဒုဗိုလ်အဖြစ် စတင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၅ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၁၁ ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်ရာထူးဖြင့် လည်းကောင်း၊ ၁၉၅၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၁ တွင် ဗိုလ်ကြီး ရာထူးဖြင့် တပ်ခွဲမှူးအဖြစ်လည်းကောင်း အဆင့်ဆင့် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ အမှတ် ၁ ခြေလျင်တပ်ရင်းဖြင့် ကရင်ပြည်နယ်၊ ရှမ်းပြည်နယ်များတွင် KNU နှင့် ဗကပတို့ကို စစ်ဆင်ရေး တိုက်ပွဲများတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref name="Leaders" /> ထို့နောက် ၁၉၅၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ တွင် [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ]]၏ ဗဟိုနိုင်ငံရေးသိပ္ပံကျောင်း၊ စိတ်ဓာတ် စစ်ဆင်ရေးဌာနတွင် ပြောင်းရွှေ့တာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့ရသည်။ ၁၉၅၈ ဧပြီလ မှ နိုဝင်ဘာလအထိ [[ဆိုဗီယက်ယူနီယံ]]တွင် အထူးသင်တန်းတစ်ခုကို တက်ရောက်သင်ကြားခဲ့သည်။ ၁၉၆၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၉ ရက်နေ့တွင် [[မြောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]လက်အောက်ရှိ အမှတ် ၁ စိတ်ဓာတ် စစ်ဆင်ရေးဌာနတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၁ ဒီဇင်ဘာ ၄ ရက်နေ့တွင် ၁၉၆၂ တွင် ဗဟိုနိုင်ငံရေးတက္ကသိုလ်၌ နည်းပြ၊ ဌာနမှူးအဖြစ် ပြောင်းရွှေ့တာဝန်ထမ်း ဆောင်ခဲ့သည်။<ref>၁၉၈၁ စတုတ္ထအကြိမ် ပါတီညီလာခံ ဗဟိုကော်မတီဝင်လောင်း ကိုယ်ရေးမှတ်တမ်း အကျဉ်း</ref> ခလရ(၁)၊ ခမရ(၁ဝ၁)၊ တပ်မ (၈၈)၊ နတခ ခေါ် [[အနောက်တောင်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|အနောက်တောင်တိုင်း စစ်ဌာနချုပ်]]စသည့် တိုက်ခိုက်ရေးတပ်များ၌ တာဝန်အဆင့်ဆင့် ထမ်းဆောင်သည်။ ===၁၉၆၂ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ=== ၁၉၆၆ ခုနှစ်တွင် အမှတ် ၁၀၁ ခြေလျင်တပ်ရင်း၌ ဌာနချုပ် တပ်ခွဲမှူးအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး (ကြည်း)၊ စစ်ဦးစီးဌာနတွင် စစ်ဦးစီးမှူး (ဒုတိယတန်း) အဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး (ကြည်း) စစ်ဆင်ရေးဌာနစု စစ်ဦးစီးမှူး (ပထမတန်း) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ၁၉၇၇ ခုနှစ်တွင် [[အမှတ်(၈၈)ခြေမြန်တပ်မ ဌာနချုပ်|အမှတ် ၈၈ ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်]]၌ ဒုတိယတပ်မမှူး၊ ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ် မတ်လတွင် ယင်းတပ်မ၌ပင် တပ်မမှူးအဖြစ်လည်းကောင်း တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၃ ခုနှစ် ဩဂုတ် ၈ ရက်နေ့တွင် အနောက်တောင်တိုင်း စစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူးတာဝန် တိုးမြှင့် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၃ ခုနှစ် ဩဂုတ် ၉ ရက်နေ့မှစ၍ ဧရာဝတီတိုင်း ဒေသပါတီ ကော်မတီဥက္ကဋ္ဌ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၇ဝပြည့်နှစ် အမှတ်(၁)ခြေလျင်တပ်ရင်းတွင် တပ်ရင်းမှူးတာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီးသံလွင်မြစ် အရှေ့ပိုင်းနှင့် ရှမ်းပြည်မြောက် ပိုင်း နယ်မြေများတွင် စစ်ဆင်ရေး တာဝန်များ ယူခဲ့သည်။ ၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်စစ်ရုံးချုပ်သို့ ရောက်လာပြီး စစ်ဆင်ရေး ဗျူဟာများကို တာဝန်ယူခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်တွင် တပ်မ (၈၈) တပ်မမှူးအဖြစ် ခန့်အပ်ခံရပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ဗကပများ နှိမ်နှင်းရေး စစ်ဆင်မှုများကို ကွပ်ကဲခဲ့ရသည်။ ၁၉၈၃ ဇူလိုင်လ ၂၂ ရက်နေ့တွင် အနောက်တောင်တိုင်း စစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူးဖြစ်လာပြီး ထိုနှစ် ဩဂုတ်လ ၅ ရက်နေ့တွင် ဧရာဝတီတိုင်း၏ ဒေသပါတီ ကော်မတီဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ တစ်ဖန် ၁၉၈၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၆ ရက်တွင် ဗိုလ်မှူးချုပ်ရာထူး တိုးမြှင့်ခံရပြီး နောက်တစ်နှစ် ၁၉၈၅ ခု နိုဝင်ဘာလ ၄ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော် ဒုတိယကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဖြစ်လာသည်။ ထို့နောက် ဗိုလ်မှူးချုပ် သန်းရွှေသည် ၁၉၈၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၄ ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်ချုပ် အဆင့် တိုးမြှင့်ခြင်း ခံရသည်။ တဖန် တစ်နှစ်အကြာ ၁၉၈၇ ခု နိုဝင်ဘာလ ၄ ရက်နေ့တွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး အဆင့် တိုးမြှင့်ခံရသည်။ ၁၉၈၈ ခု၊ ဇူလိုင် ၂၇ တွင် ဒုတိယကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး ဖြစ်လာသည်။<ref name="Leaders" /> [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း|၈၈၈၈ အရေးအခင်း]]နောက်ပိုင်း ၁၉၈၈ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁၈ တွင် တပ်မတော်မှ အာဏာသိမ်းပြီးနောက် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[စောမောင်၊ ဦး(ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စောမောင်]] ဦးဆောင်သော [[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့]]တွင် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ် မတ်လ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ခံရပြီး [[ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Leaders" /> ၁၉၉၂ ခုနှစ် ဧပြီ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ကျန်းမာရေးကြောင့်ဟုဆိုကာ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင် ရုတ်တရက် အနားယူခဲ့ပြီး<ref>{{cite news | url=https://www.independent.co.uk/news/people/obituary-general-saw-maung-1253020.html | location=London | work=The Independent | first=Ned | last=Wheeler | title=Obituary: General Saw Maung | date=28 July 1997 | accessdate=21 December 2019 | archivedate=3 June 2021 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20210603140805/https://www.independent.co.uk/news/people/obituary-general-saw-maung-1253020.html }}</ref> သူ၏နေရာတွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေက နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ ဥက္ကဋ္ဌ၊ နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲ၊ နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ် နှင့် တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်အဖြစ် အစားထိုး နေရာယူခဲ့သည်။ ၁၉၉၃ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးအဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ခန့်အပ်ခြင်းခံရပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ် မတ်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော်မှ အငြိမ်းစားယူခဲ့သည်။<ref name="cincds"/> ==ခေါင်းဆောင်မှု ပုံစံ== [[File:Than Shwe and Abhisit closeup.jpg|thumb|ထိုင်းနိုင်ငံ ဝန်ကြီးချုပ် [[အဘီစစ် ဝိဇ္ဇာဇီဝ]]နှင့် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေတို့ နေပြည်တော်တွင် ၂၀၁၀ ခုနှစ်က တွေ့ဆုံနေစဉ်]] ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေသည် စီးပွားရေးကို နိုင်ငံတော်က ထိန်းချုပ်မှုအချို့ကို လွှတ်ပေးခဲ့ပြီး<ref>Johnson (2005), p. 67</ref> [[အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း|အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံများအသင်း]] (အာဆီယံ)သို့ မြန်မာနိုင်ငံ ဝင်ရောက်ရေးအား လိုလားထက်သန်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံရေးခြစားမှုကို ကိုယ်တိုင် ကြီးကြပ်တိုက်ဖျက်ပြီး ၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် ဝန်ကြီးအချို့ကို အရေးယူခဲ့သည်။ အတိုက်အခံပါတီအဖြစ် [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] ဦးဆောင်သော [[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]]က [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၁၉၉၀|၁၉၉၀ ခုနှစ် ပါတီစုံဒီမိုကရေစီရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် အနိုင်ရရှိခဲ့ပြီးနောက် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေသစ်ကို ၁၉၉၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၉ ရက်နေ့မှ ၂၀၀၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၃ ရက်နေ့အထိ ၁၄ နှစ်နှင့် ၈ လကြာ ရေးဆွဲခဲ့သည်။ သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်ကိုလည်း ချုပ်ချယ်ပြီး အစိုးရအား ဆန့်ကျင်ရေးသားသည့် စာနယ်ဇင်းသမားများအား ထိန်းသိမ်းခြင်းကိုပါ ကြီးကြပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၉ဝ ခုနှစ်က ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား လွှတ်ပေးခဲ့သော်လည်း ၂ဝဝ၃ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်ချုပ်နှောင်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့စီးပွားရေးအား တင်းကြပ်စွာ ထိန်းချုပ်ခြင်းအား လျှော့ချပေးခဲ့သော်လည်း သူ၏ စီးပွားရေးဆိုင်ရာမူများမှာ စနစ်ကျမူမရှိဟု ဝေဖန်ခံရလေ့ရှိသည်။<ref>[http://www.shanland.org/oldversion/No.6.pdf Independence Online Newsletter] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100809000937/http://www.shanland.org/oldversion/No.6.pdf |date=2010-08-09 }}. Shan Herald Agency for News. Issue 6, January 2007.</ref><ref>Smith, Matthew; Htoo, Naing (2008). "Energy Security: Security for Whom?". Yale Human Rights and Development Law Journal.</ref> သူသည် ထင်ရှား ပေါ်လွင်စွာ မနေပေ။ လူများအမြင်တွင် သူသည် မှုန်ကုတ်ကုတ်နှင့် ရှေ့တန်းထွက်လေ့မရှိ၊ မြန်မာနိုင်ငံ ဒီမိုကရေစီလမ်းကြောင်းပေါ် ရောက်ရှိရေးတွင် အဓိကအတားအဆီးအဖြစ် မြင်ကြသည်။ နိုင်ငံပိုင်သတင်းစာများတွင် ရုံးပိတ်ရက်နှင့် အခါကြီး နေ့ကြီးများတွင် သဝဏ်လွှာများ ရေးပို့လေ့ရှိပြီး သတင်းဌာနများအား တိုက်ရိုက် စကားပြောခြင်း မရှိပေ။<ref name="guardian2007">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/oct/07/burma.peterbeaumont |title=Drugs and astrology: how 'Bulldog' wields power |accessdate=2008-05-08 |last=Beaumont |first=Peter |author2=Alex Duval Smith |date=2007-10-07 |work=The Observer |publisher=The Guardian | location=London}}</ref> ဝန်ကြီးချုပ် [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီးခင်ညွန့်]]အား ဖြုတ်ချသည့်ကိစ္စတွင်လည်း ပါဝင်ခဲ့သည်ဟု ရိုးစွပ်ခြင်းခံရပြီး ထိုကိစ္စအပြီး သူ၏အာဏာမှာ ပိုမိုခိုင်မြဲလာသည်။<ref name="stemmed">Justin McCurry, Jonathan Watts & Alex Duval Smith (September 30, 2007). [http://observer.guardian.co.uk/world/story/0,,2180173,00.html How Junta stemmed a saffron tide] {{Dead link|date=September 2026 }}. ''[[The Observer]]''.</ref> အမျိုးသားညီလာခံတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ပါဝင်ရေးကို ထောက်ခံခဲ့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သော ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း ဦးခင်ညွန့်သည် စစ်အစိုးရ၏ အာဏာရှင်အစွန်းရောက်များနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အလယ်အလတ်လမ်းစဉ်လိုက်သူအဖြစ် ရှုမြင်ခံခဲ့ရသည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် မေလနှင့် နိုဝင်ဘာလတို့တွင် ကုလသမဂ္ဂ အထူးသံတမန် အီဗရာဟင် ဂမ်ဘာရီကို မြို့တော်သစ်ဖြစ်သော [[နေပြည်တော်]]တွင် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဂမ်ဘာရီကို ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် တွေ့ဆုံခွင့် ပေးခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၂၀၀၇ နိုဝင်ဘာနှင့် ၂၀၀၈ မတ်လ ၁၀ ရက်နေ့များတွင် ဂမ်ဘာရီ နောက်တစ်ဖန် မြန်မာနိုင်ငံ ရောက်ရှိလာချိန်များတွင် တွေ့ဆုံရန်ကို ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးက ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။<ref>[http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/03/11/myanmar.un.ap/index.html How Myanmar leader snubs U.N. envoy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315010646/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/03/11/myanmar.un.ap/index.html |date=15 March 2008 }}. CNN. March 11, 2008</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ် မေလအစောပိုင်းတွင် [[နာဂစ်မုန်တိုင်း]] မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဝင်ရောက်တိုက်ခတ်ပြီးချိန်တွင် နိုင်ငံတကာ အကူအညီများ ဝင်ရောက်ခွင့်ကို ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=https://foreignpolicy.com/articles/2010/06/21/the_worst_of_the_worst?page=0,3 |title=The Worst of the Worst - By George B.N. Ayittey |publisher=Foreign Policy |accessdate=2011-03-13 |archivedate=4 September 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140904021510/http://www.foreignpolicy.com/articles/2010/06/21/the_worst_of_the_worst?page=0,3 }}</ref> ထိုအပြုအမူက ကုလသမဂ္ဂနှင့် နိုင်ငံတကာတွင် အပြင်းအထန် ဝေဖန်ခံခဲ့ရသည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဇူလိုင် အစောပိုင်းတွင် ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူး [[ဘန်ကီမွန်း]]က မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာပြီး ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ သို့သော် ဘန်ကီမွန်းနှင့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် တွေ့ဆုံခွင့်ကိုမူ ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူး နောက်တစ်ဖန် ရောက်ရှိချိန်တွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးက [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၀|၂၀၁၀ ခုနှစ်၊ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ]]နှင့် ပတ်သက်၍<blockquote>"အရပ်သား အစိုးရ တက်လာတော့မှာ ဖြစ်တဲ့အတွက် ကျွန်တော်နှင့် ကျွန်တော့်လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်တွေက သာမန်ပြည်သူတွေ ဖြစ်သွားကြတော့မှာပါ" </blockquote>ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။<ref>Koyakutty, Haseenah (July 15, 2009). [http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/KG15Ae01.html UN gains leverage over Myanmar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116171747/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/KG15Ae01.html|date=16 January 2021}}. ''[[Asia Times Online]].''</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေနှင့် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မောင်အေး နှင့် အခြား ထိပ်တန်းစစ်အရာရှိ ခြောက်ဦးတို့သည် စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ ရာထူးများမှ နုတ်ထွက်ခြင်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေအနေဖြင့် နိုင်ငံ့အကြီးအကဲအဖြစ် ၂၀၁၁ ဘဏ္ဍာရေးနှစ်ကုန်အထိ ရှိနေမည်ဖြစ်ကာ ရွေးကောက်ခံ သမ္မတအား အာဏာလွှဲပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ကောလဟာလများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news | url=http://www.irrawaddy.org/highlight.php?art_id=19323 | title=Junta Chiefs Resign in Military Reshuffle | date=2010-08-27 | publisher=The Irrawaddy News | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20101231172018/http://www.irrawaddy.org/highlight.php?art_id=19323 | archivedate=2010-12-31 }}</ref> သို့သော်လည်း နောက်သုံးရက်အကြာ နိုင်ငံပိုင်သတင်းစာများတွင် ဦးသန်းရွှေအား ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးအဖြစ် ဖော်ပြထားဆဲ ဖြစ်နေခဲ့သည်။<ref>{{cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11137293 | title=Burma's Than Shwe 'remains senior general' | work=BBC News | date=2010-08-31}}</ref> == မိသားစု == === သား၊ သမီးများ === * ထွန်းနိုင်ရွှေ(ခ) ထွန်းထွန်းနိုင် (ဇနီး-ခင်သန္တာ) * ဦးကြိုင်ဆန်းရွှေ (ဇနီး -ခင်ဝင်းစိန် ) * ခင်သန္တာရွှေ(ခ) မပေါက် (ခင်ပွန်း- ဇော်ဖြိုးဝင်း (ဗိုလ်မှူး)) * ခင်ပြုံးရွှေ * အေးအေးသစ်ရွှေ * ကြည်ကြည်ရွှေ(ခ)မဩ (ခင်ပွန်း- နေစိုးမောင်)၊ (သား- နေရွှေသွေးအောင် (ခ)[ဖိုးလပြည့်]) * ဒေဝါရွှေ * သန့်ဇော်ရွှေ(ခ)မောင်မောင် ==အတ္ထုပ္ပတ္တိ စာအုပ်== ဗြိတိန်အခြေစိုက် ကမ္ဘာတဝှမ်းရှိ ခရစ်ယာန် ဘာသာဝင်များ သွေးစည်းညီညွတ်ရေးအဖွဲ့ (Christian Solidarity Worldwide)မှ ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ တာဝန်ယူထားသူ စာရေးဆရာ ဘင်နဒစ်ရော်ဂျာစ် (Benedict Rogers) ရေးသားထားသော (Than Shwe: Unmasking Burma's Tyrant)" ဗိုလ်ချုပ်သန်းရွှေအကြောင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံ၏ မင်းဆိုးမင်းညစ်တစ်ဦးကို မျက်နှာဖုံးခွာကြည့်ခြင်း" စာအုပ်ကို ထိုင်းနိုင်ငံရှိ (Silkworm Books) စာအုပ်တိုက်က ၂၀၁၀-ခု၊ အောက်တိုဘာလမှာ ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ မြန်မာဘာသာအနေဖြင့် "ဦးသန်းရွှေ သို့မဟုတ် နေပြည်တော်မင်းသားကြီး" စာအုပ်ကို သန်းဝင်းလှိုင်ရေးသားပြီး လွင်ဦးစာပေက ၂၀၁၄ မေလတွင် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ==နိုင်ငံတကာ မီဒီယာ== ဦးသန်းရွှေအား ၂၀၀၉ ခုနှစ် Parade မဂ္ဂဇင်းမှ အဆိုးဆုံး [[အာဏာရှင်]]များစာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခဲ့ပြီး<ref>Parade Magazine. [http://parade.com/110573/davidwallechinsky/the-worlds-10-worst-dictators/ " The Worlds 10 Worst Dictators"], 22 March 2009</ref> နံပါတ်စဉ် ၂ ချိတ်ခဲ့သည်။ == ဂုဏ်ပြုခံရခြင်း == ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၁၇ ရက်တွင် အမိန်ကြော်ငြာစာ အမှတ် ၆၂/၂၀၂၂ အရ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေအား [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌ|နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ]] မင်းအောင်လှိုင်က [[ပြည်ထောင်စုစည်သူသင်္ဂဟ]]ဘွဲ့ဖြစ်သော [[အဂ္ဂမဟာသရေစည်သူ|အဂ္ဂမဟာသရေစည်သူဘွဲ့]]ကို ချီးမြှင့်အပ်နှင်းခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://sacoffice.gov.mm/sites/default/files/2024-11/63-2022_0.pdf|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၆၃/၂၀၂၂ ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့တံဆိပ်များ ချီးမြှင့်ခြင်း|work=sacoffice.gov|access-date=၁၂ မတ် ၂၀၂၅|date=၁၇ ဧပြီ ၂၀၂၂|archive-date=8 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250708141937/https://sacoffice.gov.mm/sites/default/files/2024-11/63-2022_0.pdf|url-status=dead}}</ref> ==မှတ်စု== {{reflist|group=note}} == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်သူ အကြီးအကဲများ}} {{မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ ဝန်ကြီးချုပ်များ}} {{lifetime|၁၉၃၃| | }} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စစ်အုပ်ချုပ်ရေးခေတ် အကြီးအကဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်များ]] [[ကဏ္ဍ:တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်များ]] bkh0h3z8lt7mfy2a18vhz628myzreu6 0 8614 1055067 961232 2026-09-24T13:29:11Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055067 wikitext text/x-wiki {{translation incomplete}} {{Infobox Film | name = Burma VJ - Reporting From A Closed Country | image =burma_vj.jpg | caption = | director = Anders Østergaard | producer =Lise Lense-Møller Com: Magic Hour Films Line: Cecilia Valsted Ass.: Lars Frederiksen | writer = Anders Ostergaard, Jan Krogsgaard | narrator = Joshua | starring = The Burmeese VJ´s | music = Conny C-A Malmqvist | Production Team = Cinematography = Simon Plum | editing = Janus Billeskov & Thomas Papapetros | co-producers = Fredrik Gertten & Margarete Jangård (WG Film, Sweden), Torstein Nybø (Mediamente, Norway), Helle Ulsteen (Kamoli Film, Denmark) | distributor = DogWoof, Oscilloscope Laboratories, Magic Hour Films, Amazon | released = ၂၀၀၉ | runtime = ၈၄ မိနစ် | country = ဒိန်းမတ် | language = မြန်မာ၊ အင်္ဂလိပ် | budget = | gross = | preceded by = | followed by = }} '''ဘားမားဗီဂျေ''' (Burma VJ Reporting from a Closed Country) ဇာတ်ကားသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ၂၀၀၇ ခုနှစ်က ဖြစ်ပွားခဲ့သော သံဃာတော်များ ဦးဆောင်သည့် [[ရွှေဝါရောင် တော်လှန်ရေး|ရွှေဝါရောင်တော်လှန်ရေး]] လူထုအုံကြွ ဆန္ဒပြမှုကို ကမ္ဘာသိအောင် မြန်မာပြည်တွင်းမှ မြေအောက် ဗီဒီယို သတင်းထောက်များ သက်စွန့်ဆံဖျား ရိုက်ကူးထားသည့် မှတ်တမ်းတင် ရုပ်ရှင်ဖြစ်သည်။ ဤရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားကို ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖြန့်ချိကာ နိုင်ငံအတော်များများတွင် ရုံတင် ပြသခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ဒိန်းမတ်လူမျိုး ဒါရိုက်တာ Anders Østergaard ကရိုက်ကူးထားသည့် ဤဇာတ်ကားသည် နိုင်ငံအတော်များများမှ ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုများကို ဆွတ်ခူးနိုင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ကမ္ဘာ့ရုပ်ရှင်လောကတွင် လွှမ်းမိုးမှု အကြီးမားဆုံးဟု အများက ရှုမြင်ထားသည့် [[အော်စကာဆု]]တွင် ၂၀၁၀ ခုနှစ်အတွက် အကောင်းဆုံး မှတ်တမ်းတင် ရုပ်ရှင်အဖြစ် ဆန်ခါတင် စာရင်းဝင်ခဲ့သည်။ <ref>[http://www.bbc.co.uk/myanmar/news/story/2010/02/100202_usarmygay.shtml Burma VJ ကား အော်စကာ ဆန်ခါတင် စာရင်းထဲပါ (ဘီဘီစီ) ]</ref> သို့သော်လည်း ဆုနဲ့လွဲခဲ့ပြီး ဆန်ခါတင်စာရင်းနဲ့တင် ကျေနပ်လိုက်ရသည်။ <ref>{{Cite web |title=ဘားမားဗီဂျေ ဇာတ်ကား ဆန်ခါတင်စာရင်းဖြင့်သာ ကျေနပ်ခဲ့ရ (ခေတ်ပြိုင်) |url=http://www.khitpyaing.org/news/March%202010/8310b.php |accessdate=9 March 2010 |archivedate=11 March 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100311181937/http://www.khitpyaing.org/news/March%202010/8310b.php }}</ref> == ဇာတ်လမ်းအကျဉ်း == <!-- Armed with pocket-sized video cameras, a tenacious band of Burmese reporters face down death to expose the repressive regime controlling their country. In 2007, after decades of self-imposed silence, Burma became headline news across the globe when peaceful Buddhist monks led a massive rebellion. More than 100,000 people took to the streets protesting a cruel dictatorship that has held the country hostage for more than 40 years. Foreign news crews were banned, the Internet was shut down, and Burma was closed to the outside world. So how did we witness these events? Enter the Democratic Voice of Burma (DVB), aka the Burma VJs. Compiled from the shaky handheld footage of the DVB, acclaimed filmmaker Anders Ostergaard’s Burma VJ pulls us into the heat of the moment as the VJs themselves become the target of the Burmese government. Their tactical leader, code-named Joshua, oversees operations from a safe hiding place in Thailand. Via clandestine phone calls, Joshua dispenses his posse of video warriors, who covertly film the abuses in their country, then smuggle their footage across the border into Thailand. Joshua ships the footage to Norway, where it is broadcast back to Burma and the world via satellite. Burma VJ plays like a thriller, all the more scary because it is true. Source: Sundance Film festival website <ref>''Sundance Film Festival'', http://festival.sundance.org/2009/film_events/films/burma_vj, 2009.</ref> --> == ဆုရစာရင်း == === ဆန်ခါတင်စာရင်းဝင် === * EFA Documentaire 2009 - Prix Arte: Nominations et Jury In association with the European culture channel ARTE, the winner will be presented at the 22nd European Film Awards Ceremony on Saturday, 12 December, in Bochum/Germany. * Oscar 2010 - Best Documentary Feature === ရရှိသည့်ဆုများ === '''Sundance Film Festival''' * World Cinema Documentary Film Editing Award <ref>Sundance Film Festival, [[List of Sundance Film Festival award winners#2009|2009 Award Winner.]]</ref> '''San Francisco International Film Festival''' * Golden Gate Persistence of Vision Award: Investigative Documentary Feature <ref>San Francisco Film Society, {{cite web |url=http://www.sffs.org/sf-intl-film-festival/golden-gate-award-winners/2009-winners.aspx |title=Golden Gate Award 2009 Winners |accessdate=July 3, 2009 |archivedate=30 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090530053040/http://www.sffs.org/sf-intl-film-festival/golden-gate-award-winners/2009-winners.aspx }}</ref> '''Amsterdam International Documentary Film Festival''' * The VPRO Joris Ivens Award * Movies That Matter Award <ref>Variety, {{cite web |url=http://www.variety.com/article/VR1117996616.html?categoryid=13&cs=1 |title='Burma VJ' wins Amsterdam prize |accessdate=July 3, 2009}} {{Dead link|date=September 2026 }}</ref> '''CPH:DOX''' * Amnesty Award * DOX Award '''Berlinale''' * Cinema for Peace International Human Rights Film Award '''Boulder International Film Festival''' * Grand Prix '''Bodil (Danish Golden Globe) 2009 (Denmark)''' * Best Documentary '''ZagrebDox (Croatia)''' * Movies that Matter Human Rights Award * Special mention '''Robert , Danish Film Academy Award 2009 (Denmark)''' * Best Long Documentary '''One World 2009 (Czech Republic)''' * Vaclav Havel Special Award * Student Jury Award '''11th Thessaloniki Documentary Festival''' * Audience Award '''Perspektive International Human Rights Film Festival Nuremberg''' * Audience Award * Youth Jury Award '''Full Frame Documentary Festival (USA)''' * Anne Dellinger Grand Jury Award * Center for Documentary Studies Filmmaker Award * Full Frame / Working Films Award '''ITS ALL TRUE – 14th International Documentary Film Festival – Sao Paulo (Brazil)''' * Best Documentary '''Amnesty International's Movies that Matter Festival (Holland)''' * The Golden Butterfly, Amnesty International's A Matter of ACT documentary award * MovieSquad ALLRights Award '''San Francisco International Film Festival (USA)''' * Investigative Documentary Feature Award ''For the courage of its cameramen, the boldness of its director, and exemplary transnational collaboration; and, for its model of collective investigations in high and low technology, carried out under threat of death and imprisonment, to beam the truth of a country out to the world, the award for best investigative documentary goes to BURMA VJ'' '''Planete Doc Review 2009 (Poland)''' * Amnesty International Award (and one special mention) '''Mountainfilm in TELLURIDE 2009 (US)''' * MOVING MOUNTAINS PRIZE (TIE) '''Grand Prix International Du Documentaire D´Auteur 2009, URTI, Monte-Carlo''' * SILVER MEDAL ''Shot at the risk of human livres and with basic technical means, this film makes us live from inside events having opposed the Burmese monks then the students to the ruling military dictatorship. The author used these strong images to put the speech of democracy on a dissident satellite channel and to supply the international media.This film was made in exceptional conditions, which widen the documentary genre.'' '''Golden Apricot” 6th International Film Festival, 2009 (Armenia)''' * Golden Apricot” main prize '''Jerusalem International Film Festival, 2009 (Israel)''' * The “In the Spirit of Freedom” Awards in memory of Wim van Leer '''Festival Cine Ourense''' * Best Documentary Director '''Odense Film Festival 2009, Denmark''' * Best Danish Documentary '''I WILL TELL FILM FESTIVAL 2009''' * Ndindasawapanga Award ( I WILL TELL) '''Branchage Jersey International filmfetival 2009''' * MATTER DOCUMENTARY AWARD. '''GRIERSON 2009, The British Documentary Award, UK''' * Best Cinema Documentary ( UK Film council award) '''DokMa 2009, Slovenia''' * Triangle Muscle Award – Best feature Length '''Verzio 6 Human Rights Documentary Film Festival, Hungary''' * Audience award '''4 Screens European Film Festival, France''' * Grand Prix * Youth Jury prize '''National Board of Review, US''' * Freedom of Expression Award '''Cinema Eye Honors, US''' * Outstanding Achievement In Editing * Outstanding Achievement In An International Feature Film == ပြင်ပလင့်ခ် == * [http://www.burmavjmovie.com/ Official Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100208125819/http://burmavjmovie.com/ |date=8 February 2010 }} * [http://movies.nytimes.com/2009/05/20/movies/20burm.html NY Times Review] - A.O. Scott. * [http://festival.sundance.org/2009/film_events/films/burma_vj Sundance Film Festival]. * [http://www.variety.com/index.asp?layout=festivals&jump=review&id=2471&reviewid=VE1117939279&cs=1 Variety Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212061700/http://www.variety.com/index.asp?layout=festivals&jump=review&id=2471&reviewid=VE1117939279&cs=1 |date=12 February 2009 }}. * [http://www.dogwoof.com/film_burmavj.html UK Distributor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218141254/http://www.dogwoof.com/film_burmavj.html |date=18 February 2010 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=t6DfCLqLVUg&feature=related Youtube ပေါ်ရှိ နမူနာကားပိုင်း] == ကိုးကား == <references /> * [http://festival.sundance.org/2009/film_events/films/burma_vj Sundance 2009 Page] [[Category:၂၀၀၈ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[Category:မြန်မာ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[Category:ဒိန်းမတ် မှတ်တမ်းတင် ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] bt5ds23023k6dnozerx6xe5vhcozobd 0 9745 1055104 1044827 2026-09-24T15:05:37Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055104 wikitext text/x-wiki {{distinguish|မြန်မာ–တရုတ်သမ္မတနိုင်ငံ ဆက်ဆံရေး}} {{Infobox bilateral relations | တရုတ်-မြန်မာ | People's Republic of China | Myanmar | map = Myanmar China.svg | envoytitle1 = တရုတ်နိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာသံအမတ်ကြီး | envoytitle2 = မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ တရုတ်သံအမတ်ကြီး | envoy1 = ဦးဇော်ဝင်းမြင့် | envoy2 = Ms. Ma Ja | mission1 = မြန်မာသံရုံး၊ ပေကျင်းမြို့ | mission2 = တရုတ်သံရုံး၊ ရန်ကုန်မြို့ }} '''တရုတ်-မြန်မာဆက်ဆံရေး'''သည် တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံနှင့် လက်ရှိအနေဖြင့် ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံဟုခေါ်သော နိုင်ငံတို့အကြား နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးဖြစ်သည်။ တရုတ်နှင့်မြန်မာသည် နှစ်ဦးနှစ်ဘက် အပြန်အလည်ရှိသော ဆက်ဆံရေးမျိုးဖြစ်သည်။ သို့သော် တရုတ်မှနိုင်ငံရေးအတိုက်အခံလက်နက်ကိုင်တို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြန်မာဘက်မှ တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်တို့ကြောင့်လည်းကောင်း ပြဿနာတက်ရသည်လည်း ရှိသည်။ နိုင်ငံရေးအရဆက်ဆံမှုတွင် အရှေ့တောင်အာရှ၌ မြန်မာမှာ ဗီယက်နမ်နောက်တွင် တရုတ်နှင့် ပလဲပနံအသင့်ဆုံးဖြစ်ပြီး စီးပွားရေးအရလည်း လာအိုနောက်တွင် ဒုတိယနေရာယူသည်။ သို့သော် ကြွေးမြီထောက်ချောက်ဆင်သည်ဟု စွပ်စွဲချက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြန်မာနယ်မြောက်ပိုင်းရှိ တရုတ်ကိုကျောထောက်နောက်ခံပြုထားသော တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်တို့ကြောင့်လည်းကောင်း မီးစာတဖက်ရေမှုတ်တဖက်ဟု ယူဆရမည်ဖြစ်သည်။ ==နောက်ကြောင်းရာဇဝင်== တရုတ်ရော မြန်မာပါ လူမျိုးနည်းတူ ဘာသာစကားတို့သည်လည်း တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားမိသားစုမှ သက်ဆင်းလာခြင်းဖြစ်သည်။ ယွမ်မင်းဆက်၌ မွန်ဂိုတို့ မြန်မာသို့ ၂ ကြိမ် ကျူးကျော်ခဲ့သည်။ ကင်မင်းဆက်၌ တရုတ်နှင့်မြန်မာ စစ်ဖြစ်သည်။ တရုတ်ပြည်မှ အွိုင်ဂါတို့ (ဘမာတို့က ပန်းသေး ခေါ်သည်) မြန်မာပြည်သို့ အများအပြား လာရောက်ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သည်။ မြန်မာပြည်ကို ဗြတိသျှတို့ အုပ်စိုးစဉ်ပင် တရုတ်ပြည်မှ ကင်မင်းဆက်က မြန်မာကို ပဏ္ဏာဆက်နိုင်ငံအဖြစ် ဆက်၍ သတ်မှတ်နေသေးသည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်တွင် အိန္ဒိယမှ တရုတ်ပြည်သို့ဆက်သော ဘားမားရုတ် (Burma Road) ခေါ် ဗမာလမ်းမကြီးကို ဖေါက်ခဲ့သည်။ == ခေတ်သစ်ဆက်ဆံရေး == မြန်မာသည် တရုတ်တို့က ၁၉၄၉ ခု၌ ကွန်မြူနစ် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]]ကို စထောင်သည်နောက် ကွန်မြူနစ်မဟုတ်သည့် နိုင်ငံအနေဖြင့် ပထမဆုံး အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ ခု၊ ဇွန်လ ၈ ရက်တွင် သံတမန်ဆက်သွယ်မှူးကို [[ဥပဒေ]]စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းနှင့်အညီ ထူထောင်သည်။ ၁၉၅၄ ခု၊ ဇွန်လ ၂၉ ရက်တွင် မိတ်ဆွေဖြစ်မှုနှင့် အပြန်အလှန် ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုမပြုရေး နိုင်ငံချင်းသဘောတူစာချုပ်နှင့် ပူးတွဲကြေညာချက်တစောင် ထုတ်သည်။ ယင်းတွင် ငြိမ်းချမ်းစွာယှဉ်တွဲနေထိုင်ရေးမူ ၅ ရပ်အပေါ်တွင် အခြေခံသည်။ "ဆွေမျိုးပေါက်ဖော်ဆက်ဆံရေး" ဟူသော စကားလုံး၏အစပင်ဖြစ်သည်။ မည်သို့ဆိုစေ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]သည် ကုလသမဂ္ဂသို့ စဝင်ကတည်းကပင် ဖော်ဆောင်ထားသော ကြားနေဝါဒကို ၁၉၅၀-၆၀ ကာလတွင် ထိန်းထားသည်။ ၁၉၆၇ ခုတွင် တရုတ်-ဗမာအရေးအခင်းဖြစ်သည့်နောက် နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေး တန်းသွားသည်။ ၁၉၇၀ နောက်ပိုင်းမှ နယ်နိမိတ်သတ်မှတ်ရာတွင် ယူနန်ဘက်သို့ မြေများပေးခြင်းဖြင့် ဆက်ဆံရေးပြန်ကောင်းလာသည်။ တရုတ်၌ တိန့်ရှောင်ဖန်ခေါင်းဆောင်သည်နောက် [[မော်စီတုန်း]]ကဲ့သို့ ကွန်မြူနစ်ဝါဒပြန့်ပွားရေးကို အာရုံမစိုက်တော့ဘဲ စီးပွားရေးကို ဇောင်းပေးကာ [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗကပ]]တို့အား ထောက်ပံ့မှုလျှော့ခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ ခု၊ ဩဂုတ်လ ၅ ရက်တွင် တရားဝင်နယ်စပ်ဖြတ်ကျော်ကုန်သွယ်ရေးနှင့် စစ်ရေးဆိုင်ရာထောက်ပံ့ရေးတို့အတွက် အရေးပါသော ကုန်သွယ်ရေးစာချုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ==ကုန်သွယ်ဆက်ဆံရေး== ၂၀၀၇ ခုတွင် တရုတ်-မြန်မာ နှစ်ဖက်ကုန်သွယ်မှုသည် ဒေါ်လာ ၁.၄ ဘီလီယံ ကျော်သည်။ တရုတ်မှ ရေနံ၊ သံမဏိနှင့် အထည်များ သွင်း၍၊ မြန်မာမှ သဘာဝရော်ဘာနှင့် သစ်လုံးများ ပို့သည်။ တရုတ်သည် စက်မှုအခြေခံအဆောက်အုံများ ဖွံ့ဖြိုးစေကာ မြန်မာမှ ရေနံနှင့်သဘာဝဓာတ်ငွေ့သိုက်များ၏ ထုတ်လုပ်မှုကို အဓိကအကျိုးခံစားရရှိသူဖြစ်ရန် ရည်ရွယ်ထားသည်။ စစ်အစိုးရလက်ထက်တွင် စစ်တွေပင်လယ်ဆိပ်ကမ်းကို ပြုပြင်ချဲ့ထွင်ရာ၌ အဓိကလုပ်ငန်းဖက်များအနက် တနိုင်ငံဖြစ်ခဲ့ပြီး ရခိုင်ဒေသတွင် သဘာဝဓာတ်ငွေ့သိုက်တူးဖော်မှုတို့အတွက် အခွင့်အရေးရခဲ့သည်။ [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]သည် စစ်အစိုးရအား ချေးငွေနှင့် အတိုးဆိုင်းခွင့်များ ပေးခဲ့သည့်အပြင် ဆည်မြောင်း၊ လမ်းတံတား၊ ဆိပ်ကမ်းဆောက်ခြင်းများအတွက်နှင့် စက်မှုစီမံကိန်းများအတွက် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများ ပေးခဲ့သည်။ ထပ်တိုးဆောက်ရွက်ချက်မှာ ဧရာဝတီမြစ်ဘေးလမ်းများမှသည် ယူနန်မှ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်သို့ဆက်သော ဗျူဟာမြောက်လမ်းမကြီးကို ဖော်ဆောင်ရန်ဖြစ်သည်။ တရုတ်ပြည်မှ အဖွဲ့အစည်းများသည် ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းမှ ယူနန်နယ်အထိ ၂၃၈၀ ကီလိုမီတာ (၁၄၇၉ မိုင်) အရှည်ရှိသည့် ရေနံနှင့်သဘာဝဓာတ်ငွေ့ပိုက်လိုင်းများ ဆောက်လုပ်မှုတွင်လည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ တရုတ်အမျိုးသားကမ်းလွန်ရေနံကော်ပိုရေးရှင်း (China National Offshore Oil Corporation) နှင့် တရုတ်အမျိုးသားစက်သုံးဆီကော်ပိုရေးရှင်း (China National Petroleum Corporation) တို့သည် မြန်မာ့ရေနံမြေများနှင့် ရေနံချက်စက်ရုံများ အဆင့်မြှင့်ကာ ထုတ်လုပ်မှုကို မျှဝေခံစားရန်အရေးကြီးစာချုပ်များ ချုပ်ခဲ့သည်။ ပက်ထရိုချိုင်းနား (PetroChina) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] ကမ်းခြေ အေ-၁ ရွှေရေနံမြေမှ ယူနန်သို့ ဦးတည်ထားသည့် အဓိက သဘာဝဓာတ်ငွေ့ပိုက်လိုင်း ဆောက်လုပ်မှုကို ဆောင်ရွက် နေဆဲ ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ကုဗပေ ၂.၈၈ မှ ၃.၆ ထရီလီယံ ရှိသည့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့များကို ရမည်ဖြစ်သည်။ အဆိုပြုချက်အနေဖြင့် ဆောင်ရွက်နေဆဲဖြစ်သော မြန်မာအနောက်ဘက်ကမ်းခြေမှ တရုတ်-မြန်မာရေနံပိုက်လိုင်းသည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းမှ ရေနံများကို မလက္ကာရေလက်ကြားအား ဖြတ်ရန်မလိုတော့ဘဲ တရုတ်ပြည်သို့ တင်သွင်းနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ တရုတ်စွမ်းအင်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကော်ပိုရေးရှင်း (China Power Investment Corporation) သည် ဧရာဝတီမြစ်ပေါ်ရှိ မြစ်ဆုံရေအားလျှပ်စစ်စက်ရုံ၌ ဒေါ်လာ ၃.၆ ဘီလီယံ ထည့်ဝင်ထားသည်။ ၎င်းမှရသော လျှပ်စစ်ဓာတ်အားကို ယူနန်နယ်သို့ ပို့မည်ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၁ ခု၊ အောက်တိုဘာအစောပိုင်းတွင် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်သမားတို့ လှုံ့ဆော်ပေးမှုကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံသားတို့ သတိထားမိလာကာ ဆန္ဒပြမှုများရှိလာသည်။ လုပ်ကွက်ပြလိုသော သမ္မတသစ် ဦးသိန်းစိန်က ၎င်းစီမံကိန်းကို ဒေသခံများ၏ အကျိုးစီးပွား၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အတွက် အကျိုးသက်ရောက်နိုင်မှုတို့ကို သုံးသပ်၍ ဆိုင်းငံ့ထားမည်ဟု ကြေညာသည်။ တရုတ်အစိုးရက ၎င်းစီမံကိန်းကြောင့် အခွန်အနေဖြင့် ဒေါ်လာ ၅၄ ဘီလီယံခန့် ရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ရှယ်ယာအနေဖြင့်လည်း ရဦးမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားတချို့ကိုလည်း အခမဲ့ရမည်ဖြစ်ကြောင်း ကောင်းကွက်များကို ထောက်ပြသည်။ ပြဿနာကြီးလာချိန်၌ တရုတ်စွမ်းအင်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကော်ပိုရေးရှင်းသည် မဖြစ်မနေပြောင်းရန်လိုသော ရွာ ၅ ရွာမှ ဒေသခံ ၂၁၄၆ ဦးကို နှစ်ထပ်ဆောင်များဆောက်ကာ ကျပ် ၁ သိန်းစီထောက်ပံ့၍ ရွှေ့ခဲ့သည်။ ==ဗျူဟာမြောက်ဆက်ဆံရေး== တရုတ်နိုင်ငံသည် အရေးကြီးဆုံးသော စစ်ဖက်အကူအညီများ ထောက်ပံ့သူဖြစ်၍၊ ကျယ်ပြန့်သည့် နည်းဗျူဟာနှင့် စစ်ရေးပူးပေါင်းမှုများကိုလည်း ထိန်းသိမ်းထားသည်။၁၉၈၉ ခုနှစ် ကတည်းက တရုတ်နိုင်ငံ သည် မြန်မာနိုင်ငံအား ဂျက်တိုက်လေယာဉ်များ၊သံချပ်ကာကားများနှင့်ရေတပ်သင်္ဘောများပံ့ပိုးပေးခဲ့၍ကုန်းတပ်၊လေတပ်နှင့်ရေတပ်သားများကိုသင်တန်းများပေးခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဆိပ်ကမ်းများ၊ ရေတပ်တည်ဆောက်မှုများကို ရရှိထားနိုင်မှုသည်၊ တရုတ်နိုင်ငံအား ပိုမိုကျယ်ပြန့်သည့် အင်ဒီးယန်းပင်လယ်ဒေသနှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်ကို နည်းဗျူဟာကျသည့် လွှမ်းမိုးမှုများပြုနိုင်စေသည်။ တရုတ်နိုင်ငံသည် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်တွင် ကျောက်ဖြူမြို့၌ ရေနက်ပိုင်းဆိပ်ကမ်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ကြီးမားသည့် ကိုကိုးကျွန်းပေါ်တွင် ရေတပ်လွယ်ကူမှုများ၊ အဓိကထောက်လှမ်းခြင်းများနှင့် လျှပ်စစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တန်ဖိုးရှိသည့် သတင်းစနစ် များဖြင့် ၈၅ မီတာ ရှိသည့် ဆိပ်ခံတံတားတစ်ခုကိုလည်း တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ယင်းသည် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]၏ အန်ဒမန်နှင့် နီကိုဘာ ကျွန်းများမှ ၁၈ ကီလိုမီတာ အကွာအဝေးတွင် တည်ရှိ၍၊ တရုတ်နိုင်ငံအား [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]၏ ဒုံးကျည်စမ်းသပ်မှုများအပါအဝင် စစ်ရေးဆောင်ရွက်မှုများကို စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုနိုင်သည့် အခွင့်အလမ်း များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ စစ်တွေတွင် ရေတပ်အခြေစိုက်စခန်း တည်ဆောက်ရန် တရုတ်နိုင်ငံက အကူအညီပေးသည်။ ၎င်းသည် အရှေ့ဘက်အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးမြို့တော်နှင့် ဆိပ်ကမ်းဖြစ်သော ကာလကတ္တားနှင့် နည်းဗျူဟာကျစွာ အရေးကြီးသည့် ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်းပင် ဖြစ်သည်။ ဘေဂျင်းသည်လည်း တောင်ဘက် တရုတ်ပြည်မှ အင်ဒီယန်းပင်လယ်သို့ အတိုဆုံးလမ်းကြောင်းဖြစ်သည့် ရန်ကုန်နှင့် စစ်တွေ ဆက်သွယ် သည့်လမ်းကို ဖေါက်လုပ်ရန် ရန်ပုံငွေများ ပေးခဲ့သည်။ တရုတ်နိုင်ငံနှင့် ရုရှားနိုင်ငံတို့သည် တစ်ချိန်တစ်ခါက [[ကုလသမဂ္ဂ]]လုံခြုံရေးကောင်စီ တွင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အား အပြစ်ပေးမည့် ဆုံးဖြတ်ချက်အစီအစဉ်ချခဲ့ခြင်းကို ဗီတိုအာဏာဖြင့် ပါယ်ချခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းနှစ်များတွင် တရုတ်နိုင်ငံသည် မြန်မာအစိုးရကို ကျောထောက်နောက်ခံပြုရန် ဆန္ဒလျော့နည်းလာပြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေးအခြေအနေ များအား တည်ငြိမ်စေရန် ကြိုးပမ်းမှုများကိုမူ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ များမကြာမှီနှစ်များက မြန်မာနိုင်ငံသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် နည်းဗျူဟာကျသည့် ကုန်သွယ်ရေးဆိုင်ရာ ဆက်ဆံမှုများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်စေရန် ပြောင်းလဲဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်းအားဖြင့် ဘင်္ဂလား ပင်လယ်အော်နှင့် ရှည်လျားသည့် နယ်နိမိတ်ကို မျှဝေပါသည်။ ယင်းသည် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]နှင့် စစ်ရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု ရရှိစေ၍၊ ဂျပန်နိုင်ငံနှင့် နှစ်ဦးနှစ်ဖက်ပါဝင်သော ဆက်ဆံရေးကို အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံများ(အာဆီယံ) နှင့်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်စေပြီး၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏နိုင်ငံခြားရေးမှုဝါဒကို တရုတ်နိုင်ငံအပေါ်တွင်သာ လွန်ကဲစွာ မှီခိုနေရခြင်းအား အနေအထား ပြောင်းလဲမှုတစ်ရပ်ကို ပြသသည်။ ==နယ်နိမိတ်မှ စိတ်အနှောင့်အယှက်ဖြစ်မှု== ၂၀၀၉ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လက ကိုးကန့်အခင်း ဖြစ်ပွားမှုနောက်ပိုင်း နိုင်ငံတကာ သတင်းမီဒီယာများ စိတ်ဝင်စား မှုကို ရရှိစေပြီး၊ အချို့သော ကျွမ်းကျင်သူများ မေးခွန်းထုတ်ခဲ့မှုများသည် ခိုင်မာသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသော ဗမာ-တရုတ် ဆက်ဆံရေးများကို ထိခိုက်ခဲ့သည်။ ဘာတေး(လ်)လစ်တနာက မြန်မာနိုင်ငံ သည် တရုတ်နိုင်ငံနှင့်ချည်နှောင်မှုများအပေါ် ပြည်တွင်းတိုက်ခိုက်မှုများအား ဦးစားပေး အဆင့်သတ်မှတ်ခဲ့သည်ဟုဖော်ပြခဲ့သည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ၊ ရှီရင်ဟောင်ကဲ့သို့သော အချို့သောတရုတ်သရုပ်ခွဲဆန်းစစ်သူများမှ မြန်မာနိုင်ငံနှင့်တရုတ်နိုင်ငံတို့၏ဆက်ဆံရေးကိုအလေးမထားပြောဆိုခဲ့ သည်မှာ “သူတို့သည် ခမ်းနားကြီးကျယ်သည့် မိတ်ဆွေများ မဟုတ်ကြပါ။ သူတို့သည် တရုတ်နိုင်ငံမှ ပြောဆိုသည်များကို နား မထောင်ကြပါ” ဟူ၍ဖြစ်သည်။ တရုတ်နိုင်ငံသည်မြန်မာနိုင်ငံအားနယ်နိမိတ်ဧရိယာတည်ငြိမ်မှုကို သေချာစေရန်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ၎င်း၏တိုင်းသူပြည်သားများ၏အကျိုးကိုအကာအကွယ်ပေးရန်တောင်းဆိုခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာနသည် နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်နိုင်ငံအား ယင်းအခင်းဖြစ်ပွားမှုနှင့် ပတ်သက်၍ တောင်းပန်ခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် အစိုးရသတင်းစာတစ်စောင်ဖြစ်သော [http://www.mmtimes.com/ Myanmar Times] တွင် ဒလိုင် လာမာ ပုံပြင်တစ်ခုကိုလည်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၎င်းသည် နိုင်ငံတော်မှ အနှစ် ၂၀ မျှ ချုပ်ကိုင်ထားသည့် မီဒီယာမှ ၎င်းအား ပထမဦးစွာ ဖော်ပြချက်ပင်ဖြစ်၏။ တရုတ်အရာထမ်းများသည် နယ်နိမိတ်မှ စိတ်အနှောင့် အယှက် ဖြစ်စေသော စော်ကားမှုအတွက် ကြိုတင်သတိပေးခြင်း မရှိခဲ့သည်ကို “ဒေါသထွက်” ကြ၍ “လွန်ကဲစွာ စိတ်မချမ်းမသာ” ဖြစ်ခဲ့ကြရသည်ဟု ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။ == ၂၀၂၁ အာဏာသိမ်းမှု == {{see also|၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း}} ၂၀၂၁ ခု၊ ဖေဖော်ဝါရီလ၌ မြန်မာစစ်တပ်က အရပ်သားအစိုးရအဖွဲ့ဝင်များကို ဖမ်းဆီးကာ အာဏာသိမ်းသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၃ ရက်တွင် [[ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ|ကုလသမဂ္ဂလုံခြုံရေးကောင်စီ]]၌ မြန်မာအား စီးပွားရေးပိတ်ဆို့ရန် အဆိုသွင်းသောအခါ တရုတ်နှင့်ရုရှားက ပယ်ချသည်။ ကနဦးတွင် တရုတ်သည် ဒုသမ္မတဖြစ်သူက သမ္မတဖြစ်လာသည့် အစိုးရအဖွဲ့ဝင်အပြောင်းအလဲသာဖြစ်ကြောင်း ပြောဆိုခဲ့သည်။ ထို့နောက် တပ်မတော်ခေါင်းဆောင် မင်းအောင်လှိုင်၏ ၁၂-လ အရေးပေါ်ကာလ ကြေညာသည့်အခါ အောင်ဆန်းစုကြည်အား လွှတ်ပေးရန်တောင်းဆိုကြောင်း ပြောင်းလဲပြောဆိုသည်။ ၂၀၂၁ ခု၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၆ ရက်တွင် ရန်ကုန်ရှိ တရုတ်သံရုံးရှေ့၌ ဆန္ဒပြမှုများရှိခဲ့ပြီး အာဏာသိမ်းမှုအတွက် တရုပ်အား အပြစ်တင်ကြသည်။ မြန်မာဆိုင်ရာ တရုတ်သံအမတ် ချန်ဟိုင်က "လက်ရှိမြန်မာအခြေအနေမှာ တရုတ်တို့မြင်လိုသောအနေအထား လုံးဝမဟုတ်" ဟု ဆိုသည်။ ၎င်းအဆိုနှင့် မဆီလျော်သောအကြောင်းမှာ ဖေဖော်ဝါရီလ ၃ ရက်တွင် အိန္ဒိယမှလာသော ကိုဗစ်ကာကွယ်ဆေးတင်လေယာဉ်အပါအဝင် အခြား နိုင်ငံတကာလေယာဉ်များကို နိုင်ငံတွင်း ပေးမဝင်သော်လည်း တရုတ်သံရုံးက ပင်လယ်စာဟု ကြေညာချက်ထုတ်ရသည့် လေယာဉ်များကိုမူ အာဏာသိမ်းအစိုးရက ကြည်ကြည်ဖြူဖြူ ဆင်းခွင့်ပြုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းအချက်အတွက် အာဏာအသိမ်းခံပြည်သူတို့ စိတ်ထွက်ပေါက်မှာ နိုင်ငံအတွင်းရှိ တရုတ်စက်ရုံများ ဖြစ်လာသည်။ မတ်လ ၁၅ ရက်တွင် လူ ၁၅ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီးနောက် တရုတ်သံရုံးက ရှို့မီးများအား အလွန်စိုးရိမ်မိကြောင်း စာထုတ်သည်။ ၂၀၂၁ ခု၊ မတ်လအလယ်ပိုင်းတွင် တရုတ်-မြန်မာ လူထုဆက်ဆံရေးမှာ အလွန်မှေးမှိန်သွားသည့်နည်းတူ မြန်မာရှိ တရုတ်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများလည်း စိုးရိမ်ဖွယ်ဖြစ်လာသည်။ မည်သို့ဆိုစေကာမူ လုံခြုံရေးကောင်စီ၌ စစ်အစိုးရအား ခေါင်းစဉ်တပ်လေတိုင်း တရုတ်နှင့်ရုရှားက ပယ်ချပေးနေသည်။ အကြောင်းမှာ မြန်မာ၏ ဒုတိယအကြီးဆုံး ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူမှာ တရုတ်ဖြစ်ပြီး မြန်မာမှအကျိုးအမြတ်ကိုလည်း တရုတ်ကသာ ရနေခြင်းကြောင့်ဖြစ်သည်။ အကြီးဆုံးရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူဖြစ်သော ဂျပန်မှာ စီးပွားအမြင်နည်းသည် ဖြစ်ဟန်တူ၏။ ၂၀၂၁ ခု၊ မေလ ၃ ရက်တွင် စိုင်နိုဗက် (Sinovac) နှင့် စိုင်နိုဖန်း (Sinopharm) ကိုဗစ်ကာကွယ်ဆေး အလုံး ၅ သိန်းကို အကူအညီအနေဖြင့် ပေးခဲ့သည်။ ၎င်းဆေးမှာ လိုအပ်ပါက ကာကွယ်ဆေးအဖြစ် သုံးသင့်သည်ဟု [[ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့]]က အသိအမှတ်ပြုပြီးဖြစ်သည်။ သို့သော် အများပြည်သူများက တရုတ်အနေဖြင့် စစ်အာဏာရှင်စနစ်ကို ထောက်ပံ့ကြောင်းအဖြစ်သာမြင်ခဲ့၍ တရုတ်ဆန့်ကျင်ရေးမှာ ပိုမိုပြင်းထန်လာခဲ့သည်။<ref>https://www.irrawaddy.com/news/burma/china-donates-500000-covid-19-vaccines-myanmar-junta.html</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၈ ရက်နေ့တွင် [[နေပြည်တော်မြို့|နေပြည်တော်]]မြို့ရှိ မင်္ဂလာသီရိဟိုတယ်၌ ကျင်းပသည့် မြန်မာ-တရုတ် နှစ်နိုင်ငံ သံတမန်ဆက်ဆံရေး ထူထောင်မှု (၇၅) နှစ်မြောက် စိန်ရတုအထိမ်းအမှတ် အခမ်းအနားသို့ နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ၊ နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် တက်ရောက်၍ အမှာစကား ပြောကြားခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ် ဇွန်လ ၈ ရက်နေ့တွင် နှစ်နိုင်ငံသံတမန်ဆက်ဆံရေး ထူထောင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် စိန်ရတုကာလသို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/70843|title=မြန်မာ - တရုတ် နှစ်နိုင်ငံသံတမန်ဆက်ဆံရေးထူထောင်မှု (၇၅) နှစ်မြောက် စိန်ရတုအထိမ်းအမှတ်အခမ်းအနား ကျင်းပ၊ နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် တက်ရောက်အမှာစကားပြောကြား|accessdate=2025-6-9|publisher=Ministry of Information|date=06/08/2025}}</ref> == ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရလက်ထက် == ၂၀၂၆ ဧပြီ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ဦးမင်းအောင်လှိုင်ထံ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ၊ ဟေလုံကျန်းပြည်နယ် ပြည်သူ့ကွန်ဂရက် အမြဲတမ်းကော်မတီဥက္ကဋ္ဌ နှင့် တရုတ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ ဟေလုံကျန်းပြည်နယ်ဆိုင်ရာကော်မတီအတွင်းရေးမှူး H.E. Mr. Xu Qin ဦးဆောင်သော ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့က လာရောက်တွေ့ဆုံသည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၊ နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင်ထံ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ၊ ဟေလုံကျန်းပြည်နယ် ပြည်သူ့ကွန်ဂရက်အမြဲတမ်းကော်မတီဥက္ကဋ္ဌနှင့် တရုတ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ ဟေလုံကျန်းပြည်နယ်ဆိုင်ရာကော်မတီအတွင်းရေးမှူး ဦးဆောင်သော ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့က လာရောက်ဂါရဝပြုတွေ့ဆုံ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81952 |access-date=2026-04-26 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ဧပြီ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ဦးမင်းအောင်လှိုင်သည် တရုတ်ကွန်မြူနစ်ပါတီဗဟိုကော်မတီ၊ နိုင်ငံရေးရာဗျူရိုအဖွဲ့ဝင်နှင့် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး H.E. Mr. Wang Yi ဦးဆောင်သော ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့အား လက်ခံတွေ့ဆုံသည်။ သံတမန်ဆက်ဆံရေး၊ အေးအတူပူအမျှအသိုက်အဝန်း ဖော်ဆောင်မှု၊ နယ်စပ်တည်ငြိမ်ရေး၊ ကုန်သွယ်ရေး၊ ပြည်တွင်းငြိမ်းချမ်းရေး၊ မန္တလေးငလျင်ပြန်လည်ထူထောင်ရေး၊ အွန်လိုင်းလိမ်လည်မှု တိုက်ဖျက်ရေး၊ စွမ်းအင်၊ စိုက်ပျိုးရေး၊ နည်းပညာ၊ အာဆီယံပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု စသည့် ကိစ္စရပ်များအား ခင်မင်ရင်းနှီးစွာ အမြင်ချင်းဖလှယ် ဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၊ နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင် တရုတ်ကွန်မြူနစ်ပါတီဗဟိုကော်မတီ၊ နိုင်ငံရေးရာဗျူရိုအဖွဲ့ဝင်နှင့် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး H.E. Mr. Wang Yi ဦးဆောင်သောကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့အား လက်ခံတွေ့ဆုံ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82092 |access-date=2026-04-26 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == ကောင်စစ်ဆိုင်ရာ ဆက်ဆံရေး == ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၉ ရက်နေ့မှစ၍ မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံသံရုံးသည် မြန်မာနိုင်ငံသား စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်များ၊ ၎င်းတို့၏ အိမ်ထောင်ဖက်များနှင့် ကလေးများအတွက် အများဆုံး ၅ နှစ် သက်တမ်းရှိပြီး အများဆုံး ရက်ပေါင်း ၁၈၀ နေထိုင်ခွင့်ပြုမည့် အကြိမ်ကြိမ် ဝင်ထွက်နိုင်သော ဗီဇာအမျိုးအစား (ASEAN Visa) ကို စတင်ဆောင်ရွက်ထုတ်ပေးမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=http://mm.china-embassy.gov.cn/eng/lsfw/202506/t20250606_11642296.htm|title=Notice on Applying for "ASEAN Visa"|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250609040557/https://mm.china-embassy.gov.cn/eng/lsfw/202506/t20250606_11642296.htm|archivedate=2025-6-9|accessdate=2025-6-9|publisher=Chinese Embassy in Myanmar}}</ref> == သံတမန် အဆက်အသွယ် == တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံဆိုင်ရာ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံသံရုံးသည် ဘေဂျင်းမြို့တွင် တည်ရှိပြီး၊ ကောင်စစ်ဝန်ရုံးများကို [[ဟောင်ကောင်]]၊ [[ကူမင်းမြို့]]၊ နန်နင်းမြို့၊ [[ချုံချင့်မြို့]]တို့တွင် ဖွင့်လှစ်ထားသည်။​ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံသံရုံးသည် ရန်ကုန်မြို့တွင် တည်ရှိပြီး၊ ကောင်စစ်ဝန်ရုံးကို မန္တလေးမြို့တွင် ဖွင့်လှစ်ထားသည်။ == ရည်ညွှန်းကိုးကား == {{reflist}} * [http://www.worldpoliticsreview.com/articles/129/india-and-china-compete-for-burmas-resources ကမ္ဘာ့နိုင်ငံရေးရှုထောင့် ဝက်ဘ်စာမျက်နှာ] * [https://web.archive.org/web/20090904060630/http://news.xinhuanet.com/english/2009-09/01/content_11979578.htm စင်ဟွာသတင်းစာမျက်နှာ] [[Category:မြန်မာ-တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံဆက်ဆံရေး]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေး‎]] [[ကဏ္ဍ:တရုတ်နိုင်ငံ၏ နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေး‎]] {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေး}} t7u6x6e672rob7z621ifjik2r5ixey3 0 9894 1055078 795280 2026-09-24T13:57:47Z Kyaw Myo Aung 103978 ကဏ္ဍ ထည့် 1055078 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ဆုံးဟျဲကီယို | image = File:(Marie Claire Korea) THE Princess with Song Hye Kyo (1).jpg | image_size = 290px | caption =ဆုံးဟျဲကီယို (ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၄) | birth_name = | birth_date = {{birth date and age |1981|11|22}}{{efn-ua|name=dob|ဆုံးဟျဲကီယို ကို 1981 ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ 22 ရက်နေ့မှာ မွေးဖွားခဲ့ပြီး သူမရဲ့ မှတ်ပုံတင်မွေးနေ့ကတော့ ဖေဖော်ဝါရီ 26၊ 1982 ဖြစ်ပါတယ်။}} | birth_place = Dalseo District, Daegu, [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]]<ref>{{cite web|title=Song Hye Kyo Biography|url=http://frostsnow.com/song-hye-kyo|accessdate=November 18, 2016}}</ref> | nationality ={{KOR}} | education = {{ill|Sejong University|en}} | occupation = {{hlist|သရုပ်ဆောင်|မော်ဒယ်}} | years_active = ၁၉၉၆–လက်ရှိ | agent = {{ublist|United Artists Agency|Jet Tone Films<ref>{{Cite web |date=2019-04-16 |title=Actress Song Hye-kyo Joins Famed Director Wong Kar-wai's Studio |url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2019/04/16/2019041600863.html |access-date=2023-03-19 |website=english.chosun.com}}</ref> }} | spouse = {{Marriage|Song Joong-ki|2017|2019}} | website = {{URL|songhyekyo.co.kr|Website}} |module={{Infobox Korean name|child=yes | title = [[ကိုရီးယားနာမည်]] | hangul = {{linktext|송|혜|교}} | hanja = {{linktext|宋|慧|敎}}{{efn-ua|တတိယမြောက် Hanja '喬' နှင့် '宋慧喬' အမည်သည် Hanja တွင် သူမ၏အစစ်အမှန် ကိုရီးယားနာမည်မဟုတ်ပါ။ ၎င်းသည် 2016 ခုနှစ်တွင် Song မပေါ်ထွန်းမီ တရုတ်ဘာသာဖြင့် မီဒီယာအများစုမှ အသုံးအများဆုံး Hanja ဇာတ်ကောင်ဖြစ်သည်။}}<ref>{{cite web|url=http://i.imgur.com/nmlcvpX.jpg|title=Song Hye-kyo's signature|publisher=|language=အင်္ဂလိပ်စာ}}</ref> | rr = Song Hye-gyo | mr = Song Hye-kyo }}|height=161 cm|native_name=송혜교|native_name_lang=kor}}'''ဆုံးဟျဲကီယို''' ([[ဟန်းဂု]]: 송혜교၊ အသံထွက်; ဆိုးင်ဟျဲဂီယို; ၂၂ နိုဝင်ဘာ ၁၉၈၁ မွေးဖွား) သည် [[တောင်ကိုရီးယား]] အမျိုးသမီးသရုပ်ဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ သူမသည် ကိုရီးယား ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲများဖြစ်သော ''ဆောင်းဦးရွက်ကြွေ ချစ်သက်သေ'' (၂၀၀၀)၊ ''All In'' (၂၀၀၃)၊ ''ချစ်စံအိမ်'' (၂၀၀၄), ''That Winter, the Wind Blows'' (၂၀၁၃) နှင့် ''Descendants of the Sun'' (၂၀၁၆) တို့ဖြင့် အောင်မြင်ကျော်ကြားလာခဲ့သည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် Forbes မဂ္ဂဇင်း၏ ကိုရီးယား ဩဇာအရှိဆုံး ထင်ပေါ်သူများ စာရင်းတွင် နံပါတ် ၇ ဖြင့် ပါဝင်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title=[SPECIAL EDITION (1)] 박보검·송중기 한국 최고 파워 셀러브리티 |url=http://jmagazine.joins.com/forbes/view/315606|website=Forbes|language=ko}}</ref> Song ၏ ရုပ်မြင်သံကြားဒရမ်မာများ၏ အောင်မြင်မှုသည် နိုင်ငံတကာတွင် သူမအား ထိပ်တန်း [[Hallyu]] ကြယ်ပွင့်အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။ ==ဘဝအစပိုင်းး== Song မွေးဖွားလာသောအခါတွင် သူမသည် နာမကျန်းဖြစ်နေသဖြင့် သူမ၏မိဘများနှင့် ဆရာဝန်များက သူမအသက်မရှင်နိုင်ဟု ထင်ခဲ့ကြသည် ။ သူမပြန်လည်ကောင်းမွန်လာသောအခါ Song ၏မိဘများသည်သူမ၏မွေးနေ့ကိုဖေဖေါ်ဝါရီ 26, 1982 (သူမ၏အမှန်တကယ်မွေးသက္ကရာဇ်အစား၊ နိုဝင်ဘာ 22၊ 1981) တွင်မှတ်ပုံတင်ခဲ့သည်။.<ref>{{Cite web |date=12-11-28 |title=송혜교, 조촐한 생일파티 공개 '수수하지만 빛나는 미모' |url=http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201211281111361116 |access-date=2023-03-22 |website=mydaily.co.kr}}</ref> ==အိမ်ထောင်ရေး== 2017 ခုနှစ် ဇူလိုင်လ 5 ရက်နေ့တွင် Song Hye-kyo နှင့် တွဲဖက်သရုပ်ဆောင် Song Joong-ki တို့သည် ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာအေဂျင်စီများမှ စေ့စပ်ကြောင်းလမ်းကြောင်း လူသိရှင်ကြားကြေညာခဲ့သည်။.<ref>{{Cite web |date=2017-07-5 |title=Song Joong-ki နဲ့ Song Hye-kyo တို့ဟာ အောက်တိုဘာလမှာ မင်္ဂလာဆောင်တော့မှာဖြစ်ပါတယ်။ |url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2017/07/05/2017070501400.html |access-date=2023-03-22 |website=english.chosun.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-07-05 |title=Descendants of the Sun မင်းသား Song Joong-ki နှင့် Song Hye-kyo တို့သည် မင်္ဂလာဆောင်မည်ဖြစ်သည်။ |url=https://www.channelnewsasia.com/news/lifestyle/descendants-of-the-sun-stars-song-joong-ki-song-hye-kyo-to-wed-9004520 |access-date=2023-03-22 |website=www.channelnewsasia.com |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225171944/https://www.channelnewsasia.com/news/lifestyle/descendants-of-the-sun-stars-song-joong-ki-song-hye-kyo-to-wed-9004520 }}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-08-08 |title='Descendants of the Sun' ကြယ်ပွင့်များသည် The Shilla ဟိုတယ်တွင် မင်္ဂလာဆောင်မည်ဖြစ်သည်။ |url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20170808000234&ACE_SEARCH=1 |access-date=2023-03-22 |website=www.koreaherald.com}}</ref> 2019 ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် (ကွာရှင်းပြတ်စဲခဲ့သည်)။<ref>{{Cite web |date=2019-06-27 |title=Song Hye-kyo နဲ့ Song Joong-ki တို့ဟာ ကွာရှင်းပြတ်စဲဖို့အတွက် တရားဝင်ခြေလှမ်းတွေ စတင်နေပြီဖြစ်ပါတယ်။ |url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20190627000137 |access-date=2023-03-22 |website=www.koreaherald.com}}</ref> ==မှတ်စုများ== {{notelist-ua}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == {{commons category|Song Hye-kyo|ဆောင်းဟေကို}} * {{official website|http://www.songhyekyo.co.kr/}} {{ko icon}} == ကိုးကား == {{Lifetime|၁၉၈၁| }} [[ကဏ္ဍ:၁၉၈၁ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:တောင်ကိုရီးယား အမျိုးသမီး ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ]] {{Reflist|30em}} {{Bio-stub}} nneklb1rvkbpmyd9yb6c1h14lhuq7rw 0 11058 1055174 1036080 2026-09-25T08:32:05Z Chenzeyan29 141880 /* သမိုင်းကြောင်း */ 1055174 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = မြင်းခြံမြို့ | official_name = Myingyan | native_name = | settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ|မြို့]] | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map = Myanmar | pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံမြေပုံအတွင်း မြင်းခြံမြို့ တည်ရှိရာနေရာ | image_skyline = Myingyan Railway Station 2.jpg | image_caption = မြင်းခြံမြို့ မီးရထားဘူတာရုံ ဆိုင်းဘုတ် | map_caption = | seat_type = ခရိုင်နှင့်မြို့နယ်ရုံးစိုက်ရာမြို့ | seat = မြင်းခြံမြို့ | subdivision_type = [[အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] | subdivision_name = {{MMR}} | subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီးများ|တိုင်းဒေသကြီး]] | subdivision_name1 = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] | subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] | subdivision_name2 = [[မြင်းခြံခရိုင်]] | subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] | subdivision_name3 = [[မြင်းခြံမြို့နယ်]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 9.58 | population_total = ၂၇၆၀၉၆ | population_as_of = ၂၀၁၄ | coordinates = {{coord|21|27|36|N|95|23|18|E|region:MM-04_type:city|display=inline,title}} | elevation_m = 151 | elevation_ft = 496 | timezone1 = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] | utc_offset1 = +၆:၃၀ | website = }} '''မြင်းခြံမြို့'''သည် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] အတွင်းရှိ [[မြင်းခြံခရိုင်]]၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်သည်။ မြင်းခြံမြို့၏ တောင်ဘက်တွင် စွန်းလွန်းချောင်းနှင့် စွန်းလွန်းဆရာတော်ဘုရားကြီး ဘဒ္ဒန္တကဝိ၏ ရုပ်ကလာပ်တော်၊ မြောက်ဘက်တွင် ပြောင်းပြာချောင်းနှင့် စမ်းကျဆရာတော်ဘုရားကြီး ဘဒ္ဒန္တပညာသီရိ၏ ရုပ်ကလာပ်တော် ရှိသဖြင့် ဒေသတွင်း၌ "အလောင်းနှစ်လောင်းနှင့် ချောင်းနှစ်ချောင်းရှိရာမြို့" ဟူ၍ လူအများ သိကြသည်။ == သမိုင်းကြောင်း == "မျဉ်းကျန်" မှ "မြင်းခြံ" ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်၊ [[ရွှေဘိုမင်း]] လက်ထက်တွင် သူကြီးလေးဦးတို့၏ ပိုင်နက်နယ်နိမိတ်အတွင်း လူသတ်မှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ သတ်သူမပေါ်လျှင် သက်ဆိုင်ရာ နတ်ရှင်သူကြီးသည် ငွေသုံးပိဿာ ပေးဆောင်ရမည် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မည်သူ့နယ်မြေဖြစ်သည်ဟု တိကျစွာ သိရှိနိုင်ရန် မျဉ်းကြောင်းဆွဲလျက် နယ်နိမိတ် သတ်မှတ်ကြသည်။ လူသေအလောင်း တွေ့ရှိရာနေရာသည် မျဉ်းဆွဲရာတွင် မည်သည့်သူကြီးနယ်မြေထဲမှမပါဘဲ လွတ်ကျန်နေခဲ့သည်။ သူကြီးပိုင်နက်သတ်မှတ် မျဉ်းဆွဲရာတွင် ကျန်ရစ်သောကြောင့် "မျဉ်းကျန်" ဟု ခေါ်ဆိုရာမှ၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ကာလရွေ့လျောကာ "မြင်းခြံ" ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။<ref>{{cite book|author=မောင်ကြည်သန့်|title=မြန်မာမြို့ရွာဒေသ ဝေါဟာရ(၂၀၀)}}</ref> အခြားသမိုင်းမှတ်တမ်းတစ်ခုအရ ရှေးယခင်က ဧရာဝတီမြစ်သည် ယခုတည်ရှိသည့် နေရာမှ အနောက်ဘက် ၆ မိုင်ခန့်အကွာတွင် စီးဆင်းခဲ့ပြီး ယခုပခုက္ကူခရိုင်၊ ရေစကြိုမြို့နယ်အထိ ရောက်ရှိသည်။ လက်ရှိမြင်းခြံမြို့ တည်ရှိသကဲ့သို့ပင် တောင်ဘက်စွန်းလွန်းချောင်း၊ မြောက်ဘက်ပြောင်းပြာချောင်းတို့၏ အကြားတွင် ရေလဲရွာ တည်ရှိခဲ့၏။ မြစ်၏ တစ်ဖက်တွင် ဆင်တဲရွာရှိ၏။ သက္ကရာဇ် ၁၁၉၉ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၃၇) ကုန်းဘောင်ခေတ် ရွှေဘိုမင်းလက်ထက်တွင် ရေလဲရွာအရှေ့ဘက် ကိုက် ၅ဝဝ ခန့်အကွာရှိ တောစပ်၌ လူတစ်ယောက်အား လူဆိုးတို့ သတ်ဖြတ်ထားသည်ကို တွေ့ရသဖြင့် သက်ဆိုင်ရာသို့ တိုင်တန်းရာ၊ လက်သည်ရှာသော်လည်း မတွေ့ဘဲ ရှိ၏။ လူသတ်ထားသော နေရာမှာ သူကြီး လေးဦးတို့၏ ပိုင်နက်နယ်နိမိတ် ဆုံရာတွင် တည်ရှိသဖြင့်၊ အကယ်၍ သတ်သူမပေါ်က သက်ဆိုင်ရာ နယ်ရှင်သူကြီးသည် ငွေသုံးပိဿာ ပေးဆောင်ရမည် ဖြစ်သောကြောင့် သူကြီးအားလုံးကပင် ထိုနေရာမှာ မိမိတို့ပိုင်နက်တွင် မကျရောက်ကြောင်း ငြင်းဆိုကြ၏။ သို့ဖြင့် သူကြီး လေးဦးတို့အား မိမိတို့ပိုင်သော နယ်ကို မျဉ်းဆွဲသတ်မှတ်စေခဲ့ရာတွင် လူသတ်ထားသောနေရာသည် မျဉ်းဆွဲရာမှ လွတ်ကျန်နေခဲ့၏။ ရေလဲရွာတွင် သီလသမာဓိနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ရပ်သူရွာသားများ ယုံကြည်လေးစားခြင်းကို ခံရသော ပွဲစားကြီး ဦးပေဆိုသူက ထိုလူသေအလောင်းရှိခဲ့ရာ အရပ်တွင် ရွာတည်ခွင့်ပြုပါက မိမိကပင် ငွေသုံးပိဿာ အလျော်ပေးဆောင်မည့်အကြောင်း လျှောက်ထားသဖြင့် ထိုမြေကွက်ကို ဦးပေ ရရှိလိုက်၏။ ကာလအတန်ကြာသော် ဧရာဝတီမြစ်ကမ်း ပြိုလေရာ၊ ရေလဲရွာသည် ကမ်းပြိုသည့်အထဲ ပါသွားသဖြင့် မြစ်ကြောင်းမှာ အရှေ့ဘက် ယခုမြင်းခြံမြို့တည်ရှိရာသို့ ရောက်လာ၏။ ယခင်သူကြီးပိုင်နက် သတ်မှတ်မျဉ်းဆွဲရာတွင် ကျန်ရစ်သောကြောင့် ထိုနေရာကို "မျဉ်းကျန်" ဟု ခေါ်ဝေါ်သမုတ်ခဲ့ရာမှ ကာလရွေ့လျောလတ်သော် မြင်းခြံ ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုလေသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉)</ref> ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှတို့သည် အထက်မြန်မာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရား စနစ်တကျ လည်ပတ်နိုင်ရေးနှင့် နယ်မြေအေးချမ်းသာယာရေးအတွက် ဗျူဟာမြောက် မြို့ကြီးများကို အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့ကြသည်။ မြင်းခြံမြို့သည် ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး အထက်နှင့် အောက်မြန်မာပြည် ကုန်သွယ်ရေးအတွက် အရေးပါသော မြစ်ဆိပ်မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်အတိုင်း ဗြိတိသျှအစိုးရက မြူနစ်စပယ် မြို့အဖြစ် သတ်မှတ်ရန် စီစဉ်ခဲ့သည်<ref>{{cite book |last=Harvey |first=G.E. |title=History of Burma |publisher=Frank Cass & Co. Ltd |year=1925}}</ref>။ ၁၈၈၇ ခုနှစ် မတ်လ ၂၂ ရက်နေ့တွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် မြင်းခြံမြို့ကို မြူနစ်စပယ်မြို့ အဖြစ် တရားဝင် စတင်သတ်မှတ် ကြေညာခဲ့သည်<ref name="gazetteer">{{cite book |title=Imperial Gazetteer of India |volume=18 |publisher=Clarendon Press |year=1908 |page=132–134}}</ref>။ မြူနစ်စပယ်အဖွဲ့ကို စတင်ဖွဲ့စည်းကာ မြို့ပြစီမံကိန်း၊ သန့်ရှင်းရေး၊ မီးဘေးကာကွယ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှုများကို စတင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့ မြင်းခြံမြို့ကို မြူနစ်စပယ်အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့ခြင်းနောက်ကွယ်တွင် မြင်းခြံနှင့် ယင်း၏ ပတ်ဝန်းကျင် အညာဒေသများမှ ထွက်ရှိသော ဝါဂွမ်း၊ နှမ်း၊ ပဲအမျိုးမျိုးနှင့် ကြက်သွန် စသည့် စိုက်ပျိုးရေး ထွက်ကုန်များ စုဆုံရာ ဗဟိုချက်ဖြစ်သဖြင့် စနစ်တကျ ကုန်သွယ်ခွင့်နှင့် စိစစ်ခွန်များ ကောက်ခံနိုင်ရန်<ref name="gazetteer" />။ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း ရေလမ်းခရီးအပြင် နောက်ပိုင်းတွင် ဖောက်လုပ်ခဲ့သော မြင်းခြံ-သာစည် ရထားလမ်းပိုင်းနှင့် ဆက်သွယ်ကာ ကုန်းလမ်း/ရေလမ်း စီးပွားရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး ဆုံမှတ်အဖြစ် အသုံးချရန်<ref>{{cite journal |title=Burma Administration Report for 1887-88 |publisher=Superintendent, Government Printing |year=1888}}</ref>။အထက်မြန်မာပြည် သိမ်းပိုက်ပြီးစတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေး သပိတ်များနှင့် ဆူပူမှုများကို ထိန်းချုပ်ရန်အတွက် မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် ဗျူဟာမြောက် စစ်အခြေစိုက်စခန်းနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးစခန်းအဖြစ် ရေရှည် အသုံးပြုရန် ဖြစ်သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ရရှိပြီးနောက်ပိုင်းတွင် မြင်းခြံမြို့သည် မန္တလေးတိုင်း အတွင်းရှိ မြင်းခြံခရိုင် ၏ မြို့စိုက်ရာမြို့အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှင့် ၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် မြင်းခြံမြို့သည် အထက်မြန်မာပြည်၏ အရေးပါသော ချည်မျှင်နှင့် အထည်စက်ရုံများ၊ ဂျုံစက်များနှင့် ဓာတ်မြေဩဇာစက်ရုံများ စိုက်ထူရာ စက်မှုဇုန်နယ်မြေတစ်ခုအဖြစ် တိုးတက်လာခဲ့သည်<ref>{{cite book |author=မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း |title=မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ (၉) |publisher=စာပေဗိမာန် |year=1964 |page=312–315}}</ref>။ ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှင့် ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း မြင်းခြံမြို့၏ ပညာရေးနှင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးကဏ္ဍတွင် အရေးပါသော တိုးတက်မှုများ ရှိခဲ့သည်။မြင်းခြံဒီဂရီကောလိပ်ကို မြင်းခြံတက္ကသိုလ်အဖြစ် အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့သလို၊ နည်းပညာတက္ကသိုလ် (မြင်းခြံ) နှင့် ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ် (မြင်းခြံ) တို့ကိုလည်း တည်ထောင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။မြင်းခြံမြို့နှင့် စေတုတ္တရာ/ပခုက္ကူဒေသများကို ဆက်သွယ်ပေးသည့် ဧရာဝတီတံတား (ပခုက္ကူ) နှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိပြီး၊ ဧရာဝတီတံတား (မြင်းခြံ-ဆီမီးခုံ) စသည့် မြစ်ကူးတံတားများ၊ ပုဂံ-မြင်းခြံ လမ်းမကြီးများကြောင့် ကုန်းလမ်းဆက်သွယ်ရေး ပိုမိုချောမွေ့လာခဲ့သည်<ref>{{cite news |title=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ မြင်းခြံခရိုင်ဖွံ့ဖြိုးရေး အစီရင်ခံစာ |newspaper=ကြေးမုံသတင်းစာ |date=15 June 2018}}</ref>။မြင်းခြံစက်မှုဇုန်နှင့် သံမဏိစက်ရုံ (မြင်းခြံ) တို့အပြင်၊ သဘာဝဓာတ်ငွေ့သုံး လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံကြီးများကိုလည်း တည်ဆောက်ခဲ့သဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း၏ အဓိက လျှပ်စစ်ဓာတ်အားထုတ်လုပ်ရာ ဗဟိုချက်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်<ref>{{cite web |url=https://www.moee.gov.mm |title=လျှပ်စစ်နှင့်စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန ဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ စာရင်း |publisher=Ministry of Electricity and Energy |access-date=10 January 2021}}</ref>။ ၂၀၂၁ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံ စစ်တပ်မှ အာဏာသိမ်းယူပြီးနောက်ပိုင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေး မတည်ငြိမ်မှုများသည် မြင်းခြံဒေသကိုလည်း ရိုက်ခတ်ခဲ့သည်။မြင်းခြံမြို့နယ်နှင့် မြင်းခြံခရိုင်အတွင်းရှိ ကျေးလက်ဒေသများတွင် ဒေသခံ ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များ (PDF) နှင့် တပ်မတော်/ပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့များအကြား တိုက်ပွဲများ၊ ပဋိပက္ခများ မကြာခဏ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်<ref>{{cite news |author=RFA Burmese |title=မြင်းခြံခရိုင်အတွင်း ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများနှင့် စစ်ရေးအခြေအနေများ |url=https://www.rfa.org/burmese |date=12 August 2023}}</ref>။ ထို့အပြင် နယ်မြေမတည်ငြိမ်မှုများကြောင့် စိုက်ပျိုးရေး ထုတ်ကုန်များ သယ်ယူပို့ဆောင်မှု၊ စက်ရုံ/အလုပ်ရုံများ လည်ပတ်မှုနှင့် ဒေသတွင်း ကုန်သွယ်ရေးဆိုင်ရာ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများတွင် စိန်ခေါ်မှုများနှင့် ကြုံတွေ့လျက်ရှိသည်<ref>{{cite report |title=Myanmar Emergency Update and District Situation |publisher=UNOCHA |date=November 2023}}</ref>။ == တည်နေရာနှင့် ပထဝီဝင် == မြင်းခြံမြို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]တွင် ပါဝင်သော [[မြင်းခြံခရိုင်]]၏ ရုံးစိုက်မြို့ဖြစ်သည်။ မြင်းခြံမြို့သည် [[ဧရာဝတီမြစ်]]၏ လက်ဝဲဘက်ကမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိသော အရေးပါသည့် သင်္ဘောဆိပ်ကမ်းမြို့လည်း ဖြစ်သည်။ [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ ရေလမ်းအားဖြင့် ၅၁၅ မိုင်ခန့် ကွာလှမ်းလျက်၊ အထက် [[မန္တလေးမြို့]]နှင့် ၈ဝ မိုင်ခန့် ကွာဝေးသည်။ နွေအခါတွင် မြစ်ရေကျသဖြင့် သင်္ဘောများသည် ဆိပ်ကမ်းနှင့် ခပ်လှမ်းလှမ်း နေရာတွင်သာ ဆိုက်ကပ်နိုင်သည်။ မြင်းခြံမြို့သည် [[မိတ္ထီလာခရိုင်]]၊ [[သာစည်မြို့]]မှ ခွဲထွက်လာသော သာစည်-မြင်းခြံ မီးရထားလမ်း၏ အဆုံးဘူတာလည်း ဖြစ်သည်။ == လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး == မြင်းခြံ-ကျောက်ပန်းတောင်း ကတ္တရာလမ်းသည် ၅၉ မိုင် ရှိသည်။ မြင်းခြံမှ ညောင်ဦးသို့ သွားသော ကတ္တရာလမ်းသည် ၄၀ မိုင် ရှိပြီး၊ [[ကျောက်ပန်းတောင်းမြို့]]မှ လမ်းခွဲပါက ၃၄ မိုင် ရှိသည်။ မြင်းခြံမှ ကျောက်ပန်းတောင်းကို ဖြတ်လျက် မိတ္ထီလာနယ်စပ်အထိ ၈၁ မိုင်ခန့် ရှည်လျားသည်။ မြင်းခြံမှ မကွေးနယ်စပ် ပင်းချောင်းအထိ ၇၅ မိုင် ရှိသည်။ ကျောက်ပန်းတောင်းအနောက်ဘက် မကွေးနယ်စပ်အထိ ဂွေးချိုလမ်းအတိုင်း ၆၅ မိုင်ခန့် ရှိသည်။ မြင်းခြံ-နွားထိုးကြီး ကတ္တရာလမ်းသည် မိုင် ၂ဝ ရှိ၍၊ ကျောက်ဆည်ခရိုင်အထိ ၄၂ မိုင် ရှိသည်။ မြင်းခြံမှ ဆီမီးခုံအထိ ကားလမ်း ၂၂ မိုင် ရှိသည်။ မြင်းခြံမှ [[နွားထိုးကြီးမြို့]]ကို ဖြတ်လျက် ပလိပ်ဘူတာအထိ သွားသော မီးရထားလမ်းတစ်ခုလည်း ရှိသည်။ သို့ဖြင့် မြင်းခြံမြို့သည် ရေလမ်း၊ မော်တော်ကားလမ်း၊ မီးရထားလမ်းတို့ ဆုံတွေ့ရာ အချက်အချာဒေသတစ်ခု ဖြစ်သောကြောင့် လူနေများပြား၍ စည်ကားသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ == လူမှုပထဝီဝင်နှင့် စီးပွားရေး == မြင်းခြံမြို့သည် အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် ၃.၇ စတုရန်းမိုင်ခန့် (၉.၅၈ စတုရန်းကီလိုမီတာ) ရှိ၍၊ ၁၉၆၃ ခုနှစ် ခန့်မှန်းခြေအရ လူဦးရေ ၃၇,၈၅ဝ ယောက်ခန့် ရှိခဲ့ပြီး ၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ မြို့နယ်လူဦးရေမှာ ၂၇၆,၀ native ဦး ရှိသည်။ မြို့ပေါ်တွင် ပြောင်းပြာ၊ ကွေ့ကြီး၊ ကန်ဦး၊ ကျည်တော်ရပ်၊ အေးကျင်းစသည်ဖြင့် ရပ်ကွက်ပေါင်း ၂၀ ရှိသည်။ ခရိုင်ရုံးစိုက်မြို့ ဖြစ်သည်နှင့်အညီ အစိုးရရုံးစိုက်ရာဌာနများ၊ အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်းများ၊ ဆေးရုံများ၊ အကျဉ်းထောင်၊ စည်ပင်သာယာရေးရုံးများနှင့် တိုက်တာအဆောက်အအုံများ ရှိကြသည်။ ထို့ပြင် ပုဂ္ဂလိက ကုန်ထုတ်လုပ်မှုလုပ်ငန်းများဖြစ်သည့် ဆီစက်၊ သစ်စက်၊ ဝါစက်စသည်တို့ဖြင့် စည်ကားလှပေသည်။ မြင်းခြံနယ်နှင့် မြို့ပေါ်တွင် လူဦးရေအများစုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာမြန်မာလူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည့်အတွက် ဘုရားကျောင်းကန်များ ပေါများသည်။ ထင်ရှားသော စေတီပုထိုးများမှာ ဆန္ဒတော်ပြည့်စေတီ၊ သံသရာအေးစေတီ၊ ရန်အောင်မြင်ဘုရား၊ ရွှေမြင်တင်စေတီတော်၊ နှစ်ကျိပ်ရှစ်ဆူဘုရား၊ ရှင်ပင်ရေပေါ်နှင့် ဘုရားသုံးဆူ စသည်တို့ဖြစ်၍၊ နှစ်စဉ် ဘုရားပွဲတော်များကို အချိန်အခါအလိုက် စည်ကားသိုက်မြိုက်စွာ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ထို့ပြင် ကိုးဆောင်ကျောင်းတိုက်၊ သုဓမ္မာကျောင်း၊ ဆုတောင်းပြည့်စာသင်တိုက် စသည့် ပရိယတ္တိစာသင်တိုက်များနှင့် စွန်းလွန်းဂူကျောင်း၊ ရွှေမြင်တင်ကျောင်း၊ မဟာစည်သတိပဋ္ဌာန်ကျောင်းစသည့် ကမ္မဋ္ဌာန်းရိပ်သာများလည်း တည်ရှိသည်။ မြင်းခြံမြို့သည် ကုန်းလမ်းရေလမ်းဆုံရာ အရောင်းအဝယ်ဗဟိုချက်ဖြစ်သဖြင့် ဝါအမျိုးမျိုး၊ ပဲအမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားရာ အဓိကမြို့ ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ဒေသထွက် ခြည်ကြမ်းထည်များနှင့် ဆပ်ပြာလုပ်ငန်းများလည်း ကျော်ကြားသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] [[ကဏ္ဍ:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့များ]] mvycj5dj384rkl4hssk7r6xm9chlh2f 1055175 1055174 2026-09-25T08:33:51Z Chenzeyan29 141880 /* သမိုင်းကြောင်း */ 1055175 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = မြင်းခြံမြို့ | official_name = Myingyan | native_name = | settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ|မြို့]] | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map = Myanmar | pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံမြေပုံအတွင်း မြင်းခြံမြို့ တည်ရှိရာနေရာ | image_skyline = Myingyan Railway Station 2.jpg | image_caption = မြင်းခြံမြို့ မီးရထားဘူတာရုံ ဆိုင်းဘုတ် | map_caption = | seat_type = ခရိုင်နှင့်မြို့နယ်ရုံးစိုက်ရာမြို့ | seat = မြင်းခြံမြို့ | subdivision_type = [[အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] | subdivision_name = {{MMR}} | subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီးများ|တိုင်းဒေသကြီး]] | subdivision_name1 = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] | subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] | subdivision_name2 = [[မြင်းခြံခရိုင်]] | subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] | subdivision_name3 = [[မြင်းခြံမြို့နယ်]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 9.58 | population_total = ၂၇၆၀၉၆ | population_as_of = ၂၀၁၄ | coordinates = {{coord|21|27|36|N|95|23|18|E|region:MM-04_type:city|display=inline,title}} | elevation_m = 151 | elevation_ft = 496 | timezone1 = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] | utc_offset1 = +၆:၃၀ | website = }} '''မြင်းခြံမြို့'''သည် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] အတွင်းရှိ [[မြင်းခြံခရိုင်]]၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်သည်။ မြင်းခြံမြို့၏ တောင်ဘက်တွင် စွန်းလွန်းချောင်းနှင့် စွန်းလွန်းဆရာတော်ဘုရားကြီး ဘဒ္ဒန္တကဝိ၏ ရုပ်ကလာပ်တော်၊ မြောက်ဘက်တွင် ပြောင်းပြာချောင်းနှင့် စမ်းကျဆရာတော်ဘုရားကြီး ဘဒ္ဒန္တပညာသီရိ၏ ရုပ်ကလာပ်တော် ရှိသဖြင့် ဒေသတွင်း၌ "အလောင်းနှစ်လောင်းနှင့် ချောင်းနှစ်ချောင်းရှိရာမြို့" ဟူ၍ လူအများ သိကြသည်။ == သမိုင်းကြောင်း == "မျဉ်းကျန်" မှ "မြင်းခြံ" ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်၊ [[ရွှေဘိုမင်း]] လက်ထက်တွင် သူကြီးလေးဦးတို့၏ ပိုင်နက်နယ်နိမိတ်အတွင်း လူသတ်မှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ သတ်သူမပေါ်လျှင် သက်ဆိုင်ရာ နတ်ရှင်သူကြီးသည် ငွေသုံးပိဿာ ပေးဆောင်ရမည် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မည်သူ့နယ်မြေဖြစ်သည်ဟု တိကျစွာ သိရှိနိုင်ရန် မျဉ်းကြောင်းဆွဲလျက် နယ်နိမိတ် သတ်မှတ်ကြသည်။ လူသေအလောင်း တွေ့ရှိရာနေရာသည် မျဉ်းဆွဲရာတွင် မည်သည့်သူကြီးနယ်မြေထဲမှမပါဘဲ လွတ်ကျန်နေခဲ့သည်။ သူကြီးပိုင်နက်သတ်မှတ် မျဉ်းဆွဲရာတွင် ကျန်ရစ်သောကြောင့် "မျဉ်းကျန်" ဟု ခေါ်ဆိုရာမှ၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ကာလရွေ့လျောကာ "မြင်းခြံ" ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်<ref>{{cite book|author=မောင်ကြည်သန့်|title=မြန်မာမြို့ရွာဒေသ ဝေါဟာရ(၂၀၀)}}</ref>။ အခြားသမိုင်းမှတ်တမ်းတစ်ခုအရ ရှေးယခင်က ဧရာဝတီမြစ်သည် ယခုတည်ရှိသည့် နေရာမှ အနောက်ဘက် ၆ မိုင်ခန့်အကွာတွင် စီးဆင်းခဲ့ပြီး ယခုပခုက္ကူခရိုင်၊ ရေစကြိုမြို့နယ်အထိ ရောက်ရှိသည်။ လက်ရှိမြင်းခြံမြို့ တည်ရှိသကဲ့သို့ပင် တောင်ဘက်စွန်းလွန်းချောင်း၊ မြောက်ဘက်ပြောင်းပြာချောင်းတို့၏ အကြားတွင် ရေလဲရွာ တည်ရှိခဲ့၏။ မြစ်၏ တစ်ဖက်တွင် ဆင်တဲရွာရှိ၏။ သက္ကရာဇ် ၁၁၉၉ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၃၇) ကုန်းဘောင်ခေတ် ရွှေဘိုမင်းလက်ထက်တွင် ရေလဲရွာအရှေ့ဘက် ကိုက် ၅ဝဝ ခန့်အကွာရှိ တောစပ်၌ လူတစ်ယောက်အား လူဆိုးတို့ သတ်ဖြတ်ထားသည်ကို တွေ့ရသဖြင့် သက်ဆိုင်ရာသို့ တိုင်တန်းရာ၊ လက်သည်ရှာသော်လည်း မတွေ့ဘဲ ရှိ၏။ လူသတ်ထားသော နေရာမှာ သူကြီး လေးဦးတို့၏ ပိုင်နက်နယ်နိမိတ် ဆုံရာတွင် တည်ရှိသဖြင့်၊ အကယ်၍ သတ်သူမပေါ်က သက်ဆိုင်ရာ နယ်ရှင်သူကြီးသည် ငွေသုံးပိဿာ ပေးဆောင်ရမည် ဖြစ်သောကြောင့် သူကြီးအားလုံးကပင် ထိုနေရာမှာ မိမိတို့ပိုင်နက်တွင် မကျရောက်ကြောင်း ငြင်းဆိုကြ၏။ သို့ဖြင့် သူကြီး လေးဦးတို့အား မိမိတို့ပိုင်သော နယ်ကို မျဉ်းဆွဲသတ်မှတ်စေခဲ့ရာတွင် လူသတ်ထားသောနေရာသည် မျဉ်းဆွဲရာမှ လွတ်ကျန်နေခဲ့၏။ ရေလဲရွာတွင် သီလသမာဓိနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ရပ်သူရွာသားများ ယုံကြည်လေးစားခြင်းကို ခံရသော ပွဲစားကြီး ဦးပေဆိုသူက ထိုလူသေအလောင်းရှိခဲ့ရာ အရပ်တွင် ရွာတည်ခွင့်ပြုပါက မိမိကပင် ငွေသုံးပိဿာ အလျော်ပေးဆောင်မည့်အကြောင်း လျှောက်ထားသဖြင့် ထိုမြေကွက်ကို ဦးပေ ရရှိလိုက်၏။ ကာလအတန်ကြာသော် ဧရာဝတီမြစ်ကမ်း ပြိုလေရာ၊ ရေလဲရွာသည် ကမ်းပြိုသည့်အထဲ ပါသွားသဖြင့် မြစ်ကြောင်းမှာ အရှေ့ဘက် ယခုမြင်းခြံမြို့တည်ရှိရာသို့ ရောက်လာ၏။ ယခင်သူကြီးပိုင်နက် သတ်မှတ်မျဉ်းဆွဲရာတွင် ကျန်ရစ်သောကြောင့် ထိုနေရာကို "မျဉ်းကျန်" ဟု ခေါ်ဝေါ်သမုတ်ခဲ့ရာမှ ကာလရွေ့လျောလတ်သော် မြင်းခြံ ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုလေသည်<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉)</ref>။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှတို့သည် အထက်မြန်မာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရား စနစ်တကျ လည်ပတ်နိုင်ရေးနှင့် နယ်မြေအေးချမ်းသာယာရေးအတွက် ဗျူဟာမြောက် မြို့ကြီးများကို အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့ကြသည်။ မြင်းခြံမြို့သည် ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး အထက်နှင့် အောက်မြန်မာပြည် ကုန်သွယ်ရေးအတွက် အရေးပါသော မြစ်ဆိပ်မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်အတိုင်း ဗြိတိသျှအစိုးရက မြူနစ်စပယ် မြို့အဖြစ် သတ်မှတ်ရန် စီစဉ်ခဲ့သည်<ref>{{cite book |last=Harvey |first=G.E. |title=History of Burma |publisher=Frank Cass & Co. Ltd |year=1925}}</ref>။ ၁၈၈၇ ခုနှစ် မတ်လ ၂၂ ရက်နေ့တွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် မြင်းခြံမြို့ကို မြူနစ်စပယ်မြို့ အဖြစ် တရားဝင် စတင်သတ်မှတ် ကြေညာခဲ့သည်<ref name="gazetteer">{{cite book |title=Imperial Gazetteer of India |volume=18 |publisher=Clarendon Press |year=1908 |page=132–134}}</ref>။ မြူနစ်စပယ်အဖွဲ့ကို စတင်ဖွဲ့စည်းကာ မြို့ပြစီမံကိန်း၊ သန့်ရှင်းရေး၊ မီးဘေးကာကွယ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှုများကို စတင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့ မြင်းခြံမြို့ကို မြူနစ်စပယ်အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့ခြင်းနောက်ကွယ်တွင် မြင်းခြံနှင့် ယင်း၏ ပတ်ဝန်းကျင် အညာဒေသများမှ ထွက်ရှိသော ဝါဂွမ်း၊ နှမ်း၊ ပဲအမျိုးမျိုးနှင့် ကြက်သွန် စသည့် စိုက်ပျိုးရေး ထွက်ကုန်များ စုဆုံရာ ဗဟိုချက်ဖြစ်သဖြင့် စနစ်တကျ ကုန်သွယ်ခွင့်နှင့် စိစစ်ခွန်များ ကောက်ခံနိုင်ရန်<ref name="gazetteer" />၊ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း ရေလမ်းခရီးအပြင် နောက်ပိုင်းတွင် ဖောက်လုပ်ခဲ့သော မြင်းခြံ-သာစည် ရထားလမ်းပိုင်းနှင့် ဆက်သွယ်ကာ ကုန်းလမ်း/ရေလမ်း စီးပွားရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး ဆုံမှတ်အဖြစ် အသုံးချရန်<ref>{{cite journal |title=Burma Administration Report for 1887-88 |publisher=Superintendent, Government Printing |year=1888}}</ref>၊ နှင့် အထက်မြန်မာပြည် သိမ်းပိုက်ပြီးစတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေး သပိတ်များနှင့် ဆူပူမှုများကို ထိန်းချုပ်ရန်အတွက် မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် ဗျူဟာမြောက် စစ်အခြေစိုက်စခန်းနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးစခန်းအဖြစ် ရေရှည် အသုံးပြုရန် ဖြစ်သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ရရှိပြီးနောက်ပိုင်းတွင် မြင်းခြံမြို့သည် မန္တလေးတိုင်း အတွင်းရှိ မြင်းခြံခရိုင် ၏ မြို့စိုက်ရာမြို့အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှင့် ၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် မြင်းခြံမြို့သည် အထက်မြန်မာပြည်၏ အရေးပါသော ချည်မျှင်နှင့် အထည်စက်ရုံများ၊ ဂျုံစက်များနှင့် ဓာတ်မြေဩဇာစက်ရုံများ စိုက်ထူရာ စက်မှုဇုန်နယ်မြေတစ်ခုအဖြစ် တိုးတက်လာခဲ့သည်<ref>{{cite book |author=မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း |title=မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ (၉) |publisher=စာပေဗိမာန် |year=1964 |page=312–315}}</ref>။ ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှင့် ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း မြင်းခြံမြို့၏ ပညာရေးနှင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးကဏ္ဍတွင် အရေးပါသော တိုးတက်မှုများ ရှိခဲ့ပြီး မြင်းခြံဒီဂရီကောလိပ်ကို မြင်းခြံတက္ကသိုလ်အဖြစ် အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့သလို၊ နည်းပညာတက္ကသိုလ် (မြင်းခြံ) နှင့် ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ် (မြင်းခြံ) တို့ကိုလည်း တည်ထောင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် မြင်းခြံမြို့နှင့် စေတုတ္တရာ/ပခုက္ကူဒေသများကို ဆက်သွယ်ပေးသည့် ဧရာဝတီတံတား (ပခုက္ကူ) နှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိပြီး၊ ဧရာဝတီတံတား (မြင်းခြံ-ဆီမီးခုံ) စသည့် မြစ်ကူးတံတားများ၊ ပုဂံ-မြင်းခြံ လမ်းမကြီးများကြောင့် ကုန်းလမ်းဆက်သွယ်ရေး ပိုမိုချောမွေ့လာခဲ့သည်<ref>{{cite news |title=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ မြင်းခြံခရိုင်ဖွံ့ဖြိုးရေး အစီရင်ခံစာ |newspaper=ကြေးမုံသတင်းစာ |date=15 June 2018}}</ref>။ မြင်းခြံစက်မှုဇုန်နှင့် သံမဏိစက်ရုံ (မြင်းခြံ) တို့အပြင်၊ သဘာဝဓာတ်ငွေ့သုံး လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံကြီးများကိုလည်း တည်ဆောက်ခဲ့သဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း၏ အဓိက လျှပ်စစ်ဓာတ်အားထုတ်လုပ်ရာ ဗဟိုချက်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်<ref>{{cite web |url=https://www.moee.gov.mm |title=လျှပ်စစ်နှင့်စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန ဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ စာရင်း |publisher=Ministry of Electricity and Energy |access-date=10 January 2021}}</ref>။ ၂၀၂၁ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံ စစ်တပ်မှ အာဏာသိမ်းယူပြီးနောက်ပိုင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေး မတည်ငြိမ်မှုများသည် မြင်းခြံဒေသကိုလည်း ရိုက်ခတ်ခဲ့သည်။ မြင်းခြံမြို့နယ်နှင့် မြင်းခြံခရိုင်အတွင်းရှိ ကျေးလက်ဒေသများတွင် ဒေသခံ ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များ (PDF) နှင့် တပ်မတော်/ပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့များအကြား တိုက်ပွဲများ၊ ပဋိပက္ခများ မကြာခဏ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်<ref>{{cite news |author=RFA Burmese |title=မြင်းခြံခရိုင်အတွင်း ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများနှင့် စစ်ရေးအခြေအနေများ |url=https://www.rfa.org/burmese |date=12 August 2023}}</ref>။ ထို့အပြင် နယ်မြေမတည်ငြိမ်မှုများကြောင့် စိုက်ပျိုးရေး ထုတ်ကုန်များ သယ်ယူပို့ဆောင်မှု၊ စက်ရုံ/အလုပ်ရုံများ လည်ပတ်မှုနှင့် ဒေသတွင်း ကုန်သွယ်ရေးဆိုင်ရာ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများတွင် စိန်ခေါ်မှုများနှင့် ကြုံတွေ့လျက်ရှိသည်<ref>{{cite report |title=Myanmar Emergency Update and District Situation |publisher=UNOCHA |date=November 2023}}</ref>။ == တည်နေရာနှင့် ပထဝီဝင် == မြင်းခြံမြို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]တွင် ပါဝင်သော [[မြင်းခြံခရိုင်]]၏ ရုံးစိုက်မြို့ဖြစ်သည်။ မြင်းခြံမြို့သည် [[ဧရာဝတီမြစ်]]၏ လက်ဝဲဘက်ကမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိသော အရေးပါသည့် သင်္ဘောဆိပ်ကမ်းမြို့လည်း ဖြစ်သည်။ [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ ရေလမ်းအားဖြင့် ၅၁၅ မိုင်ခန့် ကွာလှမ်းလျက်၊ အထက် [[မန္တလေးမြို့]]နှင့် ၈ဝ မိုင်ခန့် ကွာဝေးသည်။ နွေအခါတွင် မြစ်ရေကျသဖြင့် သင်္ဘောများသည် ဆိပ်ကမ်းနှင့် ခပ်လှမ်းလှမ်း နေရာတွင်သာ ဆိုက်ကပ်နိုင်သည်။ မြင်းခြံမြို့သည် [[မိတ္ထီလာခရိုင်]]၊ [[သာစည်မြို့]]မှ ခွဲထွက်လာသော သာစည်-မြင်းခြံ မီးရထားလမ်း၏ အဆုံးဘူတာလည်း ဖြစ်သည်။ == လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး == မြင်းခြံ-ကျောက်ပန်းတောင်း ကတ္တရာလမ်းသည် ၅၉ မိုင် ရှိသည်။ မြင်းခြံမှ ညောင်ဦးသို့ သွားသော ကတ္တရာလမ်းသည် ၄၀ မိုင် ရှိပြီး၊ [[ကျောက်ပန်းတောင်းမြို့]]မှ လမ်းခွဲပါက ၃၄ မိုင် ရှိသည်။ မြင်းခြံမှ ကျောက်ပန်းတောင်းကို ဖြတ်လျက် မိတ္ထီလာနယ်စပ်အထိ ၈၁ မိုင်ခန့် ရှည်လျားသည်။ မြင်းခြံမှ မကွေးနယ်စပ် ပင်းချောင်းအထိ ၇၅ မိုင် ရှိသည်။ ကျောက်ပန်းတောင်းအနောက်ဘက် မကွေးနယ်စပ်အထိ ဂွေးချိုလမ်းအတိုင်း ၆၅ မိုင်ခန့် ရှိသည်။ မြင်းခြံ-နွားထိုးကြီး ကတ္တရာလမ်းသည် မိုင် ၂ဝ ရှိ၍၊ ကျောက်ဆည်ခရိုင်အထိ ၄၂ မိုင် ရှိသည်။ မြင်းခြံမှ ဆီမီးခုံအထိ ကားလမ်း ၂၂ မိုင် ရှိသည်။ မြင်းခြံမှ [[နွားထိုးကြီးမြို့]]ကို ဖြတ်လျက် ပလိပ်ဘူတာအထိ သွားသော မီးရထားလမ်းတစ်ခုလည်း ရှိသည်။ သို့ဖြင့် မြင်းခြံမြို့သည် ရေလမ်း၊ မော်တော်ကားလမ်း၊ မီးရထားလမ်းတို့ ဆုံတွေ့ရာ အချက်အချာဒေသတစ်ခု ဖြစ်သောကြောင့် လူနေများပြား၍ စည်ကားသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ == လူမှုပထဝီဝင်နှင့် စီးပွားရေး == မြင်းခြံမြို့သည် အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် ၃.၇ စတုရန်းမိုင်ခန့် (၉.၅၈ စတုရန်းကီလိုမီတာ) ရှိ၍၊ ၁၉၆၃ ခုနှစ် ခန့်မှန်းခြေအရ လူဦးရေ ၃၇,၈၅ဝ ယောက်ခန့် ရှိခဲ့ပြီး ၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ မြို့နယ်လူဦးရေမှာ ၂၇၆,၀ native ဦး ရှိသည်။ မြို့ပေါ်တွင် ပြောင်းပြာ၊ ကွေ့ကြီး၊ ကန်ဦး၊ ကျည်တော်ရပ်၊ အေးကျင်းစသည်ဖြင့် ရပ်ကွက်ပေါင်း ၂၀ ရှိသည်။ ခရိုင်ရုံးစိုက်မြို့ ဖြစ်သည်နှင့်အညီ အစိုးရရုံးစိုက်ရာဌာနများ၊ အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်းများ၊ ဆေးရုံများ၊ အကျဉ်းထောင်၊ စည်ပင်သာယာရေးရုံးများနှင့် တိုက်တာအဆောက်အအုံများ ရှိကြသည်။ ထို့ပြင် ပုဂ္ဂလိက ကုန်ထုတ်လုပ်မှုလုပ်ငန်းများဖြစ်သည့် ဆီစက်၊ သစ်စက်၊ ဝါစက်စသည်တို့ဖြင့် စည်ကားလှပေသည်။ မြင်းခြံနယ်နှင့် မြို့ပေါ်တွင် လူဦးရေအများစုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာမြန်မာလူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည့်အတွက် ဘုရားကျောင်းကန်များ ပေါများသည်။ ထင်ရှားသော စေတီပုထိုးများမှာ ဆန္ဒတော်ပြည့်စေတီ၊ သံသရာအေးစေတီ၊ ရန်အောင်မြင်ဘုရား၊ ရွှေမြင်တင်စေတီတော်၊ နှစ်ကျိပ်ရှစ်ဆူဘုရား၊ ရှင်ပင်ရေပေါ်နှင့် ဘုရားသုံးဆူ စသည်တို့ဖြစ်၍၊ နှစ်စဉ် ဘုရားပွဲတော်များကို အချိန်အခါအလိုက် စည်ကားသိုက်မြိုက်စွာ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ထို့ပြင် ကိုးဆောင်ကျောင်းတိုက်၊ သုဓမ္မာကျောင်း၊ ဆုတောင်းပြည့်စာသင်တိုက် စသည့် ပရိယတ္တိစာသင်တိုက်များနှင့် စွန်းလွန်းဂူကျောင်း၊ ရွှေမြင်တင်ကျောင်း၊ မဟာစည်သတိပဋ္ဌာန်ကျောင်းစသည့် ကမ္မဋ္ဌာန်းရိပ်သာများလည်း တည်ရှိသည်။ မြင်းခြံမြို့သည် ကုန်းလမ်းရေလမ်းဆုံရာ အရောင်းအဝယ်ဗဟိုချက်ဖြစ်သဖြင့် ဝါအမျိုးမျိုး၊ ပဲအမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားရာ အဓိကမြို့ ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ဒေသထွက် ခြည်ကြမ်းထည်များနှင့် ဆပ်ပြာလုပ်ငန်းများလည်း ကျော်ကြားသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] [[ကဏ္ဍ:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့များ]] 3ba8yxwwzeocmfl0ynq2sshnb0ewg13 0 12788 1055073 1038593 2026-09-24T13:42:13Z Chenzeyan29 141880 /* = ဆင်းသက်လာပုံ */ 1055073 wikitext text/x-wiki '''ပအိုဝ်းလူမျိုး''' ({{lang-en|Pa'O}}) သို့မဟုတ်'''တောင်သူလူမျိုး''' ({{lang-en|Taungthu}}) သည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်အုပ်စု]]ကြီးအတွင်းရှိ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်အုပ်စုခွဲ]]တွင် ပါဝင်သော လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရှေးယခင် သမိုင်းမှတ်တမ်းဟောင်းများတွင် "တောင်သူ" လူမျိုးဟုလည်း ခေါ်ဆိုမှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။ပအိုဝ်းလူမျိုး ~၈၂%သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းဒေသများတွင် အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။ <ref>Sidwell, Paul (2009). "Classifying the Austroasiatic Languages: History and State of the Art". LINCOM Studies in Asian Linguistics.</ref>{{Infobox ethnic group | group = ပအိုဝ်းလူမျိုး | native_name = ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻ | native_name_lang = blk | image = Inle See-In Dein-Pa-O-Frau-12-2006-gje.jpg | caption = ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း၊အင်းလေးဒေသရှိ ပအိုဝ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး | population = ၂,၂၀၀,၀၀၀ | popplace = [[မြန်မာနိုင်ငံ]](အဓိက)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | rels = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related_groups = [[ကရင်လူမျိုး]]၊[[ကယားလူမျိုး]]၊အခြား[[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်လူမျိုးများ]] | langs = [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]၊ [[ဗမာဘာသာစကား]] }} == အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်းနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ == ပအိုဝ်းလူမျိုး သည် အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] လူမျိုးအုပ်စုတစ်စု ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်နွယ်ပွားများ]]နှင့် နီးစပ်သည့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အမှတ်လက္ခဏာများ ရှိကြသည်။ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်း ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် သုတေသနပညာရှင်အချို့က ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများသည် ကရင်လူမျိုးများနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် "ကရင်နက်" (''Black Karen'') ဟူသောအမည်ဖြင့် ကနဦး သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များဖြစ်သည့် Paul Benedict (၁၉၄၃) နှင့် David Bradley (၁၉၈၅) တို့က ပအိုဝ်းဘာသာစကားကို စနစ်တကျ လေ့လာပြီး တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားမိသားစု၏ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ]] ထဲတွင် ပါဝင်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Benedict1943">Benedict, Paul K. (1943). ''The Sino-Tibetan Languages: A Conspectus''. University of California Press.</ref><ref name="Bradley1985">Bradley, David (1985). ''Language Policy and Language Planning in Burma''. Australian National University.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးများကို ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံအရောင်၊ ပြောဆိုသည့် ဝဲသံစနစ် နှင့် ပထဝီဝင် ဒေသအခြေချမှုအပေါ် အခြေခံ၍ အောက်ပါအတိုင်း အသေးစိတ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သည် -<ref name="PaOUnions">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့ (ဗဟို). (၂၀၁၅). ''ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ၏ သမိုင်းနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ သုတေသနစာတမ်း''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၅၄–၆၂။</ref><ref name="BradleyEast">Bradley, David (2007). ''East and Southeast Asia''. In: Encyclopedia of the World's Endangered Languages. Routledge.</ref> === ၁။ တောင်ကြီးနှင့် ဝန်းကျင်ဒေသ ပအိုဝ်း (ကွန်လုံပအိုဝ်း) === ပအိုဝ်းလူမျိုးစုစုပေါင်း၏ အများစုဖြစ်သော (၈၀% ကျော်) သည် [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[ဟိုပုံးမြို့]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့]]၊ [[နောင်တရားမြို့]] နှင့် [[လွိုင်လင်မြို့]] ဝန်းကျင်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ဗဟိုပအိုဝ်း သို့မဟုတ် '''"ကွန်လုံပအိုဝ်း"''' ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့ပြောဆိုသော ဝဲသံစနစ်သည် ပအိုဝ်းတစ်မျိုးသားလုံး၏ "ဘုံစကား" (Standard Pa-O) အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။ ပထဝီဝင်အရ အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] စသည့် တိုင်းရင်းသားများနှင့် ရောယှက်ထိစပ်မှု အများဆုံး ရှိသည်။ === ၂။ ပင်လောင်းဒေသ ပအိုဝ်း (ခြုဲင်း နှင့် တံတောက်အနွယ်) === [[ပင်လောင်းမြို့]] နှင့် ဖယ်ခုံဒေသ ကုန်းမြင့်ပိုင်းများတွင် အခြေချကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကိုယ် '''"ခြုဲင်း" (Khruing)''' သို့မဟုတ် '''"တံတောက်" (Tadaung)''' အနွယ်ဝင်များဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ဝဲသံအနည်းငယ် ကွဲပြားပြီး စကားပြောရာတွင် လေသံအနိမ့်အမြင့် ကွဲပြားမှု ထင်ရှားသည်။ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကယားပြည်နယ်နှင့် နီးစပ်သဖြင့် [[ကယားလူမျိုး|ကယား (ကရင်နီ)]] တိုင်းရင်းသားများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သွေးနှောမှု အချို့ရှိသည်။ === ၃။ လင်းခေးဒေသ ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းနီ သို့မဟုတ် ဖြားဗျာ) === [[လင်းခေးမြို့]]၊ [[မောက်မယ်မြို့]] နှင့် သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်း တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုခွဲ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို ဒေသတွင်း၌ '''"ပအိုဝ်းနီ"''' သို့မဟုတ် '''"ဖြားဗျာ" (Phra Bya)''' အနွယ်စုများဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ မူလပအိုဝ်းများကဲ့သို့ အနက်ရောင် ဝတ်ဆင်ကြသော်လည်း အမျိုးသမီးများ၏ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ရိုးရာဝတ်စုံ အနားသတ်များတွင် အနီရောင်နှင့် အလင်းရောင်စုံ ဒီဇိုင်းများကို သိသာထင်ရှားစွာ ထည့်သွင်းချုပ်လုပ်ကြသဖြင့် ပအိုဝ်းနီဟု အမည်တွင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ၄။ အောက်မြန်မာပြည် မြေပြန့်ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ သို့မဟုတ် သထုံပအိုဝ်း) === [[မွန်ပြည်နယ်]] ([[သထုံမြို့]]၊ [[ဘီလင်းမြို့]])၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]] ([[ဘားအံမြို့]]) နှင့် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] ကမ်းနီးမြေပြန့်ဒေသများတွင် ရှေးကတည်းက အခြေချခဲ့ကြသော ပအိုဝ်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ရိုးရာသမိုင်းအရ '''"ပအိုဝ်းဖြူ"''' ဟုလည်းကောင်း၊ ဒေသအလိုက် '''"သထုံပအိုဝ်း"''' ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ မြေပြန့်ပအိုဝ်းများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] နှင့် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]] လူမျိုးများနှင့် နီးကပ်စွာ အတူနေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဝတ်အစားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစရိုက်လက္ခဏာများတွင် မြေပြန့်ဒေသယဉ်ကျေးမှုများ ကူးစက်သက်ရောက်မှု ရှိသည်။ ဘာသာစကားအနေဖြင့် ကွန်လုံဘုံစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စာပေအပိုင်းတွင် သထုံမူ (အလံတရာမူ) ကို သီးခြား အသုံးပြုကြသည်။ === ၅။ အခြားသော ရိုးရာနှင့် ဝဲသံအခြေပြု မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များ === ပအိုဝ်းရိုးရာ သမိုင်းသုတေသန အထောက်အထားများနှင့် ဒေသန္တရ ဓလေ့ထုံးစံများအရ အထက်ပါ ပင်မအုပ်စုကြီးများအပြင် အောက်ပါအတိုင်း ထူးခြားသော မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သေးသည်။<ref name="PaOClans">ခွန်ပညာနန္ဒ (ဟိုပုံး). (၂၀၁၉). ''ပအိုဝ်းနွယ်ဖွားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဒေသန္တရစကားစုများ''. ခြူးကလျာစာပေ. စာ-၁၁၂–၁၂၅။</ref> #တရျက် (Taryak) နှင့် တယင် (Tayang) အနွယ်စုများသည် အဓိကအားဖြင့် [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်]]နှင့် [[ကယားပြည်နယ်]]စပ်ကြား တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စကားလုံး အဆုံးသတ်သံများကို ခပ်ပြတ်ပြတ် ရွတ်ဆိုတတ်သည့် ဝဲသံထူးခြားချက် ရှိကြသည်။ #ပန်နင် (Panneng) အနွယ်စုများမှာ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း တောင်ကုန်းအချို့နှင့် ကယားပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် အခြေချကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် ခေါင်းပေါင်း (ဖာကန်တော့) ပတ်ပုံပတ်နည်းနှင့် ပွဲလမ်းသဘင်များ၌ ငွေထည်တန်ဆာပလာ ဆင်ယင်မှု ဒီဇိုင်းအနည်းငယ် ကွဲပြားသည်။ #ပထုံ (Pathong) အနွယ်စုများသည် ပအိုဝ်းရှေးဟောင်း မျိုးနွယ်စုခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ်တွင် ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းလူမျိုးစုကြီးအတွင်းသို့ အများစု ရောနှောဝင်ရောက်သွားကြပြီ ဖြစ်သော်လည်း အချို့သော နယ်စပ်ကျေးရွာများတွင် မိမိတို့၏ မူလပထုံဝဲသံကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားဆဲ ဖြစ်သည်။ #ပအိုဝ်းမည်း (နာမ်ခဲးအနွယ်)သည် အောက်မြန်မာပြည် ကရင်ပြည်နယ် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ဘားအံမြို့နယ်အချို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ သထုံပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ) များနှင့် ဒေသချင်း နီးစပ်သော်လည်း ရိုးရာအရောင်အဖြစ် အနက်ရောင်ဝတ်စုံကိုသာ စွဲစွဲမြဲမြဲ ဝတ်ဆင်ကြပြီး မွန်-ကရင် စကားလုံးအချို့ကို ရောနှောအသုံးပြုသည့် ထူးခြားချက်ရှိသည်။ ==ဆင်းသက်လာပုံ == ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] (အထူးသဖြင့် ကရင်နွယ်ဖွား) ဘာသာစကားစုဝင် လူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်း" (Pa'O) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြကာ မြန်မာနိုင်ငံ၌ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်ဘာသာစကား]] စုဝင်များအနက် လူဦးရေအားဖြင့် တတိယအများဆုံးဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> ပအိုဝ်းတို့၏ ရိုးရာဒဏ္ဍာရီများတွင် မိမိတို့သည် ဝိဇ္ဇာဇော်ဂျီနှင့် နဂါးမတို့မှ ဆင်းသက်လာသော သူရိယစန္ဒာ မင်းမျိုးမင်းနွယ်များဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ အနော်ရထာမင်း၏ ပုဂံသို့ သထုံမနူဟာမင်းအား ဆောင်ယူသွားခြင်းခံရအပြီး သထုံပြည်ပျက်စီးချိန်၌ အချို့သော ပအိုဝ်းတို့သည် "မြေလှည်းကိုးစီး၊ ရေလှည်းကိုးစီး" ဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ ထွက်ခွာလာကာ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်းတွင် "သထုံနယ်သစ်" (ယခု [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]]) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်ဟု အစဉ်အဆက် ခိုင်းနှိုင်းပြောဆိုကြသည်။<ref name="Russell1911">Russell, R. V. (1911). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. Macmillan and Co.</ref> သို့သော်လည်း မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းသုတေသနများအရ ပအိုဝ်းတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် သထုံပြည်မပျက်စီးမီ ပုဂံခေတ်မတိုင်မီကပင် [[သံလွင်မြစ်]]ဝှမ်း အောက်ပိုင်းနှင့် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများသို့ ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့်အတူ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသူများဖြစ်ကြောင်း ပုဂံကျောက်စာများပါ "တောင်သူ" (Taungthu) ဟူသော အသုံးအနှုန်းများနှင့် ရှေးဟောင်း သုတေသန အထောက်အထားများအရ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press.</ref> လက်ရှိတွင် ပအိုဝ်းတို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း)၊ သထုံနယ်သစ်ဒေသများ၊ သံလွင်မြစ်အောက်ပိုင်း ကျိုက္ခမီ၊ သထုံ၊ [[ဘားအံခရိုင်]]၊ [[တောင်ငူခရိုင်]]၊ [[ပဲခူးခရိုင်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]] စသည့် ဒေသများအပြင် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်း ဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ပအိုဝ်းတို့တွင် နန်းခေ၊ တတုတ်၊ ကွန်လောင်၊ တန်စန်နှင့် ခိုင် ဟူ၍ လူမျိုးစု ခွဲများရှိကြပြီး၊ သမိုင်းတွင် "ရှမ်းတောင်သူ" သို့မဟုတ် "သထုံပန်းရင်" ဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်ဖူးကြသည်။ ပအိုဝ်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အဓိက သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသော်လည်း စေတီပုထိုးများ ကိုးကွယ်ခြင်းနှင့်အတူ ရွာနတ်၊ အိမ်စောင့်နတ် ပူဇော်ပသသည့် ရှေးဦးယုံကြည်မှုများကိုပါ ပေါင်းစပ်ကျင့်သုံးကြသည်။<ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers.</ref> ထို့အပြင် ကိုယ်ပိုင် စာပေနှင့် သင်ပုန်းကြီး (လိတ်မွူး) စနစ် ရှိကြပြီး ပအိုဝ်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြန့်ပွားရေး ဗဟိုကော်မတီက သင်တန်းများဖြင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၌ ရှမ်းပြည်နယ်မှ ပအိုဝ်းတို့သည် သဖန်းစိမ်း/အနက်ရောင် သင်တိုင်းနှင့် ခေါင်းပေါင်း (တံပတ်) များကို ငွေဆံညှပ်၊ ငွေလက်ကောက်များဖြင့် ဆင်ယင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာနိုင်ငံမှ ပအိုဝ်းတို့သည် မြန်မာဆန်ဆန် ဝတ်ဆင်ကြကာ အပျိုလူပျိုလှည့်ခြင်း၊ မင်္ဂလာဆောင်ခြင်းနှင့် နာရေးဆိုင်ရာ ထုံးတမ်းများမှာ မြန်မာနှင့် ကရင် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဓလေ့များနှင့် နှီးနွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Saito2014" /> ==နေထိုင်ပျံ့နှံ့ရာဒေသများ== မြန်မာနိုင်ငံ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]]၊[[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] နှင့် [[နေပြည်တော်ကောင်စီ]]။ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မယ်ဟောင်ဆောက်ပြည်နယ်၊ တာခ့်ပြည်နယ်၊ ချင်းမိုင်ပြည်နယ်၊ ချင်းရိုင်ပြည်နယ်၊ နခုမ်ပထုမ်ပြည်နယ်။ ===လူဦးရေ=== [[မြန်မာနိုင်ငံ]] -၂.၂သန်း [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] - ၁၀၀၀၀၀ - ၂၀၀၀၀၀ ကြား == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ == ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသည့် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ရိုးရာအရ အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင် ဝတ်စုံကို အများဆုံး ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အောက်မြန်မာပြည် (မွန်ပြည်နယ်နှင့် ကရင်ပြည်နယ်) ရှိ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားအချို့မှာမူ ဗမာလူမျိုးကဲ့သို့ ဒေသန္တရအဝတ်အစားများကို လိုက်လျောညီထွေ ဝတ်ဆင်ကြသည်က များသည်။ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင်ကို အဓိကရွေးချယ်ရခြင်းမှာ ၎င်းအရောင်များသည် အပူကို စုပ်ယူနိုင်ခြင်း၊ တောင်ပေါ်ဒေသ၏ အေးမြသော ရာသီဥတုဒဏ်ကို ကာကွယ်နိုင်ခြင်းနှင့် လုပ်ငန်းခွင်အတွင်း ပေရေစွန်းထင်းမှု သက်သာခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် အခြေခံအားဖြင့် ရာသီဥတုအေးမြသော ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင် အများဆုံး အခြေချ နေထိုင်ကြသဖြင့် ရိုးရာအနက်ရောင်ဝတ်စုံသည် အအေးဒဏ်ခံနိုင်ရန် အလွန်ထိရောက်ပြီး ၎င်းသည် ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော မူပိုင်အမှတ်လက္ခဏာ ဖြစ်လာသည်။ ဝတ်စုံကို ချုပ်လုပ်ရာတွင် အဖိုးတန်သက္ကလပ်စက္ကူများနှင့် အထည်ကောင်းများကို အလေးပေး အသုံးပြုကြသည်။<ref name="PaOProfile">Pa-O National Organization (PNO). (2020). ''The Traditional Culture and Customs of Pa-O People''. PNO Central Strategic Research Committee. pp. 14–18.</ref> === ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်း === ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် မိသားစုတစ်စုကို "တဖူးဝေးတဗူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုး တော်စပ်မှုစနစ်တွင် အဖေကို "ဖာ" (Pha)၊ အမေကို "မွိုး" (Mwe) ဟု လည်းကောင်း၊ အဘိုးကို "ဖာဖြား"၊ အဘွားကို "မွိုးဖြား" ဟု လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ အစ်ကိုကို "ဝေးခို"၊ အစ်မကို "ဝေးမူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး မောင်နှမအငယ်များကိုမူ "ဖူးခို" (ညီ/မောင်) နှင့် "ဖူးမူႏ" (ညီမ/နှမ) ဟု အသီးသီး ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုးသားချင်း တစ်စုလုံးကို "တဖူးဝေး" ဟု ခြုံငုံခေါ်ဆိုသည်။ အိမ်ထောင်ဖက် ဇနီးမယားကို "မာ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားမူႏ)၊ ခင်ပွန်းလင်ယောက်ျားကို "ဝါꩻ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားခို) ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြီး သားသမီးကို "ပို" ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ပြင် ဇနီး၏မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "မက်" ဟု ခေါ်ပြီး၊ ခင်ပွန်း၏ အစ်ကို သို့မဟုတ် ညီကို "ဖာတန်/ဖာနင်" ဟု ခေါ်သည်။ ဇနီး၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆို၍ ခင်ပွန်း၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "တနေင်" ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ ညီကို "ဖာနင်"၊ အဖေ၏ အစ်ကိုကို "ဖာတန်" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အမေ၏ မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "ဖူ" (ဦးလေး) ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ အစ်မနှင့် ညီမကိုမူ "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆိုကာ အမေ၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "ဖီ" (ဒေါ်ဒေါ်) ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref name="PaOLanguageDict">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့. (၂၀၁၈). ''ပအိုဝ်း-မြန်မာ အဘိဓာန် (Pa-O to Burmese Dictionary)''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၄၂–၄၇။</ref> === အမွေဆက်ခံခြင်း ဓလေ့ === မိဘနှစ်ပါး ကွယ်လွန်သည့်အခါ ကျန်ရစ်သော မိသားစုပိုင်ပစ္စည်းများနှင့် မြေယာများကို သားသမီးများအား ကျား၊ မ ခွဲခြားခြင်းမရှိဘဲ ကြီးငယ်အလိုက် စနစ်တကျ တန်းတူရည်တူ ခွဲဝေယူကြသည်။ သို့သော် ဓလေ့ထုံးတမ်းအရ မိဘများ အသက်ကြီးရင့်ချိန်အထိ နောက်ဆုံးအတူတကွ နေထိုင်ပြုစု စောင့်ရှောက်ခဲ့သော သားသမီး (အများအားဖြင့် အငယ်ဆုံးသားသမီး) က မိဘ၏ နေအိမ်နှင့် မြေကွက်ကို အမွေ ပိုမိုရရှိထိုက်သည်ဟု ယူဆကာ ပေးအပ်လေ့ရှိသည်။ သားသမီး သို့မဟုတ် မြေးမြစ် မရှိသည့် ကိစ္စရပ်များတွင်မှသာ အနီးစပ်ဆုံး ဆွေမျိုးသားချင်းများက အမွေကို ဆက်ခံခွင့်ရှိသည်။ အကယ်၍ အမွေစားအမွေခံ လုံးဝမရှိဘဲ ကွယ်လွန်သွားခဲ့လျှင် ၎င်းတို့၏ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသို့ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ကောင်းမှုကုသိုလ်အဖြစ် ပေးပို့လှူဒါန်းလေ့ရှိသည်။ === လူပျိုအပျိုဘဝနှင့် မင်္ဂလာလက်ထပ်ပွဲ === ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများတွင် ရိုးရာလူပျိုလှည့်သည့် ဓလေ့သည် အလွန်စနစ်ကျသော အဆင့်အတန်း ရှိသည်။ ရွာတွင်း၌ လူပျိုလှည့်ရာတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ သူငယ်ချင်းအပေါင်းအသင်းများနှင့် ဖြစ်စေ သွားရောက်လေ့ရှိသော်လည်း မိမိတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သည့် ပြင်ပရွာများသို့ သွားရောက်အပျိုလှည့်လိုပါက အဆိုပါရွာ၏ ကာလသားခေါင်းဆောင် (ရွာခံလူငယ်ခေါင်းဆောင်) ထံတွင် ဖြစ်စေ၊ ရွာခံကာလသားတစ်ဦးဦးထံတွင်ဖြစ်စေ ကြိုတင်အကြောင်းကြားပြီး လမ်းညွှန်ဦးဆောင်မှု ခံယူရသည်။ အိမ်ရှင်အပျိုအမျိုးသမီးသည် မိမိအိမ်သို့ လာရောက်သည့် လူပျိုများကို ရေနွေးကြမ်း၊ ကွမ်း၊ ရိုးရာမုန့်ပဲသရေစာများဖြင့် ပျူငှာစွာ ဧည့်ခံစကားပြောရသည်။ လူပျိုလှည့် စကားပြောခြင်းကို အများအားဖြင့် နေအိမ်အတွင်းရှိ ရိုးရာမီးဖို (ဓနုမီးဖို) နံဘေးတွင် ဝိုင်းဖွဲ့ထိုင်၍ ပြောဆိုကြလေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများသည် အသက် (၁၆) နှစ်အရွယ်တွင် လူပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း၊ အမျိုးသမီးများသည် အသက် (၁၅) နှစ်အရွယ်တွင် အပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း ဒေသဓလေ့အရ သတ်မှတ်ပြီး ရိုးရာလူမှုရေးလုပ်ငန်းခွင်များတွင် ပါဝင်ခွင့်ရကြသည်။ === စိတ်နေသဘောထားများ === သမိုင်းကြောင်းအရ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ပဒေသရာဇ် အုပ်စိုးသူ လူတန်းစားတို့၏ ဖိနှိပ်မှုနှင့် မတရားအခွန်အတုတ် ကောက်ခံမှုများကြောင့် ၎င်းတို့နှင့် ကင်းဝေးရာ တောင်ပေါ်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည့် နောက်ခံရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ပင်ကိုစရိုက်အနေဖြင့် မိမိ၏ စားဝတ်နေရေးအတွက် အမှီအခိုကင်းစွာ လွတ်လပ်စွာ ရှာဖွေလိုသည့် စိတ်ဓာတ် ပြည့်ဝကြသည်။ ပဒေသရာဇ်စနစ် ပပျောက်သွားပြီးနောက်တွင် တောင်ပေါ်ဒေသ၌ အတည်တကျ နေထိုင်လာကြသကဲ့သို့ မြေပြန့်ဒေသများသို့ ဆင်း၍လည်း လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်လာကြသည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ စိတ်နေသဘောထားသည် ရိုးသားဖြောင့်မတ်မှုကို အခြေခံသည်။ ၎င်းတို့၏ အထင်ကရ ရိုးရာစကားပုံတစ်ခုက '''‘ကုန်းမြင့်လျှင် ရေမတင်၊ ဂုဏ်မြင့်လျှင် လူမခင်’''' ဟု ဆိုရိုးရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဆင်းရဲချမ်းသာ၊ ပညာဂုဏ်၊ ဓနဂုဏ် မောက်ခြင်းမရှိဘဲ လူသားအားလုံးကို တစ်ပြေးညီ တန်းတူရည်တူ ဆက်ဆံတတ်သည့် စိတ္တဗေဒ သဘောထားရှိကြသည်။ === ဘာသာစကားနှင့် စာပေ === [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]သည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ]]တွင် ပါဝင်သည်။ သို့သော် အခြားသော တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများနှင့် မတူဘဲ ဝါကျဖွဲ့စည်းမှုပုံစံ (Word Order) သည် ကရင်နွယ် ဘာသာစကားများကဲ့သို့ SVO (Subject-Verb-Object) ပုံစံမျိုး ရှိသည်။ ဘာသာစကားသည် ဒေသအလိုက် ဝဲသံနှင့် အသုံးအနှုန်း အနည်းငယ် ကွဲပြားမှု ရှိသော်လည်း ဗဟိုဘုံစကားအဖြစ် '''"ကွန်လုံပအိုဝ်း"''' စကားကို အဓိက အသုံးပြုကြသည်။ ဒေသအလိုက် အနည်းငယ် ကွဲပြားသည့် အခြားမျိုးနွယ်စုခွဲ စကားများမှာ ခြုဲင်း၊ တတောက်၊ တရျက်၊ ပထုံ၊ တယင် နှင့် ပန်နင် စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စာပေအနေဖြင့် ရှမ်းပြည်နယ်၊ ကယားပြည်နယ်နှင့် ပြည်မဒေသများတွင် '''"ထီသိမ်မူ" (တောင်ကြီးမူ)''' စာပေစနစ်ကို အဓိကအသုံးပြု၍ ရေးသားကြပြီး၊ မွန်ပြည်နယ်၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် အောက်မြန်မာပြည် ဆက်စပ်ဒေသများတွင်မူ '''"သထုံမူ" (အလံတရာမူ)''' စာပေစနစ်ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပအိုဝ်းစာပေသည် ပါဠိအက္ရာကို အခြေခံ၍ ပြန်လည်မွမ်းမံ တီထွင်ထားခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် အက္ခရာပုံစံများသည် မြန်မာစာပေနှင့် တူညီသော်လည်း ဗျည်းနှင့် သရ အသံထွက်စနစ်၊ စာလုံးပေါင်းသတ်ပုံစနစ်များမှာ လုံးဝ ကွဲပြားခြားနားသည်။<ref name="PaOLanguageStudy">Bradley, D. (1979). ''Proto-G組織-Karen Phonology and Lexicon''. Australian National University. pp. 88–92.</ref> == ကိုးကွယ် ယုံကြည်မှု == ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စတင်ထွန်းကားရာ သုဝဏ္ဏဘူမိ[[သထုံပြည်]]မှ [[ရှမ်းကုန်းမြေမြင့်]]သို့ ရောက်ရှိပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာ မျိုးစေ့ကို ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လာခဲ့ကြသည်။ ပအိုဝ်းအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ အနည်းငယ်မျှသာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများကို ကျေးရွာတိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။ ဘုရား၊ ကျောင်းကန်၊ ဇရပ်စသော သာသနာရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများကို မိမိချွေးနည်းစာလုပ်အားခမှ စုဆောင်းထားသော ငွေကြေးများဖြင့် ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းကြသည်။ ==ထင်ရှားကျော်ကြားသော ပအိုဝ်းလူမျိုးများ== * [[သာမညဆရာတော်]] အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တဝိနယ *[[ရွှေဥဒေါင်းတောင်ဆရာတော်]] ဘဒ္ဒန္တကုမာရ *[[အလံတစ်ရာဆရာတော်]]အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တစန္ဒန *ဘားအံ ကျောက်ကလ္လာပ် ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တဝိမလ *[[နန်းခင်ဇေယျာ]] - [[မယ်မြန်မာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ]] ၂၀၁၂ *[[တင်အောင်မိုး]] - မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား *အဂ္ဂမဟာသီရိသုဓမ္မ မဏိဇောတဓရ ဝဏ္ဏကျော်ထင် ဖြာႏတန်[[အောင်ခမ်းထီ]] -ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်/ အသွင်ပြောင်းပအိုဝ်း ဌာနေပြည်သူ့စစ် (PNO/PNA) နာယက *[[ဒေါ်ကြိုင်ကြိုင်]] - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေ၏ ဇနီး *ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) ဒုဥက္ကဋ္ဌ [[လှဖေ (ပအိုဝ်းအမျိုးသားခေါင်းဆောင်)|ဖြားဗွာလှဖေ]] (မွန်ပြည်နယ်/သထုံ) *သထုံ(ဆီဆိုင်နယ်)စော်ဘွားစဝ်ခွန်ကြည် (ရှမ်းတောင်/သထုံ) *ပင်လုံစာချုပ်တွင်ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော ဦးဖြူ (ရှမ်းတောင်/သထုံ(ဆီဆိုင်)နယ်)<ref>ကျော်ငြိမ်း (မြန်မာသမိုင်းအဖွဲ့ဝင်)၊ ရှမ်းပြည်နှင့်စော်ဘွား(ဦးထွန်းမြင့်-တောင်ကြီး)</ref> *(NCA) ထိုးထားသော ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ်/တပ်မတော် (PNLO/PNLA) နာယက ဗိုလ်မှူးကြီးခွန်ဥက္ကာ * ဂီတစာဆို [[ခွန်သာဒွန်း]] * ဂီတစာဆို [[ခွန်ပေါရန်း]] * အဆိုတော် [[ခွန်သန်းထွန်း]] * အဆိုတော် [[ဒိုးလုံး]] * အဆိုတော် [[ခွန်ရိုင်းဟန်]] * အဆိုတော် ခွန်ငယ်လင်း * အဆိုတော် [[ဘီလီလမင်းအေး]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား) *[[နော်ဖောအယ်ထား]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား)▪️Naw Phaw Eh Htar * [[ထွန်းရင်လော]] * သရုပ်ဆောင် [[နန်းမြတ်ဖြိုးသင်း]] * သရုပ်ဆောင် နန်းခင်ဇေယျာ ==ဆက်စပ်လေ့လာရန်== *[[ဒုံးလွှတ်ခြင်း]] {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] as3795laqb7yhku1yhlj6lhgo10ylt1 1055074 1055073 2026-09-24T13:43:20Z Chenzeyan29 141880 /* ဆင်းသက်လာပုံ */ 1055074 wikitext text/x-wiki '''ပအိုဝ်းလူမျိုး''' ({{lang-en|Pa'O}}) သို့မဟုတ်'''တောင်သူလူမျိုး''' ({{lang-en|Taungthu}}) သည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်အုပ်စု]]ကြီးအတွင်းရှိ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်အုပ်စုခွဲ]]တွင် ပါဝင်သော လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရှေးယခင် သမိုင်းမှတ်တမ်းဟောင်းများတွင် "တောင်သူ" လူမျိုးဟုလည်း ခေါ်ဆိုမှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။ပအိုဝ်းလူမျိုး ~၈၂%သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းဒေသများတွင် အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။ <ref>Sidwell, Paul (2009). "Classifying the Austroasiatic Languages: History and State of the Art". LINCOM Studies in Asian Linguistics.</ref>{{Infobox ethnic group | group = ပအိုဝ်းလူမျိုး | native_name = ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻ | native_name_lang = blk | image = Inle See-In Dein-Pa-O-Frau-12-2006-gje.jpg | caption = ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း၊အင်းလေးဒေသရှိ ပအိုဝ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး | population = ၂,၂၀၀,၀၀၀ | popplace = [[မြန်မာနိုင်ငံ]](အဓိက)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | rels = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related_groups = [[ကရင်လူမျိုး]]၊[[ကယားလူမျိုး]]၊အခြား[[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်လူမျိုးများ]] | langs = [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]၊ [[ဗမာဘာသာစကား]] }} == အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်းနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ == ပအိုဝ်းလူမျိုး သည် အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] လူမျိုးအုပ်စုတစ်စု ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်နွယ်ပွားများ]]နှင့် နီးစပ်သည့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အမှတ်လက္ခဏာများ ရှိကြသည်။ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်း ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် သုတေသနပညာရှင်အချို့က ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများသည် ကရင်လူမျိုးများနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် "ကရင်နက်" (''Black Karen'') ဟူသောအမည်ဖြင့် ကနဦး သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များဖြစ်သည့် Paul Benedict (၁၉၄၃) နှင့် David Bradley (၁၉၈၅) တို့က ပအိုဝ်းဘာသာစကားကို စနစ်တကျ လေ့လာပြီး တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားမိသားစု၏ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ]] ထဲတွင် ပါဝင်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Benedict1943">Benedict, Paul K. (1943). ''The Sino-Tibetan Languages: A Conspectus''. University of California Press.</ref><ref name="Bradley1985">Bradley, David (1985). ''Language Policy and Language Planning in Burma''. Australian National University.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးများကို ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံအရောင်၊ ပြောဆိုသည့် ဝဲသံစနစ် နှင့် ပထဝီဝင် ဒေသအခြေချမှုအပေါ် အခြေခံ၍ အောက်ပါအတိုင်း အသေးစိတ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သည် -<ref name="PaOUnions">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့ (ဗဟို). (၂၀၁၅). ''ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ၏ သမိုင်းနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ သုတေသနစာတမ်း''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၅၄–၆၂။</ref><ref name="BradleyEast">Bradley, David (2007). ''East and Southeast Asia''. In: Encyclopedia of the World's Endangered Languages. Routledge.</ref> === ၁။ တောင်ကြီးနှင့် ဝန်းကျင်ဒေသ ပအိုဝ်း (ကွန်လုံပအိုဝ်း) === ပအိုဝ်းလူမျိုးစုစုပေါင်း၏ အများစုဖြစ်သော (၈၀% ကျော်) သည် [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[ဟိုပုံးမြို့]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့]]၊ [[နောင်တရားမြို့]] နှင့် [[လွိုင်လင်မြို့]] ဝန်းကျင်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ဗဟိုပအိုဝ်း သို့မဟုတ် '''"ကွန်လုံပအိုဝ်း"''' ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့ပြောဆိုသော ဝဲသံစနစ်သည် ပအိုဝ်းတစ်မျိုးသားလုံး၏ "ဘုံစကား" (Standard Pa-O) အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။ ပထဝီဝင်အရ အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] စသည့် တိုင်းရင်းသားများနှင့် ရောယှက်ထိစပ်မှု အများဆုံး ရှိသည်။ === ၂။ ပင်လောင်းဒေသ ပအိုဝ်း (ခြုဲင်း နှင့် တံတောက်အနွယ်) === [[ပင်လောင်းမြို့]] နှင့် ဖယ်ခုံဒေသ ကုန်းမြင့်ပိုင်းများတွင် အခြေချကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကိုယ် '''"ခြုဲင်း" (Khruing)''' သို့မဟုတ် '''"တံတောက်" (Tadaung)''' အနွယ်ဝင်များဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ဝဲသံအနည်းငယ် ကွဲပြားပြီး စကားပြောရာတွင် လေသံအနိမ့်အမြင့် ကွဲပြားမှု ထင်ရှားသည်။ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကယားပြည်နယ်နှင့် နီးစပ်သဖြင့် [[ကယားလူမျိုး|ကယား (ကရင်နီ)]] တိုင်းရင်းသားများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သွေးနှောမှု အချို့ရှိသည်။ === ၃။ လင်းခေးဒေသ ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းနီ သို့မဟုတ် ဖြားဗျာ) === [[လင်းခေးမြို့]]၊ [[မောက်မယ်မြို့]] နှင့် သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်း တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုခွဲ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို ဒေသတွင်း၌ '''"ပအိုဝ်းနီ"''' သို့မဟုတ် '''"ဖြားဗျာ" (Phra Bya)''' အနွယ်စုများဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ မူလပအိုဝ်းများကဲ့သို့ အနက်ရောင် ဝတ်ဆင်ကြသော်လည်း အမျိုးသမီးများ၏ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ရိုးရာဝတ်စုံ အနားသတ်များတွင် အနီရောင်နှင့် အလင်းရောင်စုံ ဒီဇိုင်းများကို သိသာထင်ရှားစွာ ထည့်သွင်းချုပ်လုပ်ကြသဖြင့် ပအိုဝ်းနီဟု အမည်တွင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ၄။ အောက်မြန်မာပြည် မြေပြန့်ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ သို့မဟုတ် သထုံပအိုဝ်း) === [[မွန်ပြည်နယ်]] ([[သထုံမြို့]]၊ [[ဘီလင်းမြို့]])၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]] ([[ဘားအံမြို့]]) နှင့် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] ကမ်းနီးမြေပြန့်ဒေသများတွင် ရှေးကတည်းက အခြေချခဲ့ကြသော ပအိုဝ်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ရိုးရာသမိုင်းအရ '''"ပအိုဝ်းဖြူ"''' ဟုလည်းကောင်း၊ ဒေသအလိုက် '''"သထုံပအိုဝ်း"''' ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ မြေပြန့်ပအိုဝ်းများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] နှင့် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]] လူမျိုးများနှင့် နီးကပ်စွာ အတူနေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဝတ်အစားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစရိုက်လက္ခဏာများတွင် မြေပြန့်ဒေသယဉ်ကျေးမှုများ ကူးစက်သက်ရောက်မှု ရှိသည်။ ဘာသာစကားအနေဖြင့် ကွန်လုံဘုံစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စာပေအပိုင်းတွင် သထုံမူ (အလံတရာမူ) ကို သီးခြား အသုံးပြုကြသည်။ === ၅။ အခြားသော ရိုးရာနှင့် ဝဲသံအခြေပြု မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များ === ပအိုဝ်းရိုးရာ သမိုင်းသုတေသန အထောက်အထားများနှင့် ဒေသန္တရ ဓလေ့ထုံးစံများအရ အထက်ပါ ပင်မအုပ်စုကြီးများအပြင် အောက်ပါအတိုင်း ထူးခြားသော မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သေးသည်။<ref name="PaOClans">ခွန်ပညာနန္ဒ (ဟိုပုံး). (၂၀၁၉). ''ပအိုဝ်းနွယ်ဖွားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဒေသန္တရစကားစုများ''. ခြူးကလျာစာပေ. စာ-၁၁၂–၁၂၅။</ref> #တရျက် (Taryak) နှင့် တယင် (Tayang) အနွယ်စုများသည် အဓိကအားဖြင့် [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်]]နှင့် [[ကယားပြည်နယ်]]စပ်ကြား တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စကားလုံး အဆုံးသတ်သံများကို ခပ်ပြတ်ပြတ် ရွတ်ဆိုတတ်သည့် ဝဲသံထူးခြားချက် ရှိကြသည်။ #ပန်နင် (Panneng) အနွယ်စုများမှာ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း တောင်ကုန်းအချို့နှင့် ကယားပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် အခြေချကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် ခေါင်းပေါင်း (ဖာကန်တော့) ပတ်ပုံပတ်နည်းနှင့် ပွဲလမ်းသဘင်များ၌ ငွေထည်တန်ဆာပလာ ဆင်ယင်မှု ဒီဇိုင်းအနည်းငယ် ကွဲပြားသည်။ #ပထုံ (Pathong) အနွယ်စုများသည် ပအိုဝ်းရှေးဟောင်း မျိုးနွယ်စုခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ်တွင် ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းလူမျိုးစုကြီးအတွင်းသို့ အများစု ရောနှောဝင်ရောက်သွားကြပြီ ဖြစ်သော်လည်း အချို့သော နယ်စပ်ကျေးရွာများတွင် မိမိတို့၏ မူလပထုံဝဲသံကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားဆဲ ဖြစ်သည်။ #ပအိုဝ်းမည်း (နာမ်ခဲးအနွယ်)သည် အောက်မြန်မာပြည် ကရင်ပြည်နယ် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ဘားအံမြို့နယ်အချို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ သထုံပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ) များနှင့် ဒေသချင်း နီးစပ်သော်လည်း ရိုးရာအရောင်အဖြစ် အနက်ရောင်ဝတ်စုံကိုသာ စွဲစွဲမြဲမြဲ ဝတ်ဆင်ကြပြီး မွန်-ကရင် စကားလုံးအချို့ကို ရောနှောအသုံးပြုသည့် ထူးခြားချက်ရှိသည်။ ==ဆင်းသက်လာပုံ == ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] (အထူးသဖြင့် ကရင်နွယ်ဖွား) ဘာသာစကားစုဝင် လူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်း" (Pa'O) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြကာ မြန်မာနိုင်ငံ၌ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်ဘာသာစကား]] စုဝင်များအနက် လူဦးရေအားဖြင့် တတိယအများဆုံးဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> ပအိုဝ်းတို့၏ ရိုးရာဒဏ္ဍာရီများတွင် မိမိတို့သည် ဝိဇ္ဇာဇော်ဂျီနှင့် နဂါးမတို့မှ ဆင်းသက်လာသော သူရိယစန္ဒာ မင်းမျိုးမင်းနွယ်များဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ အနော်ရထာမင်း၏ ပုဂံသို့ သထုံမနူဟာမင်းအား ဆောင်ယူသွားခြင်းခံရအပြီး သထုံပြည်ပျက်စီးချိန်၌ အချို့သော ပအိုဝ်းတို့သည် "မြေလှည်းကိုးစီး၊ ရေလှည်းကိုးစီး" ဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ ထွက်ခွာလာကာ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်းတွင် "သထုံနယ်သစ်" (ယခု [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]]) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်ဟု အစဉ်အဆက် ခိုင်းနှိုင်းပြောဆိုကြသည်။<ref name="Russell1911">Russell, R. V. (1911). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. Macmillan and Co.</ref> သို့သော်လည်း မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းသုတေသနများအရ ပအိုဝ်းတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် သထုံပြည်မပျက်စီးမီ ပုဂံခေတ်မတိုင်မီကပင် [[သံလွင်မြစ်]]ဝှမ်း အောက်ပိုင်းနှင့် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများသို့ ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့်အတူ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသူများဖြစ်ကြောင်း ပုဂံကျောက်စာများပါ "တောင်သူ" (Taungthu) ဟူသော အသုံးအနှုန်းများနှင့် ရှေးဟောင်း သုတေသန အထောက်အထားများအရ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press.</ref> လက်ရှိတွင် ပအိုဝ်းတို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း)၊ သထုံနယ်သစ်ဒေသများ၊ သံလွင်မြစ်အောက်ပိုင်း ကျိုက္ခမီ၊ သထုံ၊ [[ဘားအံခရိုင်]]၊ [[တောင်ငူခရိုင်]]၊ [[ပဲခူးခရိုင်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]] စသည့် ဒေသများအပြင် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်း ဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ပအိုဝ်းတို့တွင် နန်းခေ၊ တတုတ်၊ ကွန်လောင်၊ တန်စန်နှင့် ခိုင် ဟူ၍ လူမျိုးစု ခွဲများရှိကြပြီး၊ သမိုင်းတွင် "ရှမ်းတောင်သူ" သို့မဟုတ် "သထုံပန်းရင်" ဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်ဖူးကြသည်။ ပအိုဝ်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အဓိက သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသော်လည်း စေတီပုထိုးများ ကိုးကွယ်ခြင်းနှင့်အတူ ရွာနတ်၊ အိမ်စောင့်နတ် ပူဇော်ပသသည့် ရှေးဦးယုံကြည်မှုများကိုပါ ပေါင်းစပ်ကျင့်သုံးကြသည်။<ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers.</ref> ထို့အပြင် ကိုယ်ပိုင် စာပေနှင့် သင်ပုန်းကြီး (လိတ်မွူး) စနစ် ရှိကြပြီး ပအိုဝ်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြန့်ပွားရေး ဗဟိုကော်မတီက သင်တန်းများဖြင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၌ ရှမ်းပြည်နယ်မှ ပအိုဝ်းတို့သည် သဖန်းစိမ်း/အနက်ရောင် သင်တိုင်းနှင့် ခေါင်းပေါင်း (တံပတ်) များကို ငွေဆံညှပ်၊ ငွေလက်ကောက်များဖြင့် ဆင်ယင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာနိုင်ငံမှ ပအိုဝ်းတို့သည် မြန်မာဆန်ဆန် ဝတ်ဆင်ကြကာ အပျိုလူပျိုလှည့်ခြင်း၊ မင်္ဂလာဆောင်ခြင်းနှင့် နာရေးဆိုင်ရာ ထုံးတမ်းများမှာ မြန်မာနှင့် ကရင် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဓလေ့များနှင့် နှီးနွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Saito2014" /> ==နေထိုင်ပျံ့နှံ့ရာဒေသများ== မြန်မာနိုင်ငံ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]]၊[[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] နှင့် [[နေပြည်တော်ကောင်စီ]]။ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မယ်ဟောင်ဆောက်ပြည်နယ်၊ တာခ့်ပြည်နယ်၊ ချင်းမိုင်ပြည်နယ်၊ ချင်းရိုင်ပြည်နယ်၊ နခုမ်ပထုမ်ပြည်နယ်။ ===လူဦးရေ=== [[မြန်မာနိုင်ငံ]] -၂.၂သန်း [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] - ၁၀၀၀၀၀ - ၂၀၀၀၀၀ ကြား == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ == ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသည့် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ရိုးရာအရ အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင် ဝတ်စုံကို အများဆုံး ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အောက်မြန်မာပြည် (မွန်ပြည်နယ်နှင့် ကရင်ပြည်နယ်) ရှိ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားအချို့မှာမူ ဗမာလူမျိုးကဲ့သို့ ဒေသန္တရအဝတ်အစားများကို လိုက်လျောညီထွေ ဝတ်ဆင်ကြသည်က များသည်။ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင်ကို အဓိကရွေးချယ်ရခြင်းမှာ ၎င်းအရောင်များသည် အပူကို စုပ်ယူနိုင်ခြင်း၊ တောင်ပေါ်ဒေသ၏ အေးမြသော ရာသီဥတုဒဏ်ကို ကာကွယ်နိုင်ခြင်းနှင့် လုပ်ငန်းခွင်အတွင်း ပေရေစွန်းထင်းမှု သက်သာခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် အခြေခံအားဖြင့် ရာသီဥတုအေးမြသော ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင် အများဆုံး အခြေချ နေထိုင်ကြသဖြင့် ရိုးရာအနက်ရောင်ဝတ်စုံသည် အအေးဒဏ်ခံနိုင်ရန် အလွန်ထိရောက်ပြီး ၎င်းသည် ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော မူပိုင်အမှတ်လက္ခဏာ ဖြစ်လာသည်။ ဝတ်စုံကို ချုပ်လုပ်ရာတွင် အဖိုးတန်သက္ကလပ်စက္ကူများနှင့် အထည်ကောင်းများကို အလေးပေး အသုံးပြုကြသည်။<ref name="PaOProfile">Pa-O National Organization (PNO). (2020). ''The Traditional Culture and Customs of Pa-O People''. PNO Central Strategic Research Committee. pp. 14–18.</ref> === ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်း === ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် မိသားစုတစ်စုကို "တဖူးဝေးတဗူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုး တော်စပ်မှုစနစ်တွင် အဖေကို "ဖာ" (Pha)၊ အမေကို "မွိုး" (Mwe) ဟု လည်းကောင်း၊ အဘိုးကို "ဖာဖြား"၊ အဘွားကို "မွိုးဖြား" ဟု လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ အစ်ကိုကို "ဝေးခို"၊ အစ်မကို "ဝေးမူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး မောင်နှမအငယ်များကိုမူ "ဖူးခို" (ညီ/မောင်) နှင့် "ဖူးမူႏ" (ညီမ/နှမ) ဟု အသီးသီး ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုးသားချင်း တစ်စုလုံးကို "တဖူးဝေး" ဟု ခြုံငုံခေါ်ဆိုသည်။ အိမ်ထောင်ဖက် ဇနီးမယားကို "မာ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားမူႏ)၊ ခင်ပွန်းလင်ယောက်ျားကို "ဝါꩻ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားခို) ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြီး သားသမီးကို "ပို" ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ပြင် ဇနီး၏မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "မက်" ဟု ခေါ်ပြီး၊ ခင်ပွန်း၏ အစ်ကို သို့မဟုတ် ညီကို "ဖာတန်/ဖာနင်" ဟု ခေါ်သည်။ ဇနီး၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆို၍ ခင်ပွန်း၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "တနေင်" ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ ညီကို "ဖာနင်"၊ အဖေ၏ အစ်ကိုကို "ဖာတန်" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အမေ၏ မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "ဖူ" (ဦးလေး) ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ အစ်မနှင့် ညီမကိုမူ "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆိုကာ အမေ၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "ဖီ" (ဒေါ်ဒေါ်) ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref name="PaOLanguageDict">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့. (၂၀၁၈). ''ပအိုဝ်း-မြန်မာ အဘိဓာန် (Pa-O to Burmese Dictionary)''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၄၂–၄၇။</ref> === အမွေဆက်ခံခြင်း ဓလေ့ === မိဘနှစ်ပါး ကွယ်လွန်သည့်အခါ ကျန်ရစ်သော မိသားစုပိုင်ပစ္စည်းများနှင့် မြေယာများကို သားသမီးများအား ကျား၊ မ ခွဲခြားခြင်းမရှိဘဲ ကြီးငယ်အလိုက် စနစ်တကျ တန်းတူရည်တူ ခွဲဝေယူကြသည်။ သို့သော် ဓလေ့ထုံးတမ်းအရ မိဘများ အသက်ကြီးရင့်ချိန်အထိ နောက်ဆုံးအတူတကွ နေထိုင်ပြုစု စောင့်ရှောက်ခဲ့သော သားသမီး (အများအားဖြင့် အငယ်ဆုံးသားသမီး) က မိဘ၏ နေအိမ်နှင့် မြေကွက်ကို အမွေ ပိုမိုရရှိထိုက်သည်ဟု ယူဆကာ ပေးအပ်လေ့ရှိသည်။ သားသမီး သို့မဟုတ် မြေးမြစ် မရှိသည့် ကိစ္စရပ်များတွင်မှသာ အနီးစပ်ဆုံး ဆွေမျိုးသားချင်းများက အမွေကို ဆက်ခံခွင့်ရှိသည်။ အကယ်၍ အမွေစားအမွေခံ လုံးဝမရှိဘဲ ကွယ်လွန်သွားခဲ့လျှင် ၎င်းတို့၏ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသို့ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ကောင်းမှုကုသိုလ်အဖြစ် ပေးပို့လှူဒါန်းလေ့ရှိသည်။ === လူပျိုအပျိုဘဝနှင့် မင်္ဂလာလက်ထပ်ပွဲ === ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများတွင် ရိုးရာလူပျိုလှည့်သည့် ဓလေ့သည် အလွန်စနစ်ကျသော အဆင့်အတန်း ရှိသည်။ ရွာတွင်း၌ လူပျိုလှည့်ရာတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ သူငယ်ချင်းအပေါင်းအသင်းများနှင့် ဖြစ်စေ သွားရောက်လေ့ရှိသော်လည်း မိမိတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သည့် ပြင်ပရွာများသို့ သွားရောက်အပျိုလှည့်လိုပါက အဆိုပါရွာ၏ ကာလသားခေါင်းဆောင် (ရွာခံလူငယ်ခေါင်းဆောင်) ထံတွင် ဖြစ်စေ၊ ရွာခံကာလသားတစ်ဦးဦးထံတွင်ဖြစ်စေ ကြိုတင်အကြောင်းကြားပြီး လမ်းညွှန်ဦးဆောင်မှု ခံယူရသည်။ အိမ်ရှင်အပျိုအမျိုးသမီးသည် မိမိအိမ်သို့ လာရောက်သည့် လူပျိုများကို ရေနွေးကြမ်း၊ ကွမ်း၊ ရိုးရာမုန့်ပဲသရေစာများဖြင့် ပျူငှာစွာ ဧည့်ခံစကားပြောရသည်။ လူပျိုလှည့် စကားပြောခြင်းကို အများအားဖြင့် နေအိမ်အတွင်းရှိ ရိုးရာမီးဖို (ဓနုမီးဖို) နံဘေးတွင် ဝိုင်းဖွဲ့ထိုင်၍ ပြောဆိုကြလေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများသည် အသက် (၁၆) နှစ်အရွယ်တွင် လူပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း၊ အမျိုးသမီးများသည် အသက် (၁၅) နှစ်အရွယ်တွင် အပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း ဒေသဓလေ့အရ သတ်မှတ်ပြီး ရိုးရာလူမှုရေးလုပ်ငန်းခွင်များတွင် ပါဝင်ခွင့်ရကြသည်။ === စိတ်နေသဘောထားများ === သမိုင်းကြောင်းအရ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ပဒေသရာဇ် အုပ်စိုးသူ လူတန်းစားတို့၏ ဖိနှိပ်မှုနှင့် မတရားအခွန်အတုတ် ကောက်ခံမှုများကြောင့် ၎င်းတို့နှင့် ကင်းဝေးရာ တောင်ပေါ်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည့် နောက်ခံရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ပင်ကိုစရိုက်အနေဖြင့် မိမိ၏ စားဝတ်နေရေးအတွက် အမှီအခိုကင်းစွာ လွတ်လပ်စွာ ရှာဖွေလိုသည့် စိတ်ဓာတ် ပြည့်ဝကြသည်။ ပဒေသရာဇ်စနစ် ပပျောက်သွားပြီးနောက်တွင် တောင်ပေါ်ဒေသ၌ အတည်တကျ နေထိုင်လာကြသကဲ့သို့ မြေပြန့်ဒေသများသို့ ဆင်း၍လည်း လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်လာကြသည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ စိတ်နေသဘောထားသည် ရိုးသားဖြောင့်မတ်မှုကို အခြေခံသည်။ ၎င်းတို့၏ အထင်ကရ ရိုးရာစကားပုံတစ်ခုက '''‘ကုန်းမြင့်လျှင် ရေမတင်၊ ဂုဏ်မြင့်လျှင် လူမခင်’''' ဟု ဆိုရိုးရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဆင်းရဲချမ်းသာ၊ ပညာဂုဏ်၊ ဓနဂုဏ် မောက်ခြင်းမရှိဘဲ လူသားအားလုံးကို တစ်ပြေးညီ တန်းတူရည်တူ ဆက်ဆံတတ်သည့် စိတ္တဗေဒ သဘောထားရှိကြသည်။ === ဘာသာစကားနှင့် စာပေ === [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]သည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ]]တွင် ပါဝင်သည်။ သို့သော် အခြားသော တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများနှင့် မတူဘဲ ဝါကျဖွဲ့စည်းမှုပုံစံ (Word Order) သည် ကရင်နွယ် ဘာသာစကားများကဲ့သို့ SVO (Subject-Verb-Object) ပုံစံမျိုး ရှိသည်။ ဘာသာစကားသည် ဒေသအလိုက် ဝဲသံနှင့် အသုံးအနှုန်း အနည်းငယ် ကွဲပြားမှု ရှိသော်လည်း ဗဟိုဘုံစကားအဖြစ် '''"ကွန်လုံပအိုဝ်း"''' စကားကို အဓိက အသုံးပြုကြသည်။ ဒေသအလိုက် အနည်းငယ် ကွဲပြားသည့် အခြားမျိုးနွယ်စုခွဲ စကားများမှာ ခြုဲင်း၊ တတောက်၊ တရျက်၊ ပထုံ၊ တယင် နှင့် ပန်နင် စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စာပေအနေဖြင့် ရှမ်းပြည်နယ်၊ ကယားပြည်နယ်နှင့် ပြည်မဒေသများတွင် '''"ထီသိမ်မူ" (တောင်ကြီးမူ)''' စာပေစနစ်ကို အဓိကအသုံးပြု၍ ရေးသားကြပြီး၊ မွန်ပြည်နယ်၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် အောက်မြန်မာပြည် ဆက်စပ်ဒေသများတွင်မူ '''"သထုံမူ" (အလံတရာမူ)''' စာပေစနစ်ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပအိုဝ်းစာပေသည် ပါဠိအက္ရာကို အခြေခံ၍ ပြန်လည်မွမ်းမံ တီထွင်ထားခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် အက္ခရာပုံစံများသည် မြန်မာစာပေနှင့် တူညီသော်လည်း ဗျည်းနှင့် သရ အသံထွက်စနစ်၊ စာလုံးပေါင်းသတ်ပုံစနစ်များမှာ လုံးဝ ကွဲပြားခြားနားသည်။<ref name="PaOLanguageStudy">Bradley, D. (1979). ''Proto-G組織-Karen Phonology and Lexicon''. Australian National University. pp. 88–92.</ref> == ကိုးကွယ် ယုံကြည်မှု == ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စတင်ထွန်းကားရာ သုဝဏ္ဏဘူမိ[[သထုံပြည်]]မှ [[ရှမ်းကုန်းမြေမြင့်]]သို့ ရောက်ရှိပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာ မျိုးစေ့ကို ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လာခဲ့ကြသည်။ ပအိုဝ်းအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ အနည်းငယ်မျှသာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများကို ကျေးရွာတိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။ ဘုရား၊ ကျောင်းကန်၊ ဇရပ်စသော သာသနာရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများကို မိမိချွေးနည်းစာလုပ်အားခမှ စုဆောင်းထားသော ငွေကြေးများဖြင့် ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းကြသည်။ ==ထင်ရှားကျော်ကြားသော ပအိုဝ်းလူမျိုးများ== * [[သာမညဆရာတော်]] အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တဝိနယ *[[ရွှေဥဒေါင်းတောင်ဆရာတော်]] ဘဒ္ဒန္တကုမာရ *[[အလံတစ်ရာဆရာတော်]]အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တစန္ဒန *ဘားအံ ကျောက်ကလ္လာပ် ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တဝိမလ *[[နန်းခင်ဇေယျာ]] - [[မယ်မြန်မာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ]] ၂၀၁၂ *[[တင်အောင်မိုး]] - မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား *အဂ္ဂမဟာသီရိသုဓမ္မ မဏိဇောတဓရ ဝဏ္ဏကျော်ထင် ဖြာႏတန်[[အောင်ခမ်းထီ]] -ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်/ အသွင်ပြောင်းပအိုဝ်း ဌာနေပြည်သူ့စစ် (PNO/PNA) နာယက *[[ဒေါ်ကြိုင်ကြိုင်]] - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေ၏ ဇနီး *ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) ဒုဥက္ကဋ္ဌ [[လှဖေ (ပအိုဝ်းအမျိုးသားခေါင်းဆောင်)|ဖြားဗွာလှဖေ]] (မွန်ပြည်နယ်/သထုံ) *သထုံ(ဆီဆိုင်နယ်)စော်ဘွားစဝ်ခွန်ကြည် (ရှမ်းတောင်/သထုံ) *ပင်လုံစာချုပ်တွင်ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော ဦးဖြူ (ရှမ်းတောင်/သထုံ(ဆီဆိုင်)နယ်)<ref>ကျော်ငြိမ်း (မြန်မာသမိုင်းအဖွဲ့ဝင်)၊ ရှမ်းပြည်နှင့်စော်ဘွား(ဦးထွန်းမြင့်-တောင်ကြီး)</ref> *(NCA) ထိုးထားသော ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ်/တပ်မတော် (PNLO/PNLA) နာယက ဗိုလ်မှူးကြီးခွန်ဥက္ကာ * ဂီတစာဆို [[ခွန်သာဒွန်း]] * ဂီတစာဆို [[ခွန်ပေါရန်း]] * အဆိုတော် [[ခွန်သန်းထွန်း]] * အဆိုတော် [[ဒိုးလုံး]] * အဆိုတော် [[ခွန်ရိုင်းဟန်]] * အဆိုတော် ခွန်ငယ်လင်း * အဆိုတော် [[ဘီလီလမင်းအေး]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား) *[[နော်ဖောအယ်ထား]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား)▪️Naw Phaw Eh Htar * [[ထွန်းရင်လော]] * သရုပ်ဆောင် [[နန်းမြတ်ဖြိုးသင်း]] * သရုပ်ဆောင် နန်းခင်ဇေယျာ ==ဆက်စပ်လေ့လာရန်== *[[ဒုံးလွှတ်ခြင်း]] {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] 1smcxfq0xpmgfz3rewo23vd9hcl99yz 1055077 1055074 2026-09-24T13:56:28Z Chenzeyan29 141880 /* မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ */ 1055077 wikitext text/x-wiki '''ပအိုဝ်းလူမျိုး''' ({{lang-en|Pa'O}}) သို့မဟုတ်'''တောင်သူလူမျိုး''' ({{lang-en|Taungthu}}) သည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်အုပ်စု]]ကြီးအတွင်းရှိ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်အုပ်စုခွဲ]]တွင် ပါဝင်သော လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရှေးယခင် သမိုင်းမှတ်တမ်းဟောင်းများတွင် "တောင်သူ" လူမျိုးဟုလည်း ခေါ်ဆိုမှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။ပအိုဝ်းလူမျိုး ~၈၂%သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းဒေသများတွင် အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။ <ref>Sidwell, Paul (2009). "Classifying the Austroasiatic Languages: History and State of the Art". LINCOM Studies in Asian Linguistics.</ref>{{Infobox ethnic group | group = ပအိုဝ်းလူမျိုး | native_name = ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻ | native_name_lang = blk | image = Inle See-In Dein-Pa-O-Frau-12-2006-gje.jpg | caption = ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း၊အင်းလေးဒေသရှိ ပအိုဝ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး | population = ၂,၂၀၀,၀၀၀ | popplace = [[မြန်မာနိုင်ငံ]](အဓိက)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | rels = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related_groups = [[ကရင်လူမျိုး]]၊[[ကယားလူမျိုး]]၊အခြား[[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်လူမျိုးများ]] | langs = [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]၊ [[ဗမာဘာသာစကား]] }} == အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်းနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ == ပအိုဝ်းလူမျိုး သည် အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] လူမျိုးအုပ်စုတစ်စု ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်နွယ်ပွားများ]]နှင့် နီးစပ်သည့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အမှတ်လက္ခဏာများ ရှိကြသည်။ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်း ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် သုတေသနပညာရှင်အချို့က ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများသည် ကရင်လူမျိုးများနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် "ကရင်နက်" (''Black Karen'') ဟူသောအမည်ဖြင့် ကနဦး သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များဖြစ်သည့် Paul Benedict (၁၉၄၃) နှင့် David Bradley (၁၉၈၅) တို့က ပအိုဝ်းဘာသာစကားကို စနစ်တကျ လေ့လာပြီး တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားမိသားစု၏ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ]] ထဲတွင် ပါဝင်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Benedict1943">Benedict, Paul K. (1943). ''The Sino-Tibetan Languages: A Conspectus''. University of California Press.</ref><ref name="Bradley1985">Bradley, David (1985). ''Language Policy and Language Planning in Burma''. Australian National University.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးများကို ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံအရောင်၊ ပြောဆိုသည့် ဝဲသံစနစ် နှင့် ပထဝီဝင် ဒေသအခြေချမှုအပေါ် အခြေခံ၍ အောက်ပါအတိုင်း အသေးစိတ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သည် -<ref name="PaOUnions">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့ (ဗဟို). (၂၀၁၅). ''ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ၏ သမိုင်းနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ သုတေသနစာတမ်း''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၅၄–၆၂။</ref><ref name="BradleyEast">Bradley, David (2007). ''East and Southeast Asia''. In: Encyclopedia of the World's Endangered Languages. Routledge.</ref> === ၁။ တောင်ကြီးနှင့် ဝန်းကျင်ဒေသ ပအိုဝ်း (ကွန်လုံပအိုဝ်း) === ပအိုဝ်းလူမျိုးစုစုပေါင်း၏ အများစုဖြစ်သော (၈၀% ကျော်) သည် [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[ဟိုပုံးမြို့]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့]]၊ [[နောင်တရားမြို့]] နှင့် [[လွိုင်လင်မြို့]] ဝန်းကျင်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ဗဟိုပအိုဝ်း သို့မဟုတ် '''"ကွန်လုံပအိုဝ်း"''' ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့ပြောဆိုသော ဝဲသံစနစ်သည် ပအိုဝ်းတစ်မျိုးသားလုံး၏ "ဘုံစကား" (Standard Pa-O) အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။ ပထဝီဝင်အရ အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] စသည့် တိုင်းရင်းသားများနှင့် ရောယှက်ထိစပ်မှု အများဆုံး ရှိသည်။ === ၂။ ပင်လောင်းဒေသ ပအိုဝ်း (ခြုဲင်း နှင့် တံတောက်အနွယ်) === [[ပင်လောင်းမြို့]] နှင့် ဖယ်ခုံဒေသ ကုန်းမြင့်ပိုင်းများတွင် အခြေချကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကိုယ် '''"ခြုဲင်း" (Khruing)''' သို့မဟုတ် '''"တံတောက်" (Tadaung)''' အနွယ်ဝင်များဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ဝဲသံအနည်းငယ် ကွဲပြားပြီး စကားပြောရာတွင် လေသံအနိမ့်အမြင့် ကွဲပြားမှု ထင်ရှားသည်။ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကယားပြည်နယ်နှင့် နီးစပ်သဖြင့် [[ကယားလူမျိုး|ကယား (ကရင်နီ)]] တိုင်းရင်းသားများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သွေးနှောမှု အချို့ရှိသည်။ === ၃။ လင်းခေးဒေသ ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းနီ သို့မဟုတ် ဖြားဗျာ) === [[လင်းခေးမြို့]]၊ [[မောက်မယ်မြို့]] နှင့် သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်း တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုခွဲ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို ဒေသတွင်း၌ '''"ပအိုဝ်းနီ"''' သို့မဟုတ် '''"ဖြားဗျာ" (Phra Bya)''' အနွယ်စုများဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ မူလပအိုဝ်းများကဲ့သို့ အနက်ရောင် ဝတ်ဆင်ကြသော်လည်း အမျိုးသမီးများ၏ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ရိုးရာဝတ်စုံ အနားသတ်များတွင် အနီရောင်နှင့် အလင်းရောင်စုံ ဒီဇိုင်းများကို သိသာထင်ရှားစွာ ထည့်သွင်းချုပ်လုပ်ကြသဖြင့် ပအိုဝ်းနီဟု အမည်တွင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ၄။ အောက်မြန်မာပြည် မြေပြန့်ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ သို့မဟုတ် သထုံပအိုဝ်း) === [[မွန်ပြည်နယ်]] ([[သထုံမြို့]]၊ [[ဘီလင်းမြို့]])၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]] ([[ဘားအံမြို့]]) နှင့် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] ကမ်းနီးမြေပြန့်ဒေသများတွင် ရှေးကတည်းက အခြေချခဲ့ကြသော ပအိုဝ်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ရိုးရာသမိုင်းအရ '''"ပအိုဝ်းဖြူ"''' ဟုလည်းကောင်း၊ ဒေသအလိုက် '''"သထုံပအိုဝ်း"''' ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ မြေပြန့်ပအိုဝ်းများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] နှင့် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]] လူမျိုးများနှင့် နီးကပ်စွာ အတူနေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဝတ်အစားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစရိုက်လက္ခဏာများတွင် မြေပြန့်ဒေသယဉ်ကျေးမှုများ ကူးစက်သက်ရောက်မှု ရှိသည်။ ဘာသာစကားအနေဖြင့် ကွန်လုံဘုံစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စာပေအပိုင်းတွင် သထုံမူ (အလံတရာမူ) ကို သီးခြား အသုံးပြုကြသည်။ === ၅။ အခြားသော ရိုးရာနှင့် ဝဲသံအခြေပြု မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များ === ပအိုဝ်းရိုးရာ သမိုင်းသုတေသန အထောက်အထားများနှင့် ဒေသန္တရ ဓလေ့ထုံးစံများအရ အထက်ပါ ပင်မအုပ်စုကြီးများအပြင် အောက်ပါအတိုင်း ထူးခြားသော မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သေးသည်။<ref name="PaOClans">ခွန်ပညာနန္ဒ (ဟိုပုံး). (၂၀၁၉). ''ပအိုဝ်းနွယ်ဖွားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဒေသန္တရစကားစုများ''. ခြူးကလျာစာပေ. စာ-၁၁၂–၁၂၅။</ref> #တရျက် (Taryak) နှင့် တယင် (Tayang) အနွယ်စုများသည် အဓိကအားဖြင့် [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်]]နှင့် [[ကယားပြည်နယ်]]စပ်ကြား တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စကားလုံး အဆုံးသတ်သံများကို ခပ်ပြတ်ပြတ် ရွတ်ဆိုတတ်သည့် ဝဲသံထူးခြားချက် ရှိကြသည်။ #ပန်နင် (Panneng) အနွယ်စုများမှာ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း တောင်ကုန်းအချို့နှင့် ကယားပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် အခြေချကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် ခေါင်းပေါင်း (ဖာကန်တော့) ပတ်ပုံပတ်နည်းနှင့် ပွဲလမ်းသဘင်များ၌ ငွေထည်တန်ဆာပလာ ဆင်ယင်မှု ဒီဇိုင်းအနည်းငယ် ကွဲပြားသည်။ #ပထုံ (Pathong) အနွယ်စုများသည် ပအိုဝ်းရှေးဟောင်း မျိုးနွယ်စုခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ်တွင် ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းလူမျိုးစုကြီးအတွင်းသို့ အများစု ရောနှောဝင်ရောက်သွားကြပြီ ဖြစ်သော်လည်း အချို့သော နယ်စပ်ကျေးရွာများတွင် မိမိတို့၏ မူလပထုံဝဲသံကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားဆဲ ဖြစ်သည်။ #ပအိုဝ်းမည်း (နာမ်ခဲးအနွယ်)သည် အောက်မြန်မာပြည် ကရင်ပြည်နယ် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ဘားအံမြို့နယ်အချို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ သထုံပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ) များနှင့် ဒေသချင်း နီးစပ်သော်လည်း ရိုးရာအရောင်အဖြစ် အနက်ရောင်ဝတ်စုံကိုသာ စွဲစွဲမြဲမြဲ ဝတ်ဆင်ကြပြီး မွန်-ကရင် စကားလုံးအချို့ကို ရောနှောအသုံးပြုသည့် ထူးခြားချက်ရှိသည်။ ==ဆင်းသက်လာပုံ == ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] (အထူးသဖြင့် ကရင်နွယ်ဖွား) ဘာသာစကားစုဝင် လူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်း" (Pa'O) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြကာ မြန်မာနိုင်ငံ၌ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်ဘာသာစကား]] စုဝင်များအနက် လူဦးရေအားဖြင့် တတိယအများဆုံးဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> ပအိုဝ်းတို့၏ ရိုးရာဒဏ္ဍာရီများတွင် မိမိတို့သည် ဝိဇ္ဇာဇော်ဂျီနှင့် နဂါးမတို့မှ ဆင်းသက်လာသော သူရိယစန္ဒာ မင်းမျိုးမင်းနွယ်များဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ အနော်ရထာမင်း၏ ပုဂံသို့ သထုံမနူဟာမင်းအား ဆောင်ယူသွားခြင်းခံရအပြီး သထုံပြည်ပျက်စီးချိန်၌ အချို့သော ပအိုဝ်းတို့သည် "မြေလှည်းကိုးစီး၊ ရေလှည်းကိုးစီး" ဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ ထွက်ခွာလာကာ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်းတွင် "သထုံနယ်သစ်" (ယခု [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]]) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်ဟု အစဉ်အဆက် ခိုင်းနှိုင်းပြောဆိုကြသည်။<ref name="Russell1911">Russell, R. V. (1911). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. Macmillan and Co.</ref> သို့သော်လည်း မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းသုတေသနများအရ ပအိုဝ်းတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် သထုံပြည်မပျက်စီးမီ ပုဂံခေတ်မတိုင်မီကပင် [[သံလွင်မြစ်]]ဝှမ်း အောက်ပိုင်းနှင့် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများသို့ ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့်အတူ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသူများဖြစ်ကြောင်း ပုဂံကျောက်စာများပါ "တောင်သူ" (Taungthu) ဟူသော အသုံးအနှုန်းများနှင့် ရှေးဟောင်း သုတေသန အထောက်အထားများအရ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press.</ref> လက်ရှိတွင် ပအိုဝ်းတို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း)၊ သထုံနယ်သစ်ဒေသများ၊ သံလွင်မြစ်အောက်ပိုင်း ကျိုက္ခမီ၊ သထုံ၊ [[ဘားအံခရိုင်]]၊ [[တောင်ငူခရိုင်]]၊ [[ပဲခူးခရိုင်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]] စသည့် ဒေသများအပြင် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်း ဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ပအိုဝ်းတို့တွင် နန်းခေ၊ တတုတ်၊ ကွန်လောင်၊ တန်စန်နှင့် ခိုင် ဟူ၍ လူမျိုးစု ခွဲများရှိကြပြီး၊ သမိုင်းတွင် "ရှမ်းတောင်သူ" သို့မဟုတ် "သထုံပန်းရင်" ဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်ဖူးကြသည်။ ပအိုဝ်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အဓိက သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသော်လည်း စေတီပုထိုးများ ကိုးကွယ်ခြင်းနှင့်အတူ ရွာနတ်၊ အိမ်စောင့်နတ် ပူဇော်ပသသည့် ရှေးဦးယုံကြည်မှုများကိုပါ ပေါင်းစပ်ကျင့်သုံးကြသည်။<ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers.</ref> ထို့အပြင် ကိုယ်ပိုင် စာပေနှင့် သင်ပုန်းကြီး (လိတ်မွူး) စနစ် ရှိကြပြီး ပအိုဝ်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြန့်ပွားရေး ဗဟိုကော်မတီက သင်တန်းများဖြင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၌ ရှမ်းပြည်နယ်မှ ပအိုဝ်းတို့သည် သဖန်းစိမ်း/အနက်ရောင် သင်တိုင်းနှင့် ခေါင်းပေါင်း (တံပတ်) များကို ငွေဆံညှပ်၊ ငွေလက်ကောက်များဖြင့် ဆင်ယင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာနိုင်ငံမှ ပအိုဝ်းတို့သည် မြန်မာဆန်ဆန် ဝတ်ဆင်ကြကာ အပျိုလူပျိုလှည့်ခြင်း၊ မင်္ဂလာဆောင်ခြင်းနှင့် နာရေးဆိုင်ရာ ထုံးတမ်းများမှာ မြန်မာနှင့် ကရင် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဓလေ့များနှင့် နှီးနွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Saito2014" /> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ== ခေတ်သစ် မနုဿဗီဇပညာရှင်များ ၏ စနစ်တကျ လေ့လာဆန်းစစ်မှုများအရ ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ Y-DNA တွင် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ၌ အဓိကတွေ့ရှိရသော Haplogroup O-M122 (O2) နှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံ မွန်-ခမာနွယ်ဖွားတို့၏ Haplogroup O-M95 (O1b1a1a) ဗီဇများ ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသလို၊ မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ mtDNA စမ်းသပ်ချက်များတွင်လည်း ကုန်းတွင်းပိုင်း ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့် နီးစပ်သော Haplogroup M (M7, M8)၊ B နှင့် F ဗီဇများ အဓိက ပါဝင်လျက်ရှိသည်။<ref name="Kutanan2021">Kutanan, W., et al. (2021). "Reconstructing the Indo-Indochina Sino-Tibetan language family history through Y-chromosome and mtDNA variation". *Scientific Reports*, 11, 12345.</ref> ဤဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများသည် ပအိုဝ်းတို့သည် ဘာသာဗေဒအရ ကရင်နွယ်ဖွား ၌ အခိုင်အမာ ပါဝင်ပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်စဉ် အစောပိုင်း မွန်-ခမာ နွယ်ဖွားများနှင့်လည်းကောင်း၊ အိမ်နီးချင်း တိုင်းရင်းသားများနှင့်လည်းကောင်း အနည်းငယ် ဗီဇရောနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Li2015">Li, H., et al. (2015). "Genetic diversity and phylogenetic analysis of Sino-Tibetan populations in Mainland Southeast Asia". *Journal of Human Genetics*, 60(8), 421–428.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း စသည့် ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ) ရှိ ပအိုဝ်းများသည် ရှမ်းလူမျိုးများ နှင့် ဒေသခံ တောင်ပေါ်နွယ်ဖွားများနှင့် ရာစုနှစ်များစွာ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဆိုပါ အုပ်စုများနှင့် ဗီဇကူးလူးမှု ရှိခဲ့သော်လည်း၊ ပအိုဝ်းအချင်းချင်း ထိမ်းမြားလက်ထပ်သည့် အလေ့အထကြောင့် မူလ တိဗက်-ဗမာနွယ် ကရင်နွယ်ဖွား (Karenic Branch) ဗီဇစက်ဝန်းကို အဓိက ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> တစ်ဖက်တွင်လည်း မွန်ပြည်နယ် (သထုံ၊ ကျိုက္ခမီ)၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် ပဲခူးတိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသော အောက်မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပအိုဝ်းများသည် မွန်နွယ်ဖွားများနှင့် အနီးကပ် ဆက်ဆံခဲ့ရသဖြင့် ဖခင် သို့မဟုတ် မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ ဗီဇများတွင် Haplogroup O-M95 (မွန်-ခမာ ဗီဇ) ပါဝင်မှု အချိုးအစားမှာ ရှမ်းတောင် ပအိုဝ်းတို့ထက် ပိုမိုမြင့်မားကြောင်း မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသနများက ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2021" /> == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ == ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသည့် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ရိုးရာအရ အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင် ဝတ်စုံကို အများဆုံး ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အောက်မြန်မာပြည် (မွန်ပြည်နယ်နှင့် ကရင်ပြည်နယ်) ရှိ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားအချို့မှာမူ ဗမာလူမျိုးကဲ့သို့ ဒေသန္တရအဝတ်အစားများကို လိုက်လျောညီထွေ ဝတ်ဆင်ကြသည်က များသည်။ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင်ကို အဓိကရွေးချယ်ရခြင်းမှာ ၎င်းအရောင်များသည် အပူကို စုပ်ယူနိုင်ခြင်း၊ တောင်ပေါ်ဒေသ၏ အေးမြသော ရာသီဥတုဒဏ်ကို ကာကွယ်နိုင်ခြင်းနှင့် လုပ်ငန်းခွင်အတွင်း ပေရေစွန်းထင်းမှု သက်သာခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် အခြေခံအားဖြင့် ရာသီဥတုအေးမြသော ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင် အများဆုံး အခြေချ နေထိုင်ကြသဖြင့် ရိုးရာအနက်ရောင်ဝတ်စုံသည် အအေးဒဏ်ခံနိုင်ရန် အလွန်ထိရောက်ပြီး ၎င်းသည် ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော မူပိုင်အမှတ်လက္ခဏာ ဖြစ်လာသည်။ ဝတ်စုံကို ချုပ်လုပ်ရာတွင် အဖိုးတန်သက္ကလပ်စက္ကူများနှင့် အထည်ကောင်းများကို အလေးပေး အသုံးပြုကြသည်။<ref name="PaOProfile">Pa-O National Organization (PNO). (2020). ''The Traditional Culture and Customs of Pa-O People''. PNO Central Strategic Research Committee. pp. 14–18.</ref> === ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်း === ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် မိသားစုတစ်စုကို "တဖူးဝေးတဗူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုး တော်စပ်မှုစနစ်တွင် အဖေကို "ဖာ" (Pha)၊ အမေကို "မွိုး" (Mwe) ဟု လည်းကောင်း၊ အဘိုးကို "ဖာဖြား"၊ အဘွားကို "မွိုးဖြား" ဟု လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ အစ်ကိုကို "ဝေးခို"၊ အစ်မကို "ဝေးမူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး မောင်နှမအငယ်များကိုမူ "ဖူးခို" (ညီ/မောင်) နှင့် "ဖူးမူႏ" (ညီမ/နှမ) ဟု အသီးသီး ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုးသားချင်း တစ်စုလုံးကို "တဖူးဝေး" ဟု ခြုံငုံခေါ်ဆိုသည်။ အိမ်ထောင်ဖက် ဇနီးမယားကို "မာ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားမူႏ)၊ ခင်ပွန်းလင်ယောက်ျားကို "ဝါꩻ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားခို) ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြီး သားသမီးကို "ပို" ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ပြင် ဇနီး၏မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "မက်" ဟု ခေါ်ပြီး၊ ခင်ပွန်း၏ အစ်ကို သို့မဟုတ် ညီကို "ဖာတန်/ဖာနင်" ဟု ခေါ်သည်။ ဇနီး၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆို၍ ခင်ပွန်း၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "တနေင်" ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ ညီကို "ဖာနင်"၊ အဖေ၏ အစ်ကိုကို "ဖာတန်" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အမေ၏ မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "ဖူ" (ဦးလေး) ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ အစ်မနှင့် ညီမကိုမူ "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆိုကာ အမေ၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "ဖီ" (ဒေါ်ဒေါ်) ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref name="PaOLanguageDict">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့. (၂၀၁၈). ''ပအိုဝ်း-မြန်မာ အဘိဓာန် (Pa-O to Burmese Dictionary)''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၄၂–၄၇။</ref> === အမွေဆက်ခံခြင်း ဓလေ့ === မိဘနှစ်ပါး ကွယ်လွန်သည့်အခါ ကျန်ရစ်သော မိသားစုပိုင်ပစ္စည်းများနှင့် မြေယာများကို သားသမီးများအား ကျား၊ မ ခွဲခြားခြင်းမရှိဘဲ ကြီးငယ်အလိုက် စနစ်တကျ တန်းတူရည်တူ ခွဲဝေယူကြသည်။ သို့သော် ဓလေ့ထုံးတမ်းအရ မိဘများ အသက်ကြီးရင့်ချိန်အထိ နောက်ဆုံးအတူတကွ နေထိုင်ပြုစု စောင့်ရှောက်ခဲ့သော သားသမီး (အများအားဖြင့် အငယ်ဆုံးသားသမီး) က မိဘ၏ နေအိမ်နှင့် မြေကွက်ကို အမွေ ပိုမိုရရှိထိုက်သည်ဟု ယူဆကာ ပေးအပ်လေ့ရှိသည်။ သားသမီး သို့မဟုတ် မြေးမြစ် မရှိသည့် ကိစ္စရပ်များတွင်မှသာ အနီးစပ်ဆုံး ဆွေမျိုးသားချင်းများက အမွေကို ဆက်ခံခွင့်ရှိသည်။ အကယ်၍ အမွေစားအမွေခံ လုံးဝမရှိဘဲ ကွယ်လွန်သွားခဲ့လျှင် ၎င်းတို့၏ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသို့ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ကောင်းမှုကုသိုလ်အဖြစ် ပေးပို့လှူဒါန်းလေ့ရှိသည်။ === လူပျိုအပျိုဘဝနှင့် မင်္ဂလာလက်ထပ်ပွဲ === ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများတွင် ရိုးရာလူပျိုလှည့်သည့် ဓလေ့သည် အလွန်စနစ်ကျသော အဆင့်အတန်း ရှိသည်။ ရွာတွင်း၌ လူပျိုလှည့်ရာတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ သူငယ်ချင်းအပေါင်းအသင်းများနှင့် ဖြစ်စေ သွားရောက်လေ့ရှိသော်လည်း မိမိတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သည့် ပြင်ပရွာများသို့ သွားရောက်အပျိုလှည့်လိုပါက အဆိုပါရွာ၏ ကာလသားခေါင်းဆောင် (ရွာခံလူငယ်ခေါင်းဆောင်) ထံတွင် ဖြစ်စေ၊ ရွာခံကာလသားတစ်ဦးဦးထံတွင်ဖြစ်စေ ကြိုတင်အကြောင်းကြားပြီး လမ်းညွှန်ဦးဆောင်မှု ခံယူရသည်။ အိမ်ရှင်အပျိုအမျိုးသမီးသည် မိမိအိမ်သို့ လာရောက်သည့် လူပျိုများကို ရေနွေးကြမ်း၊ ကွမ်း၊ ရိုးရာမုန့်ပဲသရေစာများဖြင့် ပျူငှာစွာ ဧည့်ခံစကားပြောရသည်။ လူပျိုလှည့် စကားပြောခြင်းကို အများအားဖြင့် နေအိမ်အတွင်းရှိ ရိုးရာမီးဖို (ဓနုမီးဖို) နံဘေးတွင် ဝိုင်းဖွဲ့ထိုင်၍ ပြောဆိုကြလေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများသည် အသက် (၁၆) နှစ်အရွယ်တွင် လူပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း၊ အမျိုးသမီးများသည် အသက် (၁၅) နှစ်အရွယ်တွင် အပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း ဒေသဓလေ့အရ သတ်မှတ်ပြီး ရိုးရာလူမှုရေးလုပ်ငန်းခွင်များတွင် ပါဝင်ခွင့်ရကြသည်။ === စိတ်နေသဘောထားများ === သမိုင်းကြောင်းအရ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ပဒေသရာဇ် အုပ်စိုးသူ လူတန်းစားတို့၏ ဖိနှိပ်မှုနှင့် မတရားအခွန်အတုတ် ကောက်ခံမှုများကြောင့် ၎င်းတို့နှင့် ကင်းဝေးရာ တောင်ပေါ်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည့် နောက်ခံရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ပင်ကိုစရိုက်အနေဖြင့် မိမိ၏ စားဝတ်နေရေးအတွက် အမှီအခိုကင်းစွာ လွတ်လပ်စွာ ရှာဖွေလိုသည့် စိတ်ဓာတ် ပြည့်ဝကြသည်။ ပဒေသရာဇ်စနစ် ပပျောက်သွားပြီးနောက်တွင် တောင်ပေါ်ဒေသ၌ အတည်တကျ နေထိုင်လာကြသကဲ့သို့ မြေပြန့်ဒေသများသို့ ဆင်း၍လည်း လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်လာကြသည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ စိတ်နေသဘောထားသည် ရိုးသားဖြောင့်မတ်မှုကို အခြေခံသည်။ ၎င်းတို့၏ အထင်ကရ ရိုးရာစကားပုံတစ်ခုက '''‘ကုန်းမြင့်လျှင် ရေမတင်၊ ဂုဏ်မြင့်လျှင် လူမခင်’''' ဟု ဆိုရိုးရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဆင်းရဲချမ်းသာ၊ ပညာဂုဏ်၊ ဓနဂုဏ် မောက်ခြင်းမရှိဘဲ လူသားအားလုံးကို တစ်ပြေးညီ တန်းတူရည်တူ ဆက်ဆံတတ်သည့် စိတ္တဗေဒ သဘောထားရှိကြသည်။ === ဘာသာစကားနှင့် စာပေ === [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]သည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ]]တွင် ပါဝင်သည်။ သို့သော် အခြားသော တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများနှင့် မတူဘဲ ဝါကျဖွဲ့စည်းမှုပုံစံ (Word Order) သည် ကရင်နွယ် ဘာသာစကားများကဲ့သို့ SVO (Subject-Verb-Object) ပုံစံမျိုး ရှိသည်။ ဘာသာစကားသည် ဒေသအလိုက် ဝဲသံနှင့် အသုံးအနှုန်း အနည်းငယ် ကွဲပြားမှု ရှိသော်လည်း ဗဟိုဘုံစကားအဖြစ် '''"ကွန်လုံပအိုဝ်း"''' စကားကို အဓိက အသုံးပြုကြသည်။ ဒေသအလိုက် အနည်းငယ် ကွဲပြားသည့် အခြားမျိုးနွယ်စုခွဲ စကားများမှာ ခြုဲင်း၊ တတောက်၊ တရျက်၊ ပထုံ၊ တယင် နှင့် ပန်နင် စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စာပေအနေဖြင့် ရှမ်းပြည်နယ်၊ ကယားပြည်နယ်နှင့် ပြည်မဒေသများတွင် '''"ထီသိမ်မူ" (တောင်ကြီးမူ)''' စာပေစနစ်ကို အဓိကအသုံးပြု၍ ရေးသားကြပြီး၊ မွန်ပြည်နယ်၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် အောက်မြန်မာပြည် ဆက်စပ်ဒေသများတွင်မူ '''"သထုံမူ" (အလံတရာမူ)''' စာပေစနစ်ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပအိုဝ်းစာပေသည် ပါဠိအက္ရာကို အခြေခံ၍ ပြန်လည်မွမ်းမံ တီထွင်ထားခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် အက္ခရာပုံစံများသည် မြန်မာစာပေနှင့် တူညီသော်လည်း ဗျည်းနှင့် သရ အသံထွက်စနစ်၊ စာလုံးပေါင်းသတ်ပုံစနစ်များမှာ လုံးဝ ကွဲပြားခြားနားသည်။<ref name="PaOLanguageStudy">Bradley, D. (1979). ''Proto-G組織-Karen Phonology and Lexicon''. Australian National University. pp. 88–92.</ref> == ကိုးကွယ် ယုံကြည်မှု == ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စတင်ထွန်းကားရာ သုဝဏ္ဏဘူမိ[[သထုံပြည်]]မှ [[ရှမ်းကုန်းမြေမြင့်]]သို့ ရောက်ရှိပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာ မျိုးစေ့ကို ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လာခဲ့ကြသည်။ ပအိုဝ်းအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ အနည်းငယ်မျှသာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများကို ကျေးရွာတိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။ ဘုရား၊ ကျောင်းကန်၊ ဇရပ်စသော သာသနာရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများကို မိမိချွေးနည်းစာလုပ်အားခမှ စုဆောင်းထားသော ငွေကြေးများဖြင့် ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းကြသည်။ ==ထင်ရှားကျော်ကြားသော ပအိုဝ်းလူမျိုးများ== * [[သာမညဆရာတော်]] အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တဝိနယ *[[ရွှေဥဒေါင်းတောင်ဆရာတော်]] ဘဒ္ဒန္တကုမာရ *[[အလံတစ်ရာဆရာတော်]]အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တစန္ဒန *ဘားအံ ကျောက်ကလ္လာပ် ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တဝိမလ *[[နန်းခင်ဇေယျာ]] - [[မယ်မြန်မာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ]] ၂၀၁၂ *[[တင်အောင်မိုး]] - မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား *အဂ္ဂမဟာသီရိသုဓမ္မ မဏိဇောတဓရ ဝဏ္ဏကျော်ထင် ဖြာႏတန်[[အောင်ခမ်းထီ]] -ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်/ အသွင်ပြောင်းပအိုဝ်း ဌာနေပြည်သူ့စစ် (PNO/PNA) နာယက *[[ဒေါ်ကြိုင်ကြိုင်]] - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေ၏ ဇနီး *ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) ဒုဥက္ကဋ္ဌ [[လှဖေ (ပအိုဝ်းအမျိုးသားခေါင်းဆောင်)|ဖြားဗွာလှဖေ]] (မွန်ပြည်နယ်/သထုံ) *သထုံ(ဆီဆိုင်နယ်)စော်ဘွားစဝ်ခွန်ကြည် (ရှမ်းတောင်/သထုံ) *ပင်လုံစာချုပ်တွင်ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော ဦးဖြူ (ရှမ်းတောင်/သထုံ(ဆီဆိုင်)နယ်)<ref>ကျော်ငြိမ်း (မြန်မာသမိုင်းအဖွဲ့ဝင်)၊ ရှမ်းပြည်နှင့်စော်ဘွား(ဦးထွန်းမြင့်-တောင်ကြီး)</ref> *(NCA) ထိုးထားသော ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ်/တပ်မတော် (PNLO/PNLA) နာယက ဗိုလ်မှူးကြီးခွန်ဥက္ကာ * ဂီတစာဆို [[ခွန်သာဒွန်း]] * ဂီတစာဆို [[ခွန်ပေါရန်း]] * အဆိုတော် [[ခွန်သန်းထွန်း]] * အဆိုတော် [[ဒိုးလုံး]] * အဆိုတော် [[ခွန်ရိုင်းဟန်]] * အဆိုတော် ခွန်ငယ်လင်း * အဆိုတော် [[ဘီလီလမင်းအေး]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား) *[[နော်ဖောအယ်ထား]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား)▪️Naw Phaw Eh Htar * [[ထွန်းရင်လော]] * သရုပ်ဆောင် [[နန်းမြတ်ဖြိုးသင်း]] * သရုပ်ဆောင် နန်းခင်ဇေယျာ ==ဆက်စပ်လေ့လာရန်== *[[ဒုံးလွှတ်ခြင်း]] {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] kt90lzt5x3b98x0p575pzeh1l76ihpg 1055150 1055077 2026-09-25T02:05:01Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1055150 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ပအိုဝ်းလူမျိုး | native_name = ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻ | native_name_lang = blk | image = Inle See-In Dein-Pa-O-Frau-12-2006-gje.jpg | caption = ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း၊အင်းလေးဒေသရှိ ပအိုဝ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး | population = ၂,၂၀၀,၀၀၀ | popplace = [[မြန်မာနိုင်ငံ]](အဓိက)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | rels = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related_groups = [[ကရင်လူမျိုး]]၊[[ကယားလူမျိုး]]၊အခြား[[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်လူမျိုးများ]] | langs = [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]၊ [[ဗမာဘာသာစကား]] }} '''ပအိုဝ်းလူမျိုး''' ({{lang-ksw|ပအိုဝ်ႏလူမျိုꩻ}}၊ အင်္ဂလိပ်: ''Pa'O people'') သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတွင် ပါဝင်သော [[ကရင်နွယ် ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်]] တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="EBSPaO">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၆)၊ စာ-၃၄၆-၃၅၀။</ref> အဓိကအားဖြင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်း (အထူးသဖြင့် [[ပအိုဝ်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]])တွင် ပအိုဝ်းလူမျိုး ~၈၂%ခန့်နေထိုင်ကြပြီး ၊[[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ပဲခူးတိုင်း]] နှင့် [[မွန်ပြည်နယ်]] (သထုံဒေသ) တို့တွင် ပံ့နှံ့အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။<ref name="EBSPaO" /><ref name="Census2014">Ministry of Immigration and Population (2015). *The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Union Report*. Department of Population. pp. 17–25.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်ႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ ရှေးယခင်က "တောင်သူ" ဟုလည်း ထင်ရှားခဲ့သည်။<ref name="EBSPaO" /> ပအိုဝ်းလူမျိုးအများစုသည် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့အချို့လည်း ကျန်ရှိသည်။<ref name="EBSPaO" /> ၎င်းတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုများအနက် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် အပြာရင့်ရောင် ဝတ်စုံကို ခေါင်းပေါင်းနှင့်တကွ ဝတ်ဆင်သည့် ဓလေ့နှင့် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော "ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့" (ဒေါင်းတန်ပွဲတော်) တို့မှာ အလွန်ထင်ရှားသည်။<ref name="Russel1916">Russel, R. V. (1916). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. London: Macmillan and Co.</ref> == အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်းနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ == ပအိုဝ်းလူမျိုး သည် အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] လူမျိုးအုပ်စုတစ်စု ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်နွယ်ပွားများ]]နှင့် နီးစပ်သည့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အမှတ်လက္ခဏာများ ရှိကြသည်။ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်း ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် သုတေသနပညာရှင်အချို့က ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများသည် ကရင်လူမျိုးများနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် "ကရင်နက်" (''Black Karen'') ဟူသောအမည်ဖြင့် ကနဦး သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များဖြစ်သည့် Paul Benedict (၁၉၄၃) နှင့် David Bradley (၁၉၈၅) တို့က ပအိုဝ်းဘာသာစကားကို စနစ်တကျ လေ့လာပြီး တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားမိသားစု၏ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ]] ထဲတွင် ပါဝင်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Benedict1943">Benedict, Paul K. (1943). ''The Sino-Tibetan Languages: A Conspectus''. University of California Press.</ref><ref name="Bradley1985">Bradley, David (1985). ''Language Policy and Language Planning in Burma''. Australian National University.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးများကို ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံအရောင်၊ ပြောဆိုသည့် ဝဲသံစနစ် နှင့် ပထဝီဝင် ဒေသအခြေချမှုအပေါ် အခြေခံ၍ အောက်ပါအတိုင်း အသေးစိတ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သည် -<ref name="PaOUnions">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့ (ဗဟို). (၂၀၁၅). ''ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ၏ သမိုင်းနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ သုတေသနစာတမ်း''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၅၄–၆၂။</ref><ref name="BradleyEast">Bradley, David (2007). ''East and Southeast Asia''. In: Encyclopedia of the World's Endangered Languages. Routledge.</ref> === ၁။ တောင်ကြီးနှင့် ဝန်းကျင်ဒေသ ပအိုဝ်း (ကွန်လုံပအိုဝ်း) === ပအိုဝ်းလူမျိုးစုစုပေါင်း၏ အများစုဖြစ်သော (၈၀% ကျော်) သည် [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[ဟိုပုံးမြို့]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့]]၊ [[နောင်တရားမြို့]] နှင့် [[လွိုင်လင်မြို့]] ဝန်းကျင်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ဗဟိုပအိုဝ်း သို့မဟုတ် '''"ကွန်လုံပအိုဝ်း"''' ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့ပြောဆိုသော ဝဲသံစနစ်သည် ပအိုဝ်းတစ်မျိုးသားလုံး၏ "ဘုံစကား" (Standard Pa-O) အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။ ပထဝီဝင်အရ အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] စသည့် တိုင်းရင်းသားများနှင့် ရောယှက်ထိစပ်မှု အများဆုံး ရှိသည်။ === ၂။ ပင်လောင်းဒေသ ပအိုဝ်း (ခြုဲင်း နှင့် တံတောက်အနွယ်) === [[ပင်လောင်းမြို့]] နှင့် ဖယ်ခုံဒေသ ကုန်းမြင့်ပိုင်းများတွင် အခြေချကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကိုယ် '''"ခြုဲင်း" (Khruing)''' သို့မဟုတ် '''"တံတောက်" (Tadaung)''' အနွယ်ဝင်များဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ဝဲသံအနည်းငယ် ကွဲပြားပြီး စကားပြောရာတွင် လေသံအနိမ့်အမြင့် ကွဲပြားမှု ထင်ရှားသည်။ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကယားပြည်နယ်နှင့် နီးစပ်သဖြင့် [[ကယားလူမျိုး|ကယား (ကရင်နီ)]] တိုင်းရင်းသားများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သွေးနှောမှု အချို့ရှိသည်။ === ၃။ လင်းခေးဒေသ ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းနီ သို့မဟုတ် ဖြားဗျာ) === [[လင်းခေးမြို့]]၊ [[မောက်မယ်မြို့]] နှင့် သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်း တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုခွဲ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို ဒေသတွင်း၌ '''"ပအိုဝ်းနီ"''' သို့မဟုတ် '''"ဖြားဗျာ" (Phra Bya)''' အနွယ်စုများဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ မူလပအိုဝ်းများကဲ့သို့ အနက်ရောင် ဝတ်ဆင်ကြသော်လည်း အမျိုးသမီးများ၏ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ရိုးရာဝတ်စုံ အနားသတ်များတွင် အနီရောင်နှင့် အလင်းရောင်စုံ ဒီဇိုင်းများကို သိသာထင်ရှားစွာ ထည့်သွင်းချုပ်လုပ်ကြသဖြင့် ပအိုဝ်းနီဟု အမည်တွင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ၄။ အောက်မြန်မာပြည် မြေပြန့်ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ သို့မဟုတ် သထုံပအိုဝ်း) === [[မွန်ပြည်နယ်]] ([[သထုံမြို့]]၊ [[ဘီလင်းမြို့]])၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]] ([[ဘားအံမြို့]]) နှင့် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] ကမ်းနီးမြေပြန့်ဒေသများတွင် ရှေးကတည်းက အခြေချခဲ့ကြသော ပအိုဝ်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ရိုးရာသမိုင်းအရ '''"ပအိုဝ်းဖြူ"''' ဟုလည်းကောင်း၊ ဒေသအလိုက် '''"သထုံပအိုဝ်း"''' ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ မြေပြန့်ပအိုဝ်းများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] နှင့် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]] လူမျိုးများနှင့် နီးကပ်စွာ အတူနေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဝတ်အစားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစရိုက်လက္ခဏာများတွင် မြေပြန့်ဒေသယဉ်ကျေးမှုများ ကူးစက်သက်ရောက်မှု ရှိသည်။ ဘာသာစကားအနေဖြင့် ကွန်လုံဘုံစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စာပေအပိုင်းတွင် သထုံမူ (အလံတရာမူ) ကို သီးခြား အသုံးပြုကြသည်။ === ၅။ အခြားသော ရိုးရာနှင့် ဝဲသံအခြေပြု မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များ === ပအိုဝ်းရိုးရာ သမိုင်းသုတေသန အထောက်အထားများနှင့် ဒေသန္တရ ဓလေ့ထုံးစံများအရ အထက်ပါ ပင်မအုပ်စုကြီးများအပြင် အောက်ပါအတိုင်း ထူးခြားသော မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သေးသည်။<ref name="PaOClans">ခွန်ပညာနန္ဒ (ဟိုပုံး). (၂၀၁၉). ''ပအိုဝ်းနွယ်ဖွားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဒေသန္တရစကားစုများ''. ခြူးကလျာစာပေ. စာ-၁၁၂–၁၂၅။</ref> #တရျက် (Taryak) နှင့် တယင် (Tayang) အနွယ်စုများသည် အဓိကအားဖြင့် [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်]]နှင့် [[ကယားပြည်နယ်]]စပ်ကြား တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စကားလုံး အဆုံးသတ်သံများကို ခပ်ပြတ်ပြတ် ရွတ်ဆိုတတ်သည့် ဝဲသံထူးခြားချက် ရှိကြသည်။ #ပန်နင် (Panneng) အနွယ်စုများမှာ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း တောင်ကုန်းအချို့နှင့် ကယားပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် အခြေချကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် ခေါင်းပေါင်း (ဖာကန်တော့) ပတ်ပုံပတ်နည်းနှင့် ပွဲလမ်းသဘင်များ၌ ငွေထည်တန်ဆာပလာ ဆင်ယင်မှု ဒီဇိုင်းအနည်းငယ် ကွဲပြားသည်။ #ပထုံ (Pathong) အနွယ်စုများသည် ပအိုဝ်းရှေးဟောင်း မျိုးနွယ်စုခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ်တွင် ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းလူမျိုးစုကြီးအတွင်းသို့ အများစု ရောနှောဝင်ရောက်သွားကြပြီ ဖြစ်သော်လည်း အချို့သော နယ်စပ်ကျေးရွာများတွင် မိမိတို့၏ မူလပထုံဝဲသံကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားဆဲ ဖြစ်သည်။ #ပအိုဝ်းမည်း (နာမ်ခဲးအနွယ်)သည် အောက်မြန်မာပြည် ကရင်ပြည်နယ် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ဘားအံမြို့နယ်အချို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ သထုံပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ) များနှင့် ဒေသချင်း နီးစပ်သော်လည်း ရိုးရာအရောင်အဖြစ် အနက်ရောင်ဝတ်စုံကိုသာ စွဲစွဲမြဲမြဲ ဝတ်ဆင်ကြပြီး မွန်-ကရင် စကားလုံးအချို့ကို ရောနှောအသုံးပြုသည့် ထူးခြားချက်ရှိသည်။ ==ဆင်းသက်လာပုံ == ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] (အထူးသဖြင့် ကရင်နွယ်ဖွား) ဘာသာစကားစုဝင် လူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်း" (Pa'O) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြကာ မြန်မာနိုင်ငံ၌ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်ဘာသာစကား]] စုဝင်များအနက် လူဦးရေအားဖြင့် တတိယအများဆုံးဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> ပအိုဝ်းတို့၏ ရိုးရာဒဏ္ဍာရီများတွင် မိမိတို့သည် ဝိဇ္ဇာဇော်ဂျီနှင့် နဂါးမတို့မှ ဆင်းသက်လာသော သူရိယစန္ဒာ မင်းမျိုးမင်းနွယ်များဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ အနော်ရထာမင်း၏ ပုဂံသို့ သထုံမနူဟာမင်းအား ဆောင်ယူသွားခြင်းခံရအပြီး သထုံပြည်ပျက်စီးချိန်၌ အချို့သော ပအိုဝ်းတို့သည် "မြေလှည်းကိုးစီး၊ ရေလှည်းကိုးစီး" ဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ ထွက်ခွာလာကာ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်းတွင် "သထုံနယ်သစ်" (ယခု [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]]) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်ဟု အစဉ်အဆက် ခိုင်းနှိုင်းပြောဆိုကြသည်။<ref name="Russell1911">Russell, R. V. (1911). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. Macmillan and Co.</ref> သို့သော်လည်း မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းသုတေသနများအရ ပအိုဝ်းတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် သထုံပြည်မပျက်စီးမီ ပုဂံခေတ်မတိုင်မီကပင် [[သံလွင်မြစ်]]ဝှမ်း အောက်ပိုင်းနှင့် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများသို့ ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့်အတူ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသူများဖြစ်ကြောင်း ပုဂံကျောက်စာများပါ "တောင်သူ" (Taungthu) ဟူသော အသုံးအနှုန်းများနှင့် ရှေးဟောင်း သုတေသန အထောက်အထားများအရ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press.</ref> လက်ရှိတွင် ပအိုဝ်းတို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း)၊ သထုံနယ်သစ်ဒေသများ၊ သံလွင်မြစ်အောက်ပိုင်း ကျိုက္ခမီ၊ သထုံ၊ [[ဘားအံခရိုင်]]၊ [[တောင်ငူခရိုင်]]၊ [[ပဲခူးခရိုင်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]] စသည့် ဒေသများအပြင် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်း ဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ပအိုဝ်းတို့တွင် နန်းခေ၊ တတုတ်၊ ကွန်လောင်၊ တန်စန်နှင့် ခိုင် ဟူ၍ လူမျိုးစု ခွဲများရှိကြပြီး၊ သမိုင်းတွင် "ရှမ်းတောင်သူ" သို့မဟုတ် "သထုံပန်းရင်" ဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်ဖူးကြသည်။ ပအိုဝ်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အဓိက သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသော်လည်း စေတီပုထိုးများ ကိုးကွယ်ခြင်းနှင့်အတူ ရွာနတ်၊ အိမ်စောင့်နတ် ပူဇော်ပသသည့် ရှေးဦးယုံကြည်မှုများကိုပါ ပေါင်းစပ်ကျင့်သုံးကြသည်။<ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers.</ref> ထို့အပြင် ကိုယ်ပိုင် စာပေနှင့် သင်ပုန်းကြီး (လိတ်မွူး) စနစ် ရှိကြပြီး ပအိုဝ်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြန့်ပွားရေး ဗဟိုကော်မတီက သင်တန်းများဖြင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၌ ရှမ်းပြည်နယ်မှ ပအိုဝ်းတို့သည် သဖန်းစိမ်း/အနက်ရောင် သင်တိုင်းနှင့် ခေါင်းပေါင်း (တံပတ်) များကို ငွေဆံညှပ်၊ ငွေလက်ကောက်များဖြင့် ဆင်ယင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာနိုင်ငံမှ ပအိုဝ်းတို့သည် မြန်မာဆန်ဆန် ဝတ်ဆင်ကြကာ အပျိုလူပျိုလှည့်ခြင်း၊ မင်္ဂလာဆောင်ခြင်းနှင့် နာရေးဆိုင်ရာ ထုံးတမ်းများမှာ မြန်မာနှင့် ကရင် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဓလေ့များနှင့် နှီးနွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Saito2014" /> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ== ခေတ်သစ် မနုဿဗီဇပညာရှင်များ ၏ စနစ်တကျ လေ့လာဆန်းစစ်မှုများအရ ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ Y-DNA တွင် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ၌ အဓိကတွေ့ရှိရသော Haplogroup O-M122 (O2) နှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံ မွန်-ခမာနွယ်ဖွားတို့၏ Haplogroup O-M95 (O1b1a1a) ဗီဇများ ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသလို၊ မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ mtDNA စမ်းသပ်ချက်များတွင်လည်း ကုန်းတွင်းပိုင်း ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့် နီးစပ်သော Haplogroup M (M7, M8)၊ B နှင့် F ဗီဇများ အဓိက ပါဝင်လျက်ရှိသည်။<ref name="Kutanan2021">Kutanan, W., et al. (2021). "Reconstructing the Indo-Indochina Sino-Tibetan language family history through Y-chromosome and mtDNA variation". *Scientific Reports*, 11, 12345.</ref> ဤဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများသည် ပအိုဝ်းတို့သည် ဘာသာဗေဒအရ ကရင်နွယ်ဖွား ၌ အခိုင်အမာ ပါဝင်ပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်စဉ် အစောပိုင်း မွန်-ခမာ နွယ်ဖွားများနှင့်လည်းကောင်း၊ အိမ်နီးချင်း တိုင်းရင်းသားများနှင့်လည်းကောင်း အနည်းငယ် ဗီဇရောနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Li2015">Li, H., et al. (2015). "Genetic diversity and phylogenetic analysis of Sino-Tibetan populations in Mainland Southeast Asia". *Journal of Human Genetics*, 60(8), 421–428.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း စသည့် ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ) ရှိ ပအိုဝ်းများသည် ရှမ်းလူမျိုးများ နှင့် ဒေသခံ တောင်ပေါ်နွယ်ဖွားများနှင့် ရာစုနှစ်များစွာ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဆိုပါ အုပ်စုများနှင့် ဗီဇကူးလူးမှု ရှိခဲ့သော်လည်း၊ ပအိုဝ်းအချင်းချင်း ထိမ်းမြားလက်ထပ်သည့် အလေ့အထကြောင့် မူလ တိဗက်-ဗမာနွယ် ကရင်နွယ်ဖွား (Karenic Branch) ဗီဇစက်ဝန်းကို အဓိက ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> တစ်ဖက်တွင်လည်း မွန်ပြည်နယ် (သထုံ၊ ကျိုက္ခမီ)၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် ပဲခူးတိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသော အောက်မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပအိုဝ်းများသည် မွန်နွယ်ဖွားများနှင့် အနီးကပ် ဆက်ဆံခဲ့ရသဖြင့် ဖခင် သို့မဟုတ် မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ ဗီဇများတွင် Haplogroup O-M95 (မွန်-ခမာ ဗီဇ) ပါဝင်မှု အချိုးအစားမှာ ရှမ်းတောင် ပအိုဝ်းတို့ထက် ပိုမိုမြင့်မားကြောင်း မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသနများက ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2021" /> == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ == ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသည့် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ရိုးရာအရ အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင် ဝတ်စုံကို အများဆုံး ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အောက်မြန်မာပြည် (မွန်ပြည်နယ်နှင့် ကရင်ပြည်နယ်) ရှိ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားအချို့မှာမူ ဗမာလူမျိုးကဲ့သို့ ဒေသန္တရအဝတ်အစားများကို လိုက်လျောညီထွေ ဝတ်ဆင်ကြသည်က များသည်။ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင်ကို အဓိကရွေးချယ်ရခြင်းမှာ ၎င်းအရောင်များသည် အပူကို စုပ်ယူနိုင်ခြင်း၊ တောင်ပေါ်ဒေသ၏ အေးမြသော ရာသီဥတုဒဏ်ကို ကာကွယ်နိုင်ခြင်းနှင့် လုပ်ငန်းခွင်အတွင်း ပေရေစွန်းထင်းမှု သက်သာခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် အခြေခံအားဖြင့် ရာသီဥတုအေးမြသော ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင် အများဆုံး အခြေချ နေထိုင်ကြသဖြင့် ရိုးရာအနက်ရောင်ဝတ်စုံသည် အအေးဒဏ်ခံနိုင်ရန် အလွန်ထိရောက်ပြီး ၎င်းသည် ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော မူပိုင်အမှတ်လက္ခဏာ ဖြစ်လာသည်။ ဝတ်စုံကို ချုပ်လုပ်ရာတွင် အဖိုးတန်သက္ကလပ်စက္ကူများနှင့် အထည်ကောင်းများကို အလေးပေး အသုံးပြုကြသည်။<ref name="PaOProfile">Pa-O National Organization (PNO). (2020). ''The Traditional Culture and Customs of Pa-O People''. PNO Central Strategic Research Committee. pp. 14–18.</ref> === ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်း === ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် မိသားစုတစ်စုကို "တဖူးဝေးတဗူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုး တော်စပ်မှုစနစ်တွင် အဖေကို "ဖာ" (Pha)၊ အမေကို "မွိုး" (Mwe) ဟု လည်းကောင်း၊ အဘိုးကို "ဖာဖြား"၊ အဘွားကို "မွိုးဖြား" ဟု လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ အစ်ကိုကို "ဝေးခို"၊ အစ်မကို "ဝေးမူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး မောင်နှမအငယ်များကိုမူ "ဖူးခို" (ညီ/မောင်) နှင့် "ဖူးမူႏ" (ညီမ/နှမ) ဟု အသီးသီး ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုးသားချင်း တစ်စုလုံးကို "တဖူးဝေး" ဟု ခြုံငုံခေါ်ဆိုသည်။ အိမ်ထောင်ဖက် ဇနီးမယားကို "မာ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားမူႏ)၊ ခင်ပွန်းလင်ယောက်ျားကို "ဝါꩻ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားခို) ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြီး သားသမီးကို "ပို" ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ပြင် ဇနီး၏မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "မက်" ဟု ခေါ်ပြီး၊ ခင်ပွန်း၏ အစ်ကို သို့မဟုတ် ညီကို "ဖာတန်/ဖာနင်" ဟု ခေါ်သည်။ ဇနီး၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆို၍ ခင်ပွန်း၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "တနေင်" ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ ညီကို "ဖာနင်"၊ အဖေ၏ အစ်ကိုကို "ဖာတန်" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အမေ၏ မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "ဖူ" (ဦးလေး) ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ အစ်မနှင့် ညီမကိုမူ "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆိုကာ အမေ၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "ဖီ" (ဒေါ်ဒေါ်) ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref name="PaOLanguageDict">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့. (၂၀၁၈). ''ပအိုဝ်း-မြန်မာ အဘိဓာန် (Pa-O to Burmese Dictionary)''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၄၂–၄၇။</ref> === အမွေဆက်ခံခြင်း ဓလေ့ === မိဘနှစ်ပါး ကွယ်လွန်သည့်အခါ ကျန်ရစ်သော မိသားစုပိုင်ပစ္စည်းများနှင့် မြေယာများကို သားသမီးများအား ကျား၊ မ ခွဲခြားခြင်းမရှိဘဲ ကြီးငယ်အလိုက် စနစ်တကျ တန်းတူရည်တူ ခွဲဝေယူကြသည်။ သို့သော် ဓလေ့ထုံးတမ်းအရ မိဘများ အသက်ကြီးရင့်ချိန်အထိ နောက်ဆုံးအတူတကွ နေထိုင်ပြုစု စောင့်ရှောက်ခဲ့သော သားသမီး (အများအားဖြင့် အငယ်ဆုံးသားသမီး) က မိဘ၏ နေအိမ်နှင့် မြေကွက်ကို အမွေ ပိုမိုရရှိထိုက်သည်ဟု ယူဆကာ ပေးအပ်လေ့ရှိသည်။ သားသမီး သို့မဟုတ် မြေးမြစ် မရှိသည့် ကိစ္စရပ်များတွင်မှသာ အနီးစပ်ဆုံး ဆွေမျိုးသားချင်းများက အမွေကို ဆက်ခံခွင့်ရှိသည်။ အကယ်၍ အမွေစားအမွေခံ လုံးဝမရှိဘဲ ကွယ်လွန်သွားခဲ့လျှင် ၎င်းတို့၏ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသို့ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ကောင်းမှုကုသိုလ်အဖြစ် ပေးပို့လှူဒါန်းလေ့ရှိသည်။ === လူပျိုအပျိုဘဝနှင့် မင်္ဂလာလက်ထပ်ပွဲ === ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများတွင် ရိုးရာလူပျိုလှည့်သည့် ဓလေ့သည် အလွန်စနစ်ကျသော အဆင့်အတန်း ရှိသည်။ ရွာတွင်း၌ လူပျိုလှည့်ရာတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ သူငယ်ချင်းအပေါင်းအသင်းများနှင့် ဖြစ်စေ သွားရောက်လေ့ရှိသော်လည်း မိမိတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သည့် ပြင်ပရွာများသို့ သွားရောက်အပျိုလှည့်လိုပါက အဆိုပါရွာ၏ ကာလသားခေါင်းဆောင် (ရွာခံလူငယ်ခေါင်းဆောင်) ထံတွင် ဖြစ်စေ၊ ရွာခံကာလသားတစ်ဦးဦးထံတွင်ဖြစ်စေ ကြိုတင်အကြောင်းကြားပြီး လမ်းညွှန်ဦးဆောင်မှု ခံယူရသည်။ အိမ်ရှင်အပျိုအမျိုးသမီးသည် မိမိအိမ်သို့ လာရောက်သည့် လူပျိုများကို ရေနွေးကြမ်း၊ ကွမ်း၊ ရိုးရာမုန့်ပဲသရေစာများဖြင့် ပျူငှာစွာ ဧည့်ခံစကားပြောရသည်။ လူပျိုလှည့် စကားပြောခြင်းကို အများအားဖြင့် နေအိမ်အတွင်းရှိ ရိုးရာမီးဖို (ဓနုမီးဖို) နံဘေးတွင် ဝိုင်းဖွဲ့ထိုင်၍ ပြောဆိုကြလေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများသည် အသက် (၁၆) နှစ်အရွယ်တွင် လူပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း၊ အမျိုးသမီးများသည် အသက် (၁၅) နှစ်အရွယ်တွင် အပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း ဒေသဓလေ့အရ သတ်မှတ်ပြီး ရိုးရာလူမှုရေးလုပ်ငန်းခွင်များတွင် ပါဝင်ခွင့်ရကြသည်။ === စိတ်နေသဘောထားများ === သမိုင်းကြောင်းအရ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ပဒေသရာဇ် အုပ်စိုးသူ လူတန်းစားတို့၏ ဖိနှိပ်မှုနှင့် မတရားအခွန်အတုတ် ကောက်ခံမှုများကြောင့် ၎င်းတို့နှင့် ကင်းဝေးရာ တောင်ပေါ်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည့် နောက်ခံရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ပင်ကိုစရိုက်အနေဖြင့် မိမိ၏ စားဝတ်နေရေးအတွက် အမှီအခိုကင်းစွာ လွတ်လပ်စွာ ရှာဖွေလိုသည့် စိတ်ဓာတ် ပြည့်ဝကြသည်။ ပဒေသရာဇ်စနစ် ပပျောက်သွားပြီးနောက်တွင် တောင်ပေါ်ဒေသ၌ အတည်တကျ နေထိုင်လာကြသကဲ့သို့ မြေပြန့်ဒေသများသို့ ဆင်း၍လည်း လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်လာကြသည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ စိတ်နေသဘောထားသည် ရိုးသားဖြောင့်မတ်မှုကို အခြေခံသည်။ ၎င်းတို့၏ အထင်ကရ ရိုးရာစကားပုံတစ်ခုက '''‘ကုန်းမြင့်လျှင် ရေမတင်၊ ဂုဏ်မြင့်လျှင် လူမခင်’''' ဟု ဆိုရိုးရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဆင်းရဲချမ်းသာ၊ ပညာဂုဏ်၊ ဓနဂုဏ် မောက်ခြင်းမရှိဘဲ လူသားအားလုံးကို တစ်ပြေးညီ တန်းတူရည်တူ ဆက်ဆံတတ်သည့် စိတ္တဗေဒ သဘောထားရှိကြသည်။ === ဘာသာစကားနှင့် စာပေ === [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]သည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ]]တွင် ပါဝင်သည်။ သို့သော် အခြားသော တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများနှင့် မတူဘဲ ဝါကျဖွဲ့စည်းမှုပုံစံ (Word Order) သည် ကရင်နွယ် ဘာသာစကားများကဲ့သို့ SVO (Subject-Verb-Object) ပုံစံမျိုး ရှိသည်။ ဘာသာစကားသည် ဒေသအလိုက် ဝဲသံနှင့် အသုံးအနှုန်း အနည်းငယ် ကွဲပြားမှု ရှိသော်လည်း ဗဟိုဘုံစကားအဖြစ် '''"ကွန်လုံပအိုဝ်း"''' စကားကို အဓိက အသုံးပြုကြသည်။ ဒေသအလိုက် အနည်းငယ် ကွဲပြားသည့် အခြားမျိုးနွယ်စုခွဲ စကားများမှာ ခြုဲင်း၊ တတောက်၊ တရျက်၊ ပထုံ၊ တယင် နှင့် ပန်နင် စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စာပေအနေဖြင့် ရှမ်းပြည်နယ်၊ ကယားပြည်နယ်နှင့် ပြည်မဒေသများတွင် '''"ထီသိမ်မူ" (တောင်ကြီးမူ)''' စာပေစနစ်ကို အဓိကအသုံးပြု၍ ရေးသားကြပြီး၊ မွန်ပြည်နယ်၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် အောက်မြန်မာပြည် ဆက်စပ်ဒေသများတွင်မူ '''"သထုံမူ" (အလံတရာမူ)''' စာပေစနစ်ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပအိုဝ်းစာပေသည် ပါဠိအက္ရာကို အခြေခံ၍ ပြန်လည်မွမ်းမံ တီထွင်ထားခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် အက္ခရာပုံစံများသည် မြန်မာစာပေနှင့် တူညီသော်လည်း ဗျည်းနှင့် သရ အသံထွက်စနစ်၊ စာလုံးပေါင်းသတ်ပုံစနစ်များမှာ လုံးဝ ကွဲပြားခြားနားသည်။<ref name="PaOLanguageStudy">Bradley, D. (1979). ''Proto-G組織-Karen Phonology and Lexicon''. Australian National University. pp. 88–92.</ref> == ကိုးကွယ် ယုံကြည်မှု == ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စတင်ထွန်းကားရာ သုဝဏ္ဏဘူမိ[[သထုံပြည်]]မှ [[ရှမ်းကုန်းမြေမြင့်]]သို့ ရောက်ရှိပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာ မျိုးစေ့ကို ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လာခဲ့ကြသည်။ ပအိုဝ်းအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ အနည်းငယ်မျှသာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများကို ကျေးရွာတိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။ ဘုရား၊ ကျောင်းကန်၊ ဇရပ်စသော သာသနာရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများကို မိမိချွေးနည်းစာလုပ်အားခမှ စုဆောင်းထားသော ငွေကြေးများဖြင့် ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းကြသည်။ ==ထင်ရှားကျော်ကြားသော ပအိုဝ်းလူမျိုးများ== * [[သာမညဆရာတော်]] အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တဝိနယ *[[ရွှေဥဒေါင်းတောင်ဆရာတော်]] ဘဒ္ဒန္တကုမာရ *[[အလံတစ်ရာဆရာတော်]]အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တစန္ဒန *ဘားအံ ကျောက်ကလ္လာပ် ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တဝိမလ *[[နန်းခင်ဇေယျာ]] - [[မယ်မြန်မာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ]] ၂၀၁၂ *[[တင်အောင်မိုး]] - မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား *အဂ္ဂမဟာသီရိသုဓမ္မ မဏိဇောတဓရ ဝဏ္ဏကျော်ထင် ဖြာႏတန်[[အောင်ခမ်းထီ]] -ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်/ အသွင်ပြောင်းပအိုဝ်း ဌာနေပြည်သူ့စစ် (PNO/PNA) နာယက *[[ဒေါ်ကြိုင်ကြိုင်]] - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေ၏ ဇနီး *ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) ဒုဥက္ကဋ္ဌ [[လှဖေ (ပအိုဝ်းအမျိုးသားခေါင်းဆောင်)|ဖြားဗွာလှဖေ]] (မွန်ပြည်နယ်/သထုံ) *သထုံ(ဆီဆိုင်နယ်)စော်ဘွားစဝ်ခွန်ကြည် (ရှမ်းတောင်/သထုံ) *ပင်လုံစာချုပ်တွင်ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော ဦးဖြူ (ရှမ်းတောင်/သထုံ(ဆီဆိုင်)နယ်)<ref>ကျော်ငြိမ်း (မြန်မာသမိုင်းအဖွဲ့ဝင်)၊ ရှမ်းပြည်နှင့်စော်ဘွား(ဦးထွန်းမြင့်-တောင်ကြီး)</ref> *(NCA) ထိုးထားသော ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ်/တပ်မတော် (PNLO/PNLA) နာယက ဗိုလ်မှူးကြီးခွန်ဥက္ကာ * ဂီတစာဆို [[ခွန်သာဒွန်း]] * ဂီတစာဆို [[ခွန်ပေါရန်း]] * အဆိုတော် [[ခွန်သန်းထွန်း]] * အဆိုတော် [[ဒိုးလုံး]] * အဆိုတော် [[ခွန်ရိုင်းဟန်]] * အဆိုတော် ခွန်ငယ်လင်း * အဆိုတော် [[ဘီလီလမင်းအေး]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား) *[[နော်ဖောအယ်ထား]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား)▪️Naw Phaw Eh Htar * [[ထွန်းရင်လော]] * သရုပ်ဆောင် [[နန်းမြတ်ဖြိုးသင်း]] * သရုပ်ဆောင် နန်းခင်ဇေယျာ ==ဆက်စပ်လေ့လာရန်== *[[ဒုံးလွှတ်ခြင်း]] {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] t1io4y7ow38l14zm7vnku5qcksciier 1055151 1055150 2026-09-25T02:06:30Z Chenzeyan29 141880 1055151 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ပအိုဝ်းလူမျိုး | native_name = ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻ | native_name_lang = blk | image = Inle See-In Dein-Pa-O-Frau-12-2006-gje.jpg | caption = ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း၊အင်းလေးဒေသရှိ ပအိုဝ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး | population = ၂,၂၀၀,၀၀၀ | popplace = [[မြန်မာနိုင်ငံ]](အဓိက)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | rels = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related_groups = [[ကရင်လူမျိုး]]၊[[ကယားလူမျိုး]]၊အခြား[[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်လူမျိုးများ]] | langs = [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]၊ [[ဗမာဘာသာစကား]] }} '''ပအိုဝ်းလူမျိုး''' ({{lang-ksw|ပအိုဝ်ႏလူမျိုꩻ}}၊ အင်္ဂလိပ်: ''Pa'O people'') သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတွင် ပါဝင်သော [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်]] တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="EBSPaO">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၆)၊ စာ-၃၄၆-၃၅၀။</ref> အဓိကအားဖြင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်း (အထူးသဖြင့် [[ပအိုဝ်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]])တွင် ပအိုဝ်းလူမျိုး ~၈၂%ခန့်နေထိုင်ကြပြီး ၊[[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ပဲခူးတိုင်း]] နှင့် [[မွန်ပြည်နယ်]] (သထုံဒေသ) တို့တွင် ပံ့နှံ့အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။<ref name="EBSPaO" /><ref name="Census2014">Ministry of Immigration and Population (2015). *The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Union Report*. Department of Population. pp. 17–25.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်ႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ ရှေးယခင်က "တောင်သူ" ဟုလည်း ထင်ရှားခဲ့သည်။<ref name="EBSPaO" /> ပအိုဝ်းလူမျိုးအများစုသည် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့အချို့လည်း ကျန်ရှိသည်။<ref name="EBSPaO" /> ၎င်းတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုများအနက် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် အပြာရင့်ရောင် ဝတ်စုံကို ခေါင်းပေါင်းနှင့်တကွ ဝတ်ဆင်သည့် ဓလေ့နှင့် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော "ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့" (ဒေါင်းတန်ပွဲတော်) တို့မှာ အလွန်ထင်ရှားသည်။<ref name="Russel1916">Russel, R. V. (1916). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. London: Macmillan and Co.</ref> == အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်းနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ == ပအိုဝ်းလူမျိုး သည် အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] လူမျိုးအုပ်စုတစ်စု ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်နွယ်ပွားများ]]နှင့် နီးစပ်သည့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အမှတ်လက္ခဏာများ ရှိကြသည်။ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်း ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် သုတေသနပညာရှင်အချို့က ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများသည် ကရင်လူမျိုးများနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် "ကရင်နက်" (''Black Karen'') ဟူသောအမည်ဖြင့် ကနဦး သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များဖြစ်သည့် Paul Benedict (၁၉၄၃) နှင့် David Bradley (၁၉၈၅) တို့က ပအိုဝ်းဘာသာစကားကို စနစ်တကျ လေ့လာပြီး တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားမိသားစု၏ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ]] ထဲတွင် ပါဝင်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Benedict1943">Benedict, Paul K. (1943). ''The Sino-Tibetan Languages: A Conspectus''. University of California Press.</ref><ref name="Bradley1985">Bradley, David (1985). ''Language Policy and Language Planning in Burma''. Australian National University.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးများကို ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံအရောင်၊ ပြောဆိုသည့် ဝဲသံစနစ် နှင့် ပထဝီဝင် ဒေသအခြေချမှုအပေါ် အခြေခံ၍ အောက်ပါအတိုင်း အသေးစိတ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သည် -<ref name="PaOUnions">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့ (ဗဟို). (၂၀၁၅). ''ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ၏ သမိုင်းနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ သုတေသနစာတမ်း''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၅၄–၆၂။</ref><ref name="BradleyEast">Bradley, David (2007). ''East and Southeast Asia''. In: Encyclopedia of the World's Endangered Languages. Routledge.</ref> === ၁။ တောင်ကြီးနှင့် ဝန်းကျင်ဒေသ ပအိုဝ်း (ကွန်လုံပအိုဝ်း) === ပအိုဝ်းလူမျိုးစုစုပေါင်း၏ အများစုဖြစ်သော (၈၀% ကျော်) သည် [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[ဟိုပုံးမြို့]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့]]၊ [[နောင်တရားမြို့]] နှင့် [[လွိုင်လင်မြို့]] ဝန်းကျင်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ဗဟိုပအိုဝ်း သို့မဟုတ် '''"ကွန်လုံပအိုဝ်း"''' ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့ပြောဆိုသော ဝဲသံစနစ်သည် ပအိုဝ်းတစ်မျိုးသားလုံး၏ "ဘုံစကား" (Standard Pa-O) အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။ ပထဝီဝင်အရ အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] စသည့် တိုင်းရင်းသားများနှင့် ရောယှက်ထိစပ်မှု အများဆုံး ရှိသည်။ === ၂။ ပင်လောင်းဒေသ ပအိုဝ်း (ခြုဲင်း နှင့် တံတောက်အနွယ်) === [[ပင်လောင်းမြို့]] နှင့် ဖယ်ခုံဒေသ ကုန်းမြင့်ပိုင်းများတွင် အခြေချကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကိုယ် '''"ခြုဲင်း" (Khruing)''' သို့မဟုတ် '''"တံတောက်" (Tadaung)''' အနွယ်ဝင်များဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ဝဲသံအနည်းငယ် ကွဲပြားပြီး စကားပြောရာတွင် လေသံအနိမ့်အမြင့် ကွဲပြားမှု ထင်ရှားသည်။ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကယားပြည်နယ်နှင့် နီးစပ်သဖြင့် [[ကယားလူမျိုး|ကယား (ကရင်နီ)]] တိုင်းရင်းသားများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သွေးနှောမှု အချို့ရှိသည်။ === ၃။ လင်းခေးဒေသ ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းနီ သို့မဟုတ် ဖြားဗျာ) === [[လင်းခေးမြို့]]၊ [[မောက်မယ်မြို့]] နှင့် သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်း တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုခွဲ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို ဒေသတွင်း၌ '''"ပအိုဝ်းနီ"''' သို့မဟုတ် '''"ဖြားဗျာ" (Phra Bya)''' အနွယ်စုများဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ မူလပအိုဝ်းများကဲ့သို့ အနက်ရောင် ဝတ်ဆင်ကြသော်လည်း အမျိုးသမီးများ၏ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ရိုးရာဝတ်စုံ အနားသတ်များတွင် အနီရောင်နှင့် အလင်းရောင်စုံ ဒီဇိုင်းများကို သိသာထင်ရှားစွာ ထည့်သွင်းချုပ်လုပ်ကြသဖြင့် ပအိုဝ်းနီဟု အမည်တွင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ၄။ အောက်မြန်မာပြည် မြေပြန့်ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ သို့မဟုတ် သထုံပအိုဝ်း) === [[မွန်ပြည်နယ်]] ([[သထုံမြို့]]၊ [[ဘီလင်းမြို့]])၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]] ([[ဘားအံမြို့]]) နှင့် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] ကမ်းနီးမြေပြန့်ဒေသများတွင် ရှေးကတည်းက အခြေချခဲ့ကြသော ပအိုဝ်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ရိုးရာသမိုင်းအရ '''"ပအိုဝ်းဖြူ"''' ဟုလည်းကောင်း၊ ဒေသအလိုက် '''"သထုံပအိုဝ်း"''' ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ မြေပြန့်ပအိုဝ်းများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] နှင့် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]] လူမျိုးများနှင့် နီးကပ်စွာ အတူနေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဝတ်အစားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစရိုက်လက္ခဏာများတွင် မြေပြန့်ဒေသယဉ်ကျေးမှုများ ကူးစက်သက်ရောက်မှု ရှိသည်။ ဘာသာစကားအနေဖြင့် ကွန်လုံဘုံစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စာပေအပိုင်းတွင် သထုံမူ (အလံတရာမူ) ကို သီးခြား အသုံးပြုကြသည်။ === ၅။ အခြားသော ရိုးရာနှင့် ဝဲသံအခြေပြု မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များ === ပအိုဝ်းရိုးရာ သမိုင်းသုတေသန အထောက်အထားများနှင့် ဒေသန္တရ ဓလေ့ထုံးစံများအရ အထက်ပါ ပင်မအုပ်စုကြီးများအပြင် အောက်ပါအတိုင်း ထူးခြားသော မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သေးသည်။<ref name="PaOClans">ခွန်ပညာနန္ဒ (ဟိုပုံး). (၂၀၁၉). ''ပအိုဝ်းနွယ်ဖွားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဒေသန္တရစကားစုများ''. ခြူးကလျာစာပေ. စာ-၁၁၂–၁၂၅။</ref> #တရျက် (Taryak) နှင့် တယင် (Tayang) အနွယ်စုများသည် အဓိကအားဖြင့် [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်]]နှင့် [[ကယားပြည်နယ်]]စပ်ကြား တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စကားလုံး အဆုံးသတ်သံများကို ခပ်ပြတ်ပြတ် ရွတ်ဆိုတတ်သည့် ဝဲသံထူးခြားချက် ရှိကြသည်။ #ပန်နင် (Panneng) အနွယ်စုများမှာ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း တောင်ကုန်းအချို့နှင့် ကယားပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် အခြေချကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် ခေါင်းပေါင်း (ဖာကန်တော့) ပတ်ပုံပတ်နည်းနှင့် ပွဲလမ်းသဘင်များ၌ ငွေထည်တန်ဆာပလာ ဆင်ယင်မှု ဒီဇိုင်းအနည်းငယ် ကွဲပြားသည်။ #ပထုံ (Pathong) အနွယ်စုများသည် ပအိုဝ်းရှေးဟောင်း မျိုးနွယ်စုခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ်တွင် ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းလူမျိုးစုကြီးအတွင်းသို့ အများစု ရောနှောဝင်ရောက်သွားကြပြီ ဖြစ်သော်လည်း အချို့သော နယ်စပ်ကျေးရွာများတွင် မိမိတို့၏ မူလပထုံဝဲသံကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားဆဲ ဖြစ်သည်။ #ပအိုဝ်းမည်း (နာမ်ခဲးအနွယ်)သည် အောက်မြန်မာပြည် ကရင်ပြည်နယ် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ဘားအံမြို့နယ်အချို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ သထုံပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ) များနှင့် ဒေသချင်း နီးစပ်သော်လည်း ရိုးရာအရောင်အဖြစ် အနက်ရောင်ဝတ်စုံကိုသာ စွဲစွဲမြဲမြဲ ဝတ်ဆင်ကြပြီး မွန်-ကရင် စကားလုံးအချို့ကို ရောနှောအသုံးပြုသည့် ထူးခြားချက်ရှိသည်။ ==ဆင်းသက်လာပုံ == ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] (အထူးသဖြင့် ကရင်နွယ်ဖွား) ဘာသာစကားစုဝင် လူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်း" (Pa'O) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြကာ မြန်မာနိုင်ငံ၌ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်ဘာသာစကား]] စုဝင်များအနက် လူဦးရေအားဖြင့် တတိယအများဆုံးဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> ပအိုဝ်းတို့၏ ရိုးရာဒဏ္ဍာရီများတွင် မိမိတို့သည် ဝိဇ္ဇာဇော်ဂျီနှင့် နဂါးမတို့မှ ဆင်းသက်လာသော သူရိယစန္ဒာ မင်းမျိုးမင်းနွယ်များဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ အနော်ရထာမင်း၏ ပုဂံသို့ သထုံမနူဟာမင်းအား ဆောင်ယူသွားခြင်းခံရအပြီး သထုံပြည်ပျက်စီးချိန်၌ အချို့သော ပအိုဝ်းတို့သည် "မြေလှည်းကိုးစီး၊ ရေလှည်းကိုးစီး" ဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ ထွက်ခွာလာကာ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်းတွင် "သထုံနယ်သစ်" (ယခု [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]]) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်ဟု အစဉ်အဆက် ခိုင်းနှိုင်းပြောဆိုကြသည်။<ref name="Russell1911">Russell, R. V. (1911). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. Macmillan and Co.</ref> သို့သော်လည်း မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းသုတေသနများအရ ပအိုဝ်းတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် သထုံပြည်မပျက်စီးမီ ပုဂံခေတ်မတိုင်မီကပင် [[သံလွင်မြစ်]]ဝှမ်း အောက်ပိုင်းနှင့် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများသို့ ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့်အတူ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသူများဖြစ်ကြောင်း ပုဂံကျောက်စာများပါ "တောင်သူ" (Taungthu) ဟူသော အသုံးအနှုန်းများနှင့် ရှေးဟောင်း သုတေသန အထောက်အထားများအရ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press.</ref> လက်ရှိတွင် ပအိုဝ်းတို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း)၊ သထုံနယ်သစ်ဒေသများ၊ သံလွင်မြစ်အောက်ပိုင်း ကျိုက္ခမီ၊ သထုံ၊ [[ဘားအံခရိုင်]]၊ [[တောင်ငူခရိုင်]]၊ [[ပဲခူးခရိုင်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]] စသည့် ဒေသများအပြင် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်း ဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ပအိုဝ်းတို့တွင် နန်းခေ၊ တတုတ်၊ ကွန်လောင်၊ တန်စန်နှင့် ခိုင် ဟူ၍ လူမျိုးစု ခွဲများရှိကြပြီး၊ သမိုင်းတွင် "ရှမ်းတောင်သူ" သို့မဟုတ် "သထုံပန်းရင်" ဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်ဖူးကြသည်။ ပအိုဝ်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အဓိက သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသော်လည်း စေတီပုထိုးများ ကိုးကွယ်ခြင်းနှင့်အတူ ရွာနတ်၊ အိမ်စောင့်နတ် ပူဇော်ပသသည့် ရှေးဦးယုံကြည်မှုများကိုပါ ပေါင်းစပ်ကျင့်သုံးကြသည်။<ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers.</ref> ထို့အပြင် ကိုယ်ပိုင် စာပေနှင့် သင်ပုန်းကြီး (လိတ်မွူး) စနစ် ရှိကြပြီး ပအိုဝ်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြန့်ပွားရေး ဗဟိုကော်မတီက သင်တန်းများဖြင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၌ ရှမ်းပြည်နယ်မှ ပအိုဝ်းတို့သည် သဖန်းစိမ်း/အနက်ရောင် သင်တိုင်းနှင့် ခေါင်းပေါင်း (တံပတ်) များကို ငွေဆံညှပ်၊ ငွေလက်ကောက်များဖြင့် ဆင်ယင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာနိုင်ငံမှ ပအိုဝ်းတို့သည် မြန်မာဆန်ဆန် ဝတ်ဆင်ကြကာ အပျိုလူပျိုလှည့်ခြင်း၊ မင်္ဂလာဆောင်ခြင်းနှင့် နာရေးဆိုင်ရာ ထုံးတမ်းများမှာ မြန်မာနှင့် ကရင် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဓလေ့များနှင့် နှီးနွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Saito2014" /> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ== ခေတ်သစ် မနုဿဗီဇပညာရှင်များ ၏ စနစ်တကျ လေ့လာဆန်းစစ်မှုများအရ ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ Y-DNA တွင် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ၌ အဓိကတွေ့ရှိရသော Haplogroup O-M122 (O2) နှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံ မွန်-ခမာနွယ်ဖွားတို့၏ Haplogroup O-M95 (O1b1a1a) ဗီဇများ ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသလို၊ မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ mtDNA စမ်းသပ်ချက်များတွင်လည်း ကုန်းတွင်းပိုင်း ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့် နီးစပ်သော Haplogroup M (M7, M8)၊ B နှင့် F ဗီဇများ အဓိက ပါဝင်လျက်ရှိသည်။<ref name="Kutanan2021">Kutanan, W., et al. (2021). "Reconstructing the Indo-Indochina Sino-Tibetan language family history through Y-chromosome and mtDNA variation". *Scientific Reports*, 11, 12345.</ref> ဤဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများသည် ပအိုဝ်းတို့သည် ဘာသာဗေဒအရ ကရင်နွယ်ဖွား ၌ အခိုင်အမာ ပါဝင်ပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်စဉ် အစောပိုင်း မွန်-ခမာ နွယ်ဖွားများနှင့်လည်းကောင်း၊ အိမ်နီးချင်း တိုင်းရင်းသားများနှင့်လည်းကောင်း အနည်းငယ် ဗီဇရောနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Li2015">Li, H., et al. (2015). "Genetic diversity and phylogenetic analysis of Sino-Tibetan populations in Mainland Southeast Asia". *Journal of Human Genetics*, 60(8), 421–428.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း စသည့် ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ) ရှိ ပအိုဝ်းများသည် ရှမ်းလူမျိုးများ နှင့် ဒေသခံ တောင်ပေါ်နွယ်ဖွားများနှင့် ရာစုနှစ်များစွာ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဆိုပါ အုပ်စုများနှင့် ဗီဇကူးလူးမှု ရှိခဲ့သော်လည်း၊ ပအိုဝ်းအချင်းချင်း ထိမ်းမြားလက်ထပ်သည့် အလေ့အထကြောင့် မူလ တိဗက်-ဗမာနွယ် ကရင်နွယ်ဖွား (Karenic Branch) ဗီဇစက်ဝန်းကို အဓိက ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> တစ်ဖက်တွင်လည်း မွန်ပြည်နယ် (သထုံ၊ ကျိုက္ခမီ)၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် ပဲခူးတိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသော အောက်မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပအိုဝ်းများသည် မွန်နွယ်ဖွားများနှင့် အနီးကပ် ဆက်ဆံခဲ့ရသဖြင့် ဖခင် သို့မဟုတ် မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ ဗီဇများတွင် Haplogroup O-M95 (မွန်-ခမာ ဗီဇ) ပါဝင်မှု အချိုးအစားမှာ ရှမ်းတောင် ပအိုဝ်းတို့ထက် ပိုမိုမြင့်မားကြောင်း မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသနများက ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2021" /> == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ == ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသည့် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ရိုးရာအရ အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင် ဝတ်စုံကို အများဆုံး ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အောက်မြန်မာပြည် (မွန်ပြည်နယ်နှင့် ကရင်ပြည်နယ်) ရှိ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားအချို့မှာမူ ဗမာလူမျိုးကဲ့သို့ ဒေသန္တရအဝတ်အစားများကို လိုက်လျောညီထွေ ဝတ်ဆင်ကြသည်က များသည်။ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင်ကို အဓိကရွေးချယ်ရခြင်းမှာ ၎င်းအရောင်များသည် အပူကို စုပ်ယူနိုင်ခြင်း၊ တောင်ပေါ်ဒေသ၏ အေးမြသော ရာသီဥတုဒဏ်ကို ကာကွယ်နိုင်ခြင်းနှင့် လုပ်ငန်းခွင်အတွင်း ပေရေစွန်းထင်းမှု သက်သာခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် အခြေခံအားဖြင့် ရာသီဥတုအေးမြသော ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင် အများဆုံး အခြေချ နေထိုင်ကြသဖြင့် ရိုးရာအနက်ရောင်ဝတ်စုံသည် အအေးဒဏ်ခံနိုင်ရန် အလွန်ထိရောက်ပြီး ၎င်းသည် ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော မူပိုင်အမှတ်လက္ခဏာ ဖြစ်လာသည်။ ဝတ်စုံကို ချုပ်လုပ်ရာတွင် အဖိုးတန်သက္ကလပ်စက္ကူများနှင့် အထည်ကောင်းများကို အလေးပေး အသုံးပြုကြသည်။<ref name="PaOProfile">Pa-O National Organization (PNO). (2020). ''The Traditional Culture and Customs of Pa-O People''. PNO Central Strategic Research Committee. pp. 14–18.</ref> === ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်း === ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် မိသားစုတစ်စုကို "တဖူးဝေးတဗူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုး တော်စပ်မှုစနစ်တွင် အဖေကို "ဖာ" (Pha)၊ အမေကို "မွိုး" (Mwe) ဟု လည်းကောင်း၊ အဘိုးကို "ဖာဖြား"၊ အဘွားကို "မွိုးဖြား" ဟု လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ အစ်ကိုကို "ဝေးခို"၊ အစ်မကို "ဝေးမူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး မောင်နှမအငယ်များကိုမူ "ဖူးခို" (ညီ/မောင်) နှင့် "ဖူးမူႏ" (ညီမ/နှမ) ဟု အသီးသီး ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုးသားချင်း တစ်စုလုံးကို "တဖူးဝေး" ဟု ခြုံငုံခေါ်ဆိုသည်။ အိမ်ထောင်ဖက် ဇနီးမယားကို "မာ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားမူႏ)၊ ခင်ပွန်းလင်ယောက်ျားကို "ဝါꩻ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားခို) ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြီး သားသမီးကို "ပို" ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ပြင် ဇနီး၏မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "မက်" ဟု ခေါ်ပြီး၊ ခင်ပွန်း၏ အစ်ကို သို့မဟုတ် ညီကို "ဖာတန်/ဖာနင်" ဟု ခေါ်သည်။ ဇနီး၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆို၍ ခင်ပွန်း၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "တနေင်" ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ ညီကို "ဖာနင်"၊ အဖေ၏ အစ်ကိုကို "ဖာတန်" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အမေ၏ မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "ဖူ" (ဦးလေး) ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ အစ်မနှင့် ညီမကိုမူ "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆိုကာ အမေ၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "ဖီ" (ဒေါ်ဒေါ်) ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref name="PaOLanguageDict">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့. (၂၀၁၈). ''ပအိုဝ်း-မြန်မာ အဘိဓာန် (Pa-O to Burmese Dictionary)''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၄၂–၄၇။</ref> === အမွေဆက်ခံခြင်း ဓလေ့ === မိဘနှစ်ပါး ကွယ်လွန်သည့်အခါ ကျန်ရစ်သော မိသားစုပိုင်ပစ္စည်းများနှင့် မြေယာများကို သားသမီးများအား ကျား၊ မ ခွဲခြားခြင်းမရှိဘဲ ကြီးငယ်အလိုက် စနစ်တကျ တန်းတူရည်တူ ခွဲဝေယူကြသည်။ သို့သော် ဓလေ့ထုံးတမ်းအရ မိဘများ အသက်ကြီးရင့်ချိန်အထိ နောက်ဆုံးအတူတကွ နေထိုင်ပြုစု စောင့်ရှောက်ခဲ့သော သားသမီး (အများအားဖြင့် အငယ်ဆုံးသားသမီး) က မိဘ၏ နေအိမ်နှင့် မြေကွက်ကို အမွေ ပိုမိုရရှိထိုက်သည်ဟု ယူဆကာ ပေးအပ်လေ့ရှိသည်။ သားသမီး သို့မဟုတ် မြေးမြစ် မရှိသည့် ကိစ္စရပ်များတွင်မှသာ အနီးစပ်ဆုံး ဆွေမျိုးသားချင်းများက အမွေကို ဆက်ခံခွင့်ရှိသည်။ အကယ်၍ အမွေစားအမွေခံ လုံးဝမရှိဘဲ ကွယ်လွန်သွားခဲ့လျှင် ၎င်းတို့၏ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသို့ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ကောင်းမှုကုသိုလ်အဖြစ် ပေးပို့လှူဒါန်းလေ့ရှိသည်။ === လူပျိုအပျိုဘဝနှင့် မင်္ဂလာလက်ထပ်ပွဲ === ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများတွင် ရိုးရာလူပျိုလှည့်သည့် ဓလေ့သည် အလွန်စနစ်ကျသော အဆင့်အတန်း ရှိသည်။ ရွာတွင်း၌ လူပျိုလှည့်ရာတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ သူငယ်ချင်းအပေါင်းအသင်းများနှင့် ဖြစ်စေ သွားရောက်လေ့ရှိသော်လည်း မိမိတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သည့် ပြင်ပရွာများသို့ သွားရောက်အပျိုလှည့်လိုပါက အဆိုပါရွာ၏ ကာလသားခေါင်းဆောင် (ရွာခံလူငယ်ခေါင်းဆောင်) ထံတွင် ဖြစ်စေ၊ ရွာခံကာလသားတစ်ဦးဦးထံတွင်ဖြစ်စေ ကြိုတင်အကြောင်းကြားပြီး လမ်းညွှန်ဦးဆောင်မှု ခံယူရသည်။ အိမ်ရှင်အပျိုအမျိုးသမီးသည် မိမိအိမ်သို့ လာရောက်သည့် လူပျိုများကို ရေနွေးကြမ်း၊ ကွမ်း၊ ရိုးရာမုန့်ပဲသရေစာများဖြင့် ပျူငှာစွာ ဧည့်ခံစကားပြောရသည်။ လူပျိုလှည့် စကားပြောခြင်းကို အများအားဖြင့် နေအိမ်အတွင်းရှိ ရိုးရာမီးဖို (ဓနုမီးဖို) နံဘေးတွင် ဝိုင်းဖွဲ့ထိုင်၍ ပြောဆိုကြလေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများသည် အသက် (၁၆) နှစ်အရွယ်တွင် လူပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း၊ အမျိုးသမီးများသည် အသက် (၁၅) နှစ်အရွယ်တွင် အပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း ဒေသဓလေ့အရ သတ်မှတ်ပြီး ရိုးရာလူမှုရေးလုပ်ငန်းခွင်များတွင် ပါဝင်ခွင့်ရကြသည်။ === စိတ်နေသဘောထားများ === သမိုင်းကြောင်းအရ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ပဒေသရာဇ် အုပ်စိုးသူ လူတန်းစားတို့၏ ဖိနှိပ်မှုနှင့် မတရားအခွန်အတုတ် ကောက်ခံမှုများကြောင့် ၎င်းတို့နှင့် ကင်းဝေးရာ တောင်ပေါ်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည့် နောက်ခံရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ပင်ကိုစရိုက်အနေဖြင့် မိမိ၏ စားဝတ်နေရေးအတွက် အမှီအခိုကင်းစွာ လွတ်လပ်စွာ ရှာဖွေလိုသည့် စိတ်ဓာတ် ပြည့်ဝကြသည်။ ပဒေသရာဇ်စနစ် ပပျောက်သွားပြီးနောက်တွင် တောင်ပေါ်ဒေသ၌ အတည်တကျ နေထိုင်လာကြသကဲ့သို့ မြေပြန့်ဒေသများသို့ ဆင်း၍လည်း လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်လာကြသည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ စိတ်နေသဘောထားသည် ရိုးသားဖြောင့်မတ်မှုကို အခြေခံသည်။ ၎င်းတို့၏ အထင်ကရ ရိုးရာစကားပုံတစ်ခုက '''‘ကုန်းမြင့်လျှင် ရေမတင်၊ ဂုဏ်မြင့်လျှင် လူမခင်’''' ဟု ဆိုရိုးရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဆင်းရဲချမ်းသာ၊ ပညာဂုဏ်၊ ဓနဂုဏ် မောက်ခြင်းမရှိဘဲ လူသားအားလုံးကို တစ်ပြေးညီ တန်းတူရည်တူ ဆက်ဆံတတ်သည့် စိတ္တဗေဒ သဘောထားရှိကြသည်။ === ဘာသာစကားနှင့် စာပေ === [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]သည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ]]တွင် ပါဝင်သည်။ သို့သော် အခြားသော တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများနှင့် မတူဘဲ ဝါကျဖွဲ့စည်းမှုပုံစံ (Word Order) သည် ကရင်နွယ် ဘာသာစကားများကဲ့သို့ SVO (Subject-Verb-Object) ပုံစံမျိုး ရှိသည်။ ဘာသာစကားသည် ဒေသအလိုက် ဝဲသံနှင့် အသုံးအနှုန်း အနည်းငယ် ကွဲပြားမှု ရှိသော်လည်း ဗဟိုဘုံစကားအဖြစ် '''"ကွန်လုံပအိုဝ်း"''' စကားကို အဓိက အသုံးပြုကြသည်။ ဒေသအလိုက် အနည်းငယ် ကွဲပြားသည့် အခြားမျိုးနွယ်စုခွဲ စကားများမှာ ခြုဲင်း၊ တတောက်၊ တရျက်၊ ပထုံ၊ တယင် နှင့် ပန်နင် စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စာပေအနေဖြင့် ရှမ်းပြည်နယ်၊ ကယားပြည်နယ်နှင့် ပြည်မဒေသများတွင် '''"ထီသိမ်မူ" (တောင်ကြီးမူ)''' စာပေစနစ်ကို အဓိကအသုံးပြု၍ ရေးသားကြပြီး၊ မွန်ပြည်နယ်၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် အောက်မြန်မာပြည် ဆက်စပ်ဒေသများတွင်မူ '''"သထုံမူ" (အလံတရာမူ)''' စာပေစနစ်ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပအိုဝ်းစာပေသည် ပါဠိအက္ရာကို အခြေခံ၍ ပြန်လည်မွမ်းမံ တီထွင်ထားခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် အက္ခရာပုံစံများသည် မြန်မာစာပေနှင့် တူညီသော်လည်း ဗျည်းနှင့် သရ အသံထွက်စနစ်၊ စာလုံးပေါင်းသတ်ပုံစနစ်များမှာ လုံးဝ ကွဲပြားခြားနားသည်။<ref name="PaOLanguageStudy">Bradley, D. (1979). ''Proto-G組織-Karen Phonology and Lexicon''. Australian National University. pp. 88–92.</ref> == ကိုးကွယ် ယုံကြည်မှု == ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စတင်ထွန်းကားရာ သုဝဏ္ဏဘူမိ[[သထုံပြည်]]မှ [[ရှမ်းကုန်းမြေမြင့်]]သို့ ရောက်ရှိပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာ မျိုးစေ့ကို ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လာခဲ့ကြသည်။ ပအိုဝ်းအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ အနည်းငယ်မျှသာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများကို ကျေးရွာတိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။ ဘုရား၊ ကျောင်းကန်၊ ဇရပ်စသော သာသနာရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများကို မိမိချွေးနည်းစာလုပ်အားခမှ စုဆောင်းထားသော ငွေကြေးများဖြင့် ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းကြသည်။ ==ထင်ရှားကျော်ကြားသော ပအိုဝ်းလူမျိုးများ== * [[သာမညဆရာတော်]] အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တဝိနယ *[[ရွှေဥဒေါင်းတောင်ဆရာတော်]] ဘဒ္ဒန္တကုမာရ *[[အလံတစ်ရာဆရာတော်]]အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တစန္ဒန *ဘားအံ ကျောက်ကလ္လာပ် ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တဝိမလ *[[နန်းခင်ဇေယျာ]] - [[မယ်မြန်မာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ]] ၂၀၁၂ *[[တင်အောင်မိုး]] - မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား *အဂ္ဂမဟာသီရိသုဓမ္မ မဏိဇောတဓရ ဝဏ္ဏကျော်ထင် ဖြာႏတန်[[အောင်ခမ်းထီ]] -ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်/ အသွင်ပြောင်းပအိုဝ်း ဌာနေပြည်သူ့စစ် (PNO/PNA) နာယက *[[ဒေါ်ကြိုင်ကြိုင်]] - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေ၏ ဇနီး *ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) ဒုဥက္ကဋ္ဌ [[လှဖေ (ပအိုဝ်းအမျိုးသားခေါင်းဆောင်)|ဖြားဗွာလှဖေ]] (မွန်ပြည်နယ်/သထုံ) *သထုံ(ဆီဆိုင်နယ်)စော်ဘွားစဝ်ခွန်ကြည် (ရှမ်းတောင်/သထုံ) *ပင်လုံစာချုပ်တွင်ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော ဦးဖြူ (ရှမ်းတောင်/သထုံ(ဆီဆိုင်)နယ်)<ref>ကျော်ငြိမ်း (မြန်မာသမိုင်းအဖွဲ့ဝင်)၊ ရှမ်းပြည်နှင့်စော်ဘွား(ဦးထွန်းမြင့်-တောင်ကြီး)</ref> *(NCA) ထိုးထားသော ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ်/တပ်မတော် (PNLO/PNLA) နာယက ဗိုလ်မှူးကြီးခွန်ဥက္ကာ * ဂီတစာဆို [[ခွန်သာဒွန်း]] * ဂီတစာဆို [[ခွန်ပေါရန်း]] * အဆိုတော် [[ခွန်သန်းထွန်း]] * အဆိုတော် [[ဒိုးလုံး]] * အဆိုတော် [[ခွန်ရိုင်းဟန်]] * အဆိုတော် ခွန်ငယ်လင်း * အဆိုတော် [[ဘီလီလမင်းအေး]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား) *[[နော်ဖောအယ်ထား]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား)▪️Naw Phaw Eh Htar * [[ထွန်းရင်လော]] * သရုပ်ဆောင် [[နန်းမြတ်ဖြိုးသင်း]] * သရုပ်ဆောင် နန်းခင်ဇေယျာ ==ဆက်စပ်လေ့လာရန်== *[[ဒုံးလွှတ်ခြင်း]] {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] trhokwegl3kq6z19giz5qu2zq2xvs4v 1055152 1055151 2026-09-25T02:07:24Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1055152 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ပအိုဝ်းလူမျိုး | native_name = ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻ | native_name_lang = blk | image = Inle See-In Dein-Pa-O-Frau-12-2006-gje.jpg | caption = ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း၊အင်းလေးဒေသရှိ ပအိုဝ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး | population = ၂,၂၀၀,၀၀၀ | popplace = [[မြန်မာနိုင်ငံ]](အဓိက)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | rels = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related_groups = [[ကရင်လူမျိုး]]၊[[ကယားလူမျိုး]]၊အခြား[[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်လူမျိုးများ]] | langs = [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]၊ [[ဗမာဘာသာစကား]] }} '''ပအိုဝ်းလူမျိုး''' ({{lang-ksw|ပအိုဝ်ႏလူမျိုꩻ}}၊ အင်္ဂလိပ်: ''Pa'O people'') သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတွင် ပါဝင်သော [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်]] တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="EBSPaO">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၆)၊ စာ-၃၄၆-၃၅၀။</ref> အဓိကအားဖြင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်း (အထူးသဖြင့် [[ပအိုဝ်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]])တွင် ပအိုဝ်းလူမျိုး ~၈၂%ခန့်နေထိုင်ကြပြီး ၊[[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ပဲခူးတိုင်း]] နှင့် [[မွန်ပြည်နယ်]] (သထုံဒေသ) တို့တွင် ပြန့်နှံ့အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။<ref name="EBSPaO" /><ref name="Census2014">Ministry of Immigration and Population (2015). *The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Union Report*. Department of Population. pp. 17–25.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်ႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ ရှေးယခင်က "တောင်သူ" ဟုလည်း ထင်ရှားခဲ့သည်။<ref name="EBSPaO" /> ပအိုဝ်းလူမျိုးအများစုသည် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့အချို့လည်း ကျန်ရှိသည်။<ref name="EBSPaO" /> ၎င်းတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုများအနက် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် အပြာရင့်ရောင် ဝတ်စုံကို ခေါင်းပေါင်းနှင့်တကွ ဝတ်ဆင်သည့် ဓလေ့နှင့် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော "ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့" (ဒေါင်းတန်ပွဲတော်) တို့မှာ အလွန်ထင်ရှားသည်။<ref name="Russel1916">Russel, R. V. (1916). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. London: Macmillan and Co.</ref> == အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်းနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ == ပအိုဝ်းလူမျိုး သည် အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] လူမျိုးအုပ်စုတစ်စု ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်နွယ်ပွားများ]]နှင့် နီးစပ်သည့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အမှတ်လက္ခဏာများ ရှိကြသည်။ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်း ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် သုတေသနပညာရှင်အချို့က ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများသည် ကရင်လူမျိုးများနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် "ကရင်နက်" (''Black Karen'') ဟူသောအမည်ဖြင့် ကနဦး သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များဖြစ်သည့် Paul Benedict (၁၉၄၃) နှင့် David Bradley (၁၉၈၅) တို့က ပအိုဝ်းဘာသာစကားကို စနစ်တကျ လေ့လာပြီး တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားမိသားစု၏ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ]] ထဲတွင် ပါဝင်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Benedict1943">Benedict, Paul K. (1943). ''The Sino-Tibetan Languages: A Conspectus''. University of California Press.</ref><ref name="Bradley1985">Bradley, David (1985). ''Language Policy and Language Planning in Burma''. Australian National University.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးများကို ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံအရောင်၊ ပြောဆိုသည့် ဝဲသံစနစ် နှင့် ပထဝီဝင် ဒေသအခြေချမှုအပေါ် အခြေခံ၍ အောက်ပါအတိုင်း အသေးစိတ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သည် -<ref name="PaOUnions">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့ (ဗဟို). (၂၀၁၅). ''ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ၏ သမိုင်းနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ သုတေသနစာတမ်း''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၅၄–၆၂။</ref><ref name="BradleyEast">Bradley, David (2007). ''East and Southeast Asia''. In: Encyclopedia of the World's Endangered Languages. Routledge.</ref> === ၁။ တောင်ကြီးနှင့် ဝန်းကျင်ဒေသ ပအိုဝ်း (ကွန်လုံပအိုဝ်း) === ပအိုဝ်းလူမျိုးစုစုပေါင်း၏ အများစုဖြစ်သော (၈၀% ကျော်) သည် [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[ဟိုပုံးမြို့]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့]]၊ [[နောင်တရားမြို့]] နှင့် [[လွိုင်လင်မြို့]] ဝန်းကျင်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ဗဟိုပအိုဝ်း သို့မဟုတ် '''"ကွန်လုံပအိုဝ်း"''' ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့ပြောဆိုသော ဝဲသံစနစ်သည် ပအိုဝ်းတစ်မျိုးသားလုံး၏ "ဘုံစကား" (Standard Pa-O) အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။ ပထဝီဝင်အရ အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] စသည့် တိုင်းရင်းသားများနှင့် ရောယှက်ထိစပ်မှု အများဆုံး ရှိသည်။ === ၂။ ပင်လောင်းဒေသ ပအိုဝ်း (ခြုဲင်း နှင့် တံတောက်အနွယ်) === [[ပင်လောင်းမြို့]] နှင့် ဖယ်ခုံဒေသ ကုန်းမြင့်ပိုင်းများတွင် အခြေချကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကိုယ် '''"ခြုဲင်း" (Khruing)''' သို့မဟုတ် '''"တံတောက်" (Tadaung)''' အနွယ်ဝင်များဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ဝဲသံအနည်းငယ် ကွဲပြားပြီး စကားပြောရာတွင် လေသံအနိမ့်အမြင့် ကွဲပြားမှု ထင်ရှားသည်။ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကယားပြည်နယ်နှင့် နီးစပ်သဖြင့် [[ကယားလူမျိုး|ကယား (ကရင်နီ)]] တိုင်းရင်းသားများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သွေးနှောမှု အချို့ရှိသည်။ === ၃။ လင်းခေးဒေသ ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းနီ သို့မဟုတ် ဖြားဗျာ) === [[လင်းခေးမြို့]]၊ [[မောက်မယ်မြို့]] နှင့် သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်း တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုခွဲ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို ဒေသတွင်း၌ '''"ပအိုဝ်းနီ"''' သို့မဟုတ် '''"ဖြားဗျာ" (Phra Bya)''' အနွယ်စုများဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ မူလပအိုဝ်းများကဲ့သို့ အနက်ရောင် ဝတ်ဆင်ကြသော်လည်း အမျိုးသမီးများ၏ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ရိုးရာဝတ်စုံ အနားသတ်များတွင် အနီရောင်နှင့် အလင်းရောင်စုံ ဒီဇိုင်းများကို သိသာထင်ရှားစွာ ထည့်သွင်းချုပ်လုပ်ကြသဖြင့် ပအိုဝ်းနီဟု အမည်တွင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ၄။ အောက်မြန်မာပြည် မြေပြန့်ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ သို့မဟုတ် သထုံပအိုဝ်း) === [[မွန်ပြည်နယ်]] ([[သထုံမြို့]]၊ [[ဘီလင်းမြို့]])၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]] ([[ဘားအံမြို့]]) နှင့် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] ကမ်းနီးမြေပြန့်ဒေသများတွင် ရှေးကတည်းက အခြေချခဲ့ကြသော ပအိုဝ်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ရိုးရာသမိုင်းအရ '''"ပအိုဝ်းဖြူ"''' ဟုလည်းကောင်း၊ ဒေသအလိုက် '''"သထုံပအိုဝ်း"''' ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ မြေပြန့်ပအိုဝ်းများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] နှင့် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]] လူမျိုးများနှင့် နီးကပ်စွာ အတူနေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဝတ်အစားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစရိုက်လက္ခဏာများတွင် မြေပြန့်ဒေသယဉ်ကျေးမှုများ ကူးစက်သက်ရောက်မှု ရှိသည်။ ဘာသာစကားအနေဖြင့် ကွန်လုံဘုံစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စာပေအပိုင်းတွင် သထုံမူ (အလံတရာမူ) ကို သီးခြား အသုံးပြုကြသည်။ === ၅။ အခြားသော ရိုးရာနှင့် ဝဲသံအခြေပြု မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များ === ပအိုဝ်းရိုးရာ သမိုင်းသုတေသန အထောက်အထားများနှင့် ဒေသန္တရ ဓလေ့ထုံးစံများအရ အထက်ပါ ပင်မအုပ်စုကြီးများအပြင် အောက်ပါအတိုင်း ထူးခြားသော မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သေးသည်။<ref name="PaOClans">ခွန်ပညာနန္ဒ (ဟိုပုံး). (၂၀၁၉). ''ပအိုဝ်းနွယ်ဖွားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဒေသန္တရစကားစုများ''. ခြူးကလျာစာပေ. စာ-၁၁၂–၁၂၅။</ref> #တရျက် (Taryak) နှင့် တယင် (Tayang) အနွယ်စုများသည် အဓိကအားဖြင့် [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်]]နှင့် [[ကယားပြည်နယ်]]စပ်ကြား တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စကားလုံး အဆုံးသတ်သံများကို ခပ်ပြတ်ပြတ် ရွတ်ဆိုတတ်သည့် ဝဲသံထူးခြားချက် ရှိကြသည်။ #ပန်နင် (Panneng) အနွယ်စုများမှာ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း တောင်ကုန်းအချို့နှင့် ကယားပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် အခြေချကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် ခေါင်းပေါင်း (ဖာကန်တော့) ပတ်ပုံပတ်နည်းနှင့် ပွဲလမ်းသဘင်များ၌ ငွေထည်တန်ဆာပလာ ဆင်ယင်မှု ဒီဇိုင်းအနည်းငယ် ကွဲပြားသည်။ #ပထုံ (Pathong) အနွယ်စုများသည် ပအိုဝ်းရှေးဟောင်း မျိုးနွယ်စုခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ်တွင် ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းလူမျိုးစုကြီးအတွင်းသို့ အများစု ရောနှောဝင်ရောက်သွားကြပြီ ဖြစ်သော်လည်း အချို့သော နယ်စပ်ကျေးရွာများတွင် မိမိတို့၏ မူလပထုံဝဲသံကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားဆဲ ဖြစ်သည်။ #ပအိုဝ်းမည်း (နာမ်ခဲးအနွယ်)သည် အောက်မြန်မာပြည် ကရင်ပြည်နယ် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ဘားအံမြို့နယ်အချို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ သထုံပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ) များနှင့် ဒေသချင်း နီးစပ်သော်လည်း ရိုးရာအရောင်အဖြစ် အနက်ရောင်ဝတ်စုံကိုသာ စွဲစွဲမြဲမြဲ ဝတ်ဆင်ကြပြီး မွန်-ကရင် စကားလုံးအချို့ကို ရောနှောအသုံးပြုသည့် ထူးခြားချက်ရှိသည်။ ==ဆင်းသက်လာပုံ == ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] (အထူးသဖြင့် ကရင်နွယ်ဖွား) ဘာသာစကားစုဝင် လူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်း" (Pa'O) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြကာ မြန်မာနိုင်ငံ၌ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်ဘာသာစကား]] စုဝင်များအနက် လူဦးရေအားဖြင့် တတိယအများဆုံးဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> ပအိုဝ်းတို့၏ ရိုးရာဒဏ္ဍာရီများတွင် မိမိတို့သည် ဝိဇ္ဇာဇော်ဂျီနှင့် နဂါးမတို့မှ ဆင်းသက်လာသော သူရိယစန္ဒာ မင်းမျိုးမင်းနွယ်များဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ အနော်ရထာမင်း၏ ပုဂံသို့ သထုံမနူဟာမင်းအား ဆောင်ယူသွားခြင်းခံရအပြီး သထုံပြည်ပျက်စီးချိန်၌ အချို့သော ပအိုဝ်းတို့သည် "မြေလှည်းကိုးစီး၊ ရေလှည်းကိုးစီး" ဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ ထွက်ခွာလာကာ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်းတွင် "သထုံနယ်သစ်" (ယခု [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]]) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်ဟု အစဉ်အဆက် ခိုင်းနှိုင်းပြောဆိုကြသည်။<ref name="Russell1911">Russell, R. V. (1911). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. Macmillan and Co.</ref> သို့သော်လည်း မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းသုတေသနများအရ ပအိုဝ်းတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် သထုံပြည်မပျက်စီးမီ ပုဂံခေတ်မတိုင်မီကပင် [[သံလွင်မြစ်]]ဝှမ်း အောက်ပိုင်းနှင့် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများသို့ ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့်အတူ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသူများဖြစ်ကြောင်း ပုဂံကျောက်စာများပါ "တောင်သူ" (Taungthu) ဟူသော အသုံးအနှုန်းများနှင့် ရှေးဟောင်း သုတေသန အထောက်အထားများအရ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press.</ref> လက်ရှိတွင် ပအိုဝ်းတို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း)၊ သထုံနယ်သစ်ဒေသများ၊ သံလွင်မြစ်အောက်ပိုင်း ကျိုက္ခမီ၊ သထုံ၊ [[ဘားအံခရိုင်]]၊ [[တောင်ငူခရိုင်]]၊ [[ပဲခူးခရိုင်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]] စသည့် ဒေသများအပြင် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်း ဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ပအိုဝ်းတို့တွင် နန်းခေ၊ တတုတ်၊ ကွန်လောင်၊ တန်စန်နှင့် ခိုင် ဟူ၍ လူမျိုးစု ခွဲများရှိကြပြီး၊ သမိုင်းတွင် "ရှမ်းတောင်သူ" သို့မဟုတ် "သထုံပန်းရင်" ဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်ဖူးကြသည်။ ပအိုဝ်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အဓိက သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသော်လည်း စေတီပုထိုးများ ကိုးကွယ်ခြင်းနှင့်အတူ ရွာနတ်၊ အိမ်စောင့်နတ် ပူဇော်ပသသည့် ရှေးဦးယုံကြည်မှုများကိုပါ ပေါင်းစပ်ကျင့်သုံးကြသည်။<ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers.</ref> ထို့အပြင် ကိုယ်ပိုင် စာပေနှင့် သင်ပုန်းကြီး (လိတ်မွူး) စနစ် ရှိကြပြီး ပအိုဝ်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြန့်ပွားရေး ဗဟိုကော်မတီက သင်တန်းများဖြင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၌ ရှမ်းပြည်နယ်မှ ပအိုဝ်းတို့သည် သဖန်းစိမ်း/အနက်ရောင် သင်တိုင်းနှင့် ခေါင်းပေါင်း (တံပတ်) များကို ငွေဆံညှပ်၊ ငွေလက်ကောက်များဖြင့် ဆင်ယင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာနိုင်ငံမှ ပအိုဝ်းတို့သည် မြန်မာဆန်ဆန် ဝတ်ဆင်ကြကာ အပျိုလူပျိုလှည့်ခြင်း၊ မင်္ဂလာဆောင်ခြင်းနှင့် နာရေးဆိုင်ရာ ထုံးတမ်းများမှာ မြန်မာနှင့် ကရင် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဓလေ့များနှင့် နှီးနွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Saito2014" /> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ== ခေတ်သစ် မနုဿဗီဇပညာရှင်များ ၏ စနစ်တကျ လေ့လာဆန်းစစ်မှုများအရ ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ Y-DNA တွင် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ၌ အဓိကတွေ့ရှိရသော Haplogroup O-M122 (O2) နှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံ မွန်-ခမာနွယ်ဖွားတို့၏ Haplogroup O-M95 (O1b1a1a) ဗီဇများ ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသလို၊ မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ mtDNA စမ်းသပ်ချက်များတွင်လည်း ကုန်းတွင်းပိုင်း ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့် နီးစပ်သော Haplogroup M (M7, M8)၊ B နှင့် F ဗီဇများ အဓိက ပါဝင်လျက်ရှိသည်။<ref name="Kutanan2021">Kutanan, W., et al. (2021). "Reconstructing the Indo-Indochina Sino-Tibetan language family history through Y-chromosome and mtDNA variation". *Scientific Reports*, 11, 12345.</ref> ဤဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများသည် ပအိုဝ်းတို့သည် ဘာသာဗေဒအရ ကရင်နွယ်ဖွား ၌ အခိုင်အမာ ပါဝင်ပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်စဉ် အစောပိုင်း မွန်-ခမာ နွယ်ဖွားများနှင့်လည်းကောင်း၊ အိမ်နီးချင်း တိုင်းရင်းသားများနှင့်လည်းကောင်း အနည်းငယ် ဗီဇရောနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Li2015">Li, H., et al. (2015). "Genetic diversity and phylogenetic analysis of Sino-Tibetan populations in Mainland Southeast Asia". *Journal of Human Genetics*, 60(8), 421–428.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း စသည့် ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ) ရှိ ပအိုဝ်းများသည် ရှမ်းလူမျိုးများ နှင့် ဒေသခံ တောင်ပေါ်နွယ်ဖွားများနှင့် ရာစုနှစ်များစွာ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဆိုပါ အုပ်စုများနှင့် ဗီဇကူးလူးမှု ရှိခဲ့သော်လည်း၊ ပအိုဝ်းအချင်းချင်း ထိမ်းမြားလက်ထပ်သည့် အလေ့အထကြောင့် မူလ တိဗက်-ဗမာနွယ် ကရင်နွယ်ဖွား (Karenic Branch) ဗီဇစက်ဝန်းကို အဓိက ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> တစ်ဖက်တွင်လည်း မွန်ပြည်နယ် (သထုံ၊ ကျိုက္ခမီ)၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် ပဲခူးတိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသော အောက်မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပအိုဝ်းများသည် မွန်နွယ်ဖွားများနှင့် အနီးကပ် ဆက်ဆံခဲ့ရသဖြင့် ဖခင် သို့မဟုတ် မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ ဗီဇများတွင် Haplogroup O-M95 (မွန်-ခမာ ဗီဇ) ပါဝင်မှု အချိုးအစားမှာ ရှမ်းတောင် ပအိုဝ်းတို့ထက် ပိုမိုမြင့်မားကြောင်း မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသနများက ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2021" /> == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ == ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသည့် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ရိုးရာအရ အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင် ဝတ်စုံကို အများဆုံး ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အောက်မြန်မာပြည် (မွန်ပြည်နယ်နှင့် ကရင်ပြည်နယ်) ရှိ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားအချို့မှာမူ ဗမာလူမျိုးကဲ့သို့ ဒေသန္တရအဝတ်အစားများကို လိုက်လျောညီထွေ ဝတ်ဆင်ကြသည်က များသည်။ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင်ကို အဓိကရွေးချယ်ရခြင်းမှာ ၎င်းအရောင်များသည် အပူကို စုပ်ယူနိုင်ခြင်း၊ တောင်ပေါ်ဒေသ၏ အေးမြသော ရာသီဥတုဒဏ်ကို ကာကွယ်နိုင်ခြင်းနှင့် လုပ်ငန်းခွင်အတွင်း ပေရေစွန်းထင်းမှု သက်သာခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် အခြေခံအားဖြင့် ရာသီဥတုအေးမြသော ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင် အများဆုံး အခြေချ နေထိုင်ကြသဖြင့် ရိုးရာအနက်ရောင်ဝတ်စုံသည် အအေးဒဏ်ခံနိုင်ရန် အလွန်ထိရောက်ပြီး ၎င်းသည် ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော မူပိုင်အမှတ်လက္ခဏာ ဖြစ်လာသည်။ ဝတ်စုံကို ချုပ်လုပ်ရာတွင် အဖိုးတန်သက္ကလပ်စက္ကူများနှင့် အထည်ကောင်းများကို အလေးပေး အသုံးပြုကြသည်။<ref name="PaOProfile">Pa-O National Organization (PNO). (2020). ''The Traditional Culture and Customs of Pa-O People''. PNO Central Strategic Research Committee. pp. 14–18.</ref> === ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်း === ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် မိသားစုတစ်စုကို "တဖူးဝေးတဗူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုး တော်စပ်မှုစနစ်တွင် အဖေကို "ဖာ" (Pha)၊ အမေကို "မွိုး" (Mwe) ဟု လည်းကောင်း၊ အဘိုးကို "ဖာဖြား"၊ အဘွားကို "မွိုးဖြား" ဟု လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ အစ်ကိုကို "ဝေးခို"၊ အစ်မကို "ဝေးမူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး မောင်နှမအငယ်များကိုမူ "ဖူးခို" (ညီ/မောင်) နှင့် "ဖူးမူႏ" (ညီမ/နှမ) ဟု အသီးသီး ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုးသားချင်း တစ်စုလုံးကို "တဖူးဝေး" ဟု ခြုံငုံခေါ်ဆိုသည်။ အိမ်ထောင်ဖက် ဇနီးမယားကို "မာ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားမူႏ)၊ ခင်ပွန်းလင်ယောက်ျားကို "ဝါꩻ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားခို) ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြီး သားသမီးကို "ပို" ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ပြင် ဇနီး၏မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "မက်" ဟု ခေါ်ပြီး၊ ခင်ပွန်း၏ အစ်ကို သို့မဟုတ် ညီကို "ဖာတန်/ဖာနင်" ဟု ခေါ်သည်။ ဇနီး၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆို၍ ခင်ပွန်း၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "တနေင်" ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ ညီကို "ဖာနင်"၊ အဖေ၏ အစ်ကိုကို "ဖာတန်" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အမေ၏ မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "ဖူ" (ဦးလေး) ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ အစ်မနှင့် ညီမကိုမူ "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆိုကာ အမေ၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "ဖီ" (ဒေါ်ဒေါ်) ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref name="PaOLanguageDict">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့. (၂၀၁၈). ''ပအိုဝ်း-မြန်မာ အဘိဓာန် (Pa-O to Burmese Dictionary)''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၄၂–၄၇။</ref> === အမွေဆက်ခံခြင်း ဓလေ့ === မိဘနှစ်ပါး ကွယ်လွန်သည့်အခါ ကျန်ရစ်သော မိသားစုပိုင်ပစ္စည်းများနှင့် မြေယာများကို သားသမီးများအား ကျား၊ မ ခွဲခြားခြင်းမရှိဘဲ ကြီးငယ်အလိုက် စနစ်တကျ တန်းတူရည်တူ ခွဲဝေယူကြသည်။ သို့သော် ဓလေ့ထုံးတမ်းအရ မိဘများ အသက်ကြီးရင့်ချိန်အထိ နောက်ဆုံးအတူတကွ နေထိုင်ပြုစု စောင့်ရှောက်ခဲ့သော သားသမီး (အများအားဖြင့် အငယ်ဆုံးသားသမီး) က မိဘ၏ နေအိမ်နှင့် မြေကွက်ကို အမွေ ပိုမိုရရှိထိုက်သည်ဟု ယူဆကာ ပေးအပ်လေ့ရှိသည်။ သားသမီး သို့မဟုတ် မြေးမြစ် မရှိသည့် ကိစ္စရပ်များတွင်မှသာ အနီးစပ်ဆုံး ဆွေမျိုးသားချင်းများက အမွေကို ဆက်ခံခွင့်ရှိသည်။ အကယ်၍ အမွေစားအမွေခံ လုံးဝမရှိဘဲ ကွယ်လွန်သွားခဲ့လျှင် ၎င်းတို့၏ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသို့ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ကောင်းမှုကုသိုလ်အဖြစ် ပေးပို့လှူဒါန်းလေ့ရှိသည်။ === လူပျိုအပျိုဘဝနှင့် မင်္ဂလာလက်ထပ်ပွဲ === ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများတွင် ရိုးရာလူပျိုလှည့်သည့် ဓလေ့သည် အလွန်စနစ်ကျသော အဆင့်အတန်း ရှိသည်။ ရွာတွင်း၌ လူပျိုလှည့်ရာတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ သူငယ်ချင်းအပေါင်းအသင်းများနှင့် ဖြစ်စေ သွားရောက်လေ့ရှိသော်လည်း မိမိတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သည့် ပြင်ပရွာများသို့ သွားရောက်အပျိုလှည့်လိုပါက အဆိုပါရွာ၏ ကာလသားခေါင်းဆောင် (ရွာခံလူငယ်ခေါင်းဆောင်) ထံတွင် ဖြစ်စေ၊ ရွာခံကာလသားတစ်ဦးဦးထံတွင်ဖြစ်စေ ကြိုတင်အကြောင်းကြားပြီး လမ်းညွှန်ဦးဆောင်မှု ခံယူရသည်။ အိမ်ရှင်အပျိုအမျိုးသမီးသည် မိမိအိမ်သို့ လာရောက်သည့် လူပျိုများကို ရေနွေးကြမ်း၊ ကွမ်း၊ ရိုးရာမုန့်ပဲသရေစာများဖြင့် ပျူငှာစွာ ဧည့်ခံစကားပြောရသည်။ လူပျိုလှည့် စကားပြောခြင်းကို အများအားဖြင့် နေအိမ်အတွင်းရှိ ရိုးရာမီးဖို (ဓနုမီးဖို) နံဘေးတွင် ဝိုင်းဖွဲ့ထိုင်၍ ပြောဆိုကြလေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများသည် အသက် (၁၆) နှစ်အရွယ်တွင် လူပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း၊ အမျိုးသမီးများသည် အသက် (၁၅) နှစ်အရွယ်တွင် အပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း ဒေသဓလေ့အရ သတ်မှတ်ပြီး ရိုးရာလူမှုရေးလုပ်ငန်းခွင်များတွင် ပါဝင်ခွင့်ရကြသည်။ === စိတ်နေသဘောထားများ === သမိုင်းကြောင်းအရ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ပဒေသရာဇ် အုပ်စိုးသူ လူတန်းစားတို့၏ ဖိနှိပ်မှုနှင့် မတရားအခွန်အတုတ် ကောက်ခံမှုများကြောင့် ၎င်းတို့နှင့် ကင်းဝေးရာ တောင်ပေါ်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည့် နောက်ခံရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ပင်ကိုစရိုက်အနေဖြင့် မိမိ၏ စားဝတ်နေရေးအတွက် အမှီအခိုကင်းစွာ လွတ်လပ်စွာ ရှာဖွေလိုသည့် စိတ်ဓာတ် ပြည့်ဝကြသည်။ ပဒေသရာဇ်စနစ် ပပျောက်သွားပြီးနောက်တွင် တောင်ပေါ်ဒေသ၌ အတည်တကျ နေထိုင်လာကြသကဲ့သို့ မြေပြန့်ဒေသများသို့ ဆင်း၍လည်း လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်လာကြသည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ စိတ်နေသဘောထားသည် ရိုးသားဖြောင့်မတ်မှုကို အခြေခံသည်။ ၎င်းတို့၏ အထင်ကရ ရိုးရာစကားပုံတစ်ခုက '''‘ကုန်းမြင့်လျှင် ရေမတင်၊ ဂုဏ်မြင့်လျှင် လူမခင်’''' ဟု ဆိုရိုးရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဆင်းရဲချမ်းသာ၊ ပညာဂုဏ်၊ ဓနဂုဏ် မောက်ခြင်းမရှိဘဲ လူသားအားလုံးကို တစ်ပြေးညီ တန်းတူရည်တူ ဆက်ဆံတတ်သည့် စိတ္တဗေဒ သဘောထားရှိကြသည်။ === ဘာသာစကားနှင့် စာပေ === [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]သည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ]]တွင် ပါဝင်သည်။ သို့သော် အခြားသော တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများနှင့် မတူဘဲ ဝါကျဖွဲ့စည်းမှုပုံစံ (Word Order) သည် ကရင်နွယ် ဘာသာစကားများကဲ့သို့ SVO (Subject-Verb-Object) ပုံစံမျိုး ရှိသည်။ ဘာသာစကားသည် ဒေသအလိုက် ဝဲသံနှင့် အသုံးအနှုန်း အနည်းငယ် ကွဲပြားမှု ရှိသော်လည်း ဗဟိုဘုံစကားအဖြစ် '''"ကွန်လုံပအိုဝ်း"''' စကားကို အဓိက အသုံးပြုကြသည်။ ဒေသအလိုက် အနည်းငယ် ကွဲပြားသည့် အခြားမျိုးနွယ်စုခွဲ စကားများမှာ ခြုဲင်း၊ တတောက်၊ တရျက်၊ ပထုံ၊ တယင် နှင့် ပန်နင် စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စာပေအနေဖြင့် ရှမ်းပြည်နယ်၊ ကယားပြည်နယ်နှင့် ပြည်မဒေသများတွင် '''"ထီသိမ်မူ" (တောင်ကြီးမူ)''' စာပေစနစ်ကို အဓိကအသုံးပြု၍ ရေးသားကြပြီး၊ မွန်ပြည်နယ်၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် အောက်မြန်မာပြည် ဆက်စပ်ဒေသများတွင်မူ '''"သထုံမူ" (အလံတရာမူ)''' စာပေစနစ်ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပအိုဝ်းစာပေသည် ပါဠိအက္ရာကို အခြေခံ၍ ပြန်လည်မွမ်းမံ တီထွင်ထားခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် အက္ခရာပုံစံများသည် မြန်မာစာပေနှင့် တူညီသော်လည်း ဗျည်းနှင့် သရ အသံထွက်စနစ်၊ စာလုံးပေါင်းသတ်ပုံစနစ်များမှာ လုံးဝ ကွဲပြားခြားနားသည်။<ref name="PaOLanguageStudy">Bradley, D. (1979). ''Proto-G組織-Karen Phonology and Lexicon''. Australian National University. pp. 88–92.</ref> == ကိုးကွယ် ယုံကြည်မှု == ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စတင်ထွန်းကားရာ သုဝဏ္ဏဘူမိ[[သထုံပြည်]]မှ [[ရှမ်းကုန်းမြေမြင့်]]သို့ ရောက်ရှိပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာ မျိုးစေ့ကို ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လာခဲ့ကြသည်။ ပအိုဝ်းအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ အနည်းငယ်မျှသာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများကို ကျေးရွာတိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။ ဘုရား၊ ကျောင်းကန်၊ ဇရပ်စသော သာသနာရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများကို မိမိချွေးနည်းစာလုပ်အားခမှ စုဆောင်းထားသော ငွေကြေးများဖြင့် ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းကြသည်။ ==ထင်ရှားကျော်ကြားသော ပအိုဝ်းလူမျိုးများ== * [[သာမညဆရာတော်]] အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တဝိနယ *[[ရွှေဥဒေါင်းတောင်ဆရာတော်]] ဘဒ္ဒန္တကုမာရ *[[အလံတစ်ရာဆရာတော်]]အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တစန္ဒန *ဘားအံ ကျောက်ကလ္လာပ် ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တဝိမလ *[[နန်းခင်ဇေယျာ]] - [[မယ်မြန်မာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ]] ၂၀၁၂ *[[တင်အောင်မိုး]] - မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား *အဂ္ဂမဟာသီရိသုဓမ္မ မဏိဇောတဓရ ဝဏ္ဏကျော်ထင် ဖြာႏတန်[[အောင်ခမ်းထီ]] -ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်/ အသွင်ပြောင်းပအိုဝ်း ဌာနေပြည်သူ့စစ် (PNO/PNA) နာယက *[[ဒေါ်ကြိုင်ကြိုင်]] - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေ၏ ဇနီး *ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) ဒုဥက္ကဋ္ဌ [[လှဖေ (ပအိုဝ်းအမျိုးသားခေါင်းဆောင်)|ဖြားဗွာလှဖေ]] (မွန်ပြည်နယ်/သထုံ) *သထုံ(ဆီဆိုင်နယ်)စော်ဘွားစဝ်ခွန်ကြည် (ရှမ်းတောင်/သထုံ) *ပင်လုံစာချုပ်တွင်ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော ဦးဖြူ (ရှမ်းတောင်/သထုံ(ဆီဆိုင်)နယ်)<ref>ကျော်ငြိမ်း (မြန်မာသမိုင်းအဖွဲ့ဝင်)၊ ရှမ်းပြည်နှင့်စော်ဘွား(ဦးထွန်းမြင့်-တောင်ကြီး)</ref> *(NCA) ထိုးထားသော ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ်/တပ်မတော် (PNLO/PNLA) နာယက ဗိုလ်မှူးကြီးခွန်ဥက္ကာ * ဂီတစာဆို [[ခွန်သာဒွန်း]] * ဂီတစာဆို [[ခွန်ပေါရန်း]] * အဆိုတော် [[ခွန်သန်းထွန်း]] * အဆိုတော် [[ဒိုးလုံး]] * အဆိုတော် [[ခွန်ရိုင်းဟန်]] * အဆိုတော် ခွန်ငယ်လင်း * အဆိုတော် [[ဘီလီလမင်းအေး]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား) *[[နော်ဖောအယ်ထား]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား)▪️Naw Phaw Eh Htar * [[ထွန်းရင်လော]] * သရုပ်ဆောင် [[နန်းမြတ်ဖြိုးသင်း]] * သရုပ်ဆောင် နန်းခင်ဇေယျာ ==ဆက်စပ်လေ့လာရန်== *[[ဒုံးလွှတ်ခြင်း]] {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] d31bdef3m6dx82fpuwxdzpbxzjiltyh 1055153 1055152 2026-09-25T02:10:20Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1055153 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ပအိုဝ်းလူမျိုး | native_name = ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻ | native_name_lang = blk | image = Inle See-In Dein-Pa-O-Frau-12-2006-gje.jpg | caption = ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း၊အင်းလေးဒေသရှိ ပအိုဝ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး | population = ၂,၂၀၀,၀၀၀ | popplace = [[မြန်မာနိုင်ငံ]](အဓိက)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | rels = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related_groups = [[ကရင်လူမျိုး]]၊[[ကယားလူမျိုး]]၊အခြား[[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်လူမျိုးများ]] | langs = [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]၊ [[ဗမာဘာသာစကား]] }} '''ပအိုဝ်းလူမျိုး''' (⁠{{Lang-en|Pa'O people}}) သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတွင် ပါဝင်သော [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်]] တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="EBSPaO">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၆)၊ စာ-၃၄၆-၃၅၀။</ref> အဓိကအားဖြင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်း (အထူးသဖြင့် [[ပအိုဝ်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]])တွင် ပအိုဝ်းလူမျိုး ~၈၂%ခန့်နေထိုင်ကြပြီး ၊[[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ပဲခူးတိုင်း]] နှင့် [[မွန်ပြည်နယ်]] (သထုံဒေသ) တို့တွင် ပြန့်နှံ့အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။<ref name="EBSPaO" /><ref name="Census2014">Ministry of Immigration and Population (2015). *The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Union Report*. Department of Population. pp. 17–25.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်ႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ ရှေးယခင်က "တောင်သူ" ဟုလည်း ထင်ရှားခဲ့သည်။<ref name="EBSPaO" /> ပအိုဝ်းလူမျိုးအများစုသည် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့အချို့လည်း ကျန်ရှိသည်။<ref name="EBSPaO" /> ၎င်းတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုများအနက် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် အပြာရင့်ရောင် ဝတ်စုံကို ခေါင်းပေါင်းနှင့်တကွ ဝတ်ဆင်သည့် ဓလေ့နှင့် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော "ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့" (ဒေါင်းတန်ပွဲတော်) တို့မှာ အလွန်ထင်ရှားသည်။<ref name="Russel1916">Russel, R. V. (1916). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. London: Macmillan and Co.</ref> == အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်းနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ == ပအိုဝ်းလူမျိုး သည် အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] လူမျိုးအုပ်စုတစ်စု ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်နွယ်ပွားများ]]နှင့် နီးစပ်သည့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အမှတ်လက္ခဏာများ ရှိကြသည်။ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်း ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် သုတေသနပညာရှင်အချို့က ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများသည် ကရင်လူမျိုးများနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် "ကရင်နက်" (''Black Karen'') ဟူသောအမည်ဖြင့် ကနဦး သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များဖြစ်သည့် Paul Benedict (၁၉၄၃) နှင့် David Bradley (၁၉၈၅) တို့က ပအိုဝ်းဘာသာစကားကို စနစ်တကျ လေ့လာပြီး တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားမိသားစု၏ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ]] ထဲတွင် ပါဝင်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Benedict1943">Benedict, Paul K. (1943). ''The Sino-Tibetan Languages: A Conspectus''. University of California Press.</ref><ref name="Bradley1985">Bradley, David (1985). ''Language Policy and Language Planning in Burma''. Australian National University.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးများကို ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံအရောင်၊ ပြောဆိုသည့် ဝဲသံစနစ် နှင့် ပထဝီဝင် ဒေသအခြေချမှုအပေါ် အခြေခံ၍ အောက်ပါအတိုင်း အသေးစိတ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သည် -<ref name="PaOUnions">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့ (ဗဟို). (၂၀၁၅). ''ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ၏ သမိုင်းနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ သုတေသနစာတမ်း''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၅၄–၆၂။</ref><ref name="BradleyEast">Bradley, David (2007). ''East and Southeast Asia''. In: Encyclopedia of the World's Endangered Languages. Routledge.</ref> === ၁။ တောင်ကြီးနှင့် ဝန်းကျင်ဒေသ ပအိုဝ်း (ကွန်လုံပအိုဝ်း) === ပအိုဝ်းလူမျိုးစုစုပေါင်း၏ အများစုဖြစ်သော (၈၀% ကျော်) သည် [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[ဟိုပုံးမြို့]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့]]၊ [[နောင်တရားမြို့]] နှင့် [[လွိုင်လင်မြို့]] ဝန်းကျင်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ဗဟိုပအိုဝ်း သို့မဟုတ် '''"ကွန်လုံပအိုဝ်း"''' ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့ပြောဆိုသော ဝဲသံစနစ်သည် ပအိုဝ်းတစ်မျိုးသားလုံး၏ "ဘုံစကား" (Standard Pa-O) အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။ ပထဝီဝင်အရ အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] စသည့် တိုင်းရင်းသားများနှင့် ရောယှက်ထိစပ်မှု အများဆုံး ရှိသည်။ === ၂။ ပင်လောင်းဒေသ ပအိုဝ်း (ခြုဲင်း နှင့် တံတောက်အနွယ်) === [[ပင်လောင်းမြို့]] နှင့် ဖယ်ခုံဒေသ ကုန်းမြင့်ပိုင်းများတွင် အခြေချကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကိုယ် '''"ခြုဲင်း" (Khruing)''' သို့မဟုတ် '''"တံတောက်" (Tadaung)''' အနွယ်ဝင်များဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ဝဲသံအနည်းငယ် ကွဲပြားပြီး စကားပြောရာတွင် လေသံအနိမ့်အမြင့် ကွဲပြားမှု ထင်ရှားသည်။ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကယားပြည်နယ်နှင့် နီးစပ်သဖြင့် [[ကယားလူမျိုး|ကယား (ကရင်နီ)]] တိုင်းရင်းသားများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သွေးနှောမှု အချို့ရှိသည်။ === ၃။ လင်းခေးဒေသ ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းနီ သို့မဟုတ် ဖြားဗျာ) === [[လင်းခေးမြို့]]၊ [[မောက်မယ်မြို့]] နှင့် သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်း တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုခွဲ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို ဒေသတွင်း၌ '''"ပအိုဝ်းနီ"''' သို့မဟုတ် '''"ဖြားဗျာ" (Phra Bya)''' အနွယ်စုများဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ မူလပအိုဝ်းများကဲ့သို့ အနက်ရောင် ဝတ်ဆင်ကြသော်လည်း အမျိုးသမီးများ၏ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ရိုးရာဝတ်စုံ အနားသတ်များတွင် အနီရောင်နှင့် အလင်းရောင်စုံ ဒီဇိုင်းများကို သိသာထင်ရှားစွာ ထည့်သွင်းချုပ်လုပ်ကြသဖြင့် ပအိုဝ်းနီဟု အမည်တွင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ၄။ အောက်မြန်မာပြည် မြေပြန့်ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ သို့မဟုတ် သထုံပအိုဝ်း) === [[မွန်ပြည်နယ်]] ([[သထုံမြို့]]၊ [[ဘီလင်းမြို့]])၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]] ([[ဘားအံမြို့]]) နှင့် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] ကမ်းနီးမြေပြန့်ဒေသများတွင် ရှေးကတည်းက အခြေချခဲ့ကြသော ပအိုဝ်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ရိုးရာသမိုင်းအရ '''"ပအိုဝ်းဖြူ"''' ဟုလည်းကောင်း၊ ဒေသအလိုက် '''"သထုံပအိုဝ်း"''' ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ မြေပြန့်ပအိုဝ်းများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] နှင့် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]] လူမျိုးများနှင့် နီးကပ်စွာ အတူနေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဝတ်အစားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစရိုက်လက္ခဏာများတွင် မြေပြန့်ဒေသယဉ်ကျေးမှုများ ကူးစက်သက်ရောက်မှု ရှိသည်။ ဘာသာစကားအနေဖြင့် ကွန်လုံဘုံစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စာပေအပိုင်းတွင် သထုံမူ (အလံတရာမူ) ကို သီးခြား အသုံးပြုကြသည်။ === ၅။ အခြားသော ရိုးရာနှင့် ဝဲသံအခြေပြု မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များ === ပအိုဝ်းရိုးရာ သမိုင်းသုတေသန အထောက်အထားများနှင့် ဒေသန္တရ ဓလေ့ထုံးစံများအရ အထက်ပါ ပင်မအုပ်စုကြီးများအပြင် အောက်ပါအတိုင်း ထူးခြားသော မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သေးသည်။<ref name="PaOClans">ခွန်ပညာနန္ဒ (ဟိုပုံး). (၂၀၁၉). ''ပအိုဝ်းနွယ်ဖွားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဒေသန္တရစကားစုများ''. ခြူးကလျာစာပေ. စာ-၁၁၂–၁၂၅။</ref> #တရျက် (Taryak) နှင့် တယင် (Tayang) အနွယ်စုများသည် အဓိကအားဖြင့် [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်]]နှင့် [[ကယားပြည်နယ်]]စပ်ကြား တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စကားလုံး အဆုံးသတ်သံများကို ခပ်ပြတ်ပြတ် ရွတ်ဆိုတတ်သည့် ဝဲသံထူးခြားချက် ရှိကြသည်။ #ပန်နင် (Panneng) အနွယ်စုများမှာ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း တောင်ကုန်းအချို့နှင့် ကယားပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် အခြေချကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် ခေါင်းပေါင်း (ဖာကန်တော့) ပတ်ပုံပတ်နည်းနှင့် ပွဲလမ်းသဘင်များ၌ ငွေထည်တန်ဆာပလာ ဆင်ယင်မှု ဒီဇိုင်းအနည်းငယ် ကွဲပြားသည်။ #ပထုံ (Pathong) အနွယ်စုများသည် ပအိုဝ်းရှေးဟောင်း မျိုးနွယ်စုခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ်တွင် ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းလူမျိုးစုကြီးအတွင်းသို့ အများစု ရောနှောဝင်ရောက်သွားကြပြီ ဖြစ်သော်လည်း အချို့သော နယ်စပ်ကျေးရွာများတွင် မိမိတို့၏ မူလပထုံဝဲသံကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားဆဲ ဖြစ်သည်။ #ပအိုဝ်းမည်း (နာမ်ခဲးအနွယ်)သည် အောက်မြန်မာပြည် ကရင်ပြည်နယ် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ဘားအံမြို့နယ်အချို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ သထုံပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ) များနှင့် ဒေသချင်း နီးစပ်သော်လည်း ရိုးရာအရောင်အဖြစ် အနက်ရောင်ဝတ်စုံကိုသာ စွဲစွဲမြဲမြဲ ဝတ်ဆင်ကြပြီး မွန်-ကရင် စကားလုံးအချို့ကို ရောနှောအသုံးပြုသည့် ထူးခြားချက်ရှိသည်။ ==ဆင်းသက်လာပုံ == ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] (အထူးသဖြင့် ကရင်နွယ်ဖွား) ဘာသာစကားစုဝင် လူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်း" (Pa'O) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြကာ မြန်မာနိုင်ငံ၌ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်ဘာသာစကား]] စုဝင်များအနက် လူဦးရေအားဖြင့် တတိယအများဆုံးဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> ပအိုဝ်းတို့၏ ရိုးရာဒဏ္ဍာရီများတွင် မိမိတို့သည် ဝိဇ္ဇာဇော်ဂျီနှင့် နဂါးမတို့မှ ဆင်းသက်လာသော သူရိယစန္ဒာ မင်းမျိုးမင်းနွယ်များဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ အနော်ရထာမင်း၏ ပုဂံသို့ သထုံမနူဟာမင်းအား ဆောင်ယူသွားခြင်းခံရအပြီး သထုံပြည်ပျက်စီးချိန်၌ အချို့သော ပအိုဝ်းတို့သည် "မြေလှည်းကိုးစီး၊ ရေလှည်းကိုးစီး" ဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ ထွက်ခွာလာကာ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်းတွင် "သထုံနယ်သစ်" (ယခု [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]]) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်ဟု အစဉ်အဆက် ခိုင်းနှိုင်းပြောဆိုကြသည်။<ref name="Russell1911">Russell, R. V. (1911). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. Macmillan and Co.</ref> သို့သော်လည်း မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းသုတေသနများအရ ပအိုဝ်းတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် သထုံပြည်မပျက်စီးမီ ပုဂံခေတ်မတိုင်မီကပင် [[သံလွင်မြစ်]]ဝှမ်း အောက်ပိုင်းနှင့် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများသို့ ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့်အတူ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသူများဖြစ်ကြောင်း ပုဂံကျောက်စာများပါ "တောင်သူ" (Taungthu) ဟူသော အသုံးအနှုန်းများနှင့် ရှေးဟောင်း သုတေသန အထောက်အထားများအရ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press.</ref> လက်ရှိတွင် ပအိုဝ်းတို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း)၊ သထုံနယ်သစ်ဒေသများ၊ သံလွင်မြစ်အောက်ပိုင်း ကျိုက္ခမီ၊ သထုံ၊ [[ဘားအံခရိုင်]]၊ [[တောင်ငူခရိုင်]]၊ [[ပဲခူးခရိုင်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]] စသည့် ဒေသများအပြင် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်း ဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ပအိုဝ်းတို့တွင် နန်းခေ၊ တတုတ်၊ ကွန်လောင်၊ တန်စန်နှင့် ခိုင် ဟူ၍ လူမျိုးစု ခွဲများရှိကြပြီး၊ သမိုင်းတွင် "ရှမ်းတောင်သူ" သို့မဟုတ် "သထုံပန်းရင်" ဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်ဖူးကြသည်။ ပအိုဝ်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အဓိက သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသော်လည်း စေတီပုထိုးများ ကိုးကွယ်ခြင်းနှင့်အတူ ရွာနတ်၊ အိမ်စောင့်နတ် ပူဇော်ပသသည့် ရှေးဦးယုံကြည်မှုများကိုပါ ပေါင်းစပ်ကျင့်သုံးကြသည်။<ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers.</ref> ထို့အပြင် ကိုယ်ပိုင် စာပေနှင့် သင်ပုန်းကြီး (လိတ်မွူး) စနစ် ရှိကြပြီး ပအိုဝ်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြန့်ပွားရေး ဗဟိုကော်မတီက သင်တန်းများဖြင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၌ ရှမ်းပြည်နယ်မှ ပအိုဝ်းတို့သည် သဖန်းစိမ်း/အနက်ရောင် သင်တိုင်းနှင့် ခေါင်းပေါင်း (တံပတ်) များကို ငွေဆံညှပ်၊ ငွေလက်ကောက်များဖြင့် ဆင်ယင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာနိုင်ငံမှ ပအိုဝ်းတို့သည် မြန်မာဆန်ဆန် ဝတ်ဆင်ကြကာ အပျိုလူပျိုလှည့်ခြင်း၊ မင်္ဂလာဆောင်ခြင်းနှင့် နာရေးဆိုင်ရာ ထုံးတမ်းများမှာ မြန်မာနှင့် ကရင် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဓလေ့များနှင့် နှီးနွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Saito2014" /> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ== ခေတ်သစ် မနုဿဗီဇပညာရှင်များ ၏ စနစ်တကျ လေ့လာဆန်းစစ်မှုများအရ ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ Y-DNA တွင် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ၌ အဓိကတွေ့ရှိရသော Haplogroup O-M122 (O2) နှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံ မွန်-ခမာနွယ်ဖွားတို့၏ Haplogroup O-M95 (O1b1a1a) ဗီဇများ ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသလို၊ မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ mtDNA စမ်းသပ်ချက်များတွင်လည်း ကုန်းတွင်းပိုင်း ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့် နီးစပ်သော Haplogroup M (M7, M8)၊ B နှင့် F ဗီဇများ အဓိက ပါဝင်လျက်ရှိသည်။<ref name="Kutanan2021">Kutanan, W., et al. (2021). "Reconstructing the Indo-Indochina Sino-Tibetan language family history through Y-chromosome and mtDNA variation". *Scientific Reports*, 11, 12345.</ref> ဤဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများသည် ပအိုဝ်းတို့သည် ဘာသာဗေဒအရ ကရင်နွယ်ဖွား ၌ အခိုင်အမာ ပါဝင်ပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်စဉ် အစောပိုင်း မွန်-ခမာ နွယ်ဖွားများနှင့်လည်းကောင်း၊ အိမ်နီးချင်း တိုင်းရင်းသားများနှင့်လည်းကောင်း အနည်းငယ် ဗီဇရောနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Li2015">Li, H., et al. (2015). "Genetic diversity and phylogenetic analysis of Sino-Tibetan populations in Mainland Southeast Asia". *Journal of Human Genetics*, 60(8), 421–428.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း စသည့် ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ) ရှိ ပအိုဝ်းများသည် ရှမ်းလူမျိုးများ နှင့် ဒေသခံ တောင်ပေါ်နွယ်ဖွားများနှင့် ရာစုနှစ်များစွာ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဆိုပါ အုပ်စုများနှင့် ဗီဇကူးလူးမှု ရှိခဲ့သော်လည်း၊ ပအိုဝ်းအချင်းချင်း ထိမ်းမြားလက်ထပ်သည့် အလေ့အထကြောင့် မူလ တိဗက်-ဗမာနွယ် ကရင်နွယ်ဖွား (Karenic Branch) ဗီဇစက်ဝန်းကို အဓိက ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> တစ်ဖက်တွင်လည်း မွန်ပြည်နယ် (သထုံ၊ ကျိုက္ခမီ)၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် ပဲခူးတိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသော အောက်မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပအိုဝ်းများသည် မွန်နွယ်ဖွားများနှင့် အနီးကပ် ဆက်ဆံခဲ့ရသဖြင့် ဖခင် သို့မဟုတ် မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ ဗီဇများတွင် Haplogroup O-M95 (မွန်-ခမာ ဗီဇ) ပါဝင်မှု အချိုးအစားမှာ ရှမ်းတောင် ပအိုဝ်းတို့ထက် ပိုမိုမြင့်မားကြောင်း မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသနများက ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2021" /> == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ == ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသည့် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ရိုးရာအရ အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင် ဝတ်စုံကို အများဆုံး ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အောက်မြန်မာပြည် (မွန်ပြည်နယ်နှင့် ကရင်ပြည်နယ်) ရှိ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားအချို့မှာမူ ဗမာလူမျိုးကဲ့သို့ ဒေသန္တရအဝတ်အစားများကို လိုက်လျောညီထွေ ဝတ်ဆင်ကြသည်က များသည်။ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင်ကို အဓိကရွေးချယ်ရခြင်းမှာ ၎င်းအရောင်များသည် အပူကို စုပ်ယူနိုင်ခြင်း၊ တောင်ပေါ်ဒေသ၏ အေးမြသော ရာသီဥတုဒဏ်ကို ကာကွယ်နိုင်ခြင်းနှင့် လုပ်ငန်းခွင်အတွင်း ပေရေစွန်းထင်းမှု သက်သာခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် အခြေခံအားဖြင့် ရာသီဥတုအေးမြသော ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင် အများဆုံး အခြေချ နေထိုင်ကြသဖြင့် ရိုးရာအနက်ရောင်ဝတ်စုံသည် အအေးဒဏ်ခံနိုင်ရန် အလွန်ထိရောက်ပြီး ၎င်းသည် ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော မူပိုင်အမှတ်လက္ခဏာ ဖြစ်လာသည်။ ဝတ်စုံကို ချုပ်လုပ်ရာတွင် အဖိုးတန်သက္ကလပ်စက္ကူများနှင့် အထည်ကောင်းများကို အလေးပေး အသုံးပြုကြသည်။<ref name="PaOProfile">Pa-O National Organization (PNO). (2020). ''The Traditional Culture and Customs of Pa-O People''. PNO Central Strategic Research Committee. pp. 14–18.</ref> === ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်း === ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် မိသားစုတစ်စုကို "တဖူးဝေးတဗူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုး တော်စပ်မှုစနစ်တွင် အဖေကို "ဖာ" (Pha)၊ အမေကို "မွိုး" (Mwe) ဟု လည်းကောင်း၊ အဘိုးကို "ဖာဖြား"၊ အဘွားကို "မွိုးဖြား" ဟု လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ အစ်ကိုကို "ဝေးခို"၊ အစ်မကို "ဝေးမူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး မောင်နှမအငယ်များကိုမူ "ဖူးခို" (ညီ/မောင်) နှင့် "ဖူးမူႏ" (ညီမ/နှမ) ဟု အသီးသီး ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုးသားချင်း တစ်စုလုံးကို "တဖူးဝေး" ဟု ခြုံငုံခေါ်ဆိုသည်။ အိမ်ထောင်ဖက် ဇနီးမယားကို "မာ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားမူႏ)၊ ခင်ပွန်းလင်ယောက်ျားကို "ဝါꩻ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားခို) ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြီး သားသမီးကို "ပို" ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ပြင် ဇနီး၏မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "မက်" ဟု ခေါ်ပြီး၊ ခင်ပွန်း၏ အစ်ကို သို့မဟုတ် ညီကို "ဖာတန်/ဖာနင်" ဟု ခေါ်သည်။ ဇနီး၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆို၍ ခင်ပွန်း၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "တနေင်" ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ ညီကို "ဖာနင်"၊ အဖေ၏ အစ်ကိုကို "ဖာတန်" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အမေ၏ မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "ဖူ" (ဦးလေး) ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ အစ်မနှင့် ညီမကိုမူ "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆိုကာ အမေ၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "ဖီ" (ဒေါ်ဒေါ်) ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref name="PaOLanguageDict">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့. (၂၀၁၈). ''ပအိုဝ်း-မြန်မာ အဘိဓာန် (Pa-O to Burmese Dictionary)''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၄၂–၄၇။</ref> === အမွေဆက်ခံခြင်း ဓလေ့ === မိဘနှစ်ပါး ကွယ်လွန်သည့်အခါ ကျန်ရစ်သော မိသားစုပိုင်ပစ္စည်းများနှင့် မြေယာများကို သားသမီးများအား ကျား၊ မ ခွဲခြားခြင်းမရှိဘဲ ကြီးငယ်အလိုက် စနစ်တကျ တန်းတူရည်တူ ခွဲဝေယူကြသည်။ သို့သော် ဓလေ့ထုံးတမ်းအရ မိဘများ အသက်ကြီးရင့်ချိန်အထိ နောက်ဆုံးအတူတကွ နေထိုင်ပြုစု စောင့်ရှောက်ခဲ့သော သားသမီး (အများအားဖြင့် အငယ်ဆုံးသားသမီး) က မိဘ၏ နေအိမ်နှင့် မြေကွက်ကို အမွေ ပိုမိုရရှိထိုက်သည်ဟု ယူဆကာ ပေးအပ်လေ့ရှိသည်။ သားသမီး သို့မဟုတ် မြေးမြစ် မရှိသည့် ကိစ္စရပ်များတွင်မှသာ အနီးစပ်ဆုံး ဆွေမျိုးသားချင်းများက အမွေကို ဆက်ခံခွင့်ရှိသည်။ အကယ်၍ အမွေစားအမွေခံ လုံးဝမရှိဘဲ ကွယ်လွန်သွားခဲ့လျှင် ၎င်းတို့၏ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသို့ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ကောင်းမှုကုသိုလ်အဖြစ် ပေးပို့လှူဒါန်းလေ့ရှိသည်။ === လူပျိုအပျိုဘဝနှင့် မင်္ဂလာလက်ထပ်ပွဲ === ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများတွင် ရိုးရာလူပျိုလှည့်သည့် ဓလေ့သည် အလွန်စနစ်ကျသော အဆင့်အတန်း ရှိသည်။ ရွာတွင်း၌ လူပျိုလှည့်ရာတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ သူငယ်ချင်းအပေါင်းအသင်းများနှင့် ဖြစ်စေ သွားရောက်လေ့ရှိသော်လည်း မိမိတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သည့် ပြင်ပရွာများသို့ သွားရောက်အပျိုလှည့်လိုပါက အဆိုပါရွာ၏ ကာလသားခေါင်းဆောင် (ရွာခံလူငယ်ခေါင်းဆောင်) ထံတွင် ဖြစ်စေ၊ ရွာခံကာလသားတစ်ဦးဦးထံတွင်ဖြစ်စေ ကြိုတင်အကြောင်းကြားပြီး လမ်းညွှန်ဦးဆောင်မှု ခံယူရသည်။ အိမ်ရှင်အပျိုအမျိုးသမီးသည် မိမိအိမ်သို့ လာရောက်သည့် လူပျိုများကို ရေနွေးကြမ်း၊ ကွမ်း၊ ရိုးရာမုန့်ပဲသရေစာများဖြင့် ပျူငှာစွာ ဧည့်ခံစကားပြောရသည်။ လူပျိုလှည့် စကားပြောခြင်းကို အများအားဖြင့် နေအိမ်အတွင်းရှိ ရိုးရာမီးဖို (ဓနုမီးဖို) နံဘေးတွင် ဝိုင်းဖွဲ့ထိုင်၍ ပြောဆိုကြလေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများသည် အသက် (၁၆) နှစ်အရွယ်တွင် လူပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း၊ အမျိုးသမီးများသည် အသက် (၁၅) နှစ်အရွယ်တွင် အပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း ဒေသဓလေ့အရ သတ်မှတ်ပြီး ရိုးရာလူမှုရေးလုပ်ငန်းခွင်များတွင် ပါဝင်ခွင့်ရကြသည်။ === စိတ်နေသဘောထားများ === သမိုင်းကြောင်းအရ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ပဒေသရာဇ် အုပ်စိုးသူ လူတန်းစားတို့၏ ဖိနှိပ်မှုနှင့် မတရားအခွန်အတုတ် ကောက်ခံမှုများကြောင့် ၎င်းတို့နှင့် ကင်းဝေးရာ တောင်ပေါ်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည့် နောက်ခံရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ပင်ကိုစရိုက်အနေဖြင့် မိမိ၏ စားဝတ်နေရေးအတွက် အမှီအခိုကင်းစွာ လွတ်လပ်စွာ ရှာဖွေလိုသည့် စိတ်ဓာတ် ပြည့်ဝကြသည်။ ပဒေသရာဇ်စနစ် ပပျောက်သွားပြီးနောက်တွင် တောင်ပေါ်ဒေသ၌ အတည်တကျ နေထိုင်လာကြသကဲ့သို့ မြေပြန့်ဒေသများသို့ ဆင်း၍လည်း လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်လာကြသည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ စိတ်နေသဘောထားသည် ရိုးသားဖြောင့်မတ်မှုကို အခြေခံသည်။ ၎င်းတို့၏ အထင်ကရ ရိုးရာစကားပုံတစ်ခုက '''‘ကုန်းမြင့်လျှင် ရေမတင်၊ ဂုဏ်မြင့်လျှင် လူမခင်’''' ဟု ဆိုရိုးရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဆင်းရဲချမ်းသာ၊ ပညာဂုဏ်၊ ဓနဂုဏ် မောက်ခြင်းမရှိဘဲ လူသားအားလုံးကို တစ်ပြေးညီ တန်းတူရည်တူ ဆက်ဆံတတ်သည့် စိတ္တဗေဒ သဘောထားရှိကြသည်။ === ဘာသာစကားနှင့် စာပေ === [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]သည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ]]တွင် ပါဝင်သည်။ သို့သော် အခြားသော တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများနှင့် မတူဘဲ ဝါကျဖွဲ့စည်းမှုပုံစံ (Word Order) သည် ကရင်နွယ် ဘာသာစကားများကဲ့သို့ SVO (Subject-Verb-Object) ပုံစံမျိုး ရှိသည်။ ဘာသာစကားသည် ဒေသအလိုက် ဝဲသံနှင့် အသုံးအနှုန်း အနည်းငယ် ကွဲပြားမှု ရှိသော်လည်း ဗဟိုဘုံစကားအဖြစ် '''"ကွန်လုံပအိုဝ်း"''' စကားကို အဓိက အသုံးပြုကြသည်။ ဒေသအလိုက် အနည်းငယ် ကွဲပြားသည့် အခြားမျိုးနွယ်စုခွဲ စကားများမှာ ခြုဲင်း၊ တတောက်၊ တရျက်၊ ပထုံ၊ တယင် နှင့် ပန်နင် စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စာပေအနေဖြင့် ရှမ်းပြည်နယ်၊ ကယားပြည်နယ်နှင့် ပြည်မဒေသများတွင် '''"ထီသိမ်မူ" (တောင်ကြီးမူ)''' စာပေစနစ်ကို အဓိကအသုံးပြု၍ ရေးသားကြပြီး၊ မွန်ပြည်နယ်၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် အောက်မြန်မာပြည် ဆက်စပ်ဒေသများတွင်မူ '''"သထုံမူ" (အလံတရာမူ)''' စာပေစနစ်ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပအိုဝ်းစာပေသည် ပါဠိအက္ရာကို အခြေခံ၍ ပြန်လည်မွမ်းမံ တီထွင်ထားခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် အက္ခရာပုံစံများသည် မြန်မာစာပေနှင့် တူညီသော်လည်း ဗျည်းနှင့် သရ အသံထွက်စနစ်၊ စာလုံးပေါင်းသတ်ပုံစနစ်များမှာ လုံးဝ ကွဲပြားခြားနားသည်။<ref name="PaOLanguageStudy">Bradley, D. (1979). ''Proto-G組織-Karen Phonology and Lexicon''. Australian National University. pp. 88–92.</ref> == ကိုးကွယ် ယုံကြည်မှု == ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စတင်ထွန်းကားရာ သုဝဏ္ဏဘူမိ[[သထုံပြည်]]မှ [[ရှမ်းကုန်းမြေမြင့်]]သို့ ရောက်ရှိပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာ မျိုးစေ့ကို ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လာခဲ့ကြသည်။ ပအိုဝ်းအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ အနည်းငယ်မျှသာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများကို ကျေးရွာတိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။ ဘုရား၊ ကျောင်းကန်၊ ဇရပ်စသော သာသနာရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများကို မိမိချွေးနည်းစာလုပ်အားခမှ စုဆောင်းထားသော ငွေကြေးများဖြင့် ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းကြသည်။ ==ထင်ရှားကျော်ကြားသော ပအိုဝ်းလူမျိုးများ== * [[သာမညဆရာတော်]] အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တဝိနယ *[[ရွှေဥဒေါင်းတောင်ဆရာတော်]] ဘဒ္ဒန္တကုမာရ *[[အလံတစ်ရာဆရာတော်]]အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တစန္ဒန *ဘားအံ ကျောက်ကလ္လာပ် ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တဝိမလ *[[နန်းခင်ဇေယျာ]] - [[မယ်မြန်မာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ]] ၂၀၁၂ *[[တင်အောင်မိုး]] - မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား *အဂ္ဂမဟာသီရိသုဓမ္မ မဏိဇောတဓရ ဝဏ္ဏကျော်ထင် ဖြာႏတန်[[အောင်ခမ်းထီ]] -ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်/ အသွင်ပြောင်းပအိုဝ်း ဌာနေပြည်သူ့စစ် (PNO/PNA) နာယက *[[ဒေါ်ကြိုင်ကြိုင်]] - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေ၏ ဇနီး *ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) ဒုဥက္ကဋ္ဌ [[လှဖေ (ပအိုဝ်းအမျိုးသားခေါင်းဆောင်)|ဖြားဗွာလှဖေ]] (မွန်ပြည်နယ်/သထုံ) *သထုံ(ဆီဆိုင်နယ်)စော်ဘွားစဝ်ခွန်ကြည် (ရှမ်းတောင်/သထုံ) *ပင်လုံစာချုပ်တွင်ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော ဦးဖြူ (ရှမ်းတောင်/သထုံ(ဆီဆိုင်)နယ်)<ref>ကျော်ငြိမ်း (မြန်မာသမိုင်းအဖွဲ့ဝင်)၊ ရှမ်းပြည်နှင့်စော်ဘွား(ဦးထွန်းမြင့်-တောင်ကြီး)</ref> *(NCA) ထိုးထားသော ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ်/တပ်မတော် (PNLO/PNLA) နာယက ဗိုလ်မှူးကြီးခွန်ဥက္ကာ * ဂီတစာဆို [[ခွန်သာဒွန်း]] * ဂီတစာဆို [[ခွန်ပေါရန်း]] * အဆိုတော် [[ခွန်သန်းထွန်း]] * အဆိုတော် [[ဒိုးလုံး]] * အဆိုတော် [[ခွန်ရိုင်းဟန်]] * အဆိုတော် ခွန်ငယ်လင်း * အဆိုတော် [[ဘီလီလမင်းအေး]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား) *[[နော်ဖောအယ်ထား]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား)▪️Naw Phaw Eh Htar * [[ထွန်းရင်လော]] * သရုပ်ဆောင် [[နန်းမြတ်ဖြိုးသင်း]] * သရုပ်ဆောင် နန်းခင်ဇေယျာ ==ဆက်စပ်လေ့လာရန်== *[[ဒုံးလွှတ်ခြင်း]] {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] c7rjqqqdlfypmq3gci4lzz563ouccr6 1055154 1055153 2026-09-25T02:11:55Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1055154 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ပအိုဝ်းလူမျိုး | native_name = ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻ | native_name_lang = blk | image = Inle See-In Dein-Pa-O-Frau-12-2006-gje.jpg | caption = ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း၊အင်းလေးဒေသရှိ ပအိုဝ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး | population = ၂,၂၀၀,၀၀၀ | popplace = [[မြန်မာနိုင်ငံ]](အဓိက)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | rels = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related_groups = [[ကရင်လူမျိုး]]၊[[ကယားလူမျိုး]]၊အခြား[[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်လူမျိုးများ]] | langs = [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]၊ [[ဗမာဘာသာစကား]] }} '''ပအိုဝ်းလူမျိုး''' (⁠{{Lang-en|Pa'O people}}) သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတွင် ပါဝင်သော [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်]] တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="EBSPaO">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၆)၊ စာ-၃၄၆-၃၅၀။</ref> အဓိကအားဖြင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်း (အထူးသဖြင့် [[ပအိုဝ်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]])တွင် ပအိုဝ်းလူမျိုး ~၈၂%ခန့်နေထိုင်ကြပြီး ၊[[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ပဲခူးတိုင်း]] နှင့် [[မွန်ပြည်နယ်]] (သထုံဒေသ) တို့တွင် ပြန့်နှံ့အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။<ref name="EBSPaO" /><ref name="Census2014">Ministry of Immigration and Population (2015). *The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Union Report*. Department of Population. pp. 17–25.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်ႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ ရှေးယခင်က "တောင်သူ" ဟုလည်း ထင်ရှားခဲ့သည်။<ref name="EBSPaO" /> ပအိုဝ်းလူမျိုးအများစုသည် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့အချို့လည်း ကျန်ရှိသည်။<ref name="EBSPaO" /> ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုများအနက် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် အပြာရင့်ရောင် ဝတ်စုံကို ခေါင်းပေါင်းနှင့်တကွ ဝတ်ဆင်သည့် ဓလေ့နှင့် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော "ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့" (ဒေါင်းတန်ပွဲတော်) တို့မှာ အလွန်ထင်ရှားသည်။<ref name="Russel1916">Russel, R. V. (1916). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. London: Macmillan and Co.</ref> == အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်းနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ == ပအိုဝ်းလူမျိုး သည် အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] လူမျိုးအုပ်စုတစ်စု ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်နွယ်ပွားများ]]နှင့် နီးစပ်သည့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အမှတ်လက္ခဏာများ ရှိကြသည်။ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်း ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် သုတေသနပညာရှင်အချို့က ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများသည် ကရင်လူမျိုးများနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် "ကရင်နက်" (''Black Karen'') ဟူသောအမည်ဖြင့် ကနဦး သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များဖြစ်သည့် Paul Benedict (၁၉၄၃) နှင့် David Bradley (၁၉၈၅) တို့က ပအိုဝ်းဘာသာစကားကို စနစ်တကျ လေ့လာပြီး တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားမိသားစု၏ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ]] ထဲတွင် ပါဝင်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Benedict1943">Benedict, Paul K. (1943). ''The Sino-Tibetan Languages: A Conspectus''. University of California Press.</ref><ref name="Bradley1985">Bradley, David (1985). ''Language Policy and Language Planning in Burma''. Australian National University.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးများကို ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံအရောင်၊ ပြောဆိုသည့် ဝဲသံစနစ် နှင့် ပထဝီဝင် ဒေသအခြေချမှုအပေါ် အခြေခံ၍ အောက်ပါအတိုင်း အသေးစိတ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သည် -<ref name="PaOUnions">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့ (ဗဟို). (၂၀၁၅). ''ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ၏ သမိုင်းနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ သုတေသနစာတမ်း''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၅၄–၆၂။</ref><ref name="BradleyEast">Bradley, David (2007). ''East and Southeast Asia''. In: Encyclopedia of the World's Endangered Languages. Routledge.</ref> === ၁။ တောင်ကြီးနှင့် ဝန်းကျင်ဒေသ ပအိုဝ်း (ကွန်လုံပအိုဝ်း) === ပအိုဝ်းလူမျိုးစုစုပေါင်း၏ အများစုဖြစ်သော (၈၀% ကျော်) သည် [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[ဟိုပုံးမြို့]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့]]၊ [[နောင်တရားမြို့]] နှင့် [[လွိုင်လင်မြို့]] ဝန်းကျင်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ဗဟိုပအိုဝ်း သို့မဟုတ် '''"ကွန်လုံပအိုဝ်း"''' ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့ပြောဆိုသော ဝဲသံစနစ်သည် ပအိုဝ်းတစ်မျိုးသားလုံး၏ "ဘုံစကား" (Standard Pa-O) အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။ ပထဝီဝင်အရ အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] စသည့် တိုင်းရင်းသားများနှင့် ရောယှက်ထိစပ်မှု အများဆုံး ရှိသည်။ === ၂။ ပင်လောင်းဒေသ ပအိုဝ်း (ခြုဲင်း နှင့် တံတောက်အနွယ်) === [[ပင်လောင်းမြို့]] နှင့် ဖယ်ခုံဒေသ ကုန်းမြင့်ပိုင်းများတွင် အခြေချကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကိုယ် '''"ခြုဲင်း" (Khruing)''' သို့မဟုတ် '''"တံတောက်" (Tadaung)''' အနွယ်ဝင်များဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ဝဲသံအနည်းငယ် ကွဲပြားပြီး စကားပြောရာတွင် လေသံအနိမ့်အမြင့် ကွဲပြားမှု ထင်ရှားသည်။ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကယားပြည်နယ်နှင့် နီးစပ်သဖြင့် [[ကယားလူမျိုး|ကယား (ကရင်နီ)]] တိုင်းရင်းသားများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သွေးနှောမှု အချို့ရှိသည်။ === ၃။ လင်းခေးဒေသ ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းနီ သို့မဟုတ် ဖြားဗျာ) === [[လင်းခေးမြို့]]၊ [[မောက်မယ်မြို့]] နှင့် သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်း တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုခွဲ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို ဒေသတွင်း၌ '''"ပအိုဝ်းနီ"''' သို့မဟုတ် '''"ဖြားဗျာ" (Phra Bya)''' အနွယ်စုများဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ မူလပအိုဝ်းများကဲ့သို့ အနက်ရောင် ဝတ်ဆင်ကြသော်လည်း အမျိုးသမီးများ၏ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ရိုးရာဝတ်စုံ အနားသတ်များတွင် အနီရောင်နှင့် အလင်းရောင်စုံ ဒီဇိုင်းများကို သိသာထင်ရှားစွာ ထည့်သွင်းချုပ်လုပ်ကြသဖြင့် ပအိုဝ်းနီဟု အမည်တွင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ၄။ အောက်မြန်မာပြည် မြေပြန့်ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ သို့မဟုတ် သထုံပအိုဝ်း) === [[မွန်ပြည်နယ်]] ([[သထုံမြို့]]၊ [[ဘီလင်းမြို့]])၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]] ([[ဘားအံမြို့]]) နှင့် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] ကမ်းနီးမြေပြန့်ဒေသများတွင် ရှေးကတည်းက အခြေချခဲ့ကြသော ပအိုဝ်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ရိုးရာသမိုင်းအရ '''"ပအိုဝ်းဖြူ"''' ဟုလည်းကောင်း၊ ဒေသအလိုက် '''"သထုံပအိုဝ်း"''' ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ မြေပြန့်ပအိုဝ်းများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] နှင့် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]] လူမျိုးများနှင့် နီးကပ်စွာ အတူနေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဝတ်အစားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစရိုက်လက္ခဏာများတွင် မြေပြန့်ဒေသယဉ်ကျေးမှုများ ကူးစက်သက်ရောက်မှု ရှိသည်။ ဘာသာစကားအနေဖြင့် ကွန်လုံဘုံစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စာပေအပိုင်းတွင် သထုံမူ (အလံတရာမူ) ကို သီးခြား အသုံးပြုကြသည်။ === ၅။ အခြားသော ရိုးရာနှင့် ဝဲသံအခြေပြု မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များ === ပအိုဝ်းရိုးရာ သမိုင်းသုတေသန အထောက်အထားများနှင့် ဒေသန္တရ ဓလေ့ထုံးစံများအရ အထက်ပါ ပင်မအုပ်စုကြီးများအပြင် အောက်ပါအတိုင်း ထူးခြားသော မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သေးသည်။<ref name="PaOClans">ခွန်ပညာနန္ဒ (ဟိုပုံး). (၂၀၁၉). ''ပအိုဝ်းနွယ်ဖွားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဒေသန္တရစကားစုများ''. ခြူးကလျာစာပေ. စာ-၁၁၂–၁၂၅။</ref> #တရျက် (Taryak) နှင့် တယင် (Tayang) အနွယ်စုများသည် အဓိကအားဖြင့် [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်]]နှင့် [[ကယားပြည်နယ်]]စပ်ကြား တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စကားလုံး အဆုံးသတ်သံများကို ခပ်ပြတ်ပြတ် ရွတ်ဆိုတတ်သည့် ဝဲသံထူးခြားချက် ရှိကြသည်။ #ပန်နင် (Panneng) အနွယ်စုများမှာ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း တောင်ကုန်းအချို့နှင့် ကယားပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် အခြေချကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် ခေါင်းပေါင်း (ဖာကန်တော့) ပတ်ပုံပတ်နည်းနှင့် ပွဲလမ်းသဘင်များ၌ ငွေထည်တန်ဆာပလာ ဆင်ယင်မှု ဒီဇိုင်းအနည်းငယ် ကွဲပြားသည်။ #ပထုံ (Pathong) အနွယ်စုများသည် ပအိုဝ်းရှေးဟောင်း မျိုးနွယ်စုခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ်တွင် ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းလူမျိုးစုကြီးအတွင်းသို့ အများစု ရောနှောဝင်ရောက်သွားကြပြီ ဖြစ်သော်လည်း အချို့သော နယ်စပ်ကျေးရွာများတွင် မိမိတို့၏ မူလပထုံဝဲသံကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားဆဲ ဖြစ်သည်။ #ပအိုဝ်းမည်း (နာမ်ခဲးအနွယ်)သည် အောက်မြန်မာပြည် ကရင်ပြည်နယ် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ဘားအံမြို့နယ်အချို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ သထုံပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ) များနှင့် ဒေသချင်း နီးစပ်သော်လည်း ရိုးရာအရောင်အဖြစ် အနက်ရောင်ဝတ်စုံကိုသာ စွဲစွဲမြဲမြဲ ဝတ်ဆင်ကြပြီး မွန်-ကရင် စကားလုံးအချို့ကို ရောနှောအသုံးပြုသည့် ထူးခြားချက်ရှိသည်။ ==ဆင်းသက်လာပုံ == ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] (အထူးသဖြင့် ကရင်နွယ်ဖွား) ဘာသာစကားစုဝင် လူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်း" (Pa'O) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြကာ မြန်မာနိုင်ငံ၌ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်ဘာသာစကား]] စုဝင်များအနက် လူဦးရေအားဖြင့် တတိယအများဆုံးဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> ပအိုဝ်းတို့၏ ရိုးရာဒဏ္ဍာရီများတွင် မိမိတို့သည် ဝိဇ္ဇာဇော်ဂျီနှင့် နဂါးမတို့မှ ဆင်းသက်လာသော သူရိယစန္ဒာ မင်းမျိုးမင်းနွယ်များဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ အနော်ရထာမင်း၏ ပုဂံသို့ သထုံမနူဟာမင်းအား ဆောင်ယူသွားခြင်းခံရအပြီး သထုံပြည်ပျက်စီးချိန်၌ အချို့သော ပအိုဝ်းတို့သည် "မြေလှည်းကိုးစီး၊ ရေလှည်းကိုးစီး" ဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ ထွက်ခွာလာကာ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်းတွင် "သထုံနယ်သစ်" (ယခု [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]]) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်ဟု အစဉ်အဆက် ခိုင်းနှိုင်းပြောဆိုကြသည်။<ref name="Russell1911">Russell, R. V. (1911). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. Macmillan and Co.</ref> သို့သော်လည်း မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းသုတေသနများအရ ပအိုဝ်းတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် သထုံပြည်မပျက်စီးမီ ပုဂံခေတ်မတိုင်မီကပင် [[သံလွင်မြစ်]]ဝှမ်း အောက်ပိုင်းနှင့် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများသို့ ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့်အတူ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသူများဖြစ်ကြောင်း ပုဂံကျောက်စာများပါ "တောင်သူ" (Taungthu) ဟူသော အသုံးအနှုန်းများနှင့် ရှေးဟောင်း သုတေသန အထောက်အထားများအရ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press.</ref> လက်ရှိတွင် ပအိုဝ်းတို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း)၊ သထုံနယ်သစ်ဒေသများ၊ သံလွင်မြစ်အောက်ပိုင်း ကျိုက္ခမီ၊ သထုံ၊ [[ဘားအံခရိုင်]]၊ [[တောင်ငူခရိုင်]]၊ [[ပဲခူးခရိုင်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]] စသည့် ဒေသများအပြင် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်း ဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ပအိုဝ်းတို့တွင် နန်းခေ၊ တတုတ်၊ ကွန်လောင်၊ တန်စန်နှင့် ခိုင် ဟူ၍ လူမျိုးစု ခွဲများရှိကြပြီး၊ သမိုင်းတွင် "ရှမ်းတောင်သူ" သို့မဟုတ် "သထုံပန်းရင်" ဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်ဖူးကြသည်။ ပအိုဝ်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အဓိက သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသော်လည်း စေတီပုထိုးများ ကိုးကွယ်ခြင်းနှင့်အတူ ရွာနတ်၊ အိမ်စောင့်နတ် ပူဇော်ပသသည့် ရှေးဦးယုံကြည်မှုများကိုပါ ပေါင်းစပ်ကျင့်သုံးကြသည်။<ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers.</ref> ထို့အပြင် ကိုယ်ပိုင် စာပေနှင့် သင်ပုန်းကြီး (လိတ်မွူး) စနစ် ရှိကြပြီး ပအိုဝ်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြန့်ပွားရေး ဗဟိုကော်မတီက သင်တန်းများဖြင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၌ ရှမ်းပြည်နယ်မှ ပအိုဝ်းတို့သည် သဖန်းစိမ်း/အနက်ရောင် သင်တိုင်းနှင့် ခေါင်းပေါင်း (တံပတ်) များကို ငွေဆံညှပ်၊ ငွေလက်ကောက်များဖြင့် ဆင်ယင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာနိုင်ငံမှ ပအိုဝ်းတို့သည် မြန်မာဆန်ဆန် ဝတ်ဆင်ကြကာ အပျိုလူပျိုလှည့်ခြင်း၊ မင်္ဂလာဆောင်ခြင်းနှင့် နာရေးဆိုင်ရာ ထုံးတမ်းများမှာ မြန်မာနှင့် ကရင် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဓလေ့များနှင့် နှီးနွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Saito2014" /> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ== ခေတ်သစ် မနုဿဗီဇပညာရှင်များ ၏ စနစ်တကျ လေ့လာဆန်းစစ်မှုများအရ ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ Y-DNA တွင် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ၌ အဓိကတွေ့ရှိရသော Haplogroup O-M122 (O2) နှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံ မွန်-ခမာနွယ်ဖွားတို့၏ Haplogroup O-M95 (O1b1a1a) ဗီဇများ ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသလို၊ မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ mtDNA စမ်းသပ်ချက်များတွင်လည်း ကုန်းတွင်းပိုင်း ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့် နီးစပ်သော Haplogroup M (M7, M8)၊ B နှင့် F ဗီဇများ အဓိက ပါဝင်လျက်ရှိသည်။<ref name="Kutanan2021">Kutanan, W., et al. (2021). "Reconstructing the Indo-Indochina Sino-Tibetan language family history through Y-chromosome and mtDNA variation". *Scientific Reports*, 11, 12345.</ref> ဤဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများသည် ပအိုဝ်းတို့သည် ဘာသာဗေဒအရ ကရင်နွယ်ဖွား ၌ အခိုင်အမာ ပါဝင်ပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်စဉ် အစောပိုင်း မွန်-ခမာ နွယ်ဖွားများနှင့်လည်းကောင်း၊ အိမ်နီးချင်း တိုင်းရင်းသားများနှင့်လည်းကောင်း အနည်းငယ် ဗီဇရောနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Li2015">Li, H., et al. (2015). "Genetic diversity and phylogenetic analysis of Sino-Tibetan populations in Mainland Southeast Asia". *Journal of Human Genetics*, 60(8), 421–428.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း စသည့် ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ) ရှိ ပအိုဝ်းများသည် ရှမ်းလူမျိုးများ နှင့် ဒေသခံ တောင်ပေါ်နွယ်ဖွားများနှင့် ရာစုနှစ်များစွာ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဆိုပါ အုပ်စုများနှင့် ဗီဇကူးလူးမှု ရှိခဲ့သော်လည်း၊ ပအိုဝ်းအချင်းချင်း ထိမ်းမြားလက်ထပ်သည့် အလေ့အထကြောင့် မူလ တိဗက်-ဗမာနွယ် ကရင်နွယ်ဖွား (Karenic Branch) ဗီဇစက်ဝန်းကို အဓိက ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> တစ်ဖက်တွင်လည်း မွန်ပြည်နယ် (သထုံ၊ ကျိုက္ခမီ)၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် ပဲခူးတိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသော အောက်မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပအိုဝ်းများသည် မွန်နွယ်ဖွားများနှင့် အနီးကပ် ဆက်ဆံခဲ့ရသဖြင့် ဖခင် သို့မဟုတ် မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ ဗီဇများတွင် Haplogroup O-M95 (မွန်-ခမာ ဗီဇ) ပါဝင်မှု အချိုးအစားမှာ ရှမ်းတောင် ပအိုဝ်းတို့ထက် ပိုမိုမြင့်မားကြောင်း မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသနများက ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2021" /> == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ == ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသည့် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ရိုးရာအရ အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင် ဝတ်စုံကို အများဆုံး ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အောက်မြန်မာပြည် (မွန်ပြည်နယ်နှင့် ကရင်ပြည်နယ်) ရှိ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားအချို့မှာမူ ဗမာလူမျိုးကဲ့သို့ ဒေသန္တရအဝတ်အစားများကို လိုက်လျောညီထွေ ဝတ်ဆင်ကြသည်က များသည်။ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင်ကို အဓိကရွေးချယ်ရခြင်းမှာ ၎င်းအရောင်များသည် အပူကို စုပ်ယူနိုင်ခြင်း၊ တောင်ပေါ်ဒေသ၏ အေးမြသော ရာသီဥတုဒဏ်ကို ကာကွယ်နိုင်ခြင်းနှင့် လုပ်ငန်းခွင်အတွင်း ပေရေစွန်းထင်းမှု သက်သာခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် အခြေခံအားဖြင့် ရာသီဥတုအေးမြသော ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင် အများဆုံး အခြေချ နေထိုင်ကြသဖြင့် ရိုးရာအနက်ရောင်ဝတ်စုံသည် အအေးဒဏ်ခံနိုင်ရန် အလွန်ထိရောက်ပြီး ၎င်းသည် ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော မူပိုင်အမှတ်လက္ခဏာ ဖြစ်လာသည်။ ဝတ်စုံကို ချုပ်လုပ်ရာတွင် အဖိုးတန်သက္ကလပ်စက္ကူများနှင့် အထည်ကောင်းများကို အလေးပေး အသုံးပြုကြသည်။<ref name="PaOProfile">Pa-O National Organization (PNO). (2020). ''The Traditional Culture and Customs of Pa-O People''. PNO Central Strategic Research Committee. pp. 14–18.</ref> === ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်း === ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် မိသားစုတစ်စုကို "တဖူးဝေးတဗူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုး တော်စပ်မှုစနစ်တွင် အဖေကို "ဖာ" (Pha)၊ အမေကို "မွိုး" (Mwe) ဟု လည်းကောင်း၊ အဘိုးကို "ဖာဖြား"၊ အဘွားကို "မွိုးဖြား" ဟု လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ အစ်ကိုကို "ဝေးခို"၊ အစ်မကို "ဝေးမူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး မောင်နှမအငယ်များကိုမူ "ဖူးခို" (ညီ/မောင်) နှင့် "ဖူးမူႏ" (ညီမ/နှမ) ဟု အသီးသီး ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုးသားချင်း တစ်စုလုံးကို "တဖူးဝေး" ဟု ခြုံငုံခေါ်ဆိုသည်။ အိမ်ထောင်ဖက် ဇနီးမယားကို "မာ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားမူႏ)၊ ခင်ပွန်းလင်ယောက်ျားကို "ဝါꩻ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားခို) ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြီး သားသမီးကို "ပို" ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ပြင် ဇနီး၏မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "မက်" ဟု ခေါ်ပြီး၊ ခင်ပွန်း၏ အစ်ကို သို့မဟုတ် ညီကို "ဖာတန်/ဖာနင်" ဟု ခေါ်သည်။ ဇနီး၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆို၍ ခင်ပွန်း၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "တနေင်" ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ ညီကို "ဖာနင်"၊ အဖေ၏ အစ်ကိုကို "ဖာတန်" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အမေ၏ မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "ဖူ" (ဦးလေး) ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ အစ်မနှင့် ညီမကိုမူ "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆိုကာ အမေ၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "ဖီ" (ဒေါ်ဒေါ်) ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref name="PaOLanguageDict">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့. (၂၀၁၈). ''ပအိုဝ်း-မြန်မာ အဘိဓာန် (Pa-O to Burmese Dictionary)''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၄၂–၄၇။</ref> === အမွေဆက်ခံခြင်း ဓလေ့ === မိဘနှစ်ပါး ကွယ်လွန်သည့်အခါ ကျန်ရစ်သော မိသားစုပိုင်ပစ္စည်းများနှင့် မြေယာများကို သားသမီးများအား ကျား၊ မ ခွဲခြားခြင်းမရှိဘဲ ကြီးငယ်အလိုက် စနစ်တကျ တန်းတူရည်တူ ခွဲဝေယူကြသည်။ သို့သော် ဓလေ့ထုံးတမ်းအရ မိဘများ အသက်ကြီးရင့်ချိန်အထိ နောက်ဆုံးအတူတကွ နေထိုင်ပြုစု စောင့်ရှောက်ခဲ့သော သားသမီး (အများအားဖြင့် အငယ်ဆုံးသားသမီး) က မိဘ၏ နေအိမ်နှင့် မြေကွက်ကို အမွေ ပိုမိုရရှိထိုက်သည်ဟု ယူဆကာ ပေးအပ်လေ့ရှိသည်။ သားသမီး သို့မဟုတ် မြေးမြစ် မရှိသည့် ကိစ္စရပ်များတွင်မှသာ အနီးစပ်ဆုံး ဆွေမျိုးသားချင်းများက အမွေကို ဆက်ခံခွင့်ရှိသည်။ အကယ်၍ အမွေစားအမွေခံ လုံးဝမရှိဘဲ ကွယ်လွန်သွားခဲ့လျှင် ၎င်းတို့၏ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသို့ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ကောင်းမှုကုသိုလ်အဖြစ် ပေးပို့လှူဒါန်းလေ့ရှိသည်။ === လူပျိုအပျိုဘဝနှင့် မင်္ဂလာလက်ထပ်ပွဲ === ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများတွင် ရိုးရာလူပျိုလှည့်သည့် ဓလေ့သည် အလွန်စနစ်ကျသော အဆင့်အတန်း ရှိသည်။ ရွာတွင်း၌ လူပျိုလှည့်ရာတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ သူငယ်ချင်းအပေါင်းအသင်းများနှင့် ဖြစ်စေ သွားရောက်လေ့ရှိသော်လည်း မိမိတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သည့် ပြင်ပရွာများသို့ သွားရောက်အပျိုလှည့်လိုပါက အဆိုပါရွာ၏ ကာလသားခေါင်းဆောင် (ရွာခံလူငယ်ခေါင်းဆောင်) ထံတွင် ဖြစ်စေ၊ ရွာခံကာလသားတစ်ဦးဦးထံတွင်ဖြစ်စေ ကြိုတင်အကြောင်းကြားပြီး လမ်းညွှန်ဦးဆောင်မှု ခံယူရသည်။ အိမ်ရှင်အပျိုအမျိုးသမီးသည် မိမိအိမ်သို့ လာရောက်သည့် လူပျိုများကို ရေနွေးကြမ်း၊ ကွမ်း၊ ရိုးရာမုန့်ပဲသရေစာများဖြင့် ပျူငှာစွာ ဧည့်ခံစကားပြောရသည်။ လူပျိုလှည့် စကားပြောခြင်းကို အများအားဖြင့် နေအိမ်အတွင်းရှိ ရိုးရာမီးဖို (ဓနုမီးဖို) နံဘေးတွင် ဝိုင်းဖွဲ့ထိုင်၍ ပြောဆိုကြလေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများသည် အသက် (၁၆) နှစ်အရွယ်တွင် လူပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း၊ အမျိုးသမီးများသည် အသက် (၁၅) နှစ်အရွယ်တွင် အပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း ဒေသဓလေ့အရ သတ်မှတ်ပြီး ရိုးရာလူမှုရေးလုပ်ငန်းခွင်များတွင် ပါဝင်ခွင့်ရကြသည်။ === စိတ်နေသဘောထားများ === သမိုင်းကြောင်းအရ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ပဒေသရာဇ် အုပ်စိုးသူ လူတန်းစားတို့၏ ဖိနှိပ်မှုနှင့် မတရားအခွန်အတုတ် ကောက်ခံမှုများကြောင့် ၎င်းတို့နှင့် ကင်းဝေးရာ တောင်ပေါ်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည့် နောက်ခံရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ပင်ကိုစရိုက်အနေဖြင့် မိမိ၏ စားဝတ်နေရေးအတွက် အမှီအခိုကင်းစွာ လွတ်လပ်စွာ ရှာဖွေလိုသည့် စိတ်ဓာတ် ပြည့်ဝကြသည်။ ပဒေသရာဇ်စနစ် ပပျောက်သွားပြီးနောက်တွင် တောင်ပေါ်ဒေသ၌ အတည်တကျ နေထိုင်လာကြသကဲ့သို့ မြေပြန့်ဒေသများသို့ ဆင်း၍လည်း လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်လာကြသည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ စိတ်နေသဘောထားသည် ရိုးသားဖြောင့်မတ်မှုကို အခြေခံသည်။ ၎င်းတို့၏ အထင်ကရ ရိုးရာစကားပုံတစ်ခုက '''‘ကုန်းမြင့်လျှင် ရေမတင်၊ ဂုဏ်မြင့်လျှင် လူမခင်’''' ဟု ဆိုရိုးရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဆင်းရဲချမ်းသာ၊ ပညာဂုဏ်၊ ဓနဂုဏ် မောက်ခြင်းမရှိဘဲ လူသားအားလုံးကို တစ်ပြေးညီ တန်းတူရည်တူ ဆက်ဆံတတ်သည့် စိတ္တဗေဒ သဘောထားရှိကြသည်။ === ဘာသာစကားနှင့် စာပေ === [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]သည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ]]တွင် ပါဝင်သည်။ သို့သော် အခြားသော တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများနှင့် မတူဘဲ ဝါကျဖွဲ့စည်းမှုပုံစံ (Word Order) သည် ကရင်နွယ် ဘာသာစကားများကဲ့သို့ SVO (Subject-Verb-Object) ပုံစံမျိုး ရှိသည်။ ဘာသာစကားသည် ဒေသအလိုက် ဝဲသံနှင့် အသုံးအနှုန်း အနည်းငယ် ကွဲပြားမှု ရှိသော်လည်း ဗဟိုဘုံစကားအဖြစ် '''"ကွန်လုံပအိုဝ်း"''' စကားကို အဓိက အသုံးပြုကြသည်။ ဒေသအလိုက် အနည်းငယ် ကွဲပြားသည့် အခြားမျိုးနွယ်စုခွဲ စကားများမှာ ခြုဲင်း၊ တတောက်၊ တရျက်၊ ပထုံ၊ တယင် နှင့် ပန်နင် စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စာပေအနေဖြင့် ရှမ်းပြည်နယ်၊ ကယားပြည်နယ်နှင့် ပြည်မဒေသများတွင် '''"ထီသိမ်မူ" (တောင်ကြီးမူ)''' စာပေစနစ်ကို အဓိကအသုံးပြု၍ ရေးသားကြပြီး၊ မွန်ပြည်နယ်၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် အောက်မြန်မာပြည် ဆက်စပ်ဒေသများတွင်မူ '''"သထုံမူ" (အလံတရာမူ)''' စာပေစနစ်ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပအိုဝ်းစာပေသည် ပါဠိအက္ရာကို အခြေခံ၍ ပြန်လည်မွမ်းမံ တီထွင်ထားခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် အက္ခရာပုံစံများသည် မြန်မာစာပေနှင့် တူညီသော်လည်း ဗျည်းနှင့် သရ အသံထွက်စနစ်၊ စာလုံးပေါင်းသတ်ပုံစနစ်များမှာ လုံးဝ ကွဲပြားခြားနားသည်။<ref name="PaOLanguageStudy">Bradley, D. (1979). ''Proto-G組織-Karen Phonology and Lexicon''. Australian National University. pp. 88–92.</ref> == ကိုးကွယ် ယုံကြည်မှု == ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စတင်ထွန်းကားရာ သုဝဏ္ဏဘူမိ[[သထုံပြည်]]မှ [[ရှမ်းကုန်းမြေမြင့်]]သို့ ရောက်ရှိပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာ မျိုးစေ့ကို ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လာခဲ့ကြသည်။ ပအိုဝ်းအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ အနည်းငယ်မျှသာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများကို ကျေးရွာတိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။ ဘုရား၊ ကျောင်းကန်၊ ဇရပ်စသော သာသနာရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများကို မိမိချွေးနည်းစာလုပ်အားခမှ စုဆောင်းထားသော ငွေကြေးများဖြင့် ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းကြသည်။ ==ထင်ရှားကျော်ကြားသော ပအိုဝ်းလူမျိုးများ== * [[သာမညဆရာတော်]] အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တဝိနယ *[[ရွှေဥဒေါင်းတောင်ဆရာတော်]] ဘဒ္ဒန္တကုမာရ *[[အလံတစ်ရာဆရာတော်]]အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တစန္ဒန *ဘားအံ ကျောက်ကလ္လာပ် ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တဝိမလ *[[နန်းခင်ဇေယျာ]] - [[မယ်မြန်မာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ]] ၂၀၁၂ *[[တင်အောင်မိုး]] - မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား *အဂ္ဂမဟာသီရိသုဓမ္မ မဏိဇောတဓရ ဝဏ္ဏကျော်ထင် ဖြာႏတန်[[အောင်ခမ်းထီ]] -ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်/ အသွင်ပြောင်းပအိုဝ်း ဌာနေပြည်သူ့စစ် (PNO/PNA) နာယက *[[ဒေါ်ကြိုင်ကြိုင်]] - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေ၏ ဇနီး *ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) ဒုဥက္ကဋ္ဌ [[လှဖေ (ပအိုဝ်းအမျိုးသားခေါင်းဆောင်)|ဖြားဗွာလှဖေ]] (မွန်ပြည်နယ်/သထုံ) *သထုံ(ဆီဆိုင်နယ်)စော်ဘွားစဝ်ခွန်ကြည် (ရှမ်းတောင်/သထုံ) *ပင်လုံစာချုပ်တွင်ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော ဦးဖြူ (ရှမ်းတောင်/သထုံ(ဆီဆိုင်)နယ်)<ref>ကျော်ငြိမ်း (မြန်မာသမိုင်းအဖွဲ့ဝင်)၊ ရှမ်းပြည်နှင့်စော်ဘွား(ဦးထွန်းမြင့်-တောင်ကြီး)</ref> *(NCA) ထိုးထားသော ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ်/တပ်မတော် (PNLO/PNLA) နာယက ဗိုလ်မှူးကြီးခွန်ဥက္ကာ * ဂီတစာဆို [[ခွန်သာဒွန်း]] * ဂီတစာဆို [[ခွန်ပေါရန်း]] * အဆိုတော် [[ခွန်သန်းထွန်း]] * အဆိုတော် [[ဒိုးလုံး]] * အဆိုတော် [[ခွန်ရိုင်းဟန်]] * အဆိုတော် ခွန်ငယ်လင်း * အဆိုတော် [[ဘီလီလမင်းအေး]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား) *[[နော်ဖောအယ်ထား]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား)▪️Naw Phaw Eh Htar * [[ထွန်းရင်လော]] * သရုပ်ဆောင် [[နန်းမြတ်ဖြိုးသင်း]] * သရုပ်ဆောင် နန်းခင်ဇေယျာ ==ဆက်စပ်လေ့လာရန်== *[[ဒုံးလွှတ်ခြင်း]] {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] ect1p4z9556i0zzqaubw1dykkc9s7c3 1055155 1055154 2026-09-25T02:17:25Z Chenzeyan29 141880 1055155 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ပအိုဝ်းလူမျိုး | native_name = ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻ | native_name_lang = blk | image = Inle See-In Dein-Pa-O-Frau-12-2006-gje.jpg | caption = ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း၊အင်းလေးဒေသရှိ ပအိုဝ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး | population = ၂,၂၀၀,၀၀၀ | popplace = [[မြန်မာနိုင်ငံ]](အဓိက)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | rels = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related_groups = [[ကရင်လူမျိုး]]၊[[ကယားလူမျိုး]]၊အခြား[[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်လူမျိုးများ]] | langs = [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]၊ [[ဗမာဘာသာစကား]] }} '''ပအိုဝ်းလူမျိုး''' (⁠{{Lang-en|Pa'O people}}) သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတွင် ပါဝင်သော [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်]] တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="EBSPaO">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၆)၊ စာ-၃၄၆-၃၅၀။</ref> အဓိကအားဖြင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်း (အထူးသဖြင့် [[ပအိုဝ်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]])တွင် ပအိုဝ်းလူမျိုး ~၈၂%ခန့်နေထိုင်ကြပြီး ၊[[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ပဲခူးတိုင်း]] နှင့် [[မွန်ပြည်နယ်]] (သထုံဒေသ) တို့တွင် ပြန့်နှံ့အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။<ref name="EBSPaO" /><ref name="Census2014">Ministry of Immigration and Population (2015). *The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Union Report*. Department of Population. pp. 17–25.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်ႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ ရှေးယခင်က "တောင်သူ" ဟုလည်း ထင်ရှားခဲ့သည်။<ref name="EBSPaO" /> ပအိုဝ်းလူမျိုးအများစုသည် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့အချို့လည်း ကျန်ရှိသည်။<ref name="EBSPaO" /> ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုများအနက် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် အပြာရင့်ရောင် ဝတ်စုံကို ခေါင်းပေါင်းနှင့်တကွ ဝတ်ဆင်သည့် ဓလေ့နှင့် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော "ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့" (ဒေါင်းတန်ပွဲတော်) တို့မှာ အလွန်ထင်ရှားသည်။<ref name="Russel1916">Russel, R. V. (1916). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. London: Macmillan and Co.</ref> ==ဆင်းသက်လာပုံ == ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] (အထူးသဖြင့် ကရင်နွယ်ဖွား) ဘာသာစကားစုဝင် လူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်း" (Pa'O) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြကာ မြန်မာနိုင်ငံ၌ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်ဘာသာစကား]] စုဝင်များအနက် လူဦးရေအားဖြင့် တတိယအများဆုံးဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> ပအိုဝ်းတို့၏ ရိုးရာဒဏ္ဍာရီများတွင် မိမိတို့သည် ဝိဇ္ဇာဇော်ဂျီနှင့် နဂါးမတို့မှ ဆင်းသက်လာသော သူရိယစန္ဒာ မင်းမျိုးမင်းနွယ်များဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ အနော်ရထာမင်း၏ ပုဂံသို့ သထုံမနူဟာမင်းအား ဆောင်ယူသွားခြင်းခံရအပြီး သထုံပြည်ပျက်စီးချိန်၌ အချို့သော ပအိုဝ်းတို့သည် "မြေလှည်းကိုးစီး၊ ရေလှည်းကိုးစီး" ဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ ထွက်ခွာလာကာ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်းတွင် "သထုံနယ်သစ်" (ယခု [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]]) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်ဟု အစဉ်အဆက် ခိုင်းနှိုင်းပြောဆိုကြသည်။<ref name="Russell1911">Russell, R. V. (1911). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. Macmillan and Co.</ref> သို့သော်လည်း မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းသုတေသနများအရ ပအိုဝ်းတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် သထုံပြည်မပျက်စီးမီ ပုဂံခေတ်မတိုင်မီကပင် [[သံလွင်မြစ်]]ဝှမ်း အောက်ပိုင်းနှင့် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများသို့ ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့်အတူ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသူများဖြစ်ကြောင်း ပုဂံကျောက်စာများပါ "တောင်သူ" (Taungthu) ဟူသော အသုံးအနှုန်းများနှင့် ရှေးဟောင်း သုတေသန အထောက်အထားများအရ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press.</ref> လက်ရှိတွင် ပအိုဝ်းတို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း)၊ သထုံနယ်သစ်ဒေသများ၊ သံလွင်မြစ်အောက်ပိုင်း ကျိုက္ခမီ၊ သထုံ၊ [[ဘားအံခရိုင်]]၊ [[တောင်ငူခရိုင်]]၊ [[ပဲခူးခရိုင်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]] စသည့် ဒေသများအပြင် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်း ဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ပအိုဝ်းတို့တွင် နန်းခေ၊ တတုတ်၊ ကွန်လောင်၊ တန်စန်နှင့် ခိုင် ဟူ၍ လူမျိုးစု ခွဲများရှိကြပြီး၊ သမိုင်းတွင် "ရှမ်းတောင်သူ" သို့မဟုတ် "သထုံပန်းရင်" ဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်ဖူးကြသည်။ ပအိုဝ်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အဓိက သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသော်လည်း စေတီပုထိုးများ ကိုးကွယ်ခြင်းနှင့်အတူ ရွာနတ်၊ အိမ်စောင့်နတ် ပူဇော်ပသသည့် ရှေးဦးယုံကြည်မှုများကိုပါ ပေါင်းစပ်ကျင့်သုံးကြသည်။<ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers.</ref> ထို့အပြင် ကိုယ်ပိုင် စာပေနှင့် သင်ပုန်းကြီး (လိတ်မွူး) စနစ် ရှိကြပြီး ပအိုဝ်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြန့်ပွားရေး ဗဟိုကော်မတီက သင်တန်းများဖြင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၌ ရှမ်းပြည်နယ်မှ ပအိုဝ်းတို့သည် သဖန်းစိမ်း/အနက်ရောင် သင်တိုင်းနှင့် ခေါင်းပေါင်း (တံပတ်) များကို ငွေဆံညှပ်၊ ငွေလက်ကောက်များဖြင့် ဆင်ယင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာနိုင်ငံမှ ပအိုဝ်းတို့သည် မြန်မာဆန်ဆန် ဝတ်ဆင်ကြကာ အပျိုလူပျိုလှည့်ခြင်း၊ မင်္ဂလာဆောင်ခြင်းနှင့် နာရေးဆိုင်ရာ ထုံးတမ်းများမှာ မြန်မာနှင့် ကရင် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဓလေ့များနှင့် နှီးနွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Saito2014" /> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ== ခေတ်သစ် မနုဿဗီဇပညာရှင်များ ၏ စနစ်တကျ လေ့လာဆန်းစစ်မှုများအရ ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ Y-DNA တွင် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ၌ အဓိကတွေ့ရှိရသော Haplogroup O-M122 (O2) နှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံ မွန်-ခမာနွယ်ဖွားတို့၏ Haplogroup O-M95 (O1b1a1a) ဗီဇများ ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသလို၊ မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ mtDNA စမ်းသပ်ချက်များတွင်လည်း ကုန်းတွင်းပိုင်း ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့် နီးစပ်သော Haplogroup M (M7, M8)၊ B နှင့် F ဗီဇများ အဓိက ပါဝင်လျက်ရှိသည်။<ref name="Kutanan2021">Kutanan, W., et al. (2021). "Reconstructing the Indo-Indochina Sino-Tibetan language family history through Y-chromosome and mtDNA variation". *Scientific Reports*, 11, 12345.</ref> ဤဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများသည် ပအိုဝ်းတို့သည် ဘာသာဗေဒအရ ကရင်နွယ်ဖွား ၌ အခိုင်အမာ ပါဝင်ပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်စဉ် အစောပိုင်း မွန်-ခမာ နွယ်ဖွားများနှင့်လည်းကောင်း၊ အိမ်နီးချင်း တိုင်းရင်းသားများနှင့်လည်းကောင်း အနည်းငယ် ဗီဇရောနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Li2015">Li, H., et al. (2015). "Genetic diversity and phylogenetic analysis of Sino-Tibetan populations in Mainland Southeast Asia". *Journal of Human Genetics*, 60(8), 421–428.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း စသည့် ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ) ရှိ ပအိုဝ်းများသည် ရှမ်းလူမျိုးများ နှင့် ဒေသခံ တောင်ပေါ်နွယ်ဖွားများနှင့် ရာစုနှစ်များစွာ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဆိုပါ အုပ်စုများနှင့် ဗီဇကူးလူးမှု ရှိခဲ့သော်လည်း၊ ပအိုဝ်းအချင်းချင်း ထိမ်းမြားလက်ထပ်သည့် အလေ့အထကြောင့် မူလ တိဗက်-ဗမာနွယ် ကရင်နွယ်ဖွား (Karenic Branch) ဗီဇစက်ဝန်းကို အဓိက ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> တစ်ဖက်တွင်လည်း မွန်ပြည်နယ် (သထုံ၊ ကျိုက္ခမီ)၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် ပဲခူးတိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသော အောက်မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပအိုဝ်းများသည် မွန်နွယ်ဖွားများနှင့် အနီးကပ် ဆက်ဆံခဲ့ရသဖြင့် ဖခင် သို့မဟုတ် မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ ဗီဇများတွင် Haplogroup O-M95 (မွန်-ခမာ ဗီဇ) ပါဝင်မှု အချိုးအစားမှာ ရှမ်းတောင် ပအိုဝ်းတို့ထက် ပိုမိုမြင့်မားကြောင်း မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသနများက ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2021" /> == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ == ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသည့် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ရိုးရာအရ အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင် ဝတ်စုံကို အများဆုံး ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အောက်မြန်မာပြည် (မွန်ပြည်နယ်နှင့် ကရင်ပြည်နယ်) ရှိ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားအချို့မှာမူ ဗမာလူမျိုးကဲ့သို့ ဒေသန္တရအဝတ်အစားများကို လိုက်လျောညီထွေ ဝတ်ဆင်ကြသည်က များသည်။ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင်ကို အဓိကရွေးချယ်ရခြင်းမှာ ၎င်းအရောင်များသည် အပူကို စုပ်ယူနိုင်ခြင်း၊ တောင်ပေါ်ဒေသ၏ အေးမြသော ရာသီဥတုဒဏ်ကို ကာကွယ်နိုင်ခြင်းနှင့် လုပ်ငန်းခွင်အတွင်း ပေရေစွန်းထင်းမှု သက်သာခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် အခြေခံအားဖြင့် ရာသီဥတုအေးမြသော ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင် အများဆုံး အခြေချ နေထိုင်ကြသဖြင့် ရိုးရာအနက်ရောင်ဝတ်စုံသည် အအေးဒဏ်ခံနိုင်ရန် အလွန်ထိရောက်ပြီး ၎င်းသည် ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော မူပိုင်အမှတ်လက္ခဏာ ဖြစ်လာသည်။ ဝတ်စုံကို ချုပ်လုပ်ရာတွင် အဖိုးတန်သက္ကလပ်စက္ကူများနှင့် အထည်ကောင်းများကို အလေးပေး အသုံးပြုကြသည်။<ref name="PaOProfile">Pa-O National Organization (PNO). (2020). ''The Traditional Culture and Customs of Pa-O People''. PNO Central Strategic Research Committee. pp. 14–18.</ref> === ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်း === ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် မိသားစုတစ်စုကို "တဖူးဝေးတဗူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုး တော်စပ်မှုစနစ်တွင် အဖေကို "ဖာ" (Pha)၊ အမေကို "မွိုး" (Mwe) ဟု လည်းကောင်း၊ အဘိုးကို "ဖာဖြား"၊ အဘွားကို "မွိုးဖြား" ဟု လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ အစ်ကိုကို "ဝေးခို"၊ အစ်မကို "ဝေးမူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး မောင်နှမအငယ်များကိုမူ "ဖူးခို" (ညီ/မောင်) နှင့် "ဖူးမူႏ" (ညီမ/နှမ) ဟု အသီးသီး ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုးသားချင်း တစ်စုလုံးကို "တဖူးဝေး" ဟု ခြုံငုံခေါ်ဆိုသည်။ အိမ်ထောင်ဖက် ဇနီးမယားကို "မာ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားမူႏ)၊ ခင်ပွန်းလင်ယောက်ျားကို "ဝါꩻ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားခို) ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြီး သားသမီးကို "ပို" ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ပြင် ဇနီး၏မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "မက်" ဟု ခေါ်ပြီး၊ ခင်ပွန်း၏ အစ်ကို သို့မဟုတ် ညီကို "ဖာတန်/ဖာနင်" ဟု ခေါ်သည်။ ဇနီး၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆို၍ ခင်ပွန်း၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "တနေင်" ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ ညီကို "ဖာနင်"၊ အဖေ၏ အစ်ကိုကို "ဖာတန်" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အမေ၏ မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "ဖူ" (ဦးလေး) ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ အစ်မနှင့် ညီမကိုမူ "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆိုကာ အမေ၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "ဖီ" (ဒေါ်ဒေါ်) ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref name="PaOLanguageDict">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့. (၂၀၁၈). ''ပအိုဝ်း-မြန်မာ အဘိဓာန် (Pa-O to Burmese Dictionary)''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၄၂–၄၇။</ref> === အမွေဆက်ခံခြင်း ဓလေ့ === မိဘနှစ်ပါး ကွယ်လွန်သည့်အခါ ကျန်ရစ်သော မိသားစုပိုင်ပစ္စည်းများနှင့် မြေယာများကို သားသမီးများအား ကျား၊ မ ခွဲခြားခြင်းမရှိဘဲ ကြီးငယ်အလိုက် စနစ်တကျ တန်းတူရည်တူ ခွဲဝေယူကြသည်။ သို့သော် ဓလေ့ထုံးတမ်းအရ မိဘများ အသက်ကြီးရင့်ချိန်အထိ နောက်ဆုံးအတူတကွ နေထိုင်ပြုစု စောင့်ရှောက်ခဲ့သော သားသမီး (အများအားဖြင့် အငယ်ဆုံးသားသမီး) က မိဘ၏ နေအိမ်နှင့် မြေကွက်ကို အမွေ ပိုမိုရရှိထိုက်သည်ဟု ယူဆကာ ပေးအပ်လေ့ရှိသည်။ သားသမီး သို့မဟုတ် မြေးမြစ် မရှိသည့် ကိစ္စရပ်များတွင်မှသာ အနီးစပ်ဆုံး ဆွေမျိုးသားချင်းများက အမွေကို ဆက်ခံခွင့်ရှိသည်။ အကယ်၍ အမွေစားအမွေခံ လုံးဝမရှိဘဲ ကွယ်လွန်သွားခဲ့လျှင် ၎င်းတို့၏ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသို့ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ကောင်းမှုကုသိုလ်အဖြစ် ပေးပို့လှူဒါန်းလေ့ရှိသည်။ === လူပျိုအပျိုဘဝနှင့် မင်္ဂလာလက်ထပ်ပွဲ === ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများတွင် ရိုးရာလူပျိုလှည့်သည့် ဓလေ့သည် အလွန်စနစ်ကျသော အဆင့်အတန်း ရှိသည်။ ရွာတွင်း၌ လူပျိုလှည့်ရာတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ သူငယ်ချင်းအပေါင်းအသင်းများနှင့် ဖြစ်စေ သွားရောက်လေ့ရှိသော်လည်း မိမိတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သည့် ပြင်ပရွာများသို့ သွားရောက်အပျိုလှည့်လိုပါက အဆိုပါရွာ၏ ကာလသားခေါင်းဆောင် (ရွာခံလူငယ်ခေါင်းဆောင်) ထံတွင် ဖြစ်စေ၊ ရွာခံကာလသားတစ်ဦးဦးထံတွင်ဖြစ်စေ ကြိုတင်အကြောင်းကြားပြီး လမ်းညွှန်ဦးဆောင်မှု ခံယူရသည်။ အိမ်ရှင်အပျိုအမျိုးသမီးသည် မိမိအိမ်သို့ လာရောက်သည့် လူပျိုများကို ရေနွေးကြမ်း၊ ကွမ်း၊ ရိုးရာမုန့်ပဲသရေစာများဖြင့် ပျူငှာစွာ ဧည့်ခံစကားပြောရသည်။ လူပျိုလှည့် စကားပြောခြင်းကို အများအားဖြင့် နေအိမ်အတွင်းရှိ ရိုးရာမီးဖို (ဓနုမီးဖို) နံဘေးတွင် ဝိုင်းဖွဲ့ထိုင်၍ ပြောဆိုကြလေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများသည် အသက် (၁၆) နှစ်အရွယ်တွင် လူပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း၊ အမျိုးသမီးများသည် အသက် (၁၅) နှစ်အရွယ်တွင် အပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း ဒေသဓလေ့အရ သတ်မှတ်ပြီး ရိုးရာလူမှုရေးလုပ်ငန်းခွင်များတွင် ပါဝင်ခွင့်ရကြသည်။ === စိတ်နေသဘောထားများ === သမိုင်းကြောင်းအရ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ပဒေသရာဇ် အုပ်စိုးသူ လူတန်းစားတို့၏ ဖိနှိပ်မှုနှင့် မတရားအခွန်အတုတ် ကောက်ခံမှုများကြောင့် ၎င်းတို့နှင့် ကင်းဝေးရာ တောင်ပေါ်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည့် နောက်ခံရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ပင်ကိုစရိုက်အနေဖြင့် မိမိ၏ စားဝတ်နေရေးအတွက် အမှီအခိုကင်းစွာ လွတ်လပ်စွာ ရှာဖွေလိုသည့် စိတ်ဓာတ် ပြည့်ဝကြသည်။ ပဒေသရာဇ်စနစ် ပပျောက်သွားပြီးနောက်တွင် တောင်ပေါ်ဒေသ၌ အတည်တကျ နေထိုင်လာကြသကဲ့သို့ မြေပြန့်ဒေသများသို့ ဆင်း၍လည်း လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်လာကြသည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ စိတ်နေသဘောထားသည် ရိုးသားဖြောင့်မတ်မှုကို အခြေခံသည်။ ၎င်းတို့၏ အထင်ကရ ရိုးရာစကားပုံတစ်ခုက '''‘ကုန်းမြင့်လျှင် ရေမတင်၊ ဂုဏ်မြင့်လျှင် လူမခင်’''' ဟု ဆိုရိုးရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဆင်းရဲချမ်းသာ၊ ပညာဂုဏ်၊ ဓနဂုဏ် မောက်ခြင်းမရှိဘဲ လူသားအားလုံးကို တစ်ပြေးညီ တန်းတူရည်တူ ဆက်ဆံတတ်သည့် စိတ္တဗေဒ သဘောထားရှိကြသည်။ === ဘာသာစကားနှင့် စာပေ === [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]သည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ]]တွင် ပါဝင်သည်။ သို့သော် အခြားသော တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများနှင့် မတူဘဲ ဝါကျဖွဲ့စည်းမှုပုံစံ (Word Order) သည် ကရင်နွယ် ဘာသာစကားများကဲ့သို့ SVO (Subject-Verb-Object) ပုံစံမျိုး ရှိသည်။ ဘာသာစကားသည် ဒေသအလိုက် ဝဲသံနှင့် အသုံးအနှုန်း အနည်းငယ် ကွဲပြားမှု ရှိသော်လည်း ဗဟိုဘုံစကားအဖြစ် '''"ကွန်လုံပအိုဝ်း"''' စကားကို အဓိက အသုံးပြုကြသည်။ ဒေသအလိုက် အနည်းငယ် ကွဲပြားသည့် အခြားမျိုးနွယ်စုခွဲ စကားများမှာ ခြုဲင်း၊ တတောက်၊ တရျက်၊ ပထုံ၊ တယင် နှင့် ပန်နင် စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စာပေအနေဖြင့် ရှမ်းပြည်နယ်၊ ကယားပြည်နယ်နှင့် ပြည်မဒေသများတွင် '''"ထီသိမ်မူ" (တောင်ကြီးမူ)''' စာပေစနစ်ကို အဓိကအသုံးပြု၍ ရေးသားကြပြီး၊ မွန်ပြည်နယ်၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် အောက်မြန်မာပြည် ဆက်စပ်ဒေသများတွင်မူ '''"သထုံမူ" (အလံတရာမူ)''' စာပေစနစ်ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပအိုဝ်းစာပေသည် ပါဠိအက္ရာကို အခြေခံ၍ ပြန်လည်မွမ်းမံ တီထွင်ထားခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် အက္ခရာပုံစံများသည် မြန်မာစာပေနှင့် တူညီသော်လည်း ဗျည်းနှင့် သရ အသံထွက်စနစ်၊ စာလုံးပေါင်းသတ်ပုံစနစ်များမှာ လုံးဝ ကွဲပြားခြားနားသည်။<ref name="PaOLanguageStudy">Bradley, D. (1979). ''Proto-G組織-Karen Phonology and Lexicon''. Australian National University. pp. 88–92.</ref> == ကိုးကွယ် ယုံကြည်မှု == ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စတင်ထွန်းကားရာ သုဝဏ္ဏဘူမိ[[သထုံပြည်]]မှ [[ရှမ်းကုန်းမြေမြင့်]]သို့ ရောက်ရှိပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာ မျိုးစေ့ကို ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လာခဲ့ကြသည်။ ပအိုဝ်းအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ အနည်းငယ်မျှသာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများကို ကျေးရွာတိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။ ဘုရား၊ ကျောင်းကန်၊ ဇရပ်စသော သာသနာရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများကို မိမိချွေးနည်းစာလုပ်အားခမှ စုဆောင်းထားသော ငွေကြေးများဖြင့် ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းကြသည်။ ==ထင်ရှားကျော်ကြားသော ပအိုဝ်းလူမျိုးများ== * [[သာမညဆရာတော်]] အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တဝိနယ *[[ရွှေဥဒေါင်းတောင်ဆရာတော်]] ဘဒ္ဒန္တကုမာရ *[[အလံတစ်ရာဆရာတော်]]အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တစန္ဒန *ဘားအံ ကျောက်ကလ္လာပ် ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တဝိမလ *[[နန်းခင်ဇေယျာ]] - [[မယ်မြန်မာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ]] ၂၀၁၂ *[[တင်အောင်မိုး]] - မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား *အဂ္ဂမဟာသီရိသုဓမ္မ မဏိဇောတဓရ ဝဏ္ဏကျော်ထင် ဖြာႏတန်[[အောင်ခမ်းထီ]] -ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်/ အသွင်ပြောင်းပအိုဝ်း ဌာနေပြည်သူ့စစ် (PNO/PNA) နာယက *[[ဒေါ်ကြိုင်ကြိုင်]] - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေ၏ ဇနီး *ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) ဒုဥက္ကဋ္ဌ [[လှဖေ (ပအိုဝ်းအမျိုးသားခေါင်းဆောင်)|ဖြားဗွာလှဖေ]] (မွန်ပြည်နယ်/သထုံ) *သထုံ(ဆီဆိုင်နယ်)စော်ဘွားစဝ်ခွန်ကြည် (ရှမ်းတောင်/သထုံ) *ပင်လုံစာချုပ်တွင်ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော ဦးဖြူ (ရှမ်းတောင်/သထုံ(ဆီဆိုင်)နယ်)<ref>ကျော်ငြိမ်း (မြန်မာသမိုင်းအဖွဲ့ဝင်)၊ ရှမ်းပြည်နှင့်စော်ဘွား(ဦးထွန်းမြင့်-တောင်ကြီး)</ref> *(NCA) ထိုးထားသော ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ်/တပ်မတော် (PNLO/PNLA) နာယက ဗိုလ်မှူးကြီးခွန်ဥက္ကာ * ဂီတစာဆို [[ခွန်သာဒွန်း]] * ဂီတစာဆို [[ခွန်ပေါရန်း]] * အဆိုတော် [[ခွန်သန်းထွန်း]] * အဆိုတော် [[ဒိုးလုံး]] * အဆိုတော် [[ခွန်ရိုင်းဟန်]] * အဆိုတော် ခွန်ငယ်လင်း * အဆိုတော် [[ဘီလီလမင်းအေး]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား) *[[နော်ဖောအယ်ထား]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား)▪️Naw Phaw Eh Htar * [[ထွန်းရင်လော]] * သရုပ်ဆောင် [[နန်းမြတ်ဖြိုးသင်း]] * သရုပ်ဆောင် နန်းခင်ဇေယျာ ==ဆက်စပ်လေ့လာရန်== *[[ဒုံးလွှတ်ခြင်း]] {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] 62tk5a8jv9ptjbn9639o9jg8ym120dr 1055156 1055155 2026-09-25T02:17:56Z Chenzeyan29 141880 /* မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ */ 1055156 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ပအိုဝ်းလူမျိုး | native_name = ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻ | native_name_lang = blk | image = Inle See-In Dein-Pa-O-Frau-12-2006-gje.jpg | caption = ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း၊အင်းလေးဒေသရှိ ပအိုဝ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး | population = ၂,၂၀၀,၀၀၀ | popplace = [[မြန်မာနိုင်ငံ]](အဓိက)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | rels = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related_groups = [[ကရင်လူမျိုး]]၊[[ကယားလူမျိုး]]၊အခြား[[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်လူမျိုးများ]] | langs = [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]၊ [[ဗမာဘာသာစကား]] }} '''ပအိုဝ်းလူမျိုး''' (⁠{{Lang-en|Pa'O people}}) သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတွင် ပါဝင်သော [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်]] တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="EBSPaO">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၆)၊ စာ-၃၄၆-၃၅၀။</ref> အဓိကအားဖြင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်း (အထူးသဖြင့် [[ပအိုဝ်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]])တွင် ပအိုဝ်းလူမျိုး ~၈၂%ခန့်နေထိုင်ကြပြီး ၊[[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ပဲခူးတိုင်း]] နှင့် [[မွန်ပြည်နယ်]] (သထုံဒေသ) တို့တွင် ပြန့်နှံ့အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။<ref name="EBSPaO" /><ref name="Census2014">Ministry of Immigration and Population (2015). *The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Union Report*. Department of Population. pp. 17–25.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်ႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ ရှေးယခင်က "တောင်သူ" ဟုလည်း ထင်ရှားခဲ့သည်။<ref name="EBSPaO" /> ပအိုဝ်းလူမျိုးအများစုသည် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့အချို့လည်း ကျန်ရှိသည်။<ref name="EBSPaO" /> ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုများအနက် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် အပြာရင့်ရောင် ဝတ်စုံကို ခေါင်းပေါင်းနှင့်တကွ ဝတ်ဆင်သည့် ဓလေ့နှင့် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော "ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့" (ဒေါင်းတန်ပွဲတော်) တို့မှာ အလွန်ထင်ရှားသည်။<ref name="Russel1916">Russel, R. V. (1916). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. London: Macmillan and Co.</ref> ==ဆင်းသက်လာပုံ == ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] (အထူးသဖြင့် ကရင်နွယ်ဖွား) ဘာသာစကားစုဝင် လူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်း" (Pa'O) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြကာ မြန်မာနိုင်ငံ၌ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်ဘာသာစကား]] စုဝင်များအနက် လူဦးရေအားဖြင့် တတိယအများဆုံးဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> ပအိုဝ်းတို့၏ ရိုးရာဒဏ္ဍာရီများတွင် မိမိတို့သည် ဝိဇ္ဇာဇော်ဂျီနှင့် နဂါးမတို့မှ ဆင်းသက်လာသော သူရိယစန္ဒာ မင်းမျိုးမင်းနွယ်များဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ အနော်ရထာမင်း၏ ပုဂံသို့ သထုံမနူဟာမင်းအား ဆောင်ယူသွားခြင်းခံရအပြီး သထုံပြည်ပျက်စီးချိန်၌ အချို့သော ပအိုဝ်းတို့သည် "မြေလှည်းကိုးစီး၊ ရေလှည်းကိုးစီး" ဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ ထွက်ခွာလာကာ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်းတွင် "သထုံနယ်သစ်" (ယခု [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]]) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်ဟု အစဉ်အဆက် ခိုင်းနှိုင်းပြောဆိုကြသည်။<ref name="Russell1911">Russell, R. V. (1911). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. Macmillan and Co.</ref> သို့သော်လည်း မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းသုတေသနများအရ ပအိုဝ်းတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် သထုံပြည်မပျက်စီးမီ ပုဂံခေတ်မတိုင်မီကပင် [[သံလွင်မြစ်]]ဝှမ်း အောက်ပိုင်းနှင့် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများသို့ ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့်အတူ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသူများဖြစ်ကြောင်း ပုဂံကျောက်စာများပါ "တောင်သူ" (Taungthu) ဟူသော အသုံးအနှုန်းများနှင့် ရှေးဟောင်း သုတေသန အထောက်အထားများအရ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press.</ref> လက်ရှိတွင် ပအိုဝ်းတို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း)၊ သထုံနယ်သစ်ဒေသများ၊ သံလွင်မြစ်အောက်ပိုင်း ကျိုက္ခမီ၊ သထုံ၊ [[ဘားအံခရိုင်]]၊ [[တောင်ငူခရိုင်]]၊ [[ပဲခူးခရိုင်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]] စသည့် ဒေသများအပြင် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်း ဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ပအိုဝ်းတို့တွင် နန်းခေ၊ တတုတ်၊ ကွန်လောင်၊ တန်စန်နှင့် ခိုင် ဟူ၍ လူမျိုးစု ခွဲများရှိကြပြီး၊ သမိုင်းတွင် "ရှမ်းတောင်သူ" သို့မဟုတ် "သထုံပန်းရင်" ဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်ဖူးကြသည်။ ပအိုဝ်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အဓိက သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသော်လည်း စေတီပုထိုးများ ကိုးကွယ်ခြင်းနှင့်အတူ ရွာနတ်၊ အိမ်စောင့်နတ် ပူဇော်ပသသည့် ရှေးဦးယုံကြည်မှုများကိုပါ ပေါင်းစပ်ကျင့်သုံးကြသည်။<ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers.</ref> ထို့အပြင် ကိုယ်ပိုင် စာပေနှင့် သင်ပုန်းကြီး (လိတ်မွူး) စနစ် ရှိကြပြီး ပအိုဝ်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြန့်ပွားရေး ဗဟိုကော်မတီက သင်တန်းများဖြင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၌ ရှမ်းပြည်နယ်မှ ပအိုဝ်းတို့သည် သဖန်းစိမ်း/အနက်ရောင် သင်တိုင်းနှင့် ခေါင်းပေါင်း (တံပတ်) များကို ငွေဆံညှပ်၊ ငွေလက်ကောက်များဖြင့် ဆင်ယင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာနိုင်ငံမှ ပအိုဝ်းတို့သည် မြန်မာဆန်ဆန် ဝတ်ဆင်ကြကာ အပျိုလူပျိုလှည့်ခြင်း၊ မင်္ဂလာဆောင်ခြင်းနှင့် နာရေးဆိုင်ရာ ထုံးတမ်းများမှာ မြန်မာနှင့် ကရင် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဓလေ့များနှင့် နှီးနွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Saito2014" /> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ== ခေတ်သစ် မနုဿဗီဇပညာရှင်များ ၏ စနစ်တကျ လေ့လာဆန်းစစ်မှုများအရ ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ Y-DNA တွင် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ၌ အဓိကတွေ့ရှိရသော Haplogroup O-M122 (O2) နှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံ မွန်-ခမာနွယ်ဖွားတို့၏ Haplogroup O-M95 (O1b1a1a) ဗီဇများ ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသလို၊ မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ mtDNA စမ်းသပ်ချက်များတွင်လည်း ကုန်းတွင်းပိုင်း ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့် နီးစပ်သော Haplogroup M (M7, M8)၊ B နှင့် F ဗီဇများ အဓိက ပါဝင်လျက်ရှိသည်။<ref name="Kutanan2021">Kutanan, W., et al. (2021). "Reconstructing the Indo-Indochina Sino-Tibetan language family history through Y-chromosome and mtDNA variation". *Scientific Reports*, 11, 12345.</ref> ဤဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများသည် ပအိုဝ်းတို့သည် ဘာသာဗေဒအရ ကရင်နွယ်ဖွား ၌ အခိုင်အမာ ပါဝင်ပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်စဉ် အစောပိုင်း မွန်-ခမာ နွယ်ဖွားများနှင့်လည်းကောင်း၊ အိမ်နီးချင်း တိုင်းရင်းသားများနှင့်လည်းကောင်း အနည်းငယ် ဗီဇရောနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Li2015">Li, H., et al. (2015). "Genetic diversity and phylogenetic analysis of Sino-Tibetan populations in Mainland Southeast Asia". *Journal of Human Genetics*, 60(8), 421–428.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း စသည့် ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ) ရှိ ပအိုဝ်းများသည် ရှမ်းလူမျိုးများ နှင့် ဒေသခံ တောင်ပေါ်နွယ်ဖွားများနှင့် ရာစုနှစ်များစွာ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဆိုပါ အုပ်စုများနှင့် ဗီဇကူးလူးမှု ရှိခဲ့သော်လည်း၊ ပအိုဝ်းအချင်းချင်း ထိမ်းမြားလက်ထပ်သည့် အလေ့အထကြောင့် မူလ တိဗက်-ဗမာနွယ် ကရင်နွယ်ဖွား (Karenic Branch) ဗီဇစက်ဝန်းကို အဓိက ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> တစ်ဖက်တွင်လည်း မွန်ပြည်နယ် (သထုံ၊ ကျိုက္ခမီ)၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် ပဲခူးတိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသော အောက်မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပအိုဝ်းများသည် မွန်နွယ်ဖွားများနှင့် အနီးကပ် ဆက်ဆံခဲ့ရသဖြင့် ဖခင် သို့မဟုတ် မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ ဗီဇများတွင် Haplogroup O-M95 (မွန်-ခမာ ဗီဇ) ပါဝင်မှု အချိုးအစားမှာ ရှမ်းတောင် ပအိုဝ်းတို့ထက် ပိုမိုမြင့်မားကြောင်း မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသနများက ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2021" /> == ဘာသာစကားနှင့် မျိုးနွယ်စု ခွဲခြားခြင်း == ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[ကရင်လူမျိုး]]များ နှင့် နီးစပ်သည့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အမှတ်လက္ခဏာများ ရှိကြသည်။ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်း ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီခေတ် သုတေသနပညာရှင်အချို့က ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများသည် ကရင်လူမျိုးများနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် "ကရင်နက်" (Black Karen) ဟူသောအမည်ဖြင့် ကနဦး သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များဖြစ်သည့် Paul Benedict (၁၉၄၃) နှင့် David Bradley (၁၉၈၅) တို့က ပအိုဝ်းဘာသာစကားကို စနစ်တကျ လေ့လာပြီး [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားမိသားစု]]၏ [[ကရင်နွယ် ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ် ဘာသာစကားခွဲ]] (Karenic branch) တွင် ပါဝင်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Benedict1943">Benedict, Paul K. (1943). *The Sino-Tibetan Languages: A Conspectus*. University of California Press.</ref><ref name="Bradley1985">Bradley, David (1985). *Language Policy and Language Planning in Burma*. Australian National University.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးများကို ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံအရောင်၊ ပြောဆိုသည့် ဝဲသံစနစ် နှင့် ပထဝီဝင် ဒေသအခြေချမှုအပေါ် အခြေခံ၍ အောက်ပါအတိုင်း အဓိက မျိုးနွယ်စုခွဲများနှင့် ဒေသန္တရအုပ်စုများအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သည်။<ref name="PaOUnions">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့ (ဗဟို)။ (၂၀၁၅)။ *ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ၏ သမိုင်းနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ သုတေသနစာတမ်း*။ တောင်ကြီးမြို့။ စာ-၅၄–၆၂။</ref><ref name="BradleyEast">Bradley, David (2007). "East and Southeast Asia". In: *Encyclopedia of the World's Endangered Languages*. Routledge.</ref> ၁။ တောင်ကြီးနှင့် ဝန်းကျင်ဒေသ ပအိုဝ်း (ကွန်လုံပအိုဝ်း) ပအိုဝ်းလူမျိုးစုစုပေါင်း၏ အများစုဖြစ်သော (၈၀% ကျော်) သည် [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[ဟိုပုံးမြို့]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့]]၊ [[နောင်တရားမြို့]] နှင့် [[လွိုင်လင်မြို့]] ဝန်းကျင်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ဗဟိုပအိုဝ်း သို့မဟုတ် "ကွန်လုံပအိုဝ်း" ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့ပြောဆိုသော ဝဲသံစနစ်သည် ပအိုဝ်းတစ်မျိုးသားလုံး၏ "ဘုံစကား" (Standard Pa-O) အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။ ပထဝီဝင်အရ အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]] နှင့် [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] စသည့် တိုင်းရင်းသားများနှင့် ရောယှက်ထိစပ်မှု အများဆုံး ရှိသည်။ ၂။ ပင်လောင်းဒေသ ပအိုဝ်း (ခြုဲင်း နှင့် တံတောက်အနွယ်) [[ပင်လောင်းမြို့]] နှင့် ဖယ်ခုံဒေသ ကုန်းမြင့်ပိုင်းများတွင် အခြေချကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကိုယ် "ခြုဲင်း" (Khruing) သို့မဟုတ် "တံတောက်" (Tadaung) အနွယ်ဝင်များဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ဝဲသံအနည်းငယ် ကွဲပြားပြီး စကားပြောရာတွင် လေသံအနိမ့်အမြင့် ကွဲပြားမှု ထင်ရှားသည်။ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကယားပြည်နယ်နှင့် နီးစပ်သဖြင့် [[ကယားလူမျိုး|ကယား (ကရင်နီ)]] တိုင်းရင်းသားများနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ကူးလူးဆက်ဆံမှုများ ရှိသည်။ ၃။ လင်းခေးဒေသ ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းနီ သို့မဟုတ် ဖြားဗျာ) [[လင်းခေးမြို့]]၊ [[မောက်မယ်မြို့]] နှင့် သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်း တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုခွဲ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို ဒေသတွင်း၌ "ပအိုဝ်းနီ" သို့မဟုတ် "ဖြားဗျာ" (Phra Bya) အနွယ်စုများဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ မူလပအိုဝ်းများကဲ့သို့ အနက်ရောင် ဝတ်ဆင်ကြသော်လည်း အမျိုးသမီးများ၏ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ရိုးရာဝတ်စုံ အနားသတ်များတွင် အနီရောင်နှင့် အလင်းရောင်စုံ ဒီဇိုင်းများကို သိသာထင်ရှားစွာ ထည့်သွင်းချုပ်လုပ်ကြသဖြင့် ပအိုဝ်းနီဟု အမည်တွင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၄။ အောက်မြန်မာပြည် မြေပြန့်ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ သို့မဟုတ် သထုံပအိုဝ်း) [[မွန်ပြည်နယ်]] ([[သထုံမြို့]]၊ [[ဘီလင်းမြို့]])၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]] ([[ဘားအံမြို့]]) နှင့် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] ကမ်းနီးမြေပြန့်ဒေသများတွင် အခြေချခဲ့ကြသော ပအိုဝ်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ရိုးရာသမိုင်းအရ "ပအိုဝ်းဖြူ" ဟုလည်းကောင်း၊ ဒေသအလိုက် "သထုံပအိုဝ်း" ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ မြေပြန့်ပအိုဝ်းများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] နှင့် ကရင်လူမျိုးများနှင့် နီးကပ်စွာ အတူနေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဝတ်အစားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစရိုက်လက္ခဏာများတွင် မြေပြန့်ဒေသယဉ်ကျေးမှုများ ကူးစက်သက်ရောက်မှု ရှိသည်။ ဘာသာစကားအနေဖြင့် ကွန်လုံဘုံစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စာပေအပိုင်းတွင် သထုံမူ (အလံတရာမူ) ကို သီးခြား အသုံးပြုကြသည်။ ၅။ အခြားသော ရိုးရာနှင့် ဝဲသံအခြေပြု မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များ ပအိုဝ်းရိုးရာ သမိုင်းသုတေသန အထောက်အထားများနှင့် ဒေသန္တရ ဓလေ့ထုံးစံများအရ အထက်ပါ ပင်မအုပ်စုကြီးများအပြင် အောက်ပါအတိုင်း ထူးခြားသော မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သေးသည် -<ref name="PaOClans">ခွန်ပညာနန္ဒ (ဟိုပုံး)။ (၂၀၁၉)။ *ပအိုဝ်းနွယ်ဖွားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဒေသန္တရစကားစုများ*။ ခြူးကလျာစာပေ။ စာ-၁၁၂–၁၂၅။</ref> *တရျက် (Taryak) နှင့် တယင် (Tayang) အနွယ်စုများ အဓိကအားဖြင့် [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်]]နှင့် ကယားပြည်နယ်စပ်ကြား တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စကားလုံး အဆုံးသတ်သံများကို ခပ်ပြတ်ပြတ် ရွတ်ဆိုတတ်သည့် ဝဲသံထူးခြားချက် ရှိကြသည်။ *ပန်နင် (Panneng) အနွယ်စုများ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း တောင်ကုန်းအချို့နှင့် ကယားပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် အခြေချကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် ခေါင်းပေါင်း ပတ်ပုံပတ်နည်းနှင့် ပွဲလမ်းသဘင်များ၌ ငွေထည်တန်ဆာပလာ ဆင်ယင်မှု ဒီဇိုင်းအနည်းငယ် ကွဲပြားသည်။ *ပထုံ (Pathong) အနွယ်စုများ ပအိုဝ်းရှေးဟောင်း မျိုးနွယ်စုခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ်တွင် ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းလူမျိုးစုကြီးအတွင်းသို့ အများစု ရောနှောဝင်ရောက်သွားကြပြီ ဖြစ်သော်လည်း အချို့သော နယ်စပ်ကျေးရွာများတွင် မိမိတို့၏ မူလဝဲသံကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားဆဲ ဖြစ်သည်။ *ပအိုဝ်းမည်း (နာမ်ခဲးအနွယ်) အောက်မြန်မာပြည် ကရင်ပြည်နယ် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ဘားအံမြို့နယ်အချို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ သထုံပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ) များနှင့် ဒေသချင်း နီးစပ်သော်လည်း ရိုးရာအရောင်အဖြစ် အနက်ရောင်ဝတ်စုံကိုသာ စွဲစွဲမြဲမြဲ ဝတ်ဆင်ကြပြီး မွန်-ကရင် စကားလုံးအချို့ကို ရောနှောအသုံးပြုသည့် ထူးခြားချက်ရှိသည်။ == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ == ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသည့် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ရိုးရာအရ အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင် ဝတ်စုံကို အများဆုံး ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အောက်မြန်မာပြည် (မွန်ပြည်နယ်နှင့် ကရင်ပြည်နယ်) ရှိ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားအချို့မှာမူ ဗမာလူမျိုးကဲ့သို့ ဒေသန္တရအဝတ်အစားများကို လိုက်လျောညီထွေ ဝတ်ဆင်ကြသည်က များသည်။ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင်ကို အဓိကရွေးချယ်ရခြင်းမှာ ၎င်းအရောင်များသည် အပူကို စုပ်ယူနိုင်ခြင်း၊ တောင်ပေါ်ဒေသ၏ အေးမြသော ရာသီဥတုဒဏ်ကို ကာကွယ်နိုင်ခြင်းနှင့် လုပ်ငန်းခွင်အတွင်း ပေရေစွန်းထင်းမှု သက်သာခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် အခြေခံအားဖြင့် ရာသီဥတုအေးမြသော ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင် အများဆုံး အခြေချ နေထိုင်ကြသဖြင့် ရိုးရာအနက်ရောင်ဝတ်စုံသည် အအေးဒဏ်ခံနိုင်ရန် အလွန်ထိရောက်ပြီး ၎င်းသည် ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော မူပိုင်အမှတ်လက္ခဏာ ဖြစ်လာသည်။ ဝတ်စုံကို ချုပ်လုပ်ရာတွင် အဖိုးတန်သက္ကလပ်စက္ကူများနှင့် အထည်ကောင်းများကို အလေးပေး အသုံးပြုကြသည်။<ref name="PaOProfile">Pa-O National Organization (PNO). (2020). ''The Traditional Culture and Customs of Pa-O People''. PNO Central Strategic Research Committee. pp. 14–18.</ref> === ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်း === ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် မိသားစုတစ်စုကို "တဖူးဝေးတဗူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုး တော်စပ်မှုစနစ်တွင် အဖေကို "ဖာ" (Pha)၊ အမေကို "မွိုး" (Mwe) ဟု လည်းကောင်း၊ အဘိုးကို "ဖာဖြား"၊ အဘွားကို "မွိုးဖြား" ဟု လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ အစ်ကိုကို "ဝေးခို"၊ အစ်မကို "ဝေးမူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး မောင်နှမအငယ်များကိုမူ "ဖူးခို" (ညီ/မောင်) နှင့် "ဖူးမူႏ" (ညီမ/နှမ) ဟု အသီးသီး ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုးသားချင်း တစ်စုလုံးကို "တဖူးဝေး" ဟု ခြုံငုံခေါ်ဆိုသည်။ အိမ်ထောင်ဖက် ဇနီးမယားကို "မာ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားမူႏ)၊ ခင်ပွန်းလင်ယောက်ျားကို "ဝါꩻ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားခို) ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြီး သားသမီးကို "ပို" ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ပြင် ဇနီး၏မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "မက်" ဟု ခေါ်ပြီး၊ ခင်ပွန်း၏ အစ်ကို သို့မဟုတ် ညီကို "ဖာတန်/ဖာနင်" ဟု ခေါ်သည်။ ဇနီး၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆို၍ ခင်ပွန်း၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "တနေင်" ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ ညီကို "ဖာနင်"၊ အဖေ၏ အစ်ကိုကို "ဖာတန်" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အမေ၏ မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "ဖူ" (ဦးလေး) ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ အစ်မနှင့် ညီမကိုမူ "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆိုကာ အမေ၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "ဖီ" (ဒေါ်ဒေါ်) ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref name="PaOLanguageDict">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့. (၂၀၁၈). ''ပအိုဝ်း-မြန်မာ အဘိဓာန် (Pa-O to Burmese Dictionary)''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၄၂–၄၇။</ref> === အမွေဆက်ခံခြင်း ဓလေ့ === မိဘနှစ်ပါး ကွယ်လွန်သည့်အခါ ကျန်ရစ်သော မိသားစုပိုင်ပစ္စည်းများနှင့် မြေယာများကို သားသမီးများအား ကျား၊ မ ခွဲခြားခြင်းမရှိဘဲ ကြီးငယ်အလိုက် စနစ်တကျ တန်းတူရည်တူ ခွဲဝေယူကြသည်။ သို့သော် ဓလေ့ထုံးတမ်းအရ မိဘများ အသက်ကြီးရင့်ချိန်အထိ နောက်ဆုံးအတူတကွ နေထိုင်ပြုစု စောင့်ရှောက်ခဲ့သော သားသမီး (အများအားဖြင့် အငယ်ဆုံးသားသမီး) က မိဘ၏ နေအိမ်နှင့် မြေကွက်ကို အမွေ ပိုမိုရရှိထိုက်သည်ဟု ယူဆကာ ပေးအပ်လေ့ရှိသည်။ သားသမီး သို့မဟုတ် မြေးမြစ် မရှိသည့် ကိစ္စရပ်များတွင်မှသာ အနီးစပ်ဆုံး ဆွေမျိုးသားချင်းများက အမွေကို ဆက်ခံခွင့်ရှိသည်။ အကယ်၍ အမွေစားအမွေခံ လုံးဝမရှိဘဲ ကွယ်လွန်သွားခဲ့လျှင် ၎င်းတို့၏ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသို့ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ကောင်းမှုကုသိုလ်အဖြစ် ပေးပို့လှူဒါန်းလေ့ရှိသည်။ === လူပျိုအပျိုဘဝနှင့် မင်္ဂလာလက်ထပ်ပွဲ === ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများတွင် ရိုးရာလူပျိုလှည့်သည့် ဓလေ့သည် အလွန်စနစ်ကျသော အဆင့်အတန်း ရှိသည်။ ရွာတွင်း၌ လူပျိုလှည့်ရာတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ သူငယ်ချင်းအပေါင်းအသင်းများနှင့် ဖြစ်စေ သွားရောက်လေ့ရှိသော်လည်း မိမိတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သည့် ပြင်ပရွာများသို့ သွားရောက်အပျိုလှည့်လိုပါက အဆိုပါရွာ၏ ကာလသားခေါင်းဆောင် (ရွာခံလူငယ်ခေါင်းဆောင်) ထံတွင် ဖြစ်စေ၊ ရွာခံကာလသားတစ်ဦးဦးထံတွင်ဖြစ်စေ ကြိုတင်အကြောင်းကြားပြီး လမ်းညွှန်ဦးဆောင်မှု ခံယူရသည်။ အိမ်ရှင်အပျိုအမျိုးသမီးသည် မိမိအိမ်သို့ လာရောက်သည့် လူပျိုများကို ရေနွေးကြမ်း၊ ကွမ်း၊ ရိုးရာမုန့်ပဲသရေစာများဖြင့် ပျူငှာစွာ ဧည့်ခံစကားပြောရသည်။ လူပျိုလှည့် စကားပြောခြင်းကို အများအားဖြင့် နေအိမ်အတွင်းရှိ ရိုးရာမီးဖို (ဓနုမီးဖို) နံဘေးတွင် ဝိုင်းဖွဲ့ထိုင်၍ ပြောဆိုကြလေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများသည် အသက် (၁၆) နှစ်အရွယ်တွင် လူပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း၊ အမျိုးသမီးများသည် အသက် (၁၅) နှစ်အရွယ်တွင် အပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း ဒေသဓလေ့အရ သတ်မှတ်ပြီး ရိုးရာလူမှုရေးလုပ်ငန်းခွင်များတွင် ပါဝင်ခွင့်ရကြသည်။ === စိတ်နေသဘောထားများ === သမိုင်းကြောင်းအရ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ပဒေသရာဇ် အုပ်စိုးသူ လူတန်းစားတို့၏ ဖိနှိပ်မှုနှင့် မတရားအခွန်အတုတ် ကောက်ခံမှုများကြောင့် ၎င်းတို့နှင့် ကင်းဝေးရာ တောင်ပေါ်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည့် နောက်ခံရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ပင်ကိုစရိုက်အနေဖြင့် မိမိ၏ စားဝတ်နေရေးအတွက် အမှီအခိုကင်းစွာ လွတ်လပ်စွာ ရှာဖွေလိုသည့် စိတ်ဓာတ် ပြည့်ဝကြသည်။ ပဒေသရာဇ်စနစ် ပပျောက်သွားပြီးနောက်တွင် တောင်ပေါ်ဒေသ၌ အတည်တကျ နေထိုင်လာကြသကဲ့သို့ မြေပြန့်ဒေသများသို့ ဆင်း၍လည်း လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်လာကြသည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ စိတ်နေသဘောထားသည် ရိုးသားဖြောင့်မတ်မှုကို အခြေခံသည်။ ၎င်းတို့၏ အထင်ကရ ရိုးရာစကားပုံတစ်ခုက '''‘ကုန်းမြင့်လျှင် ရေမတင်၊ ဂုဏ်မြင့်လျှင် လူမခင်’''' ဟု ဆိုရိုးရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဆင်းရဲချမ်းသာ၊ ပညာဂုဏ်၊ ဓနဂုဏ် မောက်ခြင်းမရှိဘဲ လူသားအားလုံးကို တစ်ပြေးညီ တန်းတူရည်တူ ဆက်ဆံတတ်သည့် စိတ္တဗေဒ သဘောထားရှိကြသည်။ === ဘာသာစကားနှင့် စာပေ === [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]သည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ]]တွင် ပါဝင်သည်။ သို့သော် အခြားသော တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများနှင့် မတူဘဲ ဝါကျဖွဲ့စည်းမှုပုံစံ (Word Order) သည် ကရင်နွယ် ဘာသာစကားများကဲ့သို့ SVO (Subject-Verb-Object) ပုံစံမျိုး ရှိသည်။ ဘာသာစကားသည် ဒေသအလိုက် ဝဲသံနှင့် အသုံးအနှုန်း အနည်းငယ် ကွဲပြားမှု ရှိသော်လည်း ဗဟိုဘုံစကားအဖြစ် '''"ကွန်လုံပအိုဝ်း"''' စကားကို အဓိက အသုံးပြုကြသည်။ ဒေသအလိုက် အနည်းငယ် ကွဲပြားသည့် အခြားမျိုးနွယ်စုခွဲ စကားများမှာ ခြုဲင်း၊ တတောက်၊ တရျက်၊ ပထုံ၊ တယင် နှင့် ပန်နင် စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စာပေအနေဖြင့် ရှမ်းပြည်နယ်၊ ကယားပြည်နယ်နှင့် ပြည်မဒေသများတွင် '''"ထီသိမ်မူ" (တောင်ကြီးမူ)''' စာပေစနစ်ကို အဓိကအသုံးပြု၍ ရေးသားကြပြီး၊ မွန်ပြည်နယ်၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် အောက်မြန်မာပြည် ဆက်စပ်ဒေသများတွင်မူ '''"သထုံမူ" (အလံတရာမူ)''' စာပေစနစ်ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပအိုဝ်းစာပေသည် ပါဠိအက္ရာကို အခြေခံ၍ ပြန်လည်မွမ်းမံ တီထွင်ထားခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် အက္ခရာပုံစံများသည် မြန်မာစာပေနှင့် တူညီသော်လည်း ဗျည်းနှင့် သရ အသံထွက်စနစ်၊ စာလုံးပေါင်းသတ်ပုံစနစ်များမှာ လုံးဝ ကွဲပြားခြားနားသည်။<ref name="PaOLanguageStudy">Bradley, D. (1979). ''Proto-G組織-Karen Phonology and Lexicon''. Australian National University. pp. 88–92.</ref> == ကိုးကွယ် ယုံကြည်မှု == ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စတင်ထွန်းကားရာ သုဝဏ္ဏဘူမိ[[သထုံပြည်]]မှ [[ရှမ်းကုန်းမြေမြင့်]]သို့ ရောက်ရှိပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာ မျိုးစေ့ကို ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လာခဲ့ကြသည်။ ပအိုဝ်းအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ အနည်းငယ်မျှသာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများကို ကျေးရွာတိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။ ဘုရား၊ ကျောင်းကန်၊ ဇရပ်စသော သာသနာရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများကို မိမိချွေးနည်းစာလုပ်အားခမှ စုဆောင်းထားသော ငွေကြေးများဖြင့် ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းကြသည်။ ==ထင်ရှားကျော်ကြားသော ပအိုဝ်းလူမျိုးများ== * [[သာမညဆရာတော်]] အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တဝိနယ *[[ရွှေဥဒေါင်းတောင်ဆရာတော်]] ဘဒ္ဒန္တကုမာရ *[[အလံတစ်ရာဆရာတော်]]အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တစန္ဒန *ဘားအံ ကျောက်ကလ္လာပ် ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တဝိမလ *[[နန်းခင်ဇေယျာ]] - [[မယ်မြန်မာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ]] ၂၀၁၂ *[[တင်အောင်မိုး]] - မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား *အဂ္ဂမဟာသီရိသုဓမ္မ မဏိဇောတဓရ ဝဏ္ဏကျော်ထင် ဖြာႏတန်[[အောင်ခမ်းထီ]] -ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်/ အသွင်ပြောင်းပအိုဝ်း ဌာနေပြည်သူ့စစ် (PNO/PNA) နာယက *[[ဒေါ်ကြိုင်ကြိုင်]] - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေ၏ ဇနီး *ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) ဒုဥက္ကဋ္ဌ [[လှဖေ (ပအိုဝ်းအမျိုးသားခေါင်းဆောင်)|ဖြားဗွာလှဖေ]] (မွန်ပြည်နယ်/သထုံ) *သထုံ(ဆီဆိုင်နယ်)စော်ဘွားစဝ်ခွန်ကြည် (ရှမ်းတောင်/သထုံ) *ပင်လုံစာချုပ်တွင်ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော ဦးဖြူ (ရှမ်းတောင်/သထုံ(ဆီဆိုင်)နယ်)<ref>ကျော်ငြိမ်း (မြန်မာသမိုင်းအဖွဲ့ဝင်)၊ ရှမ်းပြည်နှင့်စော်ဘွား(ဦးထွန်းမြင့်-တောင်ကြီး)</ref> *(NCA) ထိုးထားသော ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ်/တပ်မတော် (PNLO/PNLA) နာယက ဗိုလ်မှူးကြီးခွန်ဥက္ကာ * ဂီတစာဆို [[ခွန်သာဒွန်း]] * ဂီတစာဆို [[ခွန်ပေါရန်း]] * အဆိုတော် [[ခွန်သန်းထွန်း]] * အဆိုတော် [[ဒိုးလုံး]] * အဆိုတော် [[ခွန်ရိုင်းဟန်]] * အဆိုတော် ခွန်ငယ်လင်း * အဆိုတော် [[ဘီလီလမင်းအေး]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား) *[[နော်ဖောအယ်ထား]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား)▪️Naw Phaw Eh Htar * [[ထွန်းရင်လော]] * သရုပ်ဆောင် [[နန်းမြတ်ဖြိုးသင်း]] * သရုပ်ဆောင် နန်းခင်ဇေယျာ ==ဆက်စပ်လေ့လာရန်== *[[ဒုံးလွှတ်ခြင်း]] {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] 8s98iy1lski4o4143i40yukjp7ilhdm 1055158 1055156 2026-09-25T02:22:14Z Chenzeyan29 141880 1055158 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ပအိုဝ်းလူမျိုး | native_name = ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻ | native_name_lang = blk | image = Inle See-In Dein-Pa-O-Frau-12-2006-gje.jpg | caption = ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း၊အင်းလေးဒေသရှိ ပအိုဝ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး | population = ၂,၂၀၀,၀၀၀ | popplace = [[မြန်မာနိုင်ငံ]](အဓိက)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | rels = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related_groups = [[ကရင်လူမျိုး]]၊[[ကယားလူမျိုး]]၊အခြား[[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်လူမျိုးများ]] | langs = [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]၊ [[ဗမာဘာသာစကား]] }} '''ပအိုဝ်းလူမျိုး''' (⁠{{Lang-en|Pa'O people}}) သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတွင် ပါဝင်သော [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်]] တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="EBSPaO">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၆)၊ စာ-၃၄၆-၃၅၀။</ref> အဓိကအားဖြင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်း (အထူးသဖြင့် [[ပအိုဝ်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]])တွင် ပအိုဝ်းလူမျိုး ~၈၂%ခန့်နေထိုင်ကြပြီး ၊[[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ပဲခူးတိုင်း]] နှင့် [[မွန်ပြည်နယ်]] (သထုံဒေသ) တို့တွင် ပြန့်နှံ့အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။<ref name="EBSPaO" /><ref name="Census2014">Ministry of Immigration and Population (2015). *The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Union Report*. Department of Population. pp. 17–25.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်ႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ ရှေးယခင်က "တောင်သူ" ဟုလည်း ထင်ရှားခဲ့သည်။<ref name="EBSPaO" /> ပအိုဝ်းလူမျိုးအများစုသည် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့အချို့လည်း ကျန်ရှိသည်။<ref name="EBSPaO" /> ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုများအနက် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် အပြာရင့်ရောင် ဝတ်စုံကို ခေါင်းပေါင်းနှင့်တကွ ဝတ်ဆင်သည့် ဓလေ့နှင့် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော "ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့" (ဒေါင်းတန်ပွဲတော်) တို့မှာ အလွန်ထင်ရှားသည်။<ref name="Russel1916">Russel, R. V. (1916). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. London: Macmillan and Co.</ref> ==ဆင်းသက်လာပုံ == ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] (အထူးသဖြင့် ကရင်နွယ်ဖွား) ဘာသာစကားစုဝင် လူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်း" (Pa'O) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြကာ မြန်မာနိုင်ငံ၌ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်ဘာသာစကား]] စုဝင်များအနက် လူဦးရေအားဖြင့် တတိယအများဆုံးဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> ပအိုဝ်းတို့၏ ရိုးရာဒဏ္ဍာရီများတွင် မိမိတို့သည် ဝိဇ္ဇာဇော်ဂျီနှင့် နဂါးမတို့မှ ဆင်းသက်လာသော သူရိယစန္ဒာ မင်းမျိုးမင်းနွယ်များဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ အနော်ရထာမင်း၏ ပုဂံသို့ သထုံမနူဟာမင်းအား ဆောင်ယူသွားခြင်းခံရအပြီး သထုံပြည်ပျက်စီးချိန်၌ အချို့သော ပအိုဝ်းတို့သည် "မြေလှည်းကိုးစီး၊ ရေလှည်းကိုးစီး" ဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ ထွက်ခွာလာကာ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်းတွင် "သထုံနယ်သစ်" (ယခု [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]]) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်ဟု အစဉ်အဆက် ခိုင်းနှိုင်းပြောဆိုကြသည်။<ref name="Russell1911">Russell, R. V. (1911). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. Macmillan and Co.</ref> သို့သော်လည်း မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းသုတေသနများအရ ပအိုဝ်းတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် သထုံပြည်မပျက်စီးမီ ပုဂံခေတ်မတိုင်မီကပင် [[သံလွင်မြစ်]]ဝှမ်း အောက်ပိုင်းနှင့် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများသို့ ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့်အတူ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသူများဖြစ်ကြောင်း ပုဂံကျောက်စာများပါ "တောင်သူ" (Taungthu) ဟူသော အသုံးအနှုန်းများနှင့် ရှေးဟောင်း သုတေသန အထောက်အထားများအရ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press.</ref> လက်ရှိတွင် ပအိုဝ်းတို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း)၊ သထုံနယ်သစ်ဒေသများ၊ သံလွင်မြစ်အောက်ပိုင်း ကျိုက္ခမီ၊ သထုံ၊ [[ဘားအံခရိုင်]]၊ [[တောင်ငူခရိုင်]]၊ [[ပဲခူးခရိုင်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]] စသည့် ဒေသများအပြင် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်း ဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ပအိုဝ်းတို့တွင် နန်းခေ၊ တတုတ်၊ ကွန်လောင်၊ တန်စန်နှင့် ခိုင် ဟူ၍ လူမျိုးစု ခွဲများရှိကြပြီး၊ သမိုင်းတွင် "ရှမ်းတောင်သူ" သို့မဟုတ် "သထုံပန်းရင်" ဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်ဖူးကြသည်။ ပအိုဝ်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အဓိက သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသော်လည်း စေတီပုထိုးများ ကိုးကွယ်ခြင်းနှင့်အတူ ရွာနတ်၊ အိမ်စောင့်နတ် ပူဇော်ပသသည့် ရှေးဦးယုံကြည်မှုများကိုပါ ပေါင်းစပ်ကျင့်သုံးကြသည်။<ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers.</ref> ထို့အပြင် ကိုယ်ပိုင် စာပေနှင့် သင်ပုန်းကြီး (လိတ်မွူး) စနစ် ရှိကြပြီး ပအိုဝ်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြန့်ပွားရေး ဗဟိုကော်မတီက သင်တန်းများဖြင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၌ ရှမ်းပြည်နယ်မှ ပအိုဝ်းတို့သည် သဖန်းစိမ်း/အနက်ရောင် သင်တိုင်းနှင့် ခေါင်းပေါင်း (တံပတ်) များကို ငွေဆံညှပ်၊ ငွေလက်ကောက်များဖြင့် ဆင်ယင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာနိုင်ငံမှ ပအိုဝ်းတို့သည် မြန်မာဆန်ဆန် ဝတ်ဆင်ကြကာ အပျိုလူပျိုလှည့်ခြင်း၊ မင်္ဂလာဆောင်ခြင်းနှင့် နာရေးဆိုင်ရာ ထုံးတမ်းများမှာ မြန်မာနှင့် ကရင် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဓလေ့များနှင့် နှီးနွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Saito2014" /> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ== ခေတ်သစ် မနုဿဗီဇပညာရှင်များ ၏ စနစ်တကျ လေ့လာဆန်းစစ်မှုများအရ ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ Y-DNA တွင် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ၌ အဓိကတွေ့ရှိရသော Haplogroup O-M122 (O2) နှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံ မွန်-ခမာနွယ်ဖွားတို့၏ Haplogroup O-M95 (O1b1a1a) ဗီဇများ ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသလို၊ မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ mtDNA စမ်းသပ်ချက်များတွင်လည်း ကုန်းတွင်းပိုင်း ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့် နီးစပ်သော Haplogroup M (M7, M8)၊ B နှင့် F ဗီဇများ အဓိက ပါဝင်လျက်ရှိသည်။<ref name="Kutanan2021">Kutanan, W., et al. (2021). "Reconstructing the Indo-Indochina Sino-Tibetan language family history through Y-chromosome and mtDNA variation". *Scientific Reports*, 11, 12345.</ref> ဤဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများသည် ပအိုဝ်းတို့သည် ဘာသာဗေဒအရ ကရင်နွယ်ဖွား ၌ အခိုင်အမာ ပါဝင်ပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်စဉ် အစောပိုင်း မွန်-ခမာ နွယ်ဖွားများနှင့်လည်းကောင်း၊ အိမ်နီးချင်း တိုင်းရင်းသားများနှင့်လည်းကောင်း အနည်းငယ် ဗီဇရောနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Li2015">Li, H., et al. (2015). "Genetic diversity and phylogenetic analysis of Sino-Tibetan populations in Mainland Southeast Asia". *Journal of Human Genetics*, 60(8), 421–428.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း စသည့် ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ) ရှိ ပအိုဝ်းများသည် ရှမ်းလူမျိုးများ နှင့် ဒေသခံ တောင်ပေါ်နွယ်ဖွားများနှင့် ရာစုနှစ်များစွာ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဆိုပါ အုပ်စုများနှင့် ဗီဇကူးလူးမှု ရှိခဲ့သော်လည်း၊ ပအိုဝ်းအချင်းချင်း ထိမ်းမြားလက်ထပ်သည့် အလေ့အထကြောင့် မူလ တိဗက်-ဗမာနွယ် ကရင်နွယ်ဖွား (Karenic Branch) ဗီဇစက်ဝန်းကို အဓိက ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> တစ်ဖက်တွင်လည်း မွန်ပြည်နယ် (သထုံ၊ ကျိုက္ခမီ)၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် ပဲခူးတိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသော အောက်မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပအိုဝ်းများသည် မွန်နွယ်ဖွားများနှင့် အနီးကပ် ဆက်ဆံခဲ့ရသဖြင့် ဖခင် သို့မဟုတ် မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ ဗီဇများတွင် Haplogroup O-M95 (မွန်-ခမာ ဗီဇ) ပါဝင်မှု အချိုးအစားမှာ ရှမ်းတောင် ပအိုဝ်းတို့ထက် ပိုမိုမြင့်မားကြောင်း မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသနများက ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2021" /> == ဘာသာစကားနှင့် မျိုးနွယ်စု ခွဲခြားခြင်း == ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[ကရင်လူမျိုး]]များ နှင့် နီးစပ်သည့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အမှတ်လက္ခဏာများ ရှိကြသည်။ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်း ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီခေတ် သုတေသနပညာရှင်အချို့က ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများသည် ကရင်လူမျိုးများနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် "ကရင်နက်" (Black Karen) ဟူသောအမည်ဖြင့် ကနဦး သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များဖြစ်သည့် Paul Benedict (၁၉၄၃) နှင့် David Bradley (၁၉၈၅) တို့က ပအိုဝ်းဘာသာစကားကို စနစ်တကျ လေ့လာပြီး [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားမိသားစု]]၏ [[ကရင်နွယ် ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ် ဘာသာစကားခွဲ]] (Karenic branch) တွင် ပါဝင်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Benedict1943">Benedict, Paul K. (1943). *The Sino-Tibetan Languages: A Conspectus*. University of California Press.</ref><ref name="Bradley1985">Bradley, David (1985). *Language Policy and Language Planning in Burma*. Australian National University.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးများကို ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံအရောင်၊ ပြောဆိုသည့် ဝဲသံစနစ် နှင့် ပထဝီဝင် ဒေသအခြေချမှုအပေါ် အခြေခံ၍ အောက်ပါအတိုင်း အဓိက မျိုးနွယ်စုခွဲများနှင့် ဒေသန္တရအုပ်စုများအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သည်။<ref name="PaOUnions">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့ (ဗဟို)။ (၂၀၁၅)။ *ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ၏ သမိုင်းနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ သုတေသနစာတမ်း*။ တောင်ကြီးမြို့။ စာ-၅၄–၆၂။</ref><ref name="BradleyEast">Bradley, David (2007). "East and Southeast Asia". In: *Encyclopedia of the World's Endangered Languages*. Routledge.</ref> ၁။ တောင်ကြီးနှင့် ဝန်းကျင်ဒေသ ပအိုဝ်း (ကွန်လုံပအိုဝ်း) ပအိုဝ်းလူမျိုးစုစုပေါင်း၏ အများစုဖြစ်သော (၈၀% ကျော်) သည် [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[ဟိုပုံးမြို့]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့]]၊ [[နောင်တရားမြို့]] နှင့် [[လွိုင်လင်မြို့]] ဝန်းကျင်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ဗဟိုပအိုဝ်း သို့မဟုတ် "ကွန်လုံပအိုဝ်း" ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့ပြောဆိုသော ဝဲသံစနစ်သည် ပအိုဝ်းတစ်မျိုးသားလုံး၏ "ဘုံစကား" (Standard Pa-O) အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။ ပထဝီဝင်အရ အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]] နှင့် [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] စသည့် တိုင်းရင်းသားများနှင့် ရောယှက်ထိစပ်မှု အများဆုံး ရှိသည်။ ၂။ ပင်လောင်းဒေသ ပအိုဝ်း (ခြုဲင်း နှင့် တံတောက်အနွယ်) [[ပင်လောင်းမြို့]] နှင့် ဖယ်ခုံဒေသ ကုန်းမြင့်ပိုင်းများတွင် အခြေချကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကိုယ် "ခြုဲင်း" (Khruing) သို့မဟုတ် "တံတောက်" (Tadaung) အနွယ်ဝင်များဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ဝဲသံအနည်းငယ် ကွဲပြားပြီး စကားပြောရာတွင် လေသံအနိမ့်အမြင့် ကွဲပြားမှု ထင်ရှားသည်။ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကယားပြည်နယ်နှင့် နီးစပ်သဖြင့် [[ကယားလူမျိုး|ကယား (ကရင်နီ)]] တိုင်းရင်းသားများနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ကူးလူးဆက်ဆံမှုများ ရှိသည်။ ၃။ လင်းခေးဒေသ ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းနီ သို့မဟုတ် ဖြားဗျာ) [[လင်းခေးမြို့]]၊ [[မောက်မယ်မြို့]] နှင့် သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်း တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုခွဲ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို ဒေသတွင်း၌ "ပအိုဝ်းနီ" သို့မဟုတ် "ဖြားဗျာ" (Phra Bya) အနွယ်စုများဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ မူလပအိုဝ်းများကဲ့သို့ အနက်ရောင် ဝတ်ဆင်ကြသော်လည်း အမျိုးသမီးများ၏ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ရိုးရာဝတ်စုံ အနားသတ်များတွင် အနီရောင်နှင့် အလင်းရောင်စုံ ဒီဇိုင်းများကို သိသာထင်ရှားစွာ ထည့်သွင်းချုပ်လုပ်ကြသဖြင့် ပအိုဝ်းနီဟု အမည်တွင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၄။ အောက်မြန်မာပြည် မြေပြန့်ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ သို့မဟုတ် သထုံပအိုဝ်း) [[မွန်ပြည်နယ်]] ([[သထုံမြို့]]၊ [[ဘီလင်းမြို့]])၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]] ([[ဘားအံမြို့]]) နှင့် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] ကမ်းနီးမြေပြန့်ဒေသများတွင် အခြေချခဲ့ကြသော ပအိုဝ်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ရိုးရာသမိုင်းအရ "ပအိုဝ်းဖြူ" ဟုလည်းကောင်း၊ ဒေသအလိုက် "သထုံပအိုဝ်း" ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ မြေပြန့်ပအိုဝ်းများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] နှင့် ကရင်လူမျိုးများနှင့် နီးကပ်စွာ အတူနေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဝတ်အစားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစရိုက်လက္ခဏာများတွင် မြေပြန့်ဒေသယဉ်ကျေးမှုများ ကူးစက်သက်ရောက်မှု ရှိသည်။ ဘာသာစကားအနေဖြင့် ကွန်လုံဘုံစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စာပေအပိုင်းတွင် သထုံမူ (အလံတရာမူ) ကို သီးခြား အသုံးပြုကြသည်။ ၅။ အခြားသော ရိုးရာနှင့် ဝဲသံအခြေပြု မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များ ပအိုဝ်းရိုးရာ သမိုင်းသုတေသန အထောက်အထားများနှင့် ဒေသန္တရ ဓလေ့ထုံးစံများအရ အထက်ပါ ပင်မအုပ်စုကြီးများအပြင် အောက်ပါအတိုင်း ထူးခြားသော မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သေးသည် -<ref name="PaOClans">ခွန်ပညာနန္ဒ (ဟိုပုံး)။ (၂၀၁၉)။ *ပအိုဝ်းနွယ်ဖွားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဒေသန္တရစကားစုများ*။ ခြူးကလျာစာပေ။ စာ-၁၁၂–၁၂၅။</ref> *တရျက် (Taryak) နှင့် တယင် (Tayang) အနွယ်စုများ အဓိကအားဖြင့် [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်]]နှင့် ကယားပြည်နယ်စပ်ကြား တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စကားလုံး အဆုံးသတ်သံများကို ခပ်ပြတ်ပြတ် ရွတ်ဆိုတတ်သည့် ဝဲသံထူးခြားချက် ရှိကြသည်။ *ပန်နင် (Panneng) အနွယ်စုများ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း တောင်ကုန်းအချို့နှင့် ကယားပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် အခြေချကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် ခေါင်းပေါင်း ပတ်ပုံပတ်နည်းနှင့် ပွဲလမ်းသဘင်များ၌ ငွေထည်တန်ဆာပလာ ဆင်ယင်မှု ဒီဇိုင်းအနည်းငယ် ကွဲပြားသည်။ *ပထုံ (Pathong) အနွယ်စုများ ပအိုဝ်းရှေးဟောင်း မျိုးနွယ်စုခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ်တွင် ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းလူမျိုးစုကြီးအတွင်းသို့ အများစု ရောနှောဝင်ရောက်သွားကြပြီ ဖြစ်သော်လည်း အချို့သော နယ်စပ်ကျေးရွာများတွင် မိမိတို့၏ မူလဝဲသံကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားဆဲ ဖြစ်သည်။ *ပအိုဝ်းမည်း (နာမ်ခဲးအနွယ်) အောက်မြန်မာပြည် ကရင်ပြည်နယ် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ဘားအံမြို့နယ်အချို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ သထုံပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ) များနှင့် ဒေသချင်း နီးစပ်သော်လည်း ရိုးရာအရောင်အဖြစ် အနက်ရောင်ဝတ်စုံကိုသာ စွဲစွဲမြဲမြဲ ဝတ်ဆင်ကြပြီး မွန်-ကရင် စကားလုံးအချို့ကို ရောနှောအသုံးပြုသည့် ထူးခြားချက်ရှိသည်။ == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ == ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသည့် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ရိုးရာအရ အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင် ဝတ်စုံကို အများဆုံး ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အောက်မြန်မာပြည် (မွန်ပြည်နယ်နှင့် ကရင်ပြည်နယ်) ရှိ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားအချို့မှာမူ ဗမာလူမျိုးကဲ့သို့ ဒေသန္တရအဝတ်အစားများကို လိုက်လျောညီထွေ ဝတ်ဆင်ကြသည်က များသည်။ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင်ကို အဓိကရွေးချယ်ရခြင်းမှာ ၎င်းအရောင်များသည် အပူကို စုပ်ယူနိုင်ခြင်း၊ တောင်ပေါ်ဒေသ၏ အေးမြသော ရာသီဥတုဒဏ်ကို ကာကွယ်နိုင်ခြင်းနှင့် လုပ်ငန်းခွင်အတွင်း ပေရေစွန်းထင်းမှု သက်သာခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် အခြေခံအားဖြင့် ရာသီဥတုအေးမြသော ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင် အများဆုံး အခြေချ နေထိုင်ကြသဖြင့် ရိုးရာအနက်ရောင်ဝတ်စုံသည် အအေးဒဏ်ခံနိုင်ရန် အလွန်ထိရောက်ပြီး ၎င်းသည် ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော မူပိုင်အမှတ်လက္ခဏာ ဖြစ်လာသည်။ ဝတ်စုံကို ချုပ်လုပ်ရာတွင် အဖိုးတန်သက္ကလပ်စက္ကူများနှင့် အထည်ကောင်းများကို အလေးပေး အသုံးပြုကြသည်။<ref name="PaOProfile">Pa-O National Organization (PNO). (2020). ''The Traditional Culture and Customs of Pa-O People''. PNO Central Strategic Research Committee. pp. 14–18.</ref> === ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်း === ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် မိသားစုတစ်စုကို "တဖူးဝေးတဗူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုး တော်စပ်မှုစနစ်တွင် အဖေကို "ဖာ" (Pha)၊ အမေကို "မွိုး" (Mwe) ဟု လည်းကောင်း၊ အဘိုးကို "ဖာဖြား"၊ အဘွားကို "မွိုးဖြား" ဟု လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ အစ်ကိုကို "ဝေးခို"၊ အစ်မကို "ဝေးမူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး မောင်နှမအငယ်များကိုမူ "ဖူးခို" (ညီ/မောင်) နှင့် "ဖူးမူႏ" (ညီမ/နှမ) ဟု အသီးသီး ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုးသားချင်း တစ်စုလုံးကို "တဖူးဝေး" ဟု ခြုံငုံခေါ်ဆိုသည်။ အိမ်ထောင်ဖက် ဇနီးမယားကို "မာ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားမူႏ)၊ ခင်ပွန်းလင်ယောက်ျားကို "ဝါꩻ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားခို) ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြီး သားသမီးကို "ပို" ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ပြင် ဇနီး၏မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "မက်" ဟု ခေါ်ပြီး၊ ခင်ပွန်း၏ အစ်ကို သို့မဟုတ် ညီကို "ဖာတန်/ဖာနင်" ဟု ခေါ်သည်။ ဇနီး၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆို၍ ခင်ပွန်း၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "တနေင်" ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ ညီကို "ဖာနင်"၊ အဖေ၏ အစ်ကိုကို "ဖာတန်" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အမေ၏ မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "ဖူ" (ဦးလေး) ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ အစ်မနှင့် ညီမကိုမူ "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆိုကာ အမေ၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "ဖီ" (ဒေါ်ဒေါ်) ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref name="PaOLanguageDict">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့. (၂၀၁၈). ''ပအိုဝ်း-မြန်မာ အဘိဓာန် (Pa-O to Burmese Dictionary)''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၄၂–၄၇။</ref> === အမွေဆက်ခံခြင်း ဓလေ့ === မိဘနှစ်ပါး ကွယ်လွန်သည့်အခါ ကျန်ရစ်သော မိသားစုပိုင်ပစ္စည်းများနှင့် မြေယာများကို သားသမီးများအား ကျား၊ မ ခွဲခြားခြင်းမရှိဘဲ ကြီးငယ်အလိုက် စနစ်တကျ တန်းတူရည်တူ ခွဲဝေယူကြသည်။ သို့သော် ဓလေ့ထုံးတမ်းအရ မိဘများ အသက်ကြီးရင့်ချိန်အထိ နောက်ဆုံးအတူတကွ နေထိုင်ပြုစု စောင့်ရှောက်ခဲ့သော သားသမီး (အများအားဖြင့် အငယ်ဆုံးသားသမီး) က မိဘ၏ နေအိမ်နှင့် မြေကွက်ကို အမွေ ပိုမိုရရှိထိုက်သည်ဟု ယူဆကာ ပေးအပ်လေ့ရှိသည်။ သားသမီး သို့မဟုတ် မြေးမြစ် မရှိသည့် ကိစ္စရပ်များတွင်မှသာ အနီးစပ်ဆုံး ဆွေမျိုးသားချင်းများက အမွေကို ဆက်ခံခွင့်ရှိသည်။ အကယ်၍ အမွေစားအမွေခံ လုံးဝမရှိဘဲ ကွယ်လွန်သွားခဲ့လျှင် ၎င်းတို့၏ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသို့ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ကောင်းမှုကုသိုလ်အဖြစ် ပေးပို့လှူဒါန်းလေ့ရှိသည်။ === လူပျိုအပျိုဘဝနှင့် မင်္ဂလာလက်ထပ်ပွဲ === ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများတွင် ရိုးရာလူပျိုလှည့်သည့် ဓလေ့သည် အလွန်စနစ်ကျသော အဆင့်အတန်း ရှိသည်။ ရွာတွင်း၌ လူပျိုလှည့်ရာတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ သူငယ်ချင်းအပေါင်းအသင်းများနှင့် ဖြစ်စေ သွားရောက်လေ့ရှိသော်လည်း မိမိတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သည့် ပြင်ပရွာများသို့ သွားရောက်အပျိုလှည့်လိုပါက အဆိုပါရွာ၏ ကာလသားခေါင်းဆောင် (ရွာခံလူငယ်ခေါင်းဆောင်) ထံတွင် ဖြစ်စေ၊ ရွာခံကာလသားတစ်ဦးဦးထံတွင်ဖြစ်စေ ကြိုတင်အကြောင်းကြားပြီး လမ်းညွှန်ဦးဆောင်မှု ခံယူရသည်။ အိမ်ရှင်အပျိုအမျိုးသမီးသည် မိမိအိမ်သို့ လာရောက်သည့် လူပျိုများကို ရေနွေးကြမ်း၊ ကွမ်း၊ ရိုးရာမုန့်ပဲသရေစာများဖြင့် ပျူငှာစွာ ဧည့်ခံစကားပြောရသည်။ လူပျိုလှည့် စကားပြောခြင်းကို အများအားဖြင့် နေအိမ်အတွင်းရှိ ရိုးရာမီးဖို (ဓနုမီးဖို) နံဘေးတွင် ဝိုင်းဖွဲ့ထိုင်၍ ပြောဆိုကြလေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများသည် အသက် (၁၆) နှစ်အရွယ်တွင် လူပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း၊ အမျိုးသမီးများသည် အသက် (၁၅) နှစ်အရွယ်တွင် အပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း ဒေသဓလေ့အရ သတ်မှတ်ပြီး ရိုးရာလူမှုရေးလုပ်ငန်းခွင်များတွင် ပါဝင်ခွင့်ရကြသည်။ === စိတ်နေသဘောထားများ === သမိုင်းကြောင်းအရ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ပဒေသရာဇ် အုပ်စိုးသူ လူတန်းစားတို့၏ ဖိနှိပ်မှုနှင့် မတရားအခွန်အတုတ် ကောက်ခံမှုများကြောင့် ၎င်းတို့နှင့် ကင်းဝေးရာ တောင်ပေါ်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည့် နောက်ခံရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ပင်ကိုစရိုက်အနေဖြင့် မိမိ၏ စားဝတ်နေရေးအတွက် အမှီအခိုကင်းစွာ လွတ်လပ်စွာ ရှာဖွေလိုသည့် စိတ်ဓာတ် ပြည့်ဝကြသည်။ ပဒေသရာဇ်စနစ် ပပျောက်သွားပြီးနောက်တွင် တောင်ပေါ်ဒေသ၌ အတည်တကျ နေထိုင်လာကြသကဲ့သို့ မြေပြန့်ဒေသများသို့ ဆင်း၍လည်း လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်လာကြသည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ စိတ်နေသဘောထားသည် ရိုးသားဖြောင့်မတ်မှုကို အခြေခံသည်။ ၎င်းတို့၏ အထင်ကရ ရိုးရာစကားပုံတစ်ခုက '''‘ကုန်းမြင့်လျှင် ရေမတင်၊ ဂုဏ်မြင့်လျှင် လူမခင်’''' ဟု ဆိုရိုးရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဆင်းရဲချမ်းသာ၊ ပညာဂုဏ်၊ ဓနဂုဏ် မောက်ခြင်းမရှိဘဲ လူသားအားလုံးကို တစ်ပြေးညီ တန်းတူရည်တူ ဆက်ဆံတတ်သည့် စိတ္တဗေဒ သဘောထားရှိကြသည်။ == ကိုးကွယ် ယုံကြည်မှု == ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စတင်ထွန်းကားရာ သုဝဏ္ဏဘူမိ[[သထုံပြည်]]မှ [[ရှမ်းကုန်းမြေမြင့်]]သို့ ရောက်ရှိပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာ မျိုးစေ့ကို ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လာခဲ့ကြသည်။ ပအိုဝ်းအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ အနည်းငယ်မျှသာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများကို ကျေးရွာတိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။ ဘုရား၊ ကျောင်းကန်၊ ဇရပ်စသော သာသနာရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများကို မိမိချွေးနည်းစာလုပ်အားခမှ စုဆောင်းထားသော ငွေကြေးများဖြင့် ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းကြသည်။ ==ထင်ရှားကျော်ကြားသော ပအိုဝ်းလူမျိုးများ== * [[သာမညဆရာတော်]] အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တဝိနယ *[[ရွှေဥဒေါင်းတောင်ဆရာတော်]] ဘဒ္ဒန္တကုမာရ *[[အလံတစ်ရာဆရာတော်]]အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တစန္ဒန *ဘားအံ ကျောက်ကလ္လာပ် ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တဝိမလ *[[နန်းခင်ဇေယျာ]] - [[မယ်မြန်မာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ]] ၂၀၁၂ *[[တင်အောင်မိုး]] - မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား *အဂ္ဂမဟာသီရိသုဓမ္မ မဏိဇောတဓရ ဝဏ္ဏကျော်ထင် ဖြာႏတန်[[အောင်ခမ်းထီ]] -ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်/ အသွင်ပြောင်းပအိုဝ်း ဌာနေပြည်သူ့စစ် (PNO/PNA) နာယက *[[ဒေါ်ကြိုင်ကြိုင်]] - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေ၏ ဇနီး *ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) ဒုဥက္ကဋ္ဌ [[လှဖေ (ပအိုဝ်းအမျိုးသားခေါင်းဆောင်)|ဖြားဗွာလှဖေ]] (မွန်ပြည်နယ်/သထုံ) *သထုံ(ဆီဆိုင်နယ်)စော်ဘွားစဝ်ခွန်ကြည် (ရှမ်းတောင်/သထုံ) *ပင်လုံစာချုပ်တွင်ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော ဦးဖြူ (ရှမ်းတောင်/သထုံ(ဆီဆိုင်)နယ်)<ref>ကျော်ငြိမ်း (မြန်မာသမိုင်းအဖွဲ့ဝင်)၊ ရှမ်းပြည်နှင့်စော်ဘွား(ဦးထွန်းမြင့်-တောင်ကြီး)</ref> *(NCA) ထိုးထားသော ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ်/တပ်မတော် (PNLO/PNLA) နာယက ဗိုလ်မှူးကြီးခွန်ဥက္ကာ * ဂီတစာဆို [[ခွန်သာဒွန်း]] * ဂီတစာဆို [[ခွန်ပေါရန်း]] * အဆိုတော် [[ခွန်သန်းထွန်း]] * အဆိုတော် [[ဒိုးလုံး]] * အဆိုတော် [[ခွန်ရိုင်းဟန်]] * အဆိုတော် ခွန်ငယ်လင်း * အဆိုတော် [[ဘီလီလမင်းအေး]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား) *[[နော်ဖောအယ်ထား]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား)▪️Naw Phaw Eh Htar * [[ထွန်းရင်လော]] * သရုပ်ဆောင် [[နန်းမြတ်ဖြိုးသင်း]] * သရုပ်ဆောင် နန်းခင်ဇေယျာ ==ဆက်စပ်လေ့လာရန်== *[[ဒုံးလွှတ်ခြင်း]] {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] b6qdi1chl4ifzkmwgej5ebxax1nqa0e 1055159 1055158 2026-09-25T02:22:56Z Chenzeyan29 141880 /* ဘာသာစကားနှင့် မျိုးနွယ်စု ခွဲခြားခြင်း */ 1055159 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ပအိုဝ်းလူမျိုး | native_name = ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻ | native_name_lang = blk | image = Inle See-In Dein-Pa-O-Frau-12-2006-gje.jpg | caption = ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း၊အင်းလေးဒေသရှိ ပအိုဝ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး | population = ၂,၂၀၀,၀၀၀ | popplace = [[မြန်မာနိုင်ငံ]](အဓိက)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | rels = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related_groups = [[ကရင်လူမျိုး]]၊[[ကယားလူမျိုး]]၊အခြား[[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်လူမျိုးများ]] | langs = [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]၊ [[ဗမာဘာသာစကား]] }} '''ပအိုဝ်းလူမျိုး''' (⁠{{Lang-en|Pa'O people}}) သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတွင် ပါဝင်သော [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်]] တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="EBSPaO">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၆)၊ စာ-၃၄၆-၃၅၀။</ref> အဓိကအားဖြင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်း (အထူးသဖြင့် [[ပအိုဝ်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]])တွင် ပအိုဝ်းလူမျိုး ~၈၂%ခန့်နေထိုင်ကြပြီး ၊[[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ပဲခူးတိုင်း]] နှင့် [[မွန်ပြည်နယ်]] (သထုံဒေသ) တို့တွင် ပြန့်နှံ့အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။<ref name="EBSPaO" /><ref name="Census2014">Ministry of Immigration and Population (2015). *The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Union Report*. Department of Population. pp. 17–25.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်ႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ ရှေးယခင်က "တောင်သူ" ဟုလည်း ထင်ရှားခဲ့သည်။<ref name="EBSPaO" /> ပအိုဝ်းလူမျိုးအများစုသည် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့အချို့လည်း ကျန်ရှိသည်။<ref name="EBSPaO" /> ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုများအနက် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် အပြာရင့်ရောင် ဝတ်စုံကို ခေါင်းပေါင်းနှင့်တကွ ဝတ်ဆင်သည့် ဓလေ့နှင့် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော "ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့" (ဒေါင်းတန်ပွဲတော်) တို့မှာ အလွန်ထင်ရှားသည်။<ref name="Russel1916">Russel, R. V. (1916). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. London: Macmillan and Co.</ref> ==ဆင်းသက်လာပုံ == ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] (အထူးသဖြင့် ကရင်နွယ်ဖွား) ဘာသာစကားစုဝင် လူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်း" (Pa'O) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြကာ မြန်မာနိုင်ငံ၌ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်ဘာသာစကား]] စုဝင်များအနက် လူဦးရေအားဖြင့် တတိယအများဆုံးဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> ပအိုဝ်းတို့၏ ရိုးရာဒဏ္ဍာရီများတွင် မိမိတို့သည် ဝိဇ္ဇာဇော်ဂျီနှင့် နဂါးမတို့မှ ဆင်းသက်လာသော သူရိယစန္ဒာ မင်းမျိုးမင်းနွယ်များဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ အနော်ရထာမင်း၏ ပုဂံသို့ သထုံမနူဟာမင်းအား ဆောင်ယူသွားခြင်းခံရအပြီး သထုံပြည်ပျက်စီးချိန်၌ အချို့သော ပအိုဝ်းတို့သည် "မြေလှည်းကိုးစီး၊ ရေလှည်းကိုးစီး" ဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ ထွက်ခွာလာကာ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်းတွင် "သထုံနယ်သစ်" (ယခု [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]]) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်ဟု အစဉ်အဆက် ခိုင်းနှိုင်းပြောဆိုကြသည်။<ref name="Russell1911">Russell, R. V. (1911). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. Macmillan and Co.</ref> သို့သော်လည်း မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းသုတေသနများအရ ပအိုဝ်းတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် သထုံပြည်မပျက်စီးမီ ပုဂံခေတ်မတိုင်မီကပင် [[သံလွင်မြစ်]]ဝှမ်း အောက်ပိုင်းနှင့် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများသို့ ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့်အတူ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသူများဖြစ်ကြောင်း ပုဂံကျောက်စာများပါ "တောင်သူ" (Taungthu) ဟူသော အသုံးအနှုန်းများနှင့် ရှေးဟောင်း သုတေသန အထောက်အထားများအရ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press.</ref> လက်ရှိတွင် ပအိုဝ်းတို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း)၊ သထုံနယ်သစ်ဒေသများ၊ သံလွင်မြစ်အောက်ပိုင်း ကျိုက္ခမီ၊ သထုံ၊ [[ဘားအံခရိုင်]]၊ [[တောင်ငူခရိုင်]]၊ [[ပဲခူးခရိုင်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]] စသည့် ဒေသများအပြင် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်း ဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ပအိုဝ်းတို့တွင် နန်းခေ၊ တတုတ်၊ ကွန်လောင်၊ တန်စန်နှင့် ခိုင် ဟူ၍ လူမျိုးစု ခွဲများရှိကြပြီး၊ သမိုင်းတွင် "ရှမ်းတောင်သူ" သို့မဟုတ် "သထုံပန်းရင်" ဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်ဖူးကြသည်။ ပအိုဝ်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အဓိက သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသော်လည်း စေတီပုထိုးများ ကိုးကွယ်ခြင်းနှင့်အတူ ရွာနတ်၊ အိမ်စောင့်နတ် ပူဇော်ပသသည့် ရှေးဦးယုံကြည်မှုများကိုပါ ပေါင်းစပ်ကျင့်သုံးကြသည်။<ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers.</ref> ထို့အပြင် ကိုယ်ပိုင် စာပေနှင့် သင်ပုန်းကြီး (လိတ်မွူး) စနစ် ရှိကြပြီး ပအိုဝ်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြန့်ပွားရေး ဗဟိုကော်မတီက သင်တန်းများဖြင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၌ ရှမ်းပြည်နယ်မှ ပအိုဝ်းတို့သည် သဖန်းစိမ်း/အနက်ရောင် သင်တိုင်းနှင့် ခေါင်းပေါင်း (တံပတ်) များကို ငွေဆံညှပ်၊ ငွေလက်ကောက်များဖြင့် ဆင်ယင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာနိုင်ငံမှ ပအိုဝ်းတို့သည် မြန်မာဆန်ဆန် ဝတ်ဆင်ကြကာ အပျိုလူပျိုလှည့်ခြင်း၊ မင်္ဂလာဆောင်ခြင်းနှင့် နာရေးဆိုင်ရာ ထုံးတမ်းများမှာ မြန်မာနှင့် ကရင် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဓလေ့များနှင့် နှီးနွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Saito2014" /> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ== ခေတ်သစ် မနုဿဗီဇပညာရှင်များ ၏ စနစ်တကျ လေ့လာဆန်းစစ်မှုများအရ ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ Y-DNA တွင် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ၌ အဓိကတွေ့ရှိရသော Haplogroup O-M122 (O2) နှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံ မွန်-ခမာနွယ်ဖွားတို့၏ Haplogroup O-M95 (O1b1a1a) ဗီဇများ ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသလို၊ မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ mtDNA စမ်းသပ်ချက်များတွင်လည်း ကုန်းတွင်းပိုင်း ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့် နီးစပ်သော Haplogroup M (M7, M8)၊ B နှင့် F ဗီဇများ အဓိက ပါဝင်လျက်ရှိသည်။<ref name="Kutanan2021">Kutanan, W., et al. (2021). "Reconstructing the Indo-Indochina Sino-Tibetan language family history through Y-chromosome and mtDNA variation". *Scientific Reports*, 11, 12345.</ref> ဤဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများသည် ပအိုဝ်းတို့သည် ဘာသာဗေဒအရ ကရင်နွယ်ဖွား ၌ အခိုင်အမာ ပါဝင်ပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်စဉ် အစောပိုင်း မွန်-ခမာ နွယ်ဖွားများနှင့်လည်းကောင်း၊ အိမ်နီးချင်း တိုင်းရင်းသားများနှင့်လည်းကောင်း အနည်းငယ် ဗီဇရောနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Li2015">Li, H., et al. (2015). "Genetic diversity and phylogenetic analysis of Sino-Tibetan populations in Mainland Southeast Asia". *Journal of Human Genetics*, 60(8), 421–428.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း စသည့် ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ) ရှိ ပအိုဝ်းများသည် ရှမ်းလူမျိုးများ နှင့် ဒေသခံ တောင်ပေါ်နွယ်ဖွားများနှင့် ရာစုနှစ်များစွာ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဆိုပါ အုပ်စုများနှင့် ဗီဇကူးလူးမှု ရှိခဲ့သော်လည်း၊ ပအိုဝ်းအချင်းချင်း ထိမ်းမြားလက်ထပ်သည့် အလေ့အထကြောင့် မူလ တိဗက်-ဗမာနွယ် ကရင်နွယ်ဖွား (Karenic Branch) ဗီဇစက်ဝန်းကို အဓိက ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> တစ်ဖက်တွင်လည်း မွန်ပြည်နယ် (သထုံ၊ ကျိုက္ခမီ)၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် ပဲခူးတိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသော အောက်မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပအိုဝ်းများသည် မွန်နွယ်ဖွားများနှင့် အနီးကပ် ဆက်ဆံခဲ့ရသဖြင့် ဖခင် သို့မဟုတ် မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ ဗီဇများတွင် Haplogroup O-M95 (မွန်-ခမာ ဗီဇ) ပါဝင်မှု အချိုးအစားမှာ ရှမ်းတောင် ပအိုဝ်းတို့ထက် ပိုမိုမြင့်မားကြောင်း မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသနများက ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2021" /> == ဘာသာစကားနှင့် မျိုးနွယ်စု ခွဲခြားခြင်း == ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[ကရင်လူမျိုး]]များ နှင့် နီးစပ်သည့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အမှတ်လက္ခဏာများ ရှိကြသည်။ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်း ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီခေတ် သုတေသနပညာရှင်အချို့က ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများသည် ကရင်လူမျိုးများနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် "ကရင်နက်" (Black Karen) ဟူသောအမည်ဖြင့် ကနဦး သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များဖြစ်သည့် Paul Benedict (၁၉၄၃) နှင့် David Bradley (၁၉၈၅) တို့က ပအိုဝ်းဘာသာစကားကို စနစ်တကျ လေ့လာပြီး [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားမိသားစု]]၏ ကရင်နွယ် ဘာသာစကားများ (Karenic branch) တွင် ပါဝင်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Benedict1943">Benedict, Paul K. (1943). *The Sino-Tibetan Languages: A Conspectus*. University of California Press.</ref><ref name="Bradley1985">Bradley, David (1985). *Language Policy and Language Planning in Burma*. Australian National University.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးများကို ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံအရောင်၊ ပြောဆိုသည့် ဝဲသံစနစ် နှင့် ပထဝီဝင် ဒေသအခြေချမှုအပေါ် အခြေခံ၍ အောက်ပါအတိုင်း အဓိက မျိုးနွယ်စုခွဲများနှင့် ဒေသန္တရအုပ်စုများအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သည်။<ref name="PaOUnions">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့ (ဗဟို)။ (၂၀၁၅)။ *ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ၏ သမိုင်းနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ သုတေသနစာတမ်း*။ တောင်ကြီးမြို့။ စာ-၅၄–၆၂။</ref><ref name="BradleyEast">Bradley, David (2007). "East and Southeast Asia". In: *Encyclopedia of the World's Endangered Languages*. Routledge.</ref> ၁။ တောင်ကြီးနှင့် ဝန်းကျင်ဒေသ ပအိုဝ်း (ကွန်လုံပအိုဝ်း) ပအိုဝ်းလူမျိုးစုစုပေါင်း၏ အများစုဖြစ်သော (၈၀% ကျော်) သည် [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[ဟိုပုံးမြို့]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့]]၊ [[နောင်တရားမြို့]] နှင့် [[လွိုင်လင်မြို့]] ဝန်းကျင်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ဗဟိုပအိုဝ်း သို့မဟုတ် "ကွန်လုံပအိုဝ်း" ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့ပြောဆိုသော ဝဲသံစနစ်သည် ပအိုဝ်းတစ်မျိုးသားလုံး၏ "ဘုံစကား" (Standard Pa-O) အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။ ပထဝီဝင်အရ အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]] နှင့် [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] စသည့် တိုင်းရင်းသားများနှင့် ရောယှက်ထိစပ်မှု အများဆုံး ရှိသည်။ ၂။ ပင်လောင်းဒေသ ပအိုဝ်း (ခြုဲင်း နှင့် တံတောက်အနွယ်) [[ပင်လောင်းမြို့]] နှင့် ဖယ်ခုံဒေသ ကုန်းမြင့်ပိုင်းများတွင် အခြေချကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကိုယ် "ခြုဲင်း" (Khruing) သို့မဟုတ် "တံတောက်" (Tadaung) အနွယ်ဝင်များဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ဝဲသံအနည်းငယ် ကွဲပြားပြီး စကားပြောရာတွင် လေသံအနိမ့်အမြင့် ကွဲပြားမှု ထင်ရှားသည်။ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကယားပြည်နယ်နှင့် နီးစပ်သဖြင့် [[ကယားလူမျိုး|ကယား (ကရင်နီ)]] တိုင်းရင်းသားများနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ကူးလူးဆက်ဆံမှုများ ရှိသည်။ ၃။ လင်းခေးဒေသ ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းနီ သို့မဟုတ် ဖြားဗျာ) [[လင်းခေးမြို့]]၊ [[မောက်မယ်မြို့]] နှင့် သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်း တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုခွဲ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို ဒေသတွင်း၌ "ပအိုဝ်းနီ" သို့မဟုတ် "ဖြားဗျာ" (Phra Bya) အနွယ်စုများဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ မူလပအိုဝ်းများကဲ့သို့ အနက်ရောင် ဝတ်ဆင်ကြသော်လည်း အမျိုးသမီးများ၏ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ရိုးရာဝတ်စုံ အနားသတ်များတွင် အနီရောင်နှင့် အလင်းရောင်စုံ ဒီဇိုင်းများကို သိသာထင်ရှားစွာ ထည့်သွင်းချုပ်လုပ်ကြသဖြင့် ပအိုဝ်းနီဟု အမည်တွင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၄။ အောက်မြန်မာပြည် မြေပြန့်ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ သို့မဟုတ် သထုံပအိုဝ်း) [[မွန်ပြည်နယ်]] ([[သထုံမြို့]]၊ [[ဘီလင်းမြို့]])၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]] ([[ဘားအံမြို့]]) နှင့် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] ကမ်းနီးမြေပြန့်ဒေသများတွင် အခြေချခဲ့ကြသော ပအိုဝ်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ရိုးရာသမိုင်းအရ "ပအိုဝ်းဖြူ" ဟုလည်းကောင်း၊ ဒေသအလိုက် "သထုံပအိုဝ်း" ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ မြေပြန့်ပအိုဝ်းများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] နှင့် ကရင်လူမျိုးများနှင့် နီးကပ်စွာ အတူနေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဝတ်အစားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစရိုက်လက္ခဏာများတွင် မြေပြန့်ဒေသယဉ်ကျေးမှုများ ကူးစက်သက်ရောက်မှု ရှိသည်။ ဘာသာစကားအနေဖြင့် ကွန်လုံဘုံစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စာပေအပိုင်းတွင် သထုံမူ (အလံတရာမူ) ကို သီးခြား အသုံးပြုကြသည်။ ၅။ အခြားသော ရိုးရာနှင့် ဝဲသံအခြေပြု မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များ ပအိုဝ်းရိုးရာ သမိုင်းသုတေသန အထောက်အထားများနှင့် ဒေသန္တရ ဓလေ့ထုံးစံများအရ အထက်ပါ ပင်မအုပ်စုကြီးများအပြင် အောက်ပါအတိုင်း ထူးခြားသော မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သေးသည် -<ref name="PaOClans">ခွန်ပညာနန္ဒ (ဟိုပုံး)။ (၂၀၁၉)။ *ပအိုဝ်းနွယ်ဖွားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဒေသန္တရစကားစုများ*။ ခြူးကလျာစာပေ။ စာ-၁၁၂–၁၂၅။</ref> *တရျက် (Taryak) နှင့် တယင် (Tayang) အနွယ်စုများ အဓိကအားဖြင့် [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်]]နှင့် ကယားပြည်နယ်စပ်ကြား တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စကားလုံး အဆုံးသတ်သံများကို ခပ်ပြတ်ပြတ် ရွတ်ဆိုတတ်သည့် ဝဲသံထူးခြားချက် ရှိကြသည်။ *ပန်နင် (Panneng) အနွယ်စုများ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း တောင်ကုန်းအချို့နှင့် ကယားပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် အခြေချကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် ခေါင်းပေါင်း ပတ်ပုံပတ်နည်းနှင့် ပွဲလမ်းသဘင်များ၌ ငွေထည်တန်ဆာပလာ ဆင်ယင်မှု ဒီဇိုင်းအနည်းငယ် ကွဲပြားသည်။ *ပထုံ (Pathong) အနွယ်စုများ ပအိုဝ်းရှေးဟောင်း မျိုးနွယ်စုခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ်တွင် ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းလူမျိုးစုကြီးအတွင်းသို့ အများစု ရောနှောဝင်ရောက်သွားကြပြီ ဖြစ်သော်လည်း အချို့သော နယ်စပ်ကျေးရွာများတွင် မိမိတို့၏ မူလဝဲသံကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားဆဲ ဖြစ်သည်။ *ပအိုဝ်းမည်း (နာမ်ခဲးအနွယ်) အောက်မြန်မာပြည် ကရင်ပြည်နယ် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ဘားအံမြို့နယ်အချို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ သထုံပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ) များနှင့် ဒေသချင်း နီးစပ်သော်လည်း ရိုးရာအရောင်အဖြစ် အနက်ရောင်ဝတ်စုံကိုသာ စွဲစွဲမြဲမြဲ ဝတ်ဆင်ကြပြီး မွန်-ကရင် စကားလုံးအချို့ကို ရောနှောအသုံးပြုသည့် ထူးခြားချက်ရှိသည်။ == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ == ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသည့် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ရိုးရာအရ အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင် ဝတ်စုံကို အများဆုံး ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အောက်မြန်မာပြည် (မွန်ပြည်နယ်နှင့် ကရင်ပြည်နယ်) ရှိ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားအချို့မှာမူ ဗမာလူမျိုးကဲ့သို့ ဒေသန္တရအဝတ်အစားများကို လိုက်လျောညီထွေ ဝတ်ဆင်ကြသည်က များသည်။ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင်ကို အဓိကရွေးချယ်ရခြင်းမှာ ၎င်းအရောင်များသည် အပူကို စုပ်ယူနိုင်ခြင်း၊ တောင်ပေါ်ဒေသ၏ အေးမြသော ရာသီဥတုဒဏ်ကို ကာကွယ်နိုင်ခြင်းနှင့် လုပ်ငန်းခွင်အတွင်း ပေရေစွန်းထင်းမှု သက်သာခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် အခြေခံအားဖြင့် ရာသီဥတုအေးမြသော ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင် အများဆုံး အခြေချ နေထိုင်ကြသဖြင့် ရိုးရာအနက်ရောင်ဝတ်စုံသည် အအေးဒဏ်ခံနိုင်ရန် အလွန်ထိရောက်ပြီး ၎င်းသည် ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော မူပိုင်အမှတ်လက္ခဏာ ဖြစ်လာသည်။ ဝတ်စုံကို ချုပ်လုပ်ရာတွင် အဖိုးတန်သက္ကလပ်စက္ကူများနှင့် အထည်ကောင်းများကို အလေးပေး အသုံးပြုကြသည်။<ref name="PaOProfile">Pa-O National Organization (PNO). (2020). ''The Traditional Culture and Customs of Pa-O People''. PNO Central Strategic Research Committee. pp. 14–18.</ref> === ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်း === ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် မိသားစုတစ်စုကို "တဖူးဝေးတဗူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုး တော်စပ်မှုစနစ်တွင် အဖေကို "ဖာ" (Pha)၊ အမေကို "မွိုး" (Mwe) ဟု လည်းကောင်း၊ အဘိုးကို "ဖာဖြား"၊ အဘွားကို "မွိုးဖြား" ဟု လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ အစ်ကိုကို "ဝေးခို"၊ အစ်မကို "ဝေးမူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး မောင်နှမအငယ်များကိုမူ "ဖူးခို" (ညီ/မောင်) နှင့် "ဖူးမူႏ" (ညီမ/နှမ) ဟု အသီးသီး ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုးသားချင်း တစ်စုလုံးကို "တဖူးဝေး" ဟု ခြုံငုံခေါ်ဆိုသည်။ အိမ်ထောင်ဖက် ဇနီးမယားကို "မာ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားမူႏ)၊ ခင်ပွန်းလင်ယောက်ျားကို "ဝါꩻ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားခို) ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြီး သားသမီးကို "ပို" ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ပြင် ဇနီး၏မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "မက်" ဟု ခေါ်ပြီး၊ ခင်ပွန်း၏ အစ်ကို သို့မဟုတ် ညီကို "ဖာတန်/ဖာနင်" ဟု ခေါ်သည်။ ဇနီး၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆို၍ ခင်ပွန်း၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "တနေင်" ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ ညီကို "ဖာနင်"၊ အဖေ၏ အစ်ကိုကို "ဖာတန်" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အမေ၏ မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "ဖူ" (ဦးလေး) ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ အစ်မနှင့် ညီမကိုမူ "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆိုကာ အမေ၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "ဖီ" (ဒေါ်ဒေါ်) ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref name="PaOLanguageDict">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့. (၂၀၁၈). ''ပအိုဝ်း-မြန်မာ အဘိဓာန် (Pa-O to Burmese Dictionary)''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၄၂–၄၇။</ref> === အမွေဆက်ခံခြင်း ဓလေ့ === မိဘနှစ်ပါး ကွယ်လွန်သည့်အခါ ကျန်ရစ်သော မိသားစုပိုင်ပစ္စည်းများနှင့် မြေယာများကို သားသမီးများအား ကျား၊ မ ခွဲခြားခြင်းမရှိဘဲ ကြီးငယ်အလိုက် စနစ်တကျ တန်းတူရည်တူ ခွဲဝေယူကြသည်။ သို့သော် ဓလေ့ထုံးတမ်းအရ မိဘများ အသက်ကြီးရင့်ချိန်အထိ နောက်ဆုံးအတူတကွ နေထိုင်ပြုစု စောင့်ရှောက်ခဲ့သော သားသမီး (အများအားဖြင့် အငယ်ဆုံးသားသမီး) က မိဘ၏ နေအိမ်နှင့် မြေကွက်ကို အမွေ ပိုမိုရရှိထိုက်သည်ဟု ယူဆကာ ပေးအပ်လေ့ရှိသည်။ သားသမီး သို့မဟုတ် မြေးမြစ် မရှိသည့် ကိစ္စရပ်များတွင်မှသာ အနီးစပ်ဆုံး ဆွေမျိုးသားချင်းများက အမွေကို ဆက်ခံခွင့်ရှိသည်။ အကယ်၍ အမွေစားအမွေခံ လုံးဝမရှိဘဲ ကွယ်လွန်သွားခဲ့လျှင် ၎င်းတို့၏ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသို့ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ကောင်းမှုကုသိုလ်အဖြစ် ပေးပို့လှူဒါန်းလေ့ရှိသည်။ === လူပျိုအပျိုဘဝနှင့် မင်္ဂလာလက်ထပ်ပွဲ === ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများတွင် ရိုးရာလူပျိုလှည့်သည့် ဓလေ့သည် အလွန်စနစ်ကျသော အဆင့်အတန်း ရှိသည်။ ရွာတွင်း၌ လူပျိုလှည့်ရာတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ သူငယ်ချင်းအပေါင်းအသင်းများနှင့် ဖြစ်စေ သွားရောက်လေ့ရှိသော်လည်း မိမိတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သည့် ပြင်ပရွာများသို့ သွားရောက်အပျိုလှည့်လိုပါက အဆိုပါရွာ၏ ကာလသားခေါင်းဆောင် (ရွာခံလူငယ်ခေါင်းဆောင်) ထံတွင် ဖြစ်စေ၊ ရွာခံကာလသားတစ်ဦးဦးထံတွင်ဖြစ်စေ ကြိုတင်အကြောင်းကြားပြီး လမ်းညွှန်ဦးဆောင်မှု ခံယူရသည်။ အိမ်ရှင်အပျိုအမျိုးသမီးသည် မိမိအိမ်သို့ လာရောက်သည့် လူပျိုများကို ရေနွေးကြမ်း၊ ကွမ်း၊ ရိုးရာမုန့်ပဲသရေစာများဖြင့် ပျူငှာစွာ ဧည့်ခံစကားပြောရသည်။ လူပျိုလှည့် စကားပြောခြင်းကို အများအားဖြင့် နေအိမ်အတွင်းရှိ ရိုးရာမီးဖို (ဓနုမီးဖို) နံဘေးတွင် ဝိုင်းဖွဲ့ထိုင်၍ ပြောဆိုကြလေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများသည် အသက် (၁၆) နှစ်အရွယ်တွင် လူပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း၊ အမျိုးသမီးများသည် အသက် (၁၅) နှစ်အရွယ်တွင် အပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း ဒေသဓလေ့အရ သတ်မှတ်ပြီး ရိုးရာလူမှုရေးလုပ်ငန်းခွင်များတွင် ပါဝင်ခွင့်ရကြသည်။ === စိတ်နေသဘောထားများ === သမိုင်းကြောင်းအရ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ပဒေသရာဇ် အုပ်စိုးသူ လူတန်းစားတို့၏ ဖိနှိပ်မှုနှင့် မတရားအခွန်အတုတ် ကောက်ခံမှုများကြောင့် ၎င်းတို့နှင့် ကင်းဝေးရာ တောင်ပေါ်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည့် နောက်ခံရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ပင်ကိုစရိုက်အနေဖြင့် မိမိ၏ စားဝတ်နေရေးအတွက် အမှီအခိုကင်းစွာ လွတ်လပ်စွာ ရှာဖွေလိုသည့် စိတ်ဓာတ် ပြည့်ဝကြသည်။ ပဒေသရာဇ်စနစ် ပပျောက်သွားပြီးနောက်တွင် တောင်ပေါ်ဒေသ၌ အတည်တကျ နေထိုင်လာကြသကဲ့သို့ မြေပြန့်ဒေသများသို့ ဆင်း၍လည်း လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်လာကြသည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ စိတ်နေသဘောထားသည် ရိုးသားဖြောင့်မတ်မှုကို အခြေခံသည်။ ၎င်းတို့၏ အထင်ကရ ရိုးရာစကားပုံတစ်ခုက '''‘ကုန်းမြင့်လျှင် ရေမတင်၊ ဂုဏ်မြင့်လျှင် လူမခင်’''' ဟု ဆိုရိုးရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဆင်းရဲချမ်းသာ၊ ပညာဂုဏ်၊ ဓနဂုဏ် မောက်ခြင်းမရှိဘဲ လူသားအားလုံးကို တစ်ပြေးညီ တန်းတူရည်တူ ဆက်ဆံတတ်သည့် စိတ္တဗေဒ သဘောထားရှိကြသည်။ == ကိုးကွယ် ယုံကြည်မှု == ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စတင်ထွန်းကားရာ သုဝဏ္ဏဘူမိ[[သထုံပြည်]]မှ [[ရှမ်းကုန်းမြေမြင့်]]သို့ ရောက်ရှိပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာ မျိုးစေ့ကို ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လာခဲ့ကြသည်။ ပအိုဝ်းအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ အနည်းငယ်မျှသာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများကို ကျေးရွာတိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။ ဘုရား၊ ကျောင်းကန်၊ ဇရပ်စသော သာသနာရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများကို မိမိချွေးနည်းစာလုပ်အားခမှ စုဆောင်းထားသော ငွေကြေးများဖြင့် ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းကြသည်။ ==ထင်ရှားကျော်ကြားသော ပအိုဝ်းလူမျိုးများ== * [[သာမညဆရာတော်]] အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တဝိနယ *[[ရွှေဥဒေါင်းတောင်ဆရာတော်]] ဘဒ္ဒန္တကုမာရ *[[အလံတစ်ရာဆရာတော်]]အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တစန္ဒန *ဘားအံ ကျောက်ကလ္လာပ် ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တဝိမလ *[[နန်းခင်ဇေယျာ]] - [[မယ်မြန်မာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ]] ၂၀၁၂ *[[တင်အောင်မိုး]] - မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား *အဂ္ဂမဟာသီရိသုဓမ္မ မဏိဇောတဓရ ဝဏ္ဏကျော်ထင် ဖြာႏတန်[[အောင်ခမ်းထီ]] -ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်/ အသွင်ပြောင်းပအိုဝ်း ဌာနေပြည်သူ့စစ် (PNO/PNA) နာယက *[[ဒေါ်ကြိုင်ကြိုင်]] - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေ၏ ဇနီး *ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) ဒုဥက္ကဋ္ဌ [[လှဖေ (ပအိုဝ်းအမျိုးသားခေါင်းဆောင်)|ဖြားဗွာလှဖေ]] (မွန်ပြည်နယ်/သထုံ) *သထုံ(ဆီဆိုင်နယ်)စော်ဘွားစဝ်ခွန်ကြည် (ရှမ်းတောင်/သထုံ) *ပင်လုံစာချုပ်တွင်ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော ဦးဖြူ (ရှမ်းတောင်/သထုံ(ဆီဆိုင်)နယ်)<ref>ကျော်ငြိမ်း (မြန်မာသမိုင်းအဖွဲ့ဝင်)၊ ရှမ်းပြည်နှင့်စော်ဘွား(ဦးထွန်းမြင့်-တောင်ကြီး)</ref> *(NCA) ထိုးထားသော ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ်/တပ်မတော် (PNLO/PNLA) နာယက ဗိုလ်မှူးကြီးခွန်ဥက္ကာ * ဂီတစာဆို [[ခွန်သာဒွန်း]] * ဂီတစာဆို [[ခွန်ပေါရန်း]] * အဆိုတော် [[ခွန်သန်းထွန်း]] * အဆိုတော် [[ဒိုးလုံး]] * အဆိုတော် [[ခွန်ရိုင်းဟန်]] * အဆိုတော် ခွန်ငယ်လင်း * အဆိုတော် [[ဘီလီလမင်းအေး]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား) *[[နော်ဖောအယ်ထား]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား)▪️Naw Phaw Eh Htar * [[ထွန်းရင်လော]] * သရုပ်ဆောင် [[နန်းမြတ်ဖြိုးသင်း]] * သရုပ်ဆောင် နန်းခင်ဇေယျာ ==ဆက်စပ်လေ့လာရန်== *[[ဒုံးလွှတ်ခြင်း]] {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] 2exm4pzv9ruvxpn985b7asyj1i2gadn 1055161 1055159 2026-09-25T02:25:05Z Chenzeyan29 141880 /* မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ */ 1055161 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ပအိုဝ်းလူမျိုး | native_name = ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻ | native_name_lang = blk | image = Inle See-In Dein-Pa-O-Frau-12-2006-gje.jpg | caption = ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း၊အင်းလေးဒေသရှိ ပအိုဝ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး | population = ၂,၂၀၀,၀၀၀ | popplace = [[မြန်မာနိုင်ငံ]](အဓိက)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | rels = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related_groups = [[ကရင်လူမျိုး]]၊[[ကယားလူမျိုး]]၊အခြား[[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်လူမျိုးများ]] | langs = [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]၊ [[ဗမာဘာသာစကား]] }} '''ပအိုဝ်းလူမျိုး''' (⁠{{Lang-en|Pa'O people}}) သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတွင် ပါဝင်သော [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်]] တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="EBSPaO">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၆)၊ စာ-၃၄၆-၃၅၀။</ref> အဓိကအားဖြင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်း (အထူးသဖြင့် [[ပအိုဝ်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]])တွင် ပအိုဝ်းလူမျိုး ~၈၂%ခန့်နေထိုင်ကြပြီး ၊[[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ပဲခူးတိုင်း]] နှင့် [[မွန်ပြည်နယ်]] (သထုံဒေသ) တို့တွင် ပြန့်နှံ့အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။<ref name="EBSPaO" /><ref name="Census2014">Ministry of Immigration and Population (2015). *The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Union Report*. Department of Population. pp. 17–25.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်ႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ ရှေးယခင်က "တောင်သူ" ဟုလည်း ထင်ရှားခဲ့သည်။<ref name="EBSPaO" /> ပအိုဝ်းလူမျိုးအများစုသည် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့အချို့လည်း ကျန်ရှိသည်။<ref name="EBSPaO" /> ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုများအနက် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် အပြာရင့်ရောင် ဝတ်စုံကို ခေါင်းပေါင်းနှင့်တကွ ဝတ်ဆင်သည့် ဓလေ့နှင့် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော "ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့" (ဒေါင်းတန်ပွဲတော်) တို့မှာ အလွန်ထင်ရှားသည်။<ref name="Russel1916">Russel, R. V. (1916). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. London: Macmillan and Co.</ref> ==ဆင်းသက်လာပုံ == ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] (အထူးသဖြင့် ကရင်နွယ်ဖွား) ဘာသာစကားစုဝင် လူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ မိမိတို့ကိုယ်ကို "ပအိုဝ်း" (Pa'O) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြကာ မြန်မာနိုင်ငံ၌ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်ဘာသာစကား]] စုဝင်များအနက် လူဦးရေအားဖြင့် တတိယအများဆုံးဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> ပအိုဝ်းတို့၏ ရိုးရာဒဏ္ဍာရီများတွင် မိမိတို့သည် ဝိဇ္ဇာဇော်ဂျီနှင့် နဂါးမတို့မှ ဆင်းသက်လာသော သူရိယစန္ဒာ မင်းမျိုးမင်းနွယ်များဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ အနော်ရထာမင်း၏ ပုဂံသို့ သထုံမနူဟာမင်းအား ဆောင်ယူသွားခြင်းခံရအပြီး သထုံပြည်ပျက်စီးချိန်၌ အချို့သော ပအိုဝ်းတို့သည် "မြေလှည်းကိုးစီး၊ ရေလှည်းကိုးစီး" ဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ ထွက်ခွာလာကာ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်းတွင် "သထုံနယ်သစ်" (ယခု [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]]) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်ဟု အစဉ်အဆက် ခိုင်းနှိုင်းပြောဆိုကြသည်။<ref name="Russell1911">Russell, R. V. (1911). *The Tribes and Castes of the Central Provinces of India*. Macmillan and Co.</ref> သို့သော်လည်း မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းသုတေသနများအရ ပအိုဝ်းတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် သထုံပြည်မပျက်စီးမီ ပုဂံခေတ်မတိုင်မီကပင် [[သံလွင်မြစ်]]ဝှမ်း အောက်ပိုင်းနှင့် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများသို့ ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့်အတူ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသူများဖြစ်ကြောင်း ပုဂံကျောက်စာများပါ "တောင်သူ" (Taungthu) ဟူသော အသုံးအနှုန်းများနှင့် ရှေးဟောင်း သုတေသန အထောက်အထားများအရ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press.</ref> လက်ရှိတွင် ပအိုဝ်းတို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း)၊ သထုံနယ်သစ်ဒေသများ၊ သံလွင်မြစ်အောက်ပိုင်း ကျိုက္ခမီ၊ သထုံ၊ [[ဘားအံခရိုင်]]၊ [[တောင်ငူခရိုင်]]၊ [[ပဲခူးခရိုင်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]] စသည့် ဒေသများအပြင် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်း ဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ပအိုဝ်းတို့တွင် နန်းခေ၊ တတုတ်၊ ကွန်လောင်၊ တန်စန်နှင့် ခိုင် ဟူ၍ လူမျိုးစု ခွဲများရှိကြပြီး၊ သမိုင်းတွင် "ရှမ်းတောင်သူ" သို့မဟုတ် "သထုံပန်းရင်" ဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်ဖူးကြသည်။ ပအိုဝ်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အဓိက သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသော်လည်း စေတီပုထိုးများ ကိုးကွယ်ခြင်းနှင့်အတူ ရွာနတ်၊ အိမ်စောင့်နတ် ပူဇော်ပသသည့် ရှေးဦးယုံကြည်မှုများကိုပါ ပေါင်းစပ်ကျင့်သုံးကြသည်။<ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers.</ref> ထို့အပြင် ကိုယ်ပိုင် စာပေနှင့် သင်ပုန်းကြီး (လိတ်မွူး) စနစ် ရှိကြပြီး ပအိုဝ်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြန့်ပွားရေး ဗဟိုကော်မတီက သင်တန်းများဖြင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက်ရှိသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၌ ရှမ်းပြည်နယ်မှ ပအိုဝ်းတို့သည် သဖန်းစိမ်း/အနက်ရောင် သင်တိုင်းနှင့် ခေါင်းပေါင်း (တံပတ်) များကို ငွေဆံညှပ်၊ ငွေလက်ကောက်များဖြင့် ဆင်ယင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာနိုင်ငံမှ ပအိုဝ်းတို့သည် မြန်မာဆန်ဆန် ဝတ်ဆင်ကြကာ အပျိုလူပျိုလှည့်ခြင်း၊ မင်္ဂလာဆောင်ခြင်းနှင့် နာရေးဆိုင်ရာ ထုံးတမ်းများမှာ မြန်မာနှင့် ကရင် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဓလေ့များနှင့် နှီးနွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Saito2014" /> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ== ခေတ်သစ် မနုဿေဗေဒပညာရှင်များ ၏ စနစ်တကျ လေ့လာဆန်းစစ်မှုများအရ ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ Y-DNA တွင် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ၌ အဓိကတွေ့ရှိရသော Haplogroup O-M122 (O2) နှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံ [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာနွယ်ဖွား]]တို့၏ Haplogroup O-M95 (O1b1a1a) ဗီဇများ ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသလို၊ မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ mtDNA စမ်းသပ်ချက်များတွင်လည်း ကုန်းတွင်းပိုင်း ကရင်နွယ်ဖွားများနှင့် နီးစပ်သော Haplogroup M (M7, M8)၊ B နှင့် F ဗီဇများ အဓိက ပါဝင်လျက်ရှိသည်။<ref name="Kutanan2021">Kutanan, W., et al. (2021). "Reconstructing the Indo-Indochina Sino-Tibetan language family history through Y-chromosome and mtDNA variation". *Scientific Reports*, 11, 12345.</ref> ဤဗီဇဆိုင်ရာ အထောက်အထားများသည် ပအိုဝ်းတို့သည် ဘာသာဗေဒအရ ကရင်နွယ်ဖွား ၌ အခိုင်အမာ ပါဝင်ပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်စဉ် အစောပိုင်း မွန်-ခမာ နွယ်ဖွားများနှင့်လည်းကောင်း၊ အိမ်နီးချင်း တိုင်းရင်းသားများနှင့်လည်းကောင်း အနည်းငယ် ဗီဇရောနှောမှု ရှိခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Li2015">Li, H., et al. (2015). "Genetic diversity and phylogenetic analysis of Sino-Tibetan populations in Mainland Southeast Asia". *Journal of Human Genetics*, 60(8), 421–428.</ref> ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း (ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း စသည့် ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ) ရှိ ပအိုဝ်းများသည် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းလူမျိုးများ]] နှင့် ဒေသခံ တောင်ပေါ်နွယ်ဖွားများနှင့် ရာစုနှစ်များစွာ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဆိုပါ အုပ်စုများနှင့် ဗီဇကူးလူးမှု ရှိခဲ့သော်လည်း၊ ပအိုဝ်းအချင်းချင်း ထိမ်းမြားလက်ထပ်သည့် အလေ့အထကြောင့် မူလ တိဗက်-ဗမာနွယ် ကရင်နွယ်ဖွား (Karenic Branch) ဗီဇစက်ဝန်းကို အဓိက ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Saito2014">Saito, Soe (2014). *The Pa'O People of Myanmar: History, Identity and Culture*. Institute of Southeast Asian Studies.</ref> တစ်ဖက်တွင်လည်း မွန်ပြည်နယ် (သထုံ၊ ကျိုက္ခမီ)၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် ပဲခူးတိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသော အောက်မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပအိုဝ်းများသည် မွန်နွယ်ဖွားများနှင့် အနီးကပ် ဆက်ဆံခဲ့ရသဖြင့် ဖခင် သို့မဟုတ် မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ ဗီဇများတွင် Haplogroup O-M95 (မွန်-ခမာ ဗီဇ) ပါဝင်မှု အချိုးအစားမှာ ရှမ်းတောင် ပအိုဝ်းတို့ထက် ပိုမိုမြင့်မားကြောင်း မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသနများက ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2021" /> == ဘာသာစကားနှင့် မျိုးနွယ်စု ခွဲခြားခြင်း == ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[ကရင်လူမျိုး]]များ နှင့် နီးစပ်သည့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အမှတ်လက္ခဏာများ ရှိကြသည်။ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်း ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီခေတ် သုတေသနပညာရှင်အချို့က ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများသည် ကရင်လူမျိုးများနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် "ကရင်နက်" (Black Karen) ဟူသောအမည်ဖြင့် ကနဦး သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များဖြစ်သည့် Paul Benedict (၁၉၄၃) နှင့် David Bradley (၁၉၈၅) တို့က ပအိုဝ်းဘာသာစကားကို စနစ်တကျ လေ့လာပြီး [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားမိသားစု]]၏ ကရင်နွယ် ဘာသာစကားများ (Karenic branch) တွင် ပါဝင်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Benedict1943">Benedict, Paul K. (1943). *The Sino-Tibetan Languages: A Conspectus*. University of California Press.</ref><ref name="Bradley1985">Bradley, David (1985). *Language Policy and Language Planning in Burma*. Australian National University.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးများကို ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံအရောင်၊ ပြောဆိုသည့် ဝဲသံစနစ် နှင့် ပထဝီဝင် ဒေသအခြေချမှုအပေါ် အခြေခံ၍ အောက်ပါအတိုင်း အဓိက မျိုးနွယ်စုခွဲများနှင့် ဒေသန္တရအုပ်စုများအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သည်။<ref name="PaOUnions">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့ (ဗဟို)။ (၂၀၁၅)။ *ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ၏ သမိုင်းနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ သုတေသနစာတမ်း*။ တောင်ကြီးမြို့။ စာ-၅၄–၆၂။</ref><ref name="BradleyEast">Bradley, David (2007). "East and Southeast Asia". In: *Encyclopedia of the World's Endangered Languages*. Routledge.</ref> ၁။ တောင်ကြီးနှင့် ဝန်းကျင်ဒေသ ပအိုဝ်း (ကွန်လုံပအိုဝ်း) ပအိုဝ်းလူမျိုးစုစုပေါင်း၏ အများစုဖြစ်သော (၈၀% ကျော်) သည် [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[ဟိုပုံးမြို့]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့]]၊ [[နောင်တရားမြို့]] နှင့် [[လွိုင်လင်မြို့]] ဝန်းကျင်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ဗဟိုပအိုဝ်း သို့မဟုတ် "ကွန်လုံပအိုဝ်း" ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့ပြောဆိုသော ဝဲသံစနစ်သည် ပအိုဝ်းတစ်မျိုးသားလုံး၏ "ဘုံစကား" (Standard Pa-O) အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။ ပထဝီဝင်အရ အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]] နှင့် [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] စသည့် တိုင်းရင်းသားများနှင့် ရောယှက်ထိစပ်မှု အများဆုံး ရှိသည်။ ၂။ ပင်လောင်းဒေသ ပအိုဝ်း (ခြုဲင်း နှင့် တံတောက်အနွယ်) [[ပင်လောင်းမြို့]] နှင့် ဖယ်ခုံဒေသ ကုန်းမြင့်ပိုင်းများတွင် အခြေချကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကိုယ် "ခြုဲင်း" (Khruing) သို့မဟုတ် "တံတောက်" (Tadaung) အနွယ်ဝင်များဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ဝဲသံအနည်းငယ် ကွဲပြားပြီး စကားပြောရာတွင် လေသံအနိမ့်အမြင့် ကွဲပြားမှု ထင်ရှားသည်။ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကယားပြည်နယ်နှင့် နီးစပ်သဖြင့် [[ကယားလူမျိုး|ကယား (ကရင်နီ)]] တိုင်းရင်းသားများနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ကူးလူးဆက်ဆံမှုများ ရှိသည်။ ၃။ လင်းခေးဒေသ ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းနီ သို့မဟုတ် ဖြားဗျာ) [[လင်းခေးမြို့]]၊ [[မောက်မယ်မြို့]] နှင့် သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်း တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုခွဲ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို ဒေသတွင်း၌ "ပအိုဝ်းနီ" သို့မဟုတ် "ဖြားဗျာ" (Phra Bya) အနွယ်စုများဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ မူလပအိုဝ်းများကဲ့သို့ အနက်ရောင် ဝတ်ဆင်ကြသော်လည်း အမျိုးသမီးများ၏ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ရိုးရာဝတ်စုံ အနားသတ်များတွင် အနီရောင်နှင့် အလင်းရောင်စုံ ဒီဇိုင်းများကို သိသာထင်ရှားစွာ ထည့်သွင်းချုပ်လုပ်ကြသဖြင့် ပအိုဝ်းနီဟု အမည်တွင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၄။ အောက်မြန်မာပြည် မြေပြန့်ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ သို့မဟုတ် သထုံပအိုဝ်း) [[မွန်ပြည်နယ်]] ([[သထုံမြို့]]၊ [[ဘီလင်းမြို့]])၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]] ([[ဘားအံမြို့]]) နှင့် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] ကမ်းနီးမြေပြန့်ဒေသများတွင် အခြေချခဲ့ကြသော ပအိုဝ်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ရိုးရာသမိုင်းအရ "ပအိုဝ်းဖြူ" ဟုလည်းကောင်း၊ ဒေသအလိုက် "သထုံပအိုဝ်း" ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ မြေပြန့်ပအိုဝ်းများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] နှင့် ကရင်လူမျိုးများနှင့် နီးကပ်စွာ အတူနေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဝတ်အစားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစရိုက်လက္ခဏာများတွင် မြေပြန့်ဒေသယဉ်ကျေးမှုများ ကူးစက်သက်ရောက်မှု ရှိသည်။ ဘာသာစကားအနေဖြင့် ကွန်လုံဘုံစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စာပေအပိုင်းတွင် သထုံမူ (အလံတရာမူ) ကို သီးခြား အသုံးပြုကြသည်။ ၅။ အခြားသော ရိုးရာနှင့် ဝဲသံအခြေပြု မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များ ပအိုဝ်းရိုးရာ သမိုင်းသုတေသန အထောက်အထားများနှင့် ဒေသန္တရ ဓလေ့ထုံးစံများအရ အထက်ပါ ပင်မအုပ်စုကြီးများအပြင် အောက်ပါအတိုင်း ထူးခြားသော မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သေးသည် -<ref name="PaOClans">ခွန်ပညာနန္ဒ (ဟိုပုံး)။ (၂၀၁၉)။ *ပအိုဝ်းနွယ်ဖွားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဒေသန္တရစကားစုများ*။ ခြူးကလျာစာပေ။ စာ-၁၁၂–၁၂၅။</ref> *တရျက် (Taryak) နှင့် တယင် (Tayang) အနွယ်စုများ အဓိကအားဖြင့် [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်]]နှင့် ကယားပြည်နယ်စပ်ကြား တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စကားလုံး အဆုံးသတ်သံများကို ခပ်ပြတ်ပြတ် ရွတ်ဆိုတတ်သည့် ဝဲသံထူးခြားချက် ရှိကြသည်။ *ပန်နင် (Panneng) အနွယ်စုများ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း တောင်ကုန်းအချို့နှင့် ကယားပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် အခြေချကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် ခေါင်းပေါင်း ပတ်ပုံပတ်နည်းနှင့် ပွဲလမ်းသဘင်များ၌ ငွေထည်တန်ဆာပလာ ဆင်ယင်မှု ဒီဇိုင်းအနည်းငယ် ကွဲပြားသည်။ *ပထုံ (Pathong) အနွယ်စုများ ပအိုဝ်းရှေးဟောင်း မျိုးနွယ်စုခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ်တွင် ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းလူမျိုးစုကြီးအတွင်းသို့ အများစု ရောနှောဝင်ရောက်သွားကြပြီ ဖြစ်သော်လည်း အချို့သော နယ်စပ်ကျေးရွာများတွင် မိမိတို့၏ မူလဝဲသံကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားဆဲ ဖြစ်သည်။ *ပအိုဝ်းမည်း (နာမ်ခဲးအနွယ်) အောက်မြန်မာပြည် ကရင်ပြည်နယ် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ဘားအံမြို့နယ်အချို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ သထုံပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ) များနှင့် ဒေသချင်း နီးစပ်သော်လည်း ရိုးရာအရောင်အဖြစ် အနက်ရောင်ဝတ်စုံကိုသာ စွဲစွဲမြဲမြဲ ဝတ်ဆင်ကြပြီး မွန်-ကရင် စကားလုံးအချို့ကို ရောနှောအသုံးပြုသည့် ထူးခြားချက်ရှိသည်။ == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ == ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသည့် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ရိုးရာအရ အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင် ဝတ်စုံကို အများဆုံး ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အောက်မြန်မာပြည် (မွန်ပြည်နယ်နှင့် ကရင်ပြည်နယ်) ရှိ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားအချို့မှာမူ ဗမာလူမျိုးကဲ့သို့ ဒေသန္တရအဝတ်အစားများကို လိုက်လျောညီထွေ ဝတ်ဆင်ကြသည်က များသည်။ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင်ကို အဓိကရွေးချယ်ရခြင်းမှာ ၎င်းအရောင်များသည် အပူကို စုပ်ယူနိုင်ခြင်း၊ တောင်ပေါ်ဒေသ၏ အေးမြသော ရာသီဥတုဒဏ်ကို ကာကွယ်နိုင်ခြင်းနှင့် လုပ်ငန်းခွင်အတွင်း ပေရေစွန်းထင်းမှု သက်သာခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် အခြေခံအားဖြင့် ရာသီဥတုအေးမြသော ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင် အများဆုံး အခြေချ နေထိုင်ကြသဖြင့် ရိုးရာအနက်ရောင်ဝတ်စုံသည် အအေးဒဏ်ခံနိုင်ရန် အလွန်ထိရောက်ပြီး ၎င်းသည် ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော မူပိုင်အမှတ်လက္ခဏာ ဖြစ်လာသည်။ ဝတ်စုံကို ချုပ်လုပ်ရာတွင် အဖိုးတန်သက္ကလပ်စက္ကူများနှင့် အထည်ကောင်းများကို အလေးပေး အသုံးပြုကြသည်။<ref name="PaOProfile">Pa-O National Organization (PNO). (2020). ''The Traditional Culture and Customs of Pa-O People''. PNO Central Strategic Research Committee. pp. 14–18.</ref> === ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်း === ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် မိသားစုတစ်စုကို "တဖူးဝေးတဗူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုး တော်စပ်မှုစနစ်တွင် အဖေကို "ဖာ" (Pha)၊ အမေကို "မွိုး" (Mwe) ဟု လည်းကောင်း၊ အဘိုးကို "ဖာဖြား"၊ အဘွားကို "မွိုးဖြား" ဟု လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ အစ်ကိုကို "ဝေးခို"၊ အစ်မကို "ဝေးမူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး မောင်နှမအငယ်များကိုမူ "ဖူးခို" (ညီ/မောင်) နှင့် "ဖူးမူႏ" (ညီမ/နှမ) ဟု အသီးသီး ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုးသားချင်း တစ်စုလုံးကို "တဖူးဝေး" ဟု ခြုံငုံခေါ်ဆိုသည်။ အိမ်ထောင်ဖက် ဇနီးမယားကို "မာ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားမူႏ)၊ ခင်ပွန်းလင်ယောက်ျားကို "ဝါꩻ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားခို) ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြီး သားသမီးကို "ပို" ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ပြင် ဇနီး၏မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "မက်" ဟု ခေါ်ပြီး၊ ခင်ပွန်း၏ အစ်ကို သို့မဟုတ် ညီကို "ဖာတန်/ဖာနင်" ဟု ခေါ်သည်။ ဇနီး၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆို၍ ခင်ပွန်း၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "တနေင်" ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ ညီကို "ဖာနင်"၊ အဖေ၏ အစ်ကိုကို "ဖာတန်" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အမေ၏ မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "ဖူ" (ဦးလေး) ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ အစ်မနှင့် ညီမကိုမူ "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆိုကာ အမေ၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "ဖီ" (ဒေါ်ဒေါ်) ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref name="PaOLanguageDict">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့. (၂၀၁၈). ''ပအိုဝ်း-မြန်မာ အဘိဓာန် (Pa-O to Burmese Dictionary)''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၄၂–၄၇။</ref> === အမွေဆက်ခံခြင်း ဓလေ့ === မိဘနှစ်ပါး ကွယ်လွန်သည့်အခါ ကျန်ရစ်သော မိသားစုပိုင်ပစ္စည်းများနှင့် မြေယာများကို သားသမီးများအား ကျား၊ မ ခွဲခြားခြင်းမရှိဘဲ ကြီးငယ်အလိုက် စနစ်တကျ တန်းတူရည်တူ ခွဲဝေယူကြသည်။ သို့သော် ဓလေ့ထုံးတမ်းအရ မိဘများ အသက်ကြီးရင့်ချိန်အထိ နောက်ဆုံးအတူတကွ နေထိုင်ပြုစု စောင့်ရှောက်ခဲ့သော သားသမီး (အများအားဖြင့် အငယ်ဆုံးသားသမီး) က မိဘ၏ နေအိမ်နှင့် မြေကွက်ကို အမွေ ပိုမိုရရှိထိုက်သည်ဟု ယူဆကာ ပေးအပ်လေ့ရှိသည်။ သားသမီး သို့မဟုတ် မြေးမြစ် မရှိသည့် ကိစ္စရပ်များတွင်မှသာ အနီးစပ်ဆုံး ဆွေမျိုးသားချင်းများက အမွေကို ဆက်ခံခွင့်ရှိသည်။ အကယ်၍ အမွေစားအမွေခံ လုံးဝမရှိဘဲ ကွယ်လွန်သွားခဲ့လျှင် ၎င်းတို့၏ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသို့ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ကောင်းမှုကုသိုလ်အဖြစ် ပေးပို့လှူဒါန်းလေ့ရှိသည်။ === လူပျိုအပျိုဘဝနှင့် မင်္ဂလာလက်ထပ်ပွဲ === ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများတွင် ရိုးရာလူပျိုလှည့်သည့် ဓလေ့သည် အလွန်စနစ်ကျသော အဆင့်အတန်း ရှိသည်။ ရွာတွင်း၌ လူပျိုလှည့်ရာတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ သူငယ်ချင်းအပေါင်းအသင်းများနှင့် ဖြစ်စေ သွားရောက်လေ့ရှိသော်လည်း မိမိတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သည့် ပြင်ပရွာများသို့ သွားရောက်အပျိုလှည့်လိုပါက အဆိုပါရွာ၏ ကာလသားခေါင်းဆောင် (ရွာခံလူငယ်ခေါင်းဆောင်) ထံတွင် ဖြစ်စေ၊ ရွာခံကာလသားတစ်ဦးဦးထံတွင်ဖြစ်စေ ကြိုတင်အကြောင်းကြားပြီး လမ်းညွှန်ဦးဆောင်မှု ခံယူရသည်။ အိမ်ရှင်အပျိုအမျိုးသမီးသည် မိမိအိမ်သို့ လာရောက်သည့် လူပျိုများကို ရေနွေးကြမ်း၊ ကွမ်း၊ ရိုးရာမုန့်ပဲသရေစာများဖြင့် ပျူငှာစွာ ဧည့်ခံစကားပြောရသည်။ လူပျိုလှည့် စကားပြောခြင်းကို အများအားဖြင့် နေအိမ်အတွင်းရှိ ရိုးရာမီးဖို (ဓနုမီးဖို) နံဘေးတွင် ဝိုင်းဖွဲ့ထိုင်၍ ပြောဆိုကြလေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများသည် အသက် (၁၆) နှစ်အရွယ်တွင် လူပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း၊ အမျိုးသမီးများသည် အသက် (၁၅) နှစ်အရွယ်တွင် အပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း ဒေသဓလေ့အရ သတ်မှတ်ပြီး ရိုးရာလူမှုရေးလုပ်ငန်းခွင်များတွင် ပါဝင်ခွင့်ရကြသည်။ === စိတ်နေသဘောထားများ === သမိုင်းကြောင်းအရ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ပဒေသရာဇ် အုပ်စိုးသူ လူတန်းစားတို့၏ ဖိနှိပ်မှုနှင့် မတရားအခွန်အတုတ် ကောက်ခံမှုများကြောင့် ၎င်းတို့နှင့် ကင်းဝေးရာ တောင်ပေါ်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည့် နောက်ခံရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ပင်ကိုစရိုက်အနေဖြင့် မိမိ၏ စားဝတ်နေရေးအတွက် အမှီအခိုကင်းစွာ လွတ်လပ်စွာ ရှာဖွေလိုသည့် စိတ်ဓာတ် ပြည့်ဝကြသည်။ ပဒေသရာဇ်စနစ် ပပျောက်သွားပြီးနောက်တွင် တောင်ပေါ်ဒေသ၌ အတည်တကျ နေထိုင်လာကြသကဲ့သို့ မြေပြန့်ဒေသများသို့ ဆင်း၍လည်း လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်လာကြသည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ စိတ်နေသဘောထားသည် ရိုးသားဖြောင့်မတ်မှုကို အခြေခံသည်။ ၎င်းတို့၏ အထင်ကရ ရိုးရာစကားပုံတစ်ခုက '''‘ကုန်းမြင့်လျှင် ရေမတင်၊ ဂုဏ်မြင့်လျှင် လူမခင်’''' ဟု ဆိုရိုးရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဆင်းရဲချမ်းသာ၊ ပညာဂုဏ်၊ ဓနဂုဏ် မောက်ခြင်းမရှိဘဲ လူသားအားလုံးကို တစ်ပြေးညီ တန်းတူရည်တူ ဆက်ဆံတတ်သည့် စိတ္တဗေဒ သဘောထားရှိကြသည်။ == ကိုးကွယ် ယုံကြည်မှု == ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စတင်ထွန်းကားရာ သုဝဏ္ဏဘူမိ[[သထုံပြည်]]မှ [[ရှမ်းကုန်းမြေမြင့်]]သို့ ရောက်ရှိပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာ မျိုးစေ့ကို ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လာခဲ့ကြသည်။ ပအိုဝ်းအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ အနည်းငယ်မျှသာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများကို ကျေးရွာတိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။ ဘုရား၊ ကျောင်းကန်၊ ဇရပ်စသော သာသနာရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများကို မိမိချွေးနည်းစာလုပ်အားခမှ စုဆောင်းထားသော ငွေကြေးများဖြင့် ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းကြသည်။ ==ထင်ရှားကျော်ကြားသော ပအိုဝ်းလူမျိုးများ== * [[သာမညဆရာတော်]] အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တဝိနယ *[[ရွှေဥဒေါင်းတောင်ဆရာတော်]] ဘဒ္ဒန္တကုမာရ *[[အလံတစ်ရာဆရာတော်]]အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တစန္ဒန *ဘားအံ ကျောက်ကလ္လာပ် ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တဝိမလ *[[နန်းခင်ဇေယျာ]] - [[မယ်မြန်မာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ]] ၂၀၁၂ *[[တင်အောင်မိုး]] - မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား *အဂ္ဂမဟာသီရိသုဓမ္မ မဏိဇောတဓရ ဝဏ္ဏကျော်ထင် ဖြာႏတန်[[အောင်ခမ်းထီ]] -ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်/ အသွင်ပြောင်းပအိုဝ်း ဌာနေပြည်သူ့စစ် (PNO/PNA) နာယက *[[ဒေါ်ကြိုင်ကြိုင်]] - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေ၏ ဇနီး *ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) ဒုဥက္ကဋ္ဌ [[လှဖေ (ပအိုဝ်းအမျိုးသားခေါင်းဆောင်)|ဖြားဗွာလှဖေ]] (မွန်ပြည်နယ်/သထုံ) *သထုံ(ဆီဆိုင်နယ်)စော်ဘွားစဝ်ခွန်ကြည် (ရှမ်းတောင်/သထုံ) *ပင်လုံစာချုပ်တွင်ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော ဦးဖြူ (ရှမ်းတောင်/သထုံ(ဆီဆိုင်)နယ်)<ref>ကျော်ငြိမ်း (မြန်မာသမိုင်းအဖွဲ့ဝင်)၊ ရှမ်းပြည်နှင့်စော်ဘွား(ဦးထွန်းမြင့်-တောင်ကြီး)</ref> *(NCA) ထိုးထားသော ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ်/တပ်မတော် (PNLO/PNLA) နာယက ဗိုလ်မှူးကြီးခွန်ဥက္ကာ * ဂီတစာဆို [[ခွန်သာဒွန်း]] * ဂီတစာဆို [[ခွန်ပေါရန်း]] * အဆိုတော် [[ခွန်သန်းထွန်း]] * အဆိုတော် [[ဒိုးလုံး]] * အဆိုတော် [[ခွန်ရိုင်းဟန်]] * အဆိုတော် ခွန်ငယ်လင်း * အဆိုတော် [[ဘီလီလမင်းအေး]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား) *[[နော်ဖောအယ်ထား]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား)▪️Naw Phaw Eh Htar * [[ထွန်းရင်လော]] * သရုပ်ဆောင် [[နန်းမြတ်ဖြိုးသင်း]] * သရုပ်ဆောင် နန်းခင်ဇေယျာ ==ဆက်စပ်လေ့လာရန်== *[[ဒုံးလွှတ်ခြင်း]] {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] kkvgzgtk358y0q1g1wouyp807bzudyb 0 13953 1055134 729948 2026-09-24T17:30:20Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055134 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = လူမှုကွန်ရက်<br />The Social Network | image = Social network film poster.jpg | image_size = | alt = | caption = ရုပ်ရှင်ပိုစတာ | director = David Fincher | producer = David Fincher<br />Scott Rudin<br />Dana Brunetti<br />Michael De Luca<br />Ceán Chaffin<br />Kevin Spacey | screenplay = Aaron Sorkin | based on = ''The Accidental Billionaires'' Ben Mezrich | starring = Jesse Eisenberg<br />Andrew Garfield<br />Justin Timberlake<br />Brenda Song<br />Armie Hammer<br />Max Minghella<br />Rashida Jones<br />Rooney Mara | music = Trent Reznor<br />Atticus Ross | cinematography = Jeff Cronenweth | editing = Kirk Baxter<br />Angus Wall | studio = Relativity Media<!--http://relativitymediallc.com/film_details.asp?projectId={B6AD9AD8-CB60-42A7-A4CE-9CC400F53121}--><br />Trigger Street Productions | distributor = [[ကိုလံဘီယာ ရုပ်ရှင်ကုမ္ပဏီ]] | released = ၂၀၁၀ အောက်တိုဘာ ၁ | runtime = ၁၂၀ မိနစ်<ref name="bbfc">{{cite web |url= http://www.bbfc.co.uk/BFF270720 |title= The Social Network |publisher= BBFC |date= September 21, 2010 |accessdate= September 23, 2010 |archive-date= 8 November 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131108033136/http://www.bbfc.co.uk/releases/social-network-2010-0 |url-status= dead}}</ref> | country = [[အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု]] | language = အင်္ဂလိပ် | budget = $40 million<ref name="mojo"/> | gross = $213,891,471<ref name="mojo">{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=socialnetwork.htm |title=The Social Network (2010) |work=[[Box Office Mojo]] |accessdate=January 25, 2011}}</ref> }} '''လူမှုကွန်ရက်''' (The Social Network) အမည်ရှိ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားသည် လူမှုကွန်ရက် ဝက်ဘ်ဆိုက် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်]]အား တည်ထောင်ခဲ့ပုံနှင့် တရားရေး အရှုပ်အရှင်းအကြောင်း ရိုက်ကူးထားသည့် ဒရာမာ (drama) အမျိုးအစား ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကား တစ်ကားဖြစ်ပြီး ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ရုံတင်ပြသခဲ့သည်။ ယင်းဇာတ်ကား၏ ဒါရိုက်တာမှာ ဒေးဗစ် ဖင်းချာ (David Fincher) ဖြစ်ပြီး ဂျက်စီ အိုင်စင်ဘဂ် (Jesse Eisenberg)၊ အင်ဒရူး ဂါဖီးလ်ဒ် (Andrew Garfield)၊ [[ဂျပ်စတင် တင်ဘာလိတ်ခ်]] (Justin Timberlake)၊ ဘရန်ဒါ စုန့် (Brenda Song)၊ အာမီ ဟမ်မာ (Armie Hammer)၊ မက်ခ်စ် မင်ဂယ်လာ (Max Minghella)၊ ရာရှီဒါ ဂျုံးစ် (Rashida Jones)၊ ဂျိုးဇက် မာဇယ်လို (Joseph Mazzello) နှင့် ရူနီ မာရာ (Rooney Mara) တို့ ပါဝင် သရုပ်ဆောင်ထားသည်။ အာရွန် ဆော်ကင်း (Aaron Sorkin) သည် ၎င်း၏ဇာတ်ညွှန်းအား ဘင် မက်ဇ်ရစ်ချ် (Ben Mezrich) ၏ ‘မထင်မှတ်စရာ ဘီလျံနာသူဌေးများ’ (The Accidental Billionaires) အမည်ရှိ ဝတ္ထုကို အခြေခံကာ ရေးသားထားသည်။ ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်အား တည်ထောင်သူ [[မာ့ခ် ဇက်ကာဘာ့ဂ်]] (Mark Zuckerberg) သာမက အခြား လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်များသည် ရုပ်ရှင်ရိုက်ကူးရန် အစီအစဉ်တွင် ပါဝင်ခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ သို့သော်လည်း အက်ဒွာဒို ဆေ့ဗရင်း (Eduardo Saverin) ကမူ မက်ဇ်ရစ်ချ်၏ ဝတ္ထုအတွက် အတိုင်ပင်ခံ လုပ်ခဲ့သည်။<ref name="newyork">Harris, Mark, [http://nymag.com/movies/features/68319/index4.html "Inventing Facebook"], ''[[New York (magazine)|New York]]'', September 17, 2010.</ref> ယင်းဇာတ်ကားကို [[ကိုလံဘီယာ ရုပ်ရှင်ကုမ္ပဏီ]]က ၂၀၁၀ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁ ရက်နေ့၌ [[အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု]]တွင် စတင်ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ ယင်းဇာတ်ကားသည် ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် ၆၈ ကြိမ်မြောက် [[ရွှေကမ္ဘာလုံးဆု]]ပေးပွဲ အခမ်းအနားတွင် ဒရာမာအမျိုးအစား အကောင်းဆုံး ဇာတ်ကားဆု (Best Motion Picture – Drama) အပါအဝင် အကောင်းဆုံး ဒါရိုက်တာဆု၊ အကောင်းဆုံး ဇာတ်ညွှန်းဆုနှင့် အကောင်းဆုံး ဇာတ်ဝင်တေးသွားဆု (Best Original Score) ကို ရရှိခဲ့ရာ ဆုအများဆုံး ရရှိသည့် ဇာတ်ကားဖြစ်သည်။ <ref name="HFPA_winners_tsn">{{cite web | url=http://www.goldenglobes.org/nominations/ | title=HFPA – Nominations and Winners | accessdate=2011-01-16 | archivedate=8 April 2010 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100408063237/http://www.goldenglobes.org/nominations/ }}</ref> <ref name="forbes_golden_globes_1">{{cite web | url=http://www.forbes.com/feeds/ap/2011/01/16/entertainment-us-golden-globes_8259739.html?boxes=financechannelAP | title=`Social Network' has lead at Globes with 3 prizes | accessdate=2011-01-16 | author=Germain, David }}{{Dead link|date=January 2022 }}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist|2}} [[Category:၂၀၁၀ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[Category:ရွှေကမ္ဘာလုံးဆုရ ရုပ်ရှင်များ]] [[Category:အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[Category:နည်းပညာအကြောင်း ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[Category:အမေရိကန် အတ္ထုပ္ပတ္တိ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[Category:အမေရိကန် စီးပွားရေး ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] ejxgv7fdcelqcg2wmfcorx4gv5km5qj 0 13975 1055142 1046827 2026-09-24T18:14:52Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055142 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder|honorific_prefix=|name=သိန်းစိန်|office=အဋ္ဌမမြောက် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]]|native_name=|native_name_lang=|image=HE Thein Sein, President of the Republic of the Union of Myanmar (9292476975) (cropped).jpg|caption=၂၀၁၃ ခုနှစ်က ဦးသိန်းစိန် |predecessor=*''ဖွဲ့စည်းပုံရာထူးစတင်'' *[[သန်းရွှေ]] <br>{{small|[[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နအဖအစိုးရ]] ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်}} * [[မောင်မောင် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)| မောင်မောင်]]<br>{{small|[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတများ စာရင်း|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]] ရာထူးအဖြစ်}}|successor=[[ထင်ကျော် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ထင်ကျော်]] |vicepresident={{List collapsed|title=''See list''|'''ဒုတိယသမ္မတ (၁)'''|[[တင်အောင်မြင့်ဦး|တင်အောင်မြင့်ဦး]]<br />(၂၀၁၁–၂၀၁၂)|[[စိုင်းမောက်ခမ်း]]<br />(၂၀၁၂–၂၀၁၆)|'''ဒုတိယသမ္မတ(၂)'''|စိုင်းမောက်ခမ်း<br />((၂၀၁၁–၂၀၁၂)|''လစ်လပ်''<br />(ဇူလိုင်–ဩဂုတ် ၂၀၁၂)|[[ဉာဏ်ထွန်း]]<br />(၂၀၁၂–၂၀၁၆)}} |office2=[[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ]] <br> အတွင်းရေးမှူး-၁|predecessor2=[[စိုးဝင်း၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး| စိုးဝင်း]]|office3=[[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ]] <br> အတွင်းရေးမှူး-၂|predecessor3=[[စိုးဝင်း၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး| စိုးဝင်း]]|party=[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] (2010–2016)|leader1=[[သန်းရွှေ]]|office1=[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်| နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်]]|predecessor1=[[စိုးဝင်း၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး| စိုးဝင်း]]|successor1=*ရာထူးဖျက်သိမ်း (၂၀၁၁ - ၂၀၂၁) * [[မင်းအောင်လှိုင်]] (၂၀၂၁) <br/>{{small|နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ်}}|successor2=[[တင်အောင်မြင့်ဦး၊ ဦး (သီဟသူရ)| တင်အောင်မြင့်]]|successor3=[[တင်အောင်မြင့်ဦး၊ ဦး (သီဟသူရ)| တင်အောင်မြင့်]]|birth_date={{birth date and age|1945|4|20|df=y}}|birth_place=ကျုံကူးကျေးရွာ၊ ငပုတောမြို့နယ်၊ ဧရာဝတီတိုင်း|death_date=|death_place=|spouse=[[ခင်ခင်ဝင်း၊ ဒေါ်| ခင်ခင်ဝင်း]]|children=၃ ဦး|alma_mater=[[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)]]|allegiance={{flag|Myanmar}}|branch={{army|Myanmar}}|serviceyears=၁၉၆၈-၂၀၁၀|rank=[[File:Tatmadaw_General_Insignia_01.png|15px]] [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]]|term_start=၃၀ မတ် ၂၀၁၁|term_end=၃၀ မတ် ၂၀၁၆|term_start1=၁၂ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇|term_end1=၃၀ မတ် ၂၀၁၁ <br/>{{small|ယာယီ: ဧပြီ ၂၀၀၇ - ၁၂ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇}}|term_start2=၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄|term_end2=၁၂ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇|term_start3=၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃|term_end3=၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄|office4=[[ဇမ္ဗူသီရိမြို့နယ်]] မဲဆန္ဒနယ် ကိုယ်စားပြု <br> [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]]ကိုယ်စားလှယ်|term_start4=၃၁ မတ် ၂၀၁၁|term_end4=၃၀ မတ် ၂၀၁၁|predecessor4=မဲဆန္ဒနယ် ဖွဲ့စည်း|successor4=[[စန္ဒာမင်း]]|majority4=65,620 (91.2%)|honorific prefix=[[အဂ္ဂမဟာသရေစည်သူ]]၊ [[အဂ္ဂမဟာသီရိသုဓမ္မ]]၊ <br> ဦး|signature=Prez TheinSein Sign.jpg|honorific suffix=ဗိုလ်ချုပ်ကြီး (ငြိမ်း)}}''' [[အဂ္ဂမဟာသရေစည်သူ]]၊​ [[အဂ္ဂမဟာသီရိသုဓမ္မ|အဂ္ဂမဟာသီရိသုဓမ္မ]]၊ '''ဦးသိန်းစိန်''' (၁၉၄၅ မွေး) သည် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတများ စာရင်း|အဋ္ဌမမြောက်]]၊ ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ အသက်ဝင်ပြီးနောက် ပထမမြောက် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]] ဖြစ်သည်။ ဦးသိန်းစိန်သည် ၂ဝ၁၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်ခံရပြီးနောက် ဧပြီလ (၁)ရက်နေ့မှ ၂၀၁၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃၀ ရက်နေ့အထိ သမ္မတတာဝန်အား ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နအဖအစိုးရ]]လက်ထက်တွင် ၂ဝဝ၇-ခုနှစ် မေလတွင် ယခင်ဝန်ကြီးချုပ် [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီးစိုးဝင်း|ဦးစိုးဝင်း]] ကျန်းမာရေး အခြေအနေ ကျဆင်းလာပြီးနောက် ဝန်ကြီးချုပ်တာဝန်များကို စတင်ထမ်းဆောင်ရပြီး အောက်တိုဘာလတွင် တရားဝင် ခန့်အပ်ခြင်းခံရသည်။<ref name="Burmese junta">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6669035.stm Burmese junta choose stand-in PM], BBC.co.uk; retrieved 20 May 2007.</ref><ref name="Burmese junta 2">[http://www.irrawaddy.org/aviewer.asp?a=7115&z=163 Burmese Junta Tips New Prime Minister] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070520214005/http://www.irrawaddy.org/aviewer.asp?a=7115&z=163 |date=20 May 2007 }}; retrieved 20 May 2007.</ref> မြန်မာနိုင်ငံ၏ [[အမျိုးသားညီလာခံ]]ကျင်းပရေးကော်မရှင် ဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၈-ခု၊ မေလ [[နာဂစ်မုန်တိုင်း|ဆိုင်ကလုံးနာဂစ်]] ဖြစ်ပွားပြီးသည့်နောက် အမျိုးသား သဘာဝဘေးအန္တရာယ် ကာကွယ်ရေး ဗဟိုကော်မီတီ၏ ဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="altsean">{{cite web|url=http://www.altsean.org/Research/Regime%20Watch/Executive/President.php|title=President Thein Sein|work=Alternative Asean Network on Burma|accessdate=19 August 2011}}</ref> စစ်အစိုးရ၏ လမ်းစဉ် (၇)ရပ်မှ တစ်ရပ်ဖြစ်သည့် ၂၀၁၀ ရွေးကောက်ပွဲတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ရန် [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေး အသင်း|ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးအသင်း]]ကို အမည်ပြောင်းလဲထားသည့် [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] ကိုခေါင်းဆောင်ရန် တာဝန်ပေးအပ်ခြင်းခံရပြီး ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလ မကုန်မီတွင် အခြားသော စစ်အရာရှိ ဝန်ကြီး ဒုဝန်ကြီး (၂၇) ဦးနှင့်အတူ အရပ်ဝတ် လဲလှယ်ပြီး ပါတီကို ထူထောင်ခွင့် လျှောက်ထားခဲ့သည်။ ၂၀၁၀-ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလ (၇) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲတွင် [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] ကို ကိုယ်စားပြုလျက် [[နေပြည်တော်]]၊ [[ဇမ္ဗူသီရိမြို့နယ်]] မဲဆန္ဒနယ်တွင် ပါဝင်အရွေးချယ်ခံခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် [[ပထမအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]]က သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ == အစောပိုင်းဘဝ == ဦးသိန်းစိန်ကို ၁၉၄၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၂ဝ)ရက်နေ့တွင် ဧရာဝတီတိုင်း၊ ပုသိမ်ခရိုင်၊ [[ငပုတောမြို့နယ်]]၊ [[ကျုံကူးရွာ၊ ကျုံကူး|ကျုံကူးရွာ]]တွင် အဖ ဦးမောင်ဖြိုး (ကွယ်လွန်)၊ အမိ ဒေါ်ခင်ညွန့် (ကွယ်လွန်)တို့မှ မွေးဖွားခဲ့သည်။<ref name="keller">{{cite news|url=http://keller.blogs.nytimes.com/2012/09/30/a-conversation-with-president-u-thein-sein-of-myanmar/|title=A Conversation with President U Thein Sein of Myanmar|last=Keller|first=Bill|date=30 September 2012|work=The New York Times|accessdate=1 October 2012}}</ref> ငယ်နာမည်မှာ မောင်သိန်းစိန် ပင်ဖြစ်သည်။ မွေးချင်း (၃)ယောက်တွင် အငယ်ဆုံးသားဖြစ်သည်။ အစ်မကြီးဖြစ်သူမှာ ဒေါ်ရင်လှိုင် ဖြစ်ပြီး အကိုကြီးဖြစ်သူမှာ ဦးမြင့်ထွန်း ဖြစ်လေ၏။ === ပညာရေး === ငယ်စဉ်က အခြေခံပညာကို ပုသိမ်ခရိုင် ငပုတောမြို့နယ်၊ [[ကျုံကူးရွာ၊ ကျုံကူး|ကျုံကူးရွာ]]မူလတန်းကျောင်း၊ ချောင်း၀ရွာ အလယ်တန်းကျောင်းနှင့် [[ပုသိမ်မြို့]] အမှတ်(၁)အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်းတို့၌ ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။ အစိုးရအထက်တန်းအောင်မြင်ပြီး ပြင်ဦးလွင် [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]]သို့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၈-ခုနှစ်တွင် စစ်တက္ကသိုလ် အပတ်စဉ် (၉) ၌ ဝိဇ္ဇာဘွဲ့အထူးပြုဖြင့် အောင်မြင်၍ စစ်သင်တန်းဆင်းခဲ့ပြီး [[တပ်မတော် (ကြည်း)|တပ်မတော်]]တွင် စတင် တာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ==စစ်မှုထမ်းခြင်း== [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]]မှ ဝိဇ္ဇာဘွဲ့ရရှိပြီးနောက် တပ်မတော်သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ကာ ရှမ်းသေနတ်ကိုင်တပ်ရင်း အမှတ် (၁) တွင် ဒုတိယဗိုလ်အဖြစ် စတင်တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဗိုလ်ကြီးအဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ခြင်းခံရပြီး ၁၉၇၀ မှ ၁၉၇၃ ခုနှစ်အထိ ဗိုလ်ကြီးအဆင့်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ၁၉၇၃ မှ ၁၉၈၂ ခုနှစ်အထိ [[အရှေ့မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]၊ ခမရ (၁၀၉) နှင့် ခလရ (၈၉) တို့တွင် ဗိုလ်မှူးအဆင့်ဖြင့်လည်းကောင်း တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်ဝန်းကျင်တွင် တပ်မတော်မှ နိုင်ငံတော်အာဏာရယူပြီးနောက်ပိုင်း စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ကလေးမြို့]]ရှိ ခြေလျင်တပ်ရင်း ခလရ (၈၉) တွင် တပ်ရင်းမှူး (ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး) အဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်။ ထို့နောက် [[စစ်ရုံး]]သို့ ပြောင်းရွှေ့ကာ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[သန်းရွှေ (ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|သန်းရွှေ]]၏ ကိုယ်ရေးအရာရှိအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သောကြောင့် ရုံးလုပ်ငန်းနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးဘက်တွင် ကျွမ်းကျင်လာခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်၊ တပ်မတော်မှ အာဏာသိမ်းပြီးနောက် ကက(ကြည်း)တွင် [[စစ်ဦးစီးစနစ်|စစ်ဦးစီး]] (ဗိုလ်မှူးကြီး)နှင့် စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲရေးမှူး တာဝန်များကို ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်များ ဖွင့်လှစ်သည့်အခါ မှော်ဘီမြို့နယ်၊ ဖူးကြီး အခြေစိုက် စကခ (၄) တွင် စကခမှူး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်မှူးကြီးအဖြစ် ကက(ကြည်း)နှင့် စကခ(၄)၊ ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်မှူးချုပ်အဖြစ် စကခ(၄)နှင့် တသခ ([[တြိဂံဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]) တို့တွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်အဖြစ် တသခနှင့် ကကရေးတို့၌ တာဝန်ယူခဲ့ပြီး တြိဂံဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူးအဖြစ် တိုးမြှင့်ခန့်အပ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ တြိဂံဒေသတိုင်းအား တာဝန်ယူစဉ် ဘိန်းဘုရင်များနှင့် ထိုင်းလူမျိုးများ ဆက်စပ်သည့် ကိစ္စရပ်များကို ဖြေရှင်းခဲ့ရပြီး နယ်စပ်ဒေသရှိ လူမျိုးစုလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အချို့ကို အပစ်အခတ်ရပ်စဲရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။ ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ရာထူး၊ ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် [[စစ်ရေးချုပ်]]တာဝန်တို့ကို ရယူခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ခန့်အပ်ခြင်းခံခဲ့ရသည့်အပြင် [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ]] (နအဖ) ၏ အတွင်းရေးမှူး (၂) တာဝန်ကိုပါ ပေးအပ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ၏ အတွင်းရေးမှူး (၁) ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဆင့်သို့ ထပ်မံတိုးမြှင့်ခြင်းခံရသည်။ ထိုနှစ် ဧပြီလတွင် နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[စိုးဝင်း၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|စိုးဝင်း]] ကျန်းမာရေးချို့ယွင်းလာသည့်အတွက် "ခေတ္တနိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်" ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ၂၀၀၇ အောက်တိုဘာလ ၂၄ ရက်တွင် တရားဝင် နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ]] အတွင်းရေးမှူး (၁) ရာထူးသည် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး သူရ တင်အောင်မြင့်က ဆက်ခံသည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် [[နာဂစ်မုန်တိုင်း|နာဂစ်]][[ဆိုင်ကလုံးမုန်တိုင်း|ဆိုင်ကလုန်း]]မုန်တိုင်းဒဏ်ခံ ပြည်သူများထံသို့ သွားရောက်ခဲ့သည့် အစိုးရအရာရှိများထဲတွင် ၎င်းသည် ပထမဆုံးဖြစ်သည်။ နာဂစ်မုန်တိုင်း တိုက်ခတ်ပြီးနောက် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် အမျိုးသားသဘာဝဘေးကာကွယ်တားဆီးရေး ဗဟိုကော်မတီ၏ ဥက္ကဋ္ဌတာဝန်ကိုလည်း ပူးတွဲထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော်အဆင့် အခြားလုပ်ငန်းကိစ္စရပ်များတွင်လည်း အစိုးရအဖွဲ့ကို ဦးစီးကွပ်ကဲခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်၊ ဧပြီလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ရွေးကောက်ပွဲဝင်ရန်အတွက် စစ်ဘက်ရာထူး ဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဖြစ်မှ နုတ်ထွက်ပြီး [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]]ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ၌ ကျင်းပသည့် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၀|ရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် ၎င်းဦးဆောင်သည့် ကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီက မဲအများစုဖြင့် အနိုင်ရရှိပြီးနောက် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == နိုင်ငံရေးဘဝ == {{Also|ဦးသိန်းစိန် အစိုးရ}} [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]]ဗဟိုအဖွဲ့ ခေါင်းဆောင်အဖြစ် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၀|၂၀၁၀ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် စတင်လှုပ်ရှားကာ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=18388|title=Tight Censorship on Reporting USDP|last=Wai Moe|date=5 May 2010|work=The Irrawaddy|accessdate=22 August 2011}}</ref> ရွေးကောက်ပွဲတွင် [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]]အတွက် နေပြည်တော်ကောင်စီနယ်မြေ [[ဇမ္ဗူသီရိမြို့နယ်|ဇဗ္ဗူသီရီ]] မဲဆန္ဒနယ်ကို ကိုယ်စားပြုကာ [[တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီ]] မှ ဦးကျော်အေး နှင့် ယှဉ်ပြိုင်ရွေးကောက်ခံခဲ့ကာ မဲအရေအတွက် ၆၅,၆၂၀ (၉၁.၂%) ဖြင့် အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.burma2010election.com/election/peoples/constituency/673|title=People's parliament candidates in Zabuthiri constituency (Naypyitaw Union Territory)|accessdate=21 August 2011}}</ref> ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၄ ရက်နေ့တွင် ဦးသိန်းစိန်သည် [[ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်]]မှ မြန်မာနိုင်ငံအတွက် သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၁ ရက်နေ့မှ စတင်၍ ဒုသမ္မတများ ဖြစ်ကြသော [[သီဟသူရဘွဲ့|သီဟသူရ]] [[တင်အောင်မြင့်ဦး၊ ဦး (သီဟသူရ)|ဦးတင်အောင်မြင့်ဦး]] နှင့် [[ဒေါက်တာစိုင်းမောက်ခမ်း]] တို့နှင့်အတူ နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-12362745 Burma ex-Prime Minister Thein Sein named new president], BBC, 4 February 2011.</ref> == ရာထူးအဆင့်ဆင့် မြင့်တက်လာခြင်း == [[File:The Prime Minister of Myanmar, General Thein Sein and the Minister of State for Commerce and Power, Shri Jairam Ramesh inaugurated the India-Myanmar Centre for Enhancement of IT Skills (IMCEITS), in Yangon.jpg|thumb|နိုင်ငံ​တော်ဝန်ကြီးချုပ်အ​နေဖြင့်​တွေ့ရ​သော ဗိုလ်ချုပ်ကြီးသိန်းစိန်]] * ၁၉၈၆ ဗိုလ်မှူးကြီး * ၁၉၈၈- အရှေ့ပိုင်းတိုင်း ၏ အမှတ် ၂ စစ်ဒေသမှူး * ၁၉၉၂ - General Staff Colonel * ၁၉၉၇- တြိဂံစစ်တိုင်းမှူး -ဗိုလ်မှူးချုပ် * ၂၀၀၁- စစ်ရေးချုပ် * ၂၀၀၂- ဒုတိယ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး * ၂၀၀၃- နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေး ကောင်စီ အတွင်းရေးမှူး ၂<ref name="altsean2">{{cite web|url=http://www.altsean.org/Research/SPDC%20Whos%20Who/SPDC/TheinSein.htm|title=THEIN SEIN profile|work=Alternative Asean Network on Burma|accessdate=22 August 2011}}</ref><ref name="mm">{{cite news|url=http://www.mmtimes.com/no390/n003.htm|title=Lt-Gen Thein Sein is new PM|date=29 October 2007|work=Myanmar Times|accessdate=22 August 2011}}</ref> * ၂၀၀၄- နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေး ကောင်စီ အတွင်းရေးမှူး ၁<ref>{{cite news|url=http://www.mizzima.com/news/election-2010-/4837-profiles-of-vice-president-nominees.html|title=Profiles of vice president nominees|author=Tun Tun|date=3 February 2011|work=Mizzma News|accessdate=22 August 2011}}</ref> * ၂၀၀၇- နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်<ref name="mm"/> * ၂၀၀၇- ဗိုလ်ချုပ်ကြီး * ၂၀၁၀- ဧပြီလ ၂၄ ရက်နေ့ တွင် တပ်မတော်မှ အငြိမ်းစားယူပြီး အရပ်သားဖြစ်လာ * ၂၀၁၀- ဧပြီ လ၂၈ ကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်ထံ ပါတီထူထောင်ခွင့်လျှောက်ထား * ၂၀၁၁-‌‌ ဖေဖော်ဝါရီလ ၄ ရက်တွင် သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက် == နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေး == [[File:Thein Sein and Abhisit Vejjajiva handshake.jpg|thumb|ဦးသိန်းစိန်နှင့်ထိုင်းဝန်ကြီးချုပ်[[အဘီစစ် ဝိဇ္ဇာဇီဝ]]တို့ ၂၀၁၀ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၁ ရက်က ဇေယျာသီရိဗိမာန်တွင် ဓာတ်ပုံရိုက်ကြစဉ်။]] ဝန်ကြီးချုပ်ဖြစ်ပြီးနောက် နိုင်ငံတကာ ချစ်ကြည်ရေး ခရီးစဉ်များအဖြစ် [[တရုတ်နိုင်ငံ|တရုတ်]]၊ [[လောနိုင်ငံ|လာအို]]၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ|ကမ္ဘောဒီးယား]]၊ [[သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ|သီရိလင်္ကာ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်း]] စသည့် အိမ်နီးချင်း နိုင်ငံများသို့ သွားရောက်လည်ပတ်ခဲ့ပြီး၊ နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေး ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref>[http://www.theage.com.au/news/World/Burmas-PM-visits-Vietnam/2007/11/09/1194329510113.html Burma's PM visits Vietnam], Associated Press via The Age. Retrieved 11 November 2007.</ref><ref>[http://news.xinhuanet.com/english/2007-11/09/content_7040876.htm Laos, Myanmar set to enhance relations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082202/http://news.xinhuanet.com/english/2007-11/09/content_7040876.htm |date=4 March 2016 }}, Xinhua; retrieved 11 November 2007.</ref><ref>{{Cite web |title=Myanmar's prime minister visits Cambodia to garner support against sanctions |url=http://www.pr-inside.com/myanmar-s-prime-minister-visits-cambodia-r325144.htm |accessdate=28 August 2018 |archivedate=14 November 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121114222248/http://www.pr-inside.com/myanmar-s-prime-minister-visits-cambodia-r325144.htm }}</ref> ထို့အပြင် အာဆီယံ အစည်းအဝေးများ၊ တောင်အာရှ နိုင်ငံများ၊ တရုတ် ၊ ဂျပန်နှင့် အမေရိကန် နိုင်ငံများသို့ သွားရောက်ခဲ့သည်။ ၂ဝဝ၈ ခုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် နာဂစ်ဆိုင်ကလုန်း မုန်တိုင်းဒဏ်သင့် ပြည်သူများထံ သွားရောက်ခဲ့သည့် အစိုးရ အရာရှိများထဲတွင် ပထမဆုံး ဖြစ်သည်။ နာဂစ်မုန်တိုင်း တိုက်ခတ်ပြီးနောက် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် အမျိုးသား သဘာဝဘေး ကာကွယ်တားဆီးရေး ဗဟိုကော်မတီ၏ ဥက္ကဋ္ဌတာဝန်ကိုလည်း ပူးတွဲထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။<ref name="Burmese junta" /><ref name="Burmese junta 2" /> ၂၀၀၉ ခုနှစ် မတ်လအတွင်း သွားရောက်ခဲ့သော [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] ခရီးစဉ်တွင် စင်ကာပူနိုင်ငံက သစ်ခွတစ်မျိုးကို "ဒမ်ဒရိုဗီယမ်သိန်းစိန်" ဟု အမည်ပေး ဂုဏ်ပြုခြင်းခံရသည်။<ref name="th">{{cite news |first= |last= |title=Daw Khin Khin Win, wife of Myanmar's President Thein Sein, looks at an orchid hybrid, the Dendrobium U Thein Sein - Daw Khin Khin Win, named after her during a ceremony at the Singapore Botanical |url=http://townhall.com/photos/2012/01/30/daw_khin_khin_win,_wife_of_myanmars_president_thein_sein,_looks_at_an_orchid_hybrid,_the_dendrobium_u_thein_sein_-_daw_khin_khin_win,_named_after_her_during_a_ceremony_at_the_singapore_botanical |work=Townhall.com (Reuters) |date=2012-01-30 |accessdate=2016-03-13 |archivedate=18 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160318055741/http://townhall.com/photos/2012/01/30/daw_khin_khin_win,_wife_of_myanmars_president_thein_sein,_looks_at_an_orchid_hybrid,_the_dendrobium_u_thein_sein_-_daw_khin_khin_win,_named_after_her_during_a_ceremony_at_the_singapore_botanical }}</ref><ref name="inq">{{cite news|first=Pam|last=Lim|title=Singapore says it with flowers |url=http://newsinfo.inquirer.net/144281/singapore-says-it-with-flowers |work=Philippine Daily Inquirer |date=2012-02-12 |accessdate=2016-03-13}}</ref> ၂ဝ၁ဝ ခုနှစ်တွင် ပြည်ထောင်စု ကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးအသင်း ဥက္ကဋ္ဌအနေဖြင့် ဦးဆောင်ကာ ပါတီအသွင်ပြောင်းပြီး ရွေးကောက်ပွဲ ဝင်ခဲ့သည်။ ကိုယ်တိုင်လည်း ဇဗ္ဗူသီရိမြို့နယ်မှနေ၍ ပြည်သူ့လွှတ်တော်အတွက် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ရာ အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ရွေးကောက်ပွဲတွင် ဦးသိန်းစိန်ခေါင်းဆောင်သည့် ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီမှာ အမျိုးသား လွှတ်တော်တွင် ၅၇ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် ပြည်သူ့လွှတ်တော်တွင် ၅၉ ရာခိုင်နှုန်း အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၈၈- ခုနှစ်တွင် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်၏ သူရဲကောင်းလက်မှတ် ရရှိခဲ့သည်။ ၂၀၁၁- ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ(၁၂) ရက်တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတနှင့်ဇနီးဒေါ်ခင်ခင်ဝင်းသည် အိန္ဒိယသမ္မတ၏ ဖိတ်ကြားချက်အရ အိန္ဒိယနိုင်ငံသို့ ချစ်ကြည်ရေးခရီးထွက်ခွာခဲ့သည်။ ==ဂုဏ်ပြုချီးကျူးခံရခြင်း== * ၁၉၈၈ ခုနှစ်တွင် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်၏ သူရဲကောင်းလက်မှတ်ကို ရရှိခဲ့သည်။ *၂ဝဝ၉-ခုနှစ်၊ မတ်လအတွင်း သွားရောက်ခဲ့သော စင်္ကာပူနိုင်ငံ ခရီးစဉ်တွင် စင်္ကာပူနိုင်ငံမှ သစ်ခွတစ်မျိုးကို "ဒမ်ဒရိုဗီယမ်သိန်းစိန်"ဟု အမည်ပေး ဂုဏ်ပြုခြင်း ခံရသည်။ *၂၀၁၁-ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၄)ရက်တွင် [[အဂ္ဂမဟာသရေစည်သူ]]၊ [[အဂ္ဂမဟာသီရိသုဓမ္မ|အဂ္ဂမဟာ သီရိသုဓမ္မ]] ဘွဲ့ရရှိသည်။ *၂၀၁၂ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ (၁၉)ရက်တွင် တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ၊ ယန်လင်းစိုက်ပျိုးရေးနှင့်သစ်တောတက္ကသိုလ် (Northwest Agriculture & Forest University)မှ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးလုပ်ငန်းများမှတဆင့် ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုပပျောက်ရေးကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ဂုဏ်ထူးဆောင် ဒေါက်တာဘွဲ့ ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=၂၃.၀၉.၁၂ ကြေးမုံသတင်းစာ |url=http://myanmar.com/newspaper/kyaymon/Sep18.pdf |accessdate=28 August 2018 |archivedate=16 October 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121016020627/http://www.myanmar.com/newspaper/kyaymon/Sep18.pdf }}</ref> ==ပြည်ပခရီးများ== ဝန်ကြီးချုပ်ဖြစ်ပြီးနောက် နိုင်ငံတကာ ချစ်ကြည်ရေးခရီးစဉ်များ အဖြစ် တရုတ်၊ လာအို၊ ကမ္ဘောဒီးယား၊ သီရိလင်္ကာ၊ ထိုင်းစသည့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများသို့ သွားရောက်လည်ပတ်ခဲ့ပြီး နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေး ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အာဆီယံ အစည်းအဝေးများ၊ တောင်အာရှ နိုင်ငံများ၊ တရုတ်၊ ဂျပန်နှင့် အမေရိကန် နိုင်ငံများသို့ သွားရောက်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံတကာ အစည်းအဝေးများသို့ မြန်မာအစိုးရ ကိုယ်စားပြုအဖြစ် တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ==မိသားစု== ဦးသိန်းစိန်၏ ဇနီးသည်မှာ [[ခင်ခင်ဝင်း၊ ဒေါ်|ဒေါ်ခင်ခင်ဝင်း]]ဖြစ်ပြီး သမီး သုံးဦး ထွန်းကားခဲ့သည်။<ref name="keller" /> ဦးသိန်းစိန်သည်၂၀၁၂-ခု၊ ဇန်နဝါရီလ၊ ၃၁-နေ့တွင် စင်္ကာပူနိုင်ငံ Mt. Elizabeth ဆေးရုံ၌ ကျန်းမာရေး စစ်ဆေးမှု ခံယူခဲ့သည်။ ဦးသိန်းစိန်မှာ နှလုံးရောဂါရှိပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ်ကစ၍ နှလုံးခုန်စက် တပ်ဆင်ထားရသည်ဟု ဆိုသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-12358204|title=Profile: Burmese leader Thein Sein|date=4 February 2011|publisher=BBC News|accessdate=22 August 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/ME04Ae01.html|title=Man in the mirror in Myanmar|last=McCoy|first=Clifford|date=4 May 2011|work=Asia Times|accessdate=22 August 2011|archivedate=10 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110810172055/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/ME04Ae01.html}}</ref> ==ဓာတ်ပုံများ== <gallery> File:President Thein Sein (1).jpg|နိုင်ငံတော်သမ္မတဦးသိန်းစိန် (ယာ) ငယ်စဉ်က ဧရာဝတီသင်္ဘောပေါ်တွင် ရိုက်ကူးထားသောပုံ File:President Thein Sein (2).jpg|နိုင်ငံတော်သမ္မတဦးသိန်းစိန် ဇနီးဖြစ်သူ ဒေါ်ခင်ခင်ဝင်း မင်္ဂလာပွဲတွင် ရိုက်ကူးထားသောပုံ File:President Thein Sein (3).JPG|နိုင်ငံတော်သမ္မတဦးသိန်းစိန် (ဝဲမှယာ တတိယ) ဗိုလ်လောင်းသင်တန်းဆင်းပွဲတွင်တွေ့ရစဉ် File:President Thein Sein (4).jpg|နိုင်ငံတော်သမ္မတဦးသိန်းစိန် စစ်မှူထမ်းဘဝ </gallery> == ကိုးကား == {{Commons category|Thein Sein}} {{Reflist|2}} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[စိုးဝင်း၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဦးစိုးဝင်း]]}} {{s-ttl|title=[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်]]|years=၂၀၀၇–၂၀၁၁}} {{s-aft|after=[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|​ဒေါ်​အောင်ဆန်းစုကြည်]]<br>{{small|([[နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်]]ရာထူးဖြင့်)}}}} |- {{s-bef|before=[[သန်းရွှေ]]<br>{{nowrap|''{{small|နိုင်ငံတော်ငြိမ်းချမ်းရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကောင်စီ၏ ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်}}''}}}} {{s-ttl|title=[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ]]|years=၂၀၁၁–၂၀၁၆}} {{s-aft|after=[[ဦးထင်ကျော်]]<br>{{small|ရွေးချယ်}}}} {{s-end}} {{ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော်၏ သမ္မတများ}} {{မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ ဝန်ကြီးချုပ်များ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတများ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်များ]] {{lifetime|၁၉၄၅| | }} [[ကဏ္ဍ:ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးမှ ပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:စစ်တက္ကသိုလ် ကျောင်းဆင်းများ]] ts9oof5fqcwv5bxcpnkegkxzs9x5t35 0 15331 1055146 1025512 2026-09-24T22:50:08Z ~2026-51491-30 148598 /* ဦး၀င်းမြင့်၏ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ (၂၀၂၆ – လက်ရှိ) */ 1055146 wikitext text/x-wiki {{မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမိုင်းဆိုင်ရာ}} '''ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့''' ([[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]: Union Government of the Republic of the Union of Myanmar) သည် ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈)|၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ]] အခန်း (၅) အရ နိုင်ငံတော်သမ္မတက ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းသည်။ [[File:Seal of Union Government.png|thumb|အစိုးရအဖွဲ့ အမှတ်တံဆိပ်]] == ဖွဲ့စည်းပုံ == ပြည်ထောင်စု အစိုးရအဖွဲ့ကို နိုင်ငံတော်သမ္မတ၊ ဒုတိယသမ္မတများ၊ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ၊ ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းရမည်ဟု [[ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံအခြေခံဥပဒေ#ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ|ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ]] ပုဒ်မ ၂၀ဝ တွင် ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ [[ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်|ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]]ဆိုင်ရာ ဥပဒေပုဒ်မ ၃၇၊ ၃၈ တို့တွင် ပြဋ္ဌာန်းထားသည်မှာ လွှတ်တော်သည် ပုဒ်မ ၃၀ အရ နိုင်ငံတော်သမ္မတနှင့် ဒုတိယသမ္မတများ အဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက် ခံထားရသော ပုဂ္ဂိုလ်များအား လွှတ်တော်အစည်းအဝေးတွင် [[ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် နာယက|နာယက]]၏ ရှေ့မှောက်၌ ကတိသစ္စာ ပြုစေရမည် ဖြစ်ကြောင်း၊ လွှတ်တော်သည် ပုဒ်မ ၃၄ အရ လွှတ်တော်၏ သဘောတူညီချက်ဖြင့် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း ခံရသော ပြည်ထောင်စု တရားသူကြီးချုပ်နှင့် ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ် တရားသူကြီးများ၊ နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ ခုံရုံးဥက္ကဋ္ဌနှင့် အဖွဲ့ဝင်များ၊ ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌနှင့် အဖွဲ့ဝင်များ၊ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ၊ ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်နှင့် ပြည်ထောင်စု စာရင်းစစ်ချုပ်တို့အား လွှတ်တော် အစည်းအဝေးတွင် နာယက၏ရှေ့မှောက်၌ ကတိသစ္စာ ပြုစေရမည် ဖြစ်ကြောင်း ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေပါ ပြဋ္ဌာန်းချက်များနှင့် မဆန့်ကျင်စေဘဲ ပြည်ထောင်စု၏ အုပ်ချုပ်မှုအာဏာသည် နိုင်ငံတော်သမ္မတ၌ တည်ရှိသည်။ ဤစကားရပ်ကြောင့် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်သည် အာဏာပိုင်အဖွဲ့အစည်းတစ်ရပ်ရပ်အား လည်းကောင်း၊ အာဏာပိုင်ပုဂ္ဂိုလ် တစ်ဦးဦးအား လည်းကောင်း တာဝန်နှင့် လုပ်ပိုင်ခွင့်များ ပေးအပ်ခြင်း မပြုနိုင်ဟု မမှတ်ယူရ။ ယင်းစကားရပ်ကြောင့် တည်ဆဲဥပဒေများအရ သက်ဆိုင်ရာ အာဏာပိုင် အဖွဲ့အစည်းတစ်ရပ်ရပ်အား ဖြစ်စေ၊ သက်ဆိုင်ရာ အာဏာပိုင် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးဦးအား ဖြစ်စေ အပ်နှင်းထားသည့် တာဝန်နှင့် လုပ်ပိုင်ခွင့်များကို နိုင်ငံတော်သမ္မတအား လွှဲပြောင်းပေးအပ်သည်ဟုလည်း မမှတ်ယူရဟု ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဥပဒေတွင် ဖော်ပြထားသည်။ ပြည်ထောင်စု အစိုးရအဖွဲ့၏ ပုံမှန်အစည်းအဝေးကို သာမန်အားဖြင့် တစ်လလျှင် အနည်းဆုံး နှစ်ကြိမ် ကျင်းပရမည် ဖြစ်ပြီး လိုအပ်ပါက အထူး အစည်းအဝေးကို ခေါ်ယူ ကျင်းပနိုင်သည်။ == အစိုးရအဖွဲ့များ == === ဦး၀င်းမြင့်၏ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ (၂၀၂၆ – လက်ရှိ) === {{main|ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ}} ၂၀၂၁ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း ပထမဆုံးကျင်းပခဲ့သော [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|၂၀၂၅-၂၀၂၆ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ]] အပြီးတွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်ကို တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ရွေးချယ်တင်မြှောက်ပွဲ]]တွင် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ဒုတိယသမ္မတများအဖြစ် ဦးညိုစောနှင့် ဒေါ်နန်းနီနီအေးတို့အား ရွေးချယ်တင်မြှောက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81374 |access-date=2026-04-06 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> === ဦးညိုစော၏ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ (၂၀၂၅ - ၂၀၂၆) === {{main|ဦးညိုစောအစိုးရ}} [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]၏ ခြောက်လသက်တမ်း ဇူလိုင် ၃၁ ရက်နေ့တွင် ကုန်ဆုံးခဲ့ပြီးနောက်၊ အဆိုပါကောင်စီကို ထပ်မံသက်တမ်းတိုးမပေးဘဲ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့်အညီ အဖွဲ့အစည်းအသစ်များ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]]၏ အမိန့်အမှတ် ၃/၂၀၂၅ ဖြင့် "ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့" အသစ်ကို ဖွဲ့စည်းပြီး ဗိုလ်ချုပ်ကြီး (ငြိမ်း) [[ညိုစော]]ကို နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/73051|publisher=MOI|accessdate=1 August 2025}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73057|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖြည့်စွက်ဖွဲ့စည်းခြင်း|publisher=Ministry of Information|accessdate=2025 July 31}}</ref> === ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်၏ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ (၂၀၂၁ –၂၀၂၅) === {{main|အိမ်စောင့်အစိုးရ (၂၀၂၁)}} ၂၀၂၁ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်အာဏာသိမ်းမှု]]ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ဖွဲ့စည်းခဲ့သော ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ အစိုးရအဖွဲ့ကို အာဏာသိမ်းစစ်ခေါင်းဆောင် [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] [[မင်းအောင်လှိုင်]]က ဦးဆောင်သည်။ စစ်အာဏာသိမ်းမှု (၆)လပြည့်သည့်နေ့တွင် အိမ်စောင့်အစိုးရဟူ၍ ပြောင်း၍ဖွဲ့စည်းရာ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်မှာ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်]] ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="cgov2">{{Cite news|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ စီမံခန့်ခွဲရေး ကော်မတီကို အိမ်စောင့်အစိုးရအဖွဲ့ အဖြစ် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်း|url=https://news-eleven.com/article/212823}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/union-government-list|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ အမည်စာရင်း|archivedate=2025-6-3|publisher=Ministry of Information|accessdate=2025-6-3|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250603045819/https://www.moi.gov.mm/union-government-list}}</ref> === ဦးဝင်းမြင့်၏ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ (၃၀ မတ် ၂၀၁၈ – ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁) === {{Main|ဦးဝင်းမြင့်အစိုးရ}} ဦးဝင်းမြင့်အစိုးရ သည် ၂၀၁၈ခုနှစ် မတ်လ ၃၀ ရက်နေ့မှစ၍ ဖွဲ့စည်းသော ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၈ခုနှစ် မတ်လ၂၁ ရက်နေ့တွင် ယခင်သမ္မတဦး[[ထင်ကျော်]]နုတ်ထွက်အပြီး မတ်လ ၃၀ ရက်​နေ့တွင် သမ္မတအသစ်အဖြစ် ​ရွေးချယ်ခံထားရ​သော ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] ကျမ်းသစ္စာကျိန်ဆိုအပြီး ယခင် ဦးထင်ကျော်အစိုးရကို ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းထားသောအစိုးရ ဖြစ်သည်။၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် [[တပ်မတော်]]မှ [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|အာဏာသိမ်းမှု]]ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ဒုတိယသမ္မတ (၁)နှင့် (၂) မှအပ အစိုးရအဖွဲ့ခေါင်းဆောင်အများစုကို ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခဲ့သည်။ === ဦးထင်ကျော်၏ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ (၃၀ မတ် ၂၀၁၆ – ၃၀ မတ် ၂၀၁၈) === {{Main|ဦးထင်ကျော်အစိုးရ}} [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် အနိုင်ရရှိခဲ့သည့် [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]]က ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းသော အစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ အခြေခံဥပဒေအရ [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]သည် သမ္မတဖြစ်ခွင့်မရှိသဖြင့် ပြင်ပပညာရှင်ဖြစ်သော [[ဦးထင်ကျော်]]မှာ သမ္မတဖြစ်လာခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အတွက် ဝန်ကြီးချုပ်ရာထူးနှင့် ဆင်တူသော [[နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်|နိုင်ငံတော်၏အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်]]ရာထူးကို ဖန်တီးပေးခဲ့သည်။၂၀၁၈ခုနှစ် မတ်လ ၂၁ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ဦးထင်ကျော်မှ နုတ်ထွက်သွားခဲ့ရာ ဒုတိယသမ္မတ (၁)ဖြစ်သူ ဦးမြင့်ဆွေမှာ အခြေခံဥပဒေအရ ယာယီသမ္မတအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။၃၀ မတ် ၂၀၁၈တွင် သမ္မတအသစ်အဖြစ် ရွေးကောက်ခံရသူ ဦးဝင်းမြင့်မှာ ကျမ်းသစ္စာဆိုပြီး အစိုးရအဖွဲ့အသစ် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.president-office.gov.mm/?q=briefing-room/news/2016/03/31/id-10480|title=ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|publisher=နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး|date=၃၁ မတ် ၂၀၁၆|accessdate=၃၁ မတ် ၂၀၁၆}}{{Dead link|date=April 2025 }}</ref> === ဦးသိန်းစိန်၏ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ (၃၀ မတ် ၂၀၁၁ – ၃၀ မတ် ၂၀၁၆)=== {{main|ဦးသိန်းစိန် အစိုးရ}} [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၀|၂၀၁၀ရွေးကောက်ပွဲ]]အပြီး သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသည့် ဦးသိန်းစိန်၏ အစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ဦးသိန်းစိန်သည် [[နအဖ]]လက်ထက်တွင် ၂၀၀၇ခုနှစ်မှ ၂၀၁၁ခုနှစ်အထိ နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်တာဝန်ကိုပါ ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး ယခုအစိုးရသည် ဦးသိန်းစိန်၏ ဒုတိယအစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ ဝန်ကြီးအချို့မှာ နအဖလက်ထက်မှ ဝန်ကြီး၊ ဒုတိယဝန်ကြီးများဖြစ်ပြီး အများစုမှာ တပ်မတော်မှ အငြိမ်းစားယူထားသူများဖြစ်ကြသည်။ အရပ်သားပညာရှင်များလည်းပါဝင်ပြီး နောက်ဆုံး ဖျက်သိမ်းချိန်တွင် ဝန်ကြီးဌာန (၃၆)ခုအထိ ဖွဲ့စည်းထားရှိသည်။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ဝန်ကြီးဌာန နှင့် အကြီးအကဲများ စာရင်း]] == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://www.president-office.gov.mm/?q=ministry-lists ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများစာရင်း] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160410211950/http://www.president-office.gov.mm/?q=ministry-lists |date=10 April 2016 }} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစိုးရအဖွဲ့များ}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး}} [[ကဏ္ဍ:ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]] tc0qeecvkrt8loqjk3hu3vcx9hnx3lp 1055148 1055146 2026-09-24T22:53:18Z ~2026-51491-30 148598 1055148 wikitext text/x-wiki {{မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမိုင်းဆိုင်ရာ}} '''ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့''' ([[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]: Union Government of the Republic of the Union of Myanmar) သည် ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈)|၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ]] အခန်း (၅) အရ နိုင်ငံတော်သမ္မတက ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းသည်။ [[File:Seal of Union Government.png|thumb|အစိုးရအဖွဲ့ အမှတ်တံဆိပ်]] == ဖွဲ့စည်းပုံ == ပြည်ထောင်စု အစိုးရအဖွဲ့ကို နိုင်ငံတော်သမ္မတ၊ ဒုတိယသမ္မတများ၊ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ၊ ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းရမည်ဟု [[ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံအခြေခံဥပဒေ#ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ|ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ]] ပုဒ်မ ၂၀ဝ တွင် ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ [[ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်|ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]]ဆိုင်ရာ ဥပဒေပုဒ်မ ၃၇၊ ၃၈ တို့တွင် ပြဋ္ဌာန်းထားသည်မှာ လွှတ်တော်သည် ပုဒ်မ ၃၀ အရ နိုင်ငံတော်သမ္မတနှင့် ဒုတိယသမ္မတများ အဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက် ခံထားရသော ပုဂ္ဂိုလ်များအား လွှတ်တော်အစည်းအဝေးတွင် [[ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် နာယက|နာယက]]၏ ရှေ့မှောက်၌ ကတိသစ္စာ ပြုစေရမည် ဖြစ်ကြောင်း၊ လွှတ်တော်သည် ပုဒ်မ ၃၄ အရ လွှတ်တော်၏ သဘောတူညီချက်ဖြင့် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း ခံရသော ပြည်ထောင်စု တရားသူကြီးချုပ်နှင့် ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ် တရားသူကြီးများ၊ နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ ခုံရုံးဥက္ကဋ္ဌနှင့် အဖွဲ့ဝင်များ၊ ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌနှင့် အဖွဲ့ဝင်များ၊ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ၊ ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်နှင့် ပြည်ထောင်စု စာရင်းစစ်ချုပ်တို့အား လွှတ်တော် အစည်းအဝေးတွင် နာယက၏ရှေ့မှောက်၌ ကတိသစ္စာ ပြုစေရမည် ဖြစ်ကြောင်း ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေပါ ပြဋ္ဌာန်းချက်များနှင့် မဆန့်ကျင်စေဘဲ ပြည်ထောင်စု၏ အုပ်ချုပ်မှုအာဏာသည် နိုင်ငံတော်သမ္မတ၌ တည်ရှိသည်။ ဤစကားရပ်ကြောင့် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်သည် အာဏာပိုင်အဖွဲ့အစည်းတစ်ရပ်ရပ်အား လည်းကောင်း၊ အာဏာပိုင်ပုဂ္ဂိုလ် တစ်ဦးဦးအား လည်းကောင်း တာဝန်နှင့် လုပ်ပိုင်ခွင့်များ ပေးအပ်ခြင်း မပြုနိုင်ဟု မမှတ်ယူရ။ ယင်းစကားရပ်ကြောင့် တည်ဆဲဥပဒေများအရ သက်ဆိုင်ရာ အာဏာပိုင် အဖွဲ့အစည်းတစ်ရပ်ရပ်အား ဖြစ်စေ၊ သက်ဆိုင်ရာ အာဏာပိုင် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးဦးအား ဖြစ်စေ အပ်နှင်းထားသည့် တာဝန်နှင့် လုပ်ပိုင်ခွင့်များကို နိုင်ငံတော်သမ္မတအား လွှဲပြောင်းပေးအပ်သည်ဟုလည်း မမှတ်ယူရဟု ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဥပဒေတွင် ဖော်ပြထားသည်။ ပြည်ထောင်စု အစိုးရအဖွဲ့၏ ပုံမှန်အစည်းအဝေးကို သာမန်အားဖြင့် တစ်လလျှင် အနည်းဆုံး နှစ်ကြိမ် ကျင်းပရမည် ဖြစ်ပြီး လိုအပ်ပါက အထူး အစည်းအဝေးကို ခေါ်ယူ ကျင်းပနိုင်သည်။ == အစိုးရအဖွဲ့များ == === ဦး၀င်းမြင့်၏ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ (၂၀၂၆ – လက်ရှိ) === {{main|ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ}} ၂၀၂၁ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း ပထမဆုံးကျင်းပခဲ့သော [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|၂၀၂၅-၂၀၂၆ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ]] အပြီးတွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်ကို တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ရွေးချယ်တင်မြှောက်ပွဲ]]တွင် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ဒုတိယသမ္မတများအဖြစ် ဦးညိုစောနှင့် ဒေါ်နန်းနီနီအေးတို့အား ရွေးချယ်တင်မြှောက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81374 |access-date=2026-04-06 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> {{main|ဦးညိုစောအစိုးရ}} [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]၏ ခြောက်လသက်တမ်း ဇူလိုင် ၃၁ ရက်နေ့တွင် ကုန်ဆုံးခဲ့ပြီးနောက်၊ အဆိုပါကောင်စီကို ထပ်မံသက်တမ်းတိုးမပေးဘဲ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့်အညီ အဖွဲ့အစည်းအသစ်များ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]]၏ အမိန့်အမှတ် ၃/၂၀၂၅ ဖြင့် "ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့" အသစ်ကို ဖွဲ့စည်းပြီး ဗိုလ်ချုပ်ကြီး (ငြိမ်း) [[ညိုစော]]ကို နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/73051|publisher=MOI|accessdate=1 August 2025}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73057|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖြည့်စွက်ဖွဲ့စည်းခြင်း|publisher=Ministry of Information|accessdate=2025 July 31}}</ref> === ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်၏ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ (၂၀၂၁ –၂၀၂၅) === {{main|အိမ်စောင့်အစိုးရ (၂၀၂၁)}} ၂၀၂၁ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်အာဏာသိမ်းမှု]]ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ဖွဲ့စည်းခဲ့သော ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ အစိုးရအဖွဲ့ကို အာဏာသိမ်းစစ်ခေါင်းဆောင် [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] [[မင်းအောင်လှိုင်]]က ဦးဆောင်သည်။ စစ်အာဏာသိမ်းမှု (၆)လပြည့်သည့်နေ့တွင် အိမ်စောင့်အစိုးရဟူ၍ ပြောင်း၍ဖွဲ့စည်းရာ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်မှာ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်]] ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="cgov2">{{Cite news|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ စီမံခန့်ခွဲရေး ကော်မတီကို အိမ်စောင့်အစိုးရအဖွဲ့ အဖြစ် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်း|url=https://news-eleven.com/article/212823}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/union-government-list|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ အမည်စာရင်း|archivedate=2025-6-3|publisher=Ministry of Information|accessdate=2025-6-3|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250603045819/https://www.moi.gov.mm/union-government-list}}</ref> === ဦးဝင်းမြင့်၏ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ (၃၀ မတ် ၂၀၁၈ – ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁) === {{Main|ဦးဝင်းမြင့်အစိုးရ}} ဦးဝင်းမြင့်အစိုးရ သည် ၂၀၁၈ခုနှစ် မတ်လ ၃၀ ရက်နေ့မှစ၍ ဖွဲ့စည်းသော ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၈ခုနှစ် မတ်လ၂၁ ရက်နေ့တွင် ယခင်သမ္မတဦး[[ထင်ကျော်]]နုတ်ထွက်အပြီး မတ်လ ၃၀ ရက်​နေ့တွင် သမ္မတအသစ်အဖြစ် ​ရွေးချယ်ခံထားရ​သော ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] ကျမ်းသစ္စာကျိန်ဆိုအပြီး ယခင် ဦးထင်ကျော်အစိုးရကို ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းထားသောအစိုးရ ဖြစ်သည်။၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် [[တပ်မတော်]]မှ [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|အာဏာသိမ်းမှု]]ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ဒုတိယသမ္မတ (၁)နှင့် (၂) မှအပ အစိုးရအဖွဲ့ခေါင်းဆောင်အများစုကို ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခဲ့သည်။ === ဦးထင်ကျော်၏ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ (၃၀ မတ် ၂၀၁၆ – ၃၀ မတ် ၂၀၁၈) === {{Main|ဦးထင်ကျော်အစိုးရ}} [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် အနိုင်ရရှိခဲ့သည့် [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]]က ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းသော အစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ အခြေခံဥပဒေအရ [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]သည် သမ္မတဖြစ်ခွင့်မရှိသဖြင့် ပြင်ပပညာရှင်ဖြစ်သော [[ဦးထင်ကျော်]]မှာ သမ္မတဖြစ်လာခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အတွက် ဝန်ကြီးချုပ်ရာထူးနှင့် ဆင်တူသော [[နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်|နိုင်ငံတော်၏အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်]]ရာထူးကို ဖန်တီးပေးခဲ့သည်။၂၀၁၈ခုနှစ် မတ်လ ၂၁ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ဦးထင်ကျော်မှ နုတ်ထွက်သွားခဲ့ရာ ဒုတိယသမ္မတ (၁)ဖြစ်သူ ဦးမြင့်ဆွေမှာ အခြေခံဥပဒေအရ ယာယီသမ္မတအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။၃၀ မတ် ၂၀၁၈တွင် သမ္မတအသစ်အဖြစ် ရွေးကောက်ခံရသူ ဦးဝင်းမြင့်မှာ ကျမ်းသစ္စာဆိုပြီး အစိုးရအဖွဲ့အသစ် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.president-office.gov.mm/?q=briefing-room/news/2016/03/31/id-10480|title=ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|publisher=နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး|date=၃၁ မတ် ၂၀၁၆|accessdate=၃၁ မတ် ၂၀၁၆}}{{Dead link|date=April 2025 }}</ref> === ဦးသိန်းစိန်၏ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ (၃၀ မတ် ၂၀၁၁ – ၃၀ မတ် ၂၀၁၆)=== {{main|ဦးသိန်းစိန် အစိုးရ}} [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၀|၂၀၁၀ရွေးကောက်ပွဲ]]အပြီး သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသည့် ဦးသိန်းစိန်၏ အစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ဦးသိန်းစိန်သည် [[နအဖ]]လက်ထက်တွင် ၂၀၀၇ခုနှစ်မှ ၂၀၁၁ခုနှစ်အထိ နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်တာဝန်ကိုပါ ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး ယခုအစိုးရသည် ဦးသိန်းစိန်၏ ဒုတိယအစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ ဝန်ကြီးအချို့မှာ နအဖလက်ထက်မှ ဝန်ကြီး၊ ဒုတိယဝန်ကြီးများဖြစ်ပြီး အများစုမှာ တပ်မတော်မှ အငြိမ်းစားယူထားသူများဖြစ်ကြသည်။ အရပ်သားပညာရှင်များလည်းပါဝင်ပြီး နောက်ဆုံး ဖျက်သိမ်းချိန်တွင် ဝန်ကြီးဌာန (၃၆)ခုအထိ ဖွဲ့စည်းထားရှိသည်။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ဝန်ကြီးဌာန နှင့် အကြီးအကဲများ စာရင်း]] == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://www.president-office.gov.mm/?q=ministry-lists ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများစာရင်း] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160410211950/http://www.president-office.gov.mm/?q=ministry-lists |date=10 April 2016 }} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစိုးရအဖွဲ့များ}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး}} [[ကဏ္ဍ:ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]] f8lejrnzxxbb357pjdtnk77wtz1b7q8 1055168 1055148 2026-09-25T06:36:50Z Zawzawaungthwin 100038 [[Special:Contributions/~2026-51491-30|~2026-51491-30]] ([[User talk:~2026-51491-30|ဆွေးနွေးချက်]]) ၏ မူဟောင်း [[Special:Diff/1055148|1055148]] ကို ပြန်ပြင်လိုက်သည် 1055168 wikitext text/x-wiki {{မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမိုင်းဆိုင်ရာ}} '''ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့''' ([[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]: Union Government of the Republic of the Union of Myanmar) သည် ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈)|၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ]] အခန်း (၅) အရ နိုင်ငံတော်သမ္မတက ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းသည်။ [[File:Seal of Union Government.png|thumb|အစိုးရအဖွဲ့ အမှတ်တံဆိပ်]] == ဖွဲ့စည်းပုံ == ပြည်ထောင်စု အစိုးရအဖွဲ့ကို နိုင်ငံတော်သမ္မတ၊ ဒုတိယသမ္မတများ၊ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ၊ ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းရမည်ဟု [[ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံအခြေခံဥပဒေ#ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ|ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ]] ပုဒ်မ ၂၀ဝ တွင် ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ [[ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်|ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]]ဆိုင်ရာ ဥပဒေပုဒ်မ ၃၇၊ ၃၈ တို့တွင် ပြဋ္ဌာန်းထားသည်မှာ လွှတ်တော်သည် ပုဒ်မ ၃၀ အရ နိုင်ငံတော်သမ္မတနှင့် ဒုတိယသမ္မတများ အဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက် ခံထားရသော ပုဂ္ဂိုလ်များအား လွှတ်တော်အစည်းအဝေးတွင် [[ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် နာယက|နာယက]]၏ ရှေ့မှောက်၌ ကတိသစ္စာ ပြုစေရမည် ဖြစ်ကြောင်း၊ လွှတ်တော်သည် ပုဒ်မ ၃၄ အရ လွှတ်တော်၏ သဘောတူညီချက်ဖြင့် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း ခံရသော ပြည်ထောင်စု တရားသူကြီးချုပ်နှင့် ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ် တရားသူကြီးများ၊ နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ ခုံရုံးဥက္ကဋ္ဌနှင့် အဖွဲ့ဝင်များ၊ ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌနှင့် အဖွဲ့ဝင်များ၊ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ၊ ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်နှင့် ပြည်ထောင်စု စာရင်းစစ်ချုပ်တို့အား လွှတ်တော် အစည်းအဝေးတွင် နာယက၏ရှေ့မှောက်၌ ကတိသစ္စာ ပြုစေရမည် ဖြစ်ကြောင်း ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေပါ ပြဋ္ဌာန်းချက်များနှင့် မဆန့်ကျင်စေဘဲ ပြည်ထောင်စု၏ အုပ်ချုပ်မှုအာဏာသည် နိုင်ငံတော်သမ္မတ၌ တည်ရှိသည်။ ဤစကားရပ်ကြောင့် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်သည် အာဏာပိုင်အဖွဲ့အစည်းတစ်ရပ်ရပ်အား လည်းကောင်း၊ အာဏာပိုင်ပုဂ္ဂိုလ် တစ်ဦးဦးအား လည်းကောင်း တာဝန်နှင့် လုပ်ပိုင်ခွင့်များ ပေးအပ်ခြင်း မပြုနိုင်ဟု မမှတ်ယူရ။ ယင်းစကားရပ်ကြောင့် တည်ဆဲဥပဒေများအရ သက်ဆိုင်ရာ အာဏာပိုင် အဖွဲ့အစည်းတစ်ရပ်ရပ်အား ဖြစ်စေ၊ သက်ဆိုင်ရာ အာဏာပိုင် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးဦးအား ဖြစ်စေ အပ်နှင်းထားသည့် တာဝန်နှင့် လုပ်ပိုင်ခွင့်များကို နိုင်ငံတော်သမ္မတအား လွှဲပြောင်းပေးအပ်သည်ဟုလည်း မမှတ်ယူရဟု ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဥပဒေတွင် ဖော်ပြထားသည်။ ပြည်ထောင်စု အစိုးရအဖွဲ့၏ ပုံမှန်အစည်းအဝေးကို သာမန်အားဖြင့် တစ်လလျှင် အနည်းဆုံး နှစ်ကြိမ် ကျင်းပရမည် ဖြစ်ပြီး လိုအပ်ပါက အထူး အစည်းအဝေးကို ခေါ်ယူ ကျင်းပနိုင်သည်။ == အစိုးရအဖွဲ့များ == === ဦး၀င်းမြင့်၏ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ (၂၀၂၆ – လက်ရှိ) === {{main|ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ}} ၂၀၂၁ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း ပထမဆုံးကျင်းပခဲ့သော [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|၂၀၂၅-၂၀၂၆ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ]] အပြီးတွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်ကို တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ရွေးချယ်တင်မြှောက်ပွဲ]]တွင် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ဒုတိယသမ္မတများအဖြစ် ဦးညိုစောနှင့် ဒေါ်နန်းနီနီအေးတို့အား ရွေးချယ်တင်မြှောက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81374 |access-date=2026-04-06 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> === ဦးညိုစော၏ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ (၂၀၂၅ - ၂၀၂၆) === {{main|ဦးညိုစောအစိုးရ}} [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]၏ ခြောက်လသက်တမ်း ဇူလိုင် ၃၁ ရက်နေ့တွင် ကုန်ဆုံးခဲ့ပြီးနောက်၊ အဆိုပါကောင်စီကို ထပ်မံသက်တမ်းတိုးမပေးဘဲ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့်အညီ အဖွဲ့အစည်းအသစ်များ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]]၏ အမိန့်အမှတ် ၃/၂၀၂၅ ဖြင့် "ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့" အသစ်ကို ဖွဲ့စည်းပြီး ဗိုလ်ချုပ်ကြီး (ငြိမ်း) [[ညိုစော]]ကို နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/73051|publisher=MOI|accessdate=1 August 2025}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73057|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖြည့်စွက်ဖွဲ့စည်းခြင်း|publisher=Ministry of Information|accessdate=2025 July 31}}</ref> === ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်၏ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ (၂၀၂၁ –၂၀၂၅) === {{main|အိမ်စောင့်အစိုးရ (၂၀၂၁)}} ၂၀၂၁ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်အာဏာသိမ်းမှု]]ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ဖွဲ့စည်းခဲ့သော ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ အစိုးရအဖွဲ့ကို အာဏာသိမ်းစစ်ခေါင်းဆောင် [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] [[မင်းအောင်လှိုင်]]က ဦးဆောင်သည်။ စစ်အာဏာသိမ်းမှု (၆)လပြည့်သည့်နေ့တွင် အိမ်စောင့်အစိုးရဟူ၍ ပြောင်း၍ဖွဲ့စည်းရာ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်မှာ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်]] ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="cgov2">{{Cite news|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ စီမံခန့်ခွဲရေး ကော်မတီကို အိမ်စောင့်အစိုးရအဖွဲ့ အဖြစ် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်း|url=https://news-eleven.com/article/212823}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/union-government-list|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ အမည်စာရင်း|archivedate=2025-6-3|publisher=Ministry of Information|accessdate=2025-6-3|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250603045819/https://www.moi.gov.mm/union-government-list}}</ref> === ဦးဝင်းမြင့်၏ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ (၃၀ မတ် ၂၀၁၈ – ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁) === {{Main|ဦးဝင်းမြင့်အစိုးရ}} ဦးဝင်းမြင့်အစိုးရ သည် ၂၀၁၈ခုနှစ် မတ်လ ၃၀ ရက်နေ့မှစ၍ ဖွဲ့စည်းသော ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၈ခုနှစ် မတ်လ၂၁ ရက်နေ့တွင် ယခင်သမ္မတဦး[[ထင်ကျော်]]နုတ်ထွက်အပြီး မတ်လ ၃၀ ရက်​နေ့တွင် သမ္မတအသစ်အဖြစ် ​ရွေးချယ်ခံထားရ​သော ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] ကျမ်းသစ္စာကျိန်ဆိုအပြီး ယခင် ဦးထင်ကျော်အစိုးရကို ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းထားသောအစိုးရ ဖြစ်သည်။၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် [[တပ်မတော်]]မှ [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|အာဏာသိမ်းမှု]]ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ဒုတိယသမ္မတ (၁)နှင့် (၂) မှအပ အစိုးရအဖွဲ့ခေါင်းဆောင်အများစုကို ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခဲ့သည်။ === ဦးထင်ကျော်၏ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ (၃၀ မတ် ၂၀၁၆ – ၃၀ မတ် ၂၀၁၈) === {{Main|ဦးထင်ကျော်အစိုးရ}} [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် အနိုင်ရရှိခဲ့သည့် [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]]က ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းသော အစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ အခြေခံဥပဒေအရ [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]သည် သမ္မတဖြစ်ခွင့်မရှိသဖြင့် ပြင်ပပညာရှင်ဖြစ်သော [[ဦးထင်ကျော်]]မှာ သမ္မတဖြစ်လာခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အတွက် ဝန်ကြီးချုပ်ရာထူးနှင့် ဆင်တူသော [[နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်|နိုင်ငံတော်၏အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်]]ရာထူးကို ဖန်တီးပေးခဲ့သည်။၂၀၁၈ခုနှစ် မတ်လ ၂၁ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ဦးထင်ကျော်မှ နုတ်ထွက်သွားခဲ့ရာ ဒုတိယသမ္မတ (၁)ဖြစ်သူ ဦးမြင့်ဆွေမှာ အခြေခံဥပဒေအရ ယာယီသမ္မတအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။၃၀ မတ် ၂၀၁၈တွင် သမ္မတအသစ်အဖြစ် ရွေးကောက်ခံရသူ ဦးဝင်းမြင့်မှာ ကျမ်းသစ္စာဆိုပြီး အစိုးရအဖွဲ့အသစ် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.president-office.gov.mm/?q=briefing-room/news/2016/03/31/id-10480|title=ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|publisher=နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး|date=၃၁ မတ် ၂၀၁၆|accessdate=၃၁ မတ် ၂၀၁၆}}{{Dead link|date=April 2025 }}</ref> === ဦးသိန်းစိန်၏ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ (၃၀ မတ် ၂၀၁၁ – ၃၀ မတ် ၂၀၁၆)=== {{main|ဦးသိန်းစိန် အစိုးရ}} [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၀|၂၀၁၀ရွေးကောက်ပွဲ]]အပြီး သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသည့် ဦးသိန်းစိန်၏ အစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ဦးသိန်းစိန်သည် [[နအဖ]]လက်ထက်တွင် ၂၀၀၇ခုနှစ်မှ ၂၀၁၁ခုနှစ်အထိ နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်တာဝန်ကိုပါ ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး ယခုအစိုးရသည် ဦးသိန်းစိန်၏ ဒုတိယအစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ ဝန်ကြီးအချို့မှာ နအဖလက်ထက်မှ ဝန်ကြီး၊ ဒုတိယဝန်ကြီးများဖြစ်ပြီး အများစုမှာ တပ်မတော်မှ အငြိမ်းစားယူထားသူများဖြစ်ကြသည်။ အရပ်သားပညာရှင်များလည်းပါဝင်ပြီး နောက်ဆုံး ဖျက်သိမ်းချိန်တွင် ဝန်ကြီးဌာန (၃၆)ခုအထိ ဖွဲ့စည်းထားရှိသည်။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ဝန်ကြီးဌာန နှင့် အကြီးအကဲများ စာရင်း]] == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://www.president-office.gov.mm/?q=ministry-lists ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများစာရင်း] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160410211950/http://www.president-office.gov.mm/?q=ministry-lists |date=10 April 2016 }} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစိုးရအဖွဲ့များ}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး}} [[ကဏ္ဍ:ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]] tc0qeecvkrt8loqjk3hu3vcx9hnx3lp 0 15634 1055090 960165 2026-09-24T14:48:48Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055090 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian federal subject |en_name=Moscow |ru_name={{nobold|Москва}} |image_skyline=MSK Collage 2015.png |imagesize=370px |image_caption='''Clockwise from top left:''' Cathedral of Christ the Saviour; Spasskaya Tower of the Moscow Kremlin; Moscow International Business Center; Red Square; Bolshoi Theatre; and Moscow State University. |image_map=Moscow in Russia (special marker).svg |latd=55 |latm=45 |lats=06 |longd=37 |longm=37 |longs=04 |image_coa=Coat of Arms of Moscow.svg |coa_caption=[[Coat of arms of Moscow|အမှတ်တံဆိပ်]] |image_flag=Flag of Moscow, Russia.svg |flag_caption=[[Flag of Moscow|အလံ]] |anthem=''[[Moya Moskva|My Moscow]]'' |holiday=The second weekend of September |holiday_ref=<ref>{{cite web|title=Holidays and significant dates of Moscow |url=http://old.mos.ru/wps/portal/EnglishVersion?documentId=119125 |work=Moscow City Government |accessdate=September 29, 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110823153912/http://old.mos.ru/wps/portal/EnglishVersion?documentId=119125 |archivedate=August 23, 2011 }}</ref> <!--POLITICAL STATUS--> |political_status=Federal city |political_status_link=Federal cities of Russia |federal_district=ဗဟိုဖက်ဒရယ် |economic_region=ဗဟို <!--STATS--> |pop_2016census=12 330 126 |pop_2016census_rank=1st |urban_pop_20104census= |rural_pop_2014census= |pop_density= |pop_density_as_of=2015 |pop_density_ref=<ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm|title=ВПН-2010|author=|date=|work=gks.ru|accessdate=25 January 2017|archivedate=16 March 2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F9wueiMc?url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm}}</ref> |pop_latest=12197596 (permanent residents within city limits)<br/>14,300,000 (estimated total within city limits)<br/>16,900,000 (မြို့ပြ)<br/> Combined population of Moscow Federal City and Moscow Oblast is 19,561,194 |pop_latest_urban = 123 |pop_2010census_ref= |pop_latest_date=2015 |pop_latest_ref=<ref name="2015Est">Goskomstat. [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2015.xls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402190432/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2015.xls |date=2 April 2015 }} {{ru icon}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=Major Agglomerations of the World – Population Statistics and Maps|author=|date=|work=citypopulation.de}}</ref> |area_km2=2511 |area_km2_ref=<ref>{{cite web|url=http://mos.ru/press-center/press_releases/index.php?id_4=19417&afrom_4=25.10.2010&ato_4=03.08.2011|title=О совместных предложениях Правительства Москвы и Правительства Московской области по изменению границ столицы Российской Федерации — города Москвы|publisher=Mos.ru|date=October 25, 2010|accessdate=July 9, 2014|archivedate=3 August 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/60fj6q8Tc?url=http://mos.ru/press-center/press_releases/index.php?id_4=19417}}</ref> |area_km2_rank=83rd |established_date=Before 1147 |established_date_ref=<ref name="dolgorukiy">{{cite web|url=http://faculty.oxy.edu/richmond/csp8/history_of_moscow.htm |title=The History of Moscow |publisher=Occidental College |last=Comins-Richmond |first=Walter |accessdate=July 3, 2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060517163858/http://faculty.oxy.edu/richmond/csp8/history_of_moscow.htm |archivedate=May 17, 2006 }}</ref> |license_plates=77, 177, 777; 97, 197, 797; 99, 199, 799 |ISO=RU-MOW <!--GOVERNMENT--> |gov_as_of=2011 |leader_title=[[Mayor of Moscow|မြို့တော်ဝန်]] |leader_title_ref=<ref name="mayor">{{cite web|url=http://old.mos.ru/wps/portal/EnglishVersion?rubricId=14107 |title=The Moscow City Mayor |publisher=Government of Moscow |accessdate=March 18, 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110823154527/http://old.mos.ru/wps/portal/EnglishVersion?rubricId=14107 |archivedate=August 23, 2011 }}</ref> |leader_name=[[Sergey Sobyanin]] ([[United Russia|UR]]) |leader_name_ref=<ref name="mayor"/> |legislature=[[Moscow City Duma|City Duma]] |legislature_ref=<ref>{{cite web|title=The Moscow Statute |url=http://old.mos.ru/wps/portal/EnglishVersion?rubricId=14215&documentId=118572 |work=Moscow City Duma |publisher=Moscow City Government |accessdate=September 29, 2010 |date=June 28, 1995 |quote=The supreme and exclusive legislative (representative) body of the state power in Moscow is the Moscow City Duma. |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110823154646/http://old.mos.ru/wps/portal/EnglishVersion?rubricId=14215&documentId=118572 |archivedate=August 23, 2011 }}</ref> |website=https://www.mos.ru/en/ |website_ref |date=July 2014 |commons category=Moscow }} [[File:Central Administrative Okrug map.png|280px|thumb|သမိုင်းဝင်မြို့လယ်]] '''မော်စကိုမြို့''' ({{IPAc-en|ˈ|m|ɒ|s|k|oʊ}} or {{IPAc-en|ˈ|m|ɒ|s|k|aʊ}}; {{langx|ru|Москва́}}) သည် [[ရုရှားနိုင်ငံ]]၏ မြို့တော်ဖြစ်ပြီး လူဦးရေအထူထပ်ဆုံးမြို့ဖြစ်ကာ မြို့နယ်နိမိတ်အတွင်းတွင် နေထိုင်သူ ၁၃.၂ သန်းနေထိုင်ပြီး <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2015.xls |accessdate=25 January 2017 |archivedate=18 March 2015 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6X7bLwvum?url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2015.xls }}</ref> မြို့ပြဧရိယာအတွင်းတွင် ၁၇.၁ သန်း နေထိုင်ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html |title=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |publisher=Citypopulation.de |date= |accessdate=2017-09-26}}</ref> မော်စကိုမြို့သည် ရုရှားနိုင်ငံ၏ ဖက်ဒရယ်မြို့တော်ဟူသော ဝိသေသထူးဖြင့်လည်း ချီးမြှင့်ထားသော မြို့လည်းဖြစ်သည်။ မော်စကိုသည် ရုရှားနိုင်ငံနှင့် အရှေ့ဥရောပ၏ နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သိပ္ပံပညာရပ်များထွန်းကာစည်ပင်ရာ ဗဟိုချက်မဖြစ်ပြီး ဥရောပကုန်းမြေတွင် အကြီးဆုံးမြို့ကြီးဖြစ်သည်။ နယ်နိမိတ်မျဉ်းများအရ မော်စကိုသည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးမြို့များထဲတွင် ပါဝင်ပြီး ၁၄ ခုမြောက် အကြီးဆုံးမီသရိုဧရိယာ(metro area)ရှိသည်။ ထို့ပြင် မြို့ပြတည်နေရာအတွင်း လူဦးရေထူထပ်မှုတွင် အဆင့် ၁၈ တွင် တည်ရှိနေပြီး ၁၄ ခုမြောက် အကြီးဆုံးသော မြို့ပြဧရိယာ(urban area)ပိုင်ဆိုင်ထားသော မြို့လည်း ဖြစ်သည်။ မြို့နယ်နိမိတ်အတွင်း [[ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လူဦးရေအများဆုံး မြို့များ|လူဦးများပြားမှု]]တွင် အဆင့် ၁၁ တွင် တည်ရှိနေသည်။ ဖို့စ် ၂၀၁၃ <ref>{{cite web|last=Geromel|first=Ricardo|title=Forbes Top 10 Billionaire Cities – Moscow Beats New York Again|url=https://www.forbes.com/sites/ricardogeromel/2013/03/14/forbes-top-10-billionaire-cities-moscow-beats-new-york-again/|accessdate=ဇွန် ၅၊ ၂၀၁၈}}</ref>အရ မော်စကိုသည် [[:en:Mercer|Mercer]] ၏ နေထိုင်မှုစရိတ်မြှင့်မားသော မြို့များစာရင်းတွင် အဆင့် ၉ ၌ ရပ်တည်ခဲ့ပြီး [[:en:global city|Alpha global city]] ၏ Globalization and World Cities Research Network အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အရ အကြီးဆုံးသော မြို့ပြ စီးပွားရေးပိုင်ဆိုင်သော မြို့များထဲမှ တစ်မြို့ဖြစ်သည်။ MasterCard Global Destination Cities Index အရ ခရီးသွားဧည့်သည်များ လာရောက်လည်ပတ်မှု အလျင်အမြန်ဆုံး တိုးတက်လာခဲ့သော မြို့များထဲမှ တစ်မြို့အဖြစ် မော်စကိုမြို့သည် ပါဝင်ခဲ့လေသည်။ ဤ[[ကမ္ဘာဂြိုဟ်|မြေကမ္ဘာ]]ပေါ်တွင် မော်စကိုသည် မြောက်ဘက်အစွန်းဆုံးနှင့် အအေးဆုံး မီဂါစီးတီးနှင့် မီသရိုပူလစ် ဖြစ်ပေသည်။ ထို့ပြင် မော်စကိုမြို့သည် ဥရောပ၏ အမြင့်ဆုံးသော အထောက်အကူမဲ့ ထီးထီးရှိနေသော အဆောက်အဦဖြစ်သည့် အာစတန်ကီနိုတာဝါ၊ ဥရောပ၏ အမြင့်ဆုံးသော မိုးမျှော်အဆောက်အဦဖြစ်သော ဖက်ဒရေးရှင်းတာဝါနှင့် မော်စကို အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စီးပွားရေးစင်တာတို့တည်ရှိရာ မြေဖြစ်သည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့တွင် မော်စကို အော့ဗလတ်၏ အနောက်တောင်ဘက်သို့ မြို့တော်နယ်နိမိတ်ကို ချဲ့ထွင်ရာ မြို့၏ ဧရိယာမှာ {{convert|1091|to|2511|km2|sp=us}}လောက်ထိ နှစ်ဆမျှ ကျယ်သွားခဲ့ပြီး လူဦးရေ ၂၃၃,၀၀၀ မျှ နေထိုင်နိုင်စေခဲ့သည်။<ref name="Merger2">{{cite web|author=<%= item.timeFlag %> |url=http://www.itar-tass.com/en/c32/461491.html |title=Expansion of Moscow borders to help it develop harmonically: mayor, Itar-tass, July 1, 2012 |publisher=Itar-tass.com |date= |accessdate=၆ ဇွန် ၂၀၁၈ |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131113003818/http://www.itar-tass.com/en/c32/461491.html |archivedate=November 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mos.ru/about/history/ |title=Moscow city government official site |publisher=Mos.ru |date= |accessdate=၆ ဇွန် ၂၀၁၈ |archivedate=20 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140720113907/http://www.mos.ru/about/history/ }}</ref> မော်စကိုမြစ်ပေါ်တွင် တည်ရှိသော မော်စကိုမြို့သည် ဥရောပရုရှား၏ ဗဟိုဖက်ဒရယ်ခရိုင်အတွင်းတွင် တည်ရှိသောပြီး ဥရောပ၏ ကုန်းတွင်းပိုင်း လူဦးရေစည်ပင်ပွားများဆုံးသော မြို့ဖြစ်သည်။ တောက်ပနေသော ရောင်စုံအမိုးခုံးများရှိသည့် စိန့်ဘာစီလ်ကာသီဒရယ်ကဲ့သို့သော သမိုင်းဝင်အဆောက်အဦများရှိသော မော်စကိုမြို့၏ ဗိသုကာလက်ရာများသည်လည်း ထင်ရှားကျော်ကြားကြသည်။ မြို့နယ်နိမတ်အတွင်း မြို့ပြဧရိယာတွင် ကြီးမားသော တောအုပ်များရှိပြီး မြို့၏ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် သစ်ပင်စိမ်းများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းနေသော မော်စကိုမြို့သည် ဥရောပနှင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အစိမ်းရောင်ဖုံးလွှမ်းမှုအများဆုံးသော အဓိကမြို့များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ မော်စကိုမြို့သည် အလယ်ခေတ် မော်စကိုနယ်စားကြီးခေတ်မှသည် ဇာဘုရင်ခေတ် ရုရှားပြည်၊ ထိုမှသည် ရုရှားအင်ပါယာ၊ [[ဆိုဗီယက်ယူနီယံ]]၊ နောင် [[ရုရှားနိုင်ငံ|ရုရှားဖက်ဒရေးရှင်းနိုင်ငံ]]ရောက်သည်ထိတိုင် အမည်များသာ ပြောင်းလဲသွားခဲ့သော နိုင်ငံတော်၏ မြို့တော်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ မော်စကိုသည် ရုရှားအစိုးရ ရုံးစိုက်ရာနေရာဖြစ်ပြီး အလယ်ခေတ်တွင် မြို့ရိုးခံတပ်ဖြစ်ခဲ့သော မော်စကိုကရင်မလင်သည် ယနေ့ခေတ်တွင် ရုရှားနိုင်ငံသမ္မတ အလုပ်လုပ်ရန် နေထိုင်သော နေရာဖြစ်လေသည်။ မော်စကိုကရင်မလင်နှင့် ရင်ပြင်နီတို့သည် မြို့တော်အတွင်းရှိ [[ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ]]များထဲတွင် ပါဝင်သော နေရာတစ်ခုဖြစ်ကြသည်။ ရုရှားပါလီမန်များဖြစ်ကြသော ဒူးမားလွှတ်တော်နှင့် ဖက်ဒရယ်ကောင်စီ တို့၏ လွှတ်တော်ခန်းမများသည်လည်း မြို့တော်အတွင်းတွင်ပင် တည်ရှိကြသည်။ မော်စကိုတွင် ပြတိုက်များ၊ အကယ်ဒမစ်ကျောင်းများ၊ နိုင်ငံရေးအင်စတီကျူးရှင်းများနှင့် ပြဇတ်ရုံများတည်ရှိသော ရုရှားအနုပညာရှင်များ၊ သိပ္ပံပညာရှင်များ၊ အားကစားသမားများရှိရာ မော်စကိုအား ရုရှားနိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုဗဟိုဌာနအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်ပေသည်။ မြို့တော်၏ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကွန်ယက်တွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ[[လေယာဉ်ကွင်း|လေဆိပ်]] ၄ ခု<ref>{{cite web|title=Moscow : Stations|url=http://www.travelinho.com/en/travel/moscow|accessdate=၆ ဇွန် ၂၀၁၈|archivedate=17 November 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171117041351/http://www.travelinho.com/en/travel/moscow}}</ref>၊ မီးရထားဘူတာရုံ ၉ ခု၊ များလှစွာသော ဓာတ်ရထားများ၊ Moscow Monorail နှင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အနက်ရှိုင်းဆုံးသော မြေအောက်သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးစနစ်ထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သော မော်စကိုမီသရိုတို့ပါဝင်ပြီး မော်စကိုမီသရိုမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် စတုတ္ထမြောက်အကြီးဆုံးကွန်ယက်ဖြစ်ပေသည်။ မော်စကိုမီသရိုသည် ဘူတာရုံပေါင်း ၂၀၀ ခန့်ရှိပြီး ဗိသုကာမြောက်လက်ရာများကြောင့် မြို့တော်၏ အရေးပါသောအမှတ်အသားတခုကဲ့သို့ ဆိုနိုင်ပေသည်။ == ဝေါဟာရရင်းမြစ် == == သမိုင်း == === အကြိုသမိုင်း === မော်စကိုမြေနေရာတွင် လူသားတို့ ရှေးအကျဆုံးသော အထောက်အထားများကို ကြည့်၍ပြောမည်ဆိုလျှင် လူသားတို့သည် [[ကျောက်ခေတ်သစ်]]([[မော်စကိုမြစ်]]ကမ်းရှိ ရှုကင်းစကားယားယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေ) ကတည်းက နေထိုင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုရပေမည့်။ မြို့တော်၏ ခေတ်သစ်အနားသတ်မျဉ်းများအတွင်းတွင်ဖြစ်သည့် [[မော်စကို ကရင်မလင်|ကရင်မလင်]]၊ [[စာကလေးတောင်]]၊ စေတန်မြစ်နှင့် ကူဆဲ့စကီး သစ်တောဥယျာဉ်အစရှိသည့်နေရာများတွင် အခြားရှေးကျသော အထောက်အထားများ(ဖာကျာနော့ဗ်စကားယား ယဉ်ကျေးမှု၏ သင်္ချိုင်းမြေများ၊ ဂျာကောစကားယား ယဉ်ကျေးမှု၏ သံခေတ်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည်နေရာများ)ကို ရှိဖွေတွေ့ရှိခဲ့လေသည်။ ၉ ရာစုတွင် အိုကာမြစ်သည် ဗော်လ်ဂါကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း(Volga trade route)၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ခဲ့သည်။ အထက်ဗော်လ်ဂါရေဝေကုန်းတန်းသည် ဒေသခံ ဖီနို-ယူဂရစ်များ(Finno-Ugric)ဖြစ်သည့် မာရ်ယာလူမျိုးများ(Merya)နှင့် ဆက်သွယ်ပေးထားပြီး ဗော်လ်ဂါ ဘူဂါရီးယား(Volga Bulgaria)ထိ ကျယ်ပြန့်ကာ စကင်ဒီနေဗီးယန်းလူမျိုးများ(Scandinavian) (ဗာရန်ဂျီးယန်များ (Varangians))နှင့် ဆလဗစ် လူမျိုးများ(Slavic peoples)နှင့်လည်း ဆက်သွယ်ပေး၍ နေလေသည်။ အစောဆုံး အရှေ့ဆလဗစ်လူမျိုးတို့၏ မှတ်တမ်းတင်မှုများအရ အထက်ဗော်လ်ဂါမြစ်ပိုင်းတွင် ၉ ရာစုမှ ၁၀ ရာစုအတွင်း ဗျာကျီချီ(Vyatichi)နှင့် ကရီဗီချီ(Krivichi)လူမျိုးများဖြင့် ပျံနှံ့၍နေခဲ့လေသည်။ မော်စကိုမြစ်ကို ကီးယဲ့ဗန် ရုစ်(Kievan Rus)တို့၏ ဆူဇဒါးနယ်ထဲသို့ ၁၁ ရာစုတွင် ပေါင်းစပ်၍ထားခဲ့လေသည်။ အေဒီ ၁၁၀၀ တွင် ညဲကလင့်နားယားမြစ်ဝ(Neglinnaya River)တွင် အနည်းငယ်မျှသော အခြေချနေထိုင်မှုများ ရှိ၍လာခဲ့လေသည်။ === အစောပိုင်း သမိုင်းမှတ်တမ်း (၁၁၄၇–၁၂၈၃) === [[File:Kyivan Rus' 1220-1240.png|thumb|upright=0.75|The principality on the northeastern periphery of Kievan Rus', Vladimir-Suzdal, grew into the Grand Duchy of Moscow]] မော်စကိုမြို့ကို ရည်ညွှန်းသော ပထမဆုံးသော သမိုင်းမှတ်တမ်းကို မင်းသား ယူရီ ဒါလ်ဂါရုကီး([[:en:Yuri Dolgoruky|Yuri Dolgoruky]])မှ ဆဗျာတာစလဗ် အိုလ်ဂါဗစ်ချ်([[:en:Sviatoslav Olgovich|Sviatoslav Olgovich]])အား တွေ့ဆုံရန် ဖိတ်ကြားသော စာလွှာတွင် တွေရသည်။ ထိုစဉ်အခါတုန်းက မော်စကို ဗလာဒီမီယာ-ဆူဇဒါး မင်းသားနယ်မြေ၏ အနောက်ဘက်နယ်စပ်မျဉ်းရှိ သေးငယ်သော မြို့ကလေးအဖြစ်သာ ရှိသေးသည်။ ၁၁၅၆ ခုနှစ်တွင် မင်းသား ယူရီ ဒါလ်ဂါရူကီးသည် မြို့အား သစ်လုံးတံတိုင်းများ၊ ကျုံးများဖြင့် အခိုင်အခံပြုလုပ်၍ ထားခဲ့လေသည်။ မွန်ဂိုများ ရုစ်နယ်မြေများဆီသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီး မွန်ဂိုဘုရင် ဘာတူခန်([[:en:Batu Khan|Batu Khan]])လက်အောက်သို့ ကျရောက်သွားသောအခါ မြို့အား ပြာပုံကျသည်အထိ မီးလောင်တိုက်သွင်းခဲ့ပြီး မြို့သူမြို့သားများအား သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြလေသည်။ မော်စကိုမြစ်ကမ်းမှ သစ်လုံးခံတပ်ကို အလက်ဇန္ဒား ညဲ့ဗ်စကီး([[:en:Alexander Nevsky|Alexander Nevsky]])၏ အထွေးဆုံးသားဖြစ်သူ ဒန်နီယယ်([[:en:Daniel of Moscow|Daniel]])မှ ၁၂၆၀ ခုနှစ်လောက်တွင် အမွေဆက်ခံပိုင်ဆိုင်ခဲ့ပြီး ဤသည်မှာ ဖခင်ပိုင်ဆိုင်ခဲ့သမျှထဲမှ တန်ဖိုးရှိသည့် နောက်ဆုံးသောအရာပင်ဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က ဒန်နီယယ်သည် ကလေးသာသာ ရှိသေးပြီး ခံတပ်ကြီးကို ဒန်နီယယ်၏ ဦးလေးဖြစ်သူ ယာရိုစလဗ် ယာရိုစလဗစ်([[:en:Yaroslav of Tver|Yaroslav of Tver]])မှ ကိုယ်စားအုပ်ချုပ်ပေးခဲ့သည်။ ၁၂၇၀ ခုနှစ်လောက်ရောက်သောအခါ အရွယ်ရောက်လာသော ဒန်နီယယ်သည် မင်းသားနယ်မြေများ ပါဝါအားပြိုင်မှုတွင် သူ၏အကိုဖြစ်သူ ဒမီထရီ([[:en:Dmitry of Pereslavl|Dmitry]])ဘက်မှ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ဒန်နီယယ်သည် သူ၏အကို ဗလာဒီမီယာနယ်စားကြီးဖြစ်လာသူ ဒမီထရီနှင့်အတူ ၁၂၈၃ ခုနှစ်မှစ၍ လွတ်လပ်သော မင်းသားအုပ်ချုပ်ရာနယ်မြေမှ အုပ်ချုပ်သူမင်းသားဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဒန်နီယယ်ကို မော်စကိုမြို့တွင် ပထမဆုံး ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများ တည်ထောင်သူအဖြစ် ရည်ညွှန်းကြပြီး ဘာဂါဗလန်စကီး ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းနှင် ဒန်နီလော့ဗ် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းတို့အား ဒန်နီယယ်တည်ထောင်ခဲ့သော ကျောင်းများအဖြစ် မှတ်သားထားခဲ့ကြသည်။ === နယ်စားကြီးများ အုပ်ချုပ်ရာကာလ (၁၂၈၃–၁၅၄၇) === {|class="graytable" style="text-align:center" |+ | style="width:33%;"|[[File:Kremlenagrad.jpg|350px]] | style="width:33%;"|[[File:Facial Chronicle - b.10, p.049 - Tokhtamysh at Moscow.jpg|150px]] | style="width:33%;"|[[File:Mikhail Feodorovich Izbranie.jpg|310px]] |- |၁၆ ရာစုနှောင်းပိုင်း [[မော်စကို ကရင်မလင်]] |Siege of Moscow (1382) |[[ရင်ပြင်နီ]] |} [[File:Andronikov Monastery 18.jpg|thumb|Spassky Cathedral, 1357 (the oldest extant building in Moscow)]] [[File:0 4707b 6549aa91 spasskaya.jpg|thumb|Spasskaya Tower was built in 1491]] ပထမမြောက် ဒန်နီယယ်သည် ၁၃၀၃ ခုနှစ်ရောက်သည့်တိုင် မော်စကိုကို အုပ်စိုးခဲ့ပြီး စည်ပင်ကြွယ်ဝသော မြို့ကြီးအဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့ရာ ၁၃၂၀ ခုနှစ်သို့ရောက်သောအခါ ယခင်မိဘများ အုပ်စိုးခဲ့သော ဗလာဒီမီယာနယ်၏ ဂုဏ်သတင်းတို့ပင် မှေးမှိန်၍ သွားခဲ့လေသည်။ ၁၂၈၂ ခုနှစ်ထက် နောက်ကျလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ယူဆရသော အချိန်ကာလအတွင်း ဒန်နီယယ်သည် ကရင်မလင်မှ ၅ မိုင်ခန့်အကွာ မော်စကိုမြစ် လက်ယာဘက်ကမ်းတွင် မော်စကို၏ ပထမဆုံးသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းကို သစ်တို့ဖြင့် ဆောက်လုပ်ထားသော St. Daniel-Stylite ချက်ကျောင်းနှင့်အတူ တွဲ၍ တည်ထောင်ခဲ့လေသည်။ ယခုအခါတွင်တော့ ထိုဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းကို ဒန်နီလော့ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း([[:en:Danilov Monastery|Danilov Monastery]])ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ သက်တော် ၄၂ နှစ်အရွယ် ၁၃၀၃ ခုနှစ်တွင် ဒန်နီယယ်မင်းသား ကွယ်လွန်ခဲ့လေသည်။ မကွယ်လွန်မီကတည်းကပင် သူသည် ဘုန်းတော်ကြီးအဖြစ် ဝတ်ခဲ့ပြီး သူဆန္ဒအရ သူ၏ရုပ်ကလာပ်ကို စိန့်ဒန်နီယယ် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းတွင်ပင် မြှပ်နှံခဲ့လေသည်။ နှစ်အတော်ကြာအတွင်း မော်စကိုသည် တည်ငြိမ်ဝပြောလာပြီး ရုရှားတပြည်လုံးရှိ ဒုက္ခသည်များစွာအတွက် စိတ်ဝင်စားစရာတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ရူရစ်မင်းဆက်တွင် သားအကြီးသာ နယ်မြေအကြီးဆုံးကို ပိုင်ဆိုင်ခွင့်ရှိသော ထုံးတမ်းစဉ်လာရှိခဲ့သဖြင့် သားအားလုံးအား ခွဲဝေခြင်းထက် အကြီးဆုံးသာများ နယ်မြေအားလုံးအား ပိုင်ဆိုင်ခွင့်ရှိလေသည်။ ၁၃၀၄ ခုနှစ်တွင် မော်စကိုမှ ယူရီမင်းသား([[:en:Yury of Moscow|Yury of Moscow]])သည် တဗျဲမှ မင်းသား မီခါအီ([[:en:Mikhail of Tver|Mikhail of Tver]])အား ယှဉ်ပြိုင်၍ ဗလာဒီမီဗာနယ်မြေ([[:en:Vladimir, Russia|Vladimir]])၏ ပုလ္လင်အား ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ယူခဲ့လေသည်။ ပထမမြောက် အီဗန်([[:en:Ivan I of Russia|Ivan I]])သည် နောက်ဆုံးတွင် တဗျဲအား ရှုံးနိမ့်ခဲ့ပြီး မွန်ဂိုအုပ်ချုပ်သူများ၏ တခုတည်းသော အခွန်စုသူဖြစ်လာခဲ့ပြီး ဗာလာဒီမီယာ-ဆူဇဒါးနယ်([[:en:Vladimir-Suzdal|Vladimir-Suzdal]])၏ မြို့တော်အဖြစ် မော်စကိုအား သတ်မှတ်ခဲ့လေသည်။ အခွန်ပဏ္ဍာတို့ အမြောက်အမြားဆက်သပြီးသောအခါ အီဗန်သည် မွန်ဂို ခန်တို့၏ လိုက်လျောမျက်နှာသာပေးမူတို့ ရရှိလာလေသည်။ မွန်ဂို ခန်တို့သည် မော်စကို၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ကန့်သတ်ရန် ကြိုးပစ်နေစဉ် လစ်သူရေးနီးယားနယ်([[:en:Grand Duchy of Lithuania|Grand Duchy of Lithuania]])မှာ အင်အားကြီးမာလာပြီး ရုရှားနယ်အားလုံးကို ခြိမ်းခြောက်လျက် ရှိလာသည်။ လစ်သူရေးနီးယားနှင့် ဟန်ချက်ညီလာစေရန် မော်စကိုကို မွန်ဂိုတို့က အင်းအားဖြည့်တင်းပေးခဲ့ရာ ရုရှားတွင် အင်အားအကြီးဆုံးသော မြို့များထဲမှ တစ်မြို့ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၃၈၀ ခုနှစ်တွင် ဒမီထရီမင်းသား([[:en:Dmitry Donskoy|Dmitry Donskoy]])သည် ညီညွှတ်သော ရုရှားတပ်မတော်ကို ဦးစီးကာ ကူလီကိုဗာတိုက်ပွဲတွင် မွန်ဂိုတို့ကို အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ထိုသို့ဖြင့် မော်စကိုမှ ဦးဆောင်ကာ မွန်ဂိုတို့၏ လွှမ်းမိုးကြီးစိုးမှုမှ ရုရှားနယ်အားလုံးအား လွှတ်မြောက်အောင် ဆောင်ရွက်ပေးနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၄၈၀ ခုနှစ် တတိယမြောက် အီဗန်([[:en:Ivan III of Russia|Ivan III]] )လက်ထပ်တွင် ရုရှားနယ်အားလုံးအား တာတာတို့၏ ထိန်းချုပ်မှုမှ လွှတ်ကင်းအောင် ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် မော်စကိုသည် ရုရှားနှင့် [[ဆိုက်ဘေးရီးယား]]နယ်အားလုံးနှင့် အခြားသော ကုန်းမြေများပါဝင်သော အင်ပါယာ၏ မြို့တော်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၄၆၂ ခုနှစ်အရောက်တွင် တတိယမြောက် အီဗန်(၁၄၄၀–၁၅၀၅)သည် မော်စကိုနယ်(အလယ်ခေတ် မော်စကိုပြည်ထောင်ဖြစ်လာ)၏ အုပ်ချုပ်သူမင်းသားဖြစ်လာခဲ့လေသည်။ တာတာများနှင့် စတင်တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး မော်စကိုပြည်ထောင်ကို ကြီးမာလာစေကာ မြို့တော်အား ကြွယ်ဝလာစေရန် စွမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၅၀၀ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ လူဦးရေမှာ ၁၀၀,၀၀၀ မျှရှိလာပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မြို့ကြီးများထဲတွင် တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အီဗန်သည် ရန်သူတော် လစ်သူရေးနီးယန်းများနှင့် မဟာမိတ်ပြုထားသော မြောက်ဘက်ရှိ ကြီးမားကျယ်ပြန့်သော နော့ဂေါ့ရတ်မင်းသားအုပ်စိုးရာမြေကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ဖြင့် သူ၏ ပိုင်နက်နယ်မြေအား {{convert|430,000|to|2,800,000|km2|sqmi|abbr=off}} ထိ ခုနှစ်ဆမျှ ချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့လေသည်။ သူသည် ရှေဟောင်း "နော့ဂေါရတ် ရာဇဝင်ကျမ်း([[:en:Novgorod Chronicle|Novgorod Chronicle]])"အား ရေးသားစီရင်မှုအား ထိန်းကွပ်ခဲ့ပြီး သူအုပ်စိုးမှု၏ သဘောသကန်တို့အား ဖြန့်ဝေရာ၌ အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref>J. L. I. Fennell, ''Ivan the Great of Moscow'' (1961) p 354</ref><ref>Sergei M. Soloviev, and John J. Windhausen, eds. ''History of Russia. Vol. 8: Russian Society in the Age of Ivan III'' (1979)</ref> မူလ[[မော်စကို ကရင်မလင်]]ကို ၁၄ ရာစုအတွင်းတွင် တည်ဆောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး အီဗန်မှ ၁၄၈၀ ခုနှစ်တွင် အီတာလျံ ရီနေဆွန်း ဗိသုကာပညာရှင်တို့ကို ဖိတ်ခေါ်၍ ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်းများကို ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ [[:en:Petrus Antonius Solarius|Petrus Antonius Solarius]]သည် ကရင်မလင်အသစ်၏ တံတိုင်းများနှင့် မျှော်စင်များကို ဒီဇိုင်းရေးဆွဲပေးခဲ့ပြီး [[:en:Marco Ruffo|Marco Ruffo]] မှ မင်းသားစံမြန်းရာ နန်းဆောင်သစ်အတွက် ဒီဇိုင်းရေးဆွဲပေးခဲ့သည်။ ယခုတွေ့ရှိနေရသော ကရင်မလင်၏ တံတိုင်းများသည် ဆိုလာရီးရပ်စ်၏ ဒီဇိုင်းရေးဆွဲဆောက်လုပ်ခဲ့သော တံတိုင်းများဖြစ်ပြီး ၁၄၉၅ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောင်မှု ပြီးစီးခဲ့သည်။ ကရင်မလင်ရှိ မဟာအီဗန် ခေါင်းလောင်းမျှော်စင်ကို ၁၅၀၅–၀၈ အကြားတည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး လက်ရှိအမြင့်သို့ ၁၆၀၀ ခုနှစ်တွင်မှ တဖြည်းဖြည်းချင်း မြှင့်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ကုန်သွယ်းရေးစခန်းများ (သို့မဟုတ်) ပါဆတ်များသည် ကရင်မလင်၏ အရှေ့ဘက်တွင် စည်ပင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး ထိုဒေသကို ဇာရာ့ဂျယ်(Зарядье) ဟုခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ထိုတတိယမြောက်အီဗန်လက်ထက်တွင်ပင် မူလက Hollow Field (Полое поле) ဟုခေါ်သော [[ရင်ပြင်နီ]]ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ၁၅၀၈–၁၅၁၆ အတွင်းတွင် အီတာလျံ ဗိသုကာပညာရှင် အလဲဗစ် ဖရာဇင် (နိုဗီး)([[:en:Aloisio the New|Aleviz Fryazin (Novy)]])အား အရှေ့ဘက်တံတိုင်းတွင် ကျုံးတည်ဆောက်ခြင်းအား စီမံစေခဲ့သည်။ ထိုကျုံးသည် မော်စကိုမြစ်နှင့် ညဲဂလင်းနားယားမြစ်တို့ကို ဆက်သွယ်ပေးထားခြင်းဖြစ်သည်။ အလဲဗီဇော့ကျုံးဟု ထိုကျုံးအား ခေါ်ကြပြီး အရှည်မှာ {{convert|541|m|ft|abbr=off}}၊ အကျယ်မှာ {{convert|36|m|ft|abbr=off}}ပြီး ကျုံးအနက်မှာ {{convert|9.5|to(-)|13|m|ft|abbr=off}} ရှိကာ ထုံးကျောက်တုံးများဖြင့် တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ {{anchor|Tsardom}} === ဇာဘုရင်ခေတ် (၁၅၄၇–၁၇၂၁) === [[File:Расцвет Кремля. Всехсвятский мост и Кремль в конце XVII века. 1922, бумага на картоне, уголь, акварель, карандаш.jpg|thumb|၁၇ ရာစု မော်စကိုမြင်ကွင်း (၁၉၂၂ ခုနစ်တွင် အာပိုလီနားရီး ဘာ့ဇ်ညဲဆော့ဗ်[[:en:Apollinary Vasnetsov|Apollinary Vasnetsov]] မှရေးဆွဲခဲ့)]] [[File:Polish plan of Moscow 1610.PNG|thumb|250x250px|Sigizmundian Plan of Moscow, engraved in 1610, is the last city plan compiled (by the Poles) before the destruction of the city in 1612 and subsequent changes to the street network. Orientation: North is at the right, West at the top. ''(Moscovia urbs metropolis tutius Russiæ Albæ)'' - Moscow the metropolis of [[ဘီလာရုဇ်နိုင်ငံ|White Russia]].]] ၁၆ ရာစုနှင့် ၁၇ ရာစုအတွင်းတွင် မြို့တော်အား ပတ်လည်ခံစစ်ရရှိစေရန် ရည်ရွယ်၍ ကီသိုင်းရီးဂေါရတ်(Китай-город)၊ ဗျဲလီးဂေါရတ်(Белый город) နှင့် ဇီးမလျန်နိုးရီးဂေါရတ်(Земляной город)စသည့် မြို့များကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၅၇၁ ခုနှစ် ခရိုင်းမီးယားတာတာ([[:en:Crimean Tatars|Crimean Tatars]])တို့ မော်စကိုသို့ ဝင်ရောက်ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်သောအခါတွင် မီးနှစ်ကြိမ်အရှို့ခံခဲ့ရပြီး ကရင်မလင်မှလွဲ၍ ကျန်သောနေရာတော်တော်များများ မီးလောင်ကျွမ်းခြင်းခံခဲ့ရလေသည်။<ref>"''[https://books.google.com/books?id=i85noYD9C0EC&pg=PA260&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false The Unending Frontier: An Environmental History of the Early Modern World]''". John F. Richards (2006). University of California Press. p.260. {{ISBN|0-520-24678-0}}</ref> နှစ်အလိုက်မှတ်တမ်းများအရ ထိုမီးလောင်ကျွမ်းမှုများကြောင့် မြို့သူမြို့သား ၂၀၀,၀၀၀ မှ ၃၀,၀၀၀ လောက်သာ အသက်ရှင်ခွင့်ရခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၉၁ ခုနှစ်တွင် ခရိုင်းမီးယားတာတာတို့ နောက်တစ်ကြိမ် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခြင်း ခံခဲ့ရပြန်သည်။ သည်တစ်ကြိမ်တွင်တော့ ခံစစ်အသစ်ပြင်ဆင်ထားမှုကြောင့် ပြန်လည်ဆုတ်ခွာသွားခဲ့ကြရသည်။ ထိုခံစစ်ကို လက်မှုပညာသည် ဖရိုဒါ ကွန်မှ ၁၅၈၄ ခုနှစ်နှင့် ၁၅၉၁ ခုနှစ်အကြားတွင် တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၉၅၂ ခုနှစ်တွင် မော်စကိုမြစ် လက်ယာဘက်ကမ်းအပါအဝင် မြို့ပတ်လည် အပြင်၌ မျှော်စင် ၅၀ ပါဝင်သော မြေစိုက်မြို့ရိုး စိုက်ထူခဲ့သည်။ မြို့ရိုတံတိုင်း၏ အပြင်တွင်လည်း တောင်မှအရှေ့သို့ အပြင်ဘက်ဆုံး ခံစစ်မျဉ်းအဖြစ် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများကို အစဉ်အတိုင်း အခိုင်အမာတည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ ထိုဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများမှာ နိုဗာဂျယ်ဗီချီ သီလရှင်ကျောင်း၊ ဒန်စကိုရီး ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း၊ ဒန်နီလော့ဗ် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း၊ အန်ဒရိုနီကော့ဗ် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း၊ ဆီမန်နော့ဗ် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းနှင့် နိုဗာစပါ့စကီး ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများဖြစ်ပြီး ယခုအခါတွင် ၎င်းတို့အား ပြတိုက်များအဖြစ် ပြုလုပ်ထားသည်။ ထိုမြို့ရိုးတံတိုင်းတို့ကြောင့် မြို့တော်၏ အမည်ကို "အဖြူရောင်တံတိုင်း"ဟု ကဗျာဆန်ဆန် လှပစွာ ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ မြို့တော်၏ အကျယ်အဝန်းအဖြစ် ၁၅၉၂ ခုနှစ်မှ စိုက်ထူခဲ့သော တံတိုင်းများသည် ယခုအခါအတွင် "ဥယျာဉ်အဝိုင်း"ဟူ၍ သမုတ်ကာ ခေါ်ဝေါ်သတ်မှတ် သုံးနှုန်းနေကြပြီ ဖြစ်သည်။ [[File:Basil-cathedral-morning.jpg|thumb|left|၁၅၆၁ ခုနှစ်တွင် တည်ခဲ့သော စိန့်ဘာစီး ကာသီဒရယ်]] ၁၇ ရာစုကာလက ရင်ပြင်နီမှ ကရင်မလင်သို့ ဝင်ပေါက် ၃ ခု ရှိခဲ့ပြီး ၎င်းတို့မှာ ကွန်စတန်တီနို-ယဲ့လင်နင်စကီး၊ စပါ့စကီး၊ နီကိုလိုင်းစကီးစသော ဝင်ပေါက်တို့ဖြစ်သည်။ ထို့အထဲမှ ဝင်ပေါက်နှစ်ခုသည် ရင်ပြင်နီ၏ မျက်နှာချင်းဆိုင်တွင်ရှိပြီး ကွန်စတန်တီနို-ယဲ့လင်နင်စကီး ဂိတ်မှာ စိန့်ဘာစီး ကာသီဒရယ်နောက်ရှိ တံတိုင်းတွင် တည်ရှိသည်။ ၁၆၀၁ ခုနှစ်မှ ၁၆၀၃ ခုနှစ်အတွင်း ရုရှားပြည်အတွင်း ကပ်ဆိုက်လေရာ မော်စကိုမြို့တွင် လူဦးရေ ၁၀၀,၀၀၀ ကျော်မှ သေဆုံးခဲ့လေသည်။ ထို့ပြင် ၁၆၁၀ မှသည် ၁၆၁၂ အတွင်းတွင် ပိုလန်ဘုရင် [[:en:Sigismund III Vasa|Sigismund III]] က ရုရှားထီးနန်းအား သိမ်းပိုက်လိုသည့်ဆန္ဒကြောင့် ပိုလန်-လစ်သူရေးနီးယန်း ဓနသဟာယနိုင်ငံမှ တပ်များ မော်စကိုသို့ ချီတက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ကြသည်။ ထိုအခါ [[ညီးရှ်နီး နော့ဗ်ဂေါရတ်မြို့]]မှ မင်းသား ဒမီထရီ ပါရှားစကီး([[:en:Dmitry Pozharsky|Dmitry Pozharsky]])နှင့် ကုန်သည် ကုဇ်မာ မင်နင်([[:en:Kuzma Minin|Kuzma Minin]])တို့သည် အခြားသော ရုရှားမြို့ပြတို့ကို ဆက်သွယ်ပြီး ပိုလန်ကျူးကျော်သူတို့အား တော်လှန်တိုက်ထုတ်ခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် ၁၆၁၃ ခုနစ်တွင် ဇမ်းစကီး ဆာဘော([[:en:Zemsky sobor|Zemsky sobor]])မှ မီခါအီးရ် ရိုမန်နော့([[:en:Michael I of Russia|Michael Romanov]])ကို ဇာဘုရင်အဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ပြီးနောက် ရိုမန်နော့မင်းဆက်ခေတ်([[:en:Romanov dynasty|Romanov dynasty]])သို့ ရောက်ရှိ၍ သွားခဲ့သည်။ ၁၇ ရာစုသည် ပိုလန်ကျူးကျော်သူတို့အား တိုက်ခိုက်ခြင်း(၁၆၁၂)၊ ဆားအဓိကရုဏ်း([[:en:Salt Riot|Salt Riot]])(၁၆၄၈)၊ ကြေးအဓိကရုဏ်း([[:en:Copper Riot|Copper Riot]])(၁၆၆၂)နှင့် မော်စကိုပုန်ကန်မှု([[:en:Moscow Uprising of 1682|Moscow Uprising of 1682]])(၁၆၈၂)စသော ကြီးကျယ်သော အရေးအခင်းများ ပေါများရာကာလ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၇ ရာစု၏ ပထမရာစုဝက်တွင်ပင် မော်စကို၏ လူဦးရေးသည် ၁၀၀,၀၀၀ မှ ၂၀၀,၀၀၀ အထိ နှစ်ဆမျှမြှင့်တက်၍လာခဲ့သည်။ ၁၇ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် မြို့နေထိုင်သူများတို့သည် မြို့ရိုးအပြင်ဘက်သို့ပင် ကျော်လွန်လာခဲ့လေသည်။ ၁၆၈၂ ခုနှစ်၌ ရုရှား-ပိုလန်စစ်ပွဲ (၁၆၅၄-၁၆၆၇)([[:en:Russo-Polish War (1654–1667|Russo-Polish War (1654–1667))]])ကြောင့် ယူကရိန်းနှင့် ဘီလာရုစ်လူမျိုးတို့ ၎င်းတို့၏ ဇာတိမြေမှ စွန့်ခွာခဲ့ရကာ မြို့ရိုး၏ မြောက်ဘက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ရာ အိမ်ခြေ ၆၉၂ ခုမျှ ရှိနေပြီဖြစ်သည်။ ၁၇ ရာစုနှောင်းပိုင်း၌ မြို့ရိုးကို ကျော်လွန်ရိုး တိုးပွားလာခဲ့သော မြို့ဧရိယာတစ်ခုလုံးသည် ယနေ့ခေတ် မော်စကိုမြို့၏ ဗဟိုအုပ်ချုပ်မှု အော့ကရု([[:en:Central Administrative Okrug|Central Administrative Okrug]])အတွင်းတွင် တည်ရှိ၍ နေပါသည်။ များလှစွာသော ကပ်ဘေးအန္တရာယ်တို့သည်လည်း မြို့တော်အား ကျရောက်နှိပ်စက်ခဲ့လေသည်။ ၁၅၇၀–၁၅၇၁၊ ၁၅၉၂ နှင့် ၁၆၅၄–၁၆၅၅ ခုနှစ်တို့တွင် မော်စကိုမြို့၌ [[မဲသေရောဂါ|ပလိပ်ရောဂါ]]ကူးစက်ပျံ့နှံ့ခဲ့ရာ ၁၆၅၄–၁၆၅၅ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ပလိပ်ရောဂါတွင် မြို့နေလူဦးရေ၏ ၈၀ ရာနှုန်းကျော် သေဆုံးခဲ့ရာသည်။<ref>''[https://books.google.com/books?id=IcljzNyv4EgC&pg=PA17&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Bubonic Plague in Early Modern Russia: Public Health and Urban Disaster]''. John T. Alexander (2002). Oxford University Press US. p.17. {{ISBN|0-19-515818-0}}</ref> ထို့ပြင် သစ်တို့ဖြစ်တည်ဆောက်ထားသော မြို့အား ၁၆၂၆ ခုနှစ်တွင် တစ်ကြိမ်၊ ၁၆၄၈ ခုနှစ်တွင် တစ်ကြိမ် မီးလောင်ခဲ့ရာ ဆုံးရှုံးမှုများစွာနှင့် လောင်ကျွမ်းခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>M.S. Anderson, ''Peter the Great'' (1978) p 13</ref> ၁၇၁၂ ခုနှစ်တွင် [[မဟာပီတာ]]ဘုရင်မြတ်ကြီးသည် မြို့တော်အား မော်စကိုမှ [[ဘောလ်တစ် ပင်လယ်]]ကမ်းရိုးတန်းရှိ [[စိန့်ပီတာစဘတ်မြို့]]သို့ ပြောင်းရွှေ့စံတော်မူခဲ့ရာ ၁၇၂၈ မှ ၁၇၃၂ ခုနှစ်အတွင်း အထူးအကြံပေးအဖွဲ့([[:en:Supreme Privy Council|Supreme Privy Council]])၏ လွှမ်းမိုးမှုခံရသော နှစ်များမှလွဲလျှင် မော်စကိုသည် ၎င်း၏မြို့တော်ဟူသော ဂုဏ်ပုဒ်အား စွန့်လွတ်ခဲ့ရလေသည်။ === အင်ပါယာခေတ် (၁၇၂၁–၁၉၁၇) === {{Panorama |image=File:1867 Moscow panorama megapanorama.jpg |fullwidth=12569 |fullheight=600 |caption=<center>၁၈၆၇ ခုနှစ် မော်စကိုမြို့ မြင်ကွင်းကျယ်ပုံ </center> |alt=A panoramic view of Moscow in 1867. |height=175 }} [[File:Moskva riverfront.jpg|thumb|left|upright=1.2|၁၉ ရာစု မော်စကိုမြစ်ကမ်း]] အင်ပါယာ၏ မြို့တော်ဟူသော ဂုဏ်ပုဒ်ကို ဆုံးရှုံးခဲ့ရပြီးနောက် မော်စကိုမြို့၏ လူဦးရေသည် အစပထမ၌ ကျဆင်းသွားခဲ့ရာ ၁၇ ရာစုတွင် ၂၀၀,၀၀၀ ကျော်ရှိသည်မှ ၁၇၅၀ ခုနှစ်တွင် ၁၃၀,၀၀၀ သာ ရှိတော့သည်။ သို့ပေမယ့်လည်း ၁၇၅၀ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းမှ ၁၉၁၅ ခုနှစ် ရောက်သည်အထိ ကျန်ရှိနေသော အင်ပါယာ၏ သက်တမ်းအတွင်းတွင် မြို့နေလူဦးရေမှာ ၁၀ ဆမျှ များပြားလာခဲ့သည်။ [[File:Kniznije lavki.jpg|thumb|စပါ့စကီးတံတားပေါ်မှ စာအုပ်ဆိုင်။ By [[:en:Apollinary Vasnetsov|Apollinary Vasnetsov]]]] ၁၇၀၀ ခုနှစ်တွင်စ၍ ကျောက်တုံးများဖြင့် လမ်းများခင်းခြင်းအား စတင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၇၃၀ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် လမ်းမီးများအား အမြဲတမ်းအနေဖြင့် တပ်ဆင်ပေးခဲ့ပြီး ၁၈၆၇ ခုနှစ်အရောက်တွင်တော့ လမ်းအများစုကို ဂတ်စ်မီးများဖြင့် တပ်ဆင်ပေးနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၃ ခုနှစ်တွင် ပရီချီစတင်စကားယားဂိတ်အနီးတွင် လျှပ်ကူးမီးခွက်များ တပ်ဆင်ပေးနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၇၄၁ ခုနှစ်သို့ရောက်သောအခါ မော်စကိုမြို့ပတ်လည်တွင် {{convert|25|mi|km|abbr=off}} ရှည်လျားပြီး အခွန်ကောတ်ခံရန် ဝင်ပေါက် ၁၆ ခုပါသော တံတိုင်းကို တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ထိုတံတိုင်းကို ကာမျဲ-ကာလျဲ့ရှ်စကီး ဘား({{:en:Kamer-Kollezhsky rampart|Камер-Коллежский вал}})ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။ ယနေ့ခေတ်အခါတွင် ထို့တံတိုင်းနေရာများကို ခြေရာကောတ်ကြည့်ပါက လမ်းများဖြစ်၍နေပြီး ဘား (“အတားအဆီး”)ဟုပင် ခေါ်ကြသည်။ ၁၇၈၁-၁၈၀၄ ခုနှစ်အကြားတွင် မော်စကိုမြို့၌ ပထမဆုံးသော ရေလိုက်လိုင်းအဖြစ် မီကျီရှန်စကီးပိုက်လိုင်းကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၁၃ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်တို့သိမ်းပိုက်စဉ် မြို့အား များစွာဖျက်ဆီးစေခဲ့မှုကြောင့် မော်စကိုမြို့တော်တည်ဆောက်ရေးကော်မရှင်အဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ ထိုကော်မရှင်သည် ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးစီမံကိန်းကြီးများကို အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့ကြပြီး ထိုစီမံကိန်းထဲတွင် မြို့လယ်အား တစိတ်တပိုင်းပြန်လည်အကွက်ချခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ အဆောက်အဦများစွာကို တည်ဆောက်ခြင်း၊ ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်းများပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ထိုအထဲတွင် ဂရင်းကရင်မလင်နန်းတော်([[:en:Grand Kremlin Palace|Grand Kremlin Palace]])၊ ကရင်မလင်လက်နက်တိုက်([[:en:Kremlin Armoury|Kremlin Armoury]])၊ [[မော်စကို တက္ကသိုလ်]]၊ မော်စကိုမြင်းစီးသင်တန်းကျောင်း([[:en:Moscow Manege|Moscow Manege]])နှင့် ဘာရှိုးအီပြဇာတ်ရုံ([[:en:Bolshoi Theatre|Bolshoi Theatre]])တို့ပါဝင်သည်။ ၁၉၀၃ မာစကဗာရဲ့စ်စကားယား ရေပေးဝေရေးလုပ်ငန်းပြီးစီးခဲ့သည်။ ၁၉ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ကွန်စတန်တီနို-ယဲ့လင်နင်စကီးဂိတ်အား အုတ်ခဲတို့ဖြင့် ပိတ်ခဲ့ကြပြီး စပါ့စကီးဂိတ်သည် ကရင်မလင်ရှေ့မျက်နှာစာရှိ အဓိကဝင်ပေါက်ဖြစ်လာကာ တော်ဝင်မိသားစု၏ ဝင်ထွက်ရာတွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ထို့ဂိတ်မှ ကျုံးသို့ ဖြတ်ကူးရန် သစ်သားတံတားနှင့် ၁၇ ရာစုမှ ပြုပြင်ခဲ့သော ကျောက်တံတားတို့ရှိကာ ထိုကျောက်တံတားပေါ်တွင် စာအုပ်ဆိုင်များ ရောင်းချခဲ့သည်။ အမြောက်သေနတ်များအတွက်လည်း ကျောက်တုံးပလက်ဖောင်းများရှိပြီး ဇာအမြောက်(ကြီမားသောအမြောက်ကြီးဟုဆိုလို)([[:en:Tsar Cannon|Tsar Cannon]])သည် လော့ဗ်နားရဲ မျဲစသာ([[:en:Lobnoye Mesto|Лобное место]]) ပလက်ဖောင်းနေရာတွင် တည်ရှိသည်။ [[File:Fire of Moscow 1812.jpg|thumb|၁၈၁၂ [[:en:French invasion of Russia|ပြင်သစ်တို့ ရုရှားအား ကျူးကျော်ခြင်း]]၊ [[:en:fire of Moscow (1812)|မော်စကိုမြို့ မီးလောင်ခြင်း]] ရေဆွဲသူ A.F. Smirnov 1813|alt=]] [[နပိုလီယန်]]မှ ရုရှားသို့ ၁၈၁၂ တွင် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့ရာ([[:en:Napoleon's invasion of Russia|Napoleon's invasion of Russia]]) မော်စကိုမြို့သားတို့ ဘေးကင်းရာသို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ရသည်။ မော်စကိုမြို့မှာ မီးလောင်ခဲ့ရာ([[:en:Fire of Moscow (1812)|Moscow fire]]) ထို့သည်မှာ အဓိကအားဖြင့် ရုရှားတို့ တမင်ရှို့ခဲ့ခြင်းလားဟု သံယဝင်ဖွယ်ရှိခဲ့သည်။ နပိုလီယန်၏တပ်များသည် ကြီးကျယ်လှသော ရုရှားဆောင်းတွင်း၏ အအေးဒဏ်နှင့် ပြောက်ကျားတိုက်၍နေသော ရုရှားတပ်များကြောင့် ရုရှားမှ ဆုတ်ခွာခဲ့ရာသည်။ ထိုကာလအတွင်း နပိုလီယံ၏ တပ်သားပေါင်း လေးသိန်းကျော်မျှ သေဆုံးခဲ့ရသည်။<ref>"''[https://books.google.com/books?id=ZQqQz3VjlxcC&pg=PA29&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false The Russian Army of the Napoleonic Wars]''". Albert Seaton, Michael Youens (1979). p.29. {{ISBN|0-88254-167-6}}</ref> [[File:Chumbunt.png|thumb|left|upright=0.95|၁၇၇၁ မော်စကို ပလိပ်ရောဂါကပ်([[:en:Moscow plague riot of 1771|Moscow plague riot of 1771]])]] [[မော်စကို တက္ကသိုလ်]]ကို ၁၇၅၅ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ တက္ကသိုလ်ပင်မဆောင်အား ၁၈၁၂ မီးလောင်မှုအပြီးတွင် ဒိုမီနီကို ဂီလီယာ့ဒီ([[:en:Domenico Giliardi|Domenico Giliardi]])မှ ပြန်လည်တည်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၇၅၆ ခုနှစ်တွင် ''မော်စကော့စကီးယဲ ဗျဲ့ဒါမာ့စကျီ([[:en:Moskovskiye Vedomosti|Moskovskiye Vedomosti]])'' သတင်းစာကို စတင်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ထုတ်ဝေစဉ်က အပတ်စဉ်ထုတ် သတင်းစာဖြစ်သော်လည်း ၁၈၅၉ ခုနှစ်မှစ၍ နေ့စဉ်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ အာဘတ်လမ်း([[:en:Arbat Street|Arbat Street]])သည် ၁၅ ရာစုနှောင်းပိုင်းကတည်းက တည်ရှိနေသောလမ်းဖြစ်သော်လည်း ၁၈ ရာစုသို့ရောက်မှသာ ဂုဏ်သတင်းကြီးမားသော လမ်းမအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၈၁၂ မီးလောင်းစဉ်က လမ်းမမှာပျက်စီးခဲ့သော်လည်း ၁၉ ရာစုအစောပိုင်းတွင် အလုံးစုံ ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၈၃၀ ခုနှစ်များတွင် ဗိုလ်ချုပ် အလက်ဇန်းဒါး ဘာရှီလော့ဗ်([[:en:Alexander Bashilov|Alexander Bashilov]])သည် မြောက်ဘက် ပီသရိုစကီးနန်းတော်မှနေ၍ ပီတာစဘတ်အမြန်လမ်း(present-day [[:en:Leningradsky Prospekt|Leningradsky Prospekt]])တလျှောက်တွင် မြို့တော်၏ ပထမဆုံးသော စနစ်ကျသည့်ဂရစ်လိုင်းများပုံစံဖြင့် ဖောက်လုပ်ထားသည့် လမ်းများကို စတင်ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်။ အမြန်လမ်းတောင်ဘက်ရှိ ခါဒင်းစကားယဲကွင်းပြင်([[:en:Khodynka Field|Khodynka field]])ကို တပ်များလေ့ကျင့်ရန်အတွက်အသုံးပြုခဲ့သည်။ စမားလန့်စကီး ဘူတာရုံ(ယနေ့ခေတ်တွင် ဗျယ်လာရုစကီး ဘူတာရုံ([[:en:Belorussky Rail Terminal|Belorussky Rail Terminal]]))ကို ၁၈၇၀ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၈ ရာစုက ဇာဘုရင်တို့၏ သိမ်းငှက်များအားလေ့ကျင့်ရာ မော်စကိုမြို့ပြင်ရှိ ဆာကောလ်နီကီပန်းခြံ([[:en:Sokolniki Park|Sokolniki Park]])သည် ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်း၏ မြို့၏တဖြည်းဖြည်းကျယ်ပြန့်လာခဲ့မှုကြောင့် ၁၈၇၈ ခုနှစ် အများပြည်သူ့မြူနီစပယ်ပန်းခြံအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။ မြို့ဆင်ခြေဖုံး၌ ဆာဗျို့လော့ဗ်စကီး ဘူတာရုံ([[:en:Savyolovsky Rail Terminal|Savyolovsky Rail Terminal]])ကို ၁၉၀၂ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် မြို့တော်အုပ်ချုပ်သူ (သို့မဟုတ်) [[မြို့တော်ဝန်]]ရာထူးကို တရားဝင်အသုံးပြုခဲ့ပြီး အလက်ဇန်းဒါး အာဒရီနော့ဗ်(Александр Адрианов)သည် မော်စကိုမြို့၏ ပထမဆုံးသော မြို့တော်ဝန်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၇၆၂ ခုနှစ် ဒုတိယမြောက် ကတ်သရင်းဘုရင်မကြီး([[:en:Catherine the Great|Catherine II]]) နန်းတက်လာသောအခါတွင် လေ့လာသူများအဆိုအရ မြို့တော် ညစ်ညမ်းမှုများနှင့် ရေနှုတ်မြောင်းတို့မှ အနံ့အသက်ဆိုးများသည် လယ်တောများမှ တက်လာသော အောက်ခြေ ရုရှားတို့၏ ပရမ်းပတာနေထိုင်မှု၏ လက္ခဏာရပ်များဟု ဆိုလာကြသည်။ ထိုကြောင့် ထိုအချက် ကတ်သရင်းဘုရင်မကြီး၏ လူမှုဘဝ မြှင့်တင်ထိန်းချုပ်ရေး အစီအစဉ်တစ်ရပ်အဖြစ် ပါဝင်လာခဲ့ပြီး ဒါကို အထက်တန်းလွှာတို့က ကျန်းမာသန့်ရှင်းမှုစနစ်မြှင့်တင်ခြင်းလို့ ခေါ်ကြသည်။ ၁၈၁၂ မှ ၁၈၅၅ ခုနှစ်ထိ အမျိုးသားနိုင်ငံရေးနှင့် တပ်မတော်တို့သည် အောင်မြင်မှုများ ရရှိနေပြီး ပိုမိုအသိဉာဏ်ကြွယ်ဝ၍ တည်ငြိမ်အေးချမ်းသည့် လူအဖွဲ့အစည်းဖြစ်စေရန် ကြိုးပမ်းအားထုတ်အားထုတ်မှုများလည်း အခိုင်အမာရှိနေသောကြောင့် ဝေဖန်ပြစ်တင်သူများကို အသံတိတ်စေခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အနံ့အသက်များနှင့် အများပြည်သူ့ကျန်းမာရေး နိမ့်ကျမှုအခြေအနေနှင့် ပတ်သက်၍လည်း ပြောဆိုမှုများကို အသံတိတ်စေခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၈၅၅–၅၆ ခရိုင်းမီးယားစစ်ပွဲတွင် ရုရှားတို့ ရှုံးနိမ့်ခဲ့ရမှုသည် နိုင်ငံတော်၏ အောက်ခြေဆင်းရဲသားရပ်ကွက်တို့အား ထိန်းသိမ်းနိုင်မှုသည် တဖြည်းဖြည်းပြိုပျက်ခဲ့ရာ အများပြည်သူ့ကျန်းမားရေးအခြေအနေ မြှင့်တင်ရန်မှာ ဆောက်ရွက်ရမည်တာဝန်ဝတ္တရားများထဲသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာခဲ့ပြန်သည်။<ref>Alexander M. Martin, "Sewage and the City: Filth, Smell, and Representations of Urban Life in Moscow, 1770–1880," ''Russian Review'' (2008) 67#2 pp 243–274.</ref> === ဆိုဗီယက်ခေတ် (၁၉၁၇–၁၉၉၁) === [[File:Plan of Moscow 1917.jpg|upright|thumb|မော်စကို အကွက်ချပုံ၊ ၁၉၁၇]] [[File:RIAN archive 429 Fresh forces going to the front.jpg|thumb|upright=0.75|၁၉၄၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ၊ မော်စကိုမှ တပ်သစ်တို့ ရှေ့တန်းသို့ သွားကြပုံ]] [[File:New Arbat Ave.jpg|left|thumb|upright=0.7|ယခင်က ကာလင်နင်စကီး လမ်းမကျယ်ကို ၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင် ပြုပြင်တည်ဆောက်ခဲ့သော အာရ်ဘတ်လမ်းသစ်]] [[File:Moskve-plakat.jpg|thumb|upright=0.7|left|မော်စကို နှစ် ၈၀၀ ပြည့်အတွက် ထုတ်ဝေထားသော ဆိုဗီယက်ပိုစတာ။ ပုံ၌ ရေးသားထားသည်မှာ "Glory to you, invincible Moscow, beauty and pride of the Russian people".]] {{external media |align = right | video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=DLu8jdzZJYk Song from the Soviet "New Moscow" film] }} ၁၉၁၇ ခုနှစ် ရုရှားတော်လှန်ရေး([[:en:Russian Revolution|Russian Revolution]])ကို အောင်မြင်ခဲ့ပြီးနောက် [[လီနင်|ဗလာဒီမီယာ လီနင်]]သည် တိုင်းတပါးသားတို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ကြောက်ရွံ့သဖြင့် မြို့တော်ကို စိန့်ပီတာစဘတ်မှ မော်စကိုသို့ ၁၉၁၈ ခုနှစ် မတ်လ ၅ ရက်နေ့တွင် ရွေ့ပြောင်းခဲ့သည်။ ကရင်မလင်သည် နိုင်ငံသစ်၏ ဘုန်းတန်ခိုးအာဏာတို့ တည်ရှိရာ နိုင်ငံရေးဗဟိုဌာနတည်ရှိရာသို့ နောက်တစ်ကြိမ် ပြန်လည်ဖြစ်ခဲ့ရပြန်သည်။ မဟာမျိုးချစ်စစ်ပွဲကြီး ကာလအတွင်း ဆိုဗီယက်အစိုးရကော်မတီနှင့် တပ်နီတော်မှ စစ်ဦးစီးချုပ်ရုံးတို့သည် မော်စကိုမြို့တွင် အခြေစိုက်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် တိုင်းပြည်ကိုကာကွယ်လိုသူ မော်စကိုမြို့သူမြို့သားအပေါင်းနှင့် တပ်မ ၁၆ ခု (လူဦးရေ ၁၆၀,၀၀၀ ကျော်)၊ တပ်ရင်း ၂၅ ရင်း (၁၈,၀၀၀ ဦး)၊ အင်ဂျင်နီယာတပ်ရင်းကြီး ၄ ခု တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၁ နိုဝင်ဘာလတွင် ဂျာမန်ဗဟိုတပ်ပေါင်းစု([[:en:Army Group Centre|Army Group Centre]]) မော်စကိုမြို့ ဆင်ခြေဖုံးတွင် တပ်စွဲခဲ့ပြီး မော်စကိုတိုက်ပွဲ([[:en:Battle of Moscow|Battle of Moscow]])ကို စတင်ခဲ့လေသည်။ များလှစွာသော စက်ရုံများ၊ အစိုးရအဖွဲ့ရုံးများသည် ဘေးကင်းရာသို့ ရွေ့ပြောင်းခဲ့ရပြီး အောက်တိုဘာလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် မြို့တော်မှာ တိုက်ခိုက်ခံနေရပြီဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့လေသည်။ မြို့တော်သည် လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲမှုများစွာ ခံနေရပြီး ကျန်ရှိနေသော မြို့သူမြို့သားတို့သည် တင့်ဖျက်လက်နက်များတည်ဆောက်ကာကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၄၄ ခုနှစ် မေလ ၁ ရက်နေ့တွင် "မော်စကိုမြို့ ကာကွယ်ရေးတံဆိပ်"နှင့် ၁၉၄၇ ခုနှစ်တွင် "မော်စကိုမြို့ နှစ် ၈၀၀ ပြည့် အထိမ်းအမှတ်တံဆိပ်"တို့ကို စတင်ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ မော်စကိုတိုက်ပွဲအတွင်း ဂျာမန်နှင့် ဆိုဗီယက်တို့၏ ဒဏ်ရာရသေဆုံးမှုများသည် များလှစွာသော သတင်းရင်းမြစ်တို့မှ အနည်းငယ်ကွဲပြားစွာ ခန့်မှန်းမှုကြောင့် အငြင်းပွားဖွယ် အကြောင်းအရာတစ်ခုဖြစ်နေခဲ့သည်။ ၁၉၄၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၃၀ ရက်နေ့မှ ၁၉၄၂ ဇန်နဝါရီ ၇ ရက်နေ့အတွင်း စုစုပေါင်း ဒဏ်ရာရသေဆုံးမှုများသည် ဂျာမန်ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်([[:en:Wehrmacht|Wehrmacht]])အတွက် ၂၄၈,၀၀၀ မှ ၄၀၀,၀၀၀ ထိ တပ်နီတော်အတွက် ၆၅၀,၀၀၀ မှ ၁,၂၈၀,၀၀ ထိ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။<ref>''Moscow Encyclopedia'', ed. Great Russian Encyclopedia, Moscow, 1997, entry "Battle of Moscow"</ref><ref>Great Soviet Encyclopedia, Moscow, 1973–78, entry "Battle of Moscow 1941–42"</ref><ref>John Erickson, ''Barbarossa: The Axis and the Allies'', table 12.4</ref> စစ်ပြီးခေတ်နောက်ပိုင်း အိမ်ရာပြဿနာများကို အထပ်မြင့်အဆောက်အဦများ ဆောက်လုပ်ခြင်းဖြင့် ဖြေရှင်းခဲ့ရသည်။ ၁၁,၀၀၀ ကျော် အဆောက်အဦများသည် မော်စကိုမြို့နေလူများ၏ အဓိကနေထိုင်ရာဖြစ်လာခဲ့ပြီး အလွန်မြင့်သော အဆောက်အဦများသည် မြို့တော်အတွင် အတော်လေးများပြားလာခဲ့သည်။<ref name="hrranking">{{cite web|url=http://www.emporis.com/statistics/skyline-ranking|title=Skyline Ranking|website=Emporis|access-date=22 July 2018|archive-date=6 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106210644/http://www.emporis.com/statistics/skyline-ranking|url-status=dead}}</ref> အထပ်မြင့်များသို့ မြှင့်တက်ရာနှင့် အဆင့်ဆင့်မဆင့်မှီတွင် အခန်းများကို တည်ဆောက်ခြင်းနှင့် စက်ရုံများတွင် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပရိဘောဂများထည့်သွင်း၍ အခန်းဖွဲ့ခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဆိုဗီယက်ခေတ်တွင် ကျော်ကြားခဲ့သော ''Irony of Fate'' ကော်မစ်ရုပ်ရှင်တွင် ထိုအဆောက်အဦးတည်ဆောက်မှုနည်းကို သရော်ခဲ့သည်။ မြို့တော်ဗဟိုမှာ အနောက်မြောက် {{convert|37|km|abbr=off}} အကွာ လီနင်ဂရတ်စကားယဲ ရှော်ဆယ်([[:en:Leningradskoye Shosse|Leningradskoye Shosse]])တစ်လျှောက်တွင် [[ဇီလီနိုဂရတ်မြို့]]အား ၁၉၅၈ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့ပြီး မော်စကိုမြို့ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေများထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် [[မော်စကို တက္ကသိုလ်]]ကျောင်းဝင်းအား [[စာကလေးတောင်]]ပေါ်သို့ ရွေ့ပြောင်းခဲ့သည်။ ၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင် နစ်ကီတာ ခရုရှက်သည် ဘာသာရေးကိုဆန့်ကျင်သောကမ်ပိန်းအား စတင်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် ကျေးလက်ဒေသများရှိ ဘုရားရှိခိုးကျောင်း နှစ်သောင်းကျော်မှ တစ်သောင်းကျော်ကို ပိတ်ပစ်ခဲ့ပြီး များစွာကို ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ ၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းနှင့် သီလရှင်ကျောင်း ၅၈ ခုရှိနေ့ရာမှ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် ၁၆ ခုသာကျန်တော့သည်။ မော်စကိုမြို့တွင် ၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင် ဘုရားရှိခိုးကျောင်း ၅၀ ဝတ်ပြုနိုင်ရာမှ သုံးဆယ်မှာ ပိတ်ပစ်ခဲ့ရပြီး ၆ ခုမှာ ဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသည်။ ၁၉၆၅ ခုနှစ် မေလ ၈ ရက်နေ့တွင် ၂၀ ကြိမ်မြောက် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အောင်ပွဲနေ့([[:en:Victory Day (9 May)|Victory Day (9 May)]])အထိမ်းအမှတ်ဖြင့် မော်စကိုမြို့အား သူရဲကောင်းမြို့ဟုသော ဂုဏ်ပုဒ်ကို ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်တွင် ၁၉၈၀ နွေရာသီ အိုလံပစ်အားကစားပွဲတော်([[:en:1980 Summer Olympics|Summer Olympic Games]])ကို အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခဲ့ကျင်းပခဲ့သည်။ MKAD (မြို့ပတ်လမ်း)ကို ၁၉၆၁ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ လေးလမ်းသွားလမ်းမဖြစ်ပြီး မြို့အနားသတ်မျဉ်းတစ်လျှောက် {{convert|109|km|abbr=off}} ရှည်လျားသည်။ မြို့ပတ်လမ်းအလွန်ရှိ ဆင်ခြေဖုံးဒေသများ မြို့တော်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ဝင်လာခဲ့သော်အခါ MKAD သည် ၁၉၈၀ ခုနှစ် မတိုင်မီအထိ မော်စကိုမြို့၏ အနားသတ်မျဉ်းဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်တွင် နွေရာသီ အိုလံပစ်အားကစားပွဲတော်ကို အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့သော်လည်း ၁၉၇၉ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် အာဖကန်အရေး၌ ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့မှုကြောင့်အမေရိကန်နှင့် အခြားသော အနောက်နိုင်ငံများက ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြသည့်အနေဖြင့် အိုလံပစ်ပြိုင်ပွဲတွင် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခြင်းမပြုခဲ့ပေ။ ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် မော်စကိုမြို့သည် [[မစ်ဟေး ဂေါ်ဗာချော့ဗ်]]၏ နိုင်ငံရေးပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုကို ဆန့်ကျင်သော ကွန်ဆာဗေးတစ်ကွန်မြူနစ်တို့၏ အာဏာသိမ်းရန်ကြံစည်သည် ဖြစ်ရပ်နှင့် ကြုံတွေခဲ့ရသည်။ === မျက်မှောက်ခေတ် (၁၉၉၁–ယနေ့ခေတ်) === [[File:Вид на Исторический музей в сторону Красной площади.jpg|thumb|right|upright=1.15|[[:en:Manezhnaya Square, Moscow|မန်ညဲ့ရှနားယား ရင်ပြင်]]မှ မြင်တွေ့ရသော [[:en:State Historical Museum|နိုင်ငံတော် သမိုင်းပြတိုက်]]မြင်ကွင်း]] [[File:Moscow- Hotel Ukraine (36892890532).jpg|thumb|right|upright=1.15|[[:en:Radisson Royal Hotel, Moscow|Radisson Royal Hotel]]နှင့် [[:en:White House (Moscow)|အိမ်ဖြူတော်]]မြင်ကွင်း]] ထိုနှစ်တွင်ပင် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုကြီး ပြိုကွဲခဲ့သည်။ မော်စကိုသည် Russian SFSR (၁၉၉၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် Russian SFSR ရုရှားဖက်ဒရေးရှင်းနိုင်ငံသို့ အမည်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။)၏ မြို့တော်ပင် ဆက်၍ ဖြတ်ခဲ့သည်။ အဲဒီနောက်တွင်တော့ မော်စကိုမြို့၌ ဈေးကွက်စီးပွားရေးစနစ် ပေါ်ထွန်းလာပြီး အနောက်တိုင်းစတိုင် လက်လီရောင်းချခြင်းများ၊ ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများ၊ ဗိသုကာလက်ရာများ၊ လူနေမှုဘဝပုံစံတို့သည် မော်စကိုမြို့၌ အပြိုင်းအရိုင်းပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များမှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်များအတွင်း မြို့တော်၏ လူဦးရေသည် ၉ မီလီယံမှ ၁၀ မီလီယံသို့ ဆက်လက်တိုးတက်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၅ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၇ ခုနှစ်အတွင်း MKAD မြို့ပတ်လမ်းကို လေးလမ်းသွားမှ ၁၀ လမ်းသွားလမ်းအဖြစ် ချဲ့ခဲ့သည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာတွင် ဒီမီထရီ ဒန်စကားဗား ရိပ်သာလမ်း ဘူတာရုံကို ဖွင့်လှစ်ခဲ့ရာ ထိုမီသရိုဘူတာရုံသည် MKAD မြို့ပတ်လမ်းအပြင်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သော မော်စကိုမီသရိုဘူတာရုံဖြစ်ခဲ့သည်။ တတိယမြောက်မြို့ပတ်လမ်းကို ၁၉ ရာစု ဥယျာဉ်အဝိုင်းနှင့် ဆိုဗီယက်ခေတ် အပြင်ဘက်မြို့ပတ်လမ်းအကြား ဖောက်လုပ်ခဲ့ရာ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် အပြီးသတ်ခဲ့သည်။ နွေရာသီလယ်တောအိမ်များသည်လည်း တနှစ်ပတ်လုံးနေထိုင်သည့်အိမ်များအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ ထိုသို့ပြောင်းလဲခြင်းနှင့်အတူ မော်တော်ကားများသည်လည်း တဟုန်ထိုးများပြားလာခဲ့ပြီး ယာဉ်ကြောပိတ်ဆိုမှုများစွာဖြစ်ပွားလျက်ရှိသည်။<ref>Robert J. Mason and Liliya Nigmatullina, "Suburbanization and Sustainability in Metropolitan Moscow," ''Geographical Review'' (2011) 101#3 pp 316–333.</ref> ကယ်တင်ခြင်းခရစ်တော် ကာသီဒရယ်ကဲသို့ စတာလင်ခေတ်တွင် ဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသော ဘုရားရှိခိုးကျောင်းအများအပြားနှင့် ဗိသုကာအမွေအနှစ်အဆောက်အဦများကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်များတွင် မော်စကိုမြို့ အုပ်ချုပ်သူများမှ မိုင်ယား အူလီဆာ (မြန်မာ: ငါ့ရဲ့လမ်း) မြို့ပြ ပြန်လည်ဖွံ့ဖြို့ရေးအစီအစဉ်<ref>[https://www.rbth.com/politics_and_society/2016/11/04/city-of-the-future-moscow-gets-a-much-needed-makeover_644341 City of the future: Moscow gets a much-needed makeover - Russia Beyond<!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် -->]</ref> သို့မဟုတ် Residency renovation one<ref>[https://www.theguardian.com/cities/2017/oct/31/moscow-residents-vote-russia-demolition-rehousing The wrecking ball swings at Moscow – a photo essay | Cities | The Guardian<!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် -->]</ref> ကဲ့သို့ နှစ်ကာလကြာရှည်သည့် စီမံကိန်းများကို ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ == ပထဝီဝင် == === တည်နေရာ === [[File:Moscow satellite image.jpeg|thumb|left|upright|မော်စကိုမြို့နှင့် ဆင်ခြေဖုံးရပ်ကွက်များ ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံ]] [[File:Moscow aerial view looking towards the south-east.JPG|thumb|မော်စကို ကောင်းကင်ဓာတ်ပုံမြင်ကွင်း]] မော်စကိုမြို့သည် အရှေ့ဥရောပကျောက်လွှာတလျှောက် {{convert|500|km|0|abbr=off}} ကျော် ရှည်လျားစွာ စီးဆင်းနေသော မော်စကိုမြစ်၏ ကမ်းနံဖူးတွင် တည်ရှိသည်။ မြို့တော်နယ်နိမိတ်အတွင်း မြစ်ကြောင်းတစ်လျှောက်တွင် တံတားပေါင်း ၄၉ စင်းနှင့် တူးမြောင်းများ ရှိလေသည်။ မော်စကို မိုးလေဝသစခန်း တည်ရှိရာ All-Russia Exhibition Center (VVC) မှတိုင်းတာချက်အရ မော်စကိုမြို့သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်ထက် {{convert|156|m|ft|abbr=off}} မြင့်သည်။ ကျယ်ပလာစတန်စကားယား ကုန်းမြင့်(Teplostanskaya highland)သည် မြို့တော်၏ အမြင့်ဆုံးနေရာဖြစ်ပြီး ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် {{convert|255|m|ft|abbr=off}} မြင့်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.darwin.museum.ru/expos/oopt/?t=40 |title=Памятник природы "Высшая точка Москвы – 255 м над уровнем моря (Теплый Стан)" |publisher=www.darwin.museum.ru |accessdate=၂၆ ဇွန် ၂၀၁၈ |language=Russian |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070825190425/http://darwin.museum.ru/expos/oopt/?t=40 |archivedate=August 25, 2007 }}</ref> မော်စကိုမြို့၏ အကျယ်မှာ အနောက်မှ အရှေ့သို့ {{convert|39.7|km|1|abbr=off}}၊ မြောက်မှ တောင်သို့ {{convert|51.8|km|1|abbr=off}} ကျယ်ဝန်းသည်။ === စံတော်ချိန် === {{Main article|မော်စကိုဒေသစံတော်ချိန်}} မော်စကိုစံတော်ချိန်ကို စိန့်ပီတာစဘတ်၊ ဘီလာရုစ်နှင့် ခရိုင်းမီးယားပြည်နယ်တို့အပါအဝင် ဥရောပရုရှားဒေသအများစု၏ အချိန်ဇုန် ရည်ညွှန်းမှတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ထိုဒေသတွင်အသုံးပြုသော အချိန်မှာ [[UTC]] ထက် သုံးနားရီ စောသော (သို့တည်းမဟုတ်) [[UTC+3]] ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတကာစံနှုန်းတွင် မော်စကိုစံတော်ချိန်ဟု ရည်ညွှန်းဖော်ပြလေ့ရှိသည်။ နေ့အလင်းရောင်ထိန်းသိမ်းသောအချိန်ကို အသုံးပြုခြင်းမရှိပေ။ လောင်ဂျီကျူမျဉ်းများအရ မော်စကိုမြို့တွင် ပျမ်းမျှနေမွန်းတည့်ချိန်(average solar noon)ကို ၁၂:၃၀ တွင် တွေ့ရသည်။<ref>{{cite web|title=Time in Moscow, Russia|url=http://dateandtime.info/city.php?id=524901|accessdate=၂၆ ဇွန် ၂၀၁၈}}</ref> === ရာသီဥတု === {{Moscow weatherbox}} ==== ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု ==== အောက်တွင်ဖော်ပြထားသော ဇယားမှ ၁၉၆၁–၁၉၉၀ ရာသီဥတုအခြေအနေဖြစ်သည်။ နှစ်စဉ် အပူချိန်သည် {{convert|5.0|C}}<ref name="Pogoda 1961–90"/> မှ ၁၉၈၁–၂၀၁၀ တွင် {{convert|5.8|C}} သို့တက်၍သွားသည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပျမ်းမျှနှစ်စဉ်အပူချိန်သည် {{convert|7.5|C}} သို့ စံချိန်တင်မြင့်တက်ခဲ့သည်။ {{Weather box |location = Moscow ([[:en:VVC weather station|VVC]]) normals 1961–1990 |collapsed=yes |metric first = Yes |single line = Yes |Jan high C = −6.3 |Feb high C = −4.2 |Mar high C = 1.5 |Apr high C = 10.4 |May high C = 18.4 |Jun high C = 21.7 |Jul high C = 23.1 |Aug high C = 21.5 |Sep high C = 15.4 |Oct high C = 8.2 |Nov high C = 1.1 |Dec high C = −3.5 |year high C= 8.9 |Jan mean C = −9.3 |Feb mean C = −7.7 |Mar mean C = −2.2 |Apr mean C = 5.8 |May mean C = 13.1 |Jun mean C = 16.6 |Jul mean C = 18.2 |Aug mean C = 16.4 |Sep mean C = 11.1 |Oct mean C = 5.1 |Nov mean C = −1.2 |Dec mean C = −6.1 |year mean C= 5.0 |Jan low C = −12.3 |Feb low C = −11.1 |Mar low C = −5.6 |Apr low C = 1.7 |May low C = 7.6 |Jun low C = 11.5 |Jul low C = 13.5 |Aug low C = 12.0 |Sep low C = 7.1 |Oct low C = 2.0 |Nov low C = −3.3 |Dec low C = −8.6 |year low C= 1.2 |source 1 = <ref name="thermograph">{{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/107/c00206.htm |title=WMO averages |accessdate=ဇူလိုင် ၁၇၊ ၂၀၁၈ |archive-date=27 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200127062909/http://worldweather.wmo.int/107/c00206.htm }}</ref><ref name="Pogoda 1961–90"/> {{cite web |url=http://meteoinfo.ru/climate/klimatgorod/3001-2010-02-25-12-47-50 |title=VVC info |accessdate=၂၀၁၈-၀၇-၁၇ |publisher= |language=ရုရှားဘာသာ}}</ref><ref name="Climate">{{cite web |url=http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=27612 |accessdate=ဇူလိုင် ၁၇၊ ၂၀၁၈ |title=Climate monitor 2005–2011 |language=ရုရှားဘာသာ |archive-date=17 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090217221623/http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=27612 |url-status=dead }}</ref><ref name="Meteoweb"> {{cite web |url=http://meteoweb.ru/cl006-7.php |title=Average monthly Sunshine hours |accessdate=ဇူလိုင် ၁၇၊ ၂၀၁၈ |publisher= Meteoweb.ru |language=ရုရှားဘာသာ }}</ref> |date=ဇူလိုင် ၂၀၁၈ }} {{Weather box |location=Moscow (last decade, September 2006 – August 2016, [[:en:VVC weather station|VVC]]) |collapsed= |metric first=yes |single line=yes |Jan high C= −5.5 |Feb high C= −3.5 |Mar high C= 3.2 |Apr high C= 11.6 |May high C= 20.1 |Jun high C= 22.7 |Jul high C= 25.8 |Aug high C= 23.7 |Sep high C= 16.5 |Oct high C= 8.6 |Nov high C= 2.6 |Dec high C= −1.7 |year high C=10.4 |Jan mean C= −7.4 |Feb mean C= −5.8 |Mar mean C= −0.1 |Apr mean C= 7.1 |May mean C= 14.7 |Jun mean C= 17.7 |Jul mean C= 20.6 |Aug mean C= 18.8 |Sep mean C= 12.6 |Oct mean C= 6.1 |Nov mean C= 1.1 |Dec mean C= −3.6 |year mean C= 6.9 |Jan low C= −9.2 |Feb low C= −8.1 |Mar low C= −3.5 |Apr low C= 2.5 |May low C= 9.4 |Jun low C= 12.6 |Jul low C= 15.4 |Aug low C= 13.9 |Sep low C= 8.7 |Oct low C= 3.7 |Nov low C= −0.3 |Dec low C= −4.6 |year low C= 3.4 |Jan sun= 37 |Feb sun= 65 |Mar sun= 142 |Apr sun= 213 |May sun= 274 |Jun sun= 299 |Jul sun= 323 |Aug sun= 242 |Sep sun= 171 |Oct sun= 88 |Nov sun= 33 |Dec sun= 14 |source 1= weatheronline.co.uk<ref>{{cite web |url=http://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&FYY=2006&LMM=8&LYY=2016&WMO=27612&CONT=euro&REGION= 0006&LAND=RS&ART=TEM&R= 0&NOREGION=1&LEVEL=162&LANG=en&MOD=tab |title=Temperature - Moscow |website=WeatherOnline |accessdate=ဇူလိုင် ၁၇၊ ၂၀၁၈}}</ref> |date=ဇူလိုင် ၂၀၁၈ }} <center> {| class="wikitable" |- ! colspan="8" |၂၀၀၂ မ ၂၀၁၂ အထိ မော်စကို လေတိုက်ခိုက်ရာ လမ်းကြောင်း (ပျမ်းမျှတန်ဖိုးများ) |- |မြောက် |အရှေ့မြောက် |အရှေ့ |အရှေ့တောင် |တောင် |အနောက်တောင် |အနောက် |အနောက်မြောက် |- |15% |6,8% |7,8% |12,2% |12,6% |14,6% |16,4% |14,5% |- | colspan="8" | ''Source: [http://world-weather.ru/archive/russia/moscow/ world-weather.ru]'' |} </center> == လူမှုအခြေအနေ == === လူဦးရေ === {{Historical populations |type=China |၁၈၉၇|1038625 |၁၉၂၆|2019500 |၁၉၃၉|4137000 |၁၉၅၉|5032000 |၁၉၇၀|6941961 |၁၉၇၉|7830509 |၁၉၈၉|8967332<!--with the entities in jurisdiction; a federal subject equivalent--> |၂၀၀၂|10382754<!--of the federal subject--> |၂၀၁၀|11503501<!--of the federal subject--> |၂၀၁၇|12228685 |footnote=အုပ်ချုပ်မှုဒေသပြောင်းလဲခြင်းသည် လူဦးရေအရွယ်အစားများပေါ်တွင် အကျိုးသက်ရောက်ကောင်းသက်ရောက်နိုင်သည်။ |}} မော်စကိုမြို့ရှိ လူဦးရေသည် ၂၀၀၂ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းတွင် ၁၀,၃၈၂,၇၅၄ ရှိရာမှ ၂၀၁၀ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရတွင် ၁၁,၅၀၃,၅၀၁ အထိ မြှင့်တက်၍ လာခဲ့ပေသည်။ ၂၀၁၀ သန်းခေါင်စာရင်းတွင် မြို့တော်တွင် နေထိုင်ကြသော လူများတွင် လူမျိုးစုသိရှိသူ လူဦးရေမှာ ၁၀,၈၃၅,၀၉၂ ဦးဖြစ်ပြီး လူမျိုးစုအလိုက် လူဦးရေများမှာ:<ref name="2014 objectively assess"/> * ရုရှား: ၉,၉၃၀,၄၁၀ (၉၁.၆၅%) * ယူကရိန်း: ၁၅၄,၁၀၄ (၁.၄၂%) * တာတာ: ၁၄၉,၀၄၃ (၁.၃၈%) * အာမေးနီးယန်း: ၁၀၆,၄၆၆ (၀.၉၈%) * အဇာဘိုင်ဂျန်: ၅၇,၁၂၃ (၀.၅%) * Jewish: ၅၃,၁၄၅ (၀.၅%) * ဘီလာရုစ်: ၃၉,၂၂၅ (၀.၄%) * ဂျော်ဂျီယာ: ၃၈,၉၃၄ (၀.၄%) * ဥဇဘတ်: ၃၅,၅၉၅ (၀.၃%) * တာဂျစ်: ၂၇,၂၈၀ (၀.၂%) * Moldovan: ၂၁,၆၉၉ (၀.၂%) * Mordvin: ၁၇,၀၉၅ (၀.၂%) * ချေချင်း: ၁၄,၅၂၄ (၀.၁%) * Chuvash: ၁၄,၃၁၃ (၀.၁%) * Ossetian: ၁၁,၃၁၁ (၀.၁%) * အခြား: ၁၆၄,၈၂၅ (၁.၆%) * ၆၆၈,၄၀၉ ယောက်သော လူများသည် အုပ်ချုပ်မှု စီမံခန့်ခွဲရေး ဒေတာဘေ့စ်တွင် မှတ်ပုံတင်ထားသော်ငြား လူမျိုးစုအမည်ကို သီခြားဖော်ပြခြင်းမရှိပေ။<ref>{{cite web|url=http://www.perepis-2010.ru/news/detail.php?ID=6936|title=Перепись-2010: русских становится больше|publisher=Perepis-2010.ru|date=December 19, 2011|accessdate=၂၉ ဇူလိုင် ၂၀၁၈|archivedate=25 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225111852/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm}}</ref> === ဘာသာအယူဝါဒများ === {{Bar box |title=Religion in Moscow (Sreda Arena Atlas)<ref name="2012ArenaAtlas">[http://sreda.org/en/arena "Arena: Atlas of Religions and Nationalities in Russia"]. Sreda, 2012.</ref><ref name="2012Arena-religion-maps">[http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg 2012 Arena Atlas Religion Maps]. "Ogonek", № 34 (5243), August 27, 2012. Retrieved April 21, 2017. [https://web.archive.org/web/20170421154615/http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg Archived].</ref> |float=left |bars= {{Bar percent|[[:en:Russian Orthodox Church|Russian Orthodoxy]]|DarkOrchid|52.8}} {{Bar percent|Other [[:en:Eastern Orthodox Church|Orthodox]]|MediumOrchid|1.6}} {{Bar percent|[[:en:Old Believers|Old Believers]]|Purple|0.8}} {{Bar percent|Other [[:en:Christianity in Russia|Christians]]|DeepSkyBlue|3.1}} {{Bar percent|[[:en:Islam in Russia|Islam-including Sunni, non denominational and Shiite]]|Green|3.6}} {{Bar percent|[[:en:Rodnovery|Rodnovery]] and other native faiths|Red|0.9}} {{Bar percent|[[:en:Spiritual but not religious|Spiritual but not religious]]|DarkSlateGray|19}} {{Bar percent|[[ဘုရားမဲ့ဝါဒ|ထာဝရဘုရားမဲ့ဝါဒ]] နှင့် [[ဘာသာမဲ့ အယူဝါဒ]]|Black|11.9}} {{Bar percent|Other and undeclared|Gray|6.3}} }} [[File:Moscow July 2011-7a.jpg|thumb|ဆိုဗီယက်ခေတ်က ဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသော [[ကယ်တင်ခြင်း ခရစ်တော် ကာသီဒရယ်]]အား ၁၉၉၀–၂၀၀၀ ကာလအတွင်းပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။]] [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]သည် မော်စကိုမြို့တွင် လူအများ သက်ဝင်ယုံကြည်မှုအများဆုံးဖြစ်ပြီး ခရစ်ယာန်ဘာသာထဲမှ ရုရှားအော်သိုဒေါ့ ဘုရားကျောင်းတော်ကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုအများဆုံးဖြစ်သည်။ မော်စကိုမြို့သည် အရှေ့ပိုင်းအော်သိုဒေါ့ခရစ်ယာန်များ၏ ရုရှားနိုင်ငံမြို့တော်ဖြစ်သည်။ ထိုဘာသာသည် နိုင်ငံ၏ မိရိုးဖလာယုံကြည်သော ဘာသာဖြစ်ပြီး ရုရှားနိုင်ငံ၏ သမိုင်းအမွေအနှစ်ဘာသာအဖြစ် ၁၉၉၇ ခုနှစ် ဥပဒေဖြစ် ခွင့်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite book|last=Bell|first=Imogen|title=Eastern Europe, Russia and Central Asia|url=https://books.google.com/books?id=EPP3ti4hysUC&pg=PA47&lpg=PA47&dq=respecting+christianity+islam+buddhism+judaism+and+other&source=web&ots=pppIldMuS1&sig=KikE3NJkzMEdWt4rU9EoeN03-6o|accessdate=၂၉ ဇူလိုင် ၂၀၁၈|isbn=978-1-85743-137-7|year=2003|publisher=Taylor & Francis}}</ref> မော်စကိုမြို့တွင် အခြားသော ကိုးကွယ်ရာဘာသာတရားတို့မှာ [[:en:Armenian Apostolic Church|Armenian Apostolicism]], [[:en:Buddhism in Russia|ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[:en:Hinduism in Russia|ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[:en:Roman Catholicism in Russia|ရိုမန်ကတ်သလစ်ဘာသာ]]၊ [[:en:Islam in Russia|အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[:en:Judaism|Judaism]]၊ [[:en:Yazidism|Yazidism]]၊ [[:en:Old Believers|ရှေးရိုး ယုံကြည်မှုရှိသူများ]]၊ [[:en:Protestantism in Russia|ပရိုတက်စတင့်ဘာသာ]] နှင့် [[:en:Rodnovery|Rodnovery]] တို့ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Moscow, Catholic Church in Presnya.jpg|thumb|[[:en:Cathedral of the Immaculate Conception (Moscow)|Cathedral of the Immaculate Conception]]]] မော်စကိုမြို့၏ ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်သည် ဘုရားရှိခိုးကျောင်းအားလုံး၏ အကြီးအကဲဖြစ်ပြီး ဒန်နီလော့ဗ် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းတွင် နေထိုင်သည်။ မော်စကိုမြို့ကို "၄၀ အမြှောက် ၄၀ ဘုရားရှိခိုးကျောင်းရှိရာမြို့ "—"город сорока сороков церквей"—ဟူ၍ ၁၉၁၇ ခုနှစ် အစောပိုင်းတုန်းက ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။ ဘောရှီဗစ်အစိုးရ တက်လာချိန် ၁၉၁၈ ခုနှစ်တွင် ရုရှားနိုင်ငံသည် လောကီသက်သက်ကျင့်သုံးသော နိုင်ငံ (လောကီကိစ္စတို့တွင် ဘာသာရေး ဆက်နွယ်မှုမရှိစေသော မူဝါဒ) ဖြစ်သည်ဟု ကြေညာခဲ့ပြီး ဆိုလိုသည်မှာ ဘာသာရေးကိုးကွယ်မှုကို နှိမ်ကွပ်ခဲ့ပြီး လူမှုအသိုင်းအဝန်းအား ဘာသာမဲ့များ ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ၁၉၂၀ မှ ၁၉၃၀ ခုနှစ်များတွင် မော်စကိုမြို့ရှိ ဘုရားရှိခိုးကျောင်း တော်တော်များများမှာ ဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသည်။ ထိုအထဲတွင် ၁၄ ရာစုတွင် တည်ဆောက်ခဲ့သော ကရင်မလင်အတွင်းရှိ ချူဒေါ့ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း၊ ရင်ပြင်နီရှိ ကာဇန် ကာသီဒရယ်၊ ၁၈၁၂ ခုနှစ် နပိုလီယန်တပ်များအား နိုင်သည့်အထိန်းအမှတ်ဖြင့် ၁၉ ရာစုတွင် တည်ဆောက်ခဲ့သော ကယ်တင်ခြင်းခရစ်တော် ကာသီဒရယ်နှင့် အခြား ဘုရားရှိခိုးကျောင်း အများအပြား ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဘာသာရေးအပေါ်တွင် ဖိနှိပ်မှုများသည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးသည့်နောက် (၁၉၄၀- ၁၉၇၀ ခုနှစ်များအတွင်း)တွင်ပင် ရှိနေ့ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းမှသာ ဖိနှိပ်မှုသက်သာလာခဲ့သည်။ မပျက်မယွင်းပဲ ကျန်ရှိနေသေးသော ဘုရားရှိခိုးကျောင်းနှင့် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများကို ပိတ်သိမ်းခဲ့ပြီး ကလပ်များ၊ ရုံးများ၊ အလုပ်ရုံများ၊ ဒါမှမဟုတ် သိုလှောင်ရုံများအဖြစ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဆိုဗီယက်ယူနီယံကြီး ပြိုကွဲသွားသောအခါတွင် ဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသော ဘုရားရှိခိုးကျောင်းများကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့ကြပြီး မိရိုးဖလာ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများဖြင့် ဘာသာတရားကို တဖန်ပြန်လည် ယုံကြည်သက်ဝင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့ကြသော ဘုရားရှိခိုးကျောင်းများတွင် ကယ်တင်ရှင်ခရစ်တော် ကာသီဒရယ်မှာ များစွာသပ္ပယ်ဖွယ်ဖြစ်ခဲ့ပြီး မြို့တော်၏ အမှတ်အသားဖြစ်လာခဲ့သည်။ ယခင်ဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသော နေရာ၌ပင်ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ထိုနေရာသည် ၁၉၉၄ ခုနှစ် ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်းမပြုမီကာလအထိ ရေကူးကန်ကြီးအဖြစ် ပြုလုပ်ထားခြင်းခံခဲ့ရသည်။ [[File:Moscow Cathedral Mosque 01-2016.jpg|thumb|မော်စကို ကာသီဒရယ် ဗလီ|alt=|left]] မော်စကိုမာဖီကောင်စီ (Moscow mufti council)သည် ၂၀၁၀ ခုနစ် မြို့တော်လူဦးရေ ၁၀.၅ မီလီယံတွင် မူဆလင်ဦးရေ ၁.၅ မီလီယံခန့်ရှိမည်ဟု ဆိုသည်။<ref name=Spie>{{cite news|author=Maxim Kireev|title=Planned Mosque Sparks Controversy in Russia|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,723799,00.html|publisher=Der Spiegel}}</ref> မြို့တော်တွင် ဗလီ ၄ ခုသာ ရှိသည်။<ref>{{cite news|author=Kiran Moodley|title=Eid al-Fitr 2015: Drone shows huge crowds celebrating the end of Ramadan in Moscow|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/eid-alfitr-2015-drone-shows-huge-crowds-celebrating-the-end-of-ramadan-in-moscow-10395950.html|publisher=The Independent|accessdate=၂၉ ဇူလိုင် ၂၀၁၈}}</ref> မော်စကို ကာသီဒရယ် ဗလီကို ယခင်ဗလီအဟောင်းရှိရာ ရင်ပြင်တွင် ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၂၀၁၅ ခုနစ် စက်တင်ဘာလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ဗလီကို တရားဝင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုဗလီအသစ်တွင် ဝတ်ပြုသူ ၁ သောင်း ဝင်ဆံ့သည်။ ရုရှားသမ္မတ ဗလာဒီမီယာ ပူတင်၊ တူရကီသမ္မတ အာဒိုဂန်၊ ပါလက်စတိုင်းသမ္မတ မူဟာမတ် အဘတ်နှင့် ဒေသခံ မူဆလင်ခေါင်းဆောင်များသည် ထိုဗလီအသစ် ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနားတွင် တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://en.shabestan.ir/detail/News/35834|title=Central mosque of Moscow will be inaugurated in 23rd September|publisher=Shabestan News Agency|accessdate=၂၉ ဇူလိုင် ၂၀၁၈|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923172611/http://en.shabestan.ir/detail/News/35834}}</ref> === ဗိသုကာလက်ရာများ === == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Moscow 05-2012 TretyakovGallery.jpg|thumb|upright=0.9|သရဲ့ကျီကော့ဗ် ဂယ်လာရီ|alt=]] မော်စကိုမြို့တွင် ထင်ရှားဆုံးသော ပြတိုက်များထဲမှတစ်ခုမှာ သရဲ့ကျီကော့ဗ် ဂယ်လာရီ([[:en:Tretyakov Gallery|Tretyakov Gallery]])ဖြစ်ပြီး ထိုပြတိုက်ကို ပါဗျယ် သရဲ့ကျီကော့ဗ်([[:en:Pavel Tretyakov|Pavel Tretyakov]])မှာ တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ သူသည် အနုပညာကို များစွာထောက်ပံ့ခဲ့သည့် ချမ်းသာသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ကိုယ်ပိုင်စုဆောင်းထားသော ပန်းချီကားအများအပြားတို့ကို မြို့တော်အား လှူဒါန်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.tretyakovgallery.ru/en/ |title=The Official site of the Tretyakov Gallery |publisher=Tretyakovgallery.ru |date= |accessdate=၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၁၈ |archivedate=21 December 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121221163028/http://www.tretyakovgallery.ru/en/ }}</ref> သရဲ့ကျီကော့ဗ် ဂယ်လာရီတွင် အဆောက်အဦနှစ်ခုပါဝင်သည်။ မူလ သရဲ့ကျီကော့ဗ် ဂယ်လာရီအဆောက်အဦသည် မော်စကိုမြစ်၏ တောင်ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိပြီး ရုရှားဂန္ထဝင်လက်ရာများ ပါဝင်သည်။<ref name="trety">{{cite web|url=http://www.tretyakovgallery.ru/english/about.shtml |title=About The State Tretyakov Gallery |accessdate=၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၁၈ |publisher=The State Tretyakov Gallery |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927110355/http://www.tretyakovgallery.ru/english/about.shtml |archivedate=September 27, 2007 }}</ref> ထိုလက်ရာများထဲတွင် အီလျာ ရီပင်([[:en:Ilya Repin|Ilya Repin]])ကဲ့သို့ တော်လှန်ရေး အကြိုခေတ်က ကျော်ကြားခဲ့သော ပန်းချီဆရာများ၏ လက်ရာများနှင့် ဘာသာရေးပန်ချီများ([[:en:icon painting|icon painters]]) ရေးဆွဲထားသော ရှေးရုရှားပန်းချီဆရာတို့၏ လက်ရာများကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။ လာရောက်လေ့လာသူများသည် ရုားပါးလှသော ၁၅ ရာစုအစောပိုင်းမှ အိုင်ကွန်နစ်ပန်းချီဆရာ အန်ဒရဲရီ ရူဘလျှို့([[:en:Andrei Rublev|Andrei Rublev]])၏ မူရင်းလက်ရာများကိုလည်း တွေ့မြင်နိုင်သည်။<ref name="trety"/> သရဲ့ကျီကော့ဗ် ဂယ်လာရီ အသစ်ကို ဆိုဗီယက်ခေတ်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ဆိုဗီယက်အနုပညာရှင်တို့၏ လက်ရာများနှင့် ၎င်းတို့နှင့် ခေတ်ပြိုင်ပန်းချီဆရာတို့၏ လက်ရာအချို့တို့ ပါဝင်သည်။ ဤနေရာတွင် ပြတိုက်သစ်နှင့် အဟောင်းတို့မှာ ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းလက်ရာအချို့သည် ရောယှက်၍ နေပါသည်။ ပြတိုက်သစ်တွင် ဗလာဒီမီယာ သာတလင်း([[:en:Vladimir Tatlin|Vladimir Tatlin]])၏ ကျော်ကြားလှသော ''[[:en:Tatlin's Tower|Monument to the Third International]]'' တာဝါ၏ ပုံစံငယ်ကို တည်ဆောက်ထားသည်ကို တွေ့နိုင်သည်။ ထို့ပြင် ၎င်းနှင့်ခေတ်ပြိုင် ကာဇီမီယာ မာလျဲဗစ်ချ်([[:en:Kazimir Malevich|Kazimir Malevich]])နှင့် ဗာစီးလီ ကန်ဂျင်စကီး[[:en:Wassily Kandinsky|Wassily Kandinsky]]တို့၏ အသွင်သစ်အနုပညာလက်ရာတို့နှင့် ထိုခေတ်တွင် ထွန်းကားခဲ့သော ဆိုရှယ်လစ် ရီရယ်လစ်ဇင် လက်ရာများလည်း တွေ့နိုင်သည်။ [[File:Gmii.jpg|thumb|upright=0.9|[[:en:Pushkin Museum|ပူရှကင် အနုပညာပြတိုက်]]|alt=|left]] မော်စကိုမြို့ရှိ နောက်ထပ်အနုပညာပြတိုက်မှာ ပူရှကင် အနုပညာပြတိုက်ဖြစ်ပြီး မာရီယာ စပျဲ့သာရဲ့ဗနာ([[:en:Marina Tsvetaeva|Marina Tsvetaeva]])(ဆိုဗီယက်ခေတ် ကဗျာဆရာမ)၏ ဖခင်မှတည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ပူရှကင်ပြတိုက်သည် လန်ဒန်မြို့ရှိ ဗြိတိသျှပြတိုက်([[:en:British Museum|British Museum]])နှင့်တူပြီး ကမ္ဘာ့လူယဉ်ကျေးမှုသမိုင်းများကို ပြသထားပြီး ရှေးဟောင်းရုပ်တုများ၏ ပုံတူရုပ်ပွားများစွာလည်း ရှိသည်။ ပြတိုက်စုဆောင်းထားသော လက်ရာများတွင် [[ပီကာဆို|ပါဘလို ပီကာဆို]]၊ [[ပေါလ် စေဇန်း]]နှင့် [[:en:Claude Monet|Claude Monet]] တို့၏ လက်ရာများလည်း ပါဝင်သည်။ [[File:Исторический музей .jpg|thumb|upright=0.9|နိုင်ငံတော် သမိုင်းပြတိုက်|alt=]] ရုရှားသမိုင်းပြတိုက် ရုရှားသမိုင်းကြောင်းများကို ပြသထားသောပြတိုက်ဖြစ်ပြီး ရင်ပြင်နီနှင့် မန်ညဲရှနယားရင်ပြင်အကြားတွင် တည်ရှိသည်။ အကြိုသမိုင်းခေတ် အရိုးစုများမှသည် တန်ဖိုးမဖြတ်နိုင်သော ရိုမန်နော့မင်းဆက်မှ အုပ်စိုးသူမင်းနှင့်တို့၏ အဖိုးမဖြတ်နိုင်သော ပန်းချီကားချပ်တို့ကို ပြသထားသည်။ ပြတိုက်၏ စုဆောင်းထားသည့် ပစ္စည်းတို့မှာ မီလီယံများစွာ ရှိသည်။ ၁၈၇၂ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ထားသော ပိုလီတက္ကနစ်ပြတိုက်မှာ ရုရှားနိုင်ငံတွင် အကြီးဆုံးသော နည်းပညာပြတိုက်ဖြစ်သည်။<ref>See also: {{ru icon}} [http://eng.polymus.ru/rv/ The Official Site of the Polytechnical Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060716112000/http://eng.polymus.ru/rv/ |date=16 July 2006 }} Retrieved on July 23, 2006. ([http://eng.polymus.ru/rv/ English version] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060716112000/http://eng.polymus.ru/rv/ |date=16 July 2006 }})</ref> ပြသထားသည်တို့တွင် ၁၈ ရာစုမှ လူတူစက်ရုပ်နှင့် ပထဆုံး ဆိုဗီယက်ကွန်ပျူတာစသည့် သမိုင်းတွင် အောင်မြင်ခဲ့သော နည်းပညာနှင့် တီထွင်မှုများကို ပြသထားသည်။ စုဆောင်းထားသည့်တို့တွင် ပစ္စည်းအမျိုးအစားပေါင်း ၁၆၀,၀၀၀ ကျော် ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://eng.polymus.ru/?s=19&lvl=1|title=The Museum Collections|publisher=Polytechnical Museum|accessdate=August 4, 2006|archive-date=19 July 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060719045139/http://eng.polymus.ru/?s=19&lvl=1}}</ref> {{multiple image| | total_width = 400 | align = left | direction = | width = | image1 = Moscow-Bolshoi-Theare-1.jpg | width1 = 1250 | caption1 = | image2 = Inside_Moscow_Bolshoi_Theatre.jpg | width2 = 2230 | caption2 = | footer_align = center | footer = ဘာရှိုးအီ ကဇာတ်ရုံ }} မော်စကိုသည် ဘဲလေးအကနှင့် ရုပ်ရှင်စသည့် အနုပညာတို့၏ နှလုံးအိမ်ဖြစ်သည်။ မော်စကိုမြို့တွင် ထိုအနုပညာတို့နှင့် သက်ဆိုင်သော ပြတိုက် ၆၈ ခု<ref>{{cite web|url =http://mkrf.ru/upload/stats-web/index.html#|archive-url =http://webarchive.loc.gov/all/20150702180223/http://mkrf.ru/upload/stats-web/index.html|dead-url =|archive-date =2015-07-02|title =Russian Ministry of Culture official statistics|date =|accessdate =၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၁၈|website =|publisher =|last =|first =|archivedate =2 July 2015|archiveurl =http://webarchive.loc.gov/all/20150702180223/http://mkrf.ru/upload/stats-web/index.html}}</ref>၊ ကဇာတ်ရုံ ၁၀၃ ခု<ref>{{cite web|url =http://mkrf.ru/upload/stats-web/index.html#|archive-url =http://webarchive.loc.gov/all/20150702180223/http://mkrf.ru/upload/stats-web/index.html|dead-url =yes|archive-date =July 2, 2015|title =Russian Ministry of Culture official stats|date =|accessdate =၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၁၈|website =|publisher =|last =|first =|archivedate =2 July 2015|archiveurl =http://webarchive.loc.gov/all/20150702180223/http://mkrf.ru/upload/stats-web/index.html}}</ref> ၊ ရုပ်ရှင်ရုံ ၁၃၂ ခုနှင့် ဖျော်ဖြေရေးခန်းမ ၂၄ ခု ရှိသည်။ ထိုအထဲတွင် ဘာရှိုးအီ ကဇာတ်ရုံ၊ မာလီး ကဇာတ်ရုံ<ref>{{cite web|url=http://www.mmdm.ru/en|title=The Official Site of the Moscow International Performance Arts Centre|publisher=Mmdm.ru|date=|accessdate=၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၁၈|archivedate=13 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513131136/http://www.mmdm.ru/en/}}</ref>တို့ ယဲ့ဂဲညီး ကဇာတ်ရုံ၊ မော်စကို အနုပညာကဇာတ်ရုံတို့ ပါဝင်သည်။ == အားကစား == == စိတ်အပန်းဖြေ ဖျော်ဖြေရေးများ == == နိုင်ငံရေး == == စီးပွားရေး == == ပညာရေး == == သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး == == အနာဂတ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု == == သတင်းမီဒီယာ == မော်စကိုသည် ရုရှားတစ်နိုင်ငံလုံးနီးပါး၏ တယ်လီဗွီးရှင်းကွန်ယက်များ၊ ရေဒီယိုအသံလွှင့်ရုံများ၊ သတင်းစာများနှင့် မဂ္ဂဇင်းများ၏ ဘူမိနက်သန်သဖွယ်ပင်။ === သတင်းစာများ === အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ထုတ်ဝေသော ''[[The Moscow Times]]'' နှင့် ''[[Moscow News]]'' သတင်းစာတို့သည် ရုရှားနိုင်ငံတွင် အကြီးဆုံး<ref>{{cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/doc/Adv.html |publisher=The Moscow Times |title=Advertising Information |accessdate=၂၁ ဇွန် ၂၀၁၈ |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060706182233/http://www.themoscowtimes.com/doc/Adv.html |archivedate=July 6, 2006 }}</ref>နှင့် သက်တမ်းအကြာဆုံး အပတ်စဉ်ထုတ် သတင်းစာများ ဖြစ်ကြသည်။ ရုရှားဘာသာဖြင့် ထုတ်ဝေသော သတင်းစာများဖြစ်သည့် ''Kommersant''၊ ''[[ဗျဲ့ဒါမာ့စကျီ]]''နှင့် ''[[နိုဗားယား ဂါဇယ့်သာ]]''သတင်းစာတို့၏ ရုံးချုပ်များသည် မော်စကိုမြို့တွင်ပင် ရှိကြသည်။ ''Kommersant'' နှင့် ''ဗျဲ့ဒါမာ့စကျီ''သတင်းစာတို့သည် အစဉ်အလာကြီးသည့် သက်တမ်းအကြာဆုံး စီးပွားရေးသတင်းစာများ ဖြစ်ကြသည်။ == ထင်ရှားကျော်ကြားပုဂ္ဂိုလ်များ == == နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေး == == မြို့ပြအဆင့် == မော်စကိုမြို့သည် ဥရောပတိုက်ဖက်ရှိ ရုရှနိုင်ငံ၏ အလယ်ပိုင်းမြောက်ဘက်ယွန်းယွန်း မော်စကို (မော့စဗာ) မြစ်၏ တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် တည်ရှိသည်။ မော်စကိုမြစ်သည် အိုကာမြစ်၏ လက်တက်ဖြစ်၏။ မောစကိုမြို့သည် လီနင်ဂရက်မြို့နှင့် မိုင် ၄ဝဝ ခန့်ကွာဝေးသည်။ မြို့ကို တည်ဦးစက တောင် ၇ လုံးပေါ်တွင်ဖြစ်၏။ မောစကိုမြစ်သည် မြို့၏အလယ်ပိုင်းလောက်တွင် မြင်းခွာသဏ္ဌာန် ကွေ့ကောက်စီးဆင်းသွားပေသည်။ မြို့၏အကျယ်အဝန်းမှာ စတုရန်းမိုင် ၁ဝဝ ကျော်ဖြစ်သည်။ မောစကိုမြို့သည် ဥရောပတိုက်မှသည်အရှေ့တိုင်းနိုင်ငံများသို့လည်းကောင်း၊ ဗေလတစ် ပင်လယ်မှသည် ကက်စပျန် ပင်လယ်သို့လည်းကောင်း ကုန်သွယ်ဖောက်ကားသည့်လမ်းကြောင်းများ၏ လမ်းမကြီးပေါ်တွင်တည်ရှိလေသည်။ သို့ဖြစ်ရကား မော်စကိုမြို့သည် အချက်အချာဒေသဖြစ်လျက် ယခုအခါ မီးရထားလမ်း ၁၁ လမ်းတို့၏ ဆုံရာနေရာဖြစ်၏။ ထို့ပြင် မောစ်ကိုတူးမြောင်း (ရှေးအခေါ် မောစ်ကို ဗော်လဂါတူးမြောင်း) တူးဖော် လိုက်ခြင်းအားဖြင့် မော်စကိုမြို့သည် ပင်လယ်နှင့် အဆက်အသွယ်ရကာ အတွင်းပိုင်း ဆိပ်ကမ်းမြို့ဖြစ်လာပေသည်။ ဤသို့ဖြင့် ကုန်စည်ဖြန့်ဖြူးရေး၊ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးတွင် ကောင်းမွန်ပြေပြစ်လာသည်။ မော်စကိုမြို့သည် ရုရှနိုင်ငံတွင် အဟောင်းဆုံးမြို့တော်ဖြစ်သည်။ ရှေးအခါက ဇာဘုရင်တို့ ဦးစွာစိုးစံသောနေရာဖြစ်ပေသည်။ ၁၇ဝ၃ ခုနှစ်တွင် ရုရှဇာဘုရင် ပီတာ ဩ ဂရိတ်သည် မြို့တော်ကို ပီတာစဗတ် (ယခု လီနင်ဂရက်) သို့ပြောင်းရွှေ့သည်။ ၁၉၁၇ ခုနှစ် ရုရှတော်လှန်ရေးဖြစ်ပွားပြီးနောက် ဆိုဗီယက် အစိုးရသည် မြို့တော်ကို မောစကိုမြို့သို့ ပြန်လည်ပြောင်းရွှေ့သည်။ မြို့သည်လူဦးရေ အထူးတိုးပွားလာသည့်အလျောက် ဆိုဗီယက်တို့သည် မြို့ကို ချဲ့ထွင်ခဲ့ရသည်။ ဆိုဗီယက် အစိုးရသည် မြို့ကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ရန် စီမံကိန်းများ ပြုလုပ်ရလေသည်။ စီမံကိန်းများအရ လမ်းသစ်များ၊ ရိပ်သာသစ်များ၊ ပန်းခြံများ၊ ဟိုတယ်များ၊ တိုက်ခန်းများ၊ ပြတိုက်များ အစရှိသည့် အဆောက်အအုံများကို ဆောက်လုပ်သည်။ မော်စကိုမြို့တွင် ဆိုင်များ၊ ရုံးအဆောက်အအုံများတို့မှာ ပြည်သူပိုင်ချည်းဖြစ်လေသည်။ မြို့သစ်ပြန်လည် တည်ဆောက်သည်ဆိုသော်လည်း အချို့ရပ်ကွက်များတွင် ဟောင်းမြင်းဆွေးမြည့်နေသော အိမ်များရှိပေသေးသည်။ မောစကိုမြို့တွင် ထင်ရှားသော အဆောက်အအုံ ကြီးကား [[ကရင်မလင်]]ဖြစ်၍ အချက်အချာ နေရာဖြစ်၏။ ကရင်မလင်သည် ဆိုဗီယက် အစိုးရအဖွဲ့၏ ဌာနချုပ်တည်ရာ ဖြစ်လျက် အခိုင်အခံ့ လုံခြုံစွာ တည်ဆောက်ထားလေသည်။ ကရင်မလင်သည် အနားညီတြိဂံပုံသဏ္ဌာန်ရှိ၍ ရှေးအခါက ခံတပ်အလို့ငှာဆောက်ထားသည်ဖြစ်၍ တစ်ခါက ဝက်သစ်ချသားဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော တံတိုင်းရှိခဲ့၏။ ၁၆ ရာစုနှစ် အကုန်လောက်တွင် ပန်းပျော့ရောင် အုတ်နံရံများဖြင့် လဲလှယ်တည်ဆောက်လိုက်သည်။ ကရင်မလင်အုတ်တံတိုင်းများကို အုပ်မိုးလျက်ရှိသော မျှော်စင်များ စွန်းထွက် နေပေသည်။ ကရင်မလင်ထဲတွင် နန်းတော်များ၊ ဘုရားရှိခိုးကျောင်းများ ရှိပေသည်။ ကရင်မလင်ထဲတွင် နန်းတော်များ၊ ဘုရားရှိခိုးကျောင်းများရှိပေသည်။ ကရင်မလင်သည် တောင်ပူစာ အပေါ်တွင် ရှိသည်။ ၁၂ ခုမျှသော ရိပ်သာလမ်းကျယ်များ သည် ကရင်မလင်မှနေ၍ ဖြာထွက်ကာ မြို့၏နယ်နိမိတ်ကို လွန်သွားသောအခါ လမ်းမကြီးများဖြစ်သွားလေသည်။ အခြားရိပ်သာများသည် ကရင်မလင်ကို ရစ်ပတ်လျက်ရှိသည်။ အခြားထင်ရှားသော အဆောက်အအုံများသည် ကရင်မလင်အနီး တစ်ဝိုက်တွင်ရှိ၏။ ကရင်မလင်၏ အရှေ့မြောက်ဘက် နံရံသည် ထင်ရှားကျော်ကြားသော ''ရက်စကွဲယား'' ခေါ် စတုဂံ ကွက်လပ်နီကြီးကို တူရူမျက်နှာမူလျက်ရှိသည်။ ယင်းစတုဂံ ကွက်လပ်သည် အလျားမိုင်ဝက်ခန့်ရှိ၍ အနံပေ ၄၅ဝ ရှိသည်။ အခါကြီးနေ့ကြီးများတွင်ယင်းကွက်လပ်၌ စစ်ရေးပြပွဲကြီးများကို ခမ်းနားကြီးကျယ်စွာ ပြသခင်းကျင်း၏။ [[လီနင်]] အာဇာနည် ဗိမာန်သည် ကရင်မလင်ကို မျက်နှာမူလျက် စတုဂံကွက်လပ်နီပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ၁၆၇၆ ခုနှစ်၌ ဆောက်လုပ်ပြီးစီးသော စိန်ဗဲစီဘုရားရှိခိုးကျောင်းသည် စတုဂံကွက်လပ်နီ၏ တောင်ဘက်အစွန်း၌ တည်ရှိကာ ယခုအခါတွင် ပြတိုက်အဖြစ် အသုံးခံလျက်ရှိသည်။ စတုဂံကွက်လပ်နီ၏ မောက်ဖက်တွင် ရှေးအခါက မြို့မ ကောင်စီအဆော်အအုံ တည်ရှိ၏။ အနီးတစ်ဝိုက်ရှိ အခြားထင်ရှားသော အဆောက်အအုံတို့မှာ သမိုင်းပြတိုက်၊ အော်ပရာဇာတ်ရုံ၊ သူကောင်းတို့၏ ခန်းမဆောင်၊ ဆိုဗီယက် အစိုးရက တည်ဆောက်သော လီနင်စာကြည့်တိုက်၊ စာတိုက်နှင့် ကြေးနန်းအဆောက်အအုံ စသည်တို့ဖြစ်ကြ၏။ ထို့ပြင်လည်း မောစကို မြို့တွင် ပြပွဲ ဇာတ်ရုံ၊ အနုပညာပြတိုက်များ၊ စာကြည့်တိုက်စသည်အများအပြားပင်ရှိ၏။ မောစကိုမြို့ရှိ ပြည်သူ့ လီနင်စာကြည့်တိုက်တွင် စာအုပ်ပေါင်း ၁၅,ဝဝဝ,ဝဝဝ ရှိ၏။ ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း မောစကိုမြို့သည် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ကောင်းမွန်သောဒေသ၌ တည်ရှိရကား လုပ်ငန်းဆောင်တာအဝဝ ထွန်းကားပေသည်။ ရှေးအခါက မောစကိုမြို့၌ လူသုံးကုန်ပစ္စည်းများကိုသာ အဓိကထုတ်လုပ်သော်လည်း ယခုအခါတွင်မူ စက်ကိရိယာနှင့် အထည်ကြီးများကို အရေးထား၍ ထုတ်လုပ်လျက်ရှိ၏။ အဓိက ထုတ်လုပ်သော ပစ္စည်းတို့ကား စက်ကိရိယာများ၊ မော်တော်ယာဉ်များ၊ လျှပ်စစ်ကိရိယာ တန်ဆာပလာများ၊ လေယာဉ်ပျံများနှင့်တစ်ကွ အထည်အလိပ်၊ အစား အသောက်၊ ဆေး၊ ဖိနပ် အစရှိသောလူ့အသုံးအဆောင်များ ဖြစ်ပေသည်။ မြို့၏ အရှေ့ပိုင်းတွင် သံမဏိလုပ်ငန်းများကို ပြုလုပ်လျက်၊ စက်မှုလက်မှုလုပ်ငန်းဖွံ့ဖြိုးနေသည့် ရပ်ကွက်သစ်မှာ မောစကိုမြို့၏ အရှေ့တောင်ပိုင်းဖြစ်၍ မော်တော်ယာဉ်များ၊ ဗွိုင်လာအိုးများ၊ လျှပ်စစ်ကိရိယာများကို ထုတ်လုပ်လျက် ရှိပေသည်။ မောစကိုမြို့သည် ထိပ်တန်းမြို့ကြီး ဖြစ်ငြားသော်လည်း ပါရစ်မြို့တို့ကဲ့သို့ လူမျိုးစုံသော မြို့ကား မဟုတ်ပေ။ မောစကိုမြို့သည် ရုရှဆန်၍ ရုရှမူ မပျက်ဘဲရှိ၏။ မောစကိုမြို့ပေါ်ရှိ လမ်းမကြီးများတွင် ဗော်လဂါမြစ်အောက်ပိုင်းမှ ကော့ဆက်လူမျိုးများ၊ ဥဇဗက်ဆိုဗီယက်ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတနိုင်ငံက လူမျိုးများ၊ ကော်ကေးဆပ်မှ တိုင်းရင်းသားများကို တွေ့နိုင်ပေသည်။ မောစကိုမြို့ကို ၁၂ ရာစုနှစ် အလယ်ပိုင်း လောက်က ရော့စတော့မှ မင်းသားတစ်ပါး ဖြစ်သူ ယူရီဒေါ်လဂိုရီ တည်ထောင်ခဲ့ဟန်တူသည်။ ၁၂ဝဝ ပြည့်နှစ်လောက်တွင် ရုရှကို တာတာလူမျိုးတို့က နှိမ်နင်းအောင်မြင်သဖြင့် မောစကိုမြို့သည် တာတာလူမျိုးတို့ကိုလက်ဆောင်ပဏ္ဏာများ ဆက်သွင်းရသောနယ်ဖြစ်ခဲ့၏။ ဤသို့ဖြင့် မောစကိုမြို့သည် တာတာလူမျိုးတို့၏ ကမ်းကားဖျက်ဆီးခြင်းမှလွတ်မြောက်ခဲ့ပေသည်။ ၁၂၃၇ ခုနှစ်တွင် အချို့နေရာများ၌ တာတာလူမျိုးတို့ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်းကို ခံရသည်။ တဖြည်းဖြည်းနှင့်သော်ကားမောစကိုမြို့က မင်းသားများသည် အားကောင်းလာသဖြင့် တာတာလူမျိုးတို့ကို တွန်းလှန် နိုင်ခဲ့ပေသည်။ ၁၄၆၂ ခုနှစ်တွင် တတိယ အိုင်ဗန်သည် ရုရှနိုင်ငံအလုံးအုပ်စိုးသော မင်းအဖြစ် နန်းတက်ပြီးသော် ၁၅၁၅ ခုနှစ်အထိ အုပ်စိုးခဲ့၏။ ၁၅၃ဝ ပြည့်နှစ်မှ ၁၅၈၄ ခုနှစ်စတုတ္ထအိုင်ဗန်သည် ဇာဟူသောဘွဲ့ကို ခံယူလျက် မော်စကိုမြို့ကို မြို့တော်ပြုသည်။ ထိုနောက်ပိုင်းတွင် မော်စကိုမြို့သည် စစ်မြေတလင်ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၅၇၁ ခုနှစ်တွင် တာတာ လူမျိုးတို့သည် မြို့ကို မီရှို့ဖျက် ဆီးသည်။ ၁၆ဝ၃ ခုနှစ်မှ ၁၆၁၃ ခုနှစ် အတွင်း မော်စကိုမြို့သည် ဆူပူတိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားရာနေရာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၇ဝ၃ ခုနှစ်တွင် ပီတာ ဩ ဂရိတ်သည် စိန်ပီတာစဗတ်သို့ မြို့တော်ကို ရွှေ့ပြောင်းလိုက်သည်တွင် မော်စကိုမြို့သည် နိုင်ငံရေးအားဖြင့် အရေးမပါ လှတော့ဘဲ ရှိသော်လည်း ကုန်သွယ်မှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစုဝေးရာဌာန ဖြစ်လျက်ကျန်ရစ်ခဲ့ပေသည်။ ၁၈၁၂ ခုနှစ်တွင် နပိုလီယန်ဦးဆောင်သော ပြင်သစ်တပ်များ ဝင်လာရာတွင် ရုရှလူမျိုးတို့သည် မော်စကိုမြို့ကို ပြင်သစ်တို့လက်သို့မရောက်ရအောင် မီးရှို့နှင့်သဖြင့် အတော်ပင်ပျက်စီးခဲ့၏။ ပြင်သစ်တို့လည်း ဆုတ်ခွာထွက်ပြေးရ၏။ ၁၉ဝ၅ ခုနှစ်တွင် မော်စကိုမြို့၌ ဆူပူ ထကြွမှု တစ်ရပ် ဖြစ်ပွား၍၊အေးငြိမ်းသွားသော်လည်း၊ ၁၉၁၇ ခုနှစ်တွင် မော်စကိုမြို့၌ တော်လှန်မှုအရေးအခင်းများ ဖြစ်ပွားပြန်၏။ ယာယီ အစိုးရအဖွဲ့သည် မြို့ကို ခေတ္တသိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ဗော်လရှီဗစ်တို့အားအလျှော့ပေးလိုက်သည်။ ၁၉၁၈ ခုနှစ်တွင် ဆိုဗီယက်အစိုးရသည် မြို့တော်ကို မော်စကိုမြို့သို့ပြန်လည်ရွှေ့ပြောင်းလိုက်သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းက ဂျာမန်တို့သည် မော်စကိုမြို့ကို သိမ်းပိုက်ရန်အားခဲကြံစည်ခဲ့၏။ သို့သော် ဆိုဗီယက်တို့က အချိန်မှီ တွန်းလှန်ဖြိုခွင်းနိုင်ခဲ့သည်။ အကြိမ် အနည်းငယ်မျှ ဂျာမန်တို့၏ ဗုံးဒဏ်ကို ခံရသည်ဆိုငြားလည်း မပြောပလောက်ပေ။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးသည့်နောက်တွင် မော်စကိုမြို့သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ကွန်မြူနစ်အဖွဲ့ဝင်တို့ကို ဦးစီးကြိုးကိုင်ရာဒေသဖြစ်လာသည်။ မော်စကိုမြို့တွင် လူဦးရေ ၁၉၅၉ ခုနှစ် ခန့်မှန်းခြေအရ ၅,ဝ၃၂,ဝဝဝ ခန့် ရှိလေသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉)</ref> == ကိုးကား == {{reflist|2}} [[Category:ရုရှားနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] ls8u0w14s1xvs94r8xect68wbe40dzv 0 15663 1055120 1014802 2026-09-24T16:45:30Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055120 wikitext text/x-wiki {{infobox road |country= |type= |name=Yangon–Mandalay Expressway |map= |translation= {{lang|my|ရန်ကုန်–မန္တလေး အမြန်လမ်း}} |photo=YMEW02.jpg |length_km=586.7 |direction_a=South |direction_b=North |terminus_a=[[ရန်ကုန်မြို့]] |junction= |terminus_b=[[မန္တလေးမြို့]] |provinces= |cities= ,[[ဖြူးမြို့]], [[တောင်ငူမြို့]], [[နေပြည်တော်]], [[မိတ္ထီလာမြို့]] |formed= December 2010 |system= |ahn={{AHN-AH|1|MYA}}{{AHN-AH|2|MYA}} }} '''ရန်ကုန်-မန္တလေး အမြန်လမ်း''' သည် မြို့တော်ဟောင်း များဖြစ်သည့် [[ရန်ကုန်]]နှင့် [[မန္တလေးမြို့]] တို့ကို ဆက်ပေးသော ကန့်လန့်ဖြတ်လမ်းမရှိ အမြန်လမ်းမကြီး ဖြစ်သည်။ ဤအမြန်လမ်း ကို ဒီဇင်ဘာ၂၀၁၁ကုန် တွင် မဟာရန်ကုန် နှင့် မန္တလေးမြို့အကြား စတင် ဖွင့်လှစ်အသုံး ပြုသည်။ ဤအမြန်လမ်းကြောင့် ပြည်ထောင်စုလမ်းဖြင့် ၁၆နာရီ ၊ ရထားလမ်းဖြင့် ၁၃နာရီ ၊ ကြာသောခရီးသည် ၇နာရီ ဖြင့် လိုရာဤခရီးသို့ လျင်မြန်စွာ သွားလာနိုင်သည်။<ref name="burmalibrary1">{{cite web | url=http://www.burmalibrary.org/docs11/NLM2010-12-30.pdf | title=Secretary-1 addresses inauguration of Nay Pyi Taw- Mandalay section of Yangon–Mandalay Expressway | publisher=The New Light Of Myanmar | date=30 December 2010 | accessdate=15 May 2014 | page=1}}</ref><ref name="burmalibrary2">{{cite web | url=http://www.burmalibrary.org/docs11/NLM2010-12-29.pdf | title=Nay Pyi Taw-Mandalay section of Yangon–Mandalay Expressway to be commissioned soon | publisher=The New Light Of Myanmar | date=29 December 2010 | accessdate=15 May 2014 | page=1,8,9}}</ref><ref name="burmalibrary3">{{cite web | url=http://www.burmalibrary.org/docs11/NLM2010-12-28.pdf | title=Nay Pyi Taw-Mandalay section of Yangon–Mandalay Expressway to be commissioned soon | publisher=The New Light Of Myanmar | date=28 December 2010 | accessdate=15 May 2014 | page=1,8,9}}</ref><ref name="xinhuanet1">{{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-03/26/content_11077298.htm |title=Report: Completion of Yangon-Nay Pyi Taw sectional expressway marked as milestone |publisher=News.xinhuanet.com |date=26 March 2009 |accessdate=15 May 2014}} {{Dead link|date=September 2026 }}</ref> [[File:YMEW02.jpg|right|thumb|ရန်ကုန်-မန္တလေး အမြန်လမ်း၊ မိုင်တိုင် ၂၃]] ==သမိုင်းကြောင်း== ===နောက်ခံသမိုင်း=== ၁၉၅၀ စုနှစ်များ အကုန်တွင် [[ရန်ကုန်မြို့]]နှင့်[[မန္တလေးမြို့]] ကိုဆက်သွယ် မည့် အမြန်လမ်းမကြီးတခု ဖောက်လုပ်ရန် စီမံကိန်း လျာထား ခဲ့သည်။ ===ပထမ အားထုတ်မှု=== မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီခေတ် ၁၉၇၀ စုနှစ်များ အလယ် တွင် အမြန်လမ်းမကြီးစီမံကိန်းကို ပြန်လည်အကောင်အထည်ဖော်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ လမ်းအူကြောင်းရှာရန်၊ တောရှင်းရန်၊ လမ်းခင်းကျောက်ထုပ်လုပ်ရန် အကျဉ်းသားများကို အသုံးပြု ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က ငှက်အော်စမ်း ရဲဘက်စခန်းမှာ နာမည်ဆိုးဖြင့် ကြော်ကြား ခဲ့သည်။ လမ်းခင်းရန်လိုအပ်သော ဘိလပ်မြေ ရရှိရန် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၏ အကူအညီဖြင့် [[ကြံခင်းဘိလပ်မြေစက်ရုံ]]ကို တည်ဆောက် ခဲ့သည်။ ဆိုရှယ်လစ်စီးပွားရေးစနစ် ယိုယွင်းလာမှုကြောင့် လိုအပ်သော နိုင်ငံခြားငွေကို ဖြည့်ဆည်းရန် ထိုစက်ရုံမှထွက်သော ဘိလပ်မြေကို နိုင်ငံခြားသို့ တင်ပို့ရသဖြင့် အမြန်လမ်းမကြီး ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းများမှာ ရပ်ဆိုင်းခဲ့ရသည်။ ===လက်တွေ့ဆောင်မှု=== ၁၉၈၈ ခုနှစ် ဒုတိယ တပ်မတော်အာဏာသိမ်းမှုအပြီးနောက်ပိုင်း စီးပွားရေး မူဝါဒသစ်ကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဘိလပ်မြေစက်ရုံသစ်များ ( ၁၄ ခု ၊ ၂၀၁၁-ခု အခြေအနေ ) တည်ရှိလာခြင်း၊ လမ်းမကြီးတလျောက်ရှိ တံတားဆောက်ရန်လိုအပ်သော သံဘောင်နှင့် ဆောက်လုပ်ရေးသုံးသံချောင်းများ ထုပ်လုပ်နိုင်သည့် သံမဏိစက်ရုံသစ်များ ( ကျောက်ဆွဲကြိုး၊ ပင်းပက်၊ မြောင်းတကာ၊ မြင်းခြံ ) ပေါ်ထွန်းလာခြင်း တို့ကြောင့် နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ (နအဖ) စစ်အစိုးရသည် အမြန်လမ်းမကြီးစီမံကိန်းကို အောက်တိုဘာ၂၀၀၅-ခုနှစ်တွင် စတင်လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့ရာ ဒီဇင်ဘာ၂၀၁၀-ခုနှစ်တွင် ပြီးစီးအဆုံးသတ်နိုင်ခဲ့သည်။ အိမ်နီးချင်း[[ထိုင်းနိုင်ငံ]]သို့ သဘာဝဓာတ်ငွေ့ တင်ပို့ရောင်းချရာမှ နိုင်ငံခြားငွေ ရရှိမှုသည် စီမံကိန်းအကောင်အထည်ဖော်ရန် ဘဏ္ဏာရေးလိုအပ်ချက်ကို ဖြည့်ဆည်းပေးနိုင်ခဲ့သည်ဟုယူဆနိုင်မည်။ ==ဆောက်လုပ်ရေးအဆင့်== ဤလမ်း ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းတွင် လူ့လုပ်အား သာမက စက်ယန္တယားများပါ ထည့်သွင်း အသုံးချ ခဲ့သည်။ ဂျာမန် ပထမရုပ်မြင်သံကြားအစီအစဉ် (ARD) ၊ ကမ္ဘာ့ကြေးမှုံ ကဏ္ဏ ( Weltspiegel ) (ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၁) အဆိုအရ အလုပ်ကြမ်းသမား ၁၅၀၀၀ ခန့် ပါဝင်ဆောင်ရွက်ကြောင်း သိရသည်။ ဤလမ်း ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်ငန်း နေစဉ်အချိန်အတွင်း ရိုက်ယူခဲ့သော ဓာတ်ပုံများအရ လုပ်ငန်းခွင်၌ လမ်းဆောက်လုပ်ရေးအခြေခံစက်ယန္တယားများ ( မြေတူးစက်၊ မြေကော်စက်၊ မြေသယ်ယာဉ်၊ မြေမျက်နှာပြင်ညှိစက်၊ မြေဖိဒလိမ့်စက်၊ မြေဖိဘီးစုံစက် ) သာမက ကွန်ကရစ်လမ်းလွှာအတွက် ရွေ့လျှားအင်္ဂတေခင်းညှိစက် များကိုပါအသုံးပြုကြောင်း တွေ့နိုင်သည်။ ရန်ကုန်-မန္တလေး အမြန်လမ်း ( ၅၈၁,၅ ကီလိုမီတာ၊ ၃၆၅,၅ မိုင်) ကို ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်သူ့ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်ငန်း လမ်းတံတားအဖွဲ့ သာမက တပ်မတော် အင်ဂျင်နီယာတပ် ကပါ ပူးပေါင်း ဆောက်လုပ်ခဲ့သည်။<ref name="burmalibrary1"/><ref name="burmalibrary2"/><ref name="burmalibrary3"/> ===ရန်ကုန်-နေပြည်တော်=== [[File:YMEW03.jpg|right|thumb| ရန်ကုန်-မန္တလေး အမြန်လမ်းမကြီး၊ ၁၁၅မိုင် အနားယူစခန်း]] *ဆောက်လုပ်ချိန် - အောက်တိုဘာ၂၀၀၅ မှ မတ်လ ၂၀၀၉ *တရားဝင်ဖွင့်ရက်- ၂၅၊ မတ်လ ၂၀၀၉ *လမ်းအလျား - ၃၂၃.၂ ကီလိုမီတာ ( ၂၀၂မိုင် ) *တံတား - ၄၀ စင်း ( မီတာ ၆၀ အထက် ) ===နေပြည်တော်-မန္တလေး=== *ဆောက်လုပ်ချိန် - ၂၀၀၇ မှ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၀ *တရားဝင်ဖွင့်ရက်- ၂၉၊ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၀ *လမ်းအလျား - ၂၄၀.၀ ကီလိုမီတာ ( ၁၅၀မိုင် ) *တံတား - ၃၂ စင်း ( မီတာ ၆၀ အထက် ) ===မန္တလေးစကားအင်း-မန္တလေးတံခွန်တိုင်=== *ဆောက်လုပ်ချိန် - ၂၀၁၀ မှ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၁ *တရားဝင်ဖွင့်ရက်- ဒီဇင်ဘာ ၃၀ရက် ၂၀၁၁ *လမ်းအလျား - ၁၈.၃ ကီလိုမီတာ ( ၁၃.၅မိုင် ) *တံတား - ? စင်း ( မီတာ ၆၀ အထက် ) ==နည်းပညာအချက်အလက်== [[File:Ygn-Mdy Expressway at night.jpg|thumb|ညဘက်မြင်ကွင်း]] ယခုတည်ဆောက်ပြီးစီးခဲ့သော အမြန်လမ်းမကြီးတွင် လမ်းလယ်ကျွန်းဖြင့် ခွဲခြားထားသော ယာဉ်ကြောကြီး နှစ်ကြော ရှိသည်။ ယာဉ်ကြောကြီး တစ်ကြောစီ၌ ယာဉ်မောင်းလိုင်း နှစ်လိုင်း ရှိသည်။ ယာဉ်မောင်းလိုင်း လေးလိုင်းရှိ အမြန်လမ်းမကြီးအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ အကျယ် ၉.၁၄မီတာ(ပေ၃၀)လမ်းလယ်ကျွန်း ဖြင့် ခွဲခြားထားသော ယာဉ်ကြောကြီး တစ်ကြောစီအကျယ်မှာ ၇.၆၂ မီတာ (၂၅ပေ) ရှိရာ ယာဉ်မောင်းလိုင်း တစ်လိုင်းအကျယ်မှာ ၃.၈၁ မီတာ(၁၂.၅ပေ) ဖြစ်သည်။ ဆောက်လုပ်ဆဲ မန္တလေးစကားအင်း-မန္တလေးတံခွန်တိုင် ထပ်ဆက်လမ်း တွင်မူ ယာဉ်ကြောကြီး တစ်ကြောစီ၌ ယာဉ်မောင်းလိုင်း လေးလိုင်း ရှိရာ စုစုပေါင်း ယာဉ်မောင်းလိုင်း ရှစ်လိုင်းရှိ အမြန်လမ်းမကြီးအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ ၂၅ပေအကျယ်ယာဉ်ကြောကြီး၏ ထု ၃၀ စင်တီမီတာ (၁ ပေ) ကြိုတင်အားဖြည့်ကွန်ကရစ် အပေါ်လွှာ ကို အောက်တွင် အကျယ် ၂၇ပေ ထု ၁၅ စင်တီမီတာ (၆ လက်မ) ထူသော အခြေခံ ကွန်ကရစ်လွှာ ပေါ်တွင် တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အမြန်လမ်းမကြီးတလျှောက် လမ်းလယ်ကျွန်းမိုးရေစုရေထုပ်ကန် ၈၄၂ ခု၊ [[တံတား]]စုစုပေါင်း ၁၃၉၆စင်း၊ အမြန်လမ်းမကြီးအောက်ဖြတ်သန်းလိုဏ်ကြောင်း ၁၁၆ခု ရှိသည်။ အမြန်လမ်းမကြီး၏ ဝန်ခံနိုင်အားမှာ တန်၈၀ ဖြစ်ပြီး၊ တစ်နာရီ [[ကီလိုမီတာ]] ၁၀၀ ([[မိုင်]] ၆၀ နှုန်း) ဖြင့်မောင်းနှင်ရန် တွက်ချက်တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="mmtimes1">{{cite web|url=http://www.mmtimes.com/index.php/national-news/nay-pyi-taw/5162-speed-traps-coming-to-naypyitaw-highway.html |title=Speed traps coming to Nay Pyi Taw highway |publisher=Mmtimes.com |date=18 March 2013 |accessdate=15 May 2014}}</ref> သို့သော် အမြန်လမ်းမကြီးတလျှောက် လက်ဝဲစွန်း လက်ယာစွန်း(လမ်းလယ်ကျွန်းဘက်မဟုတ်) အရံယာဉ်မောင်းလိုင်း တနည်းဆိုသော် အရေးပေါ်ယာဉ်ရပ်လိုင်း နှင့် ဝင်ထွက်လမ်းအနီး ယာဉ်အရှိန်လျှော့လိုင်း၊ ယာဉ်အရှိန်ယူလိုင်း များလုံးဝမတည်ဆောက်ထားပါ။ [[File:Saga Inn Fire Station.jpg|thumb|စကားအင်း အမြန်လမ်းမီးသတ်စခန်း]] ==စံချိန်စံညွှန်း== [[File:YMEW04.jpg|right|thumb| ရန်ကုန်-မန္တလေး အမြန်လမ်းမကြီး၊ယာဉ်စည်းကမ်းလမ်းညွှန်မှု]] ဤ အမြန်လမ်းမကြီးတလျှောက် အသုံးပြုသော ယာဉ်စည်းကမ်းလမ်းညွှန်သက္ကေတနှင့်အက္ခရာများမှာ နိုင်ငံတကာစံချိန်စံညွှန်း များနှင့်မကိုက်ညီသေးပါ။ လမ်းကွေ့များရှိ ကန့်လန့်ဖြတ်အမြင် အစောင်းဒီဂရီမှာ နည်းပါးသောကြောင့် လမ်းအပြင်သို့ ချော်ထွက်နိုင်ကြောင်း ဝေဖန်မှုများ ရှိသော်လည်း သတ်မှတ်ထားသော အမြန်နှုန်း (တစ်နာရီ ကီလိုမီတာ ၁၀၀ သို့မဟုတ် မိုင် ၆၀) ဖြင့်သာမောင်းနှင်လျှင် ဘေးအန္တရာယ် အလွန်နည်းပါးသည်။ အဝင် အထွက်လမ်းများအတွက် အမြန်လမ်းမကြီးပေါ်ရှိ တတိယ ယာဉ်မောင်းလိုင်းမှာ အလွန်တိုသောကြောင့် အရှိန်လျော့ အရှိန်ယူရန် မလုံလောက်ပေ။ ဆောက်လုပ်ထားသော အနားယူစခန်း၊ ရဲစခန်း၊ စက်ဆီဆိုင် တို့မှာ နည်းပါးကာ နိုင်ငံတကာအဆင့်မှီရန် လိုအပ်ပေသေးသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.moi.gov.mm/npe:zg/news/8/09/2013/id-5537 |title=ရန္ကုန္-မႏၲေလးအျမန္လမ္း ယာဥ္မေတာ္တဆမႈမ်ား &#124; NPE |publisher=Moi.gov.mm |date=8 September 2013 |accessdate=15 May 2014 |archivedate=17 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140517132407/http://www.moi.gov.mm/npe:zg/news/8/09/2013/id-5537 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.popularmyanmar.com/mpaper/2014/05/%E1%80%B1%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%9C%E1%80%99%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%9F%E1%80%AF%E1%80%99%E1%80%90%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%B1/ |title=ေသမင္းတမန္လမ္းဟုမတြင္ေစရန္ ကြၽန္ေတာ္တို႔တြင္ တာဝန္ရွိပါသည္ &#124; Popularmyanmar dot com &#124; All Myanmar News |publisher=Popularmyanmar.com |accessdate=15 May 2014 |archivedate=17 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140517135617/http://www.popularmyanmar.com/mpaper/2014/05/%E1%80%B1%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%9C%E1%80%99%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%9F%E1%80%AF%E1%80%99%E1%80%90%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%B1/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.7daynewsjournal.com/article/13989 |title=လူေသႏႈန္းျမင့္ အျမန္လမ္း ႏိုင္ငံတကာအကူအညီ အလဲြမသုံးရန္လို |publisher=7Day News Journal |accessdate=15 May 2014 |archivedate=17 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140517121449/http://www.7daynewsjournal.com/article/13989 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://myitmakhamediagroup.com/news/crime/1754-2014-05-13-04-35-07 |title=အျမန္လမ္း၌ အဆိုးရြားဆုံးယာဥ္မေတာ္တဆမႈ ျဖစ္ပြား၊ ခရီးသည္(၁၄)ဦးေသဆုံး |publisher=Myitmakhamediagroup.com |date=9 May 2014 |accessdate=15 May 2014 |archivedate=17 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140517163603/http://myitmakhamediagroup.com/news/crime/1754-2014-05-13-04-35-07 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://burma.irrawaddy.org/%E1%81%80_car/2013/07/17/44497.html |title=ရန္ကုန္ - ေနျပည္ေတာ္ - မႏၱေလး အျမန္လမ္း ေသမင္းတမန္ လမ္းမႀကီးလား &#124; ဧရာ၀တီ |publisher=Burma.irrawaddy.org |date=17 July 2013 |accessdate=15 May 2014 |archive-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517123242/http://burma.irrawaddy.org/%E1%81%80_car/2013/07/17/44497.html }}</ref> ညပိုင်း အမှောင်တွင် မောင်းနှင်ရန် ယာဉ်မောင်းလိုင်း နှစ်လိုင်းအကြား အင်္ဂတေမြှုပ် အလင်းပြန်မှန်ငယ်များသည် ဦးတည်ချက်ပြအဖြစ် အမြန်လမ်းမကြီးတလျှောက် တည်ရှိသည်။ ဤ အမြန်လမ်းမကြီးတလျှောက် လမ်းလယ်ကျွန်းမဲ့ အရေးပေါ်လေယာဉ်ပြေးလမ်းအဖြစ် အသုံးပြုနိုင်မည့် လမ်းအပိုင်း မတည်ဆောက်ထားပါ။ မန္တလေးစကားအင်း-မန္တလေးတံခွန်တိုင် အပိုင်း သည် အမြန်လမ်းမကြီးစံချိန်စံညွှန်းနှင့်မကိုက်ညီပါ။ အ ကြောင်းမှာ မန္တလေးနိုင်ငံတကာလေဆိပ်သွားအမြန်လမ်းမကြီးနှင့် မျက်နှာပြင်ညီ ကန့်လ့န် ဖြတ်သန်းခြင်း၊ တံတားဦး ဆက်လမ်း၊ အင်းဝတံတားဆက်လမ်း များ ကိုအဝင် အထွက်လမ်းများ ဖြင့်မတည်ဆောက်ပဲ အမြန်လမ်းမကြီးနှင့် မျက်နှာပြင်ညီ အဝိုင်းကြီးများ ဖြင့်ဆက်စပ်ထားသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ==လမ်းအသုံးပြုခ== [[File:YMEW01.jpg|right|thumb| ရန်ကုန်-မန္တလေး အမြန်လမ်းမကြီး၊ အသုံးပြုခကောက်ခံဂိတ်]] ဤ အမြန်လမ်းမကြီးတလျှောက် လမ်းအသုံးပြုခကောက်ခံဂိတ်များ သည် ရန်ကုန်၊ ဖြူး၊ နေပြည်တော်၊ မိတ္ထီလာနှင့် မန္တလေး တွင်တည်ရှိသည်။ လမ်းအသုံးပြုခများမှာ ရန်ကုန်မှမန္တလေး တစ်တန်အောက်ယာဉ် ကျပ် ၄၅၀၀၊ ဘတ်စကားနှင့် ၁၀ တန်အောက်ယာဉ် ကျပ်၂၂၅၀၀ (၂၀၁၁ နှုန်းထား) ကုန်ကျသည်။<ref name="irrawaddy1">{{cite web|url=http://www.irrawaddy.org/burma/death-highway-at-center-of-burmas-worsening-traffic-safety.html |title=‘Death Highway’ At Center of Burma’s Worsening Traffic Safety |publisher=Irrawaddy.org |accessdate=15 May 2014}}</ref> ဤ အမြန်လမ်းမကြီးကို ကုန်တင်ယာဉ်များ မောင်းနှင်ခွင့်ပိတ်ပင်ထားသည်။ ==ကိုးကား== {{reflist|2}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ လမ်းမကြီးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လမ်းမကြီးများ]] [[Category:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]] [[Category:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] [[Category:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] [[Category:နေပြည်တော်]] b6geq7u1e82or2rhstdzlmztzdfc0vm 0 15816 1055060 1036521 2026-09-24T12:40:05Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055060 wikitext text/x-wiki {{Coord|18|S|179|E|region:FJ_type:country_source:dewiki|display=title}} {{Infobox country | နိုင်ငံအမည်အပြည့် = ဖီဂျီသမ္မတနိုင်ငံ | အမည်_ရင်း = {{unbulleted list |item_style=font-size:88%; | {{native name|fj|Matanitu Tugalala o Viti}} | {{native name|hif|फ़िजी गणराज्य {{small|{{transl|hif|Fijī Gaṇarājya}}}}}} }} | common_name = ဖီဂျီနိုင်ငံ | ပုံ_အလံ = Flag of Fiji.svg | ပုံ_တံဆိပ် = Coat of arms of Fiji.svg | နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = {{native phrase|fj|"Rerevaka na Kalou ka Doka na Tui"|italics=off|nolink= yes}}<br />{{small|"Fear God and honour the Queen<ref>{{cite web|url= http://www.fijihighcommission.org.uk/about.html|title= About Fiji – History, Government and Economy|website= www.fijihighcommission.org.uk|access-date= 1 September 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20180830031112/http://www.fijihighcommission.org.uk/about.html|archive-date= 30 August 2018|url-status=live}}</ref> "}} | နိုင်ငံတော်သီချင်း ="[[ဖီဂျီ၌ ရှိသော ကောင်းချီးကို]]"<br /><div class="center" style="margin-top:0.4em;">[[File:Fiji National Anthem.ogg|God Bless Fiji]]</div> | ပုံ_နေရာ = Fiji on the globe (small islands magnified) (Polynesia centered).svg | မြို့တော် = [[ဆူးဗားမြို့]]<ref>Although Suva is the largest population center that is classified as a "city", the town of [[Nasinu]] has a population that is slightly higher than Suva's. See {{cite web|title= Age, Sex and Marital Status by Urban and Rural Enumeration, Fiji 2007|url= http://www.statsfiji.gov.fj/component/advlisting/?view=download&format=raw&fileId=1138|website= statsfiji.gov.fj|publisher=Fiji Bureau of Statistics|access-date= 5 June 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20171016012700/http://www.statsfiji.gov.fj/component/advlisting/?view=download&format=raw&fileId=1138|archive-date= 16 October 2017|url-status=live}}</ref> | coordinates = {{Coord|18|10|S|178|27|E|type:city}} | အကြီးဆုံးမြို့ = မြို့တော် | အကြီးဆုံးပြည်နယ် = | official_languages = {{Plainlist| * [[:en:Fijian language|ဖီဂျီ]] * [[:en:English language|အင်္ဂလိပ်]] * [[:en:Fiji Hindi|ဖီဂျီဟင်ဒီ]]<ref>Compare: {{cite web|url= http://www.fiji.gov.fj/Govt--Publications/Constitution.aspx|title= Constitution of the Republic of Fiji|website= fiji.gov.fj|publisher= The Fijian Government|access-date= 14 March 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20161011085543/http://www.fiji.gov.fj/govt--publications/constitution.aspx|archive-date= 11 October 2016|url-status= dead|accessdate= 29 October 2021|archivedate= 11 October 2016|archiveurl= https://web.archive.org/web/20161011085543/http://www.fiji.gov.fj/govt--publications/constitution.aspx}} Subsection 3(3) reads: "This Constitution is to be adopted in the English language and translations in the ''iTaukei'' and Hindi languages are to be made available." Subsection 31(3) clarifies that Fiji Hindi is the intended meaning of "Hindi".</ref> }} | regional_languages = [[:en:Rotuman language|Rotuman]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | ၅၆.၈% [[:en:Indigenous Fijians|ဒေသခံ ဖီဂျီ]] | ၃၇.၅% [[:en:Indo-Fijians|အင်ဒို-ဖီဂျီ]] | ၁.၂% [[:en:Rotumans|Rotumans]] | ၄.၅% အခြား }} | ethnic_groups_year = ၂၀၁၆<ref name="Factbook-Fiji" /> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |၆၄.၄% [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] |—၃၄.၆% [[:en:Methodism|ဝက်စလေဂိုဏ်း]] |—၂၉.၈% အခြား[[ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်များ|ခရစ်ယာန်]] |၂၇.၉% [[:en:Hinduism in Fiji|ဟိန္ဒူ]] |၆.၃% [[:en:Islam in Fiji|အစ္စလာမ်]] |၁.၄% [[:en:Religion in Fiji|အခြား]] / [[ဘာသာမဲ့ အယူဝါဒ|ဘာသာမဲ့]]<ref name="2007 Census – Religion" />}} | demonym = [[:en:Demographics of Fiji|Fijian]] | government_type = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ စနစ်|ပါလီမန်]] [[:en:Representative democracy|ကိုယ်စားပြု ဒီမိုကရေစီ]] [[သမ္မတနိုင်ငံ|သမ္မတနိုင်ငံစနစ်]] | leader_title1 = [[ဖီဂျီနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] | leader_name1 = Wiliame Katonivere | leader_title2 = [[ဖီဂျီနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] | leader_name2 = Sitiveni Rabuka | leader_title3 = [[ဖီဂျီနိုင်ငံ၏ ပါလီမန်|ပါလီမန်ဥက္ကဋ္ဌ]] | leader_name3 = Naiqama Lalabalavu | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = [[ဖီဂျီနိုင်ငံ၏ ပါလီမန်|ပါလီမန်]] | sovereignty_type = လွတ်လပ်ရေးရ | established_event1 =[[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း]]မှ | established_date1 = ၁၉၇၀ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၀ ရက် | established_event2 = သမ္မတနိုင်ငံ | established_date2 = ၁၉၈၇ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၇ ရက် | area_rank = ၁၅၁ <!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_km2 = ၁၈,၂၇၄ | area_sq_mi = ၇,၀၅၆ <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | percent_water = မပြောပလောက် | population_estimate = ၉၂၆,၂၇၆<ref>{{Cite web|url=https://www.indexmundi.com/fiji/demographics_profile.html|title=Fiji Demographics Profile|website=www.indexmundi.com}}</ref> | population_estimate_rank = ၁၆၁ | population_estimate_year = ၂၀၁၈ | population_density_km2 = ၄၆.၄ | population_density_sq_mi = ၁၂၀.၃ <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | population_density_rank = ၁၄၈ | population_census = ၈၈၄,၈၈၇<ref name=2017census>{{cite web|url= http://www.fiji.gov.fj/Media-Center/Press-Releases/Fiji-Bureau-of-Statistics-Releases-2017-Census-Res.aspx|title= Fiji Bureau of Statistics Releases 2017 Census Results|author= Government of Fiji|date= 10 January 2018|access-date= 3 November 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20181103052331/http://www.fiji.gov.fj/Media-Center/Press-Releases/Fiji-Bureau-of-Statistics-Releases-2017-Census-Res.aspx|archive-date= 3 November 2018|url-status=live}}</ref> | population_census_year = ၂၀၁၇ | GDP_PPP = $၉.၁၁၂&nbsp;ဘီလီယံ<ref name=imf2>{{cite web|url= http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=26&pr.y=14&sy=2018&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=819&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|title= Fiji|publisher=[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]]}}</ref> | GDP_PPP_year = ၂၀၁၈ | GDP_PPP_per_capita = $၁၀,၂၃၁<ref name=imf2 /> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $၅.၂၂၃&nbsp;billion<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_year = ၂၀၁၈ | GDP_nominal_per_capita = $၅,၈၇၆<ref name=imf2 /> | Gini_year = ၂၀၁၃ | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini = ၃၆.၄<!--number only--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web|url= https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=FJ|title= Gini Index |publisher=[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]]|access-date= 5 November 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20171107012342/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=FJ|archive-date= 7 November 2017|url-status=live}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = ၂၀၁၉<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI = ၀.၇၄၃ <!--number only--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]]|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = ၉၃ | ငွေ = [[ဖီဂျီ ဒေါ်လာ]] | currency_code = FJD | ဗဟိုဘဏ် = | time_zone = FJT | utc_offset = +12 | time_zone_DST = FJST<ref>{{cite web|url= http://www.timeanddate.com/library/abbreviations/timezones/pacific/fjst.html|title= FJST – Fiji Summer Time|publisher=timeanddate.com|access-date= 24 October 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20121020015349/http://www.timeanddate.com/library/abbreviations/timezones/pacific/fjst.html|archive-date= 20 October 2012|url-status=live}}</ref> | utc_offset_DST = +13<ref>{{cite web|url= http://www.timeanddate.com/news/time/fiji-advances-clocks-nov-29.html|title= Fiji Reignites Daylight Saving Time on November 29|publisher=timeanddate.com|date= 10 November 2009|access-date= 2 May 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091230085319/http://timeanddate.com/news/time/fiji-advances-clocks-nov-29.html|archive-date= 30 December 2009|url-status=live}}</ref> | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = ဘယ် | calling_code = +၆၇၉ | cctld = [[.fj]] | today = | official_website = [https://www.fiji.gov.fj fiji.gov.fj] | အထိမ်းအမှတ်များ = }} '''ဖီဂျီနိုင်ငံ''' (တရားဝင်အခေါ်အားဖြင့် ဖီဂျီသမ္မတနိုင်ငံ) သည် [[ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ|တောင်ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ]]အတွင်း [[မီလန်နီးရှား]] ဒေသတွင် ရှိသော ကျွန်းနိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ [[နယူးဇီလန်နိုင်ငံ]]၏ မြောက်ကျွန်းမှ ရေမိုင် ၁,၁၀၀ မိုင် (၂၀၀၀ ကီလိုမီတာ၊ ၁၃၀၀ မိုင်) ခန့် အကွာအဝေးတွင် တည်ရှိသည်။ အနီးဆုံး အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများမှာ အနောက်ဘက်တွင် [[ဗနွားတူနိုင်ငံ]]၊ အနောက်တောင်ဘက်တွင် ပြင်သစ် [[နယူးကယ်လီဒိုးနီးယား]]၊ အရှေ့တောင်ဘက်တွင် နယူးဇီလန်၏ ကာမာဒက်ကျွန်းများ၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[တုံဂါနိုင်ငံ]]၊ အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် [[ဆမိုးအားနိုင်ငံ]]၊ ပြင်သစ်၏ [[ဝေါလစ်နှင့်ဖူကျူးနား]] နှင့် မြောက်ဘက်တွင် [[တူဗားလူနိုင်ငံ]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဖီဂျီနိုင်ငံသည် ကျွန်းပေါင်း ၃၃၀ ကျော်ရှိသော ကျွန်းစု ဖြစ်ပြီး ကျွန်းပေါင်း ၁၁၀ တွင် အမြဲတမ်း လူနေထိုင်ကြသည်။ ကျွန်းငယ်ကလေးပေါင်း ၅၀၀ ကျော် ရှိပြီး စုစုပေါင်း ကုန်းမြေဧရိယာမှာ ၇,၁၀၀ စတုရန်းမိုင် (၁၈,၃၀၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ရှိသည်။ အဝေးဆုံး ကျွန်းမှာ အိုနို-အိုင်-လော ကျွန်းဖြစ်သည်။ အဓိက ကျွန်းနှစ်ခု ဖြစ်သော ဗီတီလီဗူး နှင့် ဗနွားလီဗူးတွင် လူဦးရေ စုစုပေါင်း၏ ၈၇% နေထိုင်ကြသည်။ မြို့တော် ဖြစ်သော ဆူးဗားမြို့သည် ဗီတီလီဗူးကျွန်းပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ဖီဂျီနိုင်ငံ၏ အဓိက အပျော်စီးသင်္ဘောဆိပ်မြို့ အဖြစ်တည်ရှိသည်။ <ref name="cruise-rep">[https://www.cruisesalefinder.com.au/blog/ports/fiji-cruises Fiji Cruises Destination Topics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403222517/https://www.cruisesalefinder.com.au/blog/ports/fiji-cruises |date=3 April 2016 }}. Retrieved 23 March 2016.</ref>ဖီဂျီနိုင်ငံသားများ၏ ၄ပုံ ၃ပုံခန့်မှာ ဗီတီလီဗူးကျွန်း၏ ကမ်းရိုးတန်းများတွင် နေထိုင်ကြပြီး ဆူဗား သို့မဟုတ် ပိုမိုသေးငယ်သော မြို့ပြဒေသများ ဖြစ်သည့် နာဒီ (ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားဒေသ) နှင့် လော်တိုကာ (ကြံထုတ်လုပ်ငန်းဒေသ) တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဗီတီလီဗူးကျွန်း၏ အတွင်းပိုင်းဒေသများမှာ ၎င်း၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ကြမ်းတမ်းမှုကြောင့် လူဦးရေ ကျဲပါးသည်။ <ref name="Fiji: People">{{cite web|url=https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/1834.htm#profile |title=Fiji: People|publisher=United States of America State department|date=28 June 2010 |accessdate=15 September 2010}}</ref> ဖီဂျီနိုင်ငံသည် ပစိဖိတ်နိုင်ငံများတွင် စီးပွားရေး အဖွံ့ဖြိုးဆုံးနိုင်ငံများထဲတွင် တစ်နိုင်ငံ အဖြစ်ပါဝင်ပြီး သစ်တောများ၊ သတ္တုများ နှင့် ငါးများ ပေါများသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ယနေ့တွင် နိုင်ငံခြားငွေကြေး ရရှိသော အဓိက စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများမှာ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းနှင့် သကြားတင်ပို့ရောင်းချခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Factbook-Fiji" /> အသုံးပြုသော ငွေကြေးမှာ ဖီဂျီဒေါ်လာ ဖြစ်သည်။ ဖီဂျီ ဒေသ အစိုးရများမှာ မြို့တော်နှင့် မြို့ ကောင်စီများ အဖြစ်ရှိကြပြီး ဒေသအစိုးရနှင့် မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးရေး ဝန်ကြီး ဌာန၏ လက်အောက်တွင် ရှိသည်။ ဖီဂျီကျွန်း အများစုမှ လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းပေါင်း ၁၅၀မှ မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုများကြောင့် ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ယနေ့တွင် ဗနွားလီဗူးကျွန်းနှင့် တာဗျူနီကျွန်းတို့တွင် ဘူမိအပူပိုင်း ဆိုင်ရာ ဖြစ်ရပ်များ ဆက်လက်ဖြစ်ပျက်လျက် ရှိသည်။ ဖီဂျီနိုင်ငံတွင် လူသားတို့ ဘီစီ ၂ ထောင်စုနှစ်များကပင် စတင်နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး အစောပိုင်းတွင် အော်စထရိုနီးရှန်း လူမျိုးများ နေထိုင်ကြကာ နောက်ပိုင်းတွင် မီလန်နီးရှန်းလူမျိုးများ ဆက်လက်နေထိုင်ကြပြီး ပိုလီနီးရှန်းတို့၏ လွှမ်းမိုးမှု ရှိသည်။ ဥရောပသားတို့မှ ဖီဂျီအား ၁၇ ရာစုတွင် စတင်ရောက်ရှိခဲ့ပြီး <ref name="Fiji: History">{{cite web|url=http://www.infoplease.com/ipa/A0107509.html|title=Fiji: History|publisher=infoplease.com|year=2005 |accessdate=15 September 2010}}</ref> လွတ်လပ်သော ဘုရင်နိုင်ငံအဖြစ် ခဏတာမျှ တည်ရှိပြီးနောက် ၁၈၇၄ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှတို့မှ ကိုလိုနီနယ်မြေ အဖြစ် ထူထောင်ခဲ့သည်။ ဖီဂျီသည် ၁၉၇၀ အထိ ကရောင်းကိုလိုနီ အဖြစ် တည်ရှိခဲ့ပြီးနောက် ဓနသဟာယနိုင်ငံ အနေနှင့် လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၈၇ အာဏာသိမ်းမှုများ ဆက်တိုက် ဖြစ်ပွားပြီးနောက် သမ္မတနိုင်ငံ အဖြစ်ကြေညာခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ရေတပ်ဗိုလ်မှူး ဖရန့်ခ် ဘိုင်နီမာရာမာ မှ အာဏာသိမ်းခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဗဟိုတရားရုံးမှ စစ်တပ်ဦးဆောင်သည့် အစိုးရသည် ဥပဒေနှင့်မညီကြောင်း ဆုံးဖြတ်သည့် အခါတွင် စစ်တပ်မှ ရုပ်ပြ အဖြစ်ထားရှိသော သမ္မတ ရာတူ ဂျိုဆီဖာ အီလိုအီလို မှ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို ဖျက်သိမ်းပြီး ဘိုင်နီမာရာမာကို ပြန်လည် အာဏာအပ်နှင်းခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းတွင် အီလိုအီလို နေရာတွင် သမ္မတ ရာတူ အက်ပဲလီ နိုင်လာတီကော ဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7993295.stm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090413063643/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7993295.stm |archivedate=13 April 2009 |title=Fiji's president takes over power |publisher=BBC |date=10 April 2009 |accessdate=15 September 2010}}</ref> နှစ်များစွာ ရွှေ့ဆိုင်းပြီးနောက် ဒီမိုကရေစီ ရွေးကောက်ပွဲကို ၂၀၁၄ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁၇ ရက်တွင် ကျင်းပခဲ့ပြီး ဘိုင်နီမာရာမာ၏ ဖီဂျီဖတ်စ် ပါတီမှ မဲ ၅၉.၂% ဖြင့် အနိုင်ရခဲ့ကာ နိုင်ငံတကာ လေ့လာသူများမှလည်း ရွေးကောက်ပွဲသည် တရားမျှတသည်ဟု ထင်မြင်ချက်ပေးခဲ့ကြသည်။ <ref name="bigstory.ap.org">{{cite news|last1=Perry |first1=Nick |last2=Pita |first2=Ligaiula |title=Int'l monitors endorse Fiji election as credible |url=http://bigstory.ap.org/article/6e44f8f77b6e4c0e867b9d8750689e5b/international-monitors-endorse-fiji-election |accessdate=25 September 2014 |work=Associated Press |date=29 September 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140921010517/http://bigstory.ap.org/article/6e44f8f77b6e4c0e867b9d8750689e5b/international-monitors-endorse-fiji-election |archivedate=21 September 2014 |df=dmy }}</ref> ==အမည်မှည့်ခေါ်ပုံ== ဖီဂျီနိုင်ငံ၏ အဓိကကျွန်းမကြီး၏ အမည်မှာ ဗီတီလီဗူး ဖြစ်ပြီး ဖီဂျီဆိုသော အမည်မှာ ထိုအမည်မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ အင်္ဂလိပ် အသံထွက်မှာ ၎င်းတို့၏ ကျွန်းနီးနားချင်းဖြစ်သော တုံဂါနိုင်ငံ မှ အသံထွက် ကို ယူထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့အမည်ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြထားသည်။ <blockquote> ဖီဂျီနိုင်ငံသားတို့နှင့် ဥရောပသားတို့ ပထမဆုံး တွေ့ဆုံခြင်းကို သူတို့နှင့် တုံဂါနိုင်ငံတွင် တွေ့ဆုံခဲ့သော [[ဂျိမ်းစ်ကွတ်]]၏ လေ့လာစူစမ်းရေး အဖွဲ့ဝင်တို့၏ စာများမှ တဆင့် သိရသည်။ သူတို့အား ကြောက်မက်ဖွယ် ကောင်းသော စစ်သူရဲများ နှင့် ကြမ်းတမ်းသော လူသားစားသူများ၊ ပစိဖိတ်အတွင်း အကောင်းဆုံးသော သင်္ဘောများ ဆောက်လုပ်နိုင်သော်လည်း အလွန်တော်သော သင်္ဘောသားများ မဟုတ်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ သူတို့အား တုံဂါသားများမှ ရွံ့ကြောက်ကြပြီး သူတို့ထံမှ ထုတ်လုပ်သော သစ်ခေါက်အဝတ်များ နှင့် တုတ်များကို တန်ဖိုးထားကြပြီး လိုချင်သူများပြားကြသည်။ သူတို့မှ သူတို့နေထိုင်သည့် နေရာကို ဗီတီဟု ခေါ်ကြပြီး တုန်ဂါသားများက ဖီဆီ ဟု ခေါ်ကြသည်။ ထိုမှတဆင့် အင်္ဂလိပ် အသံထွက် ဖီဂျီ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး ကပ္ပတိန် ဂျိမ်းစ်ကွတ်ထံမှ တဆင့် လူအများသို့ သတင်းစကား ပျံ့နှံ့သွားပြီး ထိုကျွန်းများကို လူအများ သိရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ </blockquote> ဖီးဂျီး (Feejee) ဆိုသည်မှာ တုံဂါအသံထွက်ကို အင်္ဂလိပ်စာလုံးဖြင့် ပေါင်းထားခြင်း ဖြစ်ပြီး<ref>{{cite journal|last=Schutz|first=Albert J.|title=The Forerunners of the Fijian Dictionary|url=https://archive.org/details/journal-of-the-polynesian-society_1974-12_83_4/page/443|journal=The Journal of the Polynesian Society|date=December 1974|volume=83|issue=4|pages=443–457|jstor=20705027}}</ref> ၁၉ ရာစု နှောင်းပိုင်းထိ ဖီဂျီသို့ သွားရောက်ခဲ့ကြသော သာသနာပြုများ နှင့် ခရီးသွားများ၏ မှတ်တမ်းများ နှင့် အခြားသော စာရေးအသားများတွင် အသုံးပြုကြသည်။<ref>{{cite journal|last=Barbour|first=Thomas|title=The Frogs of the Fiji Islands|journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia|year=1923|volume=75|pages=111–115|jstor=4063878}}</ref><ref>{{cite book|last=Scarr|first=Deryck|title=Fiji: A short history|year=1984|publisher=Institute for Polynesian Studies, Brigham Young University—Hawaii Campus|isbn=0-939154-36-6|url=https://books.google.com/books?id=IkoxAQAAIAAJ|oclc=611678101}}</ref> ==သမိုင်း== ===အစောပိုင်းသမိုင်း=== ဖီဂျီရှိ မြို့များတွင် တွေ့ရသော အိုး အနုပညာလက်ရာများ အရ ဖီဂျီနိုင်ငံတွင် လူတို့ အခြေချ နေထိုင်သည်မှာ ဘီစီ ၃၅၀၀ မှ ၁၀၀၀ ခန့် သို့မဟုတ် ထိုအချိန်မတိုင်မီက ဖြစ်သည်ဟု ပြသနေသော်လည်း ပစိဖိတ်ဒေသသို့ လူတို့ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်သည့် မေးခွန်းများမှာ အငြင်းပွားဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ထိုကျွန်းများတွင် ပထမဆုံး နေထိုင်သူများမှာ လာပီတာလူမျိုးများ သို့မဟုတ် ပိုလီနီးရှန်းများ၏ ဘိုးဘေးများဟု ယုံကြည်ကြသော်လည်း မီလာနီးရှန်းများ ရောက်လာသည့် အခါတွင် ထိုသူတို့ ဘယ်ရောက်သွားသည်ဆိုသည့် အချက်နှင့် ပတ်သက်၍ သိရှိရသည်မှာ များများစားစား မရှိပေ။ ယဉ်ကျေးမှု အသစ်တွင် ထိုသူတို့၏ လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိနိုင်ပြီး ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များ အရမူ သူတို့သည် [[ဆမိုးအားနိုင်ငံ]]၊ [[တုံဂါနိုင်ငံ]] နှင့် ဟာဝိုင်အီ အထိပင် ပြောင်းရွှေ့သွားကြသည်ဟု ပြသနေသည်။ [[File:FIJI CLUB DANCE.png|thumb|ဖီဂျီသားတို့ကြားတွင် ပထမဆုံး ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့သော ဥရောပသားများမှာ သင်္ဘောပျက်၍ ရောက်ရှိခဲ့သော ချားဆဲဗေ့ချ် တို့ကဲ့သို့သော သင်္ဘောသားများ ဖြစ်ကြသည်။]] ဖီဂျီတွင် ပထမဆုံး အခြေချ နေထိုင်ကြသူများမှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅၀၀၀ ခန့်က ဥရောပမှ ရွက်လွှင့်သွားလာကြသော ကုန်သည်များနှင့် လာရောက်အခြေချသူများ ဖြစ်သည်။ လာပီတာတို့၏ အိုးကွဲများကို နိုင်ငံအနှံ့အပြား မြေကြီးတူးဖော်ရာတွင် တွေ့ရှိရသည်။ ဖီဂျီတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုမှာ အနောက်ပစိဖိတ်မှ မီလာနီးရှန်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဆင်သော်လည်း ရှေးကျသော ပိုလီနီးရှန်း ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ခိုင်မာသော ဆက်နွယ်မှုများ ရှိသည်။ ဥရောပသားတို့နှင့် မထိတွေ့မီ အချိန်ကပင် ဖီဂျီသားတို့နှင့် အနီးအနားရှိ ကျွန်းစုများတွင် ကုန်သွယ်မှု ရှိခဲ့ကြောင်းကို ပြသနေသည်မှာ တုံဂါတွင် ဖီဂျီရှိ သစ်ပင်များနှင့် ဆောက်လုပ်ထားသော ကနူးလှေများကို တွေ့ရှိရခြင်းနှင့် လော် ကျွန်းစုများတွင် အသုံးပြုသော ဘာသာစကားများတွင် တုံဂါတွင် သုံးသော စကားများ ပါဝင်နေခြင်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဖီဂျီတွင် ထုတ်လုပ်သော အိုးများကို [[ဆမိုးအားနိုင်ငံ]] နှင့် မာကွီဆာကျွန်းများ အထိပင် တွေ့ရသည်။ [[File:Ratu Tanoa Visawaqa.jpg|thumb|160px|left|ရာတူး တာနိုအာ ဗီဆာဝါကာ]] အရှေ့မှ အနောက်သို့ မိုင် ၆၂၀ (ကီလိုမီတာ ၁,၀၀၀) ခန့်ရှိသော ဖီဂျီနိုင်ငံသည် ဘာသာစကား မြောက်မြားစွာကို အသုံးပြုကြသည်။ ဖီဂျီနိုင်ငံ၏ သမိုင်းကြောင်းမှာ အခြေချ နေထိုင်မှုသာ မကဘဲ ရွှေ့လျားပြောင်းလဲမှုကိုလည်း ဖော်ပြလျက် ရှိသည်။ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တသီးတခြားဖြစ်သော ဖီဂျီယဉ်ကျေးမှု ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။ စစ်မက်ဖြစ်ပွားနေသာ လူမျိုးစုများ အကြား အစဉ်သဖြင့် တိုက်ခိုက်နေခြင်းနှင့် လူသားစားခြင်းတို့မှာ နေရာအနှံအပြား ဖြစ်ပွားနေပြီး နေ့စဉ် နေထိုင်မှု ဘဝ၏ အစိတ်အပိုင်း အတော်များများလည်း ဖြစ်သည်။ <ref>Sanday, Peggy Reeves (1986) ''[https://books.google.com/books?id=SYW6EzB9rYkC&pg=PA151 Divine hunger: cannibalism as a cultural system]'', Cambridge University Press, p. 151, IBNS 0521311144.</ref> ၁၉ ရာစု အတွင်း ရာတူး အူဒရေ အူဒရေသည် လူ ၈၇၂ ဦးကို စားခဲ့ပြီး သူ၏ အောင်မြင်မှုအတွက် ကျောက်တုံးများကို စာရင်းမှတ် သည့် အနေဖြင့် ပုံထားခဲ့သည်။<ref>Sanday, Peggy Reeves (1986) ''[https://books.google.com/books?id=SYW6EzB9rYkC&pg=PA166 Divine hunger: cannibalism as a cultural system]'', Cambridge University Press, p. 166, IBNS 0521311144.</ref> ဒဲရစ်စကား၏ စာအုပ် အရ<ref name=Scarr>{{cite book|first=Daryck|last=Scarr|title=A Short History of Fijiyear=1984|page=3}}</ref> "ပွဲတော်များ ကျင်းပသည့် အခါတွင် လတ်လတ်ဆတ်ဆတ် သတ်ဖြတ်ထားသော အလောင်းများကို စားသုံးရန် အတွက် စုပုံထားကြသည်။ "ကျုပ်ကိုစားပါ။" ဟူသော နှုတ်ဆက်ခြင်းသည် သာမန် အရပ်သားတစ်ဦးမှ ခေါင်းဆောင်ကို ထုံးတမ်းစဉ်လာ နှုတ်ဆက်သည့် စကား ဖြစ်သည်။ စကား၏ ရေးသားချက်အရ ခေါင်းဆောင်၏ အိမ်တိုင် နှင့် ဘုန်းကြီး၏ ကျောင်းတော်၏ တိုင်တို့တွင်လည်း စတေးထားသော လူ၏ အလောင်းများကို မြှုပ်နှံထားသည်။ ထိုသို့ ပြုရခြင်း၏ အကြောင်းမှာ စတေးထားသော လူ၏ ဝိဉာဉ်သည် ထိုအဆောက်အဦးကို ထောက်ပံ့ရန်အတွက် နတ်ဘုရားများကို တိုက်တွန်းနှိုးဆော်ပေးလိမ့်မည် ဟု ယူဆသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ တိုင်အသစ် လဲရမည် ဆိုပါကလည်း လူများအား ထပ်မံ စတေးလေ့ ရှိသည်။ <ref name=Scarr /> အကယ်၍ ဒရူရာ ဟု ခေါ်သော လှေအသစ်ကို ရေချသည့် အခါတွင်လည်း လူများအား ဒလိမ့်တုံး အဖြစ်သုံး၍ သေဆုံးစေခြင်း မပြုပါက ထိုလှေသည် ရေပေါ်တွင် ကြာရှည် ပေါ်လိမ့်မည် မဟုတ်ဟု ယူဆကြသည်။ <ref>Scarr, page 19</ref> ယနေ့ခေတ် ဖီဂျီသားများက ထို အချိန်များကို မိစ္ဆာခေတ်ဟု ယူဆကြသည်။ လူသားစားသော ဖီဂျီသားများ၏ နေထိုင်မှု ပုံစံကြောင့် ဥရောပ သင်္ဘောသားများ အနေနှင့် ဖီဂျီရေပိုင်နက် အတွင်းသို့ သွားရာက်ရန် အတားအဆီးဖြစ်ခဲ့ပြီး ဖီဂျီကျွန်းအား လူသားစားကျွန်းများ ဟု အမည်ပေးခဲ့ကြသဖြင့် ဖီဂျီဆိုသော အမည်ကို ကမ္ဘာမှ မသိရှိခဲ့ကြပေ။<ref>{{cite web|url=http://humanities.cqu.edu.au/history/52148/modules/pacific_peoplesA.html |title=Pacific Peoples, Melanesia/Micronesia/Polynesia |accessdate=1 March 2005 |deadurl=unfit |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050301062252/http://humanities.cqu.edu.au/history/52148/modules/pacific_peoplesA.html |archivedate=1 March 2005 }}, Central Queensland University.</ref> [[File:Fijian mountain warrior, Kai Colo.jpg|thumb|200px|ဖီဂျီ တောင်ကုန်းနေ စစ်သူရဲ ။ ဖရန်စစ် ဟားဘတ် ဒပ်ဖ်တီမှ ၁၈၇၀ ခုနှစ်များတွင် ရိုက်ကူးခဲ့သော ဓာတ်ပုံ]] ဒတ်ချ်လူမျိုး စူးစမ်းရှာဖွေသူ အေဘယ်လ် တက်စ်မန်း သည် ၁၆၄၃ ခုနှစ်တွင် မဟာဒက္ခိဏတိုက်ကြီးကို ရှာဖွေရင်း ဖီဂျီနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိ လည်ပတ်ခဲ့သည်။ <ref>[http://www.answers.com/main/ntquery;jsessionid=ch285bg7t494l?method=4&dsid=2222&dekey=Abel+Tasman&gwp=8&curtab=2222_1&sbid=lc05b&linktext=Abel%20Tasman Abel Janszoon Tasman Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312093107/http://www.answers.com/main/ntquery;jsessionid=ch285bg7t494l?method=4&dsid=2222&dekey=Abel+Tasman&gwp=8&curtab=2222_1&sbid=lc05b&linktext=Abel%20Tasman |date=12 March 2007 }}, ''www.answers.com''.</ref> ဥရောပသားများ ကျွန်းများပေါ်တွင် အခြေချနေထိုင်ခြင်းမှဦ ၁၉ ရာစု အတွင်း စတင်ခဲ့သည်။ <ref>[http://www.janesoceania.com/oceania_history Oceania – A Short History of Fiji] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20051212014604/http://www.janesoceania.com/oceania_history |date=12 December 2005 }}, Jane Resture's Oceania Page</ref> ဖီဂျီတွင် ပထမဆုံး အခြေချ နေထိုင်ကြသော ဥရောပသားများမှာ ကမ်းစမ်ကို မွှေနှောက်ရှာဖွေကြသူများ၊ သာသနာပြုများ၊ ဝေလငါးဖမ်းသမားများ နှင့် ထိုအချိန်က အရောင်းအဝယ် စတင်ထွန်းကားလာသည်။ သစ်မွှေးနှင့် ပင်လယ်မျှော့ကုန်သွယ်ရေးတွင် ပါဝင်ပတ်သက်နေသူများ ဖြစ်ကြသည်။ ရာတူး ဆီရူး အီပန်နီးဆား ခါကိုဘော သည် ဗီတီလီဗူးကျွန်း၏ အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်း အလွန်ရှိ ဘော ကျွန်းမှ အကြီးအကဲနှင့် စစ်ခေါင်းဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်ပြီး ဖီဂျီရှိ စစ်မက်ဖြစ်ပွားနေသော လူမျိုးစု အချို့အား ၎င်း၏ ခေါင်းဆောင်မှုအောက်တွင် တစ်စုတစည်းတည်း ဖြစ်အောင် စည်းရုံးသိမ်းသွင်းနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် သူသည် တွီးဗီတီ သို့မဟုတ် ဖီဂျီ၏ ဘုရင် အဖြစ် ခံယူခဲ့ပြီး ဖီဂျီနိုင်ငံအား ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းအောက်သို့ တရားဝင် ဝင်ရောက်ပြီးနောက်တွင် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သူ အဖြစ် ခံယူခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့မှ ဖီဂျီကျွန်းအား ကိုလိုနီ နယ်မြေ အဖြစ် ၁၈၇၄ တွင် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ဖီဂျီ၏ ပထမဘုရင်ခံ အာသာ ချားလ် ဟမ်မေလ်တန်-ဂေါ်ဒွန်မှ ဒေသခံ အလုပ်သမားများ အသုံးပြုမှု သို့မဟုတ် ၎င်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နေထိုင်ပုံတို့ကို နှောင့်ယှက်ခြင်းအား ခွင့်မပြု သဖြင့် ဗြိတိသျှတို့သည် သကြားခင်းများတွင် လုပ်ကိုင်ရန် အိန္ဒိယမှ ကန်ထရိုက် အလုပ်သမားများ ခေါ်သွင်းလာခဲ့သည်။ ၁၈၇၅-၇၆တွင် ဝက်သက်ရောဂါ ပြန့်ပွားမှုကြောင့် ဖီဂျီနိုင်ငံသား ၄၀,၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ပြီး <ref>[http://www.fiji.gov.fj/index.php?option=com_content&view=article&id=645:our-country&catid=68:about-fiji-&Itemid=196 “Historical Time line”] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629140914/http://www.fiji.gov.fj/index.php?option=com_content&view=article&id=645%3Aour-country&catid=68%3Aabout-fiji-&Itemid=196 |date=29 June 2011 }}. Fiji government.</ref> ဖီဂျီ လူဦးရေ၏ ၃ ပုံ ၁ပုံမျှ ဖြစ်သည်။ <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1300499.stm “Timeline: Fiji”]. BBC News.</ref> ၁၉၄၂ ခုနှစ် လူဦးရေမှာ ၂၁၀,၀၀၀ ခန့် ဖြစ်ပြီး ၉၄,၀၀၀ မှာ အိန္ဒိယ လူမျိုးများ ဖြစ်ကာ ၊ ဖီဂျီဒေသခံ ၁၀၂,၀၀၀ ဦး ၊ တရုတ် ၂,၀၀၀ ဦး နှင့် ဥရောပသား ၅,၀၀၀ ဦး တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,850185,00.html “World Battlefronts: Yanks in the Cannibal Isles”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130825165301/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,850185,00.html |date=25 August 2013 }}. ''Time''. 26 October 1942.</ref> ===လွတ်လပ်ရေး ရပြီးခေတ် (၁၉၇၀)=== ဗြိတိသျှတို့က ဖီဂျီနိုင်ငံအား ၁၉၇၀ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေး ပေးခဲ့သည်။ ဒီမိုကရက်တစ် အုပ်ချုပ်ရေးအား ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် စစ်တပ်အာဏာသိမ်းမှု ၂ ခုမှ ဝင်ရောက်နှောက်ယှက်ခဲ့ပြီး အကြောင်းမှာ ဖီဂျီအစိုးရတွင် အိန္ဒိယ-ဖီဂျီလူမျိုးတို့ လွှမ်းမိုးနေသည်ဟု အမြင်ရှိသောသူများ များပြားလာသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၁၉၈၇ ခုနှစ် ဒုတိယ အာဏာသိမ်းမှုမှ ဖီဂျီ ဘုရင် နှင့် ဘုရင်ခံချုပ်တို့အား အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာမရှိသော သမ္မတဖြင့် အစားထိုးခဲ့ပြီး နိုင်ငံ၏ အမည်အား ဖီဂျီ ဒိုမီနီယံ နိုင်ငံမှ ဖီဂျီ သမ္မတနိုင်ငံဟု ပြောင်းလဲခဲ့ပြီဂ ၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် ဖီဂျီကျွန်းများ သမ္မတနိုင်ငံဟု အမည် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ အာဏာသိမ်းမှု ၂ ခုနှင့် အတူ ဖြစ်ပွားသော လူထု အုံကြွမှုများကြောင့် အိန္ဒိယ-ဖီဂျီ လူမျိုး အများအပြား ပြောင်းရွှေ့သွားခဲ့ပြီး ထို့အတွက်ကြောင့် လူဦးရေ လျော့နည်းသွားကာ စီးပွားရေး အကြပ်အတည်းများ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး မီလန်နီးရှန်းတို့မှာ လူများစု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?ID=110|title=Fiji Islands: From Immigration to Emigration |last=Lal|first=Brij V|date=April 2003|publisher=Migration Policy Institute|accessdate=14 June 2009}}</ref> ၁၉၉၀ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ အသစ်မှ နိုင်ငံရေးစနစ်တွင် ဒေသရင်း ဖီဂျီလူမျိုးတို့ လွှမ်းမိုးမှုကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ လူမျိုးရေး ခွဲခြားမှုကို ဆန့်ကျင်သော အဖွဲ့ (Group Against Racial Discrimination (GARD)) ကို ဖွဲ့စည်းပြီး တစ်ဖက်သတ် ရေးဆွဲထားသော ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို ဆန့်ကျင်ကာ ၁၉၇၀ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို ပြန်လည် အစားထိုးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ ၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် ၁၉၈၇ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းမှုကို ဦးဆောင်သော ဒုတိယ ဗိုလ်မှူးကြီး ဆီတီဗန်နီ ရာဗူကာသည် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ အသစ်ဖြင့် ကျင်းပသော ရွေးကောက်ပွဲ အပြီးတွင် ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၃ နှစ်အကြာတွင် ရာဗူကာသည် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ ပြန်လည် လေ့လာသုံးသပ်ရေး ကော်မရှင်ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် ဖီဂျီ နေရင်း လူမျိုးစု ခေါင်းဆောင်အများစု နှင့် အိန္ဒိယ-ဖီဂျီ လူမျိုးစု ခေါင်းဆောင် အများစုမှ ထောက်ခံသော ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အသစ်ကို ရေးဆွဲခဲ့သည်။ ဖီဂျီသည် ဓနသဟာယ နိုင်ငံများ အဖွဲ့သို့ ပြန်လည် ဝင်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ [[File:Urville-Viti-Lebouka2.jpg|thumb|လီဗူကာ၊ ၁၈၄၂]] ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ဂျော့ရှ်စပိတ်မှ အစပြုသော နောက်ထပ် အာဏာသိမ်းမှု တစ်ခု ထပ်မံ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ၁၉၉၇ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အသစ် ပြဋ္ဌာန်းအပြီးတွင် ပထမဆုံး အိန္ဒိယ-ဖီဂျီလူမျိုး သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သော မဟန္ဒရာ ချောင်ဒရီ ၏ အစိုးရအား ဖြုတ်ချခဲ့သည်။ ဖိအားပေး ဖြုတ်ချခြင်း ဖြစ်ဟန်တူသော သမ္မတ ရာတူး ဆာ ကာမီဆေးဆေး မာရာ ၏ နုတ်ထွက်မှု အပြီးတွင် ကွန်မိုဒိုး ဖရန့်ခ် ဘိန်နီမရမာ မှ အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာကို လွှဲပြောင်းရယူခဲ့သည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းတွင် ပုန်ကန်မှု ၂ ခု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး သူပုန်တပ်သားများက ဆူဗာ၏ အဲလိဇဘက်ဘုရင်မ စစ်တန်းလျားအား မွှေနှောက်ခဲ့သည်။ ဗဟိုတရားရုံးချုပ်မှ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေကို ပြန်လည် ပြဋ္ဌာန်းရန် အမိန့်ချခဲ့ပြီး ၂၀၀၁ စက်တင်ဘာတွင် ဒီမိုကရေစီ စနစ်ကို ပြန်လည် ထူထောင်ခဲ့ကာ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲကို ကျင်းပခဲ့ပြီး ယာယီ ဝန်ကြီးချုပ် လိုင်ဆနီးယား ကာရေ့စ် ၏ ဆိုကော့စကို ဒူအဗာတာ နီ လီဝီနီဗနဝါ ပါတီ မှ အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ <ref>[https://www.jstor.org/stable/25169576?seq=1#page_scan_tab_contents In George Speight's Shadow: Fiji General Elections of 2001] Jstor.org. Retrieved 23 March 2016.</ref> ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ကာရေ့စ်၏ အစိုးရမှ အငြင်းပွားမှုများ အကြားတွင် ရင်ကြားစေ့ရေးနှင့် ညီညွတ်ရေး ကော်မရှင်ကို အဆိုပြုခဲ့ပြီး ထိုကော်မရှင်အား ၂၀၀၀ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းမှုတွင် ခံခဲ့ရသူများအား လျော်ကြေးပေးရန် နှင့် ထိုအာဏာသိမ်းမှုကို စီစဉ်သူများအား လွတ်ငြိမ်းခွင့်ပေးရန် အတွက် အကြံပြုနိုင်သော အာဏာ ပေးအပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း စစ်တပ်နှင့် အထူးသဖြင့် နိုင်ငံ၏ ထိပ်ဆုံး စစ်ဦးစီးချုပ် ဖြစ်သော ဖရန့်ခ် ဘိန်နီမရမာမှ ထိုဥပဒေအား အပြင်းအထန် ကန့်ကွက်ခဲ့သည်။ ဘိန်နီမရမာသည် ကြမ်းတမ်းသော အာဏာသိမ်းမှုတွင် ပါဝင်သော လက်ရှိ အစိုးရကို ထောက်ခံသူများအား လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့် ပေးခြင်းသည် မဖြစ်သင့်ကြောင်း ယူဆသူများနှင့် အမြင်တူသည်။ မေလမှ စခဲ့သော ထိုဥပဒေအား သူ၏ တိုက်ခိုက်မှုများသည် ဇွန် ဇူလိုင် လ အထိ ရောက်ခဲ့ပြီး သူနှင့် အစိုးရ အကြားရှိ တင်းမာသော ဆက်ဆံရေးအား ပိုမို တင်းမာစေခဲ့သည်။ နိုဝင်ဘာလ နှောင်းပိုင်းမှ ဒီဇင်ဘာလ အစောပိုင်းတွင် ဘိန်နီမရမာသည် ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဖီဂျီ အာဏာသိမ်းမှုတွင် အဓိက နေရာမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဘိန်နီမရမာသည် ဥပဒေကြမ်း ပါလီမန်တွင် တင်သွင်းပြီးနောက် ကာရေ့စ်အား တောင်းဆိုမှု စာရင်းကို ပေးပို့ခဲ့ကာ ထိုစာရင်းတွင် ၂၀၀၀ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းမှုတွင် ပါဝင်သူများအား လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်ပေးသည့် ကိစ္စလည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ သူသည် ကာရေ့စ်အား ထိုတောင်းဆိုမှုများကို လိုက်လျောရန် သို့မဟုတ် နုတ်ထွက်ရန် နောက်ဆုံးနေ့ အဖြစ် ဒီဇင်ဘာ ၄ ရက်ကို သတ်မှတ် ရာဇသံ ပေးခဲ့သည်။ ကာရေ့စ်ဘက်မှလည်း မတုန်မလှုပ်စွာပင် တောင်းဆိုမှုများကို မလိုက်လျောခဲ့သလို နုတ်ထွက်ခြင်းလည်း မပြုခဲ့ပေ။ ဒီဇင်ဘာ ၅ ရက်တွင် သမ္မတ ရာတူး ဂျိုဆီဖာ အီလိုအီလိုမှ ပါလီမန်ကို ဖျက်သိမ်းရန် အမိန့်အာဏာကို ဘိန်နီမရမာနှင့် တွေ့ဆုံအပြီးတွင် လက်မှတ်ရေးထိုး ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် ဖီဂျီ အယူခံတရားရုံးမှ ၂၀၀၆ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းမှုသည် တရားမဝင်ကြောင်း ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဖီဂျီ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ အရှုပ်အထွေး ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ သမ္မတ အီလိုအီလို မှ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို ရုပ်သိမ်းခဲ့ပြီး တရားသူကြီးများနှင့် ဗဟိုဘဏ် ဥက္ကဋ္ဌ အပါအဝင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအောက်မှ ခန့်အပ်ထားသူများအားလုံးကို ထုတ်ပယ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်သူသည် ဘိန်နီမရမာအား အမိန့်ကြော်ငြာစာ အသစ်ဖြင့် ယာယီ ဝန်ကြီးချုပ် အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ကာ "အများပြည်သူ ဆိုင်ရာ အရေးပေါ် ဥပဒေ" ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး ပြည်တွင်း ခရီးသွားခြင်းကို ကန့်သတ်ခဲ့ကာ သတင်းစာ ဆင်ဆာဖြတ်ခြင်းကို ခွင့်ပြုခဲ့သည်။ ဖီဂျီနိုင်ငံသည် နိုင်ငံ အရွယ်အစားနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အတော်ကြီးမားသော စစ်တပ် ရှိပြီး ကမ္ဘာတဝှမ်းရှိ ကုလသမဂ္ဂ ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းခြင်း မစ်ရှင် များ အတွက် အဓိက ပံ့ပိုးသူ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် စစ်မှုထမ်းဟောင်း အများအပြားသည် ၂၀၀၃ ခုနှစ် အမေရိကန် ဦးဆောင်သော အီရတ်နိုင်ငံ ကျူးကျော် သိမ်းပိုက်မှု အပြီးတွင် အီရတ်ရှိ ဝင်ငွေကောင်းသော လုံခြုံရေး ကဏ္ဍတွင် ဝင်ရောက်လုပ်ကိုင်လျက် ရှိကြသည်။ <ref>{{cite web|author1=Hermione Gee|title=Fijian peacekeepers in Iraq aren't just a battalion — they're a choir|url=https://www.pri.org/stories/2014-09-05/fijian-peacekeepers-iraq-arent-just-battalion-theyre-choir|website=Public Radio International}}</ref> ==ပထဝီဝင်== [[File:Fiji and oceania.jpg|thumbnail|250px|အိုရှန်းနီးယား အတွင် ဖီဂျီ၏ တည်နေရာ]] [[File:Fiji map.png|thumb|250px|ဖီဂျီနိုင်ငံ မြေပုံ]] [[File:Fiji topo.png|thumb|250px|ဖီဂျီနိုင်ငံ၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်]] [[File:The Point (Fiji).jpg|thumb|250px|ဖီဂျီကမ်းရိုးတန်းမှ အုန်းပင်တန်းများ]] ဖီဂျီနိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်း ဧရိယာ အကျယ်အဝန်းမှာ စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၇၅,၀၀၀ ( စတုရန်းကီလိုမီတာ ၁၉၄,၀၀၀) မျှရှိပြီး ထိုဧရိယာ၏ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ကုန်းမြေဖြစ်သည်။ ဖီဂျီနိုင်ငံသည် ‌အနောက်တောင် ပစိဖိတ်ဒေသ၏ အချက်အချာနေရာဖြစ်ပြီး ဗနွားတူနိုင်ငံနှင့် တုံဂါနိုင်ငံတို့၏ အလယ်ခေါင်တွင် တည်ရှိသည်။ ဖီဂျီကျွန်းစုများသည် အရှေ့လောင်ဂျီကျု ၁၇၆° ၅၃' နှင့် အနောက် လောင်ဂျီကျု ၁၇၈° ၁၂' ကြားတွင်တည်ရှိသည်။ ၁၈၀ ဒီဂရီ မီရီဒီယန် မျဉ်းသည် တာဗူနီကျွန်းကို ဖြတ်သွားသော်လည်း နိုင်ငံတကာ အချိန်သတ်မှတ်မျဉ်းအား အနည်းငယ် ကွေး၍ ဖီဂျီကျွန်းအားလုံးကို UTC+၁၂ အချိန် သတ်မှတ်ထားသည်။ ရိုတူမာကျွန်းမှ လွဲ၍ ဖီဂျီကျွန်းစု အားလုံးသည် ၁၅° ၄၂' နှင့် ၂၀° ၀၂' တောင်လတ္တီကျု အတွင်းတွင် တည်ရှိပြီး ရိုတူမာကျွန်းသည် ထိုကျွန်းစုများ၏ မြောက်ဘက် ရေမိုင် ၂၂၀ အကွာတွင် တည်ရှိကာ ဆူဗားမြို့၏ မြောက်ဘက် ရေမိုင် ၃၆၀ အကွာ အီကွေတာ၏ တောင်ဘက် ၁၂° ၃၀' တွင် တည်ရှိသည်။ ဖီဂျီနိုင်ငံတွင် ကျွန်းပေါင်း ၃၃၂ ကျွန်း <ref name="Factbook-Fiji">{{cite web | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fj.html | title=Fiji | work=The World Factbook | publisher=CIA | accessdate=28 December 2014 | archivedate=7 January 2019 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107065054/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fj.html%20 }}</ref> (လူမနေသော ကျွန်း ၁၀၆ ကျွန်း) ရှိပြီး သေးငယ်သော ကျွန်းငယ်လေးပေါင်း ၅၂၂ ကျွန်း ရှိသည်။ အရေးအပါဆုံး ကျွန်း ၂ ခုမှာ ဗီတီလီဗူးကျွန်း နှင့် ဗနွား လီဗူး ကျွန်း တို့ ဖြစ်ကြကာ ထိုကျွန်း ၂ကျွန်း မှ နိုင်ငံ မြေဧရိယာ၏ ၄ပုံ ၃ပုံ ခန့် ရှိသည်။ ဖီဂျီရှိကျွန်းများမှာ တောင်ထူထပ်ပြီး အမြင့်ဆုံးမှာ ၄,၃၄၁ပေ (၁,၃၂၄ မီတာ) ရှိပြီး ထူထပ်သော အပူပိုင်း သစ်တောများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားသည်။ အမြင့်ဆုံးနေရာမှာ ဗီတီလီဗူးကျွန်းပေါ်ရှိ တိုမာနီဗီ တောင်ဖြစ်ပြီး မြို့တော် ဆူဗားမြို့သည် ဗီတီလီဗူးကျွန်း ပေါ်တွင် တည်ရှိကာ လူဦးရေ၏ ၄ ပုံ ၃ ပုံခန့်မျှ ရှိသည်။ အခြား အရေးပါသော မြို့များတွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်ရှိသော နာဒီမြို့ <ref name="cruise-rep" /> နှင့် ဖီဂျီ၏ ဒုတိယမြို့တော် ဖြစ်ပြီး အကြီးဆုံး သကြားစက်ရုံ နှင့် ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်းရှိသော လော်တိုကာမြို့တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဗနွားလီဗူးကျွန်းပေါ်ရှိ အဓိကမြို့များမှာ လာဘာဆာမြို့ နှင့် ဆာဗူးဆာဗူးမြို့တို့ ဖြစ်သည်။ အခြားကျွန်းများတွင် တတိမြောက်အကြီးဆုံး ကျွန်းဖြစ်သော တာဗူနီကျွန်း၊ စတုတ္ထမြောက် အကြီးဆုံး ကျွန်းဖြစ်သော ကာဒါဗူးကျွန်း နှင့် ရေပန်းစားသော ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများအကြား ရေပန်းစားသော ကျွန်းများ ဖြစ်သည့် မာမာနူကာကျွန်းစု (နဒီကျွန်း အနီး) နှင့် ရာဆာဝါ ကျွန်းစု ၊ ဆူဗားကျွန်း အနီးရှိ လိုမိုင်ဗီတီ ကျွန်းစု ၊ အလွန်ဝေးလံသော နေရာတွင် တည်ရှိသော လော ကျွန်းတို့ ပါဝင်သည်။ ဖီဂျီကျွန်းစု၏ မြောက်ဘက် ရေမိုင် ၂၇၀ အကွာတွင် တည်ရှိသော ရိုတူမာကျွန်းသည် ဖီဂျီတွင် အထူးအုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေ အဆင့် ရရှိထားသည်။ လူမနေသော သန္တာကျောက်တန်း ဖြစ်သည့် ဆီဗာ-အိုင်-ရာ သည် အဓိက ကျွန်းစု၏ အနောက်တောင်ဘက် ၂၅၀ ရေမိုင် အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ===ရာသီဥတု=== ဖီဂျီနိုင်ငံ၏ ရာသီဥတုမှာ အပူပိုင်း ပင်လယ်ရာသီဥတုဖြစ်ပြီး တစ်နှစ်ပတ်လုံး ပူနွေးကာ ရာသီဥတုပြင်းထန်မှု နည်းပါးသည်။ ပူနွေးသော ရာသီဥတုမှာ နိုဝင်ဘာလမှ ဧပြီလအထိ ဖြစ်ပြီး အေးမြသော ရာသီဥတုမှာ မေလမှ အောက်တိုဘာလ အထိ ဖြစ်သည်။ အေးမြသော ရာသီဥတုတွင် အပူချိန်သည် ပျမ်းမျှ ၂၂ ဒီဂရီ ဆဲလ်စီးယပ်စ် ( ၇၂ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) ရှိသည်။ မိုးရွာသွန်းမှုမှာ အမျိုးမျိုး ကွဲပြားပြီး အထူးသဖြင့် ကုန်းတွင်းပိုင်း ဒေသတွင် ပူနွေးသော ရာသီဥတု၌ မိုးအကြီးအကျယ် ရွာသွန်းသည်။ ကြီးမားသော ကျွန်းများတွင်မူ ကျွန်း၏ အရှေ့တောင်ပိုင်းသည် အနောက်မြောက်ပိုင်းထက် ပို၍ မိုးများပြီး ထို့အတွက်ကြောင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးလုပ်ငန်းများကို အရှေ့တောင်ပိုင်းတွင် လုပ်ကိုင်ကြသည်။ လေတိုက်ခတ်မှု အသင့်အတင့် ရှိပြီး တစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ်ခန့် ( ဆယ်စုနှစ် တစ်ခုလျှင် ၁၀ ကြိမ်မှ ၁၂ကြိမ်) ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်း တိုက်ခတ်လေ့ ရှိသည်။ <ref>{{cite web |title=Our Country |url=http://www.fiji.gov.fj/index.php?option=com_content&view=article&id=645&Itemid=196 |website=fiji.gov |publisher=Government of the Republicof the Fiji Islands |date=November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323104147/http://www.fiji.gov.fj/index.php?option=com_content&view=article&id=645&Itemid=196 |archive-date=23 March 2010 |accessdate=26 April 2018 |archivedate=23 March 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100323104147/http://www.fiji.gov.fj/index.php?option=com_content&view=article&id=645&Itemid=196 }}</ref><ref>{{cite web|title=Fiji: Land |url=https://www.britannica.com/place/Fiji-republic-Pacific-Ocean/Land#ref1003314 |website=britannica.com |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=6 August 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=Suva, Fiji Monthly Weather |url=https://weather.com/weather/monthly/l/Suva+Fiji+FJXX0009:1:FJ |website=weather.com |publisher=The Weather Company |access-date=6 August 2017}}</ref> ၂၀၁၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀ တွင် ဖီဂျီသည် ပြင်းထန်သော ဝင်စတန် ဆိုင်ကလုန်း မုန်တိုင်း တိုက်ခတ်ခြင်း ခံရပြီး နိုင်ငံအတွင်း ကုန်းတွင်းပိုင်း အထိ ဝင်ရောက်တိုက်ခတ်သော တစ်ခုတည်းသော အဆင့် ၅ ဆိုင်ကလုန်း မုန်တိုင်း ဖြစ်သည်။ ဝင်စတန်မုန်တိုင်းသည် ကျွန်းအတွင်း အိမ်ခြေ သောင်းကျော်မျှကို ပျက်စီးစေခဲ့ပြီး လူ ၄၄ ဦး သေဆုံးခဲ့ကာ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ဖီဂျီဒေါ်လာ ၂ ဘီလီယံ (အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁ဘီလီယံ) မျှ ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။<ref name="TC Winston death toll stands at 44">{{cite web|publisher=[[FBC TV]]|date=11 March 2016|accessdate=12 March 2016|title=TC Winston death toll stands at 44|url=http://www.fbc.com.fj/fiji/38331/tc-winston-death-toll-stands-at-44|archive-date=11 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311185238/http://www.fbc.com.fj/fiji/38331/tc-winston-death-toll-stands-at-44}}</ref><ref name="Fiji One">{{cite web|last1=Koroitanoa|first1=Sofaia|title=Estimated cost of Fiji’s damage bill stands at FJD$2billion|url=http://fijione.tv/estimated-cost-of-fijis-damage-bill-stands-at-fjd2billion/|website=Fiji One|accessdate=22 April 2016|archivedate=22 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160422163650/http://fijione.tv/estimated-cost-of-fijis-damage-bill-stands-at-fjd2billion/}}</ref> ==နိုင်ငံရေး== ဖီဂျီနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေးမှာ ပါလီမန် ကိုယ်စားပြု ဒီမိုကရေစီ စနစ်ပေါ်တွင် အခြေခံသော သမ္မတနိုင်ငံ စနစ် ဖြစ်ပြီး ဝန်ကြီးချုပ်သည် အစိုးရအဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ပြီး သမ္မတမှာ နိုင်ငံ၏ ခေါင်းဆောင် ဖြစ်သည်။ အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာကို အစိုးရက ကျင့်သုံးပြီး ဥပဒေပြုအာဏာကို အစိုးရနှင့် ဖီဂျီပါလီမန် နှစ်ခုစလုံးက ကျင့်သုံးကာ တရားစီရင်ရေးအာဏာမှာ အုပ်ချုပ်ရေး နှင့် ဥပဒေပြုရေးမှ သီးခြားတည်ရှိသည်။ ===စစ်တပ်နှင့် တရားဥပဒေ စိုးမိုးရေး=== စစ်တပ်တွင် ဖီဂျီသမ္မတနိုင်ငံ တပ်မတော်ပါဝင်ပြီး အမြဲတမ်း စစ်သည်အင်အား ၃,၅၀၀ နှင့် အရန်အင်အား ၆,၀၀၀ ရှိကာ ရေတပ်တွင် အင်အား ၃၀၀ ရှိသည်။ ကုန်းတပ်တွင် ဖီဂျီခြေလျင်တယ်၊ ဖီဂျီ အင်ဂျင်နီယာတပ်၊ ထောက်ပံ့ပို့ဆောင်ရေးတပ် နှင့် လေ့ကျင့်ရေးတပ်တို့ ပါဝင်သည်။ ပုံမှန် တပ်မ ၂ ခုမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် နိုင်ငံခြားတွင် ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းရေး လုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ရန် အခြေချ နေထိုင်လေ့ ရှိသည်။ တရားဥပဒေစိုးမိုးရေး ဌာန အောက်တွင် * ဖီဂျီ ရဲတပ်ဖွဲ့ <ref>[http://www.police.gov.fj/ Home] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330083839/http://www.police.gov.fj/ |date=30 March 2016 }}. Police.gov.fj. Retrieved 5 May 2013.</ref> နှင့် * ဖီဂျီ အကျဉ်းဦးစီးဌာန <ref>[http://www.corrections.org.fj/ Fiji Corrections Service] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120522175953/http://www.corrections.org.fj/ |date=22 May 2012 }}. Corrections.org.fj. Retrieved 5 May 2013.</ref> တို့ ပါဝင်သည်။ ===အုပ်ချုပ်ရေးဒေသများ=== [[File:Fiji divisions named.png|250px|thumb|ဖီဂျီနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသများပြ မြေပုံ]] ဖီဂျီနိုင်ငံအား တိုင်းဒေသကြီး ၄ ခု အဖြစ်ပိုင်းခြားထားပြီး ၎င်းတို့ကို ခရိုင် ၁၄ ခု အဖြစ် ထပ်မံ ပိုင်းခြားထားသည်။ ၎င်းတို့မှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ * အလယ်ပိုင်းတိုင်း တွင် ခရိုင် ၅ ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့မှာ နိုင်တာစီရီ၊ နာမိုဆီ၊ ရီဝါ၊ ဆီရူဝါ နှင့် တိုင်လီဗူး တို့ဖြစ်သည်။ * အရှေ့ပိုင်းတိုင်းတွင် ခရိုင် ၃ ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့မှာ ကာဒါဗူး၊ လော နှင့် လိုမိုင်းဗီတီ တို့ ဖြစ်သည်။ *မြောက်ပိုင်းတိုင်းတွင် ခရိုင် ၃ ခုပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့မှာ ဘွာ၊ ကာကောဒရို့ဗ် နှင့် မာကွာတာ တို့ဖြစ်သည်။ * အနောက်ပိုင်းတိုင်းတွင် ခရိုင် ၃ ခုပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့မှာ ဘာ၊ နာဒရိုဂါ-နာဗိုဆာ နှင့် ရာ တို့ ဖြစ်သည်။ စီရူး အဲပီနီဆာ ကာကိုဗော အုပ်ချုပ်စဉ်က ဖက်ဒရယ်တိုင်း ၃ခု အဖြစ် ပိုင်းခြားခဲ့သော်လည်း ၎င်းတို့အား နိုင်ငံရေး ဒေသများ အဖြစ် မသတ်မှတ်ပေ။ သို့သော်လည်း ဖီဂျီ ကျွန်း နေရင်း နေထိုင်သူများအတွက်မူ အရေးပါသော လူမှုရေး အပိုင်းအခြားအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ {| class="wikitable" |- ! ဖက်ဒရယ်တိုင်းဒေသ !! ခေါင်းဆောင် |- | ဘူရီဘာဆာဂါ || ရို တေမူမူး ဗွီကာဘာ ကီပါ |- | ကူဘူနာ || လစ်လပ် |- | တိုဗာတာ || ရာတူး နိုင်ကာမာ တာဝါကေး လာလာဘလာဗူး |} ==စီးပွားရေး== [[File:Tree map exports 2009 Fiji.jpeg|thumb|350px|ဖီဂျီ၏ ပြည်ပပို့ကုန်များ]] [[File:Suva, Fiji 01.jpg|thumb|ဖီဂျီ၏ မြို့တော်နှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဗဟိုဌာနဖြစ်သော ဆူဗားမြို့ ]] သစ်တောများ၊ သတ္တုတွင်းထွက်များ နှင့် ငါး နှင့် ရေထွက်သတ္တဝါ အရင်းအမြစ်များ ရှိသဖြင့် ဖီဂျီနိုင်ငံသည် ပစိဖိတ် ကျွန်းစုများထဲတွင် အတိုးတက်ဆုံးသော စီးပွားရေး ရှိသည့် နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ သို့သော် တဝမ်းတခါး ဖူလုံရုံမျှ ရပ်တည်နေရသော သူများလည်း ရှိသည်။ ၁၉၅၀ ခုနှစ် မာရီယွန် အမ် ဂါနေးမှ အကြွေးဝယ်စနစ်ကို မိတ်ဆက်ပေးသည့် အခါတွင် ထိုကဏ္ဍ၌ တိုးတက်မှု အချို့ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ သဘာဝအရင်းအမြစ်များတွင် သစ်၊ ငါး၊ ရွှေ၊ ကြေးနီ၊ ကမ်းလွန် ရေနံ နှင့် ရေအားလျှပ်စစ်တို့ ပါဝင်သည်။ ဖီဂျီသည် ၁၉၆၀ ခုနှစ်များ နှင့် ၁၉၇၀ ခုနှစ်များတွင် အလျှင်အမြန် တိုးတက်ခဲ့သော်လည်း ၁၉၈၀ ခုနှစ်များတွင် တိုးတက်မှု ရပ်တန့်နေခဲ့သည်။ ၁၉၈၇ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းမှုကြောင့် စီးပွားရေး ထပ်မံကျဆင်းခဲ့သည်။ အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း စီးပွားရေး တံခါးဖွင့်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် အထည်ချုပ်လုပ်ငန်း တဟုန်ထိုး တိုးတက်ခဲ့ပြီး ပုံမှန် တိုးတက်မှုနှုန်း ရှိခဲ့သော်လည်း သကြားလုပ်ငန်းတွင်မှု မြေယာငှားရမ်းမှု အချိန်ကာလနှင့် ပတ်သက်၍ မသေချာ မရေရာမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ကြံစိုက်ပျိုးသူ တောင်သူများအတွက် မြေငှားရမ်းမှု သက်တမ်း ပြည့် သွားသည့် အပြင် စက်ရုံများနှင့် လယ်ယာများ၏ ထုတ်လုပ်နိုင်စွမ်း ကျဆင်းခဲ့သဖြင့် ဥရောပသမဂ္ဂမှ ထောက်ပံ့မှုများ ပေးသည့်တိုင်အောင် သကြားထုတ်လုပ်မှု ကျဆင်းခဲ့သည်။ ဖီဂျီသည် [[မောရစ်ရှနိုင်ငံ]] ပြီးလျှင် ဥရောပသမဂ္ဂ၏ အထောက်အပံ့ကို ဒုတိယမြောက် အများဆုံး ရရှိသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ဖီဂျီ၏ အသက်သွေးကြော ဖြစ်သော ရွှေတွင်းများသည် ဗာတူကိုလာ တွင် ရှိပြီး ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ပိတ်သိမ်းခဲ့သော်လည်း ၂၀၀၈ တွင် ပြန်လည် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးခြင်းနှင့် ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများ တိုးပွားလာခြင်းတို့က လတ်တလော ဂျီဒီပီ တိုးတက်မှုကို အထောက်အပံ့ ပေးခဲ့သည်။ သကြားတင်ပို့ရောင်းချခြင်း နှင့် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်း (၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား ၄၃၀,၈၀၀ ဦး ရှိပြီး <ref>{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080726122800/http://www.asiarooms.com/travel-guide/fiji/fiji-overview/fiji-economy-and-politics.html|url=http://www.asiarooms.com/travel-guide/fiji/fiji-overview/fiji-economy-and-politics.html|title=Fiji Economy and Politics|archivedate=26 July 2008}}</ref>နောက်ပိုင်းနှစ်များတွင် ပို၍ များပြားလာသည်။) တို့က နိုင်ငံခြား ဝင်ငွေ အဓိက ရရှိစေခဲ့သည်။ ဖီဂျီသည် ဝင်ငွေအတွက် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း အပေါ်တွင် များစွာ မှီခိုနေရသည်။ သကြား ထုတ်လုပ်ခြင်းသည် ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း၏ သုံးပုံ တစ်ပုံမျှ ရှိသည်။ ရေရှည် ပြဿနာများ အနေနှင့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု နည်းပါးခြင်း နှင့် မြေယာပိုင်ဆိုင်မှု အခွင့်အရေး ဆိုင်ရာ ပြဿနာများ ရှိသည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များ၊ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များ နှင့် ၂၀၀၀ ခုနှစ်များ အတွင်း နိုင်ငံရေး မတည်ငြိမ်မှုများကြောင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းတွင် အကြီးအကျယ် သက်ရောက် ရိုက်ခတ်မှုများ ရှိခဲ့သည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ၂.၈% မျှ စီးပွားရေး ကျဆင်းခဲ့ပြီး ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ၁% သာ တိုးတက်ခဲ့သည်။ ခရီးသွားလုပ်ငန်း ကဏ္ဍသည် အလျှင်အမြန် ပြန်လည်တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် အာဏာမသိမ်းမီ အချိန်က ခရီးသွား ဧည့်သည် ဦးရေ သို့ ပြန်လည် ရောက်ရှိခဲ့သဖြင့် စီးပွားရေး ပြန်လည်တိုးတက်လာမှု အသင့်အတင့်မျှ ရှိခြင်းသည် ၂၀၀၃ ခုနှစ် နှင့် ၂၀၀၄ ခုနှစ် အထိ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော်လည်း ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ၁.၇% နှင့် ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ၂.၀% မျှသာ ရှိခဲ့သည်။ ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်း နိမ့်သော်လည်း ကြွေးငွေဖြင့် အဆမတန် သုံးစွဲမှုများကြောင့် ဖီဂျီ အရန်ရန်ပုံငွေ ဘဏ်၏ ပေါ်လစီဆိုင်ရာ အညွှန်းနှုန်းကို ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ၁% မှ ၃.၂၅% သို့ တိုးမြှင့်ခဲ့သည်။ အတိုးနှုန်း နိမ့်ခြင်းသည် ပို့ကုန်အတွက် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အများအပြားကို မဖော်ဆောင်နိုင်ခဲ့သေးပေ။ သို့သော်လည်း ကျဆင်းလာသော အိမ်ခြံမြေ အတိုးနှုန်းများကြောင့် အိမ်ရာကဏ္ဍတွင် ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။ ဖီဂျီနိုင်ငံတွင် အမြင့်ဆုံး အဆောက်အဦးမှာ ဆူးဗားရှိ ၁၄ ထပ်မြင့်သော ဖီဂျီ အရန်ရန်ပုံငွေဘဏ် အဆောက်အဦး ဖြစ်ပြီး ၁၉၈၄ ခုနှစ်တွင် စတင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၅ နိုဝင်ဘာတွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သော ဆူးဗား ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဗဟိုဌာန အဆောက်အဦးသည် အရန်ရန်ပုံငွေဘဏ် အဆောက်အဦးထက် ပိုမြင့်ရန် စီစဉ်ထားသော်လည်း နောက်ဆုံး အချိန်တွင် ဒီဇိုင်းပြောင်းလဲခဲ့ပြီး အရန်ရန်ပုံငွေဘဏ် အဆောက်အဦးကသာ အမြင့်ဆုံး အဆောက်အဦး အဖြစ် ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သည်။ ဖီဂျီနိုင်ငံတွင် ကုန်သွယ်ခြင်းနှင့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံခြင်းတို့သည် စစ်အာဏာရှင် စနစ်ကြောင့် ဝေဖန်မှုများ ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web|author=DailyFinance |url=http://www.aolnews.com/surge-desk/article/fiji-water-leaves-fiji-4-things-to-know-about-the-shutdown/19736926 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202051420/http://www.aolnews.com/surge-desk/article/fiji-water-leaves-fiji-4-things-to-know-about-the-shutdown/19736926 |archivedate=2 December 2010 |title=Fiji Water Leaves Fiji: 4 Things to Know About the Shutdown |publisher=Aolnews.com |date=29 November 2010 |accessdate=2 May 2011}}</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ဖီဂျီနိုင်ငံ၏ ယာယီဝန်ကြီးချုပ်နှင့် အာဏာသိမ်းခေါင်းဆောင် ဖြစ်သော ဖရန့်ခ် ဘိန်နီမရမာမှ ရွေးကောက်ပွဲကို ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့ပြီး ဘိန်နီမရမာ အနေနှင့် ဩစတြေးလျ ဝန်ကြီးချုပ် ကီဗင်ရတ်ဒ် နှင့် နယူးဇီလန် ဝန်ကြီးချုပ် ဟယ်လင် ကလက်တို့နှင့် တွေ့ဆုံရမည် ဖြစ်သော [[နျူးအေးနိုင်ငံ]]တွင် ကျင်းပမည့် ပစိဖိတ်ကျွန်းများ ဖိုရမ်မှ နုတ်ထွက်မည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။<ref name=abcnet>{{cite web |last=Zealand |first=New |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2008/08/19/2339510.htm?section=world |title=Democracy hopes dashed after Fiji pulls out of Pacific Forum |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=19 August 2008 |accessdate=3 May 2009 |archive-date=29 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129112013/http://www.abc.net.au/news/stories/2008/08/19/2339510.htm?section=world |url-status=dead}}</ref> တောင်ပစိတ်ဖိတ် စတော့ခ်အိတ်ချိန်း (SPSE) သည် ဆူးဗားတွင် အခြေစိုက်သော ဖီဂျီနိုင်ငံ၏ တစ်ခုတည်းသော လိုင်စင်ရ ငွေးကြေးသက်သေခံလက်မှတ် အရောင်းအဝယ်ဌာန ဖြစ်သည်။ ၎င်းအနေနှင့် ဒေသတွင်း အရေးပါသော အိတ်ချိန်းတစ်ခု ဖြစ်ရန် ရည်ရွယ်ထားသည်။ ===ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း=== [[File:Shangri-La Fijian Resort 15.jpg|thumb|ရှန်ဂရီလာ ဖီဂျီ အပန်းဖြေဟိုတယ်]] [[File:Mamanuca island.jpg|thumb|မာမာနူကာ ကျွန်းစုရှိ ကျွန်းတစ်ကျွန်း]] ဖီဂျီတွင် သိသာထင်ရှားသော ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းရှိပြီး ထင်ရှားသော ဒေသများမှာ နာဒီ၊ ကိုရယ်ကို့စ်၊ ဒီနာရောကျွန်း နှင့် မာမာနူကာ ကျွန်းများတို့ ဖြစ်ကြသည်။ နိုင်ငံတကာ ခရီးသွားဧည့်သည်များတွင် ဩစတြေးလျ၊ နယူးဇီလန် နှင့် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတို့မှ အများဆုံး လာရောက်လည်ပတ်ကြသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.statsfiji.gov.fj/Tourism/Visitor_Arrivals.htm |title=Arrivals information |accessdate=26 November 2010 |deadurl=unfit |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070106101134/http://www.statsfiji.gov.fj/Tourism/Visitor_Arrivals.htm |archivedate=6 January 2007 }}. Fiji Islands Bureau of Statistics.</ref>ဖီဂျီတွင် များပြားသော သန္တာကျောက်တန်းများ ရှိပြီး ရေငုပ်ခြင်းသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများစိတ်ဝင်စားသော အလုပ် ဖြစ်သည်။ <ref name="lonelyplanet">[http://www.lonelyplanet.com/fiji Fiji Travel Information and Travel Guide]. ''[http://www.lonelyplanet.com/ Lonely Planet] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/19990224000651/http://www.lonelyplanet.com/ |date=24 February 1999 }}''. Retrieved April 2010.</ref> ဖီဂျီတွင် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားများကို အဓိက ဆွဲဆောင်နိုင်သော အရာများမှာ ဖြူဖွေးသည့် သဲသောင်ခုံများရှိသော ပင်လယ်ကမ်းခြေများ၊ မျက်စိပသာဒ ဖြစ်စရာ ကျွန်းများ နှင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး ပူနွေးသော ရာသီဥတုတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဖီဂျီသည် အလယ်အလတ်တန်းစား အားလပ်ရက် အပန်းဖြေစရာ နေရာဖြစ်ပြီး နေထိုင်စရာ အများစုမှာ အလယ်အလတ်ဈေးနှုန်းမျှ ကျသင့်သည်။ ပိုမို၍ ဈေးသက်သာသော အပန်းဖြေ ဟိုတယ်များကို ဝေးလံသော နေရာများတွင် ဖွင့်လှစ်နေကြပြီး ထို့အတွက် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများ လာရောက်နိုင်သည့် အခွင့်အလမ်း ပို၍ များလာသည်။ စီအင်န်အင်န် သတင်းဌာနမှာ ဖီဂျီနိုင်ငံ၏ လောကာလာ ကျွန်း အပန်းဖြေ ဟိုတယ်အား ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အလှပဆုံး ကျွန်းဟိုတယ် ၁၅ ခုတွင် ထည့်သွင်းဖော်ပြထားခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2017/03/27/hotels/most-beautiful-island-hotels/index.html|title=The world's most beautiful island hotels|first=Krisanne |last=Fordham|website=cnn.com|publisher=Cable News Network |date=28 March 2017 |access-date=30 March 2017}}</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ် တရားဝင် စာရင်းဇယားများ အရ ၇၅% မျှသော ခရီးသွားတို့သည် အပန်းဖြေရန် နှင့် အားလပ်ရက် အနားယူရန် ဖီဂျီသို့ လာရောက်ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ <ref>[http://www.statsfiji.gov.fj/ Fiji Bureau of Statistics]. Statsfiji.gov.fj. Retrieved 18 July 2013.</ref> ချစ်ကြည်နူးဖွယ်ရာ နေရာများ ရှိသောကြောင့် ဟန်းနီးမွန်း ထွက်ရာတွင် အလွန်ရေပန်းစားသော နေရာဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် မိသားစု များအတွက် ကလေးငယ်များ တွက်နေရာများ ဖြစ်သည့် ကလေးငယ် ကလပ် နှင့် ကလေးထိန်းပါရှိသည့် မိသားစုများနှင့် သင့်လျော်သော အပန်းဖြေစခန်းများလည်း ရှိသည်။ <ref name="HowardFlightCenter2016">{{cite web|last1=Howard|first1=Anna|title=FIJI’S BEST KIDS’ CLUBS|url=http://www.flightcentre.com.au/travel-news/destinations/fijis-best-kids-clubs/|website=Flight Center|accessdate=13 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151013011917/http://www.flightcentre.com.au/travel-news/destinations/fijis-best-kids-clubs|archivedate=13 October 2015|date=16 June 2015}}</ref> ဖီဂျီတွင် ရေပန်းစားသော ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများ လည်ပတ်ရာ နေရာအချို့ ရှိသည်။ ဆူးဗားကျွန်းရှိ သပ်စတန်း ရုက္ခဗေဒ ဥယျာဉ်၊ ဆီဂါတိုကာ သဲသောင်ခုံ နှင့် ကိုလို-အိုင်-ဆူဗား သစ်တောဥယျာဉ်တို့သည် ဗီတီ လီဗူး ကျွန်းမကြီးပေါ်ရှိ လည်ပတ်စရာ နေရာ ၃ ခု ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.tripadvisor.com/Tourism-g294334-Viti_Levu-Vacations.html|title=Viti Levu 2018: Best of Viti Levu Tourism – TripAdvisor|website=www.tripadvisor.com|access-date=2018-02-01}}</ref> ပြင်ပကျွန်းများတွင် အဓိက ဆွဲဆောင်နိုင်သည်မှာ ရေငုပ်အပန်းဖြေခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |url=http://spy.nzherald.co.nz/on-trend/five-of-the-best-things-to-do-in-fijis-mamanuca-islands/ |title=Five of the best things to do in Fiji's Mamanuca Islands |publisher=Spy.nzherald.co.nz |date=2016-07-17 |accessdate=2017-10-03 |archive-date=18 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418163625/http://spy.nzherald.co.nz/on-trend/five-of-the-best-things-to-do-in-fijis-mamanuca-islands/ }}</ref> ဖီဂျီ စာရင်းအင်းဗျူရို၏ စာရင်းဇယားများ အရ ဖီဂျီနိုင်ငံသို့ ခဏာတာမျှ လာရောက်လည်ပတ်ကြသော ခရီးသည်များသည် အောက်ပါ နိုင်ငံသို့မဟုတ် ဒေသများတွင် နေထိုင်သူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref>[http://www.statsfiji.gov.fj/latest-releases/tourism-and-migration/visitor-arrivals VISITOR ARRIVALS – NUMBER BY COUNTRY OF RESIDENCE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180418215231/http://www.statsfiji.gov.fj/latest-releases/tourism-and-migration/visitor-arrivals |date=18 April 2018 }}, Fiji Bureau of Statistics</ref><ref>{{Cite web |title=PROVISIONAL VISITOR ARRIVALS - 2017 - Fiji Bureau of Statistics<!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် --> |url=http://www.statsfiji.gov.fj/latest-releases/tourism-and-migration/visitor-arrivals/793-provisional-visitor-arrivals-2017 |access-date=30 May 2018 |archive-date=22 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922122153/https://www.statsfiji.gov.fj/latest-releases/tourism-and-migration/visitor-arrivals/793-provisional-visitor-arrivals-2017 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- |- style=color:white ! style=background:#0072C6| နိုင်ငံ ! style=background:#0072C6| ၂၀၁၇ ! style=background:#0072C6| ၂၀၁၆ ! style=background:#0072C6| ၂၀၁၅ |- | {{အလံ|ဩစတြေးလျနိုင်ငံ}} || ၃၆၅,၆၈၉ || ၃၆၀,၃၇၀ || ၃၆၇,၂၇၃ |- | {{အလံ|နယူးဇီလန်နိုင်ငံ}} || ၁၈၄,၅၉၅ || ၁၆၃,၈၃၆ || ၁၃၈,၅၃၇ |- | {{အလံ|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု}} || ၈၁,၁၉၈ || ၆၉,၆၂၈ || ၆၇,၈၃၁ |- | {{အလံ|တရုတ်နိုင်ငံ}} || ၄၈,၇၉၆ || ၄၉,၀၈၃ || ၄၀,၁၇၄ |- | {{အလံ|ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ}} || ၁၆,၉၂၅ || ၁၆,၇၁၂ || ၁၆,၇၁၆ |- | {{အလံ|ကနေဒါနိုင်ငံ}} || ၁၂,၄၂၁ || ၁၁,၇၈၀ || ၁၁,၇၀၉ |- | {{အလံ|တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ}} || ၈,၈၇၁ || ၈,၀၇၁ || ၆,၇၀၀ |- | {{အလံ|ဂျပန်နိုင်ငံ}} || ၆,၃၅၀ || ၆,၂၇၄|| ၆,၀၉၂ |- | စုစုပေါင်း || ၈၄၂,၈၈၄ || ၇၉၂,၃၂၀ || ၇၅၄,၈၃၅ |} ===သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး=== [[File:Nadi airport - Arrivals 2.jpg|thumb|နာဒီလေဆိပ်- ဆိုက်ရောက်ခန်းမ]] [[File:Yasawa Flyer Ferry.jpg|thumb|ယာဆာဝါ ကုန်းကျော်တံတားသည် နာဒီမြို့ အနီးရှိ ဒီနာရော ဆိပ်ကမ်းကို ရာဆာဝါကျွန်းများဖြင့် ဆက်သွယ်ထားသည်။]] နာဒီအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်သည် နာဒီမြို့လယ်ခေါင်မှ မြောက်ဘက် ၅.၆မိုင် (၉ ကီလိုမီတာ) အကွာတွင် တည်ရှိပြီး ဖီဂျီရှိ အကြီးဆုံး လေဆိပ်ဖြစ်သည်။ <ref>[http://www.airportsfiji.com/ Airports Fiji Limited]. Retrieved April 2010.</ref> နော်ဆိုရီ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်သည် ဆူးဗားမြို့လယ်ခေါင်မှ အရှေ့မြောက်ဘက် ၁၄မိုင် (၂၃ ကီလိုမီတာ) ခန့်အကွာတွင် တည်ရှိပြီး ပြည်တွင်းခရီးစဉ်များနှင့် ဩစတြေးလျနိုင်ငံ နှင့် နယူးဇီလန်နိုင်ငံတို့မှ လာသော ခရီးစဉ်များသာ လက်ခံ သည်။ ဒုတိယအကြီးဆုံး ကျွန်း ဖြစ်သော ဗနွားလီဗူကျွန်း၏ အဓိက လေဆိပ်မှာ လာဘာဆာ လေဆိပ်ဖြစ်ပြီး<ref>[http://www.airportsfiji.com/outer_islands.php Airports Fiji Limited – Outer Islands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106020715/http://airportsfiji.com/outer_islands.php |date=6 November 2012 }}. Airportsfiji.com. Retrieved 5 May 2013.</ref>လာဘာဆာမြို့၏ အနောက်တောင်ဘက် ဝေကီလီတွင် တည်ရှိသည်။ လာဘာဆာလေဆိပ်တွင် အကြီးဆုံး ဆင်းသက်နိုင်သော လေယာဉ်မှာ အေတီအာရ်-၄၂ အမျိုးအစား လေယာဉ်ဖြစ်သည်။ အဲယားပို့ ဖီဂျီ လိမိတက် သည် ဖီဂျီကျွန်းများပေါ်ရှိ အများပြည်သူသုံး လေဆိပ် ၁၅ ခု၏ လုပ်ငန်းလည်ပတ်ရေး အတွက် တာဝန်ယူထားသည်။ ထိုလေဆိပ်များတွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှစ်ခု ဖြစ်သော ဖီဂျီနိုင်ငံ၏ အဓိက အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဝင်ထွက်ပေါက် ဖြစ်သည့် နာဒီအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ် နှင့် ဖီဂျီ၏ ပြည်တွင်းဆက်သွယ်ရေး ဗဟိုဖြစ်သော နောဆိုရီ လေဆိပ်တို့ အပါအဝင် ပြင်ပ ကျွန်းများပေါ်ရှိ လေဆိပ် ၁၃ ခု ပါဝင်သည်။ ဖီဂျီ၏ အဓိက လေကြောင်းလိုင်းအား ယခင်က အဲယားပစိဖိတ်ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သော်လည်း ယခုအခါ ဖီဂျီအဲယားဝေးဟု ခေါ်ကြသည်။ <ref>{{cite news | title=Air Pacific reverts to original Fiji Airways name | url=http://www.nbr.co.nz/article/air-pacific-reverts-original-fiji-airways-name-wb-118735 | newspaper=[[National Business Review]] | first=Nevil | last=Gibson | date=14 May 2012 | accessdate=14 May 2012 | archivedate=17 May 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120517023006/http://www.nbr.co.nz/article/air-pacific-reverts-original-fiji-airways-name-wb-118735 }}</ref> [[File:Inter-island vessel.jpg|thumb|ဖီဂျီအရှေ့ပိုင်းတွင် ကျွန်းအချင်းချင်း သွားလာသော သင်္ဘောတစ်စင်း ဖြတ်သန်းသွားလာနေပုံ]] ဖီဂျီရှိ ကျွန်းကြီးများပေါ်တွင် ဘတ်စ်ကားလမ်းကြောင်းများရှိပြီး အမြဲမပြတ် ဝန်ဆောင်မှု ပေးလျက် ရှိသည်။ <ref name="lonelyplanet" /> ဘတ်စ်ကားမှတ်တိုင်များရှိသော်လည်း ကျေးလက်ဒေသများတွင် ဘတ်စ်ကားများကို နီးလာသော အခါတွင်မှ အော်ဟစ်ရပ်တန့်ခိုင်းကြလေ့ ရှိသည်။ <ref name="lonelyplanet" /> ဘတ်စ်ကားများသည် အများပြည်သူ သွားလာရေးအတွက် အဓိက အသုံးပြုကြပြီး<ref>[http://www.ltafiji.com/public.php Land Transport Authority – "Steering Fiji Safely"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019000159/http://www.ltafiji.com/public.php |date=19 October 2012 }}. Ltafiji.com. Retrieved 5 May 2013.</ref> အဓိကကျွန်းများပေါ်တွင် တစ်မြို့မှ တစ်မြို့သို့ သွားလာရာတွင် အသုံးပြုကြသည်။ ဘတ်စ်ကားများသည် ကျွန်းအချင်းချင်း ဆက်သွယ်သော လွန်းပျံသင်္ဘောများပေါ်တွင် အတက်အဆင်းပြု သွားလာလေ့ ရှိကြသည်။ ဘတ်စ်ကားခအား ကုန်းလမ်းပို့ဆောင်ရေး အာဏာပိုင်အဖွဲ့မှ အသေအချာ ကြီးကြပ်ထားသည်။ ဘတ်စ်ကားနှင့် တက္ကစီ ယာဉ်မောင်းသမားများအား ကုန်းလမ်းအာဏာပိုင် အဖွဲ့မှ အများပြည်သူ ဝန်ဆောင်မှု လိုင်စင်များ ထုတ်ပေးထားသည်။ တက္ကစီများကို ကုန်းလမ်းပို့ဆောင်ရေး အာဏာပိုင် အဖွဲ့မှ လိုင်စင်ထုတ်ပေးထားပြီး တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် လုပ်ငန်းလုပ်ကိုင်နေကြသည်။ မြို့ပြ နှင့်မြို့ပေါ်တွင် ပြေးဆွဲသော အငှားယာဉ်များသာလျှင် မကဘဲ ကျေးလက်နှင့် ကျေးလက်တစ်ပိုင်း ဧရိယာများကို ပြေးဆွဲသော တက္ကစီများလည်း ရှိသည်။ တက္ကစီပေါ်သို့ စစတက်ချင်း ဖီဂျီဒေါ်လာ ၁.၅ ဒေါ်လာ ပေးရပြီး နောက်ထပ် မီတာ ၂၀၀ လျှင် ၁၀ပြားစီမျှ ထပ်မံကုန်ကျသည်။ <ref>[http://www.ltafiji.com/services_infopsv_conduct.php Land Transport Authority – "Steering Fiji Safely"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019000253/http://www.ltafiji.com/services_infopsv_conduct.php |date=19 October 2012 }}. Ltafiji.com. Retrieved 5 May 2013.</ref> အခွန်အခ ကောက်ခံခွင့်ရှိသော တက္ကစီများတွင် စတက်တက်ချင်း ဖီဂျီ ၁.၅ ဒေါ်လာ နှင့် ပထမ မီတာ ၂၀၀ အတွက် ၀.၃ ဒေါ်လာမျှပေးရပြီး နောက်ထပ် မီတာ ၂၀၀ လျှင် ၀.၁၁ ဒေါ်လာမျှ ထပ်မံပေးရသည်။ ဖီဂျီ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်ဖြစ်သော နာဒီလေဆိပ်၏ အပြင်သို့ ထွက်ခွာသော တက္ကစီများမှာ စတက်တက်ချင်း ၅ ဒေါ်လာမျှ ပေးရသည်။ အသက်ကြီးသူများနှင့် အစိုးရမှ အထောက်အပံ့ပေးထားသူများ တက္ကစီစီးပါက တက္ကစီဖိုး၏ ၂၀ရာခိုင်နှုန်းမျှ ဈေးလျှော့ပေးတတ်သည်။<ref>[http://www.fbc.com.fj/fiji/5223/taxi-drivers-told-to-be-fair- Taxi drivers told to be fair] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180323233527/http://www.fbc.com.fj/fiji/5223/taxi-drivers-told-to-be-fair- |date=23 March 2018 }}. Fbc.com.fj (7 October 2012). Retrieved 5 May 2013.</ref> ကျွန်းအချင်းချင်းဆက်သွယ်သော လွန်းပျံယာဉ်များမှာ ဖီဂျီရှိ အဓိကကျွန်းများအတွင်း ကူးသန်းသွားလာနိုင်ရန် ဝန်ဆောင်မှု ပေးကြသည်။ ကြီးမားသော သင်္ဘောကြီးများဖြင့် ကျွန်းအချင်းချင်းကြား သွားလာသော ကားများကို အတင်အချ ပြုလုပ်ခြင်း အပါအဝင် များပြားလှစွာသော ကုန်ပစ္စည်းများကို အဓိကကျွန်းများဖြစ်သော ဗီတီလီဗူးကျွန်း နှင့် ဗနွားလီဗူးကျွန်း အပါအဝင် အခြားသေးငယ်သော ကျွန်းများ သို့လည်း သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးလျက် ရှိသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.fiji.travel/us/information/transport|title=Transport|last=|first=|date=|website=Tourism Fiji|access-date=|accessdate=1 June 2018|archivedate=3 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180203191339/http://www.fiji.travel/us/information/transport}}</ref> ==သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာ== ဖီဂျီသည် ပစိဖိတ်ကျွန်းနိုင်ငံများတွင် လတ်တလော အချက်အလက်များအရ စုစုပေါင်းပြည်တွင်း သုတေသနနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးလုပ်ငန်းအတွက် သုံးစွဲငွေ (GERD) ရှိသော တစ်ခုတည်းသော ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတော် စာရင်းအင်းဗျူရို၏ အဆိုအရ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် GERD/GDP အချိုးသည် ၀.၁၅ % ရှိသည်။ ပုဂ္ဂလိက ကဏ္ဍ သုတေသနနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးလုပ်ငန်းမှ မပြောပလောက်ပေ။<ref name=":03" /> အစိုးရ၏ သုတေသနနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးလုပ်ငန်းတွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုမှာ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးလုပ်ငန်းအား အားပေးသည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ဖီဂျီ နိုင်ငံတော် စာရင်းဇယား ဗျူရို၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးနှင့် အဓိက ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းများအတွက် အစိုးရ၏ သုတေသနနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေး သုံးစွဲငွေမှ တဝက်အောက်သာ ရှိသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ၆၀% အထိ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သိပ္ပံပညာရှင်များသည် ဘူမိသိပ္ပံနှင့် ကျန်းမာရေးတို့နှင့် ပတ်သက်သော သုတေသနများကို စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးထက် ပို၍ ထုတ်ပြန်ကြသည်။<ref name=":03" /> အစိုးရ၏ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး သုတေသနလုပ်ငန်း အတွက် ငွေပိုမိုသုံးစွဲလာခြင်းကြောင့် ပညာရေးနှင့် ပတ်သက်သော သုတေသနကို ထိခိုက်ကျဆင်းစေပြီး ၂၀၀၇ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၂ ခုနှစ်အတွင်း စုစုပေါင်း သုတေသနသုံးငွေ၏ ၃၅% အထိ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ အစိုးရ၏ ကျန်းမာရေး သုတေသနလုပ်ငန်း အတွက် သုံးစွဲငွေမှာ ပုံမှန် အတိုင်းသာလျှင်ရှိပြီး စုစုပေါင်း အစိုးရ သုတေသန သုံးစွဲငွေ၏ ၅% ခန့်သာ ရှိသည်။ <ref name=":03">{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|title=UNESCO Science Report: towards 2030|last=|first=|publisher=UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100129-1|location=Paris|pages=693–731}}</ref> ဖီဂျီကျန်းမာရေး ဝန်ကြီးဌာနမှ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် စတင်ထုတ်ဝေသော ဖီဂျီအများပြည်သူဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေး ဂျာနယ်မှတဆင့် အန်ဒိုဂျီးနီးယပ်စ် သုတေသန စွမ်းရည်ကို ဖော်ထုတ်ရန် ကြိုးစားလျက် ရှိသည်။ ယခုအခါ ကျန်းမာရေး သုတေသနတွင် အန်ဒိုဂျီးနီးယပ်စ် စွမ်းရည်ကို တည်ဆောက်ရန် အတွက် လေ့ကျင့်ရေးနှင့် နည်းပညာအသစ်များကို အသုံးချနိုင်စွမ်းရှိနိုင်ရေးတို့အတွက် လိုက်နာရန် စည်းကမ်းအသစ်များကို ချမှတ်ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။<ref name=":03" /> ဖီဂျီသည် သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာကို အသုံးပြု၍ စွမ်းအင်ကဏ္ဍကို တိုးချဲ့ရန် စီစဉ်လျက် ရှိသည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပစိဖိတ် လူမှုအဖွဲ့အစည်း၏ အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူးမှ "ဖီဂျီ၊ ပါပူအာ နယူးဂီနီ နှင့် ဆမိုအာ နိုင်ငံတို့မှ ရေအားလျှပ်စစ် ပရော့ဂျက် အကြီးစားများဖြင့် ဦးဆောင်ဦးရွက် ပြုနေကြသော်လည်း အခြားသောပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင် လုပ်ငန်းများဖြစ်သော နေရောင်ခြည်စွမ်းအင်သုံး၊ ဘူမိအပူဓာတ်သုံး နှင့် သမုဒ္ဒရာတွင် အခြေစိုက်သော စွမ်းအင်ရင်းမြစ်များကို အသုံးချခြင်းဖြင့် တိုးချဲ့ရန် ဖြစ်နိုင်ခြေ အများအပြားရှိသည်။" ဟု ဆိုခဲ့သည်။ <ref name=":1">{{Cite news|url=http://www.spc.int/edd/fr/section-01/energy-overview/energy?start=12|title=Pacific-first centre of excellence for renewable energy and energy efficiency takes shape|last=|first=|date=18 June 2015|work=Secretariat of Pacific Community press release|access-date=17 March 2017}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ဖီဂျီတက္ကသိုလ်၌ ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင် ဌာနသည် စတင် အသက်ဝင် လည်ပတ်ခဲ့ပြီး ဥရောပသမဂ္ဂမှ ငွေကြေးပံ့ပိုးပေးထားသည့် ပစိဖိတ်ကျွန်းများရှိ ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်ဆိုင်ရာ လုပ်ရည်ကိုင်ရည်နှင့် လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းကို ဖွံ့ဖြိုးစေခြင်း အစီအစဉ်မှ အထောက်အပံ့ပေးခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ထိုအစီအစဉ် စတင်သည့် အချိန်မှစ၍ ဖီဂျီတက္ကသိုလ်တွင် ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်ဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲခြင်းအတွက် မဟာဘွဲ့သင်တန်းကို စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။<ref name=":03" /> ==လူ့အဖွဲ့အစည်း== ===လူဦးရေ ပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု=== ၂၀၀၇ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်း အရ ဖီဂျီနိုင်ငံတွင် အမြဲတမ်းနေထိုင်သူ ဦးရေမှာ ၈၃၇,၀၀၀ ဖြစ်သည်။ လူဦးရေသိပ်သည်းမှုမှာ ၁ စတုရန်းကီလိုမီတာလျှင် ၄၅.၈ ဦး ဖြစ်သည်။ လူတစ်ဦးချင်း ပျမ်းမျှသက်တမ်းမှာ ၇၂.၁ နှစ် ဖြစ်သည်။ ၁၉၃၀မှစ၍ ဖီဂျီနိုင်ငံ၏ လူဦးရေသည် တစ်နှစ်လျှင် ၁.၁% မျှ တိုးတက်ခဲ့သည်။ လူဦးရေတွင် ၁၅နှစ်မှ ၆၄ နှစ်ကြား အပိုင်းအခြားမှာ အများဆုံး ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ၏ မီဒီယမ် အသက်မှာ ၂၇.၉ နှစ်ဖြစ်ပြီး ကျား/မ အချိုးမှာ အမျိုးသား ၁.၀၃ ဦးလျှင် အမျိုးသမီး တစ်ဦးမျှ ဖြစ်သည်။ ===လူမျိုးစုများ=== [[File:Fijian women ceremonial.jpg|thumb|ဖီဂျီ ဒေသရင်း အမျိုးသမီးများ၊ ၁၉၃၅]] ဖီဂျီနိုင်ငံ၏ လူဦးရေတွင် ဖီဂျီဒေသရင်း လူမျိုးများ အဓိကပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့မှာ မီလာနီးရှန်းလူမျိုးများ (၅၄.၃%) ဖြစ်သော်လည်း ပိုလီနီးရှန်းမှ ဆင်းသက်လာသူ အများအပြား ရှိသည့်အပြင် ၁၉ ရာစု ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ အုပ်ချုပ်သူတို့မှ ကျွန်းများပေါ်သို့ ခေါ်ဆောင်လာသည့် အိန္ဒိယမှ လာသည့် ကန်ထရိုက် အလုပ်သမားများမှ ဆင်းသက်လာသည့် အင်ဒို-ဖီဂျီယန်များ (၃၈.၁%) လည်း ရှိသည်။ သို့သော်လည်း လွန်ခဲ့သော ၁၀ စုနှစ် ၂ ခု အတွင်း အကြောင်းပြချက် အမျိုးမျိုးဖြင့် ရွှေ့ပြောင်းကြမှုတို့ကြောင့် အင်ဒို-ဖီဂျီယန် လူမျိုးတို့၏ ရာခိုင်နှုန်းမှာ သိသိသာသာ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ <ref>[http://www.migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?ID=110 Fiji Islands: From Immigration to Emigration]. Migration Information Source.</ref>အင်ဒို-ဖီဂျီယန်များသည် ၂၀၀၀ ခုနှစ် ဖီဂျီ အာဏဦသိမ်းမှု အပြီးတွင် လက်တုံ့ပြန်မှုများ ခံစားခဲ့ရသည်။ <ref>"[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/830926.stm Future bleak for Fiji's Indians]". BBC News. July 2000.</ref> လူဦးရေ သိပ်မများသော်လည်း သိသာ ထင်ရှားသော အခြားလူမျိုးစုတစ်ခုမှာ ဆော်လမွန်ကျွန်းများရှိ ကန်ထရိုက်အလုပ်သမားများမှ ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်သည်။ ၁.၂% မှာ ရိုတူမန်လူမျိုးများ ဖြစ်ကြပြီး ရိုတူမာကျွန်းများမှ ဒေသရင်းလူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုမှာ အခြားသော ဖီဂျီနိုင်ငံရှိ ယဉ်ကျေးမှုများထက် [[တုံဂါနိုင်ငံ]] သို့ [[ဆမိုးအားနိုင်ငံ]] တို့မှ ယဉ်ကျေးမှုများ နှင့် ပို၍ ဆင်တူသည်။ လူဦးရေ နည်းပါးသော်လည်း စီးပွားရေး အရ အရေးပါသော ဥရောပသားများ၊ တရုတ်လူမျိုးများ နှင့် အခြားသော ပစိဖိတ်ကျွန်းများမှ လူမျိုးများလည်း ရှိသည်။ အခြားသော ပစိဖိတ် ကျွန်းသားဦးရေ စုစုပေါင်းမှာ ၇,၃၀၀ ခန့် ရှိသည်။ ဖီဂျီဒေသရင်းလူမျိုးများ နှင့် အင်ဒို-ဖီဂျီယန် လူမျိုးတို့၏ ဆက်ဆံရေးသည် နိုင်ငံရေး ရပ်ဝန်းတွင် တင်းမာမှုများရှိပြီး ယခင်မျိုးဆက်အတွင်း ထိုအသိုင်းအဝိုင်း နှစ်ခုကြား တင်းမာမှုများသည် ကျွန်းများ၏ နိုင်ငံရေးတွင် အရေးပါသော နေရာမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံရေးအရ တင်းမာမှုများသည် နိုင်ငံအတွင်း ဒေသအလိုက် အလျှော့အတင်းရှိသည်။ <ref>{{cite web|author=Minority Rights Groups International |title=Fiji Islands Overview |url=http://www.minorityrights.org/4371/fiji-islands/fiji-islands-overview.html |accessdate=3 September 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090729195456/http://www.minorityrights.org/4371/fiji-islands/fiji-islands-overview.html |archivedate=29 July 2009 }}</ref> ===မိသားစုများ=== မိသားစု နှင့် အသိုင်းအဝိုင်း နှင့် ပတ်သက်သော အယူအဆသည် ဖီဂျီယဉ်ကျေးမှုတွင် အထူးအရေးပါသည်။ မူလနေထိုင်သူ အသိုင်းအဝိုင်းများတွင် ဆွေမျိုးသားချင်းတွင် ပါဝင်သော သူများသည် တိုက်ရိုက် အုပ်ထိန်းသူ အနေနှင့် ရာထူး နှင့် နေရာများကို ယူကြသည်။ ဆွေမျိုးတော်စပ်မှုသည် ကလေးငယ်နှင့် ဘာသာရေးခေါင်းဆောင် တစ်ဦး တို့အကြား ဆက်စပ်မှုပေါ်တွင် မူတည်နေသဖြင့် အသိုင်းအဝိုင်းတစ်ခုသည် ဇီဝဗေဒသဘော အရ ဆက်စပ်မှုထက် ထုံးတမ်းစဉ်လာ ဆက်စပ်မှု ပေါ်တွင် ပို၍ မူတည်နေသည်။ ထိုသို့ ဘာသာရေး ခေါင်းဆောင်ပေါ်တွင် မူတည်နေသော အသိုင်းအဝိုင်းကို မာတန်ဂါလီ ဟု ခေါ်ကြသည်။ မာတန်ဂါလီ အတွင်းတွင် ပို၍ သေးငယ်သော အသိုင်းအဝိုင်းများ ရှိပြီး ၎င်းတို့ကို အမ်ဘီတို ဟု ခေါ်သည်။ ဆင်းသက်မှုသည် အဖေအပေါ်တွင် မူတည်နေပြီး အဆင့်အတန်းအား ဖခင်ဘက်အခြမ်းမှ လွှဲပြောင်းရယူလေ့ ရှိကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/304495447_Child_Sexual_Abuse_in_Fiji_Authority_Risk_Factors_and_Responses|title=Whitehead, John and Roffee, James. Child sexual abuse in Fiji: Authority, risk factors and responses [online]. Current Issues in Criminal Justice, Vol. 27, No. 3, Mar 2016: [323]-334}}</ref> ===အခေါ်အဝေါ်=== ဖီဂျီနိုင်ငံအတွင်း၌ ဖီဂျီယန် ဆိုသော အသုံးအနှုန်းသည် ဒေသရင်း ဖီဂျီလူမျိုးများကိုသာ ညွှန်းဆိုခြင်း ဖြစ်သည်ဟု အများစုက ဆိုကြပြီး ၎င်းမှာ ဘိုးစဉ်ဘောင်ဆက် ဆင်းသက်လာသော လူမျိုးကိုသာ ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံသားကို ဆိုလိုခြင်း မဟုတ်ဟု ဆိုကြသည်။ ဖီဂျီနိင်ငံသားများကို ယခင်က ဖီဂျီကျွန်းသားများ ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ရုံးသုံးအားဖြင့် ဖီဂျီနိုင်ငံသားများဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ သို့သော်လည်း ယခု ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေတွင် ဖီဂျီနိုင်ငံသားများကို ဖီဂျီယန် ဟု ရည်ညွှန်းထားသည်။ <ref>{{cite book|last1=Government of Fiji|title=Constitution of the Republic of Fiji|date=2013|location=Suva|page=3|url=http://www.fiji.gov.fj/getattachment/8e981ca2-1757-4e27-88e0-f87e3b3b844e/Click-here-to-download-the-Fiji-Constitution.aspx|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160206063023/http://www.fiji.gov.fj/getattachment/8e981ca2-1757-4e27-88e0-f87e3b3b844e/Click-here-to-download-the-Fiji-Constitution.aspx|archivedate=6 February 2016|df=dmy-all}}</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ပြောင်းလဲခြင်း၊ ငြိမ်းချမ်းရေး နှင့် တိုးတက်မှု အတွက် ပြည်သူချာတာ အား အများပြည်သူသို့ မထုတ်ပြန်မီ အချိန်ကပင် ဖီဂျီနိုင်ငံသားများ၏ အမည်ကို ပြောင်းလဲရန် အကြံပြု တင်ပြခဲ့သည်။ အကယ်၍ ထိုအဆိုပြုချက်ကို လက်ခံခဲ့ပါက ဖီဂျီနိုင်ငံအတွင်း မည်သည့်လူမျိုး ဖြစ်စေကာမူ နိုင်ငံသားအားလုံးကို ဖီဂျီယန်ဟု ခေါ်တွင်မည် ဖြစ်သည်။ ထိုအဆိုပြုချက်မှ ဒေသရင်း ဖီဂျီလူမျိုးများကို ဖီဂျီယန် ဆိုသော အမည်မှ ဖီဂျီဘာသာစကား ဖြစ်သည့် အီတောကီအိုင် ဟု ပြောင်းလဲမည် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.fijilive.com/news_new/index.php/news/show_news/7352 |title=Charter proposes common Fijian name |accessdate=5 August 2008 |deadurl=unfit |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080817045049/http://www.fijilive.com/news_new/index.php/news/show_news/7352 |archivedate=17 August 2008 }}, Fiji Live (4 August 2008).</ref> ပြုတ်ကျသွားပြီ ဖြစ်သော ဝန်ကြီးချုပ် လိုင်ဆီးနီးယား ကာရေ့စ် မှ ဖီဂျီယန်ဆိုသော အသုံးအနှုန်းသည် ဒေသရင်း ဖီဂျီလူမျိုးများအတွက်သာ သီးသန့် သုံးနှုန်းခြင်း ဖြစ်ပြီး သူ့အနေနှင့် ဒေသရင်းမဟုတ်သော ဖီဂျီနိုင်ငံသားများ ထိုအမည်ကို အသုံးပြုရန် ဥပဒေအား မည်သို့မဆို ပြောင်းလဲခြင်းကို ကန့်ကွက်မည်ဟု ဆိုခဲ့သည်။ <ref>[http://www.fijivillage.com/?mod=story&id=080808151d4615fbbca6b1f2d9d72e "The Name “Fijian” Belongs to Indigenous – Qarase"], FijiVillage, 8 August 2008</ref> ဖီဂျီဒေသရင်းများ အများစု ပါဝင်သော မက်သဒစ် ဘုရားကျောင်းတော်မှလည်း ထိုအဆိုပြုချက်ကို ပြင်းထန်စွာ ကန့်ကွက်ခဲ့ပြီး ဖီဂျီရှိ မည်သည့်နိုင်ငံသားကို မဆို ဖီဂျီယန် ဟု ခေါ်ဆိုစေခြင်းသည် ဒေသရင်းလူမျိုးများ အပေါ် နေ့ခင်းကြောင်တောင် ဓားပြမှု ကျူးလွန်သည့် ပမာပင် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref>[http://www.fijitimes.com/story.aspx?id=99088 "Communalism is ‘to love thy neighbour'"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110511090956/http://www.fijitimes.com/story.aspx?id=99088 |date=11 May 2011 }}, ''Fiji Times'' (29 August 2008).</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပြဿနာ အတွင်းတွင် ဖီဂျီယန်ဆိုသည့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုမှုကို ပြောင်းလဲရန် ကြိုးစားမှု၏ ရှေ့ဆောင်ဖြစ်သော စစ်ခေါင်းဆောင်နှင့် ယာယီဝန်ကြီးချုပ် ဖရန့် ဘိန်နီမရမာ မှ နိုင်ငံသို့ ပြောကြားသော မိန့်ခွန်းတွင် {{quote|text=ကျုပ်တို့အားလုံးမှာ လူမျိုးစု အမျိုးမျိုး၊ ယဉ်ကျေးမှု အမျိုးမျိုး ကွဲပြားနေတယ်ဆိုတာ သိတယ်။ ကျုပ်တို့ အနေနဲ့ အဲဒီလို ကွဲပြားခြားနားတာကို ကြွယ်ဝတာကို ဂုဏ်ယူရမည်။ ဒါပေမယ့်လည်း ကျုပ်တို့အားလုံးဟာ ဖီဂျီယန် တွေပဲ ဖြစ်တယ်။ ကျုပ်တို့အားလုံးဟာ ညီတူညီမျှ အခွင့်အရေး ရှိတဲ့ နိုင်ငံသားတွေ ဖြစ်တယ်။ ကျုပ်တို့အားလုံး ဖီဂျီကို သစ္စာ ရှိရမယ်။ ကျုပ်တို့အားလုံး မျိုးချစ်စိတ် ရှိရမယ်။ ကျုပ်တို့အားလုံး ဖီဂျီရဲ့ အရေးကိုသာ ဦးစားပေးရမယ်။<ref>{{cite web|url=http://www.fiji.gov.fj/publish/page_14715.shtml |title=PM Bainimarama – Address to the nation following appointment of Cabinet |accessdate=22 April 2009 |deadurl=unfit |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090418183329/http://www.fiji.gov.fj/publish/page_14715.shtml |archivedate=18 April 2009 }}, fiji.gov.fj (11 April 2009).</ref>}} ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ [[File:Fiji (9476712582) (2).jpg|thumb|ဖီဂျီယန်များ]] ၂၀၁၀ ခုနှစ် မေလတွင် ရှေ့နေချုပ် အေးရတ် ဆေရစ်-ခိုင်ရမ်း မှ ဖီဂျီယန် ဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် ဖီဂျီ နိုင်ငံသားတိုင်းကို ရည်ညွှန်းသင့်ကြောင်း ထပ်မံ ပြောဆိုခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ထိုစကားကို ကန့်ကွက်မှုဖြင့် ထပ်မံ ကြုံတွေ့ ခဲ့ရပြန်သည်။ ဗီတီ မြေပိုင်ရှင်နှင့် အရင်းအမြစ်ပိုင်ရှင်အသင်း၏ ပြောရေးဆိုခွင့် ရှိသူမှ ဖီဂျီသို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်လာသူတို့၏ စတုတ္ထမျိုးဆက်များသည်ပင် ဖီဂျီယန် ဖြစ်ရန် မည်သည့်အရာ လိုအပ်သည်ကို အပြည့်အဝ သဘောမပေါက်ကြဟု ဆိုပြီး ဖီဂျီယန် ဆိုသော စကားလုံးသည် ဥပဒေအရ တန်ဖိုးရှိပြီး ဥပဒေတွင် ဖီဂျီယန်များ (အဓိပ္ပာယ်မှာ ဥပဒေတွင် ဒေသရင်း ဖီဂျီလူမျိုးများ) အတွက် သီးသန့် အခွင့်အရေး ကို ပြဋ္ဌာန်းထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ထပ်မံ ပြောကြားသည်။ <ref name="RNZI_53323">{{cite web |url=http://www.rnzi.com/pages/news.php?op=read&id=53323 |title=All Fiji nationals to be known as Fijians, says AG |date=3 May 2010 |work=Radio New Zealand International |accessdate=30 September 2011}}</ref> ဘိန်နီမရမာ အစိုးရအား ဝေဖန်ရာတွင် ထင်ရှားသော ဖီဂျီပညာရှင် ဘရစ်ဂျ်လဲ <ref name="TVNZ_2530474">{{cite web |url=http://tvnz.co.nz/world-news/bainimarama-hits-back-critics-2530474 |title=Bainimarama hits back at critics |date=10 March 2009 |work=Television New Zealand |accessdate=30 September 2011}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110707061840/http://24hdanslepacifique.com/padma-lal-expulsee-des-iles-fidji/ "Padma Lal expulsée des îles Fidji"], ABC Radio Australia, 14 January 2010</ref> ကပင် အစိုးရမှ အသစ်ပြဋ္ဌာန်းမည့် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အသစ်တွင် ဖီဂျီယန် ဆိုသော အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် အသစ်ကို ထည့်သွင်းမည် ဆိုပါက သူ့အနေနှင့် အံ့ဩမည် မဟုတ်ကြောင်း၊ သူ၏ ကိုယ်ပိုင် အမြင်အားဖြင့် "ဖီဂျီယန် ဆိုသော အသုံးအနှုန်းအား ဖီဂျီရှိ လူတိုင်းကို မရည်ညွှန်းရန် အတွက် အကြောင်းပြချက် မမြင်မိကြောင်း" ပြောကြားသည်။ <ref name="RNZI_53333">{{cite web |url=http://www.rnzi.com/pages/news.php?op=read&id=53333 |title=Decree on term Fijian could be imminent |date=3 May 2010 |work=Radio New Zealand International |accessdate=30 September 2011}}</ref> ===ဘာသာစကား=== ဖီဂျီ၏ ဘာသာစကားမှာ အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး ဖီဂျီတွင် ပြောဆိုသော ဘာသာစကားမှာ မလာယို-ပိုလီနီးရှန်း မိသားစုဝင် ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ ဖီဂျီစကားကို ပထမဘာသာစကား အဖြစ် ပြောဆိုသူ ၃၅၀,၀၀၀ ဦး ရှိပြီး ဖီဂျီလူဦးရေ၏ တစ်ဝက်ထက် နည်းသည်။ သို့သော်လည်း အခြား ၂၀၀,၀၀၀ မှာ ထိုဘာသာစကားကို ဒုတိယ ဘာသာစကား အဖြစ် ပြောဆိုကြသည်။ ၁၉၉၇ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေတွင် ဖီဂျီဘာသာစကားကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာ၊ ဖီဂျီဟင်ဒီ ဘာသာတို့နှင့် အတူ ရုံးသုံး ဘာသာစကား အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="2013Constitution">{{cite web|url=http://www.fiji.gov.fj/govt--publications/constitution.aspx|title=Fiji Government Online Portal – Constitution|website=www.fiji.gov.fj|accessdate=6 June 2018|archivedate=11 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161011085543/http://www.fiji.gov.fj/govt--publications/constitution.aspx}}</ref> ဖီဂျီဘာသာစကားသည် ကြိယာ-ပြောခံရသူ-ပြောသူ အစီအစဉ်ဖြင့် ပြောကြားသော ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ ဖီဂျီကျွန်းများတွင် ဒေသခံ ဘာသာစကား အမျိုမျိုးရှိပြီး ၎င်းတို့ကို အရှေ့ပိုင်း ဖီဂျီဘာသာစကား နှင့် အနောက်ပိုင်းဖီဂျီဘာသာစကား ဟု အဓိက နှစ်ပိုင်း ကွဲပြားသည်။ ၁၈၄၀ ခုနှစ်များမှ သာသနာပြုများသည် အဓိကကျွန်းမကြီး ဖြစ်သော ဗီတီလီဗူးကျွန်း၏ အရှေ့တောင်ပိုင်း ဘာအူးကျွန်းတွင် ပြောဆိုကြသော အရှေ့ပိုင်း ဘာသာစကားကို ဖီဂျီဘာသာစကား၏ ရေးသားမှု စံနှုန်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ဘာအူးကျွန်းသည် လူမျိုးစုခေါင်းဆောင်ဖြစ်သော ဆယ်ရူး အီပန်နီဆာ ကာကိုဘာအူး၏ အိမ်ရှိရာဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် နောင်တွင် မိမိဘာသာ သတ်မှတ်သော ဖီဂျီ၏ ဘုရင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ {| class="wikitable" |- ! အင်္ဂလိပ် | Hello/hi | Good morning | Goodbye |- ! ဖီဂျီဘာသာ | ဘူလာ | ယန်ဒရာ | မိုသေး |- ! ဖီဂျီဟင်ဒီ | नमस्ते (နာမဆတေး) | सुप्रभात (ဆူပရာဘတ်) | अलविदा (အလာဗီဒါ) |}<ref>[http://www.fiji-faqs.com/index.cfm/bula/15/fijian-language.html Fijian Language] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100813233105/http://www.fiji-faqs.com/index.cfm/bula/15/fijian-language.html |date=13 August 2010 }}. Fiji-faqs.com. Retrieved 5 May 2013.</ref> ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== {{Pie chart | thumb = right | caption = ဖီဂျီရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု(၂၀၀၇)<ref name="2007 Census – Religion" /> | other = | label1 = မက်သဒစ် | value1 =34.6 | color1 =Blue | label2 = ရိုမန် ကက်သလစ် | value2 =9.1 | color2 =#377eb8 | label3 =အဆမ်ဘလီအော့ဖ် ဂေါ့ဒ် | value3 =5.7 | color3 =Cyan | label4 =ဆဲဗန့်ဒေး အက်ဗန်းတစ် | value4 =3.9 | color4 =#007FFF | label5 = အင်ဂလိကန် | value5 = 0.8 | color5 =#2220c0 | label6 =အခြား [[ခရစ်ယာန်]] | value6 =10.3 | color6 =#89CFF0 | label7 =[[ဟိန္ဒူ]] | value7 =27.9 | color7 =Orange | label8 =[[မွတ်စလင်]] | value8 = 6.3 | color8 =Green | label9 =[[ဆစ်ခ်ဘာသာ]] | value9 = 0.3 | color9 =Red | label10 =အခြား သို့ ဘာသာမရှိ | value10 =1.1 | color10 =Black }} ၂၀၀၇ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်းအရ ၆၄.၄% သော လူဦးရေမှာ ခရစ်ယာန်ဘာသာ ကိုးကွယ်ကြသူများ ဖြစ်ပြီး ၂၇.၉% မှာ ဟိန္ဒူ၊ ၆.၃% မှာ မွတ်စလင်၊ ၀.၈%မှာ ဘာသာမဲ့၊ ၀.၃% မှာ ဆစ်ခ်ဘာသာ နှင့် ကျန်ရှိနေသော ၀.၃% မှာ အခြားဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="2007 Census – Religion">{{cite web|title=Population by Religion and Province of Enumeration |url=http://www.statsfiji.gov.fj/index.php/document-library/doc_download/426-population-by-religion-province |website=2007 Census of Population |publisher=Fiji Bureau of Statistics |accessdate=7 November 2015 |ref=2007-Census-Religion |date=June 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150909212947/http://www.statsfiji.gov.fj/index.php/document-library/doc_download/426-population-by-religion-province |archivedate=9 September 2015 }} – Percentages are derived from total population figures provided in the source</ref> ခရစ်ယာန် ဘာသာဝင်များတွင် ၅၄% မှာ မက်သဒစ်ဂိုဏ်းဝင် များ ဖြစ်ပြီး ၁၄.၂% မှာ ကက်သလစ် ၊ ၈.၉% မှာ အဆမ်ဘလီအော့ဖ်ဂေါ့ဒ် ၊၆.၀% မှာ ဆဲဗန့်ဒေးအက်ဗန်းတစ်၊ ၁.၂% မှာ အင်ဂလိကန် ဂိုဏ်းဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး အခြား ၁၆.၁% မှာ အခြားခရစ်ယာန်ဂိုဏ်းဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="2007 Census – Religion" /> အကြီးမားဆုံးသော ခရစ်ယာန်ဂိုဏ်းမှာ ဖီဂျီနှင့် ရိုတူမာ၏ မက်သဒစ် ဘုရားကျောင်းတော် ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ၏ ၃၄.၆% <ref name="2007 Census – Religion" /> (ဖီဂျီယန် လူမျိုးများ အပါအဝင်) တို့သည် မက်သဒစ်ဂိုဏ်းဝင်များ ဖြစ်ကြသဖြင့် ဖီဂျီ၏ လူဦးရေအချိုးနှင့် မက်သဒစ်ကိုးကွယ်သူမှာ အခြားသောနိုင်ငံများထက် များပြားသည်။ ၂၀၁၂ တွင် အစိုးရမှ မက်သဒစ်ဂိုဏ်းဝင်များအား ၎င်းတို့၏ နှစ်စဉ်ညီလာခံကို လေးနှစ်အတွင်း ပထမဆုံး အကြိမ် ကျင်းပခွင့် ပေးခဲ့သော်လည်း အမျိုးသားခေါင်ရန်းပွဲတော် နှင့် အချိန်ကိုက်မလုပ်ရန်၊ ၃ ရက်သာကျင်းပရန်၊ နိုင်ငံရေးအကြောင်း မဆွေးနွေးရန် နှင့် ဘုရားကျောင်းတော်နှင့်ဆိုင်သော ကိစ္စရပ်များကိုသာ ဆွေးနွေးရန် စသည့် အချက်တို့ကို လိုက်နာရန် ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ <ref>''Methodist Recorder'' (Issue 8060, 14 June 2012) p. 3</ref> ရိုမန်ကက်သလစ်များအား မက်ထရိုပိုလစ်တန် ဆူးဗားဂိုဏ်းချုပ် ဘုန်းတော်ကြီးမှ ဦးဆောင်ပြီး ၎င်း၏ နယ်မြေများတွင် ရာရာတုံဂါ စီရင်စု (ကွတ်ခ်ကျွန်း၊ နျူးနိုင်ငံ နှင့် နယူးဇီလန်နှင့် ပူးတွဲအုပ်ချုပ်ရေး ရှိသော နိုင်ငံများ) နှင့် တာရာဝါ နှင့် နရူအူး စီရင်စု (တာရာဝါ၏ ဂိုဏ်းအုပ်မှာ ကီရီဘာတီ၊ နုအူရူး နှင့် တိုကဲလိုမှ မစ်ရှင် ဆွီယူရစ် (နယူးဇီလန်နှင့် ပူးတွဲနိုင်ငံ) တို့ လည်း ပါဝင်သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ရိုမန်ကက်သလစ်ဂိုဏ်းနှင့် ဆိုင်သော သာသနာပြု လှုပ်ရှားမှုများမှာ ယခင် ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီးနှင့်ဆိုင်သော ဒေသများ (၁၈၆၃ တွင် အိုးရှန်းနီးယား အလယ်ပိုင်း ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီးနှင့်ဆိုင်သော ဒေသဟု ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်) ပေါ်တွင် မူတည်သည်ဟု ဖော်ပြနေသည်။ နောက်တွင် ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး နှင့် ဆိုင်သော ဖီဂျီနယ်မြေ အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး နောက် ဆူးဗားဂိုဏ်းချုပ် (ဖီဂျီတစ်နိုင်ငံလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သည်) အဖြင့် ရာထူးတိုးမြှင့်ပေးချင်းခံရသည်။ ထိုမျှသာမက အဆမ်ဘလီအော့ဖ်ဂေါ့ဒ်၊ ဆဲဗန့်ဒေး အက်ဗန်းတစ် နှင့် လက်တာဒေး သူတော်စင် ၏ ယေရှုခရစ် အသင်းတော်တို့မှာလည်း ထင်ရှားသည်။ ဖီဂျီသည် ပိုလီနီးရှား အင်ဂလိကန် ဂိုဏ်းချုပ် (အော်တဲရိုးရား၊ နယူးဇီလန် နှင့် ပိုလီနီးရှားရှိ အင်္ဂလိကန် အသင်းတော် များ) အခြေစိုက်ရာ နေရာလည်း ဖြစ်သည်။ ထိုအသင်းတော်များ နှင့် အခြားသော ခရစ်ယာန် အသင်းတော်များတွင် အင်ဒို-ဖီဂျီယန် များ ပါဝင်မှု နည်းပါးသည်။ အင်ဒို-ဖီဂျီယန်များတွင် ခရစ်ယာန် ဘာသာကိုးကွယ်သူ ၆.၁% မျှသာ ရှိသည်။ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] ကိုးကွယ်သူများတွင် ဆနာတန်ဂိုဏ်းဝင် များပြားပြီး (ဟိန္ဒူများ၏ ၇၄.၃%) အခြားသူများမှာ အခြားဂိုဏ်းဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ အရွယ်အစားအားဖြင့် ငယ်သော အာရိယာ ဆမာ့ဂျ်ဂိုဏ်းသည် ဖီဂျီရှိ ဟိန္ဒူများ၏ ၃.၇% မျှ ရှိသည်ဟု ဆိုကြသည်။ မွတ်စလင်များ၏ အများစုမှာ ဆွန်နီ (၉၆.၄%) များ ဖြစ်ကြပြီး ဟာနာဖီကျောင်းတော်၏ အတွေးအခေါ်ကို လိုက်နာကြကာ အမာဒိယ ဂိုဏ်းဝင်များမှာ ၃.၆% မျှ ရှိ၍ အနည်းငယ်သာ ဖြစ်သည်။ အင်ဒို-ဖီဂျီယန်များတွင် [[ဆစ်ခ်ဘာသာ]] ကိုးကွယ်သူ ၀.၉% မျှ သို့မဟုတ် တစ်နိုင်ငံလုံး လူဦးရေ၏ ၀.၄% မျှ ရှိသည်။ ၎င်းတို့၏ ဘိုးဘေးများမှာ အိန္ဒိယနိုင်ငံ ပန်ဂျပ်ပြည်နယ်မှ လာရောက်သော ပန်ချာပီများ ဖြစ်ကြပြီး ယခင်က အလုပ်သမားအနေနှင့် လာရောက်သူများ မဟုတ်ကြဘဲ နောက်ပိုင်း လတ်တလောတွင်မှ ပြောင်းရွှေ့လာကြသူများ ဖြစ်သည်။ ဘာဟိုင်းဘာသာ ကိုးကွယ်သူ အဖွဲ့အစည်းပေါင်း ၂၁ ခု ရှိပြီး ဘာဟိုင်းများမှာ နေရာ ဒေသ ၈၀ ကျော်တွင် ရှိသည်။ <ref name="bahai">{{cite news |title=Graceful trees mark anniversary |date=12 April 2005 |accessdate=9 December 2006 |publisher=Baha'i World News Service |url=http://news.bahai.org/story.cfm?storyid=366}}</ref> ပထမဆုံး ဘာဟိုင်းဘာသာ ကိုးကွယ်သူမှာ ၁၉၂၄ ခုနှစ်တွင် ရောက်ရှိလာသော နယူးဇီလန်နိုင်ငံသား တစ်ဦးဖြစ်သည်။ <ref name="bahai" /> ဆူးဗားတွင် ရှိသော ဆမိုးအားလူမျိုးများကြားတွင် ကွန်ဂရီဂေးရှင်းနယ် ခရစ်ယာန်များ ရှိသည်။ ဆမိုးအား ကွန်ဂရီဂေးရှင်းနယ် ခရစ်ယာန် အသင်းတော်မှ ဆူးဗားတွင် ဆမိုးအား ဗိသုကာပညာဖြင့် ဘုရားရှိခိုးကျောင်း တစ်ကျောင်းကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ လန်ဒန်သာသာနာပြု အဖွဲ့၏ လက်ကျန်များလည်း ဖီဂျီတွင် ရှိသေးသည်။ ဂျူးလူမျိုး အယောက် ၆၀ ခန့်မျှလည်း ရှိသည်။ <ref name="Jewish Virtual Library – Fiji">{{cite web|title=Fiji Virtual Jewish History Tour|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/fiji.html|website=Jewish Virtual Library|accessdate=7 November 2015|ref=JVL-Fiji}}</ref>နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်းပင် အစ္စရေး သံရုံးမှာ ဂျူးလူမျိုးတို့၏ ပွဲတော်ဖြစ်သော ပတ်စ်အိုဗာကို လူဦးရေ ၅၀-၆၀ ခန့်မျှဖြင့် ကျင်းပလေ့ ရှိသည်။<ref name="Jewish Virtual Library – Fiji" /> ===ပညာရေး=== ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ဖီဂျီရှိ မူလတန်း နှင့် အထက်တန်း ပညာရေးမှာ အခမဲ့ ဖြစ်ပြီး ရှစ်နှစ်တာမျှ မတက်မနေရ ဖြစ်သည်။ <ref name=ilab>[http://www.dol.gov/ilab/media/reports/iclp/tda2001/Fiji.htm "Fiji"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080907045024/http://www.dol.gov/ilab/media/reports/iclp/tda2001/Fiji.htm |date=7 September 2008 }}. ''2001 Findings on the Worst Forms of Child Labor''. Bureau of International Labor Affairs, U.S. Department of Labor (2002). ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain.''</ref> ၂၀၀၁ ခုနှစ်မှစ၍ ကျောင်းတက်မှုနှုန်း ကျဆင်းလာပြီး အကြောင်းမှာ လုံခြုံရေးအရ စိုးရိမ်ရမှုနှင့် ကျောင်းလခ အတွက် စရိတ်ထောင်းသောကြောင့် ဖြစ်ပြီး အမြဲလိုလို ပါဝင်သည့် ပြဿနာမှာ သွားလာရေး စရိတ်များကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name=ilab /> ၂၀၀၀ ခုနှစ် အစိုးရ အာဏာ သိမ်းမှု အပြီးတွင် ကျောင်းသား ၅,၀၀၀ ကျော် ကျောင်းထွက်သွားကြသည်ဟု သိရှိရသည်။<ref name=ilab /> ==ယဉ်ကျေးမှု== [[File:BureNavala2.jpg|thumb|upright=1.35|နော်ဆိုရီကုန်းမြင့်ရှိ နာဗာလာရွာတွင် ရှိသော တစ်ခန်းတည်းပါဝင်သည့် ဘူးရဲခေါ် ဖီဂျီအိမ်များ]] ဖီဂျီ၏ ယဉ်ကျေးမှုတွင် ဒေသရင်း ဖီဂျီလူမျိုးများ၊ အင်ဒို-ဖီဂျီယန်များ ၊ အာရှ နှင့် ဥရောပ ထုံးတမ်းစဉ်လာများ များပြားစွာ ဒွေးရောယှက်တင် ပါဝင်နေကြပြီး ၎င်းတို့တွင် လူမှုရေး အရ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာစကား၊ အစားအစာ (ပင်လယ်မှ အဓိကလာပြီး ကာဆာဗာ၊ တာရို နှင့် အခြား အသီးအရွက်များ ပါဝင်သည်။)၊ အဝတ်အစား၊ ယုံကြည်မှု စနစ်၊ ဗိသုကာပညာ၊ အနုပညာ၊ လက်မှုပညာ၊ ဂီတ၊ အက နှင့် အားကစားတို့ ပါဝင်သည်။ ဒေသရင်း ဖီဂျီလူမျိုးတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ထုံးတမ်းစဉ်လာများမှာ အလွန်လှုပ်ရှားသက်ဝင်ပြီး ဖီဂျီတွင် နေထိုင်သူအများစု၏ နေ့စဉ်ဘဝ အစိတ်အပိုင်း အဖြစ် တည်ရှိနေသော်လည်း ဖီဂျီ လူ့အဖွဲ့အစည်းသည် ယခင် ရာစုနှစ်အတွင်းက အိန္ဒိယ နှင့် တရုတ်တို့၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာများ မိတ်ဆက်ဝင်ရောက်လာမှု နှင့် ဥရော့ နှင့် ဖီဂျီ၏ ပစိဖိတ်ဒေသအတွင်း အိမ်နီးချင်းများ ဖြစ်ကြသော တုံဂါ နှင့် ဆမိုးအားတို့မှ သိသိသာသာ လွှမ်းမိုးမှုများကြောင့် တိုးတက် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဖီဂျီရှိ ယဉ်ကျေးမှု အမျိုးမျိုးတို့သည် ပေါင်းစည်းပြီး ယဉ်ကျေးမှုစုံလင်သော သီးသန့် အမျိုးသားရေးလက္ခဏာတစ်ခုအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite journal|last=|first=|date=|title=Fiji: the challenges and opportunities of diversity|url=http://www.refworld.org/pdfid/525fbfda4.pdf|journal=Minority Rights Group International 2013|volume=|pages=|via=}}</ref> ဖီဂျီ၏ ယဉ်ကျေးမှုများကို ၁၉၈၆ခုနှစ် ကနေဒါနိုင်ငံ ဗန်ကူးဗားမြို့တွင် ကျင်းပသော ကမ္ဘာ့အိတ်စပို နှင့် လတ်တလော ရှန်ဟိုင်းကမ္ဘာ့အိတ်စပို ၂၀၁၀ တို့တွင် အခြားသော ပစိဖိတ်နိုင်ငံများနှင့် အတူ ပစိဖိတ်ပြခန်းတွင် ပြသခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://en.expo2010.cn/a/20100311/000005.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100619073416/http://en.expo2010.cn/a/20100311/000005.htm |archivedate=19 June 2010 |title=Pacific Pavilion unveils artist's renditions|work=Shanghai World Expo 2010 website En.expo2010.cn |date= 11 March 2010|accessdate=2 May 2010}}</ref> ===ရုံးပိတ်ရက်နှင့် ပွဲတော်များ=== အောက်ပါတို့မှ ဖီဂျီတွင်ရှိသော ရုံးပိတ်ရက်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web|title=2015 Public Holidays|url=http://www.fiji.gov.fj/About-Fiji/Public-Holidays.aspx|publisher=The Fijian Government|accessdate=7 August 2014|archive-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826024040/http://www.fiji.gov.fj/About-Fiji/Public-Holidays.aspx}}</ref> {{div col|colwidth=35em}} * နှစ်သစ်ကူးနေ့ * ဂွတ်ဖရိုင်းဒေး *အီစတာ စနေနေ့ *အီစတာ တနင်္လာနေ့ *ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနေ *ဖီဂျီနေ့ *ဒေပါဝလီနေ့ *ခရစ္စမတ်နေ့ *ဘောက်ဆင်နေ့ *တမန်တော် မိုဟာမက် မွေးနေ့ {{div col end}} အများပြည်သူဆိုင်ရာ ရုံးပိတ်ရက်များအတွက်နေ့သည် တစ်နှစ်နှင့် တစ်နှစ် မတူကြပေ။ သို့သော် နောက်နှစ်အတွက် အစိုးရရုံးပိတ်ရက်များကို [http://www.fiji.gov.fj/About-Fiji/Public-Holidays.aspx ဖီဂျီအစိုးရ၏ အင်တာနက်စာမျက်နှာ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826024040/http://www.fiji.gov.fj/About-Fiji/Public-Holidays.aspx |date=26 August 2014 }} တွင် ကြည့်ရှုနိုင်သည်။ အောက်ပါရုံးပိတ်ရက်များကို ဖီဂျီတွင် ဆက်လက် ရှိမနေတော့ပေ။ * ဘုရင်မ၏ တရားဝင်မွေးနေ့ <ref>[http://www.abc.net.au/news/2012-08-01/fiji-dumps-queen27s-birthday-holiday-from-calendar/4169224 Fiji dumps Queen's birthday holiday]. ABC News, Australia (1 August 2012).</ref> * နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ လူငယ်နေ့ * ရာတူး ဆာ လာလာ ဆူကူနာ နေ့ <ref>{{cite web|url=http://www.fiji.gov.fj/index.php?option=com_content&view=article&id=1251:public-holidays-clarified&catid=71:press-releases&Itemid=155 |title=Public holidays clarified |work=Ministry of Information, Fiji |date=22 March 2010 |accessdate=2 August 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121019212135/http://www.fiji.gov.fj/index.php?option=com_content&view=article&id=1251%3Apublic-holidays-clarified&catid=71%3Apress-releases&Itemid=155 |archivedate=19 October 2012 }}</ref> ===အားကစား=== အာကစားသည် ဖီဂျီတွင် အလွန် လူကြိုက်များပြီး အထူးသဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာအသုံးပြု ကစားရသော အားကစားနည်းများ ဖြစ်သည်။ ဖီဂျီ၏ အမျိုးသား အားကစားနည်းမှာ ရပ်ဘီဆဲဗင်း ဖြစ်သည်။ ====ရပ်ဘီယူနီယံ==== [[File:Fiji vs Canada RWC2007 lineout.jpg|right|thumb|upright=1.15|ဖီဂျီ အမျိုးသား ရပ်ဘီယူနီယံအသင်း ၂၀၀၇ ခုနှစ် ရပ်ဘီကမ္ဘာ့ဖလားတွင် ကနေဒါ အသင်းနှင့် ယှဉ်ပြိုင်နေစဉ်]] ရပ်ဘီယူနီယံသည် ဖီဂျီတွင် ရေပန်းအစားဆုံး အသင်းလိုက်ကစားနည်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.fiji.travel/us/information/guides/sports-golf|title=Sports & Golf {{!}} The official website of Tourism Fiji|website=www.fiji.travel|access-date=2017-03-30|accessdate=9 June 2018|archivedate=31 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170831014542/http://www.fiji.travel/us/information/guides/sports-golf}}</ref> ဖီဂျီအမျိုးသား ရပ်ဘီဆဲဗင်းအသင်းသည် နိုင်ငံတကာတွင် အောင်မြင်ကျော်ကြားသော အသင်းတစ်သင်းဖြစ်ပြီး ဟောင်ကောင်ရပ်ဘီဆဲဗင်းပြိုင်ပွဲ စတင်သည့် ၁၉၇၆ခုနှစ် မှစ၍ ၁၅ ကြိမ်တိတိ နိုင်ခဲ့ဖူးသော စံချိန် ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://hksevens.com/about-us/past-champions|title=Hong Kong Sevens – Past Champions|website=hksevens.com|language=en|access-date=2017-03-30}}</ref> ဖီဂျီသည် ရပ်ဘီဆဲဗင်း ကမ္ဘာ့ဖလားကို ၁၉၉၇ နှင့် ၂၀၀၅ တို့တွင် ရရှိခဲ့ဖူးသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.fijirugby.com/rugby-house/history/|title=Fiji Rugby Union » History|website=www.fijirugby.com|language=en|access-date=2017-03-30}}</ref> ဖီဂျီ အမျိုးသား ရပ်ဘီဆဲဗင်း အသင်းသည် ကမ္ဘာ့ရပ်ဘီအားကစားတွင် လက်ရှိ ဆဲဗင်းဝေါလ်စီးရီး ချန်ပီယံ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ၎င်းတို့သည် နွေရာသီအိုလံပစ်အားကစားပွဲ ရပ်ဘီဆဲဗင်းပြိုင်ပွဲတွင် ဂရိတ်ဗြိတိန်အား ၄၃-၇ ဖြင့် အနိုင်ရ၍ ရွှေတံဆိပ် ဆုရရှိခဲ့ပြီး ဖီဂျီအတွက် ပထမဆုံး အိုလံပစ် ဆုတံဆိပ်ကို ရယူပေးနိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|url=http://www.abc.net.au/news/2016-08-22/fiji-olympic-team-returns-home-to-celebrations/7771170|title=Fiji rugby heroes return home from Rio to national celebrations|date=2016-08-22|work=ABC News|access-date=2017-03-30|language=en-AU}}</ref> ဖီဂျီအမျိုးသား ရပ်ဘီယူနီယံ အသင်းသည် ဖိုက်ရပ်ဘီကမ္ဘာ့ဖလား ပြိုင်ပွဲတွင်လည်း ၁၉၈၇ ခုနှစ် ရပ်ဘီကမ္ဘာ့ဖလားမှ စတင်ကာ ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး ထိုပြိုင်ပွဲတွင် ကွာတားဖိုင်နယ် အဆင့်ထိ တက်ရောက်နိုင်သည်။ ဖီဂျီအမျိုးသား အသင်းသည် ထိုသို့သော အောင်မြင်မှုကို နောက်တစ်ကြိမ် ထပ်မံ မရရှိတော့သည်မှာ ၂၀၀၇ ရပ်ဘီကမ္ဘာ့ဖလား၌ ဝေလနိုင်ငံအသင်းအား ၃၈-၃၄ ဖြင့် အနိုင်ယူပြီး ကွာတားဖိုင်နယ်သို့ တက်ရောက်နိုင်သည့် အချိန်အထိ ဖြစ်ကာ ထိုပြိုင်ပွဲတွင် ၎င်းတို့အနေနှင့် ရပ်ဘီကမ္ဘာ့ဖလား နောက်ဆုံးရရှိသွားသော တောင်အာဖရိက အသင်းကို ရှုံးနိမ့်သွားခဲ့သည်။ ဖီဂျီသည် ဗြိတိသျှ အသင်းနှင့် အိုင်းရစ်လိုင်းယွန်း အသင်းတို့အားလည်း ၁၉၇၇ တွင် အနိုင်ယူခဲ့သည်။ ဖီဂျီသည် ပစိဖိတ် ထရိုင်နေးရှင်း ပြိုင်ပွဲတွင် လည်းကောင်း၊ အိုင်အာရ်ဘီပစိဖိတ် နိုင်ငံများ ဖလားတွင် လည်းကောင်း ပါဝင် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအားကစားအား ဖီဂျီ ရပ်ဘီယူနီယံမှ အုပ်ချုပ်ပြီး ၎င်းသည် ပစိဖိတ်ကျွန်းများ ရပ်ဘီမဟာမိတ်၏ အသင်းဝင်ဖြစ်ကာ ပစိဖိတ်ကျွန်းသားများ ရပ်ဘီယူနီယံ အသင်းသို့လည်း အထောက်အပံ့ ပေးလျက် ရှိသည်။ ကလပ်အသင်းအဆင့်တွင် စကစ်ပါဖလား နှင့် ဖဲယားဘရားသား ဆုတံဆိပ်စိန်ခေါ်ပွဲ တို့ ရှိသည်။ ဖီဂျီ အမျိုးသား ရပ်ဘီယူနီယံ အသင်းသည် ပစိဖိတ်ကျွန်းများရပ်ဘီမဟာမိတ် အဖွဲ့တွင် ဆမိုးအားနိုင်ငံ နှင့် တုံဂါနိုင်ငံတို့နှင့် အတူ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ တွင် ဆမိုးအားမှ ပစိဖိတ်ကျွန်းများရပ်ဘီမဟာမိတ်အဖွဲ့မှ နုတ်ထွက်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး ဖီဂျီနှင့် တုံဂါတို့သည် ယူနီယံတွင် ကျန်ရှိခဲ့သည်။ ဖီဂျီသည် ကမ္ဘာ့ရပ်ဘီ အဖွဲ့၏ ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၂၈ စာရင်းအရ တကမ္ဘာလုံးတွင် အဆင့် ၁၁ ရှိသည်။ ဖီဂျီသည် ရပ်ဘီယူနီယံအား အဓိကအားကစား အဖြစ် ကစားသည့်နိုင်ငံထဲတွင် တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၉၀၀,၀၀၀ တွင် မှတ်ပုံတင်ထားသော ကစားသမား ၈၀,၀၀၀ ခန့်မျှ ရှိသည်။ ဖီဂျီ၏ ပြဿနာတစ်ခုမှာ ၎င်းတို့၏ ကစားသမားများကို မိခင်နိုင်ငံအသင်းတွင် ကစားခိုင်းရန် ခက်ခဲခြင်း ဖြစ်ပြီး အများစုမှာ ဥရောပတွင် ကန်ထရိုက်စာချုပ်များနှင့် ကစားနေကြပြီး ပြင်သစ် တော့ပ်ဖော်တင်း၊ အင်္ဂလိပ် အဗီဗာ ပရီမီယာရှစ် နှင့် စူပါရပ်ဘီ အသင်းများတွင် ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတကာတွင် စတားဖြစ်နေသော ကစားသမားများကို ပြန်လည်ခေါ်ယူရန် အတွက် လစာမှာလည်း နိုင်ငံစီးပွားရေး၏ အရေးပါသော အပိုင်းမှ ပါဝင်နေသည်။ ထို့ပြင် ဖီဂျီတွင် ကစားရန် အကျုံးဝင်သော ကစားသမားများမှာ ဩစတြေးလျနိုင်ငံနှင့် နယူးဇီလန်နိုင်ငံ ကိုယ်စားသာ ကစားလေ့ရှိကြသည်။ ထင်ရှားသော ဥပမာများမှာ ဖီဂျီတွင် မွေးဖွားသည့် ညီအစ်ကိုဝမ်းကွဲများ ဖြစ်ကြပြီး ယခင် နယူးဇီလန် အောဘလက် (အမျိုးသား ရပ်ဘီယူနီယံအသင်း) ကစားသမားများ ဖြစ်ကြသော ဂျိုး ရိုကိုခိုကို နှင့် ဆီတီဗီနီ ဆီဗီဗာတူး၊ လက်ရှိ အောဘလက် အသင်းသားများ ဖြစ်ကြသော ဝိုင်ဆာကေး နာဟိုလို နှင့် ဆီတာ တာမာနီဗာလူး တို့အပြင် ဩစတြေးလျှ ဝါလာဘီ (အမျိုးသား ရပ်ဘီယူနီယံ အသင်း)၏ ယခင် တောင်ပံ ကစားသမား လိုတေး တူရီကွီး နှင့် လက်ရှိ ဝါလာဘီများ ဖြစ်ကြသော တီဗီတာ ကူရီဒရာနီ၊ ဆာမူ ကယ်ရာဗီ နှင့် ဟင်နရီ စပိုက်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဖီဂျီသည် ပစိဖိတ် သုံးနိုင်ငံ ရပ်ဘီ ပြိုင်ပွဲတွင် ပါဝင်သော ၃ သင်းအနက် ချန်ပီယံဆု အကြိမ်ရေအများဆုံး ရရှိသော အသင်းဖြစ်သည်။ ====ရပ်ဘီလိဂ်==== ဖီဂျီအမျိုးသား ရပ်ဘီလိဂ်အသင်းအား ဘာတီဟုလည်း နာမည်ပေးထားကြပြီး ဖီဂျီနိုင်ငံအား ရပ်ဘီလိဂ် ဘောလုံးကစားနည်းတွင် ကိုယ်စားပြု၍ နိုင်ငံတကာပြိုင်ပွဲများတွင် ၁၉၉၂ မှ စတင်၍ ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် ရပ်ဘီလိဂ် ကမ္ဘာ့ဖလား ပြိုင်ပွဲတွင် သုံးကြိမ်တိုင်အောင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး အကောင်းဆုံး ရလဒ်မှာ ၂၀၀၈ ခုနှစ် ရပ်ဘီလိဂ် ကမ္ဘာ့ဖလားနှင့် ၂၀၁၃ ခုနှစ် ရပ်ဘီလိဂ် ကမ္ဘာ့ဖလားတို့တွင် နှစ်ကြိမ် ဆက်တိုက် ဆီမီးဖိုင်နယ် အထိ ရောက်ရှိခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအသင်းသည် ပစိဖိတ် ဖလားတွင်လည်း ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအသင်း၏ လက်ရွေးစင်ကစားသမားများကို နိုင်ငံတွင်းရှိ ဖီဂျီတို့၏ ကစားပွဲများမှ ရွေးချယ်သကဲ့သို့ နယူးဇီလန်နှင့် ဩစတြေးလျတို့ရှိ ပြိုင်ပွဲများမှလည်း ရွေးချယ်ကြသည်။ ====ရပ်ဘီစစ်ပွဲအက နှင့် ဖီဂျီသံပြိုင်တေး==== ဖီဂျီရပ်ဘီအသင်းတို့သည် သင်ဘီ ဟု ခေါ်သော စစ်ပွဲအက ကို ပွဲမတိုင်ခင် ကခုန်လေ့ ရှိကြသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် အမ်ဘိုလေးဟု ခေါ်သော စစ်ပွဲခေါ်သံဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|last1=Rudgard|first1=Olivia|last2=Rothwell|first2=James|title=Never mind the haka – here’s the Bole|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/rugby-world-cup/11871886/Never-mind-the-haka-heres-the-Bole.html|website=The Telegraph|publisher=elegraph Media Group Limited|accessdate=4 November 2016|date=18 September 2015}}</ref> သင်ဘီအား ၁၉၃၉ ခုနှစ် နယူးဇီလန် နယ်လှည့်ကစားပွဲတွင် ပထမဆုံး စတင် ကခုန်ခဲ့သည်ဟု ဆိုကြပြီး ထိုအချိန်က ဖီဂျီအသင်း၏ ကပ္ပတိန် ရာတူးဆာ ဂျော့ရှ် ကာကိုဘော မှ ၎င်း၏ အသင်းအနေနှင့် အောဘလက် အသင်း၏ ဟာကား ခေါ် စစ်ပွဲခေါ်သံနှင့် ညီတူညီမျှ ဖြစ်စေရန် တစ်ခုခု ရှိသင့်သည်ဟု ခံစားမိသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ သင်ဘီဆိုသော စကားအသုံးအနှုန်းမှာ မမှန်ကန်ပေ။ ထိုစကား၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ "စစ်သူရဲတို့၏ အောင်ပွဲခံခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး အမ်ဘိုလေးမှာ စိန်ခေါ်မှုကို လက်ခံခြင်းဖြစ်သည်။ ဖီဂျီ ဘာတီ ရပ်ဘီလိဂ် အသင်းမှာလည်း ပွဲမစခင်တိုင်းတွင် စုရုံး၍ "နိုကူမာဆူ" ဆိုသော သံပြိုင်တေးကို သီဆိုလေ့ ရှိကြသည်။<ref>fhttp://www.foxsports.com.au/video/league/rugby-league/fiji-emotional-pre-game-hymn!520818</ref> ====ဘောလုံး==== ဘောလုံးကစာခြင်းသည် ဖီဂျီတွင် ပုံမှန်အားဖြင့် လူနည်းစုသာ ကစားသော ကစားနည်း ဖြစ်ပြီး အင်ဒို-ဖီဂျီယန် အသိုင်းအဝိုင်းတွင် အများအားဖြင့် ရေပန်းစားသည်။ သို့သော်လည်း လွန်ခဲ့သည့် ဆယ်စုနှစ်အတွင်း ဖီဖာမှ ထောက်ပံ့ကြေးငွေ ရရှိမှုနှင့် ဒေသခံတို့၏ စီမံခန့်ခွဲမှု ကောင်းခြင်းတို့ကြောင့် ဖီဂျီအသိုင်းအဝိုင်းကြားတွင် ရေပန်းစားမှု မြင့်တက်လာခဲံသည်။ ယခုအခါတွင် ဖီဂျီ၌ အမျိုးသားများကြားတွင် ရပ်ဘီ(ယူနီယံ ဖစ်ဖတင်း နှင့် ယူနီယံ ဆဲဗင်း) ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် ရေပန်း အစားဆုံး ဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးများကြားတွင် နက်ဘောပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် ရေပန်းအစားဆုံး အားကစားနည်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဖီဂျီဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်သည် အိုးရှန်းနီးယား ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်၏ အသင်းဝင် ဖြစ်သည်။ ဖီဂျီဘောလုံးအသင်းမှ နယူးဇီလန်ဘောလုံးအသင်းအား ၂၀၀၈ ခုနှစ် အိုးရှန်းနီးယား ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်ဖလား ပြိုင်ပွဲတွင် ၂-၀ ဖြင့် အနိုင်ယူနိုင်ခဲ့ပြီး <ref>{{cite web | title=Oceanian Nations Cup 2008 |url=http://www.rsssf.com/tables/08oc.html | accessdate=6 September 2009}}</ref> တတိယဆုကို ရယူနိုင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ယနေ့ထိ ကမ္ဘာ့ဖလား အဆင့်သို့ မရောက်ခဲ့ဖူးပေ။ ဖီဂျီသည် ၁၉၉၁ နှင့် ၂၀၀၃ ပစိဖိတ် ဘောလုံးပြိုင်ပွဲတွင် အနိုင်ရခဲ့ဖူးသည်။ ဖီဂျီသည် ၂၀၁၆ နွေရာသီ အိုလံပစ် ကစားပွဲတွင် အမျိုးသား အသင်းမှ သမိုင်းတွင် ပထမဆုံး အကြိမ် အဖြစ် ခြေစစ်ပွဲ အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ====ဘတ်စကက်ဘော==== ဖီဂျီအမျိုးသား ဘတ်စကက်ဘော အသင်း၏ အောင်မြင်မှုများကြောင့် ဘတ်စကက်ဘော အားကစားနည်း၏ ရေပန်းစားမှုသည် လတ်တလောနှစ်များတွင် လျင်မြန်စွာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ယခင်က နိုင်ငံအတွင်း ဘတ်စကက်ဘော ကစားကွင်း အနည်းငယ်မျှသာ ရှိခဲ့ပြီး ၎င်းတို့မှာ ထိုအားကစားကို မကြာခဏ လေ့ကျင့်လိုသူ အနည်းငယ်မျှသော ဖီဂျီနိုင်ငံသားများ အတွက်သာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ အမျိုးသား အစည်းအရုံးဖြစ်သော ဘတ်စကက်ဘော ဖီဂျီ၏ လတ်တလော ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ကျောင်းများတွင် ဘတ်စကက်ဘော ကစားကွင်းများ တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ပြီး ကျောင်းသားများကိုလည်း ဘတ်စကက်ဘော ကစားနည်း အတွက် လိုအပ်သော ဖိနပ် စသည်တို့ကို ထောက်ပံ့ပေးနိုင်ခဲ့သည်။ <ref>[https://www.fiba.com/news/basketball-fiji-bringing-the-sport-to-all Basketball Fiji bringing the sport to all] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924170445/http://www.fiba.com/news/basketball-fiji-bringing-the-sport-to-all |date=24 September 2016 }}, FIBA.com, 13 May 2016. Retrieved 25 June 2017.</ref> ====နက်ဘော==== နက်ဘောသည် ဖီဂျီရှိ အမျိုးသမီးများ ပါဝင်ကစားရသော ကစားနည်းများတွင် ရေပန်းအစားဆုံး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web | title=Fiji Times article on participation in netball, 14 Sept 2015 | url=http://www.fijitimes.com/story.aspx?id=321694 | accessdate=21 June 2016 | archivedate=12 August 2016 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160812085844/http://www.fijitimes.com/story.aspx?id=321694 }}</ref><ref>The Pacific Islands: An Encyclopedia, Volume 1, Brij V. Lal, Kate Fortune, p458</ref> ဖီဂျီနိုင်ငံအသင်းသည် နိုင်ငံတကာတွင် ပြိုင်ဆိုင်လေ့ရှိပြီး ၁၉၉၉ ခုနှစ် နက်ဘောကမ္ဘာ့ဖလားတွင် အဆင့် ၆ ရရှိခဲ့ကာ ယခုအချိန်အထိ အမြင့်ဆုံး ရခဲ့သော အဆင့် ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတော်အသင်းသည် ၂၀၀၇<ref>{{cite web | title=2007 South Pacific Games results | url=http://www.foxsportspulse.com/assoc_page.cgi?client=2-3561-0-0-0&sID=43933&&news_task=DETAIL&articleID=4358816 | accessdate=21 June 2016 | archivedate=1 July 2016 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160701060302/http://www.foxsportspulse.com/assoc_page.cgi?client=2-3561-0-0-0&sID=43933&&news_task=DETAIL&articleID=4358816 }}</ref> နှင့် ၂၀၁၅ ပစိဖိတ်ပြိုင်ပွဲများတွင် ရွှေတံဆိပ် ရရှိခဲ့သည်။ ====ခရစ်ကက်==== ခရစ်ကက်သည် ဖီဂျီတွင် လူနည်းစု ကစားသော ကစားနည်း ဖြစ်သည်။ ခရစ်ကက်ဖီဂျီသည် နိုင်ငံတကာ ခရစ်ကက် ကောင်စီ၏ အသင်းဝင် ဖြစ်သည်။ ဖီဂျီ၏ အသက်၁၉နှစ်အောက် အသင်းသည် ၂၀၁၅ ခုနှစ် နိုင်ငံတကာ ခရစ်ကက်ကောင်စီ အာရှ-ပစိဖိတ် ပြိုင်ပွဲတွင် အနိုင်ရခဲ့ပြီး ၂၀၁၆ ခုနှစ် ၁၉နှစ်အောက် ကမ္ဘာ့ဖလား ခြေစစ်ပွဲကိုလည်း အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ အောင်မြင်ခဲ့ခြင်းမှာ ဒေသတွင်းရှိ အသက်၁၉နှစ်အောက် အသင်းများထဲတွင် ပါပူအာနယူးဂီနီ အသင်းပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် ခြေစစ်ပွဲအောင်မြင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:အိုရှန်းနီးယားရှိ နိုင်ငံများ]] [[Category:ကျွန်းနိုင်ငံများ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] aiik5z7cn4jmcan5w18vu67mje0rcfy 0 15882 1055103 678100 2026-09-24T15:03:19Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055103 wikitext text/x-wiki [[File:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|250px|thumb|၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် မြင်တွေ့ရသည့် ရေကာတာ မြင်ကွင်း။]] '''မြစ်ကျဉ်းသုံးသွယ် ရေကာတာ'''သည် [[တရုတ်ပြည်]]၏ အရှည်ဆုံးမြစ် [[ယန်ဇီမြစ်]]ပေါ်ရှိ ဟူပေပြည်နယ် ဆန်းတုန်ဖိန်မြို့ အနီးတွင် တည်ဆောက်ထားသည့် ရေကာတာဖြစ်သည်။ ၎င်းသည်လည်း ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးမားဆုံးသော ရေအားလျှပ်စစ်စက်ရုံဖြစ်ပြီး လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ၁၈၂၀၀၀ မဂ္ဂါဝပ် ထုတ်လုပ်ပေးနိုင်စွမ်းရှိသည်။ ရေကာတာကို ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့ကာ ၂၀၀၈ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၃၀ ရက်နေ့မှစ၍ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ထုတ်လွှတ်ပေးသည်။ ရေအားလျှပ်စစ်စက်ရုံတွင် ဓာတ်အား ၇၀၀ မဂ္ဂါဝပ် ထုတ်ပေးနိုင်သည့် တာဗိုင်ပေါင်း ၂၆ ခုရှိသည်။ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားအပြင် ယန်ဇီမြစ်တလျှောက် ရေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး စွမ်းအားကို မြှင့်တင်ပေးကာ မြစ်ရေကြီးမှုများကို လျော့ပါးစေသည်။ တရုတ်အစိုးရက ယင်းရေကာတာကို ဆောက်လုပ်ရေး၊ စီးပွားရေး၊ လူမှုရေး ဘက်ပေါင်းစုံတွင် အောင်မြင်သည့် သမိုင်းဝင် စီမံကိန်းတစ်ရပ်ဟု ဂုဏ်ယူခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ရေကာတာ ဆောက်လုပ်ခြင်းကြောင့် ယန်ဇီမြစ်ကမ်းဘေးတစ်လျှောက်ရှိ ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များ၊ လူနေရပ်ကွက်များ ရေအောက်နစ်မြုပ်သွားခဲ့သလို လူဦးရေ ၁.၃ သန်းခန့် ဌာနေကို စွန့်ခွာကာ အခြားနေရာများသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ရသည့်အပြင် မြေပြိုခြင်းစသည့် ပတ်ဝန်းကျင် အပြောင်းအလဲ ဖြစ်ပွားနိုင်သည့် အန္တရာယ် ပိုမိုကြီးမား လာစေသည်။<ref>{{cite web |url= http://unn.people.com.cn/GB/9105724.html |title= 重庆云阳长江右岸现360万方滑坡险情-地方-人民网 |work= People's Daily |accessdate= 2009-08-01 |archivedate= 13 April 2009 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20090413224240/http://unn.people.com.cn/GB/9105724.html }} See also: {{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/newscenter/2009-04/09/content_11157017.htm |title=探访三峡库区云阳故陵滑坡险情 |publisher=News.xinhuanet.com |accessdate=2009-08-01 |archive-date=11 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090411013034/http://news.xinhuanet.com/newscenter/2009-04/09/content_11157017.htm |url-status=dead }}</ref> အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၅ ဘီလီယံ အကုန်ခံ ဆောက်လုပ်ထားသည့် မြစ်ကျဉ်းသုံးသွယ် ရေကာတာကြီးကြောင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိခိုက်မှုများ၊ ပထဝီ မြေအနေအထားအပေါ် ထိခိုက်မှုများ၊ စီးပွားရေးဆိုင်ရာ ပြဿနာများ ရှိနေကြောင်း တရုတ်အစိုးရက ၂၀၁၁ ခုနှစ် မေလတွင် ဝန်ခံပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=လျှိုမြောင်၃သွယ် ရေကာတာ ကိစ္စ တရုတ်အစိုးရ ပြန်သုံးသပ်မည် (ဗွီအိုအေ) |url=http://www.voanews.com/burmese/news/china-three-gorges-dam-122424609.html |accessdate=24 May 2011 |archivedate=26 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110526083530/http://www.voanews.com/burmese/news/china-three-gorges-dam-122424609.html }}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:တရုတ်နိုင်ငံရှိ တာတမံများ]] tfvjajquv5tbboku67q2gczlaps3ft1 0 16581 1055075 828304 2026-09-24T13:48:35Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055075 wikitext text/x-wiki {{Infobox ဇာတ်ကောင် | colour = #FF0000 | colour text = #FFFFFF | name = Mickey Mouse | series = | image = [[File:Mickey Mouse (poster version).svg|250px]] | caption = | first = ''Steamboat Willie''<!--Please Do not change to "Plane Crazy" as the citations and the Walt Disney Company say that "Steamboat Willie" was Mickey's first appearance. "Plane Crazy" was only previewed once and not released as it failed to gain a distributor. Previews do not count as appearances.--> (1928)<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.bcdb.com/cartoon_synopsis/7-Mickey_Mouse.html |access-date=30 June 2011 |archive-date=20 July 2012 |archive-url=https://archive.today/20120720003341/http://www.bcdb.com/cartoon_synopsis/7-Mickey_Mouse.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.disneyshorts.org/shorts.aspx?shortID=96 |accessdate=30 June 2011 |archivedate=26 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726003331/http://www.disneyshorts.org/shorts.aspx?shortID=96 }}</ref> | last = | creator = [[Walt Disney]]<br />[[Ub Iwerks]] | portrayer = | voice = {{nowrap|[[ဝေါ့လ်ဒစ္စနီ]] (1928–1947)}}<br />{{nowrap|ဂျင်မီ မက်ဒေါ်လ်နယ် (၁၉၄၇-၁၉၇၇)}}<br />{{nowrap|ဝိန်းအော်ဝိုင်း (၁၉၇၇–၂၀၀၉)}}<ref>{{Cite web |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2009/05/21/2576996.htm |title=Voice of Mickey Mouse dies - ABC News (Australian Broadcasting Corporation)<!-- Bot generated title --> |access-date=30 June 2011 |archive-date=29 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629022748/http://www.abc.net.au/news/stories/2009/05/21/2576996.htm |url-status=dead}}</ref><br />{{nowrap|ဘရက် အီဝင် (၂၀၀၉–ယခု)}} | nickname = | alias = | species = [[ကြွက်]] | gender = | occupation = | title = | family = မစ်ကီးမောက်စ် မိသားစု | spouse = | significantother = မီနီမောက်စ် | children = | relatives = {{nowrap|[[ပလူတို (ဒစ်စနေး)|ပလူတို]] (pet dog)}}<br />{{nowrap|[[Oswald the Lucky Rabbit]] (half brother)}} | religion = | nationality = | noinfo = yes }} '''မစ်ကီးမောက်စ်''' (Mickey Mouse) သည် ကာတွန်းကားထုတ်လုပ်သည့် အမေရိကန် ဝေါ့လ်ဒစ္စနီ (Walt Disney) စတူဒီယိုမှ ၁၉၂၈ ခုနှစ်တွင် ဖန်တီးခဲ့သည့် ကာတွန်းဇာတ်ကောင်ဖြစ်သည်။<ref name="Kenworthy">{{Cite book|last=Kenworthy|first=John|title=The Hand Behind the Mouse|edition=Disney|location=New York|year=2001|pages=53–54}}</ref> မစ်ကီးသည် အနီရောင် ဘောင်းဘီတို၊ အဝါရောင် ရှူးဖိနပ်ကို ဝတ်ဆင်လေ့ရှိပြီး လူသားများနည်းတူ ပြုမူပြောဆိုတတ်သည့် ကြွက်တစ်ကောင် ဖြစ်သည်။ ဝေါ့လ်ဒစ္စနီကုမ္ပဏီ၏ လာဘ်ကောင် (mascot) ဖြစ်သည့် မစ်ကီးသည်လည်း လူသိအများဆုံးသော ကာတွန်းဇာတ်ကောင် ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:ကာတွန်း]] hrwptxkp4ukm8wrbazfa7fzbix1srui 0 18716 1055171 770339 2026-09-25T06:40:15Z Zerberker 148607 /* */ 1055171 wikitext text/x-wiki [[File:Lama Dance, Dharamsala, India.jpg|thumb|left|250px|Lama Dance, [[Dharamshala]], H.P., India c. 1980.]] ကမ္ဘာပေါ်တွင် တိုင်းပြည်အုပ်ချုပ် မင်းလုပ်လျက်ရှိ ကြသော သမ္မတများနှင့် ဘုရင်အသီးအသီးတို့သည် တိုင်းပြည်၏ အုပ်ချုပ် ရေးတွင် အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း သာသနာရေးဘက်တွင်ကား အာဏာပိုင်များ မဟုတ်ကြချေ။ ဆိုင်ရာဆိုင်ရာ သာသနာပိုင်များ၊ အယူဝါဒရေးခေါင်းဆောင်များကသာ သာသနာရေးကို သီးခြားစီမံအုပ်ချုပ်လျက်ရှိကြသည်။ တိဗက်ပြည်တွင်ကား လာမာဘုန်းကြီးများ အမြောက် အမြားရှိသည့်အနက် အကြီးဆုံးဖြစ်သော ဒလိုင်းလာမာဘုန်းကြီးသည် တစ်ချိန်သောအခါက တိဗက်ပြည်၏ နိုင်ငံရေးအချုပ်အချာ အာဏာပိုင်ဖြစ်ခဲ့ပေ သည်။ ဤသည်ကား တိဗက်ပြည်၏ ယခင်က ထူးခြားချက်ပင်ဖြစ်သည်။ တိဗက်ပြည်တွင် ကိုးကွယ်သော အယူဝါဒမှာ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒပင် ဖြစ်သော်လည်း [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ]]၊ [[လောနိုင်ငံ]]၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] တို့တွင် ကိုးကွယ်သော ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒမျိုးမဟုတ်၊ [[မဟာယာန]] ဗုဒ္ဓအယူဝါဒဖြစ်သည်။ တိဗက်ပြည်သို့ ဗုဒ္ဓသာသနာသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၃ဝဝ ကျော်လောက်က ဆရုန်စန်ဂံပိုမင်း လက်ထက်၌ ပထမဆုံးဆိုက်ရောက်လာခဲ့လေသည်။ ထိုမင်းသည် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒီ နိပေါမင်းသမီးတစ်ပါးနှင့်တရုတ်မင်းသမီးတစ်ပါးတို့ကို မိဖုရားမြှောက်၍ စိုးစံခဲ့သည့်နောက်ပိုင်းတွင် ထိုမိဖုရားတို့၏ ညွှန်ပြမှုအစွမ်းအားဖြင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒ စတင်ထွန်းကားလာခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။ သို့ရာတွင် ထိုမင်းလက်ထက်တွင် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒသည် ထွန်းကားသင့်သလောက် မထွန်းကားချေ။ နောက်နှစ်ပေါင်းတစ်ရာ လွန်ပြီးသောအခါ ခရီဆရုန်အိုက်ဗခန် မင်းလက်ထက်၌ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ ဥဒယာနအရပ်မှ ပဒုမသမ္ဘဝအမည်ရှိ မထေရ်တစ်ပါးအား ပင့်ဆောင်ခဲ့၏။ ထိုပဒုမသမ္ဘဝ မထေရ်သည် မူလက စုန်း၊ နတ်၊ တစ္ဆေ၊ ပယောဂတို့နှင့် ရောပြွမ်းလျက်ရှိသည့် တိဗက်ပြည်သူပြည်သား အမြောက်အမြားကို ဗုဒ္ဓအယူဝါဒီများ အဖြစ်သို့ သွတ်သွင်းနိုင်ခဲ့လေသည်။ သို့သော် သူ၏ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒမှာ မဟာယာနဗုဒ္ဓအယူဝါဒဖြစ်သည်။ ထိုမထေရ်သည် လာမာဂိုဏ်းကို စ၍ တည်ထောင်သည်။ လာမာမှာ တိဗက်ဘာသာဖြင့် မြင့်မြတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်ဆို၏။ သူ၏ အယူဝါဒကို လက်ခံသူတို့မှာ ယခုတိုင် ဒေါက်ချာနီလာမာ ဘုန်းကြီးဂိုဏ်းအဖြစ်ဖြင့် ကြွင်းကျန်ရှိနေပေသည်။ ပဒုမသမ္ဘဝကြီးမှူးသော ဒေါက်ချာနီလာမာဘုန်းကြီးများသည် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒီအမည်ကို ခံယူသော်လည်း အသားစားခြင်း၊ အိမ်ရာထောင်ခြင်းနှင့် သေရည်သေရက် သောက်စားခြင်များကို ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသို့ပြုလုပ်ရန်ကိုလည်း ပဒုမသမ္ဘဝက ဝါဒဖြန့်ခဲ့သည်။ သို့မှသာ ဘုရားလောင်းဘဝကို လျင်မြန်စွာ ရောက်နိုင်သည်ဟုလည်း ဟောပြောခဲ့လေသည်။ ကိုးရာစုနှစ်တွင် လန်ဒါမာ မင်းလက်ထက်၌ ပဒုမသမ္ဘဝ၏ အယူဝါဒကို နှိမ်နင်းခဲ့ပြီးသည့်နောက် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒ တစ်ဖန်ပြန်လည် ထွန်း ကားလာပြန်လေသည်။ လာမာဘုန်းကြီးများ၏တန်ခိုးအာဏာများလည်း တိုးတက်လာခဲ့လေသည်။ ၁၁ ရာစုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ အိန္ဒိယနိုင်ငံမှ ဘုန်းတော်ကြီးတစ်ပါးသည် တိဗက်ပြည်သို့ ရောက်ရှိလာပြန်ရာ ရှေးကရှိခဲ့သော အယူဝါဒများကို ပြုပြင်၍စင်ကြယ်သော ဝါဒများကို ဟောပြော သည်ဟုဆိုသည်။ ဤသို့ဖြင့် တိဗက်ပြည်တွင် လာမာဘုန်းကြီးများ ဂိုဏ်းအမျိုးမျိုး ကွဲထွက်သွားလေသည်။ ဂိုဏ်းအမျိုးမျိုးတို့အနက် ဒေါက်ချာနီဂိုဏ်း ဖြစ်သော သကျအနွယ်လာမာ ဘုန်းကြီးတို့ကား နိုင်ငံရေးတွင် အလွန်အရေးပါအရာရောက်ကြပေသည်။ ထိုအချိန်အခါကား တိဗက်ပြည်တွင် နိုင်ငံရေးနှင့် သာသနာရေးရောထွေးကာ တိုင်းပြည်အစိတ်စိတ်အမြွာမြွာ ကွဲခဲ့ရ လေသည်။ ၁၃ ရာစုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ သကျနွယ်ဝင်လာမာဘုန်းကြီး ခေါင်းဆောင်တို့သည် မိမိတို့၏ဂိုဏ်းတန်ခိုးအာဏာပို၍ ကြီးမားလာရန် ရည်သန်၍ တရုတ်နိုင်ငံ၏ မွန်ဂိုဧကရာဇ် [[ကူဗလိုင်ခန်]] နှင့်မဟာမိတ်ဖွဲ့ကာ အကူအညီကို တောင်းခံလေသည်။ ကူဗလိုင်ခန်မင်းသည် ၁၂၇ဝ ပြည့်နှစ်တွင် သကျနွယ်ဝင် လာမာဘုန်းကြီးတို့၏ အယူဝါဒကို နှစ်သက်ရကား ယင်းတို့အထဲမှအကြီးဆုံးလာမာဘုန်းကြီး သကျပဏ္ဍိတကို နိုင်ငံရေးအာဏာနှင့်တကွ သာသနာရေး အာဏာကိုပါ တစ်ပြိုင်တည်းအပ်နှင်းကာ တိဗက်ပြည်ကို အုပ်ချုပ်စေသည်။ ထိုအချိန်အခါမှစ၍ တိဗက်ပြည် လာမာဘုန်းတော်ကြီးသည် နိုင်ငံရေးအချုပ်အချာ အာဏာပိုင်ဖြစ်သည့်ပြင် သာသနာရေးတွင်လည်း အာဏာပိုင်ဖြစ်လာသည်။ တစ်ဆယ့်ငါးရာစုနှစ်တွင် ဆွန်ခါပအမည်ရှိ ဘုန်းတော်ကြီးသည် ဘုန်းကြီးသိက္ခာပုဒ်များကို တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ပြုပြင်ဖန်တီးခြင်းဖြင့် ဒေါက်ချာဝါ လာမာဘုန်းကြီးဂိုဏ်းကို တစ်ဖန်တည်ထောင်ပြန်လေသည်။ ဤဒေါက်ချာဝါ ဂိုဏ်းသည် ဒေါက်ချာနီဂိုဏ်းနှင့် ဆန့်ကျင်ကာ ဘုန်းကြီး သိက္ခာပုဒ်များကို များစွာ ပြုပြင်ခဲ့လေသည်။ အိမ်ရာထောင်ခြင်းကို အလျင်းခွင့်မပြုချေ။ ဤ ဂိုဏ်းသစ်မှ ဘုန်းတော်ကြီး ဆွန်ခါပ ကွယ်လွန် ပြီးသည့်နောက် တတိယ ဘုန်းတော်ကြီးမှစ၍ ဒလိုင်းလာမာဟူသော ဘွဲ့ကိုခံယူလေသည်။ ဤပထမဆုံး ဒလိုင်းလာမာဘုန်းတော်ကြီးကား ဆွန်ခါပ၏ တူတော်ပင်ဖြစ်သည်။ ဒလိုင်းလာမာဟူသောအမည်ဖြင့် ထင်ရှားလာပြီးလျှင် သူ၏အဆက်အနွယ်များကို ဒလိုင်းလာမာဟု ခေါ်လာကြသည်။ ပဉ္စမဒလိုင်းလာမာ၏ခေတ်တွင် ဒလိုင်းလာမာကို အကြံဉာဏ်ပေးသည့် ပန်ချင်လာမာဟုလည်းခေါ်သော 'တာရှိလာမာ' ကိုခန့်အပ်လေရာ ဒလိုင်းလာမာမင်းဆက်နှင့်အတူ တာရှိလာမာ မင်းဆက်တို့လည်း ပေါ်ပေါက်လာလေသည်။ နောင်အခါတွင် လာမာဂိုဏ်းနှစ်ဂိုဏ်းကွဲခဲ့ရာ တိဗက်ပြည်သူပြည်သားများက ဒလိုင်းလာမာကို တိုင်းပြည်အုပ်ချုပ်ရေးအတွက်လည်းကောင်း၊ ပန်ချင်လာမာကို သာသနာ ရေးအတွက်လည်းကောင်း အာဏာပိုင်များဟူ၍ခွဲခြားကာ အသိအမှတ်ပြုခဲ့ကြလေသည်။ ၁၅ ရာစုနှစ် ဆွန်ခါပဘုန်းတော်ကြီး ပေါ်ပေါက်လာပြီးသည့် အချိန်မှစ၍ တိဗက်ပြည်ပ 'လူဝင်စားမှု' အယူဝါဒသည် ခိုင်မြဲစွာ အမြစ်တွယ်ပြီးဖြစ်လေသည်။ ထိုအယူဝါဒမှာ အကျင့်၊ သီလ၊ သမာဓိနှင့် ပြည့်စုံ၍ ဗုဒ္ဓဘုရားဖြစ်နိုင်ရန် ထိုက်တန်သောသူသည် လောကီလူသားတို့အား ငဲ့ညှာသောကရုဏာတော်ဖြင့်သတ္တဝါတို့အား ကူညီစောင့်ရှောက်ရန် ဘုရားအဖြစ် မခံယူဘဲ လူ့လောကသို့ ပြန်လည်ဝင်စားခြင်းဖြစ်၏။ ဒလိုင်းလာမာ တစ်ဦးပျံလွန်၍ နောက်ဆက်ခံမည့် ဒလိုင်းလာမာတစ်ဦး ထပ်မံရွေးချယ်ပုံမှာ 'လူဝင်စားပေါ်ပေါက်မှု' ပေါ်တွင် မူတည်ရွေးချယ်သဖြင့် အထူးစိတ်ဝင်စား ဖွယ်ကောင်းပေသည်။ ဒလိုင်းလာမာတစ်ဦး ပျံလွန်လျှင် ပျံလွန်ခြင်း အခြား တစ်နေရာ၌ ချက်ချင်းလူဝင်စားဖြစ်သည်ဟု တိဗက်လူမျိုးတို့က မယုံကြည် ချေ။ လူအဖြစ်သို့ပြန်လည်မယူမီ တစ်နှစ်တန်သည် နှစ်နှစ်တန်သည် စသည်ဖြင့် ကြာသည်ဟုယုံကြည်ကြသည်။ တစ်ဆယ့်သုံးဆက်မြောက် ဒလိုင်းလာမာပျံလွန်ခဲ့ပြီးနောက် ပြန်လည်၍ ၁၄ ဆက်မြောက် ဒလိုင်းလာမာအဖြစ် ဝင်စားရာ၌ဖြစ်ပေါ်မည့် မိမိ၏ လက္ခဏာများကို ကြိုတင်၍ အရိပ်အမြွက်မျှမိန့်ဆိုထားခဲ့လေသည်။ ခရစ် ၁၉၃၃ ခုနှစ်၌ ၁၃ ဆက်မြောက်ဒလိုင်းလာမာပျံလွန်တော်မူသောအခါ လာဆာမြို့တော်အနီး [[ပိုတာလာနန်းတော်|ပိုတာလာနန်းတော်ကြီး]]တွင် ရှေးအစဉ်အလာ ထုံးတမ်းအရ တောင်ဘက်သို့ မျက်နှာတော်မူစေ၍ ထိုင်လျက် တည်ရှိစေခဲ့ လေသည်။ တစ်နေ့သော နံနက်တွင် ထူးဆန်းအံ့ဩဖွယ်ရာ ၁၃ ဆက်မြောက် ဒလိုင်းလာမာ၏ ရုပ်ကလာပ်သည် အရှေ့ဘက်သို့ လှည့်နေသည်ကို တွေ့ကြရသည်ဟုဆိုသည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၄ ဆက်မြောက်ဖြစ်မည့် ဒလိုင်း လာမာလောင်းသည် အရှေ့အရပ်မှ ပေါ်ထွန်းလာ လိမ့်မည်ဟု နိမိတ်ဖတ်ကြတော့၏။ သို့သော် နှစ်နှစ်ခန့် ကြာသည့်တိုင်အောင် တိကျသော အတိတ်နိမိတ်များကို မတွေ့ရှိခဲ့ကြချေ။ ထိုအတောအတွင်း တိဗက်ပြည်ကို ရင်ခွင် ပိုက်အဖွဲ့က အုပ်ချုပ်နေ၏။ နောက်ဆုံး၌ ရင်ခွင်ပိုက် အဖွဲ့သည် ချိုခေါကြီး ခေါ် ရေအိုင်ကြီးသို့သွား၍ နိမိတ်ဖတ်လေသည်။ ထိုရေအိုင်ကြီးမှာ တိဗက် ပြည်တွင် အလွန်ပင်ကျော်ကြားလေသည်။ ထိုရေအိုင်ကြီးတွင် ကြည့်ပါက နောင်ဖြစ်မည့် အနာဂတ်အခြေအနေများကို တွေ့မြင်နိုင်သည်ဟု တိဗက် ပြည်သူပြည်သားများက ယုံကြည်ကြလေသည်။ ရင်ခွင်ပိုက်အုပ်စိုးသူသည် ဆုတောင်းပတ္တနာပြုခြင်း၊ ဝတ်ပြုခြင်း များကို ပြုပြီးသကာလ ရေအိုင်တွင်းသို့ ကြည့်သောအခါ ခေါင်မိုးတွင် ရွှေ များချထားသော သုံးထပ်ကျောင်းတစ်ခုနှင့် ထိုကျေင်းအနီးရှိ တရုတ်လယ် သမား အိမ်ကလေးတစ်လုံးကို တွေ့ရှိခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။ သို့ဖြင့် ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် ဒလိုင်းလာမာလောင်းအားရှာဖွေရန် အရှေ့ဘက်ဆီသို့ အဖွဲ့များ စတင်ခရီးထွက်ကြလေသည်။ ထိုအဖွဲ့များသည် ၁၃ ဆက်မြောက် ဒလိုင်း လာမာမပျံလွန်မီ ကိုင်ဆောင်သုံးစွဲခဲ့သော အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများကို ယူဆောင်သွားကြသည်။ နောက်ဆုံး၌ နိမိတ်ပါအတိုင်း ရွှေရောင်များဖြင့် ဝင်းပြောင်လျက်ရှိသော သုံးထပ်ကျောင်းနှင့်အနီးရှိ တရုတ်လယ်သမား အိမ်ကလေးဆီသို့ ရောက်ရှိခဲ့ကြလေသည်။ ထိုအခါ ထုံးစံအတိုင်း အရာရှိကြီး များနှင့် နောက်လိုက်အစေခံများသည် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး အဝတ်အစားချင်း လဲလှယ်ဝတ်ကြပြီးလျှင် တဲအိမ်ကလေးအတွင်းသို့ ဝင်ကြလေသည်။ အိမ်တွင်းမှ နှစ်နှစ်သားခန့် သူငယ်ကလေးသည်ထွက်လာပြီးလျှင် အစေခံ၏အဝတ်အစားကို ဝတ်ဆင်ထားသော သီရဘုန်းတော်ကြီးအားဆွဲကိုင်၍ သီရဘုန်းတော်ကြီး ဖြစ်ကြောင်း ပြောနိုင်သဖြင့် အဖွဲ့ဝင်များအား တအံ့တဩ ဖြစ်စေခဲ့သည်။ သို့ဖြင့် ဒလိုင်းလာမာလောင်းအစစ်အမှန်ကို တွေ့ရှိပြီဟုစိတ်ချယုံကြည်စွာဖြင့် ပြန်လာခဲ့ကြသည်။ ရက်အနည်းငယ်ခန့် ကြာသောအခါ တစ်ဖန်ပြန်၍ သွားရောက် တွေ့ဆုံကြပြန်လေသည်။ ထိုအကြိမ်တွင် ယခင်အခါကကဲ့သို့ ရုပ်ဖျက်ခြင်းမရှိဘဲ မိမိတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အဝတ်အစားများနှင့်ပင် သွားရောက်တွေ့ဆုံကြသည်။ ပထမတွင် ကလေးအား စိပ်ပုတီးလေးခု ပြသ၏။ ထိုအထဲမှကလေးသည် ၁၃ ဆက်မြောက် ဒလိုင်းလာမာ မပျံလွန်မီက ကိုင်သုံးခဲ့သော စိပ်ပုတီးအမှန်ကို ပြသနိုင်သည်ဟုဆိုသည်။ တစ်ဖန် ဗုံပေါင်းများစွာထဲမှ ယခင်ဘဝက အစေခံများအား ခေါ်ယူသည့်အခါ တီးလေ့ရှိသော ဗုံကို မှန်ကန်စွာ ရွေးချယ်ယူပြပြန်လေသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ယခင်ဘဝက အသုံးပြုခဲ့သော တောင်ဝှေးဟောင်းကို အများထဲမှ ရွေးထုတ်ယူပြနိုင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုလေသည်။ ထိုနောက်ကလေးငယ်၏ ကိုယ်ပေါ်တွင် ရှာဖွေကြည့်ရှုကြ သောအခါ ပါအပ်သော ကိုယ်အင်္ဂါ အချိုးအစားနှင့် အမှတ်အသားများပါရှိသည်ကို တွေ့ရှိကြ ရလေသည်။ သို့ဖြင့် ကလေးအား တိဗက်ပြည် လာဆာမြို့တော်ရှိ ပိုတာလာနန်းတော်သို့ ဒလိုင်းလာမာအဖြစ် ဆောင်ကြဉ်း သွားကြလေသည်။ သို့သော် ကလေးငယ်တွေ့ ရှိသောဒေသမှာတရုတ်နိုင်ငံပိုင်ဒေသဖြစ်ကြောင့် တောင်းဆိုသော တရုတ်ပြည်သုံး ဒေါ်လာတစ်သိန်း ပေးခဲ့ရလေသည်။ အသက်ငါးနှစ်မျှသာ ရှိသေးသော ဒလိုင်လာမာငယ် ကလေးကို ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် လာဆာမြို့တော်သို့ခေါ်ဆောင်ကာ ၁၉၄ဝ ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ရင်ခွင်ပိုက်အဖွဲ့ဖြင့် အုပ်စိုးစေလျက် ၁၉၅ဝ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ၁၄ ဆက်မြောက် ဒလိုင်းလာမာအဖြစ်ဖြင့်လုံးဝ အာဏာလွှဲအပ်ပေးလိုက်လေသည်။ သို့သော် တိဗက်ပြည်သည် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]] ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်လာပြီးသည့်နောက် ၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင် ဒလိုင်းလာမာသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံသို့ ပြေးဝင်ခိုလှုံခဲ့ရာ၊ ယခု (၁၉၇၁ ခုနှစ်) တိုင်အောင်ပင် နေထိုင်ဆဲဖြစ်သည်။ လာမာဘုန်းကြီးတို့မှာ ရဟန်းသဘောထက် ပယောဂဆရာ၊ မှော် ဆရာ၊ ယဇ်ဆရာသဘောပို၍ရှိ၏။ မိမိတို့သည်လောကကို စွန့်ခွာသောဘုရားလောင်းများဟု ဆိုကြသည်။ လူအဖြစ်နှင့် အိမ်ရာထောင်နေသူတို့ကိုကား ဘုရားလောင်းဟု မယူကြချေ။ သီလရှင်တို့မှာ လူမိန်းမတို့ထက် အတန်းမြင့်လှသည် မဟုတ်ချေ။ တိဗက်ပြည်၌ လူခြောက်ယောက် (ဝါ) ရှစ်ယောက်တွင် တစ်ယောက်မှာ လာမာဘုန်းကြီးဖြစ်၏။ လာမာတို့ ဝတ်ရုံသောသင်္ကန်းမှာ အဝါ သို့မဟုတ် အနီဖြစ်၏။ အဝါရောင်ကို တိုင်းပြည်က အသိအမှတ်ပြုသော ဒေါက်ချာဝါဂိုဏ်းကြီးကသာ ဝတ်ဆင်ရ၏။ အခြားဂိုဏ်းတို့က မဝတ်ဆင်ရချေ။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂)</ref> == ကိုးကား == <references/> [[Category:ဘာသာရေး]] ofx7yy4ywv9qp5ggcjgbxgfe938rk21 0 18761 1055117 955152 2026-09-24T16:39:47Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055117 wikitext text/x-wiki {{Infobox တရုတ်နိုင်ငံ ပြည်နယ် |ChineseName = 云南省 |Pinyin = Yúnnán Shěng |EnglishName = ယူနန်ပြည်နယ် </br> Yunnan Province |Name = ယူနန်ပြည်နယ် |Abbreviation = 滇 or 云/雲 |AbbrevPinyin = Diān or Yún |ISOAbbrev = 53 |Map = China Yunnan.svg |MapSize = 275px |OriginOfName = 云 yún – ယွန်လင်းတောင် <br /> 南 nán – တောင်ဘက်<br /> ယွန်လင်းတောင်တန်း၏ တောင်ဘက်<ref>{{zh icon}} [http://www.people.com.cn/GB/shenghuo/1090/2435218.html Origin of the Names of China's Provinces] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160427100058/http://www.people.com.cn/GB/shenghuo/1090/2435218.html |date=27 April 2016 }}, [[People's Daily Online]].</ref> |AdministrationType = ပြည်နယ် |Capital = [[ကူမင်းမြို့]] |LargestCity = [[ကူမင်းမြို့]] |Secretary = [[ချန်းဟောင် (နိုင်ငံရေးသမား) ]] |Governor = [[ရွမ်ချန်းဖာ]] |Area_km2 = ၃၉၄,၁၀၀ |AreaRank = ၈ |Latitude = 21° 09' to 29° 15' N |Longitude = 097° 32' to 106° 12' E |PopYear = ၂၀၁၀ |Pop = ၄၅,၉၆၆,၂၃၉ |PopRank = ၁၂ |PopDensity_km2 = ၁၁၂ |PopDensityRank = ၂၄ |GDPYear = ၂၀၁၀ |GDP = ၇၂၂.၁ ဘီလီယံ (US$ ၁၀၆.၆ ဘီလီယံ) |GDPRank = ၂၄ |GDPperCapita = ၁၃,၄၉၄ |GDPperCapitaRank = ၂၉ |HDIYear = ၂၀၀၈ |HDI = ၀.၇၁၀ |HDIRank = ၂၈ |HDICat = <font color="#ffcc00">medium</font> |Religions = [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]](ပရိုတက်စတင့်၊ကက်သလစ်)၊ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[တောက်ဝါဒ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]။ |Nationalities = [[ဟန်]] – ၆၇%<br />[[ယီ လူမျိုး ]] – ၁၁%<br />[[ပိုင်လူမျိုး]] – ၃.၆%<br />[[ဟနီလူမျိုး]]– ၃.၄%<br />[[ကျွမ်းလူမျိုး]] – ၂.၇%<br />[[တိုင်လူမျိုး]] – ၂.၇%<br />[[မြောင်လူမျိုး]] – ၂.၅%<br />[[ဟွေ]] – ၁.၅%<br />[[တိဘက် ]]– ၀.၃% <br />[[ပလောင်]] – ၀.၁၉% |Dialects = [[တရုတ်]]၊ [[ယီ]]၊ [[ပိုင်]]၊ [[ဟနီ]]၊ [[ကျွမ်း]]၊ [[တိုင်]]၊ [[မြောင်]]၊ [[ဟွေး]]၊ [[တိဘက်]]။ |Prefectures = ၁၆ |Counties = ၁၂၉ |Townships = ၁၅၆၅ |Website = http://www.yn.gov.cn }} '''ယူနန် (Yunnan)''' သည် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]]၏ ပြည်နယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ တရုတ်နိုင်ငံ၏ အနောက်တောင်ဘက်အရပ်တွင် တည်ရှိပြီး အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် ၃၉၄,၀၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၅၂,၀၀၀ စတုရန်းမိုင်)ခန့် ရှိသည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် စာရင်းအရ လူဦးရေ (၄၅.၇)သန်းခန့် ရှိသည်။ ပြည်နယ်မြို့တော်မှာ [[ကူမင်းမြို့]] ဖြစ်သည်။ ယူနန်ပြည်နယ်သည် [[မြန်မာ]]၊ [[လာအို]]၊ [[ဗီယက်နမ်]] နိုင်ငံတို့နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသည်။ ယူနန်ပြည်နယ်သည် တောင်ထူထပ်သောဒေသတွင်တည်ရှိပြီး ပြည်နယ်၏ အနောက်မြောက်ဘက်ပိုင်းတွင် မြင့်မားပြီး အရှေ့တောင်ဘက်ပိုင်းသို့နိမ့်ဆင့်သွားသည်။ ပြည်နယ်လူဦးရေ၏ အများစုမှာ ပြည်နယ်၏ အရှေ့ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသည်။ အနောက်ဘက်ပိုင်းဒေသညများတွင် မြစ်ဝှမ်းဒေသမှ တောင်တန်းတောင်ထွတ်အထိ အမြင့်သည် မီတာ ၃၀၀၀ ခန့်အထိ ရှိသည်။ ယူနန်ပြည်နယ်သည် သဘာဝသယံဇာတရင်းမြစ်များ ပေါများပြီး တရုတ်ပြည်၏ သစ်ပင်အပင်ကြီးမျိုး မျိုးကွဲများ အပေါများဆုံးဒေသဖြစ်သည်။ အပင်မျိုးကွဲပေါင်း ၁၇,၀၀၀ ကျော်ရှိသည်။ တရုတ်ပြည်၏ အကြီးမားဆုံးသော [[အလူမီနီယမ်]] (ဒန်)၊ [[ခဲ]]၊ [[သွပ်]] နှင့် [[သံဖြူ]] [[သတ္တုရိုင်းသိုက်]]များသည် ယူနန်ပြည်နယ်တွင် တည်ရှိသည်။ [[ကြေးနီ]]နှင့် [[နီကယ်]] [[အရန်သတ္တုရိုင်းသိုက်]]များလည်း တည်ရှိသည်။ မြစ်ချောင်းနှင့် ရေကန်ပေါင်း ၆၀၀ ကျော်ရှိပြီး နှစ်စဉ် ရေထုထည် ၂၂၂ကုဗမီတာ ပေးဝေနိုင်သည်။ စုစုပေါင်း ခန့်မှန်း[[ရေအားလျှပ်စစ်]]ပမာဏမှာ ၁၀၃-ဂီဂါဝပ်မျှရှိပြီး ၎င်းအနက် ထုတ်ယူသုံးစွဲနိုင်သောပမာဏမှာ ၉၀-ဂီဂါဝပ်မျှ ရှိသည်။ ယူနန်ပြည်နယ်သည် ဘီစီ ၂ရာစုမှစ၍ ဟန့်မင်းဆက် (Han Dynasty (206 BC-220 AD)) လက်အောက်တွင်ပါဝင်ခဲ့သည်။ အေဒီ ၈ရာစုတွင် တိဘက်-မြန်မာ ဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသော [[နန်‌ကျောက်ဘုရင့်နိုင်ငံ]] (Kingdom of Nanzhao) ဖြစ်ခဲ့သည်။ တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံနေထိုင်သော နန်ကျောက်၏ အထက်တန်းလွှာ လူတန်းစား အများစုက [[ယီဘာသာစကား]] (Yi language) ကို ပြောဆိုကြရာ ယီဘာသာစကားသည် ယူနန်ပြည်နယ်၏ အတွင်ကျယ်ဆုံးဘာသာစကားဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၃ရာစုတွင် [[မွန်ဂို]] [[ယွမ်မင်းဆက်]]လက်ထက်တွင် နန်ကျောက်နိုင်ငံကို တိုက်ခိုက်အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၀ပြည့်လွန်နှစ်များအထိ စစ်ဘုရင်များ အဆက်ဆက်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်းဒေသကို ဂျပန်တို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာသောအခါ [[ဟန့်လူမျိုး]] ([[တရုတ်လူမျိုး]]) များသည် ယူနန်ပြည်နယ်အတွင်းသို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်လာခဲ့ကြသည်။ ယခုအခါ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများမှာ လူဦးရေ စုစုပေါင်း၏ ၃၄% ခန့်သာရှိသည်။ အဓိကတိုင်းရင်းသားများမှာ [[ယီလူမျိုး]] (Yi)၊ [[ပိုင်လူမျိုး]] (Bai)၊ [[ဟနီလူမျိုး]] (Hani)၊ [[ကျွမ်းလူမျိုး]] (Zhuang)၊ [[တိုင်လူမျိုး]] (Dai) နှင့် [[မြောင်လူမျိုး]] (Miao) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ == သမိုင်း == အသေးစိတ်အကျယ် သိရှိလိုပါက [[ယူနန်ပြည်နယ်သမိုင်း]] တွင်ဖတ်ရှုပါရန်။ ၁၉၆၀ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် မီးရထားလမ်းဖောက်လုပ်သောအင်ဂျင်နီယာများက ''Homo erectus'' အနွယ်ဝင် [[ယွမ်မိုလူသား]] (Yuanmou Man) ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းကို တူးဖော်တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ယင်းသည် တရုတ်ပြည်၏ ရှေးအကျဆုံးသော လူသားကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းဖြစ်သည်။ [[နီယိုလစ်သစ်ကာလ]]အတွင်းက ယူနန်ပြည်နယ်၊ [[တျန့်ရေကန်]]ဒေသအတွင်း လူသားများ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြောင်း အထောက်အထားများ တွေ့ရှိရသည်။ [[ကျောက်လက်နက်]]များကို အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး ရိုးစင်းသော သစ်သားအဆောက်အဦများ ကို တည်ဆောက်ကြသည်။ ဘီစီ ၃ရာစုတွင် ယူနန်ပြည်နယ်၏ အလယ်ဗဟိုဒေသ (ယနေ့ကူမင်းမြို့တစ်ဝိုက်) ကို [[တျန့်ဘုရင့်နိုင်ငံ]] (Dian Kingdom) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ချူနိုင်ငံ (Chu state)မှ စစ်ဗိုလ်ချုပ် ကျွမ်းချောင် (Zhuang Qiao (庄跤)) သည် [[ယန်ဇီမြစ်]]အထက်ပိုင်းမှနေ၍ ယူနန်ဒေသတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာကာ မိမိကိုယ်ကို တျန့်ဘုရင် ("King of Dian") အဖြစ်ခံယူခဲ့သည်။ သူ့လက်ထက်မှစ၍ တရုတ်လူမျိုးများ ယူနန်ဒေသတွင်းသို့ တစ်ဖွဲဖွဲ ဝင်ရောက် အခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်။ [[Image:DianScuplture1.jpg|thumb|ဧကရာဇ် ဝူသည် [[ယူနန်]] ရှိ [[တျန့် ပြည်ထောင်]]သို့ သံတမန်များ စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ၃ ရာစု ဘီစီအီး တွင် တျန်းလူမျိုးများကို သရုပ်ဖော်ထားသည့် ကြေးရုပ်တု]] ဘီစီ ၂၂၁တွင် [[ရှီဟွမ်တီ|ချင်ရှီဟွမ်]] (Qin Shi Huang) က တရုတ်ပြည်ကြီးကို စည်းရုံးသိမ်းသွင်းခဲ့ရာ တောင်ဘက်ပိုင်းဒေသများအထိ ဩဇာသက်ရောက်ခဲ့သည်။ ယူနန်ပြည်နယ်တွင် စစ်ဒေသများ၊ စီရင်စုများ တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဘီစီ ၁၀၉တွင် [[ဟန်မင်းဆက်]]ဘုရင် ဝူ (Emperor Wu of Han China) သည် ဗိုလ်ချုပ် ကောချောင့် (Guo Chang (郭昌)) ကို ယူနန်ဒေသသို့စေလွှတ်ခဲ့ပြီး ယီကျိုးစစ်ဒေသ (Yizhou commandery) နှင့် စီရင်စု ၂၄ခုကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ စစ်ဒေသမြို့တော်မှာ ယနေ့ခေတ် [[ကျင်းနင်မြို့]] (Jinning 晋宁) ဖြစ်သည်။ [[မြန်မာ]]၊ [[အိန္ဒိယ]] နိုင်ငံတို့နှင့် ကုန်ကူးသန်းရေး တိုးတက်ရန်အတွက် [[ဝူဘုရင်]]သည် ထန်မွင့် (Tang Meng (唐蒙)) ကိုစေလွှတ်ခဲ့သည်။ ထိုခေတ်အချိန်တွင် ယူနန်ပြည်နယ်၏ စိုက်ပျိုးရေးမှာ များစွာဖွံ့ဖြိုးနေပြီဖြစ်ပြီး ကြေးလက်နက်များ၊ ထွန်သွားများ နှင့် ကျွဲ၊ နွား၊ မြင်း၊ သိုး၊ ဆိတ်၊ ဝက်၊ ခွေး မွေးမြူခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ မနုဿဗေဒပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ အဆိုပါ လူမျိုးများသည် [[တိုင်လူမျိုး]] (Tai peoples) များ ဖြစ်ပြီး တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများအနေဖြင့် နေထိုင်ခဲ့ကြကာ တစ်ခါတရံတွင် တရုတ်ပြည် ဘုရင်ကို ပုန်ကန်၍ တရုတ်ပြည်မှ ထွက်ပြေးလာကြသော တရုတ်လူမျိုးများက ခေါင်းဆောင်လုပ်ကြသည်။ [[သုံးပြည်ထောင်ခေတ်]] (Three Kingdoms) တွင် ယနေ့ခေတ်ယူနန်ပြည်နယ်၊ [[ကွေ့ကျိုးပြည်နယ်]]အနောက်ပိုင်းနှင့် [[စစ်ချွမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်းဒေသများကို စုပေါင်း၍ နန်ကျုံး ဟုခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ တရုတ်ပြည် ဗဟိုအုပ်ချုပ်ရေးအာဏာပျက်သုဉ်းခဲ့ရာ ယူနန်သည် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် ပိုမိုရရှိလာခဲ့သည်။ တိုင်းရင်းသားများ အင်အားတောင့်တင်းလာခဲ့သည်။ အေဒီ ၂၂၅တွင် တရုတ်အမတ်ကြီး [[ကျူးဂယ်လျန့်]] (Zhuge Liang) သည် တပ်မကြီး သုံးခုနှင့်ချီတက်လာပြီး တိုင်းရင်းသားများနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေး ရအောင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ သူ၏ မွင့်ဟော့ကိုသိမ်းသွင်းခြင်း (seven captures of Meng Huo) သည် တရုတ်ရိုးရာပုံပြင်များတွင် နာမည်ကြီးသည်။ ၄ရာစုတွင် မြောက်ပိုင်းတရုတ်ပြည်သည် မြောက်ဘက်မှ နိုမဒစ် (nomadic tribes) လူမျိုးများ၏ လွှမ်းမိုးခြင်းခံရသည်။ ၃၂၀ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ဆွမ်လူမျိုးစု (the Cuan (爨)) အကြီးအကဲ ဆွမ်ချင်း (Cuan Chen 爨琛) သည် [[တျန့်ရေကန်]]ဒေသ (ယနေ့ခေတ် ခွန်းချွမ်း Kunchuan 昆川) သို့ ဝင်ရောက်လာကာ မင်းအဖြစ်ခံယူခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ နောင်နှစ်ပေါင်း ၄၀၀ ကျော်သည့်တိုင်အောင် ဆွမ်လူမျိုးများက အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ အေဒီ ၇၃၈တွင် ဖီလောဂယ် (Piluoge 皮罗阁) က ယူနန်ဒေသတွင် နန်ကျောက်တိုင်းပြည် (Kingdom of Nanzhao) ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ထန်မင်းဆက် (Tang Dynasty) မှလည်း ယူနန်ဘုရင်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ [[တလီမြို့]] (Dali) ကို ဗဟိုပြုအုပ်ချုပ်ခဲ့သော အဆိုပါ နန်ကျောက်မင်းတို့သည် နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော်မျှ ၁၃ဆက်မျှ ရှိပြီး တိဘက်ပြည်နှင့် တရုတ်ပြည်တို့ကြားတွင် တက်ကြွသော ဆက်ဆံရေး ရှိခဲ့သည်။ ၉၃၇ခုနှစ်တွင် တွမ့်စီးဖင် (Duan Siping 段思平) သည် နန်ကျောက်မင်းဆက်ကို ဖြုတ်ချပြီး [[တလီဘုရင့်နိုင်ငံ]] (Kingdom of Dali) ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၁၂၅၃ တွင် [[မွန်ဂိုအင်ပါယာ]] (Mongol Empire) ၏ သိမ်းပိုက်ခြင်း ခံရသည်။ ယွမ်မင်းဆက် (Yuan Dynasty) [[ကူဗလိုင်ခန်]] (Kublai Khan) ဘုရင်လက်ထက်တွင် ယူနန်ပြည်နယ်တွင် ပထမဆုံး အုပ်ချုပ်ရေးမှူး အဖြစ် [[တာ့ခ်လူမျိုး]] (Turkmen) ဆာယစ်အဂျယ်လ် (Sayid Ajall) ကို ၁၂၇၃တွင် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ <ref>John Man-Kublai Khan, page.80</ref> ထိုခေတ်မတိုင်မီက မွန်ဂိုမင်းသားများနှင့် ဒေသခံဘုရင်တို့က အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဟူနန်နှင့် ယူနန် ပြည်နယ်တို့သည် [[အင်ဒိုချိုင်းနား]]ဒေသသို့ မွန်ဂိုကျူကျော်မှုအတွက် စစ်အခြေစိုက်စခန်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၃၈၁တွင် မင်မင်းဆက် (Ming Dynasty) က ယွမ်မင်းဆက်ကို အောင်နိုင်ခဲ့ပြီး ယွမ်မင်းဆက် သစ္စာခံများကို နှိမ်နင်းခဲ့သည်။ <!--938 to 1893...?--> ၁၈၉၄တွင် ဩစတြေးလျလူမျိုး တိုင်းမ်သတင်းထောက် ဂျော့ချ် အားနက်စ် မောရစ်ဆင် (George Ernest Morrison) သည် မြန်မာပြည်မှ ယူနန်ကိုဖြတ်၍ [[ပေကျင်း]]သို့ ခရီးသွားခဲ့သည်။ သူရေးသားသော ''An Australian in China'' စာအုပ်တွင် ဂျပန်တို့၏ ကျူးကျော်မှုကြောင့် ယူနန်သည် အကြီးအကျယ်ပြောင်းလဲခဲ့ပြီ။ အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်းဒေသမှ စစ်ပြေးဒုက္ခသည်များ ပြည့်နှက်နေပြီး စက်မှုလုပ်ငန်းများကို ယူနန်ဒေသတွင်း တည်ထောင်လာကြသည်။ ဟု ဖော်ပြထားသည်။<ref>GE Morrison, [http://gutenberg.net.au/ebooks05/0500681h.html An Australian in China], 1895</ref> ထိုအချက်ကြောင့်ပင် ဒေသတွင်းတွင် မဟာဗျူဟာ ကျသောနေရာ ဖြစ်လာပြီး ကူမင်းမှ [[လားရှိုး]]သို့ [[မြန်မာလမ်းမကြီး]] (Burma Road) ကိုဖောက်လုပ်ရန်အကြောင်း ဖြစ်စေခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။ ===သဘာဝတ္တပညာရှင်များ=== ၁၉၁၆-၁၉၁၇တွင် ရွိုင်းချက်ပ်မင်းအင်ဒရူးစ် (Roy Chapman Andrews) နှင့် ယက်ဗ်ဘိုရပ်အင်ဒရူးစ် (Yvette Borup Andrews) တို့သည် အာရှသတ္တဗေဒလေ့လာရေးခရီးအတွက် ယူနန်ပြည်နယ်ကို လာရောက်ခဲ့ကြသည်။ သူတို့၏ အတွေ့အကြုံများကို ''Camps and Trails in China'' စာအုပ်တွင် မှတ်တမ်းတင်ရေးသားထားခဲ့ကြသည်။ ၁၉၂၂ မှ ၁၉၄၉ အတွင်း ဟိန်းနရစ်ချ်ဟင်ဒယ်မဇက်တီ (Heinrich Handel-Mazzetti)၊ ဂျော့ချ်ဖောရက်စ် (George Forrest) နှင့် ဂျိုးဇက်ဖရန်စစ်ချားလ်စ်ရော့ခ် (Joseph Francis Charles Rock) တို့သည် ရုက္ခဗေဒနှင့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ၊ ဘာသာစကားများကို လေ့လာ သုတေသနပြုခဲ့ကြသည်။ ၁၉၄၀မှ ၁၉၄၉အတွင်း ရုရှားလူမျိုး ပီတာဂူးလတ် (Peter Goullart) သည်ယူနန်ပြည်နယ် လိကျန်းဒေသမှ [[နရှီးလူမျိုး]] (Naxi people) တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုကို လေ့လာခဲ့သည်။ == ပထဝီဝင် == [[Image:Diqing, Yunnan, China.jpg|thumb|Snowy mountains in [[Diqing]], north-west Yunnan.]] [[Image:Erhai lake, Yunnan, China.jpg|thumb|[[Erhai|Erhai lake (洱海湖)]], [[Dali, Yunnan|Dali]], Yunnan.]] [[Image:LuguLake.jpg|thumb|[[Lugu Lake]], northern Yunnan.]] [[Image:Yangzi River - by Peter Morgan.jpg|thumb|The [[Yangzi River]] near the [[Tiger Leaping Gorge]].]] ယူနန်ပြည်နယ်သည် တရုတ်ပြည်၏ အနောက်တောင်ဘက်အကျဆုံးဒေသဖြစ်သည်။ ပြည်နယ်ဧရိယာသည် ၃၉၄,၀၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ ရှိပြီး တရုတ်တစ်ပြည်လုံး အကျယ်အဝန်း၏ ၄.၁% ရှိသည်။ ပြည်နယ်၏ မြောက်ပိုင်းဒေသသည် [[ယူနန်-ကွေ့ကျိုးကုန်းပြင်မြင့်]] (Yunnan-Guizhou Plateau) ၏ အစိပ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ အရှေ့ဘက်တွင် [[ကွမ်ရှီးကျွမ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရပြည်နယ်]]၊ [[ကွေ့ကျိုးပြည်နယ်]]၊ မြောက်ဘက်တွင် [[စစ်ချွမ်းပြည်နယ်]]၊ အနောက်မြောက်ဘက်တွင် [[တိဘက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရပြည်နယ်]] တို့နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသည်။ အနောက်ဘက်တွင် [[မြန်မာ]]နိုင်ငံ၊ တောင်ဘက်တွင်[[လာအို]]နိုင်ငံ၊ အရှေ့တောင်ဘက်တွင် [[ဗီယက်နမ်]]နိုင်ငံတို့နှင့် ကီလိုမီတာ ၄,၀၆၀ ရှည်လျားသော နယ်ခြားမျဉ်းဖြင့် ပိုင်းခြားထားသည်။ === ရာသီဥတု=== ယူနန်ပြည်နယ်သည် တောင်ဘက်ကို မျက်နှာပြုနေသော တောင်တန်းဆင်ခြေလျှောများ ရှိသောကြောင့် သမမျှတသော ရာသီဥတုရှိသည်။ [[ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ]]နှင့် [[အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ]] ၂ခုလုံးတို့၏ လွှမ်းမိုးခြင်း ခံရသည်။ စိုက်ပျိုးနိုင်သောရာသီဥတုမှာ ရှည်လျားသော်လည်း [[စိုက်ပျိုးနိုင်သောမြေ]] (arable land) မှာ နည်းပါးသည်။ [[ဇန်နဝါရီလ]]၏ ပျမ်းမျှအပူချိန်မှာ ၈°စင်တီဂရိတ်မှ ၁၇°စင်တီဂရိတ်ကြားတွင်ရှိပြီး [[ဇူလိုင်လ]]၏ပျမ်းမျှအပူချိန်မှာ ၂၁°မှ ၂၇°စင်တီဂရိတ်ကြားတွင်ရှိသည်။ တစ်နှစ်ပျမ်းမျှမိုးရေချိန်မှာ ၆၀၀မီလီလီတာနှင့် ၂,၃၀၀မီလီလီတာကြား ရရှိသည်။ [[ဇွန်လ]]မှ [[ဩဂုတ်လ]]ကြားတွင် တစ်နှစ်တာမိုးရေချိန်၏ ထက်ဝက်ကျော်ရရှိသည်။ [[ယူနန်-ကွေ့ကျိုးကုန်းပြင်မြင့်]] တွင် သမမျှတသောအပူချိန် ရရှိသည်။ အနောက်ဘက် ချိုင့်ဝှမ်းဒေသတွင် ပူနွေးစိုစွတ်ပြီး တောင်ပေါ်အမြင့်ပိုင်းတွင် လေအေးများတိုက်ခတ်သည်။ ===မြေမျက်နှာသွင်ပြင်=== မြေမျက်နှာသွင်ပြင်အနေအထားအားဖြင့် တောတောင်ထူထပ်သည်။ အထူးသဖြင့် အနောက်ဘက်နှင့် မြောက်ဘက်တို့တွင် ပိုမိုထူထပ်သည်။ တောင်စဉိတောင်တန်းများက ပြည်နယ်တစ်ခုလုံးဖုံးလွှမ်းနေသည်။ အနောက်ဘက်ပိုင်းတွင် ထင်ရှားသော တောင်ချိုင့်ဝှမ်းကြီးရှိသည်။ ယူနန်-ကွေ့ကျိုးကုန်းပြင်မြင့် မှာ အရှေ့ဘက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသည်။ အဓိက မြစ်ကြီးများသည် တောင်တန်းများကြားရှိ ချိုင့်ဝှမ်းများအတွင်းတွင် ဖြတ်သန်း စီးဆင်းသည်။ ပျမ်းမျှအမြင့် ၁,၉၈၀မီတာ ရှိသည်။ ‌မြောက်ပိုင်းတွင် တောင်တန်းများမှာ ပိုမိုမြင့်မားပြီး အမြင့် မီတာ ၅,၀၀၀ ကျော်အထိရှိကြသည်။ တောင်ပိုင်းတွင် မီတာ ၃,၀၀၀ ကျော်သော တောင်တန်း မရှိပေ။ မြောက်ဘက်တွင် အမြင့်ဆုံးတောင်မှာ [[ခါဝါဂယ်ပေါတောင်ထွတ်]] (Kawagebo Peak) ဖြစ်ပြီး ၆,၇၄၀မီတာ မြင့်သည်။ [[ဟဲခိုခရိုင်]] (Hekou County)၊ [[မြစ်နီမြစ်]] (Honghe River) ချိုင့်ဝှမ်းတွင် အနိမ့်ဆုံးဖြစ်ပြီး ၇၆.၄မီတာမျှသာ မြင့်သည်။ ပြည်နယ်၏ အရှေ့ဘက်ခြမ်းတွင် ထုံးကျောက်ကုန်းပြင်မြင့်များ၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအတွက် အသုံးမပြုနိုင်သော ချောင်းများ ရှိပြီး အနောက်ဘက်ခြမ်းတွင် ထူထပ်သောတောင်တန်းများ၊ မြောက်မှတောင်သို့သွယ်တန်းစီးဆင်းနေသော မြစ်ချောင်းများ ရှိကြသည်။ ၎င်းတို့အနက် [[သံလွင်မြစ်]] (Nujiang, Salween) နှင့် [[မဲခေါင်မြစ်]] (Lancangjiang, Mekong) တို့မှာ ထင်ရှားသည်။ တောတောင်ထူထပ်သောကြောင့် သဘာဝပေါက်ပင်များ တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ ပေါများပြီး ယူနန်ပြည်နယ်ကို [[သဘာဝသတ္တရုက္ခဥယျာဉ်]] (natural zoological and botanical garden) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ ===နယ်ခြားဒေသများ=== တိဘက်၊ စစ်ချွမ်း၊ ကွေ့ကျိုး၊ ကွမ်ရှီး ပြည်နယ်များနှင့် နယ်ချင်းထိစပ်နေသည်။ နယ်ခြားတိုင်းပြည်များမှာ မြန်မာ၊ လာအို၊ ဗီယက်နမ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ===ရေကန်များ=== ယူနန်ပြည်နယ်တွင် ရေကန်များ မြောက်မြားစွာရှိသည်။ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃၀)ထက်ကျယ်သော ရေကန်ကြီး (၉)ခုရှိသည်။ <ref>{{Cite web |title=China Launched Battle Against Lake Pollution<!-- Bot generated title --> |url=http://www.edu.cn/20011121/3011177.shtml |accessdate=23 September 2011 |archivedate=27 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927144228/http://www.edu.cn/20011121/3011177.shtml }}</ref> ၎င်းတို့မှာ - *[[တျန့်ချီရေကန်]] (Dianchi Lake), [[ကူမင်းမြို့]]အနီး *[[ဖူရှန့်ရေကန်]] (Fuxian Lake), [[ယွိရှီးမြို့]]အနီး, တရုတ်ပြည်တွင် ဒုတိယအနက်ဆုံးရေကန်ဖြစ်သည်။ *[[အာရ်ဟိုင်ရေကန်]] (Erhai Lake), [[တလီမြို့]]အနီး *[[လူကူးရေကန်]] (Lugu Lake), နင်လန့်ခရိုင် *[[ချီးလူးရေကန်]] (Qilu Lake) (瀘沽湖) , ဖူရှန့်ရေကန်၏တောင်ဘက်၊ ထုံးဟိုင်ခရိုင်အတွင်း *[[ယန်စုန့်ရေကန်]] (Yangzong Lake), ယီးလျန်ခရိုင် *[[ယိလုံရေကန်]] (Yilong Lake) *[[ရှင်းယွန်ရေကန်]] (Xingyun Lake) ===မြစ်ချောင်းများ=== ယူနန်ပြည်နယ်သည် ရှီမြစ် (Xi River) နှင့် ယွမ်မြစ် (Yuan River) မြစ်နှစ်သွယ်တို့၏ တည်ရာဖြစ်သည်။ အဓိကမြစ်ကြီး (၆)သွယ်ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ - *[[ယန်ဇီမြစ်]] (Yangtze River),ကျင်းရှားမြစ် (Jinsha Jiang (River of Golden Sands)) ဟုခေါ်သည်။ *[[ပုလဲမြစ်]] (Pearl River), ချွီးကျင့်မြို့အနီး *[[မဲခေါင်မြစ်]] (Mekong) (Lancang), တိဘက်ပြည်နယ်မှ မြစ်ဖျားခံပြီး လာအို၊ မြန်မာ၊ ထိုင်း၊ ကမ္ဘောဒီးယား၊ ဗီယက်နမ်တို့ကို ဖြတ်သန်းပြီး [[တောင်တရုတ်ပင်လယ်]] (South China Sea) အတွင်းသို့ စီးဝင်သည်။ *[[မြစ်နီမြစ်]] (Red River) (Yuan or Honghe) [[တလီမြို့]]တောင်ဘက် တောင်တန်းများတွင် မြစ်ဖျားခံပြီး [[ဟနွိုင်းမြို့]]ကိုဖြတ်၍ တောင်တရုတ်ပင်လယ်အတွင်းသို့ စီးဝင်သည်။ *[[သံလွင်မြစ်]] (Salween) (Nujiang), မြန်မာပြည်ကို ဖြတ်၍ မုတ္တမပင်လယ်ကွေ့ (Gulf of Martaban) နှင့် [[ကပ္ပလီပင်လယ်]] (Andaman Sea) အတွင်းသို့ စီးဝင်သည်။ *[[ဧရာဝတီမြစ်]] ၏ မြစ်လက်တက် တုလုန်ကျန်းမြစ် (Dulongjiang) သည် ယူနန်ပြည်နယ်တွင် မြစ်ဖျားခံသည်။ ==အမျိုးသားပန်းဥယျာဉ်များ== *[[ဖူတာဆော့အမျိုးသားဥယျဉ်]] (Pudacuo National Park), ၂၀၀၇ခုနှစ်တွင် [[ရှန်ဂရီလာခရိုင်]] (Shangri-La County) တွင် ဖွင့်လှစ်သည်။ *[[လောင်ကျွန်းရှန်းအမျိုးသားဥယျဉ်]] (Laojunshan National Park) (老君山国家公园), [[လိကျန်းခရိုင်ကြီး]] (Lijiang Prefecture) <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.kunming.org.cn/index/content/2009-01/09/content_1700783.htm |accessdate=23 September 2011 |archivedate=2 March 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090302090240/http://www.kunming.org.cn/index/content/2009-01/09/content_1700783.htm }}</ref> ==UNESCO ကမ္ဘာ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်နေရာများ== *[[လိကျန်းမြို့ဟောင်း]] (Old Town of Lijiang), ၁၉၉၇တွင် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအဖြစ် စာရင်းသွင်းသည်။ *[[အပြိုင်မြစ်သုံးစင်း]] (Three Parallel Rivers of Yunnan Protected Areas), ၂၀၀၃ခုနှစ်တွင် သဘာဝအမွေအဖြစ် စာရင်းသွင်းသည်။ *[[တောင်တရုတ်ထုံးကျောက်တောင်]] (South China Karst), ၂၀၀၇ခုနှစ်တွင် သဘာဝအမွေအဖြစ် စာရင်းသွင်းသည်။ <ref>[http://whc.unesco.org/en/list/1248 South China Karst - UNESCO World Heritage Centre<!-- Bot generated title -->]</ref> == ဘူမိဗေဒ == ယူနန်ပြည်နယ်အရှေ့ဘက်ခြမ်းတွင် ထုံးကျောက်တောင်များ ပေါများပြီး အနောက်ဘက်ခြမ်းတွင် တောင်ထူထပ်ကာ မြစ်များသည် မြောက်မှတောင်သို့ သွယ်တန်းစီးဆင်းနေကြသည်။ သံလွင်မြစ်၊ မဲခေါင်မြစ်တို့မှာထင်ရှားသည်။ ယူနန်ပြည်နယ်သည် သဘာဝ ဓာတ်သတ္တုများ ပေါများပြီး တရုတ်ပြည်၏ သံဖြူအထွက်ဆုံးဒေသဖြစ်သည်။ သံ၊ ကျောက်မီးသွေး၊ ခဲ၊ ကြေးနီ၊ သွပ်၊ ရွှေ၊ ပြဒါး၊ ငွေ၊ ခနောက်စိမ်း နှင့် ကန့် များ ပမာဏ ပေါများစွာ တည်ရှိသည်။ ===ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများ=== *[[ယွန်းနန်းနိုဇွန်း]] (Yunnanozoon) – [[Cambrian|Lower Cambrian]] possible [[chordate]] *[[ကျင်းရှန်းနိုဆောရပ်စ်]] (Jingshanosaurus) – လည်ပင်းရှည် [[ဒိုင်နိုဆော]] == ဇီဝမျိုးကွဲများ == ယူနန်ပြည်နယ်သည် တရုတ်ပြည်တွင် ဇီဝဗေဒအရလည်းကောင်း၊ ယဉ်ကျေးမှုအရလည်းကောင်း များစွာကွဲပြားသော ဒေသဖြသည်။ ဒေသတွင်းတွင် နှင်းဖုံးတောင်များလည်း ရှိသလို အပူပိုင်းဒေသပေါက်ပင်များလည်း ရှိသည်။ သို့ဖြစ်၍ သဘာဝပေါက်ပင်အမျိုးစုံကို တစ်နေရာအတွင်းတွင် တွေ့ရှိနိုင်သော ထူးခြားသော ဒေသဖြစ်သည်။ နွေရာသီတွင် တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်သည် မုတ်သုန်လေများကို ဟန့်တားနိုင်သော သဘာဝအတားအဆီးများသဖွယ်ဖြစ်နေပြီး ဒေသအတွင်း စိုထိုင်းမှု ကို ဖြစ်စေသည်။ ယင်းကြောင့်ပင် တောင်မြင့်ထင်းရှူးတောများပေါက်ရောက်သည်။ သဘာဝပေါက်ပင်မျိုးကွဲများအနေဖြင့် ပင်ကြီးပင်စောက်မျိုး (higher plants) ၁၇,၀၀၀ မျှ ရှိပြီး ယူနန်ပြည်နယ်ကို ကမ္ဘာ့မြောက်ခြမ်းရှိ သဘာဝပေါက်ပင်များကို တစ်နေရာတည်းတွင် အစုံအလင်တွေ့ရှိနိုင်သော ဒေသ ဟုလည်း ပြောဆိုကြသည်။ <ref>David Paterson, Kunming Institute of Botany’s honorary senior horticulturalist and former director of the Royal Botanic Garden in Edinburgh, Scotland.</ref> တောတိရစ္ဆာန်များအနေဖြင့်လည်း တရုတ်တစ်ပြည်လုံး၏ ၄%မျှသာ ကျယ်ဝန်းသော ယူနန်ပြည်နယ်သည် တစ်ပြည်လုံးတွင်ရှိသော နို့တိုက်သတ္တဝါနှင့်ငှက်မျိုးစိတ် စုစုပေါင်း၏ ထက်ဝက်ကျော် ရှိသည်။ စိုင်၊ ကျား၊ ဆင် စသော တိရစ္ဆာန်များ ရှိသည်။ မျိုးတုံးပျောက်ကွယ်လုဖြစ်နေသော တိရစ္ဆာန်များလည်း ရှိသည်။ === ဂုဏ်ပြုတင်စားချက်များ === ယူနန်ပြည်နယ်ကို အောက်ပါအတိုင်းတင်စားခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည်။ * '''ရုက္ခလောကဗဟိုချက်'''"Center of Plant Diversity" (IUCN/WWF: Davis et al. 1995) * '''ကမ္ဘာ့ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်အပ်သောဂေဟဗေဒဒေသကြီး၂၀၀စာရင်းဝင်'''"Global 200 List Priority Ecoregion" for biodiversity conservation (WWF: Olsen and Dinerstein 1998) * '''ငှက်မျိုးနွယ်စုံဒေသ'''"Endemic Bird Area" (Birdlife International: Bibby, C. et al. 1992) and * '''ကမ္ဘာ့ဇီဝမျိုးကွဲစုံဒေသ'''"Global Biodiversity Hotspot," as a part of the Hengdu Mountain Ecosystem (Conservation International: Mittermeier and Mittermeier 1997) == သဘာဝအရင်းအမြစ်များ == ဓာတ်[[သတ္တုသိုက်]]ကြီးများ တည်ရှိသည်။ သတ္တုမျိုးပေါင်း ၈၆မျိုးကို နေရာပေါင်း ၂,၇၀၀ တွင် တွေ့ရှိထားသည်။ ယင်းအနက် ၁၃%ခန့်မှာ တရုတ်ပြည်တစ်ပြည်လုံးတွင် အကြီးမားဆုံးသော သတ္တုသိုက်များဖြစ်သည်။ သွပ်၊ ခဲ၊ သံဖြူ၊ ကက်ဒ်မီယမ် (cadmium)၊ အင်ဒီယမ် (indium)၊ သာလီယမ် (thallium) နှင့် ခရော့ဆီဒိုလိုက် (crocidolite) အများဆုံးထုတ်လုပ်သော ဒေသဖြစ်သည်။ သံ၊ ကြေးနီ၊ ကျောက်မီးသွေး၊ ရွှေ၊ ပြဒါး၊ ငွေ၊ ခနောက်စိမ်း၊ ကန့် များပြားစွာထွက်သည်။ တွင်းထွက်အမျိုးပေါင်း ၁၅၀ကျော်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိရသည်။ တွင်းထွက်သယံဇာတအားလုံး၏ ကာလပေါက်ဈေး တန်ဖိုးမှာ တရုတ်ယွမ်ငွေ ၃[[ထရီလီယံ]]ခန့်ရှိသည်။ ၎င်းတို့အနက် ၄၀%သည် လောင်စာတွင်းထွက်၊ ၇.၃%သည် သတ္တုတွင်းထွက်၊ ၅၂.၇%သည် သတ္တုမဟုတ်သောတွင်းထွက်တို့ဖြစ်သည်။ မိုးရေချိန်လုံလောက်ပြီး မြစ်ချောင်း၊ရေကန်များပေါများသည်။ ပြည်နယ်အတွင်း တစ်နှစ်တာရေစီးဆင်းမှုပမာဏမှာ ၂၀၀ကုဗကီလိုမီတာ ဖြစ်သည်။ ယင်းပမာဏသည် [[မြစ်ဝါမြစ်]]၏ ၃ဆမျှရှိသည်။ ပြည်နယ်ပြင်ပမှ ပြည်နယ်အတွင်းသို့ စီးဝင်သော ရေစီးဆင်းမှုပမာဏမှာ ၁၆၀ကုဗကီလိုမီတာ ရှိသည်။ ပြည်နယ်အတွင်းရှိ လူတစ်ဦးချင်းအလိုက် ရေရရှိမှုမှာ လူတစ်ဦးအတွက် တစ်နှစ်တာ ရေရရှိမှု ကုဗမီတာ တစ်သောင်း အထိရှိပြီး ယင်းပမာဏသည် တစ်ပြည်လုံးပျမ်းမျှ၏ ၄ဆမျှရှိသည်။ ရေသယံဇာတကြွယ်ဝမှုကြောင့် ရေအားလျှပ်စစ် များစွာထုတ်လုပ်နိုင်သည်။ [[မဲခေါင်မြစ်]]ကြောင်းတစ်လျှောက်တွင် ဆည်တမံများ တည်ဆောက်လျက်ရှိပြီး ပထမဆုံးဆည်ဖြစ်သော [[မန်ဝမ်ဆည်]] (Manwan Dam) သည် ၁၉၉၃ခုနှစ်တွင် ပြီးစီးခဲ့သည်။ ==အုပ်ချုပ်ရေး== === အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေများ === ယူနန်ပြည်နယ်ကို ခရိုင်ကြီး (၁၆)ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ <br /> [[File:Yunnan prfc map.png|center| 450px]] <br /> {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center |- ! # ! ခရိုင်ကြီးအမည် ! တရုတ်စာဖြင့် ! တရုတ်အသံထွက်ဖြင့် ! မြို့တော်အမည် |- | |----------bgcolor=lightblue |Colspan=5 align=center|'''— ခရိုင်ကြီးများနှင့်မြို့တော်များ —''' |---------- |1 |[[ကူမင်းမြို့]] (Kunming) |昆明市 |Kūnmíng Shì |[[ဖန်းလုံခရိုင် Panlong District]] |---------- |2 |[[ချွီးကျင့်မြို့]] (Qujing) |曲靖市 |Qǔjìng Shì |[[ချိလင်ခရိုင် Qilin District]] |---------- |3 |[[ယွိရှီးမြို့]] (Yuxi) |玉溪市 |Yùxī Shì |[[ဟုန်းထာခရိုင် Hongta District]] |---------- |4 |[[ပေါင်ရှန်းမြို့]] (Baoshan) |保山市 |Bǎoshān Shì |[[လုံးယန်ခရိုင် Longyang District]] |---------- |5 |[[ကျောင်းထုံးမြို့]] (Zhaotong) |昭通市 |Zhāotōng Shì |[[ကျောင်းယန်ခရိုင် Zhaoyang District]] |---------- |6 |[[လိကျန်းမြို့]] (Lijiang) |丽江市 |Lìjiāng Shì |[[ကူးချင်ခရိုင် Gucheng District]] |---------- |7 |[[ဖူအာရ်မြို့]] (Pu'er) |普洱市 |Pǔ'ěr Shì |[[စိမောက်ခရိုင် Simao District]] |---------- |8 |[[လင်ဆန်းမြို့]] (Lincang) |临沧市 |Líncāng Shì |[[လင်ရှန်းခရိုင် Linxiang District]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=5 align=center|'''— ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရခရိုင်ကြီးများ —''' |---------- |9 |ဒယ်ဟုန်တိုင်([[ရှမ်းလူမျိုး]])နှင့်[[ဂျိမ်းဖော]]လူမျိုးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရခရိုင် (Dehong Dai and Jingpo Autonomous Prefecture) |德宏傣族景颇族自治州 |Déhóng Dǎizú Jǐngpōzú Zìzhìzhōu |[[လုရှီးမြို့]] (Luxi City, Dehong, Yunnan) |---------- |10 |နုကျန်း[[လီဆူ]]ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရခရိုင် (Nujiang Lisu Autonomous Prefecture) |怒江傈僳族自治州 |Nùjiāng Lìsùzú Zìzhìzhōu |[[လူရွှေ]] (Lushui County) |---------- |11 |[[ဒီချင့်တိဘက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရခရိုင်]] (Diqing Tibetan Autonomous Prefecture) |迪庆藏族自治州 |Díqìng Zàngzú Zìzhìzhōu |[[ရှန်ဂရီလာ]] (Shangri-La County) |---------- |12 |[[တလီပိုင်လူမျိုးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရခရိုင်]] (Dali Bai Autonomous Prefecture) |大理白族自治州 |Dàlǐ Báizú Zìzhìzhōu |[[တလီမြို့]] (Dali City, Yunnan) |---------- |13 |[[ချူးရှုံယီလူမျိုးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရခရိုင်]] (Chuxiong Yi Autonomous Prefecture) |楚雄彝族自治州 |Chǔxióng Yízú Zìzhìzhōu |[[ချူးရှုန်မြို့]] (Chuxiong City) |---------- |14 |[[ဟုန်းဟယ်ဟနီနှင့်ယီလူမျိုးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရခရိုင်]] (Honghe Hani and Yi Autonomous Prefecture) |红河哈尼族彝族自治州 |Hónghé Hānízú Yízú Zìzhìzhōu |[[မင့်ဇီ]] (Mengzi County) |---------- |15 |[[ဝင်ရှန်းကျွမ်းနှင့်မြောင်([[မုံ]]) လူမျိုးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရခရိုင်]] (Wenshan Zhuang and Miao Autonomous Prefecture) |文山壮族苗族自治州 |Wénshān Zhuàngzú Miáozú Zìzhìzhōu |[[ဝင်ရှန်း]] (Wenshan County) |---------- |16 |[[ရှီးရွှမ်းပန်နတိုင်([[ရှမ်းလူမျိုး]])လူမျိုးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရခရိုင်]] (Xishuangbanna Dai Autonomous Prefecture) |西双版纳傣族自治州 |Xīshuāngbǎnnà Dǎizú Zìzhìzhōu |[[ကျင်းဟုန်မြို့]] (Jinghong City) |} အထက်ပါ ခရိုင်ကြီး (၁၆)ခု၏လက်အောက်တွင် ခရိုင်ငယ် (၁၂၉)ခု၊ မြို့နယ်ပေါင်း (၁၄၅၅)ခု ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ===နိုင်ငံရေး=== ကွန်မြူနစ်ပါတီအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးရာထူးသည် ပြည်နယ်တွင် အမြင့်ဆုံးရာထူးဖြစ်ပြီး ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးမှူးရာထူးမှာ ဒုတိယအမြင့်ဆုံးရာထူးဖြစ်သည်။ ယူနန်ပြည်နယ် ကွန်မြူနစ်ပါတီအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးများမှာ -<ref name=xinhua /> #[[စုန့်ရင့်ချုံ]] (Song Renqiong) (宋任穷): 1950–1952 #[[ရှဲ့ဖူကျိ]] (Xie Fuzhi) (谢富治): July 1952-August 1959 #[[ယန်းဟုန်ယန်]] (Yan Hongyan) (阎红彦): August 1959-January 1967 #[[ကျိုးရှင့်]] (Zhou Xing) (周兴): June 1971-October 1975 #[[ကျားချီယွင်]] (Jia Qiyun) (贾启允): October 1975-February 1977 #[[အန်းဖင်ရှင်း]] (An Pingsheng) (安平生): February 1977-July 1985 #[[ဖူးချောင်ကျူး]] (Pu Chaozhu) (普朝柱): July 1985-June 1995 #[[ကောင်းယန်]] (Gao Yan) (高严): June 1995-August 1997 #[[လိန်းဟူအန်း]] (Linghu An) (令狐安): August 1997-October 2001 #[[ပိုင်အင်းဖေ]] (Bai Enpei) (白恩培): October 2001 – incumbent <ref name=xinhua /> ယူနန်ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးမှူး ('''Governors of Yunnan''') များမှာ - <ref name=xinhua /> #[[ချင်ကင်း]] (Chen Geng) (陈赓): March 1950-February 1955 #[[ကောယိန်ချိုး]] (Guo Yingqiu) (郭影秋): February 1955-November 1958 #[[တိန်းယီးချွမ်း]] (Ding Yichuan) (丁一川): November 1958-January 1965 #[[ကျိုးရှင့်]] (Zhou Xing) (周兴): January 1965–1966 #[[ထန်းဖူရင်]] (Tan Furen) (谭甫仁): August 1968-October 1970 # ကျိုးရှင့်: October 1970-October 1975 #[[ကျားချီယွင်]] (Jia Qiyun) (贾启允): October 1975-February 1977 #[[အန်းဖင်ရှင်း]] (An Pingsheng) (安平生): February 1977-December 1979 #[[လျိုမင်ဟွေး]] (Liu Minghui) (刘明辉): December 1979-April 1983 #[[ဖူးချောင်ကျူး]] (Pu Chaozhu) (普朝柱): April 1983-August 1985 #[[ဟဲကျိချောင်]] (Pu Chaozhu) (和志强): August 1985-January 1998 #[[လီကျားထင်]] (Li Jiating) (李嘉廷): January 1998-June 2001 #[[ရွှီးရုံခိုင်]] (Xu Rongkai) (徐荣凯): June 2001 – November 2006 #[[ချင်းကွမ်းရုံ]] (Qin Guangrong) (秦光荣): January 2007 <ref name=xinhua>{{cite news |first= |last= |title=Qin Guangrong re-elected governor of Yunnan Province |url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-01/24/content_7490786.htm |work=Xinhua |publisher= |date=2008-01-24 |accessdate=2008-02-23 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304072721/http://news.xinhuanet.com/english/2008-01/24/content_7490786.htm |url-status=dead}}</ref> -incumbent == လူဦးရေနှင့်လူမျိုးများ == <!-- ; Total population : 43.33 million (2002) ; Population growth rate : 10.6% ; Average life expectancy : 65.1 years (male), 67.7 years (female) (1995) --> ===တိုင်းရင်းသားများ=== [[Image:Zhongdian-sumtseling-gompa-c05.jpg|thumb|Sumtselin Gompa ဘုန်းကြီးကျောင်း၊ ကျုံးတျန့်မြို့]] [[Image:Yunnan Tai woman.jpg|thumb|ယူနန်ပြည်နယ်၊ တိုင်လူမျိုး အမျိုးသမီးတစ်ဦး]] ယူနန်ပြည်နယ်တွင် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများစွာနေထိုင်ကြသည်။ <ref>[http://www.windrug.com/pic/30/15/11/15/167.htm 中国云南省五个民族DYS287位点多态性的调查]</ref> တိုင်းရင်းသားလူမျိုးပေါင်း (၄၇)မျိုးအထိနေထိုင်ကြသော ရှင်းကျန်းပြည်နယ်မှတစ်ပါး တရုတ်ပြည်တွင် ဒုတိယမြောက် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးကွဲများ အများဆုံးပြည်နယ်တွင် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး (၂၅)မျိုးနေထိုင်ကြသည်။ အဆိုပါလူနည်းစုတိုင်းရင်းသားလူမျိုးများဦးရေသည် ပြည်နယ်တစ်ခုလုံးလူဦးရေ၏ ၃၈%မျှ ရှိသည်။ တိုင်းရင်းသားများမှာ ယီ၊ ပိုင်၊ ဟနီ၊ [[တိုင်]]၊ မြောင်၊ [[လီဆူ]]၊ ဟွေး၊ [[လားဟူ]]၊ [[ဝ]]၊ [[ဂျိမ်းဖော]]၊ နရှီး၊ ယောင်၊ [[တိဘက်]]၊ ပုလန် ([[ပလောင်]])၊ ဖူမီ၊ နု၊ အချန် ([[မိုင်းသာလူမျိုး]])၊ ကျိနော့၊ မွန်ဂို၊ ဒယ်ရန်၊ မန်ချူး၊ ရွှေ နှင့် ပူယေး လူမျိုးတို့ဖြစ်ကြသည်။ အချို့သော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများမှာ လူဦးရေ ၅၀၀၀ပင်မပြည့်သဖြင့် စာရင်းသွင်းသတ်မှတ်ထားခြင်းမရှိပေ။ တိုင်းရင်းသား(၁၀)မျိုးတို့သည် နယ်စပ်ဒေသနှင့် ချိုင့်ဝှမ်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ မန်ချူးချင်မင်းဆက်လက်ထက်က အဆက်အနွယ်များဖြစ်ကြသော မန်ချူးလူမျိုးများသည် တရုတ်လူမျိုးများနှင့် ခွဲခြား၍မရနိုင်ပေ။ တောင်နိမ့်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသော လူမျိုးများမှာ ဟနီ၊ ယောင်၊ လားဟူ၊ ဝ၊ ဂျိန်းဖော့၊ ဘလန်း၊ ကျိနော့ တို့ဖြစ်သည်။ တောင်မြင့်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသော လူမျိုးများမှာ မြောင်၊ လီဆူ၊ တိဘက်၊ ဖူမီ၊ ဒယ်ရန် လူမျိုးတို့ဖြစ်သည်။ ပုံပြင်များတွင် အမြဲပါလေ့ရှိသော ညီအစ်ကိုသုံးယောက် ဖြစ်သည့် တိဘက်၊ နရှီး နှင့် ပိုင်လူမျိုးတို့သည် တောင်မြင့်၊ တောင်လတ်၊ တောင်နိမ့်ဟု နေထိုင်ရာဒေသမတူပဲ ကွဲပြားသည်။ ===ဘာသာစကားများ=== ယူနန်ပြည်နယ်တွင် ပြောဆိုကြသော တရုတ်ဘာသာ [[ဒေသိယစကား]] များသည် အနောက်တောင် [[မင်ဒရင်]] ဘာသာစကားအုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်။ စစ်ချွမ် နှင့် ကွေ့ကျိုးပြည်နယ်များ၌ ပြောဆိုကြသော ဒေသိယစကားများနှင့် နီးစပ်သည်။ ယူနန်ပြည်နယ်တွင်ပြောဆိုကြသော အခြား တိုင်းရင်းသား ဘာသာစကားများသည် [[တိဘက်-မြန်မာ ဘာသာစကားအုပ်စု]] (Tibeto-Burman languages) တွင်ပါဝင်သည်။ ပိုင်၊ ယီ၊ တိဘက်၊ ဟနီ၊ ဂျိန်းဖော့၊ လီဆူ၊ လားဟူ၊ နရှီး ဘာသာစကားတို့ဖြစ်ကြပြီး တိုင်ဘာသာစကားအုပ်စု (Tai languages) တွင်ပါဝင်သော ကျွမ်း၊ ပိုးယေ၊ တုန်း၊ ရွှေ၊ တိုင်းလွီ၊ တိုင်းနွာတို့ဖြစ်၍ �မုံ-မိန်ဘာသာစကားအုပ်စုကိုလည်း ပြောဆိုကြသည်။ နရှီးဘာသာစကားတွင် အသုံးပြုသော [[တုန်းပအက္ခရာ]] (Dongba script) သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ယနေ့ထက်တိုင် အသုံးပြုနေသေးသော တစ်ခုတည်းသော [[ရုပ်ပုံအက္ခရာ စာရေးနည်းနစ်]] (pictographic writing system) ဖြစ်သည်။ ===စာတတ်မြောက်မှု=== ၁၉၉၈စာရင်းအရ ပြည်နယ်အတွင်းတွင် လူဦးရေ ၄၁၉,၀၀၀ သည် ဘွဲ့ရရှိထားပြီး ၂.၁၁သန်းမှာ အထက်တန်းအောင်ဖြစ်သည်။ ၈.၃သန်းမှာ အလယ်တန်းအောင်ဖြစ်သည်။ ၁၈.၂၅သန်းမှာ မူလတန်းအောင် ဖြစ်သည်။ အသက် (၁၅)နှစ်ပြည့်ပြီး စာမတတ်မြောက်သူဦးရေမှာ ၈.၂၅သန်း ရှိသည်။ == စိုက်ပျိုးရေး== [[Image:Terrace field yunnan china.jpg|thumb|The rice terraced mountains of [[လှေကားထစ်စိုက်ခင်း၊ ယွမ်းယန်ခရိုင်ငယ်၊ ယူနန်ပြည်နယ်]]]] [[Image:Yunnan riziere.jpg|thumb|ယူနန်ပြည်နယ် စိုက်ခင်းတစ်ခု]] စိုက်ပျိုးရေးကို ကုန်းမြင့်လွင်ပြင်ဒေသအချို့၊ ချိုင့်ဝှမ်းအချို့ နှင့် တောင်စောင်းလှေကားထစ် များတွင် စိုက်ပျိုးကြသည်။ စိုက်ပျိုးရန်အတွက် ညီညာပြန့်ပြူးသောမြေမှာ ရှားပါးသည်။ ယခုအခါ ပြည်နယ်တစ်ခုလုံး၏ ၅%မျှသာ စိုက်ပျိုးထားသည်။ [[ဆန်စပါး]]သည် အဓိကစိုက်ပျိုးသီးနှံဖြစ်သည်။ [[ပြောင်းဖူး]]၊ [[ဘာလီ]]၊ [[ဂျုံ]]၊ [[ကန်စွန်းဥ]]၊ [[ပဲပိစပ်]]၊ [[လက်ဖက်]]၊ [[ကြံ]]၊ [[ဆေးရွက်ကြီး]]၊ [[ဝါဂွမ်း]] နှင့် [[rapeseed]]တို့ကိုစိုက်ပျိုးကြသည်။ အနောက်ဘက်ပိုင်းရှိ မတ်စောက်စော တောင်စောင်းများတွင် မွေးမြူရေး နှင့် သစ်ထုတ်ရေးလုပ်ငန်းများ လုပ်ကိုင်ကြသည်။ [[ဆေးရွက်ကြီး]]သည် အဓိကပြည်ပပို့ကုန်ဖြစ်သည်။ ပြည်နယ်ဂျီဒီပီ၏ ရာခိုင်နှုန်းအများစုသည် ဆေးရွက်ကြီးမှရသည်။ သစ်သီးဝလံနှင့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်များမှလည်း ဝင်ငွေကောင်းစွာရသည်။ စားသုံးရန်သင့်တော်သောမှိုမျိုး ၉၃၈မျိုးအနက် ယူနန်ပြည်နယ်တွင် မှိုးမျိုး ၈၀၀ ကျော်ပေါက်ရောက်သည်။ ၂၀၀၄ခုနှစ်တွင် မှိုတန်ချိန် ၇,၇၄၄ ပြည်ပတင်ပို့နိုင်ခဲ့ပြီး တရုတ်ပြည်၏ မှိုတင်ပို့မှု၏ ၇၀%ဖြစ်သည်။ [[ထင်းရှူးမှို]] (pine mushroom) မှာ ယူနန်ပြည်နယ်၏ အဓိကထွက်ကုန်တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး ဂျပန်သို့ များပြားစွာ တင်ပို့သည်။ [[ကော်ဖီ]]လည်း စိုက်ပျိုးသည်။ တရုတ်ပြည်၏ အာရေဗျကော်ဖီအထွက်ဆုံး ဒေသဖြစ်သည်။ [[လက်ဖက်ခြောက်]]ကို ဂျပန်နှင့် အမေရိကန်သို့ တင်ပို့သည်။ [[နို့ထွက်ပစ္စည်း]]များကိုလည်း ပေါများစွာထုတ်လုပ်သည်။ [[အာဆီယံ]]နိုင်ငံများသို့တင်ပို့ရန် ရည်မှန်းသည်။ ယူနန်ပြည်နယ်၏ ပန်းစိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်မှုသည် တရုတ်ပြည်တစ်ပြည်လုံး၏ ၅၀% ရှိသည်။ [[ဟက်တာ]] ၄၀၀၀ မျှ ရှိသည်။ ပြည်တွင်းဈေးကွက်အပြင် ပြည်ပသို့လည်း တင်ပို့ရာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၈သန်းခန့် ဝင်ငွေရရှိသည်။ တင်ပို့သောနိုင်ငံများမှာ ဂျပန်၊ ကိုရီးယား၊ ထိုင်း၊ ဟောင်ကောင် နှင့် စင်ကာပူတို့ ဖြစ်သည်။ == စီးပွားရေး == [[Image:Lijiang, Yunnan, China.jpg|thumb|လိကျန်းမြို့မှ ဒေသခံဈေးသည်များ]] ယူနန်ပြည်နယ်သည် တရုတ်ပြည်၏ ဆင်းရဲနွမ်းပါးသောပြည်နယ်များထဲတွင် တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၄စာရင်းအရ တစ်နှစ်တာဝင်ငွေ ၃၀၀ယွမ်အောက်သာ ရရှိသော လူဦးရေ ၇သန်းကျော်ရှိပြီး ဆင်းရဲမှုမျဉ်းအောက်တွင် ရှိနေကြသည်။ အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများနှင့် လန်ဆန်းမြစ် (မဲခေါင်မြစ်) ကိုအသုံးပြု၍ ကုန်ကူးသန်းရောင်းဝယ်သည်။ မကြာသေးမီနှစ်များအတွင်းတွင် မဟာမဲခေါင်ဒေသ စီးပွားရေးနှင့် ကုန်သွယ်ရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများ တိုးမြှင့်လာခဲ့သည်။ အဓိကစီးပွားရေးလုပ်ငန်းများမှာ စိုက်ပျိုးရေး၊ ဆေးရွက်ကြီး၊ သတ္တု၊ ရေအားလျှပ်စစ်နှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ယူနန်ပြည်နယ်၏ စက်မှုလုပ်ငန်းများမှ ပြည်နယ်ဂျီဒီပီ၏ ၄၅%မျှ ရရှိသည်။ ယူနန်ပြည်နယ်သည် ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးပြဿနာ၊ ဆင်းရဲမှုတိုက်ဖျက်ရေး၊ တရားမဝင်ဝင်ရောက်မှုတားဆီးရေး၊ မူးယစ်ဆေးဝါးတိုက်ဖျက်ရေး နှင့် အေအိုင်ဒီအက်စ်ရောဂါ တိုက်ဖျက်ရေး စသည့် လူမှုရေးပြဿနာများကိုလည်း ရင်ဆိုင်နေရသည်။ အဓိကစက်မှုလုပ်ငန်းကြီး (၄)ခုမှာ ဆေးရွက်ကြီး၊ စိုက်ပျိုးရေးနှင့်ဇီဝထုတ်လုပ်ခြင်း၊ ဓာတ်သတ္တု နှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းတို့ ဖြစ်သည်။ အဓိက စက်မှုထုတ်ကုန်များမှာ သံနှင့်သံမဏိ၊ ကြေးနီ၊ ယာဉ်များ၊ ဓာတုပစ္စည်းများ၊ ဓာတ်မြေဩဇာများ၊ ချည်မျှင်အထည် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ယူနန်ပြည်နယ်သည် ကမ္ဘာ့နိုင်ငံပေါင်း ၇၀ကျော်နှင့် ကုန်ကူးသန်းမှုရှိသည်။ အထူးသဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၊ ရှမ်းပြည်နယ်၊ မူဆယ်မြို့နှင့် ယူနန်ပြည်နယ်၊ ရွှေလီမြို့တို့ နယ်စပ်ကုန်သွယ်ရေးဇုန်များ ဖွင့်လှစ်ထားသည်။ <ref>{{cite web|url = http://english.people.com.cn/200602/13/eng20060213_242330.html | title = Myanmar to open second largest border trade zone | date = February 13, 2006 | publisher = People's Daily Online | accessdate = 2008-10-14}}</ref> ယူနန်ပြည်နယ်၏ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းမှာ ၂၀၀၈ခုနှစ်ကုန်တွင် ၄.၂၁%သာရှိသည်။ ဂျီဒီပီမှာ ၂၀၀၉ခုနှစ်စာရင်းအရ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၉၀.၀၄ ဘီလီယံ ရှိသည်။ ယူနန်ပြည်နယ်သည် ခဲ၊ ကြေးနီ၊ သွပ်၊ သံဖြူ နှင့် အလူမီနီယမ် ထုတ်လုပ်မှု မြင့်မားသော တိုင်းပြည်ဖြစ်သည်။ [[ကဲကျိုမြို့]] (Gejiu) သည် [[သွပ်တိုင်းပြည်]] ("the Kingdom of Zinc") ဟု တင်စားရလောက်အောင် သွပ်ထုတ်လုပ်မှု အမြင့်မားဆုံးဖြစ်သည်။ ကြီးမားသောသတ္တုသိုက်များအနေဖြင့် တုန်းချွမ်းခရိုင် (Dongchuan) တွင် ကြေးနီသိုက်၊ ဝူတင်းမြို့ (Wuding) အနီးတွင် သံသတ္တုသိုက်၊ ရွှမ်းဝေမြို့ (Xuanwei) နှင့် ခိုင်းယွမ်မြို့ (Kaiyuan City) အနီးတွင် ကျောက်မီးသွေးသိုက်ကြီးများကို တွေ့ရသည်။ လျှပ်စစ်နှင့်စက်မှုလုပ်ငန်းများသည် ယူနန်ပြည်နယ်၏ စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးရေးအတွက် ပင်မထောက်တိုင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ထွက်ရှိသော လျှပ်စစ်ဓာတ်အား အများစုကို ကွမ်တုန်းပြည်နယ်သို့ ပေးပို့သည်။ ===စီးပွားရေးနှင့်နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဇုန်များ=== *[[ကူမင်းစီးပွားရေးနှင့်နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဇုန်]] (Kunming Economic and Technological Development Zone) ၁၉၉၂တွင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော်အဆင့်မှ စီမံသည်။ ကူမင်းမြို့ အရှေ့ဘက်တွင်တည်ရှိသည်။ ဆေးရွက်ကြီးလုပ်ငန်း၊ စက်ကိရိယာများထုတ်လုပ်ခြင်းလုပ်ငန်း၊ အီလက်ထရွန်းနစ်ပစ္စည်းများထုတ်လုပ်ခြင်းလုပ်ငန်းနှင့် ဇီဝနည်းပညာဆိုင်ရာများကို ထုတ်လုပ်သည်။ <ref>[http://rightsite.asia/en/industrial-zone/kunming-economic-technology-development-zone/ RightSite.asia | Kunming Economic & Technology Development Zone]</ref> *[[ကူမင်းအဆင့်မြင့်နည်းပညာနှင့်စက်မှုဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဇုန်]] (Kunming New & Hi-Tech Industrial Development Zone - KMHNZ) ၁၉၉၂တွင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ကူမင်းမြို့ အနောက်မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည်။ ၉စတုရန်းကီလိုမီတာကျယ်ဝန်းသည်။ [[ကူမင်းဘူတာကြီး]]မှ ၄ကီလိုမီတာ၊ [[ကူမင်းလေဆိပ်]]မှ ၅ကီလိုမီတာအကွာတွင်တည်ရှိသည်။ <ref>[http://rightsite.asia/en/industrial-zone/kunming-hi-tech-industrial-development-zone/ RightSite.asia | Kunming High-tech Industrial Development Zone]</ref> *ကူမင်းတျန့်ချီခရီးသွားအပန်းဖြေဇုန် (Kunming Dianchi Tourism & Vacation Zone) *ကူမင်းလေဆိပ်စီးပွားရေးဇုန် (Kunming Airport Economic Zone) *ရွှေလီနယ်စပ်ကုန်သွယ်မှုဇုန် (Ruili Border Economic Cooperation Zone - RLBECZ) နိုင်ငံတော်အဆင့်မှစီမံသည်။ ယယ်ဟုန်ခရိုင်တွင်ပါဝင်သည်။ ၁၉၉၂တွင်ဖွင့်လှစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ကုန်စည်ကူးသန်းရောင်းဝယ်သည်။ စက်မှုကုန်ချောများ၊ စိုက်ပျိုးထွက်ကုန်များ၊ ဇီဝရင်းမြစ်များ ရောင်းဝယ်ကြသည်။ ယူနန်ပြည်နယ်၏ မြန်မာပြည်နှင့်ကုန်သွယ်မှုပမာဏမှာ ၁၉၉၉တွင် တစ်ပြည်နယ်လုံးကုန်သွယ်မှုပမာဏ၏ ၇၇.၄% ရှိသည်။ လျှပ်စစ်နှင့်စက်မှုပစ္စည်းများ တင်ပို့မှုပမာဏမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၅၅.၂၈သန်းမျှ ရှိသည်။ အဝတ်အထည်များ၊ စက်ပစ္စည်းများ၊ သစ်သီးများ၊ ဆန်နှင့် ဆေးရွက်ကြီးတို့ ဖြစ်သည်။ <ref>[http://rightsite.asia/en/industrial-zone/ruili-border-economic-cooperation-zone/ RightSite.asia | Ruili Border Economic Cooperation Zone]</ref> *[[ဝမ်တိန်နယ်စပ်ကုန်သွယ်မှုဇုန်]] (Wanding Border Economic Cooperation Zone-WTBECZ) ၁၉၉၂တွင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဒယ်ဟုတ်ခရိုင်၊ ရွှေလီမြို့နယ်၊ ဝမ်တိန်မြို့တွင်တည်ရှိသည်။ ၆၈စတုရန်းကီလိုမီတာရှိသည်။ မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ကုန်ကူးသန်းသည်။ <ref>http://rightsite.asia/en/industrial-zone/wanding-border-economic-cooperation-zone</ref> *ချွီးကျင့်စီးပွားရေးနှင့်နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးရေးဇုန် (Qujing Economic and Technological Development Zone-QETDZ) ၁၀၆စတုရန်းကီလိုမီတာကျယ်ဝန်းသည်။ <ref>[http://rightsite.asia/en/industrial-zone/yunnan-qujing-economic-development-zone/ RightSite.asia | Qujing Economic and Technological Development Zone]</ref> *ယွိရှီးစီးပွားရေးနှင့်နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးရေးဇုန် (Yuxi Economic and Technological Development Zone) *တလီစီးပွားရေးနှင့်နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးရေးဇုန် (Dali City, Yunnan Economic and Technological Development Zone) *ချူးရှုန်စီးပွားရေးနှင့်နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးရေးဇုန် (Chuxiong Economic and Technological Development Zone) <ref>[http://rightsite.asia/en/industrial-zone/yunnan-chuxiong-economic-development-zone/ RightSite.asia | Chuxiong Economic Development Zone]</ref> *စုန့်မိန်-ယန်လင်းစမ်းသပ်ရေးဇုန် (Songming Yanglin Experimental Zone for County & Township Industries) *ဟဲခိုနယ်စပ်ကုန်သွယ်ရေးဇုန် (Hekou Border Economic Cooperation Zone) ၁၉၉၂တွင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံတော်အဆင့်မှစီမံသည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံနှင့် ကုန်စည်ကူးသန်းသည်။ <ref>[http://rightsite.asia/en/industrial-zone/hekou-border-economic-cooperation-zone/ RightSite.asia | Hekou Border Economic Cooperation Zone]</ref> *ကျယ်ကောင်နယ်စပ်ကုန်သွယ်ရေးဇုန် ([http://www.yunnaninfo.com/en/city/dehong/attraction/jiegao.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429003658/http://www.yunnaninfo.com/en/city/dehong/attraction/jiegao.htm |date=29 April 2011 }}(Jiegao Border Trade Economic Zone *လိကျန်း-ယွိလုန်နှင်းဖုံးတောင်ခရီးသွားလုပ်ငန်းဇုန် (Lijiang, Yulong Snow Mountain Tourism Zone) *ဆန်ရှန်းတောင်ခရီးသွားနှင့်အပန်းဖြေလုပ်ငန်း (Cangshan Mountain Tourism and Vacation Zone at Dali) *ရှီးရွှမ်းပန်နခရီးသွားလုပ်ငန်းဇုန် (Xishuangbanna Tourism and Vacation Zone) *ထင်ချုန်းခရီးသွားလုပ်ငန်းဇုန် (Tengchong Tourism and Vacation Zone) *ယန်စုန့်ဟိုင်ရေကန်ခရီးသွားလုပ်ငန်းဇုန် (Yangzonghai Lake Tourism and Vacation Zone) *ဖူရှန့်ရေကန်ခရီးသွားလုပ်ငန်းဇုန် (Fuxian Lake Tourism and Vacation Zone) == ပညာရေး == အခြေခံတရုတ်စာ အရေးအဖတ်ကို စာမတတ်မြောက်မှုပပျောက်ရေးအတွက် သင်ကြားပေးခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် တရုတ်ပြည်၏ စာမတတ်မှုအမြင့်မားဆုံးဒေသများထဲတွင် ပါဝင်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ <ref>L. Tian, J. Li, K. Zhang, P. Guest. "Women's status, institutional barriers and reproductive health care: A case study in Yunnan, China". ''Health Policy'', Volume 84, Issue 2, Pages 284–297</ref><ref>[http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=53698&URL_DO=DO_PRINTPAGE&URL_SECTION=201.html Literacy Co-ordination Office of Yunnan Province]</ref> ယူနန်ပြည်နယ်တွင် နိုင်ငံတော်အဆင့်အထူးတက္ကသိုလ် (National Key University) တစ်ခု ရှိသည်။ ယူနန်တက္ကသိုလ် (Yunnan University) ဖြစ်သည်။ အခြားထင်ရှားသောတက္ကသိုလ်များမှာ အနောက်တောင်ပိုင်းစိုက်ပျိုးရေးတက္ကသိုလ် (Southwest Forestry University)၊ ယူနန်စိုက်ပျိုးရေးတက္ကသိုလ် (Yunnan Agricultural University)၊ ယူနန်စိုက်ပျိုးရေးကောလိပ် ([http://www.yaas.org.cn/ Yunnan Academy of Agricultural Sciences] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210612205238/http://yaas.org.cn/ |date=12 June 2021 }})၊ ကူမင်းဆေးတက္ကသိုလ် (Kunming Medical University)၊ ယူနန်တရုတ်တိုင်းရင်းဆေးတက္ကသိုလ် (Yunnan University of Traditional Chinese Medicine)၊ ကူမင်းသိပ္ပံနှင့်နည်းပညာတက္ကသိုလ် (Kunming University of Science and Technology) တို့ဖြစ်ကြသည်။ ==ကျန်းမာရေး== တရုတ်ပြည်၏ [[ငှက်ဖျားရောဂါ]] ဖြစ်ပွားမှု၏ ၅၀% ခန့်မှာ ယူနန်ပြည်နယ်တွင် ဖြစ်သည်။ <ref>[http://www.usp.org/pdf/EN/dqi/yunnanTesting.pdf Yunnan DQ Testing Turns Up Fake Artesunates, Health Officials Alerted] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080909224556/http://www.usp.org/pdf/EN/dqi/yunnanTesting.pdf |date=9 September 2008 }} USP Drug Quality and Information Program</ref> တရုတ်ပြည်တွင် [[ပလိပ်ရောဂါ]] ဖြစ်ပွားမှု၏ စတင်ရာ ဒေသလည်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Zhang2009">Zhang Z, Hai R, Song Z, Xia L, Liang Y, Cai H, Liang Y, Shen X, Zhang E, Xu J, Yu D, Yu XJ. (2009) Spatial variation of ''Yersinia pestis'' from Yunnan Province of China. Am J Trop Med Hyg. 81(4):714-717</ref> == သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး == [[File:Jinghong-street-with-palms.jpg|thumb|စစ်ဆောင်ပန္နား ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရခရိုင်၊ ကျင်းဟုန်မြို့မှ လမ်းတစ်လမ်း]] === သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး === === မီးရထားလမ်းများ === ယူနန်ပြည်နယ်၏ ပထမဆုံးသောမီးရထားလမ်းသည် တရုတ်ပြည်တွင်းနှင့်ဖောက်လုပ်ထားခြင်းမဟုတ်ပဲ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ ဟိုင်ဖုံမြို့ နှင့် ဆက်သွယ်ဖောက်လုပ်ခဲ့ဖြင်းဖြစ်သည်။ အဆိုပါ တရုတ်-ဗီယက်နမ်ရထားလမ်း (Sino-Vietnamese Railway) ကို ပြင်သစ်အင်ဂျင်နီယာများက ဖောက်လုပ်ခဲ့ပြီး လမ်းကျဉ်း အမျိုးအစား ဖြစ်ကာ ၁၉၁၀ခုနှစ်တွင်ပြီးစီးခဲ့သည်။ ကျန်သောတရုတ်ပြည်တွင်းဒေသနှင့်ဆက်သွယ်သော မီးရထားလမ်းများကို နောင်နှစ်ပေါင်း (၅၀)အကြာတွင်မှ ချင်းဒူ-ကူမင်းရထားလမ်း ဖြင့် ပထမဆုံးဖောက်လုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ကူမင်း-ကွေ့ယန်ရထားလမ်းကို ဆက်လက်ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်။ ကူမင်း-နန်နင်းရထားလမ်း နှင့် ကူမင်း-စစ်ချွမ်းရထားလမ်းတို့ကို ဖွင့်လှစ်နိုင်ခဲ့သည်။ ကူမင်း-တလီရထားလမ်း နှင့် ကူမင်း-လိကျန်းရထားလမ်းတို့မှာ တည်ဆောက်ဆဲဖြစ်သည်။ တလီ-ရွှေလီရထားလမ်းကို ၂၀၀၆ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ အရှေ့တောင်အာရှတိုင်းပြည်များကို ဖြတ်သန်း၍ ကူမင်းမှ စင်ကာပူအထိဆက်သွယ်မည့် ရထားလမ်းကိုလည်း ၂၀၁၇ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ရန် စီစဉ်လျက် ရှိသည်။ ကူမင်းမြို့သည် မီးရထားလမ်း၊ ကားလမ်းများအားလုံး၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်ပြီး ဗီယက်နမ်နိုင်ငံနှင့်မူ ရထားလမ်းက အဓိကဖြစ်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံနှင့်မူ မြန်မာလမ်းမကြီး (Burma Road) ဟူသော ကားလမ်းမှာ ပိုမိုအဓိကကျသည်။ ===မြန်မာလမ်းမကြီး=== မြန်မာလမ်းမကြီး (Burma Road) တောတောင်ထူထပ်သောဒေသများကို ဖြတ်သန်း၍ လားရှိုးမှတဆင့် ကူမင်းမြို့သို့ ဖောက်လုပ်ထားသော အရှည် ကီလိုမီတာ (၁၁၀၀) ခန့်ရှိသော လမ်းမကြီးဖြစ်သည်။ တရုတ်ပြည်ကို ဂျပန်တို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ချိန် ၁၉၃၇တွင် ဖောက်လုပ်ခဲ့ပြီး ၁၉၃၈တွင် ပြီးစီးခဲ့သည်။ ၁၉၃၈မှ ၁၉၄၆အတွင်း ရန်ကုန်မှတဆင့် တရုတ်အစိုးရဆီသို့ ထောက်ပို့လမ်းကြောင်းတစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။ ထိုးလမ်းကြောင်းသည် ကူမင်းမှတဆင့် [[ချုံချင့်မြို့]]အထိဆက်လက်ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ဂျပန်တို့က ၁၉၄၂တွင် သိမ်းပိုက်ခဲ့ကြပြီး အိန္ဒိယမှ ဖောက်လုပ်လာသော စတီးဝဲလမ်းကြီး (Stilwell Road) နှင့်ဆက်ကာ နောက်ပိုင်းတွင် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ အာသံပြည်နယ်၊ လီဒိုမြို့မှ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဆက်သွယ်သော နောင်တွင်စတီးဝဲလမ်းမကြီးဟုခေါ်သည့် လီဒိုလမ်းမကြီး (Ledo Road) ကို ၁၉၄၂တွင် စတင်ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်။ ယင်းလမ်းမကြီးသည် ၁၉၄၄တွင် မြစ်ကြီးနားမြို့အထိရောက်ရှိခဲ့ပြီး မြန်မာလမ်းမကြီးနှင့် ဆက်မိသွားသည်။ ယခုအခါလမ်းမကြီး ၂ခုလုံးသည် ယခင်ကကဲ့သို့ အရေးပါမှု မရှိတော့ပဲ ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းမှုမရှိပဲ ပျက်စီးလျက် ရှိသည်။ သို့ရာတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၊ ရန်ကုန်မြို့မှ တရုတ်နိုင်ငံ ချုံချင့်မြို့အထိ ကီလိုမီတာ ၃၄၀၀ ရှည်သော ကားလမ်းဆက်ကြောင်းတစ်ခုအဖြစ်တော့ ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ ===အဝေးပြေးလမ်းများ=== ဒုတိယတန်းစားအမျိုးသားလမ်းမကြီး ၉၅၈ကီလိုမီတာ၊ တတိယတန်းစား ၇,၅၇၁ ကီလိုမီတာ၊ စတုတ္ထတန်းစား ၅၂,၂၄၈ ကီလိုမီတာ ရှိသည်။ ကူမင်းမြို့မှတဆင့် စစ်ချွမ်း၊ ကွေ့ကျိုး၊ ကွမ်ကျိုး၊ တိဘက် ပြည်နယ်များ အပြင် မြန်မာ၊ လာအို၊ ထိုင်း နှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံများနှင့်ပါ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ရှိသည်။ ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ အမျိုးသားလမ်းမကြီးများမှာ - * [[အမှတ်(၁၀၈)တရုတ်အမျိုးသားလမ်းမကြီး]] * [[အမှတ်(၂၁၃)တရုတ်အမျိုးသားလမ်းမကြီး]] * [[အမှတ်(၂၁၄)တရုတ်အမျိုးသားလမ်းမကြီး]] * [[အမှတ်(၃၂၀)တရုတ်အမျိုးသားလမ်းမကြီး]] * [[အမှတ်(၃၂၃)တရုတ်အမျိုးသားလမ်းမကြီး]] * [[အမှတ်(၃၂၄)တရုတ်အမျိုးသားလမ်းမကြီး]] * [[အမှတ်(၃၂၆)တရုတ်အမျိုးသားလမ်းမကြီး]] ==== လော့ဖူအထူးအမြန်လမ်းမကြီး==== ယူနန်ပြည်နယ်နှင့် ကွမ်ရှီးပြည်နယ်တို့ကို ဆက်သွယ်ဖောက်လုပ်ထားပြီး ၂၀၀၇ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ စုစုပေါင်းလမ်းအရှည်မှာ ၇၉.၃ကီလိုမီတာရှိပြီး ယခင်က ၃နာရီခွဲသွားရသောခရီးကို ယခုအခါ မိနစ် (၅၀) မျှနှင့် ရောက်ရှိနိုင်သည်။ ယူနန်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ အထူးအမြန်လမ်းမကြီးများမှာ - * [[ကူမင်း-ဘန်ကောက်အထူးအမြန်လမ်းမကြီး]] (Kunming–Bangkok Expressway) * [[တလီအထူးအမြန်လမ်းကြီး]] (တလီမှ လိကျန်းသို့ G5611 Dali Expressway) * [[ရှန်းထိုအထူးအမြန်လမ်းမကြီး]] (ရှန်းထိုမှ ကူမင်းသို့ G78 Shankun Expressway) * [[ကွမ်ခွန်းအထူးအမြန်လမ်းမကြီး]] (ကွမ်ကျိုးမှကူမင်းသို့ G80 Guangkun Expressway) * [[ခိုင်းဟဲအထူးအမြန်လမ်းမကြီး]] (ခိုင်းယွမ်မှ ဟဲခို (ဗီယက်နမ်နယ်စပ်) သို့ G8011 Kaihe Expressway) ===ရေလမ်းများ=== အများအားဖြင့် မြစ်ချောင်းများသည် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအတွက် အသုံးမဝင်ပဲ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးအတွက် အတားအဆီးများသဖွယ် ဖြစ်နေသည်။ သို့ရာတွင် မဲခေါင်မြစ်ကြောင်းတစ်လျှောက်တွင် ဆည်များတည်ဆောက်နေပြီး ရေအားလျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ရန်နှင့် ရေကြောင်းသွားလာနိုင်ရန်အတွက်ပါ ရည်ရွယ်သည်။ ပထမဆုံးသော ဆည်ဖြစ်သည် မန်ဝမ်ဆည် ကို ၁၉၉၃တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၅တွင် ရေလမ်းကြောင်း ၈၀၇ ကီလိုမီတာ တည်ဆောက်ရန် ယွမ်ငွေ ၁၇၁သန်း ရင်းနှီးမြှုပ်နှံခဲ့သည်။ ===လေဆိပ်များ=== ကူမင်းမြို့မှ ပြည်တွင်း လေဆိပ် (၂၀)သို့ ပျံသန်းသည်။ ပြည်တွင်းခရီးစဉ်ပြေးဆွဲသော မြို့များမှာ [[ပေကျင်း]]၊ [[ရှန်ဟိုင်း]]၊ [[ကွမ်ကျိုး]]၊ [[ချင်းဒူ]]၊ [[ဟိုင်းခို]]၊ [[ချုံချင့်]]၊ [[ရှင်ယန်]]၊ [[ဟာ့ရ်ပင်း]]၊ [[ဝူဟန့်]]၊ [[ရှီးအန်း]]၊ [[လန်ကျိုး]]၊ [[ဟန်ကျိုး]]၊ [[ရှမင်]]၊ [[နန်နင်း]]၊ [[ရှင်းကျင့်]]၊ [[ကွေ့ယန်]]၊ [[ချောင်းရှာ]]၊ [[ကွေ့လင်]]၊ [[လာဆာ]] နှင့် [[ဟောင်ကောင်]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ပြည်နယ်တွင်းပြေးဆွဲသော ခရီးစဉ် (၁၀)ခု ရှိသည်။ ကူမင်းမြို့မှ ကျင်းဟုန်၊ မန်းရှီ၊ လင်ဆန်း၊ ထင်ချုံး၊ လိကျန်း၊ တလီ၊ ကျုံးတျန့် (ရှန်ဂရီလာ)၊ ကျောင်းထုံး၊ ပေါင်ရှန်း၊ ဖူအာရ် တို့ဖြစ်ကြသည်။ ကူမင်းမြို့မှ နိုင်ငံတကာခရီးစဉ် (၁၀)ခု ရှိသည်။ [[ဘန်ကောက်]]၊ [[ကာလကတ္တား]]၊ [[ချင်းမိုင်]]၊ [[ရန်ကုန်]]၊ [[မန္တလေးမြို့]]၊ [[စင်ကာပူ]]၊ [[ဆိုးလ်]]၊ [[ဟနွိုင်း]]၊ [[ဟိုချီမင်း]]၊ [[ကွာလာလမ်ပူ]] နှင့် [[ဗီယင်ကျန်း]]မြို့တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ကူမင်းမြို့ရှိ ဝူကျားပ လေဆိပ် (Wujiaba Airport) သည် တရုတ်ပြည်တွင် ပထမတန်းစား အဆင့်မြင့်လေဆိပ်ဖြစ်သည်။ လေဆိပ်အသစ်ကိုတည်ဆောက်နေဆဲ ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၅ခုနှစ်တွင် ပြီးမည်ဖြစ်သည်။ == ယဉ်ကျေးမှု == [[Image:Chinese New Year's poetry.jpg|thumb|လိကျန်းမြို့မှ တရုတ်နှစ်သစ်ကူးအကြို ပန်းချီစာတန်းများ]] ယဉ်ကျေးမှု ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့မျိုးစုံတွေ့ရသည်။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကို ကူမင်းတောင်ဘက် ကျင်းနင်မြို့ (Jinning) တွင်တွေ့ရသည်။ ယူနန်ပြည်နယ်အရှေ့မြောက်ပိုင်း ကျောင်းထုံးမြို့ (Zhaotong) တွင် ကျင်းမင်းဆက်ခေတ် (Jin Dynasty (265–420)) က နံရံဆေးရေးပန်းချီများကို တွေ့ရသည်။ ယဉ်ကျေးမှုတော်လှန်ရေး (Cultural Revolution (1966–76) နောက်ပိုင်းတွင် ယီလူမျိုးတို့၏ ကျွန်စနစ် နှင့် ဝလူမျိုးတို့၏ လူသားချင်းခေါင်းဖြတ်သတ်ခြင်းဓလေ့ စသည့် အချို့သော တိုင်းရင်းသား ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုဓလေ့များ ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ === လက်ဖက် === ယူနန်ပြည်နယ်၏ နာမည်ကျော်လက်ဖက်ခြောက်မှာ ဖူးအာရ်လက်ဖက်ခြောက် (Pu-erh tea) ဖြစ်သည်။ ရွှေအပ်လက်ဖက်ခြောက် (Golden Needle tea) နှင့် တျန့်ဟုန်လက်ဖက်ခြောက် (Dian hong tea) တို့မှာလည်း ထင်ရှားသည်။ === ခရီးသွားလုပ်ငန်း === ခရီးသွားလုပ်ငန်းဖွံ့ဖြိုးသည်။ နှစ်စဉ်အောက်တိုဘာလ အလုပ်ပိတ်ရက်တွင် ပြည်တွင်း ခရီးသည် ၂.၇၅သန်းခန့် လာရောက်လည်ပတ်သည်။ ၂၀၀၄ခုနှစ်စာရင်းအရ ခရီးသွားလုပ်ငန်းမှ ဝင်ငွေ ယွမ်ငွေ ၃၇ ဘီလီယံ ရရှိသည်။ တစ်ပြည်နယ်လုံ ဂျီဒီပီ၏ ၁၂.၆% ရှိသည်။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာခရီးသွားလုပ်ငန်းဈေးပွဲတော်ကို ကူမင်းမြို့တွင် ၂နှစ်တစ်ကြိမ်ကျင်းပသည်။ အာရှတွင် အစည်ကားဆုံးဈေးပွဲတော်ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံပေါင်း ၈၀ကျော်ပါဝင် ဆင်နွှဲကြသည်။ ခရီးသွား လည်ပတ်ရန်နေရာကောင်းများမှာ - *[[တလီမြို့]] (Dali) - နန်ကျောက်ဘုရင့်နိုင်ငံ နှင့် တလီဘုရင့်နိုင်ငံ စသောသမိုင်းဝင်နေရာဟောင်း။ *[[ချူးရှုန်]] (Chuxiong Yi Autonomous Prefecture) - တလီနှင့်လိကျန်းသို့သွားရာလမ်းတွင်တည်ရှိသောမြို့။ ယီလူမျိုးတို့၏ ရှေးဟောင်းမြို့တော်။ *[[ကျင်းဟုန်]] (Jinghong) - တိုင်လူမျိုးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ရှီးရွှမ်းပန်နခရိုင်ကြီး၏မြို့တော်။ *[[လိကျန်းမြို့]] (Lijiang City) - နရှီးလူမျိုးတို့၏မြို့တော်။ ၁၉၉၇ခုနှစ်မှစ၍ ယူနက်စ်ကို (UNESCO) မှ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ *[[ရှန်ဂရီလာခရိုင်]] (Shangri-La County - formerly Zhongdian) ရှေးက ကျုံးတျန့်ဟုခေါ်ဆိုပြီး တိဘက်လူမျိုးတို့၏မြို့။ *[[ရှီးခင်ကျောက်တောင်သစ်တော]] (Shilin Stone Forest) - ကူမင်းအရှေ့ဘက်ရှိ ကျောက်ချွန်တောင်များ တည်ရှိရာဒေသ။ *[[ယွမ်ယန်ခရိုင်]] (Yuanyang County) - ဟနီလူမျိုးတို့၏မြို့၊ လှေကားထစ်စိုက်ပျိုးရေးစနစ်ကြောင့် နာမည်ကျော်သည်။ *[[ရှီးရွှမ်းပန်န]] (Xishuangbanna) တရုတ်အမျိုးသားအပန်းဖြေစခန်း၊ သဘာဝအလှအပနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့များကြောင့် ဆွဲဆောင်မှုရှိသည်။ *[[နဂါးနက်ရေကန်]] (Black Dragon Pool) *[[ပိုင်ရှူးထိုင်]] (Baishutai) *[[ဆန်ရှန်းတောင်]] (Cangshan Mountain) *[[အာရ်ဟိုင်ကန်]] (Erhai Lake) *[[ကန်းလန်မြစ်ဝှမ်း]] (Ganlan Basin) *[[ရေကန်စိမ်း]] (Green Lake (Kunming)) *[[ကျောက်စိမ်းနဂါးနှင်းတောင်တန်း]] (Jade Dragon Snow Mountain) *[[လန်ဆန်းမြစ်]] (Lancang River = Mekong River) *[[မန့်ထင်ပန်းခြံ]] (Manting Park = Chunhuan Park in Jinghong) *[[မေလိနှင်းတောင်တန်း]] (Meili Snow Mountain in Deqin) *[[ဖူကျန့်ဘုရားကျောင်း]] (Pujian Temple) *[[စန်းချာမြစ်သဘာဝတော]] (Sanchahe Nature Reserve in Jinghong) *[[ရှဖင်ဈေး]] (Sanchahe Nature Reserve Dali) *[[ရှရှီး]] (Shaxi, Yunnan) *[[ရှီးလင်ကျောက်တုံးသစ်တော]] (Shilin Stone Forest) *[[ဘုရားသုံးဆူ(ယူနန်)]] (Three Pagodas) *[[ထိန်ချုံးရေပူစမ်း]] (Tengchong hot springs) *[[ကျားကြီးခုန်အုပ်လျှိုမြောင်]] (Tiger Leaping Gorge) *[[ယွမ်ထုံကျောင်း]] (Yuantong Temple) *[[ယူနန်ပြည်နယ်ပြတိုက်]] (Yunnan Provincial Museum) === အားကစား === ယူနန်ပြည်နယ် ကျင်းကူမြို့အနီးတွင် ကျင်းပသော ခရီးကြမ်းကားမောင်းပြိုင်ပွဲသည် ထင်ရှားသည်။ === လက်ဖက် === ယူနန်ပြည်နယ်၏ နာမည်ကျော်လက်ဖက်ခြောက်မှာ ဖူးအာရ်လက်ဖက်ခြောက် (Pu-erh tea) ဖြစ်သည်။ ရွှေအပ်လက်ဖက်ခြောက် (Golden Needle tea) နှင့် တျန့်ဟုန်လက်ဖက်ခြောက် (Dian hong tea) တို့မှာလည်း ထင်ရှားသည်။ === ဂီတ === [[ယူနန်ပြည်နယ်ဂီတ]] တွင်ကြည့်ရှုရန်။ === တရုတ်ဆေးဝါး === အပင်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၅,၀၀ ကျော်ရှိသော ယူနန်ပြည်နယ်သည် ၆၀%ခန့်သော အပင်များကို [[တရုတ်တိုင်းရင်းဆေး]] ဖော်စပ်ရာတွင် အသုံးပြုကြသည်။ ထင်ရှားသောဆေးမှာ [[ယူနန်ဆေးဖြူ]] (Yunnan Baiyao) ဖြစ်သည်။ === ခရီးသွားလုပ်ငန်း === ခရီးသွားလုပ်ငန်းဖွံ့ဖြိုးသည်။ နှစ်စဉ်အောက်တိုဘာလ အလုပ်ပိတ်ရက်တွင် ပြည်တွင်း ခရီးသည် ၂.၇၅သန်းခန့် လာရောက်လည်ပတ်သည်။ ၂၀၀၄ခုနှစ်စာရင်းအရ ခရီးသွားလုပ်ငန်းမှ ဝင်ငွေ ယွမ်ငွေ ၃၇ ဘီလီယံ ရရှိသည်။ တစ်ပြည်နယ်လုံ ဂျီဒီပီ၏ ၁၂.၆% ရှိသည်။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာခရီးသွားလုပ်ငန်းဈေးပွဲတော်ကို ကူမင်းမြို့တွင် ၂နှစ်တစ်ကြိမ်ကျင်းပသည်။ အာရှတွင် အစည်ကားဆုံးဈေးပွဲတော်ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံပေါင်း ၈၀ကျော်ပါဝင် ဆင်နွှဲကြသည်။ ခရီးသွား လည်ပတ်ရန်နေရာကောင်းများမှာ - * [[တလီမြို့]] (Dali) - နန်ကျောက်ဘုရင့်နိုင်ငံ နှင့် တလီဘုရင့်နိုင်ငံ စသောသမိုင်းဝင်နေရာဟောင်း။ * [[ချူးရှုန်]] (Chuxiong Yi Autonomous Prefecture) - တလီနှင့်လိကျန်းသို့သွားရာလမ်းတွင်တည်ရှိသောမြို့။ ယီလူမျိုးတို့၏ ရှေးဟောင်းမြို့တော်။ * [[ကျင်းဟုန်]] (Jinghong) - တိုင်လူမျိုးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ရှီးရွှမ်းပန်နခရိုင်ကြီး၏မြို့တော်။ * [[လိကျန်းမြို့]] (Lijiang City) - နရှီးလူမျိုးတို့၏မြို့တော်။ ၁၉၉၇ခုနှစ်မှစ၍ ယူနက်စ်ကို (UNESCO) မှ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ * [[ရှန်ဂရီလာခရိုင်]] (Shangri-La County - formerly Zhongdian) ရှေးက ကျုံးတျန့်ဟုခေါ်ဆိုပြီး တိဘက်လူမျိုးတို့၏မြို့။ * [[ရှီးခင်ကျောက်တောင်သစ်တော]] (Shilin Stone Forest) - ကူမင်းအရှေ့ဘက်ရှိ ကျောက်ချွန်တောင်များ တည်ရှိရာဒေသ။ * [[ယွမ်ယန်ခရိုင်]] (Yuanyang County) - ဟနီလူမျိုးတို့၏မြို့၊ လှေကားထစ်စိုက်ပျိုးရေးစနစ်ကြောင့် နာမည်ကျော်သည်။ * [[ရှီးရွှမ်းပန်န]] (Xishuangbanna) တရုတ်အမျိုးသားအပန်းဖြေစခန်း၊ သဘာဝအလှအပနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့များကြောင့် ဆွဲဆောင်မှုရှိသည်။ ===စိတ်ဝင်စားဖွယ်နေရာများ=== [[Image:Juyingchi.JPG|thumb|ဘုရားသုံးဆူ]] [[Image:Gucheng.JPG|thumb|ယူနန်ပြည်နယ် ဂူချင်ဗလီ]] *[[နဂါးနက်ရေကန်]] (Black Dragon Pool) *[[ပိုင်ရှူးထိုင်]] (Baishutai) *[[ဆန်ရှန်းတောင်]] (Cangshan Mountain) *[[အာရ်ဟိုင်ကန်]] (Erhai Lake) *[[ကန်းလန်မြစ်ဝှမ်း]] (Ganlan Basin) *[[ရေကန်စိမ်း]] (Green Lake (Kunming)) *[[ကျောက်စိမ်းနဂါးနှင်းတောင်တန်း]] (Jade Dragon Snow Mountain) *[[လန်ဆန်းမြစ်]] (Lancang River = Mekong River) *[[မန့်ထင်ပန်းခြံ]] (Manting Park = Chunhuan Park in Jinghong) *[[မေလိနှင်းတောင်တန်း]] (Meili Snow Mountain in Deqin) *[[ဖူကျန့်ဘုရားကျောင်း]] (Pujian Temple) *[[စန်းချာမြစ်သဘာဝတော]] (Sanchahe Nature Reserve in Jinghong) *[[ရှဖင်ဈေး]] (Sanchahe Nature Reserve Dali) *[[ရှရှီး]] (Shaxi, Yunnan) *[[ရှီးလင်ကျောက်တုံးသစ်တော]] (Shilin Stone Forest) *[[ဘုရားသုံးဆူ(ယူနန်)]] (Three Pagodas) *[[ထိန်ချုံးရေပူစမ်း]] (Tengchong hot springs) *[[ကျားကြီးခုန်အုပ်လျှိုမြောင်]] (Tiger Leaping Gorge) *[[ယွမ်ထုံကျောင်း]] (Yuantong Temple) *[[ယူနန်ပြည်နယ်ပြတိုက်]] (Yunnan Provincial Museum) === အားကစား === ယူနန်ပြည်နယ် ကျင်းကူမြို့အနီးတွင် ကျင်းပသော ခရီးကြမ်းကားမောင်းပြိုင်ပွဲသည် ထင်ရှားသည်။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]] * [[မြန်မာနိုင်ငံ]] * [[မဟာမဲခေါင်ဒေသ]] ==ကိုးကား== {{Reflist}} ==ထပ်မံဖတ်ရှုရန်== ;Books * Jim Goodman (2002) ''The Exploration of Yunnan''. ISBN 7-22203-276-2 * Stephen Mansfield (2007) ''China: Yunnan Province''. (Bradt Travel Guide China: Yunnan Province) ISBN 1-84162-169-2 * Ann Helen Unger and Walter Unger. (2007) ''Yunnan: China's Most Beautiful Province''. (Orchid Press) ISBN 3-7774-8390-7 * Damien Harper. (2007) ''China's Southwest''. (Lonely Planet Country & Regional Guides) ISBN 1-74104-185-6 * Patrick R. Booz. (1998) ''Yunnan''. (Odyssey Passport: McGraw-Hill Contemporary) ISBN 0-8442-9664-3 * Susan K. McCarthy. (2009) ''Communist Multiculturalism: Ethnic Revival in Southwest China'' (University of Washington Press) ISBN 0-295-98909-2 ;Web * [http://www.unescap.org/esid/psis/population/database/chinadata/yunnan.htm Population Profile of Yunnan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208200425/http://www.unescap.org/esid/psis/population/database/chinadata/yunnan.htm |date=8 December 2008 }} – United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific * [http://info.hktdc.com/mktprof/china/yunnan.htm Economic Profile of Yunnan] – Hong Kong Trade Development Council * [http://team.univ-paris1.fr/teamperso/sponcet/Perso/ASEJ%20Poncet.pdf Economic Integration of Yunnan with the Greater Mekong Subregion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225053418/http://team.univ-paris1.fr/teamperso/sponcet/Perso/ASEJ%20Poncet.pdf |date=25 February 2009 }} ''Asian Economic Journal'' Volume 20 Issue 3, Pages 303–317 == ပြင်ပလင့်ခ်များ == *[http://www.yn.gov.cn/ Yunnan Province] e-Government website *[http://www.bofcom.gov.cn/ Yunnan Provincial Department of Commerce] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002000127/http://www.bofcom.gov.cn/ |date=2 October 2011 }} *[http://www.yedp.org/ Yunnan Environmental Development Program] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928011205/http://www.yedp.org/ |date=28 September 2011 }} *[http://www.ynnc.org Yunnan Nature Conservation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120310122625/http://www.ynnc.org/ |date=10 March 2012 }} *[http://paper.yunnan.cn/ Yunnan Daily] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104124043/http://paper.yunnan.cn/ |date=4 November 2013 }} and [http://www.ynxxb.com/ Yunnan Info Daily] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923171542/http://www.ynxxb.com/ |date=23 September 2011 }} newspapers *[http://www.ynao.ac.cn/ Yunnan Astronomical Observatory] (YNAO) *[http://www.traveloyunnan.com.cn/ Yunnan Tourism Information Network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140121145559/http://www.traveloyunnan.com.cn/ |date=21 January 2014 }} (official) *[http://www.dmoz.org/Regional/Asia/China/Yunnan/ Yunnan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016012117/http://www.dmoz.org/Regional/Asia/China/Yunnan/ |date=16 October 2011 }} at Open Directory Project * [http://collections.lib.uwm.edu/cdm4/results.php?CISORESTMP=results.php&CISOVIEWTMP=item_viewer.php&CISOMODE=thumb&CISOGRID=thumbnail,A,1;title,A,1;captio,A,0;para,200,0;none,A,0;20;relevancy,none,none,none,none&CISOBIB=title,A,1,N;captio,A,0,N;para,200,0,N;none,A,0,N;none,A,0,N;20;relevancy,none,none,none,none&CISOTHUMB=20%20(4x5);subjec,subjea,none,none,none&CISOTITLE=20;title,none,none,none,none&CISOHIERA=20;para,title,none,none,none&CISOSUPPRESS=0&CISOTYPE=link&CISOOP1=all&CISOFIELD1=title&CISOBOX1=&CISOOP2=all&CISOFIELD2=para&CISOBOX2=1943-1945+Bert+Krawczyk+Photos+of+China+during+World+War+II&CISOOP3=all&CISOFIELD3=data&CISOBOX3=&CISOOP4=all&CISOFIELD4=CISOSEARCHALL&CISOBOX4=&c=all&CISOROOT=%2Fagsphoto 1943-1945 Bert Krawczyk Photos of Yunnan during World War II] - University of Wisconsin-Milwaukee Libraries Digital Collections {{ပထဝီဝင်တည်နေရာ |Centre = ယူနန်ပြည်နယ် |North = [[စစ်ချွမ်းပြည်နယ်]] |Northeast = [[ကွေ့ကျိုးပြည်နယ်]] |East = [[ကွမ်ရှီး ကျွမ်းလူမျိုး ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရပြည်နယ်]] |Southeast = {{အလံ|ဗီယက်နမ်}}[[ဟဂျန်းပြည်နယ်]]၊ [[လောင်ဆိုင်းပြည်နယ်]]၊ [[လိုင်ချောပြည်နယ်]]၊ [[ဒင်ဘင်ပြည်နယ်]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] |South = {{အလံ|လာအိုနိုင်ငံ}}[[လွမ်နမ်သာပြည်နယ်]]၊ [[အိုဒွမ်ဆေးပြည်နယ်]]၊ [[ဖုံဆလီပြည်နယ်]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]] |Southwest = {{အလံ|မြန်မာနိုင်ငံ}}[[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] |West = |Northwest = [[တိဘက်လူမျိုး ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရပြည်နယ်]] }} {{တရုတ်နိုင်ငံပြည်နယ်များ}} [[ကဏ္ဍ:ယူနန်ပြည်နယ်]] 9r7qdd32885lriq6sq8g3z9ibc9ilo0 0 21530 1055160 950590 2026-09-25T02:23:29Z Salai Rungtoi 22844 /* ပွဲတော်ရက်များ */ 1055160 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" | align=right |- | {{စက်တင်ဘာလ}} |} [[စက်တင်ဘာ]]လ၊ (၂၄)ရက်နေ့ သည် [[ဂရီဂေါရီးယန်းပြက္ခဒိန်]]အရ တစ်နှစ်တာ၏ (၂၆၇)ရက်မြောက် ([[ရက်ထပ်နှစ်]] ဖြစ်လျှင် (၂၆၈)ရက်မြောက်) နေ့ရက် ဖြစ်သည်။ ယင်းတစ်နှစ်တာ ကုန်ဆုံးရန် ရက်ပေါင်း (၉၈) ရက် ကျန်သေးသည်။ == ဖြစ်စဉ်များ == * * * == မွေးဖွားသူများ == *[[၁၉၃၀]] - [[လွန်းကြွယ်]] ၊ ဂုဏ်ထူးဆောင်ပန်းချီပါရဂူဘွဲ့ရ ပန်းချီဆရာကြီး ([[၂၀၂၅]] ကွယ်လွန်) *[[၁၉၇၇]] - ဒေါ်[[အောင်ဆန်းစုကြည်]]နှင့် [[မိုက်ကယ်အဲရစ်]]တို့၏ သားငယ် [[ ကင်မ် |ထိန်လင်း]] ခေါ် ကင်မ် (Dannian Kim Arundel Aris) * * == ကွယ်လွန်သူများ == *[[၁၉၆၈]] - [[သန်းထွန်း (သခင်)|သခင်သန်းထွန်း]]၊ [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] ပထမဆုံး ဥက္ကဋ္ဌ (၁၉၁၁ မွေးဖွား) * * == နေ့ထူးနေ့မြတ်များ == * ကမ္ဘာ့ပင်လယ်ရေကြောင်းနေ့ ([[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပင်လယ်ရေကြောင်းအဖွဲ့]]) * * == ပြင်ပလင့်ခ်များ == {{လများ}} [[Category:ရက်စွဲများ]][[ကဏ္ဍ:စက်တင်ဘာလ၏ ရက်များ]] tne68zwbcxr9yw2xz5pns78zk8bbxcp 0 21533 1055157 949394 2026-09-25T02:21:36Z Salai Rungtoi 22844 /* ပွဲတော်ရက်များ */ 1055157 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" | align=right |- | {{စက်တင်ဘာလ}} |} [[စက်တင်ဘာ]]လ၊ (၂၇)ရက်နေ့ သည် [[ဂရီဂေါရီးယန်းပြက္ခဒိန်]]အရ တစ်နှစ်တာ၏ (၂၇၀)ရက်မြောက် ([[ရက်ထပ်နှစ်]] ဖြစ်လျှင် (၂၇၁)ရက်မြောက်) နေ့ရက် ဖြစ်သည်။ ယင်းတစ်နှစ်တာ ကုန်ဆုံးရန် ရက်ပေါင်း (၉၅) ရက် ကျန်သေးသည်။ == ဖြစ်စဉ်များ == *[[၁၉၉၈]] - အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ကို စတင်ဖွဲ့စည်ခဲ့သည်။ ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦးအောင်ကြီး၊ ဒုဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦးတင်ဦး၊ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးအဖြစ် ဒေါ်အောင်ဆန်းဆုကြည်တို့ ဖြစ်သည်။ * * == မွေးဖွားသူများ == * * * == ကွယ်လွန်သူများ == * * * == နေ့ထူးနေ့မြတ်များ == * ကမ္ဘာ့ခရီးသွားလုပ်ငန်းနေ့ ([[ကုလသမဂ္ဂ]]) * * == ပြင်ပလင့်ခ်များ == {{လများ}} [[Category:ရက်စွဲများ]][[ကဏ္ဍ:စက်တင်ဘာလ၏ ရက်များ]] 75f609gr95yi83j60js3at2pau5v27l 0 21775 1055081 1048397 2026-09-24T14:03:42Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055081 wikitext text/x-wiki {{Infobox UNESCO World Heritage Site |WHS= မဟာ ဘယ်ရီယာ သန္တာကျောက်တန်းကြီး |Image=GreatBarrierReef-EO.JPG |Caption = |ID=154 |Year=၁၉၈၁ |Criteria=သဘာဝ၊ vii, viii, ix, x |Location=[[ကွင်းစလန်ပြည်နယ်]]၊ ဩစတြေးလျနိုင်ငံ |Coordinates={{coord|18|17|S|147|42|E|display=inline,title}} |Area= ၃၄,၈၇၀,၀၀၀ ဟက်တာ |locmapin=Australia Queensland#Australia |map_caption=မဟာ ဘယ်ရီယာ သန္တာကျောက်တန်းကြီး၏ အလယ်ပိုင်းနေရာ |Website={{URL|http://www.gbrmpa.gov.au/}} }} '''မဟာ ဘယ်ရီယာ သန္တာကျောက်တန်းကြီး''' (Great Barrier Reef) သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံးသော [[သန္တာကျောက်တန်း]]ကြီးဖြစ်သည်။<ref name = UNEP>{{cite web|author=UNEP World Conservation Monitoring Centre|year=1980|title=Protected Areas and World Heritage – Great Barrier Reef World Heritage Area|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/gbrmp.html|publisher=Department of the Environment and Heritage|accessdate=14 March 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080511100752/http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/gbrmp.html|archivedate=11 May 2008}}</ref><ref name = GBRWHV>{{cite web|title=The Great Barrier Reef World Heritage Values|url=http://www.environment.gov.au/heritage/places/world/great-barrier-reef/values.html |accessdate=3 September 2008}}</ref> သန္တာကျောက်တန်းပေါင်း ၂၉၀၀ ကျော်နှင့် မိုင်ပေါင်း ၁၆၀၀ (ကီလိုမီတာ ၁၆၀၀) မျှ ရှည်လျားသော ဒေသတွင် ဖြန့်ကျက်တည်ရှိနေသော သန္တာကျွန်းပေါင်း ၉၀၀ ကျော် ပါဝင်ပြီး ဧရိယာ စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၁၃၃,၀၀၀ မိုင် (၃၄၄,၀၀၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) မျှ ကျယ်ဝန်းသည်။<ref>{{cite web|author=Fodor's|title=Great Barrier Reef Travel Guide|url=http://www.fodors.com/miniguides/mgresults.cfm?destination=great_barrier@230&cur_section=ove|accessdate=8 August 2006}}</ref><ref name = 1975review>{{cite web|author=Department of the Environment and Heritage|title=Review of the Great Barrier Reef Marine Park Act 1975|url=http://www.deh.gov.au/coasts/publications/gbr-marine-park-act.html|accessdate=2 November 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061018005108/http://www.deh.gov.au/coasts/publications/gbr-marine-park-act.html|archivedate=18 October 2006|deadurl=yes}}</ref> သန္တာကျောက်တန်းကြီးသည် [[ဩစတေးလျနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်း [[ကွင်းစလန်ပြည်နယ်]]၏ ကမ်းလွန် [[သန္တာပင်လယ်]]တွင် တည်ရှိသည်။ မဟာ ဘယ်ရီယာ သန္တာကျောက်တန်းကြီးကို အာကာသမှပင် တွေ့မြင်နိုင်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် သက်ရှိတို့ ဆောက်လုပ်သော အကြီးဆုံးသော တည်ဆောက်မှု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.ga.gov.au/media/releases/2002/1013133456_20385.jsp |title=Great Barrier Reef: no buried treasure |author=Sarah Belfield |publisher=Geoscience Australia (Australian Government) |date=8 February 2002 |accessdate=11 June 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071001045912/http://www.ga.gov.au/media/releases/2002/1013133456_20385.jsp |archivedate=1 October 2007 }}</ref> ထိုသန္တာကျောက်တန်းကြီးကို ဘီလီယံပေါင်း မြောက်မြားစွာသော ကိုရယ်လ် ပေါ်လစ်ပ် (coral polyps) ခေါ် သန္တာကောင် ကလေးများက တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name=billions>{{cite news |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1590/is_1_57/ai_65370824 |author=Sharon Guynup |date=4 September 2000 |publisher=Science World |title=Australia's Great Barrier Reef |accessdate=11 June 2007 |archive-date=30 August 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040830014927/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1590/is_1_57/ai_65370824 |url-status=dead }}</ref> ထိုနေရာတွင် သက်ရှိပေါင်း မြောက်မြားစွာတို့ နေထိုင်ရန် အထောက်အကူဖြစ်ပြီး ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် [[ယူနက်စကို]]မှ [[ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ]] အဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။<ref name="UNEP"/><ref name="GBRWHV"/> စီအင်န်အင်န် သတင်းဌာနမှ ထိုနေရာကို [[ကမ္ဘာ့အံ့ဖွယ်များ#သဘာဝအလျောက် ဖြစ်ပျက်နေသော ကမ္ဘာ့အံ့ဖွယ်ခုနစ်ပါး|ကမ္ဘာ့ သဘာဝ အံ့ဖွယ် ခုနစ်ပါး]] စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ကွင်းစလန်း အမျိုးသား ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး အဖွဲ့မှ ကွင်းစလန်းပြည်နယ်၏ သင်္ကေတအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ == ဓာတ်ပုံများ == <gallery> File:GreatBarrierReef-EO.JPG|ဂြိုဟ်တုမှတစ်ဆင့် တွေ့မြင်ရေသာ ကွင်းစလန်ပြည်နယ် ကမ်းရိုးတန်းနှင့် မဟာဘယ်ရီရာ သန္တာကျောက်တန်း တစ်စိတ်တစ်ဒေသ File:Heron Island, Australia - View of Island from helicopter.JPG|မဟာဘယ်ရီရာ သန္တာကျောက်တန်း တောင်ဘက်ပိုင်းရှိ ဟီရွန်ကျွန်း File:Coral Outcrop Flynn Reef.jpg|ရောင်စုံ သန္တာကျောက်တန်းများ File:Turtle06.jpg|မဟာဘယ်ရီရာ သန္တာကျောက်တန်းပေါ်မှ အစိမ်းရောင် ပင်လယ်လိပ်တစ်ကောင် File:Blue Linckia Starfish.JPG|မဟာဘယ်ရီရာ သန္တာကျောက်တန်းပေါ်မှ ကြယ်ငါး File:Giant clam with diver.jpg Amazing Great Barrier Reef 1.jpg|ရဟတ်ယာဉ်ပေါ်မှ တွေ့မြင်ရသော မြင်ကွင်း </gallery> == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == *{{Commons-inline|Great Barrier Reef}} *{{cite web|url=http://adventure.howstuffworks.com/great-barrier-reef.htm|title=How the Great Barrier Reef Works|publisher=howstuffworks.com}} *{{Wikivoyage-inline|Great Barrier Reef}} *[http://environment.gov.au/heritage/places/world/great-barrier-reef/index.html World heritage listing for Great Barrier Reef] *[http://www.gbrmpa.gov.au/ Great Barrier Reef Marine Park Authority] *[http://www.reef.crc.org.au/ CRC Reef Research Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302111314/http://www.reef.crc.org.au/ |date=2 March 2014 }} *{{cite web|url=http://www.nationalgeographic.com/earthpulse/reef/reef1_flash.html|title=Dive into the Great Barrier Reef|publisher=National Geographic|access-date=30 April 2015|archive-date=5 March 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20010305212835/http://www.nationalgeographic.com/earthpulse/reef/reef1_flash.html|url-status=dead}} *[http://www.abc.net.au/4corners/stories/2014/08/18/4067593.htm Battle for the Reef] - Four Corners - ABC.au *[http://panique.com.au/trishansoz/barrier/great-barrier-reef.html The Great Barrier Reef - Queensland, Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161026052146/http://panique.com.au/trishansoz/barrier/great-barrier-reef.html |date=26 October 2016 }} [[Category:သန္တာပင်လယ်]] [[Category:ဩစတြေးလျနိုင်ငံရှိ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာများ]] [[Category:ရေထု]] 6x8ytz9avd2u7n02l232f0yj4p6wfo1 0 23662 1055062 1042654 2026-09-24T13:04:39Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055062 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ<br /><small>(Chiến tranh Việt Nam)</small> | partof =အင်ဒိုချိုင်းနား စစ်ပွဲများနှင့် [[စစ်အေးတိုက်ပွဲ]] | image = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1= U.S. Army UH-1H Hueys insert ARVN troops at Khâm Đức, Vietnam, 12 July 1970 (79431435).jpg | alt1= | image2=Pavnbattle.jpg | alt2= | image3=Hue Massacre Interment.jpg | alt3= | image4=Flame Thrower. Operation New Castle. - NARA - 532488.tif | alt4= | image5=A-4C Skyhawks of VA-146 fly past USS Kearsarge (CVS-33) in the South China Sea on 12 August 1964 (USN 1107965).jpg | alt5= | image6=Execution of Nguyen Van Lem.jpg | alt6=}} '''နာရီလက်တံအတိုင်း အပေါ်ဘယ်ဘက်မှ''': {{flatlist|U.S. combat operations in Ia Drang, ARVN Rangers defending Saigon during the 1968 Tet Offensive, two Douglas A-4C Skyhawks en route for airstrikes against North Vietnam after the Gulf of Tonkin incident, ARVN recapture Quảng Trị during the 1972 Easter Offensive, civilians fleeing the 1972 Battle of Quảng Trị, burial of 300 victims of the 1968 Huế Massacre. }} | date = ၁ နိုဝင်ဘာ ၁၉၅၅&nbsp;– {{End date|df=yes|1975|4|30}}<br />(၁၉ နှစ်၊ ၅ လ၊ လေးပတ်နှင့် ၁ ရက်ကြာမြင့်) | place = တောင်ဗီယက်နမ်၊ မြောက်ဗီယက်နမ်၊ ကမ္ဘောဒီးယား၊ လာအို | causes = Reunification of Vietnam (North Vietnam)<br />Containment Policy and Domino Theory, Gulf of Tonkin Incident (United States) | territory = တောင်နှင့် မြောက်ဗီယက်နမ် ပြန်လည်ပေါင်းစည်းကာ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ|ဆိုရှယ်လစ်သမ္မတ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]ပေါ်ထွက် | result = မြောက်ဗီယက်နမ် အနိုင်ရ * အင်ဒိုချိုင်းနားမှ အမေရိကန် ဦးဆောင်သော တပ်များ ဆုတ်ခွာ * တောင်ဗီယက်နမ်၊ လာအိုနှင့် ကမ္ဘောဒီးယားတို့တွင် ကွန်မြူနစ်အစိုးရ အာဏာရရှိ * တောင်ဗီယက်နမ်အား မြောက်ဗီယက်နမ် သိမ်းပိုက် | | combatant1 = '''ကွန်မြူနစ်ဆန့်ကျင် တပ်ဖွဲ့များ:'''<br /> {{flag|South Vietnam}}<br /> {{flagicon|United States|1960}} အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု<br /> {{flag|South Korea|1949}}<br /> {{flag|Thailand}}<br /> {{flag|Australia}}<br /> {{flag|New Zealand}}<br /> {{flag|Khmer Republic}}<br /> {{flag|Kingdom of Laos}}<br /> {{flag|Philippines|1936}} '''အထောက်အပံများ:'''<br />{{flag|Republic of China}}<ref name="ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM">{{cite web|url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html|title=ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM |accessdate=24 September 2011 }}</ref><br />{{flagicon|Canada}} [[Canada and the Vietnam War|Canada]]<ref name="ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM"/><br />{{flag|West Germany}}<ref name="ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM"/><br />{{flag|United Kingdom}}<ref name="ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM"/><br />{{flagicon|Iran|1964}} [[Pahlavi dynasty|Iran]]<ref name="ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM"/><br />{{flagicon|Spain|1945}} [[Francoist Spain|Spain]]<ref name="ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM"/><br />{{flag|Malaysia}}<ref>{{cite web|url=http://studentsrepo.um.edu.my/747/4/BAB3.pdf|title=Chapter Three: 1957-1969 Early Relations between Malaysia and Vietnam|publisher=[[University of Malaya]] Student Repository|accessdate=17 October 2015|format=PDF|page=72|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304095141/http://studentsrepo.um.edu.my/747/4/BAB3.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.idfr.gov.my/images/stories/publication/2008/tunku.pdf|title=Tunku Abdul Rahman Putra Al-Haj (Profiles of Malaysia's Foreign Ministers)|publisher=Institute of Diplomacy and Foreign Relations (IDFR), [[Ministry of Foreign Affairs (Malaysia)]]|year=2008|accessdate=17 October 2015|isbn=978-983-2220-26-8|format=PDF|page=31|quote=The Tunku had been personally responsible for Malaya's partisan support of the South Vietnamese regime in its fight against the Vietcong and, in reply to a Parliamentary question on 6 February 1962, he had listed all the used weapons and equipment of the Royal Malaya Police given to Saigon. These included a total of 45,707 single-barrel shotguns, 611 armoured cars and smaller numbers of carbines and pistols. Writing in 1975, he revealed that "we had clandestinely been giving 'aid' to Vietnam since early 1958. Published American archival sources now reveal that the actual Malaysian contributions to the war effort in Vietnam included the following: "over 5,000 Vietnamese officers trained in Malaysia; training of 150 U.S. soldiers in handling Tracker Dogs; a rather impressive list of military equipment and weapons given to Viet-Nam after the end of the Malaysian insurgency (for example, 641 armored personnel carriers, 56,000 shotguns); and a creditable amount of civil assistance (transportation equipment, cholera vaccine, and flood relief)". It is undeniable that the Government's policy of supporting the South Vietnamese regime with arms, equipment and training was regarded by some quarters, especially the Opposition parties, as a form of interfering in the internal affairs of that country and the Tunku's valiant efforts to defend it were not convincing enough, from a purely foreign policy standpoint.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016191310/http://www.idfr.gov.my/images/stories/publication/2008/tunku.pdf|archivedate=16 October 2015|deadurl=no}}</ref> | | combatant2 = '''ကွန်မြူနစ်တပ်များ:'''<br /> {{flag|North Vietnam}}<br /> {{flag|China}}<br /> {{flagicon|Republic of South Vietnam}} ဗီယက်ကောင်း<br /> {{flagicon|Cambodia|1975}} [[Khmer Rouge]]<br /> {{flagicon|Laos}} [[Pathet Lao]] '''အထောက်အပံ့များ:'''<br/>{{flag|Soviet Union}}<br />{{flag|North Korea}}<br />{{flag|Cuba}}<ref>''The Cuban Military Under Castro'', 1989. Page 76</ref><ref>Cuba in the World, 1979. Page 66</ref><br />{{flag|Czechoslovakia}}<ref>{{cite web|url=http://www.svet.czsk.net/clanky/svet/koreapokusy.html |title=Cesky a slovensky svet |publisher=Svet.czsk.net |accessdate=24 February 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.e-polis.cz/mezinarodni-vztahy/322-bilateralni-vztahy-ceske-republiky-a-vietnamske-socialisticke-republiky.html |title=Bilaterální vztahy České republiky a Vietnamské socialistické republiky &#124; Mezinárodní vztahy &#124; e-Polis – Internetový politologický časopis |publisher=E-polis.cz |accessdate=24 February 2014}}</ref><br />{{flagicon|Bulgaria|1967}} [[People's Republic of Bulgaria|Bulgaria]]<ref>{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bg0066)|title=Foreign Affairs in the 1960s and 1970s|volume=Bulgaria [[Library of Congress Country Studies|Country Study]]|publisher=[[Library of Congress]]|year=1992|quote=Throughout the 1960s and 1970s, Bulgaria gave official military support to many national liberation causes, most notably in the Democratic Republic of Vietnam, (North Vietnam)…}}</ref><br />{{flag|East Germany}}<ref>{{cite web|url=https://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/german_studies_review/v036/36.3.horten.pdf|title=Project MUSE - Sailing in the Shadow of the Vietnam War: The GDR Government and the "Vietnam Bonus" of the Early 1970s|publisher=}}</ref><br />{{Flagicon|Romania|1965}} [[Socialist Republic of Romania|Romania]] | strength1 = '''≈၁,၈၃၀,၀၀၀ (၁၉၆၈)'''<br /> {{flagu|South Vietnam}}: ၈၅၀,၀၀၀ (၁၉၆၈)<br />၁,၅၀၀,၀၀၀ (၁၉၇၄–၇၅)<ref>Le Gro, p. 28.</ref><br /> {{flagu|United States}}: ၅၃၆,၁၀၀ (၁၉၆၈)<br /> '''[[Free World Military Forces]]''':<ref>{{cite web |url=http://www.historycentral.com/Vietnam/Troop.html |title=Vietnam War : US Troop Strength |publisher=Historycentral.com |accessdate=17 October 2009 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nps.gov/mrc/reader/vvmcr.htm |title=Facts about the Vietnam Veterans Memorial Collection |publisher=nps.gov |access-date=28 March 2016 |archive-date=2 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091202200812/http://www.nps.gov/mrc/reader/vvmcr.htm |url-status=dead}} (citing The first American ground combat troops landed in [[South Vietnam]] during March 1965, specifically the U.S. Third Marine Regiment, Third Marine Division, deployed to Vietnam from Okinawa to defend the Da Nang, Vietnam, airfield. During the height of U.S. military involvement, 31 December 1968, the breakdown of allied forces were as follows: 536,100 U.S. military personnel, with 30,610 U.S. military having been killed to date; 65,000 Free World Forces personnel; 820,000 South Vietnam Armed Forces (SVNAF) with 88,343 having been killed to date. At the war's end, there were approximately 2,200 U.S. missing in action (MIA) and prisoners of war (POW). Source: Harry G. Summers Jr. Vietnam War Almanac, Facts on File Publishing, 1985.)</ref><br /> *{{flagu|South Korea}}: ၅၀,၀၀၃ *{{flagu|Thailand}}: ၁၁,၅၈၆ *{{flagu|Australia}}: ၇,၆၇၂ *{{flagu|Philippines|1936}}: ၂,၀၆၁ *{{flagu|New Zealand}}: ၅၅၂<ref>{{cite book |url=https://books.google.ca/books?id=4VG4AQAAQBAJ&pg=PA11&lpg=PA11&dq=troops+both+sides+in+vietnam+war&source=bl&ots=JTphu2kI_8&sig=j5WPbppmSR2pvmB1csxTZR_iCTk&hl=vi&sa=X&ved=0ahUKEwinmqfU0tPLAhUX82MKHXEpB3sQ6AEIZjAJ#v=onepage&q=troops%20both%20sides%20in%20vietnam%20war&f=false |title= The A to Z of the Vietnam War |publisher=The Scarecrow Press|date=2005}}</ref> *{{flagicon|Spain|1945}} Spain 30 <!-- expand troop numbers by country --> | | strength2 = '''≈၄၆၁,၀၀၀'''<br /> {{flagu|North Vietnam}}: ၂၈၇,၄၆၅ (ဇန်နဝါရီ ၁၉၆၈)<ref>Vietnam War After Action Reports, BACM Research, 2009, page 430</ref><br />{{flagu|China}}: ၁၇၉,၀၀၀ (၁၉၆၅–၆၉)<ref name="Toledo Blade 320,000 Chinese troops">{{cite news|agency=Reuters|title=China admits 320,000 troops fought in Vietnam|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&sjid=_gIEAAAAIBAJ&pg=3769,1925460|accessdate=24 December 2013|newspaper=Toledo Blade|date=16 May 1989}}</ref><ref name="Roy|1998">{{cite book|last=Roy|first=Denny|title=China's Foreign Relations|url=https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd|year=1998|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0847690138|page=[https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 27]}}</ref><br /><ref name="books.google.com.vn">{{cite book|url=http://books.google.com.vn/books?id=GaZvX2BzeegC&pg=PA176 |title=China and Vietnam|publisher=}}</ref><br /> {{flagu|Soviet Union}}: ၃,၀၀၀<br /> {{flagu|North Korea}}: ၃၀၀–၆၀၀<!-- expand troop numbers by country --> | | commander1 = {{flagicon|South Vietnam}} [[ငိုးဒင်ဇျမ်]] <br />{{flagicon|South Vietnam}} [[ငွိအန့်ဗန်းထျောင်]]<br />{{flagicon|South Vietnam}} [[ငွိအန့်ကောင်းကီ]]<br />{{flagicon|South Vietnam}} [[ကောင်းဗန်းဗျန်း]]<br /> {{flagicon|South Vietnam}} [[ငိုးကွမ်ချူအန်]] <br /> {{flagicon|USA}} [[ဂျွန် ဖဇ်ဂရက်ဒ်ကနေဒီ|ဂျွန် အက်ဖ် ကနေဒီ]]<br />{{flagicon|USA}} [[လန်ဒန် ဘန်းနက်စ် ဂျွန်ဆင်|လန်ဒန် ဘီ ဂျွန်ဆင်]] <br />{{flagicon|USA}} [[ရစ်ချက် နစ်ကဆင်]]<br />{{flagicon|USA}} ရောဘတ် မက်နမ်မရာ<br /> {{flagicon|USA}} ဝီလျံ ဝက်စ်မိုးလန်း<br />{{flagicon|USA}} ခရိပ်‌ဂ်တန် အိပ်‌ဘရမ်‌စ်<br />{{flagicon|USA}} ဖရက်ဒရစ် စီ ဝေယမ်း<br />{{flagicon|KOR|1948}} [[ပတ်ချုန်ဟီး]]<br />{{flagicon|THA}} သမ်နွမ် ကစ်တစ်ကချောင်း<br /> {{flagicon|AUS}} ရောဘတ် မန်ဇိုင်း<br /> {{flagicon|AUS}} ဟာရိုး ဟော့<br /> {{flagicon|AUS}} ဂျွန် မက်အွမ်း<br /> {{flagicon|AUS}} ဂျွန် ဂေါ်တန်<br /> {{flagicon|AUS}} ဝီလျံ မက်မဟွန်း<br /> {{flagicon|PHI|1936}} ဖရက်ဒီနမ် မာကိုးစ်<br /> {{flagicon|NZL}} ကိတ် ဟောရိုကီး<br/>{{flagicon|NZL}} ဂျက် မာရှယ်<br/>{{flagicon|NZL}} နော်မန် ကက်<br/>…''နှင့် အခြားများ'' | | commander2 = {{flagicon|North Vietnam}} [[ဟိုချီမင်း]]<br />{{flagicon|North Vietnam}} [[လေးဇွမ့်]] <br />{{flagicon|North Vietnam}} [[ငုရင်ဂီယက်]]<br /> {{flagicon|North Vietnam}}[[ဗန်းတျန်းဇွန့်]] <br />{{flagicon|North Vietnam}} [[လေးချောင်သန်း]]<br /> {{flagicon|North Vietnam}} [[ဖမ်ဗန်းဒိုန်]] <br />{{flagicon|Republic of South Vietnam}} [[ဟွမ်ဗန်းထိုင်း]] <br />{{flagicon|Republic of South Vietnam}} [[ချန်ဗန်းချာ]]<br />{{flagicon|Republic of South Vietnam}} [[ငွိအန့်ဗန်းလင်း]]<br />{{flagicon|Republic of South Vietnam}} [[ငွိအန့်ဟျုထေါ်]] <br />…''နှင့် အခြားများ'' | | casualties1 = '''{{flagu|South Vietnam}}'''<br />အရပ်သား ၁၉၅,၀၀၀–၄၃၀,၀၀၀ သေဆုံး<ref name = "Lewy 1978 450_453">{{Harvnb|Lewy|1978|pp=450–3}}.</ref><ref name="Thayer 1">{{Harvnb|Thayer|1985|loc=chap. 12}}.</ref><br />၂၂၀,၃၅၇–၃၁၃,၀၀၀ စစ်သည် သေဆုံး<ref name=FOOTNOTERummel1997>{{citation |last=Rummel |first=R.J |year=1997 |url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF |format=GIF |title=Table 6.1A. Vietnam Democide : Estimates, Sources, and Calculations, |work=Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War, [http://www.hawaii.edu/ University of Hawaii System] }}</ref><br /> ၁,၁၇၀,၀၀၀ ဒဏ်ရာရ<ref name="ReferenceA">Tucker, Spencer E. ''The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History'' ABC-CLIO. ISBN 1-85109-961-1</ref><br /> '''{{flagu|United States}}'''<br />၅၈,၃၀၇ သေဆုံး၊<ref>{{cite web|url=http://www.vvmf.org/news/article=In-Memory-Day-Ceremony-to-honor-165-Vietnam-veterans-whose-lives-were-cut-short-by-their-service|title=Vietnam Veterans Memorial Fund - News|publisher=|accessdate=28 March 2016|archivedate=10 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410051623/http://www.vvmf.org/news/article=In-Memory-Day-Ceremony-to-honor-165-Vietnam-veterans-whose-lives-were-cut-short-by-their-service}}</ref> ၃၀၃,၆၄၄ ဒဏ်ရာရ<br /> '''{{flagu|South Korea}}'''<br />၅,၀၉၉ သေဆုံး၊ ၁၀,၉၆၂ ဒဏ်ရာရ၊ ၄ ဦး ပျောက်ဆုံး<br /> '''{{flagu|Australia}}'''<br />၅၀၀ သေဆုံး၊ ၁,၁၂၉ ဒဏ်ရာရ<br /><ref>{{cite web |url=http://www.awm.gov.au/encyclopedia/vietnam/statistics.asp |title=Australian casualties in the Vietnam War, 1962–72 &#124; Australian War Memorial |publisher=Awm.gov.au |accessdate=29 June 2013 |archivedate=16 May 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130516081613/http://www.awm.gov.au/encyclopedia/vietnam/statistics.asp }}</ref><br /> '''{{flagu|New Zealand}}'''<br />၃၇ သေဆုံး၊ ၁၈၇ ဒဏ်ရာရ<br /><ref>{{cite web |url=http://www.vietnamwar.govt.nz/resources |title=Overview of the war in Vietnam &#124; VietnamWar.govt.nz, New Zealand and the Vietnam War |publisher=Vietnamwar.govt.nz |date=16 July 1965 |accessdate=29 June 2013 |archivedate=26 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources }}</ref><br /> '''{{flagu|Thailand}}'''<br />၃၅၁ သေဆုံး၊ ၁,၃၅၈ ဒဏ်ရာရ<ref>The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History By Spencer C. Tucker "https://books.google.com/?id=qh5lffww-KsC"</ref><br /> '''{{flagu|Philippines|1936}}'''<br />၉ ဦးသေဆုံး၊<ref>{{cite web |url=http://www.history.army.mil/books/Vietnam/allied/ch03.htm |title=Chapter III: The Philippines |publisher=History.army.mil |accessdate=24 February 2014 |archivedate=2 August 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802211105/http://www.history.army.mil/books/Vietnam/allied/ch03.htm }}</ref> ၆၄ ဒဏ်ရာရ<ref>{{cite web|url=http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf |title=Asian Allies in Vietnam |publisher=Embassy of South Vietnam |date=March 1970 |accessdate=18 October 2015}}</ref> '''စုစုပေါင်း သေဆုံး: ၄၇၉,၆၆၀–၈၀၇,၃၀၃'''<br />'''စုစုပေါင်း ဒဏ်ရာရ: ≈၁,၄၉၀,၀၀၀+<ref name="ReferenceA"/><br />''' | | casualties2 = {{flagdeco|North Vietnam}}{{flagdeco|Republic of South Vietnam}} '''မြောက်ဗီယက်နမ်နှင့် ဗီယက်ကောင်း'''<br />၆၅,၀၀၀<ref name="Lewy 1978 450_453"/> အရပ်သား သေဆုံး<br /> ၄၄၄,၀၀၀<ref name="Lewy 1978 450_453"/>–၁,၁၀၀,၀၀၀ စစ်သည် သေဆုံးနှင့် ပျောက်ဆုံး<br /> ၆၀၀,၀၀၀+ ဒဏ်ရာရ<ref>Soames, John. ''A History of the World'', Routledge, 2005.</ref><br /> '''{{flagu|China}}'''<br />≈၁,၁၀၀ သေဆုံးနှင့် ၄,၂၀၀ ဒဏ်ရာရ<ref name="books.google.com.vn"/><br /> '''{{flagu|Soviet Union}}'''<br />၁၆ ဦးသေဆုံး<ref>Dunnigan, James & Nofi, Albert: ''Dirty Little Secrets of the Vietnam War: Military Information You're Not Supposed to Know''. St. Martin's Press, 2000, p. 284. ISBN 0-312-25282-X.</ref><br /> '''{{flagu|North Korea}}'''<br />၁၄ ဦးသေဆုံး<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm |title=North Korea fought in Vietnam War |publisher=BBC News |date=31 March 2000 |accessdate=18 October 2015}}</ref> '''စုစုပေါင်း သေဆုံး: ၄၅၅,၄၇၆–၁,၁၇၀,၄၇၆'''<br />'''စုစုပေါင်း ဒဏ်ရာရ: ≈၆၀၈,၂၀၀''' | | casualties3 = '''ဗီယက်နမ် အရပ်သား သေဆုံး''': ၆၂၇,၀၀၀–၂,၀၀၀,၀၀၀<ref name="Lewy 1978 450_453" /><ref name="afp1995">{{cite news |title=20 Years After Victory, Vietnamese Communists Ponder How to Celebrate |first=Philip |last=Shenon |url=http://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html |date=23 April 1995 |newspaper=The New York Times |accessdate=24 February 2011 }} The Vietnamese government officially claimed a rough estimate of 2 million civilian deaths, but it did not divide these deaths between those of North and South Vietnam.</ref><ref>{{cite news |title=fifty years of violent war deaths: data analysis from the world health survey program: BMJ |url=http://www.bmj.com/content/336/7659/1482| date=23 April 2008|accessdate=5 January 2013}} From 1955 to 2002, data from the surveys indicated an estimated 5.4 million violent war deaths … 3.8 million in Vietnam</ref><br /> '''ကမ္ဘောဒီးယား ပြည်တွင်းစစ် သေဆုံး''': ၂၀၀,၀၀၀–၃၀၀,၀၀၀*<br /> '''လာအို ပြည်တွင်းစစ် သေဆုံး''': ၂၀,၀၀၀–၂၀၀,၀၀၀*<br /> '''စုစုပေါင်း အရပ်သား သေဆုံး:''' ၈၄၇,၀၀၀–၂,၅၀၀,၀၀၀<br /> '''စုစုပေါင်း သေဆုံး''': ၁,၄၈၄,၀၀၀–၃,၈၈၆,၀၂၆ '''လေယာဉ် ပျက်စီးမှု'''<br /> <nowiki>*</nowiki> ခန့်မှန်းခြေ<br /> }} [[File:Bruce Crandall's UH-1D.jpg|thumb|300px|အမေရိကန် စစ်တပ်မှ ရဟတ်ယာဉ် စစ်သားများကို ချထားခဲ့ပြီး ပျံတက်နေစဉ်]] '''ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ''' ဆိုသည်မှာ [[စစ်အေးတိုက်ပွဲ]] ကာလအတွင်း [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ [[လောနိုင်ငံ]] နှင့် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော စစ်ပွဲ ဖြစ်ပြီး ၁၉၅၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၁ ရက်နေ့မှ စတင်၍ [[ဟိုချီမင်းစီးတီး|ဆိုင်းဂုံမြို့]] ကျဆုံးသည့် ၁၉၇၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၃၀ ရက်တွင် ပြီးဆုံးခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲသည် ပထမ [[အင်ဒိုချိုင်းနားစစ်]] အပြီးတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး [[ကွန်မြူနစ်ဝါဒ|ကွန်မြူနစ်]]မဟာမိတ်များက ထောက်ပံ့ကူညီသော မြောက်ဗီယက်နမ် နှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု]]နှင့် အခြား ကွန်မြူနစ် ဆန့်ကျင်သူ မဟာမိတ်များက ထောက်ပံ့ကူညီသော တောင်ဗီယက်နမ်တို့ တိုက်ခိုက်ကြသော စစ်ပွဲ ဖြစ်သည်။ ကွန်မြူနစ်တို့ ဦးဆောင်ပြီး လက်နက်ငယ်များ တပ်ဆင်ထားသည့် တောင်ဗီယက်နမ်ရှိ ဗီယက်ကောင်း သို့မဟုတ် အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်ဖွဲ့က ဒေသအတွင်းရှိ ကွန်မြူနစ် ဆန့်ကျင်သည့် တပ်များကို ပြောက်ကျားစစ်ဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဗီယက်နမ် အမျိုးသား တပ်မတော် (မြောက်ဗီယက်နမ် တပ်မတော်) ကမူ အလုံးအရင်းနှင့် ပုံမှန် စစ်ပွဲကို ဆင်နွဲကြသည်။ အမေရိကန်နှင့် တောင်ဗီယက်နမ် တပ်ဖွဲ့များက လေကြောင်းတိုက်ပွဲ နှင့် ပစ်ခတ်မှု အားသာချက်တို့ အပေါ်တွင် အခွင့်ကောင်းယူ၍ မြေပြင်တပ်များ၊ အမြှောက်တပ်များနှင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခြင်းများ ပူးပေါင်း၍ ရှာဖွေ ဖျက်ဆီးသည့် စစ်ဆင်ရေးကို ဆင်နွဲကြသည်။ အမေရိကန် အစိုးရက ထိုစစ်ပွဲတွင် ပါဝင်ပတ်သက်မှုအား ကွန်မြူနစ်တို့ တောင်ဗီယက်နမ်အား သိမ်းပိုက်ခြင်းမှ တစ်ဆင့် ကွန်မြူနစ် ဝါဒ ပျံ့နှံ့ခြင်းကို တားဆီးနိုင်ရန်ဟု ထင်မြင်ယူဆသည်။ မြောက်ဗီယက်နမ် အစိုးရ နှင့် ဗီယက်ကောင်း တို့ကမူ အစပထမတွင် အမေရိကန် ကျောထောက်နောက်ခံ ပေးထားသော ပြင်သစ်နှင့် နောက်တွင် အမေရိကန်၏ ရုပ်သေး အစိုးရဖြစ်သော တောင်ဗီယက်နမ် နှင့် တိုက်ခိုက်သော ကိုလိုနီ စစ်ပွဲအဖြစ် ယူဆကြသည်။ အမေရိကန် စစ်ရေးအကြံပေးများသည် ထိုစဉ်က [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ|ပြင်သစ်]] အင်ဒိုချိုင်းနားဟု ခေါ်သော ထိုနေရာသို့ ၁၉၅၀ တွင် စတင် ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အမေရိကန်တို့၏ ပါဝင်ပတ်သက်မှုသည် ၁၉၆၀ နှစ်များ အစောပိုင်းတွင် အရှိန်မြင့်လာပြီး ၁၉၆၁ တွင် စစ်အင်အားကို ၃ ဆ တိုးမြှင့်ခဲ့ကာ ၁၉၆၂ တွင် နောက်ထပ် ၃ ဆ ထပ်မံ တိုးမြှင့်ခဲ့ပြန်သည်။ အမေရိကန် ချေမှုန်းရေး တပ်ဖွဲ့များလည်း ၁၉၆၅ တွင် စတင် တပ်စွဲခဲ့သည်။ စစ်ဆင်ရေးသည် နိုင်ငံတကာ နယ်နိမိတ်များ အထိတိုင်အောင် ပျံ့နှံ့ခဲ့ပြီး လောနိုင်ငံ နှင့် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံတို့လည်း အပြင်းအထန် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခံခဲ့ရသည်။ အမေရိကန်တို့၏ စစ်ပွဲတွင် ပါဝင်ပတ်သက်မှုသည် "တက် တိုက်ခိုက်မှု" (Tet Offensive) ဟု ခေါ်သော အချိန်ဖြစ်သည့် ၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင် အထွဋ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုနောက်ပိုင်းတွင် အမေရိကန် မြေပြင်တပ်များသည် ဗီယက်နမ်မိုင်ဇေးရှင်း (Vietnamization) ပေါ်လစီ အရ တဖြည်းဖြည်း ဆုတ်ခွာလာခဲ့သည်။ ၁၉၇၃ ဇန်နဝါရီလတွင် [[ပါရီမြို့|ပဲရစ်]] ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက်ကို ပါဝင်တိုက်ခိုက်သူ အားလုံးမှ လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော်လည်း တိုက်ခိုက်မှုများ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားခဲ့သေးသည်။ အမေရိကန်တို့၏ ပါဝင်ပတ်သက်မှုသည် ၁၉၇၃ ခု ဩဂုတ်လ ၁၅ ရက်တွင် ပြီးဆုံးခဲ့ပြီး အမေရိကန် ကွန်ဂရက်မှ အတည်ပြုလိုက်သော ကေ့စ်-ချပ် ပြင်ဆင်မှု ဥပဒေ ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ် အမျိုးသား တပ်မတော်မှ ဆိုင်းဂုံအား ၁၉၇၅ ဧပြီလတွင် သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် စစ်ပွဲပြီးဆုံးခဲ့ကာ နောက်တစ်နှစ်တွင် မြောက်ဗီယက်နမ်နှင့် တောင်ဗီယက်နမ်တို့ ပြန်လည် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ စစ်ပွဲကြောင့် လူ့အသက်ပေါင်းများစွာ ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ ဗီယက်နမ် စစ်သားနှင့် ပြည်သူ အားလုံးပေါင်း သေဆုံးမှုမှာ ၁ သန်း အောက်မှ ၃ သန်း အထိ အမျိုးမျိုး ခန့်မှန်းလေ့ ရှိကြသည်။ ကမ္ဘောဒီးယား လူမျိုး ၂ သိန်းမှ ၃သိန်း အထိ နှင့် လာအိုလူမျိုး ၂သောင်းမှ ၂သန်းကြား သေဆုံးခဲ့ရသည်။ အမေရိကန် စစ်သားပေါင်း ၅၈,၂၂၀ လည်း စစ်ပွဲအတွင်း သေဆုံးခဲ့ရသည်။ == စစ်ပွဲအမည်များ == ဤစစ်ပွဲကိုအမည်ပေါင်းများစွာဖြင့် ရည်ညွှန်းခဲ့ကြသည်။ ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲဆိုသည်မှာ လူသိများသောနာမည်ဖြစ်သည်။ ဒုတိယအင်ဒိုချိုင်းနားစစ်ပွဲ သို့မဟုတ် ဗီယက်နမ်ပဋိပက္ခဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ အင်ဒိုချိုင်းနားဒေသတွင်စစ်ပွဲပေါင်းများစွာဖြစ်ပွားခဲ့သဖြင့် ဤစစ်ပွဲကိုအခြားသောစစ်ပွဲများနှင့်ကွဲပြားစေရန်အတွက် အဓိကပါဝင်သောနိုင်ငံများကိုမူတည်၍ အမည်ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားဖြင့် ဤစစ်ပွဲကို ''Kháng chiến chống Mỹ'' (အမေရိကန်ကိုတွန်းလှန်သောစစ်ပွဲ) ဟုခေါ်သည့်အပြင် ''Chiến tranh Việt Nam'' (ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ) ဟူ၍လည်းခေါ်ဆိုကြသည်။ == နောက်ခံအကြောင်းအရာများ == စစ်ပွဲတွင်အဓိကပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသောအင်အားစုများမှာ တစ်ဖက်တွင် Army of Republic of Vietnam (ARVN) ဗီယက်နမ်တပ်မတော် နှင့် အမေရိကန်တပ်ဖွဲ့၊ တစ်ခြားတစ်ဖက်တွင် People’s Army of Vietnam (PAVN) ဗီယက်နမ်ပြည်သူ့ တပ်မတော် (မြောက်ဗီယက်နမ်) နှင့် ‌တောင်ပိုင်းကွန်မြူနစ်တပ်ဖွဲ့စုဖြစ်သော တောင်ဗီယက်နမ်မျိုးချစ်တပ်မတော် (ဗီယက်ကောင်း)တို့ဖြစ်ကြသည်။ ဒန်နီယယ် အဲစ်ဘာ့ (အမေရိကန်ဝေဖန်ရေးဆရာ)၏ အဆိုအရ အမေရိကန်နိုင်ငံအနေဖြင့် ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် လွတ်လပ်ရေးကြေညာထားသော ဗီယက်နမ်နိုင်ငံကို ပြန်လည်ကိုလိုနီပြုရန်ကြိုးစားနေသည့် ပြင်သစ်နိုင်ငံကို ကူညီတိုက်ခိုက်ပေးရန် ပါဝင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်ဟုသိရသည်။ အင်ဒိုချိုင်နားကျွန်းဆွယ်သည် ၁၉ရာစုနှစ်က ပြင်သစ်ပိုင်ကိုလိုနီနယ်မြေတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဂျပန်တို့သိမ်း ပိုက်သည့်အခါတွင် ဗီယက်မင်းတို့က အမေရိကန်၊ ဆိုဗီယက်ယူနီယမ်နှင့် တရုတ်တို့၏အကူအညီဖြင့် ဂျပန်တို့ကိုပြန်လည်တွန်း လှန်ခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့လက်နက်ချသောအခါတွင် ဂျပန်တို့ထံမှ လက်နက်ခဲယမ်းများကို ဗီယက်မင်းတို့သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် [[ဟိုချီမင်း]](Ho Chi Minh) ဦးဆောင်သော ကွန်မြူနစ်ဗီယက်မင်း (Viet Minh)တို့သည် ပြင်သစ်အုပ်ချုပ်ရေးကိုစတင် တော်လှန်ခဲ့ကြသည်။ ဤကဲ့သို့ စစ်မက်ဖြစ်ပွားလာခြင်းသည် ပထမအင်ဒိုချိုင်းနားစစ်ပွဲ(၁၉၄၆ခုနှစ်တွင်စတင်) အဖြစ် တစ်စထက်တစ်စ ကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ခုနှစ်အလွန်နှစ်များတွင်မူ စစ်အေးတိုက်ပွဲသဏ္ဌာန် ကူးပြောင်းလာခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် တရုတ်နှင့် ဆိုဗီယက်ယူနီယံတို့က [[ဟနွိုင်းမြို့|ဟနွိုင်း]]တွင်အခြေပြုသည့် ဗီယက်မင်းတို့၏ ဗီယက်နမ်ပြည်သူ့ ဒီမိုကရက်တစ်နိုင်ငံ(Democratic Republic of Vietnam) ကို တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ တစ်ပြိုင်နက်လိုပင် အမေရိကန်နှင့် [[ဂရိတ်ဗြိတိန်]]တို့က ပြင်သစ်တို့ကျောထောက် နောက်ခံပေးထားသော အင်ပါယာဟောင်း ဘောင်ဒိုင်းဦးဆောင်သည့် [[ဆိုင်ဂုံမြို့|ဆိုင်ဂုံ]]မြို့တွင်အခြေပြုသော ဗီယက်နမ်ပြည်ထောင်စု(State of Vietnam)ကို တရားဝင်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ခုနှစ်တွင်ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[ကိုရီးယားစစ်ပွဲ|ကိုရီယားစစ်ပွဲ]]က [[ဝါရှင်တန်ဒီစီ|ဝါရှင်တန်]]ရှိမူဝါဒချမှတ်ရေးသမားများကို အင်ဒိုချိုင်းနား စစ်ပွဲသည် ဆိုဗီယက်တို့၏ကွန်မြူနစ် ပြန့်ပွားရေးဆောင်ရွက်ချက်တစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်စေခဲ့သည်။ [[တရုတ်သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်ပြည်သူ့နိုင်ငံ]]မှ စစ်မက်ရေးရာ အကြံပေးများသည် ၁၉၅၀ခုနှစ် ဂျူလိုင်လမှစတင်၍ ဗီယက်မင်းများကို အကူအညီများပေးလာခဲ့သည်။ တရုတ်တို့ထံမှ မြို့စောင့်တပ်ဖွဲ့အနေဖြင့် ကူညီထားခဲ့သော လက်နက်၊ ကျွမ်းကျင်စစ်သည်များနှင့် အလုပ်သမားများသည် အမြဲတမ်းစစ်တပ်အဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် အမေရိကန်တို့မှ ပြင်သစ်တို့အကူအညီတောင်းခံသောကြောင့် နည်းဗျူဟာများချမှတ်ရန်နှင့် ဗီယက်နမ်များကို လေ့ကျင့်ပေးရန်အတွက် စစ်မက်ဆိုင်ရာ အကူအညီနှင့် အကြံပေးအဖွဲ့(Military Assistance and Advisory Group, MAAG) ကိုဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၁၉၅၄ခုနှစ် တစ်နှစ်တည်းမှာပင် အမေရိကန်တို့သည် စစ်ပွဲကုန်ကျစရိတ်၏ ရှစ်ဆယ်ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သော အမေရိကန်ဒေါ်လာ တစ်ဘီလီယံကို ပြင်သစ်တို့ကိုအကူအညီပေးသည့်အနေဖြင့် ကျခံပေးခဲ့သည်။ ဒိန်ဘင်ဖူးစစ်ပွဲအတွင်းတွင် အမေရိကန်လေယာဉ်တင်သင်္ဘောများသည် ထောက်ပို့နှင့်တိုက်ခိုက်ရေးလေယာဉ်များကို တင်ဆောင်၍ တွန်ကန်ပင်လယ်ကွေ့သို့ ခုတ်မောင်းလာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်နှင့် အမေရိကန်တို့၏ဆွေးနွေးမှုများအတွင်း နူကလီးယာလက်နက်များဖြင့် တိုက်ခိုက်မှုသုံးကြိမ်ခန့်ပြုလုပ်မည်ဟု စဉ်းစားခဲ့ကြသည်ဟု သိရှိခဲ့ရပြီး ဆွေးနွေးခဲ့ကြသည့် သူများကိုမူတိကျသေချာစွာ မသိရှိခဲ့ရပေ။ ထိုအချိန်က အမေရိကန် ဒုတိယသမ္မတ [[ရစ်ချက်နစ်ဆန်]]၏ အဆိုအရ ပြင်သစ်တို့ကို ကူညီသည့်အနေဖြင့် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင်များက နူလက်နက်သုံးခုကိုအသုံးပြုရန် အကြံပြုခဲ့ကြသည်ဟု သိရှိရသည်။ ဗီယက်နမ်တို့က “သိမ်းငှက်”ဟုခေါ်ဆိုကြသော နစ်ဆန်က အမေရိကန်တို့အနေဖြင့် အမေရိကန်စစ်တပ်ကို စေလွှတ်သင့်ကြောင်း ယူဆခဲ့သည်။ အမေရိကန်သမ္မတ ဒွိုက် ဒီ [[အိုက်ဆင်ဟောင်ဝါ]]က ဗြိတိန်တို့နှင့် ညွန့်ပေါင်းဖွဲ့ရန် အကြောင်းကြားခဲ့သော်လည်း ဗြိတိန်တို့က ငြင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ အိုင်ဇင်ဟောင်ဝါက အာရှတိုက်အတွင်း အမေရိကန်တို့ဝင်ရောက်မည့်အရေးကို စိုးရိမ်ခဲ့ကြသော အမေရိကန်စစ်တပ်ကြားနေအရာရှိကြီးများကို ဆန့်ကျင်၍ ဆုံးဖြတ်ချက်ချခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲကာလတစ်လျှောက်လုံးတွင် အမေရိကန်တို့အနေဖြင့် ပြင်သစ်တို့၏အောင်မြင်နိုင်ခြေအပေါ်တွင်သံသယရှိခဲ့ကြသည်။ ၁၉၅၄ ခုနှစ် မေလ ၇ရက်နေ့တွင် ဒိန်ဘင်ဖူးမှ ပြင်သစ်တပ်ဖွဲ့တို့ လက်နက်ချခဲ့ကြပြီ ဤရှုံးနိမ့်မှုသည် အင်ဒိုချိုင်းနားမှ ပြင်သစ်တို့၏ပါဝင်ပတ်သတ်မှုတို့ အဆုံးသတ်ဖြစ်သည်။ [[ဂျနီဗာမြို့|ဂျနီဗာ]]ဆွေးနွေးပွဲအတွင်းတွင် ပြင်သစ်တို့သည် ဗီယက်ကောင်းတို့နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးဆွေးနွေးခဲ့ကြပြီး ကမ္ဘောဒီးယား၊ လာအိုနှင့် ဗီယက်နမ်တို့ကို လွတ်လပ်ရေးပေးခဲ့သည်။ == အကူးအပြောင်းကာလ == ၁၉၅၄ခုနှစ် ဂျနီဗာငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးပွဲတွင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံကို လက်တီကျု ၁၇ မျဉ်းကိုအတည်ပြု၍ ယာယီပိုင်းခြားခဲ့ကြသည်။ ဟိုချီမင်းအနေဖြင့် တောင်ပိုင်းကိုဆက်လက်တိုက်ခိုက်လိုသော်လည်း သူ့အနေဖြင့်တောင်ပိုင်းကို ရွေးကောက်ပွဲဖြင့် အနိုင်ရနိုင်သည်ဟု သူ၏တရုတ်မဟာမိတ်များက နားချခဲ့ကြသည်။ ဂျနီဗာစည်းမျဉ်းများအရ ပြည်သူများအနေဖြင့် ရက်ပေါင်း ၃၀၀ ကာလအတွင်းတွင် နှစ်သက်ရာနယ်ပယ်ကို ပြောင်းရွေ့အခြေချခွင့်ပေးခဲ့သည်။ နိုင်ငံတော်အစိုးရတစ်ရပ် ဖွဲ့စည်းနိုင်ရန်အတွက် ၁၉၅၆ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံးရွေးကောက်ပွဲကျင်းပရန် လျာထားခဲ့သည်။ [[ရိုမန်ကတ်သလစ်|ကတ်သလစ်ဘာသာ]]ကိုးကွယ်ကြသော မြောက်ပိုင်းသားတစ်သန်းခန့် ကွန်မြူနစ်တို့ရန်ကိုစိုးရိမ်ရသောကြောင့် တောင်ပိုင်းကိုပြောင်းရွေ့ခဲ့ကြသည်။ ဤကဲ့သို့စိုးရိမ်မှုပေါ်ပေါက်ခဲ့ရခြင်းသည် [[စီအိုင်အေ]]မှ အက်ဒဝက် လန်းဒေး၏ ဗီယက်မင်းတို့ကို ကတ်သလစ်ဆန့်ကျင်သူများအနေဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အမေရိကန်အစိုးရက ဟနွိုင်းကို နူကလီးယားဗုံးဖြင့် တိုက်ခိုက်လိမ့်မည်ဟု ကောလဟာလဖြန့်ခဲ့သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ဤကဲ့သို့လူများတစ်စုတစ်ဝေးတည်း နေရပ်စွန့်ခွာမှုကို အမေရိကန်မှ သင်္ဘော ၁၇ စင်း အပါအဝင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၉၄ သန်းခန့်အကုန်အကျခံထားသော ပြန်လည်နေရာချထားရေး အစီအစဉ်ဖြင့် ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ ကတ်သလစ်ဒုက္ခသည်အများစုပါဝင်သောမြောက်ပိုင်းသားတို့သည် ငွင်းဒရိန်၏အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ကွန်မြူနစ်ဆန့်ကျင်ရေးလူထုတစ်ရပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဒရိန်မှ သူ၏အစိုးရအတွင်း အဓိက ရာထူးများကို မြောက်ပိုင်းသားများနှင့် ပင်မကတ်သလစ်များကိုသာ ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ကတ်သလစ်များ၏ တောင်ပိုင်းအတွင်းရွေ့ပြောင်းမှုများအပြင် အသွင်ကူးပြောင်းရေးတပ်သား ၁၃၀,၀၀၀ခန့်သည် မြောက်ပိုင်းကို ၂နှစ်အတွင်း တောင်ပိုင်းကိုပြောင်းရွေ့လာစေရန် လူစုဆောင်းရေးအနေဖြင့် သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။ ထိုသို့ဆောင်ရွက်မှုများကြောင့် ဗီယက်မင်းတို့ထံတွင် အနာဂတ်တွင်တော်လှန်ရေးဆောင်ရွက်ရန်အတွက် အထူးလေ့ကျင့်ထားသော[[ကေဒါ]] စစ်သားများ ၅,၀၀၀ မှ ၁၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်သာ ကျန်ရှိခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးကျန်ရှိနေသော ပြင်သစ်စစ်သားများသည် ၁၉၅၆ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် ဗီယက်နမ်မှ ထွက်ခွာခဲ့ကြပြီး တရုတ်တပ်မတော်သည်လည်း မြောက်ဗီယက်နမ်မှ တစ်ချိန်တည်းလိုပင် ဆုတ်ခွာခဲ့ကြသည်။ ဗီယက်နမ်လူမျိုး ၅၂,၀၀၀ ခန့် တောင်ပိုင်းမှ မြောက်ပိုင်းသို့ ပြောင်းရွေ့ခဲ့သည်။ ၁၉၅၄ ခုနှစ်မှ ၁၉၅၆ ခုနှစ်များအတွင်းတွင် မြောက်ပိုင်းဗီယက်နမ်အစိုးရသည် လယ်ယာအငှားချထားမှုလျှော့ချခြင်းနှင့် အိမ်ရာပြန်လည်နေရာချထားရေး အပါအဝင် လယ်ယာဥပဒေဆိုင်ရာပြဿနာများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး ရလဒ်အနေဖြင့် နိုင်ငံရေးဖိနှိပ်မှုများ ထင်ရှားလာခဲ့သည်။ အိမ်ရာနေရာပြန်လည်ချထားရေးတွင် ဗီယက်နမ်မြောက်ပိုင်းတွင် နေထိုင်သူနယ်ခံ ၁၆၀ တွင် တစ်ယောက်ကျ အဆုံးစီရင်ရန်နှင့် တစ်နိုင်ငံလုံးအနေဖြင့် လူပေါင်းတစ်သိန်းနီးပါးခန့် အဆုံးစီရင်ရန် အကြံပေးမှုကို မျက်မြင်ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ဤစည်းရုံးရေးသည် အနီရောင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတွင် အဓိကအခြေပြုသောကြောင့် ဆင်းရဲသော ကျောင်းသားအယောက် ၅၀,၀၀၀ ခန့်မှ အဆုံးစီရင်ခြင်းကို လက်ခံခဲ့ကြသည်ဟုဆိုသည်။ သို့သော် ဟန်ဂေရီနှင့်ဗီယက်နမ်လူမျိုးများ မော်ကွန်းတိုက်ရှိ လျှို့ဝှက်အစီရင်ခံစာအရ အဆုံးစီရင်ခြင်းသည် သတင်းပို့ထားသော အရေအအတွက်ထက် များစွာလျော့နည်း၍ ၁၃,၅၀၀ ကျော်ခန့်သာရှိသည်ဟု သိရသည်။ ဤအစီအစဉ်ကိုအကောင်အထည်ဖော်ခဲ့ခြင်းသည် အလွန်အကျွံဖြစ်ခဲ့သည်ဟု ဟနွိုင်းရှိခေါင်းဆောင်များက ၁၉၅၆ခုနှစ်တွင် ဝန်ခံပြီး မူလပိုင်ရှင်များထံသို့ အိမ်ရာမြေများ ပြန်လည်ပေးအပ်ခဲ့သည်။ ဤအချိန်တွင် တောင်ပိုင်းမှ ဘောင်ဒိုင်းကိုအင်ပါယာအနေနှင့် ငိုဒင်းဒရန်(၁၉၅၄ခုနှစ် ဂျူလိုင်လတွင် ခန့်အပ်ခံရ)ကို ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ်ထား၍ ဗီယက်နမ်ပြည်ထောင်စုကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ အမေရိကန်အစိုးရနှင့် ငိုဒင်းဒရန်အစိုးရနှစ်ရပ်စလုံး ၁၉၅၄ ဂျနီဗာဆွေးနွေးပွဲမှ အကြောင်းအရများကို လက်မှတ်ထိုးခြင်းမရှိခဲ့ချေ။ ပြန်လည်ပူးပေါင်းရေးနှင့်စပ်လျဉ်း၍ ကွန်မြူနစ်ဆန့်ကျင်သော ဗီယက်နမ်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည် ဗီယက်နမ်ပြန်လည်ပူးပေါင်းရန်မေးခွန်းများကို ဖြေကြားရန်ငြင်းဆိုခဲ့ကြသော်လည် ပြင်သစ်မှလက်ခံသော ပြည်တွင်းရှိကော်မရှင်များ၏ကြီးကြပ်မှုအောက်တွင် ကျင်းပသော ရွေးကောက်ပွဲမှတစ်ဆင့် ဗီယက်နမ်ကို ပြန်လည်ပူးပေါင်းစေနိုင်သည်ဟု အဆိုတင်သွင်းခဲ့သူသ ဖန်ဘန်ဒေါင်ကို ရွေးကောက်ပွဲကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် လက်ခံခဲ့ကြသည်။ အမေရိကန်နိုင်ငံမှ တောင်ဗီယက်နမ်နှင့် ဂရိတ်ဗြိတိန်တို့၏  အကူအညီဖြင့် “အမေရိကန်လမ်းစဉ်”ဟုခေါ်တွင်သောနည်းလမ်းဖြင့် ပြန်လည်အဆိုပြုခဲ့သည်။ အဆိုအရ ရွေးကောက်ပွဲကို [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) မှကြီးကြပ်၍ ကျင်းပပေးရန်ဖြစ်ပြီး ဆိုဗီယက်ယူနီယမ်ကိုယ်စားလှယ်များမှ ပယ်ချခဲ့ကြသည်။ အမေရိကန်မှ “ ဗီယက်နမ်ပြည်ထောင်စုမှ ကိုယ်စားလှယ်များ၏ အဆိုတင်သွင်းချက်ကို လေးစားသောအားဖြင့် အမေရီကန်၏လမ်းစဉ်အရ လူတိုင်းသည်မိမိတို့ကိုယ်ပိုင်အနာဂတ်ကို ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့်ရှိသည်ဟု ယူဆ၍ ဤအရာကိုဟန့်တားမည့် မည်သည့်ကြိုးပမ်းမှုကိုမဆို ပူပေါင်းမည်မဟုတ်ဟု ပြောကြားလိုသည်" ဟု ပြန်လည်ဖြေဆိုခဲ့သည်။ အမေရိကန်သမ္မတ ဒွိုက် ဒီ အိုင်ဇင်ဟောင်ဝါက “စစ်မက်ဖြစ်ပွားနေသည့်ကာလအတွင်း ရွေးကောက်ပွဲကျင်းပမှုကို သဘောမတူသည့် အင်ဒိုချိုင်းနားဒေသအကြောင်းကိုသိရှိသော လူပုဂ္ဂိုလ် တစ်ဦးတစ်ယောက်နှင့်မှ စကားပြောဆိုခြင်း၊ စာအဆက်အသွယ်ပြုလုပ်ခြင်း မရှိခဲ့ကြောင်း၊ ဗီယက်နမ်လူမျိုး ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်က ဗီယက်နမ်ပြည်ထောင်စုခေါင်းဆောင် ဘောင်ဒိုင်းထက် ကွန်မြူနစ်ဖြစ်သော ဟိုချီမင်းကို မဲပေးခဲ့ကြကြောင်း၊ ဘောင်ဒိုင်း၏ခေါင်းဆောင်မှုပိုင်းညံ့ဖျင်းမှုသည် ဗီယက်နမ်ပြည်သူများအတွင်း စိုးရိမ်စရာအခြေအနေတစ်ခုဖြစ်ပြီး သူ့အနေဖြင့်ကန့်ကွက်စရာအကြောင်းမရှိ” ဟု ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် စာတစ်စောင်ရေးသားခဲ့သည်။   သို့သော် ၁၉၅၄ နှင့် ၁၉၅၆ ခုနှစ်များအတွင်း ထုတ်ဝေခဲ့သော [[ပင်တဂွန် စစ်ဌာနချုပ်|ပန်တဂွန်]]သတင်းစာများအရ “၁၉၅၆ခုနှစ် လူဦးရေအရ လွတ်လပ်စွာမဲပေးပိုင်ခွင့်အရ ၈၀ရာခိုင်နှုန်းဝန်းကျင်ခန့်သည် ဒရန်ထက် ဟို ကိုမဲပေးနိုင်ချေရှိခဲ့သော်လည်း တောင်ဗီယက်နမ်တွင် ငိုဒင်းဒရန်သည် အံ့ဖွယ်တစ်ခု ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့သည်” ဟုရေးသားခဲ့သည်။ ၁၉၅၇ခုနှစ်တွင် အိန္ဒိယ၊ ပိုလန် နှင့် ကနေဒါတို့မှ နိုင်ငံတကာစောင့်ကြည့်ရေးကော်မရှင်စောင့်ကြည့်လေ့လာသူတို့က လွတ်လပ်ပြီး ဘက်မလိုက်သော ရွေးကောက်ပွဲတစ်ခု မဖြစ်နိုင်ကြောင်းနှင့် တောင်ပိုင်းရော မြောက်ပိုင်းပါ စစ်ရပ်ဆိုင်းရေးသဘောတူညီချက်ကို မလေးစားခဲ့ကြကြောင်း စောင့်ကြည့်ရေးကော်မရှင်သို့ သတင်းပို့ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၅၅ခုနှစ် ဧပြီလမှ ဇွန်လအတွင်းတွင် ဒရန်သည်ဗီယက်နမ်တောင်ပိုင်းမှ နိုင်ငံရေးအတိုက်အခံများကို စစ်ကြောင်းနှစ်ကြောင်း ချီတက်၍နှိမ်နှင်းခဲ့သည်။ ဤကန်ပိန်းသည် ကွန်မြူနစ်ပါတီလျှို့ဝှက်ရဲများနှင့် ပူပေါင်း၍ လက်နက်မှောင်ခိုလုပ်နေသော ဘင်ဇူလျန်၏မှောင်ခိုအဖွဲ့ကို နှိမ်နင်းရန်လည်းအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ မှောင်ခိုအဖွဲ့သည်မယုံကြည်နိုင်စရာ တုံ့ပြန်တိုက်ခိုက်မှုများအတွက် ဒရန်သည် ကွန်မြူနစ်ပါတီကို ပြစ်တင်ဝေဖန်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၅ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၂၃ရက်တွင် ငိုဒင်းဒရိန် မှ ၎င်းနှင့် ညီအစ်ကို တော်စပ်သူ ငိုဒင်းနူ ဦးစီးကျင်းပသော မသမာသည့် ဆန္ဒခံယူပွဲဖြင့်ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းကို ဗီယက်နမ်သမ္မတနိုင်ငံတော် (Republic of Vietnam, ROV) အဖြစ်ကြေညာ၍ မိမိဘာသာ ဗီယက်နမ် သမ္မတနိုင်ငံ၏ သမ္မတ အဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။ ခါတိုင်းလိုပင် ဗီယက်နမ်မြောက်ပိုင်းတွင်မူကား ဟိုချီမင်းနှင့် အခြားကွန်မြူနစ် ခေါင်းဆောင်များက စုစုပေါင်းမဲ ၉၉ ရာခိုင်နှုန်းဖြင့် အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ==ဒရန်ခေတ် ၁၉၅၄-၆၃== [[ရိုမန်ကတ်သလစ်|ရိုမန်ကတ်သလစ်ဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်သူဖြစ်သော ဒရန့်သည် ကွန်မြူနစ်စနစ်ကို အပြင်းအထန်ကန့်ကွက်သူ၊ လူမှုဆက်ဆံရေးကောင်းမွန်သူ တစ်ဦးဖြစ်သည်။ သမိုင်းပညာရှင် လူဒေါင်ဟွန်း က “ဒရန်သည် အာဏာရှင်စနစ်နှင့် နီပိုတစ်စန် စနစ်နှင့် ပတ်သတ်၍ ကျဉ်းမြောင်းပြီး ပြင်းထန်သောအယူဝါဒရှိသူတစ်ဦးဖြစ်သည်” ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်လူမျိုး အများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များဖြစ်ကြပြီး ဒရန်၏ မယ်တော်မာရီထံသို့ နိုင်ငံကိုအပ်နှံ့မှုနှင့်ပတ်သတ်၍ အချက်ပေးသံကို ကြားလိုက်ကြရသည်။ ၁၉၅၅ခုနှစ် နွေရာသီအစောပိုင်းတွင် “ကွန်မြူနစ်စနစ် ပြစ်တင်ဝေဖန်ရေး” ကန်ပိန်းတစ်ခုကိုဒရန်မှ စတင်ခဲ့ပြီး ယင်းကာလတွင် ကွန်မြူနစ်အဖြစ်သံသယရှိသူအမြောက်အမြားနှင့် အစိုးရဆန့်ကျင်သူအမြောက်အမြားတို့ကို ဖမ်းဆီးခြင်း၊ ထောင်ချခြင်း၊ နှိပ်စက်ခြင်း နှင့် သတ်ဖြတ်ခြင်းများပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၆ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင်ကွန်မြူနစ်စနစ်ပြန့်ပွားစေသူ များအတွက် သေဒဏ်ပေးနိုင်သည့် ဥပဒေတစ်ရပ် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ ၁၉၅၅ ခုနှစ်နှင့် ၁၉၅၇ ခုနှစ်များတွင် ကွန်မြူနစ်အဖြစ် သံသယဝင်ခံရသူ ဒရန်ကိုဆန့်ကျင်သူ ၁၂,၀၀၀ ခန့် သတ်ဖြတ်ခြင်းခံခဲ့ရပြီး ၁၉၅၈ခုနှစ်ကုန်ပိုင်းတွင် နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသား ၄၀,၀၀၀ ခန့် ထောင်သွင်းအကျဉ်းချခံခဲ့ရသည်။ ၁၉၅၇ခုနှစ် မေလတွင် ဒရန်သည် အမေရိကန်နိုင်ငံသို့ ဆယ်ရက်ကြာနိုင်ငံရေးခရီးစဉ် သွားရောက်ခဲ့သည်။ သမ္မတ အိုင်ဇင်ဟောင်ဝါမှ သူ၏အကူအညီများကိုဆက်လက်ပေးအပ်သွားမည်ဟု ကတိပြုခဲ့ပြီး နယူးယောက်မြို့တွင် ဂုဏ်ပြုစားပွဲ တစ်ခုကျင်းပခဲ့သည်။ အများအမြင်တွင် ဒရန်သည်ချီးမြှောက်ခြင်းခဲ့ရသော်လည်း အမေရိကန်နိုင်ငံအတွင်းရေးမှူး ဂျွန် ဖော်စတာ ဒွန်းက ဒရန်ရွေးကောက်ခြင်းခံရသည်မှာ သူနှင့်ယှဉ်ပြိုင်နိုင်သည့် ပြိုင်ဘက်မရှိ၍ဖြစ်သည်ဟု သီးသန့်ပြောကြားခဲ့သည်။ == တောင်ပိုင်းတွင် ပုန်ကန်မှု ၁၉၅၄-၆၀ == ၁၉၅၄ နှင့် ၁၉၅၇ ခုနှစ်များအတွင်း နိုင်ငံအစွန်အဖျားဒေသများမှစတင်၍ ဒရန်အစိုးရကို ဆန့်ကျင်သော စည်းစနစ်တကျမဟုတ်ဘဲ အရေအတွက်များပြားသော အတိုက်အခံပေါင်းများစွာ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သော်လည်း ဒရန်အစိုးရသည် တိုက်ဖျက်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၇ နှစ်စောပိုင်းများတွင် တောင်ဗီယက်နမ်သည် ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုမျှ ငြိမ်းချမ်းစွာ နေထိုင်ခဲ့ရသည်။ ၁၉၅၇ ခုနှစ် နှစ်လယ်ပိုင်းတွင် နိုင်ငံရေးပဋိပက္ခများပေါ်ပေါက်လာခဲ့သော်လည်း အစိုးရအတွက် ခြိမ်းခြောက်မှုတစ်ခုဖြစ်မလာခဲ့ပေ။ သို့သော် ၁၉၅၉ ခုနှစ်အစောပိုင်းတွင် ဒရန်မှ နိုင်ငံတော် တည်ငြိမ်အေးချမ်းရေးကိုပျက်ပြားစေမှုအတွက် သေဒဏ်နှင့် ပြည်သူပိုင်သိမ်းနိုင်သော ဥပဒေပုဒ်မ ၁၀/၂၅ ကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင်းတွင် ကွန်မြူနစ်နှင့် အခြားသောဗီယက်နမ်အစိုးရဂျနီဗာစည်းမျဉ်းအရ ကျင်းပသောရွေးကောက်ပွဲ ကတိကဝတ်များကို ထိန်းသိမ်းစေလိုသော ပြည်နယ်အချို့လည်းရှိခဲ့သည် ၁၉၅၀ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် တောင်ဗီယက်နမ်အစိုးရကိုဆန့်ကျင်သူအားလုံး(ကွန်မြူနစ်မဟုတ်သူများပါ အပါအဝ်င) စုစည်းစေလိုသောရည်ရွယ် ချက်ဖြင့် “နိုင်ငံ့လုပ်သားတပ်မတော်”အမည်ဖြင့် ဗီယက်ကောင်း(မြောက်ဗီယက်နမ်၊ ကွန်မြူနစ်)တို့က တရားဝင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ဤအဖွဲ့အစည်းကို ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ မီမော့(Memot)မြို့တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး COSVN (Central Office for South Vietnam၊ တောင်ဗီယက်နမ်ရုံးချုပ်)မှ တိုက်ရိုက်ကွတ်ကဲသည်။ ပင်တဂွန်သတင်းစာက “အမေရိကန် အကြံပေးများနှင့်  အမေရိကန်၏လွှမ်းမိုးမှုများ၊ အိမ်ရာပြန်လည်နေရာချထားရေးနှင့် ဗီယက်နမ်ပြည်ထောင်စု၏လွတ်လပ်ရေး၊ ဗီယက်နမ်ညွှန့်ပေါင်းအစိုးရနှင့် တည်ငြိမ်ဝပ်ပြားရေးတို့ ဆုတ်ယုတ်ခဲ့ရသည်မှာ ဗီယက်ကောင်းတို့၏ လက်ချက်ကြောင်းဖြစ်သည်” ဟုရေးသားဖော်ပြခဲ့သည်။ ကွန်မြူနစ်အဖွဲ့အစည်း၏ အရာရှိများနာမည်ကို အမြဲတစေလျှို့ဝှက်ထားခဲ့ကြသည်။ နိုင်ငံလုပ်သားတပ်မတော်ကို အဓိထောက်ပံ့ပေးသူတို့မှာ ကျေးလက်ဒေသများမှ ဒရန်၏အိမ်ရာပြန်လည်နေရာချထားရေးအစီအစဉ်ကို ဒေါသထွက်နေကြသော တောသူတောင်သားများ ဖြစ်ကြသည်။ ကျေးလက်နေတောသူတောင်သားများမှာ အိမ်ရာ ပြန်လည်နေရာချထားရေးအစီအစဉ် အတွင်း လယ်ယာမြေများစွာ ဆုံးရှုံးခဲ့ရသူများဖြစ်ကြသည်။ သူတို့ဒေသများတွင် ဗီယက်မင်း(တောင်ဗီယက်နမ်)တို့က ပုဂ္ဂလိဂ အဆောက်အအုံများကိုသိမ်းပိုက်ခြင်း၊ ချေးငွေချထားမှုလျော့ချခြင်းနှင့် ကြွေးမြီးတိုးမြှင့်ကောက်ခံခြင်း၊ ပြည်သူပိုင်နေရာများကို ငှားရမ်းခြင်းများ ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြပြီး ခံစားရသူအများစုမှ ဒေသခံတောင်သူများပင်ဖြစ်ကြသည်။ ထိုသို့ဆောင်ရွက်ခဲ့မှုများကြောင့် ဒရန်အစိုးရသည် ကျေးရွာများတွင် မြေပိုင်ရှင်အရင်းရှင်များ ပြန်လည်ပို့ဆောင်ပေးလိုက်သလိုဖြစ်ခဲ့သည်။ နှစ်ပေါင်းများစွာ မိမိကိုယ်တိုင်စိုက်ပျိုးစားသောက်လာခဲ့သော လယ်ယာမြေများကို မြေပိုင်ရှင်များထံသို့ပြန်လည်အပ်နှံခဲ့ရပြီး နှစ်စဉ်ပြန်လည်ငှားရမ်းလုပ်ကိုင်ခဲ့ရသည်။ ငှားရမ်းခကိုတောင်ဗီယက်နမ်၏တပ်မတော်မှ အင်အားသုံးကောက်ခံခဲ့ကြသည်။ ကျေးလက်ဒေသအများစုပါဝင်သော ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်အများစုမှာ ယခင်ပြင်သစ်ကိုလိုနီခေတ်ကပြင်သစ်တို့ကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြစဉ်က ပုံစံအတိုင်း “နိုင်ငံ့လုပ်သားတပ်မတော်အတွက် ၇၅ ရာခိုင်နှုန်း၊ ကြားနေပြည်သူ ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် အစိုးရကိုထောက်ခံသူ ၅ရာခိုင်နှုန်း” ဟူ၍ ခွဲခြားနိုင်ခဲ့သည်။ === မြောက်ဗီယက်နမ်၏ပါဝင်ပတ်သတ်မှု === အမေရိကန်နိုင်ငံ၏မူဝါဒရေးရာဌာန၏ ယူဆချက်အရ ၁၉၅၈ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်အတွင်း ပြည်တွင်းစစ်ပြန်လည်ဖြစ်ပွားလာခဲ့ခြင်းသည် ဟနွိုင်းမှလှုံဆော်မှုမပါဝင်ဘဲ တောင်ပိုင်းသားတို့ကိုယ်တိုင် မိမိတို့ဆန္ဒအလျောက် ပုန်ကန်ခဲ့ကြခြင်းဖြစ်ပြီး စိုင်ဂုန်အစိုးအရကိုပုန်ကန်မှုသည် ဟနွိုင်း၏ဝါဒဖြန့်ချိမှုတို့၏ အကျိုးဆက်မဟုတ်ဘဲ တောင်ပိုင်းခေါင်းဆောင်များ၏ဦးဆောင်မှုဖြင့် တောင်ပိုင်းတွင်သာဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိရှိခဲ့သည်။ အလားတူစွာပင် သမိုင်းပညာရှင် အာသာ ရှဲစင်ငါ ဂျူနီယာ (Arthur Schlesinger Jr.)က ၁၉၆၀ စက်တင်ဘာလမတိုင်မီအချိန်အထိ ဗီယက်နမ်မြောက်ပိုင်း ကွန်မြူနစ်ပါတီမှ အမေရိကန်နယ်ချဲ့မှုမှလွတ်မြောက်ရန် ကြိုးပမ်းဆောင်ရွက်မှုဟု တရားဝင်ထုတ်ဖော်ပြောကြားခြင်းမရှိဟု ဆိုသည်။ ဂျိန်းအော်ဆန် နှင့် ရမ်ဒီ ရောဘတ်တို့မှ မြောက်ဗီယက်နမ်၏ တော်လှန်မှုကို ၁၉၅၆ ဒီဇင်ဘာလတွင် အတိအလင်းစတင်ခဲ့ကြသည်ဟု အခိုင်အမာဆိုခဲ့သည်။ ၁၉၅၆ မတ်လ တွင် တောင်ပိုင်းကွန်မြူနစ်ခေါင်းဆောင် လီဒျူးက ဟနွိုင်းမှပေါ်လစ်ဗျူရိုခေါင်းဆောင်များထံသို့ “တောင်ပိုင်းသို့ချီတက်မည့်လမ်းကြောင်း”ဟုအမည်ပေးထားသည့်အစီအစဉ်ကို ချပြခဲ့ပြီး တရုတ်နှင့် ဆိုဗီယက် နှစ်နိုင်ငံစလုံးက ထိုအစီအစဉ်ကို ပယ်ချခဲ့ကြသည်။  သို့သော်မြောက်ဗီယက်နမ်ခေါင်းဆောင်များက ထိုကဲ့သို့ပြင်းထန်စွာတိုက်ခိုက်မည့်လမ်းစဉ်ကို ၁၉၅၆ ဒီဇင်ဘာလတွင် အတည်ပြုထောက်ခံခဲ့ကြသည်။ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို လောင်ဒုံဗဟိုကော်မတီ၏ ၁၁ကြိမ်မြောက် မျက်နှာစုံညီအစည်းအဝေးတွင် ဆွေးနွေးချမှတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၉၅၈ခုနှစ်ကာလများက ကွန်မြူနစ်တပ်ဖွဲ့များအားလုံးသည် ဗဟိုမှချမှတ်သည့်အမိန့်အောက်တွင် တစ်သွေးတည်းတစ်သားတည်း ဖြစ်နေသည့် ကာလအပိုင်းအခြားဖြစ်သည်။ မြောက်ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်ပါတီမှ ၁၉၅၉ ဇန်နဝါရီလတွင် တောင်ပိုင်းသို့ချီတက်မည့် “ပြည်သူ့တပ်မတော်” ကို အတည်ပြုဖော်ဆောင်ခဲ့ပြီး မေလတွင် ဟိုချီမင်းသို့ လာအိုမှခြောက်လကြာသွားရမည့် လမ်းကြောင်းကို ထိန်းသိမ်းရန်နှင့် အဆင့်မြှင့်တင်နိုင်ရန်အတွက် တပ်ဖွဲ့ ၅၅၉ ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၁၉၅၄ ခုနှစ်၏ ဒုက္ခသည် ၅၀၀ ခန့်သည် စစ်ဆင်ရေးစတင်ဆောင်ရွက်နေသည့် ပထမနှစ်တွင်ပင် တောင်ပိုင်းသို့ ထိုလမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ၁၉၅၉ မတ်လတွင် ထိုလမ်းကြောင်းမှတဆင့် ပထမဆုံး လက်နက်တင်သွင်းနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၁ ခုနှစ်မှ ၁၉၆၃ ခုနှစ်အတွင်းတွင် ကွန်မြူနစ်စစ်သား လေးသိန်းခန့် တောင်ပိုင်းသို့ထိုးဖောက်ချီတက်လာခဲ့သည်။ == ကနေဒီကြောင့် ပို၍တင်းမာလာခြင်း ၁၉၆၁-၆၃ == ၁၉၆၀ခုနှစ် အမေရိကန်ရွေးကောက်ပွဲတွင် ဆီနိတ်တာ ဂျွန် အက်ဖ် ကနေဒီသည် လက်ရှိဒုတိယသမ္မတ ရစ်ချက်နီဇွန်ကို အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ အိုင်ဇင်ဟောင်ဝါက ကနေဒီကို လာအိုနှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတို့နှင့်ပတ်သတ်၍ သတိပေးခဲ့သော်လည်း ကနေဒီ၏အမြင်တွင် [[ဥရောပ]]နှင့် [[လက်တင်အမေရိက]]တို့က [[အာရှတိုက်]]ထက် များစွာအင်အားပိုမိုကြီးမားသည်ဟု ထင်မြင်နေခဲ့သည်။ ၁၉၆၁ ဇွန်လတွင် သူသည် [[ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု သမ္မတနိုင်ငံ|ဆိုဗီယက်ယူနီယံ]]၏ ဝန်ကြီးချုပ် နီကီတာ ကာချပ်ဗ်နှင့် [[ဗီယင်နာမြို့|ဗီယင်နာ]]တွင်တွေ့ဆုံခဲ့စဉ်က ယူအက်စ် - ဆိုဗီယက် တို့ကြားကိစ္စရပ်များကို ဆွေးနွေးရာတွင် အကြီးအကျယ်အငြင်းပွားခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၆လကြာကာလအတွင်းမှာပင် [[ကျူးဘားဒုံးပျံအရေးအခင်း|ကျူးဘာဒုံးပျံအရေးအခင်း]] (အောက်တိုဘာ ၁၆ - ၂၈၊ ၁၉၆၂ ခုနှစ်) ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး တစ်ကမ္ဘာလုံးက ရင်တမမဖြင့်စောင့်ကြည့်ခဲ့ရသည်။ ဤအရေးကိစ္စသည် စစ်အေးတိုက်ပွဲကာလအတွင်း [[နျူကလီးယားစွမ်းအား|နျူကလီးယားစစ်ပွဲ]]ဖြစ်ပွားမည့်သဏ္ဌာန် တစ်စထက်တစ်စကျယ်ပြန့်လာခဲ့ပြီး အမေရိကန်နိုင်ငံအတွင်းတွင် လေကြောင်းသတိပေးချက်ကို အမြင့်ဆုံးအခြေအနေအထိထုတ်ပြန်ခဲ့ရသည်။ ကနေဒီ၏နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒအရာရှိကြီးများသည် ယခင်သမ္မတများဖြစ်သည့် ထရူးမန်း နှင့် အိုင်ဇင်ဟောင်ဝါ တို့၏ နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒအရာရှိကြီးများအတိုင်း စစ်အေးတိုက်ပွဲကာလအတွင်း တူညီသည့်မူဝါဒကို စွဲကိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၆၁ခုနှစ်တွင် တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံတွင်းတွင် အမေရိကန်စစ်သား ၅၀,၀၀၀ အခြေချနေခဲ့ကြပြီး ကနေဒီအနေဖြင့် ဧပြီလတွင် ဝက်ပင်လယ်အော် (Bay of Pigs) သိမ်းပိုက်မှုတွင် ကျရှုံးခြင်း၊ မေလတွင် လာအိုအနောက်ပိုင်းအစိုးရနှင့် လာအိုကွန်မြူနစ် အစိုးရတို့ကြား ညှိုနှိုင်းမှုအဆင်ပြေသွားခြင်း၊ ဩဂုတ်လတွင် [[ဘာလင် တံတိုင်း|ဘာလင်တံတိုင်း]]တည်ဆောက်ခြင်း၊ အောက်တိုဘာလတွင် ကျူးဘားဒုံးပျံအရေးအခင်း အစရှိသည့် အကြပ်အတည်း လေးခုကိုရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ဤအကြပ်အတည်းများသည် ကနေဒီကို အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ ထိန်းချုပ်မှုနောက်တစ်ကြိမ် ကျဆုံးခြင်း သို့မဟုတ် ကွန်မြူနစ် အယူဝါဒကိုတားဆီးရန် ကြိုးစားမှုတို့ရပ်တန့်လိုက်ခြင်းသည် အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ မဟာမိတ်နိုင်ငံများကြား ထင်ပေါ်ကျော်ကြားမှုနှင့် မိမိတို့၏ဂုဏ်သိက္ခာကို ပြင်းထန်စွာထိခိုက်စေလိမ့်မည်ဟု ထင်မြင်ယူဆခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ကနေဒီအနေဖြင့် သဲပြင်ပေါ်တွင် အရုပ်ဆွဲသည့်အတိုင်း ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် ကွန်မြူနစ်တို့အောင်မြင်မှု မရှိနိုင်အောင်ကြိုးစားလာခဲ့သည်။ နယူးယော့ခ်တိုင်းသတင်းစာ (The New York Time) မှ ဂျိန်း ရက်စတွန် ကို ဗီယင်နာတွင် ဆိုဗီယက်ဝန်ကြီးချုပ် ကာချပ်ဗ်နှင့် တွေ့ဆုံပွဲအပြီး “အခုကျွန်တော်တို့နိုင်ငံကြားမှာ အာဏာပြိုင်ဆိုင်မှုတစ်ခု ဖြစ်လာဖို့ရှိနေပြီး ဗီယက်နမ်ကတော့ စစ်မြေပြင်ဖြစ်လာဖို့ရှိတယ်” ဟုပြောကြားခဲ့သည်။ ကနေဒီ၏တောင်ဗီယက်နမ်နိုင်ငံအပေါ်ထားရှိသည့် မူဝါဒမှာ ဒရန်နှင့် သူ၏တပ်ဖွဲ့များ ပုန်ကန်သူများကို သူတို့ကိုယ်တိုင်နှိမ်နင်းနိုင်လိမ့်မည်ဟူသော ယူဆချက်အပေါ်တွင် များစွာအခြေခံထားသည်။ ထိုအချိန်က  တောင်ဗီယက်နမ်စစ်တပ်၏ စွမ်းဆောင်ရည်မှာ ညံ့ဖျင်းနေခဲ့သော်လည်း ကနေဒီက အစောပိုင်းကာလများတွင် အမေရိကန်တပ်ဖွဲ့ကို စေလွှတ်ရန် ငြင်းဆန်နေခဲ့သည်။ ခေါင်းဆောင်မှုပိုင်းညံ့ဖျင်းခြင်း၊ အကျင့်ပျက်ခြစားခြင်းနှင့် အရာရှိကြီးများ၏ နိုင်ငံရေးရာထူးများအပေါ်တွင် အာဏာမက်နေခြင်းတို့က တောင်ဗီယက်နမ်ကို အင်အားယုတ်လျော့စေခြင်း အတွက် အဓိကအကြောင်းပြချက်များဖြစ်သည်။ ပုန်ကန်သူတို့သည် ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြောက်ကျားတိုက်ခိုက်နေရာမှ နောက်ပိုင်းတွင်တော်လှန်ရေးတစ်ခုအသွင်သို့ ကူးပြောင်းလာခဲ့သည်။ ဗီယက်ကောင်းတို့အတွက် ဟနွိုင်းမှအကူအညီများအပြင် တောင်ဗီယက်နမ်အစိုးရ၏ အစီအမံညံ့ဖျင်းမှုသည်လည်း ဤအရေးအခင်းအတွင်းတွင် ကြီးမားသော အားသာချက်များဖြစ်စေခဲ့သည်။ ကနေဒီ့အတွက်နောက်ထပ်ထိုးနှက်ချက်တစ်ခုသည် ဆိုဗီယက်၏ [[အာကာသလေ့လာရေး]]နှင့် [[ဒုံးပျံ]]ပရိုဂရမ်သည် အမေရိကန်၏ ဆောင်ရွက်ချက်များထက်သာလွန်နေသလောဟု သံသယဝင်စိုးရိမ်နေရခြင်းဖြစ်သည်။ ကနေဒီသည် ဆိုဗီယက်တို့နှင့်ယှဉ်ပြင်၍ [[တာဝေးပစ်ဒုံးပျံ|တာဝေးပစ်ဒုံးကျည်]] တီထွင်ရေးတွင် ဖိအားဝင်နေရသော်လည်း [[တတိယကမ္ဘာ]] (အာရှတိုက်ရှိ ဖွံဖြိုးဆဲနိုင်ငံများကို ရည်ညွှန်း) ၏ ကွန်မြူနစ်တော်လှန်ရေးများကိုဖြေရှင်းရန်အတွက် အထူးတပ်ဖွဲ့များကို စေလွှတ်နှိမ်နှင်းခြင်းနှင့် တီထွင်ထားပြီး စမ်းသပ်လိုသော စမ်းသပ်ဆဲလက်နက်များကိုအသုံးပြုခြင်းများကိုလည်း စိတ်ဝင်စားနေခဲ့သည်။ ထိုလက်နက်များကို မူလက ဆိုဗီယက်တို့ ဥရောပကိုကျူးကျော်လာပါက တန်ပြန်ရန်အတွက် နောက်တန်းတစ်နေရာတွင် စမ်းသပ်ရန်စီစဉ်ထားသော်လည်း စစ်ရေးသုသေတီတို့ရွေးချယ်ထားသော“ဂရင်းဘဲရက်စ်” အထူးတပ်ဖွဲ့ကို ကိုစေလွှတ်တိုက်ခိုက်စေခြင်းသည် ဗီယက်နမ်တွင် ရုတ်ခြည်းပေါ်ပေါက်လာသော စစ်ပွဲအတွက် အကျိုးကျေးဇူးများစွာ ရှိလိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်နေခဲ့သည်။ ကနေဒီသည် သူ၏အကြံပေးများဖြစ်သော မက်စ်ဝဲလ် တိုင်လာ နှင့် ဝေါ့တ် ရော့စရိုး တို့မှ ဗီယက်နမ်တောင်ပိုင်းသို့ အမေရိကန်တပ်ဖွဲ့များ စေလွှတ်ရန်အကြံပြုချက်ကို ပယ်ချခဲ့သော်လည်း စစ်ဘက်ဆိုင်ရာအကူအညီများကိုမူ တိုးမြှင့်ကူညီပေးခဲ့သည်။ ၁၉၅၂ ဧပြီလတွင် ဂျွန် ကဲနက် ဂဲဘရက် က ကနေဒီကို “အမေရိကန်အနေဖြင့် ပြင်သစ်တို့၏ ကိုလိုနီနယ်မြေဟောင်းတွင် ပြင်သစ်တို့ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည့်အတိုင်းသွေးမြေကျရလိမ့်မည်”ဟု သတိပေးပြောကြားခဲ့သည်။ ၁၉၆၃ နိုဝင်ဘာလတွင် တောင်ဗီယက်နမ်တောင်ပိုင်း၌ အိုင်ဇင်ဟောင်ဝါစေလွှတ်ခဲ့သော် စစ်ရေးအကြံပေး ၉၀၀ အပြင် အမေရိကန်စစ်ဘက်အင်အား ၁၆,၀၀၀ ခန့် ရှိနေခဲ့ပြီဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:စစ်အေးတိုက်ပွဲ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] jifkc71mfijxw2aiasyq23liwa2rqw6 0 24366 1055046 841799 2026-09-24T12:00:24Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 2 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055046 wikitext text/x-wiki {{Infobox information appliance | name = ပလေးစတေရှင် ဗီတာ | aka = | logo = [[File:PlayStation Vita logo.svg‎|200px]] | image = [[File:PlayStation_Vita_illustration.svg‎|260px]] | caption = | developer = | manufacturer = [[ဆိုနီ ကွန်ပျူတာ ဖျော်ဖြေရေး]] (Sony Computer Entertainment) | family = [[ပလေးစတေရှင်|PlayStation]] | type = လက်ကိုင်ဂိမ်းစက် အမျိုးအစား | generation = ရှစ်ခုမြောက်မျိုးဆက် | releasedate = {{vgrelease new |JPN|ဒီဇင်ဘာ၊ ၂၀၁၁ |NA|ဖေဖော်ဝါရီ ၁၅၊ ၂၀၁၂<br />(First Edition Bundle only) |NA|ဖေဖော်ဝါရီ 22၊ ၂၀၁၂ |EU|ဖေဖော်ဝါရီ ၂၂၊ ၂၀၁၂ |AU|ဖေဖော်ဝါရီ ၂၃၊ ၂၀၁၂ }} | CPU = 4-core [[ARM Cortex-A9 MPCore]] | GPU = 4-core [[PowerVR SGXMP|SGX543MP4+]] | camera = အရှေ့ နှင့် အနောက် ၁.၃MP ကင်မရာများ | RAM = 512 MB RAM, 128 MB VRAM | media = PlayStation Vita ကဒ် | storage = PS Vita memory card (4, 8, 16 or 32 GB) | software = [[LiveArea]] | display = 5-လက်မ အိုအယ်အီးဒီ multi-touch capacitive touchscreen၊ ၃၂ ဗိုက်ဒ် အရောင်, ၉၆၀&nbsp;×&nbsp;၅၄၄ [[qHD]] @ ၂၂၀ ppi | dimensions = ၈၃.၅၅ မီလီ ''(အမြင့်)''<br />၁၈၂ မီလီ ''(အကျယ်)''<br />၁၈.၆မီလီ ''(အထူ)'' | input = *Touchscreen *အနောက်ဘက် touchpad *Sixaxis motion sensing *Three-axis လျှပ်စစ်သံလိုက်အိမ်မြှောင် *D-pad *၁၂ × Buttons<br /><small>([[File:PlayStationTriangle.svg|11px|Triangle]], [[File:PlayStationCircle.svg|11px|Circle]], [[File:PlayStationX.svg|11px|Cross]], [[File:PlayStationSquare.svg|11px|Square]], L, R, Start, Select, Home, Volume ±, Power)</small> *၂ × Analog sticks (ဘုလုံး) | weight = <small>'''Wi-Fi:'''<br />{{convert|260|g|oz}}<br />'''3G:'''<br />{{convert|279|g|oz}}</small> | onlineservice =Playstation နက်ဝေါ့ခ် | units shipped= | top game = Uncharted: Golden Abyss | compatibility= PlayStation Portable (PSN) ဂိမ်းများ | predecessor = [[ပလေးစတေရှင် ပေါ့တေးဘဲလ်]] }} '''ပလေးစတေရှင် ဗီတာ''' (プレイステーション・ヴィータ|PlayStation Vita|တရားဝင် '''PS Vita''') သည် [[ဆိုနီ ကွန်ပျူတာ ဖျော်ဖြေရေး]] (Sony Computer Entertainment)မှ ထုတ်လုပ်ပြီး ဈေးကွက်ဖြန့်ချိခဲ့တဲ့ လက်ကိုင်ဂိမ်းစက် အမျိုးအစားတစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Vita Reveal">{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/2011-06-07-ngp-playstation-vita-european-price|title=NGP becomes PlayStation Vita|publisher=[[Eurogamer]]|date=2011-06-07|accessdate=2011-06-07}}</ref> `၎င်းသည် [[ပလေးစတေရှင်]] အုပ်စုဝင် ဂိမ်းစက် အမျိုးအစားတစ်ခုဖြစ်ပြီး [[ပလေးစတေရှင် ပေါ့တေးဘဲလ်]] (PSP) ၏ နောက်ထုတ်ဂိမ်းစက်ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဒီဇင်ဘာ ၁၇၊ ၂၀၁၁က ဂျပန်နှင့် အာရှတိုက်တစ်ဝန်းတွင် စတင်ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ <ref name="JPRelease">{{cite web |url=http://psp.ign.com/articles/119/1194248p1.html |title=TGS: Sony Reveals Vita's Release Date – PSP News at IGN |publisher=Psp.ign.com |date=2011-09-14 |accessdate=2011-09-14 |archivedate=30 October 2012 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bn3AsU23?url=http://www.ign.com/articles/2011/09/14/tgs-sony-reveals-vitas-release-date }}</ref>ဥရောပ၊ မြောက်အမေရိက၊တောင်အမေရိက နှင့် စင်္ကာပူနိုင်ငံတို့တွင် ၂၂ရက်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၀၁၂မှ ဖြန့်ချိခဲ့ပြီး ဩစတေးလျတွင် ဖေဖော်ဝါရီ ၂၃၊ ၂၀၁၂မှ ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ရှစ်ခုမြောက် ဂိမ်းဆက်မျိုးဆက်အဖြစ် နစ်တန်းဒိုး သရီးဒီအက်စ်နဲ့ ယှဉ်ပြိုင်ရန် အဓိကဖြစ်ခဲ့သည်။ ကန့်သတ်ရောင်းချမှုအဖြစ် PSVita 3G စက်များကို မြောက်အမေရိက၌ တရားဝင်ထုတ်လွှင့်မည့်နေ့ထက် တစ်ပတ်စောပြီး ၁၅ရက်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၀၁၂ တွင် ထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ ကန့်သတ်ရောင်းချမှု ပါကင်၌ ပါဝင်ခဲ့သော ပစ္စည်းများမှာ 3G အမျိုးအစား ပီအက်စ် ဗီတာ၊ Little Deviants ဂိမ်း the game၊ စက်သယ်ဆောင်ရယ် အကာနှင့် 4GB memory card တစ်ကဒ်ဖြစ်သည်။<ref name="FEBRelease">{{cite web|url=http://blog.us.playstation.com/2011/10/27/get-your-hands-on-ps-vita-early-with-the-first-edition-bundle/|title=Get Your Hands on PS Vita Early with the First Edition Bundle - Playstation Blog|date=October 27, 2011|accessdate=October 27, 2011|publisher=Sony|work=PlayStation Blog}}</ref> ==ဟာ့ဒ်ဝဲလ်== [[File:Playstation vita card illustration.svg|thumb|left|150px|ယူအမ်ဒီအစား PlayStation Vita ကဒ် ]] [[File:Playstation vita memory card illustration.svg|thumb|left|150px|PlayStation Vita မမ်မိုရီကဒ်]] ၎င်းစက်သည် မူလ PSP ပုံစံ ကို ဘဲဥပုံစံ စင်စင် နှင့် အလယ်တွင် ၅လက်မ အိုအယ်အီးဒီ တပ်ချ်စကရင် ဖန်သားပြင်ထည့်သွင်းပြီး အထူးပြုလုပ်ထားသည်။ ၎င်းတွင် အန်နာလော့စတစ် နှစ်ခု(PSPတွင် တစ်ခုထဲသာပါဝင်)၊ D-pad တစ်ခု၊ PlayStation ခလုတ်များဖြစ်သော ([[File:PlayStationTriangle.svg|16px|Triangle]]၊ [[File:PlayStationCircle.svg|16px|Circle]]၊ [[File:PlayStationX.svg|16px|Cross]] နှင့် [[File:PlayStationSquare.svg|16px|Square]])၊ ပခုံးခလုတ်နှစ်ခုဖြစ်သော (L နှင့် R)၊ PlayStation Button ခလုတ်တစ်ခု၊ Start နှင့် Select ခလုတ်တို့ပါဝင်သည်။ ၎င်းစက်သည် Core ARM Cortex-A9 MPCore processor ပါဝင်၍ core လေးခုမှ သုံးခုသည် application များအတွက် အသုံးပြုနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ <ref name="NGP CPU cores">{{cite web|url=http://www.joystiq.com/screenshots/full/sony-next-generation-portable-ngp-gdc-panel#/19|title=Sony Next Generation Portable (NGP) GDC panel – Gallery|date=March 3, 2011|publisher=Joystick|accessdate=March 5, 2011}}</ref> and a quad-core [[graphics processing unit|GPU]] [[PowerVR SGXMP|SGX543MP4+]]. စက်တွင် စက်နောက်ဘက် touch pad၊ ကင်မရာနှစ်လုံး (အရှေ့နှင့်အနောက်)၊ စတီရီယို စပီကာများ၊ မိုက်ကရိုဖုန်း၊ Sixaxis လှုပ်ရှားမှု အာရုံခံ system (three-axis gyroscope နှင့် three-axis accelerometer)၊ three-axis လျှပ်စစ်သံလိုက် အိမ်မြှောင်၊ ဂျီပီအက်စ် (3G version အတွက်သာ) တို့အပြင် Wi-Fi၊ 3G၊ နှင့် Bluetooth 2.1+EDR ဆက်သွယ်နိုင်မှု တို့ပါဝင်သည်။ ကင်မရာနှစ်ခုသည် မျက်နှာအာရုံခံ စွမ်းရည်၊ ခေါင်းအာရုံခံနိုင်မှုစွမ်းရည်နှင့် ခေါင်းလှုပ်ရှားမှုအာရုံခံစွမ်းရည်များ ပါဝင်သည်။ ပလေးစတေရှင် ဗီတာတွင် 512 MB system RAM နှင့် 128 MB VRAM ပါဝင်သည်။ RAM အရေအတွက်သည် အသုံးပြုသူများ cross-game chat ကိုစက်ပေါ်တွင် သုံးလို့ရအောင် ပြုလုပ်ထားသည်။ ပလေးစတေရှင် ဗီတာသည် ဗားရှင်းနှစ်ခုဖြင့် ထုတ်လုပ်ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ တစ်ခုမှာ 3G သုံးလို့ရပြီး နောက်တစ်ခုမှာ ဈေးပိုပေါ၍ 3G သုံးလို့ မရပေ။ <ref>{{cite web | url =http://www.eurogamer.net/articles/2011-01-27-andrew-house-talks-sony-ngp-price-3g-version-more-interview | title = Andrew House talks Sony NGP price, 3G version, more | author = Oli Welsh | date = January 27, 2011 | publisher =[[Eurogamer]] | accessdate = February 19, 2011}}</ref><ref name="nggfeb11">{{cite web | url = http://www.ng-gamer.nl/game-nieuws/13133_prijs-en-release-periode-next-generation-portable/ | title = Prijs en release periode Next Generation Portable | author = Martijn Müller | date = February 18, 2011 | publisher = [[NG-Gamer]] | accessdate = February 18, 2011 | archivedate = 26 February 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110226075005/http://www.ng-gamer.nl/game-nieuws/13133_prijs-en-release-periode-next-generation-portable/ }}</ref> 3G service သည် ဂျပန်တွင် NTT DoCoMo၊ ယူအက်စ်တွင် AT&T၊ ဥရောပနှင့် ဩစတေးလျတို့တွင် Vodafone တို့ဖြင့် တွဲဖက်ထားသည်။ ပလေးစတေရှင် ဗီတာသည် PSP (2000 နှင့်3000) ဖြင့်မတူပဲ video output သို့မဟုတ် ဖြုတ်၍ရသော ဓာတ်ခဲများပါဝင်မည် မဟုတ်ပါ။ <ref>{{cite web|title=E3: Embedded battery, no video out for PlayStation Vita|url=http://www.destructoid.com/e3-embedded-battery-no-video-out-for-playstation-vita-203422.phtml|publisher=Destructiod|accessdate=June 9, 2011|date=June 13, 2011|archive-date=9 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120309123758/http://www.destructoid.com/e3-embedded-battery-no-video-out-for-playstation-vita-203422.phtml}}</ref> ဆိုနီသည် ဓာတ်ခဲမှာ ဂိမ်းကစားမှုပြုလုပ်ပါက ၃နာရီ မှ ၅နာရီ အထိ၊ ဗီဒီယိုကြည့်ပါက ၅နာရီအထိ နှင့် စကရင် မပါ သီချင်းနားထောင်ပါက ၉နာရီအထိခံကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|title=PLAYSTATIONVITA|url=http://scei.co.jp/corporate/release/pdf/110914a_e.pdf|date=September 2011|publisher=Sony Computer Entertainment|accessdate=December 17, 2011|archivedate=29 September 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110929051332/http://scei.co.jp/corporate/release/pdf/110914a_e.pdf}}</ref> An external battery option was announced in an interview by SCEA Worldwide Studios President Shuhei Yoshida. PS Vita သည် ဂိမ်းကစားရန် မမ်မိုရီကဒ်တစ်ခု ထပ်ပေါင်းလိုအပ်သည်။ ထို့အတွက် အသုံးပြုသူများသည် ၎င်းတို့၏ အသုံးပြုမှုပေါ်မူတည်၍ မမ်မိုရီ ဆန့်ဝင်မှု ပမာဏကို ရွေးချယ်နိုင်သည်။ PlayStation Vita အတွက် ဆော့ဖ်ဝဲလ်များမှာ PSP ကဲ့သို့ UMD မဟုတ်တော့ပဲ flash memory card ဖြစ်သော "PlayStation Vita card" များဖြစ်သည်။ ကဒ်၏ အရွယ်အစားနှင့် ပုံသဏ္ဍန်သည် SD Card နှင့် ဆင်တူသည်။ အချို့သော ဆော့ဖ်ဝဲလ်နှင့် ဂိမ်းများသည် အသုံးပြုရန် စက်ထဲသို့ PlayStation Vita memory card ထည့်ထားရန် လိုအပ်လိမ့်မည်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.scei.co.jp/corporate/release/110127a_e.html|title=SONY COMPUTER ENTERTAINMENT ANNOUNCES ITS NEXT GENERATION PORTABLE ENTERTAINMENT SYSTEM|author=[[Sony Computer Entertainment]]|date=January 27, 2011|publisher=Sony Computer Entertainment|accessdate=March 5, 2011|archive-date=28 January 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110128194437/http://www.scei.co.jp/corporate/release/110127a_e.html}}</ref> ဂိမ်းကဒ်၏ ၅ ၁၀% သော ပမာဏသည် ဂိမ်းမှတ်သားရန် နှင့် Patch များအတွက်ဖြစ်သည်။ <ref name="Game card storage">{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2011/03/03/ngp-games-will-come-on-2gb-and-4gb-cards-with-room-for-save-dat/|title=NGP games will come on 2GB and 4GB cards (with higher capacity game cards being released in the future), with room for save data, patches|author=Christopher Grant|date=March 3, 2011|publisher=Joystiq|accessdate=March 5, 2011}}</ref> PS Vita memory ကဒ်များသည် 4&nbsp;GB မှ 32&nbsp;GB; အထိ ထွက်ရှိထားပြီး Playstation ထုတ် memory cards များနှင့်သာ ကိုက်ညီမည်ဖြစ်သည်။ {{-}} ==ဆော့ဖ်ဝဲလ်== ===ဆစ်စတမ် ဆော့ဖ်ဝဲလ်=== [[File:PlayStation Vita LiveArea.png|thumb|250px|''LiveArea'' ဗီတာ မျက်နှာပြင် စကရင်ရှော့]] PSVita သည် PSX DVR၊ PSP နှင့် [[PlayStation 3]] တို့နှင့် မတူပဲ XrossMediaBar interface ကို အသုံးမပြုထားပေ။ ၎င်းအစား touchscreen အခြေခံ လူမှုဆက်ဆံရေး features များပါဝင်သော UI dubbed LiveArea ကို အသုံးပြုထားသည်။ ထုတ်လုပ်ချိန်တွင် ပလေးစတေရှင် ဗီတာသည် Adobe Flash ပါဝင်မည် မဟုတ်ပေ။ သို့သော် HTML5၊ Cookies နှင့် Javascript များပါဝင်မည် ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://uk.ign.com/articles/2011/10/26/vita-browser-won%E2%80%99t-support-flash |accessdate=5 March 2012 |archivedate=2 January 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120102052100/http://uk.ign.com/articles/2011/10/26/vita-browser-won%E2%80%99t-support-flash }}</ref> ===Games=== ထုတ်လုပ်ပြီး ပီအက်ဗီတာဂိမ်း ၃၀ခန့် ရှိပြီး ၎င်းတို့ အထဲတွင် ''Uncharted: Golden Abyss]''၊ ''Lumines Electronic Symphony''၊ ''Rayman Origins''၊ ''Escape Plan''၊ ''FIFA Soccer''၊ ''Everybody's Golf Next / Hot Shots Golf: World Invitational'' နှင့် ''WipEout 2048'' တို့ ပါဝင်သည်။ <ref>{{cite web | url =http://kotaku.com/5744522/uncharted-leads-the-psp2s-first-game-lineup | title =Uncharted Leads The PSP2's First Game Lineup | author =Luke Plunkett | date =January 26, 2011 | work =[[Kotaku]] | publisher =[[Gawker Media]] | accessdate =January 25, 2011 | archive-date =7 May 2013 | archive-url =https://web.archive.org/web/20130507132831/http://kotaku.com/5744522/uncharted-leads-the-psp2s-first-game-lineup | url-status =dead}}</ref> ထို့အပြင် ထုတ်လုပ်ပြီး PS3 ဂိမ်းများကို တက်ကနော်လော်ဂျီသုံးပြီး အကြမ်းများ အဖြစ်ထုတ်လုပ်မှုများလည်းရှိသည်။ ယင်းဂိမ်းများတွင် ''Metal Gear Solid 4: Guns of the Patriots''၊ ''Yakuza: Dead Souls'' နှင့် ''Lost Planet 2'' တို့ပါဝင်သည်။ <ref>{{cite web | url =http://kotaku.com/5744571/metal-gear-solid-4-lost-planet-yakuza-shown-playable-on-psp2 | title =Metal Gear Solid 4, Lost Planet, Yakuza Shown In PSP2 Form | author =Michael McWhertor | date =January 27, 2011 | work =[[Kotaku]] | publisher =[[Gawker Media]] | accessdate =January 25, 2011 | archive-date =30 January 2011 | archive-url =https://web.archive.org/web/20110130062049/http://kotaku.com/5744571/metal-gear-solid-4-lost-planet-yakuza-shown-playable-on-psp2 | url-status =dead}}</ref> PSP ဖြင့် မတူပဲ PlayStation Vita သည် ဂိမ်းများအတွက် Trophy Feature ပါဝင်မည်ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.gameinformer.com/b/news/archive/2011/01/27/sony-39-s-ngp-uses-flash-media-proprietary-memory-cards-and-trophy-support.aspx|title=Sony's NGP Uses Flash Media, Proprietary Memory Cards, And Trophy Support|publisher=Game Informer|access-date=5 March 2012|archive-date=30 January 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110130062627/http://www.gameinformer.com/b/news/archive/2011/01/27/sony-39-s-ngp-uses-flash-media-proprietary-memory-cards-and-trophy-support.aspx}}</ref><ref name="PSBlogJan27"/> ဗီတာသည် ပလေးစတေရှင် စတိုးမှ ဗီဒီယိုနှင့် ရုပ်ပြကာတွန်းများ၊ PSOne Classics ဂိမ်းများ၊ PSP ဒေါင်းလုပ်ဂိမ်းများနှင့်လည်း ကိုက်ညီမည်ဖြစ်သည်။ <ref name="PSBlogJan27">{{cite web | url =http://blog.us.playstation.com/2011/01/27/next-generation-portable-ngp-all-the-early-details/ | title =Next Generation Portable (NGP): All the early details | author =Jeff Rubenstein | date =January 27, 2011 | work =[[PlayStation Blog]] | publisher =[[Sony Computer Entertainment]] | accessdate = January 29, 2011}}</ref> ===အက်ပလီကေးရှင်းများ=== လူမှုဆက်ဆံရေး အက်ပ် များဖြစ်သော [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]]၊ Skype၊ Netflix၊ Twitter နှင့် foursquare များသည် PS Vita အတွက် Playstation Store မှ အခမဲ့ဒေါင်းလုပ်ရယူနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |url=http://nz.playstation.com/psvita/news/articles/detail/item401197/PS-Vita-introduces-your-favourite-social-networks/ |title=PlayStation News – PS Vita introduces... your favourite social networks |publisher=nz.playstation.com |date=2009-07-21 |accessdate=2011-09-14 |archivedate=1 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111001062834/http://nz.playstation.com/psvita/news/articles/detail/item401197/PS-Vita-introduces-your-favourite-social-networks/ }}</ref> ==Layout== [[File:PlayStation Vita Layout.svg|800px|center]] ==Features== ===ကင်မရာ=== စက်တွင် VGA mode တွင် 640x480 480p resolution၊ 1.3 megapixel ကင်မရာနှစ်လုံး (အရှေ့ နှင့် အနောက်) ပါဝင်သည်။ <ref>http://n4g.com/news/829344/sony-reveal-ps-vita-camera-specs Sony reveal PS Vita camera specs</ref> ===တွဲဖက်အသုံးအဆောင်များ=== တွဲဖက်အသုံးအဆောင်များသည် ဗီတာထုတ်ချိန်မှ စ၍ရောင်းချခဲ့ပြီး ၎င်းတို့မှာ စက်အတွက် အဖုံး၊ ဂိမ်းကဒ်များ၊ မိုက်ပါသောနားကျပ်များနှင့် ဖန်သားပြင် ကာကွယ် ပလပ်စတစ်ပြား၊ မမ်မိုရီကဒ်များဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |url=http://us.playstation.com/psvita/accessories/ |title=PlayStation Vita Essential Accessories - Pre Order Official PS Vita Accessories |publisher=Playstation |access-date=5 March 2012 |archive-date=7 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307124055/http://us.playstation.com/psvita/accessories/ }}</ref> ==Sales== {| class="wikitable" style="text-align:right;" |+ Life-to-date number of Vita units shipped |- ! Date<br><small>(YYYY-MM-DD)</small> ! ဂျပန် ! မြောက်<br>အမေရိက ! ဥရောပ ! အခြား ! စုစုပေါင်း |- ! ၂၀၁၁-၁၂-၃၁ | ၄၀၀၀၀၀+ || N/A || N/A || N/A ! ၄၀၀၀၀၀+ |- ! ၂၀၁၂-၀၃-၃၁ | TBA || TBA || TBA || TBA ! TBA |} ဒီဇင်ဘာလ ၁၇ရက်၊ ၂၀၁၁ခုနှစ်တွင် PlayStation Vita ကို [[ဂျပန်နိုင်ငံ]] ၌ ထုတ်လုပ်ပြီး နှစ်ရက်အတွင်း ၃၂၅ ၀၀၀ ခုရောင်းချပြီးဖြစ်သည်။ ရောင်းချရမှုသည် တစ်ပတ်အကြာတွင် ၇၄၀၀၀ခုသာ ရောင်းခဲ့ရပြီး ၇၈%ကျဆင်းသွားသည် <ref>{{cite web | url=http://venturebeat.com/2011/12/28/playstation-vita-sales-drop/ | title=PlayStation Vita sales see 78% drop during Christmas week | publisher=VentureBeat | date=December 28, 2011 | accessdate=December 29, 2011}}</ref> PlayStation Vita ရောင်းချမှုသည် ဆက်တိုက်ကျဆင်းသွားပြီး ကိုးပတ်မြောက်တွင် အခု ၁၄၀၀၀သာရောင်းချခဲ့ရသည်။ <ref>{{cite web | url=http://www.crunchyroll.com/anime-news/2012/02/16-1/underwhelming-sales-figures-for-ps-vita-in-japan-it-only-does-dead-last | title=Underwhelming Sales Figures for PS Vita--In Japan, it Only Does Dead Last | publisher=crunchyroll | date=February 16, 2012 | accessdate=February 16, 2012 | archive-date=23 February 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120223152915/http://www.crunchyroll.com/anime-news/2012/02/16-1/underwhelming-sales-figures-for-ps-vita-in-japan-it-only-does-dead-last }}</ref> ==References== {{reflist|30em}} ==External links== *[http://us.playstation.com/psvita/ Official Playstation Vita Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140504074954/http://us.playstation.com/psvita/ |date=4 May 2014 }} [[Category:၂၀၁၁ခုနှစ်အတွင်း ထုတ်လုပ်ခဲ့သော ပစ္စည်းများ]] [[Category:ပလေးစတေရှင် ဗီတာ| ]] [[Category:PlayStation (brand)]] [[Category:လက်ကိုင်ဂိမ်းစက်များ]] [[Category:Portable media players]] [[Category:Sony consoles]] [[Category:Toys of the 2010s]] [[Category:Regionless game consoles]] chtrcxhmhdaxftaac6xblep6a32i1rs 0 46774 1055066 1051375 2026-09-24T13:26:46Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055066 wikitext text/x-wiki {{Infobox နိုင်ငံ့ဝန်ထမ်း | အခေါ်အဝေါ် အသုံးအနှုံး = ဘာရက် | အမည်(မြန်မာအက္ခရာ) = အိုဘားမား | အမည်(အင်္ဂလိပ်အက္ခရာ) = Barack Obama | အမည်(အခြားဘာသာအက္ခရာ) = | အမည်ရင်း = ဘာရက်ဟူစိန်အိုဘားမား | အမည်ကွဲ၁ = | ဂုဏ်ထူးဆောင်အမည်၁ = | ကလောင်အမည်၁= | ပုံ = President_Barack_Obama.jpg | ဓာတ်ပုံစာတမ်း = ရုံးသုံး ဓာတ်ပုံ | တာဝန် ထမ်းဆောင်ရာဌာန ၁ = အမေရိကန် သမ္မတ | ရာထူး ၁ = ၄၄ ကြိမ်မြောက် | ရာထူး ၁ စတင်သည့် နေ့ရက် = ၂၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၀၉ | ရာထူး ၁ ကုန်ဆုံးသည့် နေ့ရက် = ၂၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၇ | ဒုတိယ သမ္မတ အဖြစ်(ရှိက) = [[ဂျိုး ဘိုင်ဒင်]] | ယခင်တာဝန်ထမ်းဆောင်သူ ၁ = [[ဂျော့ချ် ဝေါလ်ကာ ဘုရှ်]] | ဆက်လက်တာဝန်ထမ်းဆောင်သူ ၁ = [[ဒေါ်နယ်လ် ထရန့်]] | တာဝန် ထမ်းဆောင်ရာဌာန ၂ = အီလွီနိုက်စ် | ရာထူး ၂ = လွှတ်တော်အမတ် | ရာထူး ၂ စတင်သည့် နေ့ရက် = ၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၀၅ | ရာထူး ၂ ကုန်ဆုံးသည့် နေ့ရက် = ၁၆ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၈ | ယခင်တာဝန်ထမ်းဆောင်သူ ၂ = ပီတာ ဇစ်ဂျာရယ်လ် | ဆက်လက်တာဝန်ထမ်းဆောင်သူ ၂ = ရိုလန် ဘာရစ် | တာဝန် ထမ်းဆောင်ရာဌာန ၃ = အီလွီနိုက်စ် | ရာထူး ၃ = လွှတ်တော်အဖွဲ့ဝင် | ရာထူး ၃ စတင်သည့် နေ့ရက် = ၈ ဇန်နဝါရီ ၁၉၉၇ | ရာထူး ၃ ကုန်ဆုံးသည့် နေ့ရက် = ၄ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၄ | ယခင်တာဝန်ထမ်းဆောင်သူ ၃ = အလိုက်စ် ပါလ်မာ | ဆက်လက်တာဝန်ထမ်းဆောင်သူ ၃ = ကွာမယ် ရောင်းလ် | စစ်မှုထမ်းရာ ဌာန = | စစ်မှုထမ်း စတင်သည့် နေ့ရက် = | စစ်မှုထမ်း ကုန်ဆုံးသည့် နေ့ရက် = | စစ်မှုထမ်း ရာထူး = | မွေးရက် = | မွေးနေ့ = | မိဘများ(ရှိ/မရှိ)- ရှိလျင် (ရှိ)ဟုရေး၍ မရှိလျင် ကွက်လပ်ချန်ရန် = | ဖခင်အမည် = | မိခင်အမည် = | မောင်ရင်းနှမ၁ = | တော်ဆက်ပုံ၁= | မွေးရပ်ဇာတိ = ဟိုနိုလူးလူး၊ ဟာဝိုင်ယီ၊ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]] | လူမျိုး= လူမည်းနှင့် လူဖြူကပြား | နိုင်ငံသား= {{အမေရိကန်}} | ဘာသာ = ခရစ်ယန် | တက်ရောက်ခဲ့သည့် ပညာဘာသာရပ်၁ = ကိုလမ်ဘီယာ တက္ကသိုလ် B.A. နိုင်ငံရေးသိပ္ပံ<br /> | ပညာစည်းပူးခဲ့သည့် ကျောင်းအမည်၁ =B.A. နိုင်ငံရေးသိပ္ပံ| | တက်ရောက်ခဲ့သည့် ပညာဘာသာရပ်၂ = ဂျူးရစ်ဒေါက်တာ | ပညာစည်းပူးခဲ့သည့် ကျောင်းအမည်၂ = ဟားဗတ် တက္ကသိုလ်၊ ဟားဗတ် ဥပဒေ ကျောင်း J.D. | အလုပ်အကိုင် = | တည်ထောင်ခဲ့သည့် အဖွဲ့အစည်း = | နိုင်ငံရေး ပါတီ = ဒီမိုကရက်တစ် | လူသိများခြင်း= | ကြင်ဖော်၁= [[မီရှဲလ် အိုဘားမား]] | သားသမီး၁ = မာလီယာ | သားသမီး၂ = စားရှာ | ကွယ်လွန်ရက် = | ကွယ်လွန်ရာဒေသ = | သင်္ဂြိုဟ်ရာဒေသ = | ရရှိခဲ့သော အထူးဆုများ၁ = ငြိမ်းချမ်းရေး နိုဘယ်ဆု | ရရှိခဲ့သော ခုနှစ်၁ = | လက်မှတ် = Barack Obama signature.svg | ဝဘ်ဆိုတ် = http://www.barackobama.com/ }} '''ဘာရက်ဟူစိန်အိုဘားမား ၂'''<ref>{{cite web |publisher=my.barackobama.com |url=http://my.barackobama.com/page/invite/birthcert |title=The truth about Barack's birth certificate |accessdate=2008-06-13 |archivedate=26 October 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081026013839/http://my.barackobama.com/page/invite/birthcert }}</ref> ({{lang-en|Barack Hussein Obama II၊}} မွေးရက် - [[၄ ဩဂုတ်]] [[၁၉၆၁]]) သည် အမေရိကန် ဆီးနိတ်လွှတ်တော်အမတ်တစ်ဦး (senator) ဖြစ်ပြီး၊ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]] [[၂၀၀၈]] ခုနှစ် [[သမ္မတရွေးကောက်ပွဲ]] တွင် [[ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ]]မှ [[သမ္မတ]]လောင်း တစ်ဦးအဖြစ် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ရာ ပြိုင်ဖက်အား မဲအပြတ်ဖြင့် နိုင်ခဲ့ပြီး အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ (၄၄)ကြိမ်မြောက် သမ္မတအဖြစ် ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၂၀ ရက်နေ့မှ ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၂၀ အထိ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ သူသည် အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ ပထမဦးဆုံး အာဖရိကန်-အမေရိကန် သမ္မတအဖြစ် အရွေးချယ်ခံ ခဲ့ရပြီး ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဇန္နဝါရီလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် ကျမ်းသစ္စာကျိန်ဆို ရာထူးတက်ခဲ့သည်။ ရာထူးတက်၍ ၈ လကျော် ကြာပြီးနောက် ၎င်း၏ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အရေးကိစ္စများအား သံခင်းတမန်ခင်း ဖြေရှင်းနိုင်ရန်နှင့် လူ့အသိုင်းအဝိုင်းအကြား ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများ ပိုမိုအားကောင်းလာစေရန် ကြိုးပမ်းချက်များအတွက်<ref name="nobel peace prize">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2009/|title=The Nobel Peace Prize 2009|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2009-10-09}}</ref> ၂၀၀၉ အောက်တိုဘာလ ၉ ရက်နေ့တွင် နိုဘယ်ဆုရန်ပုံငွေအဖွဲ့က အိုဘားမားအား ၂၀၀၉ ခုနှစ်၏ ငြိမ်းချမ်းရေး နိုဘယ်ဆုရှင်အဖြစ် ရွေးချယ်လိုက်သည်။ <ref>[http://www.nytimes.com/2009/10/10/world/10nobel.html?hp Surprise Nobel for Obama Stirs Praise and Doubts - The New York Times<!-- Bot generated title -->]</ref> [[ကိုလမ်ဘီယာ တက္ကသိုလ်]] (Columbia University) နှင့် [[ဟားဗတ်တက္ကသိုလ်|ဟားဗတ်ဥပဒေကျောင်း]] (Harvard Law School) မှ ကျောင်းပြီးသောအခါ community organizer နှင့် နိုင်ငံသား အခွင့်အရေး ရှေ့နေ(civil rights attorney) အဖြစ် အလုပ်လုပ်ခဲ့သည်။ [[၁၉၉၇]] ခုနှစ်မှ ၂၀၀၄ ခုနှစ်အထိ [[အီလီနွိုင်းပြည်နယ်]] ဆီးနိတ်လွှတ်တော်တွင် အမတ်ဖြစ်လာသည်။ [[၁၉၉၂]] ခုနှစ်မှ [[၂၀၀၄]] အထိ ချီကာဂိုတက္ကသိုလ် ဥပဒေကျောင်း တွင် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို သင်ကြားပို့ချခဲ့သည်။ [[၂၀၀၀]] ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ကိုယ်စားလှယ်ရုံးတော် (U.S. House of Representatives) အတွက် အမတ်နေရာ ယှဉ်ပြိုင်ရာတွင် အနိုင်မရရှိခဲ့သော်လည်း [[၂၀၀၃]] ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ အိုဘားမားသည် အမေရိကန်ဆီးနိတ် (အမေရိကန်အထက်လွှတ်တော်) ကန်ပိန်း ကိုကြေညာသည်။ [[၂၀၀၄]] ခုနှစ် မတ်လတွင် ဆီးနိတ်ရွေးကောက်ပွဲအား မဲရာနှုန်း အများအပြားနှင့်နိုင်ပြီး [[၂၀၀၄]] ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီအမျိုးသားညီလာခံ (Democratic National Convention) ၌ အဓိကမိန့်ခွန်း ပြောကြားသူဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် မဲရာခိုင်နှုန်း ၇၀% ဖြင့် နိုင်ခဲ့ပြီး ဆီးနိတ်လွှတ်တော်အမတ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၀၉ ကြိမ်မြောက်ကွန်ဂရက် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီလူနည်းစုသာ ပါဝင်သောအချိန်တွင် အိုဘားမားသည် သမားရိုးကျလက်နက်များ ချုပ်တည်းချက်နှင့် ဖယ်ဒရယ်ရန်ပုံငွေအသုံးပြုရာတွင် ပို၍ တာဝန်ယူမှုရှိစေရေးနှင့် ပတ်သက်သော အက်ဥပဒေများကို ထောက်ခံခဲ့သည်။ အရှေ့ဥရောပ၊ အရှေ့အလယ်ပိုင်း နှင့် အာဖရိက သို့လည်း လေ့လာခရီးများသွားခဲ့သည်။ ၁၁၀ မြောက်ကွန်ဂရက်တွင် ဥပဒေပြုသူများအား ပြင်ပမှ လွှမ်းမိုးခြင်းကိစ္စ၊ ရွေးကောက်ပွဲတွင် မရိုးသားမှုများကိစ္စ၊ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု၊ နျူးကလီယား၊ အကြမ်းဖက်မှု နှင့် စစ်ပြန်များအား စောင့်ရှောက်ရေးတို့နှင့် ပတ်သက်သော အက်ဥပဒေများကို ထောက်ခံခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ တွင် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲ ကမ်ပိန်း ကိုကြေညာခဲ့ပြီး [[အီရတ်နိုင်ငံ]]တွင် စစ်တိုက်နေသော အမေရိကန်တပ်များဆုတ်ခွာရေး၊ စွမ်းအင်ကို အခြားနိုင်ငံများအား မှီခိုမှု လျော့နည်းစေရေး၊ ဥပဒေပြုသူများအား ပြင်ပမှလွှမ်းမိုးသူတို့၏ အရိပ်အငွေ့ လျော့နည်းစေရေး နှင့် အားလုံးနှင့်ဆိုင်သော ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ကြီးပွားရေးကို အသားပေးနေသည်။ == ငယ်ဘဝနှင့် လုပ်ငန်း == အိုဘားမားသည် ၁၉၆၁ ခုနှစ် ဩဂုတ် ၄ ရက်တွင် [[ဟာဝိုင်အီပြည်နယ်]] [[ဟိုနိုလူလူမြို့]]၏ ပီအိုလာနီဆေးရုံတွင် အဖ ကင်ညာနိုင်ငံသား ဘာရက် အိုဘားမားစီနီယာ နှင့် ခန်းဇတ်ပြည်နယ်မှလာသော အမိ အန်းဒန်းနမ်မှ မွေးဖွားသည်။ သူ့ မိဘများသည် [[မနိုအာမြို့၏ ဟာဝိုင်အီတက္ကသိုလ်]]တွင် ပညာသင်ကြားနေစဉ်အချိန်တွင် တွေ့ဆုံရည်ငံခဲ့သည်။<ref>Obama (1995), pp. 9–10. For book excerpts, see {{cite news| title=Barack Obama: Creation of Tales| date=November 1, 2004| url=http://www.nationmedia.com/EastAfrican/01112004/Features/PA2-2212.html| work=East African| accessdate=2008-04-13| archivedate=27 September 2007| archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927225314/http://www.nationmedia.com/EastAfrican/01112004/Features/PA2-2212.html}}</ref> မိဘများ အိမ်ထောင်ကွဲချိန်တွင် အိုဘားမားမှာ ၂ နှစ်သား မျှသာရှိသေးသည်။<ref>Obama (1995), pp. 125–126. See also: {{cite news | first=Tim | last=Jones | title=Obama's Mom: Not Just a Girl from Kansas | date=March 27, 2007 | url=http://www.chicagotribune.com/news/politics/chi-0703270151mar27,1,3372079.story?coll=chi-news-hed | work=Chicago Tribune | accessdate=2008-04-13 | archiveurl=https://archive.today/20120729220937/http://www.chicagotribune.com/topic/politics/government/barack-obama-PEPLT007408.topic | archivedate=29 July 2012 }}</ref> ဖခင်ဖြစ်သူသည် [[ကင်ညာနိုင်ငံ]]ကို ပြန်သွားခဲ့ပြီး မသေမီအချိန်အတွင် အိုဘားမားနှင့် နောက် တစ်ကြိမ်သာ ထပ်မံတွေ့ဆုံခဲ့ရသည်။ [[၁၉၈၂]] ခုနှစ်တွင် ကားတိုက်မှုကြောင့် ဖခင်ဖြစ်သူသေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news | first=Kevin | last=Merida | title=The Ghost of a Father | date=December 14, 2007 | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/story/2007/12/13/ST2007121301893.html | work=Washington Post | accessdate=2008-06-24 }} ဆက်ရှုရန်: {{cite news | first=Philip | last=Ochieng | title=From Home Squared to the US Senate: How Barack Obama Was Lost and Found | date=November 1, 2004 | url=http://www.nationmedia.com/EastAfrican/01112004/Features/PA2-11.html | work=East African | accessdate=2008-06-24 | archivedate=27 September 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927223905/http://www.nationmedia.com/EastAfrican/01112004/Features/PA2-11.html }} ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် အိုဘားမား၊ သူ၏ဇနီး နှင့် သမီးနှစ်ယောက်တို့ ဖခင်၏ဌာနေ ဖြစ်သော(ကင်ညာနိုင်ငံ ကီစူမူနားတွင် ရှိသောရွာ) သို့ သွားရောက်လည်ပတ်ကြသည်။ {{cite news | first=Nico | last=Gnecchi | title=Obama Receives Hero's Welcome at His Family's Ancestral Village in Kenya | date=August 27, 2006 | url=http://www.voanews.com/english/archive/2006-08/2006-08-27-voa17.cfm | work=Voice of America | accessdate=2008-06-24 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080116115801/http://www.voanews.com/english/archive/2006-08/2006-08-27-voa17.cfm | archivedate=16 January 2008 }}</ref> သူ၏မိခင်ဒန်ဟမ်သည် ဖခင်အိုဘားမားစီနီယာနှင့် ကွာရှင်းပြတ်စဲပြီးနောက် အင်ဒိုနီးရှားလူမျိုး လိုလိုစိုတိုရိုနှင့် အိမ်ထောင်ပြုသည်။ [[၁၉၆၇]] ခုနှစ်တွင် သူတို့၏မိသားစုသည် [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]]ကို ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ပြီး အိုဘားမားသည် [[ဂျာကာတာမြို့]]တွင် အရွယ် ၁၀ နှစ်အထိပြည်တွင်းကျောင်းများတက်ခဲ့သည်။ [[၁၉၇၁]] ခုနှစ်မှ [[၁၉၇၉]] ခုနှစ်အထိ (၅ တန်းမှ အထက်တန်းကျောင်းပြီးသော အထိ) ဟိုနိုလူလူမြို့သို့ ပြန်လည်ပြောင်းရွေ့ပြီး အမိဘက်မှ အဖိုးအဖွားနှင့် အတူနေထိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news | first=Peter | last=Serafin | title=Punahou Grad Stirs Up Illinois Politics | date=March 21, 2004 | url=http://starbulletin.com/2004/03/21/news/story4.html | work=Honolulu Star-Bulletin | accessdate=2008-04-13 | archivedate=18 September 2008 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080918171128/http://starbulletin.com/2004/03/21/news/story4.html }} See also: Obama (1995), Chapters 3 and 4.</ref> [[၁၉၇၂]] ခုနှစ်တွင် သုတေသနအတွက် ပြန်လည်ရွှေ့ပြောင်းခြင်း မပြုမီ အိုဘားမား၏ မိခင်သည် ဟာဝိုင်အီပြည်နယ်သို့ ပြန်လည် ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခဲ့သည်။ [[၁၉၉၅]] ခုနှစ်တွင် အမိသည် ဗီဇကင်ဆာဖြင့် သေဆုံးသွားခဲ့သည်။<ref>{{cite news | first=Amanda | last=Ripley | title=The Story of Barack Obama's Mother | date=April 9, 2008 | url=http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,1729524,00.html | work=Time | accessdate=2008-06-24 | archivedate=1 April 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120401230800/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1729685,00.html }} See also: {{cite news | first=Julia | last=Suryakusuma | title=Obama for President... of Indonesia | date=November 29, 2006 | work=Jakarta Post | url=http://www.thejakartapost.com/yesterdaydetail.asp?fileid=20061129.F03 | accessdate=2008-06-24 | archivedate=29 September 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929105311/http://www.thejakartapost.com/yesterdaydetail.asp?fileid=20061129.F03 }}</ref> အထက်တန်းပြီးသောအခါ [[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့]]ကို ရွှေ့ပြောင်းပြီး အော့စီဒန်းတယ်လ်ကောလိပ်တွင် ၂ နှစ်မျှ တက်ရောက်ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite web | title=Oxy Remembers "Barry" Obama '83 | date=January 29, 2007 | url=http://www.oxy.edu/x2526.xml | publisher=Occidental College | accessdate=2008-04-13 | archivedate=28 August 2008 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080828220840/http://www.oxy.edu/x2526.xml }}</ref> ထို့နောက် နယူးယောက်မြို့၏ ကိုလမ်ဘီယာတက္ကသိုလ်ကို ရွှေ့ပြောင်းပြီး [[၁၉၈၃]] ခုနှစ်တွင် [[နိုင်ငံရေးသိပ္ပံဘွဲ့]] (နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးကို အထူးပြု) နှင့် အောင်မြင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news | url=http://www.college.columbia.edu/cct_archive/jan05/cover.php | title=Barack Obama '83 | work=Columbia College Today | author=Boss-Bicak, Shira | date=January 2005 | accessdate=2008-06-09 | archivedate=5 September 2008 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080905121815/http://www.college.columbia.edu/cct_archive/jan05/cover.php }}</ref> ယခင်က နိုင်ငံတကာစီးပွားရေးကော်ပိုရေးရှင်း (Business International Corporation) နှင့် နယူးယောက်ဘုံဝါသနာသုတေသနအဖွဲ့ (New York Public Interest Research Group) အတွက်လုပ်ခဲ့သည်။<ref name="Who's Who 2008">{{cite book |author=Chassie, Karen (ed.) |year=2007 |title=Who's Who in America, 2008 |url=http://www.marquiswhoswho.com/products/WAprodinfo.asp |location=New Providence, NJ |publisher=Marquis Who's Who |isbn=9780837970110 |page=p. 3468 |accessdate=2008-06-06 |archive-date=20 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100420164905/http://www.marquiswhoswho.com/products/WAprodinfo.asp |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news | first=Janny | last=Scott | title=Obama's Account of New York Years Often Differs from What Others Say | date=October 30, 2007 | url=http://www.nytimes.com/2007/10/30/us/politics/30obama.html | work=The New York Times | accessdate=2008-04-13}} Obama (1995), pp. 133–140; Mendell (2007), pp. 62–63.</ref> [[File: Barack-obama-mother.jpg|thumb|left|200px|ဘာရက် အိုဘားမားအား သူ၏အမေ အန်ဒန်းနမ်မှ ကြီးပြင်းလာသည်အထိ ပျိုးထောင်ခဲ့သည်။]] [[နယူးယောက်မြို့]]တွင် ၄ နှစ်ကြာမျှနေခဲ့ပြီးနောက် ဘဝလမ်းကြောင်းပြောင်းရန်အတွက် ရှီကာဂိုမြို့ကို ရွှေ့ပြောင်းသည်။ [[၁၉၈၄]] ခုနှစ် ဇွန်လမှ [[၁၉၈၈]] ခုနှစ် မေလအထိ ရှီကာဂို တောင်ပိုင်းခရိုင်နှင့်ပတ်သက်သော အရပ်အရပ်များကြီးထွားရေးပရိုဂျက် (Developing Communities Project) အတွက် ညွှန်ကြားရေးမှူးလုပ်ခဲ့သည်။<ref name="Who's Who 2008"/><ref>{{cite news |author=Secter, Bob; McCormick, John |date=2007-03-30 |title=Portrait of a pragmatist |url=http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/chi-0703300121mar30,1,6651421,full.story |work=Chicago Tribune |page=1 |accessdate=2008-06-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080209030448/http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/chi-0703300121mar30,1,6651421,full.story |archivedate=9 February 2008 }} {{cite news | first=Ryan | last=Lizza | title=The Agitator: Barack Obama's Unlikely Political Education | format=alternate link | date=2007-03-19 | url=http://www.pickensdemocrats.org/info/TheAgitator_070319.htm | work=New Republic | accessdate=2008-04-13 | archivedate=12 January 2010 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100112100027/http://www.pickensdemocrats.org/info/TheAgitator_070319.htm }} Obama (1995), pp. 140–295; Mendell (2007), pp. 63–83.</ref> ညွှန်ကြားရေးမှူးဖြစ်သော ထို ၃ နှစ်အတွင်း အလုပ်သမားသည် လူ ၁ ဦးမှနေ၍ ၁၃ ဦးအထိဖြစ်လာပြီး နှစ်ချုပ်ဘတ်ဂျက်သည် ဒေါ်လာ ခုနှစ်သောင်းမှနေ၍ ဒေါ်လာ လေးသိန်းအထိတိုးပွားလာခဲ့ပြီး လုပ်ငန်းသင်တန်းပရိုဂရမ်၊ တက္ကသိုလ်ပြင်ဆင်ရေးပရိုဂရမ်နှင့် အိမ်ငှားအခွင့်အရေးအဖွဲ့ကို ထူထောင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |author=Matchan, Linda |date=1990-02-15 |title=A Law Review breakthrough |url=http://search.boston.com/local/Search.do?s.sm.query=&s.author=Linda+Matchan&s.tab=globe&s.si%28simplesearchinput%29.sortBy=-articleprintpublicationdate&docType=&date=&s.startDate=1990-02-15&s.endDate=1990-02-15 |format=paid archive |work=The Boston Globe |page=29 |accessdate=2008-06-06 |archivedate=6 June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080606010101/http://search.boston.com/local/Search.do?s.sm.query=&s.author=Linda+Matchan&s.tab=globe&s.si%28simplesearchinput%29.sortBy=-articleprintpublicationdate&docType=&date=&s.startDate=1990-02-15&s.endDate=1990-02-15 }} {{cite news |author=Corr, John |date=1990-02-27 |title=From mean streets to hallowed halls |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=PI&p_theme=pi&p_action=search&p_maxdocs=200&s_trackval=PI&s_search_type=customized&s_dispstring=Author(John%20Corr)%20AND%20date(02/27/1990%20to%2002/27/1990)&p_field_date-0=YMD_date&p_params_date-0=date:B,E&p_text_date-0=02/27/1990%20to%2002/27/1990)&p_field_advanced-0=Author&p_text_advanced-0=(John%20Corr)&xcal_numdocs=20&p_perpage=10&p_sort=_rank_:D&xcal_ranksort=4&xcal_useweights=yes |format=paid archive |work=The Philadelphia Inquirer |page=C01 |accessdate=2008-06-06 |archivedate=3 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303225806/http://www.boston.com/news/politics/2008/articles/1990/02/15/a_law_review_breakthrough/ }}</ref> ထိုအချိန်တွင် အရပ်စီမံရေးအဖွဲ့ဖြစ်သော Gamaliel Foundation အတွက် တိုင်ပင်ခံနှင့် နည်းပြဆရာလုပ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite journal |author=Obama, Barack |month=August–September |year=1988 |title=Why organize? Problems and promise in the inner city |journal=Illinois Issues |volume=14 |issue=8–9 |pages=40–42 |accessdate=2008-06-06}} reprinted in: {{cite book |year=1990 |pages=pp. 35–40 |author=Knoepfle, Peg (ed.) |title=After Alinsky: community organizing in Illinois |url=https://archive.org/details/afteralinskycomm0000unse |location=Springfield, IL |publisher=Sangamon State University |isbn=0962087335 |accessdate=2008-06-06}} {{cite news |author=Tayler, Letta; Herbert, Keith |date=2008-03-02 |title=Obama forged path as Chicago community organizer |url=http://www.newsday.com/news/printedition/nation/ny-usobam025598601mar02,0,7841545,full.story |work=Newsday |page=A06 |accessdate=2008-06-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080930205556/http://www.newsday.com/news/printedition/nation/ny-usobam025598601mar02,0,7841545,full.story |archivedate=30 September 2008 }}</ref>၁၉၈၈ ခုနှစ်တွင် ပထမအကြိမ် ဥရောပတိုက်သို့ ၃ ပတ်မျှလည်ပတ်ခဲ့ပြီး ကင်ညာရှိ အမျိုးများကိုတွေ့ ရန်အတွက် ကင်ညာနိုင်ငံကို ၅ ပတ်မျှလည်ပတ်ခဲ့သည်။<ref>Obama (1995), pp. 299–437.</ref> [[၁၉၈၈]] နှစ်ဆုံးတွင် ဟားဗတ်ဥပဒေကျောင်းကို စတင်တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ပထမနှစ်တွင် ရရှိသောအမှတ်နှင့် စာအရေးအသားပြိုင်ပွဲ များကြောင့် ဟားဗတ်ဥပဒေဝေဖန်ချက်ဂျာနယ်၏ အယ်ဒီတာဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Harvard Law 2007">{{cite news |author=Levenson, Michael; Saltzman, Jonathan |date=2007-01-28 |title=At Harvard Law, a unifying voice |url=http://www.boston.com/news/local/articles/2007/01/28/at_harvard_law_a_unifying_voice/?page=full |work=The Boston Globe |accessdate=2008-06-15 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304000128/http://www.boston.com/news/local/articles/2007/01/28/at_harvard_law_a_unifying_voice/?page=full |url-status=dead }} {{cite news |author=Kantor, Jodi |date=2007-01-28 |title=In law school, Obama found political voice |url=http://www.nytimes.com/2007/01/28/us/politics/28obama.html?_r=1&pagewanted=all |work=The New York Times |page=1 |accessdate=2008-06-15 }} {{cite news |author=Kodama, Marie C |date=2007-01-19 |title=Obama left mark on HLS |url=http://www.thecrimson.com/article.aspx?ref=516664 |work=The Harvard Crimson |accessdate=2008-06-15 |archive-date=4 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080204031559/http://www.thecrimson.com/article.aspx?ref=516664 |url-status=dead }} {{cite news |author=Mundy, Liza |title=A series of fortunate events |date=2007-08-12 |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/08/08/AR2007080802038_pf.html |work=The Washington Post |page=W10 |accessdate=2008-06-15 }} {{cite journal |author=Heilemann, John |title=When they were young |date=October 22, 2007 |url=http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?action=cpt&title=When+They+Were+Young&expire=&urlID=24417790&fb=Y&url=http%3A%2F%2Fnymag.com%2Fnews%2Ffeatures%2F39321%2F&partnerID=73272 |journal=New York |volume=40 |issue=37 |pages=32–7, 132–3 |accessdate=2008-06-15 }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.boston.com/news/local/articles/2007/01/28/at_harvard_law_a_unifying_voice/?page=full |access-date=12 October 2012 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304000128/http://www.boston.com/news/local/articles/2007/01/28/at_harvard_law_a_unifying_voice/?page=full }} Mendell (2007), pp. 80–92.</ref> ဒုတိယနှစ်တွင်ရွေးချယ်ပြီး ဥပဒေဝေဖန်ချက်ဂျာနယ်သမ္မတနှင့် လုပ်အားပေးစာတည်းမှူးဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="Harvard Law 1990">{{cite news |author=Butterfield, Fox |date=1990-02-06 |title=First black elected to head Harvard's Law Review |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE2DC1631F935A35751C0A966958260 |work=The New York Times |page=A20 |accessdate=2008-06-15 }} {{cite news |author=Ybarra, Michael J |date=1990-02-07 |title=Activist in Chicago now heads Harvard Law Review |url=http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/28797353.html?dids=28797353:28797353&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT |format=paid archive |work=Chicago Tribune |page=3 |accessdate=2008-06-15 |archivedate=9 October 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121009082828/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/28797353.html?dids=28797353:28797353&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT }} {{cite news |author=Matchan, Linda |date=1990-02-15 |title=A Law Review breakthrough |url=http://search.boston.com/local/Search.do?s.sm.query=&s.author=Linda+Matchan&s.tab=globe&s.si%28simplesearchinput%29.sortBy=-articleprintpublicationdate&docType=&date=&s.startDate=1990-02-15&s.endDate=1990-02-15 |format=paid archive |work=The Boston Globe |page=29 |accessdate=2008-06-15 |archivedate=6 June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080606010101/http://search.boston.com/local/Search.do?s.sm.query=&s.author=Linda+Matchan&s.tab=globe&s.si%28simplesearchinput%29.sortBy=-articleprintpublicationdate&docType=&date=&s.startDate=1990-02-15&s.endDate=1990-02-15 }} {{cite news |author=Corr, John |date=1990-02-27 |title=From mean streets to hallowed halls |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=PI&p_theme=pi&p_action=search&p_maxdocs=200&s_trackval=PI&s_search_type=customized&s_dispstring=Author(John%20Corr)%20AND%20date(02/27/1990%20to%2002/27/1990)&p_field_date-0=YMD_date&p_params_date-0=date:B,E&p_text_date-0=02/27/1990%20to%2002/27/1990)&p_field_advanced-0=Author&p_text_advanced-0=(John%20Corr)&xcal_numdocs=20&p_perpage=10&p_sort=_rank_:D&xcal_ranksort=4&xcal_useweights=yes |format=paid archive |work=The Philadelphia Inquirer |page=C01 |accessdate=2008-06-15 |archivedate=3 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303225806/http://www.boston.com/news/politics/2008/articles/1990/02/15/a_law_review_breakthrough/ }} {{cite news |author=Drummond, Tammerlin |date=1990-03-12 |title=Barack Obama's Law; Harvard Law Review's first black president plans a life of public service |url=http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/60017156.html?dids=60017156:60017156&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT |format=paid archive |work=Los Angeles Times |page=E1 |accessdate=2008-06-15 |archivedate=9 October 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121009082849/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/60017156.html?dids=60017156:60017156&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT }} {{cite news |author=Pugh, Allison J. (Associated Press) |date=1990-04-18 |title=Law Review's first black president aims to help poor |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&p_theme=realcities2&p_action=search&p_maxdocs=200&s_site=miami&s_trackval=MH&s_dispstring=Title(Law%20Review's%20first%20black%20president%20aims%20to%20help%20poor)%20AND%20date(04/18/1990%20to%2004/18/1990)&p_field_date-0=YMD_date&p_params_date-0=date:B,E&p_text_date-0=04/18/1990%20to%2004/18/1990)&p_field_advanced-0=title&p_text_advanced-0=(Law%20Review's%20first%20black%20president%20aims%20to%20help%20poor)&xcal_numdocs=20&p_perpage=10&p_sort=_rank_:D&xcal_ranksort=4&xcal_useweights=yes |format=paid archive |work=The Miami Herald |page=C01 |accessdate=2008-06-15 }}</ref> ၁၉၉၀ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် မီဒီယာများသည် အိုဘားမား၏ ဟားဗတ်ဥပဒေဝေဖန်ချက်၏ ပထမဆုံးလူမည်းသမ္မတဖြစ်ကြောင်းကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့်သတင်းပို့ကြသည်။<ref name="Harvard Law 1990"/> ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် ဟားဗတ်၌ [[Juris Doctor|J.D.]] [[Latin honors|''magna cum laude'']] (ဒုတိယဂုဏ်ထူး ဥပဒေပါရဂူဘွဲ့) အောင်ခဲ့ပြီး ရှီကာဂိုမြို့ကို ပြန်လည်ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။<ref name="Harvard Law 2007"/><ref>{{cite news |author=Aguilar, Louis |date=1990-07-11 |title=Survey: Law firms slow to add minority partners |url=http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/28774085.html?dids=28774085:28774085&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT |format=paid archive |work=Chicago Tribune |page=1 (Business) |quote=Barack Obama, a summer associate at Hopkins & Sutter in Chicago |accessdate=2008-06-15 |archivedate=26 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726222947/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/28774085.html?dids=28774085:28774085&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT }}</ref> ဟားဘတ်ဥပဒေဝေဖန်ဂျာနယ်၏ ပထမဆုံးလူမည်းသမ္မတအဖြစ်အကြောင်း ကြေညာကြောင့် အိုဘားမားသည် လူမျိုးဆက်ဆံရေးဝတ္ထုရေးရန်အတွက်စာချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Scott 2008a"> {{cite news |author=Scott, Janny |date=2008-05-18 |title=The story of Obama, written by Obama |url=http://www.nytimes.com/2008/05/18/us/politics/18memoirs.html?pagewanted=all |work=The New York Times |page=1 |accessdate=2008-06-15}} Obama (1995), pp. xiii–xvii.</ref>ချီကာဂိုတက္ကသိုလ်ဥပဒေကျောင်းသည် အိုဘားမားကို ဝတ္ထုရေးရန်အတွက်ရုံးခန်းနှင့် အမှုဆောင်အသင်းဝင်အဖြစ် ကူညီထောက်ပံ့ခဲ့သည်။<ref name="Scott 2008a"/>သူ၏ဝတ္ထု. ''[[Dreams from My Father]]'' ကို ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် စထုတ်ဝေသည်။<ref name="Scott 2008a"/> ၁၉၉၂ ခုနှစ် ဧပြီလမှ အောက်တိုဘာလအထိ အီလီနွိုင်းပြည်နယ်၏မဲပေးပရိုဂျက် (Illinois Project Vote) ကြီးမှူးပြီး ၁၅၀ မဲပေးစာရင်းသွင်းမထားသော လူမည်း လူမည်း ၄သိန်း မှ ၁ သိန်းခွဲကို စာရင်းသွင်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Illinois Blue Book 2000">{{cite book |author=White, Jesse (ed.) |year=2000 |title=Illinois Blue Book, 2000, Millennium ed. |url=http://www.sos.state.il.us/bb/toc.html |location=Springfield, IL |publisher=Illinois Secretary of State |oclc=43923973 |page=p. 83 |accessdate=2008-06-06 |archive-date=7 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090507211607/http://www.sos.state.il.us/bb/toc.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |author=Jarrett, Vernon |date=1992-08-11 |title='Project Vote' brings power to the people |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=CSTB&p_theme=cstb&p_action=search&p_maxdocs=200&s_dispstring=(Vernon%20Jarrett)%20AND%20date(8/11/1992%20to%208/11/1992)&p_field_date-0=YMD_date&p_params_date-0=date:B,E&p_text_date-0=8/11/1992%20to%208/11/1992)&p_field_advanced-0=&p_text_advanced-0=(Vernon%20Jarrett)&xcal_numdocs=20&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&xcal_useweights=no |work=Chicago Sun-Times |format=paid archive |page=23 |accessdate=2008-06-06 |archivedate=11 October 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121011212738/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=CSTB&p_theme=cstb&p_action=search&p_maxdocs=200&s_dispstring=(Vernon%20Jarrett)%20AND%20date(8/11/1992%20to%208/11/1992)&p_field_date-0=YMD_date&p_params_date-0=date:B,E&p_text_date-0=8/11/1992%20to%208/11/1992)&p_field_advanced-0=&p_text_advanced-0=(Vernon%20Jarrett)&xcal_numdocs=20&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&xcal_useweights=no }} {{cite journal |author=Reynolds, Gretchen |month=January |year=1993 |title=Vote of Confidence |url=http://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/January-1993/Vote-of-Confidence |journal=Chicago (magazine) |volume=42 |issue=1 |pages=53–54 |accessdate=2008-06-06 }} {{cite journal |author=Anderson, Veronica |month=September 27–October 3, |year=1993 |title=40 under Forty: Barack Obama, Director, Illinois Project Vote |url=https://archive.org/details/sim_crains-chicago-business_september-27-october-3-1993_16_39/page/43 |journal=Crain's Chicago Business |volume=16 |issue=39 |accessdate=2008-06-06 |pages=43}}</ref> ထို့အတွက်ကြောင့် ခရိန်း ရှီကာဂို စီးပွားရေး သတင်းစာမှ ၁၉၉၃ ခုနှစ် အသက်၄၀အောက် ဩဇာအာဏာကြီးထွားလာမည့်သူ ၄၀ စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းဖော်ပြခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ [[File:Ann Dunham with father and children.jpg|thumb|right|ယာမှဝဲ - ဘာရက် အိုဘားမား နှင့် မာယာဆိုတိုရို ကို သူ၏အမေ အန်ဒန်းနမ် နှင့် အဖိုး စတန်လီ ဒန်းနမ်တို့နှင့်အတူ ဟာဝိုင်အီတွင် တွေ့ရပုံ (၁၉၇၀ နှစ်များ၏ အစောပိုင်း)]] ၁၉၉၂ ခုနှစ်အစောပိုင်းမှ စ၍ အိုဘားမားသည် ရှီကာဂို တက္ကသိုလ် ဥပဒေကျောင်းတွင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ နှင့်ပတ်သက်၍ ၁၂ နှစ်တိုင် သင်ကြားပို့ချခဲ့သည်။ ၁၉၉၂ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၆ ခုနှစ်အထိ ကထိက အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ၁၉၉၆ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၄ ခုနှစ်အထိ ဦးဆောင် ကထိက အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ == ပြည်နယ်ဥပဒေပြုသူ (၁၉၉၇-၂၀၀၄) == အိုဘားမားသည် ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် အီလီနွိုင်းပြည်နယ် ဆီးနိတ်လွှတ်တော် အမတ်အဖြစ် ရွေးကောက် တင်မြှောက်ခြင်းခံရသည်။ အီလီနွိုင်း နယ်မြေ၁၃ မှ ပြည်နယ်ဆီးနိတ်လွှတ်တော် အမတ် အဲလိုက်စ် ပါးမားကို ဆက်ခံခြင်းဖြစ်သည်။ ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခြင်း ခံရပြီးသောအခါ ကိုယ်ကျင့်တရား နှင့် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ဆိုင်ရာ ဥပဒေများကို ပြင်ဆင်ခြင်းအတွက် ရီပတ်ဘလစ်ကင် နှင့် ဒီမိုကရက် ပါတီနှစ်ခုလုံးမှ ထောက်ခံခြင်းခံရသူဖြစ်လာသည်။ သူသည် ဝင်ငွေနည်းသော အလုပ်သမားများအတွက် အခွန်လျော့ပေါ့သည့်နှုန်းကို တိုးမြှင့်ပေးခဲ့ပြီး လူမှုရေး စောင့်ရှောက်မှု ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးအတွက် ဆွေးနွေးညှိနိုင်းခြင်းပြုပြီး ကလေးသူငယ်များစောင့်ရှောက်မှုအတွက် ထောက်ပံကြေးများကို မြှင့်တင်ပေးခဲ့သည်။ ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ပါတီနှစ်ခုလုံး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော အုပ်ချုပ်ရေး စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများ နှင့်ဆိုင်သော ပူးတွဲကော်မတီတွင် ဒု-ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ အိုဘားမားသည် ရီပတ်ဘလစ်ကင် ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးမှူး ရိုင်ယန်၏ လခထုတ်ရက် ချေးငွေဆိုင်ရာ စည်းကမ်းဥပဒေ နှင့် အိမ်ဝယ်သူများကို သားကောင်ဖြစ်စေသည့် အပေါင်ခံငွေချေးခြင်း နှင့်ပတ်သက်သည့် စည်းကမ်းဥပဒေကို ထိုသူတို့ အိမ်သိမ်းခံရမည့်အရေးမှ စောင့်ကြပ် ကြည့်ရှုရန်အတွက် ထောက်ခံခဲ့သည်။ အိုဘားမားသည် အီလီနွိုင်းပြည်နယ် ဆီးနိတ်လွှတ်တော်အမတ်အဖြစ် ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် ထပ်မံရွေးကောက်ခြင်းခံရပြီး ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် နောက်တစ်ကြိမ် ထပ်မံရွေးကောက်ခြင်း ခံရပြန်သည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် သူသည် အမေရိကန် အထက်လွှတ်တော်အတွက် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ အကြိုရွေးကောက်ပွဲတွင် လက်ရှိအမတ်ဖြစ်ပြီး သက်တမ်း ၄ ကြိမ်ရှိသော ဘော်ဘီ ရပ်ရှ်သို့ ၂ ဆ ၁ ဆဖြင့် ရှုံးနိမ့်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီဝင်တို့ ဆယ်စုနှစ်အတွင်း ဆီးနိတ်လွှတ်တော်တွင် အနည်းစု အဖြစ်မှ အများစု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် အိုဘားမားသည် အီလီနွိုင်းပြည်နယ် ဆီးနိတ်လွှတ်တော်၏ ကျန်းမာရေးနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုကော်မတီတွင် ဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သူသည် လူမျိုးရေးအရခွဲခြား ဆက်ဆံခြင်းကို စောင့်ကြည့်သည့်အနေနှင့် ရဲတို့အား သူတို့ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းသည့် ယာဉ်မောင်းသူ၏ လူမျိုးကို မှတ်တမ်းတင်ရန် လိုအပ်သည့် ဥပဒေ နှင့် အီလီနွိုင်းပြည်နယ်မှ ပထမဆုံးအနေနှင့် စတင်သည့် လူသတ်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ စစ်ကြောမေးမြန်းခြင်းကို ဗွီဒီယိုဖြင့် မဖြစ်မနေမှတ်တမ်းတင်ရန် လိုအပ်သည့် ဥပဒေတို့ကို ကမကထပြုပြီး ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ် အမေရိကန်ဆီးနိတ်လွှတ်တော်အတွက် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ ကမ်ပိန်းတွင် သေဒဏ်ချမှတ်မှု ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးကို ဥပဒေပြုရေးအတွက် တက်ကြွစွာပါဝင်လုပ်ဆောင်မှုကြောင့် ရဲကိုယ်စားလှယ်များက အိုဘားမားအား ချီးကျူးဂုဏ်ပြုခဲ့သည်။ အိုဘားမားသည် အမေရိကန်ဆီးနိတ် သို့ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခြင်း ခံရပြီးနောက် ၂၀၀၄ ခု နိုဝင်ဘာလတွင် အီလီနွိုင်းပြည်နယ် ဆီးနိတ်လွှတ်တော်မှ နုတ်ထွက်ခဲ့သည်။ == ၂၀၀၄ ခုနှစ် အမေရိကန်ဆီးနိတ် ကင်န်ပိန်း == ၂၀၀၂ ခုနှစ်အလယ်ပိုင်းတွင် အိုဘားမားသည် အမေရိကန် ဆီးနိတ်အတွက် ရွေးကောက်ပွဲဝင်ရန် စဉ်းစားခဲ့ပြီး နိုင်ငံရေး နည်းဗျူဟာပညာရှင်အဖြစ် ဒေးဗစ်အိတ်ဇယ်ရော့ဒ် အားခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ဒေးဗစ်အိတ်ဇယ်ရော့ဒ်မှ အိုဘားမားအား ယှဉ်ပြိုင်အရွေးခံမည့်အကြောင်းကို ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် တရားဝင်ကြေညာခဲ့သည်။ လက်ရှိ ရာထူးရရှိထားသူ ရီပတ်ဘလစ်ကင်အမတ် ပီတာ ဖစ်ဇ်ဂါရယ် နှင့် ထိုသူမတိုင်မီ ရာထူးရရှိခဲ့သူ ဒီမိုကရက်တစ် အမတ် ကာရိုး မော့စလီ ဘရောင်န် တို့က ပြိုင်ပွဲဝင်မည်မဟုတ်ဟု ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည့်အတွက် ရီပတ်ဘလစ်ကင် နှင့် ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီဝင် အများအပြား ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ရာ အကြိုရွေးကောက်ပွဲတွင် ယှဉ်ပြိုင်အရွေးခံသူ ၁၅ ဦးအထိ ရှိခဲ့သည်။ အိုဘားမား၏ ယှဉ်ပြိုင်အရွေးခံမှု ကို ကွယ်လွန်ပြီးသော ချီကာဂိုမြို့တော်ဝန် ဟာရိုးဝါရှင်တန်၏ ပုံများကို အထူးပြသတင်ဆက်ထားသော အိတ်ဇယ်ရော့ဒ်၏ ကြော်ငြာကင်န်ပိမ်းမှ လည်းကောင်း၊ ကွယ်လွန်ပြီးဖြစ်သော ယခင်အီလီနွိုင်းမှ အမေရိကန်ဆီးနိတ်လွှတ်တော်အမတ် ပေါလ်ဆိုင်မွန်၏ သမီးမှ ထောက်ခံမှု တို့မှ လည်းကောင်း မြှင့်တင်ပေးခဲ့သည်။ သူသည် အကြိုရွေးကောက်ပွဲတွင် မဲရာခိုင်နှုန်း ၅၂ ရာခိုင်နှုန်းမျှရရှိခဲ့ပြီး သူ၏ နောက်မှလိုက်သော ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ ပြိုင်ဖက်နှင့် ၂၉ ရာခိုင်နှုန်းမျှ သာလွန်ခဲ့သည်။ အိုဘားမားနှင့် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင် ယှဉ်ပြိုင်အရွေးခံမည့် ရီပတ်ဘလစ်ကင်ပါတီမှ အကြိုရွေးကောက်ပွဲ အနိုင်ရရှိသူ ဂျက်ရိုင်ယန်သည် ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ပြိုင်ပွဲမှ နုတ်ထွက်သွားခဲ့သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ် ဘော့စတွန်မြို့တွင် ကျင်းပသော ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီ၏ အမျိုးသား ညီလာခံတွင် အိုဘားမားသည် အဓိကမိန့်ခွန်းကို ရေးသားပြောကြားခဲ့သည်။ သူ၏ အမေဖက်မှ အဖိုးတော်စပ်သူ၏ ဒုတိယကမ္ဘာစစ် စစ်ပြန်အတွေ့အကြုံ နှင့် နယူးဒီး ဖက်ဒရယ်အိမ်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် G.I. Bill ဟုခေါ်သည့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြန်များအား ကောလိပ်ပညာရေးအထောက်အပံပေးမှု အစီအစဉ် မှ သူ၏အဖိုး အကျိုးအမြတ်ရခဲ့ပုံ တို့အား ဖော်ပြထားခဲ့သည်။ အိုဘားမားသည် အမေရိကန်အစိုးရ၏ စီးပွားရေး နှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ အတွက် ဦးစားပေး အစီအစဉ်ကို ပြောင်းလဲရန် ပြောကြားခဲ့သည်။ သူသည် ဘွရှ် အစိုးရ၏ အီရတ်စစ်ပွဲနှင့် ပတ်သက်၍ စီမံခန့်ခွဲပုံကို မေးခွန်းထုတ်ခဲ့ပြီး အမေရိကန်မှ သူတို့၏ စစ်သားများအတွက် တာဝန်ဝတ္တရားရှိပုံကို အလေးအနက်ထား ပြောကြားခဲ့သည်။ မဲဆန္ဒနယ်များနှင့် ပတ်သက်ပြီး အလွန်အမင်းပါတီစွဲထားကြခြင်းကို အမေရိကန်သမိုင်းကြောင်းမှ ဥပမာများကို ဆွဲထုတ်၍ ဝေဖန်ခဲ့ပြီး အမေရိကန်တို့အား အမျိုးမျိုးအစားစားကွဲပြားခြင်း မရှိပဲ ညီညွတ်ကြရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ "ဒီမိုကရေစီကျပြီး ပြုပြင်ပြောင်းလဲလိုသော လစ်ဘရယ်အမေရိကား နှင့် ရှေးရိုးစွဲသော ကွန်ဆာဗေးတစ်အမေရိကားဆိုသည်မှာ မရှိပါ။ " ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ အဓိကသတင်းဌာနများမှ မိန့်ခွန်းကို ထုတ်လွှင့်မှုကြောင့် အိုဘားမားအား တစ်နိုင်ငံလုံးနှင့် ဆိုင်သော နိုင်ငံရေး ပြယုဂ်တစ်ခု ဖြစ်လာစေခဲ့ပြီး သူ၏ အမေရိကန် ဆီးနိတ် ကင်န်ပိန်းကို မြှင့်တင်ပေးခဲ့သည်။ ရိုင်ယန် နုတ်ထွက်ပြီး ၂လာအကြာ နှင့် ရွေးကောက်ပွဲအတွက် ၃လမျှပင် မလိုတော့သော အချိန်ဖြစ်သည့် ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် အလန် ကီးရက်စ်သည် အီလီနွိုင်း ရီပတ်ဘလစ်ကင်ပါတီမှ ရိုင်ယန်၏ နေရာတွင် အစားထိုးရန် ရွေးချယ်မှု ကို လက်ခံခဲ့သည်။ မေရီလန်း ပြည်နယ်တွင် အနေကြာသူဖြစ်သော်လည်း ကီးရက်စ်သည် ရွေးချယ်ခံရပြီးနောက်တွင် အီလီနွိုင်းပြည်နယ်တွင် တရားဝင်နေထိုင်သူ အဖြစ်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ရွေးကောက်ပွဲတွင် အိုဗားမားသည် မဲအရေအတွက်၏ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရရှိခဲ့ပြီး ကီးရက်စ်မှာ ၂၇ ရာခိုင်နှုန်းသာ ရရှိခဲ့သဖြင့် အီလီနွိုင်းပြည်နယ်၏ သမိုင်းတွင် ပြည်နယ်တစ်ခုလုံး ယှဉ်ပြိုင်မှု၌ အများဆုံးကွာခြားချက်ဖြင့် အနိုင်ရရှိမှု ဖြစ်ခဲ့သည်။ == အမေရိကန်ဆီးနိတ်လွှတ်တော်အမတ် (၂၀၀၅-ယခု) == အိုဘားမားသည် ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် ဆီးနိတ်လွှတ်တော်အမတ်အဖြစ် ကျမ်းသစ္စာကျိန်ဆိုခဲ့သည်။ အိုဘားမားသည် အမေရိကန်သမိုင်းကြောင်းတွင် ၅ ယောက်မြောက် အာဖရိကန်-အမေရိကန် ဆီးနိတ်လွှတ်တော်အမတ်ဖြစ်ပြီး တတိယမြောက် မဲအများအပြားဖြင့် ရွေးချယ်ခံရသူဖြစ်သည်။ သူသည် အမေရိကန်နိုင်ငံ အာဖရိကန်-အမေရိကန် ကွန်ဂရက် အဖွဲ့ဝင်များ အစည်းအရုံးမှ ပထမဆုံးဆီးနိတ်အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် ရွေးချယ်ခံရသူလည်း ဖြစ်သည်။ ပါတီစွဲမရှိသည့် စီကျူ အပတ်စဉ်သတင်းစာမှ သူ့အား ၂၀၀၅မှ ၂၀၀၇ ခုနှစ်အထိ ဆီးနိတ်လွှတ်တော် မဲများအပေါ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ တွေ့ရှိချက်အရ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီကို သစ္စာရှိသူအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး အမျိုးသားဂျာနယ်မှ သူ့အား ၂၀၀၇ ခုနှစ်အတွင်း ရွေးချယ်စိစစ်ထားသည့် မဲများအပေါ်မူတည်၍ လစ်ဘရယ်အဖြစ်ဆုံး ဆီးနိတ်လွှတ်တော်အမတ်အဖြစ် အဆင့်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် အဆင့် ၁၆ ရှိခဲ့ပြီး ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် အဆင့် ၁၀ အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် Congress.org မှ ၁၁ ယောက်မြောက် ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု အရှိဆုံး ဆီးနိတ်လွှတ်တော်အမတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ === ဥပဒေများ === အိုဘားမားသည် ၂၀၀၅ ခုနှစ် စွမ်းအင်ပေါ်လစီ အက်ဥပဒေကို ထောက်ခံမဲပေးခဲ့ပြီး လုံခြုံစိတ်ချရသော အမေရိကား နှင့် စနစ်ကျသော လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေး အက်ဥပဒေကို တွဲဘက်၍ ကမကထပြုခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် အိုဘားမားသည် ပုံစံတူဖြစ်သော လုံခြုံစိတ်ချရသော နယ်စပ်ခြံစည်းရိုး အက်ဥပဒေကို ထောက်ခံခဲ့သည်။ အိုဘားမားသည် သူ၏အမည်ပါဝင်သည့် အက်ဥပဒေ ၂ခုကို အစပျိုးခဲ့သည်။ တစ်ခုမှာ လူဂါ-အိုဘားမားဖြစ်ပြီး သမာရိုးကျ လက်နက်များ၏ ခြိမ်းခြောက်မှု ကို ပူးပေါင်းလျှော့ချရေး ဥပဒေဖြစ်သည့် နန်း-လူဂါ အက်ဥပဒေကို ထပ်မံတိုးချဲ့ဖော်ဆောင်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး နောက်တစ်ခုမှာ ကိုဘန်း-အိုဘားမား ပွင့်လင်းမှု အက်ဥပဒေဖြစ်ကာ ထိုအက်ဥပဒေမှာ ဖက်ဒရယ်ဆိုင်ရာ သုံးစွဲမှုများကို ရှာဖွေနိုင်သည့် USAspending.gov အင်တာနက် ရှာဖွေရေး စနစ်ကို တည်ထောင်ရန် အာဏာအပ်နှင်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဇွန်လ ၃ရက်နေ့တွင် အိုဘားမားသည် ဆီးနိတ်လွှတ်တော်အမတ်များ ဖြစ်ကြသော သောမတ်စ် အာ ကာပါး၊ တွမ် ကိုဘန်း နှင့် ဂျွန် မက်ကိန်းတို့နှင့်အတူ နောက်ဆက်တွဲ အက်ဥပဒေကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖက်ဒရယ် သုံးစွဲမှု နှင့် သက်ဆိုင်သော ဥပဒေတွင် ပွင့်လင်းမှု နှင့် တာဝန်ခံမှု ကို ပိုမိုခိုင်မာစေရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ အိုဘားမားသည် နျူးကလီးယားစက်ရုံပိုင်ရှင်တို့ အနေနှင့် ရေဒီယိုသတ္တိကြွ ယိုစိမ့်မှုဖြစ်ပေါ်ပါက ပြည်နယ်နှင့် နယ်မြေအာဏာပိုင်တို့ကို အကြောင်းကြားရန်လိုအပ်သည့် ဥပဒေကို ကမကထပြုခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် အမေရိကန် သမ္မတ ဘုရှ်သည် ကွန်ဂို ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံ ကယ်ဆယ်ရေး၊ လုံခြုံရေး နှင့် ဒီမိုကရေစီ မြှင့်တင်ရေး အက်ဥပဒေကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး ပထမဆုံး အိုဘားမား အဓိက ကမကထပြုသည့် ဖက်ဒရယ်ဥပဒေကို အတည်ပြုပြဋ္ဌာန်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဇန်နဝါရီလတွင် အိုဘားမား နှင့် ဆီးနိတ်လွှတ်တော်အမတ် ဖိန်းဂိုးတို့သည် ဖြောင့်မတ်သော ခေါင်းဆောင်မှု နှင့် ပွင့်လင်းသော အစိုးရ အက်ဥပဒေကို ပူးပေါင်း၍ အထောက်အကူပေး မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး ထိုအက်ဥပဒေမှာ ၂၀၀၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် ဥပဒေအဖြစ် လက်မှတ်ရေးထိုး အတည်ပြုခဲ့သည်။ သူသည် ဖက်ဒရယ်ဆိုင်ရာ ရွေးကောက်ပွဲများတွင် လိမ်ညာသော အလေ့အထများကို ရာဇဝတ်မှု အဖြစ်သတ်မှတ်ရန်အတွက် လိမ်ညာသော အလေ့အထများနှင့် မဲပေးသူအား ခြိမ်းခြောက်မှုများမှ ကာကွယ်ရေး အက်ဥပဒေကို စတင်မိတ်ဆက်ပေးခဲ့သည်။ အိုဗားမားသည် အီရတ်စစ်ပွဲ မြှင့်တင်မှုမှ လျှော့ချရေး အက်ဥပဒေကို ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မိတ်ဆက်ပေးခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် လူတစ်ဦးချင်းစီ ကမောက်ကမဖြစ်ပါက စစ်တပ်မှထုတ်ပယ်ရန် အကာအကွယ်ပေးထားသည့် ကာကွယ်ရေးဆိုင်ရာ အာဏာအပ်နှင်းသည့် အက်ဥပဒေကို ကမကထပြုခဲ့သည်။ သူသည် အီရန် စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှု အတည်ဖြစ်ရေး အက်ဥပဒေကို ကမကထပြုခဲ့ပြီး နိုင်ငံ၏ ပင်စင် ရန်ပုံငွေများကို ထုတ်ပယ်ရန် အက်ဥပဒေကို ကမကထပြုခဲ့သည်။ ထိုမျှသာမက အိုဘားမားသည် ပြည်နယ်ဆိုင်ရာ ကလေးများ၏ ကျန်းမာရေးအာမခံအစီအစဉ်ကို ဆီးနိတ်လွှတ်တော်မှ ပြင်ဆင်ချက်ကို လည်း ကမကထပြုဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထိုပရိုဂရမ်မှ စစ်ပွဲနှင့်ဆိုင်သော အနာတရများရရှိထားသည် စစ်သားတို့၏ မိသားစုဝင်များအတွက် အလုပ်ပြုတ်မည့်ရန်မှ ၁ နှစ်အကာအကွယ်ပေးမည့် ဥပဒေကိုလည်း ကမကထပြုခဲ့သည်။ === ကော်မတီများ === အိုဘားမားသည် ဒီဇင်ဘာလ ၂၀၀၆ ခုနှစ်မှစ၍ နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေး၊ ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေး၊ ပြည်သူ့လုပ်ငန်းနှင့် စစ်ပြန်များရေးရာ ဆီးနိတ်ကော်မတီများ တွင် တာဝန်ယူ ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် သူသည် ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေး နှင့် စစ်ပြန်များရေးရာ ကော်မတီတို့မှ နုတ်ထွက်ခဲ့ပြီး ကျန်းမာရေး၊ပညာရေး၊ အလုပ်သမားရေးရာ နှင့် ပင်စင်ရေးရာ နှင့် နိုင်ငံလုံခြုံရေး နှင့် အစိုးရရေးရာ ကော်မတီများတွင် တာဝန်အသစ်များကို ရယူခဲ့သည်။ သူသည် ဥရောပရေးရာ ဆိုင်ရာ ဆီးနိတ်ဆပ်ကော်မတီတွင်လည်း ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဆီးနိတ် နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေး ကော်မတီ၏ အဖွဲ့ဝင်အနေနှင့် အိုဘားမားသည် အရှေ့ဥရောပ၊ အရှေ့အလယ်ပိုင်း၊ အာရှအလယ်ပိုင်း နှင့် အာဖရိကတို့သို့ အစိုးရကိစ္စဖြင့် ခရီးများသွားခဲ့သည်။ သူသည် မာမွတ် အာဘတ်စ် ကို ပါလက်စတိုင်း သမ္မတမဖြစ်မီအချိန်က တွေ့ဆုံခဲ့ပြီး နိုင်ရိုဘီတက္ကသိုလ်တွင် ကင်ညာအစိုးရ၏ အကျင့်ပျက်ခြစားမှုများနှင့် ပတ်သက်၍ မိန့်ခွန်းပြောခဲ့သည်။ == ၂၀၀၈ ခုနှစ် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲ == ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတလောင်း ဘာရက် အိုဘားမားသည် ပထမအချီ စကားစစ်ထိုးပွဲအပြီးတွင် ပြိုင်ဘက်ဖြစ်သည့် ရီပတ်ပလစ်ကန် သမ္မတလောင်း မက်ကိန်းအား အသာရနေပြီဟု ဆိုနိုင်သည်။ ရွေးကောက်ပွဲအစတွင် နိုင်ငံရေးကိစ္စများအား အဓိကထား ယှဉ်ပြိုင်ရမည်ဟု အများကထင်မှတ်ခဲ့ကြသော်လည်း အမေရိကန်၏ ငွေရေးကြေးရေး လုပ်ငန်း၏ အချက်အချာ ဝေါလ်စထရိစ်မှာ ဘဏ်များဒေဝါလီခံသည့် အရေးကိစ္စများ၊ ရေနံဈေးတက်မှုများနှင့်တကွ စီးပွားရေးပြဿနာသည် အဓိကဖြစ်ခဲ့သည်။ လက်တွေ့တွင်လည်း တိုင်းပြည်စီးပွားရေးကိုမှန်ကန်စွာ ဦးဆောင်နိုင်သူကိုသာ အမေရိကန်ပြည်သူတို့က ရွေးချယ်ခဲ့ကြသည်။ ကမ္ဘာအဝှမ်းမှ မျက်စိဒေါက်ထောက်ကြည့်နေသော ၂၀၀၈ ခုနှစ် အမေရိကန် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲတွင် အိုဘားမား အနိုင်ရရှိခဲ့သောကြောင့် အိုဘားမားသည် အမေရိကန်သမိုင်းတွင် ပထမဦးဆုံးသော အာဖရိကနွယ်ဖွား လူမည်းသမ္မတဖြစ်လာသည်။ == ပေါ်လစီနှင့် နိုင်ငံရေးဝါဒ == == မိသားစုနှင့် ကိုယ်ပိုင်ဘဝ == == ဝထ္ထုများ == === Dreams of my Father === ဤစာအုပ်သည် အိုဘားမား ငယ်စဉ်ဘဝများကို ထင်ဟပ်ထားသော စာအုပ်ကောင်း တစ်အုပ်ဖြစ်သည်။ === The Audacity of Hope === == ရည်ညွှန်းကိုးကား == {{reflist|2}} {{အမေရိကန် သမ္မတများ}} [[Category:အမေရိကန် သမ္မတများ]] [[Category:တိုင်းမ်မဂ္ဂဇင်း ဩဇာအရှိဆုံး ပုဂ္ဂိုလ်]] [[Category:နိုဘယ်ဆုရ ပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:နိုဘယ်ငြိမ်းချမ်းရေးဆုရ ပုဂ္ဂိုလ်များ]] {{Lifetime|၁၉၆၁| |}} 4rjycku70ovfyty932yx4jsb51xewos 0 47019 1055047 725728 2026-09-24T12:05:27Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055047 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ပိုင်ရဲ့ဘဝ<br />Life of Pi | image = Life of Pi 2012 Poster.jpg | image_size = | alt = <!-- See WP:ALT --> | caption = Theatrical release poster | director = [[လီအန်း]] | producer = လီအန်း<br />Gil Netter<br />David Womark | screenplay = David Magee | based on = {{Based on|''Life of Pi''|[ann Martel}} | starring = Suraj Sharma<br />Irrfan Khan<br />Tabu<br />Adil Hussain<br />Gerard Depardieu<br />Rafe Spall | music = Mychael Danna | cinematography = Claudio Miranda | editing = Tim Squyres | studio = Rhythm & Hues<br /> Fox 2000 Pictures | distributor = 20th Century Fox | released = {{Film date|2012|11|21}} | runtime = ၁၂၇ မိနစ်<!--Theatrical runtime: 127:02--><ref>{{cite web|title=''LIFE OF PI'' (PG)|url=http://www.bbfc.co.uk/DFF290752/|work=British Board of Film Classification|date=2012-11-09|accessdate=2012-11-23}} {{Dead link|date=September 2026 }}</ref> | country = အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု | language = အင်္ဂလိပ် | budget = $သန်း ၁၂၀<ref name="bom"/> | gross = $၁၁၃,၁၁၇,၅၂၉<ref name="bom">{{cite web|title=Life of Pi|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=lifeofpi.htm|publisher=[[Box Office Mojo]]|accessdate=August 6, 2013}}</ref> }} ''''ပိုင်ရဲ့ဘဝ'''' (Life of Pi) သည် ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ရုံတင်ပြသသည့် စွန့်စားခန်း ရုပ်ရှင် ဇာတ်ကားဖြစ်သည်။ ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေသည့် စာရေးဆရာ ရမ်း မာတယ် (Yann Martel) ၏ အမည်တူ ဝတ္ထုကို အရင်းခံကာ ဒါရိုက်တာ လီအန်းမှ ရိုက်ကူးထားသည်။ ယင်းရုပ်ရှင်မှာ ပိုင် ပတ်တယ် (Pi Patel) အမည်ရှိ ၁၆ နှစ်အရွယ် ယောက်ျားလေးတစ်ဦးသည် သင်္ဘောပျက်ပြီး အသက်ကယ်လှေပေါ်တွင် ကျားတစ်ကောင်နှင့် ပင်လယ်တွင်း လွှင့်မျောခဲ့သည့် ဇာတ်လမ်း ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:၂၀၁၂ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[Category:အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[Category:အမေရိကန် စွန့်စားမှု ဒရမ်မာ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[Category:ဘာသာတရားအကြောင်း ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] c96qdws5b7oljtpl0jn2ovw9rytsrcn 0 47387 1055130 883583 2026-09-24T17:06:05Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 2 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055130 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ရှင်ဇို အာ့ဘဲ့ | native_name = {{nobold|安倍 晋三}} | native_name_lang = ja | image = Shinzō Abe 20200101.jpg | caption = Official portrait, 2020 | office = [[ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်]] | monarch = {{ubl|[[အာကီဟီတို]]|[[နာရူဟီတို]]}} | deputy = Tarō Asō | term_start = ၂၆ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၂ | term_end = ၁၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၀ | predecessor = [[ယော်ရှီဟီကို နိုဒါ]] | successor = [[ယော်ရှီဟီကို နိုဒါ]] | monarch1 = [[အာကီဟီတို]] | term_start1 = ၂၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၆ | term_end1 = ၂၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၇ | predecessor1 = Junichiro Koizumi | successor1 = Yasuo Fukuda | office2 = [[လစ်ဘရယ် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ (ဂျပန်)|လစ်ဘရယ် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ ဥက္ကဋ္ဌ]] | 1blankname2 = {{nowrap|အထွေထွေ-အတွင်းရေးမှူး}} | 1namedata2 = Shigeru Ishiba<br />Sadakazu Tanigaki<br />Toshihiro Nikai | vicepresident2 = Masahiko Kōmura | term_start2 = ၂၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၂ | term_end2 = ၁၄ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၀ | predecessor2 = Sadakazu Tanigaki | successor2 = Yoshihide Suga | 1blankname3 = အထွေထွေ-အတွင်းရေးမှူး | 1namedata3 = Tsutomu Takebe<br />Hidenao Nakagawa<br />Tarō Asō | term_start3 = ၂၀ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၆ | term_end3 = ၂၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၇ | predecessor3 = Junichiro Koizumi | successor3 = Yasuo Fukuda | office5 = အစိုးရအဖွဲ့ အတွင်းရေးမှူး | primeminister5 = Junichiro Koizumi | term_start5 = ၃၁ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၅ | term_end5 = ၂၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၆ | predecessor5 = Hiroyuki Hosoda | successor5 = Yasuhisa Shiozaki | office6 = ရာမာဂူချီ ပြည်သူ့လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ် | constituency6 = 4th district | predecessor6 = ''အခြေခံဥပဒေ စတင်'' | successor6 = TBA | term_start6 = ၂၀ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၆ | term_end6 = ၈ ဇူလိုင် ၂၀၂၂ | majority6 = ၈၆,၂၅၈ (၅၈.၄၀%) | constituency7 = 1st district | predecessor7 = ''အခြေခံဥပဒေ စတင်'' | successor7 = Masahiko Kōmura | term_start7 = ၁၈ ဇူလိုင် ၁၉၉၃ | term_end7 = ၂၀ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၆ | birth_name = {{Nihongo|安倍晋三|Abe Shinzō}} | birth_date = {{Birth date|1954|09|21|df=yes}} | birth_place = ရှင်ဂျူကု၊ [[တိုကျိုမြို့]]၊ [[ဂျပန်နိုင်ငံ]] | death_date = {{Death date and age|2022|07|08|1954|09|21|df=yes}} | death_place = နာရာ ဆေးတက္ကသိုလ်၊ နာရာခရိုင်၊ ဂျပန်နိုင်ငံ | death_cause = လုပ်ကြံခံရခြင်း | party = [[လစ်ဘရယ် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ (ဂျပန်)|လစ်ဘရယ် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ]] | spouse = {{marriage|Akie Abe|1987}} | father = Shintaro Abe | mother = Yoko Abe | residence = | alma_mater = {{ubl |Seikei University]] (BA) |University of Southern California (dropped out) }} | signature = Shinzō Abe signature.svg }} '''ရှင်ဇို အာ့ဘဲ့''' ({{lang-en|Shinzo Abe}}; {{nihongo2|安倍 晋三}}, {{transl|ja|Abe Shinzō}}, {{IPA-ja|abe ɕindzoː|pron}}; ၂၁ စက်တင်ဘာ ၁၉၅၄ – ၈ ဇူလိုင် ၂၀၂၂) သည် ဂျပန်နိုင်ငံရေးသမား တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်းနှင့် [[လစ်ဘရယ် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ (ဂျပန်)|လစ်ဘရယ် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ]] (LDP) ၏ ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ၂၀၀၆ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၇ ခုနှစ်အထိနှင့် ၂၀၁၂ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်အထိ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ မစ္စတာ အာ့ဘဲ့သည် ဂျပန်နိုင်ငံသမိုင်းတွင် သက်တမ်းအကြာဆုံး တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သော ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်ပြီး<ref>{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2019/12/24/japan-shinzo-abe-2020-prime-minister-rest-laurels/|title=Shinzo Abe Can't Afford to Rest on His Laurels|first=William|last=Sposato}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-53943758|title=Japanese PM Shinzo Abe resigns for health reasons|work=BBC News|date=28 August 2020|access-date=28 August 2020}}</ref> ၂၀၀၆ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၆ တွင် စတင်ရာထူးတက်ခဲ့သည်။ ထိုစဉ်အခါက ၎င်းသည် [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်]]ပြီးနောက် အသက်အငယ်ဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်သည့်အပြင် စစ်ပြီးခေတ် ဖွားမြင်သူ ပမထဦးဆုံးသော ဝန်ကြီးချုပ်လည်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ကျန်းမာရေးကြောင့် ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ခဲ့သည်။ ၅ နှစ်ကြာပြီးနောက် ၂၀၁၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၆ ရက်နေ့တွင် LDP ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက် ခံခဲ့ရသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၏ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲတွင် LDP အပြတ်အသတ် အနိုင်ရခဲ့ပြီးနောက် ဝန်ကြီးချုပ် အဖြစ် တကြော့ပြန် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ==လုပ်ကြံခံရခြင်း== ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၈ ရက်နေ့တွင် ဂျပန်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း နာရာမြို့ရှိ ရထားဘူတာရုံတစ်ခု၏ အပြင်ဘက်တွင်ပြုလုပ်သော ရွေးကောက်ပွဲ မဲဆွယ်ပွဲတစ်ခု၌ မိန့်ခွန်းပြောနေစဉ် သေနတ်ဖြင့် ပစ်ခတ်ခံခဲ့ရပြီး ဆေးရုံတွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Former Japanese PM Shinzo Abe 'showing no vital signs' after attack |url=https://www.scmp.com/news/asia/east-asia/article/3184547/former-japanese-pm-shinzo-abe-collapses-after-reportedly-being |work=South China Morning Post}}</ref><ref name="abedeath">{{cite news |date=8 July 2022 |title=安倍晋三元首相死亡 奈良県で演説中に銃で撃たれる |language=Japanese |work=NHK |location=Tokyo, Japan |url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20220708/k10013707681000.html |accessdate=8 July 2022 |archive-date=8 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708085058/https://www3.nhk.or.jp/news/html/20220708/k10013707681000.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Death">{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2022/07/08/world/asia/shinzo-abe-dead.html|title= Shinzo Abe, Japan’s Longest-Serving Prime Minister, Dies at 67| work=The New York Times| date=July 8, 2022|access-date=July 8, 2022}}</ref> အသက် ၄၁ နှစ်အရွယ် သေနတ်သမား တက်စုရ ရာမာဂါမီ အား ရဲတပ်ဖွဲ့က ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=Former Japanese PM Abe Shinzo shot in Nara, man in his 40s arrested |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20220708_26/ |website=NHK World News -- Japan |publisher=NHK Broadcasting |access-date=8 July 2022 |archive-date=8 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708044221/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20220708_26/ |url-status=dead}}</ref> == ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် == * [[ရှင်ဇို အာ့ဘဲ့ လုပ်ကြံခံရခြင်း]] == ကိုးကား == {{reflist}} {{Lifetime|၁၉၅၄|၂၀၂၂|}} [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်များ]] jbi52elsauhm7xubpdzi8nnkdwlmfgf 0 51094 1055044 1031592 2026-09-24T11:59:33Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 2 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055044 wikitext text/x-wiki {{infobox brand | logo = [[File:PlayStation logo and wordmark.svg|Playstation logo|140px]] | image = | imagesize = | name = PlayStation | type = [[ဗီဒီယိုဂိမ်းစက်]]<br />[[လက်ကိုင်ဂိမ်းစက်]] | currentowner = [[ဆိုနီ ကွန်ပျူတာ ဖျော်ဖြေရေး]] | origin = အာအိုရာမာ၊ မီနာတိုရပ်၊ [[တိုကျိုမြို့]]၊ {{flagicon|JPN}}[[ဂျပန်နိုင်ငံ]] | introduced = ၁၉၉၄ ခုနှစ် | discontinued = | related = | markets = ကမ္ဘာတစ်ဝှန်း | previousowners = | trademarkregistrations = ကမ္ဘာတစ်ဝှန်း | websites = [http://www.jp.playstation.com/ ဂျပန်]<br />[http://us.playstation.com/index.htm အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]<br />[http://uk.playstation.com/ ဥရောပ]<br />[http://www.playstation.ca/ ကနေဒါ] }} '''ပလေးစတေရှင်''' (PlayStation|プレイステーション|တရားဝင်အတိုကောက် '''PS''') သည် [[ဆိုနီ ကွန်ပျူတာ ဖျော်ဖြေရေး]] ကုမ္ပဏီမှ ဂိမ်းစက်များ၏ ကုန်ပစ္စည်း အမှတ်တံဆိပ် အမည်ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၃ ရက်နေ့တွင် [[ပလေးစတေရှင် (ဂိမ်းစက်)|ပထမဆုံးသော ပလေးစတေရှင် ဂိမ်းစက်]] ကို ဂျပန်နိုင်ငံ၌ စတင်ဖြန့်ချိစဉ်က ဤအမှတ်တံဆိပ်ကို စတင် မိတ်ဆက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="developmentJP">{{cite web |url=http://www.scei.co.jp/corporate/data/bizdatajpn_e.html |title=Business Development/Japan |accessdate=December 19, 2007 |publisher=Sony Computer Entertainment Inc |archive-date=22 April 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040422074823/http://www.scei.co.jp/corporate/data/bizdatajpn_e.html }}</ref> ယခုအချိန်တွင် [[အိမ်သုံးဗီဒီယိုဂိမ်းစက်]] လေးမျိုး၊ အွန်လိုင်းဝန်ဆောင်မှု တစ်ခု၊ လက်ကိုင်ဂိမ်းခလုတ်များ၊ [[လက်ကိုင်ဂိမ်းစက်]] နှစ်မျိုး နှင့် ဖုန်း တစ်မျိုး စသည်တို့ကို ဤအမှတ်တံဆိပ်ဖြင့် ထုတ်လုပ်ဖြန့်ချိထားပြီး ဖြစ်သည်။ ပထမဆုံး ပလေးစတေရှင်မျိုးဆက် ဂိမ်းစက်ဖြစ်သည့် [[ပလေးစတေရှင် (ဂိမ်းစက်)|ပလေးစတေရှင် ဂိမ်းစက်]]မှာ ထုတ်လုပ်ဖြန့်ချိပြီး ၉ နှစ်ခွဲအချိန်အထိ ဂိမ်းစက်အလုံးရေ သန်း ၁၀၀ ကျော် တင်ပို့ရောင်းချနိုင်ခဲ့သည့် ပထမဆုံးဂိမ်းစက် ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="100Mrecord"/> နောက်ထွက်မျိုးဆက် [[ပလေးစတေရှင် ၂]] ကို ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဖြန့်ချိခဲ့ပြီး "အရောင်းရဆုံးသော ဂိမ်းစက်"အဖြစ် စံချိန်တင်ခဲ့ကာ ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၈ ရက်နေ့အထိ ဂိမ်းစက်အလုံးရေ ၁၅၅ သန်းကျော် ရောင်းချနိုင်ခဲ့သည်။<ref name=autogenerated3>[http://www.neogaf.com/forum/showthread.php?t=507135 Media Create Sales: Week 52, 2012 (Dec 24 - Dec 30) - NeoGAF]</ref> ထို့နောက် [[ပလေးစတေရှင် ၃]] ဂိမ်းစက်ကို ၂၀၀၆ တွင် စတင်ရောင်းချခဲ့ပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလအထိ ဂိမ်းစက်အလုံးရေ သန်း ၈၀ ကျော် ရောင်းချနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="WorldPS3Sales">{{cite web| title= Now PS3 sales reach 80m units| date =2013-11-06| publisher = Market for Home Computing and Video Games| url= http://www.mcvuk.com/news/read/now-ps3-sales-reach-80m-units/0123822| accessdate= 2013-11-06}}</ref> ဆိုနီ၏ လက်ရှိ နောက်ဆုံးဂိမ်းစက်ဖြစ်သော [[ပလေးစတေရှင် ၄]] ဂိမ်းစက်ကို ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဖြန့်ချိခဲ့ပြီး စတင်ရောင်းချချိန်မှ ၂၄ နာရီအတွင်း ဂိမ်းစက်အလုံးရေ ၁ သန်းကျော် ရောင်းချနိုင်ခဲ့ကာ ဂိမ်းစက်သမိုင်းတွင် အမြန်ဆုံးရောင်းချနိုင်ခဲ့သည့် ဂိမ်းစက်ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>http://www.scei.co.jp/corporate/release/131117_e.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203050754/http://www.scei.co.jp/corporate/release/131117_e.html |date=3 December 2013 }} PLAYSTATION®3 SALES REACH 80 MILLION UNITS WORLDWIDE</ref> ပလေးစတေရှင်မျိုးဆက်၏ ပထမဆုံးသော လက်ကိုင်ဂိမ်းစက်ဖြစ်သည့် [[ပလေးစတေရှင် ပေါ့တေးဘဲလ်]] (PlayStation Portable or PSP) သည်လည်း ၂၀၁၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလအထိ အလုံးရေ သန်း ၈၀ ကျော် ရောင်းချနိုင်ခဲ့သည်။<ref>[http://metro.co.uk/2013/11/27/xbox-one-v-playstation-4-who-will-win-the-next-gen-console-race-4201485/ Xbox One v PlayStation 4: Who will win the next-gen console race? | Metro News]</ref> နောက်ထွက်မျိုးဆက်ဖြစ်သည့် [[ပလေးစတေရှင် ဗီတာ]] (PlayStation Vita) ကို ဂျပန်နိုင်ငံ၌ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ဖြန့်ချိခဲ့ပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလအထိ အလုံးရေ ၄ သန်းကျော် ရောင်းချခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။<ref>[http://www.theguardian.com/technology/2013/jan/04/playstation-2-manufacture-ends-years PlayStation 2 manufacture ends after 12 years | Technology | The Guardian]</ref> ပလေးစတေရှင် ဂိမ်းစက်များ၏ အဓိက လက်ကိုင်ခလုတ်ဖြစ်သည့် DualShock အမျိုးအစား တုန်ခါနိုင်သည့် ဂိမ်းလက်ကိုင်ခလုတ်မှာလည်း ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဇွန် ၂၈ ရက်နေ့အထိ ၂၈ သန်းကျော် ရောင်းချနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://edge-online.com/news/dualshock-3-gets-july-2-european-release |title=DualShock 3 Wireless Controller available for PlayStation 3 this summer |date=July 1, 2008 |work=Next-Gen.biz |publisher= |accessdate=July 1, 2008 |archive-date=22 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022002743/http://www.edge-online.com/news/dualshock-3-gets-july-2-european-release/ |url-status=dead }}</ref> အွန်လိုင်းဝန်ဆောင်မှုတစ်ခု ဖြစ်သော [[ပလေးစတေရှင် နက်ဝက်ခ်]] (PlayStation Network) သည်လည်း ကမ္ဘာတစ်လွှား အသုံးပြုသူဦးရေ သန်း ၁၁၀ ကျော်ရှိပြီဖြစ်သည်။<ref name=autogenerated2>[http://www.playstationlifestyle.net/2013/07/03/psn-passes-110-million-accounts-sony-pictures-developing-exclusive-original-tv-style-programming-for-psn-timed-exclusives/ PSN Passes 110 Million Accounts, Sony Pictures Developing Exclusive "Original TV-Style Programming" for PSN, Timed Exclusives - PlayStation LifeStyle]</ref> ယင်း ပလေးစတေရှင် နက်ဝက်ခ် တွင် [[ပလေးစတေရှင် စတိုး]] (PlayStation Store) ဟုခေါ်သော ဂိမ်းများနှင့် မာလတီမီဒီယာမျိုးစုံကို ဝယ်ယူနိုင်သည့် အွန်လိုင်းအရောင်းဆိုင်၊ နှစ်စဉ်ကြေးဖြင့် အသုံးပြုရသော [[ပလေးစတေရှင် ပလပ်စ်]] (PlayStation Plus) နှင့် [[ပလေးစတေရှင် ဟုမ်း]] (PlayStation Home) ဟုခေါ်သော အသုံးပြုသူ ၃၁ သန်းကျော် (၂၀၁၃ မတ်လအထိ<ref>[http://www.sony.com/SCA/company-news/press-releases/sony-corporation-of-america/2013/sony-dadc-new-media-solutions-and-bbc-worldwide-br.shtml Sony Corporation of America]</ref>) ရှိသည့် လူမှုဂိမ်းကစားခြင်းကွန်ယက် ဝန်ဆောင်မှု တစ်ခုတို့ပါဝင်သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ===မူလအစ=== ပလေးစတေရှင် ကို ဆိုနီ ကွန်ပျူတာ ဖျော်ဖြေရေး၏ အမှုဆောင်အရာရှိချုပ်ဟောင်း ကန် ကူတာနာဂီ (Ken Kutaragi|久夛良木 健) မှ ဖန်တီးခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး သူ့အား "ပလေးစတေရှင်၏ ဖခင်ကြီး" အဖြစ် တင်စားခေါ်ဝေါ်ကြသည်။<ref>{{cite web |url=http://kotaku.com/5475462/whats-the-father-of-the-playstation-doing-these-days |title=What's The Father of the PlayStation Doing These Days? |author=Brian Ashcraft |date=February 19, 2010 |work= |publisher=Kotaku |accessdate=August 11, 2010 |archive-date=1 October 2021 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211001/http://kotaku.com/5475462/whats-the-father-of-the-playstation-doing-these-days |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gamespot.com/news/6239672.html |title='Father of the PlayStation' adopts new start up |author=Tom Magrino |date=November 11, 2009 |work= |publisher=IGN |accessdate=August 11, 2010}}</ref> ဂိမ်းစက်တို့၏ မူလအစမှာ ၁၉၈၈ ခုနှစ်တွင် [[ဆိုနီ]]နှင့် [[နစ်တန်းဒိုး]]တို့ ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ခဲ့သည့် ဆူပါနစ်တန်းဒိုး ဖျော်ဖြေရေး စနစ် (Super Nintendo Entertainment System "Super Famicom") မှ အစပြုခဲ့သည်။<ref name="cgw199106">{{cite news | url=http://www.cgwmuseum.org/galleries/index.php?year=1991&pub=2&id=83 | title=Celebrating Software | work=Computer Gaming World | date=June 1991 | accessdate=17 November 2013 | pages=64}}</ref> ၁၉၉၁ မတ်လ နောက်ပိုင်းတွင် နစ်တန်းဒိုးမှ ဆိုနီနှင့် ပူးပေါင်းမှုမရှိဟု ငြင်းဆိုခဲ့သော်လည်း ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ပြုလုပ်သည့် အီလက်ထရွန်းနစ် သုံးစွဲသူ ပြပွဲ (Consumer Electronics Show) တွင် CD-ROM စနစ် တပါတည်းပါဝင်သော Super Famicom ကို ဆိုနီမှ ထုတ်ဖော်ပြသခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ယင်းနောက်နေ့တွင် နစ်တန်းဒိုးမှ ဆိုနီနှင့် လမ်းခွဲပြီး ဖီးလစ် (Philips)နှင့် ပူးပေါင်းမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref name="History">{{cite web |date=April 24, 2009 |url=http://www.edge-online.com/features/making-playstation/ |title=The Making Of: PlayStation |author=Edge Staff |work=Edge Online|publisher=Edge Magazine |accessdate=February 2, 2014}}</ref> ထိုသို့ပြိုကွဲပြီးနောက် ထိုစဉ်က ဆိုနီ၏ နာယကဖြစ်သည့် နိုရီယို အိုဂါ (Norio Ohga|大賀典雄) မှ နစ်တန်းဒိုးကို အနိုင်ယူနိုင်မည့် ပလေးစတေရှင် ပရောဂျက် အတွက် ကူတာနာဂီ ကို တာဝန်ပေးခဲ့သည်။<ref name="History"/> နစ်တန်းဒိုးမှ ၎င်းတို့နှင့် ဖီးလစ်ပူးပေါင်းမှုတို့တွင် ဆိုနီအား ဂိမ်းနှင့်မသက်ဆိုင်သော ကဏ္ဍမှ ပါဝင်ရန် ကမ်းလှမ်းခဲ့သော်လည်း ကူတာနာဂီ က မြန်ဆန်စွာ ပယ်ချခဲ့သည်။ ၁၉၉၂ မေလတွင် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းမှုများ တရားဝင် အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၂ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ပလေးစတေရှင် ပရောဂျက်၏ အနာဂတ်ကို ဆုံးဖြတ်ပေးမည့် စည်းဝေးပွဲတစ်ခုကို ဆိုနီထိပ်သီးခေါင်းဆောင်များနှင့် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ယင်းစည်းဝေးပွဲတွင် ကူတာနာဂီ မှ စီဒီရွမ်အခြေပြု ဗီဒီယိုဂိမ်း စနစ်ကို ထုတ်ပြပြောဆိုခဲ့သည်။ ယင်းနောက်တွင် ကူတာနာဂီ နှင့် သူ၏ ဝန်ထမ်းအဖွဲ့ဝင်များသည် ဆိုနီဌာနချုပ်မှ ဆိုနီ၏ သီးသန့်ဘဏ္ဍဖြင့် လည်ပတ်သော [[ဆိုနီ မြူးဇစ်]] (Sony Music) သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ ===ဆိုနီ ကွန်ပျူတာ ဖျော်ဖြေရေး ဖွဲ့စည်းခြင်း=== ၁၉၉၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် ကူတာနာဂီသည် ဆိုနီမြူးဇစ် ၏ အမှုဆောင်အရာရှိ ရှီဂီအို မာရူယာမာ (Shigeo Maruyama|丸山 茂雄)နှင့် အာကီရာဆာတို တို့ဖြင့် [[ဆိုနီ ကွန်ပျူတာ ဖျော်ဖြေရေး]] (Sony Computer Entertainment, Inc. "SCEI") ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref name="scei-history">''[http://www.scei.co.jp/corporate/history_e.html Corporate History.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110117132131/http://www.scei.co.jp/corporate/history_e.html |date=17 January 2011 }}'' Sony Computer Entertainment. Last Access: August 14, 2010</ref> ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် တိုကျိုမြို့ရှိ ဟိုတယ်တစ်ခုတွင် ပြုလုပ်သည့် ဆိုနီ၏ ဖြန့်ဖြူးရေး အစီအစဉ်များ ပြသသည့်ပွဲတွင် ဂိမ်းထုတ်ဝေသူများနှင့် ဂိမ်းရေးဆွဲဖန်တီးသူများအား ဂိမ်းစက်အသစ်ကို ပြသခဲ့ရာမှ များစွာသော ဂိမ်းရေးဆွဲဖန်တီးသူတို့၏ စိတ်ဝင်စားမှုကို ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၉၄ အောက်တိုဘာတွင် ပလေးစတေရှင် ကို ဂျပန်တွင် ရောင်းချခဲ့ရာ ယင်းပြိုင်ဖက် ဆီဂါစေတန် (Sega Saturn) ထက် ဈေးသက်သာမှုကြောင့် အလုံးရေများစွာ ရောင်းချနိုင်ခဲ့သည်။ မြောက်အမေရိကနှင့် ဥရောပဈေးကွက်တွင် ဖြန့်ချိရာတွင်လည်း အောင်မြင်မှုရရှိခဲ့သည်။<ref name="History"/> ==အိမ်သုံးဂိမ်းစက်များ== ===ပလေးစတေရှင်=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 220 | image1 = PSX-Console-wController.jpg | alt1 = PlayStation | caption1 = မူလ ပလေးစတေရှင် ဂိမ်းစက် | image2 = PSone-Console-Set-NoLCD.jpg | alt2 = PSone | caption2 = ဒီဇိုင်းပြုပြင်ထားသော PSone }} {{main|ပလေးစတေရှင် (ဂိမ်းစက်)}} ၁၉၉၄ ဒီဇင်ဘာ တွင် စတင်ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ ပဉ္စမမြောက် ဂိမ်းစက်မျိုးဆက်အဖြစ် Nintendo 64 နှင့် Sega Saturn တို့နှင့် ခေတ်ပြိုင်ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဒီဇိုင်းပြန်လည်ပြင်ဆင်ထားသည့် ပိုမိုကျစ်လျစ်သေးငယ်သည့် ပလေးစတေရှင် မော်ဒယ် "PSOne" ကို ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ ၂၀၀၃ ဒီဇင်ဘာတွင် ပလေးစတေရှင်နှင့် ပီအက်စ်ဝမ်း ဂိမ်းစက်ပေါင်း ၁၀၂.၄၉ သန်းခန့် ရောင်းချနိုင်ခဲ့ပြီး<ref name="ps1shipments"/> သန်း ၁၂၀ ကျော်ရောင်းချနိုင်ခဲ့သော ပထမဆုံးဂိမ်းစက်ဖြစ်သည်။<ref name="100Mrecord">{{cite web|url=http://www.scei.co.jp/corporate/release/pdf/051130e.pdf|title=PlayStation 2 Breaks Record as the Fastest Computer Entertainment Platform to Reach Cumulative Shipment of 120 Million Units|date=November 30, 2005|publisher=[[ဆိုနီ ကွန်ပျူတာ ဖျော်ဖြေရေး|Sony Computer Entertainment]]|accessdate=June 8, 2008|format=PDF|archivedate=23 December 2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/5mEVIiLmD?url=http://www.scei.co.jp/corporate/release/pdf/051130e.pdf}}</ref> ====ပီအက်စ်ဝမ်း==== ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် ဇူလိုင် ၇ ရက်တွင် နောက်ထွက်မျိုးဆက်ဖြစ်သော [[ပလေးစတေရှင် ၂]]နှင့် အပြိုင် ယခင် ပလေးစတေရှင် ကို ပြန်လည်ဒီဇိုင်းပြုပြင်ထားသော ပီအက်စ်ဝမ်း "PSOne" စက်ကို ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ ===ပလေးစတေရှင် ၂=== [[File:PS2-Versions.jpg|thumb|right|မူလ ပလေးစတေရှင် ၂ ဂိမ်းစက် (ဘယ်ဖက်) နှင့် slimline ပလေးစတေရှင် ၂ ဂိမ်းစက်၊ 8 MB မန်မိုရီကဒ် နှင့် DualShock 2 လက်ကိုင် ဂိမ်းခလုတ် (ညာဘက်)]] {{main|ပလေးစတေရှင် ၂}} ဆဋ္ဌမမြောက် ဂိမ်းစက်မျိုးဆက်ဖြစ်သော ပလေးစတေရှင် ၂ ကို ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ ပြိုင်ဖက်ဂိမ်းစက်များဖြစ်သော ဒရင်းကပ်စ် (Dreamcast) ထွက်ရှိပြီး ၁၅လ အကြာနှင့် အိပ်စ်ဘောက်စ် (Xbox)နှင့် နစ်တန်းဒိုး ဂိမ်းကျူ့ (Nintendo GameCube)တို့ မထွက်ခင် တစ်နှစ်အလိုတွင် ဖြန့်ချိခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ယခင်ဂိမ်းစက်ကဲ့သို့ပင် ပိုမိုပါးလွှာကျစ်လျစ်သော ဒီဇိုင်းပြောင်းထားသည့် Slimline ပလေးစတေရှင် ၂ ကိုလည်း ဖြန့်ချိခဲ့ရာ ယင်းစက်သည် အအောင်မြင်ဆုံး အိမ်သုံးဂိမ်းစက် ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.fool.com/investing/general/2007/02/15/date-xbox-marry-wii-kill-playstation.aspx |title=PS2 on fool.com |author=Rick Aristotle Munarriz |date=February 15, 2007 |work= |publisher=fool.com |accessdate=August 11, 2010}}</ref> ၂၀၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၈ ရက်နေ့အထိ စက်အလုံးရေ ၁၅၅ သန်းကျော် ရောင်းချနိုင်ခဲ့သည်။<ref name=autogenerated3 /> ဖြန့်ချိပြီး ငါးနှစ်နှင့် ကိုးလခန့်အကြာ ၂၀၀၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ဂိမ်းစက်ပေါင်း သန်း ၁၀၀ ကျော် အမြန်ဆုံးတင်ပို့ရောင်းချနိုင်သည့် ဂိမ်းစက်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="100Mrecord"/> ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ဂျပန်နိုင်ငံမှ ပလေးစတေရှင် ၂ ဂိမ်းစက် တင်ပို့ရောင်းချမှုကို ရပ်နားခဲ့သည်။<ref name="famitsu">{{cite web|url=http://www.famitsu.com/news/201212/28026636.html|title=プレイステーション2の日本国内での出荷が本日（2012年12月28日）で完了|work=Famitsu|publisher=Enterbrain|language=Japanese|date=December 28, 2012|accessdate=December 28, 2012}}</ref> ====Slimline မော်ဒယ်==== မူလ ပလေးစတေရှင် ၂ ကို ဖြန့်ချိပြီး ၄ နှစ်အကြာ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ဖြန့်ချိခဲ့သော Slimline ပလေးစတေရှင် ၂ သည် မူလဂိမ်းစက်ထက် ပိုမိုပါးလွှာ ကျစ်လျစ်ပြီး ပေါ့ပါးသည်။ === ပလေးစတေရှင် ၃ === [[File:PS3-Consoles-Set.jpg|thumb|မူလ ပလေးစတေရှင် ၃ ဂိမ်းစက် (ဘယ်ဖက်)နှင့် slim ပလေးစတေရှင် ၃ ဂိမ်းစက် (ညာဘက်)၊ DualShock 3 လက်ကိုင်ဂိမ်းခလုတ်]] {{main|ပလေးစတေရှင် ၃}} ၂၀၀၆ နိုဝင်ဘာလ ၁၇ ရက်တွင် မြောက်အမေရိကတွင် ဖြန့်ချိခဲ့သည့် ဆိုနီ၏ ပလေးစတေရှင် ၃ ဂိမ်းစက်သည် သတ္တမမြောက်ဂိမ်းစက် မျိုးဆက်စာရင်းဝင် ဖြစ်သည်။ မိုက်ခရိုဆော့ဖ်၏ အိပ်စ်ဘောက်စ် ၃၆၀ (Xbox 360)နှင့် နစ်တန်းဒိုး၏ ဒဗလျူတူး(Wii) ဂိမ်းစက်များနှင့် ခေတ်ပြိုင်ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဂိမ်းစက်၏ ကြိုးမဲ့လက်ကိုင်ခလုတ်တွင် ထည့်သွင်းထားသော လှုပ်ရှားမှုအာရုံခံစနစ်ကြောင့် ပလေးစတေရှင် ၃ သည် လှုပ်ရှားမှုအာရုံခံစနစ်သုံး ပထမဆုံးသော ဂိမ်းစက်ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၃ နိုဝင်ဘာလအထိ ဂိမ်းစက်ပေါင်း သန်း ၈၀ ကျော် ရောင်းချရခဲ့သည်။<ref name="WorldPS3Sales" /> ====Slim မော်ဒယ်==== ယခင်မျိုးဆက်ဂိမ်းစက်များကဲ့သို့ပင် ပါးလွှာသော Slim မော်ဒယ် ပလေးစတေရှင် ၃ ကို ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ ယင်းမော်ဒယ်သည် ယခင်မော်ဒယ်ထက် ၃၃% ပိုမိုသေးငယ်ပြီး ၃၆% ပိုမိုပေါ့ပါးကာ ၃၄% မှ ၄၅% အထိ ပါဝါစားသုံးမှုနှုန်း ပိုမို သက်သာသည်။<ref name="PS3SlimSpecs">{{cite news |title=Sony unveils slimmer PS3: $300, lands in September (updated!) |publisher=Engadget |author=Paul Miller |url=http://www.engadget.com/2009/08/18/sony-debuts-slimmer-ps3/ |date=August 18, 2009 |accessdate=August 18, 2009 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5j8OIP4PX?url=http://www.engadget.com/2009/08/18/sony-debuts-slimmer-ps3/ |archivedate=19 August 2009 |deadurl=no }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.engadget.com/2009/08/27/playstation-3-slim-review/ |title=PlayStation 3 Slim review |author=Ross Miller |date=August 27, 2009 |work=Engadget |publisher=AOL Tech |accessdate=July 26, 2010}}PlayStation 3 Slim review</ref> Slim မော်ဒယ် ပလေးစတေရှင် ၃ ဂိမ်းစက်သည် စတင်ရောင်းချပြီး ၃ ပါတ်အတွင်း အလုံးရေ ၁ သန်းကျော်အထိ ရောင်းချနိုင်ခဲ့သည်။ မြောက်အမေရိကနှင့် ဥရောပတွင် ၂၀၀၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့နှင့် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဩစတြေးလျနှင့် နယူးဇီလန်တို့တွင် ၂၀၀၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၃ ရက်နေ့များတွင် စတင်ရောင်းချခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="PS3SlimSpecs"/><ref name="PS3SlimPressReleaseAU">{{cite news |title=Entertainment on PS3 has a new look |publisher=PlayStation AU |url=http://au.playstation.com/games-media/news/articles/detail/item229652/Entertainment-on-PS3-has-a-new-look/ |date=August 18, 2009 |accessdate=August 24, 2009 |archivedate=21 August 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090821180246/http://au.playstation.com/games-media/news/articles/detail/item229652/Entertainment-on-PS3-has-a-new-look/ }}</ref><ref>{{cite news |title=Sony officially announces $299 PS3 Slim |publisher=cnet |url=http://news.cnet.com/8301-17938_105-10312144-1.html |author=David Carnoy |date=August 18, 2009 |accessdate=August 18, 2009 |archivedate=17 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110617033225/http://news.cnet.com/8301-17938_105-10312144-1.html }}</ref> ====Super Slim မော်ဒယ်==== ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ဆိုနီမှ Super Slim မော်ဒယ် ပလေးစတေရှင် ၃ ဂိမ်းစက်ကို ထုတ်ဖော်ပြသခဲ့သည်။ ဒီဇိုင်းအသစ်ဖြင့် ယင်းဂိမ်းစက်သည် ၄.၃ ပေါင်သာလေးကာ ယခင် Slim မော်ဒယ်ထက် ၃ ပေါင်နီးပါး ပိုမိုပေါ့ပါးသည်။ === ပလေးစတေရှင် ၄ === [[File:PS4-Console-wDS4.jpg|thumb|ပလေးစတေရှင် ၄ ဂိမ်းစက်နှင့် DualShock 4 လက်ကိုင်ဂိမ်းခလုတ်]] {{main|ပလေးစတေရှင် ၄}} ၂၀၁၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀ တွင် ပြုလုပ်သည့် သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် ဆိုနီ၏ နောက်ဆုံးမျိုးဆက် ဂိမ်းစက်ဖြစ်သည့် ပလေးစတေရှင် ၄ ကို ပြသခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ် စတုတ္ထလေးလပတ်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော အဋ္ဌမမြောက် ဂိမ်းစက်မျိုးဆက်စာရင်းဝင် ပလေးစတေရှင် ၄ ဂိမ်းစက်သည် ပလေးစတေရှင်ဂိမ်းစက်မျိုးဆက်များအနက် x86 architecture ကိုစတင် မိတ်ဆက်ခဲ့သော ဂိမ်းစက် ဖြစ်သည်။ ယင်းအပြင် ပလေးစတေရှင် ၄ ဂိမ်းစက်ပိုင်ဆိုင်သူများ၏ စမတ်ဖုန်းနှင့် တက်ဘလက် များကို ဂိမ်းကစားရာတွင် ဒုတိယဖန်သားပြင်အဖြစ် ပြောင်းလဲပေးနိုင်မည့် PlayStation App ဝန်ဆောင်မှုကို လည်း မိတ်ဆက်ပေးခဲ့သည်။<ref name="SCE introduces PS4">{{cite news|title=SONY COMPUTER ENTERTAINMENT INC. INTRODUCES PLAYSTATION®4 (PS4™)|url=http://www.scei.co.jp/corporate/release/130221a_e.html|accessdate=February 25, 2013|date=February 21, 2013|author=Sony Computer Entertainment Inc.|archivedate=24 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130424075309/http://www.scei.co.jp/corporate/release/130221a_e.html}}</ref> ပလေးစတေရှင် ၄ ဂိမ်းစက်အား ၂၀၁၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် စတင်ရောင်းချခဲ့သည်။ ==== Slim မော်ဒယ် ==== PlayStation 4 Slim (PlayStation 4 သို့မဟုတ် PS4 ကဲ့သို့ ရိုးရှင်းစွာ တရားဝင်ဈေးကွက်တင်ခဲ့သည်) ကို ၂၀၁၆ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၇ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ဖော်ပြသခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ချောမွေ့သောပုံစံအချက်ဖြင့် မူရင်း PS4 ၏ ဟာ့ဒ်ဝဲအား အဆင့်မြှင့်တင်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ကွန်ဆိုးလ်အသစ်သည် ၄၀% ပိုသေးငယ်ပြီး ကွန်ဆိုးလ်ထိပ်တွင် matte finish ဖြင့် အဝိုင်းသားကိုယ်ထည်ကို တပ်ဆင်ထားသည်။ အရှေ့ဘက်ရှိ USB အပေါက်နှစ်ခုကြားတွင် ပိုကြီးသောကွာဟချက်ရှိပြီး optical audio port ကိုလည်း ဖယ်ရှားထားသည်။<ref>{{Cite news|url=http://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2016-hands-on-with-the-playstation-4-slim-cuh-2000|title=Digital Foundry: Hands-on with the CUH-2000 PS4 Slim|work=Eurogamer.net|access-date=April 25, 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314013136/http://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2016-hands-on-with-the-playstation-4-slim-cuh-2000|archive-date=March 14, 2018|url-status=live}}</ref> ၎င်းသည် Touchpad ၏ ထိပ်မှတဆင့်မြင်ရသောအလင်းဘားနှင့် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းတောက်ပြောင်သောအနက်ရောင်အစား အပြင်ဘက်တွင်မှောင်မိုက်မဲရောင်မီးခိုးရောင်နှင့်အတူ DualShock 4 ထိန်းချုပ်ကိရိယာသို့အသေးစားမွမ်းမံမှုနှင့်အတူပေးပို့သည်။ PS4 Slim သည် မူရင်း PS4 မော်ဒယ်နှင့် တူညီသောဈေးနှုန်းဖြင့် 500 GB မော်ဒယ်ကို ၂၀၁၆ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁၅ရက်နေ့တွင် စတင်ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ ၎င်း၏ မော်ဒယ်နံပါတ်မှာ CUH-2000 ဖြစ်သည်။<ref name="ars-ps4slim">{{cite web |title=PS4 Slim: A smaller, sexier console with surprisingly few compromises |url=https://arstechnica.com/gaming/2016/09/ps4-slim-review-2/ |website=Ars Technica |date=September 7, 2016 |access-date=September 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160907203338/http://arstechnica.com/gaming/2016/09/ps4-slim-review-2/ |archive-date=September 7, 2016 |url-status=live}}</ref> ==== Pro မော်ဒယ် ==== PlayStation 4 Pro သို့မဟုတ် အတိုကောက်အားဖြင့် PS4 Pro ကို ၂၀၁၆ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၇ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ဖော်ပြသခဲ့သည်။ ၎င်း၏မော်ဒယ်နံပါတ်မှာ CUH-7000 ဖြစ်သည်။<ref name="PS4Neo">{{cite web |url=http://www.polygon.com/2016/6/10/11902000/ps4-neo-confirmed-sony-4k |title=Sony confirms new, high-end PlayStation 4 |last=Alexander |first=Julia |work=[[Polygon (website)|Polygon]] |date=June 10, 2016 |access-date=June 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611130831/http://www.polygon.com/2016/6/10/11902000/ps4-neo-confirmed-sony-4k |archive-date=June 11, 2016 |url-status=live}}</ref> ၎င်းသည် လုပ်ဆောင်ခြင်းပါဝါ 4.2 teraflops နှင့် အဆင့်မြင့် CPU clock ၊ အဆင့်မြှင့်ထားသော GPU အပါအဝင် ပိုမိုကောင်းမွန်သော ဟာ့ဒ်ဝဲဖြင့် မူလ PlayStation 4 ၏ မွမ်းမံထားသော ဗားရှင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ရွေးချယ်ထားသောဂိမ်းများကို 4K resolution ဖြင့်ကစားနိုင်စေရန်နှင့် PlayStation VR အတွက် အရည်အသွေးမြှင့်တင်ရန် အဓိကဒီဇိုင်းပြုလုပ်ထားသည်။ ဂိမ်းအားလုံးသည် PS4 နှင့် PS4 Pro ကြားတွင် နောက်ပြန်နှင့် ရှေ့သို့ တွဲသုံးနိုင်သော်လည်း ပိုမိုကောင်းမွန်အောင်ပြုလုပ်ထားသော ဂိမ်းများသည် PS4 Pro တွင် ဂရပ်ဖစ်စွမ်းဆောင်ရည် ပိုကောင်းလာမည်ဖြစ်သည်။ အွန်လိုင်းရင်းမြစ်များမှ 4K ဗီဒီယိုကို တိုက်ရိုက်ကြည့်ရှုနိုင်သော်လည်း PS4 Pro သည် Ultra HD Blu-ray ကို မပံ့ပိုးပါ။<ref name="verge-no4kbluray">{{cite web |title=Sony's new PlayStation 4 Pro can't play 4K Blu-rays |url=https://www.theverge.com/circuitbreaker/2016/9/7/12839756/sony-ps4-no-4k-uhd-blu-ray |website=The Verge |date=September 7, 2016 |publisher=Vox Media |access-date=September 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160907220637/http://www.theverge.com/circuitbreaker/2016/9/7/12839756/sony-ps4-no-4k-uhd-blu-ray |archive-date=September 7, 2016 |url-status=live}}</ref><ref name="verge-ps4pro">{{cite web |title=Sony announces PlayStation 4 Pro with 4K HDR gaming for $399 |url=https://www.theverge.com/2016/9/7/12748316/sony-ps4-pro-announced-price-specs-release-date |website=The Verge |date=September 7, 2016 |publisher=Vox Media |access-date=September 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160907204154/http://www.theverge.com/2016/9/7/12748316/sony-ps4-pro-announced-price-specs-release-date |archive-date=September 7, 2016 |url-status=live}}</ref><ref name="engadget-pro">{{cite web |title=The PlayStation 4 Pro vs. the original PS4: What's changed? |url=https://www.engadget.com/2016/09/07/playstation-4-pro-vs-the-original-ps4/ |website=Engadget |date=September 7, 2016 |access-date=September 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502035921/https://www.engadget.com/2016/09/07/playstation-4-pro-vs-the-original-ps4/ |archive-date=May 2, 2019 |url-status=live}}</ref> ထို့အပြင် PS4 Pro သည် 1080p အဝေးထိန်းစနစ်ဖြင့် ကစားနိုင်သည့် တစ်ခုတည်းသော PS4 မော်ဒယ်ဖြစ်သည်။ အခြားမော်ဒယ်များကို 720p ဖြင့် ကန့်သတ်ထားသည်။<ref>{{Cite web |url=http://www.polygon.com/2016/9/7/12842868/ps4-pro-share-grabs-4k-screens-caps-1080p-video |title=PS4 Pro "Share" grabs 4K screens, caps 1080p video |date=September 7, 2016 |website=Polygon |publisher=Vox Media |access-date=November 17, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161117211124/http://www.polygon.com/2016/9/7/12842868/ps4-pro-share-grabs-4k-screens-caps-1080p-video |archive-date=November 17, 2016 |url-status=live}}</ref> ===နှိုင်းယှဉ်မှု=== {|class="wikitable outercollapse" |- !style="width: 10%"|ကွန်ဆိုးလ် !style="width: 15%;" | [[ပလေးစတေရှင် (ဂိမ်းစက်)|ပလေးစတေရှင်]] !style="width: 15%;" | [[ပလေးစတေရှင် ၂]] !style="width: 15%;" | [[ပလေးစတေရှင် ၃]] !style="width: 17%;" | [[ပလေးစတေရှင် ၄]] !style="width: 15%;" | [[ပလေးစတေရှင် ၅]] |- style="text-align:center;" !ပုံ | style="background:white;" |[[File:PlayStation-SCPH-1000-with-Controller.jpg|frameless|100x100px]]<br>[[File:Sony-PSone-Console-FL.jpg|upright=1|frameless|100x100px]] Top: PS Bottom: PS One | style="background:white;" |[[File:PS2-Fat-Console-Set.jpg|100x100px|frameless]]<br>[[File:Sony-PlayStation-2-70001-Console-FR.jpg|frameless|100x100px]]<br>[[File:Sony-PlayStation-2-90001-Console-FR.jpg|frameless|100x100px]] Top: PS2 Middle: PS2 Slimline (2004) Bottom: PS2 Slimline (2007) | style="background:white;" |[[File:Ps3-fat-console.png|100x100px|frameless]]<br>[[File:Sony-PlayStation-PS3-Slim-Console-FL.jpg|frameless|100x100px]]<br>[[File:Sony-PlayStation-PS3-SuperSlim-Console-FL.jpg|frameless|100x100px]] Top: PS3 Middle: PS3 Slim Bottom: PS3 Super Slim | style="background:white;" |[[File:Sony-PlayStation-4-PS4-wDualShock-4.jpg|100x100px|frameless]]<br>[[File:PlayStation 4 Slim 8504.jpg|frameless|100x100px]]<br>[[File:Sony-PlayStation4-Pro-Console-FL.jpg|frameless|100x100px]] Top: PS4 Middle: PS4 Slim Bottom: PS4 Pro | style='background:white;" |[[File:Black and white Playstation 5 base edition with controller.png|frameless|100x100px]]<br>[[File:PS5DigitalEdition.png|100x100px|frameless]] Top: PS5 Bottom: PS5 Digital Edition |- style="text-align:center;" !စတင်ရောင်းချသည့် ဈေးနှုန်း |[[ဂျပန်ယန်းငွေ|ဂျပန်ယန်း]] ၃၉,၈၀၀<ref name="developmentJP"/><br />[[အမေရိကန်ဒေါ်လာ]] ၂၉၉<ref name="developmentNA">{{cite web |url=http://www.scei.co.jp/corporate/data/bizdatausa_e.html |title=Business Development/North America |accessdate=June 5, 2008 |publisher=Sony Computer Entertainment |archive-date=3 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120203142433/http://www.scei.co.jp/corporate/data/bizdatausa_e.html }}</ref><br />ပေါင်စတာလင် ၂၉၉<ref name="developmentEU">{{cite web |url=http://www.scei.co.jp/corporate/data/bizdataeu_e.html |title=Business Development/Europe |accessdate=June 5, 2008 |publisher=Sony Computer Entertainment |archive-date=22 April 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040422074254/http://www.scei.co.jp/corporate/data/bizdataeu_e.html }}</ref> |ဂျပန်ယန်း ၃၉,၈၀၀<ref name="developmentJP"/><br />အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၉၉<ref name="developmentNA"/><br />ပေါင်စတာလင် ၂၉၉<ref name="developmentEU"/> |ဂျပန်ယန်း ၄၉,၉၈၀ (20 GB)<ref name="developmentJP"/><br />အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄၉၉ (20 GB), အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၅၉၉ (60 GB)<ref name="developmentNA"/><br />ပေါင်စတာလင် ၄၂၅ (60 GB)<ref name="GuardianPS3">{{cite web|url=http://blogs.guardian.co.uk/games/archives/2008/08/20/sony_announces_160gb_ps3.html|title=Sony announces 160GB PS3|last=Stuart|first=Keith|date=August 20, 2008|publisher=The Guardian|accessdate=August 30, 2008|archive-date=25 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080825011538/http://blogs.guardian.co.uk/games/archives/2008/08/20/sony_announces_160gb_ps3.html}}</ref><br />ယူရို ၅၉၉ (60 GB)<ref name="developmentEU"/><br /> |ဂျပန်ယန်း ၃၈,၉၈၀<br />အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃၉၉<br />ယူရို ၃၉၉<br />ပေါင်စတာလင် ၃၄၉ | |- style="text-align:center;" !ဖြန့်ချိသည့်နေ့ |{{vgrelease new|JPN|ဒီဇင်ဘာ ၃, ၁၉၉၄<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.scei.co.jp/corporate/data/bizdatajpn_e.html |title=Business Development/Japan |accessdate=June 5, 2008 |publisher=Sony Computer Entertainment Inc |archive-date=22 April 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040422074823/http://www.scei.co.jp/corporate/data/bizdatajpn_e.html }}</ref>}} {{vgrelease new|NA|စက်တင်ဘာ ၉, ၁၉၉၅<ref name="developmentNA"/>}} {{vgrelease new|EU|September 29, 1995<ref name="developmentEU"/>}} {{vgrelease new|AUS|နိုဝင်ဘာ ၁၅, ၁၉၉၅<ref>{{cite web |title=SCEE 1995—Key Facts and Figures |url=http://www.scee.presscentre.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=93&NewsAreaID=22 |publisher=Sony Computer Entertainment Europe |accessdate=June 5, 2008 |archivedate=12 August 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090812024733/http://www.scee.presscentre.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=93&NewsAreaID=22 }}</ref>}}<br/>'''PSone Model'''<br/>{{vgrelease new|EU|2000}}{{vgrelease new|JPN|July 7, 2000}}{{vgrelease new|NA|September 19, 2000}} |{{vgrelease new|JPN|မတ် ၄, ၂၀၀၀<ref name="developmentJP"/>}}{{vgrelease new|NA|အောက်တိုဘာ ၂၆, ၂၀၀၀<ref name="developmentNA"/>}}<ref>{{cite web |url=http://www.gamespot.com/news/6181828.html |title=Sony: 120 million PS2s sold |author=Tor Thorsen |date=October 26, 2007 |work= |publisher=Gamespot |accessdate=July 26, 2010}}</ref>{{vgrelease new|EU|နိုဝင်ဘာ ၂၄, ၂၀၀၀<ref name="developmentEU"/>}}{{vgrelease new|AUS|November 30, 2000}}<br/>'''Slimline Model'''<br/>{{vgrelease new|EU|October 29, 2004}}{{vgrelease new|JPN|November 3, 2004}}{{vgrelease new|NA|November 2004}}{{vgrelease new|AU|November 2004}} ||{{vgrelease new|JPN|နိုဝင်ဘာ ၁၁, ၂၀၀၆<ref name="developmentJP"/>}}{{vgrelease new|NA|နိုဝင်ဘာ ၁၇, ၂၀၀၆<ref name="developmentNA"/>}}{{vgrelease new|EU|မတ် ၂၃, ၂၀၀၇<ref name="developmentEU"/>}}<br />'''Slim Model'''<br />{{vgrelease new|JPN|ဩဂုတ် ၂၇, ၂၀၀၉<ref name="developmentJP"/>}}{{vgrelease new|NA|စက်တင်ဘာ ၁, ၂၀၀၉<ref name="developmentNA"/>}}{{vgrelease new|EU|စက်တင်ဘာ ၁, ၂၀၀၉<ref name="developmentEU"/>}}<br />'''Super Slim Model'''<br />{{vgrelease new|NA|စက်တင်ဘာ ၂၅, ၂၀၁၂<ref name="developmentNA"/>}}{{vgrelease new|EU|စက်တင်ဘာ ၂၈, ၂၀၁၂<ref name="developmentEU"/>}}{{vgrelease new|JPN|အောက်တိုဘာ ၄, ၂၀၁၂<ref name="developmentJP"/>}} |{{vgrelease new|NA|နိုဝင်ဘာ ၁၅, ၂၀၁၃<ref name="PS4LaunchNA">{{cite web|url=http://blog.us.playstation.com/2013/08/20/ps4-launches-in-north-america-on-november-15th-gamescom-wrap-up/|publisher=PlayStation Blog|author=John Koller|title=PS4 Launches in North America on November 15th, Gamescom Wrap-up|date=August 20, 2013|accessdate=August 26, 2013}}</ref>|EU|နိုဝင်ဘာ ၂၉, ၂၀၁၃<ref name="PS4LaunchPAL">{{cite web|url=http://blog.eu.playstation.com/2013/08/21/playstation-at-gamescom-2013-the-best-place-to-play/|publisher=PlayStation Blog|author=Jim Ryan|title=PlayStation at gamescom 2013: The best place to play|date=August 21, 2013|accessdate=August 26, 2013}}</ref>|AUS|နိုဝင်ဘာ ၂၉, ၂၀၁၃<ref name="PS4LaunchPAL"/>|JPN|ဖေဖော်ဝါရီ ၂၂, ၂၀၁၄<ref name="PS4LaunchJP">{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/2013-09-09-playstation-4-wont-launch-in-japan-until-february-2014|publisher=Eurogamer|author=Tom Phillips|title=PlayStation 4 won't launch in Japan until February 2014|date=September 9, 2013|accessdate=September 11, 2013}}</ref>}} | |- !ရောင်းရသော အရေအတွက် |၁၀၂.၄၉ သန်း၊ PSone အလုံးရေ ၂၈.၁၅ သန်းအပါအဝင် <small>(၃၁ မတ် ၂၀၀၇ အထိ)</small><ref name="ps1shipments">{{cite web |title=PlayStation Cumulative Production Shipments of Hardware |publisher=Sony Computer Entertainment |url=http://www.scei.co.jp/corporate/data/bizdataps_e.html |accessdate=June 5, 2008 |archive-date=24 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524023857/http://www.scei.co.jp/corporate/data/bizdataps_e.html }}</ref> |>၁၅၅ သန်း <small>(၂၀၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၈ အထိ)</small><ref name=autogenerated3 /> |>၈၀ သန်း <small>(၂၀၁၃ နိုဝင်ဘာ အထိ)</small><ref name="WorldPS3Sales" /> |၁၀ သန်း <small>(၂၀၁၄ ဩဂုတ် ၁၂ အထိ)</small><ref>{{cite web|title=PlayStation 4 sales top 10 million|url=http://www.usatoday.com/story/tech/gaming/2014/08/12/ps4-10-million/13953513/|accessdate=12 August 2014}}</ref> | |- !အရောင်းရဆုံး ဗီဒီယိုဂိမ်း |''Gran Turismo''; ၁၀.၈၅ သန်း<small>(၃၀ ဧပြီ ၂၀၀၈ အထိ)</small><ref name="Sony Computer Entertainment">{{cite web |url=http://asia.playstation.com/eng_hk/index.php?q=node/1517 |title=Gran Turismo Series Shipment Exceeds 50 Million Units Worldwide |date=May 9, 2008 |accessdate=June 3, 2008 |publisher=Sony Computer Entertainment |archivedate=16 September 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080916065905/http://asia.playstation.com/eng_hk/index.php?q=node%2F1517 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.polyphony.co.jp/english/list.html |title="Gran Turismo" Series Software Title List |date=April 2008 |accessdate=June 3, 2008 |publisher=Polyphony Digital |archivedate=6 February 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070206025009/http://www.polyphony.co.jp/english/list.html }}</ref> |''Grand Theft Auto: San Andreas''; ၁၇.၃၃ သန်း<small>(၂၆ မတ် ၂၀၀၈ အထိ)</small><ref name="Sony Computer Entertainment"/> |''Grand Theft Auto V''; ၁၅ သန်းကျော်<small>(၇ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၃ အထိ)</small> |''Killzone Shadow Fall"; ၂.၁ သန်း<small> (၂ မတ် ၂၀၁၄ အထိ)</small> | |- !မီဒီယာ |CD-ROM-based media |DVD-ROM/CD-ROM |BD-ROM, DVD-ROM, CD-ROM, Super Audio CD (1st and 2nd Gen Only) |Blu-ray, DVD<br /><small>Blu-ray 6x CAV, DVD 8x CAV | |- !ပါဝင်သော ပစ္စည်းများ | * RFU Adapter * Controller (PlayStation Controller or DualShock, depending on production date) | * DualShock 2 Controller * Composite AV cable | * Internal hard drive (20, 40, 60, 80, 120, 160, 250, 320 or 500 GB, depending on model) * Wireless DualShock 3 / Sixaxis Controller * Composite AV cable * Ethernet ကြိုး * USB ကြိုး | * Internal hard drive (500GB)<ref>{{cite web|title=Design and Price Unveiled, Available at $399 in U.S. and at €399 in Europe|url=http://us.playstation.com/corporate/about/press-release/ps4-design-and-price-unveiled-available-in-us-and-in-europe.html|work=Playstation|publisher=Sony Computer Entertainment America LLC|accessdate=11 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304110514/http://us.playstation.com/corporate/about/press-release/ps4-design-and-price-unveiled-available-in-us-and-in-europe.html}}</ref> * Wireless DualShock 4 Controller * Mono Headset * Power ကြိုး * HDMI ကြိုး * USB ကြိုး | |- !ရောင်းချသော ဆက်စပ်ပစ္စည်းများ | * PlayStation Controller * Dual Analog Controller * DualShock * Multitap (up to 4 players) * Fishing reel controllers (''Bass Landing'' and ''Reel Fishing'') * GunCon * Jogcon * Konami Justifier * NeGcon * PocketStation * Flightstick * Memory Card * S-Video ကြိုး * Euro-AV ကြိုး (RGB-SCART) | * DualShock 2 * PlayStation 2 HDD <br /><small>Internal hard drive supported by PlayStation 2 Expansion Bay (model 30000 and 50000 only)</small> * PlayStation 2 Headset * EyeToy * Driving Force Steering Wheels with Force Feedback * '''Onimusha 3'' katana controller * Resident Evil 4 chainsaw controller * PlayStation 2 DVD remote control * Network adapter<br /><small>Built-in for slim case model (PSTwo, model 70000)</small> * Memory Card (8 MB, 16 MB, 32 MB, 64 MB, 128 MB) (for PlayStation 2) * Guitar Hero SG Controller * 'Buzz' Controllers * Light gun (GunCon 2) * Multitap (multi-controller adaptor) * Component AV cable * S-Video ကြိုး * Euro-AV ကြိုး (RGB-SCART) * Microphones (with Karaoke Revolution and SingStar games) * USB Mouse & Keyboard | * PlayStation Move * PlayStation Eye * DualShock 3 Wireless Controller * Blu-ray Remote Control * S-Video Cable * Component AV ကြိုး * D-Terminal AV ကြိုး * HDMI ကြိုး * PlayTV * Torne * Various rhythm game controllers for Guitar Hero, DJ Hero, Band Hero, Rock Band and Singstar games ** Microphones ** Guitar and Bass Guitar controllers ** Drum controllers ** Turntable controllers (DJ Hero/DJ Hero 2) ** Keyboard controller (Rock Band 3) * Light Gun (GunCon 3) | * DualShock 4 Wireless controller * ပလေးစတေရှင် ကင်မရာ * HDMI ကြိုး | |- !CPU |R3000A 32bit RISC chip @ 33.7 MHz - Manufactured by LSI Corporation |300 MHz MIPS "Emotion Engine" |Cell Broadband Engine (3.2 GHz Power Architecture-based PPE with eight 3.2 GHz SPE | 8-Core AMD "Jaguar" | |- !GPU |16.47 million colors Resolution: 256x224 - 640x480 Sprite/BG drawing Adjustable frame buffer No line restriction Unlimited CLUTs (Color Look-Up Tables) 4,000 8x8 pixel sprites with individual scaling and rotation Simultaneous backgrounds (Parallax scrolling) 620,000 polygons/sec |147&nbsp;MHz "Graphics Synthesizer"; fill rate 2.352 gigapixel/sec; 1.1 gigapixel w. 1 texture(diffuse); 588 megapixel/sec w. 2 textures (2 diffuse maps or 1 diffuse map and 1 other(0 around 74 mill, 1 around 40 mill, 2 around 20 mill); 2 textures per pass Capable of multi-pass rendering; Connected to VU1 on CPU (a vector only for visual style coding things with 3.2Gflops) to deliver enhanced shader graphics and other enhanced graphics |550 MHz RSX "Reality Synthesizer" (based on Nvidia G70 architecture) || Custom AMD Radeon<br />18 Compute Units (1152 shaders) @ 800&nbsp;MHz<ref name="EightGenConsoleComparison">{{cite web|title=The Xbox One: Hardware Analysis & Comparison to PlayStation 4|url=http://www.anandtech.com/show/6972/xbox-one-hardware-compared-to-playstation-4/2|publisher=Eurogamer.net|accessdate=24 May 2013|archive-date=7 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607031844/http://www.anandtech.com/show/6972/xbox-one-hardware-compared-to-playstation-4/2}}</ref> | |- !အွန်လိုင်းဝန်ဆောင်မှု |မရှိ |Non-unified service |[[ပလေးစတေရှင် နက်ဝက်ခ်]]<br />[[ပလေးစတေရှင် စတိုး]]<br />Internet browser<br />A/V chat via PlayStation Eye or PS2<ref>{{cite news |title=PS2 BIOS |url=https://hexrom.com/pcsx2-playstation-2-ps2-bios/ |access-date=28 January 2022 |work=bios |date=30 November 2021}}</ref> EyeToy, voice chat via headset<br />[[ပလေးစတေရှင် ဟုမ်း]] |ပလေးစတေရှင် နက်ဝက်ခ် | |- !Backward compatibility |မရှိ |PlayStation |20GB & 60GB: All PlayStation and PlayStation 2 titles{{-}} Original 80GB: All PS1 titles, most PS2 titles.<ref name="PlayStation3BackwardCompatibility">{{cite web|url=http://ps3.ign.com/articles/745/745439p1.html|title=PS3 Backwards Compatibility Issues — New system has some problems with past titles|author=Anoop Gantayat|date=November 12, 2006|publisher=IGN|accessdate=16 November 2014|archivedate=5 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205120308/http://ps3.ign.com/articles/745/745439p1.html}}</ref>{{-}} All other models(model code CECHGxx(40GB model in Europe) and later): Support for PS1 titles only.{{-}} |No native backwards compatibility. Cloud based backwards compatibility via PlayStation Now<ref>{{cite news|last=Hearn|first=Mark|title=PlayStation 4 will not have native PS3 backwards compatibility|url=http://www.engadget.com/2013/02/20/playstation-4-will-not-have-native-ps3-backwards-compatibility/|accessdate=8 June 2013|date=20 February 2013}}</ref> | |- !System software |proprietary OS |proprietary OS, Linux<br />DVD Playback Kit |XrossMediaBar (XMB) |Orbis OS<ref>{{cite web|last=Anthony|first=Sebastian|title=PS4 runs Orbis OS, a modified version of FreeBSD that’s similar to Linux {{!}} ExtremeTech|url=http://www.extremetech.com/gaming/159476-ps4-runs-orbis-os-a-modified-version-of-freebsd-thats-similar-to-linux|publisher=ExtreneTech|accessdate=25 June 2013}}</ref> | |- !System software<br />features |Audio CD playback{{-}} |Audio CD playback{{-}} DVD Playback |Operating Systems can be installed and run via a hypervisor (feature unavailable with Slim Model<ref>{{cite web |url=http://www.playstation.com/ps3-openplatform/manual.html |title=Open Platform for PlayStation 3 |author=Sony Computer Entertainment America Staff |work=PlayStation.com |publisher=Sony Computer Entertainment |accessdate=July 26, 2010 |archivedate=6 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200806101237/https://www.playstation.com/ps3-openplatform/manual.html }}</ref>)<br /> Audio CD playback{{-}} Audio file playback (ATRAC3, AAC, MP3, WAV, WMA)<br /> Video file playback (MPEG1, MPEG2, MPEG4, H.264-AVC, DivX )<br /> DVD Playback{{-}} Image editing and slideshows (JPEG, GIF, PNG, TIFF, BMP)<br /> Mouse and keyboard support<br /> Folding@Home client with visualizations from the RSX<br /> |Blu-ray playback{{-}} DVD playback | |- !Consumer programmability |Requires the Net Yaroze kit |Yabasic software, Linux for PlayStation 2 |Development on console via free Linux platform or PC. |TBA | |} ==လက်ကိုင်ဂိမ်းစက်များ== ===ပလေးစတေရှင် ပေါ့တေးဘဲလ်=== {{main|ပလေးစတေရှင် ပေါ့တေးဘဲလ်}} [[File:Psp-1000.jpg|thumb|မူလ ပလေးစတေရှင် ပေါ့တေးဘဲလ်]] ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလနှင့် ၂၀၀၅ ခုနှစ် မတ်လတို့တွင် ဖြန့်ချိခဲ့သော ပလေးစတေရှင် ပေါ့တေးဘဲလ် (PlayStation Portable|PSP)သည် နစ်တန်းဒိုး ဒီအက်စ် ဂိမ်းစက်ကို ယှဉ်ပြိုင်ရန် ထုတ်လုပ်ခဲသော ဆိုနီ၏ ပထမဆုံး လက်ကိုင်ဂိမ်းစက် ဖြစ်သည်။ ဂိမ်းနှင့် ရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်းများ နှစ်မျိုးလုံး သိမ်းဆည်းနိုင်သည့် Universal Media Disc (UMD) ဟုခေါ်သော မှတ်ဉာဏ်မီဒီယာ ကို အသုံးပြုထားသော ပထမဆုံး ဂိမ်းစက်လည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.us.playstation.com/Support/PSP/Movies/default.html|title=Support&nbsp;— PSP&nbsp;— Movies|publisher="Sony Computer Entertainment|accessdate=March 12, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080805044147/http://www.us.playstation.com/Support/PSP/Movies/default.html|archivedate=5 August 2008}}</ref> ၃၂ မီဂါဘိုက် ပမာဏရှိသော မန်မိုရီတပါတည်းပါရှိကာ Memory Stick PRO Duo ကဒ်များနှင့်လည်း တွဲဖက် အသုံးပြုနိုင်မည်ဖြစ်သည်။<ref name="gizmodo_specs">{{cite web|title=New PSP Slim Coming September, Kinda Looks the Same|url=http://gizmodo.com/gadgets/breaking/new-psp-slim-coming-september-kinda-looks-the-same-277336.php|author=Brian Lam|accessdate=October 16, 2007|date=July 11, 2007|archive-date=11 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711100358/http://gizmodo.com/gadgets/breaking/new-psp-slim-coming-september-kinda-looks-the-same-277336.php}}</ref> ယင်းဂိမ်းစက်သည် PS3 ၏လက်ကိုင်ခလုတ်ပုံစံနှင့် ဆင်တူပြီး ပလေးစတေရှင် လိုဂိုနှင့် ပလေးစတေရှင် ခလုတ်များဖြစ်သည့် [[File:PlayStationTriangle.svg|16px|Triangle]] ('တြိဂံ')၊ [[File:PlayStationCircle.svg|16px|Circle]] ('အဝိုင်း/O')၊ [[File:PlayStationX.svg|16px|Cross]] ('ကြက်ခြေ/X') နှင့် [[File:PlayStationSquare.svg|16px|Square]] ('လေးထောင့်') ခလုတ်များအား အဖြူရောင်ဖြင့် ထည့်သွင်းထားသည်။ ==== 2000 နှင့် 3000 မော်ဒယ်များ ==== [[File:PSP-2000.jpg|thumb|PSP-2000 ဂိမ်းစက်]] ၂၀၀၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာတွင် ထုတ်လုပ်ခဲ့သည့် PSP-2000 မော်ဒယ်ဂိမ်းစက်သည် မူလ ပလေးစတေရှင် ပေါ့တေးဘဲလ်ကို ဟက်ဒ်ဝဲလ်များ အကြီးစားပြင်ဆင်ထားသည့် ဂိမ်းစက်ဖြစ်သည်။ ယင်းမော်ဒယ်သည် မူလ ပလေးစတေရှင် ပေါ့တေးဘဲလ်ထက် ၃၃% ပိုမိုပေါ့ပါးကာ ၁၉% ပိုမိုပါးလွှာသည်။<ref name="SonyE3">{{cite web |url=http://uk.playstation.com/psp/news/articles/detail/item71810/Get-the-skinny!/ |title=Get the skinny! |publisher=Sony Computer Entertainment Europe |date=July 12, 2007 |accessdate=November 30, 2008 |archivedate=15 July 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070715121653/http://uk.playstation.com/psp/news/articles/detail/item71810/Get-the-skinny%21/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eetimes.com/news/semi/showArticle.jhtml?articleID=204200248 |title=Under the Hood: Sony Playstation Portable slims down |author=Gregory A. Quirk |publisher=EE Times |date=November 20, 2007 |accessdate=November 30, 2008 |archivedate=29 July 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120729203706/http://eetimes.com/design/signal-processing-dsp/4018418/Under-the-Hood-Sony-Playstation-Portable-slims-down }}</ref> ဘက်ထရီသိုလှောင်နိုင်မှုကို သုံးပုံတစ်ပုံခန့် လျော့ချထားသော်လည်း ပါဝါစားသုံးမှုလျော့နည်းခြင်းကြောင့် အသုံးပြုနိုင်သည့်အချိန်မှာ မူလ ပလေးစတေရှင် ပေါ့တေးဘဲလ်နှင့် အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယမြောက် ဟက်ဒ်ဝဲလ်များပြင်ဆင်ထားသည့် PSP-3000 မော်ဒယ်ကို ဆိုနီမှ ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ ယင်းမော်ဒယ်တွင် ယခင် PSP-2000 တွင် မပါဝင်သည့် အရာများဖြစ်သော အသံဖမ်းမိုက္ကရိုဖုန်းနှင့် အဆင့်မြှင့်ထားသော ဖန်သားပြင်တို့ ပါဝင်သည်။ ====ပီအက်စ်ပီ ဂိုး မော်ဒယ်==== [[File:PSPGo - Piano Black.png|thumb|အနက်ရောင် ပီအက်စ်ပီ ဂိုး]] ၂၀၀၉ အောက်တိုဘာတွင် ခေတ်နှင့်အညီ ကြီးကြီးမားမား ပြုပြင်ထားသည့် ပီအက်စ်ပီ ဂိုး (PSP Go) ကိုဖြန့်ချိခဲ့သည်။ ယခင်ပီအက်စ်ပီများနှင့် မတူသည့်အချက်မှာ ဂိမ်း၊ရုပ်သံဖိုင်နှင့် အခြားမီဒီယာဖိုင်များ သိမ်းဆည်းရန်အတွက် UDM အစား ၁၆ ဂီဂါဘိုက် ဝင်ဆံ့သည့် flash memory ကို အသုံးပြုထားခြင်းဖြစ်သည်။ Memory Stick Micro (M2) ကဒ်ကို အသုံးပြု၍ ၃၂ ဂီဂါဘိုက်အထိ အဆင့်မြှင့်နိုင်သေးသည်။ နောက်ထပ် မတူသည့်အချက်မှာ ပီအက်စ်ပီ ဂိုး ၏ ဘက်ထရီကို အသုံးပြုသူမှ ဖြုတ်ခြင်း၊ လဲလှယ်ခြင်း မလုပ်နိုင်သည့် အချက်ဖြစ်သည်။ PSP-1000 မော်ဒယ်ထက် ၄၃% ပိုမိုပေါ့ပါးကာ ၅၆% ပိုမိုသေးငယ်ပြီး<ref name="kotaku_announce">{{cite web |url=http://kotaku.com/5273208/qore-lets-slip-the-first-look-at-psp-go |title=Qore Lets Slip the First Look at PSP Go |author=Owen Good |date=May 30, 2009 |work= |publisher=Kotaku |accessdate=July 26, 2010 |archive-date=13 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170113165351/https://kotaku.com/5273208/qore-lets-slip-the-first-look-at-psp-go |url-status=dead}}</ref> PSP-3000 ထက် ၁၆% ပိုမိုပေါ့ပါးကာ ၃၅% ပိုမိုသေးငယ်သည်။<ref name=TSA>{{cite web|url=http://www.thesixthaxis.com/2009/06/27/uk-exclusive-more-pspgo-details/|title=UK Exclusive: More PSPgo Details|date=June 27, 2009|publisher=TheSixthAxis}}</ref> ၃.၈ လက်မရှိ ဖန်သားပြင်ပါသည့် ပီအက်စ်ပီ ဂိုး တွင် ကစားနိုင်မည့် ဂိမ်းများကို [[ပလေးစတေရှင် စတိုး]]မှတဆင့် ဝယ်ယူရမည်ဖြစ်သည်။ [[ဘလူးတုဒ်]] ကိုအသုံးပြု၍ [[ပလေးစတေရှင် ၃]]၏ လက်ကိုင် ခလုတ်များနှင့် ချိတ်ဆက်နိုင်မည့် နည်းပညာတစ်ခုလည်း ပါဝင်လေသည်။<ref name=TSA/> ====E1000 မော်ဒယ်==== E1000 မော်ဒယ် ပလေးစတေရှင် ပေါ့တေးဘဲလ်သည် ဈေးသက်သာအောင် ဖန်တီးထားသည့် အမျိုးအစားဖြစ်သည်။ ဝိုင်ဖိုင်ချိတ်ဆက်မှု မပါဝင်သလို စတူဒီယို စပီကာများအစား မိုနိုစနစ် စပီကာ တစ်ခုသာ ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web |author=Skipper |url=http://www.technorotic.com/2011/08/sony-has-introduced-psp-e1000-and-slashed-price-of-ps3/ |title=Sony has Introduced PSP-E1000 and Slashed Price of PS3 |publisher=Technorotic.com |date=August 18, 2011 |accessdate=August 23, 2011 |archivedate=12 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912080229/http://www.technorotic.com/2011/08/sony-has-introduced-psp-e1000-and-slashed-price-of-ps3/ }}</ref> ===ပလေးစတေရှင် ဗီတာ=== {{main|ပလေးစတေရှင် ဗီတာ}} [[File:PlayStation Vita illustration.svg|thumb|ပလေးစတေရှင် ဗီတာ ဂိမ်းစက်]] ပလေးစတေရှင် ဗီတာ ကို ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၇ ရက်တွင် ဂျပန်နိုင်ငံနှင့် ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် မြောက်အမေရိကတွင် ဖြန့်ချိခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://blog.us.playstation.com/2011/10/18/get-ready-ps-vita-is-coming-february-22nd|title=Get Ready: PS Vita is Coming To the United Kingdom and North America at February 22nd – PlayStation Blog|date=October 18, 2011|accessdate=October 19, 2011|publisher=Sony|work=PlayStation Blog}}</ref> မူလမော်ဒယ် PCH-1000 နှင့် မော်ဒယ်သစ် PCH-2000 ဟူ၍ နှစ်မျိုးဖြန့်ချိခဲ့သည်။ PCH-2000 မော်ဒယ်သည် မူလမော်ဒယ်ထက် ၂၀% ပိုမိုပါးလွှာကာ ၁၅% ပိုမိုပေါ့ပါးသည်။ PCH-1000 တွင် အိုအယ်လ်အီးဒီ ဖန်သားပြင်ကို အသုံးပြုထားသော်လည်း PCH-2000 တွင်မူ အယ်လ်စီဒီ ဖန်သားပြင်ကိုသာ အသုံးပြုထားသည်။ PCH-2000 မော်ဒယ်ဂိမ်းစက်အား အရောင်ခြောက်မျိုး (အဖြူ၊ အနက်၊ ပန်းရောင်၊ အဝါ၊ အပြာနှင့် သံလွင်စမ်းရောင်) ဖြင့် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ၂၀၁၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၂၀ ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း၊ မြောက်အမေရိကတွင် ၂၀၁၄ ခုနှစ် မေလ ၆ ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း အသီးသီး ရောင်းချခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.gamespot.com/articles/playstation-vita-slim-confirmed-for-us-updated/1100-6417646/ |title= New PS Vita Model Confirmed for US, Included in Borderlands 2 Bundle |author=John Koller |date=February 10, 2014 |publisher=Sony Computer Entertainment |accessdate=February 12, 2014}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist|30em}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://www.jp.playstation.com/ တရားဝင်ဝက်ဘ်ဆိုဒ် - ဂျပန်] * [http://us.playstation.com/ တရားဝင်ဝက်ဘ်ဆိုဒ် - အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125155658/http://us.playstation.com/ |date=25 November 2011 }} * [http://uk.playstation.com/ တရားဝင်ဝက်ဘ်ဆိုဒ် - ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111130051835/http://uk.playstation.com/ |date=30 November 2011 }} * [http://uk.playstation.com/country-selector/ တရားဝင်ဝက်ဘ်ဆိုဒ် - ဥရောပ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111129090842/http://uk.playstation.com/country-selector/ |date=29 November 2011 }} * [http://www.playstation.ca/ တရားဝင်ဝက်ဘ်ဆိုဒ် - ကနေဒါ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920003020/http://www.playstation.ca/ |date=20 September 2012 }} * [http://br.playstation.com/index.htm တရားဝင်ဝက်ဘ်ဆိုဒ် - ဘရာဇီး] [[Category:နည်းပညာ]] [[Category:ဗီဒီယိုဂိမ်းစက်များ]] iaqwh2hcwi9k2iu3744br29qmjvtl6l 0 51248 1055045 843909 2026-09-24T12:00:18Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055045 wikitext text/x-wiki {{Infobox information appliance | title = ပလေးစတေရှင် ပေါ့တေးဘဲလ်<br /><small>PlayStation Portable</small> | logo = [[File:PSP Logo.svg|250px]] | image = [[File:Sony-PSP-1000-Body.jpg|border|320px|PSP မူလမော်ဒယ် (PSP-1000)]] | caption = မူလမော်ဒယ် PSP-1000 နှင့် PSP အမှတ်တံဆိပ် | manufacturer = [[ဆိုနီ ကွန်ပျူတာ ဖျော်ဖြေရေး]] | family = [[ပလေးစတေရှင်]] | os = PlayStation Portable system software | type = [[လက်ကိုင်ဂိမ်းစက်]] | generation = သတ္တမမြောက် မျိုးဆက် | release date = {{vgrelease new|JPN|December 12, 2004|NA|March 24, 2005|PAL|September 1, 2005}} | discontinued = {{vgrelease new|NA|January 2014|JPN|June 2014|PAL|Q4 2014}} | CPU = 333 MHz MIPS R4000 | RAM = 32 MB <small>(PSP-1000)</small>; 64 MB <small>(2000, 3000, Go, E1000)</small> | sound = စတူဒီယို စပီကာ၊ မိုနို စပီကာ (PSP-E1000)၊ မိုက်ခရိုဖုန်း (PSP-3000, PSP Go)၊ ၃.၅ mm နားကြပ်ပေါက် | media = UMD, digital distribution | storage = Memory Stick Duo, Memory Stick PRO Duo, Memory Stick Micro (for PSP Go) | software = XMB (crossMediaBar) FW ver: 6.60 | onlineservice = [[ပလေးစတေရှင် နက်ဝက်ခ်]] | display = 480 × 272 pixels with 16,777,216 colors, 16:9 widescreen TFT LCD, ၃.၈ လက်မ (PSP GO), ၄.၃ လက်မ (All other models) | dimensions = <small>'''PSP1000:'''<br />၇၄ mm ''(h)''<br />၁၇၀ mm ''(w)''<br />၂၃ mm ''(d)''<br />'''PSP2000/3000:'''<br />၇၁ mm ''(h)''<br />၁၆၉ mm ''(w)''<br />၁၉ mm ''(d)''<br />'''PSP GO:'''<br />၆၉ mm ''(h)''<br />၁၂၈ mm ''(w)''<br />၁၆.၅ mm ''(d)''<br /></small> | weight = <small>'''PSP1000:'''<br />၂၈၀ ဂရမ်<br />'''PSP2000/3000:'''<br />၁၈၉ ဂရမ်<br />'''PSP GO:'''<br />၁၅၈ ဂရမ်</small> | connectivity = Wi-Fi (802.11b),<ref>{{cite web | url=https://store.station.sony.com/hardgood.jsp?SKU=PSP1R-HG-SW0206-UNLGDS | archiveurl=https://web.archive.org/web/20061112044215/https://store.station.sony.com/hardgood.jsp?SKU=PSP1R-HG-SW0206-UNLGDS | archivedate=12 November 2006 | publisher=Sony | title=Untold Legends: The Warrior's Code | accessdate=2007-06-07 }}</ref> IrDA <small>(PSP-1000)</small>, USB, Bluetooth <small>(PSP Go)</small> | unitssold = ကမ္ဘာတစ်ဝှန်းလုံး၌ သန်း ၈၀ (နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၃ အထိ)<ref>{{Cite web |title=Sony to Stop Selling PlayStation Portable by End of Year - TIME<!-- Bot generated title --> |url=http://time.com/2816781/sony-to-stop-selling-playstation-portable-by-end-of-year/ |accessdate=3 June 2014 |archivedate=3 June 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140603143428/http://time.com/2816781/sony-to-stop-selling-playstation-portable-by-end-of-year/ }}</ref><ref>[http://metro.co.uk/2013/11/27/xbox-one-v-playstation-4-who-will-win-the-next-gen-console-race-4201485/ (rounded-up sales figure)]</ref> | unitsshipped = | topgame = ''Monster Hunter Portable 3rd'' (၄.၆ သန်း) <small>(မေ ၆၊ ၂၀၁၁ အထိ)</small><ref name="capcomplatinum">{{cite web|url=http://www.capcom.co.jp/ir/english/business/million.html|title=Platinum Titles|publisher=[[Capcom]]|accessdate=2011-05-26}}</ref> | predecessor = PocketStation | successor = [[ပလေးစတေရှင် ဗီတာ]] }} '''ပလေးစတေရှင် ပေါ့တေးဘဲလ်''' (PlayStation Portable၊ တရားဝင်အတိုကောက် '''PSP''') သည် [[ဆိုနီ]] မှ ထုတ်လုပ်သော [[လက်ကိုင်ဂိမ်းစက်]] တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ် မေလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ဆိုနီ၏ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် ထုတ်ဖော်ပြသခဲ့ကာ ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၂ ရက်တွင် လည်းကောင်း၊<ref>{{cite web| url=http://www.1up.com/do/newsStory?cId=3137199| title=PSP Japanese launch impressions| date=2004-12-11| publisher=1UP| accessdate=2008-03-12| archivedate=25 August 2011| archiveurl=https://www.webcitation.org/61CAZEdYb?url=http://www.1up.com/news/psp-japanese-launch-impressions}}</ref> မြောက်အမေရိကတွင် ၂၀၀၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် လည်းကောင်း<ref name="GSUSlaunch">{{cite web| url=http://www.gamespot.com/news/2005/03/24/news_6121009.html| title=The US PSP Launch| date=2005-03-24| first=Tor| last=Thorsen| publisher=GameSpot| accessdate=2008-03-12}}</ref> အသီးသီးရောင်းချခဲ့သည်။ ပလေးစတေရှင် ပေါ့တေးဘဲလ် သည် Universal Media Disc (UMD) ဟုခေါ်သည့် စနစ်ကို အဓိကသိုလှောင်မှုစနစ်အဖြစ် အသုံးပြုထားသည့် တစ်ခုတည်းသော လက်ကိုင်ဂိမ်းစက် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://neterion.com/blog/all-the-details-on-the-newly-announced-playstation-portable-straight-from-sony/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230301062839/https://neterion.com/blog/all-the-details-on-the-newly-announced-playstation-portable-straight-from-sony/|archivedate=1 March 2023|title=Sony announces new PlayStation portable|date=|publisher=Neterion.com|accessdate=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.us.playstation.com/Support/PSP/Movies/default.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080315222243/http://www.us.playstation.com/Support/PSP/Movies/default.html|archivedate=15 March 2008|title=Support – PSP – Movies|publisher=Sony Computer Entertainment|accessdate=2008-03-12}}</ref> အခြားသိသာထင်ရှားသည့် အချက်များမှာ ကြီးမားသည့် ဖန်သားပြင်ပါဝင်ခြင်း၊ [[ပလေးစတေရှင် ၂]]၊ [[ပလေးစတေရှင် ၃]] စသည့် ဂိမ်းစက်များနှင့် ချိတ်ဆက်အသုံးပြုနိုင်ခြင်း နှင့် [[အင်တာနက်]] အသုံးပြုနိုင်ခြင်း စသည်တို့ဖြစ်ကြသည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ အစောပိုင်းတွင် ပိုမိုပါးလွှာပေါ့ပါးသည့် ပလေးစတေရှင် ပေါ့တေးဘဲလ် မော်ဒယ်အသစ် PSP-2000 ကို ဖြန့်ချိရောင်းချခဲ့ရာ ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံတွင် မူလထက် လေးဆခန့် ပိုမိုရောင်းချနိုင်ခဲ့ပြီး၊ အောက်တိုဘာလတွင် မြောက်အမေရိက၌ ၂၀၀% နီးနီးအထိ အရောင်းမြင့်တက်သွားခဲ့သည်။<ref>{{cite web| url=http://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=15555| title=PSP Slim Release Quadruples UK Sales| date=2007-09-21| publisher=Gamasutra| accessdate=2008-03-12| archive-date=14 December 2014| archive-url=https://web.archive.org/web/20141214220935/http://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=15555| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web| url=http://www.1up.com/do/newsStory?cId=3163779| title=September NPD| date=2007-10-18| last=Klepek| first=Patrick| publisher=1UP| accessdate=2008-03-12| archive-date=16 May 2007| archive-url=https://archive.today/20070516074722/http://www.1up.com/do/newsStory?cId=3163779}}</ref> ဖန်သားပြင်အသစ်နှင့် အသံဖမ်းမိုက်ခရိုဖုန်း တစ်ပါတည်းပါရှိသော နောက်ထပ် မော်ဒယ်အသစ် PSP-3000 ကိုလည်း ထပ်မံဖြန့်ချိခဲ့သည်။ လုံးဝ ဒီဇိုင်းပြုပြင်ထားသည့် PSP Go ကို ၂၀၀၉ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ ဈေးသက်သာအောင် ဖန်တီးထားသည့် PSP-E1000 ကိုလည်း ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ PSP မျိုးဆက် ဂိမ်းစက်များ၏နောက်တွင် [[ပလေးစတေရှင် ဗီတာ]] ကို ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် လည်းကောင်း၊ ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် မြောက်အမေရိက၊ ဥရောပနှင့် ဩစတြေးလျတို့တွင် လည်းကောင်း အသီးသီး ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ ပလေးစတေရှင် ပေါ့တေးဘဲလ်များ တင်ပို့ရောင်းချမှုကို မြောက်အမေရိကတွင် ၂၀၁၄ ဇန်နဝါရီတွင် လည်းကောင်း၊ ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ၂၀၁၄ ဇွန်တွင်လည်းကောင်း ရပ်ဆိုင်းခဲ့ကာ၊ ဥရောပတွင် ၂၀၁၄ နှစ်ကုန်တွင် ရပ်ဆိုင်းမည် ဖြစ်သည်။<ref name=End_of_PSP_Time>{{cite news|url=http://time.com/2816781/sony-to-stop-selling-playstation-portable-by-end-of-year/|title=Sony to Stop Selling PlayStation Portable by End of Year|work=[[Time (magazine)|Time]]|publisher=[[Time Inc.]]|date=3 June 2014|accessdate=4 June 2014|archivedate=3 June 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140603143428/http://time.com/2816781/sony-to-stop-selling-playstation-portable-by-end-of-year/}}</ref> == မော်ဒယ်နှိုင်းယှဉ်မှု == {| class="wikitable" border="1" |- ! မော်ဒယ် ! ရုပ်ပုံ ! ဆက်သွယ်နိုင်မှု/<br />သိုလှောင်နိုင်မှု ! ကြိုးမဲ့ချိတ်ဆက်နိုင်မှု ! RAM နှင့် Internal Storage ! CPU ! ဖန်သားပြင် ! မူလ ရောင်းချရက် ! မူလ စက်မောင်းစနစ် ! ဘက်ထရီ ! ထုတ်လုပ်မှု |- | PSP-1000 | [[File:Psp-1000.jpg|frameless|upright=1.05|Piano Black PSP-1000]] | [[Universal Serial Bus|USB 2.0]], UMD, Serial Port, Headphone Jack, Memory Stick PRO Duo | 802.11b Wi-Fi, IRDA | 32 MB, 32 MB System Software | rowspan="5" | MIPS R4000 at 1~333&nbsp;MHz | rowspan="3" | 4.3 in 16:9 TFT at 480 × 272, 16.77 million colors | ၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၀၄ (ဂျပန်နိုင်ငံ) | PSP System Software 1.00 | 5 V DC 1800 mAh, Upgradeable to 2200 mAh | {{No|ရပ်ဆိုင်း}} |- | PSP-2000 | [[File:PSP-2000.jpg|frameless|upright=1.05|Piano Black PSP-2000]] | USB 2.0, UMD, Video Out and Microphone, Headphone Jack, Memory Stick PRO Duo | rowspan="2" | 802.11b Wi-Fi | rowspan="2" | 64 MB, 64 MB System Software | ၂၀၀၇ စက်တင်ဘာ | PSP System Software 3.60 | rowspan="2" | 5 V DC 1200 mAh, Upgradeable to 2200 mAh | {{No|ရပ်ဆိုင်း}} |- | PSP-3000 | [[File:PSP-3000-Silver.jpg|frameless|upright=1.05|Silver PSP-3000]] | [USB 2.0, UMD, Video Out, Microphone, Headphone Jack, Memory Stick PRO Duo | ၂၀၀၈ အောက်တိုဘာ | PSP System Software 4.20 | {{No|ရပ်ဆိုင်း}} |- | PSP Go (PSP-N1000) | [[File:PSPGo - Piano Black.png|frameless|upright=1.05|Piano Black PSPGo]] | All in One Port, Headphone Jack, Mic, Memory Stick Micro (M2) | 802.11b Wi-Fi, Bluetooth 2.0 + EDR | 64 MB, 16 GB User and System Software Shared <!-- The "CPU" row is spanned with "MIPS R4000 at 1~333 MHz" --> | 3.8 in 16:9 TFT at 480 × 272, 16.77 million colors, sliding screen | ၂၀၀၉ အောက်တိုဘာ | PSP System Software 5.70 | 5 V DC Non Removable Battery | {{No|ရပ်ဆိုင်း}} |- | PSP-E1000 | [[File:PSP E1000 illustration.svg|frameless|upright=1.05|PSP-E1000]] | USB 2.0, UMD, Headphone Jack, Memory Stick PRO Duo | {{No}} |64 MB, 64 MB System Software <ref>{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-psp-e1000-review|work=PSP E-1000 Review|title=PSP E-1000 Review|publisher=Eurogamer|accessdate=21 February 2012}}</ref> | 4.3 in 16:9 TFT at 480 × 272, 16.77 million colors | ၂၀၁၁ အောက်တိုဘာ | PSP System Software 6.50 | 5 V DC Non Removable Battery | style="background:#9F9;vertical-align:middle;text-align:{{{align|center}}};{{{style|}}}" class="table-yes"|{{{1|ထုတ်လုပ်ဆဲ}}} |- |} == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == {{Commonscat|PlayStation Portable}} * [http://au.playstation.com/psp/ PSP ဩစတြေးလျ ဝက်ဘ်ဆိုဒ်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090914015742/http://au.playstation.com/psp/ |date=14 September 2009 }} * [http://nz.playstation.com/psp/ PSP နယူးဇီလန် ဝက်ဘ်ဆိုဒ်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201110650/http://nz.playstation.com/psp/ |date=1 December 2008 }} * [http://uk.playstation.com/psp/ PSP ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း ဝက်ဘ်ဆိုဒ်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070421121513/http://uk.playstation.com/psp/ |date=21 April 2007 }} * [http://us.playstation.com/psp/ PSP အမေရိကန် ဝက်ဘ်ဆိုဒ်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141203025549/http://us.playstation.com/PSP |date=3 December 2014 }} * [http://www.playstation.ca/psp/ PSP ကနေဒါ ဝက်ဘ်ဆိုဒ်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706193646/http://www.playstation.ca/psp/ |date=6 July 2011 }} [[Category:လက်ကိုင်ဂိမ်းစက်များ]] [[Category:ဗီဒီယိုဂိမ်းစက်များ]] hcjsls9xvcvblgisnf0ekvm1oo8m0d9 0 63431 1055126 683896 2026-09-24T16:55:04Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 2 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055126 wikitext text/x-wiki '''ရေကြောင်း လောင်စာဆီ စီမံခန့်ခွဲမှုစနစ်''' ({{lang-en|Marine fuel management}} အတိုကောက် '''MFM''') ဆိုသည်မှာ တိုင်းတာခြင်းများ (measuring)၊ ကြည့်ရှုလေ့လာခြင်းများ (monitoring) နှင့် လောင်စာဆီအသုံးပြုမှုကို အစီအရင်ခံခြင်းများ (reporting fuel usage) ကိုစောင့်ကြည့်လေ့လာပြီး လောင်စာဆီအသုံးပြုမှုလျှော့ချခြင်းများ၊ လုပ်ငန်းပိုင်ဆိုင်ရာများကို ပိုမိုတိုးတက်စေခြင်းများ၊ ကုန်သွယ်မှုတို့ကို ပိုမိုတိုးတက်စေခြင်းများ တိုဖြစ်ပေါ်စေသော စနစ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ရေကြောင်းတွင်အသုံးပြုသော လောင်စာဆီ ဈေးနှုန်းများပြားလာခြင်း နှင့် တစ်ကမ္ဘာလုံးရှိ သင်္ဘောများ၏ လောင်စာဆီများမှ ထွက်ရှိသော ညစ်ညမ်းမှုများ ပိုမိုတိုးပွားလာခြင်း တို့ကြောင့် MFM သည် ပိုမို အရေးပါလာတော့သည်။<ref>International Maritime Organization Adopts Program to Control Air Emissions from Oceangoing Vessels [http://www.epa.gov/nonroad/marine/ci/420f08033.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110227030233/http://www.epa.gov/nonroad/marine/ci/420f08033.htm |date=27 February 2011 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.epa.gov/otaq/diesel/ports/ |title=Clean Ports USA |access-date=29 March 2016 |archive-date=7 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107124613/http://www.epa.gov/otaq/diesel/ports/ |url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=28563&Cr=maritime&Cr1 UN-backed Efforts to Reduce Pollution]</ref> ထိရောက်သော MFM တစ်ခုသည် * လောင်စာဆီ ဘယ်လောက်သုံးရမည် * လောင်စာဆီ ဘယ်လောက်သုံးခဲ့သည် * လောင်စာဆီများ အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် မည်သည့်အရာများကို အကျိုးသက်ရောက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်မည် နှင့် * အကျိုးသက်ရောက်မှုများ မည်မျှဖြစ်ပေါ်နိုင်မည် တို့ကို ထည့်သွင်း စဉ်းစားရမည်ဖြစ်သည်။ လောင်စာအသုံးပြုမှုကို ကိုယ်တိုင်တိုင်းတာခြင်း (manual methods of measuring fuel usage) ဆိုလိုသည်မှာ လောင်စာဆီကန် (fuel tank) အတွင်းသို့ sounding တိုင်းတာခြင်းသည် ပုံမှန်အားဖြင့် လောင်စာဆီသုံးဆွဲမှု ပမာဏကို အတိအကျမပြောနိုင်ပေ။ *ဆိပ်ကမ်းဝင်ထွက်သော အချိန်များ *အင်ဂျင်အမျိုးအစားများ *အလုပ်လုပ်ပုံကွာခြားချက်များ *လူတို့၏ အလုပ်လုပ်ရာတွင်ကွာခြားချက်များ စသည်ကိစ္စများတွင် အတိအကျမပြောနိုင်ပေ။ လောင်စာဆီ အသုံးပြုပုံကို အတိအကျမသိပဲ လောင်စာဆီအသုံးပြုမှု အခြေခံတစ်ခုကို မရေးဆွဲနိုင်ပေ။ ထိုကဲ့သို့ လောင်စာဆီအသုံးပြုမှု အခြေခံမရှိပါပဲနှင့် MFM ကိုပုံဖော်ရာတွင် အဆင်ပြေလိမ့်မည်မဟုတ်ပေ။ MFM သည် သင်္ဘောပိုင်ရှင်များ (fleet owner) ကို အမှန်တကယ် အသုံးပြုသောလောင်စာဆီ နှင့် ဆက်စပ်၍ အသုံးပြုသော လောင်စာဆီများကို သိရှိစေသည်။ ဤသို့ဖြင့် လုပ်ငန်းများကို ပိုမိုအကျိုးရှိစေသည်။ ထိုမျှမက MFM သည် သင်္ဘောတို့၏ လောင်စာဆီအသုံးပြုမှုကို ပိုမို၍ သိရှိစေလာသည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[Category:သင်္ဘော စီမံခန့်ခွဲမှု]] k1vxnpi1haritimwyrgqa2fokq6nlko 0 64143 1055108 1020066 2026-09-24T15:15:34Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055108 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency |agency_name = မြန်မာနိုင်ငံရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကော်မရှင်<br /><small>Myanmar Investment Commission (MIC)</small> |nativename = |type = ​ကော်မရှင် |seal = |formed = {{Start date|df=yes|2016|10|18|}} |preceding1 = |jurisdiction = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] |headquarters = အမှတ်(၁)၊ သစ္စာလမ်း၊ ရန်ကင်းမြို့နယ်၊ ရန်ကုန်မြို့။<ref name="dica"/> |coordinates = |employees = |budget = |chief1_name = <nowiki>[မြထွန်းဦး]]</nowiki> |chief1_position = ဥက္ကဋ္ဌ |chief2_name = ဦး[[အောင်နိုင်ဦး]] |chief2_position = ဒုတိယ ဥက္ကဋ္ဌ |child1_agency = |parent_agency = [[ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့် နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] |website = {{url|https://www.dica.gov.mm/my/about-the-mic-mm/}} |footnotes = |map = |map_width = |map_caption = }} '''မြန်မာနိုင်ငံရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကော်မရှင်'''({{lang-en|Myanmar Investment Commission}}; အတိုကောက် ''' MIC''')သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဥပဒေအရ ဖွဲ့စည်းထားသော အစိုးရအဖွဲ့အစည်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန၏ လက်အောက်တွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်လျက်ရှိသည်။ ယင်းကော်မရှင်၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ နိုင်ငံတော်အတွင်း ပြည်တွင်းရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဆိုင်ရာ အဆိုပြုလွှာများကို စိစစ်သုံးသပ်ခွင့်ပြုရန်နှင့် အဓိကကျသော စီးပွားရေးကဏ္ဍများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာစေရေး အတွက် လိုအပ်သည့် အမိန့်ကြော်ငြာစာများ ထုတ်ပြန်ရန်ဖြစ်သည်။ == သမိုင်း​ကြောင်း == မြန်မာနိုင်ငံရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကော်မရှင် (MIC) ကို ၁၉၉၄ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့၏ လမ်းညွှန်မှုဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သော မြန်မာနိုင်ငံသားရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဥပဒေအရ စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ရာ ကော်မရှင်အဖွဲ့ဝင်ဦးရေကို လေးဦးအထိ လျှော့ချခဲ့ရသည်။<ref name="ide">{{cite journal|last=Kudo|first=Toshihiro|author2=Mieno Fumiharu|date=August 2007|title=Toshihiro|publisher=Institute of Developing Economies|pages=15|url=http://202.244.105.129/English/Publish/Download/Dp/pdf/116.pdf}}{{Dead link|date=December 2020 }}</ref> ထို့အပြင် ၁၉၈၈ ခုနှစ်က ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သော နိုင်ငံခြားသား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဥပဒေသည်လည်း ကော်မရှင်လက်ထက်တွင် ဆက်လက်အသက်ဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book|last=Mya Than|author2=Carolyn Gates|title=ASEAN enlargement: impacts and implications|url=https://archive.org/details/aseanenlargement0000asea|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|date=2001|pages=[https://archive.org/details/aseanenlargement0000asea/page/265 265]|isbn=9789812300812}}</ref> {{Wikisource|မြန်မာနိုင်ငံရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဥပဒေ}} ၂၀၁၁ ခုနှစ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဆိုင်ရာ အဆိုပြုလွှာများကို ပိုမိုစနစ်ကျစွာ စိစစ်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်၍ ကော်မရှင်အဖွဲ့ဝင်ဦးရေကို ၁၆ ဦးအထိ တိုးမြှင့်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/business/2011-06/08/c_13917850.htm|title=Myanmar reforms investment commission to boost foreign investment|date=8 June 2011|work=Xinhua|accessdate=10 March 2012|archive-date=6 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306203946/http://news.xinhuanet.com/english2010/business/2011-06/08/c_13917850.htm|url-status=dead}}</ref>ယင်းနောက် ၂၀၁၆ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁၈ ရက်တွင် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ဥပဒေအမှတ် ၄၀ ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ကော်မရှင် ဥပဒေကို ထပ်မံပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဥပဒေသစ် ထွက်ပေါ်လာပြီးနောက်တွင် ကော်မရှင်၏ အခန်းကဏ္ဍ၌လည်း ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ယခုအခါတွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဆိုင်ရာ အဆိုပြုချက်အနည်းငယ်အတွက်သာ ကော်မရှင်၏ ခွင့်ပြုမိန့်ကို ရယူရန် လိုအပ်တော့သည်။ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများအနေဖြင့် မိမိတို့၏အဆိုပြုလွှာများကို လျင်မြန်စွာ စိစစ်ပေးခြင်းခံရရန်အတွက် ကော်မရှင်မှ ထုတ်ပေးသော အတည်ပြုမိန့်ကိုလည်း လျှောက်ထားနိုင်သည်။ လက်ရှိတွင် မြန်မာနိုင်ငံရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကော်မရှင်ကို မြန်မာနိုင်ငံရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဥပဒေပါ ပြဋ္ဌာန်းချက်များနှင့်အညီ ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ၎င်းတွင် သက်ဆိုင်ရာ အစိုးရဝန်ကြီးဌာနများ၊ ဦးစီးဌာနများမှ ကိုယ်စားလှယ်များအပြင် အစိုးရမဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်းများမှ ကိုယ်စားလှယ်များ၊ နယ်ပယ်အသီးသီးမှ ပညာရှင်များနှင့် သင့်လျော်သော ပုဂ္ဂိုလ်များကို အဖွဲ့ဝင်များအဖြစ် ပါဝင်စေလျက် ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="dica">{{cite news|url=https://www.dica.gov.mm/mm/my/243395|title=မြန်မာနိုင်ငံရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကော်မရှင်|last=|first=|author2=|date=|publisher=[[ရင်းနှီးမြုပ်နှံမှုနှင့် ကုမ္ပဏီများညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန]]|accessdate=|archivedate=28 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211228032630/https://www.dica.gov.mm/mm/my/243395}}</ref> === သတင်းစဉ်များ === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၁၅) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော မြန်မာနိုင်ငံရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကော်မရှင်၏ (၃/၂၀၂၆) ကြိမ်မြောက် အစည်းအဝေးကို မှတ်တမ်းအရ စက်မှုနှင့် လျှပ်စစ်ဓာတ်အားကဏ္ဍမှ နိုင်ငံခြားရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုလုပ်ငန်းအသစ် ၄ ခုနှင့် ကဏ္ဍပေါင်းစုံမှ ပြည်တွင်းရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုလုပ်ငန်းအသစ် ၃၁ ခုတို့ကို ခွင့်ပြုပေးခဲ့သည်။ အဆိုပါလုပ်ငန်းများ၏ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ပမာဏမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄၁.၀၀၃ သန်းနှင့် ကျပ်ငွေ ၁,၉၅၅,၅၂၆.၉၅၅ သန်းဖြစ်ပြီး အလုပ်အကိုင် ၅,၀၆၄ ခု ဖန်တီးပေးနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ ခွင့်ပြုထားသောလုပ်ငန်းများတွင် လုပ်ငန်းသုံးယာဉ်ထုတ်လုပ်ခြင်း၊ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားထုတ်လုပ်ခြင်း၊ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးအခြေခံကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း၊ ဟိုတယ်နှင့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း၊ လျှပ်စစ်ကားတပ်ဆင်ထုတ်လုပ်ခြင်း၊ ဆိပ်ကမ်းဝန်ဆောင်မှု၊ လက်ကိုင်ဖုန်းနှင့် ဆိုလာပြားတပ်ဆင်ထုတ်လုပ်ခြင်း၊ မွေးမြူရေးအစာနှင့် စားသောက်ကုန်ထုတ်လုပ်ခြင်း၊ အထည်ချုပ်လုပ်ငန်းများ ပါဝင်သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလကုန်အထိ စာရင်းများအရ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုအများဆုံးနိုင်ငံများမှာ [[စင်ကာပူနိုင်ငံ|စင်ကာပူ]]၊ [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်]]နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]တို့ဖြစ်ပြီး ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုအများဆုံးကဏ္ဍများမှာ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားကဏ္ဍ (၂၈.၂၇%)၊ ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ကဏ္ဍ (၂၄.၆၂%) နှင့် စက်မှုကဏ္ဍ (၁၄.၆၇%) တို့ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကော်မရှင်၏ (၃/၂၀၂၆) ကြိမ်မြောက်အစည်းအဝေးက အလုပ်အကိုင် အခွင့်အလမ်းပေါင်း ၅၀၀၀ ကျော်ကို ဖန်တီးပေးနိုင်မည့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုလုပ်ငန်းအသစ် ၃၅ ခု ခွင့်ပြု {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80846 |access-date=2026-03-16 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == ကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌများ (၂၀၁၁ -လက်ရှိ) == {| class="wikitable" !စဉ် !အမည် !ရာထူး !ဝန်ကြီးဌာန !ရာထူးစတင် !ရာထူးပြီးဆုံး |- |၁ |[[စိုးသိန်း|ဦးစိုးသိန်း]]<ref>{{cite news|url=https://www-bbc-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.bbc.com/burmese/burma/2013/05/130507_mic_changes.amp?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQHKAFQArABIA%3D%3D#aoh=16207290483292&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=From%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fburmese%2Fburma%2F2013%2F05%2F130507_mic_changes|title=မြန်မာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ကော်မရှင် ပြန်ဖွဲ့စည်း|last=|first=|author2=|date=|publisher=DICA|accessdate=|archivedate=11 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210511105532/https://www-bbc-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.bbc.com/burmese/burma/2013/05/130507_mic_changes.amp?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQHKAFQArABIA%3D%3D#aoh=16207290483292&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=From%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fburmese%2Fburma%2F2013%2F05%2F130507_mic_changes}}</ref> |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး |[[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန|သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန]] | | |- |၂ |[[ဝင်းရှိန်|ဦးဝင်းရှိန်]] |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး |[[ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန် ဝန်ကြီးဌာန|ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန်ဝန်ကြီးဌာန]] |၂၀၁၃ |၂၀၁၆ |- |၃ |[[ကျော်ဝင်း (ဝန်ကြီး)|ဦးကျော်ဝင်း]]<ref>{{cite news|url=https://www.mopfi.gov.mm/en/node/470|title=မြန်မာနိုင်ငံရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ၊ စီမံကိန်းနှင့် ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီးဌာနပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဦးကျော်ဝင်းနှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ နိုင်ငံခြားစီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်များနှင့်စီးပွားရေးအဖွဲ့အစည်းများနှင့် တွေ့ဆုံခြင်း|last=|first=|author2=|date=|publisher=|accessdate=|archivedate=11 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210511105540/https://www.mopfi.gov.mm/en/node/470}}</ref> |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး |[[စီမံကိန်းနှင့် ဘဏ္ဍာရေး ဝန်ကြီးဌာန|စီမံကိန်းနှင့် ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီးဌာန]] |၂၀၁၆ |၂၀၁၈ |- |၄ |[[သောင်းထွန်း (ဝန်ကြီး)|ဦးသောင်းထွန်း]] |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး | *[[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီးဌာန]] *[[ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့် နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] |၁၆ ဇွန် ၂၀၁၈ |၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |- |၅ |[[မိုးမြင့်ထွန်း|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မိုးမြင့်ထွန်း]] |ကောင်စီဝင် |[[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] |၄ မတ် ၂၀၂၁ |၁၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |- |၆ |ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မြထွန်းဦး]] |ဒုတိယ ဝန်ကြီးချုပ် |[[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] |၁၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |လက်ရှိ |} ==အဖွဲ့ဝင်များ== လက်ရှိအဖွဲ့ဝင်များကို ၂၀၂၁ ခုနှစ် မတ်လ ၄ရက်နေ့တွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|စစ်ကောင်စီ]][[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌ|ဥက္ကဋ္ဌ]] [[မင်းအောင်လှိုင်]]မှ ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌမှာ အရပ်ဘက်မဟုတ်ဘဲ စစ်ဘက်မှ ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=https://www.dica.gov.mm/sites/dica.gov.mm/files/uploads/mic_0.pdf|title=​ကော်မရှင်|last=|first=|author2=|date=|publisher=DICA|accessdate=}}</ref> {| class="wikitable" |''စဉ်'' |''အမည်'' |''ရာထူး'' |''တာဝန်'' |- |(က) |[[မိုးမြင့်ထွန်း]] |[[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|အာဏာသိမ်းစစ်ကောင်စီဝင်]] |ဥက္ကဋ္ဌ |- |(ခ) |[[အောင်နိုင်ဦး|ဦးအောင်နိုင်ဦး]] |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး<br>[[ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့် နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] |ဒုတိယ ဥက္ကဋ္ဌ |- |(ဂ) |ဦးခင်မောင်ရီ |ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး<br> [[သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဝန်ကြီးဌာန|သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီးဌာန]] |အဖွဲ့ဝင် |- |(ဃ) |ဒေါက်တာသီတာဦး |[[ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်]] <br> [[ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်ရုံး]] |အဖွဲ့ဝင် |- |(င) |ဦး[[ညွန့်အောင်]] |ဒုတိယဝန်ကြီး<br> [[စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|စီးပွားရေးနှင့်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] |အဖွဲ့ဝင် |- |(စ) |ဦးဝင်းသော် |ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ <br>[[မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ်|ဗဟိုဘဏ်]] |အဖွဲ့ဝင် |- |(ဆ) |ဦးကျော်မင်းဦး |အမြဲတမ်းအတွင်းဝန် [[စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန]] |အဖွဲ့ဝင် |- |(ဇ) |ဦးမင်းထွဋ် |ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် ပြည်တွင်းအခွန်များဦးစီးဌာန၊စီမံကိန်းနှင့် ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီးဌာန |အဖွဲ့ဝင် |- |(ဈ) |ဦးသန့်စင်လွင် |ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့် ကုမ္ပဏီများညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန |အတွင်းရေးမှူး |} ==ကိုးကား== {{reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ]] 5wyst19f5q3g2g4tfcujedahl38eyiz 0 64292 1055121 834845 2026-09-24T16:46:54Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055121 wikitext text/x-wiki '''ရန်ကုန်မြို့သစ်စီမံကိန်း'''ကို [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]]အစိုးရ၊ ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် [[မြင့်ဆွေ၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဦးမြင့်ဆွေ]]မှ အဆိုပြုသော စီမံကိန်းဖြစ်သည်။ အဆိုပြုမြေနေရာသည် ၄,၇၄၅ ဟတ်တာကျယ်ဝန်းပြီး [[လှိုင်သာယာမြို့နယ်|လှိုင်သာယာ]]-[[တွံတေးမြို့နယ်|တွံတေး]] မြစ်ကြောင်းလမ်းမှ [[ဆိပ်ကြီးခနောင်တိုမြို့နယ်]]အကြားတွင် ဖြစ်သည်။ ပွင့်လင်းမြင်သာမှုမရှိဟုသော စွပ်စွဲချက်များကြောင့် [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်|ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်]]မှ အဆိုပါစီမံကိန်းကို ဆိုင်းငံထားခဲ့ရသည်။ ထိုစီမံကိန်းသတင်းကြောင့် [[ဒလမြို့နယ်|ဒလ]]၊ [[တွံတေးမြို့နယ်|တွံတေး]]၊ [[ဆိပ်ကြီးခနောင်တိုမြို့နယ်|ဆိပ်ကြီးခနောင်တို]]မှ မြေဈေးများ အဆမတန်မြှင့်တက်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းငံကာလ ၁၀ လကျော်ခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ထိုစီမံကိန်းကို လက်ခံခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2015-06/16/c_134331780.htm|title=Myanmar's controversial new Yangon town expansion project to resume after suspension|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-date=13 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713205853/http://news.xinhuanet.com/english/2015-06/16/c_134331780.htm|url-status=dead}}</ref> ထိုစီမံကိန်းတွင် မြစ်ကူးတံတားကြီး ၆စင်းနှင့် မြို့အင်္ဂါရပ်နှင့်ညီသော အခြေခံအဆောက်အအုံများ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.elevenmyanmar.com/local/three-companies-submit-tenders-yangon-new-city-project|title=Three companies submit tenders for Yangon New City Project|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|accessdate=23 April 2016|archivedate=10 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410064838/http://www.elevenmyanmar.com/local/three-companies-submit-tenders-yangon-new-city-project}}</ref> ထိုစီမံကိန်းသည် အစောပိုင်းတွင် ရန်ကုန်မြို့တော် ဖွံဖြိုးရေးစီမံကိန်း Master Plan အဖြစ် Japan International Cooperation Agency (JICA)မှ အဆိုပြုသော စီမံကိန်းတွင်လည်း မပါဝင်ပေ။ <ref>{{Cite web|url=http://www.mmtimes.com/index.php/business/property-news/11929-jica-rejects-link-between-master-plan-and-new-city-expansion.html|title=JICA rejects link between master plan and ‘new city’ expansion|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-date=13 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413161236/http://www.mmtimes.com/index.php/business/property-news/11929-jica-rejects-link-between-master-plan-and-new-city-expansion.html}}</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[Category:ရန်ကုန်မြို့]] {{မြန်မာအဆောက်အဦ-stub}} e9frzdwqzjcqrvxwegpazbpwze9wxwr 0 65629 1055138 887135 2026-09-24T17:39:10Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055138 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = လွယ်ဂျယ်မြို့ |official_name = |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ |image_skyline = |image_caption = |image_map = |map_caption = |subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] |subdivision_name ={{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 =[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]] |subdivision_name1 = {{flag|ကချင်ပြည်နယ်}} |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[ဗန်းမော်ခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[မိုးမောက်မြို့နယ်]] |unit_pref = Imperial |area_total_km2 = |population = ၁၀,၀၃၉<ref name="census-2014">{{cite book|title=သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ|publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|location=နေပြည်တော်|date=မေ ၂၀၁၅|series=၂၀၁၄ ခုနှစ် လူဦးရေနှင့် အိမ်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ|volume=အတွဲ-၂|pages=၄၉|url=https://drive.google.com/file/d/0B067GBtstE5TeUlIVjRjSjVzWlk/view}}</ref> |population_as_of = ၂၀၁၄ |population_blank1_title = လူမျိုးများ |population_blank2 = [[ခရစ်ယာန်]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] |population_blank2_title = ကိုးကွယ်မှု |population_density_km2 = auto |coordinates_display = inline,title |coordinates_region = MM |latNS = N |latd = 24 |latm = 12 |lats = 0 |longEW = E |longd = 97 |longm = 43 |longs = 0 |elevation_ft = |elevation_m = |timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] |utc_offset = +6.30 |website = }} '''လွယ်ဂျယ်မြို့''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ဗန်းမော်ခရိုင်]]၊ [[မိုးမောက်မြို့နယ်]]ရှိ မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်ပြီး [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]၊ လုံးချွန်းကောင်တီနှင့် နယ်နမိတ် ထိစပ်လျက်ရှိသည်။ [[နိုင်ငံတော် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|စစ်အစိုးရ]]လက်ထက် ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သော အိမ်နီးချင်းလေးနိုင်ငံနှင့် ကုန်သွယ်ဂိတ် ၁၀ ခုတွင် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/2002-07/21/content_490914.htm|title=Myanmar opens 10 border trade points|publisher=''Xinhua News Agency'', 2002-07-21|accessdate=2009-01-06|archive-date=15 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051215212659/http://news.xinhuanet.com/english/2002-07/21/content_490914.htm|url-status=dead}}</ref> ==လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး== ၂၀၀၆ ဒီဇင်ဘာလတွင် ပြီးစီးခဲ့သော တရုတ်အကူအညီဖြင့် ခင်းသော [[မိုးမောက်မြို့]]နှင့် ဆက်သွယ်ထားသည့် ၇၆ ကီလိုမီတာရှိ ကျောက်ခင်းလမ်းကြောင့် နယ်စပ်ကုန်သွယ်မှုများ သုံးဆခန့် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ထိုလမ်းကြောင့် [[ဧရာဝတီမြစ်]]ကမ်းရှိ [[ဗန်းမော်မြို့]]မှ တရုတ်နယ်စပ်သို့ ၁၀ နာရီကြာ ခရီးအား ၃ နာရီအထိ လျော့ချနိုင်ခဲ့သည်။<ref name=mt>{{Cite web|url=http://www.mmtimes.com/no380/b005.htm|author=Aye Lei Tun|title=Trade triples through Bhamo|publisher=''Myanmar Times'', August 20–26, 2007|accessdate=2009-01-05|archivedate=15 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120215122027/http://www.mmtimes.com/no380/b005.htm}}</ref> ==စီးပွားရေး== တရုတ်နိုင်ငံသို့ သစ်သီးများ၊ ပဲ၊ ဆန်နှင့် ကြက်သွန်နီများ တင်သွင်းကာ လျှပ်စစ်ပစ္စည်းများ၊ အထည်အလိပ်များနှင့် စားသောက်ကုန်များကို ပြန်လည် တင်သွင်းသည်။ သို့သော်လည်း [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[မူဆယ်မြို့]] ကုန်သွယ်မှုနှင့် စာလျှင် အနည်းငယ်မျှသာ ဖြစ်သည်။<ref name=mt/> [[နိုင်ငံတော် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|စစ်အစိုးရ]]နှင့် [[ဝပြည် သွေးစည်းရေး တပ်မတော်]]၊ [[ကချင်ပြည်ဒီမိုကရေစီသစ် တပ်မတော်]]တို့နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် လည်းကောင်း၊ [[ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (ကေအိုင်အို)နှင့် ၁၉၉၄ တွင် လည်းကောင်း လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီးနောက်တွင် တရုတ်နိုင်ငံသို့ သစ်ကုန်သွယ်မှုများ ရုတ်ခြည်းတိုးတက်လာခဲ့သည်။ အစောပိုင်းတွင် သစ်ထုတ်လုပ်ခွင့်ရရှိထားသော ထိုင်းကုမ္ပဏီများအား စည်းကမ်းချိုးဖောက်ကာ သစ်ပိုမိုထုတ်လုပ်မှုကြောင့် ဂေဟစနစ်များ ဆုံးရှုံးပျက်စီးခဲ့သည့်အတွက် ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် ယင်းကုမ္ပဏီများအား သစ်ထုတ်လုပ်ခွင့် ရုပ်သိမ်းခဲ့သည်။<ref name=FT>{{Cite web|url=http://www.forest-trends.org/documents/publications/Kahrl_Navigating%20the%20Border_final.pdf|author1=Fredrich Kahrl|author2=Horst Weyerhaeuser|author3=Su Yufang|title=Navigating the Border: An Analysis of the China-Myanmar Timber Trade|publisher=''Forest Trends''|accessdate=2009-01-07|archivedate=7 July 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707031625/http://www.forest-trends.org/documents/publications/Kahrl_Navigating%20the%20Border_final.pdf}}</ref> လွယ်ဂျယ်ဒေသတွင် [[ကျောက်မီးသွေး]]တွင်းများ ရှိနိုင်သည်ဟုလည်း ဆိုသည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.energy.gov.mm/coalsubsector.htm|title=Location of Major Coal Deposits of Myanmar|publisher=Ministry of Energy|accessdate=2009-01-05|archivedate=31 May 2008|archiveurl=https://archive.today/20080531062743/http://www.energy.gov.mm/coalsubsector.htm}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ== *[http://www.maplandia.com/burma/kachin/mansi/lweje/ Satellite map at Maplandia.com] *[http://www.mizzima.com/news/inside-burma/1127-nine-trucks-carrying-contraband-seized-on-sino-burma-border.html Nine trucks carrying contraband seized on Sino-Burma border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204011502/http://mizzima.com/news/inside-burma/1127-nine-trucks-carrying-contraband-seized-on-sino-burma-border.html |date=4 February 2009 }} ''Mizzima News'', 9 October 2008 {{ကချင်ပြည်နယ်}} [[Category:ကချင်ပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]] n40orf49qg07owmi1l0o51hstz1xax2 0 68506 1055070 1023392 2026-09-24T13:36:16Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055070 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film |name=Train to Busan |image=Train to Busan.jpg |caption=ရုံတင် ပိုစတာ |film name={{Film name | hangul = {{linktext|부산|행}} | hanja = {{linktext|釜山|行}} | rr = Busanhaeng}} |director=Yeon Sang-ho |producer=Lee Dong-ha |writer=Park Joo-suk |starring={{Plain list | * [[ဂုန်ယူး]] * မာဒုန်စွတ် * ဂျန်ယုမီ * ကင်စုအန်း * ကင်အွေစွန် * ချွိုင်ဝူးရှစ် * အာန်ဆိုဟီး }} |music=Jang Young-gyu |cinematography=Lee Hyung-deok |editing=Yang Jin-mo |studio={{Plainlist| * Next Entertainment World * RedPeter Film }} |distributor=Next Entertainment World |released={{Film date|2016|05|13|Cannes|2016|07|20|တောင်ကိုရီးယား|df=yes}} |runtime= ၁၁၈ မိနစ်<!--Theatrical runtime: 118:07--><ref>{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/train-busan-film | title=''Train to Busan'' (15) | work=British Board of Film Classification | date=20 September 2016 | accessdate=8 December 2016 | archive-date=20 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161220084201/http://bbfc.co.uk/releases/train-busan-film | url-status=dead}}</ref> |country=တောင်ရီးယား |language=ကိုရီးယား |gross={{USD|99.32 million}}<ref name="thenumbers">{{cite web|url= http://www.the-numbers.com/movie/Busanhaeng-(south-korea)#tab=summary|title= Busanhaeng (2016)|accessdate= Sep 16, 2016|work= The Numbers|archive-date= 16 August 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160816135155/http://www.the-numbers.com/movie/Busanhaeng-(south-korea)#tab=summary}}</ref> }} '''''ဘူဆန်သို့ ရထား''''' ({{lang-en|Train to Busan}}; {{Korean|부산행|3=Busanhaeng}}) သည် ၂၀၁၆ ခုနှစ် တောင်ကိုရီးယား ဖုတ်ကောင် အထိတ်တလန့် ဇာတ်ကားဖြစ်ကာ ဒါရိုက်တာ Yeon Sang-ho ရိုက်ကူးပြီး [[ဂုန်ယူး]]၊ ဂျန်ယုမီ နှင့် မာဒုန်စွတ် တို့ ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ထားသည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.screendaily.com/news/distribution/well-go-usa-entertainment-boards-train-to-busan/5104736.article|title=Well Go USA Entertainment boards 'Train To Busan'|last=Kay|first=Jeremy|date=9 June 2016|work=Screen Daily|accessdate=10 June 2016}}</ref> ရုပ်ရှင်ကားကို ၂၀၁၆ [[ကိန်း ရုပ်ရှင်ပွဲတော်|ကိန်းရုပ်ရှင်ပွဲတော်]]တွင် မေလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် အထူးပွဲပြသခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://variety.com/2016/film/festivals/cannes-film-festival-official-selection-lineup-2016-1201753269/|title=Cannes 2016: Film Festival Unveils Official Selection Lineup|work=Variety|accessdate=14 April 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/culture/2016/05/201_203819.html|title='Train to Busan' to screen at Cannes|work=The Korea Times}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/culture/2016/07/141_209780.html|title=Zombies fail to impress in 'Train to Busan'|date=19 July 2016}}</ref><ref>{{Cite news|title=Train to Busan: Zombie film takes S Korea by storm|last=Chen|first=Heather|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-36939395|publisher=BBC News|date=3 August 2016|accessdate=22 August 2016}}</ref> ဩဂုတ် ၇ ရက်နေ့တွင် ရုပ်ရှင်ကားသည် ကြည့်ရှုသူ ၁၀ သန်းကျော်ဖြင့် ၂၀၁၆ ခုနှစ် အတွက် ကြည့်ရှုသူအများဆုံး ကိုရီးယား ရုပ်ရှင်ကား အဖြစ် မှတ်တမ်းဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.soompi.com/2016/08/07/train-busan-first-korean-film-2016-top-10-million/|title=“Train To Busan” Is The First Korean Film Of 2016 To Break This Audience Record|last=notclaira|date=2016-08-07|access-date=14 December 2016|archive-date=10 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810143005/http://www.soompi.com/2016/08/07/train-busan-first-korean-film-2016-top-10-million/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2016/08/08/2016080801532.html|title=Korean Movies Prove Box-Office Gold|last=Byun|first=Hee-won|publisher=Chosun Media|accessdate=6 September 2016}}</ref> ''Seoul Station'' အမည်ရှိ ရှေ့ဆက်ဇာတ်လမ်းတွဲ [[အန်နီမေးရှင်း]] ကို တစ်လအကြာတွင် ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ ရုပ်ရှင်ကားသည် ၂၀၁၁ ဇာတ်ကားဖြစ်သော ''The Crucible'' အပြီးတွင် ဂုန်ယူးနှင့် ဂျန်စူအန်းတို့ ပြန်လည် တွဲဖက် သရုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == ဇာတ်ကွက် == ကွာရှင်းထားသော ငွေကြေးမန်နေဂျာ ဆော့ဝူးသည် သမီးဖြစ်သူစုအန်းကို ဘူဆန်ရှိ မိခင်ဆီ မွေးနေ့လက်ဆောင်အနေဖြင့် ခေါ်ဆောင်သွားရန် စီစဉ်လေသည်။ သူတို့သည် [[ဆိုးလ်မြို့]]ရှိ KTX ဘူတာရုံမှ စတင်ထွက်ခွာခဲ့သည်။ ရထားထဲတွင် အခြေခံအလုပ်သမားလူတန်းစားဖြစ်သော စန်ဟွာနှင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်ဇနီးသည် ဆုံးကျုံး၊ အထက်တန်းကျောင်းဘေ့စ်ဘောအသင်းတဖွဲ့၊ ချမ်းသာပြီး တကိုယ်ကောင်းဆန်သော စီအီးအို ယွန်ဆု၊ အင်ဂီနှင့် ဂျွန်ဂီညီအစ်မနှစ်ယောက်နှင့် အိုးမဲ့အိမ်မဲ့လူတဦးတို့လည်း လိုက်ပါလာသည်။ ရထားစထွက်လျှင် ခြေထောက်တွင် အကိုက်ခံထားရသော ဒဏ်ရာနှင့် မောဟိုက်နေသော မိန်းကလေးတဦး ရထားပေါ်တက်လာသည်။ ဒဏ်ရာအဆိပ်တက်ပြီးသော် ဖုတ်ကောင် ဖြစ်သွားပြီး မီးရထားပေါ်မှ စပယ်ယာကို ကိုက်လိုက်ရာ ဘေ့စ်ဘောအသင်းအပါအဝင် ရထားတစီးလုံး ဖုတ်ကောင်ပိုး ကူးစက်ကုန်တော့သည်။ သို့သော် ကစားသမားတဦးဖြစ်သူ ယုန်ဂု၊ သူ့ရည်းစား ဂျင်ဟီး၊ သူငယ်ချင်း၂ယောက်နှင့် အခြားခရီးသည်တော်တော်များများမှာ လွတ်မြောက်ရန် ကြိုးပမ်းကြတော့သည်။ ကိုရီးယားတနိုင်ငံလုံး ဖုတ်ကောင်ဖြစ်ပွားမှု ထုတ်လွှင့်ကြသည်။ ဒေဂျော်မှာ ရထားရပ်သော်လည်း တမြို့လုံးမှာ ဖုတ်ကောင်ဖြစ်နေပြီ ဖြစ်ရာ အားလုံး ရထားဆီ ပြန်ပြေး၍ နောက်တမြို့ဖြစ်သော ဘူဆန်သို့ ပြေးရန် ရထားမောင်းသူက ကြိုးပမ်းသည်။ ဘူဆန်မှာ ဖုတ်ကောင်ကင်းလွတ်ဇုံ ဖြစ်နေဆဲ။ ဆော့ဝူး၊ စန်ဟွာနှင့် ယုံဂုတို့သည် စုအန်း၊ အင်ဂီနှင့် ဆုံးကျုံးတို့ ပုန်းအောင်းရာသို့ ကြိုးစားသွားပြီးနောက် အခြားခရီးသည်များ ရှိရာ ရထားရှေ့တွဲသို့ ထပ်သွားရန် အတူတကွ ကြိုးစားကြသည်။ သို့သော်လည်း ဝင်ရောက်လာသည့် ရှင်ကျန်သူများကို ယွန်ဆုနှင့် အခြားခရီးသည်များက တမင် ပိတ်ဆို့ထားလိုက်သည်။ စန်ဟွာနှင့် အင်ဂီက ကိုယ့်ကိုယ်ကို အနစ်နာခံပြီး အခြားသူများ ရထားခေါင်းတွဲထဲ ဝင်နိုင်ရန် အချိန်ရအောင် လုပ်ပေးခဲ့သည်။ အသစ်ရောက်လာသော သူများထံမှ ဖုတ်ကောင်ပိုး ကူးစက်ခံရမည် စိုးသောကြောင့် ယွန်ဆုနှင့် အခြားခရီးသည်များက သူတို့ကို တွဲ၏ အခြားတဖက်တွင် သီးသန့်နေရန် တောင်းဆိုကြသည်။ ဖုတ်ကောင်ဖြစ်သွားသော သူ့အစ်မ ဂျုံဂီနှင့် တွေ့ရန် အင်ဂီက တံခါးကို တမင် ဖွင့်ပေးလိုက်ရာ ဖုတ်ကောင်များ ဝင်လာပြီး ကိုက်ကြသည်။ သို့သော် ယွန်ဆုနှင့် မီးရထားမောင်းသူ ၂ယောက် ရှောင်ကွင်းလွတ်မြောက်လာခဲ့သည်။ အရှေ့ဒေဂူဘူတာရုံ၌ ရထားလမ်းပိတ်ဆို့နေရာ ကျန်ရစ်သူများသည် နောက်ထပ်ရထားတစီးကို ရှာကြရာတွင် ဆော့ဝူး၊ ဆုံးကျုံး၊ စုအန်း၊ ယုံဂု၊ ဂျင်ဟီးနှင့် ခြေသလုံးအိမ်တိုင်တို့သည် မီးလောင်နေသော ရထားတစီးက ရထားကို ဝင်တိုက်လိုက်စဉ် လူစုကွဲသွားကြသည်။ ယွန်ဆုသည် မီးရထားဝန်ထမ်းကို ဖုတ်ကောင်အကိုက်ခံရအောင် တွန်းလွှတ်လိုက်ပြီးနောက် ရထားပေါ် တက်ပြေးပြီးလျှင် ဂျင်ဟီးကိုလည်း ဖမ်းပြီး ဖုတ်ကောင်ဆီ တွန်းပစ်သည်။ ယုံဂုသည် ဖုတ်ကောင်များကို ချပြီးနောက် ဂျင်ဟီးကို အဖော်ပြုသော်လည်း သူပါအကိုက်ခံလိုက်ရသည်။ စက်ခေါင်းမောင်းသူသည် တခြားလမ်းကြောင်းတွင်ရှိသော မီးရထားစက်ခေါင်းတလုံးကို တွေ့ပြီး မောင်းစဉ် အကိုက်ခံလိုက်ရသော ယွန်ဆုကို ကယ်ဆယ်ရန် ကြိုးစားနေတုန်း ဖုတ်ကောင်များကြောင့် သေဆုံးသွားပြန်သည်။ ဆော့ဝူး၊ စုအန်းနှင့် ဆုံးကျုံးတို့ ရထားဆီ ပြေးလိုက်နိုင်ရန် အိမ်ရာမဲ့သမားသည် အနစ်နာခံလိုက်သည်။ သူတို့သည် ရထားစက်ခေါင်းအစွန်၌ ဖုတ်ကောင်ဖြစ်သွားသော ယွန်ဆုနှင့် တွေ့ကြရာ ဆော့ဝူးက ရထားပေါ်မှ တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း သူကိုယ်တိုင် အကိုက်ခံလိုက်ရသည်။ နောက်ဆုံး သူပါ စက်ခေါင်းပေါ်မှ တမင်ခုန်ချပြီး အဆုံးသတ်လိုက်လေသည်။ စုအန်းနှင့် ဆုံးကျုံးတို့နှစ်ယောက်တည်း စက်ခေါင်းကို ဘူဆန်သို့ မောင်းပြီးနောက်ဆုံး စစ်သားများ၏ ကယ်ဆယ်ခြင်းကို ခံလိုက်ရတော့သည်။ == သရုပ်ဆောင်များ == * ဆော့ဝူး အဖြစ် [[ဂုန်ယူး]] *စန်ဟွာအဖြစ် မာဒုန်စွတ် *ဆုံးကျုံးအဖြစ် ဂျန်ယုမီ *စူးအန်း အဖြစ် ကင်စုအန်း *ယုံဆု အဖြစ် ကင်အွေစွန် *ယောင်ဂု အဖြစ် ချွိုင်ဝူးရှစ် *ဂျင်ဟီး အဖြစ် အာန်ဆိုဟီး *ခြေသလုံးအိမ်တိုင် အဖြစ် ချွိုင်ဂွီဟွာ *KTX ကပ္ပတိန် အဖြစ် ဂျန်ဆုယုံ *အင်ဂီ အဖြစ် ရယ်စူးဂျန် *ဂျုံဂီ အဖြစ် ပတ်မြောင်ဂျင် *ကီချူ အဖြစ် ဂျန်းဟွတ် *ကင်ဂျင်မော် အဖြစ် ကင်ချန်းဟွမ် *ပြေးလာသော မိန်းကလေးအဖြစ် ရှင်းအွန်ကျောင်း == Reception == ==== Box office ==== ဘူဆန်သို့ရထား ဇာတ်ကားသည် ကမ္ဘာတဝန်း ဒေါ်လာ ၉၉ သန်း အမြတ်ရခဲ့သည်။ မလေးရှားတွင် ဒေါ်လာ ၄.၈၄ သန်း၊<ref>{{cite web|last1=Begum|first1=Mumtaj|title=‘Train to Busan’ speeds away to box-office record|url=http://www.thestar.com.my/news/nation/2016/09/24/train-to-busan-speeds-away-to-boxoffice-record/|website=The Star|publisher=|accessdate=24 September 2016}}</ref> ဟောင်ကောင်တွင် ၈.၅၂ သန်း၊<ref>{{cite web|last1=Chu|first1=Karen|title=South Korean Zombie Hit 'Train to Busan' Becomes Highest-Grossing Asian Film in Hong Kong|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/south-korean-zombie-hit-train-933674|website=The Hollywood Reporter|publisher=|accessdate=1 October 2016}}</ref> စင်္ကာပူတွင် ၃.၁ သန်းဖြင့် အမြတ်အစွန်း အရဆုံး ကိုရီးယားရုပ်ရှင် ဖြစ်လာသည်။<ref>{{cite news |url=http://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/train-to-busan-is-no-1-at-singapore-box-office-and-top-korean-movie-to-date |title=Train To Busan is No. 1 at Singapore box office and top Korean movie to date |author=Wai Yee, Yip |work=The Straits Times |date=August 24, 2016 |accessdate=October 19, 2016 |archive-date=5 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805151428/https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/train-to-busan-is-no-1-at-singapore-box-office-and-top-korean-movie-to-date |url-status=dead }}</ref> တောင်ကိုရီးယားတွင် လူပေါင်း ၁၁ သန်းကျော် သွားကြည့်သော ရုပ်ရှင်အဖြစ် မှတ်တမ်းဝင်သွားသည်။<ref>{{cite web|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2016/08/19/2016081901020.html|title=Zombie Movie 'Train to Busan' Passes 11 Million-Viewer Mark|publisher=The Chosun Ilbo|date=2016-08-19|accessdate=2016-12-04}}</ref> ==== ဝေဖန်သံများ ==== ရုပ်ရှင်သည် ယေဘုယျအားဖြင့် အကောင်းဘက်က ရှုမြင်ခြင်း ခံရသည်။ သွေးစုတ်ဖုတ်ကောင် ကားအမျိုးအစားတွင် ဇာတ်ကောင်စရိုက် စုံလင်စွာ၊ ဖြစ်တတ်သော သဘောသဘာဝကို ပီပြင်စွာ ရိုက်ကူးပြသနိုင်ပြီး သည်းထိတ်ရင်ဖိုစရာ အဖြစ်များနှင့် ဖျော်ဖြေမှု အပြည့်အဝ ပေးနိုင်သော ရုပ်ရှင်ကားပင် ဖြစ်သည် ဟု အဆင့်သတ်မှတ်ချက် ၇.၆ ပေးသော Rotten Tomatoes က ဖော်ပြခဲ့သည်။ == ဆုများနှင့် ဇကာတင်ဆုများ == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !ခုနှစ် !ဆု !ကဏ္ဍ !ရရှိသူ !ရလဒ် |- | rowspan="18" |၂၀၁၆ | rowspan="6" |[[:en:25th_Buil_Film_Awards|25th]] [[:en:Buil_Film_Awards|Buil Film Awards]] |အကောင်းဆုံး ရုပ်ရှင် |''Train to Busan'' |{{Nom}} |- |အကောင်းဆုံး အမျိုးသား ဇာတ်ပို့ |[[:en:Kim_Eui-sung|Kim Eui-sung]] |{{Won}} |- |အကောင်းဆုံး အမျိုးသမီး ဇာတ်ပို့ |[[:en:Jung_Yu-mi_(actress_born_1983)|Jung Yu-mi]] |{{Nom}} |- |Best Cinematography |Lee Hyeong-deok |{{Nom}} |- |Best Art Direction |Lee Mok-won |{{Nom}} |- |[[:en:Yu_Hyun-mok|Yu Hyun-mok]] Film Arts Award |[[:en:Yeon_Sang-ho|Yeon Sang-ho]] |{{Won}} |- | rowspan="12" |[[:en:37th_Blue_Dragon_Film_Awards|37th]] [[:en:Blue_Dragon_Film_Awards|Blue Dragon Film Awards]] |အကောင်းဆုံး ရုပ်ရှင် |''Train to Busan'' |{{nom}} |- | rowspan="2" |အကောင်းဆုံး အမျိုးသား ဇာတ်ပို့ |Kim Eui-sung |{{nom}} |- |[[:en:Ma_Dong-seok|Ma Dong-seok]] |{{nom}} |- |အကောင်းဆုံး အမျိုးသမီး ဇာတ်ပို့ |Jung Yu-mi |{{nom}} |- |Best New Director |[[:en:Yeon_Sang-ho|Yeon Sang-ho]] |{{nom}} |- |Best Art Direction |Lee Mok-won |{{nom}} |- |Best Screenplay |Park Joo-seok |{{nom}} |- |Best Editing |Yang Jin-mo |{{nom}} |- |Best Cinematography |Lee Hyeong-deok |{{nom}} |- |Best Lighting |Park Jeong-woo |{{nom}} |- |Technical Award |Kwak Tae-yong and Hwang Hyo-gyoon (Special makeup) |{{won}} |- |Audience Choice Award for Most Popular Film |''Train to Busan'' |{{won}} |} == ကိုးကား == {{reflist|2}} [[Category:၂၀၁၆ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] 6pn2iu44zlhsbaoe581nbnyfehtr2a4 0 74147 1055085 1042082 2026-09-24T14:17:25Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055085 wikitext text/x-wiki ဤ ဆောင်းပါးသည် မိုဘိုင်းစက်လည်ပတ်မှုစနစ်များ (mobile operating systems) ကို နှိုင်းယှဉ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ နောက်ဆုံးထွက် ဗားရှင်းများကိုသာ အောက်ရှိဇယားများတွင် နှိုင်းယှဉ်ပြထားသည်။ သို့သော် အရင်ဗားရှင်းအဟောင်းများမှာ ဈေးကွက်တွင် ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ ==စက်လည်ပတ်မှုစနစ် (OS)== <!-- For answers of Yes/No format only --> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 1em auto 1em auto;" |+Legend | width="100" {{Yes}} | width="100" {{beta}} | width="100" {{Okay|Limited}} | width="100" {{Rarely|Tablet-only}} | width="100" {{No2|3rd party}} | width="100" {{No}} |} {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center; width: auto" |+About OS |- ! width="10%"| Feature ! width="10%"| [[iOS]] ! width="10%"| [[Android (operating system)|Android]] ! width="10%"| [[Windows 10 Mobile]] ! width="10%"| [[BlackBerry 10]] ! width="10%"| [[Tizen]] ! width="10%"| [[Sailfish OS]] ! width="10%"| [[Ubuntu Touch]] |- !Company |[[Apple Inc.]]||[[Google]], [[Open Handset Alliance]]||[[Microsoft]]||[[BlackBerry Ltd.]]||[[Linux Foundation]], [[Tizen Association]], [[Samsung]], [[Intel]]||[[Sailfish Alliance]], [[Mer (software distribution)|Mer]], [[Jolla]] and Sailfish community contributors||[[Canonical Ltd.]] and Ubuntu community contributors |- !Market share<ref>{{cite web |url=http://www.gartner.com/newsroom/id/3609817| title=Gartner Smart Phone Marketshare 2016 Q4 | publisher=Gartner, Inc |accessdate=2017-03-12}}</ref> |17.9%||81.7%||0.3%||0.0%||N/A||N/A||N/A |- !Current version |10.3.0||7.1.1||10.0.14393.693<ref>https://support.microsoft.com/en-us/help/4000825/windows-10-update-history</ref>||10.3.3.2163 / December 16, 2016||2.4 Rev8||2.0.5.6||15.04 (OTA-14) |- !Current version release dates |{{Start date and age|2017|3|28}}<ref>{{cite web|url=https://support.apple.com/kb/HT1222 |title=Apple security updates |publisher=Support.apple.com |accessdate=2017-01-26}}</ref>||{{Start date and age|2016|12|5}}||{{Start date and age|2017|1|10}}||{{Start date and age|2016|01|12}}||{{Start date and age|2016|8|2}}||{{Start date and age|2016|12|16}}||{{Start date and age|2016|12|07}}<ref>{{Cite web |title=Softpedia: Ubuntu Touch OTA-14 Officially Released with Revamped Unity 8 Interface, Fixes |url=http://news.softpedia.com/news/ubuntu-touch-ota-14-officially-released-with-revamped-unity-8-interface-fixes-510787.shtml |access-date=8 April 2017 |archive-date=21 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221014957/http://news.softpedia.com/news/ubuntu-touch-ota-14-officially-released-with-revamped-unity-8-interface-fixes-510787.shtml }}</ref> |- !License |Proprietary except for open source components |[[Free and open-source]], but usually bundled with proprietary apps and drivers<ref>{{cite web |title = Building for devices |work = Android Open Source Project |accessdate = 2012-12-20 |url = http://source.android.com/source/building-devices.html |archivedate = 7 January 2012 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120107123505/http://source.android.com/source/building-devices.html }}</ref><ref name="ICS is coming to AOSP - Android Building">[https://groups.google.com/group/android-building/msg/c0e01b4619a1455a ICS is coming to AOSP – Android Building]. Groups.google.com (2011-11-14). Retrieved on 2012-07-03.</ref> |Proprietary |Proprietary |[[Free and open-source]], but the SDK is proprietary and closed source |[[Free and open-source]], but the UI is proprietary and closed source |[[Free and open-source]], mainly the [[GPL]] but usually bundled with proprietary drivers |- !OS family |[[Darwin (operating system)|Darwin]]||[[Linux]]||[[Windows 10 Mobile]]||[[QNX]]||[[Linux]]||[[Linux]]||[[Linux]] |- !Supported CPU architecture |[[ARM architecture|ARM]], [[ARM64]]||[[ARM architecture|ARM]], [[x86]], [[MIPS instruction set|MIPS]] and the [[64-bit computing|64-bit]] variants of all three||[[ARM architecture|ARM]]||[[ARM architecture|ARM]]||[[ARM architecture|ARM]], [[x86]], [[x86-64]]||[[ARM architecture|ARM]], [[x86-64]]||[[ARM architecture|ARM]], [[x86]] and [[x86-64]]<ref>[https://launchpad.net/ubuntu/+source/ubuntu-touch-meta/1.256/+build/8452441 amd64 build : 1.256 : ubuntu-touch-meta package : Ubuntu]</ref> |- !Programmed in |[[C (programming language)|C]], [[C++]], [[Objective-C]], [[Swift (programming language)|Swift]]||C, C++, [[Java (programming language)|Java]]||7+: [[Microsoft XNA|XNA]] (.NET C#), [[Silverlight]], native C/C++ (only for vendors and partners<ref>{{cite web |url=http://nanapho.jp/archives/2012/02/only-48-windows-phone-apps-using-native-code/ |title=ネイティブコードを使う Windows Phone アプリは全部で48個 - ななふぉ |publisher=Nanapho.jp |date=2012-02-07 |accessdate=2013-09-01 |archivedate=1 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140701151009/http://nanapho.jp/archives/2012/02/only-48-windows-phone-apps-using-native-code/ }}</ref>)<br>8+: .NET C#, VB.NET, [[Silverlight]], native C/C++, WinRTP (XMLA), DirectX||C/ C++: Native SDK, C++/Qt: Cascades SDK, HTML5/Javascript/CSS: Webworks SDK, ActionScript: Adobe AIR, Java: Android runtime||C++||C++, QML, Python||Apps: [[HTML5]], [[QML]], [[Go (programming language)|Go]], [[JavaScript]]<ref>{{Cite web |title=Tutorials {{!}} Ubuntu developer portal |url=http://developer.ubuntu.com/en/scopes/tutorials/ |accessdate=8 April 2017 |archivedate=26 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160326223337/http://developer.ubuntu.com/en/scopes/tutorials/ }}</ref><br />System: [[C (programming language)|C]], [[C++]], [[QML]] |- !Public issues list |{{No2}} 3rd party<ref>{{Cite web |title=Open Radar |url=http://openradar.appspot.com/ |access-date=8 April 2017 |archive-date=9 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090109010902/http://openradar.appspot.com/ }}</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web |url=https://code.google.com/p/android/issues/list |title=Android Issues Tracker |publisher=Google.com |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{No}}<ref>[http://mspoweruser.com/microsoft-kill-uservoice-website-rely-windows-feedback-app/ Microsoft to kill its UserVoice website, rely on Windows Feedback app - MSPoweruser]</ref>||{{Yes}}<ref>{{Cite web |title=Issue Tracker - BlackBerry |url=https://www.blackberry.com/jira/ |access-date=8 April 2017 |archive-date=14 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200414081041/https://www.blackberry.com/us/en/issue-trackers }}</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web |url=https://bugs.tizen.org/ |title=System Dashboard - Tizen Project |publisher=Bugs.tizen.org |date= |accessdate=2014-05-20 |archive-date=7 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007152428/http://www.verizonwireless.com/wcms/consumer/videogallery/device-videos/blackberry/q10-video-screen-share.html }}</ref>||{{Yes}}<ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/ |title=together.jolla.com |access-date=8 April 2017 |archive-date=7 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007152428/http://www.verizonwireless.com/wcms/consumer/videogallery/device-videos/blackberry/q10-video-screen-share.html |url-status=dead }}</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web|url=https://bugs.launchpad.net/ubuntu-touch-preview/+bugs |title=Bugs : Ubuntu Touch Developer Preview |publisher=Bugs.launchpad.net |date= |accessdate=2014-05-20}}</ref> |- ![[Digital restrictions management|DRM]]-free<ref>[http://www.defectivebydesign.org/ We oppose DRM. | Defective by Design]</ref> |{{No}} - [[FairPlay]]||{{No}}<ref>[http://developer.android.com/reference/android/drm/package-summary.html android.drm | Android Developers]</ref> since Android 4.1<ref>[http://developer.android.com/reference/android/media/MediaCrypto.html MediaCrypto | Android Developers]</ref> and Android 4.3<ref>[http://developer.android.com/reference/android/media/MediaDrm.html MediaDrm | Android Developers]</ref> and more restrictions on Android 4.4<ref>[http://developer.android.com/reference/android/view/SurfaceView.html#setSecure(boolean) SurfaceView.setSecure(boolean) | Android Developers]</ref>||{{No}}||{{No}}<ref>{{Cite web |title=Digital rights management |url=http://docs.blackberry.com/en/developers/deliverables/5822/Digital_rights_management_521884_11.jsp |accessdate=8 April 2017 |archivedate=10 November 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141110103639/http://docs.blackberry.com/en/developers/deliverables/5822/Digital_rights_management_521884_11.jsp }}</ref>||{{Yes}}||{{Yes}}||{{Yes}} |- !Device independent system updates |{{Yes}}<ref>[http://www.idownloadblog.com/2013/09/18/ios-7-installation-tips/ iOS 7: what you need to know before updating]</ref>||{{No2}}No,<ref>[https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=78992 Android Issue 78992: Device independent system updates]</ref> 3rd party software like [[LineageOS]]<ref>[http://www.zdnet.com/article/google-patches-stagefright-2-0-in-nexus-fixes-land-in-nightly-cyanogenmod-builds/ Google patches Stagefright 2.0 in Nexus, fixes land in 'nightly' CyanogenMod builds | ZDNet]</ref>||{{No2}}Only for developers||{{No}}||{{No}}||{{Yes}}||{{Yes}}<ref>[https://wiki.ubuntu.com/ImageBasedUpgrades ImageBasedUpgrades - Ubuntu Wiki]</ref> |- ![[FOTA (technology)|Wireless system updates]] |{{Yes|5+}}<ref>{{cite web |url=http://ipod.about.com/od/UsingiOS5/ht/Install-Iphone-Software-Updates-Without-Connecting-Itunes.htm |title=How to Install iPhone Software Updates Without Connecting to iTunes |publisher=Ipod.about.com |date=2014-05-15 |accessdate=2014-05-20 |archive-date=29 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429192151/http://ipod.about.com/od/UsingiOS5/ht/Install-Iphone-Software-Updates-Without-Connecting-Itunes.htm }}</ref>||{{Yes}}||{{Yes|8+}}<ref>{{cite web |author=6/20/12 2:01pm 6/20/12 2:01pm |url=http://gizmodo.com/5919970/windows-phone-8-devices-will-get-ota-updates-and-18-months-of-firmware-support |title=Windows Phone 8 Devices Will Get OTA Updates and 18 Months of Firmware Support |publisher=Gizmodo.com |date= |accessdate=2014-05-20 |archive-date=28 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180528051314/https://gizmodo.com/5919970/windows-phone-8-devices-will-get-ota-updates-and-18-months-of-firmware-support }}</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=YgYYONd4eE8 |title=BlackBerry Wireless Update |publisher=youtube.com |date=2010-04-05 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{No}}||{{Yes}}||{{Yes}} |- ![[Graphics processing unit|GPU]] accelerated [[Graphical user interface|GUI]] |{{Yes}}||{{Yes|3+}}<ref>Stewart Mitchell, [http://www.pcpro.co.uk/news/365215/android-lets-developers-work-closer-to-the-metal "Android lets developers work closer to the metal"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427110839/http://www.pcpro.co.uk/news/365215/android-lets-developers-work-closer-to-the-metal |date=27 April 2015 }}, ''PC Pro'', 11/02/11</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web |url=http://www.anandtech.com/show/2969/windows-phone-7-series-the-anandtech-guide/13 |title=Windows Phone 7: The AnandTech Guide |publisher=AnandTech |date=2010-03-21 |accessdate=2011-09-07 |archive-date=7 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170607042622/http://www.anandtech.com/show/2969/windows-phone-7-series-the-anandtech-guide/13 }}</ref>||{{Yes}}, OS 7.0+||?||{{Yes}}||{{Yes}} |- ! width="10%"| Feature ! width="10%"| [[iOS]] ! width="10%"| [[Android (operating system)|Android]] ! width="10%"| [[Windows 10 Mobile]] ! width="10%"| [[BlackBerry 10]] ! width="10%"| [[Tizen]] ! width="10%"| [[Sailfish OS]] ! width="10%"| [[Ubuntu Touch]] |} ==ဘရောက်ဆာ== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center; width: auto" |+Browser |- ! width="10%"| Feature ! width="10%"| [[iOS]] ! width="10%"| [[Android (operating system)|Android]] ! width="10%"| [[Windows 10 Mobile]] ! width="10%"| [[BlackBerry 10]] ! width="10%"| [[Tizen]] ! width="10%"| [[Sailfish OS]] ! width="10%"| [[Ubuntu Touch]] |- !Default web browser/engine | [[WebKit]] || [[Blink (layout engine)|Blink]] || [[Trident (layout engine)|Trident]] ([[EdgeHTML]] after 10) || WebKit || WebKit || Gecko<ref name="jolla-browser-engine">{{cite web |url = https://together.jolla.com/question/11943/what-is-browser-plan-for-jolla/ |title = What is browser plan for Jolla? - together.jolla.com |date = 8 January 2014 |accessdate = 2014-02-10 |archive-date = 7 October 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20141007152428/http://www.verizonwireless.com/wcms/consumer/videogallery/device-videos/blackberry/q10-video-screen-share.html |url-status = dead }}</ref> || Oxide<ref>[https://launchpad.net/oxide Oxide in Launchpad]</ref> |- !Major web browser available<!-- Major mobile browsers (as of August 2015 by NetApplications) are: Safari (41.81%), Chrome (35.67%), or Android Browser (12.45%). Any other mobile browsers should not be considered "major". --> | {{Yes|Safari, Chrome for iOS, Opera Mini, Firefox}} || {{Yes|Chrome for Android, Opera, Firefox}} || {{Okay|[[Internet Explorer]], [[Opera Mini]], [[UC Browser]], [[Microsoft Edge]]}} || {{Okay|BlackBerry 10 Browser, [[Opera Mini]], [[Firefox]]}} ||{{Okay|Tizen Browser (Based on UC Browser)}} || {{Yes|Sailfish Browser (Firefox), Webcat (WebKit), Web Pirate (WebKit), others via Android (Firefox, Chrome, Opera)}} || {{Okay|Ubuntu Browser}} |- !Browser extensions |{{Yes|8+}}<ref>[http://www.redmondpie.com/ten-best-ios-8-safari-extensions-for-iphone-and-ipad-to-enhance-your-web-browsing-experience/ Ten Best iOS 8 Safari Extensions For iPhone And iPad To Enhance Your Web Browsing Experience]</ref>||{{No2}} No<ref>{{Cite web |title=FAQ - Google Chrome |url=https://developer.chrome.com/multidevice/faq |access-date=8 April 2017 |archive-date=28 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140528092411/https://developer.chrome.com/multidevice/faq }}</ref> 3rd party software<ref>[https://support.mozilla.org/en-US/kb/find-and-install-add-ons-firefox-android Find and install Add-ons on Firefox for Android | Firefox for Android Help]</ref>||{{No}}||{{No}}||{{No}}||{{No}}||{{No}} |- !Browser direct Internet connection (increased resilience to outages) |{{Yes}}||{{Yes}}||{{Yes}}||{{Yes|10+}},<ref>{{cite web |url=http://forums.crackberry.com/blackberry-10-os-f269/faq-why-does-blackberry-10-not-include-bis-786880/ |title=FAQ: Why does Blackberry 10 not include BIS? |accessdate=2014-01-26}}</ref> 7.1 and older route through [[BlackBerry Internet Service]], direct browsing supported over WiFi||{{Yes}}||?||? |- !Browser undo close tab |{{Yes|8+}}<ref>[http://ios.wonderhowto.com/how-to/quick-easy-secret-reopen-accidentally-closed-tabs-ios-8s-safari-0157420/ The Quick & Easy Secret to Reopen Accidentally Closed Tabs in iOS 8's Safari]</ref>||{{Yes|3rd party software [[Google Chrome for Android]]}}<ref>[http://www.cnet.com/how-to/how-to-reopen-a-closed-tab-in-chrome-for-android/ How to reopen a closed tab in Chrome for Android - CNET]</ref>||{{No}}||{{No}}||{{No}}||{{No}}||{{No}} |- !Browser keeps windows open on shutdown or crash |{{Yes}}||{{Yes|2.3+}} Google Chrome<ref>{{cite web |url=https://www.google.com/intl/en/chrome/browser/mobile/android.html |title=Google Chrome for Android |publisher=Google.com}}</ref> but not on main browser<ref>{{cite web |url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=8880 |title=Android Issue 8880: Keep open URLs/windows on shutdown or crash |publisher=Google.com |date=2010-06-06 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{Yes}}||{{Yes|10+}} Opens dialog for choosing which websites to restore after crash, option to restore all sites after restart||{{No}}||{{Yes}}||{{Yes}} |- !Browser keeps windows open when cleaning cookies |{{no2|3rd party software}}<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/app/chrome-web-browser-by-google/id535886823?mt=8 |title=Chrome - web browser by Google on the App Store on iTunes |accessdate=2015-04-14}}</ref>||{{Yes}}||{{Yes}}||{{Yes}}||?||{{Yes}}||? |- !Browser search engine options |[[Bing (search engine)|Bing]], [[Google Search|Google]], [[Yahoo! Search]], [[DuckDuckGo]]||Many<ref>{{cite web |title=Android &#x5b;Repository:&#x5d; root / packages / apps / Browser / res / values / '''all_search_engines.xml''' @ f6156a77 |work=Giga-Byte » FROYO-QRD-GB-DSDS-7225 |publisher=codeaurora.org |year=2010 |url=https://www.codeaurora.org/git/projects/qrd-gb-dsds-7225/repository/revisions/f6156a77044113680d038934b06bde333a1e69ea/entry/packages/apps/Browser/res/values/all_search_engines.xml |accessdate=2012-08-28 |archivedate=27 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927060456/https://www.codeaurora.org/git/projects/qrd-gb-dsds-7225/repository/revisions/f6156a77044113680d038934b06bde333a1e69ea/entry/packages/apps/Browser/res/values/all_search_engines.xml }}</ref>||[[Bing (search engine)|Bing]], [[Google Search|Google]] support removed on some markets on 8.1 GDR1+<ref>{{Cite web |title=Windows Phone 8.1 GDR1 update removes Google search in some markets {{!}} Digit.in |url=http://www.digit.in/mobile-phones/windows-phone-81-gdr1-update-removes-google-search-in-some-markets-23480.html |access-date=8 April 2017 |archive-date=6 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806225609/http://www.digit.in/mobile-phones/windows-phone-81-gdr1-update-removes-google-search-in-some-markets-23480.html }}</ref><br /> W10M: Many||Bing, Dictionary.com, Google, Wikipedia, Yahoo, User Defined||[[Bing (search engine)|Bing]], [[Google Search|Google]], [[Yahoo! Search]] |||Bing, Google, Yahoo, [[Yandex Search|Yandex]]. Baidu, DuckDuckGo, StartPage, Searx, ixquick, Swisscows, Qwant, Seznam, Hulbee via openrepos<ref>[]</ref>||? |-https://openrepos.net/content/coderus/search-engines-sailfish-browser| Openrepos.net !Browser find on page |{{Yes|4.2+}}<ref>{{cite web |url=http://www.tipb.com/2010/09/16/ios-42-features-find-text-safari-web-page/ |title=iOS 4.2 features: Find text on Safari web page |publisher=TiPb.com |date=2010-09-16 |accessdate=2011-09-07 |archivedate=13 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111213164359/http://www.tipb.com/2010/09/16/ios-42-features-find-text-safari-web-page/ }}</ref>||{{Yes|1.5+}}<ref>{{cite web |url=http://smarterware.org/1744/cupcake-adds-video-camera-touchscreen-keyboard-and-more-to-android |title=Cupcake Adds Camcorder, Touchscreen Keyboard, and More to Android |publisher=smarterware.org |date=2009-05-27 |accessdate=2011-09-07 |archive-date=17 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120317062449/http://smarterware.org/1744/cupcake-adds-video-camera-touchscreen-keyboard-and-more-to-android }}</ref>||{{Yes|8+}}<ref>{{cite web |url=http://www.wpcentral.com/comment/204475 |title=Internet Explorer 10 for Windows Phone &#124; Windows Phone Central |publisher=Wpcentral.com |date=2012-10-29 |accessdate=2013-09-01 |archivedate=28 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928043227/http://www.wpcentral.com/comment/204475 }}</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web |url=http://docs.blackberry.com/en/smartphone_users/deliverables/18579/BlackBerry_Torch_9800_Smartphone-User_Guide-T643442-941426-0810050917-001-6.0-US.pdf |title=BlackBerry Torch 9800 Smartphone User Guide Version: 6.0 |format=PDF |publisher=Research In Motion |accessdate=2011-09-07 |archivedate=24 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140824090253/http://docs.blackberry.com/en/smartphone_users/deliverables/18579/BlackBerry_Torch_9800_Smartphone-User_Guide-T643442-941426-0810050917-001-6.0-US.pdf }}</ref>||Yes||{{Yes|1.1.2.16+}}<ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/4197/search-in-browser/ |title=Search in browser |access-date=8 April 2017 |archive-date=29 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129082628/https://together.jolla.com/question/4197/search-in-browser/ |url-status=dead }}</ref>||Yes |- !Browser/email save images |{{Yes}}<ref>{{cite web |url=http://www.iphonehacks.com/2008/07/save-images.html |title=iPhone Tip: Save Images in iPhone’s Safari browser and Mail App |publisher=iphonehacks.com |accessdate=2011-09-07 |archive-date=31 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831073708/http://www.iphonehacks.com/2008/07/save-images.html }}</ref>||{{Yes}}||{{Yes}}<ref>{{cite web |author=Mafaldaly, TitinaZG, Debora S. |title=&#x5b;Question&#x5d; How do you save a picture from the web page or googled images on windows phone? |work=Microsoft Answers |publisher=Microsoft |date=2011-04-23 |url= http://answers.microsoft.com/en-us/winphone/forum/wp7-wppics/how-do-you-save-a-picture-from-the-web-page-or/222970d0-b96c-e011-8dfc-68b599b31bf5?msgId=c302e2e8-a56d-e011-8dfc-68b599b31bf5 |accessdate=2012-08-26|display-authors=etal}}</ref>||{{Yes}}||?||{{Yes}}||{{Yes}} |- !Browser/email save PDFs |{{Yes}}<ref name="iPhoneTips">[https://www.apple.com/iphone/tips/ Apple – iPhone – Tips and Tricks]. Apple.com. Retrieved on 2012-07-03.</ref>||{{Yes}}||{{Yes}}<ref>{{cite web |url=http://wmpoweruser.com/adobe-brings-pdf-support-to-windows-phone-7/ |title=Adobe brings PDF support to Windows Phone 7 |publisher=WMPoweruser |accessdate=2012-03-02 |archivedate=25 December 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151225055624/http://wmpoweruser.com/adobe-brings-pdf-support-to-windows-phone-7/ }}</ref>||{{Yes}}||{{Yes}}||{{Yes}}||{{Yes|OTA-9+}} |- !Browser save audio/video |{{No2|3rd party software}}<ref>{{cite web |url=http://www.itworld.com/article/2700930/mobile/free-idownloader-app-lets-you-download-anything-from-the-web-to-your-ios-device.html |title=Free iDownloader app lets you download anything from the web to your iOS device |publisher=ITworld |accessdate=2015-04-10 |archivedate=15 November 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151115053554/http://www.itworld.com/article/2700930/mobile/free-idownloader-app-lets-you-download-anything-from-the-web-to-your-ios-device.html }}</ref>||{{Okay|Yes, but only links, not embedded media}}||{{Yes|8.1+}}<ref name="windowappreviews.com">{{cite web |url=http://windowappreviews.com/internet-explorer-11-features-in-windows-phone-8-1/ |title=Internet Explorer 11 Features in Windows Phone 8.1 |access-date=8 April 2017 |archive-date=1 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160701090932/http://www.windowappreviews.com/internet-explorer-11-features-in-windows-phone-8-1/ }}</ref>||{{Okay|Yes (embedded media not supported)}}||{{Yes}}||{{Yes}}||{{Yes}} |- !Browser save page |{{Yes|6+}}: Offline Reading List;<ref name="iOS 6: All the New Features Coming Soon to Your iPhone and iPad">[http://gizmodo.com/5917359/ios-6-new-features-coming-soon-to-your-iphone-and-ipad iOS 6: All the New Features Coming Soon to Your iPhone and iPad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170628003638/http://gizmodo.com/5917359/ios-6-new-features-coming-soon-to-your-iphone-and-ipad |date=28 June 2017 }}. Gizmodo.com (2012-06-11). Retrieved on 2012-07-03.</ref> 3rd party software<ref>[https://itunes.apple.com/us/app/instapaper/id288545208 App Store – Instapaper]. Itunes.apple.com (2012-06-02). Retrieved on 2012-07-03.</ref>||{{Yes}}, Google Chrome 55+<ref>[http://www.theverge.com/2016/12/8/13880794/download-web-pages-chrome-android-google Chrome for Android now lets you download webpages and read them offline]</ref>||{{Yes|10+}}<ref>[http://www.engadget.com/2015/01/21/windows-10-project-spartan/ Microsoft's new browser includes Cortana and offline reading]</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web |url=http://docs.blackberry.com/en/smartphone_users/deliverables/11298/Save_a_web_page_to_a_message_list_30041_11.jsp |title=Save a web page to the main messages application – User Guide – BlackBerry Bold 9700 Smartphone – 5.0 |publisher=Research In Motion |accessdate=2011-09-07 |archivedate=29 November 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129225634/http://docs.blackberry.com/en/smartphone_users/deliverables/11298/Save_a_web_page_to_a_message_list_30041_11.jsp }}</ref>||Yes||?||? |- !Browser save any file |{{Okay|When an app that can handle/open the filetype is installed (excluding audio/video - requires 3rd party software<ref>[http://www.iphoneactive.com/2011/12/download-any-file-on-your-iphone-with.html Download any file on your iPhone with iDownloader Pro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806222414/http://www.iphoneactive.com/2011/12/download-any-file-on-your-iphone-with.html |date=6 August 2017 }}. Iphone Active (2011-12-02). Retrieved on 2012-07-03.</ref>)}};<ref>[http://apple.stackexchange.com/questions/25678/downloading-and-uploading-files-through-safari-ios Downloading and uploading files through Safari iOS]. Ask Different (2011-09-22). Retrieved on 2015-09-13.</ref>||{{No2}}No,<ref>[https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=2450 Android Issue 2450: Download any type of file]. Code.google.com (2009-04-17). Retrieved on 2012-07-03.</ref> 3rd party software<ref>[http://android-dls.com/wiki/index.php?title=Android_Browser_File_Types Android Browser File Types – Android Wiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806222015/http://android-dls.com/wiki/index.php?title=Android_Browser_File_Types |date=6 August 2017 }}. Android-dls.com (2011-12-11). Retrieved on 2012-07-03.</ref>||{{Yes|8.1+}}<ref name="windowappreviews.com"/>||{{Yes|10+}}||?||{{Yes}}||{{Yes|OTA-9+}}<ref>[https://bugs.launchpad.net/ubuntu/+source/webbrowser-app/+bug/1354391 Bug #1354391 “&#91;browser&#93; Can't download random files” : Bugs : webbrowser-app package : Ubuntu]</ref> |- !Browser force enable zoom |{{Yes}}<ref>[http://ios.wonderhowto.com/how-to/re-enable-zoom-for-websites-block-safari-for-your-iphone-0156489/ How to Re-Enable Zoom for Websites That Block It in Safari for Your iPhone]</ref>||{{No}}, not working anymore on Android 4.4<ref>[https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=62801 Android Issue 62801: KitKat WebView no longer allows force enable zoom]</ref>||{{Yes}}, via accessibility settings||{{Yes}},via accessibility settings||?||?||? |- !Browser text reflow<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LpQhXZH1_1Y Browser Text Reflow – WP7 Internet Explorer vs Android]. Youtube.com (2011-12-07). Retrieved on 2012-07-03.</ref> |{{Okay|5+: Only on pages with reader mode available}};<ref name="iOS5Safari">{{cite web |url=http://www.apple.com/ios/features.html#safari |title=iOS 5 Safari |publisher=Apple Inc. |date=2011-06-11 |accessdate=2011-09-07}}</ref><ref name="InsideiOS5Safari">[http://www.appleinsider.com/articles/11/06/07/inside_apples_ios_5_safari_reader_private_browsing_tabs_on_ipad/ Inside Apple's iOS 5: Safari Reader, private browsing, tabs on iPad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806221400/http://appleinsider.com/articles/11/06/07/inside_apples_ios_5_safari_reader_private_browsing_tabs_on_ipad/ |date=6 August 2017 }}. Appleinsider.com (2011-06-07). Retrieved on 2012-07-03.</ref> 3rd party browsers on prior versions<ref>[http://www.456bereastreet.com/archive/201101/ios_browsers_that_allow_font_scaling_and_text_reflow/ iOS browsers that allow font scaling and text reflow]. 456 Berea Street (2011-01-05). Retrieved on 2012-07-03.</ref>||{{No}}, removed on Android 4.4<ref>{{cite web|url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=62378 |title=Android Issue 62378: KitKat WebView text wrap no longer works |publisher=Code.google.com |date=2013-11-16 |accessdate=2014-05-20}}</ref><ref>[http://www.androidpolice.com/2014/01/28/bug-watch-text-reflow-removed-from-webviews-in-kitkat-probably-not-coming-back/ Text Reflow Removed From WebViews In KitKat, Probably Not Coming Back]</ref>||{{Okay|Only on pages available on reading view on 8.1+}}||{{Yes}}<ref>{{cite web |last=Cha |first=Bonnie |url=http://download.cnet.com/8301-20_4-10475434-10084490.html |title=BlackBerry OS 6 &#124; Download Product Review |publisher=Download.com |date=2010-08-05 |accessdate=2011-09-07 |archivedate=6 October 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006085801/http://download.cnet.com/8301-20_4-10475434-10084490.html }}</ref> 10+ Only in reader mode||{{No}}||{{No}}||? |- !Browser Reader Mode |{{Yes|5+}}<ref name="iOS5Safari"/><ref name="InsideiOS5Safari"/>||{{No2}}No,<ref>{{cite web|url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=178381 |title=Chromium Issue 178381: Chrome doesn't support Reader Mode |publisher=Code.google.com |date=2013-02-26 |accessdate=2014-05-20}}</ref> 3rd party software<ref>{{cite web|url=https://support.mozilla.org/en-US/kb/how-to-use-reader-mode |title=How to use Reader Mode &#124; Firefox for Android Help |publisher=Support.mozilla.org |date= |accessdate=2014-05-20}}</ref><ref>{{cite web|url=http://phandroid.com/2012/12/07/samsung-premium-suite-upgrade-galaxy-s3/ |title=Samsung shows off new features coming to the Galaxy S3 in Premium Suite Upgrade |publisher=Phandroid.com |date=2012-12-07 |accessdate=2014-05-20}}</ref>||{{Yes|8.1+}}<ref>{{cite web|author=Paul Thurrott |url=http://winsupersite.com/windows-phone/windows-phone-81-tip-use-reading-view-ie-11 |title=Windows Phone 8.1 Tip: Use Reading View in IE 11 &#124; Windows Phone content from Paul Thurrott's SuperSite for Windows |publisher=Winsupersite.com |date=2014-04-14 |accessdate=2014-05-20}}</ref>||{{Yes|10+}}<ref>{{cite web|author=734 (forum posts) |url=http://crackberry.com/how-turn-reader-mode-blackberry-10 |title=How to turn on Reader mode in BlackBerry 10 |publisher=CrackBerry.com |date= |accessdate=2014-05-20}}</ref>||Yes||{{No}}<ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/12544/browser-reader-mode/ |title=Browser reader mode - together.jolla.com |access-date=8 April 2017 |archive-date=14 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141214150542/https://together.jolla.com/question/12544/browser-reader-mode/ |url-status=dead }}</ref>||? |- !Browser file upload |{{Yes|9+;}}<br />6-8: Limited||{{Yes|2.2+}}<ref>{{cite web |url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=2519 |title=Android Issue 2519: Browser should support file uploads (input type<nowiki>=</nowiki>"file") |publisher=Google.com |date=2009-04-27 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{Yes}}||{{Yes|4.2+}}<ref name="http://docs.blackberry.com/en/developers/deliverables/11844/Feature_forms_513051_11.jsp">{{cite web |url=http://docs.blackberry.com/en/developers/deliverables/11844/Feature_forms_513051_11.jsp |title=BlackBerry Manuals & Help > Developer Documentation > BlackBerry Browser > Forms support |publisher=Docs.blackberry.com |date= |accessdate=2014-05-20 |archivedate=2 December 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141202234916/http://docs.blackberry.com/en/developers/deliverables/11844/Feature_forms_513051_11.jsp }}</ref>||{{Yes}}||{{Yes|1.0.7.16+}}<ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/1006/add-file-upload-functionality-to-web-browser/ |title=Add file upload functionality to web browser |access-date=8 April 2017 |archive-date=29 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129082624/https://together.jolla.com/question/1006/add-file-upload-functionality-to-web-browser/ |url-status=dead }}</ref>||{{yes}} |- !Browser form navigation |{{Yes|Previous, Next, AutoFill, and Done buttons}}<ref>{{cite web |url= http://developer.apple.com/library/iOS/#documentation/AppleApplications/Reference/SafariWebContent/DesigningForms/DesigningForms.html#//apple_ref/doc/uid/TP40006512-SW5 |title=Safari Web Content Guide: Laying Out Forms |publisher=Apple Inc. |date=2010-12-18 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{Yes|Next button}}<ref>{{cite web |url=http://android.stackexchange.com/questions/11018/how-can-i-switch-to-next-field-in-web-form-using-android-browser |title=How can i switch to next field in web form using Android browser? |publisher=android.stackexchange.com |date=2011-07-09 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{Yes}}||{{Yes}}<ref name="http://docs.blackberry.com/en/developers/deliverables/11844/Feature_forms_513051_11.jsp"/>||?||?|| {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141202234916/http://docs.blackberry.com/en/developers/deliverables/11844/Feature_forms_513051_11.jsp |date=2 December 2014 }}? |- !Browser private browsing mode |{{Yes|5+}}<ref>{{cite web |author=Joe White |url=http://appadvice.com/appnn/2011/06/safari-ios-5-adds-private-browsing-protect-privacy |title=Safari In iOS 5 Adds "Private Browsing" – Easily Protect Your Privacy While Surfing The Web |publisher=AppAdvice |date=2011-06-08 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{Yes|3.0+}}<ref>[http://reviews.cnet.co.uk/mobile-phones/android-updates-guide-all-the-features-of-every-version-50003779/ Android updates guide: All the features of every version] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140218074755/http://reviews.cnet.co.uk/mobile-phones/android-updates-guide-all-the-features-of-every-version-50003779/ |date=18 February 2014 }}. Reviews.cnet.co.uk. Retrieved on 2012-07-03.</ref> or with rooted devices and 3rd party firmware<ref>{{cite web |url=http://www.cyanogenmod.com/ |title=cyanogenmod |accessdate=2011-10-19 |archivedate=19 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111019171406/http://www.cyanogenmod.com/ }}</ref>||{{Yes|8.1+}}<ref name="blogs.windows.com"/>||{{Yes|10+}}<ref>{{cite web |url=http://helpblog.blackberry.com/2013/03/private-browsing-blackberry-10/ |title=How to turn on Private Browsing in BlackBerry 10 |publisher=BlackBerry |date=2013-03-11 |accessdate=2014-01-26}}</ref>||Yes||{{Yes|1.1.6.27+}}<ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/1821/private-mode-in-web-browser/ |title=Private mode in web browser |access-date=8 April 2017 |archive-date=29 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129082727/https://together.jolla.com/question/1821/private-mode-in-web-browser/ |url-status=dead }}</ref>||Yes |- !Offline web apps |{{Yes}}<ref>[http://www.thecssninja.com/javascript/how-to-create-offline-webapps-on-the-iphone How to create offline webapps on the iPhone | The CSS Ninja – All things CSS, JavaScript & HTML] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170807020833/https://www.thecssninja.com/javascript/how-to-create-offline-webapps-on-the-iphone |date=7 August 2017 }}. Thecssninja.com. Retrieved on 2012-07-03.</ref><ref>[http://developer.apple.com/library/IOS/#documentation/AppleApplications/Reference/SafariWebContent/ConfiguringWebApplications/ConfiguringWebApplications.html Safari Web Content Guide: Configuring Web Applications]. Developer.apple.com. Retrieved on 2012-07-03.</ref><ref>[https://www.apple.com/webapps/whatarewebapps.html Apple – Web apps]. Apple.com. Retrieved on 2012-07-03.</ref>||{{Yes}}<ref>[https://stackoverflow.com/questions/4321622/android-offline-webapp-resources iphone – Android Offline Webapp Resources – Stack Overflow]. Stackoverflow.com. Retrieved on 2012-07-03.</ref>||?||?||{{No}}||?||{{Yes}}<ref>[http://sturmflut.github.io/ubuntu/touch/2015/06/11/how-to-run-standalone-html5-apps-on-an-ubuntu-device/ How to run standalone HTML5 apps on an Ubuntu device]</ref> |- ![[HTTP Live Streaming]] |{{Yes|3+}}<ref>{{cite web |last=McLean |first=Prince |url=http://www.appleinsider.com/articles/09/07/08/apple_launches_http_live_streaming_standard_in_iphone_3_0.html |title=Apple launches HTTP Live Streaming standard in iPhone 3.0 |publisher=Appleinsider.com |date=2009-07-08 |accessdate=2014-05-20 |archive-date=13 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190513173527/https://appleinsider.com/articles/09/07/08/apple_launches_http_live_streaming_standard_in_iphone_3_0.html }}</ref>||{{Yes|3+}}<ref>{{cite web|url=http://developer.android.com/guide/appendix/media-formats.html |title=Android Supported Media Formats &#124; Android Developers |publisher=Developer.android.com |date= |accessdate=2014-05-20}}</ref>||{{Yes|10+}}<ref>{{cite web|url=http://blogs.msdn.com/b/ie/archive/2015/01/29/simplified-adaptive-video-streaming-announcing-support-for-hls-and-dash-in-windows-10.aspx |title=Simplified Adaptive Video Streaming: Announcing support for HLS and DASH in Windows 10 }}</ref>||{{Yes|10+}}<ref>{{cite web |url=https://developer.blackberry.com/develop/supported_media/bb10_pbos_streaming_support.html |title=Supported streaming protocols - BlackBerry Developer Portal |publisher=BlackBerry |accessdate=2014-01-26}}</ref>||{{No}}||{{?}}<ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/3622/hls-in-sailfish/ |title=HLS in sailfish |access-date=8 April 2017 |archive-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220114048/https://together.jolla.com/question/3622/hls-in-sailfish/ |url-status=dead }}</ref>||? |- ![[WebRTC]] |{{No2|3rd party software}}<ref>{{cite web|url=http://www.openwebrtc.org/bowser/|title=Bowser - WebRTC on iOS|publisher=OpenWebRTC|accessdate=2016-04-18|archivedate=26 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180626234604/https://www.openwebrtc.org/bowser}}</ref>||{{Yes}}<ref>[http://thenextweb.com/google/2013/08/21/chrome-29-for-android-is-out-webrtc-and-webaudio-support-improved-scrolling-and-new-color-picker-for-web-forms/ Chrome 29 for Android is out: WebRTC and Web Audio support, improved scrolling, and new color picker for Web forms]</ref>||{{No}}||{{No}}||{{No}}||{{No}}||{{No}}<ref>{{Cite web |title=Does WebRTC work on Ubuntu Phones? |url=http://askubuntu.com/questions/652156/does-webrtc-work-on-ubuntu-phones |accessdate=8 April 2017 |archivedate=7 May 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160507035230/http://askubuntu.com/questions/652156/does-webrtc-work-on-ubuntu-phones }}</ref> |- |} ==ဆက်သွယ်မှုနှင့် ချိတ်ဆက်မှု== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center; width: auto" |+Communication and connectivity |- ! width="10%"| Feature ! width="10%"| [[iOS]] ! width="10%"| [[Android (operating system)|Android]] ! width="10%"| [[Windows 10 Mobile]] ! width="10%"| [[BlackBerry 10]] ! width="10%"| [[Tizen]] ! width="10%"| [[Sailfish OS]] ! width="10%"| [[Ubuntu Touch]] |- !Unified Inbox |{{Yes}}||{{No2}}No,<ref>{{cite web|url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=8261 |title=Android Issue 8261: Unified Inbox (Gmail & other mailboxes in 1 place) |publisher=Code.google.com |date=2010-05-11 |accessdate=2014-05-20}}</ref> but 3rd party apps available<ref>[https://play.google.com/store/apps/details?id=com.fsck.k9& K-9 Mail - Android-apps op Google Play]. Play.google.com. Retrieved on 2012-07-03.</ref>||{{Yes|7.5+}}<ref>{{cite web |url=http://www.engadget.com/2011/05/24/live-from-microsofts-windows-phone-vip-preview-event/ |title=Live from Microsoft's Windows Phone VIP preview event! |publisher=Engadget |date=2011-05-24 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{Yes}}||{{Yes}}||{{Yes}}||{{No}} |- !Email sync protocols supported |[[POP3]], [[IMAP]], [[MAPI]], [[ActiveSync]]<ref>[https://support.apple.com/en-us/HT201729 Set up Exchange ActiveSync on your iPhone, iPad, or iPod touch - Apple Support]</ref>||POP3, IMAP, MAPI||POP3, IMAP, MAPI, ActiveSync||BES, BIS, Push e-mail, 10+: POP3, IMAP, ActiveSync||POP3, IMAP||POP3, IMAP, ActiveSync||IMAP+SMTP |- !Non-carrier-based integrated messaging<!-- with direct links from built-in address book --> |{{Yes|5+}} ([[iMessage]])<ref>{{cite web |url=https://www.apple.com/ios/messages/ |title=Apple - iOS 7 - Messages |publisher=Apple Inc. |date=2014-09-20 |accessdate=2014-09-20}}</ref>||{{Yes|[[Google Hangouts]]}}||{{Yes|[[Skype]]}}<ref>{{cite web |url=http://socialtimes.com/windows-phone-mango-update-threads-brings-sms-facebook-messenger-together_b63786 |title=Windows Phone Mango Update Threads Brings SMS, Facebook & Messenger Together |publisher=SocialTimes.com |date=2011-05-24 |accessdate=2012-03-02 |archive-date=18 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120318194942/http://socialtimes.com/windows-phone-mango-update-threads-brings-sms-facebook-messenger-together_b63786 }}</ref>||{{Yes|[[BlackBerry Messenger|BBM]]}}||?||{{No2}} 3rd party software||{{Yes|[[Telegram (software)|Telegram]]<ref>[https://uappexplorer.com/app/com.ubuntu.telegram uApp Explorer: Telegram]</ref>}} |- ![[Visual voicemail]] |{{Yes}}||{{Yes|2.1+}}<ref>{{cite web |url= http://www.androidpolice.com/2011/10/18/android-4-0-ice-cream-sandwich-sdk-and-adt-14-released/ |title=Android 4.0 (Ice Cream Sandwich) SDK and ADT 14 Released |publisher=Android Police |date=October 19, 2011 |accessdate=2011-10-19}}</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web |last=Miniman |first=Brandon |url=http://pocketnow.com/windows-phone/visual-voicemail-in-windows-phone-mango-video |title=Visual Voicemail in Windows Phone Mango (Video) |publisher=Pocketnow.com |accessdate=2012-03-02 |archivedate=3 April 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120403125020/http://pocketnow.com/windows-phone/visual-voicemail-in-windows-phone-mango-video }}</ref>||{{Yes}}||?||?||? |- !Call log duration |{{Yes}}<ref>[http://www.simplemobilereview.com/ios-4-on-the-iphone-has-improved-call-history/ iOS 4 on the iPhone has Improved Call History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425133249/http://www.simplemobilereview.com/ios-4-on-the-iphone-has-improved-call-history/ |date=25 April 2012 }}. Simplemobilereview.com (2010-09-02). Retrieved on 2012-07-03.</ref>||{{Yes}}<ref>[http://the-gadgeteer.com/2009/01/29/a-week-with-the-android-g1-smartphone-day-3-4/ A Week with the Android G1 Smartphone – Day 3 & 4 — The Gadgeteer]. The-gadgeteer.com. Retrieved on 2012-07-03.</ref>||{{Yes|8.1+}}<ref>{{cite web|url=http://forums.wpcentral.com/windows-phone-8-1/273773-wp8-1-now-shows-call-duration.html|title=WP8.1 now shows call duration|access-date=8 April 2017|archive-date=13 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413150205/http://forums.wpcentral.com/windows-phone-8-1/273773-wp8-1-now-shows-call-duration.html|url-status=dead}}</ref>||{{Yes}}<ref>[http://docs.blackberry.com/en/smartphone_users/deliverables/22178/About_call_logs_26291_11.jsp About call logs – User Guide – BlackBerry Bold 9780 Smartphone – 6.0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120823154501/http://docs.blackberry.com/en/smartphone_users/deliverables/22178/About_call_logs_26291_11.jsp |date=23 August 2012 }}. Docs.blackberry.com. Retrieved on 2012-07-03.</ref>||?||{{Yes}}||? |- !Multiple mobile phones per contact |{{Yes}}||{{Yes}}||{{Yes}}||{{Yes}}||?||{{Yes}}||{{Yes}} |- !Contact groups |{{Okay|Via [[iCloud]] or 3rd party software}}<ref>[http://www.digitaltrends.com/mobile/how-to-make-a-contact-group-on-iphone/ How to make a contact group on iPhone]. www.digitaltrends.com (2016-05-25). Retrieved on 2016-09-25.</ref>||{{Yes|4+}}<ref>[http://www.androidpolice.com/2011/11/20/getting-to-know-android-4-0-part-5-everything-changes-in-contacts-even-the-name/ Getting To Know Android 4.0, Part 5 Everything Changes In Contacts, Even The Name!]</ref> or 3rd party software<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=8ajmcejVf88 Manage your contacts with groups on your android – Clix Group Manager]. Youtube.com (2009-09-30). Retrieved on 2012-07-03.</ref>||{{Yes|7.5+}}<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=hqw_GLXgs4s Groups on Windows Phone 7.5]. Youtube.com (2011-09-01). Retrieved on 2012-07-03.</ref>||{{Yes}}||{{Yes}}||{{No}}<ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/2837/groups-for-contacts/ |title=Groups for contacts |access-date=8 April 2017 |archive-date=29 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129082835/https://together.jolla.com/question/2837/groups-for-contacts/ |url-status=dead }}</ref>||? |- ![[Voice over IP]] |{{Yes|[[FaceTime]];}} 3rd party software<ref>{{cite web |author=AppAdvice Staff Author |url=http://appadvice.com/appguides/show/voip-apps-for-ios |title=VOIP Apps For iOS: iPad/iPhone Apps AppGuide |publisher=Appadvice.com |date= |accessdate=2014-05-20 |archivedate=21 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140521031209/http://appadvice.com/appguides/show/voip-apps-for-ios }}</ref>||{{Yes|Yes ([[Session Initiation Protocol|SIP]])}}<ref>{{cite web |author=Kevin Purdy |url=http://lifehacker.com/5716008/set-up-voip-calling-on-android-23-gingerbread |title=Set Up VoIP Calling on Android 2.3 Gingerbread |publisher=lifehacker.com |date=2010-12-22 |accessdate=2011-09-07 |archive-date=10 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110910151137/http://lifehacker.com/5716008/set-up-voip-calling-on-android-23-gingerbread }}</ref> or 3rd party software<ref>{{cite web|url=http://www.androidauthority.com/best-android-apps-voip-sip-calls-wi-fi-calling-internet-calling-87396/ |title=Best Android apps for VoIP and SIP calls |publisher=Android Authority |date=2012-05-22 |accessdate=2014-05-20}}</ref>||{{Yes|8+}} [[Skype]]<ref>{{cite web |author=Paul Paliath |url=http://techie-buzz.com/windows-phone/windows-phone-8-to-get-tight-skypevoip-integration.html |title=Windows Phone 8 To Get Tight Skype/VoIP Integration |publisher=Techie-buzz.com |date=2012-06-20 |accessdate=2014-05-20 |archivedate=20 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140520220740/http://techie-buzz.com/windows-phone/windows-phone-8-to-get-tight-skypevoip-integration.html }}</ref>||{{Yes|BBM 7+}}<ref>{{cite web |url=http://blogs.blackberry.com/2012/12/new-bbm-7-voice/ |title=New BBM 7 Update Now Available: Get Talking with BBM Voice «Inside BlackBerry - The Official BlackBerry Blog |publisher=Blogs.blackberry.com |date=2012-12-08 |accessdate=2014-05-20 |archivedate=20 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140520221357/http://blogs.blackberry.com/2012/12/new-bbm-7-voice/ }}</ref> or 3rd party software<ref>{{cite web |url=http://www.voip-sol.com/the-best-blackberry-voip-apps-services/ |title=The Best BlackBerry VoIP Apps & Services |publisher=voip-sol.com |date=2008-06-15 |accessdate=2011-09-07 |archivedate=17 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111117070649/http://www.voip-sol.com/the-best-blackberry-voip-apps-services/ }}</ref>||{{No}}<ref>{{cite web |url=http://www.joernesdohr.com/bada/bada-voip-applications-finally-allowed/ |title=bada VoIP applications finally allowed |publisher=Joernesdohr.com |date=2011-04-04 |accessdate=2011-09-07 |archive-date=17 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117081049/http://www.joernesdohr.com/bada/bada-voip-applications-finally-allowed/ |url-status=dead }}</ref>||{{No2}} 3rd party software||? |- !NFC payment software |{{Yes|8+: [[iPhone 6|iPhone 6/6 Plus]] and later ([[iPhone 5]] and later if used with [[Apple Watch]])}}, via [[Apple Pay]]||{{Yes|Available on any device that supports the hardware. Android Pay for NFC payments available in Play Store.}}<ref>{{cite web |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=com.google.android.apps.walletnfcrel&hl=en |title=Google Wallet - Android Appstore |publisher=Google.com |date=2012-06-01 |accessdate=2012-06-01}}</ref>||{{Yes|8+}}<ref>{{cite news |author=Victor H. |title=Windows Phone 8: the new features |publisher=phoneArena.com |date=2012-06-12 |url=http://www.phonearena.com/news/Windows-Phone-8-the-new-features_id31466#11-Wallet-Hub |accessdate=2012-08-26}}</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite news|url=https://www.cibc.com/ca/features/mobile-payment.html|publisher=Cibc.com|title=CIBC Press Releases|accessdate=2013-09-02|archivedate=28 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928171411/https://www.cibc.com/ca/features/mobile-payment.html}}</ref> ||{{No}}||{{No}}||? |- !Tethering |4.3+: Personal Hotspot (Wi-Fi, Bluetooth, USB; carrier dependent)||Mobile Wi-Fi Hotspot, USB, Bluetooth||Internet Sharing (Wi-Fi Hotspot),<ref>{{cite web |url= http://www.phonearena.com/news/WiFi-hotspot-to-be-available-in-Windows-Phone-Mango-called-Internet-Sharing_id21769 |title=WiFi hotspot to be available in Windows Phone Mango, called Internet Sharing |publisher=Phonearena.com |accessdate=2012-03-02}}</ref> Bluetooth (8.1 Update+)||USB, Bluetooth, Mobile Wi-Fi Hotspot||microUSB, Bluetooth 3.0, Mobile Wi-Fi Hotspot||Mobile Wi-Fi Hotspot, USB, Bluetooth||Mobile Wi-Fi Hotspot, USB |- ![[USB On-The-Go]] |{{No}}||{{Yes|3.1+}}<ref>{{cite web |url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=738 |title=Android Issue 738: I hope Android will implement and support the USB host feature |publisher=Google.com |date=2008-05-30 |accessdate=2011-09-07}}</ref><ref>{{cite web |url=http://developer.android.com/guide/topics/usb/host.html |title=USB Host – Android Developers |publisher=developer.android.com |date=2011-09-22 |accessdate=2011-09-28}}</ref>||{{Yes|10+}}<ref>{{cite web |url=http://www.windowscentral.com/lumia-950-and-usb-otg|title=The Lumia 950 and USB OTG}}</ref>||{{Yes|10.2+}}<ref>{{cite web|url=http://btsc.webapps.blackberry.com/btsc/viewdocument.do?externalId=KB34983 |title=KB34983-Support for USB Embedded Host mode on BlackBerry 10 OS version 10.2 |publisher=Btsc.webapps.blackberry.com |date=2013-10-29 |accessdate=2014-05-20}}</ref>||{{No}}||{{Yes}}||{{Yes}} |- !Direct file transfer over [[Wi-Fi Direct]] |{{No2}}No, 3rd party software on jailbroken devices||{{Yes|4+}}<ref name="Android 4.0 Platform Highlights" /> and selected devices<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Eb3s8MJ9hSs Samsung Galaxy S II – WiFi Direct]. Youtube.com. Retrieved on 2012-07-03.</ref><ref>[http://www.broadcom.com/docs/articles/GIGAOM_02-05-10.pdf Broadcom Adds Bluetooth 3.0, Wi-Fi Direct to Android] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120407093854/http://www.broadcom.com/docs/articles/GIGAOM_02-05-10.pdf |date=7 April 2012 }}. (PDF) . Retrieved on 2012-07-03.</ref>||{{No}}||{{Yes|10.2+}}||{{No}}, was available on [[bada]] 2+,<ref name="bada 2.0 & Ecosystem FAQ's">[http://developer.samsung.com/developerBlogView.do?board_id=339 bada 2.0 & Ecosystem FAQ's]. Developer.samsung.com. Retrieved on 2012-07-03.</ref> but removed on [[Tizen]]||{{No}}<ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/54582/wifi-direct-or-p2p-wifi-support/ |title=WiFi Direct or P2P wifi support |access-date=8 April 2017 |archive-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220132838/https://together.jolla.com/question/54582/wifi-direct-or-p2p-wifi-support/ |url-status=dead }}</ref>||? |- !Direct file transfer over [[Bluetooth]] |{{Okay|[[AirDrop]]:<br/>7+: Between iOS only; 8+: Between Mac/iOS only. (Note: AirDrop utilizes Wi-Fi as well)}}||{{Yes|2+}}<ref>{{cite web |url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=1725 |title=Android Issue 1725: Bluetooth File Transfer |publisher=Google.com |date=2009-01-06 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{Yes|8+}}<ref>{{cite web |last=Sacul |first=Kram |url=http://wmpoweruser.com/windows-phone-8-bluetooth-file-transfer-works-well-with-android-and-blackberry-handsets/ |title=Windows Phone 8 Bluetooth File transfer works well with Android and Blackberry handsets |publisher=WMPoweruser |date=2012-11-09 |accessdate=2014-05-20 |archivedate=4 June 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140604081107/http://wmpoweruser.com/windows-phone-8-bluetooth-file-transfer-works-well-with-android-and-blackberry-handsets/ }}</ref>||{{Yes}}||{{No}}, was available on [[bada]],<ref>{{cite web|url=http://downloadcenter.samsung.com/content/UM/201202/20120216164503893/GT-S8500_UM_EU_Bada2.0_Eng_Rev.1.0_120216_Screen.pdf |title=GT-S8500 user manual |format=PDF |date= |accessdate=2014-05-20}}</ref> but removed on [[Tizen]]||{{Yes}}<ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/1302/bluetooth-file-transfer-for-all-file-types/ |title=Bluetooth file transfer for all file types |access-date=8 April 2017 |archive-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220125107/https://together.jolla.com/question/1302/bluetooth-file-transfer-for-all-file-types/ |url-status=dead }}</ref> but limited to images, videos and contacts||{{No2|3rd party apps}} |- !Direct file transfer over [[Near field communication|NFC]] |{{No}}||{{Yes|4+}}<ref name="Android 4.0 Platform Highlights" />||{{Yes|8+}}<ref>{{cite web|url=http://www.wpcentral.com/nfc-sharing-between-windows-phone-8-and-android |title=NFC sharing between Windows Phone 8 and Android &#124; Windows Phone Central |publisher=Wpcentral.com |date=2012-10-29 |accessdate=2013-09-01}}</ref>||{{Yes|7.1+}}<ref>{{cite web|url=http://helpblog.blackberry.com/2012/02/send-receive-nfc-files-blackberry/ |title=How to send and receive files using Near Field Communication (NFC) on a BlackBerry 7.1 OS smartphone using BlackBerry Tag «Inside BlackBerry Help Blog |publisher=Helpblog.blackberry.com |date= |accessdate=2014-05-20}}</ref>||{{Yes|2+}}<ref name="bada 2.0 & Ecosystem FAQ's"/>||{{No}}||? |- |} ==စာရေးသားမှုနှင့် ဘာသာစကား== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center; width: auto" |+Language and inputs |- ! width="10%"| Feature ! width="10%"| [[iOS]] ! width="10%"| [[Android (operating system)|Android]] ! width="10%"| [[Windows 10 Mobile]] ! width="10%"| [[BlackBerry 10]] ! width="10%"| [[Tizen]] ! width="10%"| [[Sailfish OS]] ! width="10%"| [[Ubuntu Touch]] |- !Non-English languages support |{{Yes}}<ref>{{cite web |url=http://www.apple.com/iphone/specs.html |title=iPhone Technical Specifications |publisher=Apple Inc. |accessdate=2011-09-07}}</ref><ref>{{cite web |url=http://support.apple.com/kb/HT4509 |title=iOS: Using international keyboards |publisher=Apple Inc. |date=2011-02-02 |accessdate=2011-09-07}}</ref><ref name=iOSVoiceLangs>{{cite web |url=http://support.apple.com/kb/HT3562 |title=iPhone and iPod touch: Supported languages for Voice Control and VoiceOver |publisher=Apple Inc. |date=2010-09-09 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{Okay|Partial}}<ref>[https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=3732 Android Issue 3732: Search Improve contact search] [https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=9199 Android Issue 9199: SQLite3 Unicode Case not working (only ASCII case works) (include ICU support)]</ref>||{{Yes}}||{{Yes}}||{{Okay|Limited (Search is not diacritical mark-insensitive)}}||{{Yes}}||{{Yes}} |- !Underlining [[spell checker]] |{{Yes}}<ref>{{cite web |url=http://www.tipb.com/2010/07/13/ios-4-features-spellcheck-text-replace/ |title=iOS 4 features: Spell-check and text replace |publisher=TiPb.com |date=2010-07-13 |accessdate=2011-09-07 |archivedate=17 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111017155927/http://www.tipb.com/2010/07/13/ios-4-features-spellcheck-text-replace/ }}</ref>||{{Yes|2.3+}}<ref>{{cite web |url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=4939 |title=Support spell-checking when typing with the hardware keyboard}}</ref><ref>{{cite web |url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=10332 |title=Android Issue 10332: Retrospective spell checking on all input fields as an OS feature (input device agnostic) |publisher=Google.com |date=2010-08-10 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web |url=http://www.engadget.com/2010/10/20/windows-phone-7-review/ |title=Windows Phone 7 review |publisher=Engadget |date=2010-10-20 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{Yes}}||{{No}}||?||? |- !Built-in system-wide dictionary |{{Yes|5+}}<ref>{{cite web |url=http://www.idownloadblog.com/2011/06/07/ios-5-dictionary/ |title=New in iOS 5: Dictionary |publisher=idownloadblog.com |date=2011-06-07 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{Yes|Built into keyboard app. Available on every device.}}<ref>{{cite web |url=http://androidforums.com/android-lounge/413766-edit-android-built-not-user-dictionary.html |title=Edit Android built (not user) dictionary |accessdate=8 April 2017 |archivedate=7 October 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141007152428/http://www.verizonwireless.com/wcms/consumer/videogallery/device-videos/blackberry/q10-video-screen-share.html }}</ref>||{{Yes}}<ref name="http://www.microsoft.com/windowsphone/en-us/howto/wp7/basics/typing-shortcuts.aspx">{{cite web|url=http://www.microsoft.com/windowsphone/en-us/howto/wp7/basics/typing-shortcuts.aspx |title=Typing shortcuts &#124; Windows Phone How-to (United States) |publisher=Microsoft.com |date= |accessdate=2014-05-20}}</ref>||{{Yes}}||{{No}}||{{Yes}}||? |- !Autoexpanding text replacements |{{Yes|5+}}<ref>{{cite web |url=http://iostips.net/ios-5-omw-how-create-keyboard-text-shortcuts/ |title=iOS 5: OMW! How To Create Keyboard Text Shortcuts |publisher=iostips.net |accessdate=2011-09-07 |archivedate=7 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111007205858/http://iostips.net/ios-5-omw-how-create-keyboard-text-shortcuts/ }}</ref>||{{Yes}}||{{Yes}}<ref name="http://www.microsoft.com/windowsphone/en-us/howto/wp7/basics/typing-shortcuts.aspx"/>||{{Yes}}<ref>{{cite web |url=http://crackberry.com/how-use-word-substitution-blackberry-10 |title=How to use Word Substitution on BlackBerry 10 |publisher=CrackBerry |date=2013-02-06 |accessdate=2014-01-26}}</ref>||?||?||? |- !Keyboard next word prediction |{{Yes|8+}}<ref>[http://www.cnet.com/news/apple-brings-predictive-text-to-ios-8/ Apple brings predictive text to iOS 8 - CNET]</ref>||{{No2}} No,<ref>[https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=8011 Android Issue 8011: Next word predictive text]</ref> 3rd party software<ref>{{Cite web |title=How to Enable Predictive Text on Galaxy S3 {{!}} AndroidWidgetCenter.com |url=http://androidwidgetcenter.com/android-tips/how-to-enable-predictive-text-on-galaxy-s3/ |access-date=8 April 2017 |archive-date=20 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620015136/http://androidwidgetcenter.com/android-tips/how-to-enable-predictive-text-on-galaxy-s3/ }}</ref>||{{Yes}}<ref>{{Cite web |title=Windows Phone 8S by HTC Support - Entering words with predictive text {{!}} HTC United Kingdom |url=http://www.htc.com/uk/support/windows-phone-8s-by-htc/howto/301652.html |accessdate=8 April 2017 |archivedate=14 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714222355/http://www.htc.com/uk/support/windows-phone-8s-by-htc/howto/301652.html }}</ref>||{{Yes}}||{{No}}||{{Yes}}||? |- ![[Optical character recognition]] input method |{{Okay|8+: Only for inputting credit card details}}<ref>[http://9to5mac.com/2014/06/05/safari-in-ios-8-uses-camera-to-scan-and-enter-credit-card-info/ Safari in iOS 8 uses camera to scan and enter credit card info]</ref>||{{No}}<ref>[https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=56579 Android Issue 56579: Input method via camera OCR]</ref>||{{No}}||{{No}}||{{No}}||{{No}}||{{No}} |- !Third party [[input method]]s |{{Yes|8+}}||{{Yes}}<ref>{{cite web|last=Yamasani |first=Amith |url=http://android-developers.blogspot.com.es/2009/04/creating-input-method.html |title=Android Developers Blog: Creating an Input Method |publisher=Android-developers.blogspot.com.es |date=2009-04-22 |accessdate=2014-05-20}}</ref>||{{No}}||{{No2}} No, only for Android apps through sideload of Android keyboard<ref>{{cite web |url=http://crackberry.com/heres-how-fix-keyboard-instagram-blackberry-10 |title=Here's how to fix the keyboard for Instagram on BlackBerry 10 |publisher=CrackBerry |date=2013-08-06 |accessdate=2014-01-26}}</ref> ||?||?||? |- !Gesture text input |{{No2|8+:}} 3rd party software like [[Swype]]||{{Yes|4+}}<ref>{{cite web|author=Emil Protalinski |url=http://thenextweb.com/google/2013/06/05/google-keyboard-a-new-android-gesture-typing-app-for-ice-cream-sandwich-and-up/ |title=Google Keyboard for Android Arrives on the Play Store |publisher=Thenextweb.com |date=2013-06-05 |accessdate=2014-05-20}}</ref>||{{Yes|8.1+}}<ref>{{cite web|url=http://www.zdnet.com/microsofts-new-word-flow-keyboard-is-the-best-smartphone-text-entry-system-7000028642/ |title=Microsoft's new Word Flow keyboard is the best smartphone text entry system |publisher=zdnet.com |date=2014-04-22 |accessdate=2014-06-02}}</ref>||{{Yes}}||?||{{No}}<ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/333/swype-like-virtual-keyboard/ |title=Swype-like virtual keyboard |access-date=8 April 2017 |archive-date=29 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129082505/https://together.jolla.com/question/333/swype-like-virtual-keyboard/ |url-status=dead }}</ref>||{{No}} |- ![[Emoji]] support |{{Yes}}<ref>{{cite web |author=Kyle Barrow |url=http://pukupi.com/post/1964 |title=iPhone Emoji |publisher=pukupi.com |date=2009-09-30 |accessdate=2011-09-07 |archivedate=2 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110902145714/http://pukupi.com/post/1964 }}</ref>||{{Yes|4.4+}}<ref>[https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=8375 Android Issue 8375: Add emoji support to android]. Code.google.com (2010-05-17). Retrieved on 2012-07-03.</ref>||{{Yes}}<ref name="http://blogs.windows.com/bloggingwindows/2011/07/06/windows-phone-around-the-world-language-support-in-mango/">{{cite web |url= http://blogs.windows.com/bloggingwindows/2011/07/06/windows-phone-around-the-world-language-support-in-mango/ |title=Windows Phone around the world: Language support in Mango |publisher=Microsoft |date=2011-05-25 |accessdate=2012-03-02}}</ref>||{{Yes|10.2+}}<ref>{{cite web |url=http://crackberry.com/blackberry-102-bringing-standard-unicode-emoji-support-return-level-1-notifications-and-more |title=BlackBerry 10.2 bringing standard unicode Emoji support, return of Level 1 notifications and more! |publisher=CrackBerry |date=2013-05-23 |accessdate=2014-01-26}}</ref>||?||{{No2}} 3rd party software||{{Yes}} |- |} ==မြေပုံနှင့် လမ်းညွှန်မှု== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center; width: auto" |+Maps and navigation |- ! width="10%"| Feature ! width="10%"| [[iOS]] ! width="10%"| [[Android (operating system)|Android]] ! width="10%"| [[Windows 10 Mobile]] ! width="10%"| [[BlackBerry 10]] ! width="10%"| [[Tizen]] ! width="10%"| [[Sailfish OS]] ! width="10%"| [[Ubuntu Touch]] |- !Safe driving mode |{{No2}} 3rd party software||{{No2}} 3rd party software||{{Yes|8 GDR3+}}<ref>{{cite web |url=http://winsupersite.com/windows-phone/windows-phone-8-update-3-driving-mode|title=Windows Phone 8 Update 3: Driving Mode}}</ref>||{{No}}||?||?||? |- ![[Turn-by-turn navigation]] |{{Yes|6+}}<ref>{{cite web |last=Zibreg |first=Christian |title=Turn-by-turn navigation and Flyover in iOS 6 Maps is limited to iPhone 4S, iPad 2 or later |publisher=idownloadblog.com |date=2012-06-12 |url=http://www.idownloadblog.com/2012/06/12/turn-by-turn-ios-6-iphone-4s-ipad-2/ |accessdate=2012-08-26}}</ref>||{{Yes|2+}}<ref>{{cite web |last=Davies |first=Chris |title=Android 2.0 gets Google Maps Navigation Beta &#x5b;Video&#x5d; |work=Archive |publisher=Android Community |date=2009-10-28 |url=http://androidcommunity.com/android-2-0-gets-google-maps-navigation-beta-video-20091028/ |accessdate=2012-08-26 |archive-date=11 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311204738/http://androidcommunity.com/android-2-0-gets-google-maps-navigation-beta-video-20091028/ |url-status=dead }}</ref>||{{Yes|8+}}<ref>{{cite web|url=http://news.softpedia.com/news/Nokia-Announces-HERE-Drive-Will-Be-Free-for-All-Windows-Phone-8-1-Users-435625.shtml|title=Nokia Announces HERE Drive+ Will Be Free for All Windows Phone 8.1 Users|access-date=8 April 2017|archive-date=16 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140416191507/http://news.softpedia.com/news/Nokia-Announces-HERE-Drive-Will-Be-Free-for-All-Windows-Phone-8-1-Users-435625.shtml}}</ref>||{{Yes|10+}}<ref>{{cite web |url=http://us.blackberry.com/support/apps/blackberry-maps/overview.html |title=BlackBerry Maps support |publisher=BlackBerry |accessdate=2014-01-26}}</ref>||?||{{Yes}}||{{No2}} 3rd party software<ref>{{Cite web |title=uNav GPS navigator for Ubuntu Touch Receives Several Improvements |url=http://news.softpedia.com/news/unav-gps-navigator-for-ubuntu-touch-receives-several-improvements-499290.shtml |access-date=8 April 2017 |archive-date=30 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160430012305/http://news.softpedia.com/news/unav-gps-navigator-for-ubuntu-touch-receives-several-improvements-499290.shtml }}</ref><ref>{{Cite web |title=GPS navigation for Ubuntu Phone {{!}} Full Circle Magazine |url=http://fullcirclemagazine.org/2015/07/25/unav-gps-navigation-for-ubuntu-phone/ |access-date=8 April 2017 |archive-date=13 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170913130930/http://fullcirclemagazine.org/2015/07/25/unav-gps-navigation-for-ubuntu-phone/ }}</ref><ref>[https://uappexplorer.com/app/navigator.costales uApp Explorer: uNav]</ref> |- !Offline maps |{{Yes|6+}}<ref>{{cite web|url=http://appleinsider.com/articles/12/10/05/apples-new-ios-6-maps-support-automatic-offline-use-for-a-wide-area|title=Apple's new iOS 6 Maps support automatic offline use for a wide area}}</ref>||{{No2}} 3rd party software [[Google Maps]],<ref>[https://googleblog.blogspot.co.uk/2015/11/navigate-and-search-real-world-online.html Official Google Blog: Navigate and search the real world … online or off]</ref> [[Here Maps]]||{{Yes|8+}}<ref>{{cite web|url=http://www.tomshardware.com/faq/id-1927331/download-maps-offline-windows-phone.html|title=How to Download Maps for Offline Use in Windows Phone 8|access-date=8 April 2017|archive-date=7 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007152428/http://www.verizonwireless.com/wcms/consumer/videogallery/device-videos/blackberry/q10-video-screen-share.html}}</ref>||{{No2}} 3rd party software||?||{{No2}} 3rd party software||{{No2}} 3rd party software<ref>[https://uappexplorer.com/app/osmscout.fransschreuder OSMScout]</ref> |- !Alternative routes in maps |{{Yes|5+}}<ref>{{cite web |url=http://www.idownloadblog.com/2011/06/09/ios-5-suggested-routes-maps/ |title=New in iOS 5: Suggested Routes in Maps |publisher=idownloadblog.com |date=2011-06-09 |accessdate=2011-09-07}}</ref><ref>{{cite web|url=http://blog.laptopmag.com/how-to-choose-alternate-routes-with-maps-for-ios-6 |title=How to Choose Alternate Routes with Maps for iOS 6 |publisher=Blog.laptopmag.com |date=2012-09-19 |accessdate=2014-05-20}}</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web |url=http://androidforums.com/lg-optimus-v/507001-google-maps-alternate-routes.html |title=Support Google Maps Alternate Routes? |publisher=Google.com |date=2011-07-01 |accessdate=2011-09-07 |archivedate=2 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120302011209/http://androidforums.com/lg-optimus-v/507001-google-maps-alternate-routes.html }}</ref>||{{Yes|10+}}<ref>{{cite web | url=http://windows.microsoft.com/en-gb/windows-10/getstarted-find-your-way-with-maps-mobile | title=Find your way with Maps}}</ref>||?||?||{{No2}} 3rd party software||? |- |} ==မီဒီယာနှင့် ထိန်းချုပ်မှု== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center; width: auto" |+Media playback and controls |- ! width="10%"| Feature ! width="10%"| [[iOS]] ! width="10%"| [[Android (operating system)|Android]] ! width="10%"| [[Windows 10 Mobile]] ! width="10%"| [[BlackBerry 10]] ! width="10%"| [[Tizen]] ! width="10%"| [[Sailfish OS]] ! width="10%"| [[Ubuntu Touch]] |- !Audio playback |AAC, protected AAC (from iTunes Store), HE-AAC, MP3, MP3 VBR, Audible (formats 2, 3, 4, Audible Enhanced Audio, AAX, and AAX+), Apple Lossless, AIFF, WAV<ref name="Compare Models - Apple">{{cite web|url=http://www.apple.com/iphone/compare/ |title=Compare Models - Apple |publisher=Apple.com |date=2015-09-09 |accessdate=2015-09-13}}</ref>||AAC LC/LTP 3GPP, HE-AACv1 (AAC+), HE-AACv2 (enhanced AAC+) AMR-NB, AMR-WB, MP3, MIDI (Type 0 and 1, DLS versions 1 and 2), Ogg Vorbis, PCM/WAVE, [[FLAC]], WAVE, [[Opus (audio format)|Opus]]<ref name="androidCoreMediaFormats">{{cite web |url=http://developer.android.com/guide/appendix/media-formats.html#core |title=Android Core Media Formats |publisher=developer.android.com |date=2011-09-02 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||MP3, WMA Std 9.2, WMA Pro, FLAC, AMR-NB, AAC-LC, AAC+, eAAC+<ref>{{cite web|url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/windowsphone/develop/ff462087(v=vs.92).aspx |title=Supported Media Codecs for Windows Phone |publisher=Msdn.microsoft.com |date= |accessdate=2013-09-01}}</ref>||MP3, FLAC, AAC, AAC+, eAAC+, WAV, WMA pro, AMR-NB, MIDI, AWB, M4A, MKA, OGG<ref name="docs.blackberry.com">{{cite web |url=http://docs.blackberry.com/en/smartphone_users/deliverables/47561/mba1344953159594.jsp |title=Supported audio and video file extensions, formats, and codecs |accessdate=2015-04-15 |archivedate=15 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150415131023/http://docs.blackberry.com/en/smartphone_users/deliverables/47561/mba1344953159594.jsp }}</ref>|| AAC, AAC+, eAAC+, AMR-NB, AMR-WB, MP3, Vorbis, WAV<ref name="Tizen Supported Multimedia Formats">{{Cite web |title=Supported Multimedia Formats |url=https://developer.tizen.org/dev-guide/2.2.0/org.tizen.native.appprogramming/html/guide/media/support_multimedia_format.htm |accessdate=8 April 2017 |archivedate=29 November 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129014906/https://developer.tizen.org/dev-guide/2.2.0/org.tizen.native.appprogramming/html/guide/media/support_multimedia_format.htm }}</ref>||MP3, FLAC, AAC, eAAC, eAAC+, ALAC, AC3, DTS, Opus, Vorbis||MP3, Ogg Vorbis |- !Video playback |[[H.264]] (up to High Profile), MPEG-4, M-JPEG<ref name="Compare Models - Apple"/>||[[H.263]], H.264 (up to Baseline Profile), H.265 HEVC, MPEG-4 SP, DivX, XviD, VP8, VP9<ref name="androidCoreMediaFormats" />|| H.263, H.264, WMV, MPEG4, MPEG4 @ HD 720p 30fps, DivX, XviD<ref>{{cite web |last=Sacul |first=Kram |url=http://wmpoweruser.com/updates-codec-support-list-for-windows-phone-7-released-xvid-and-divx-supported/ |title=Updates codec support list for Windows Phone 7 released, XVID and DIVX supported |publisher=WMPoweruser |date=2010-09-18 |accessdate=2014-05-20 |archivedate=28 June 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140628162132/http://wmpoweruser.com/updates-codec-support-list-for-windows-phone-7-released-xvid-and-divx-supported/ }}</ref>|| MP4, WMV, H.263, H.264, DivX, WMV, XviD, 3GGP, 3GP2, ASF, AVI, F4V, M4V, MKV, MOV, MPEG4, MPEG-2<ref name="docs.blackberry.com"/>|| H.263, H.264, MPEG-4 Part 2<ref name="Tizen Supported Multimedia Formats" />||MPEG-4, H264, H263,<ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/37917/what-codecs-audio-or-video-are-hardware-accelerated/ |title=What codecs (audio or video) are hardware accelerated? - together.jolla.com |access-date=8 April 2017 |archive-date=25 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151225032334/https://together.jolla.com/question/37917/what-codecs-audio-or-video-are-hardware-accelerated/ |url-status=dead }}</ref> although audio in recorded videos is out of sync<ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/37917/what-codecs-audio-or-video-are-hardware-accelerated/?answer=106892#post-id-106892 |title=A comment in What codecs (audio or video) are hardware accelerated? - together.jolla.com |access-date=8 April 2017 |archive-date=15 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415005928/https://together.jolla.com/question/37917/what-codecs-audio-or-video-are-hardware-accelerated/?answer=106892#post-id-106892 |url-status=dead }}</ref>|| MPEG-4 |- !Wired video out |{{Yes|Up to 1080p via HDMI}}<ref>{{cite web |url=http://www.apple.com/shop/product/MD826AM/A/lightning-digital-av-adapter |title=Apple Lightning Digital AV Adapter |publisher=Apple Inc. |date=2015-08-13 |accessdate=2015-09-13}}</ref> or VGA,<ref>{{cite web |url=http://www.apple.com/shop/product/MD825AM/A/lightning-to-vga-adapter |title=Apple Lightning to VGA Adapter |publisher=Apple Inc. |date=2015-08-13 |accessdate=2015-09-13}}</ref> 576p/480p via component<ref>{{cite web |url=http://store.apple.com/us/product/MC917ZM/A?mco=MTY3ODQ5OTY |title=Apple Component AV Cable |publisher=Apple Inc. |accessdate=2011-09-07 |archive-date=7 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110907010846/http://store.apple.com/us/product/MC917ZM/A?mco=MTY3ODQ5OTY }}</ref> or composite;<ref>{{cite web |url=http://store.apple.com/us/product/MC748ZM/A?mco=MTY3ODQ5OTY |title=Apple Composite AV Cable |publisher=Apple Inc. |accessdate=2011-09-07 |archive-date=6 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906083127/http://store.apple.com/us/product/MC748ZM/A?mco=MTY3ODQ5OTY }}</ref>||{{Yes|4K on 6+}}<ref>[http://www.androidpolice.com/2015/06/08/android-m-feature-spotlight-android-now-supports-native-4k-video-output-with-new-api/ [Android M Feature Spotlight&#93; Android Now Supports Native 4K Video Output With New API<!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် -->]</ref>||{{Yes|8.1+}} USB<ref>{{cite web |url=http://www.monkeyslaps.com/projecting-your-windows-phone-screen-to-a-pc/ |title=Projecting your Windows Phone screen to a PC |accessdate=8 April 2017 |archivedate=20 April 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140420000416/http://www.monkeyslaps.com/projecting-your-windows-phone-screen-to-a-pc/ }}</ref>||{{Yes|10+}} 1080p via microHDMI,<ref>{{cite web |url=http://www.cnet.com/2300-6452_1-10015598-7.html |title=Micro-HDMI equipped BlackBerry Z10 |publisher=CNET |date=2013-01-30 |accessdate=2014-01-26}}</ref> SlimPort ([[BlackBerry Passport]])<ref>{{cite web |url=http://www.analogix.com/en/news_media/news/blackberry-passport-leverages-slimport |title=The BlackBerry Passport leverages SlimPort |publisher=Analogix |date=2014-10-01 |accessdate=2015-04-15}}</ref>||{{No}}||{{No}}<ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/5617/any-video-output-possibility/ |title=Any video output possibility? |access-date=8 April 2017 |archive-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220105538/https://together.jolla.com/question/5617/any-video-output-possibility/ |url-status=dead }}</ref>||? |- !Wired digital audio output |{{Yes|7+: USB Audio}}<ref>[http://www.provideocoalition.com/ios-7-expands-digital-usb-audio-use-with-iphone-ipod-touch iOS 7 expands digital USB audio use with iPhone/iPod Touch]</ref>||{{Yes|5+}} USB Audio<ref>[http://www.trustedreviews.com/opinions/android-5-0-l-features-list-what-s-new Android 5.0 Lollipop Features List: What's new?]</ref>||{{Yes|10+: USB Audio on USB-C devices}}<ref>[http://forums.windowscentral.com/microsoft-lumia-950/395360-external-audio-dac-support-usb-otg.html External Audio DAC support from USB OTG]</ref>||{{Yes|}} USB Audio||{{No}}||{{No}}||{{No}} |- !Wireless video/audio streaming to set top boxes/TVs/speakers |{{Yes|[[AirPlay]]}}<ref>{{cite web |url=http://www.apple.com/itunes/airplay/ |title=iTunes – AirPlay |publisher=Apple Inc. |date=2010-09-01 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{Yes|4.2+}} [[Miracast]],<ref>{{cite web|url=http://androidandme.com/2012/10/news/android-4-2-adds-official-support-for-miracast-wireless-display/ |title=Android 4.2 adds official support for Miracast wireless display |publisher=Android and Me |date= |accessdate=2014-05-20}}</ref> but [[Digital Living Network Alliance|DLNA]]<ref>[https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=11412 Android Issue 11412: Support DLNA in media player]. code.google.com (2010-09-22). Retrieved on 2012-07-03.</ref> only available on selected devices||{{Yes|8.1+ [[Miracast]]}} on some devices<ref>{{cite web |url=https://twitter.com/joebelfiore/statuses/452641077963415552 |title=WP8.1 supports Miracast}}</ref>||{{Yes|10+}} [[Digital Living Network Alliance|DLNA]],<ref>{{cite web |url=http://docs.blackberry.com/en/smartphone_users/deliverables/50635/mba1368812828960.jsp |title=Share your media files with DLNA Certified devices |publisher=BlackBerry |accessdate=2014-01-26 |archivedate=19 February 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140219001610/http://docs.blackberry.com/en/smartphone_users/deliverables/50635/mba1368812828960.jsp }}</ref> 10.2+ [[Miracast]]<ref>{{cite web |url=http://www.bbin.in/en/2013/10/10/video-blackberry-10-2-usb-host-mode-and-miracast-demo/ |title=[VIDEO] BlackBerry 10.2 USB Host Mode and Miracast demo |publisher=bbin |date=2013-10-10 |accessdate=2014-01-26 |archive-date=24 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024095317/http://www.bbin.in/en/2013/10/10/video-blackberry-10-2-usb-host-mode-and-miracast-demo/ }}</ref> on some devices<ref>{{cite web |url=http://crackberry.com/miracast-will-not-be-available-blackberry-z10 |title=Miracast will not be available on the BlackBerry Z10, Wi-Fi Direct supported instead |publisher=CrackBerry |date=2013-08-14 |accessdate=2014-01-26}}</ref>||{{Yes|[[Digital Living Network Alliance|DLNA]]}}<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=NPYLbRKBlfY Play media file in Samsung Wave from PC / Remote Media Server (AllShare-DLNA)]. Youtube.com (2011-02-18). Retrieved on 2012-07-03.</ref>||?||{{Yes|OTA-11+}}<ref>{{Cite web |title=Ubuntu Touch OTA-11 Update Introduces Wireless Display Support to Ubuntu Phones |url=http://news.softpedia.com/news/ubuntu-touch-ota-11-update-introduces-wireless-display-support-to-ubuntu-phones-504681.shtml |access-date=8 April 2017 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124071623/http://news.softpedia.com/news/ubuntu-touch-ota-11-update-introduces-wireless-display-support-to-ubuntu-phones-504681.shtml }}</ref> |- !Media player on-device playlist creation |{{Yes}}<ref name="iPhoneTips"/>||{{Yes}}<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=EHdaICGESnI Android 101: How To Create a Playlist]. Youtube.com (2011-04-08). Retrieved on 2012-07-03.</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web |last=Cogen |first=David |url=http://theunlockr.com/2011/06/16/how-to-create-a-playlist-in-windows-phone/ |title=How To Create a Playlist in Windows Phone – TheUnlockrTheUnlockr |publisher=Theunlockr.com |date=2011-06-16 |accessdate=2012-03-02}}</ref>||{{Yes}}||?||{{Yes}}||{{Yes}} |- !Media player video scrubbing |{{Yes}}||{{Yes}}||{{Yes|7.10.7720.0+}}<ref>{{cite web |url= http://blogs.windows.com/bloggingwindows/2011/06/03/a-tour-of-the-new-music-video-hub/ |title=A tour of the new Music +Video Hub |publisher=Microsoft |date=2011-06-03 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||?||?||?||{{Yes}} |- !Media player audio scrubbing |{{Yes}}||{{Yes}}||{{Yes|8.1+<ref>{{cite web |url=http://www.winbeta.org/news/updated-xbox-music-app-windows-phone-adds-audio-scrubbing-more-features-planned |title=Updated Xbox Music app for Windows Phone adds audio scrubbing, more features planned |publisher=WinBETA.org |date=2014-05-10 |accessdate=2014-06-01 |archive-date=1 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140601093122/http://www.winbeta.org/news/updated-xbox-music-app-windows-phone-adds-audio-scrubbing-more-features-planned }}</ref>}}||?||?||?||{{Yes}} |- !Media player fine scrubbing |{{Yes}}<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=klRDYXutEWA#t=03m11s |title=iOS has fine scrubbing |publisher=youtube.com |date=2010-12-11 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{No2}} No,<ref>{{cite web |url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=15505 |title=Android Issue 15505: Media player fine scrubbing (swipe to seek) |publisher=Google.com |date=2011-03-15 |accessdate=2011-09-07}}</ref> 3rd party software like [[VLC media player]], basic fine scrubbing removed on 4+<ref>{{cite web|url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=23355 |title=Android Issue 23355: the google music app in ics is missing a fast-forward function when you touch and hold the skip-to-the-next-trak button |publisher=Code.google.com |date=2011-12-21 |accessdate=2014-05-20}}</ref>||{{No}}||?||?||?||? |- !Media player double speed playing |{{Okay|Only [[Podcast]]s}}<ref>{{cite web |url=http://www.nevsblog.com/2006/06/23/listen-to-podcasts-in-half-the-time/ |title=Listen to podcasts in half the time |publisher=Nev's blog |date=2006-06-23 |accessdate=2011-09-07 |archive-date=29 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829034255/http://www.nevsblog.com/2006/06/23/listen-to-podcasts-in-half-the-time }}</ref>||{{No2}} No,<ref>{{cite web |url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=1961 |title=Android Issue 1961: MediaPlayer Adjustable SampleRate/Playback Speed support |publisher=Google.com |date=2009-02-10 |accessdate=2011-09-07}}</ref> 3rd party software<ref>{{cite web |url=http://www.astroplayer.com/ |title=Astro Player |publisher=Astro Player |accessdate=2011-09-07 |archivedate=23 March 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170323202205/http://astroplayer.com/ }}</ref>||{{Okay|8.1+ Only [[Podcast]]s}}<ref>{{cite web |url=http://winsupersite.com/windows-phone/windows-phone-81-preview-podcasts |title=Windows Phone 8.1 Preview: Podcasts }}</ref>||?||?||?||? |- |} ==အရံပစ္စည်း ထောက်ပံ့မှု== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center; width: auto" |+Peripheral support |- ! width="10%"| Feature ! width="10%"| [[iOS]] ! width="10%"| [[Android (operating system)|Android]] ! width="10%"| [[Windows 10 Mobile]] ! width="10%"| [[BlackBerry 10]] ! width="10%"| [[Tizen]] ! width="10%"| [[Sailfish OS]] ! width="10%"| [[Ubuntu Touch]] |- ![[Bluetooth]] keyboard |{{Yes}}<ref>{{cite web |author=Devin Coldewey |url=http://www.mobilecrunch.com/2010/04/08/finally-bluetooth-keyboard-support-for-the-iphone/ |title=Finally, Bluetooth keyboard support for the iPhone |publisher=Mobilecrunch.com |date=2010-04-08 |accessdate=2011-09-07 |archivedate=28 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110628182238/http://www.mobilecrunch.com/2010/04/08/finally-bluetooth-keyboard-support-for-the-iphone/ }}</ref>||{{Yes|2.3+}};<ref name="Android Issue 1147: RFE: Support for external keyboard, mouse">{{cite web |url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=1147 |title=Android Issue 1147: RFE: Support for external keyboard, mouse |publisher=Google.com |date=2008-10-30 |accessdate=2011-09-07}}</ref> previous versions via 3rd party software<ref>[http://www.mymobilegear.com/AndroidKBDriver.php KeyPro – Bluetooth keyboard manager] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105052124/http://www.mymobilegear.com/AndroidKBDriver.php |date=5 November 2011 }}, 12/09/09</ref>||{{Yes|8.1u2+}}<ref>{{cite web |url=http://www.windowscentral.com/heres-how-use-bluetooth-keyboard-windows-phone-81-update-2/ |title=Here's how to use a Bluetooth Keyboard with Windows Phone 8.1 Update 2 }}</ref>||{{Yes}}<ref name="Matthew Sutton">{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=UPJkfZq_hbY |title=BlackBerry Z10 using Bluetooth keyboard and mouse |publisher=Matthew Sutton |date=2013-02-10 |accessdate=2014-01-26}}</ref>||{{No}}||{{Yes}}<ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/63543/tablet-needs-a-working-bluetooth-keyboard/?answer=76743#post-id-76743 |title=Tablet needs a working Bluetooth keyboard |access-date=8 April 2017 |archive-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402130439/https://together.jolla.com/question/63543/tablet-needs-a-working-bluetooth-keyboard/?answer=76743#post-id-76743 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/74318/bug-bluetooth-keyboard-does-not-work-in-android-applications/ |title=Bluetooth keyboard does not work in Android applications |access-date=8 April 2017 |archive-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402125207/https://together.jolla.com/question/74318/bug-bluetooth-keyboard-does-not-work-in-android-applications/ |url-status=dead }}</ref>||{{Yes}}<ref>[https://bugs.launchpad.net/ubuntu/+source/unity8/+bug/1516272 Bug #1516272 “Bluetooth keyboard use doesn't prevent screen blan...” : Bugs : unity8 package : Ubuntu]</ref> |- !USB keyboard |{{Yes|With Camera Connection Kit}}<ref name="ilounge1"/>||{{Yes|3.1+}}<ref name="Android Issue 1147: RFE: Support for external keyboard, mouse"/>||{{Yes|10+}} some devices<ref>{{citation |url=http://www.windowscentral.com/lumia-950-and-usb-otg | title=The Lumia 950 and USB OTG: Thumb drives, microphones and keyboards}}</ref>||{{Yes}}<ref name="Matthew Sutton"/>||{{No}}||?||{{Yes}} |- !Interchangeable external memory cards |{{Okay|Only for photo/video import with an optional accessory}}||{{Yes}}<ref>{{cite web|url=http://developer.android.com/guide/topics/data/data-storage.html |title=Storage Options &#124; Android Developers |publisher=Developer.android.com |date= |accessdate=2014-05-20}}</ref>||{{Yes|8+}}<ref>{{cite web|author=Dante D'Orazio |url=http://www.theverge.com/2012/6/20/3101563/windows-phone-8-removable-micro-sd-support |title=Windows Phone 8 will support removable microSD storage |publisher=The Verge |date=2012-06-20 |accessdate=2014-05-20}}</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web|last=Michaluk |first=Kevin |url=http://crackberry.com/blackberry-101-lecture-6-how-install-microsdhc-card-your-blackberry |title=How to Install a Media Card into your BlackBerry |publisher=Crackberry.com |date=2010-03-18 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web |url=http://developer.bada.com/help/topic/com.osp.documentation.help/html/bada_overview/bada_file_system.htm |title=bada File System |publisher=Developer.bada.com |date= |accessdate=2014-05-20 |archivedate=27 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927084050/http://developer.bada.com/help/topic/com.osp.documentation.help/html/bada_overview/bada_file_system.htm }}</ref>||{{Yes}}||{{Yes}}<ref>{{Cite web |title=Devices {{!}} Ubuntu for phones {{!}} Ubuntu |url=http://www.ubuntu.com/phone/devices |accessdate=8 April 2017 |archivedate=8 July 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160708091148/http://www.ubuntu.com/phone/devices }}</ref> |- |} ==ထုတ်လုပ်နိုင်စွမ်း== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center; width: auto" |+Productivity |- ! width="10%"| Feature ! width="10%"| [[iOS]] ! width="10%"| [[Android (operating system)|Android]] ! width="10%"| [[Windows 10 Mobile]] ! width="10%"| [[BlackBerry 10]] ! width="10%"| [[Tizen]] ! width="10%"| [[Sailfish OS]] ! width="10%"| [[Ubuntu Touch]] |- ![[Computer multitasking|Multitasking]] |{{Yes|7+;}}<ref>{{cite web|url=http://www.phonearena.com/news/iOS-7-multitasking-for-all-apps-arrives_id43906 |title=iOS 7: multitasking for all apps arrives |publisher=Phonearena.com |date= |accessdate=2014-05-20}}</ref><br/>4-6: Limited<ref>{{cite web |last=Head |first=Chris |url=http://www.pcworld.com/article/199891/geek_101_android_and_ios_multitasking_compared.html |title=Geek 101: Android and iOS Multitasking Compared |publisher=PCWorld.com |date=2010-06-25 |accessdate=2011-09-07 |archivedate=3 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110903122518/http://www.pcworld.com/article/199891/geek_101_android_and_ios_multitasking_compared.html }}</ref>||{{Yes}}||{{Yes|8+}},<ref>{{cite web|last=O'Brien |first=Terrence |url=http://www.engadget.com/2012/06/20/microsoft-brings-true-background-multitasking-to-windows-phone/ |title=Microsoft brings true, background multitasking to Windows Phone 8 |publisher=Engadget |date=2012-06-20 |accessdate=2014-05-20}}</ref> 7.5: Limited||{{Yes}}||{{Yes|2+}}<ref name="Samsung Bada 2.0 to get multitasking, push notifications, a new UI and more" />||{{Yes}}||{{Yes}} |- !Quick app switching |{{Yes|9+:}} via [[Force Touch#3D Touch|3D Touch]];<ref>[http://appleinsider.com/articles/15/10/02/how-to-multitask-more-efficiently-with-3d-touch-on-iphone-6s How to multitask more efficiently with 3D Touch on iPhone 6s]</ref><br/>5+: only on [[iPad]]<ref>[http://www.howtogeek.com/177237/8-navigation-tricks-every-ipad-user-needs-to-know/ 8 Navigation Tricks Every iPad User Needs to Know]</ref>||{{Yes|7+}}<ref>[https://www.theguardian.com/technology/2016/aug/23/android-7-nougat-tips-tricks-replies-settings-app-emoji Android 7.0 Nougat: 11 tips and tricks | Technology | The Guardian]</ref>||{{No}}||{{No}}||{{No}}||{{No}}||{{Yes}}<ref>[http://betanews.com/2013/02/26/ubuntu-touch-interesting-concept-that-needs-work-preview/ Ubuntu Touch -- interesting concept that needs work]</ref> |- !Document-centric multitasking |{{No}}||{{Yes|5+}}<ref>[http://www.androidpolice.com/2014/06/30/android-l-feature-spotlight-the-new-document-centric-multitasking-interface-finally-makes-sense/ Android "L" Feature Spotlight: The New "Document-Centric" Multitasking Interface Finally Makes Sense]</ref>||{{No}}||{{No}}||{{No}}||{{No}}||{{No}} |- !Split-screen app usage |{{Rarely|9+:}} only on [[iPad]] with 2 GB [[Random-access memory|RAM]] or more<ref>{{cite web|last=Miller |first=Chance |url=http://9to5mac.com/2015/06/08/side-by-side-ipad-apps-gallery/ |title=Hands-on with iOS 9’s split-screen multitasking on the iPad |publisher=9to5Mac |date= |accessdate=2015-07-03}}</ref>||{{Yes|7+, some manufacturers earlier}}<ref>[http://arstechnica.com/gadgets/2016/08/androids-split-screen-multitasking-mode-needs-some-help-from-developers/ Android’s split-screen multitasking mode needs some help from developers | Ars Technica]</ref>||{{No}}||{{No2}}No, 3rd party software<ref>{{cite web|url=http://berryflow.com/2014/11/work-wide-app-brings-split-screen-usability-blackberry-passport/ |title=Work Wide App Brings Split-screen Usability to BlackBerry Passport |publisher=BerryFlow |date=2014-11-14 |accessdate=2015-04-15}}</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web |url=https://developer.tizen.org/es/documentation/ux-guide/basic-interaction/multi-window |title=Multi-window &#124; Tizen Developers |language=es |publisher=Developer.tizen.org |date=2014-03-17 |accessdate=2014-05-20 |archive-date=29 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129063327/https://developer.tizen.org/es/documentation/ux-guide/basic-interaction/multi-window }}</ref>||{{No2}}No <ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/63871/request-jolla-tablet-split-screen-multitasking/ |title=Split Screen Multitasking |access-date=8 April 2017 |archive-date=29 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129083213/https://together.jolla.com/question/63871/request-jolla-tablet-split-screen-multitasking/ |url-status=dead }}</ref>||{{Rarely|Tablet-only}}<ref>{{cite web|last=Sakr |first=Sharif |url=http://www.engadget.com/2013/02/19/ubuntu-for-tablets-revealed/ |title=Ubuntu for tablets revealed with split screen multi-tasking, preview for Nexus slates coming this week |publisher=Engadget.com |date= |accessdate=2014-05-20}}</ref> |- !Desktop interactive widgets |{{Yes|10+: App icons via [[Force Touch#3D Touch|3D Touch]] and/or dedicated widget screen}}<ref name="ios10widgets">[http://www.cnet.com/how-to/whats-new-with-widgets-in-ios-10/ What's new with widgets in iOS 10 - CNET]</ref>||{{Yes}}||{{No}} (Live Tiles are not interactive)<ref>{{cite web |url=http://www.wp7connect.com/2013/07/24/concept-windows-phone-8-1-wp9-w-interactive-live-tiles-video/ |title=Concept: Windows Phone 8.1/ WP9 w/ Interactive Live Tiles (video) |publisher=WP7 Connect |date= |accessdate=2014-05-20 |archivedate=20 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140520220313/http://www.wp7connect.com/2013/07/24/concept-windows-phone-8-1-wp9-w-interactive-live-tiles-video/ }}</ref>||{{No}}||{{No}}||{{Yes}}||? |- !Lock screen widgets |{{Yes|Media player, voicemail, camera;<ref>{{cite web |url=http://www.apple.com/ios/features.html#camera |title=iOS 5 – Camera |publisher=Apple Inc. |date=2011-06-11 |accessdate=2011-09-07}}</ref><br/>5+: [[Notification Center|Notifications]];<br/>7+: [[Control Center (iOS)|Control Center]]<br/>8+: Interactive Notifications<ref>[http://www.cnet.com/uk/how-to/getting-to-know-interactive-notifications-on-ios-8/ Getting to know interactive notifications on iOS 8]</ref><br/>10+: Full widgets<ref name="ios10widgets"/>}}||{{Yes}}Notifications and settings. Full Widgets on Android 4.2 and 4.4 only.<ref>{{cite web|url=http://developer.android.com/about/versions/android-4.2.html#Lockscreen |title=Android 4.2 APIs &#124; Android Developers |publisher=Developer.android.com |date= |accessdate=2013-09-01}}</ref><ref>[http://www.pocketables.com/2014/06/exploring-android-l-lockscreen-widgets-also-bite-dust.html Exploring Android L: Lockscreen widgets also bite the dust - Pocketables]</ref>||{{Okay|Media Player; 8+: Live Apps and notifications}}<ref>{{cite web|url=http://www.slashgear.com/windows-phone-8-gets-live-apps-for-lock-screen-29254587/ |title=Windows Phone 8 gets Live Apps for lock screen |publisher=SlashGear |date=2012-10-29 |accessdate=2013-09-01}}</ref>||{{Yes}}, interactive notifications, camera, alarm||{{Okay|Media player; Notifications (SMS, call)}}||{{Yes}}||? |- !Notification view widgets |{{Yes|8+}}||{{Yes|4.1+: Google Now and possible with 3rd party apps}}||{{No}}||{{Yes}}, BB 10.2||{{No}}||{{Yes}}||? |- !Quick settings toggles |{{Yes|7+}}<ref>{{cite web|last=Fingas |first=Jon |url=http://www.engadget.com/2013/06/10/ios-7-control-center/ |title=iOS 7 to include Control Center for quick-access settings |publisher=Engadget.com |date= |accessdate=2014-05-20}}</ref>||{{Yes|2+}}<ref>{{Cite web |title=Widgets To Quickly Change Android Settings - SocialTimes |url=http://socialtimes.com/widgets-to-quickly-change-android-settings_b47855 |access-date=8 April 2017 |archive-date=4 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150104200010/http://socialtimes.com/widgets-to-quickly-change-android-settings_b47855 }}</ref>||{{Yes|8.1+}}<ref name="blogs.windows.com"/>||{{Yes|10+}}, customizable in 10.2.1+<ref>{{cite web |url=http://n4bb.com/customizable-quick-settings-blackberry-10-2-1-revealed/ |title=Customizable Quick Settings in BlackBerry 10.2.1 Now Revealed |publisher=N4BB |date=2013-11-12 |accessdate=2014-01-26}}</ref>||{{No}}||{{No2|Via the Patchmanager app<ref>[https://openrepos.net/content/sfietkonstantin/patchmanager Patchmanager]</ref>}}||{{Yes}} |- !Search multiple internal apps at once |{{Yes}}||{{Yes}}||{{Yes|8.1+}}<ref>{{cite web |url=http://www.wpcentral.com/windows-phone-81-new-improved-search |title=How to find anything on your phone with Windows Phone 8.1}}</ref>||{{Yes}}||{{Yes}}||{{No}}<ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/1286/search-global/ |title=Search (global) |access-date=8 April 2017 |archive-date=29 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129082418/https://together.jolla.com/question/1286/search-global/ |url-status=dead }}</ref>||? |- !Settings search |{{Yes|9+}}<ref>{{cite web|last=Clover |first=Juli |url=http://www.macrumors.com/2015/06/08/ios-9-tidbits-and-hidden-features/ |title=iOS 9 Tidbits: Battery Saving Features, Search for Settings, Keyboard Changes, Email Attachments, and More |publisher=MacRumors |date= |accessdate=2015-07-03}}</ref>||{{Yes|5+}} or 3rd party software like [[LineageOS]]<ref>[http://www.zdnet.com/android-ls-global-settings-search-make-an-appearance-on-cyanogenmod-7000031201/ Android L's global settings search make an appearance on CyanogenMod | ZDNet]</ref>||{{Yes|8.1update2+}}<ref name="http://www.pocketmeta.com/windows-phone-8-1-update-2-new-features-uncovered-21731/"/>||{{Yes}}||{{No}}||{{No}}||{{No}} |- !Search all fields of internal objects |{{Yes|6+}}<ref>[http://www.phonearena.com/news/iOS-6-minor-tweaks-that-you-might-like_id31135 iOS 6: minor tweaks that you might like]. Phonearena.com. Retrieved on 2012-07-03.</ref>||{{Okay|Only search Contacts name field but not any other field}}<ref>{{cite web |url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=3732 |title=Android Issue 3732: Only search Contacts name field but not any other field |publisher=Google.com |date=2009-08-31 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{Okay|Contacts are searched by name, nick and company}},<ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/windowsphone/en-us/howto/wp7/people/find-a-contact-quickly.aspx |title=Find and filter my contacts &#124; Windows Phone How-to (United States) |publisher=Microsoft.com |date= |accessdate=2013-09-01}}</ref> but not other fields like address or notes<ref>{{cite web |url=http://social.answers.microsoft.com/Forums/en-US/windowsphone7/thread/b29e7b1a-c870-4061-bad7-9669187a465f |title=WP7 on HTC Mozart – Unable to search for additional Contact fields – by design or bug? |publisher=Microsoft |date=2010-11-11 |accessdate=2011-09-07 |archivedate=7 October 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141007152428/http://www.verizonwireless.com/wcms/consumer/videogallery/device-videos/blackberry/q10-video-screen-share.html }}</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web |url=http://docs.blackberry.com/en/smartphone_users/deliverables/47561/mes1334344153587.jsp |title=Search your device |publisher=Research In Motion |accessdate=2015-04-15 |archivedate=29 June 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140629020043/http://docs.blackberry.com/en/smartphone_users/deliverables/47561/mes1334344153587.jsp }}</ref>||{{Okay|Only searches contacts by name}}||{{Okay|First name, last name, nickname, also the multiple field called "Details"}}<ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/48782/consider-all-fields-in-contact-app-search/ |title=Consider all fields in contact app search |access-date=8 April 2017 |archive-date=4 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150104171014/https://together.jolla.com/question/48782/consider-all-fields-in-contact-app-search/ |url-status=dead }}</ref>||? |- !Core apps missing search |Bookmarks<ref>{{cite web |url=http://forums.macrumors.com/showthread.php?t=711973 |title=iPhone 3.0 spotlight – bookmarks? |publisher=macrumors.com |accessdate=2011-09-07}}</ref>||Calendar<ref>[https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=2518 Issue 2518]. code.google.com (2009-04-27).</ref> (available since 3+ and [[HTC Sense]])||Video<ref>{{cite web|url=http://wmpoweruser.com/local-universal-search-on-wp-8-1/|title=Local universal search on WP 8.1|accessdate=8 April 2017|archivedate=25 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140525200857/http://wmpoweruser.com/local-universal-search-on-wp-8-1/}}</ref>||?||?||?||? |- !Phone number links to dialer |{{Yes}}||{{Yes|Available in stock Android, but not all devices enable it.}}<ref>{{cite web |url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=4575#56 |title=Android Issue 4575: Phone number linking to dialer |publisher=Google.com |date=2009-11-07 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{Yes}}||{{Yes}}||{{Okay|Yes, but not in browser}}||{{Yes}}||? |- !Addresses links to maps |{{Yes}}<ref>{{cite web |last=Sande |first=Steven |url=http://www.tuaw.com/2009/06/22/inside-iphone-3-0-the-address-data-detector/ |title=Inside iPhone 3.0: The address data detector |publisher=tuaw.com |date=2009-06-22 |accessdate=2011-09-07 |archivedate=25 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110925151909/http://www.tuaw.com/2009/06/22/inside-iphone-3-0-the-address-data-detector }}</ref>||{{Okay|In Contacts, but not in Calendar}}<ref>{{cite web |url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=19527 |title=Android Issue 19527: Calendar App: Ability to click on location in Event view |publisher=Google.com |date=2011-08-24 |accessdate=2011-09-07}}</ref> nor in Gmail<ref>{{cite web |url=http://www.google.com/support/forum/p/Google+Mobile/thread?tid=237056226cd02b10&hl=en |title=Street addresses not showing up as links from gmail mobile |publisher=Google.com |date=2011-06-26 |accessdate=2011-09-07 |archivedate=7 October 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141007152428/http://www.verizonwireless.com/wcms/consumer/videogallery/device-videos/blackberry/q10-video-screen-share.html }}</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web |last=Fried |first=Ina |url=http://news.cnet.com/8301-13860_3-20000737-56.html |title=A look at Windows Phone's 'smart links' &#124; Beyond Binary – CNET News |publisher=News.cnet.com |date=2010-03-18 |accessdate=2012-03-02 |archivedate=26 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120326234632/http://news.cnet.com/8301-13860_3-20000737-56.html }}</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web |url=http://crackberry.com/how-use-blackberry-maps-z30 |title=How to use Maps on the BlackBerry Z30 |date=2013-10-17 |accessdate=2015-04-15}}</ref> ||?||{{Yes}}||? |- !Dates links to calendar |{{Yes}}<ref>{{cite web |url=http://email.about.com/od/iphonemailtips/qt/How-to-Create-Calendar-Events-from-Emails-in-iPhone-Mail.htm |title=How to Create Calendar Events from Emails in iPhone Mail |publisher=email.about.com |date=2010-06-23 |accessdate=2011-09-07 |archive-date=30 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111030184353/http://email.about.com/od/iphonemailtips/qt/How-to-Create-Calendar-Events-from-Emails-in-iPhone-Mail.htm }}</ref>||{{No}}||Yes||Yes||Yes||{{Yes}}||? |- |} ==ဖုန်းမြည်သံနှင့် အသိပေးမှုများ== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center; width: auto" |+Ringtones and alerts |- ! width="10%"| Feature ! width="10%"| [[iOS]] ! width="10%"| [[Android (operating system)|Android]] ! width="10%"| [[Windows 10 Mobile]] ! width="10%"| [[BlackBerry 10]] ! width="10%"| [[Tizen]] ! width="10%"| [[Sailfish OS]] ! width="10%"| [[Ubuntu Touch]] |- !Custom ringtones |{{Yes}}<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=PsIE8UjInaA How To Create Your Own Ringtone on an iPhone]. Youtube.com (2009-06-29). Retrieved on 2012-07-03.</ref>||{{Yes}}||{{Yes|7.10.7720.0+}}<ref>{{cite web |last=Nagy |first=Anton D. |url=http://pocketnow.com/windows-phone/seven-great-new-features-of-mango-for-windows-phone-7 |title=Seven Great New Features of Mango for Windows Phone 7 |publisher=pocketnow.com |date=2011-04-13 |accessdate=2011-09-07 |archive-date=17 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110917142206/http://pocketnow.com/windows-phone/seven-great-new-features-of-mango-for-windows-phone-7 }}</ref>||{{Yes}}||{{Yes}}||{{Yes}}||{{Yes}} |- !Custom SMS/MMS tones |{{Yes|5+}}<ref>{{cite web |url=http://osxdaily.com/2011/07/11/iphone-custom-text-message-alert-sounds-come-to-ios-5/ |title=iPhone Custom Text Message Alert Sounds Come to iOS 5 |publisher=OS X Daily |date=2011-07-11 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{Yes}}<ref name="How to Set Custom (SMS) Notification Ringtone on Android Phone">{{cite web |url=http://jaxov.com/2010/10/how-to-set-custom-sms-notification-ringtone-on-android-phone/ |title=How to Set Custom (SMS) Notification Ringtone on Android Phone |publisher=Jaxov.com |date=2010-10-08 |accessdate=2012-06-14 |archivedate=14 June 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120614232851/http://jaxov.com/2010/10/how-to-set-custom-sms-notification-ringtone-on-android-phone/ }}</ref>||{{Yes|8 GDR3+}}<ref name="http://www.theverge.com/2013/10/14/4836394/windows-phone-8-update-3-features-screenshots-release-date"/>||{{Yes}}<ref name="How to assign a ringtone and text alert to a contact on a BlackBerry Torch 9800">{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=evaTfnYd5H8 |title=How to assign a ringtone and text alert to a contact on a BlackBerry Torch 9800 |publisher=youtube.com |date=2011-02-17 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||?||{{Yes}}||? |- !Custom vibrate alert patterns |{{Yes|5+}}<ref>{{cite web |url=http://www.macrumors.com/2011/06/08/ios-5-allows-you-to-tap-out-custom-vibration-patterns/ |title=iOS 5 Allows You to Tap Out Custom Vibration Patterns |publisher=macrumors.com |date=2011-06-08 |accessdate=2011-09-07}}</ref><ref>{{cite web |url=http://iostips.net/ios-how-create-custom-vibration-alert-for-each-contact/ |title=iOS 5: How To Create A Custom Vibration Alert For Each Contact |publisher=iostips.net |accessdate=2011-09-07 |archivedate=13 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110813230725/http://iostips.net/ios-how-create-custom-vibration-alert-for-each-contact/ }}</ref>||{{No2}}No,<ref name="Android Issue 1027: More granular notification tone, volume, and repeat controls">{{cite web |url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=1027 |title=Android Issue 1027: More granular notification tone, volume, and repeat controls |publisher=Google.com |date=2008-10-23 |accessdate=2011-09-07}}</ref> possible on some Samsung devices such as Galaxy S III, but limited<ref name="Create custom vibration patterns for specific contacts with Samsung Galaxy S3 phone">{{cite web |url=http://www.itworld.com/mobile-wireless/293216/create-custom-vibration-patterns-specific-contacts-samsung-galaxy-s3-phone |title=Create custom vibration patterns for specific contacts with Samsung Galaxy S3 phone |publisher=Itworld.com |date=2012-09-04 |accessdate=2014-02-16 |archive-date=7 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007152428/http://www.verizonwireless.com/wcms/consumer/videogallery/device-videos/blackberry/q10-video-screen-share.html }}</ref>||{{No}}||{{Yes}}<ref name="How to assign a ringtone and text alert to a contact on a BlackBerry Torch 9800"/>||?||{{No2|API available for 3rd party apps}}||? |- !Dismiss repeating [[alarm clock]] before trigger |{{No}}<ref>{{Cite web |title=Why we hate the iPhone alarm - Features - Macworld UK |url=http://www.macworld.co.uk/feature/iphone/why-we-hate-iphone-alarm-3524892/ |accessdate=8 April 2017 |archivedate=5 February 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170205100618/http://www.macworld.co.uk/feature/iphone/why-we-hate-iphone-alarm-3524892/ }}</ref>||{{Yes|4.4+}}<ref>[http://www.androidpolice.com/2013/11/16/getting-to-know-android-4-4-kitkat-edition-android-gets-cleaner-brighter-more-useful/ Getting To Know Android 4.4 KitKat Edition - Android Gets Cleaner, Brighter, More Useful]</ref>||{{No}}||{{No}}||{{No}}||?||? |- |} ==လုံခြုံရေးနှင့် ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center; width: auto" |+Security and privacy |- ! width="10%"| Feature ! width="10%"| [[iOS]] ! width="10%"| [[Android (operating system)|Android]] ! width="10%"| [[Windows 10 Mobile]] ! width="10%"| [[BlackBerry 10]] ! width="10%"| [[Tizen]] ! width="10%"| [[Sailfish OS]] ! width="10%"| [[Ubuntu Touch]] |- ![[Proxy server]] |{{Yes}}||{{Okay|3.1+}}<ref>{{cite web |url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=1273 |title=Android Issue 1273: IP Proxy Settings for Wifi Network |publisher=Google.com |date=2008-11-12 |accessdate=2011-09-07}}</ref> but only global, not per connection<ref>{{cite web |url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=4386 |title=Android Issue 4386: Add proxy options for each individual internet connection |publisher=Google.com |date=2009-10-27 |accessdate=2011-09-07}}</ref> and only works for the browser<ref>{{cite web|url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=36481 |title=Android Issue 36481: Proxy all HTTP traffic system-wide |publisher=Code.google.com |date=2012-08-19 |accessdate=2014-05-20}}</ref> 3rd party apps available<ref>{{cite web |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=org.sandroproxy |title=SandroProxy - Android Apps on Google Play |publisher=Play.google.com |date=2014-04-17 |accessdate=2014-05-20 |archivedate=8 April 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140408014650/https://play.google.com/store/apps/details?id=org.sandroproxy }}</ref>||{{Yes}}||{{Yes}}||{{Yes}}||{{Yes}}<ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/60776/cannot-enable-proxy/?answer=60807#post-id-60807 |title=Cannot enable proxy |access-date=8 April 2017 |archive-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402130443/https://together.jolla.com/question/60776/cannot-enable-proxy/?answer=60807#post-id-60807 |url-status=dead }}</ref>||{{Yes}} |- !On-device [[encryption]] |{{Yes}}<ref>{{cite web |url=http://support.apple.com/kb/HT4175 |title=iOS: Understanding data protection |publisher=Apple Inc. |date=2011-10-14 |accessdate=2011-10-20}}</ref> (3rd party software may attempt [[brute-force attack]]s on password<ref name="Elcomsoft Phone Password Breaker">[http://www.elcomsoft.com/eppb.html Recover passwords protecting iPhone/iPod and BlackBerry backups]. Elcomsoft.com. Retrieved on 2012-07-03.</ref>)||{{Yes|3+}}<ref>[https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=3748 Android Issue 3748: Add support for partition/block device encryption]. Code.google.com (2009-09-01). Retrieved on 2012-07-03.</ref> but insecure on [[Qualcomm]] devices<ref>[http://arstechnica.com/security/2016/07/androids-full-disk-encryption-just-got-much-weaker-heres-why/ Android’s full-disk encryption just got much weaker—here’s why | Ars Technica]</ref>||{{Yes|8+}}<ref>{{cite web|last=Honig |first=Zach |url=http://www.engadget.com/2012/06/20/windows-phone-8-enterprise-features/ |title=MS teases Windows Phone 8 enterprise features: Company Hub, encryption, secure boot, IT management |publisher=Engadget |date=2012-06-20 |accessdate=2014-05-20}}</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web |url=http://us.blackberry.com/ataglance/security/features.jsp#tab_tab_stored_data |title=BlackBerry Stored Data Security |publisher=Research In Motion |accessdate=2011-09-07 |archivedate=19 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110819114454/http://us.blackberry.com/ataglance/security/features.jsp#tab_tab_stored_data }}</ref> (3rd party software may attempt brute-force attacks on password<ref name="Elcomsoft Phone Password Breaker"/>)||{{No}}||{{No}}<ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/2158/optional-encryption-of-the-device/ |title=optional encryption of the device |access-date=8 April 2017 |archive-date=29 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129082412/https://together.jolla.com/question/2158/optional-encryption-of-the-device/ |url-status=dead }}</ref>||{{No}} |- !External storage encryption |{{No|External storage not available}}||{{Yes|6+}}<ref name="liliputing.com"/>||{{Okay|8.1+}} Apps and data only<ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=42509&WT.mc_id=rss_alldownloads_all|title=Windows Phone 8.1 Security Overview}}</ref>||{{Yes}}<ref>[http://www.blackberryinsight.com/2007/12/04/how-to-secure-your-blackberry/ How to secure your BlackBerry « BlackBerryInsight – BlackBerry News & Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815192222/http://www.blackberryinsight.com/2007/12/04/how-to-secure-your-blackberry/ |date=15 August 2012 }}. Blackberryinsight.com. Retrieved on 2012-07-03.</ref>||{{No}}||?||? |- !Zero knowledge encryption<ref>[https://www.theguardian.com/technology/2014/jul/17/edward-snowden-dropbox-privacy-spideroak Snowden: Dropbox is hostile to privacy, unlike 'zero knowledge' Spideroak | Technology | theguardian.com]</ref> |{{No}}, data stored on [[iCloud]] is accessible by Apple<ref>{{cite web |url=https://theintercept.com/2014/09/22/apple-data/ |title=Apple Still Has Plenty of Your Data for the Feds |publisher=The Intercept |date=2014-09-22 |accessdate=2015-09-26}}</ref> and shared with the American [[PRISM (surveillance program)|PRISM surveillance program]].<ref name="mikko-prism">{{cite web|url=http://grahamcluley.com/2013/10/mikko-prism/ |title=PRISM. Why you should be outraged by US government surveillance |publisher=Grahamcluley.com |date=2013-10-14 |accessdate=2014-05-20}}</ref>||{{No|No, data is accessible by Google}}<ref>{{cite web |url=http://news.softpedia.com/news/Google-Admits-Handing-over-European-User-Data-to-US-Intelligence-Agencies-215740.shtml |title=Google Admits Handing over European User Data to US Intelligence Agencies |publisher=softpedia.com |date=2011-08-08 |accessdate=2011-09-07 |archive-date=28 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928040900/http://news.softpedia.com/news/Google-Admits-Handing-over-European-User-Data-to-US-Intelligence-Agencies-215740.shtml }}</ref> and shared with the American [[PRISM (surveillance program)|PRISM surveillance program]].<ref name="mikko-prism"/>||{{No|No, data is accessible by Microsoft}}<ref>[http://www.engadget.com/2011/06/30/microsoft-european-cloud-data-may-not-be-immune-to-the-patriot/ Microsoft: European cloud data may not be immune to the Patriot Act]. Engadget.com (2011-06-30). Retrieved on 2012-07-03.</ref> and shared with the American [[PRISM (surveillance program)|PRISM surveillance program]].<ref name="mikko-prism"/>||?||?||?||? |- !Privacy of synchronization<ref>[http://yro.slashdot.org/story/11/11/22/0015223/are-there-any-smartphones-that-respect-privacy Are There Any Smartphones That Respect Privacy? – Slashdot]. Yro.slashdot.org. Retrieved on 2012-07-03.</ref> |{{Yes|When synchronizing locally and not using [[iCloud]]}}||{{No2}} 3rd party software like [[ownCloud]]<ref>[http://www.techrepublic.com/article/break-away-from-free-cloud-storage-providers-by-using-owncloud/ Break away from free cloud storage providers by using ownCloud - TechRepublic]</ref>||{{Okay|Partial}}, Contacts, Calendar and Mail can be kept private when using your own Exchange server or Office 365 own cloud instead of synchronizing with public cloud servers (that keeps data unencrypted)<ref>[http://yro.slashdot.org/comments.pl?sid=2537718&cid=38131168 Windows Phone 7 is a good solution – Are There Any Smartphones That Respect Privacy? – Slashdot]. Yro.slashdot.org. Retrieved on 2012-07-03.</ref> for Photos and Office docs can be kept private when using your own Office 365 cloud or SharePoint,<ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/windowsphone/en-US/howto/wp7/office/use-office-sharepoint-workspace-mobile.aspx |title=Use Microsoft SharePoint Workspace Mobile &#124; Windows Phone How-to (United States) |publisher=Microsoft.com |date= |accessdate=2013-09-01}}</ref> or synchronization of Phones can be disabled (by default).<ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/windowsphone/en-us/howto/wp7/pictures/upload-pictures-to-the-web.aspx |title=Share pictures and videos &#124; Windows Phone How-to (United States) |publisher=Microsoft.com |date= |accessdate=2013-09-01}}</ref>||{{No2|When using your own [[BlackBerry Enterprise Server|BES]] instead of BlackBerry cloud BES (that keeps data unencrypted)}}<ref>[http://yro.slashdot.org/comments.pl?sid=2537718&cid=38131262 Want Privacy? Get your own BES – Are There Any Smartphones That Respect Privacy? – Slashdot]. Yro.slashdot.org (2011-11-21). Retrieved on 2012-07-03.</ref>||?||?||? |- !Sync to cloud communication encryption |{{Yes}}<ref>{{cite web |url=http://www.apple.com/iphone/business/integration/ |title=iPhone in Business – Integration |publisher=Apple Inc. |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{Yes|2.3.4+}}<ref>{{cite web |url=http://www.uni-ulm.de/in/mi/mitarbeiter/koenings/catching-authtokens.html |title=Catching AuthTokens in the Wild – The Insecurity of Google's ClientLogin Protocol |publisher=uni-ulm.de |date=2011-06-15 |accessdate=2011-09-07 |archivedate=2 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110902202236/http://www.uni-ulm.de/in/mi/mitarbeiter/koenings/catching-authtokens.html }}</ref>||{{Yes|7.10.7720.0+}}<ref>{{cite web |url= http://blogs.windows.com/bloggingwindows/2011/05/16/productivity-takes-a-big-step-forward-in-mango/ |title=Productivity takes a big step forward in Mango |publisher=Microsoft |date=2011-05-16 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web |url=http://docs.blackberry.com/en/admin/deliverables/12873/Standard_BlackBerry_message_encryption_193608_11.jsp |title=Standard BlackBerry encryption |publisher=Research In Motion |accessdate=2011-09-07 |archivedate=17 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110917105115/http://docs.blackberry.com/en/admin/deliverables/12873/Standard_BlackBerry_message_encryption_193608_11.jsp }}</ref>||?||?||? |- !Wireless anti-tracking<ref>[http://www.csoonline.com/article/2945044/cyber-attacks-espionage/ieee-groups-recommends-random-mac-addresses-for-wi-fi-security.html IEEE group recommends random MAC addresses for Wi-Fi security | CSO Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151223190739/http://www.csoonline.com/article/2945044/cyber-attacks-espionage/ieee-groups-recommends-random-mac-addresses-for-wi-fi-security.html |date=23 December 2015 }}</ref> |{{Yes|8+}}<ref>[http://arstechnica.com/apple/2014/06/ios8-to-stymie-trackers-and-marketers-with-mac-address-randomization/ iOS 8 to stymie trackers and marketers with MAC address randomization | Ars Technica]</ref>||{{No2}} 3rd party software<ref>{{Cite web |title=Protect Your Privacy on Your Mobile Device with Pry-Fi - xda-developersxda-developers |url=http://www.xda-developers.com/android/protect-your-privacy-on-your-mobile-device-with-pry-fi/ |accessdate=8 April 2017 |archivedate=3 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703201832/http://www.xda-developers.com/android/protect-your-privacy-on-your-mobile-device-with-pry-fi/ }}</ref>||{{No}}||{{No}}||{{No}}||?||? |- !Remote device location tracking |{{Yes}}<ref name="find-my-iphone">{{cite web |url=http://www.apple.com/iphone/features/find-my-iphone.html |title=Find My iPhone |publisher=Apple Inc. |date=2009-06-10 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web|url=http://officialandroid.blogspot.com.es/2013/08/find-your-lost-phone-with-android.html |title=Official Android Blog: Find your lost phone with Android Device Manager |publisher=Officialandroid.blogspot.com.es |date= |accessdate=2014-05-20}}</ref>||{{Yes}}<ref name="downloadsquad.switched.com">{{cite web |last=Mathews |first=Lee |url=http://downloadsquad.switched.com/2010/09/04/windows-phone-7-remote-lock-and-wipe-features-pictured/ |title=Windows Phone 7 remote lock and wipe, find my phone features pictured |publisher=Downloadsquad.switched.com |date=2010-09-04 |accessdate=2012-03-02 |archivedate=7 October 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141007152428/http://www.verizonwireless.com/wcms/consumer/videogallery/device-videos/blackberry/q10-video-screen-share.html }}</ref>||{{Yes}}||?||?||? |- !Remote device locking and/or data wipe |{{Yes}}<ref name="find-my-iphone"/>||{{Yes|2.2+}}<ref>{{cite web|author=Google Apps |url=http://support.google.com/a/users/bin/answer.py?hl=en&answer=1235372 |title=Manage my devices - Google Apps Help |publisher=Support.google.com |date= |accessdate=2014-05-20}}</ref>||{{Yes}}<ref name="downloadsquad.switched.com"/>||{{Yes}}||?||?||? |- ![[End-to-end encryption|End-to-end encrypted]] push notifications |{{Yes|Possible since iOS 7, where the app can handle the notification and decrypt it}}<ref>{{cite web|url=https://developer.apple.com/library/ios/releasenotes/General/WhatsNewIniOS/Articles/iOS7.html#//apple_ref/doc/uid/TP40013162-SW10 |title=What's New in iOS: iOS 7.0 |publisher=Developer.apple.com |date=2014-03-10 |accessdate=2014-05-20}}</ref>||{{Yes|Possible, notifications are handled by the app that can decrypt it}}<ref name="Android Cloud To Device Messaging" />||{{Yes|Possible, raw notifications are handled by the app that can decrypt it}}<ref>[http://msdn.microsoft.com/en-us/library/hh202977%28v=vs.92%29.aspx How to: Send and Receive Raw Notifications for Windows Phone]. Msdn.microsoft.com (2012-03-22). Retrieved on 2012-07-03.</ref>||?||?||?||? |- ![[Secure Shell|SSH Client]] |{{Yes}}<ref>[http://www.zinger-soft.com/iSSH_features.html iSSH – Zingersoft]. Zinger-soft.com. Retrieved on 2012-07-03.</ref><ref>[http://www.instantcocoa.com/products/pTerm/ Instant Cocoa – pTerm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120908131142/http://www.instantcocoa.com/products/pTerm/ |date=8 September 2012 }}. Instantcocoa.com (2011-03-31). Retrieved on 2012-07-03.</ref>||{{Yes}}||{{Yes}}<ref>{{cite web|url=http://wmpoweruser.com/its-here-the-ssh-client-for-windows-phone-7-5/|title=The SSH client for Windows Phone|accessdate=8 April 2017|archivedate=16 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140416043348/http://wmpoweruser.com/its-here-the-ssh-client-for-windows-phone-7-5/}}</ref>||{{Yes}}||?||{{Yes}}||{{Yes}} |- ![[VPN]] |{{Yes}}<ref>[http://support.apple.com/kb/ht1424 iOS: Setting up VPN]. Support.apple.com (2011-10-26). Retrieved on 2012-07-03.</ref>||{{Yes}}<ref>Wallen, Jack. (2011-01-21) [http://www.techrepublic.com/blog/smartphones/connect-to-a-pptp-vpn-from-your-android-phone/2145 Connect to a PPTP VPN from your Android phone]. TechRepublic. Retrieved on 2012-07-03.</ref>||{{Yes|8.1+}}<ref name="blogs.windows.com"/>||{{Yes|10+}}<ref>{{cite web |url=http://www.blackberryos.com/blackberry-z10/35641-guide-how-set-up-personal-vpn-blackberry-z10.html |title=GUIDE: How to set up a Personal VPN on a BlackBerry Z10 |publisher=BlackBerryOS.com |date=2013-02-16 |accessdate=2014-01-26}}</ref>||?||?||{{Yes}} |- ![[OpenVPN]] |{{Yes}}<ref>[http://louwrentius.com/setup-a-vpn-on-your-iphone-with-openvpn-and-linux.html Setup a VPN on Your iPhone With OpenVPN and Linux]. Retrieved on 2015-04-10.</ref>||{{No2}} No, but possible with 3rd party firmware<ref>{{cite web |url=http://www.cyanogenmod.org/features/openvpn |title=OpenVPN |publisher=CyanogenMod |date=2011-02-20 |accessdate=2014-09-20 |archivedate=10 October 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141010140607/http://www.cyanogenmod.org/features/openvpn }}</ref>||{{No}}||{{No}}||?||{{Yes}}||? |- ![[Wi-Fi Protected Access|WPA]] [[Protected Extensible Authentication Protocol|PEAP]] |{{Yes}}<ref>{{cite web |url=http://manuals.info.apple.com/en_US/Enterprise_Deployment_Guide.pdf |title=iPhone OS Enterprise Deployment Guide |publisher=Apple Inc. |format=PDF |accessdate=2011-09-07 |archivedate=5 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110905011612/http://manuals.info.apple.com/en_US/Enterprise_Deployment_Guide.pdf }}</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web |url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=1386#c328 |title=Android Issue 1386: Feature req: support WPA2-Enterprise with EAP extensions |publisher=Google.com |date=2008-11-28 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web |url= http://answers.microsoft.com/en-us/winphone/forum/wp7-wpdevices/wireless-eap-tls-authentication-on-windows-phone-7/80808f0f-71f3-4fb0-882e-0bc8683e3c5f |title=Wireless EAP-TLS Authentication on Windows Phone 7 |publisher=Microsoft |accessdate=2011-09-07}}</ref>||?||?||{{Okay|In developer mode}}<ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/315/wpa-8021x-enterprise-others-gui-wifi-support-needed-workaround/ |title=WPA-802.1X (enterprise) +Others GUI wifi support needed + workaround - together.jolla.com |access-date=8 April 2017 |archive-date=7 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007152428/http://www.verizonwireless.com/wcms/consumer/videogallery/device-videos/blackberry/q10-video-screen-share.html |url-status=dead }}</ref>||? |- |} ==အသံ== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center; width: auto" |+Sound and voice |- ! width="10%"| Feature ! width="10%"| [[iOS]] ! width="10%"| [[Android (operating system)|Android]] ! width="10%"| [[Windows 10 Mobile]] ! width="10%"| [[BlackBerry 10]] ! width="10%"| [[Tizen]] ! width="10%"| [[Sailfish OS]] ! width="10%"| [[Ubuntu Touch]] |- !Separate volume for ringtone and media |{{Yes}}||{{Yes}}||{{Yes|8.1+}}<ref name="blogs.windows.com"/>||{{Yes}}||?||{{Yes}}||{{No2|3rd party app}} |- !Voice commands |{{Yes|5+}} ([[Siri (software)|Siri]])||{{Yes}}<ref>{{Cite web |title=List of Google Now voice commands |url=http://www.greenbot.com/article/2359684/a-list-of-all-the-ok-google-voice-commands.html |access-date=8 April 2017 |archive-date=15 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141015070303/http://www.greenbot.com/article/2359684/a-list-of-all-the-ok-google-voice-commands.html }}</ref>||{{Yes|8.1+}} [[Microsoft Cortana]]<ref name="http://www.wpcentral.com/cortana-windows-phone-81-handson-video">{{cite web |url=http://www.wpcentral.com/cortana-windows-phone-81-handson-video |title=Cortana announced for Windows Phone 8.1, we go hands on |publisher=WP Central |date=2014-04-02 |accessdate=2014-06-02}}</ref>||{{Yes}}<ref name="http://www.berryreview.com/2013/03/13/blackberry-explains-the-security-of-voice-control-data/">[http://www.berryreview.com/2013/03/13/blackberry-explains-the-security-of-voice-control-data/ BlackBerry Explains the Security of Voice Control Data - BerryReview]</ref>||?||{{No2|via 3rd party software such Saera<ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/8992/voice-control/ |title=Voice Control |access-date=8 April 2017 |archive-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220114325/https://together.jolla.com/question/8992/voice-control/ |url-status=dead }}</ref>}}||? |- !Offline voice commands |{{Yes}}<ref>{{cite web |last=Buchanan |first=Ricky |url=http://atmac.org/iphone-voice-commands-cheat-sheet |title=iPhone/iPod Touch Voice Commands Cheat Sheet |publisher=atmac.org |date=2009-10-18 |accessdate=2011-09-07 |archivedate=3 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110903121932/http://atmac.org/iphone-voice-commands-cheat-sheet }}</ref>||{{Yes|6+}}<ref>[http://www.greenbot.com/article/2941772/offline-ok-google-capability-found-hidden-inside-latest-google-app-for-android-update.html Offline 'OK Google' capability found hidden inside latest Google app for Android update | Greenbot<!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် -->]</ref>||{{Okay|Limited}}, Playback control not available<ref>[http://answers.microsoft.com/en-us/winphone/forum/wp7-wptips/voice-commands-in-mango/42abbb13-7c36-473d-bacb-4bcbdf038082?msgId=ba7dfef7-7ce7-49ce-8b58-b9e8188636c4 Voice commands in Mango – Microsoft Answers]. Answers.microsoft.com (2011-09-06). Retrieved on 2012-07-03.</ref>||{{No}}<ref name="http://www.berryreview.com/2013/03/13/blackberry-explains-the-security-of-voice-control-data/"/>||?||{{No}}||? |- !Voice recognition |{{Yes|5+}} ([[Siri (software)|Siri]])||{{Yes}}||{{Yes|8.1+}} [[Microsoft Cortana]]<ref name="http://www.wpcentral.com/cortana-windows-phone-81-handson-video"/>||{{Yes}}||?||{{No}}||No |- !Offline voice recognition |{{Okay|Limited}}, only calling and music playback<ref>[https://support.apple.com/en-gb/HT201936 Tips for using Voice Control with iPhone and iPod touch]. Apple.com. Retrieved on 2015-04-10.</ref>||{{Yes|4.1+}}<ref>[http://www.slashgear.com/android-4-1-jelly-bean-adds-offline-voice-typing-27235871/ Android 4.1 Jelly Bean adds Offline Voice Typing – SlashGear]. Slashgear.com. Retrieved on 2012-07-03.</ref>||{{Okay|Limited}}, only calling and launching apps||{{No}}||{{No}}||{{No}}||? |- !Non-English voice recognition |{{Yes}}<ref name=iOSVoiceLangs/>||{{Yes}}||{{Yes}}<ref name="http://blogs.windows.com/bloggingwindows/2011/07/06/windows-phone-around-the-world-language-support-in-mango/"/>||{{Yes}}||?||{{No}}||? |- !Sound recorder |{{Okay|3+: Limited (Not voice controlled)}}<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=gwSlx7mpZXo |title=Voice Memo app in iPhone 3.0 |publisher=Youtube.com |date=2009-06-08 |accessdate=2014-05-20}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=p7NA7aEfQJc |title=The New iPhone OS 3.0 - Voice Memo App |publisher=Youtube.com |date= |accessdate=2014-05-20}}</ref>||{{Okay|Very limited (Doesn't work in background}}<ref>{{cite web |url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=14462 |title=Android Issue 14462: Sound Recorder does not work on background |publisher=Google.com |date=2011-02-01 |accessdate=2011-09-07}}</ref> and not voice controlled)||{{Okay|10+: Quite limited (doesn't work in background)}},<ref>{{cite web |url=http://www.windowscentral.com/sound-recorder-app-windows-10-phones-minimal-effective |title=The Sound Recorder app in Windows 10 for phones is minimal, but effective |publisher=Windows Central |date=2015-02-16 |accessdate=2015-05-15}}</ref> for older versions: 3rd party software, also similarly limited||{{Okay| 10+ Embedded into Remember<ref>{{cite web |url=http://crackberry.com/dear-berry-how-do-i-record-voice-note |title=Dear Berry: How do I record a voice note? |publisher=CrackBerry |date=2013-06-22 |accessdate=2014-01-26}}</ref> app, works in background but not voice controlled. 7.1 and older: Very limited (Doesn't work in background and not voice controlled)}}||{{Okay|Partial}}||{{No2}} 3rd party software<ref>[https://github.com/cornedor/sailfish-recorder cornedor/sailfish-recorder · GitHub]</ref>||{{No2|3rd party app}} |- !Call recorder |{{No2|3rd party software<ref>{{cite web |url=http://www.gottabemobile.com/2016/09/18/how-to-record-an-iphone-call/ |title=How to Record an iPhone Call |date=2016-09-18}}</ref>}}||{{No2}} Prevented by OS restrictions,<ref>{{cite web |url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=2117 |title=Android Issue 2117: Enhancement: Call Recorder |publisher=Google.com |date=2009-03-02 |accessdate=2011-09-07}}</ref> but possible with 3rd party firmware<ref>{{cite web |url=http://www.xda-developers.com/call-recording-cyanogenmod-11/ |title=Enable Call Recording in CyanogenMod 11 with Xposed - XDA Forums |publisher=xda-developers |date=2014-08-25 |accessdate=2015-03-07 |archive-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402163021/http://www.xda-developers.com/call-recording-cyanogenmod-11/ }}</ref>||{{Yes|10+}} some devices<ref>{{cite web | url=http://www.windowscentral.com/enable-native-call-recording-lumia-950 | title=How to enable native call recording on the Lumia 950 and Lumia 950 XL}}</ref>||{{No2}}With third-party software<ref>{{cite web |url=http://crackberry.com/call-recorder-blackberry-10 |title=Recording phone calls just got easy with Call Recorder for BlackBerry 10 |publisher=CrackBerry |date=2013-12-12 |accessdate=2014-01-26}}</ref>||?||{{No2|1.1+:3rd party software<ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/5008/call-recording-app/ |title=call recording app |access-date=8 April 2017 |archive-date=29 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129082830/https://together.jolla.com/question/5008/call-recording-app/ |url-status=dead }}</ref>}}||? |- !Sound trim |{{Yes}}<ref>{{Cite web |title=How to Edit a Voice Memo on Your iPhone video from Answers.com Videos |url=http://video.answers.com/how-to-edit-a-voice-memo-on-your-iphone-210702086 |accessdate=8 April 2017 |archivedate=4 May 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120504045128/http://video.answers.com/how-to-edit-a-voice-memo-on-your-iphone-210702086 }}</ref>||{{No2}}No,<ref>{{cite web |url=https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=14553 |title=Android Issue 14553: Basic sound editor (at least time trim and split) |publisher=Google.com |date=2011-02-05 |accessdate=2011-09-07}}</ref> but 3rd party software available<ref>{{cite web |url=https://market.android.com/details?id=com.herman.ringtone |title=Ringtone Maker – Apps op Android Market |publisher=market.android.com |accessdate=2012-03-02}}</ref>||{{No2|3rd party software}}<ref>{{cite web|url=http://www.windowsphone.com/en-US/apps/464ca0ad-b793-4738-a9d3-ab3b55d54d91 |title=Sound Shaper &#124; Windows Phone Apps+Games Store (United States) |publisher=Windowsphone.com |date= |accessdate=2013-09-01}}</ref>||?||?||?||? |- |} ==အခြားသော အသွင်အပြင်များ== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center; width: auto" |+Other features |- ! width="10%"| Feature ! width="10%"| [[iOS]] ! width="10%"| [[Android (operating system)|Android]] ! width="10%"| [[Windows 10 Mobile]] ! width="10%"| [[BlackBerry 10]] ! width="10%"| [[Tizen]] ! width="10%"| [[Sailfish OS]] ! width="10%"| [[Ubuntu Touch]] |- !Non-intrusive incoming calls |{{No2|No, 3rd party software on jailbroken devices}}<ref>[http://www.idownloadblog.com/2014/11/13/callbar-updated-for-jailbroken-devices-running-ios-8/ CallBar updated for jailbroken devices running iOS 8]</ref>||{{Yes|5+}}<ref>[http://gizmodo.com/android-lollipop-more-than-just-material-design-1646643103 Android 5.0 Lollipop: More Than Just Material Design]</ref> or 3rd party software<ref>{{Cite web |title=OmniROM {{!}} New Features for OmniROM - OmniROM |url=http://omnirom.org/features/new-features-omnirom/ |accessdate=8 April 2017 |archivedate=9 November 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141109120627/http://omnirom.org/features/new-features-omnirom/ }}</ref>||{{No}}||{{No}}||{{No}}||{{No}}<ref>{{Cite web |url=https://together.jolla.com/question/31194/non-intrusive-call-feature/ |title=Non-intrusive call feature |access-date=8 April 2017 |archive-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220105647/https://together.jolla.com/question/31194/non-intrusive-call-feature/ |url-status=dead }}</ref>||{{No}} |- !Non-intrusive notifications |{{Yes|5+}}<ref name=Notification_Center>{{cite web |url=http://www.apple.com/ios/features.html#notification |title=iOS 5 Notification Center |publisher=Apple Inc. |date=2011-06-11 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web |author=Wesley Fenlon |url=http://www.tested.com/news/ios-vs-android-vs-webos-whos-doing-mobile-notifications-right/1918/ |title=iOS vs Android vs WebOS: Who's Doing Mobile Notifications Right? |publisher=tested.com |date=2011-03-01 |accessdate=2011-09-07 |archivedate=6 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006200543/http://www.tested.com/news/ios-vs-android-vs-webos-whos-doing-mobile-notifications-right/1918/ }}</ref>||{{Okay|Yes}},<ref>{{cite web |url=http://www.anandtech.com/print/3982 |title=The Windows Phone 7 Review |publisher=AnandTech.com |date=2010-10-20 |accessdate=2011-09-07 |archive-date=27 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101227003300/http://www.anandtech.com/print/3982 }}</ref> except Calendar Reminders<ref>[http://www.microsoft.com/windowsphone/en-us/howto/wp7/people/create-edit-or-delete-an-appointment.aspx Create, edit, or delete an appointment | Windows Phone 7]. microsoft.com</ref>||{{Yes|6+}}<ref>{{cite web |url=http://bacononthego.com/2011/05/01/blackberry-is-ahead-of-the-game-in-managing-notifications/ |title=BlackBerry Is Ahead of the Game in Managing Notifications |publisher=Bacon On The Go |date=2011-05-01 |accessdate=2011-09-07 |archivedate=30 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110830003956/http://bacononthego.com/2011/05/01/blackberry-is-ahead-of-the-game-in-managing-notifications/ }}</ref>||?||?||? |- !Move apps to external storage |{{No|External storage not allowed for apps}}||{{Yes|2.2+}}<ref>{{cite web |url=http://www.androidtapp.com/android-2-2-install-android-apps-to-sd-card/ |title=Android 2.2: Install Android Apps to SD Card |publisher=AndroidTapp |date=2010-05-20 |accessdate=2014-05-20 |archive-date=30 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140430033411/http://www.androidtapp.com/android-2-2-install-android-apps-to-sd-card/ }}</ref>||{{Yes|8.1+}}<ref name="blogs.windows.com"/>||{{No}}||{{No}}||?||? |- ![[RFB protocol|Remote Frame Buffer (RFB) protocol]] |{{No2|3rd party software}}<ref>{{Cite web |url=https://itunes.apple.com/app/screens-vnc-access-your-computer/id655890150 |title=Screens VNC - Access Your Computer From Anywhere |access-date=8 April 2017 |archive-date=3 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150703215728/https://itunes.apple.com/app/screens-vnc-access-your-computer/id655890150 |url-status=dead}}</ref>||{{Yes}}<ref>{{cite web |last=Guilfoyle |first=Josh |url=http://devtcg.blogspot.com/2007/12/android-rfb-vnc-implementation.html |title=devtcg: Android RFB / VNC implementation |publisher=devtcg.blogspot.com |date=2007-12-23 |accessdate=2011-09-07}}</ref>||?||?||?||?||? |- ![[Screencast]] on device |{{Yes|9+}}<ref>[http://9to5mac.com/2015/06/11/ios-9-replaykit-screen-record-gameplay/ New iOS 9 ReplayKit will screen record gameplay & app videos without need for Mac or third-party SDK &#124; 9to5Mac]</ref>||{{No2}} No,<ref>[https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=19374 Android Issue 19374: recording of screen for screencast software options]</ref> 3rd party software like [[LineageOS]] ScreenCast,<ref>[http://www.androidrootz.com/2013/12/cyanogenmod-screencast-screen-recorder.html CyanogenMod ScreenCast Screen Recorder Review & How to Install! ~ AndroidRootz.com | Source for Android Rooting, ROMS, Tricks and More!]</ref> [[AOKP]] or [[OmniROM]]<ref>{{Cite web |title=Screen Recording Can Now Be Baked Into Custom Android ROMS (KitKat Only) |url=http://androidnews.co.in/2013/11/30/screen-recording-can-now-baked-custom-android-roms-kitkat/ |accessdate=8 April 2017 |archivedate=25 November 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141125141329/http://androidnews.co.in/2013/11/30/screen-recording-can-now-baked-custom-android-roms-kitkat/ }}</ref>||{{No}}||{{No}}||{{No}}||{{No}}||{{No}} |- ![[Screencast]] over USB |{{Yes|8+:}} on [[OS X]]<ref>[http://9to5mac.com/2014/06/03/apple-makes-it-easy-for-devs-and-others-to-screencast-ios-apps-with-os-x-yosemite/ Apple makes it easy for devs (and others) to screencast iOS apps with OS X Yosemite | 9to5Mac]</ref>||{{Yes|4.4+}} over USB,<ref name="http://developer.android.com/about/versions/kitkat.html"/> for prior versions root required for 3rd party app<ref>[https://code.google.com/p/androidscreencast/ androidscreencast – Desktop app to control an android device remotely – Google Project Hosting]. Code.google.com. Retrieved on 2012-07-03.</ref>||{{Yes|8.1+}}<ref>{{cite web|url=http://www.windowsphone.com/en-us/how-to/wp8/connectivity/project-my-phone-screen|title=Project my Windows Phone screen to a TV or PC – Windows Phone How-to}}</ref>||{{No}}||{{No}}||?||? |- !Screen share |{{No}}||{{No}}<ref>[https://code.google.com/p/android/issues/detail?id=78993 Android Issue 78993: Screen Share]</ref>||{{Yes}}||{{Yes|10+}}<ref>{{Cite web |title=BlackBerry™ Q10 Video Screen Share - Verizon Wireless |url=http://www.verizonwireless.com/wcms/consumer/videogallery/device-videos/blackberry/q10-video-screen-share.html |accessdate=8 April 2017 |archivedate=7 October 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141007152428/http://www.verizonwireless.com/wcms/consumer/videogallery/device-videos/blackberry/q10-video-screen-share.html }}</ref>||{{No}}||{{No}}||{{No}} |- |} ==ကိုးကား== {{Reflist|colwidth=20em}} [[Category:မိုဘိုင်း စက်လည်ပတ်မှုစနစ်များ]] qfrstxv5l0zximl3kq5o9rb3rva1kcf 0 76481 1055050 1040784 2026-09-24T12:11:53Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055050 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder|honorific-prefix=[[The Honourable]]|name=Paolo Gentiloni|honorific-suffix=[[:en:Member of Parliament|MP]]|image=Paolo Gentiloni EP Parliament (cropped).jpg|office2=[[:en:Ministry of Communications (Italy)|Minister of Communications]]|predecessor2=Mario Landolfi|primeminister2=Romano Prodi|successor2=Claudio Scajola {{small|([[:en:Ministry of Economic Development (Italy)|Economic Development]])}}|term_end2=8 May 2008|term_start2=17 May 2006|party=[[:en:Democratic Party (Italy)|Democratic Party]] {{small|(2007–present)}}|office=[[:en:List of Prime Ministers of Italy|၅၇ ယောက်မြောက်]] [[:en:Prime Minister of Italy|အီတလီ ဝန်ကြီးချုပ်]]|predecessor=Matteo Renzi|president=Sergio Mattarella|term_start=12 December 2016|office1=[[:en:Italian Minister of Foreign Affairs|Minister of Foreign Affairs]]|predecessor1=Federica Mogherini|primeminister1=Matteo Renzi|successor1=Angelino Alfano|term_end1=12 December 2016|term_start1=31 October 2014|constituency3=[[:en:Piedmont|Piedmont 2]] {{small|(2001–2006)}}<br>[[:en:Lazio|Lazio 1]] {{small|(2006–present)}}|office3=Member of the [[:en:Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]]|term_start3=30 May 2001|birth_name=Paolo Gentiloni Silveri|birth_date={{birth date and age|1954|11|22|df=y}}|birth_place=[[ရောမမြို့]], [[အီတလီနိုင်ငံ]]|otherparty=[[:en:Democracy is Freedom – The Daisy|The Daisy]] {{small|(2002–2007)}}|spouse=Emanuela Mauro<ref>{{Cite web |title=Chi è Emanuela Mauro, la moglie di Paolo Gentiloni |url=http://www.liberoquotidiano.it/gallery/personaggi/12248201/chi-e-emanuela-mauro--la-moglie-di-paolo-gentiloni.html |accessdate=23 May 2017 |archivedate=10 July 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170710004928/http://www.liberoquotidiano.it/gallery/personaggi/12248201/chi-e-emanuela-mauro--la-moglie-di-paolo-gentiloni.html }}</ref>|residence=Palazzo Chigi|alma_mater=[[:en:Sapienza University of Rome|Sapienza University]]|profession={{Hlist|Journalist|politician}}|signature=Gentiloni firma.svg}}'''ပေါင်လို ဂျင့်ထိလွန်းနီ ဆီးလဗားရိ'''<ref>{{cite web|url=http://www.camera.it/leg17/29?shadow_deputato=300637&idpersona=300637&idlegislatura=17|website=Camera dei Deputati - Paolo Gentiloni Silveri|title=Camera dei Deputati- Paolo Gentiloni Silveri}}</ref> ({{IPA-it|ˈpaːolo dʒentiˈloːni}}; ၂၂ နိုဝင်ဘာ ၁၉၅၄ မွေး) ၂၀၁၆ ဒီဇင်ဘာက ၁၂ ကတည်းက အီတလီဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်ခဲ့သော အီတလီနိုင်ငံရေးသမား ဖြစ်သည်။<ref name="cor2">{{cite news|last1=Rovelli|first1=Michela|title=Governo, Gentiloni accetta l'incarico di governo: «Un grande onore»|url=http://www.corriere.it/la-crisi-di-governo/notizie/crisi-governo-sergio-mattarella-convoca-gentiloni-quirinale-6b7c7ed8-bf78-11e6-ab31-2a5a06e0ce0a.shtml|accessdate=11 December 2016|publisher=Corriere della Sera|date=11 December 2016}}</ref> သမ္မတ ဆာဂျီယို မတ္တာရဲလာ က သူ့ကို အစိုးရသစ် ဖွဲ့ရန် ပြောဆိုသည့် အချိန်တွင်၊ ဂျင့်ထိလွန်းနီသည် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီဝင် တဦးအနေနှင့် ၃၁ အောက်တိုဘာ ၂၀၁၄ မှ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၆ တိုင်အောင် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.europaquotidiano.it/2014/10/31/chi-e-paolo-gentiloni-nuovo-ministro-degli-esteri/|title=Chi è Paolo Gentiloni, nuovo ministro degli esteri|author=|date=|publisher=|accessdate=24 October 2016|archivedate=2 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802143331/http://www.europaquotidiano.it/2014/10/31/chi-e-paolo-gentiloni-nuovo-ministro-degli-esteri/}}</ref> ထိုမတိုင်ခင်က ရိုမန်နို ပရိုဒီ၏ ဒုတိယအစိုးရသက်တမ်းအတွင်း ၂၀၀၆ မှ ၂၀၀၈ အထိ ဆက်ဆံရေးဝန်ကြီး ဖြစ်ခဲ့သည်။ == ငယ်ဘဝနှင့် မိသားစု == [[:en:Count|ကောင့်]]ဘွဲ့ရ ဂျင့်ထိလွန်းနီ ဆီးလဗားရိ၏ မျိုးဆက်တယောက် ဖြစ်သော သူသည် ကွန်ဆာဗေးတစ် ကက်သလစ် ရွေးကောက်သမဂ္ဂ၏ ခေါင်းဆောင်လည်း ဖြစ်၊ သက်တမ်းကြာဝန်ကြီးချုပ် [[:en:Giovanni Giolitti|ဂျီအိုဗန်းနိ ဂျီအိုလစ်ထ်]]၏ အရေးပါ အရာရောက်သူလည်း ဖြစ်သော အီတလီ နိုင်ငံရေးသမား [[:en:Vincenzo Ottorino Gentiloni|ဗင်းဆင်ဇို အောတ္တာရိနို ဂျင့်ထိလွန်းနီ]]နှင့် ဆက်စပ်နေသည်(ဆွေမျိုး နည်းနည်းတော်သည်)။ ဂျင့်ထိလွန်းနီတွင် [[:en:Filottrano|ဖိုင်းလိုထြာနို]][[:en:Nobile|မျိုးမြင့်သူဘွဲ့]]၊ [[:en:Cingoli|စင်ဂိုးလီ]][[:en:Nobile|မျိုးမြင့်ဘွဲ့]]၊ [[:en:Macerata|မာ့ဆာရားထာ]]မျိုးရိုးဘွဲ့များ ရှိသည်။ [[ရောမမြို့]]၌ မွေးသော သူသည် မြို့ထဲက ဂန္ထဝင်ကျောင်း လိုင်ဆီယံ တောကွာတို တာ့ဆိုကို တက်ရောက်ပြီး၊ [[:en:La Sapienza University|လာ ဆာပီယင်းဇာ တက္ကသိုလ်]]၌ [[နိုင်ငံရေးသိပ္ပံ]]ဘွဲ့ရသည်။ နိုင်ငံရေးမလုပ်မီက ဂျင့်ထိလွန်းနီသည် ပရို [[:en:journalist|ဂျာနယ်လစ်]]တဦး ဖြစ်ခဲ့သည်။ == အစောပိုင်း နိုင်ငံရေးဘဝ == မာရီယို ခပဲနာ ဦးဆောင်သည့် အစွန်းရောက် လက်ဝဲယိမ်း လူငယ်အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်သော <nowiki>'''ကျောင်းသားလှုပ်ရှားမှု'''</nowiki>၏ အဖွဲ့ဝင် ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊<ref>{{cite news|last1=Trocino|first1=Alessandro|title=Gentiloni, Mario Capanna: «Negli anni 70 Paolo era con noi ma neanche mi accorsi di lui»|url=http://www.corriere.it/la-crisi-di-governo/notizie/negli-anni-70-paolo-era-noi-ma-neanche-mi-accorsi-lui-742288ca-c121-11e6-ba45-25063c27d0aa.shtml|accessdate=14 December 2016|publisher=Corriere della Sera|date=13 December 2016|language=Italian}}</ref> ခပဲနာက ပစ္စည်းမဲ့(လူတန်းစား)ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ(Proletarian Democracy Party)ကို တည်​ထောင်လိုက်သည့်အခါ မလိုက်ပါတော့ဘဲ [[ဆိုရှယ်လစ်ဝါဒ]]အတွက် အလုပ်သမားလှုပ်ရှားမှုတွင် ပါဝင်လေသည်။ ထိုနှစ်များအတွင်း ဂျင့်ထိလွန်းနီသည် လယ်ဂံဘီယင့်တီ၏ တရားဝင်သတင်းစာ ဖြစ်သော လာ နျိုဗာ အီကိုလိုဂျီယာ(<nowiki>''The New Ecology''</nowiki>)၏ ဒါရိုက်တာ ဖြစ်အောင် သူ့ကို ကူညီပေးသော ချစ်ကို တက်စတာ၏ ခင်မင်ရင်းနှီးသော သူငယ်ချင်း ဖြစ်လာသည်။ ဤသတင်းစာ၏ ဒါရိုက်တာ တယောက်အဖြစ်ဖြင့် သူသည် ဂရင်းဖယ်ဒရေးရှင်း၏လူငယ်ခေါင်းဆောင် ဖရန့်စဲစကို ရုထယ်လီနှင့် တွေ့ခဲ့သည်။ === ရောမ မြို့ကောင်စီ === ၁၉၉၃ ၌၊ ရောမမြို့တော်ဝန် ဖြစ်လာရန် စည်းရုံးရေးဝယ် သူသည် ရုထယ်လီ၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ တဦး ဖြစ်လာသည်၊ ရွေးကောက်ပွဲ ပြီးသော်၊ ဂျီယံဖရန်ကိုဖိနီ ဦးဆောင်သော လက်ယာယိမ်း ယာယီညွန့်ပေါင်းအဖွဲ့ကို ရုထယ်လီတို့က အကြီးအကျယ် အောင်ပွဲဆင်နိုင်ခဲ့ပြီး၊ ဂျင့်ထိလွန်းနီသည် ရောမမြို့ကောင်စီတွင် ဂျူဘလီနှင့် တိုးရစ်ဇင် ကောင်စီဝင် ခန့်အပ်ခံရသည်။ === ပါလီမန်ဝင်နှင့် ဝန်ကြီး === ၂၀၀၁ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင်၊ ဂျင့်ထိလွန်းနီသည် ပါလီမန်ဝင်အဖြစ် ရွေးကောက်ခံရကာ၊ နိုင်ငံရေးသမားဘဝ စတင်သည်။ ၂၀၀၂ တွင် ဒေစီပါတီ ထူထောင်သူဝင် တဦး ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ပါတီ၏ လူမှုဆက်ဆံရေး ပြောရေးဆိုခွင့်အဖြစ် ငါးနှစ်ကြာ လုပ်ခဲ့သည်။<ref>[http://www.partitodemocratico.it/utenti/profilo.htm?id=2707 Profilo personale.]</ref> ၂၀၀၅ မှ ၂၀၀၆ ထိ၊ ရုပ်သံလွှင့်ဌာန စောင့်ကြည့်ရေးကော်မတီ ချယ်ယာမင်ဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်၊ ပြည်သူပိုင် နိုင်ငံ့အသံလွှင့်ဌာန အာအေအိုင်(RAI)၏ လှုပ်ရှားမှုကို ကော်မတီက ကွပ်ကဲသည်။ <ref name="auto">Paolo Biondi and Roberto Landucci (October 31, 2014), [http://www.reuters.com/article/italy-politics-foreign-minister-idUSL5N0SQ39A20141031 Italy PM picks Paolo Gentiloni as new foreign minister in surprise choice] ''[//en.wikipedia.org/wiki/Reuters Reuters]''.</ref> [[File:Paolo_Gentiloni_2006.jpg|right|thumb|228x228px|Gentiloni in 2006]] ဘိုလော့ညာလူမျိုး စီးပွားရေးပညာရှင် ရိုမန်နို ပရိုဒီ ဦးဆောင်သော နိုင်ငံရေးညွန့်ပေါင်းအဖွဲ့ ဖြစ်သည့် သံလွင်ပင်အဖွဲ့၏ အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ၂၀၀၆ ရွေးကောက်ပွဲ၌ ပြန်အရွေးခံရသည်။ လက်ဝဲမယိမ်းတယိမ်းတို့ အောင်မြင်ပြီးနောက်၊ ၂၀၀၆ မှ ၂၀၀၈ အထိ ဂျင့်ထိလွန်းနီသည် ပရိုဒီ၏ ဒုတိယအစိုးသက်တမ်းတွင် ဆက်ဆံရေးဝန်ကြီးအဖြစ် အမှုထမ်းသည်။<ref>Giada Zampano (October 31, 2014), [https://www.wsj.com/articles/italys-prime-minister-names-paolo-gentiloni-as-foreign-minister-1414783315 Italy’s Prime Minister Names Paolo Gentiloni as Foreign Minister] ''[//en.wikipedia.org/wiki/Wall_Street_Journal Wall Street Journal]''.</ref> ၂၀၀၇ တွင် ဒီမိုကရက်တစ်ဆိုရှယ်လစ်သမဂ္ဂ (လက်ဝဲဒီမိုကရက်တစ်များ)နှင့် ခရစ်ယာန်လက်ဝဲဝါဒီ (ဒေစီ)တို့ တည်ထောင်သော ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီကို ထူထောင်သူ ကော်မတီဝင် ၄၅ ဦးထဲမှ တဦး ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၈ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ၌ ပြန်အရွေးခံရသည်။ ဆယ်လ်ဗီယို ဘာလူစကိုနီ ဦးဆောင်သော ကွန်ဆာဗေးတစ်ညွန့်ပေါင်း၏ အောင်မြင်မှု ဖြစ်သည်။ ၆ ဧပြီ ၂၀၁၃ ၌ ရောမမြို့တော်ဝန် ဖြစ်ရန်အတွက် လက်ဝဲမယိမ်းတယိမ်းကို ရွေးချယ်ရန် ဝင်ပြိုင်ရာ၊ မြို့တော်ဝန် ဖြစ်လာခဲ့သူ အဂ္ဂနာဇီယို မာရီနိုနှင့် ဂျာနယ်လစ် ဒေးဗစ် ဆက်ဆိုလီတို့နောက် တတိယ လိုက်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.firstonline.info/a/2013/04/08/primarie-pd-a-roma-stravince-marino-secondo-sassol/817bc555-db1c-4917-beff-b446aa0e4f00|title=Primarie Pd, a Roma stravince Marino: secondo Sassoli, terzo Gentiloni|author=|date=|publisher=|accessdate=24 October 2016}}</ref> အမြဲတမ်းကော်မတီအတွင်းရေးမှူးချုပ် ပီးယာ လူးဝီဂီ ဘာဆနီ ဦးဆောင်သော လက်ဝဲမယိမ်းတယိမ်း(Centre-left) အီတလီညွန့်ပေါင်းအဖွဲ့(coalition '''Italy. Common Good''')၏ တစိတ်တဒေသအဖြစ်၊ ၂၀၁၃ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ၌ ဝန်ကြီးအဖွဲ့(The Chamber of Deputies)၌ ပါဝင်ရန် ထပ်အရွေးခံရသည်။ ၂၀၁၃ ၌၊ အတွင်းရေးမှူအဖြစ်မှ ဘာဆနီ နုတ်ထွက်သွားပြီးနောက်၊ ဖလော့ရင်မြို့တော်ဝန် ဖြစ်သူ မတ္တီယို ရင်ဇီကို ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ ခေါင်းဆောင်ရွေးပွဲ၌ ထောက်ခံပေးခဲ့သည်။ == နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး == [[File:Secretary_Kerry_Speaks_to_the_Press_(27639382360).jpg|right|thumb|250x250px|Gentiloni with U.S. Secretary of State John Kerry in [[ရောမမြို့|Rome]], June 2016.]] ၃၁ အောက်တိုဘာ ၂၀၁၄ တွင် ဂျင်းထိလွန်းနီသည် ဝန်ကြီးချုပ် မတ္တီယို ရင်ဇီက နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်း ခံရကာ၊ နိုင်ငံခြားရေးသမဂ္ဂနှင့် လုံခြုံရေးပေါ်လစီ၏ အထက်လွှတ်တော်အမတ် ဖြစ်သွားသူ ဖယ်ဒရီးကာ မိုဂါးရိနီ နေရာ၌ ဆက်ခံရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/politica/2014/10/31/news/renzi_ministro_esteri-99422968/|title=Gentiloni giura al Quirinale, è il nuovo ministro degli Esteri: "Governo dev'essere all'altezza"|author=|date=31 October 2014|publisher=|accessdate=24 October 2016}}</ref> အီတလီတာဝန်ယူထားသော ဥရောပသမဂ္ဂ၏ အလှည့်ကျ ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌသက်တမ်း ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၄ တွင် မကုန်ဆုံးမီ နှစ်လကြာ ရုံးတာဝန် ယူခဲ့သည်။ ရာထူး ခန့်အပ်ချိန်တွင်၊ ဂျင့်ထိလွန်းနီသည် ရွေးကောက်ခံသူအဖြစ် နိုင်ငံရေးလောက၌ ဖော်ပြမခံခဲ့ရ။ ၁၆ ဦးပါ ဝန်ကြီးအဖွဲ့အတွင်း ကျားမအချိုးအစား ညီညွတ်ရေးအတွက် မိုဂါးရိနီနေရာ၌ အခြား အမျိုးသမီးကို အစားထိုးလိုသည်ဟု ရင်ဇီက ကြေညာခဲ့သည်။ အလားတူပင် ဂျင့်ထိလွန်းနီသည် နိုင်ငံတကာ သံတမန်ရေး၌ ကျွမ်းကျင်သူဟုလည်း မထင်ရှားခဲ့ပေ။(ကျွမ်းကျင်သူ မဟုတ်ဟု ဆိုလို) ၁၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၅ စကိုင်း တီဂျီ၂၄ လိုင်း၏ အင်တာဗျူးဝယ်၊ ဂျင်းထိလွန်းနီက ပြောသည်မှာ "လိုအပ်ရင် အီတလီက အိုင်အက်စ်ဆိုတာကို ဆန့်ကျင်ပြီး လစ်ဗျားကို တိုက်ဖို့ အဆင်သင့်ပဲ၊ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ အီတလီကနေ နာရီအနည်းငယ်အတွင်းမှာ လှေနဲ့ အချိန်မရွေး အကြမ်းဖက်ခြိမ်းခြောက်မှုတွေ ရှိတယ်ဆိုတဲ့ စိတ်ကူးကို အီတလီအစိုးရကနေ လက်မခံနိုင်လို့ပဲ"ဟူ၍ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://en-maktoob.news.yahoo.com/italy-ready-fight-libya-needed-foreign-minister-202348452.html|title=Italy "ready to fight" in Libya if needed - foreign minister|author=|date=|publisher=|accessdate=24 October 2016|archive-date=17 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117061744/https://en-maktoob.news.yahoo.com/italy-ready-fight-libya-needed-foreign-minister-202348452.html|url-status=dead}}</ref> နောက်တနေ့တွင် ဂျင့်ထိလွန်းနီသည် အိုင်အက်စ်တို့ ခြိမ်းခြောက်ခြင်းကို ခံရပြီး၊ ရန်သူနိုင်ငံ၏ လမ်းပြဝန်ကြီး ဖြစ်နေပြီဟု စွပ်စွဲလိုက်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/esteri/2015/02/14/news/is_isis_terrorismo_radio_dello_stato_islamico_cita_gentiloni_ministro_dell_italia_crociata-107316671/?ref=HREC1-2|title=Terrorismo, radio dello Stato islamico cita Gentiloni: "Ministro dell'Italia crociata"|author=|date=14 February 2015|publisher=|accessdate=24 October 2016}}</ref> [[File:President_Rouhani_in_meeting_with_Italian_FM_Paolo_Gentiloni_04.jpg|left|thumb|Gentiloni with the Iranian President Hassan Rouhani.]] မတ် ၂၀၁၅ တွင် မက္ကဆီကိုနှင့် ကျူးဘားသို့ လည်ပတ်ကာ၊ ကျူးဘားသမ္မတ ရော် ကက်စထြိုနှင့် တွေ့ဆုံပြီး ကျူးဘားနှင့် အမေရိကန်ကြား ဆက်ဆံရေး ပြေလည်အောင် အီတလီမှ အကူအညီ ပေးမည် ဖြစ်ကြောင်း ဆွေးနွေးခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.lastampa.it/2015/03/13/esteri/gentiloni-incontra-raul-castro-a-cuba-3GsQ6rj8utBQ67S0IpG2RN/pagina.html|title=Gentiloni incontra Raul Castro a Cuba|author=|date=|publisher=|accessdate=24 October 2016|archive-date=31 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150731053208/http://www.lastampa.it/2015/03/13/esteri/gentiloni-incontra-raul-castro-a-cuba-3GsQ6rj8utBQ67S0IpG2RN/pagina.html|url-status=dead}}</ref> ၁၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၅ ဝယ်၊ အီဂျစ်နိုင်ငံ၊ မြို့တော် ကိုင်ရိုရှိ အီတလီကောင်စစ်ဝန်ရုံးအပြင်ဘက်တွင် ကားဗုံးပေါက်ကွဲရာ၊ အနည်းဆုံ း တဦးသေဆုံး၊ လေးဦး ဒဏ်ရာရရာ၊ အိုင်အက်စ်မှ မိမိတို့ လက်ချက်ဟု ကြေညာသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2015/Jul-11/306244-isis-claims-responsibility-for-bomb-attack-against-italian-consulate-in-cairo.ashx|title=ISIS claims responsibility for bomb attack against Italian consulate in Cairo &#124; News , Middle East|publisher=The Daily Star|date=2015-07-06|accessdate=2015-07-11}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-33491512|title=Islamic State 'behind blast' at Italian consulate in Cairo - BBC News|publisher=Bbc.com|date=|accessdate=2015-07-11}}</ref><ref>{{cite web|author=|url=http://edition.cnn.com/2015/07/11/middleeast/egypt-cairo-explosion/index.html|title=1 dead in car bomb blast at Italian Consulate in Egypt - CNN.com|publisher=Edition.cnn.com|date=|accessdate=2015-07-11}}</ref> နေ့ချင်းပင်၊ ဂျင့်ထိလွန်းနီက အီတလီက ကြောက်သေးပါမည် မဟုတ်၊ အကြမ်းဖက်ဝါဒကို ဆက်လက် တိုက်ဖျက်သွားမည်ဟု ဆိုလိုက်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/italy-not-intimidated-by-cairo-consulate-attack-minister-115071100255_1.html|title=Italy not 'intimidated' by Cairo consulate attack: Foreign Minister Paolo Gentiloni|first=|last=AFP/PTI|date=11 July 2015|publisher=|accessdate=24 October 2016|via=Business Standard}}</ref> ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၅ တွင်၊ ပြည်တွင်းစစ်ဆင်နွဲနေသော လစ်ဗျား၏ နှစ်ဘက် အစိုးရမှ ကိုယ်စားလှယ်များကို ဖိတ်ခေါ်ပြီး ရောမ၌ ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးပွဲကို ကျင်းပပေးခဲ့ကာ၊ ကုလသမဂ္ဂ၊ အမေရိကန်နှင့် ရုရှားမှ ကိုယ်စားလှယ်များကိုပါ ဖိတ်ခေါ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|title=Heads of rival Libyan parliaments meet in Malta, seek more time for unity government|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20151215/local/fresh-attempt-for-rival-libyan-governments-to-meet-in-malta.595842|accessdate=16 December 2015|work=Times of Malta|date=15 December 2015}}</ref> [[File:EU_High_Representative_for_Foreign_Affairs_Mogherini_Addresses_Students_at_Tufts_University_in_Massachusetts_(29867259846).jpg|right|thumb|250x250px|Gentiloni with Boris Johnson and Federica Mogherini in September 2016.]] နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးတယောက်အဖြစ် ဂျင့်ထိလွန်းနီသည် အီတလီနိုင်ငံသားများ၏ လုပ်ရပ်အမျိုးမျိုးကို ကြုံတွေ့ရသည်။ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၅ တွင် ဆီးရီးယားအကြမ်းဖက်များက ၁၆၈ ရက်ကြာ ဓားစာခံအဖြစ် ဖမ်းဆီးခြင်း ခံရသည့် ဗာနစ္ဆာ မာဇူးလိုနှင့် ဂရီတာ ရာမဲလီ ကို လွှတ်ပေးရန် စေ့စပ်ဆွေးနွေးသည်။<ref>Liam Moloney (January 16, 2015), [https://www.wsj.com/articles/italy-says-opposed-to-paying-ransom-to-free-hostages-1421432021 Italy Says Against Paying Ransom for Hostages] ''[//en.wikipedia.org/wiki/Wall_Street_Journal Wall Street Journal]''.</ref> နောက်ထပ် အရေးကြီး ဖြစ်ရပ်မှာ [[ကိန်းဘရစ်ချ်တက္ကသိုလ်]] ဘွဲ့ရကျောင်းသား ဂယိုလီယို ရဲဂီနီ အသတ်ခံရမှု ဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၁၆ ဇန်နဝါရီ ၂၅ ရက်နေ့ သူ၏ လုပ်ဆောင်မှု အပြီး ကိုင်ရို၌ အသတ်ခံရခြင်း ဖြစ်သည်၊<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/italian-student-giulio-regeni-dead-cairo-killed-violent-blow-head|title=Italian student found dead in Cairo 'killed by violent blow to the head'|work=The Guardian}}</ref> ရဲဂီနီမှာ ပီအိတ်ချ်ဒီကျောင်းသား တယောက် ဖြစ်ခဲ့ကာ၊<ref>{{cite web|url=http://www.cambridge-news.co.uk/Cambridge-Italian-student-confirmed-dead/story-28672069-detail/story.html|title=Cambridge University student Giulio Regeni 'was tortured and suffered burns' in Egypt, claim reports|work=Cambridge News}}</ref> [[အီဂျစ်]] လွတ်လပ်စွာ ကုန်သွယ်ရေးသမဂ္ဂကို သုတေသနလုပ်နေသူ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/italy-summons-egyptian-ambassador-over-death-of-student-in-cairo-1454589460|title=Italy Summons Egyptian Ambassador Over Death of Student in Cairo|date=4 February 2016|work=The Wall Street Journal}}</ref> ၂၀၁၆ [[ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ]][[ကိန်းဘရစ်ချ် တက္ကသိုလ်]]ရွေးကောက်ပွဲ၌၊ နောက်ဆုံးလက်ကျန် ၂၀၁၇-၁၈ နှစ်နှစ်အတွက် နေရာကို မဲငါးချီ ပေးကြပြီးနောက်၊ အီတလီနှင့် နယ်သာလန် မည်သူ့ကို ရွေးရမည်ဟု အကြပ်ဆိုက်နေစဉ် ဂျင့်ထိလွန်းနီနှင့် သူ့ပြိုင်ဘက် ဒတ်ချ်လူမျိုး ဘာ့ ကိုအင်ဒါးတို့က ကုလသမဂ္ဂလုံခြုံရေးကောင်စီတွင် နှစ်နှစ်သက်တမ်းကို ခွဲထိုင်မည်ဟု သဘောတူခဲ့ကြသည်။ ယင်းသို့ နှစ်နှစ်သက်တမ်းကို တနိုင်ငံလျှင် တနှစ်စီ တာဝန်ယူပါမည်ဟု သဘောတူကြခြင်းမှာ ရှားရှားပါးပါး ဖြစ်ပြီး၊ နှစ်ပ​ေါင်း ၅၀ အတွင်း ပထမဆုံး ဖြစ်ရပ်ပင်။  <ref>Michelle Nichols (June 28, 2016), [http://www.reuters.com/article/us-un-securitycouncil-election-idUSKCN0ZE23O Italy, Netherlands propose split U.N. Security Council seat for 2017-18] ''[//en.wikipedia.org/wiki/Reuters Reuters]''.</ref> == အီတလီဝန်ကြီးချုပ် == [[File:Cerimonia_di_insediamento_del_Governo_Gentiloni_2016.jpg|right|thumb|250x250px|Gentiloni with former Prime Minister Matteo Renzi during the swearing ceremony.]] ၇ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၆ ဝယ်၊ ဝန်ကြီးချုပ် မတ္တီယို ရင်ဇီက နုတ်ထွက်ကြောင်း ကြေညာသည့်အကြောင်းရင်းမှာ ၂၀၁၆ အီတလီဖွဲ့စည်းပုံဆွေးနွေးပွဲတွင် အီတလီဆီးနိတ်လွှတ်တော်ကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန် ရင်ဇီ၏ အဆို ပယ်ချခံရသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ရက်အနည်းကြာသော ၁၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၆ တွင်၊ သမ္မတ မတ္တာရဲလာက ဂျင့်ထိလွန်းနီကို အစိုးရသစ် ဖွဲ့ခိုင်းလေသည်။<ref name="cor">{{cite journal|date=31 October 2014|title=L'ascesa di Paolo Gentiloni, dalla Margherita alla Farnesina|trans-title=Paolo Gentiloni's rise: from the Daisy to the Farnesina|language=Italian|newspaper=La Repubblica|publication-place=Rome|publisher=Gruppo Editoriale L’Espresso|url=http://www.repubblica.it/politica/2014/10/31/news/paolo_gentiloni_vita_scheda-99433494/|access-date=20 February 2015}}</ref> နောက်တရက်၌၊ ဂျင့်ထိလွန်းနီသည် အစိုးရအဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင်သစ်အဖြစ် တရားဝင် ကျမ်းကျိန်ရသည်။<ref>[http://www.repubblica.it/politica/2016/12/12/news/consultazioni_gentiloni_ministri_governo-153941735/?ref=HREA-1 Nasce il governo Gentiloni, ministri confermati tranne Giannini.]</ref> အီတလီအလယ်ထိုင်ဝါဒီများနှင့် လက်ယာမယိမ်းတယိမ်းအသစ်တို့က ဖွဲ့စည်းသော ခရစ်ယာန် ဒီမိုကရက်တစ် ပေါ်ပြူလာ ဧရိယာနှင့် သူပိုင် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီတို့ အထောက်ပံ့သော ညွန့်ပေါင်းအစိုးရကို သူ ဦးဆောင်ရသည်။(ညွန့်ပေါင်းအစိုးရ ဆိုသည်မှာ နိုင်ငံပါတီ နှစ်ခုမှ ကိုယ်စားလှယ်များကို ပေါင်းထားခြင်း ဖြစ်သည်) ရင်ဇီအစိုးရကို သုံးနှစ်နီးပါးမျှ ထောက်ခံခဲ့သည့် ထိုလူအများစုပင် ဖြစ်သည်။<ref>[http://www.ilfattoquotidiano.it/2016/12/11/paolo-gentiloni-presidente-del-consiglio-incaricato-ci-muoveremo-nel-quadro-della-maggioranza/3251036/ Governo Gentiloni, il ministro scelto da Mattarella: “Stessa maggioranza, gli altri non ci stanno”.]</ref> တချိန်တည်းတွင်၊ ဒဲနစ် ဗာဒိနီ ဦးဆောင်သော အလယ်ထိုင်ဖြစ်သည့် "လစ်ဘရယ် ပေါ်ပြူလာ မဟာမိတ်(ALA)က၊ မိမိတို့ အေအယ်အေအဖွဲ့ဝင် တယောက်မှပင် ဝန်ကြီးအဖြစ် မခန့်အပ်ခံရသည့်အတွက် ဝန်ကြီးအဖွဲ့သစ်ကို မထောက်ခံခဲ့ပေ။ (စိတ်ဆိုးတာပေါ့)<ref>[http://www.corriere.it/la-crisi-di-governo/notizie/governo-denis-verdini-si-sfila-no-fiducia-governo-fotocopia-ae48522c-c091-11e6-84a3-703e0bacaa0c.shtml Governo, Denis Verdini si sfila: «No fiducia a governo fotocopia»]</ref> ၁၃ ဒီဇင်ဘာတွင် ဝန်ကြီးများအစည်းအဝေးပွဲ၌၊ လီဂါ နော့အပြင် ကြယ်ငါးလုံးလှုပ်ရှားမှု၏ ဝန်ကြီးများ အဖွဲ့မှ ထွက်သွားပြီး၊ ကန့်ကွက်မဲ ၁၀၅၊ ထောက်ခံ ၃၆၈ မဲဖြင့် သူ့ ဝန်ကြီးအဖွဲ့က အနိုင်ရသည်။<ref>[http://www.repubblica.it/politica/2016/12/13/news/governo_gentiloni_fiducia-154006154/ Governo, Gentiloni ha la fiducia della Camera]</ref> နောက်တနေ့တွင် ရီပတ်ဘလစ်ဆီးနိတ်လွှတ်တော်၌ ကန့်ကွက် ၉၉ မဲ၊ ထောက်ခံ ၁၆၉ မဲဖြင့် အစိုးရ နိုင်ပြန်သည်။<ref>[http://www.repubblica.it/politica/2016/12/14/news/governo_gentiloni_fiducia_senato-154066159/?ref=fbpr Governo Gentiloni, fiducia al Senato con 169 "sì".]</ref> ၂၉ ဒီဇင်ဘာ၌ အီတလီဆိုရှယ်လစ်ပါတီနှင့် ဒီမိုကရေစီညီညွတ်ရေးအလားတူပင်၊ လက်ယာမယိမ်းတယိမ်းသစ်၊ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီတို့၏လက်ထောက်ဝန်ကြီးများအဖြစ် ခန့်အပ်ခံရသည်။ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီသည် ဒီမိုကရက်များနှင့် ရှေ့ဆက်ရေးဟု နှစ်ပိုင်း ကွဲသွားပြီးနောက်၊ ထိုပါတီကို အစိုးရထဲမှ လက်ထောက်ဝန်ကြီးတယောက်က တင်ပြခဲ့သည်။ === လူဝင်မှု === [[File:Gentiloni_portrait_03.jpg|right|thumb|230x230px|Paolo Gentiloni during a press conference in May 2017.]] ၂၀၁၆ ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာသော် ဂျင့်ထိလွန်းနီ ရင်ဆိုင်ရသည့် အဓိကပြဿနာမှာ အလွန်အရေးကြီးသော အီတလီသို့ ရွှေ့ပြောင်း တရားမဝင် ခိုးဝင်မှု ဖြစ်သည်။ ၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၇ ၌၊ ရွှေ့ပြောင်းများကို ဟန့်တားရန်အတွက် လစ်ဗျားသမ္မတကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ ဖရေးဇ်အားဆရေ့နှင့် ရောမ၌ စာချုပ်ချုပ်သည်။ လစ်ဗျားက မြေထဲပင်လယ်ကို ဖြတ်ကာ ထွက်လာသည့် ခိုးဝင်များကို ရပ်တန့်ရန် ကြိုးစားမည်ဟု သဘောတူသည်။<ref>{{Cite web |url=http://www.foxnews.com/world/2017/02/02/italy-libya-reach-deal-on-halting-migration-ahead-eu-summit.html |title=Italy, Libya reach deal on halting migration ahead of EU summit |access-date=23 May 2017 |archive-date=5 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205133707/http://www.foxnews.com/world/2017/02/02/italy-libya-reach-deal-on-halting-migration-ahead-eu-summit.html |url-status=dead}}</ref> ၉ ဖေဖော်ဝါရီ၊ မြေထဲပင်လယ်ကို ဖြတ်သော ခိုးဝင်များကို တားဆီးရန် ဂျင့်ထိလွန်းနီသည် တူနီးရှားသမ္မတ ဘဲ့ဂျီး ကေ့ အဆက်ဘဆီး နှင့် အလားတူ စာချုပ်ကို လက်မှတ်ထိုးသည်။ <ref>[http://www.ansa.it/sito/notizie/mondo/2017/02/08/migranti-alfano-domani-accordo-tunisia_2e1c7252-bd1c-47ff-bf08-ca703eca9d5c.html Migranti: Alfano, domani accordo Tunisia]</ref> === အလုပ်သမားမူဝါဒ === ၂၀၁၇ မတ်၊ တခုသော အကြောင်းပြချက်၊ တခုသော ကုန်စည်အမျိုးအစား၊ အများအားဖြင့် တကြိမ်တည်းဖြင့် လုံလောက် လုပ်အားဝန်ဆောင်မှုအတွက်သက်သက် ထုတ်ဝေထားသော၊ တခုသော ငွေတန်ဖိုး ရှိသည့် ပြန်အမ်နိုင်သည့် ငွေလဲစာချုပ်များ၊ အလုပ်သမားဘောက်ချာ/ကူပွန်များ အသုံးပြုခြင်းကို အစိုးရက ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။<ref>[http://www.ilsole24ore.com/art/norme-e-tributi/2017-03-18/abolizione-voucher-ecco-decreto-legge-114459.shtml?uuid=AEaJuAp Abolizione dei voucher: ecco il decreto legge]</ref> အီတလီအထင်ကရ ကုန်သွယ်ကြီးများသမဂ္ဂ (CGIL)က ကျင်းပသော အစည်းအဝေးအပြီးတွင် ဤဥပဒေကို မွမ်းမံရန် အစိုးရက ဆုံးဖြတ်သည်။<ref>[http://www.tempi.it/la-cgil-e-contro-i-voucher-perche-chi-viene-pagato-cosi-non-si-iscrive-al-sindacato Voucher, perché la CGIL li ha voluti abolire]</ref> ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၆ အခြေခံဥပဒေ တစ် ပြီးနောက် နောက်ထပ်အစည်းအဝေးပွဲတွင် တိုင်းပြည်မပြိုကွဲစေလိုသောကြောင့်၊ ယင်းတို့ကို ဖျက်သိမ်းရန် ဆုံးဖြတ်လိုက်ကြောင်း ဂျင့်ထိလွန်းနီက ကြေညာသည်။<ref>[http://www.unita.tv/focus/addio-ai-voucher-decreto-gentiloni-poletti/ Addio ai voucher, Gentiloni: “Sarebbe stato un errore dividere il paese”]</ref> === လူ့အဖွဲ့အစည်းမူဝါဒများ === ၁၉ မေ ၂၀၁၇ တွင်၊ ဝန်ကြီးချုပ် ဂျင့်ထိလွန်းနီနှင့် ကျန်းမာရေးဝန်ကြီး ဘိထရိ လော်ရင်းဇင်တို့ အဆိုပြုချက်အရ၊ ဝန်ကြီးများကောင်စီသည်၊ အရေးပေါ်ကာကွယ်ဆေးထိုးတားဆီးခြင်းစီမံချက်(urgent vaccine prevention measures)ပါဝင်သော အမိန့်ဥပဒေကို အတည်ပြုလိုက်ကာ၊ ယင်း၌ အသက်လေးနှစ်မှ ဆယ့်နှစ်နှစ်အတွင်း မဖြစ်မနေ ကာကွယ်ဆေးထိုးရမည့် အရေအတွက်ကို ပြုစုရန်နှင့် ကာကွယ်ဆေး မထိုးသေးသူများကို ကျောင်းတက်ခွင့် မပြုရန်တို့ ပါဝင်သည်။ <ref>[http://video.repubblica.it/dossier/vaccini/gentiloni-vaccini-obbligatori-sanzioni-per-i-trasgressori/276298/276880 Gentiloni: "Vaccini obbligatori.]</ref><ref>[http://www.repubblica.it/salute/2017/05/19/news/vaccini_oggi_testo_in_cdm_boschi_no_scherzi_su_salute-165815370/ Vaccini, approvato il decreto sull'obbligo fin da nidi e materne]</ref> === နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒ === [[File:Paolo_Gentiloni_and_Donald_Trump.jpg|right|thumb|250x250px|ကန်သမ္မတ [[ဒေါ်နယ်လ် ထရန့်]]နှင့် ပေါင်လို ဂျင့်ထိလွန်းနီ၊ ဧပြီ ၂၀၁၇]] ဂျင့်ထိလွန်းနီသည် ဥရောဘက်စုံပေါင်းစည်းရေး(European integration)နှင့် စုံညီ(multispeed)ဥရောပတိုက် ဖြစ်လာရေးအတွက် ထောက်ခံသည်။ <ref>[http://www.ilfattoquotidiano.it/2017/03/06/ue-merkel-si-a-europa-a-due-velocita-gentiloni-ci-siano-diversi-livelli-di-integrazione/3435134/ Ue, Merkel: “Sì a Europa a due velocità”.]</ref> ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာသည့် ခဏ၊ သူသည် နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒကို စိန်ခေါ်သည် အခြေအနေမြောက်မြားစွာ ရင်ဆိုင်ရသည်၊ ဥပမာ ဥရောပကြွေးမြီအန္တရာယ်၊ [[လစ်ဗျားနိုင်ငံ|လစ်ဗျား]]ပြည်တွင်းစစ်၊ [[အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသ|အရှေ့အလယ်ပိုင်း]] [[အစ္စလာမ္မစ်နိုင်ငံအဖွဲ့ (အိုင်အက်စ်)|အိုင်အက်စ်]]ထကြွခြင်း။ ကနေဒါဝန်ကြီးချုပ် ဂျပ်စတင် ထရုဒေါ်၊ ယူကေဝန်ကြီးချုပ် သီရဆာ မေး၊ ဂျာမန်ဝန်ကြီးချုပ် အိန်ဂျလာ မားကယ်နှင့် ဂျပန်ဝန်ကြီး [[ရှင်ဇို အာ့ဘဲ့]]တို့နှင့် ဆက်ဆံရေးကောင်း ထူထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>[https://voce.com.ve/2017/04/21/235495/migranti-e-libero-mercato-asse-tra-gentiloni-e-trudeau/ Migranti e libero mercato, asse tra Gentiloni e Trudeau]</ref> ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ်နှင့်၊ ဆီစလီကျွန်း၊ တောမိနာမြို့ဝယ် ၄၃ ကြိမ်မြောက် ဂျီ၇ ထိပ်သီးကို ၂၀၁၇ မေလ ၂၆-၂၇ နှစ်ရက်လက်ခံကျင်းပသည်။ ၎င်းအစည်းအဝေးသည် သူ့အတွက် ပထမဦးဆုံး ဖြစ်သလို၊ ဗြိတိန်က သီရဆာ မေး၊ ကန်သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရန့်နှင့် ပြင်သစ်သမ္မတ အမ္မာနျူဝဲ မာခရာန်တို့အတွက်လည်း ပထဦးဆုံး ဖြစ်လေသည်။ == ကျန်းမာရေး == ၁၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၇ တွင်၊ သမ္မတ [[ဖရန်ဆွာ ဟော်လန်]]ကို တွေ့ဆုံရန် ပါရီသို့ တရားဝင်ခရီးသွား အပြီး၊ ဂျင့်ထိလွန်းနီသည် နှလုံးပတ်သွေးကြော ပိတ်ခြင်း ခံစားရပြီး၊ အရေးပေါ် သွေးကြောခွဲစိတ်ပြုပြင်ခြင်းကို ခံယူခဲ့သည်။<ref>[http://www.reuters.com/article/us-italy-politics-gentiloni-idUSKBN14V0Q5?il=0 Italian PM Gentiloni's heart procedure completely successful]</ref> နောက်တနေ့ဝယ် [[တွစ်တာ]]၌ သူပြန်ကောင်းလာပြီ၊ မကြာခင် အလုပ်ပြန်လုပ်နိုင်လိမ့်မည်ဟု တွစ်လိုက်သည်။<ref>[https://www.wsj.com/articles/italys-new-prime-minister-has-angioplasty-still-in-intensive-care-1484129840 Italy’s New Prime Minister in Intensive Care After Emergency Heart Procedure]</ref> နေ့ပင်မကူး၊ သမ္မတ ဆာဂျီယို မတ္တာရဲလာ၊ ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း မတ္တီယို ရင်ဇီ၊ [[ဆယ်လ်ဗီယို ဘာလူစကိုနီ]]တို့အပြင် ကနေဒါဝန်ကြီးချုပ် ဂျပ်စတင် ထရုဒေါ်ထံမှလည်း ဆုတောင်းပေးခြင်းကို ရရှိသည်။<ref>{{Cite web |url=http://www.lastampa.it/2017/01/11/italia/cronache/lieve-malore-per-gentiloni-al-rientro-da-parigi-Zu7bFM66BJDEfXMwTYCAvL/pagina.html |title=Gentiloni : “Grazie dell’affetto, sto bene e presto torno al lavoro” |access-date=23 May 2017 |archive-date=14 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914220223/http://www.lastampa.it/2017/01/11/italia/cronache/lieve-malore-per-gentiloni-al-rientro-da-parigi-Zu7bFM66BJDEfXMwTYCAvL/pagina.html |url-status=dead }}</ref> == ကိုးကား == {{reflist|30em}} == ပြင်ပလင့် == * (အီတလီ) (အင်္ဂလိပ်) [http://www.governo.it/governo/gentiloni-paolo/presidente-del-consiglio/paolo-gentiloni-silveri Presidente del Consiglio dei Ministri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170522224458/http://www.governo.it/governo/gentiloni-paolo/presidente-del-consiglio/paolo-gentiloni-silveri |date=22 May 2017 }} * (အီတလီ) [http://www.camera.it/leg17/29?tipoAttivita=&tipoVisAtt=&tipoPersona=&shadow_deputato=300637&lettera=&idLegislatura=17 Official page at the Italian Chamber of Deputies] [[Category:၁၉၅၄ မွေးဖွားသူများ]] [[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] gaiw3ubwv650kd89q9tdre8fgckqtcf 0 84624 1055076 1029065 2026-09-24T13:54:37Z Kyaw Myo Aung 103978 /* ကိုးကား */ ကဏ္ဍ ထည့် 1055076 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ရှင်းဆေကျောင်း<br/>Shin Se-kyung | image = Shin Se-kyung as LG Crystal phone model.jpg | caption =၂၀၀၉ ခုနှစ်ကတွေ့ရသော ရှင်းဆေကျောင်း | birth_date = {{Birth date and age|1990|7|29}} | birth_place = [[ဆိုးလ်မြို့]]၊ [[တောင်ကိုရီးယား]] | education = | alma_matter = [[ချောင်အန်း တက္ကသိုလ်]] | nationality = [[တောင်ကိုရီးယား]] | occupation = [[ရုပ်ရှင်မင်းသမီး]]၊ [[အဆိုတော်]] | years_active = ၁၉၉၈–လက်ရှိ | agent = Namoo Actors | module = {{Infobox Korean name|child=yes|color=transparent | hangul = {{linktext|신|세|경}} | hanja = | rr = Sin Se-gyeong | mr = Shin Segyŏng }} }} '''ရှင်းဆေကျောင်း''' (၂၉ ဇူလိုင် ၁၉၉၀ မွေး)သည် [[ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံ|တောင်ကိုရီးယား]] အဆိုတော်၊ သရုပ်ဆောင်နှင့် [[မော်ဒယ်]] ဖြစ်သည်။ သူသည် ကလေးသရုပ်ဆောင်ဘဝမှ စတင်ခဲ့ပြီး၊ ၂၀၀၉ တွင် ''အိမ်ခေါင်ထိ မြင့်မြင့်ကန်''ဟူသော ဇာတ်လမ်းဖြင့် ထိုးဖောက်အောင်မြင်မှု ရသည်။ ''မျက်ကွယ်'' (၂၀၁၁)၊ ''R2B: Return to Base'' (2012) နှင့် ''တက်ဇာ၊ ပုန်းကွယ်နေသောကတ်'' (၂၀၁၄) စသော ရုပ်ရှင်ကားများတွင် ပါဝင် သရုပ်ဆောင်သကဲ့သို့ ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲများ ဖြစ်သော ''အမြစ်တွယ်သစ်ပင်'' (၂၀၁၁)၊ ''အနံ့မြင်သောကောင်မလေး'' (၂၀၁၅)၊ ''နဂါးပျံခြောက်ကောင် (''၂၀၁၅-၂၀၁၆) နှင့် ''ရေနတ်ဘုရား၏ သတို့သမီး'' (၂၀၁၇)၊ ''အနက်ရောင်သူရဲကောင်း'' (၂၀၁၇-၂၀၁၈) တို့တွင်လည်း ပါဝင်ထားသည်။ ဖော့ဘ်မဂ္ဂဇင်းက သူ့ကို ကိုရီးယားတွင် ဩဇာအရှိဆုံး ကျော်ကြားသူများ ၄၀ ထဲ စာရင်းသွင်းပြီး၊ ၂၀၁၁ တွင် ၂၆ နှင့် ၂၀၁၂ တွင် ၁၄ ချိတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Forbes Korea's Top 'Power Celebrity 40' ranking|url=http://ph.news.yahoo.com/forbes-koreas-top-power-celebrity-40-ranking-035615921.html|work=Manila Bulletin|publisher=Yahoo News philippines|date=February 28, 2012|accessdate=December 19, 2017|archivedate=20 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130820214913/http://ph.news.yahoo.com/forbes-koreas-top-power-celebrity-40-ranking-035615921.html}}</ref> == ငယ်ဘဝနှင့် ပညာရေး == ရှင်းသည် [[တောင်ကိုရီးယား]]၊ ဆိုးလ်ခရိုင်၊ ယန်ချွန်းမြို့တွင် မွေးသည်။ ရှင်မို့အထက်ကျောင်း တက်ပြီးနောက် [[ချောင်အန်း တက္ကသိုလ်]] သို့ တက်ရောက်ကာ သရုပ်ဆောင်အနုပညာ မေဂျာကို ယူသည်။ == သံတမန် အခန်းကဏ္ဍ == * ၂၀၁၄ ဇန်နဝါရီ ၁၅ တွင်၊ ရှင်းကို ယူနက်စကို၏ ကိုရီးယားကော်မတီအတွက် စေတနာရှင် သံအမတ်အဖြစ် ခန့်အပ်သည်။ ကိုရီးယား ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပညာရေးကို မြှင့်တင်ပေးရန် ဖြစ်ပြီး၊ ''အမြစ်တွယ်သစ်ပင်'' ထဲကကဲ့သို့ ပုံပန်းသွင်ပြင်ဖြင့် ကိုရီးယားဘာသာစကားကို ပြန့်ပွားအောင် လုပ်ဆောင်ရမည် ဖြစ်သည်။ အဆိုပါ လုပ်ဆောင်ရည်ဖြင့် ကိုရီးယားတင်မက ကမ္ဘာတွင်ပါ ယူနက်စကို ပေါင်းကူးအစီအစဉ်ကို ထောက်ခံ အားပေးရမည် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=http://lwww.kpopstarz.com/articles/74035/20140115/actress-shin-se-kyung-appointed-as-unesco-goodwill-ambassador.htm|title=Actress Shin Se Kyung Appointed As UNESCO Goodwill Ambassador|date=January 15, 2014|work=KpopStarz}}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> * အရပ် ၁၆၄ စင်တီမီတာ မြင့်သော ရှင်းသည် ကိုရီးယား ဟန်ဘွတ် သံတမန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခံရပြီး၊ ၂၀၁၇ အောက်တိုဘာ ၂၀ တွင် အခမ်းအနားသို့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ == ပုဂ္ဂိုလ်ရေး == ၂၀၁၀ အောက်တိုဘာ ၂၀ တွင် ရှင်းနှင့် ယောက်ျားလေးအဆိုအဖွဲ့ ရှင်းနီး အဖွဲ့ဝင် ဂျွန်ဟွန်းတို့ ဒိတ်နေသည့် သတင်းသည် ဒေသမီဒီယာများတွင် ပလူပျံသွားသည်။ အောက်တိုဘာ ၂၆ တွင် သူတို့ အေဂျင်စီများက ဆက်ဆံရေးကို အတည်ပြုပေးလိုက်သည်။ ကိုးလကြာသော်၊ အလုပ်များလှသောကြောင့် ရှင်းနှင့် ဂျွန်ဟွန်းတို့သည် ၂၀၁၁ ဇွန်၌ လမ်းခွဲသည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.asiae.co.kr/news/view.htm?idxno=2011062020212138619|title=SHINee Jonghyun, Sin Se-gyeong no longer dating|last=Ko|first=Kyoung-seok|date=20 June 2011|work=10Asia|accessdate=2012-11-22}}</ref> == ရုပ်ရှင်ရုပ်သံ == === ရုပ်ရှင် === {| class="wikitable" style="width:600px" ! width="10" |နှစ် ! ခေါင်းစဉ် ! ဇာတ်ကောင် ! မှတ်စု |- | 2004 | ''My Little Bride'' | Hye-won |Bo Eun best friend |- | 2006 | ''Cinderella'' | Hyeon-su |- | 2009 | ''Five Senses of Eros'' | Shin Su-jeong | segment "Believe in the Moment" |- | 2010 | ''Acoustic'' | Se-kyung | segment "Broccoli" |- | 2011 | ''Hindsight'' | Jo Se-bin |- | 2012 | ''R2B: Return to Base'' | Yoo Se-young |- | 2014 | ''Tazza: The Hidden Card'' | Heo Mi-na |- |2017 |''The Preparation'' |Kyeong-ran | Special appearance |} === ရုပ်သံ === {| class="wikitable" style="width:600px" !နှစ် ! ခေါင်းစဉ် ! ဇာတ်ကောင် ! ကွန်ယက် |- | 2004 | ''The Land'' | teenage Choi Seo-hee | SBS |- | rowspan="2" |2009 | ''Queen Seondeok'' | teenage Princess Cheonmyeong | MBC |- | ''High Kick Through the Roof'' | Shin Se-kyung | MBC |- | 2011 | ''Deep Rooted Tree'' | So-yi/Dam | SBS |- | rowspan="3" |2012 | ''High Kick: Revenge of the Short Legged'' | Se-kyung <br> (cameo, episode 75) | MBC |- | ''Fashion King'' | Lee Ga-young | SBS |- | ''My Husband Got a Family'' | Shin Se-kyung <br> (cameo, episode 49) | KBS2 |- | 2013 | ''When a Man Falls in Love'' | Seo Mi-do | MBC |- | 2014 | ''Blade Man'' | Son Se-dong | KBS2 |- | rowspan="1" |2015 | ''The Girl Who Sees Smells'' | Oh Cho-rim/Choi Eun-seol | rowspan="2" |SBS |- | 2015-2016 | ''Six Flying Dragons'' | Boon-yi |- |2017 |''The Bride of Habaek'' |Yoon So-ah |tvN |- |2017-2018 |''Black Knight: The Man Who Guards Me'' |Jung Hae-ra |KBS2 |} === Reality show === {| class="wikitable" style="width: 600px; margin-bottom: 10px;" ! width="10" |Year ! Title ! Network ! Notes |- | 2010 | ''I'm Real: Shin Se-kyung'' | QTV |} === တေးဗီဒီယိုသရုပ်ဆောင် === {| class="wikitable" ! width="10" |နှစ် ! သီချင်းခေါင်းစဉ် ! အနုပညာရှင် |- | 1999 | "MCMXCIX" | 1999 Dae Han Min Guk |- | 2010 | "Don't Say Anything" | BlueBrand |- | 2017 | "Take Five" | Younha |} == Discography == {| class="wikitable" ! နှစ် ! သီချင်းခေါင်းစဉ် ! အနုပညာရှင် ! မှတ်စု |- | rowspan="2" |2010 | "The Snow Melts" | rowspan="2" | Shin Se-kyung | Track from ''Love Tree Project Vol. 1'' |- | "Confessions of a Dangerous Broccoli" | Track from ''Acoustic'' OST |- | 2011 | "Blue in a Summer Day" | Shin Se-kyung feat. MY Q | Track from ''Hindsight'' OST |- | rowspan="2" |2012 | "You Were Sweet" | Shin Se-kyung feat. Sweden Laundry | rowspan="2" | [[Single (music)|Digital single]] |- | "Sweet Christmas" | Shin Se-kyung feat. [[:ko:에피톤 프로젝트|Epitone Project]] |} == ဆုနှင့် ဇကာတင် == {| class="wikitable" ! နှစ် ! ဆုပေးပွဲ ! အမျိုးအစား ! ထင်ရှားသောလက်ရာ ! ရလဒ် !ကိုးကား |- | rowspan="2" |2009 | rowspan="2" |MBC Entertainment Awards | Best New Actress | rowspan="2" |<center>''High Kick Through the Roof''</center> | {{won}} |- | Best Couple Award in a Comedy/Sitcom <small>with Yoon Shi-yoon</small> | {{won}} |- | rowspan="2" |2010 | 4th Mnet 20's Choice Awards | 20's Most Influential Star | {{NA}} | {{won}} |- | 46th Baeksang Arts Awards | Best New Actress (TV) | rowspan="2" |<center>''High Kick Through the Roof''</center> | {{nom}} |- | rowspan="6" |2011 | 15th Puchon International Fantastic Film Festival | Fantasia Award | {{won}} |- | 4th Style Icon Awards | New Icon Award | {{NA}} | {{won}} |- | 48th Grand Bell Awards | rowspan="2" | Best New Actress | rowspan="2" |<center>''Hindsight''</center> | {{nom}} |- | 32nd Blue Dragon Film Awards | {{nom}} |- | 12th Korea Visual Arts Festival | Photogenic Award, TV category | rowspan="4" |<center>''Deep Rooted Tree''</center> | {{won}} |- | SBS Drama Awards | Excellence Award, Actress in a Drama Special | {{won}} |- | rowspan="4" |2012 | 6th Mnet 20's Choice Awards | 20's Female Drama Star | {{nom}} |- | 7th Seoul International Drama Awards | Outstanding Korean Actress | {{nom}} |- | 5th Korea Drama Awards | Top Excellence Award, Actress | rowspan="2" |<center>''Fashion King''</center> | {{nom}} |- | SBS Drama Awards | Top Excellence Award, Actress in a Miniseries | {{nom}} |- | 2013 | MBC Drama Awards | Excellence Award, Actress in a Miniseries | <center>''When a Man Falls in Love''</center> | {{won}} |- | rowspan="2" |2014 | 35th Blue Dragon Film Awards | Popular Star Award | <center>''Tazza: The Hidden Card'' </center> | {{won}} |- | KBS Drama Awards | rowspan="2" | Excellence Award, Actress in a Miniseries | <center>''Blade Man''</center> | {{nom}} |- | rowspan="6" | 2015 | 4th APAN Star Awards | <center>''The Girl Who Sees Smells'' </center> | {{nom}} |- | rowspan="5" |23rd SBS Drama Awards | Top 10 Stars, Excellence Award, Actress in a Series Drama | <center><center>''The Girl Who Sees Smells'' and ''Six Flying Dragons''</center></center> | {{won}} |- | Excellence Award, Actress in a Serial Drama | rowspan="6" |<center>''Six Flying Dragons'' </center> | {{won}} |- | Top 10 Stars | {{won}} |- | Netizen Popularity Award | {{nom}} |- | Best Couple Award with Yoo Ah-in | {{won}} |- | rowspan="2" |2016 |52nd Baeksang Arts Awards |Most Popular Actress (TV) |{{nom}} |- |5th APAN Star Awards |Top Excellence in a Serial Drama |{{nom}} |} == ကိုးကား == {{reflist|2}} [[ကဏ္ဍ:၁၉၉၀ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:တောင်ကိုရီးယား အမျိုးသမီး ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ]] == ပြင်ပလင့်များ == * {{Instagram|sjkuksee|id=sjkuksee}} * {{HanCinema person}} * {{KMDb person|00040498}} * {{IMDb name|1651494|id=1651494}} [[Category:၁၉၉၀ မွေးဖွားသူများ]] [[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:တောင်ကိုရီးယား အမျိုးသမီး ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ]] 4wql8fm5qx0vh3qdsdsu47j8j5j8qlf 0 89895 1055065 1040011 2026-09-24T13:23:09Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 3 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055065 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |alma_mater=[[Kickapoo High School (စပရင်းဖီးလ် ၊ မစ်ဇူရီ)|ကစ်ကပူး အထက်တန်းကျောင်း]]<br>[[မစ်ဇူရီ တက္ကသိုလ်]] |alt=Pitt smiling |birth_date={{birth date and age|၁၉၆၃| ၁၂|၁၈}} |birth_name=ဝီလျံဘရက်ဒလေပစ် |birth_place=[[Shawnee, အိုကလာ ဟိုးမား ]], ယူအက်စ် |caption=အောက်တိုဘာ ၂၀၁၄၌ [[ဝါရှင်တန် ဒီစီ]] ၊ ''[[Fury (၂၀၁၄ ရုပ်ရှင်)|Fury]]'' ရုပ်ရှင်အထူးပွဲတွင် တွေ့ရသော ပစ် |children=၆ |home_town=[[စပရင်းဖီးလ် ၊ မစ်ဇူရီ]], ယူအက်စ် |image=Brad Pitt Fury 2014.jpg |name=ဘရတ်ပစ် |nationality=[[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]] |net_worth=ဒေါ်လာ သန်း ၂၄၀ |notable_works=[[Brad Pitt filmography|ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] |occupation=ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင် ၊ [[ပလန် ဘီ အန်တာတိန်းမန့်]] ထုတ်လုပ်ဖြန့်ချိသူ |relatives={{plain list| *[[ဒေါက်ဂလပ်စ် ပစ်]] (ညီ) *ဂျူးလီ ပစ် နီးလ် (ညီမ) }} |years_active=၁၉၈၇ - ယနေ့တိုင် }} '''ဝီလျံ ဘရက်ဒလေပစ် ''' (၁၈ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၆၃ မွေးဖွား) သည် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]] [[ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်]]နှင့် [[ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်သူ]] တစ်ဦးဖြစ်သည်။ ဆုတံဆိပ်ပေါင်း များစွာနှင့် ဆန်ကာတင် အမည်စာရင်းတင်သွင်းမှုပေါင်းများစွာ လက်ခံရရှိခဲ့ရာ သူ၏ ကိုယ်ပိုင် ကုမ္ပဏီ Plan B ဖျော်ဖြေရေးလုပ်ငန်း၏ ထုတ်လုပ်သူအဖြစ် ရရှိသော အကယ်ဒမီဆုလည်း ပါဝင်သည်။ ခရီးသွားရုပ်ရှင် Thelma & Louise (၁၉၉၁) တွင် လမ်းကြုံကားလိုက်စီးသူ ကောင်းဘွိုင်အဖြစ်နှင့် ပထမဦးဆုံး သတိထားအသိအမှတ်ပြုမှု ရရှိခဲ့သည်။ ငွေကြေးအကုန်အကျခံရိုက်ကူးသောဇာတ်ကားများတွင် အဓိကသရုပ်ဆောင်အနေဖြင့် ကနဦး၌ အလွမ်းအဆွေးဇာတ်လမ်း A River Runs Through It (၁၉၉၂) နှင့် Legends of the Fall (၁၉၉၄), နှင့် ထိတ်လန့်သည်းဖိုရုပ်ရှင် Interview with the Vampire (၁၉၉၄) တို့တွင် သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ မှုခင်းဇာတ်လမ်း Seven နှင့် စိတ်ကူးယဉ်သိပ္ပံဇာတ်လမ်း 12 Monkeys (၁၉၉၅) တို့ဖြင့် ချီးကျူးမှုခံခဲ့ရရာ ဒုတိယဇာတ်လမ်းတွင် ဇာတ်ပို့သရုပ်ဆောင် အနေဖြင့် [[ရွှေကမ္ဘာလုံးဆု]] အပြင် အကယ်ဒမီဆန်ကာတင်စာရင်းဝင်ခဲ့သည်။ . ဂိုဏ်းဂဏဆိုင်ရာ ဇာတ်လမ်း Fight Club (၁၉၉၉) ၊ ခိုးဝှက်မှုဇာတ်လမ်း Ocean's Eleven (၂၀၀၁) နှင့် ၎င်း၏ကားဆက် Ocean's Twelve (၂၀၀၄) နှင့် Ocean's Thirteen (၂၀၀၇)တို့တွင် သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ သူ၏ စီးပွားရေးအရအောင်မြင်မှု အကြီးဆုံးဇာတ်လမ်းများမှာ Troy (၂၀၀၄) ၊ Mr. & Mrs. Smith (၂၀၀၅) နှင့် World War Z (၂၀၁၃) တို့ဖြစ်သည်။ The Curious Case of Benjamin Button (၂၀၀၈) နှင့် Moneyball (၂၀၁၁)တို့၏ အဓိသရုပ်ဆောင်နေရာ ဖြင့် ဒုတိယနှင့် တတိယမြောက် အကယ်ဒမီဆုကို ဆွတ်ခူးရရှိခဲ့သည်။ သူထုတ်လုပ်သော The Departed (၂၀၀၆) နှင့် 12 Years a Slave (၂၀၁၃) တို့ဖြင့် အကောင်းဆုံးဇာတ်ကား အကယ်ဒမီဆုကို ရရှိခဲ့သည့်အပြင် The Tree of Life ၊ Moneyball နှင့် The Big Short (၂၀၁၅)တို့ သည်လည်း အကောင်းဆုံး ဇာတ်ကား ဆန်ကာတင်စာရင်းဝင်ခဲ့သည်။ လူသိများသူတစ်ဦးဖြစ်သူ ပစ်ကို [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]]သရုပ်ဆောင်ဖျော်ဖြေရေးလောက၏ လွှမ်းမိုးနိုင်မှုနှင့် တိက္ကမအရှိဆုံး ပုဂ္ဂိုလ်များအနက်မှ တစ်ဦးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြသည်။ ကမ္ဘာ့ဆွဲဆောင်မှုအရှိဆုံးအမျိုးသားအဖြစ် [[မီဒီယာ]]လုပ်ငန်းအသီးသီး၏ ညွှန်းဆိုမှုကို နှစ်ပေါင်းများစွာရရှိခဲ့ရာ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝပါ လူအများအာရုံစိုက်မှု ခံခဲ့ရသည်။ သရုပ်ဆောင်မင်းသမီး [[ဂျနီဖာအန်နစ္စတန်]]နှင့် အိမ်ထောင်သက် (၅) နှစ်ရပြီးနောက် ကွာရှင်းပြတ်စဲခဲ့သည်။ သရုပ်ဆောင် မင်းသမီး [[အင်ဂျလီနာ ဂျိုလီ|အန်ဂျလီနာဂျိုလီ]]နှင့် ၂၀၁၄ တွင် လက်ထပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့နှစ်ဦးတွင် သားသမီး (၆) ဦးရှိသည့်အနက် သုံးဦးကို တိုင်းသိပြည်ကျော် လူသိရှင်ကြား မွေးစားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ် ပစ်နှင့် ကွာရှင်းခွင့်ရရန် ဂျိုလီက လျောက်ထားခဲ့ရာ ယခုအချိန်ထိ ဆိုင်းငံ့ဆဲဖြစ်သည်။ == ငယ်ဘဝ == ဝီလျံ ဘရက်ဒလေ ပစ် ကို [[ဥက္ကလာဟိုးမားပြည်နယ်|အိုကလာဟိုးမားပြည်နယ်]] Shawnee တွင် ထရပ်ကားကုမ္ပဏီပိုင်ရှင် ဝီလျံအယ်လ်ဗင်ပစ်နှင့် ဂျိန်းအက်တာ (née Hillhouse) ကျောင်းအတိုင်ပင်ခံတို့က မွေးဖွားခဲ့သည်။ မကြာမီ [[မစ်ဇူရီပြည်နယ်]] စပရင်းဖီးလ်သို့ တမိသားစုလုံး ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး ညီဖြစ်သူ ဒေါက်ဂလပ်စ် (၁၉၉၆ မွေးဖွား) နှင့် ညီမဖြစ်သူ ဂျူးလီ (၁၉၆၉ မွေးဖွား) တို့နှင့် အတူနေထိုင်ခဲ့သည်။ ရှေးရိုးဆန်သည့်အိမ်ထောင်စုတွင် မွေးဖွားခဲ့သည့် အားလျော်စွာ တောင်ပိုင်း နှစ်ခြင်းခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်တစ်ဦးအဖြစ် ပြုစုပျိုးထောင်မှု ခံခဲ့ရသည်။ သို့သော် နောက်ပိုင်းတွင် ဘာသာရေးနှင့် ကောင်းမွန်သော ဆက်ဆံရေးမရှိ ၊ ဘာသာမဲ့ ဝါဒ နှင့် ဒေဝဒွိဟဝါဒကြား လွန်ဆွဲနေခဲ့ကြောင်း သူကိုယ်တိုင်ပြောကြားခဲ့သည်။ စပရင်းဖီးလ်အရပ်ကို [[မာ့ခ်တွိန်း]]ကျေးလက်ဒေသ ၊ ဂျက်စီဂျိမ်းစ် ကျေးလက် ဒေသအဖြစ် ဖော်ညွှန်းပြီး တောင်ကုန်းများစွာ ရေကန်ပေါင်းများစွာ တို့နှင့် ရင်းနှီးကြီးပြင်းခဲ့သည်ဟု ပစ်က ဆိုသည်။<ref name="tca">Stated on ''[//en.wikipedia.org/wiki/Inside_the_Actors_Studio Inside the Actors Studio]'', 2012</ref> ပစ်သည် Kickapoo အထက်တန်းကျောင်းတွင် တက်ရောက်ခဲ့ပြီး [[ဂေါက်သီးရိုက်ပြိုင်ပွဲများ|ဂေါက်သီးရိုက်]] ၊ [[ရေကူးခြင်း|ရေကူး]]နှင့် [[ကြက်တောင်ရိုက်ခြင်း|ကြက်တောင်]]အသင်းဝင် တစ်ဦးဖြစ်သည်။ [[ခေါင်းဆောင်မှု]]အရည်အသွေး နှင့် မိန့်ခွန်းပြောဆိုခြင်းဆိုင်ရာ ကလပ်အသင်းများ ၊ ကျောင်းစကားရည်လုပွဲ နှင့် အဆိုအကပြဇာတ်များတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ အထက်တန်းကျောင်းပြီးဆုံးသည့်နောက် ၁၉၈၂ ခုနှစ်တွင် မစ်ဇူရီတက္ကသိုလ်၌ ကြော်ငြာဘာသာရပ်အထူးပြု [[စာနယ်ဇင်းပညာ]] သင်ကြားရန် လျှောက်ထားခဲ့ သည်။ ဘွဲ့ရယူရန်နီးကပ်လာသည်နှင့်အမျှ အတည်တကျဖြစ်ရန် အသင့်မဖြစ်သေးဟု ပစ်ခံစားလာရသည်။ "''တခြားကမ္ဘာရဲ့ မုဒ်ဦး''" အမည်ရ ရုပ်ရှင် ဇာတ်ကားများကို မြတ်နိုးနှစ်ခြိုက်သည်ဖြစ်ရာ မစ်ဇူရီပြည်နယ်ရှိ ၎င်းဇာတ်ကား ရိုက်ကူးလျက်ရှိသော နေရာသို့ သွားရောက်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ ဘွဲ့ရရှိရန် နှစ်ပတ်အလိုတွင် တက္ကသိုလ်မှ ထွက်ခွါပြီး [[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့|လော့စ်အိန်ဂျလိစ်မြို့]]သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီးနောက် [[သရုပ်ဆောင်အတတ်ပညာ]]ကို လေ့လာသင်ယူပြီး တဘက်မှ တောက်တိုမည်ရအလုပ်အကိုင်များ လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ [[ဂယ်ရီအိုးလ်ဒ်မန်း]] ၊ [[ရှောင်ပဲန်း]] နှင့် [[မစ်ကီရူအာ့ခ်]]တို့ကို သူ၏ ဟီးရိုးသရုပ်ဆောင်များအဖြစ် အမည်တပ် ပြောဆိုခဲ့သည်။ == တိုးတက်ကြီးပွားရေးလမ်းကြောင်း == === ၁၉၈၇-၁၉၉၃ ကနဦးလုပ်ဆောင်မှုများ === [[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့|လော့စ်အိန်ဂျလိစ်မြို့]]တွင် အခြေချရန် ရုန်းကန်နေရစဉ်က သရုပ်ဆောင်နည်းပြ ရွိုင်းလန်ဒန်ထံမှ သင်ခန်းစာများ လေ့လာသင်ယူခဲ့သည်။ No Way Out ၊ No Man's Land နှင့် Less Than Zero ဇာတ်ကားများတွင် အမည်တပ်ဖော်ပြခြင်းမခံရသည့် ဇာတ်ကောင်အနေဖြင့် ၁၉၈၇ တွင် [[သရုပ်ဆောင်ပညာ]]ဖြင့်အသက်မွေးမှု စတင်ခဲ့သည်။ သူ၏ ပွဲဦးထွက် [[ရုပ်မြင်သံကြား]]ဇာတ်လမ်းမှာ ၁၉၈၇ မေလတွင် NBC ရုပ်သံလိုင်း၏ ဇာတ်လမ်းတွဲ Another World တွင် နှစ်ခန်းဆက် ဇာတ်ရုပ်ဖြစ်သည်။ ယင်းတနှစ်တည်းမှာပင် နိုဝင်ဘာလ၌ ABC sitcom Growing Pains တွင် ဧည့်သရုပ်ဆောင်အဖြစ် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ နှင့် ၁၉၈၈ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလအတွင်း လူကြည့်များချိန်ထုတ်လွှင့်သည့် CBS ရုပ်သံ၏ အပိုင်း (၄) ပိုင်းပါ ဇာတ်လမ်းတွဲ ''Dallas'' တွင် ချာလီဝေ့ဒ် (ရှာလိန်း မက်ကောလ်) ၏ ရည်းစားအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် Fox ရဲ ဒရမ်မာ 21 Jump Street တွင် ဧည့်သည်သရုပ်ဆောင်အဖြစ် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ယင်းနှစ်တွင်ပင် [[ယူဂိုဆလားဗီးယန်း]] - ယူအက်စ် ပူးတွဲထုတ်လုပ်ရေး၏ The Dark Side of the Sun (၁၉၈၈) တွင် အဓိကသရုပ်ဆောင်နေရာကို ပထမဦးဆုံးအကြိမ် ရရှိခဲ့ပြီး အရေပြားရောဂါအတွက် ကုထုံးရှာရန် Adriatic သို့ မိသားစု၏ ခေါ်ဆောင်သွားခံရသူ အမေရိကန်လူငယ်အဖြစ် သရုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းဇာတ်ကားကို ခရိုအေးရှန်း လွတ်လပ်ရေးစစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားချိန် တွင် ချောင်ထိုးခံထားရသည်ဖြစ်ရာ ၁၉၉၇ ခုနှစ် မတိုင်မီထိ ထုတ်လွှင့်ပြသနိုင်ခြင်းမရှိပေ။ ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် ပိတ်ကားထက်ပြသသော ရုပ်ရှင်ကားကြီး ၂ ကားတွင် ပါဝင်ခဲ့ရာ ဟာသဇာတ်လမ်း Happy Together တွင် ဇာတ်ပို့နေရာအဖြစ်လည်းကောင်း ကြောက်ရွံ့ချောက်ချားဖွယ်ဇာတ်လမ်းအမျိုးအစား Cutting Class တွင် အရေးပါသော အခန်းမှပါဝင်ခဲ့ပြီး ရုံတင်နိုင်ခဲ့သော ပစ်၏ ဇာတ်လမ်းများအနက်မှ ပထမဦးဆုံးဖြစ်သည်။ [[ရုပ်မြင်သံကြား]] ဇာတ်လမ်းတွဲများဖြစ်သော Head of the Class ၊ Freddy's Nightmares ၊ Thirtysomething နှင့် (ဒုတိယအကြိမ်အဖြစ်) Growing Pains တို့တွင် ဧည့်သရုပ်ဆောင်အဖြစ်ပါဝင်ခဲ့သည်။ လူသတ်မှုဖြင့် သေဒဏ်ချမှတ်ခံရသော အနှိပ်စက်အညှင်းပန်းခံ ဆယ်ကျော်သက် တစ်ဦး၏ ဇာတ်ကြောင်းဖြစ်သည့် ၁၉၉၀ NBC ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲ Too Young to Die တွင် အိမ်ပြေး မိန်းကလေးငယ် (ဂျူးလိယက် လူးဝစ်စ် သရုပ်ဆောင်သည့်) ကို အခွင့်ကောင်းယူသည့် ဆေးသမား ဘီလီကန်တန် ဇာတ်ကောင်ဖြစ်သည်။ Entertainment Weekly ၏ ရုပ်မြင်ဝေဖန်သူ ကန်တခ်ခါ က "ပစ်ဟာ ကြောင်သူတော်အဖြစ်ရော ရည်းစားအနေနဲ့ပါ ပြောင်မြောက်လှပါတယ်။ John Cougar Mellencamp လို အန္တရာယ်ပေးနိုင်သူ ပုံပေါ်လှပါတယ်။ သူက အတော်လေးကြောက်စရာပဲ။"<ref name="too young" /> ယင်းတနှစ်တည်းတွင်ပင် ဇာတ်လမ်းတွဲ ၆ ခုသာ ပြသနိုင်ခဲ့သည့် Glory Days အမည်ရှိ မြေခွေးရုပ်ရှင်ကုမ္ပဏီ၏ ဒရမ်မာဇာတ်လမ်းတွဲ တွင် အပြိုင် သရုပ်ဆောင်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ The Image အမည်ရ HBO တီဗီဇာတ်လမ်းတွဲတွင် ဇာတ်ပို့အဖြစ်လည်းကောင်း ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref name="pitt interesting" /> Across the Tracks အမည်ရ ၁၉၉၁ ခုနှစ်ထွက် ရုပ်ရှင်တွင် ရစ်ခ်ရှော့ဒါသရုပ်ဆောင်သည့် ရာဇဝတ်ကောင်၏ညီ အထက်တန်းကျောင်းသား အပြေးသမား ဂျိုး မလုံးနီအဖြစ် ထပ်မံပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=https://movies.nytimes.com/movie/739/Across-the-Tracks/details|title=Across the Tracks&nbsp;— Cast, Crew, Director, and Awards|work=The New York Times|accessdate=October 14, 2008}}</ref> တီဗီဇာတ်လမ်းတွဲများတွင် ဧည့်သရုပ်ဆောင် အဖြစ်သာမက ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများတွင် ဇာတ်ပို့နေရာမှ နှစ်ပေါင်းများစွာ သရုပ်ဆောင်ပြီးနောက် ရိုင်ဒလေစကော့တ်၏ ၁၉၉၁ ခရီးသွား ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကား ''သယ်လ်မာနှင့်လူဝီး'' တွင် ဇာတ်ပို့ခန်းမှပါဝင်ခဲ့ရာ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသိအမှတ်ပြုခံခဲ့ရသည်။<ref name="pitt interesting">{{cite news|author=Russell Smith|title=Brad Pitt Only Does Interesting Movie Roles|url=http://www.deseretnews.com/article/315705/BRAD-PITT-ONLY-DOES-INTERESTING-MOVIE-ROLES.html|date=October 19, 1993|work=[[Deseret News]]|page=EV6|quote=It was in 1991, when he hitched his ride with [[Geena Davis]] and [[Susan Sarandon]] in ''Thelma & Louise,'' that Pitt's star began to twinkle in earnest.|accessdate=2 June 2018|archivedate=4 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170504142719/http://www.deseretnews.com/article/315705/BRAD-PITT-ONLY-DOES-INTERESTING-MOVIE-ROLES.html}}</ref> (မင်းသမီး [[ဂျီနာဒေးဗစ်စ်]]) သယ်လ်မာနှင့် သိကျွမ်းရင်းနှီးအောင် ကြိုးစားနိုင်ခဲ့သည့် သာမန်ရာဇဝတ်ကောင်ဇာတ်ရုပ် ဂျေဒီအဖြစ် သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းနှင့် ဒေးဗစ်စ်တို့၏ ချစ်ပွဲဝင်သည့်ဇာတ်ဝင်ခန်းကို ဘရတ်ပစ်အား လိင်ဆွဲအားပြင်း ဇာတ်ရုပ်အဖြစ် ပုံဖော်ခဲ့သည့် ဖြစ်ရပ်အနေဖြင့် မကြာခဏ ညွှန်းဆိုလေ့ရှိသည်။<ref name="bio channel" /><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3687795.stm|title=Brad Pitt's epic journey|date=May 13, 2004|publisher=BBC News|accessdate=May 20, 2009}}</ref> ''သယ်လ်မာနှင့်လူဝီး'' ဇာတ်ကားနောက်တွင် ၁၉၉၁ ရော့ခ်စတားတစ်ဦးအကြောင်းရိုက်ကူးထားသည့် စရိတ်နဲ ရုပ်ရှင် ''ဂျော်နီဆွီဒ်''၊ <ref>{{cite news|author=Ashley Meeks|title=On DVD: "Walk Hard" hits the right notes; Pitt's "Johnny Suede" sizzles|date=September 24, 2008|work=[[Las Cruces Sun-News]]}}</ref> နှင့် ၁၉၉၂ စိတ်ကူးယဉ် အန်နီမေးရှင်းဇာတ်လမ်း Cool World<ref name="bio channel" /> တွင် ပါဝင်ခဲ့ရာ အရည်အသွေးညံ့တင်ပြသရုပ်ဆောင်မှုအဖြစ် သုံးသပ်အကဲဖြတ်မှု ရရှိခဲ့သည်။<ref name="earnings" /><ref>{{cite news|url=http://www.rottentomatoes.com/m/1040378-cool_world/|title=Cool World Movie Reviews, Pictures|accessdate=March 13, 2010|publisher=[[Rotten Tomatoes]]}}</ref> === ၁၉၉၄ - ၁၉၉၈ အရေးပါသည့် အချိုးအကွေ့ === [[File:Brad_Pitt_Palm_Film_Festival.jpg|alt=A side view of a man, who is facing to the left, with light brown hair. He is wearing a black suit and tie with a white shirt. Another male, also wearing a suit, is visible in the background.|thumb|၂၀၀၇ ပလ်မ်းစပရင်း အင်တာနေရှင်နယ် ရုပ်သံပွဲတော် ]] ၁၉၉၄ ခုနှစ်၌ ပစ်၏ သက်မွေးဝမ်းမှုလမ်းကြောင်းတွင် အရေးပါသည့် အချိုးအကွေ့ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ အန်းရိုက်စ်၏ ၁၉၇၆ ဝတ္တုဇာတ်လမ်း<ref name="austin">{{cite news|url=http://www.austinchronicle.com/calendar/film/1994-11-11/138413/|title=Interview With the Vampire review|author=Marc Savlov|date=November 11, 1994|work=[[The Austin Chronicle]]|accessdate=October 15, 2008|archivedate=29 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629192316/http://www.austinchronicle.com/calendar/film/1994-11-11/138413/}}</ref> အပေါ် အခြေခံသည့် ထိတ်လန့်ကြောက်ရွံ့ဖွယ် အမျိုးအစား ''သွေးစုပ်ဖုတ်ကောင်နှင့်အင်တာဗျူး - သွေးစုပ်ဖုတ်ကောင်မှတ်တမ်း'' ရုပ်ရှင်တွင် Louis de Pointe du Lac အမည်ရသွေးစုပ်ဖုတ်ကောင်အဖြစ်သရုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ၎င်းနှင့်အတူ တွမ်ခရူးစ် ၊ ခရစ်စတ်ဒန့်စ်၊ ခရစ်စတင်းစလေတာနှင့် အန်တိုနီယိုဘန်ဒရက်စ်တို့လည်း ပါဝင်ခဲ့ သည်။<ref name="austin" /> ၁၉၉၅ အခမ်းအနားတွင် အမ်တီဗီ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားဆု ၂ ဆု သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သော်လည်း<ref>{{cite news|url=http://www.mtv.com/ontv/movieawards/1995/|title=1995 Movie Awards|publisher=MTV|accessdate=October 15, 2008|archivedate=30 August 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120830211407/http://www.mtv.com/ontv/movieawards/1995/}}</ref>ညံ့ဖျင်းသောသရုပ်ဆောင်မှုအဖြစ်သာ လက်ခံခဲ့ကြသည်။ ''ဒဲလတ်စ်စောင့်ကြည့်သူများ'' အဆိုအရ "ဘရတ်ပစ် [...] က [ဒီရုပ်ရှင်ကားမှာ] ပြဿနာရဲ့ အစိတ်အပိုင်းကြီးတစ်ခုပဲ။ မာနတခွဲသားနဲ့ ချောမောဖြောင့်တင်းတဲ့ သကောင့်သား စရိုက်ဘက်ခြမ်းကို ဒါရိုက်တာတွေ ရိုက်ပြတာက ကြည့်လို့တော့ ကောင်းပါရဲ့။ စိတ်တွင်းခံစားချက် ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်ဘာလဲဆိုတာ သိကြောင်း ပြသ နိုင်တာ ဘာမှမပါတော့ ပျင်းစရာ Louis ဖြစ်နေတော့တာပဲ။"<ref>{{cite news|url=http://www.dallasobserver.com/1994-11-10/film/bloodlust/|title=Bloodlust|author=Matt Zoller Seitz|date=November 10, 1994|work=[[Dallas Observer]]|page=1|accessdate=July 13, 2009|archivedate=27 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141227223848/http://www.dallasobserver.com/1994-11-10/film/bloodlust/}}</ref> ''သွေးစုပ်ဖုတ်ကောင်နှင့်အင်တာဗျူး'' ဇာတ်ကားနောက်တွင် နှစ်ဆယ်ရာစုအစပိုင်း ဆယ်စုနှစ် လေးစုအတွင်း [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]]အနောက်အရပ်တွင် အခြေတည်သည့် ဂျင်မ် ဟာရီဆန်၏ ဝတ္တုပေါ် အခြေခံသည့် ''ရေတံခွန်၏ဒဏ္ဍာရီပုံပြင်များ'' (၁၉၉၄)<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/films/2000/11/14/legends_of_the_fall_1994_review.shtml|title=BBC Films review&nbsp;— Legends of the Fall|author=Almar Haflidason|date=November 14, 2000|publisher=[[BBC Online|BBC Movies]]|accessdate=October 15, 2008}}</ref> တွင် သရုပ်ဆောင် ပြန်သည်။ ပြောင်းရွှေ့အခြေချသူ ကော်နစ်ရှ်လူမျိုး<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=VgBtaDT-evYC&pg=PA204&dq=cornish%20legends%20of%20the%20fall&hl=en&ei=JN_8TdnmHdCq8AOk6NWpCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC0Q6AEwAQ#v=onepage&q=cornish%20legends%20of%20the%20fall&f=false|title=The Celtic Languages in Contact: Papers from the Workshop Within the Framework of the XIII International Congress of Celtic Studies, Bonn, 26-27 July 2007|first=Hildegard L. C.|last=Tristram|date=January 1, 2007|publisher=Universitätsverlag Potsdam|via=Google Books}}</ref> ဗိုလ်မှူးကြီး ဝီလျံလဒ်လိုး ([[အန်ထော်နီဟော့ပ်ကင်း]]) ၏ သား ထရစ်စတန်လဒ်လိုးအဖြစ် သရုပ်ဆောင်ခဲ့ရာမှ အကောင်းဆုံးသရုပ်ဆောင် [[ရွှေကမ္ဘာလုံးဆု]] အမည်စာရင်းတင်သွင်းခံခဲ့ရသည်။''ဧဒင်ကွင်း'' နှင့် ''ဟန်နရီထောမတ်စ်''တို့က ပစ်၏ ညီအကိုများ အဖြစ် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ယင်းဇာတ်ကားကို လက်ခံအားပေးမှုမှာ အမျိုးမျိုးအဖုံဖုံဖြစ်သော်လည်း <ref>{{cite web|url=http://www.metacritic.com/movie/legends-of-the-fall|title=Legends of the Fall (1995): Reviews|date=January 13, 1995|publisher=[[Metacritic]]|accessdate=December 22, 2008}}</ref> ပစ်၏ သရုပ်ဆောင်မှုကို ရုပ်ရှင်အကဲဖြတ်များစွာက ချီးမွမ်းခဲ့သည်။ ''[[နယူးယော့ခ်တိုင်းမ်]]'' သတင်းစာမှ ဂျဲနက်မစလင်က "ပစ်ရဲ့ မဝံ့မရဲဖြစ်နေတဲ့ သရုပ်ဆောင်မှုနဲ့ အမူအရာက အသဲကျော်ဖြစ်လောက်အောင် ပြီးပြည့်စုံနေခဲ့ပေမဲ့လို့ ဇာတ်ကားက အပေါ်ယံရွှေမှုန်ကြဲဖြစ်နေတဲ့အတွက် ထင်သလောက်မပေါက်ခဲ့တာ စိတ်မကောင်းစရာပါဘဲ"<ref>{{cite news|url=https://movies.nytimes.com/movie/review?res=9A04E1DF1F38F930A15751C1A962958260|title=Grit vs. Good Looks In the American West|author=Janet Maslin|date=December 23, 1994|work=The New York Times|accessdate=March 2, 2009}}</ref> လို့ ဆိုပါတယ်။ ''ရေတံခွန်၏ဒဏ္ဍာရီပုံပြင်များ'' က ပစ်ရဲ့ အဓိကသရုပ်ဆောင်အနေနဲ့ ဂုဏ်သတင်းကို ခိုင်မာလာစေလိမ့်မယ်လို့ Deseret News က နမိတ်ဖတ်ခဲ့ပါတယ်။<ref name="deseret">{{cite news|url=http://www.deseretnews.com/article/700001019/Legends-of-the-Fall.html|title=Legends of the Fall|author=Chris Hicks|date=January 17, 1995|work=[[Deseret News]]|accessdate=February 24, 2009|archivedate=6 December 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091206034903/http://www.deseretnews.com/article/700001019/Legends-of-the-Fall.html}}</ref> ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် [[မော်ဂန် ဖရီးမန်း|မော်ဂန်ဖရီးမန်း]] ၊ [[ဂွင်းနက်သ်ပတ်ထရို]]တို့နှင့်အတူ မှုခင်းသည်းထိတ်ရင်ဖိုဇာတ်ကား ''ဆဲဗင်း'' တွင် ကွင်းဆက်လူသတ်သမားအား လိုက်လံစုံစမ်းသည့် စုံထောက်နေရာမှ သရုပ်ဆောင်သည်။ <ref name="seven">{{cite news|author=Janet Maslin|title=Seven Movie Review|url=https://movies.nytimes.com/movie/review?res=990CE1D81F3AF931A1575AC0A963958260|date=September 22, 1995|work=The New York Times|accessdate=October 15, 2008}}</ref> အလွန်ကောင်း သည့် ဇာတ်ကားဖြစ်ကြောင်းနှင့် ယင်းဇာတ်ရုပ်က သူ၏ သရုပ်ဆောင်အလားအလာကို မြှင့်တင်ပေးနိုင်မည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောခဲ့သည်။<ref>{{cite news|author=Jamie Portman|title=Into the Pitt: The actor talks about how he chooses roles&nbsp;— and how his last one may have done him permanent injury|date=September 16, 1995|work=[[The Hamilton Spectator]]|page=7}}</ref> “ကောင်ချောလေးကနေ [...] ချို့ယွင်းချက်ရှိတဲ့ ကာရိုက်တာအဖြစ်" ပြောင်းလဲဖို့ ရည်ရွယ်ထားကြောင်း ထုတ်ဖော်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news|author=Cindy Pearlman|title=Brad Pitt's Seven Deadly Sins|date=September 17, 1995|work=Chicago Sun-Times|page=1}}</ref> ၎င်း၏ သရုပ်ဆောင်မှုကို လက်ခံအားပေးမှုများစွာရရှိခဲ့ရာတွင် ပိတ်ကားထက်သရုပ်ဆောင်မှုတွေမှာ အကောင်းဆုံးဖြစ်ကြောင်းနဲ့ "ဆုံးဖြတ်ချက်ခိုင်မာ၊ တက်ကြွပြီးလေးစားစရာအလုပ်" အနေနဲ့ စုံထောက်တယောက်အဖြစ် ပစ်က လုပ်ပြနိုင်တဲ့ အရည်အသွေးကို Variety က အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=http://www.variety.com/index.asp?layout=review&reviewid=VE1117794764&categoryid=31&cs=1|title=Se7en Review|date=January 1, 1995|work=Variety|accessdate=December 22, 2008}}</ref> ''ဆဲဗင်း'' ဇာတ်ကားကို နိုင်ငံတကာ ရုပ်ရှင်ရုံများတွင် ပြသရာမှ ဒေါ်လာ၃၂၇သန်း ရရှိခဲ့သည်။ <ref name="earnings" /> ''ဆဲဗင်း'' အောင်မြင်ပြီးနောက် တယ်ရီဂျီလီယံ၏ ၁၉၉၅ ခုနှစ် ရုပ်ရှင် ''မျောက် ၁၂ကောင်'' တွင် ဇာတ်ပို့သရုပ်ဆောင် ဂျက်ဖရီဂွိုင်းနေရာအား ပစ်က ရယူခဲ့သည်။ အကဲဖြတ်သုံးသပ်မှုကောင်းများရရှိခဲ့ပြီး ပစ်ကို အထူးတလည်ချီးမွမ်းကြသည်။ နယူးယော့ခ်တိုင်းမ်သတင်းစာမှ ဂျဲနက် မတ်စလင်းက ''မျောက် ၁၂ ကောင်'' ဇာတ်ကားကို "ကြောက်စရာ၊ စိတ်နှလုံးမသာယာဖွယ်ရာ" အဖြစ် ရည်ညွှန်းပြီး ပစ်ကိုတော့ "အသဲထိတ်စရာ ရူးကြောင်ကြောင် သရုပ်ဆောင်မှု" အဖြစ် မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ "ဇာတ်လမ်းနောက်ပိုင်းမှာ အရေးပါလာတဲ့ တမူထူးတဲ့ ညှို့ငင်ဆွဲဆောင်မှုတွေနဲ့ ဂျက်ဖရီဇာတ်ရုပ်ကို ပြည့်စုံစေခဲ့တယ်" ဟု ကောက်ချက်ချခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=https://movies.nytimes.com/movie/review?res=9D03E7DF1239F934A15751C1A963958260|title=12 Monkeys Review|author=Janet Maslin|work=The New York Times|accessdate=October 15, 2008}}</ref> ] ယင်းဇာတ်ကားဖြင့် အကောင်းဆုံးဇာတ်ပို့သရုပ်ဆောင် [[ရွှေကမ္ဘာလုံးဆု]]ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး<ref name="golden globes" /> အကောင်းဆုံးဇာတ်ပို့ခေါင်းစဉ်ဖြင့် အကယ်ဒမီဆု ဆန်ကာတင်အမည်စာရင်း ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် တင်သွင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/press/presskits/nominations/pdf/81aa_fact_sheet.pdf|title=81st Annual Academy Awards&nbsp;— Oscar Nominations Fact Sheet|accessdate=January 27, 2010|publisher=[[Academy Award]]s Official Website|format=PDF|archiveurl=https://www.webcitation.org/5nDpSNelj?url=http://www.oscars.org/press/presskits/nominations/pdf/81aa_fact_sheet.pdf|archivedate=February 1, 2010|deadurl=yes|df=mdy}}</ref> နောက်နှစ်တွင် လော်ရန်ဇိုကာကတ်တဲရာ၏ ဝတ္တုကို ပုံဖော်သည့် [[ဥပဒေ]]ရေးရာဒရမ်မာဇာတ်ကား ''အိပ်စက်ကြသူများ'' (၁၉၉၆) တွင် သရုပ်ဆောင်တနေရာရရှိခဲ့ပြန်သည်။<ref name="sleep cast">{{cite news|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,294799,00.html|title=Like a Bad Dream|author=Owen Gleiberman|date=November 1, 1996|work=Entertainment Weekly|accessdate=November 6, 2008|archivedate=29 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081029030640/http://www.ew.com/ew/article/0,,294799,00.html}}</ref> ယင်းဇာတ်ကားကို အမျိုးမျိုး အဖုံဖုံ ဝေဖန်သုံးသပ်ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.metacritic.com/movie/sleepers|title=Sleepers (1996): Reviews|date=October 18, 1996|publisher=[[Metacritic]]|accessdate=March 31, 2009}}</ref> ၁၉၉၇ ခုနှစ်ထွက် ''မိစ္ဆာမူပိုင်'' တွင် [[ဟာရစ်ဆန်ဖော့ဒ်]]၏ ဆန့်ကျင်ဖက်ဇာတ်ရုပ် အိုင်းရစ်ရှ်လူမျိုး ပြည့်သူတပ်မတော် အကြမ်းဖက်သမား ရိုရီဒဗန်နီအဖြစ်ပါဝင်ခဲ့ရာ <ref>{{cite news|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,287134,00.html|title=The Devil's Own Movie Review|author=Owen Gleiberman|date=March 21, 1997|work=Entertainment Weekly|accessdate=October 15, 2008|archivedate=1 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081001225930/http://www.ew.com/ew/article/0,,287134,00.html}}</ref>အိုင်းရစ်ရှ် လေယူလေသိမ်းကို သင်ကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite journal|author=Larry Ratliff|title=Sexy integrity&nbsp;– Brad Pitt worked hard to match co-star Ford's 'every day look'|date=March 28, 1997|work=[[San Antonio Express-News]]|page=10H|quote=[Brad] Pitt had to master an Irish accent [in ''The Devil's Own''] to play the bitter freedom fighter who befriends the New York cop portrayed by [Harrison] Ford.}}</ref> သူ၏ လေယူလေသိမ်းနှင့် ပတ်သတ်၍ အကဲဖြတ်အမြင်များ ကွဲလွဲမှုရှိရာ "ကိုယ်ကျင့်တရားနဲ့ပတ်သက်ပြီး ဒွိဟဖြစ်နေတဲ့လေသံပေါက်နေပေမဲ့လို့ အိုင်းရစ်ရှ်အသံထွက် က ယုံကြည်လာအောင် အတင်းလုပ်ယူထားတာကြောင့် သူဘာပြောနေသလဲဆိုတာ နားလည်ဖို့ခက်ခဲတယ်" လို့ ''ဆန်ဖရန်စ္စကို ခရော်နီကယ်'' က ဆိုသည်။<ref>{{cite news|author=Ruthe Stein|url=http://articles.sfgate.com/1997-03-26/entertainment/17744750_1_northern-ireland-ira-rory-devaney|title=A Divine Duo in 'Devil's Own' / The Irish Troubles are brewing&nbsp;– Ford, Pitt add to the chemistry|accessdate=March 15, 2010|date=March 26, 1997|work=San Francisco Chronicle|archivedate=19 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119073629/http://articles.sfgate.com/1997-03-26/entertainment/17744750_1_northern-ireland-ira-rory-devaney}}</ref> ''ချားလ်စတန်ဂေဇက်''ကမူ ရုပ်ရှင်ထက် ပစ်၏ လေယူလေသိမ်းကို သဘောတွေ့တယ် ဟု ယူဆပြန်သည်။<ref>{{cite journal|author=Linda B. Blackford|title=Pitt Was Right About 'The Devil's Own'|date=April 4, 1997|work=[[The Charleston Gazette]]|page=P2D}}</ref> ''မိစ္ဆာမူပိုင်'' ဇာတ်ကားက ကမ္ဘာတဝှမ်းတွင် စုစုပေါင်း ဒေါ်လာသန်း ၁၄၀ ရရှိခဲ့သည်။<ref name="earnings" /> သို့သော် အောင်မြင်မှု မရရှိခဲ့ပေ။ နောက်နှစ်တွင် Jean-Jacques Annaud ၏ ရုပ်ရှင် ''တိဘက်ပြည်မှာ ၇နှစ်တာ''<ref>{{cite news|url=http://www2.salon.com/ent/movies/1997/10/10tibet.html|title=Seven Years in Tibet|author=Dwight Garner|date=October 10, 1997|publisher=[[Salon.com]]|accessdate=October 15, 2008|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081216071455/http://www.salon.com/ent/movies/1997/10/10tibet.html|archivedate=December 16, 2008|df=}}</ref> တွင် [[ဩစတြီးယန်း]]တောင်တက်သမား ဟိုင်းနရစ်ဟားရာ အဖြစ် အဓိကနေရာမှ ဝင်ခဲ့သည်။ တွဲဘက်သရုပ်ဆောင် ဒေးဗစ်သူးလစ်စ်နှင့်အတူ [[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်|ကယ်လီဖိုးနီယား]]ပြည်နယ်တွင် ကျောက်တောင်တက်ခြင်း နှင့် [[ဥရောပ]] [[အဲ့လပတောင်တန်း|အဲ့လ်ပ်]] တောင်တက်ခြင်းများပါဝင်ရာ တောင်တက်အလေ့အကျင့် အထူးလိုအပ်ရာ ယင်းဇာတ်ရုပ်အတွက် လပေါင်းများစွာ လေ့ကျင့်ခဲ့ရ သည်။<ref name="tibet">{{cite news|author=Chris Nashawaty|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,288347,00.html|title='Seven Years' Hitch|date=June 13, 1997|work=Entertainment Weekly|accessdate=October 15, 2008|archivedate=10 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081010232531/http://www.ew.com/ew/article/0,,288347,00.html}}</ref> ဇာတ်ကားနှင့် ပတ်သက်သည့် အကဲဖြတ် ရလဒ်အများစုမှာ ဆိုးဝါးသည့်အပြင် ယေဘုယျအားဖြင့် စိတ်ပျက်စရာကောင်းသည်ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news|author=Bernard Weinraub|title=Careers Are Sent Reeling When A Film Flops|date=December 9, 1997|work=[[Pittsburgh Post-Gazette]]|page=D-3}}</ref> ၁၉၉၈ စိတ်ကူးယဉ်အချစ်ဇာတ်လမ်း ''ဂျိုးဘလက်ခ်နဲ့တွေ့ဆုံခြင်း''တွင် အဓိကသရုပ်ဆောင်နေရာရရှိခဲ့သည်။ လူငယ်တစ်ဦး၏ ခန္တာကိုယ်တွင်း ဝင်ပူးပြီး လူသားဖြစ်ရသည်မှာ မည်သို့မည်ပုံရှိသည်ကို စူးစမ်းသည့် သေမင်းနေရာမှ သရုပ်ဆောင်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.cincinnati.com/freetime/movies/mcgurk/meetjoeblack.html|title=Meet Brad Pitt|author=Margaret A. McGurk|work=[[The Cincinnati Enquirer]]|accessdate=October 15, 2008|archivedate=14 August 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090814015129/http://www.cincinnati.com/freetime/movies/mcgurk/meetjoeblack.html}}</ref>ဇာတ်ကားပေါ်သုံးသပ်မှုများမှာ အမျိုးအမျိုးအဖုံဖုံဖြစ်ပြီး ပစ်၏ သရုပ်ဆောင်မှုကို ဝေဖန်ကြသည်။ ''ဆန်ဖရန်စစ္စကိုခရော်နီကယ်''မှ မစ်ခ်လဆဲလ်၏ အဆိုအရ “သေခြင်းနဲ့ အဆုံးမဲ့ထာဝရဖြစ်မှုကြားက ရှုပ်ထွေး ဆန်းကြယ်မှုကို သူ့အနေနဲ့ သိမြင်နားလည်တယ်လို့ ပရိသတ်က ယုံကြည်လာအောင် ပစ် မစွမ်းဆောင်နိုင်ခဲ့ပေ။"<ref>{{cite news|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/1998/11/13/DD24338.DTL|title=Colorless 'Joe Black'/ Pitt's Death is lethally dull, but Hopkins breathes life into overlong romance|author=Mick LaSalle|date=November 13, 1998|work=San Francisco Chronicle|accessdate=February 25, 2009|archive-date=28 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120128032045/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F1998%2F11%2F13%2FDD24338.DTL|url-status=dead}}</ref> ရော်ဂျားအဲဘတ်က "ပစ်က သရုပ်ဆောင်ကောင်း တယောက်ပါ၊ ဒါပေမဲ့ ဒီသရုပ်ဆောင်မှုက တော့ အတွက်မှားသွားတယ်"ဟုဆိုသည်။<ref>Roger Ebert, [http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19981113/REVIEWS/811130304/1023 Meet Joe Black] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130402202651/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19981113%2FREVIEWS%2F811130304%2F1023 |date=2 April 2013 }}. ''Chicago Sun Times/Roger Ebert.com''. November 13, 1998 [cited on January 12, 2012]</ref> === ၁၉၉၉-၂၀၀၃=== ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် Chuck Palahniuk ၏ ဇာတ်လမ်းကို ဒေးဗစ်ဖင်ချာရိုက်ကူးသော Fight Club ရုပ်ရှင်ကား၌ တိုင်လာဒါဒန်အဖြစ်သရုပ်ဆောင်သည်။<ref>{{cite book|title=[[Fight Club (novel)|Fight Club]]|author=Chuck Palahniuk|authorlink=Chuck Palahniuk|year=1996|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=0-393-03976-5|page=25}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.smh.com.au/news/entertainment/film/the-business-of-being-brad/2008/12/13/1228585167094.html?page=4|title=The business of being Brad|author=Stephanie Bunbury|date=December 13, 2008|work=[[The Sun-Herald]]|page=4|accessdate=May 13, 2009}}</ref> <ref name="fight">{{cite news|url=http://www.cnn.com/books/news/9910/19/fight.club.salon/index1.html|title='Fight Club': It 'Just sort of clicked'|author=Michael Sragow|date=October 19, 1999|work=[[Salon.com]]|publisher=CNN|page=2|accessdate=December 31, 2008}}</ref> ဇာတ်ဝင်ခန်းများအတွက် [[လက်ဝှေ့ထိုးခြင်း|လက်ဝှေ့]] ၊ [[တိုက်ကွမ်ဒို]] နှင့် နပန်းတို့ကို လေ့ကျင့်ခဲ့သည်။<ref>{{cite journal|author=Stephen Garrett|title=Freeze Frame|journal=[[Details (magazine)|Details]]|date=July 1999}}</ref>ရှေ့သွား အနဲငယ် ဖဲ့ပစ်ရန် ပစ်က သဘောတူခဲ့ပြီး ဇာတ်ကားရိုက်ကူးပြီး နောက်ပိုင်းတွင်မှ ပြန်လည် အစားထိုးခဲ့သည်။ <ref>{{cite journal|author=Chris Nashawaty|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,83604,00.html|title=Brad Pitt loses his teeth for a "Fight"|journal=[[Entertainment Weekly]]|date=July 16, 1998|accessdate=February 25, 2009|archive-date=14 October 2007|access-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014195931/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C83604%2C00.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C83604%2C00.html |access-date=6 May 2023 |archive-date=14 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071014195931/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C83604%2C00.html }}</ref>ကိုယ့်ရဲ့ ရန်လိုမှုကို တခြားသူအပေါ် ပုံချတာ မဟုတ်ဘဲ အတွေ့အကြုံရဖို့ ၊ များများအထိုးခံပြီးတဲ့အခါ ကိုယ်ဘယ်လိုဖြစ်လာသလဲ ဆိုတာကို ဒီရုပ်ရှင်က ဖော်ထုတ်ထားတာပါလို့ Fight Club ကို အရောင်းမြှင့်နေစဉ်တွင် ပစ်က ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/SHOWBIZ/Movies/9910/14/fight.club/|title=Brad Pitt spars with 'Fight Club' critics|author=Paul Vercammen|date=October 14, 1999|publisher=[[CNN|CNN: Showbiz/Movies]]|accessdate=December 7, 2008}}</ref>၁၉၉၉ ဗင်းနစ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရုပ်ရှင်ပွဲတော်တွင် အထူးပွဲပြသသည်။<ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=jAMzAAAAIBAJ&sjid=VggGAAAAIBAJ&pg=6070,980986&dq=venice+international+film+festival+fight-club&hl=en|title=Cruise, Kidman visit Venice Film Festival|work=The Free Lance-Star|date=September 4, 1999|page=26|accessdate=September 23, 2013}}</ref> ဇာတ်ကားတစ်ခုလုံးအား ဝေဖန်မှုများမှာ တက်တက်စင်အောင် ကွဲလွဲသော်လည်း ပစ်၏ သရုပ်ဆောင်မှုကို အထူးချီးမွမ်းကြသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.metacritic.com/movie/fight-club/critic-reviews|title=Fight Club: What The Critics Said|publisher=[[Metacritic]]|accessdate=February 28, 2010}}</ref><ref>{{cite news|author=David Gritten|title=Premiere of ''Fight Club'' leaves critics slugging it out in Venice|work=The Ottawa Citizen|date=September 14, 1999}}</ref> စီအန်အန် ရုပ်သံဌာနမှ ပေါလ်ကလင်တန်က အန္တရာယ်များသော်လည်း အောင်မြင်သည့်သဘာဝကို မှတ်ချက်ချသည်။ <ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/SHOWBIZ/Movies/9910/15/review.fight.club/|title=Review: 'Fight Club' a two-fisted knockout|author=Paul Clinton|date=October 15, 1999|publisher=[[CNN|CNN: Showbiz/Movies]]|accessdate=March 29, 2009}}</ref> Variety က ပစ်၏ စွမ်းဆောင်ရည်ကို "သူရဲ့ ပေါက်ခဲ့တဲ့ ဇာတ်ကား ''သယ်လ်မာနဲ့လူဝီး'' ထက်ကို ခပ်မိုက်မိုက် ၊ ပီယရွှင်ပြီး လှုပ်ရှားသွက်လက်နေတယ်။"<ref>{{cite news|url=http://www.variety.com/review/VE1117752116.html?categoryid=31&cs=1&p=0|title=Fight Club Review|author=David Rooney|date=September 13, 1999|work=Variety|accessdate=October 15, 2008}}</ref> ပိတ်ကားထက်ပြသမှုမှာ မျှော်လင့်ထားတာထက် ပိုဆိုးရွားခဲ့သော်လည်း ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ဒီဗွီဒီ ဇာတ်ကားအဖြစ် ပြန်လည်ထုတ်ဝေရာ ဂိုဏ်းဂဏဆိုင်ရာ ဂန္ထဝင်ကားဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news|author=Dennis Lim|url=https://www.nytimes.com/2009/11/08/movies/homevideo/08lim.html|title='Fight Club' Fight Goes On|accessdate=December 10, 2009|date=November 8, 2009|work=The New York Times}}</ref> [[File:Brad_Pitt_at_Incirlik2.jpg|thumb|၂၀၀၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလက ပစ်]] [[ဂိုင်းရိချီ]]၏ ၂၀၀၀ ခုနှစ် ဂန်းစတားရုပ်ရှင် ''အလစ်သုတ်ခြင်း'' တွင် နားလည်မလွယ်သည့် လေယူလေသိမ်းရှိသော အိုင်းရစ်ရှ်လူမျိုး ခြေသလုံးအိမ်တိုင် လက်ဝှေ့သမား အဖြစ်ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.metacritic.com/movie/snatch|title=Snatch (2001): Reviews|date=January 19, 2001|publisher=[[Metacritic]]|accessdate=December 31, 2008}}</ref> ''အလစ်သုတ်ခြင်း'' ဇာတ်ကားကို သုံးသပ်သူများက ဝေဖန်သော်လည်း ပစ်ကို အထူးချီးမွမ်းကြသည်။ ဆန်ဖရန်စ္စကိုခရော်နီကယ်မှ မစ်ခ်လဆဲလ်က “ဗြိတိသျှလူမျိုးတွေတောင် နားမလည်နိုင်လောက်အောင် လေသံဝဲတဲ့ အိုင်းရစ်ရှ်အဖြစ် သရုပ်ဆောင်ခဲ့တယ်” ၊ ဆက်ပြီး “ကိုယ့်ကိုကိုယ် ဆင်ခြင်ချုပ်တည်းထားရတဲ့ ဇာတ်ရုပ်တွေနဲ့ ခြေချုပ်မိနေခဲ့ရာက အမှောင်ဘက်ခြမ်း ၊ ဇာတ်အရွှင်ရုပ် ၊ လူဂရုစိုက်ခံမှုလိုချင်တဲ့ ဇာတ်ရုပ်တွေကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့တယ်” ဟုလည်းကောင်း ၊ <ref>{{cite news|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/chronicle/archive/2001/01/19/DD166302.DTL&type=movies|title=Pitt Finds His Groove|author=Mick LaSalle|date=January 19, 2001|work=San Francisco Chronicle|accessdate=December 31, 2008|archive-date=18 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018183017/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fchronicle%2Farchive%2F2001%2F01%2F19%2FDD166302.DTL&type=movies|url-status=dead}}</ref> ကျေးလက်အသံမှ အေမီတောင်ဘင်က “ဟာသဇာတ်ရုပ်ကနေ ရုပ်ပြောင် မိုင်ကုန်လုပ်ပြနိုင်ခဲ့ပါတယ်” ဟုပြောသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.villagevoice.com/2001-01-16/film/miscarried-justice-jejune-miscreants/2|title=Miscarried Justice; Jejune Miscreants|author=Amy Taubin|date=January 16, 2010|work=[[The Village Voice]]|accessdate=February 26, 2010|df=mdy-all}}{{dead link|date=April 2018|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> နောက်နှစ်တွင် [[ဂျူလီယာရောဘတ်]]နှင့် တွဲဘက်ပြီး အချစ်ဟာသဇာတ်မြူး ''မက္ကဆီကန်'' တွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news|author=Jay Boyar|title=Runaway Ride&nbsp;– 'The Mexican' Is Freewheeling Fun From Julia Roberts, Brad Pitt|date=March 2, 2001|work=[[Orlando Sentinel]]|page=21}}</ref> ဇာတ်ကားကို ဝေဖန်သုံးသပ်မှုများစွာ ရှိခဲ့ပြီး<ref>{{cite web|url=http://www.metacritic.com/movie/the-mexican|title=Mexican, The (2001): Reviews|date=March 2, 2001|publisher=[[Metacritic]]|accessdate=March 26, 2009}}</ref> <ref name="earnings" /> ၂၀၀၁ တွင် ထွက်ရှိသော ဒေါ်လာ ၁၄၃ သန်းဝင်ငွေရ [[စစ်အေးတိုက်ပွဲ|စစ်အေး]]ကာလ သည်းထိတ်ရင်ဖိုဇာတ်ကား ''စပိုင်ဂိမ်း''တွင် [[ရောဘတ်ဒ်ရတ်ဖို့]]၏ ဇာတ်ကောင်က လမ်းညွှန်သင်ကြားခြင်း ခံရသော [[စီအိုင်အေ]] အထူး လှုပ်ရှားရေး ဌာန၏ လျှို့ဝှက်အေးဂျင့် တွမ်ဘစ်ရှော့အဖြစ် သရုပ်ဆောင်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.villagevoice.com/2001-11-27/film/international-men-of-history/1|title=International Men of History|author=Mark Holcomb|date=November 27, 2001|work=[[The Village Voice]]|accessdate=October 15, 2008|page=1|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110825223940/http://www.villagevoice.com/2001-11-27/film/international-men-of-history/1/|archivedate=August 25, 2011}}</ref> ဆလွန်းဒေါ့ကွမ်းမှ မာ့ခ်ဟောလ်ကုမ်းဘ်က ရုပ်ရှင်ကို အထူးနှစ်ခြိုက်သော်လည်း ပစ်ရော ရတ်ဒ်ဖို့ပါ “ပွဲကြည့်ပရိသတ်နှင့် ရင်ဘတ်ချင်းနီးအောင်” မလုပ်နိုင်ခဲ့ဟု မှတ်ချက်ပြုသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.salon.com/2001/11/21/spy_game/|title=Spy Game|author=Charles Taylor|date=November 21, 2001|publisher=[[Salon.com]]|page=2|accessdate=February 25, 2009}}</ref> ၂၀၀၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲ ''[[သူငယ်ချင်းများ]]'' အဋ္ဌမရာသီတွင် ဧည့်သရုပ်ဆောင်အဖြစ်ပါဝင်ခဲ့ရာ ထိုစဉ်က ဇနီးဖြစ်သူ [[ဂျနီဖာအန်နစ္စတန်]]၏ ဇာတ်ကောင် ရေချယ်ဂရင်းကို အငြှိုးထားသည့် အမျိုးသားအဖြစ် သရုပ်ဆောင်ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/1668756.stm|title=Pitt joins Aniston in Friends|accessdate=September 23, 2013|date=November 21, 2001|work=[[BBC News]]}}</ref>ဟာသဇာတ်လမ်းတွဲ ထူးချွန်ဧည့်သရုပ်ဆောင်ဆုနေရာအတွက် [[အမ်မီဆု]] ဆန်ကာတင်စာရင်းသွင်းခံခဲ့ရသည်။ ၂၀၀၁ ဒီဇင်ဘာတွင် မူရင်း ၁၉၆၀ ရတ်ပတ်ခ်ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းသော အိုးရှင်းစ်နဲ့ ခိုးသား ၁၁ ယောက် ဇာတ်ကားတွင် ရတ်စတီရိုင်ယန်နေရာမှ ပါဝင်သည်။ [[ဂျော့ချ်ကလူးနီ]] ၊ [[မတ်ဒါမွန်]]၊ [[အန်ဒီဂါစီယာ]] နှင့် [[ဂျူလီယာရောဘတ်]]တို့နှင့် အတူပါဝင်ခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="oceans">{{cite news|url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20011207/REVIEWS/112070302/1023|title=Ocean's Eleven|author=Roger Ebert|date=December 7, 2001|work=Chicago Sun-Times|accessdate=October 15, 2008|archivedate=2 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130402202645/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20011207%2FREVIEWS%2F112070302%2F1023}}</ref> ယင်းဇာတ်ကားကို ဝေဖန်သူများက နှစ်ခြိုက်ကြသည့်အပြင် ပိတ်ကားထက်တွင်လည်း အောင်မြင်ခဲ့ရာ ကမ္ဘာတဝှမ်း၌ ဒေါ်လာ သန်း ၄၅၀ ရရှိခဲ့သည်။<ref name="earnings" /> ၂၀၀၂ ဖေဖော်ရီလတွင် [[အမ်တီဗွီ]]၏ ဖြစ်ရပ်မှန် ဇာတ်လမ်းတွဲ ''ဂျက်အက်စ်'' ၏ အပိုင်း ၂ ပိုင်းတွင် ပါဝင်ခဲ့ရာ အစပိုင်း၌ မျောက်ဝံဝတ်စုံ ဝတ်ဆင်ပြီး [[လော့စ်အန်းဂျလိစ်]] လမ်းများတလျှောက် သရုပ်ဆောင်ဘက်များနှင့် ပြေးလွှားနေပြီး<ref>{{cite episode|title=Night Monkey 2 (with Brad Pitt)|series=[[Jackass (TV series)|Jackass]]|network=MTV|airdate=February 10, 2002|season=3|number=8|minutes=22–23}}</ref> ကျန် ၁ ပိုင်း၌ ကိုယ်တိုင်ကြံစည်သည့် အဓမ္မပြန်ပေးဆွဲမှုတွင် ပါဝင်သည်။ <ref>{{cite episode|title=The Abduction (with Brad Pitt)|series=[[Jackass (TV series)|Jackass]]|network=MTV|airdate=February 17, 2002|season=3|number=9|minutes=22–23}}</ref> ယင်းနှစ်မှာပင် [[ဂျော့ချ်ကလူးနီ]] ပထမဆုံးပွဲဦးထွက် ရိုက်ကူးသည့် ''အန္တရာယ်များသူတစ်ဦး၏ ဖွင့်ဟဝန်ခံချက်များ''တွင် ဖြတ်လျှောက်အခန်းမှပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://archives.cnn.com/2002/SHOWBIZ/Movies/12/30/barris.cnna/|title=Chuck Barris' 'Dangerous Mind'|author=Bill Hemmer|date=December 30, 2002|publisher=[[CNN|CNN: Showbiz/Movies]]|accessdate=July 24, 2009|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629045725/http://archives.cnn.com/2002/SHOWBIZ/Movies/12/30/barris.cnna/|archivedate=June 29, 2011|df=}}</ref> ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ဒရင်းမ်ဝ့ခ်၏ အန်နီမေးရှင်းဇာတ်ကား ''ဆင်းဘတ် - သီတာခုနှစ်တန်ဒဏ္ဍာရီ''ကားတွင် မည်ကာမတ္တဇာတ်ကောင်တစ်ဦးအနေဖြင့် ပထမဆုံး အသံသရုပ်ဆောင်သည်။ <ref>{{cite news|url=https://movies.nytimes.com/movie/review?res=9D01E7DD123AF931A35754C0A9659C8B63|title=Sinbad: Legend of the Seven Seas review|author=Elvis Mitchell|authorlink=Elvis Mitchell|date=July 2, 2003|work=The New York Times|accessdate=October 29, 2008}}</ref> အန်နီမေးရှင်း ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲ ''တောင်တန်းတို့၏ ဘုရင်'' အပိုင်း ၁ ပိုင်းတွင် ဘွန်းမ်ဟောင်ဝါ၏ အကို ပတ်ချ် အဖြစ်ပါဝင်သည်။<ref>{{cite episode|title=Patch Boomhauer|series=King of the Hill|credits=J.B. Cooke, Anthony Lioi|network=Fox|airdate=November 2, 2003|season=8|number=150|minutes=22}}</ref> === ၂၀၀၄-၂၀၁၃ === ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ပစ်အနေဖြင့် ''ထရွိုင်'' ဇာတ်ကားတွင် [[အားခီလိစ်]] နေရာမှလည်းကောင်း '''အိုးရှင်းစ်နဲ့ခိုးသား''' ၁၂ ယောက်တွင် ရပ်စတီရိုင်ယန်အဖြစ် ထပ်မံပါဝင်ခဲ့ရာ အဓိကသရုပ်ဆောင် ၂ နေရာ ရရှိခဲ့သည်။ ''အိလိယ့ဒ်''ကို အခြေခံသော ထရွိုင်ဇာတ်ကားကို မရိုက်ကူးမီ ဓားရေးလေကျင့်မှုကို ၆ လ သင်ကြားခဲ့ရသည်။<ref name="troy">{{cite news|author=Rome Neal|url=http://www.cbsnews.com/stories/2003/07/01/earlyshow/leisure/celebspot/main561157.shtml|title=Brad Pitt's Sailing Along|date=July 1, 2003|publisher=[[CBS News]]|work=[[The Early Show]]|accessdate=November 24, 2008|archivedate=16 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111216000421/http://www.cbsnews.com/stories/2003/07/01/earlyshow/leisure/celebspot/main561157.shtml}}</ref> ရိုက်ကွင်းတွင်း ရရှိသည့် ခြေဖနောင့်ကြွက်သား ဒဏ်ရာကြောင့် ဇာတ်ကားထုတ်လုပ်မှု ရက်သတ္တပတ်အနဲငယ်နောက်ကျခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.smh.com.au/articles/2004/05/06/1083635286338.html?from=storyrhs|title=For Pitt's sake|accessdate=May 15, 2008|date=May 7, 2004|work=The Sydney Morning Herald}}</ref> [[ဝါရှင်တန်တိုင်းမ်စ်]] သတင်းစာမှ စတီဖန်ဟန်တာက ယင်းသို့ခက်ခဲသောအခန်းများတွင် ပစ်က အထူးကောင်းမွန်အောင် လုပ်နိုင်လေ့ရှိသည်ဟု ဆိုသည်။<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A25869-2004May13.html|title=The Boy Toys Of 'Troy'|author=Stephen Hunter|date=May 13, 2004|work=The Washington Post|accessdate=March 31, 2009}}</ref> [[ဂျနီဖာအန်နစ္စတန်]] ၊ [[ပါရာမောင့်တ်]] ရုပ်ရှင် အမှုဆောင်အရာရှိချုပ် ဘရတ်ဂရေးတို့နှင့် လွန်ခဲ့သည့် ၂ နှစ်က တည်ထောင်ခဲ့သော ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်ရေးကုမ္ပဏီ ပလန် ဘီ အင်တာတိန်းမန့်က ထရွိုင်ကို ပထမဆုံး ဇာတ်ကားအဖြစ် ထုတ်လုပ်ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|author=Roger Friedman|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,174126,00.html|title=Aniston's Star Shines With and Without Pitt|accessdate=May 16, 2005|date=November 1, 2005|publisher=[[Fox News Channel|Fox News]]|archive-date=9 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110609215017/http://www.foxnews.com/story/0,2933,174126,00.html|url-status=dead}}</ref> အိုးရှင်းစ်နဲ့ ခိုးသား ၁၂ ယောက်သည် ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံးတွင် ဒေါ်လာ၃၆၂ သန်း သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး <ref name="earnings">{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/people/chart/?view=Actor&id=bradpitt.htm|title=Brad Pitt Movie Box Office Results|publisher=[[Box Office Mojo]]|accessdate=December 20, 2008}}</ref> ပစ်နှင့် ကလူးနီတို့အကြား လှုပ်ရှားသက်ဝင်မှုသည် “ပေါလ်နယူးမန်းနဲ့ ရောဘတ်ရတ်ဒ်ဖို့တို့ ပြီးကတည်းက အမျိုးသားအချင်းချင်း အပေးအယူအမျှဆုံး” ဟု စီအန်အန်မှ ပေါလ်ကလင်တန်က ဖော်ပြသည်။<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2004/SHOWBIZ/Movies/12/09/review.oceans/index.html|title=Review: 'Ocean's Twelve' high-spirited fun|author=Paul Clinton|date=December 9, 2004|publisher=[[CNN|CNN: Showbiz/Movies]]|accessdate=December 20, 2008|archivedate=20 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160420013026/http://edition.cnn.com/2004/SHOWBIZ/Movies/12/09/review.oceans/index.html}}</ref> ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ဒေါက်ဂ် လမန် ရိုက်ကူးသော ငြီးငွေ့စိတ်ကုန်နေသည့် လင်မယား ၂ ဦး မိမိတို့မှာ တယောက်နှင့် တယောက် သတ်ဖြတ်ရမည့် လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ရေးသမားများ ဖြစ်ကြောင်း ဖော်ထုတ်သိရှိသည့် အက်ရှင်ဟာသဇာတ်ကား မစ္စတာနဲ့ မစစ္စ စမစ်သ်တွင် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်သည်။ ဇာတ်လမ်းကို ကျိုးကြောင်းညီညွတ်သော ဝေဖန်မှုသာ ရရှိသော်လည်း ပစ်၏ ဇနီး ဂျိန်းစမစ်သ် ဇာတ်ရုပ်တွင် သရုပ်ဆောင်သည့် [[အန်ဂျလီဂျိုနာ]]နှင့် ပစ်အကြားက အပေးအယူမျှတမှုကို အထူးချီးမွမ်းကြသည်။ ယင်းဇာတ်ကားမှာ တကမ္ဘာလုံးတွင် ဒေါ်လာ ၄၇၈ သန်းရရှိခဲ့ရာ ၂၀၀၅ ခုနှစ်အတွက် အပေါက်ဆုံး ကားတကားဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/yearly/chart/?yr=2005&p=.htm|title=2005 Yearly Box Office Results|publisher=[[Box Office Mojo]]|accessdate=January 21, 2009}}</ref> [[File:BradPittBAR08.jpg|left|thumb|၂၀၀၈ ဩဂုတ် ''ဘဲန်းအက်ဖ်တာရီးဒင်း'' ရုပ်ရှင်အထူးပွဲ တက်ရောက်စဉ်]] အလက်ဇန်ဒျို ဂွန်ဇာလက်ဇ်၏ ''ဘေးဘယ်လ်'' (၂၀၀၆) တွင် ကိတ်ဘလန့်ချတ်နှင့်အပြိုင်ကြဲခဲ့သည်။ ပစ်၏ သရုပ်ဆောင်မှုမှာ ပရိသတ်လက်ခံမှုရရှိခဲ့သည်။ ''ဆီယက်တဲလ်ပို့စ်အင်တဲလီဂျန်ဆာ'' က သူ၏ သရုပ်ဆောင်မှုကို ချီးမွမ်းပြီး ရုပ်ရှင်အကြောင်း လူသိများစေခဲ့သည်။ ဤကားတွင် သရုပ်ဆောင်ဖြစ်ခဲ့ခြင်းက ၎င်း၏ သရုပ်ဆောင် သက်တမ်းတလျောက် ဆုံးဖြတ်ချက် ကောင်း တခုဖြစ်သည်ဟု ပစ်ကနောက်ပိုင်းတွင် ပြောသည်။ ယင်းဇတ်ကားကို ၂၀၀၆ ကဲန်း ရုပ်ရှင်ပွဲတော် နှင့် တိုရွန်တို နိုင်ငံတကာရုပ်ရှင်ပွဲတော်တို့၌ အထူးပွဲပြသခဲ့သည်။ အကယ်ဒမီ နှင့် ရွှေကမ္ဘာလုံးဆုအတွက် ဆန်ကာတင်စာရင်း ၇ ခုဝင်ခဲ့ပြီး ဒရမ်မာအမျိုးအစားအတွက် အကောင်းဆုံး [[ရွှေကမ္ဘာလုံးဆု|ရွှေကမ္ဘာလုံး ဆု]] ရရှိခဲ့သည့်အပြင် ပစ်အား အကောင်းဆုံး ဇတ်ပို့ ရွှေကမ္ဘာလုံး ဆုစာရင်းဝင်စေခဲ့သည်။ ယင်းတနှစ်တည်းတွင် ''စွန့်ခွာသူ'' အမည်ရ ဇတ်ကားကို ပစ်၏ ပလန်ဘီ ဖျော်ဖြေရေးကုမ္ပဏီက ထုတ်လုပ်ခဲ့ရာ အကောင်းဆုံး ရုပ်ရှင်ဇတ်ကား [[အကယ်ဒမီ (ရုပ်ရှင်)|အကယ်ဒမီဆု]] ဆွတ်ခူးခဲ့သည်။ ပစ်အား ရုပ်ရှင်ပိတ်ကားထက်တွင်သာ ထုတ်လုပ်သူအဖြစ် အသိအမှတ်ပေးခဲ့ပြီး [[အော်စကာဆု]]အတွက်မူ ဂရေဟမ်ကင်းကိုသာ စည်းမျဉ်းနှင့်ညီသည်ဟု ဆုံးဖြတ် ပေးအပ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်ထုတ် ''အိုးရှင်းစ် နဲ့ ခိုးသား ၁၃ ယောက်'' ဇတ်ကား၌ ရပ်စတီရိုင်ယန်ဇတ်ကောင်နေရာတွင် သုံးကြိမ်မြောက်သရုပ်ဆောင်ခဲ့ရာ ပထမ ၂ ကားထက် ငွေရနည်းသော်လည်း နိုင်ငံတကာရုပ်ရှင်ရုံများမှ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃၁၁ သန်း ရရှိခဲ့သည်။ ပစ်၏ နောက်ဇတ်ရုပ်မှာ ရွန်ဟန်ဆန်၏ ၁၉၈၃ ထုတ် ဝတ္တုကို မှီငြမ်းထားသည့် ၂၀၀၇ ခုနှစ်ထွက် ''သရဲဘောကြောင် ရောဘတ်ဖော့ဒ်ရဲ့ ဂျက်စီဂျိမ်းစ်ကို လုပ်ကြံမှု'' ဇတ်ကားမှ အမေရိကန်ဝရမ်းပြေး ဂျက်စီဂျိမ်းစ် သရုပ်ဖြစ်သည်။ အန်ဒရူးဒေါမိနစ်ခ် ရိုက်ကူးပြီး ပစ်၏ ပလန်ဘီ ကုမ္ပဏီက ထုတ်လုပ်သည့် ယင်းဇတ်ကားကို ဗင့်စ် ရုပ်ရှင်ပွဲတော်တွင် ပွဲဦးထွက်ပြသခဲ့သည်။ နိုင်ငံတကာ ရုပ်ရှင်ဂျာနယ်မှ လူးဝစ်ဘီးလ် က ပစ်၏ ဇတ်ရုပ်ကို "ကြောက်စရာကောင်းပြီး လူချစ်လူခင်များသော" သရုပ်ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ ၆၄ ကြိမ်မြောက် ဗင့်စ် နိုင်ငံတကာ ရုပ်ရှင်ပွဲတော်တွင် အကောင်းဆုံးသရုပ်ဆောင် ဗော့လ်ပီကပ် ဆု ရရှိခဲ့သော်လည်း နောက်တနှစ် ၂၀၀၈ ပွဲတော်မှသာ ဆုသွားရောက်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ တိုးတိုးတိတ်တိတ်ဟာသ ဇတ်ကား ''ဖတ်ပြီးသည့်နောက်မီးရှို့ရန်'' ဖြင့် ကိုအန်ညီအကိုများနှင့် ပထမဆုံးအကြိမ် လက်တွဲခဲ့သည်။ ဝေဖန်ရေးသမားများထံမှ အကောင်းမြင်မှုရရှိခဲ့ပြီး ဂါးဒီးယန်းသတင်းစာက ဤဇတ်ကားကို "ပေါ့ပေါ့ပါးပါး ကြံစည်ထားသည့် စပိုင်ဟာသ" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည့်အပြင် ပစ် ၏ သရုပ်ဆောင်မှုမှာ ဟာသ အမြောက်ဆုံးအနက်မှ တခုအပါအဝင်ဟု မှတ်မှတ်သားသားရေးသားခဲ့သည်။ [[အက်ဖ် စကော့တ် ဖစ်ဂျရယ်]]၏ ၁၉၂၁ ဝတ္ထုတိုကို မှီငြမ်းကျောရိုးယူထားသည့် ဒေးဗစ်ဖင်ချာ၏ ၂၀၀၈ ဇတ်ကား ''ဘန်ဂျမင်ဘတ်တန်ရဲ့ အဖြစ်ဆန်း'' တွင် ဘန်ဂျမင်ဘတ်တန်နေရာမှ ခေါင်းဆောင်ပါဝင်ခဲ့သည်။ အရွယ်ရောက်မှု ကမောက်ကမဖြစ်သည့် ရောဂါ ခံစားနေရသူ အမျိုးသားတဦး၏ ဘဝဇတ်ကြောင်း ဖြစ်ပြီး ဘော်လ်တီမောဆန်း သတင်းစာမှ မိုက်ကယ်ဆရာဂိုး က ပစ်၏ “ကိုယ်ချင်းစာနာထောက်ထားစွာ"သရုပ်ဆောင်မှုကြောင့် ဘန်ဂျမင်ဘတ်တန် ဇတ်ကားမှာ ထာဝရ လက်ရာမွန် ဖြစ်စေခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ အကောင်းဆုံးသရုပ်ဆောင်နေရာအတွက် ပထမဆုံး  သရုပ်ဆောင်များ အစည်းအရုံးဆု ၊ လေးကြိမ်မြောက် ရွှေကမ္ဘာလုံးဆု ၊ နှစ်ကြိမ်မြောက် အကယ်ဒမီဆုများအတွက် အမည်စာရင်း ဝင်ခဲ့သည်။ ဇတ်ကားအနေဖြင့် အကယ်ဒမီဆုပေါင်း ၁၃ ဆုအတွက် လျာထားခံရပြီး ဝင်ငွေ ဒေါ်လာ ၃၂၉ သန်း ကမ္ဘာအနှံ့မှ ရရှိခဲ့သည်။ [[File:Brad_Pitt_2012.jpg|alt=A Caucasian male has long brown hair pushed back and a short brown beard. He wears a black suit jacket and a white shirt.|thumb|၂၀၁၂ ၊ ၆၅ ကြိမ်မြောက် ဗြိတိသျှ ရုပ်ရှင် အကယ်ဒမီ ဆုပေးပွဲ တက်ရောက်လာစဉ်။]] ပစ် ခေါင်းဆောင်ပါဝင်ပြီး ကွမ်တင်တိုရန်တို ရိုက်ကူးသည့် ''အင်ဂလောရီးယက်စ်ဘာ့စတတ်'' ကို၂၀၀၉ ကဲန်းစ်ရုပ်ရှင်ပွဲတော်၌ ပွဲဦးထွက်ရုံတင်ခဲ့သည်။ ဂျာမန်များ သိမ်းပိုက်ထားသည့် ပြင်သစ်နိုင်ငံတွင် နာဇီများနှင့် တိုက်ခိုက်သည့် [[အမေရိကန်]]တော်လှန်ရေးတပ်သား အာလ်ဒိုရိန်းအဖြစ် ပစ် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဝင်ငွေဒေါ်လာ ၃၁၁ သန်း ရရှိခဲ့ပြီး မျက်နှာသာပေးသည့် သုံးသပ်မှုများရခဲ့သည်။ အကယ်ဒမီ ၈ ဆု ၊ ပစ် အတွက် အကောင်းဆုံးအမျိုးသား သရုပ်ဆောင်ဆုအပါအဝင် အမ်တီဗီ ရုပ်ရှင်ဆု ၇ ဆု စသည့် အမည်စာရင်းလျာထားမှုနှင့် ဆုများစွာ ရရှိခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ အန်နီမေးရှင်းဇတ်ကား မက်ဂါမိုင်းဒ်တွင် မက်ထရိုမန်း ဇတ်ကောင်နေရာအတွက် အသံ သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ တဲရန့်စ် မလစ်ခ်၏ စမ်းသပ်ဒရမ်မာ ဘဝသစ်ပင် ဇတ်ကားတွင် ရှောင်ပဲန်း နှင့် တွဲဘက် ပါဝင်ခဲ့ပြီး ၂၀၁၁ ကဲန်းစ်ရုပ်ရှင်ပွဲတော်၌ Palme d'Or ဆု ကို ဤဇတ်ကားက ဆွတ်ခူးနိုင်ခဲ့သည်။ မိုက်ကယ်လူးဝစ်စ်ရေး ၂၀၀၃ ''အသပြာဘောလုံး'' ပေါ် ယင်းနာမည်ဖြင့်ပင် အခြေခံရိုက်ကူးသည့် ဒရမ်မာဇတ်လမ်း၌ အုတ်ခ်လန်း အားကစားမန်နေဂျာ ဘီလီဘိန်း အဖြစ်သရုပ်ဆောင်ခဲ့ရာ အထူးတလည် ချီးမွမ်းခံခဲ့ရသည်။ အဆိုပါဇတ်ကားဖြင့် အကောင်းဆုံးဇတ်ကားဆု ၊ ပစ်အတွက် အကောင်းဆုံး သရုပ်ဆောင်ဆု အပါအဝင် အကယ်ဒမီ ၆ ဆု အမည်စာရင်းတင်သွင်းခံရသည်။ ဂျော့ ဗွီ ဟစ်ဂင်းစ်၏ ''ကိုဂန့်ကံခေမှု'' ဝတ္တုပေါ်အခြေခံသော အင်ဒရူးဒေါမနစ်ခ်၏ ၂၀၁၂ ဇတ်ကား ''ဖြည်းဖြည်းသတ်ပါ'' တွင် လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်သူ ဂျက်ကီကိုဂန်အဖြစ်ပါဝင်သည်။ မက်စ်ဘရူးခ်၏ ဝတ္တုပေါ်အခြေခံသည့် ဖုတ်ကောင် ကမ္ဘာပျက်ကပ် အကြောင်း ထိတ်လန့်သည်းဖို ရုပ်ရှင် ''ကမ္ဘာ့နိဂုံးစစ်'' (''World War Z'') ကို ကိုယ်တိုင်ထုတ်လုပ်ပြီး ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ကမ္ဘာတဝှမ်းမှ ဝင်ငွေဒေါ်လာ သန်း ၅၄၀ ရရှိခဲ့ရာ ပစ်၏ ဝင်ငွေအများဆုံးဇတ်ကားဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဆော်လမွန်နော့သပ်ပ်၏ ကိုယ်တိုင်ရေးအတ္ထုပတ္တိ သမိုင်းဖြစ်ရပ် ဒရမ်မာ ဇတ်ကား ''[[ကျွန်ဘဝမှာ ၁၂ နှစ်တာ]]'' ကို ၂၀၁၃ တွင် ထုတ်လုပ်ပြီး ဇတ်ဝင်ခန်းနည်းသည့် ဇတ်ကောင်နေရာ၌ သရုပ်ဆောင်ခဲ့ သည်။ အရေးပါသော ချီးကျူးမှုများ ရရှိခဲ့ကာ အကောင်းဆုံးဇတ်ကားဆုအပါအဝင် [[အကယ်ဒမီ]] ၉ ဆု လျာထားခံရပြီး သုံးဆု ဆွတ်ခူးနိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ ၌ပင် ရိုင်ဒလေစကော့တ်၏ ''အတိုင်ပင်ခံ'' ဇတ်ကားတွင် ဇတ်ပို့နေရာမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ပလန်ဘီ ဖျော်ဖြေရေးအနေဖြင့် ၎င်း၏ ပထမဆုံး ရုပ်မြင်သံကြားဇတ်လမ်းတွဲ ဖြစ်သည့် ၂၀၁၃-၂၀၁၄ သိပ္ပံစိတ်ကူးယဉ် ဒရမ်မာ အမျိုးအစား ''ပြန်လည်နိုးထလာခြင်း'' အား အေဘီစီ စတူဒီယိုနှင့် ဖက်စပ်ရိုက်ကူးနိုင်ခဲ့သည်။ === ၂၀၁၄-မျက်မှောက်အချိန် === [[File:War_Machine_Japan_Premiere_Red_Carpet-_Brad_Pitt_(38338138066)_(cropped).jpg|left|thumb|၂၀၁၇ မေလ ဂျပန်တွင် ကျင်းပသော စစ်ယန္တရား ရုပ်ရှင်အထူးပွဲ၌ တွေ့ရသော ပစ်]] ဒေးဗစစ်အိုင်ရာ ရေးသားရိုက်ကူးသည့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ဇတ်ကား ''ဒေါမန်ဟုန်'' ၌ [[ရှီးယားလဘုဖ်]] ၊ လိုဂန်လာမန် ၊ ဂျွန် ဘန်သဲလ် ၊ မိုက်ကယ်ပဲနျာ တို့နှင့် တွဲဘက်သရုပ်ဆောင်သည်။ ဇတ်ကားကို ၂၀၁၄ အောက်တိုဘာ ၁၇ တွင် ဖြန့်ချိခဲ့ပြီး စီးပွားရေးအရသာမက ဝေဖန်ရေးအရပါ အောင်မြင်မှုရခဲ့ရာ ကမ္ဘာတဝှမ်းမှ ဝင်ငွေ ဒေါ်လာ ၂၁၁ သန်း နှင့် ဝေဖန်သူများထံမှ အပြုသဘောဆောင် ချီးမွမ်းဝေဖန်သံများ လက်ခံရရှိခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ တွင် ဇနီးသည် ဂျိုလီ၏ ဇတ်ညွှန်းပေါ်အခြေခံသည့် သူမကိုယ်တိုင်ဒါရိုက်တာအဖြစ်ရိုက်ကူးသောတတိယမြောက်ဇတ်ကား အိမ်ထောင်ရေး ပြဿနာဆိုင်ရာ စိတ်ကူးယဉ်အချစ်ဒရမ်မာ ရုပ်ရှင်တွင် ဇနီးသည်နှင့်အတူ သရုပ်ဆောင်ခဲ့ရာ ၂၀၀၅ ခုနှစ် ''မစ္စတာနဲ့မစ္စစ် စမစ်သ်'' အပြီး ပထမဆုံးလက်တွဲသရုပ်ဆောင်မှုပင်ဖြစ်သည်။ နောက်ဇတ်ကားမှာ ပစ်ကိုယ်တိုင် ထုတ်လုပ်သော အတ္ထုပတ္တိ ဟာသ-ဒရမ်မာ အမျိုးအစား ရုပ်ရှင် ''သှယ်ဘစ်ဂ်ရှော့တ်'' ဖြစ်ပြီး ဇတ်ကားမှာ စီးပွားရေး နှင့် ဝေဖန်ရေးအရ အောင်မြင်မှုရခဲ့သည်။ ကမ္ဘာတဝှမ်းမှ ဝင်ငွေ ဒေါ်လာ ၁၀၂ သန်း ရရှိပြီး ဝေဖန်သူများကလည်း ချီးမွမ်းခဲ့ကြသည်။ အကောင်းဆုံးဇတ်ကားဆုအပါအဝင် အကယ်ဒမီ ၅ ဆုအတွက် အမည်စာရင်းဝင်ခဲ့ရာ ထုတ်လုပ်သူအနေဖြင့် တတိယအကြိမ်မြောက် အကယ်ဒမီဆု အမည်စာရင်းဝင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ရောဘတ် ဇမကစ်စ် ၏ အချစ် လျှိူ့ဝှက်သည်းဖို ဇတ်လမ်း ''မဟာမိတ်''တွင် [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း [[ဂျာမနီနိုင်ငံ|ဂျာမန်]]အရာရှိများအား လုပ်ကြံမည့် မစ်ရှင်ဆောင်ရွက်နေစဉ် (မာရီယန် ကော်တီလာ့ဒ် သရုပ်ဆောင်သည့်)  [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ|ပြင်သစ်]]သူလျှိူ နှင့် ချစ်ကျွမ်းဝင်မိသည့် သူလျှိူလုပ်ကြံရေးသမား အဖြစ် ၂၀၁၆ က သရုပ်ဆောင်သည်။ ၂၀၁၇ တွင် ၎င်းကိုယ်တိုင် ထုတ်လုပ်သည့် ''နတ်ဖလစ်စ်'' စစ်ပွဲသရော်ဟာသကား စစ်လက်နက်စက်ပစ္စည်းများတွင် သရုပ်ဆောင် သည်။ ''ဂျင်မ်ဂျက်ဖ်ရီးစ် တော့ခ်ရှိုး'' ညနက်ပိုင်းအစီအစဉ်တွင် မိုးလေဝသသတင်းကြေညာသူ အဖြစ် ကြိမ်ဖန်များစွာ ပါဝင်ခဲ့သည်။  ၂၀၁၇ ဇွန်လ ၉ ရက်နေ့တွင် ဖြန့်ချိမည့် ''ကမ္ဘာ့နိဂုံးစစ်'' (''World War Z'') နောက်ဆက်တွဲ ဇတ်ကားတွင် ပစ် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်မည်ဖြစ်ကြောင်း ၂၀၁၆ က ကြေညာခဲ့သော်လည်း ၂၀၁၇ နှစ်ဆန်းပိုင်း၌ ဇတ်ကား ဖြန့်ချိမည့် ရက်ကို အကန့်အသတ်မရှိ ရွှေ့ဆိုင်းကြောင်း ကြေညာသည်။ ဇွန်လတွင် ဒေးဗစ်ဖင်ချာကပင် ယင်းဇတ်ကားကို ဆက်လက်ရိုက်ကူးမည်ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုခဲ့ရာ ပစ်နှင့် ဖင်ချာတို့၏ စတုတ္ထမြောက် လက်တွဲမှုဖြစ်စေခဲ့သည်။ အာကာသအတွင်း စွန့်စားခန်း ''အက်ဒ် အက်စ်ထျာ'' အမည်ရ ဂျိမ်းစ်ဂရေး၏ ဇတ်ကားတွင် ၎င်း၏ ဖခင်အဖြစ် သရုပ်ဆောင်မည့် ထော်မီလီးဂျုန်းစ်ကို နဂါးငွေ့တန်းအနှံ့ လိုက်လံရှာဖွေသည့် ဉာဏ်ရည်အနည်းငယ် ချို့ယွင်းသည့် အာကာသ အင်ဂျင်နီယာ ရွိုင်း မက်ဘရိုက်ဒ်အဖြစ် သရုပ်ဆောင်မည်။ မန်ဆန်မိသားစု လူသတ်သမားများအကြောင်း ဖြစ်သည့် [[ကွမ်တင်တိုရန်တို]]၏ ''တခါတုန်းက ဟောလိဝုဒ်မှာ'' အမည်ရ ဇတ်ကားတွင် ပစ်က လူစားထိုးစတန့်သမား ခလစ်ဖ် ဘုသ် အဖြစ် လီယိုနာဒိုနှင့်အပြိုင် သရုပ်ဆောင်မည်ဖြစ်ကြောင်း ၂၀၁၈ ဖေဖော်ဝါရီလက ကြေညာခဲ့သည်။ == လူသားချင်းစာနာမှုနှင့် နိုင်ငံရေးရာ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုများ == ၂၀၀၄ အောက်တိုဘာ၌ [[မစ်ဇူရီ]]တက္ကသိုလ်သို့ သွားရောက်ကာ ကျောင်းသားများအား အမေရိကန်သမ္မလောင်း ရွေးကောက်ပွဲတွင် မဲပေးရန် တိုက်တွန်းခဲ့ပြီး [[ဂျွန်ကယ်ရီ]]ကို ထောက်ခံခဲ့သည်။ သားလောင်း အချင်းဆဲလ် သုတေသန အတွက် နိုင်ငံတော်ရန်ပုံငွေဆိုင်ရာ မူများအား အောက်တိုဘာနှောင်ပိုင်းတွင် လူသိရှင်ကြား ထောက်ခံအားပေးခဲ့သည်။ “အတော်ဆုံး အထူးချွန်ဆုံးသူတွေက ရှာတွေ့နိုင်မယ်လို့ သူတို့ယုံကြည်နေတဲ့ ကုသမှုတွေကို တွေ့ရှိနိုင်စေဖို့ရာ လမ်းဖွင့်ပေးရပါမယ်”ဟု ပြောခဲ့သည်။ ယင်းသို့ထောက်ပံ့သောအား ဖြင့်  အချင်းဆဲလ် သုတေသနအတွက် နိုင်ငံတော်အစိုးရရန်ပုံငွေထောက်ပံ့ပေးရေး ရည်ရွယ်သည့် [[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်|ကယ်လီဖိုးနီးယား]] မဲခွဲဆုံးဖြတ်မှု ဦးဆောင်ဦးရွက်ဆောင်ရွက်ချက်ဖြစ်သော အဆိုပြုချက် ၇၁ ကို ထောက်ခံခဲ့သည်။ ဖွံ့ဖြိုးဆဲကမ္ဘာရှိ [[အေအိုင်ဒီအက်စ်]] နှင့် [[ဆင်းရဲမွဲတေမှု]] တိုက်ဖျက်ရေး အဖွဲ့အစည်း ဝမ်း ကမ်ပိန်းကို ပစ်က ထောက်ပံ့ပေးသည်။ လက်ရှိ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေး အရေးကိစ္စများကို ဆွေးနွေးသည့် ၂၀၀၅ ပီဘီအက်စ် ပြည်သူ့ရုပ်မြင်သံကြား ဇတ်လမ်းတွဲ ရှင်သန်ရေးအတွက် ''အာအက်စ် -'' ''ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးစိန်ခေါ်ချက်'' ကို ဇတ်ကြောင်းပြောပေးခဲ့သည်။ နောက်တနှစ်တွင် [[ဟေတီနိုင်ငံ|ဟေတီ]]ဖွား ဟစ်ဟော့ပ်တေးဂီတပညာရှင် Wyclef Jean တည်ထောင်ထားသည့် ''ယဲလီဟေတီ''က ထောက်ပံ့ထားသော ကျောင်းသို့သွားရောက်လည်ပတ်ခဲ့သည်။ ဒါဖာ ဒေသရှိ အရေးအခင်းကြောင့်ထိခိုက်ခံရသူများအတွက် ရည်စူးသည့် ချက် နှင့် ဆူဒန် နိုင်ငံရှိ အဖွဲ့ ၃ ဖွဲ့ ထံ ပစ် နှင့် ဂျိုလီက ဒေါ်လာ ၁ သန်း လှူဒါန်းခဲ့သည်။  "အစုလိုက်အပြုံလိုက်သတ်ဖြတ်မှု" ရပ်တန့်ရေးအပေါ် တကမ္ဘာလုံး အာရုံစိုက်လာစေရေး အလေးပေးသည့် အဖွဲ့အစည်း တွေ့နေလျက်နဲ့မဖြစ်စေရ (Not On Our Watch) ကို တည်ထောင်ခဲ့သူများ ဖြစ်ကြသည့် [[ကလူးနီ]] ၊ ဒေမွန် ၊ ဒွန် ချီယဒယ်လ် ၊ ဒေးဗစ်ပရက်စ်မန်း နှင့် ဂျယ်ရီဝိန်းထရော့ဘ်တို့နည်းတူ ပစ် လည်း တဦးအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ဗိသုကာပညာတွင် စိတ်ပါဝင်စားမှုကို ဆက်လက်ထိန်းထားသည်သာမက ကွန်ပျူတာအကူအညီဖြင့် ဒီဇိုင်းပုံထုတ် ရေးဆွဲခြင်းကို ကျော်ကြားထင်ရှားသူ ဖရန့်ခ်ဂီရိုင်း ၏ [[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့|လော့စ်အန်ဂျလိစ်]] ရုံးများတွင် လေ့လာရန်အတွက် ရုပ်ရှင်ရိုက်ကူးခြင်းမှ ခေတ္တအနားယူခဲ့သည်။ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေရှိသည့် အဆောက်အဦ ပုံစံများကို ရေရှည်တည်တံ့မည့် ဗိသုကာနှင့် ပုံထုတ်ခြင်းမှတဆင့် တကမ္ဘာလုံးအဆင့် ဆောက်လုပ်ရန် အလေးပေးတိုက်တွန်းသည့် ပီဘီအက်စ် ရုပ်မြင်သံကြား ဇတ်လမ်းတွဲ ''ဒီဇိုင်း'' ''အီးတူး''တွင် ဇတ်ကြောင်းပြောခဲ့ သည်။ ၂၀၀ ပြည့်နှစ်၌ ဘလက်ကာ ဟောက်စ် အမည်ရ ဗိသုကာစာအုပ်ကို ဗိသုကာပညာရှင် ထောမတ်စ် အေ ဟိန့်ဇ် ၊ ရန်ဒဲလ်မက်ကင်ဆန်တို့နှင့်အတူ ပူးတွဲရေးသားခဲ့သည်။ ဟာရီကိန်းကတ်ထရီနာတိုက်ခတ်ပြီးနောက် နျူးအော်လင်း အကွက် ၈ ၌ ရေရှည်ခိုင်ခံ့ပြီး စရိတ်သက်သာသည့် အိမ်ရာအသစ် ၁၅၀ ကို ငွေကြေးထောက်ပံ့ ဆောက်လုပ်ရန်အတွက် နျူးအော်လင်းရှိ အိမ်ရာကျွမ်းကျင်ပညာရှင်များအား စုစည်းပြီး မိတ်ကစ်ရိုက်တ် ဖောင်ဒေးရှင်းကို ၂၀၀၆ တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ စီမံကိန်းတွင် ဗိသုကာအကျိုးဆောင်အဖွဲ့ ၁၃ ခုနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်း ဂလိုဘယ်ဂရင်း ယူအက်စ်အေတို့ပါဝင်ကာ အဖွဲ့အတော်များများက ၎င်းတို့၏ ဝန်ဆောင်မှုကို အခမဲ့လုပ်အားပေးခဲ့ကြသည်။ ပစ်နှင့် လူမှုရေးအကျိုးပြုလုပ်ဆောင်သူ စတိဗ်ဘင်းတို့က ကိုယ်စီ ဒေါ်လာ ၅ သန်း လှူဒါန်းရန် ကတိကဝတ်ပြုခဲ့သည်။ ပထမဆုံးသော အိမ် ၆ လုံးမှာ ၂၀၀၈ အောက်တိုဘာတွင် ပြီးစီးခဲ့သည်။ အဆောက်အဦများအား ပုံစံထုတ်ရေးဆွဲ ဆောက်လုပ် အသုံးပြုရာတွင် ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲရေး နှိုးဆော်ပေးနေသည့် ယူအက်စ် စိမ်းလန်းအဆောက်အဦ ကောင်စီက အသိအမှတ်ပြုချီးမြှင့်သော ဆုကို  ၂၀၀၉ စက်တင်ဘာတွင် ပစ် ရရှိခဲ့သည်။ စိမ်းလန်းအဆောက်အဦကို နိုင်ငံတော်အဆင့်စံပြအနေဖြင့် လုပ်ဆောင်ရေး ကို တိုက်တွန်းရန် နှင့် ဖက်ဒရယ်ရန်ပုံငွေ ရရှိနိုင်မှုအား ဆွေးနွေးရန် အတွက် ၂၀၀၉ မတ်လက အမေရိကန်သမ္မတ [[ဘာရက် အိုဘားမား|ဘာရက်အိုဘားမား]] ၊ လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ [[နန်စီပလော့စီ]]တို့နှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။   ပစ်နှင့်ဂျိုလီတို့က ကမ္ဘာအနှံ့ရှိ လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှုအရေးကိစ္စများအား ထောက်ပံ့ကူညီရန် လူမှုရေး အဖွဲ့အစည်း ဂျိုလီ-ပစ် ဖောင်ဒေးရှင်းကို ၂၀၀၆ စက်တင်ဘာတွင် ထူထောင်ခဲ့သည်။ ကလေးငယ်များအတွက် ကမ္ဘာအနှံ့ လှုပ်ရှားဆောင်ရွက်မှု နှင့် [[နယ်စည်းမခြား ဆရာဝန်များ]]သို့ ဒေါ်လာ ၁ သန်းစီ ဗွေဆော်ဦး လှူဒါန်းခဲ့ပြီးသည့်နောက် ၂၀၀၆ အောက်တိုဘာတွင် ကွယ်လွန်သူအမေရိကန်သတင်းထောက် [[ဒနီယဲလ်ပါးလ်]]ကို အမှတ်ရသောအားဖြင့် ထူထောင်ထားသည့် ဒနီယဲလ်ပါးလ်ဖောင်ဒေးရှင်းသို့ ဒေါ်လာ ၁ သိန်း လှူဒါန်းခဲ့သည်။ ဖက်ဒရယ်မှတ်တမ်းများအရ ၂၀၀၆ တွင် ပစ်နှင့်ဂျိုလီက ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ယင်းအဖွဲ့အစည်း၌ ဒေါ်လာ ၈.၅ သန်း မြုပ်နှံပြီး ၎င်းမှတဆင့် ၂၀၀၆ တွင်ပင် ဒေါ်လာ ၂.၄ သန်းကိုလည်းကောင်း ၊ ၂၀၀၇ တွင် နောက်ထပ် ၃.၄ သန်းကိုလည်းကောင်း ပေးလှူခဲ့သည်။ တာလီဘန်စစ်သွေးကြွများနှင့် စစ်တပ်အကြား တိုက်ပွဲများကြောင့် အိုးအိမ်နေရာစွန့်ခွါရသည့် [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]]သားများအား ကူညီရန်အတွက် [[ကုလသမဂ္ဂ ဒုက္ခသည်များအေဂျင်စီ]]သို့ ၂၀၀၉ ဇွန်လတွင် ဒေါ်လာ ၁ သန်းကို ဖောင်ဒေးရှင်းက ပေးအပ်ခဲ့သည်။ [[၂၀၁၀ ဟေတီငလျင်|ဟေတီငလျင်]]ကြောင့် သားကောင်ဖြစ်ရ သူများအား ဆေးဘက်ဆိုင်ရာအထောက်အပံ့ပေးရန် နယ်စည်းမခြားဆရာဝန်များ အဖွဲ့သို့ ၂၀၁၀ ဇန်နဝါရီတွင် ဖောင်ဒေးရှင်းက ဒေါ်လာ ၁ သန်း လှူဒါန်းခဲ့သည်။ လိင်တူလက်ထပ်ခွင့်ကို ထောက်ခံသူတဦးဖြစ်ပြီး ၂၀၀၆ အောက်တိုဘာလ အက်စ်ကွိုင်းယား မဂ္ဂဇင်းနှင့် အင်တာဗျူးတွင် အမေရိကားရှိ လူတိုင်း တရားဝင်ထိမ်းမြားခွင့်ရှိသည့်အခါ ဂျိုလီကို လက်ထပ်မည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောခဲ့သည်။ ပြည်ထောင်စုတရားရုံးချုပ်၏ လိင်တူလက်ထပ်ခွင့် တရားဝင်ခွင့်ပြုမှုအား ပယ်ချရန် ကယ်လီဖိုးနီးယား ၂၀၀၈ မဲခွဲ အဆိုပြုချက် ၈ ကို ဆန့်ကျင်သည့် ကမ်ပိန်းအား ၂၀၀၈ စက်တင်ဘာလ၌ ဒေါ်လာ ၁ သိန်း လှူဒါန်းခဲ့သည်။ လိင်တူလက်ထပ်ခွင့်ကို ပိတ်ပင်ဟန့်တားသော ကယ်လီဖိုးနီးယား အဆိုပြုချက် ၈ ကို ပယ်ချ ခဲ့သည့် ဖက်ဒရယ်တရားခွင်အား ၂၀၁၂ မတ်လတွင် ဇတ်ခုံပေါ် ပြန်လည်သရုပ်ဖော်သည့် ဒတ်စတင်လန့်စ် ဘလက်ခ်၏ “၈” အမည်ရ ပြဇတ် ဇတ်လမ်း၌  တရားသူကြီး ဗောန်ဝေါ့ကားအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၂ စက်တင်ဘာတွင် “ကျွန်တော်က အိုဘားမားကို ထောက်ခံသူတဦးဖြစ်ပြီးတော့ သူ့ရဲ့ ယူအက်စ်ရွေးကောက်ပွဲ ကမ်ပိန်းကို ကျောထောက်နောက်ခံပြုပါတယ်” ဟု ပစ်က ပြောကြားလိုက်ခြင်းဖြင့် သူ၏ သမ္မတအိုဘားမားအား ထောက်ခံမှုကို ထပ်လောင်းထင်ရှားစေသည်။ == ကိုယ်ပိုင်ဘဝ == === မေတ္တာရေးရာ အိမ်ထောင်မှု === [[File:Angelina_Jolie_Brad_Pitt_Cannes.jpg|alt=A Caucasian man and woman in the foreground of the image, while others are visible behind them. The woman has brown hair, which is tied back. The man has his dark brown hair parted. He is wearing a black suit and bow-tie with a white shirt.|thumb|၂၀၀၇ ကဲန်းစ်ရုပ်ရှင်ပွဲတော်၌ တွေ့ရသည့် အန်ဂျလီနာဂျိုလီနှင့် ပစ်]] ၁၉၈၀ နှောင်းပိုင်းနှစ်များ နှင့် ၁၉၉၀ အစောပိုင်းနှစ်များတွင် တွဲဘက်သရုပ်ဆောင်များနှင့် ချစ်ကြိုက်ခဲ့ရာ ရော်ဘင်ဂစ်ဗင်စ် (''အတန်းခေါင်းဆောင်'')၊ <ref name="love lost">{{cite news|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20122540,00.html|title=Love Lost|first=Tom|last=Gliatto|date=June 30, 1997|work=[[People (magazine)|People]]|accessdate=February 25, 2009}}</ref> ဂျီလ်ရှိုးလန် (''အတန်းလစ်ခြင်း'') <ref name="love lost" /> နှင့် ဂျူးလိယက်လူးဝစ်စ် (''သေဖို့ငယ်ပါသေး'' နှင့် ''ကာလီဖိုးနီးယား'') တို့ပါဝင်သည်။<ref name="river runs" /> ထို့အပြင် ''ဆဲဗင်း'' ဇတ်ကားမှ တွဲဘက် သရုပ်ဆောင် [[ဂွင်းနက်သ်ပါ့ထရိုလ်]]နှင့် ၁၉၉၄ မှ ၁၉၉၇ အထိ စုံတွဲခုတ်ခဲ့ရာ ၎င်းတို့၏ချစ်မှုရေးရာနှင့် စေ့စပ်သတင်းကို လူသိများစိတ်ဝင်စားခဲ့သည်။<ref name="love lost" /> ''သူငယ်ချင်းများ'' ဇတ်ကားမှ သရုပ်ဆောင် [[ဂျနီဖာအန်နစ္စတန်]]နှင့် ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် တွေ့ဆုံပြီး ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် ဇူလိုင် ၂၉ တွင် [[မာလီဘူး]]၌ သီးသန့်မင်္ဂလာအခမ်းအနား ကျင်းပကာ လက်ထပ်ထိမ်းမြားခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4156907.stm|title=Pitt and Aniston announce split|date=January 8, 2005|publisher=BBC News|accessdate=March 19, 2009}}</ref> ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီတွင် အတူမနေထိုင်ရန် ဆုံးဖြတ်လိုက်ကြောင်း ပစ်နှင့်အန်နစ္စတန်တို့က ကြေညာပြီး နှစ်လအကြာ အန်နစ္စတန်က စေ့စပ်ညှိနှိုင်းမရနိုင်သော အသွင်မတူမှုများကြောင့်ဟုဆိုကာ ကွာရှင်းပြတ်စဲခွင့်လျှောက်ထားခဲ့သည်။<ref name="divorce final">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/life/people/2005-08-22-aniston-pitt-divorce_x.htm|title=Judge signs Aniston-Pitt divorce papers|date=August 22, 2005|agency=Associated Press|work=USA Today|accessdate=November 14, 2008}}</ref> ၂၀၀၅ အောက်တိုဘာ ၂ ရက်နေ့တွင် [[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့|လော့စ်အန်းဂျလိစ်]] တရားရုံးချုပ်က ပစ်နှင့်အန်နစ္စတန်တို့၏ ကွာရှင်းပြတ်စဲမှုကို အဆုံးသတ်ပေးသည်။<ref name="divorce final" /> ပစ်နှင့်အန်နစ္စတန်တို့အကြား ခါးသီးသောဆက်ဆံရေး ရှိသည် ဆိုသည့် မီဒီယာများ၏ သတင်းနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ၊ ၂၀၀၉ ဖေဖော်ဝါရီ အင်တာဗျူးတခုတွင် ၎င်းနှင့် အန်နစ္စတန်တို့ “နှစ်ဦးသား သတင်းမေးလေ့” ရှိကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည့်အပြင် တဦးဘဝမှာ တဦးက အစိတ်အပိုင်းတခုအဖြစ်ရှိနေဆဲ ဖြစ်ကြောင်းလည်း ထပ်လောင်းဖြည့်စွက်ခဲ့သည်။<ref name="check in">{{cite news|url=http://www.wmagazine.com/celebrities/2009/02/brad_pitt|title=Brad Pitt|author=Kevin West|accessdate=February 24, 2009|date=February 2009|work=[[W (magazine)|W]]|page=1|archiveurl=https://www.webcitation.org/5qpZVG6qn?url=http://www.wmagazine.com/celebrities/2009/02/brad_pitt|archivedate=June 28, 2010|deadurl=yes|df=mdy}}</ref> ကွာရှင်းပြတ်စဲမှု အပြီးမသတ်သေးခင်တွင် ''မစ္စတာနဲ့မစ္စစ်စမစ်သ်'' တွဲဘက်သရုပ်ဆောင် [[အင်ဂျလီနာ ဂျိုလီ|အန်ဂျလီနာဂျိုလီ]]နှင့် မေတ္တာမျှခဲ့ရာ မီဒီယာများ၏အာရုံစိုက်မှုခံခဲ့ရသည်။ အိမ်ထောင်ရေးဖောက်ပြန်မှု မရှိခဲ့ဟု ဂျိုလီက ပြောခဲ့ပြီး <ref name="Harris">{{cite web|author=Mark Harris|title=The Mommy Track|work=[[The New York Times]]|date=October 15, 2008|accessdate=August 27, 2017|url=https://www.nytimes.com/2008/10/19/movies/19harr.html?_r=2&pagewanted=all}}</ref> ရုပ်ရှင်ရိုက်ကွင်းတွင် ချစ်ကျွမ်းဝင်ခဲ့ကြောင်း ပစ်နှင့်ဂျိုလီကဆိုသည်။<ref name="Harris" /><ref name="Binelli">{{cite web|author=Mark Binelli|title=Brad Pitt: The Rolling Stone Interview|work=[[Rolling Stone]]|date=December 25, 2008|accessdate=August 27, 2017|url=https://www.rollingstone.com/movies/features/the-rolling-stone-interview-brad-pitt-20081225|archivedate=18 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171018214958/http://www.rollingstone.com/movies/features/the-rolling-stone-interview-brad-pitt-20081225}}</ref> အန်နစ္စတန်က ကွာရှင်းခွင့်တောင်းခံပြီး တလအကြာ ၂၀၀၅ ဧပြီတွင် [[ကင်ညာနိုင်ငံ]] ကမ်းခြေတခု၌ ပစ် ၊ ဂျိုလီနှင့် သူမ၏သား မက်ဒေါ့စ်တို့ပါဝင်သည့် သတင်းမုဆိုးတို့၏ ဓာတ်ပုံပေါ်ထွက်လာရာ ပစ်နှင့်ဂျိုလီတို့အကြားက ပတ်သက်မှု၏ အထောက်အထားအဖြစ် မီဒီယာတို့က ယူဆကြသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် နှစ်ဦးစလုံးကို မကြာခဏအတူတွဲတွေ့မြင်လာရရာ ဖျော်ဖြေရေးမီဒီယာများက ၎င်းတို့စုံတွဲကို “ဘရက်ဂျလီနာ” ဟု အမည်နာမပေးသည်။<ref>{{cite news|author=Robin Stummer|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/to-brad-and-angelina-a-csection-and-the-keys-to-a-hysterical-nation-480063.html|title=To Brad and Angelina: a C-section (and the keys to a hysterical nation)|accessdate=February 21, 2010|date=May 28, 2006|work=The Independent|location=UK}}{{Dead link|date=August 2021 }}</ref> ၂၀၀၆ ဇန်နဝါရီ ၁၁ တွင် ပစ်၏ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ထားရကြောင်း ဂျိုလီက အတည်ပြုလိုက်ခြင်းဖြင့် ၎င်းတို့နှစ်ဦး၏ ပတ်သက်မှုကို ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် လူသိရှင်ကြား ဝန်ခံလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။ အတူတွဲပြီး ၇ နှစ်အကြာ ၂၀၁၂ ဧပြီတွင် စေ့စပ်ကြောင်းလမ်းမှုကို ပစ်နှင့် ဂျိုလီက ကြေညာသည်။<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2012/04/13/entertainment-us-angelinajolie-idUSBRE83C1BI20120413|title=Angelina Jolie and Brad Pitt engaged: official|work=Reuters|date=April 13, 2012|accessdate=April 13, 2012|archivedate=29 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129065259/http://www.reuters.com/article/2012/04/13/entertainment-us-angelinajolie-idUSBRE83C1BI20120413}}</ref> ၂၀၁၄ ဩဂုတ် ၂၃ တွင် [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ]] Château Miraval တွင် သီးသန့်အခမ်းအနားကျင်းပသည်။<ref>{{cite web|author1=Michael Rothman|title=All the Details: Brad Pitt and Angelina Jolie Are Married|url=http://abcnews.go.com/Entertainment/brad-pitt-angelina-jolie-married-france/story?id=25157846|publisher=ABC News|accessdate=August 28, 2014|date=August 28, 2014}}</ref> ၂၀၁၆ စက်တင်ဘာတွင် စေ့စပ်ညှိနှိုင်းမရသော အသွင်မတူမှုများကြောင့် ပစ်နှင့်ကွာရှင်းရန် ဂျိုလီက တောင်းခံသည်။<ref name="telegraph2016" /> === သားသမီးများ === ၂၀၀၅ ဇူလိုင်တွင် ဂျိုလီက သူမ၏ ဒုတိယသမီး ဇဟာရာမာလေ ကို မွေးစားရန် [[အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံ]] ၊ [[အက်ဒစ်စ်အက်ဘာဘာ]]သို့ သွားရောက်ရာတွင် ပစ်က အဖော်အဖြစ် လိုက်ပါသွားသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20148166,00.html|work=[[People (magazine)|People]]|date=July 18, 2005|volume=64|issue=3|title=Angelina Adopts a Girl: And Baby Makes Three|first=Michelle|last=Tauber|first2=Jennifer|last2=Wulff|accessdate=January 8, 2015|quote=As of July 6, the actress and United Nations activist was expected to have officially signed papers and obtained a passport stamp for a relatively newborn Ethiopian girl...}}</ref><ref>{{cite news|url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0606/20/acd.01.html|title=Angelina Jolie: Her Mission and Motherhood|accessdate=October 14, 2008|date=June 20, 2006|publisher=CNN Transcripts|archivedate=20 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150220020250/http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0606/20/acd.01.html}}</ref> ၂၀၀၅ ဒီဇင်ဘာ ၃ တွင် ကလေး ၂ ဦးစလုံး၏ မွေးစားဖခင်အဖြစ် လျှောက်ထားခဲ့ရာ<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4494544.stm|title=Brad Pitt to adopt Jolie children|date=December 3, 2005|publisher=BBC}}</ref> ၂၀၀၆ ဇန်နဝါရီတွင် [[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်]] တရားသူကြီးက ဂျိုလီ၏ လျှောက်ထားချက်အရ ကလေးများ၏ မျိုးရိုးအမည်ကို “ဂျိုလီ” မှ “ဂျိုလီ - ပစ်” သို့ ပြောင်းလဲခွင့်ပြုလိုက်သည်။<ref>{{cite news|url=http://today.msnbc.msn.com/id/10927183/|title=Judge says Jolie's children can take Pitt's name|accessdate=May 15, 2008|date=January 19, 2006|publisher=[[MSNBC]]|agency=Associated Press|archivedate=30 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110430041852/http://today.msnbc.msn.com/id/10927183}}</ref> များမကြာမီ အမွေစားအမွေခံပြုမှုမှာလည်း အပြီးသတ်လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news|author=Daren Briscoe|url=http://www.newsweek.com/2006/07/02/the-giving-back-awards-15-people-who-make-america-great.html|title=The Giving Back Awards: 15 People Who Make America Great|work=Newsweek|date=July 3, 2006|accessdate=March 14, 2008}}</ref> ၂၀၀၆ ခုနှစ် မေလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် [[နမ်မီဘီးယားနိုင်ငံ]] Swakopmund တွင် သမီးဖြစ်သူ ရှိုင်လို နူဗယ်ကို ဂျိုလီမွေးဖွားခဲ့သည်။ သမီးငယ်မှာ နမ်မီးဘီးယန်း နိုင်ငံကူးလက်မှတ် ကိုင်ဆောင်နိုင်မည်ဟု ပစ်က အတည်ပြုပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=http://www.cnnstudentnews.cnn.com/TRANSCRIPTS/0606/07/lol.03.html|title=CNN Transcripts|date=June 7, 2006|publisher=CNN|accessdate=November 14, 2008|archivedate=29 July 2012|archiveurl=https://archive.today/20120729210216/http://www.cnnstudentnews.cnn.com/TRANSCRIPTS/0606/07/lol.03.html}}</ref> ဂတ်တီး အင်းမေ့ဂျ်ဖြန့်ချိရေးမှ တဆင့် ရှိုင်လို၏ ပထမဦးဆုံး ဓာတ်ပုံများကို ရောင်းချခဲ့ရာ [[မြောက်အမေရိက|မြောက်အမေရိကတိုက်]]အတွက် [[မူပိုင်ခွင့်]]ကို ''ပီးပဲလ်'' မဂ္ဂဇင်းက ဒေါ်လာ ၄.၁ သန်းဖြင့် လည်းကောင်း ၊ ''ဟယ်လို'' က [[ဗြိတိသျှ]][[မူပိုင်ခွင့်]]အတွက် ဒေါ်လာ ၃.၅ သန်းခန့်ဖြင့် ဝယ်ယူခဲ့ကြသည်။ ရောင်းရငွေများကို အာဖရိကန်ကလေးငယ်များအား အကူအညီပေးနေသည့် ပရဟိတများသို့ လှူဒါန်းခဲ့ သည်။<ref name="The Most Expensive Celebrity Photos">Rose, Lacey. [https://www.forbes.com/2007/07/17/celebrities-photojournalism-magazines-biz-media-cx_lr_0718celebphotos.html "The Most Expensive Celebrity Photos"]. ''Forbes''. July 18, 2007. Retrieved September 30, 2011.</ref> နျူးယော့ခ်ရှိ [[မဒမ်တူးဆော့ဒ်]] ပြတိုက်က ၂ လသား ရှိုင်လို၏ ပုံတူဖယောင်းရုပ်တုကို ဖွင့်လှစ်ပြသခဲ့ရာ [[မဒမ်တူးဆော့ဒ်]]၏ ပထမဦးဆုံးသော လသားကလေးပုံတူ ဖယောင်းရုပ်တုအဖြစ် ပြောစမှတ် ပြုခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/5219448.stm|title=Jolie-Pitt baby model on display|date=July 27, 2006|publisher=BBC News|accessdate=November 15, 2008}}</ref> ၂၀၀၇ ခုနှစ် မတ်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] [[ဟိုချီမင်းမြို့]] [[မိဘမဲ့ကလေးကျောင်း]]မှ သုံးနှစ်သား ပတ်စ်သီအန်း ကို ဂျိုလီက မွေးစားခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/03/16/entertainment/main2577018.shtml|title=Angelina Jolie Happy To Focus On New Son|accessdate=March 1, 2010|date=March 16, 2007|publisher=[[CBS News]]|agency=[[Associated Press]]|archivedate=11 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101111093026/http://www.cbsnews.com/stories/2007/03/16/entertainment/main2577018.shtml}}</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ပစ်က ပတ်စ်အား အမွေစားအမွေခံပြုသည်။<ref>{{cite book|title=Bilingual Siblings: Language Use in Families|url=https://archive.org/details/bilingualsibling0000barr|first=Suzanne|last=Barron-Hauwaert|page=[https://archive.org/details/bilingualsibling0000barr/page/150 150]|publisher=Multilingual Matters|year=2010|isbn=978-1-84769-492-8}}</ref> ၂၀၀၈ မေလ [[ကဲန်းစ်ရုပ်ရှင်ပွဲတော်]]တွင် အမွှာကိုယ်ဝန်ဆောင်ထားကြောင်း ဂျိုလီက အတည်ပြုသည်။ <ref>{{cite news|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/cannes/article3937167.ece|title=Jack Black confirms Angelina Jolie and Brad Pitt twin rumours|author=Simon Crerar|date=May 15, 2008|work=The Times|location=UK|accessdate=March 1, 2009|archivedate=18 July 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080718210843/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/cannes/article3937167.ece}}</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဂျူလိုင် ၁၂ တွင် [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ]] နိစ် တွင် သား နော့စ်လီယွန် နှင့် သမီး ဗီဗီယန်မာရှဲလိုင်းကို မွေးဖွားသည်။<ref>{{cite web|title=Jon Voight "So Excited" About His New Brangelina Grandkids|url=http://www.huffingtonpost.com/2008/07/15/jon-voight-so-excited-abo_n_112793.html|website=[[The Huffington Post]]|accessdate=June 18, 2014|date=July 15, 2008}}</ref> နော့စ်နှင့်ဗီဗီယန်တို့၏ ပထမဆုံးဓာတ်ပုံမူပိုင်ခွင့်ကို ဒေါ်လာ ၁၄ သန်းဖြင့် ''ပီးပဲလ်'' နှင့် ''ဟယ်လို''တို့ကိုသာ ရောင်းချခဲ့ရာ ဈေးအကြီးဆုံး ကျော်ကြားသူတို့၏ ဓာတ်ပုံဖြစ်သည်။<ref name="charity fund">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/2498869/Brad-Pitt-and-Angelina-Jolie-Twins-have-brought-wonderful-chaos-to-our-lives.html|title=Brad Pitt and Angelina Jolie: Twins have brought 'wonderful chaos' to our lives|author=Anita Singh|date=August 4, 2008|work=The Daily Telegraph|location=UK|accessdate=October 30, 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/5nueFw9vO?url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/2498869/Brad-Pitt-and-Angelina-Jolie-Twins-have-brought-wonderful-chaos-to-our-lives.html|archivedate=March 1, 2010|deadurl=yes|df=mdy}}</ref><ref>{{cite news|url=http://int-today.msnbc.msn.com/id/25967334/ns/entertainment-celebrities/|title=Source: Jolie-Pitt baby pics fetch $14&nbsp;million|date=August 1, 2008|agency=Associated Press|publisher=[[MSNBC]]|accessdate=October 30, 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/5rAoNzqh2?url=http://int-today.msnbc.msn.com/id/25967334/ns/entertainment-celebrities/|archivedate=July 12, 2010|deadurl=yes|df=mdy}}</ref> ရောင်းရငွေကို ဂျိုလီ-ပစ် ဖောင်ဒေးရှင်းသို့ လှူဒါန်းသည်။<ref name="charity fund" /><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2008/aug/05/celebrity.pressandpublishing|title=The world's costliest baby snaps: £7m for the Brangelina twins|author=Stephen Brook|date=August 5, 2008|work=The Guardian|location=UK|accessdate=October 26, 2009}}</ref> == စာပေမီဒီယာများတွင် ဖော်ပြခံရမှုများ == [[File:BradPitt.jpg|alt=A male with dyed blonde hair is being interviewed. He is wearing a black suit and tie, with a white shirt, and is standing on a red carpet. People standing behind barricades are visible in the background, while microphones are visible in the foreground.|thumb|၂၀၀၇ ပလ်မ်းစပရင်း အင်တာနေရှင်နယ် ရုပ်သံပွဲတော်တွင် ပစ်အား သတင်း မီဒီယာများက တွေ့ဆုံမေးမြန်းနေစဉ်]] သတင်းဌာနများစွာက ပစ်၏ လိင်ဆွဲဆောင်မှုရှိပုံကို မကြာခဏဖော်ပြကြပြီး၊ ၎င်းတို့အနက် အင်ပိုင်ယာက ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ရုပ်ရှင်သမိုင်းကြောင်းတလျှောက် လိင်ဆွဲအားပြင်းကြယ်ပွင့် ၂၅ ဦးအနက် ၁ ဦးအဖြစ် အမည်ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref name="fox film" /><ref name="bbc brad" /><ref name="www. foxnews. com">{{cite news|author=Jeanna Bryner|title=Study: Men With 'Cavemen' Faces Most Attractive to Women|publisher=[[Fox News Channel|Fox News]]|date=August 23, 2007|accessdate=January 1, 2008|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,294134,00.html|archive-date=10 January 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080110020921/http://www.foxnews.com/story/0,2933,294134,00.html|url-status=dead}}</ref> ယင်းနှစ်မှာပင် ပီးပဲလ် မဂ္ဂဇင်း၏ သက်ရှိထင်ရှား လိင်ဆွဲအားပြင်း အမျိုးသား ဆုကို ပစ်ရရှိခဲ့ပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ် တွင်လည်း ထပ်မံဆွတ်ခူးခဲ့ပြန်သည်။<ref name="bbc brad">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1003789.stm|title=Brad Pitt 'Sexiest Man Alive'|date=November 2, 2000|publisher=BBC News|accessdate=November 15, 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/06/06/entertainment/main2896111.shtml|title=George Clooney Sizes Up Brad Pitt's Feet|author=Judy Faber|date=June 6, 2007|publisher=[[CBS News]]|accessdate=November 15, 2008|archivedate=24 August 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090824203050/http://www.cbsnews.com/stories/2007/06/06/entertainment/main2896111.shtml}}</ref> ၂၀၀၆ ၊ ၂၀၀၇ နှင့် ၂၀၀၈ ထုတ် Forbes မဂ္ဂဇင်း အမှတ် ၂၀ ၊ အမှတ် ၅ နှင့် အမှတ် ၁၀ အသီးသီးတို့တွင် နှစ်အလိုက် အရှိန်အဝါအရှိဆုံးငွေကြယ်ပွင့် ၁၀၀ စာရင်းတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/2006/06/12/06celebrities_money-power-celebrities-list_land.html|title=The Celebrity 100|author=Lea Goldman; Kiri Blakeley|date=June 12, 2006|work=Forbes|accessdate=November 17, 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/lists/2007/53/07celebrities_The-Celebrity-100_Rank.html|title=The Celebrity 100|date=June 14, 2007|work=Forbes|accessdate=November 17, 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,365903,00.html|title=Oprah, Tiger Woods, Angelina Jolie Top Forbes' Celebrity 100 List|date=June 12, 2008|publisher=[[Fox News Channel|Fox News]]|accessdate=May 19, 2009|archive-date=5 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090305080615/http://www.foxnews.com/story/0,2933,365903,00.html|url-status=dead}}</ref> ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် နှစ်စဉ်ရွေးချယ်သော တိုင်းမ် မဂ္ဂဇင်း၏ ကမ္ဘာ့လွှမ်းမိုးမှုအရှိဆုံးပုဂ္ဂိုလ် ၁၀၀ စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခြင်းခံရသည်။<ref name="time 100" /> “ငွေကြယ်ပွင့်အရှိန်အဝါကို အသုံးပြုပြီး ကင်မရာတွေက ဖမ်းယူ မပြသနိုင်တဲ့ နေရာတွေကို လူတွေမြင်အောင် စွမ်းဆောင်နိုင်ခဲ့တယ်” ဟု မဂ္ဂဇင်းက ချီးမွမ်းစကားဆိုသည်။<ref name="time 100">{{cite news|author=Rebecca Winters Keegan|url=http://www.time.com/time/specials/2007/time100/article/0,28804,1595326_1595332_1616809,00.html|title=Brad Pitt|accessdate=July 11, 2007|work=TIME|archivedate=5 May 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090505015430/http://www.time.com/time/specials/2007/time100/article/0,28804,1595326_1595332_1616809,00.html}}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် တိုင်းမ်မဂ္ဂဇင်း၏ ''တည်ဆောက်သူများနှင့် မဟာပုဂ္ဂိုလ်များ'' စာရင်းတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြန်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1894410_1893837_1894161,00.html|title=Brad Pitt|author=James Carville; Mary Matalin|work=TIME|accessdate=May 19, 2009|archivedate=7 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100107062923/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1894410_1893837_1894161,00.html}}</ref> ၂၀၀၅ ခုနှစ်မှစတင်ကာ အန်ဂျလီနာဂျိုလီနှင့် ပစ်တို့၏ ချစ်ကျွမ်းဝင်မှု အကြောင်းမှာ ကမ္ဘာတလွှား၌ အများဆုံး ဖော်ပြခံရသည့် ငွေကြယ်ပွင့်ဇာတ်လမ်း ဖြစ်လာခဲ့ သည်။ ၂၀၀၆ နှစ်ဦးပိုင်း၌ ဂျိုလီတွင့် ကိုယ်ဝန်ရှိနေကြောင်း အတည်ပြုပြီးသည့်နောက် ၎င်းတို့စုံတွဲအပေါ် မီဒီယာတို့ အထူးတလည်အာရုံစိုက်ကြရာ ရိုက်တာ၏ ''ဘရက်ဂျလီနာ ရောဂါ'' ဆောင်းပါးတွင် ရူးသွပ်တဲ့အဆင့် ဟု သတ်မှတ်ရသည်အထိ ဖြစ်သည်။<ref name="fever">{{cite news|url=http://www.theage.com.au/articles/2006/02/06/1139074140202.html|title=The Brangelina Fever|accessdate=September 8, 2008|date=February 6, 2006|agency=Reuters|work=The Age|location=Australia}}</ref> မီဒီယာတို့၏ အာရုံစိုက်မှုမှ ရှောင်ရှားရန်အတွက် [[နမ်မီးဘီယား]]သို့ သွားရောက်ပြီး ၎င်းတို့၏ သမီး ရှိုင်လိုကို မွေးဖွားခဲ့ရာ သတင်းမုဆိုး ဘလော့ဂ်တစ်ခုက “ခရစ်တော်မွေးဖွားပြီးချိန်နောက်ပိုင်း မျှော်လင့်စောင့်စားအခံရဆုံးကလေး” ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{cite news|author=Terry Leonard|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/05/25/AR2006052501187.html|title=Namibia Shielding Pitt and Jolie|accessdate=December 30, 2008|date=May 25, 2006|work=The Washington Post|agency=Associated Press}}</ref> ၂ နှစ်အကြာ ဂျိုလီ၏ ဒုတိယကိုယ်ဝန်သတင်းကို အလားတူပင် မီဒီယာများက အသည်းအသန်အာရုံစိုက်ကြပြန်ရာ မြို့တော် နိစ် ရှိ ကမ်းခြေ ဆေးရုံတစ်ခုတွင် ဂျိုလီ ၂ ပတ်ခန့် တက်ရောက်နေစဉ် သတင်းဓာတ်ပုံသမားများက မွေးဖွားမှုကို သတင်းရယူရန် လူသွားလမ်းပေါ် စခန်းချ စောင့်စားခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news|author=Ben Gruber|url=https://www.reuters.com/article/2008/07/15/us-jolie-idUSL1322562520080715|title=Jolie twins doctor admits to pre-birth pressure|accessdate=December 30, 2008|date=July 15, 2008|agency=Reuters|archivedate=2 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110602085010/http://www.reuters.com/article/2008/07/15/us-jolie-idUSL1322562520080715}}</ref> ACNielsen က နိုင်ငံတကာဈေးကွက် ၄၂ ခုတွင် ကောက်ယူသော ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဂလိုဘယ်စက်မှုစစ်တမ်းအရ ပစ်နှင့်ဂျိုလီတို့မှာ ကမ္ဘာအနှံ့ ထုတ်ကုန်နှင့် ဘရန်းများအတွက် ထောက်ခံညွှန်းဆိုရာတွင် လူကြိုက်များသော ငွေကြယ်ပွင့်စုံတွဲ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.afaqs.com/news/company_briefs/index.html?id=9263_Angelina+Jolie+Brad+Pitt+top+the+charts+as+favourite+celebrity+endorsers:+AC+Nielsen+survey|title=Angelina Jolie, Brad Pitt top the charts, as favourite celebrity endorsers|publisher=|accessdate=September 13, 2014|archivedate=9 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109002123/http://www.afaqs.com/news/company_briefs/index.html?id=9263_Angelina+Jolie+Brad+Pitt+top+the+charts+as+favourite+celebrity+endorsers:+AC+Nielsen+survey}}</ref> ပစ်က ရုပ်သံကြော်ငြာပေါင်းများစွာတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ အမေရိကန်ဈေးကွက်အတွက် ၂၀၀၅ [[စူပါဘိုးလ်]] ကစားပွဲအတွင်း ထုတ်လွှင့်ပြသသည့် ဟိုင်နီကန် ကြော်ငြာတွင် သရုပ်ဆောင်သည်။ ယင်းကြော်ငြာကို ''ဆဲဗင်း'' ၊ ''Fight Club'' နှင့် ''ဘန်ဂျမင်ဘတ်တန်၏ ထူးဆန်းသောဖြစ်ရပ်'' တို့ကို ရိုက်ကူးခဲ့သည့် ဒေးဗစ်ဖင်ချာကပင် ရိုက်ကူးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|author=Lucy Kaylin|url=https://www.gq.com/entertainment/celebrities/200505/brad-pitt-divorce-hollywood-lucy-kaylin?currentPage=5|title=American Idol|accessdate=March 22, 2010|date=June 2005|work=[[GQ]]|page=5|archiveurl=https://www.webcitation.org/5oRqnoPPs?url=http://www.gq.com/entertainment/celebrities/200505/brad-pitt-divorce-hollywood-lucy-kaylin?currentPage=5|archivedate=March 23, 2010|deadurl=yes|df=mdy}}</ref> ရုရှားမော်ဒယ် [[တာတီယားနာဆောရိုကို]] နှင့်တွဲဘက်ပြီး Acura Integra<ref>{{cite news|url=http://www.nydailynews.com/archives/gossip/hot-copy-article-1.707366|title=Hot Copy|date=December 22, 1995|publisher=''[[The New York Daily News]]''|accessdate=September 22, 2014|location=New York|first1=Michael|last1=Lewittes|first2=A.J.|last2=Benza|archivedate=6 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006214854/http://nydailynews.com/archives/gossip/hot-copy-article-1.707366}}</ref> SoftBank နှင့် အက်ဒွင်ဂျင်းစသည့် ရုပ်သံကြော်ငြာများတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/02/04/business/media/04japander.html/partner/rssnyt/|title=For Celebrities, Ads Made Abroad Shed Some Stigma|author=Cate Doty|date=February 4, 2008|work=The New York Times|accessdate=March 26, 2009}}</ref> ၎င်းအား ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် ၂၀၁၅ ဇွန်တွင် [[ဂြိုဟ်ငယ်]] ၂၉၁၃၂ ကို ဘရတ်ပစ်ဟု အမည်မှည့်ခေါ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/2015/MPC_20150602.pdf|title=Minor Planet Center|publisher=[[International Astronomical Union]]|date=June 2, 2015|accessdate=September 30, 2015}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist|30em}} [[Category:၁၉၆၃ မွေးဖွားသူများ]] [[Category:၂၁ ရာစု အမေရိကန် အမျိုးသား သရုပ်ဆောင်များ]] [[Category:အမေရိကန် အမျိုးသား ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ]] [[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] 5kcpg7ivfqq1ugzgeyhcmb4fqgzt806 0 90709 1055080 796172 2026-09-24T13:59:20Z Kyaw Myo Aung 103978 /* ကိုးကား */ ကဏ္ဍ ထည့် 1055080 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ပတ်မင်ယောင်း | native_name = 박민영 | native_name_lang = ko | image = Park Minyoung 2022 4.png | caption = ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် ရိုက်ကူးခဲ့သော ဓာတ်ပုံ | alt = | other_names = ရေချယ် ပတ်<ref name="manilastandard">{{cite web |title=Korean stars representing luxury brands |url=https://manilastandard.net/lifestyle/style-beauty/333645/korean-stars-representing-luxury-brands.html |website=[[Manila Standard]] |access-date=13 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928113212/https://manilastandard.net/lifestyle/style-beauty/333645/korean-stars-representing-luxury-brands.html |archive-date=28 September 2020 |language=en |date=8 September 2020 |quote=Min-young or Rachel Park, who rose to fame for her roles in “What’s Wrong with Secretary Kim?” and “Her Private Life,”... |url-status=live}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1986|03|4}} | birth_place = [[ဆိုးလ်မြို့]]၊ [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]] | alma_mater = [[:en:Dongguk University|Dongguk တက္ကသိုလ်]] | occupation = သရုပ်ဆောင် | years_active = ၂၀၀၅ – လက်ရှိ | agent = Hook Entertainment | website = | module = {{Infobox Korean name|child=yes|headercolor=transparent| | hangul = {{linktext|박|민|영}} | hanja = {{linktext|朴|敏|英}} | rr = Bak Min-yeong | mr = Pak Minyŏng }} }} '''ပတ်မင်ယောင်း''' ({{Lang-ko|'''박민영'''}}; ၄ မတ် ၁၉၈၆ ဖွား) သည် ​တောင်ကိုရီးယား အမျိုးသမီး သရုပ်​​ဆောင်တစ်ဦးဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=http://people.search.naver.com/search.naver?where=nexearch&sm=tab_ppn&query=%EB%B0%95%EB%AF%BC%EC%98%81&os=135141&ie=utf8&key=PeopleService|title=박민영 :: 네이버 인물검색|website=Naver|language=ko|access-date=October 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409145111/https://people.search.naver.com/search.naver?where=nexearch&sm=tab_ppn&query=%EB%B0%95%EB%AF%BC%EC%98%81&os=135141&ie=utf8&key=PeopleService|archive-date=April 9, 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=박민영 나이 32세…박서준보다 2살 많아|url=https://entertain.naver.com/read?oid=410&aid=0000495403|website=MK Sports|language=ko|date=July 27, 2018|access-date=April 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210409145603/https://entertain.naver.com/read?oid=410&aid=0000495403|archive-date=April 9, 2021|url-status=live}}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ထုတ်လွှင့်ခဲ့သော သမိုင်းကြောင်းနောက်ခံ-ဒရာမာ ဇာတ်လမ်းတွဲ Sungkyunkwan Scandal (၂၀၁၀) ဖြင့် စတင်ကျော်ကြားလာခဲ့ပြီး အခြားသော ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်းတွဲများဖြစ်သည့် [[မြို့ပြမုဆိုး (ကိုရီးယားရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲ)|မြို့ပြမုဆိုး]] (၂၀၁၁) ၊ Glory Jane (၂၀၁၁) ၊ Dr. Jin (၂၀၁၂) ၊ A New Leaf (၂၀၁၄) ၊ Healer (၂၀၁၄–၁၅) ၊ Remember (၂၀၁၅–၁၆) ၊ Queen for Seven Days (၂၀၁၇) ၊ What's Wrong with Secretary Kim (၂၀၁၈) ၊ Her Private Life (၂၀၁၉) ၊ When the Weather Is Fine (၂၀၂၀) ၊ Forecasting Love and Weather (၂၀၂၂) နှင့် Love in Contract (၂၀၂၂) တို့တွင် သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ == ပညာ​ရေး == ၂၀၁၃ခုနှစ် ​ဖေ​ဖော်ဝါရီလတွင် ဒွန်းဂတ်တက္ကသိုလ်မှ ပြဇာတ်အထူးပြုဖြင့် ဘွဲ့ရခဲ့သည်။ == အလုပ်အကိုင် == === ၂၀၀၅-၂၀၀၉:အ​စောပိုင်း === SK Telecom ၏ ​​ကြေညာသူအနေဖြင့် စတင်ခဲ့သည်။​ နောက်ပိုင်းတွင် ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲများ ရိုက်ကူးလာရသည်။ === ၂၀၁၀-၂၀၁၁ === ၂၀၁၁ တွင် [[မြို့ပြမုဆိုး (ကိုရီးယားရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲ)|မြို့ပြမုဆိုး]]ဇာတ်လမ်းတွင် အဓိက​နေရာမှ လီမင်ဟို နှင့်အတူသရုပ်​ဆောင်ခဲ့သည်။ == ရိုက်ကူးရေး == === ရုပ်ရှင် === {| class="wikitable" width="500px" style="margin-bottom: 10px;" ! width="10" |ခုနှစ် !ဇာတ်ကားအမည် !ဇာတ်ကောင်အမည် |- |2011 |''The Cat'' |So-yeon |} === ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်းတွဲ === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !ခုနှစ် !ဇာတ်လမ်းအမည် !ဇာတ်ကောင်အမည် !ရုပ်/သံ လိုင်း |- |2006–2007 |''Unstoppable High Kick!'' |Kang Yoo-mi |MBC |- |2007 |''I Am Sam'' |Yoo Eun-byul | rowspan="2" |KBS2 |- |2008 |''Hometown of Legends'' <br /> "Gumiho (Nine-tailed Fox)" |Lee Myung-ok (Gumiho) |- |2009 |''Ja Myung Go'' |Princess Ra-hee |SBS |- | rowspan="2" |2010 |''Running, Gu'' |Moon Haeng-joo |MBC |- |''Sungkyunkwan Scandal'' |Kim Yoon-hee / Kim Yoon-shik |KBS2 |- | rowspan="2" |2011 |''[[မြို့ပြမုဆိုး (ကိုရီးယားရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲ)|City Hunter]]'' |Kim Na-na |SBS |- |''Glory Jane'' |Yoon Jae-in |KBS2 |- |2012 |''Dr. Jin'' |Yoo Mi-na / Hong Young-rae | rowspan="2" |MBC |- |2014 |''A New Leaf'' |Lee Ji-yoon |- |2014–2015 |''Healer'' |Chae Young-shin / Oh Ji-an |KBS2 |- |2015–2016 |''Remember'' |Lee In-a |SBS |- |2017 |''Queen for Seven Days'' |Shin Chae-kyung |KBS2 |- |2018 |''What's Wrong with Secretary Kim'' |Kim Mi-so |tvN |- | rowspan="2" |TBA |''Braveness of the Ming'' |Xie Yu Fei |LeTV |- |''City of Time'' |Xu Zhen | |} == ဆု ရရှိမှုများ နှင့် ဆန်ခါတင်ဝင်မှုများ == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !ခုနှစ် !ဆုချီးမြှင့်သည့် အခမ်းအနား !ဆုအမျိုးအစား !အမည်စာရင်းတင်သွင်းခံရသည့် သရုပ်ဆောင်မှု !ရလဒ် !ကိုးကား |- | rowspan="2" |2007 |MBC Entertainment Awards |Best New Actress in a Comedy/Sitcom |''Unstoppable High Kick!''|| {{Won}} |<ref>{{Cite web|url=http://star.mt.co.kr/stview.php?no=2007122921052279466|title=정일우·오정태, 박민영·이국주, MBC 연예대상 코미디시트콤 남녀신인상|date=29 December 2007|language=ko}}</ref> |- |KBS Drama Awards |Best New Actress |''I Am Sam''|| {{Won}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.hancinema.net/2007-year-end-korean-drama-awards-round-up-11960.html|title=2007 Year-end Korean drama awards round-up|date=7 January 2007|work=Hancinema|publisher=Star Money}}</ref> |- | rowspan="3" |2008 |2nd Asia Model Festival Awards |Model Award|| {{NA}} || {{Won}} |<ref>{{Cite web|url=http://amfoc.org/park-minyoung/|title=2008 Asia Model Awards 모델특별상 박민영|accessdate=2018-03-02|archivedate=3 March 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180303050448/http://amfoc.org/park-minyoung/}}</ref> |- |44th Baeksang Arts Awards |Best New Actress (TV) |''I Am Sam''|| {{nom}} | |- |KBS Drama Awards |Excellence Award, Actress in a Special/One Act Drama |''Hometown of Legends: Gumiho''|| {{Won}} |<ref>{{Cite web|url=http://www.kbs.co.kr/drama/2008award/about/recipient.html|title=2008 KBS Drama Awards|language=ko|accessdate=2018-03-02|archivedate=1 December 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101201214018/http://www.kbs.co.kr/drama/2008award/about/recipient.html}}</ref> |- | rowspan="3" |2010 | rowspan="3" |KBS Drama Awards |Excellence Award, Actress in a Mid-length Drama | rowspan="5" |''Sungkyunkwan Scandal''|| {{Won}} | rowspan="3" |<ref>{{Cite web|url=http://www.asiae.co.kr/news/view.htm?sec=eco99&idxno=2011010312160416942|title=Jang Hyuk scores top prize at KBS Drama Awards|last=Hong|first=Lucia|date=3 January 2011|work=10Asia|accessdate=2013-05-12}}</ref> |- |Netizen's Award|| {{Won}} |- |Best Couple Award with Park Yoochun|| {{Won}} |- | rowspan="8" |2011 |47th Baeksang Arts Awards |Best Actress (TV)|| {{Nom}} | |- |6th Seoul International Drama Awards |Outstanding Korean Actress|| {{nom}} | |- |4th Korea Drama Awards |Best Actress |''Sungkyunkwan Scandal'', ''[[မြို့ပြမုဆိုး (ကိုရီးယားရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲ)|City Hunter]]''|| {{nom}} | |- | rowspan="3" |SBS Drama Awards |Excellence Award, Actress in a Drama Special | rowspan="3" |''[[မြို့ပြမုဆိုး (ကိုရီးယားရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲ)|City Hunter]]''|| {{nom}} | |- |Best Couple Award with Lee Min-ho|| {{nom}} | |- |Popularity Award|| {{nom}} | |- | rowspan="2" |KBS Drama Awards |Top Excellence Actress | rowspan="2" |''Glory Jane''|| {{nom}} | |- |Excellence Award, Actress in a Mid-length Drama|| {{Won}} |<ref>{{Cite web|url=http://www.asiae.co.kr/news/view.htm?idxno=2012010211173680289|title=Shin Ha-kyun scores top prize at 2011 KBS Drama Awards|last=Hong|first=Lucia|date=2 January 2012|work=10Asia|accessdate=2013-05-12}}</ref> |- |2012 |12th Top Chinese Music Awards |Fashion Artist Award|| {{NA}} || {{Won}} |<ref>{{Cite web|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2012/04/17/2012041701032.html|title=Park Min-young Emerges as Asian Fashion Icon|date=17 April 2012|work=[[The Chosun Ilbo]]|accessdate=2013-05-12}}</ref> |- |2013 |Dongguk University |Merit Award|| {{NA}} || {{Won}} | |- | rowspan="3" |2014 |MBC Drama Awards |Excellence Award, Actress in a Miniseries |''A New Leaf''|| {{nom}} | |- | rowspan="2" |KBS Drama Awards |Excellence Award, Actress in a Mid-length Drama | rowspan="2" |''Healer''|| {{won}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.hancinema.net/kbs-drama-awards-2014-winners-77095.html|title=KBS Drama Awards 2014 Winners|date=31 December 2014}}</ref> |- |Best Couple Award with [[ဂျီချန်ဝု|Ji Chang-wook]]|| {{won}} |<ref>{{Cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201501011800488045423_2&ACE_SEARCH=1|title=Park Min-young, Ji Chang-wook snag Best Couple Award|date=1 January 2015|work=Kpop Herald}}</ref> |- |2015 |10th Asia Model Festival Awards |Asia Special Award, Actress|| {{NA}} || {{won}} |<ref>{{Cite web|url=http://amfoc.org/en/yim-siwan-park-minyoung-asia-special-award-winner/|title=2015 Asia Model Awards 'Asia Specia Award Lim Si Wan & Park Min Yeong'|accessdate=2018-03-02|archivedate=3 March 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180303050456/http://amfoc.org/en/yim-siwan-park-minyoung-asia-special-award-winner/}}</ref> |- |2016 |2016 SBS Drama Awards |Top Excellence Award, Actress in a Genre Drama |''Remember: War of the Son''|| {{nom}} | |- | rowspan="2" |2017 |2nd Asia Artist Awards |Best Celebrity Award | rowspan="2" |''Queen for Seven Days''|| {{won}} |<ref>{{Cite web|url=http://kbsworld.kbs.co.kr/news/news_view.php?no=17859&sec=kpop&lang=eng&page=1&search_tag=EXO&writer=|title=Kim Hee Sun & EXO win Grand Prize Awards at the 2017 Asia Artist Awards|date=16 November 2017|work=KBS World|accessdate=17 June 2018|archivedate=15 July 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180715011650/http://kbsworld.kbs.co.kr/news/news_view.php?no=17859&sec=kpop&lang=eng&page=1&search_tag=EXO&writer=}}</ref> |- |KBS Drama Awards |Excellence Award, Actress in a Mid-length Drama |{{nom}} | |} ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၁၉၈၆ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:တောင်ကိုရီးယား အမျိုးသမီး ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ]] == ပြင်ပလင့်များ == {{commons category|Park Min-young|ပတ်မင်ယောင်း}} * {{HanCinema person}} * {{IMDb name|4464149}} {{Authority control}} [[ကဏ္ဍ:၁၉၈၆ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:တောင်ကိုရီးယား အမျိုးသမီး ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ]] p6wz99wpx3iqie3jn54cbv57mwg8lun 0 92600 1055113 763766 2026-09-24T16:01:03Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055113 wikitext text/x-wiki {{Infobox war faction | name = မြန်မာပြည်မြောက်ပိုင်း မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့<br/>Northern Alliance - Burma | war = [[ပြည်တွင်းသောင်းကျန်းမှုသမိုင်း|မြန်မာပြည်တွင်း ပဋိပက္ခ]] | image = | caption = | active = {{Start date|2016|12|df=yes}} – လက်ရှိ | ideology = တိုင်းရင်းသား အခွင့်အရေး<br>တိုင်းရင်းသား ခွဲထွက်ရေး<br>[[ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုစနစ်]] | leaders = | clans = {{plainlist| * {{flagicon image|Infobox AA.png}} [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]] * {{flagicon image|Kachin Independence Army flag.svg}} [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကချင် လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] * {{flagicon image|Flag of the Myanmar National Democratic Alliance Army.svg}} [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] * {{flagicon image|Flag of the Ta'ang National Liberation Army.svg}} [[တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] }} | headquarters = | area = [[ရှမ်းပြည်နယ်]]<br>တရုတ်–မြန်မာ နယ်စပ် | strength = ၅,၀၀၀–၁၀,၀၀၀+<ref name="MMPeaceMonitor">{{cite web|title = Armed ethnic groups|url = http://mmpeacemonitor.org/stakeholders/armed-ethnic-groups|website = mmpeacemonitor.org|accessdate = 31 August 2015}}</ref> | partof = | previous = | next = | split = | allies = {{flag|China}} (alleged)<ref name="VOA1">{{cite news|last1=Vrieze|first1=Paul|title=Into Myanmar's Stalled Peace Process Steps China|url=https://www.voanews.com/a/myanmar-peace-process-china/3746486.html|accessdate=16 August 2017|work=[[ဗွီအိုအေ]]|language=en}}</ref> | opponents = {{flag|Myanmar}} * {{flagicon image|Flag of the Ministry of Defense (Myanmar).svg}} [[တပ်မတော်]] | battles = [[ပြည်တွင်းသောင်းကျန်းမှုသမိုင်း|မြန်မာပြည်တွင်း ပဋိပက္ခ]] * [[:en:Muse offensive|မူဆယ်တိုက်ပွဲ]] | website ={{URL|northernalliance.today}} }} '''မြန်မာပြည်မြောက်ပိုင်း မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့''' ({{lang-en|Northern Alliance - Burma}}; အတိုကောက် '''NA-B''') သည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ လေးဖွဲ့ဖြစ်သော [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]] (AA)၊ [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကချင် လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] (KIA)၊ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) နှင့် [[တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]](TNLA) တို့ ပူးပေါင်းထားသော မဟာမိတ်ညွန့်ပေါင်းတပ်ဖွဲ့ ဖြစ်သည်။<ref name="Kyaw">{{cite news|last1=Lynn|first1=Kyaw Ye|title=Curfew imposed after clashes near Myanmar-China border|url=http://aa.com.tr/en/asia-pacific/curfew-imposed-after-clashes-near-myanmar-china-border/689281|accessdate=21 November 2016|agency=Anadolu Agency}}</ref><ref>{{cite news|title=Northern Alliance Sets Sights on Next Myanmar Peace Conference|url=http://www.rfa.org/english/news/myanmar/northern-alliance-sets-sights-on-next-myanmar-peace-conference-01242017153631.html|accessdate=13 March 2017|work=Radio Free Asia|language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=Burma: Protect Civilians in Northern Fighting|url=https://www.hrw.org/news/2016/12/22/burma-protect-civilians-northern-fighting|accessdate=13 March 2017|work=Human Rights Watch|date=22 December 2016|language=en}}</ref><ref>{{cite news|last1=Thompson|first1=Neil|title=Myanmar’s Buddhist Rakhine Rebels|url=https://thediplomat.com/2018/03/myanmars-buddhist-rakhine-rebels/|accessdate=10 March 2018|work=The Diplomat|date=7 March 2018}}</ref> ၂၀၁၆ ဒီဇင်ဘာလမှ စတင်ပြီး မြန်မာပြည်မြောက်ပိုင်း မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့နှင့် [[တပ်မတော်]]တို့သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]ရှိ [[မူဆယ်]]၊ [[မုန်းကိုးမြို့|မုန်းကိုး]]၊ [[ပန်ဆန်းမြို့|ပန်ဆန်း]]၊ [[နမ့်ခမ်းမြို့|နမ့်ခမ်း]]နှင့် [[ကွတ်ခိုင်မြို့]]များတွင် ပြင်းပြင်းထန်ထန် ရင်ဆိုင် တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref name="Fox">{{cite news|title=Kachin rebels see more Myanmar attacks, no hope for peace|url=http://www.foxnews.com/world/2016/12/28/kachin-rebels-see-more-myanmar-attacks-no-hope-for-peace.html|accessdate=12 March 2017|work=Fox News|date=28 December 2016|archive-date=19 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719084209/http://www.foxnews.com/world/2016/12/28/kachin-rebels-see-more-myanmar-attacks-no-hope-for-peace.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Tatmadaw, Northern Alliance continue to clash in 2017|url=http://www.mmtimes.com/index.php/national-news/24414-tatmadaw-northern-alliance-continue-to-clash-in-2017.html|accessdate=13 March 2017|date=5 January 2017|archivedate=14 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170314063233/http://www.mmtimes.com/index.php/national-news/24414-tatmadaw-northern-alliance-continue-to-clash-in-2017.html}}</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist|2}} ==ပြင်ပလင့်ခ်များ== *{{Facebook|northernallianceburma}} *[http://northernalliance.today Northern Alliance Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190428201530/http://northernalliance.today/ |date=28 April 2019 }} [[Category:မြန်မာလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] isyb6n64a3ehxkvx0wryddql2oj1fxm 0 98691 1055170 871690 2026-09-25T06:39:05Z Zerberker 148607 /* */ 1055170 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post | post = Dalai Lama | native_name = {{lang-bo|ཏཱ་ལའི་བླ་མ་}}<br />Wylie transliteration: tā la'i bla ma<br />{{IPA-bo|táːlɛː láma}} | coatofarms = <!-- Optional. Just the image name, no File: or Image: coding. --> | coatofarms_article = <!-- Required if {{{coatofarms}}} field is used. --> | coatofarms_link = <!-- Optional. If {{{coatofarms}}} field is used. --> | incumbent = [[တင်းဇင်းဂျရတ်စို]] | incumbentsince = 22 February 1940 | image = | caption = [[:en:14th Dalai Lama|Tenzin Gyatso, 14th Dalai Lama]] | first = [[:en:1st Dalai Lama|Gendun Drup, 1st Dalai Lama]] | formation = 1391 | residence = McLeod Ganj, Dharamsala, Himachal Pradesh, India | appointer = <!-- Optional. --> | website = <!-- Optional. --> }} တိဘက်ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ဂိုဏ်းအမျိုးမျိုးရှိပြီး ပရောပ (ခေါ်) အဝါရောင် ဦးထုပ်ဂိုဏ်းမှာ အဓိကဂိုဏ်းကြီးတစ်ဂိုဏ်း ဖြစ်လေသည်။ ၎င်းဂိုင်းမှ အရေးပါသော ပုဂ္ဂိုလ်များကို ဒလိုင်းလားမားဟု ခေါ်သည်။ ဒလိုင် ဟူသော အဓိပ္ပာယ်မှာ သမုဒ္ဒရာ ဖြစ်၍ လားမားမှာ ဆရာဖြစ်သည်။ ဒလိုင်းလားမားကို တိဘက်တို့၏ ဘာသာရေးနှင့် နိုင်ငံရေး ခေါင်းဆောင်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြသည်။ ပထမဆုံး ဒလိုင်းလားမားမှာ ၁၄၀၀-ပြည့်နှစ်အတွင်း သက်ရှိထင်ရှားရှိခဲ့ပြီး ထိုအချိန်မှ ယနေ့အချိန်ထိ ဒလိုင်းလားမား ၁၄-ယောက် မြောက် ရှိပြီဖြစ်သည်။ ယနေ့ ရှိသော ဒလိုင်းလားမားမှာ [[တင်းဇင်းဂျရတ်စို]] ဖြစ်သည်။ ဒလိုင်းလားမား ကွယ်လွန်သည့်အခါ သူ့ဝိညာဉ်သည် အခြားခန္ဓာတစ်ခုတွင် ဝင်စား၍ ကမ္ဘာကြီးတွင် ပြန်လည်မွေးဖွားလာခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ဒလိုင်းလားမားသည် တိဘက်လူမျိုးများကို ဆက်လက် ဦးဆောင်၍ ကရုဏာတရားတွေကိုလည်း မျှဝေပေးနိုင်လေသည်။ ==အတိတ်နိမိတ်များကို ရှာဖွေခြင်း== ၁၉၃၃-ခုနှစ်တွင် ဆယ့်သုံးယောက်မြောက် ဒလိုင်းလားမား ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ့အလောင်းကို လူများလာရောက် ရှိခိုးပူဇော်နိုင်ရန် ဘုန်းကြီးပျံအခမ်းအနားဖြင့် ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ စင်မြင့်တစ်ခုပေါ်တွင် သူ၏ အလောင်းကို လှဲလျောင်းထားရာ သူ့မျက်နှာမှာ တောင်ဘက်သို့ လှည့်လျက်သား ပြင်ထားခဲ့သည်။ သို့သော် နောက်တစ်နေ့တွင် ဒလိုင်းလားမား၏ မျက်နှာမှာ အရှေ့မြောက်ဘက်သို့ လှည့်နေကြောင်း တွေ့လိုက်ရသည်။ ဦးခေါင်းကို တောင်ဘက်သို့ ပြန်၍ လှည့်ထားခဲ့ရာ နောက်တစ်နေ့တွင်လည်း အရှေ့မြောက်ဘက်သို့ လှည့်နေသည်ကို တွေ့ရပြန်သဖြင့် အတိတ်နိမိတ်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်ကြောင်း တိဘက်ဘုန်းကြီးများက ယူဆခဲ့လေသည်။ တိဘက်ဗုဒ္ဓဘာသာအရ ဒလိုင်းလားမား ကွယ်လွန်သည့်အခါ သူ၏ ဝိညာဉ်သည် အခြားခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုတွင် ပြန်၍ ဝင်စားကာ မွေးဖွားလာသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ ယခုအတိတ်နိမိတ်အရ နောင်လာမည့် ဒလိုင်းလားမား အလောင်းအလျာမှာ ကွယ်လွန်သူ ဒလိုင်းလားမား မျက်နှာမူခဲ့သော အရှေ့မြောက်အရပ်တွင် ရှိနေပေလိမ့်မည်။ ==ယာယီတာဝန်== ဒလိုင်းလားမား အလောင်းအလျာကို မတွေ့မီ ရင်းဖို့ချေ (Reting Rinpoche) ဆိုသူ ဘုန်းတော်ကြီး တစ်ပါးက ဒလိုင်းလားမားနေရာ၌ ယာယီတာဝန်ယူထားသည်။ တိဘက်ဗုဒ္ဓဘာသာမှာ လားမားများသည် [[နိဗ္ဗာန်]]ကို လမ်းညွှန်ပေးသူ အရေးပါသော ဆရာများ ဖြစ်သည်။ ယနေ့ ကမ္ဘာပေါ်တွင် တိဘက်ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် ၁၀-သန်းနှင့် သန်း၂၀- ရှိလေသည်။ <ref>the key collection 2018, စာကြည့်တိုက် စာစဉ်(၁၂၄) ဒလိုင်းလားမား </ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘာသာရေး ခေါင်းဆောင်များ]] r3mxi0zxfpia85ofuxrntvkct14fo8w 0 98692 1055169 951079 2026-09-25T06:38:12Z Zerberker 148607 /* */ 1055169 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = Tenzin Gyatso | title = ၁၄ ပါးမြောက် [[ဒလိုင်းလားမား]] | image = | religion = Tibetan Buddhism | reign = 22 February 1940 – present<br><small>Without political functions since 8 August 2011</small> | predecessor = [[:en:13th Dalai Lama|Thubten Gyatso]] | reg-type = {{nowrap|[[:en:Sikyong|Prime Ministers]]}} | regent = {{List collapsed |title = ''See list'' |1 = {{clear}} # Lukhangwa # Lobsang Tashi # Jangsa Tsang # Zurkhang Ngawang Gelek # Shenkha Gurmey Topgyal # Garang Lobsang Rigzin # Kunling Woeser Gyaltso # Wangue Dorji # Juchen Thupten Namgyal # Kelsang Yeshi # Gyalo Thondup # Tenzin Tethong # Sonam Topgyal # Lobsang Tenzin }} | successor = Lobsang Sangay <small>(political functions)</small> | tibetan = {{bo-textonly|བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོ།}} | wylie = bstan 'dzin rgya mtsho | pronoun = {{IPA-bo|tɛ̃ ́tsĩ càtsʰo|}} | trans = Dainzin Gyamco | THDL = Tenzin Gyatso | father = Choekyong Tsering | mother = Diki Tsering | birth_name = Lhamo Thondup | birth_date = {{Birth date and age|1935|7|6|df=y}} | birth_place = Taktser, Amdo, Tibet | residence = India | death_date = | death_place = | signature = Dalai Lama's Signature.svg }} '''တင်းဇင်းဂျရတ်စို'''သည် [[တိဘက်|တိဘက်နိုင်ငံ]] ရှိ ၁၄-ယောက်မြောက် [[ဒလိုင်းလားမား]] ဖြစ်သည်။ သူသည် ဟာသဉာဏ်ရှိသူအဖြစ် ထင်ရှားလေသည်။ ==ငယ်ဘဝ== တင်းဇင်းဂျရတ်စိုကို ဖခင် ချုပ်ယောင်း နှင့် မိခင် ဒီကီဆာရင်းတို့မှ ၁၉၃၇-ခုနှစ် တိဘက်နိုင်ငံ၊ အမ်ဒိုပြည်နယ် အရှေ့မြောက်ရှိ တောင်တန်းပေါ်မှ တက်ဆာကျေးရွာတွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ ငယ်နာမည်မှာ လာမို ဖြစ်ပြီး မွေးချင်းမောင်နှမ လေးယောက် ရှိသည်။ မိသားစုအားလုံး တိဘက် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျင့်စဉ်များကို ကျင့်ကြရသည်။ တိဘက်ဗုဒ္ဓဘာသာသည် တိဘက်လူမျိုး အားလုံးအတွက် အရေးပါသော ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု ဖြစ်သည်။ <ref>the key collection 2018, စာကြည့်တိုက် စာစဉ်(၁၂၄) ဒလိုင်းလားမား </ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{Lifetime|၁၉၃၅|}} [[ကဏ္ဍ:နိုဘယ်ငြိမ်းချမ်းရေးဆုရ ပုဂ္ဂိုလ်များ]] d1ka6f4cz9kq4va8rxn2rx92wrgdhcj 0 100415 1055051 1029807 2026-09-24T12:13:25Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055051 wikitext text/x-wiki {{stack begin}} {{short description|Species of plant}} {{Speciesbox |name = ပဲတီစိမ်း သို့မဟုတ် Mung bean |image = Mung beans (Vigna radiata).jpg |image_caption = ပဲတီစိမ်းများ |image2 = Mung bean (Vigna radiata) Dired open Pod in Hong Kong.JPG |image2_caption = အခြောက်လှန်းပြီး ဖွင့်ထားသော ပဲတီစိမ်းအစေ့အိတ် |genus = Vigna |species = radiata |authority = ([[ကားလ် လင်းနီးယပ်|L.]]) R. Wilczek |synonyms = {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | *''Azukia radiata'' <small>(L.) Ohwi</small> *''Phaseolus abyssinicus'' <small>Savi</small> *''Phaseolus chanetii'' <small>(H.Lev.) H.Lev.</small> *''Phaseolus hirtus'' <small>Retz.</small> *''Phaseolus novo-guineense'' <small>Baker f.</small> *''Phaseolus radiatus'' <small>L.</small> *''Phaseolus setulosus'' <small>Dalzell</small> *''Phaseolus sublobatus'' <small>Roxb.</small> *''Phaseolus trinervius'' <small>Wight & Arn.</small> *''Pueraria chanetii'' <small>H.Lev.</small> *''Rudua aurea'' <small>(Roxb.) F.Maek.</small> *''Rudua aurea'' <small>(Roxb.) Maekawa</small> *''Vigna brachycarpa'' <small>Kurz</small> *''Vigna opistricha'' <small>A.Rich.</small> *''Vigna perrieriana'' <small>R.Vig.</small> *''Vigna sublobata'' <small>(Roxb.) Babu & S.K.Sharma</small> *''Vigna sublobata'' <small>(Roxb.) Bairig. & al.</small> }} |synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/search?q=Vigna+radiata |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |access-date=13 January 2015 |accessdate=5 December 2018 |archivedate=22 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190122183422/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/search?q=Vigna+radiata }}</ref> }} {{nutritional value | name=Mature seeds, raw | kJ=1452 | protein=23.86 g | fat=1.15 g | carbs=62.62 g | fiber=16.3 g | sugars=6.6 g | calcium_mg=132 | iron_mg=6.74 | magnesium_mg=189 | phosphorus_mg=367 | potassium_mg=1246 | zinc_mg=2.68 | manganese_mg=1.035 | vitC_mg=4.8 | thiamin_mg=0.621 | riboflavin_mg=0.233 | niacin_mg=2.251 | pantothenic_mg=1.91 | vitB6_mg=0.382 | folate_ug=625 | vitE_mg=0.51 | vitK_ug=9 | source_usda = 1 | note=[http://ndb.nal.usda.gov/ndb/search/list?qlookup=16080&format=Full Link to USDA Database entry] }} {{nutritional value | name=Mature seeds, sprouted, raw | kJ=126 | protein=3.04 g | fat=0.18 g | carbs=5.94 g | fiber=1.8 g | sugars=4.13 g | calcium_mg=13 | iron_mg=0.91 | magnesium_mg=21 | phosphorus_mg=54 | potassium_mg=149 | zinc_mg=0.41 | manganese_mg=0.188 | vitC_mg=13.2 | thiamin_mg=0.084 | riboflavin_mg=0.124 | niacin_mg=0.749 | pantothenic_mg=0.38 | vitB6_mg=0.088 | folate_ug=61 | vitE_mg=0.1 | vitK_ug=33 | source_usda = 1 | note=[http://ndb.nal.usda.gov/ndb/search/list?qlookup=11043&format=Full Link to USDA Database entry] }} {{nutritional value | name=Boiled mung beans | kJ=441 | protein=7.02 g | fat=0.38 g | carbs=19.15 g | fiber=7.6 g | sugars=2 g | calcium_mg=27 | iron_mg=1.4 | magnesium_mg=48 | phosphorus_mg=99 | potassium_mg=266 | zinc_mg=0.84 | manganese_mg=0.298 | vitC_mg=1 | thiamin_mg=0.164 | riboflavin_mg=0.061 | niacin_mg=0.577 | pantothenic_mg=0.41 | vitB6_mg=0.067 | folate_ug=159 | vitE_mg=0.15 | vitK_ug=2.7 | source_usda = 1 | note=[http://ndb.nal.usda.gov/ndb/search/list?qlookup=16081&format=Full Link to USDA Database entry] }} {{stack end}} [[File:Vigna radiata MHNT.BOT.2009.17.4.jpg|thumb|''Vigna radiata'' - [[MHNT]]]] [[File:Mung Seeds.jpg|thumb|အိန္ဒိယ၊ ဒက္ကန်ကုန်းမြင့်မှ ပဲတီစိမ်းစေ့များ]] [[File:Mung Legumes.jpg|thumb|အိန္ဒိယမှ ပဲတီစိမ်းများ]] {{stack end}} '''ပဲတီစိမ်း''' သို့မဟုတ် mung bean (''Vigna radiata'') သည် [[ပဲမျိုးရင်း|Fabaceae]] မျိုးရင်းဝင် [[အပင်]] [[မျိုးစိတ်]] တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="brief">{{cite web|url=http://www.mdidea.com/products/proper/proper05402.html|title=ပဲတီစိမ်း၏ အကျဉ်းချုပ် မိတ်ဆက်|publisher=MDidea-Extracts Professional|access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၁၈|archive-date=12 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612184421/https://mdidea.com/products/proper/proper05402.html|url-status=dead}}</ref> ပဲတီစိမ်းကို အဓိကအားဖြင့် [[အရှေ့အာရှ]]၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နှင့် [[တောင်အာရှ]] တို့တွင် စိုက်ပျိုးကြသည်။<ref>{{Cite news|url=https://www.tridge.com/stories/rapidly-increasing-demand-for-uzbekistani-mung-beans|title=ဥဇဘက်ကစ္စတန် ပဲတီစိမ်းများအတွက် လိုအပ်ချက် လျင်မြန်စွာ တိုးလာခြင်း|date=၆ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၀|website=Tridge|access-date=၂၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၀}}</ref> ၎င်းကို အရသာရှိသော ဟင်းလျာများနှင့် ချိုမြသော မုန့်များတွင် ပါဝင်ပစ္စည်းအဖြစ် အသုံးပြုသည်။ {{TOC limit}} == အမည်များ == အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် "ပဲတီစိမ်း" (mung) သို့မဟုတ် "မတ်ပဲ" (mungo) ဟူသော အမည်များသည် ဟိန္ဒီဘာသာစကားလုံး {{Transl|hi|mūṅg}} ({{lang|hi|मूंग}}) မှ ဆင်းသက်လာပြီး၊ ၎င်းသည် [[သက္ကတ]] ဘာသာစကားလုံး {{Transliteration|sa|mudga}} ({{lang|sa|मुद्ग}}) မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.dictionary.com/browse/mung-bean?s=ts|title=ပဲတီစိမ်း၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်|publisher=Dictionary.com|access-date=၂၂ ဩဂုတ် ၂၀၁၂}}</ref> [[ဖိလစ်ပိုင်အင်္ဂလိပ်]] တွင် "မတ်ပဲစေ့" (mongo bean) ဟုလည်း ခေါ်သည်။<ref name="Polistico">{{cite book|last1=Polistico|first1=Edgie|title=ဖိလစ်ပိုင် အစားအသောက်၊ ချက်ပြုတ်နည်းနှင့် စားသောက်မှု အဘိဓာန်|date=၂၀၁၇|publisher=Anvil Publishing|isbn=9786214200870}}</ref> အခြားသော သိပ်မသုံးသော အင်္ဂလိပ်အမည်များမှာ "ရွှေဂရမ်" (golden gram) နှင့် "ဂျေရုဆလင် ပဲ" (Jerusalem pea) တို့ဖြစ်သည်။<ref name="Winch">{{cite book|last1=Winch|first1=Tony|title=အစားအစာ စိုက်ပျိုးခြင်း လမ်းညွှန်|date=၂၀၀၇|publisher=Springer|isbn=9781402066245|page=၁၇၇}}</ref> အခြားဘာသာစကားများတွင် ပဲတီစိမ်းကို အောက်ပါအတိုင်း ခေါ်ဆိုကြသည်- * [[ပါရှန်ဘာသာ]]: ''မာရှ်'' (ماش) * [[အူရဒူဘာသာ]]- ''မူင်'' (مونگ) * [[ဟိန္ဒီဘာသာ]]- ''မူင်'' (मूंग) * [[ပန်ချဘီဘာသာ]]- ''မူင်'' (ਮੁੰਗ) * [[ဂူဂျာရတီဘာသာ]]- ''မဂ်'' (મગ) * [[မာရသီဘာသာ]]- ''ဟိဗျေ မူဂ်'' (हिरवे मूग) * [[ကွန်ကနီဘာသာ]]- ''မုဂါ'' (मुगा) * [[ဘင်္ဂါလီဘာသာ]]- ''မူင်'' (মুঁগ) * [[အိုဒီယာဘာသာ]]- ''မူဂါ'' (ମୁଗ) * [[အာသံဘာသာ]]- ''မာဂူ'' (মগু) * [[ကန်နာဒါဘာသာ]]- ''ဟေဆာရူ ဘေလီ'' (ಹೆಸರು ಬೇಳೆ) * [[တမီးလ်ဘာသာ]]- ''ပါယာသမ် ပါရူပ္ပု'' (பயத்தம் பருப்பு) * [[မလေယာလမ်ဘာသာ]]- ''ချေရူပါယာ ပါရီပ္ပု'' (ചെറുപയർ പരിപ്പ്) * [[ဆင်ဟာလဘာသာ]]- ''မတ်-အာတာ'' (මුං ඇට)၊ အဓိပ္ပာယ် မတ်စေ့များ * [[ဆွာဟီလီဘာသာ]]- ''ချိုရိုကို'' * [[တူလူဘာသာ]]- ''ပါဒန်ဂီ ဆာလာယီ'' (ಪದಂಗಿ ಸಲೈ) * [[တယ်လူဂူဘာသာ]]- ''ပါဆာလူ'' (పెసలు) * [[ဗီယက်နမ်ဘာသာ]]- ''ဒေါင် ဆန်း'' (အဓိပ္ပာယ် "စိမ်းစေ့") * [[အင်ဒိုနီးရှားဘာသာ]]/[[မလေးဘာသာ]]- ''ကာဆန် ဟီဂျောင်'' (အဓိပ္ပာယ် "စိမ်းစေ့") * [[ဖိလစ်ပိုင်ဘာသာများ]]- ''မတ်ဂို'' သို့မဟုတ် ''မုန်ဂို'' * [[မန်ဒရင်တရုတ်ဘာသာ]]- ''လူ ဒိုး'' (绿豆၊ အဓိပ္ပာယ် "စိမ်းစေ့") == ဖော်ပြချက် == ပဲတီစိမ်းသည် [[နှစ်စဉ်ပေါက်ပင်]] ဖြစ်ပြီး အဝါရောင်ပန်းများနှင့် အညိုရောင်အမွှေးပါသော အစေ့အိတ်များ (pods) ရှိသည်။ === ပုံသဏ္ဌာန် (Morphology) === ပဲတီစိမ်း (''Vigna radiata'') သည် [[ပဲမျိုးရင်း|Fabaceae]] မျိုးရင်းဝင် အပင်မျိုးစိတ်ဖြစ်ပြီး မတ်ပဲဟုလည်း ခေါ်သည်။<ref name="Ganesan">{{Cite journal|last1=Ganesan|first1=Kumar|last2=Xu|first2=Baojun|date=၁ မတ် ၂၀၁၈|title=ပဲတီစိမ်း (Vigna radiata) ၏ ဓာတုဗေဒပစ္စည်းများနှင့် ကျန်းမာရေးမြှင့်တင်မှု သက်ရောက်မှုများအကြောင်း ဝေဖန်သုံးသပ်ချက်|journal=အစားအစာသိပ္ပံနှင့် လူ့ကျန်းမာရေး|volume=၇|issue=၁|pages=၁၁–၃၃|doi=10.1016/j.fshw.2017.11.002}}</ref> ၎င်းကို တစ်ခါတစ်ရံ [[မတ်ပဲနက်|Vigna mungo]] နှင့် ပုံသဏ္ဌာန်ဆင်တူမှုကြောင့် ရောထွေးတတ်သော်လည်း၊ ၎င်းတို့သည် မတူညီသော [[မျိုးစိတ်]] နှစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Feedipedia">{{Cite web|title=ပဲတီစိမ်း (Vigna radiata)|url=https://www.feedipedia.org/node/235|access-date=၅ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁|website=Feedipedia}}</ref> ပဲတီစိမ်းသည် [[နှစ်စဉ်ပေါက်ပင်]] ဖြစ်ပြီး အဝါရောင်ပန်းများနှင့် အညိုရောင်အမွှေးပါသော အစေ့အိတ်များ ရှိသည်။ ''Vigna radiata'' တွင် အုပ်စုခွဲသုံးမျိုး ရှိပြီး စိုက်ပျိုးထားသည့် တစ်မျိုး (''Vigna radiata subsp. radiata'') နှင့် တောရိုင်းနှစ်မျိုး (''Vigna radiata subsp. sublobata'' နှင့် ''Vigna radiata subsp. glabra'') တို့ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏အမြင့်မှာ {{Convert|15-125|cm|abbr=on}} ခန့်ရှိသည်။<ref name="Lambrides">{{Citation|last1=Lambrides|first1=C. J.|title=ပဲတီစိမ်း|date=၂၀၀၇|work=ပဲမျိုး၊ သကြားနှင့် ဥများ|publisher=Springer|doi=10.1007/978-3-540-34516-9_4}}</ref> ပဲတီစိမ်းတွင် ကောင်းမွန်စွာ ဖွံ့ဖြိုးသော အမြစ်စနစ်ရှိသည်။ [[ဘေးထွက်အမြစ်]]များသည် များပြားပြီး သေးသွယ်ကာ အမြစ်ဖုများ ပါရှိသည်။ ပင်စည်များသည် အကိုင်းအခက်များစွာထွက်ပြီး အချို့အကိုင်းထိပ်များတွင် တွယ်တက်သည်။ ငယ်ရွယ်သော ပင်စည်များသည် ခရမ်းရောင် သို့မဟုတ် အစိမ်းရောင်ဖြစ်ပြီး၊ ရင့်မှည့်သော ပင်စည်များသည် မီးခိုးဝါရောင် သို့မဟုတ် အညိုရောင်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို မတ်တတ်မျိုး၊ တစ်ဝက်လှဲမျိုးနှင့် လှဲမျိုးဟူ၍ ခွဲခြားနိုင်သည်။ တောရိုင်းမျိုးများသည် လှဲလျောင်းလေ့ရှိပြီး စိုက်ပျိုးမျိုးများသည် မတ်တတ်လေ့ရှိသည်။ အရွက်များသည် ဥပုံ သို့မဟုတ် ကျယ်ပြန့်သော ဥပုံဖြစ်ပြီး၊ [[အကိုင်းဖူး]]များသည် ပေါက်ပြီးနောက် သေသွားကာ၊ အရွက်နှစ်ရွက်ပေါ်တွင် သုံးခွအရွက်များ ထွက်သည်။ အရွက်များသည် အလျား ၆-၁၂ စင်တီမီတာ (cm)၊ အနံ ၅-၁၀ စင်တီမီတာ (cm) ရှိသည်။ [[ပန်းခိုင်]]များသည် အရွက်အောက်နှင့် ထိပ်တွင် အဝါရောင်ပန်းများဖြင့် ပေါက်ရောက်ပြီး၊ တစ်ခိုင်လျှင် ပန်း ၁၀-၂၅ ပွင့်ပါရှိကာ ကိုယ်တိုင်ဝတ်မှုန်ကူးသည်။ အသီးများသည် ရှည်လျားသော ဆလင်ဒါပုံ သို့မဟုတ် ပြားသော ဆလင်ဒါပုံ အစေ့အိတ်များဖြစ်ပြီး၊ အပင်တစ်ပင်လျှင် ၃၀-၅၀ ခန့် ရှိသည်။ အစေ့အိတ်များသည် အလျား ၅-၁၀ စင်တီမီတာ (cm)၊ အနံ ၀.၄-၀.၆ စင်တီမီတာ (cm) ရှိပြီး၊ အဆံ ၁၂-၁၄ ပါသော စေ့များပါရှိသည်။ စေ့များသည် ဆလင်ဒါပုံ သို့မဟုတ် လုံးပတ်ပုံဖြစ်ပြီး၊ အစိမ်း၊ အဝါ၊ အညို သို့မဟုတ် အပြာရောင်ရှိနိုင်သည်။ စေ့အရောင်နှင့် ကြမ်းသောအလွှာ ရှိ၊ မရှိဖြင့် ပဲတီစိမ်းမျိုးကွဲများကို ခွဲခြားသည်။ === ကြီးထွားမှုအဆင့်များ (Growth stages) === [[အပင်ပေါက်ခြင်း]]သည် ပုံမှန်အားဖြင့် ၄-၅ ရက်အတွင်း ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း၊ ပေါက်ချိန်တွင် ထည့်သွင်းသော အစိုဓာတ်ပမာဏပေါ်မူတည်၍ ကွဲပြားသည်။<ref name="McLelland">{{Cite web|last=McLelland|first=Jonathan|date=၄ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁|title=ပဲတီစိမ်း၏ ကြီးထွားမှုအဆင့်များ|url=https://www.hunker.com/13426693/the-growth-stages-of-mung-beans|website=Hunker|access-date=၅ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁}}</ref> ၎င်းသည် [[မြေပေါ်ပေါက်ခြင်း]] ဖြစ်ပြီး၊ ပင်စည်နှင့် [[အကိုင်းဖူး]]များသည် [[မြေစာ]]မှ ထွက်ပေါ်လာသည်။ ပေါက်ပြီးနောက် စေ့သည် ကွဲသွားပြီး၊ ပျော့ဖြူသော အမြစ်တစ်ခု ထွက်လာသည်။ [[ပဲတီစိမ်းအညှောက်]]များကို ဤအဆင့်တွင် ရိတ်သိမ်းသည်။ မရိတ်သိမ်းပါက၊ ၎င်းသည် [[အမြစ်]]စနစ်ကို ဖွံ့ဖြိုးစေပြီး၊ ထို့နောက် အရွက်နှစ်ရွက်ပါသော အစိမ်းရောင်ပင်စည်သည် မြေကြီးမှ ပေါက်ထွက်လာသည်။ ထို့နောက်၊ [[အပင်ပုံသဏ္ဌာန်ဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများ|အစေ့အိတ်]]များသည် ၎င်း၏ [[အကိုင်း]]များပေါ်တွင် စတင်ဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ အစေ့အိတ်တစ်ခုလျှင် စေ့ ၁၀-၁၅ စေ့ ပါရှိသည်။ ရင့်မှည့်မှုသည် ၆၀ ရက်အထိ ကြာနိုင်သည်။ ရင့်မှည့်သောအခါ၊ ၎င်းသည် ၃၀ လက်မ (၇၆ စင်တီမီတာ) အထိ မြင့်နိုင်ပြီး၊ အစေ့အိတ်များပါသော အကိုင်းအခက်များစွာ ရှိသည်။ အစေ့အိတ်အများစုသည် ပိုမည်းလာပြီး၊ အချို့မှာ အစိမ်းရောင် ကျန်ရှိနေသည်။ === နိုက်ထရိုဂျင်စုပ်ယူမှုနှင့် ဖုံးအုပ်သီးနှံ (Nitrogen fixation and cover crop) === ပဲမျိုးရင်းဝင်အပင်တစ်မျိုးအနေဖြင့် ပဲတီစိမ်းသည် [[Rhizobia]] နှင့် အပြန်အလှန်အကျိုးပြုသော ဆက်နွယ်မှုရှိပြီး၊ ၎င်းသည် [[နိုက်ထရိုဂျင်စုပ်ယူမှု]] (ဟက်တာလျှင် ၅၈-၁၀၉ ကီလိုဂရမ်) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်းသည် မြေဆီလွှာသို့ [[ဇီဝထုထည်]] (ဟက်တာလျှင် ၇.၁၆ တန်) နှင့် [[နိုက်ထရိုဂျင်]] (ဟက်တာလျှင် ၃၀-၂၅၁ ကီလိုဂရမ်) ကို ပေးစွမ်းနိုင်သည်။ နိုက်ထရိုဂျင်စုပ်ယူနိုင်မှုသည် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင် နိုက်ထရိုဂျင်လိုအပ်ချက်ကို ဖြည့်ဆည်းရုံသာမက နောက်သီးနှံများကိုပါ အကျိုးပြုသည်။ ၎င်းကို [[ဖုံးအုပ်သီးနှံ]] အဖြစ် [[သီးနှံစဉ်လှည့်]]တွင် [[ဂျုံစပါး]] များမတိုင်မီ သို့မဟုတ် ပြီးနောက် အသုံးပြုနိုင်ပြီး၊ ၎င်းသည် ကောင်းမွန်သော [[မြေဩဇာ]] ဖြစ်သည်။<ref name="Feedipedia"/> == အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း (Taxonomy) == ပဲတီစိမ်းသည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်များတွင် [[မျိုးစု]] ''[[Phaseolus]]'' မှ ''[[Vigna]]'' သို့ ပြောင်းရွှေ့ခံရသော [[မျိုးစိတ်]] များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ယခင်အမည်များမှာ ''Phaseolus aureus'' သို့မဟုတ် ''P. radiatus'' ဖြစ်သည်။ == စိုက်ပျိုးမှု == === မျိုးကွဲများ (Varieties) === ပဲတီစိမ်းမျိုးကွဲများသည် ယခုအခါ ပိုးမွှားများနှင့် ရောဂါများကို ခံနိုင်ရည်ရှိရန် ဦးတည်ဖန်တီးထားသည်။ ဥပမာ- အိန္ဒိယတွင် Samrat၊ IPM2-3၊ SML 668၊ Meha၊ ဩစတြေးလျတွင် Crystal၊ Jade-AU၊ Celera-AU၊ Satin II၊ Regur၊ တရုတ်တွင် Zhonglv No. 1၊ Zhonglv No. 2၊ Jilv No. 7 စသည်တို့ဖြစ်သည်။ ‘နွေရာသီ မတ်ပဲ’ သည် အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်းတွင် စိုက်ပျိုးသော ကာလတိုပဲမျိုးဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏ကာလတိုသည် သီးနှံစနစ်များစွာကြားတွင် သင့်လျော်စွာ စိုက်ပျိုးနိုင်သည်။ ၎င်းကို [[အရှေ့အာရှ]]၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နှင့် [[အိန္ဒိယတိုက်ခွဲ]] တို့တွင် အဓိကစိုက်ပျိုးပြီး၊ ပဲမျိုးအားလုံးတွင် အခံအကြံ့ဆုံးဖြစ်ကာ ပေါက်ရောက်မှုနှင့် ကြီးထွားမှုအတွက် ပူနွေးသော ရာသီဥတုလိုအပ်သည်။ === ရာသီဥတုနှင့် မြေဆီလွှာလိုအပ်ချက် (Climate and Soil Requirements) === ပဲတီစိမ်းသည် နွေးသောရာသီ အပင်ဖြစ်ပြီး အေးခဲမှု (frost) ကို မခံနိုင်ပါ။ ၎င်းကို [[သမပိုင်းရာသီ]]၊ [[အပူပိုင်းဒေသခွဲ]] နှင့် [[အပူပိုင်းဒေသ]] များတွင် စိုက်ပျိုးရန် သင့်လျော်သည်။ ပဲတီစိမ်း၏ ပေါက်ရောက်မှုနှင့် ကြီးထွားမှုအတွက် အကောင်းဆုံး အပူချိန်မှာ {{Convert|15-18|C}} ဖြစ်သည်။ ပဲတီစိမ်းသည် မြေဆီလွှာအမျိုးမျိုးနှင့် လိုက်လျောညီထွေရှိပြီး၊ အကောင်းဆုံး မြေဆီလွှာ၏ အက်စစ်ဓာတ် (pH) မှာ ၆.၂ မှ ၇.၂ ကြားဖြစ်သည်။ ပဲတီစိမ်းသည် [[နေ့တိုအပင်]] ဖြစ်ပြီး နေ့ရှည်လျားမှုသည် ၎င်း၏ ပန်းပွင့်မှုနှင့် အစေ့အိတ်ဖြစ်ပေါ်မှုကို နှောင့်နှေးစေသည်။<ref name="Mungbean">{{Cite web|title=ပဲတီစိမ်း|url=https://hort.purdue.edu/newcrop/afcm/mungbean.html|access-date=၅ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁|website=hort.purdue.edu}}</ref> === ရိတ်သိမ်းခြင်း === ပဲတီစိမ်း၏ အထွက်နှုန်းအလားအလာမှာ တစ်ဟက်တာလျှင် ၂.၅ မှ ၃ တန် (t/ha) ဖြစ်သော်လည်း၊ ပျမ်းမျှအားဖြင့် ၀.၅ တန် (t/ha) သာရှိသည်။ ပဲတီစိမ်း၏ မတည်ငြိမ်သော ပန်းပွင့်မှုသဘောကြောင့်၊ သင့်လျော်သော ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေတွင် ပန်းများနှင့် အစေ့အိတ်များ တစ်ပြိုင်နက် ရှိနိုင်ပြီး၊ ၎င်းသည် ရိတ်သိမ်းမှုကို ခက်ခဲစေသည်။ အကောင်းဆုံး ရိတ်သိမ်းချိန်မှာ အစေ့အိတ် ၉၀% အနက်ရောင်ပြောင်းသွားချိန်ဖြစ်သည်။ ပဲတီစိမ်းကို စက်ဖြင့် ရိတ်သိမ်းနိုင်ပြီး၊ အလွန်အကျွံ [[ရိတ်သိမ်းခြင်း]] မဖြစ်စေရန် စက်ချိန်ညှိမှု အရေးကြီးသည်။<ref name="Harvest">{{Cite web|title=ရိတ်သိမ်းခြင်း|url=http://www.mungbean.org.au/harvest.html|access-date=၅ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁|website=www.mungbean.org.au|archive-date=27 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127224509/http://www.mungbean.org.au/harvest.html}}</ref> === သယ်ယူပို့ဆောင်မှုနှင့် သိုလှောင်မှု အခြေအနေ === သယ်ယူပို့ဆောင်မှုအတွက် အကောင်းဆုံး စေ့အစိုဓာတ်မှာ ၁၃% ဖြစ်သည်။ သိုလှောင်မှုမပြုမီ သန့်ရှင်းရေးနှင့် အဆင့်ခွဲခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်ကို ပြုလုပ်ရမည်။ အကောင်းဆုံး သိုလှောင်မှုအခြေအနေသည် ပဲတီစိမ်း၏ အစိုဓာတ်ကို ၁၂% အတိအကျ ထိန်းထားရမည်။<ref name="Harvest"/> === ပိုးမွှားများ၊ ရောဂါများနှင့် ဇီဝမဟုတ်သော ဖိစီးမှု === ပဲတီစိမ်းမျိုးကွဲအများစု၏ အထွက်နှုန်းအလားအလာမှာ တစ်ဟက်တာလျှင် ၁.၈-၂.၅ တန် ရှိသော်လည်း၊ တကယ့်ပျမ်းမျှ အထွက်နှုန်းမှာ ၀.၅-၀.၇ တန်/ဟက်တာ ခန့်သာရှိသည်။ [[ဇီဝဖိစီးမှု]] (ပိုးမွှားများနှင့် ရောဂါများ) နှင့် [[ဇီဝမဟုတ်သော ဖိစီးမှု]] အချက်များက ၎င်း၏ အထွက်နှုန်းကို ထိန်းချုပ်ထားသည်။ ဖိစီးမှုများသည် အထွက်နှုန်းကို လျော့ကျစေရုံသာမက စေ့များ၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အရည်အသွေးကိုပါ ထိခိုက်စေပြီး၊ လူသုံးစရာမသင့်တော်ဖြစ်စေသည်။ ဖိစီးမှုအားလုံးသည် အထွက်နှုန်းကို ၁၀-၁၀၀% အထိ ဆုံးရှုံးစေနိုင်သည်။<ref name="Nair">{{Cite journal|last1=Nair|first1=Ramakrishnan M.|title=ပဲတီစိမ်းထုတ်လုပ်မှုတွင် ဇီဝနှင့် ဇီဝမဟုတ်သော အခက်အခဲများ|journal=Frontiers in Plant Science|volume=၁၀|pages=၁၃၄၀|doi=10.3389/fpls.2019.01340}}</ref> ==== ပိုးမွှားများ ==== ပိုးမွှားများသည် ပဲတီစိမ်းကို စိုက်ပျိုးမှုမှ သိုလှောင်မှုအဆင့်အထိ အနှောင့်အယှက်ပေးပြီး အထွက်နှုန်းကို များစွာ ထိခိုက်စေသည်။ အချို့ပိုးမွှားများသည် သီးနှံကို တိုက်ရိုက်ထိခိုက်စေပြီး၊ အချို့က ဗိုင်းရပ်စ်ကူးစက်မှု၏ ကူးစက်သယ်ဆောင်သူများအဖြစ် လုပ်ဆောင်သည်။ [[Ophiomyia|ပင်စည်ယင်ကောင်]] (bean fly) သည် ပဲတီစိမ်း၏ အဓိကပိုးမွှားတစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ ပေါက်ပြီး တစ်ပတ်အတွင်း ကူးစက်ကာ၊ ကပ်ရောဂါအခြေအနေတွင် သီးနှံတစ်ခုလုံး ဆုံးရှုံးနိုင်သည်။ [[ပိုးဖြူ]] (Whitefly, ''B. tabaci'') သည် ပဲတီစိမ်း၏ အန္တရာယ်ကြီးသော ပိုးမွှားဖြစ်ပြီး၊ အပင်ရည်ကို စုပ်ယူကာ အနက်ရောင် မှိုဖြစ်ပေါ်စေသော ပျားရည်ကို စွန့်ထုတ်ခြင်းဖြင့် တိုက်ရိုက်ထိခိုက်စေသည်။ သို့မဟုတ် [[ပဲတီစိမ်းအဝါရောင်မိုဆေးဗိုင်းရပ်စ်]] (MYMD) ကို ကူးစက်စေခြင်းဖြင့် သွယ်ဝိုက်ထိခိုက်စေသည်။ ပိုးဖြူသည် အထွက်နှုန်းကို ၁၇% မှ ၇၁% အထိ ဆုံးရှုံးစေသည်။ [[ပိုးကလူး]] (Thrips) သည် ပဲတီစိမ်းကို အပင်ငယ်နှင့် ပန်းပွင့်အဆင့်တွင် ကူးစက်သည်။ အပင်ငယ်အဆင့်တွင် ပိုးကလူးသည် မြေပေါ်ပေါက်လာသော အပင်ငယ်၏ ကြီးထွားမှုအမှတ်ကို ကူးစက်ပြီး၊ ပြင်းထန်စွာ ကူးစက်ပါက အပင်မကြီးထွားနိုင်ပါ။ ပန်းပွင့်အဆင့်တွင် ပန်းခြေနှင့် ဝတ်ဆံတို့ကို ကျွေးမွေးပြီး၊ ပြင်းထန်စွာ ကူးစက်ပါက ပန်းများ ကြွေကျကာ အစေ့အိတ်မဖြစ်ပေါ်ပါ။ [[Maruca vitrata|အစက်ပါ အစေ့အိတ်ဖောက်ပိုး]] သည် အပူပိုင်းနှင့် အပူပိုင်းခွဲဒေသများတွင် ပဲတီစိမ်း၏ အဓိက ပိုးမွှားဖြစ်ပြီး၊ အထွက်နှုန်း ၂-၈၄% ဆုံးရှုံးစေကာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃၀ သန်းခန့် ထိခိုက်သည်။ ၎င်း၏သားလောင်းများသည် ပန်းများ၊ ပင်စည်များ၊ ပန်းခြေများနှင့် အစေ့အိတ်များကို ထိခိုက်စေပြီး၊ ပန်းပွင့်အဆင့်တွင် ပိုမိုပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်သည်။ [[Aphis craccivora|ပဲပုတ်ဖတ်ပိုး]] သည် အပင်ရည်ကို စုပ်ယူပြီး အပင်၏ အားအင်ဆုံးရှုံးမှု၊ အဝါရောင်ပြောင်းမှု၊ ပုတ်မှု သို့မဟုတ် ပုံပျက်မှုကို ဖြစ်စေသည်။ ထို့ပြင် ပျားရည် (အသုံးမပြုသော အပင်ရည်) ကို စွန့်ထုတ်ပြီး မှိုဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်းသည် ပဲတီစိမ်း၏ ဘုံမိုဆေးဗိုင်းရပ်စ်၏ ကူးစက်သယ်ဆောင်သူအဖြစ်လည်း လုပ်ဆောင်နိုင်သည်။ [[Bruchidius|ပဲဖောက်ပိုး]] သည် ပဲမျိုးစေ့များ၏ အပြင်းထန်ဆုံး သိုလှောင်ပိုးမွှားဖြစ်ပြီး၊ ထိန်းချုပ်မှု မရှိပါက ၃-၆ လအတွင်း ၁၀၀% ဆုံးရှုံးနိုင်သည်။ ပဲဖောက်ပိုးကူးစက်မှုသည် အလေးချိန်ဆုံးရှုံးမှု၊ ပေါက်နှုန်းနည်းမှု၊ အာဟာရဓာတ်ပြောင်းလဲမှုများကို ဖြစ်စေပြီး၊ လူသုံးရန် မသင့်တော်ဖြစ်စေသည်။ ==== ရောဂါများ ==== [[ပဲတီစိမ်းအဝါရောင်မိုဆေးရောဂါ]] (MYMD) သည် ပဲတီစိမ်း၏ အရေးပါသော ဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါဖြစ်ပြီး၊ နှစ်စဉ် အထွက်နှုန်း များစွာဆုံးရှုံးစေသည်။ MYMD သည် [[ပိုးဖြူ]] မှ ကူးစက်သော မတူညီသော ဗီဂိုမိုဗိုင်းရပ်စ် သုံးမျိုးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သည်။ အိန္ဒိယတွင် MYMD ကြောင့် အထွက်နှုန်း ၈၅% အထိ လျော့နည်းသည်။ အဓိက မှိုရောဂါများမှာ [[ဆာကိုစပူရာ အရွက်ကွက်]] (CLS)၊ [[မြေအောက်ပုပ်ရောဂါ]] (dry root rot)၊ [[မှုန်ရောဂါ]] (powdery mildew) နှင့် [[အန်သရက်နို့စ်]] (anthracnose) တို့ဖြစ်သည်။ မြေအောက်ပုပ်ရောဂါ (''Macrophomina phaseolina'') သည် ပဲတီစိမ်း၏ ထွက်ပေါ်လာသော ရောဂါဖြစ်ပြီး၊ အိန္ဒိယနှင့် ပါကစ္စတန်တွင် အထွက်နှုန်း ၁၀-၄၄% ဆုံးရှုံးစေသည်။ ၎င်းရောဂါပိုးသည် အမြစ်များ၏ သွေးကြောဆိုင်ရာစနစ်နှင့် ပင်စည်အောက်ပိုင်းကို ထိခိုက်စေပြီး၊ ရေနှင့် အာဟာရဓာတ်များ အပင်အထက်ပိုင်းသို့ ပို့ဆောင်မှုကို ပိတ်ဆို့သည်။ [[ဟေလိုဘလိုက်]]၊ [[ဘက်တီးရီးယားအရွက်လောင်ရောဂါ]] နှင့် [[တန်စပေါ့]] တို့သည် အရေးပါသော ဘက်တီးရီးယားရောဂါများဖြစ်သည်။ ==== ဇီဝမဟုတ်သော ဖိစီးမှု (Abiotic stress) ==== ဇီဝမဟုတ်သော ဖိစီးမှုများသည် အပင်ကြီးထွားမှုနှင့် အထွက်နှုန်းကို အပျက်သဘောဆောင်စွာ သက်ရောက်ပြီး၊ ကမ္ဘာတစ်ဝန်း စိုက်ပျိုးရေးဆုံးရှုံးမှု၏ အဓိကအကြောင်းအရင်းဖြစ်သည်။ ပတ်ဝန်းကျင်ပြောင်းလဲမှုကြောင့် သီးနှံအထွက်နှုန်း လျော့နည်းမှုသည် ဆယ်စုနှစ်များအတွင်း တဖြည်းဖြည်း တိုးလာသည်။ ဆားဓာတ်များမှုသည် ရေဖိအားဖိစီးမှု၊ အိုင်းယွန်းအဆိပ်သင့်မှု၊ နှင့် အမြစ်ဖုလျော့နည်းမှုတို့ကို ဖြစ်စေပြီး၊ နိုက်ထရိုဂျင်စုပ်ယူနိုင်စွမ်းကို လျော့ကျစေသည်။ ဆားဓာတ်များလွန်းမှုသည် အရွက်ထိခိုက်မှုနှင့် အလင်းဓာတ်ပြုမှု လျော့နည်းစေသည်။ မြင့်မားသော အပူချိန်ဖိစီးမှုသည် ပဲတီစိမ်း၏ မျိုးပွားဖွံ့ဖြိုးမှုကို ထိခိုက်စေပြီး၊ ပန်းစတင်ဖြစ်ပေါ်မှု၊ [[ဝတ်မှုန်]] အသက်ရှင်နိုင်မှု၊ မျိုးအောင်မှု၊ အစေ့အိတ်ဖြစ်ပေါ်မှု၊ စေ့အရည်အသွေး စသည်တို့ကို ထိခtelefonoပြီး၊ နွေရာသီတွင် ၄၂ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်ထက် မြင့်မားသော အပူချိန်သည် စေ့မာကျောမှုကို ဖြစ်စေသည်။ ပဲတီစိမ်းသည် ကြီးထွားမှုကာလတွင် မြေဆီလွှာတွင် အစိုဓာတ်အနည်းငယ်လိုအပ်ပြီး၊ ရိတ်သိမ်းချိန်တွင် လုံးဝခြောက်သွေ့သော အခြေအနေ လိုအပ်သည်။ ၎င်းကို မိုးရေခံစိုက်ခင်းများတွင် အများဆုံးစိုက်ပျိုးသောကြောင့်၊ ရေဓာတ်ပြတ်လပ်မှုကို အခြားအစားအစာ ပဲမျိုးများထက် ပိုမိုခံရနိုင်သည်။ မိုးခေါင်မှုသည် အပင်ကြီးထွားမှု၊ ပန်းစတင်ဖြစ်ပေါ်မှု၊ ဝတ်မှုန်ပုံမမှန်မှု၊ အစေ့အိတ်ဖြစ်ပေါ်မှုတို့ကို ထိခိုက်စေသည်။ သို့သော် အစိုဓာတ်လွန်ကဲမှု သို့မဟုတ် ရေလျှံမှု အချိန်တိုပင်ဖြစ်ခဲ့လျှင်၊ အထူးသဖြင့် အပင်ငယ်အဆင့်တွင် သီးနှံကို ပျက်စီးစေနိုင်သည်။ မိုးရာသီတွင် မြေဆီလွှာနှင့် လေထုအစိုဓာတ် လွန်ကဲမှုသည် ရင့်မှည့်သော အစေ့အိတ်များတွင် ရိတ်သိမ်းမီ အညှောက်ပေါက်မှု (pre-harvest sprouting) ကို ဖြစ်စေနိုင်ပြီး၊ စေ့/အစပါး၏ အရည်အသွေးကို ယိုယွင်းစေသည်။ ==== ပေါင်းစည်းရောဂါစီမံခန့်ခွဲမှု ==== ဝက်ဘ်ဆိုက်မှ ပေးအပ်သော ရာသီဥတုခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု ကိရိယာများကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် တောင်သူများသည် မိုးရေချိန်၊ အပူချိန်၊ ရောင်ခြည်နှင့် ဆင်းသက်လာသော အချက်များကို မေးမြန်းကာ ဇီဝမဟုတ်သော ဖိစီးမှုအချို့ကို ရှောင်ရှားနိုင်သည်။ မျိုးဗီဇခံနိုင်ရည်ရှိသော မျိုးကွဲများကို အသုံးပြုခြင်းသည် ပေါင်းစည်းရောဂါစီမံခန့်ခွဲမှု (Integrated disease management) ၏ အထိရောက်ဆုံးနှင့် ရေရှည်တည်တံ့သော နည်းလမ်းဖြစ်ပြီး၊ တစ်ချိန်တည်းတွင် အထွက်နှုန်း၊ အမြင့်၊ စေ့အရည်အသွေး၊ ဈေးကွက်အခွင့်အလမ်းများနှင့် စေ့ရရှိနိုင်မှုကို အာရုံစိုက်သည်။ ရိတ်သိမ်းမီ အညှောက်ပေါက်မှု (PHS) အတွက်၊ အသစ်စေ့ အိပ်စက်မှု (FSD) ကာလတို (၁၀-၁၅ ရက်) ပါသော ပဲတီစိမ်းမျိုးကွဲများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုသည် PHS ကြောင့် ဆုံးရှုံးမှုများကို လျှော့ချရန် အရေးကြီးသည်။ == ဈေးကွက် == ပဲတီစိမ်းပင်များသည် လူသားများမှ စားသုံးရန် သမိုင်းကြာရှည်ရှိသည်။ အဓိက စားသုံးသည့် အစိတ်အပိုင်းများမှာ စေ့များနှင့် အညှောက်များဖြစ်သည်။ ရင့်မှည့်သော စေ့များသည် အသားရှားပါးသည့်နေရာများ သို့မဟုတ် လူအများစု [[သက်သတ်လွတ်စားသူ]] ဖြစ်သည့်နေရာများတွင် လူတို့အတွက် အလွယ်ချက်ချည်နိုင်သော [[ပရိုတင်း]] ၏ တန်ဖိုးမဖြတ်နိုင်သော အရင်းအမြစ်ကို ပေးစွမ်းသည်။<ref>{{Cite web|last=Brassica|title=Home|url=https://avrdc.org/|access-date=2021-12-05|website=World Vegetable Center|language=en-US}}</ref> ပဲတီစိမ်းသည် အာရှ ([[အိန္ဒိယ]]၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နှင့် [[အရှေ့အာရှ]]) တွင် ကြီးမားသော ဈေးကွက်ရှိပြီး၊ [[တောင်ဥရောပ]] နှင့် [[တောင်ပိုင်းအမေရိကန်]] တို့တွင်လည်း စားသုံးကြသည်။ ပဲတီစိမ်းပရိုတင်းကို (EU) ဥပဒေ 2015/2283 အရ ဘေးကင်းသော အသစ်သောအစားအစာ (Novel Food - NF) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။<ref>{{Cite journal|last1=Turck|first1=Dominique|last2=Bohn|first2=Torsten|last3=Castenmiller|first3=Jacqueline|last4=Henauw|first4=Stefaan De|last5=Hirsch-Ernst|first5=Karen Ildico|last6=Maciuk|first6=Alexandre|last7=Mangelsdorf|first7=Inge|last8=McArdle|first8=Harry J.|last9=Naska|first9=Androniki|last10=Pelaez|first10=Carmen|last11=Pentieva|first11=Kristina|date=2021|title=Safety of mung bean protein as a novel food pursuant to Regulation (EU) 2015/2283|journal=EFSA Journal|language=en|volume=19|issue=10|pages=e06846|doi=10.2903/j.efsa.2021.6846|issn=1831-4732|pmc=8527371|pmid=34707717}}</ref> ပဲတီစိမ်း၏ စားသုံးမှုသည် ပထဝီဒေသအလိုက် ကွဲပြားသည်။ ဥပမာ- အိန္ဒိယတွင် ပဲတီစိမ်းကို ချိုမြသော မုန့်များ၊ အဆာပြေများ နှင့် အရသာရှိသော ဟင်းလျာများတွင် အသုံးပြုသည်။<ref>{{Cite journal|last1=Adsule|first1=R. N.|last2=Kadam|first2=S. S.|last3=Salunkhe|first3=D. K.|last4=Luh|first4=B. S.|date=1986-01-01|title=Chemistry and technology of green gram (Vigna radiata [L.] Wilczek)|url=https://doi.org/10.1080/10408398609527446|journal=C R C Critical Reviews in Food Science and Nutrition|volume=25|issue=1|pages=73–105|doi=10.1080/10408398609527446|issn=0099-0248|pmid=3539530}}</ref> အာရှ၏ အခြားဒေသများတွင် ၎င်းကို ကိတ်မုန့်၊ အညှောက်၊ ခေါက်ဆွဲ နှင့် ဟင်းချိုများတွင် အသုံးပြုသည်။ ဥရောပ နှင့် အမေရိကတွင် အဓိကအားဖြင့် လတ်ဆတ်သော ပဲအညှောက်အဖြစ် အသုံးပြုသည်။ အမေရိကန်တွင် ပဲတီစိမ်းစားသုံးမှုသည် တစ်နှစ်လျှင် တစ်ဦးလျှင် ၂၂-၂၉ ဂရမ်ခန့်ရှိပြီး၊<ref name="Publications {{!}} Treesearch">{{Cite web|title=Publications {{!}} Treesearch|url=https://www.fs.usda.gov/treesearch/|access-date=2021-12-05|website=www.fs.usda.gov|archive-date=5 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205031239/https://www.fs.usda.gov/treesearch/|url-status=dead}}</ref> အာရှ၏ အချို့နေရာများတွင် တစ်နှစ်လျှင် တစ်ဦးလျှင် ၂ ကီလိုဂရမ်အထိ စားသုံးနိုင်သည်။<ref>{{Cite book|last=Vijayalakshmi|first=P|url=https://www.worldcat.org/oclc/54813614|title=Enhanced bioavailability of iron from mungbeans and its effects on health of schoolchildren|date=2003|publisher=AVRDC-the World Vegetable Center|isbn=978-92-9058-128-4|location=Taiwan|language=English|oclc=54813614}}</ref> ပဲတီစိမ်းသည် ဒေသများစွာတွင် အခြားရွေးချယ်စရာ သီးနှံတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရပြီး၊ စိုက်ပျိုးခြင်းမပြုမီ [[စာချုပ်]] ချုပ်ဆိုခြင်းကို ယေဘုယျအားဖြင့် နှစ်သက်ကြသည်။ အမေရိကန်တွင် ပဲတီစိမ်း၏ ပျမ်းမျှဈေးနှုန်းမှာ တစ်ပေါင်လျှင် ၀.၂၀ ဒေါ်လာခန့်ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် [[ပဲပုပ်]] ၏ဈေးနှုန်း၏ နှစ်ဆဖြစ်သည်။ ပဲတီစိမ်းနှင့် ပဲပုပ်၏ ထုတ်လုပ်မှုကုန်ကျစရိတ် ကွာခြားချက်မှာ ရိတ်သိမ်းပြီးနောက် သန့်ရှင်းရေးနှင့်/သို့မဟုတ် သယ်ယူပို့ဆောင်မှုကြောင့်ဖြစ်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် ပဲတီစိမ်းသည် ၎င်း၏ [[မိုးခေါင်မှုခံနိုင်ရည်]] ကြောင့် ဈေးကွက်အလားအလာရှိပြီး၊ ၎င်းသည် အစားအစာသီးနှံဖြစ်ပြီး အစာစားစရာမဟုတ်သောကြောင့်၊ ကုန်စည်သီးနှံဈေးနှုန်းများ၏ မတည်ငြိမ်မှုမှ စီးပွားရေးအန္တရာယ်ကို လျော့ပါးစေရန် တောင်သူများကို ကူညီနိုင်သည်။<ref name="Publications {{!}} Treesearch"/> == အသုံးပြုမှု == {{nutritional value | name=ရင့်မှည့်သောစေ့များ၊ အခြောက် | kJ=1452 | protein=28.86 g | fat=1.15 g | carbs=62.62 g | fiber=16.3 g | sugars=6.6 g | calcium_mg=132 | iron_mg=6.74 | magnesium_mg=189 | phosphorus_mg=367 | potassium_mg=1246 | zinc_mg=2.68 | manganese_mg=1.035 | vitC_mg=4.8 | thiamin_mg=0.621 | riboflavin_mg=0.233 | niacin_mg=2.251 | pantothenic_mg=1.91 | vitB6_mg=0.382 | folate_ug=625 | vitE_mg=0.51 | vitK_ug=9 | source_usda = 1 | note=[https://fdc.nal.usda.gov/fdc-app.html#/food-details/174256/nutrients USDA ဒေတာဘေ့စ်သို့ လင့်ခ်] }} {{nutritional value | name=ရင့်မှည့်သောစေ့များ၊ အညှောက်၊ အခြောက် | kJ=126 | protein=3.04 g | fat=0.18 g | carbs=5.94 g | fiber=1.8 g | sugars=4.13 g | calcium_mg=13 | iron_mg=0.91 | magnesium_mg=21 | phosphorus_mg=54 | potassium_mg=149 | zinc_mg=0.41 | manganese_mg=0.188 | vitC_mg=13.2 | thiamin_mg=0.084 | riboflavin_mg=0.124 | niacin_mg=0.749 | pantothenic_mg=0.38 | vitB6_mg=0.088 | folate_ug=61 | vitE_mg=0.1 | vitK_ug=33 | source_usda = 1 | note=[https://fdc.nal.usda.gov/fdc-app.html#/food-details/169957/nutrients USDA ဒေတာဘေ့စ်သို့ လင့်ခ်] }} {{nutritional value | name=ပြုတ်ထားသော ပဲတီစိမ်း | kJ=441 | protein=7.02 g | fat=0.38 g | carbs=19.15 g | fiber=7.6 g | sugars=2 g | calcium_mg=27 | iron_mg=1.4 | magnesium_mg=48 | phosphorus_mg=99 | potassium_mg=266 | zinc_mg=0.84 | manganese_mg=0.298 | vitC_mg=1 | thiamin_mg=0.164 | riboflavin_mg=0.061 | niacin_mg=0.577 | pantothenic_mg=0.41 | vitB6_mg=0.067 | folate_ug=159 | vitE_mg=0.15 | vitK_ug=2.7 | source_usda = 1 | note=[https://fdc.nal.usda.gov/fdc-app.html#/food-details/174257/nutrients USDA ဒေတာဘေ့စ်သို့ လင့်ခ်] }} === အာဟာရတန်ဖိုး === ပဲတီစိမ်းတစ်လုံးတွင် [[ကာဘိုဟိုက်ဒရိတ်]] အနှစ် ၅၅-၆၅% (အခြောက်အလေးချိန် ၆၃၀ ဂရမ်/ကီလိုဂရမ်နှင့် ညီမျှ) ပါဝင်ပြီး [[ပရိုတင်း]]၊ [[ဗီတာမင်]] နှင့် [[သတ္တုဓာတ်]] များဖြင့် ကြွယ်ဝသည်။<ref>{{Citation|last=Tong|first=Li-Tao|title=Chapter 7 - Gluten-free noodles|date=2020-01-01|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128128732000078|work=Asian Noodle Manufacturing|pages=125–149|editor-last=Hou|editor-first=Gary G.|publisher=Woodhead Publishing|language=en|isbn=978-0-12-812873-2|access-date=2021-12-05}}</ref> ၎င်းတွင် အခြောက်အလေးချိန်၏ ၂၀-၅၀% ခန့် ပရိုတင်းပါဝင်ပြီး၊ ၎င်းအနက် [[ဂလိုဘူလင်]] (၆၀%) နှင့် [[အယ်လဘူမင်]] (၂၅%) တို့သည် အဓိက သိုလှောင်ပရိုတင်းများ ဖြစ်သည် (ဇယားကို ကြည့်ပါ)။ ပဲတီစိမ်းသည် အစားအသောက် [[ပရိုတင်း]] ၏ များပြားသော အရင်းအမြစ်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။ ဤပရိုတင်းများ၏ ပရိုတင်းဖြတ်တောက်မှု (proteolytic cleavage) သည် အညှောက်ပေါက်စဉ်အတွင်း ပိုမိုမြင့်မားသည်။ ပဲတီစိမ်း၏ ကာဘိုဟိုက်ဒရိတ်များသည် အလွယ်တကူ အစာချေဖျက်နိုင်ပြီး၊ အခြားပဲမျိုးများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက လူသားများတွင် [[ဝမ်းဗိုက်ဖောင်းခြင်း]] (flatulence) နည်းပါးစေသည်။ စေ့များနှင့် အညှောက်များသည် အခြားသီးနှံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက နည်းပါးသော [[ကယ်လိုရီ]] ထုတ်ပေးပြီး၊ ၎င်းသည် [[အဝလွန်ခြင်း]] နှင့် [[ဆီးချိုရောဂါ]] ရှိသူများအတွက် ပိုမိုဆွဲဆောင်မှုရှိသော ပဲတစ်မျိုးဖြစ်စေသည်။ === ချက်ပြုတ်မှု === ပြီးပြည့်စုံသော ပြုတ်ထားသော ပဲတီစိမ်းများကို ယေဘုယျအားဖြင့် အခြောက်ပဲများကို ပျော့သွားသည်အထိ ပြုတ်ခြင်းဖြင့် ပြင်ဆင်သည်။ ပဲတီစိမ်းများသည် ၎င်းတို့၏ အခွံများကို ဖယ်ရှားလိုက်သောအခါ အဝါဖျော့ရောင် ဖြစ်သည်။<ref name="brief"/> ပဲတီစိမ်းငါးပိကို အခွံခွံ့၍၊ ချက်ပြုတ်၍၊ ပဲများကို အခြောက်ငါးပိအဖြစ် ထောင်းခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်နိုင်သည်။<ref name="brief"/> === တောင်အာရှ === အိန္ဒိယချက်ပြုတ်နည်းများတွင် ပြီးပြည့်စုံသော ပဲတီစိမ်းများကို ရံဖန်ရံခါ အသုံးပြုသော်လည်း၊ အခွံမပါသော ပဲများကို ပို၍အသုံးများသည်။ [[ကာနာတာကာ]]၊ [[မဟာရပ်ရှ]]၊ [[အိုဒီရှား]]၊ [[ဂူဂျာရတ်]]၊ [[ကီရာလာ]] နှင့် [[တမီးလ်နာဒူး]] တို့တွင် ပြီးပြည့်စုံသော ပဲတီစိမ်းများကို အခြောက်ခံဟင်းလျာတစ်မျိုးပြုလုပ်ရန် ပြုတ်ပြီး [[ကျွမ်းဖုတ်]] နှင့် တွဲဖက်စားသုံးလေ့ရှိသည်။ အခွံခွံ့ထားသော ပဲတီစိမ်းများကို ချိုမြသော ဟင်းချိုများပြုလုပ်ရန် ပြီးပြည့်စုံသော ပဲများနှင့် ဆင်တူသောနည်းဖြင့် အသုံးပြုနိုင်သည်။ [[မတ်ဒဟီယာပရာဒေ့ရှ်]] နှင့် [[ရာဂျစ္စတန်]] တို့တွင် ပဲတီစိမ်းများကို တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ထောင်းပြီး၊ ဖောက်၍၊ [[မုန့်ကြော်]] အမျိုးအစားဖြစ်သော ''မန်ဂိုဒီ'' ဟုခေါ်သော အစာဖုတ်များအဖြစ် ပြုလုပ်ပြီး၊ ၎င်းသည် [[ပါကိုရာ]] နှင့် ဆင်တူသော [[လက်ဖက်စားချိန်]] အဆာပြေအဖြစ် အသုံးများသည်။ [[ဂိုအာ]] တွင် အညှောက်ပေါက်ထားသော ပဲတီစိမ်းများကို အုန်းနို့အခြေခံ၍ အပျော့စား ဟင်းချိုတစ်မျိုးဖြစ်သော ''မုန်ဂါ ဂါသီ'' ဟုခေါ်သည့် ဟင်းချိုတွင် ချက်ပြုတ်သည်။ အိန္ဒိယ၏ ဒေသဆိုင်ရာ [[အိန္ဒိယချက်ပြုတ်နည်း]] အချို့တွင် ပဲတီစိမ်းများကို အခွံခွံ့၍ ပဲ ''[[ဒယ်လ်]]'' ပြုလုပ်သည်။ အိုဒီရှာ [[အနောက်ဘင်္ဂလား]] နှင့် [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်]] တို့တွင် အခွံခွံ့၍ ခွဲထားသော ပဲများကို ''မူဂ် ဒယ်လ်'' ({{Lang|bn|মুগ ডাল}}) ဟုခေါ်သော ဟင်းချိုနှင့်ဆင်တူသော ဒယ်လ်တစ်မျိုးပြုလုပ်ရန် အသုံးပြုသည်။ အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းတွင်၊ [[ကာနာတာကာ]]၊ [[တမီးလ်နာဒူး]]၊ [[တယ်လန်ဂါနာ]]၊ [[အန်ဒရာပရာဒေ့ရှ်]] နှင့် [[မဟာရပ်ရှ]] တို့တွင် ပြီးပြည့်စုံသော ပဲများကို အငွေ့ဖြင့် ပြုတ်ပြီး ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်များနှင့် လတ်ဆတ်သော အုန်းသီးအကျွတ်များဖြင့် အရသာခတ်သည်။ အိန္ဒိယတောင်ပိုင်း၊ အထူးသဖြင့် အန်ဒရာပရာဒေ့ရှ်တွင်၊ အခွံပါသော ပြီးပြည့်စုံသော မုန်ဂိုပဲများကို ထောင်းပြီး ပြုလုပ်ထားသော မုန့်စိမ်းဖြင့် ''ပါဆာရက်တူ'' ({{Lang|te|పెసరట్టు}}) သို့မဟုတ် ပါဆာရ-ဒိုဆာ ဟုခေါ်သော [[ဒိုဆာ]] ၏ လူကြိုက်များသော အမျိုးအစားတစ်ခုကို ပြုလုပ်သည်။ [[ပါကစ္စတန်]] တွင် ချက်ပြီးသော ပဲတီစိမ်းဒယ်လ်ကို ပြုတ်ထားသော အဖြူရောင် [[ဘာ့စမတီဆန်]] နှင့် တွဲဖက်၍ "ဒယ်လ် ချာဝယ်" ဟုခေါ်သော ဟင်းလျာတစ်မျိုးပြုလုပ်သည်။ ဤဒယ်လ်တွင် ထောပတ်ထည့်ပါက "ဒယ်လ် မခါနီ" ဟုခေါ်ပြီး [[ချာပါတီ]] နှင့် တွဲဖက်စားသုံးသည်။ [[သီရိလင်္ကာ]] တွင် ပြုတ်ထားသော ပဲတီစိမ်းများကို အုန်းသီးအကျွတ်နှင့် ''လူနူ-မိရစ်'' ဟုခေါ်သော အစပ်အရသာပါသော ငရုတ်သီးနှင့် ကြက်သွန်နီ [[ဆမ်ဘလ်]] တို့နှင့် တွဲဖက်စားသုံးလေ့ရှိပြီး၊ များသောအားဖြင့် နံနက်စာအဖြစ် အသုံးများသည်။ ပဲတီစိမ်းများကို [[ကိရီဘတ်]] တွင်လည်း ထည့်သွင်းပြီး ''မတ်-ကိရီဘတ်'' ဟုခေါ်သည်။ ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူးပွဲတော် (ဧပြီလတွင် ကျင်းပသည်) အတွင်း ပဲတီစိမ်းများကို ''မတ်-ကာဗွန်'' ဟုခေါ်သော ရိုးရာ ကြော်ချိုမြသော မုန့်တစ်မျိုးပြုလုပ်ရန် အသုံးပြုသည်။ <gallery> File:Green Gram Dal ( খোসা সহ এবং খোসা ছাড়া মুগ ডাল).JPG|ပဲတီစိမ်း [[ဒယ်လ်]] File:Mung Bean - Kolkata 2011-02-10 0975.JPG|အိန္ဒိယ ပဲတီစိမ်းဒယ်လ် File:Pesarattu.jpg|တယ်လူဂူ [[ပါဆာရက်တူ]]၊ အရသာရှိသော ပဲတီစိမ်း [[ကရတ်ပီ]] File:Mug pakon 05.jpg|မတ် ပါကွန်၊ ဘင်္ဂလား၏ ရိုးရာ [[ပီသာ]]၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် </gallery> === အရှေ့အာရှ === တရုတ်တောင်ပိုင်း ချက်ပြုတ်နည်းတွင် ပြီးပြည့်စုံသော ပဲတီစိမ်းများကို {{Transliteration|zh|[[တုန်ဆွီ|တာ့ဆွီ]]}} ဟုခေါ်သော အချိုပွဲတစ်မျိုးပြုလုပ်ရန် အသုံးပြုပြီး၊ ၎င်းကို ''လူဒိုး တာ့ဆွီ'' ဟုခေါ်ကာ ပူပူနွေးနွေး သို့မဟုတ် အေးအေးစားသုံးသည်။ ၎င်းတို့ကို [[ဆန်]] နှင့် ချက်၍ ကျွမ်းဖုတ်ပြုလုပ်လေ့ရှိသည်။ [[တောင်အာရှ]] နှင့် မတူဘဲ၊ ပြီးပြည့်စုံသော ပဲတီစိမ်းများသည် အရသာရှိသော ဟင်းလျာများတွင် ရှားရှားပါးပါး ပါဝင်သည်။ [[ဟောင်ကောင်]] တွင် အခွံခွံ့ထားသော ပဲတီစိမ်းများနှင့် ပဲတီစိမ်းငါးပိကို [[ရေခဲမုန့်]] သို့မဟုတ် အေးခဲထားသော [[ရေခဲချောင်း]] များအဖြစ် ပြုလုပ်သည်။<ref name="brief"/> ပဲတီစိမ်းငါးပိကို [[တရုတ်အရှေ့ပိုင်း]] နှင့် [[ထိုင်ဝမ်]] တို့တွင် တရုတ် [[လမင်းကိတ်]] များအတွက် အသုံးများသော အဆာအဖြစ် အသုံးပြုသည်။<ref name="brief"/> [[နဂါးလှေပွဲတော်]] အတွင်း ပြုတ်၍ အခွံခွံ့ထားသော ပဲများကို စားသုံးရန်အတွက် ပြင်ဆင်ထားသော [[ဇုန်းဇီ]] တွင် အဆာအဖြစ် အသုံးပြုသည်။<ref name="brief"/> ပဲများကို ပျော့သွားသည်အထိ ချက်ပြီး၊ အရည်အဖြစ် ရောစပ်၍၊ ချိုမြအောင် ပြုလုပ်ကာ တရုတ်နိုင်ငံ၏ နေရာများစွာတွင် လူကြိုက်များသော အဖျော်ယမကာအဖြစ် စားသုံးသည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:စားသုံးနိုင်သော ပဲတောင့်ရှည်များ]] 6wlizimu0mxu2o2vafy9ad6zz0c3avd 0 105831 1055053 856372 2026-09-24T12:15:12Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 2 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055053 wikitext text/x-wiki {{rough translation}} {{Infobox aircraft occurrence|300px|name=ပြင်သစ်လေကြောင်းပျံသန်းမှု 4590 ။|Crash image=Concordefire01.jpg|Image caption=အပျော်တမ်းဓာတ်ပုံဆရာများကဓာတ်ပုံ Concorde ၏လောင်စာအကြံပေးအဖွဲ့ကိုမီးရှို့အကြံပြုထားသည်။ ပေါက်ကွဲမှုခင်မှာ|Date=[[ဇူလိုင်လ 25]] [[သန်းခေါင်စာရင်း 2543 | 2543]] ။|Type=နိုင်ငံခြားအရာဝတ္ထုကနေပျက်စီးဆုံးရှုံးမှု|Site=[[မာကု Ness]] [[ပြင်သစ်]] ။|Origin=[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ် Charles de Gaulle]] ။|Destination=[[တွေအတိုင်းအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]] ။|Fatalities=113 (မြေပြင် 4 ရက်နေ့တွင် 109 လေပေါ်) ။|Injuries=0|Aircraft Type=ခ AC / လေကြောင်း Patil အောင် [[Concorde]] ။|Operator=[[แอร์ฟรานซ์]]|Tail Number={{airreg|F|BTSC|disaster}}|Passengers=100|Crew=9}}'''ပြင်သစ်လေယာဉ် ၄၅၉၀''' ခဲ့မတော်တဆနှင့်အတူလေကြောင်းလိုင်း [[แอร์ฟรานซ์|ပြင်သစ်]] ပေါ် [[၂၅ ဇူလိုင်|ဇူလိုင်လ ၂၅]] [[၂၀၀၀|။ အဆိုပါတယ္။ ၂၅၄၃]] ခရီးကနေ [[ပါရီမြို့|ပဲရစ်မြို့]] မှ [[นิวยอร์ก|နယူးယောက်]] ဖြင့်လေယာဉ် [[ကွန်းကော့ဒ် လေယာဉ်|Concorde]] နေစဉ်လေယာဉ်ပျံပျံသန်းခဲ့သည်ရာရှိ conning မျှော်စင်၊ပျံသန်းအသိအလေယာဉ်မှူးကမီးအဆုံးမှာအစက်အမောင်းပြီးတော့အကြောင်းကြားအသိအတူပြဿနာများအင်ဂျင်နံပါတ် ၁ အခြားများ ၄ စက္ကန့်အကြာတွင်ရှေ့ပြေးခဲ့သည်အသိပေးအကြောင်းပြဿနာတစ်ခုနှင့်အတူအင်ဂျင်အရေအတွက်ကို ၂ နှင့်အတူမီးစက္မြည်အတွက်လေယာဉ်ကိုမောင်းဖို့ကြိုးစားခဲ့ရောက်စေဖို့စက်ဆင်းသွားလာအဆိပ္၊အနီးအနားမှာလေယာဉ်ကိုယ်အမြန်နှုန်းဖြောင့်ချအလေးအနက်မီးသတ် ၁၁၃ လူအဖြစ်ခရီးသည် ၁၀၀ သင်္ဘောသား ၉ လူ၊ ဒီအတွက်ဟိုတယ် Concorde နှုန်းထား၊အခြားလူ ၄ ကနေရလဒ်တွေကိုအများစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးအကြောင်းကောက်ချက်ချခြင်း၏အကြောင်းရင်းအကျအားဖြင့်ဖြစ်ပေါ်သောသတ္တုအစိတ်အပိုင်းများကျွတ်ထွက်၏လေယာဉ် [[แมคดอนเนลล์ ดักลาส ดีซี-10|-၁၀]] အ [[คอนติเนนตัลแอร์ไลน์|ကျွန်းကြောင်းလိုင်း]] ၊ပျံတက်မီက ၄ မိနစ်လည်တိုင်း အတူတစ်ဦးရော်ဘာဘီး၏ဘယ်ဘက်ခြမ်းအပေါ် Concorde။ ရှိန်မြှင့်နေစဉ်အဖြည်းဖြည်းဘီးတာယာပြန်သူများအပိုင်းပိုင်း၏ယာပျံပယ်ပျက်ကျကြံပေးနှင့်လျှပ်စစ်နှင့်မီးတောက်များ။ လုံခြုံရေးအေဂျင်လေကြောင်းပြီဆိုင်းငံ့ Concorde လေကြောင်းခရီးအတွက်စုံစမ်းစစ်ဆေးထွက်ရှာပါ၊အကြောင်းရင်းများနှင့်ပြုပြင် Concorde ပထမဦးဆုံးလေယာဉ်မတော်တဆမှုပြီးနောက်၊လုပ်ဆောင်လေယာဉ်စမ်းသပ်မှုအပေါ် ၁၇ ဇူလိုင်လ။ အဆိုပါတယ္။ ၂၅၄၄ အောင်ပျံနှင့်အတူခရီးသည်ပထမဦးဆုံးအကြိမ်အဘို့အပေါ် [[၁၁ စက်တင်ဘာ|စက်တင်ဘာလ ၁၁]] [[၂၀၀၁|။ အဆိုပါတယ်။ ၂၅၄၄]] ထိုနေ့ဖြစ်၏ဖြစ်ပျက်မှု [[စက်တင်ဘာ ၁၁ တိုက်ခိုက်မှု|အပေါ်တိုက်ခိုက်မှုများ ၁၁။ အဆိုပါတယ်။ ၂၅၄၄]] စီးပွားပျက်ကပ်၏အလေကြောင်းစက်မှုလုပ်ငန်း၏ဖြစ်ရပ်များအပြီး [[စက်တင်ဘာ ၁၁ တိုက်ခိုက်မှု|၉/၁၁]] စေလေပြင်သစ်နှင့်ဗြိတိသျှလေကြောင်းလိုင်းယနေ့ထုတ်ပြန်ကြေညာ၎င်း၏ဆုံးဖြတ်ချက်ကိုဆိုင်းအ Concorde လေယာဉ်ပျံ၊အားလုံးအတွက်အနှစ်။ အဆိုပါတယ်။ ၂၅၄၆၊ကြောင့်အနည်းငယ်သာရှိသည်နှင့်မြင့်မားကုန်ကျစရိတ်များ == အခြားအရင်းအမြစ်များ == * [http://www.bea-fr.org/docspa/2000/f-sc000725a/htm/f-sc000725a.html Final report from Bureau d'Enquêtes et d'Analyse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151026081536/http://www.bea-fr.org/docspa/2000/f-sc000725a/htm/f-sc000725a.html |date=26 October 2015 }} * [http://www.planecrashinfo.com/2000/2000-45.htm PlaneCrashInfo.Com - Data Entry on Flight 4590] * [http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20000725-0 Aviation-Safety.Net - Data Entry on Flight 4590] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606071418/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20000725-0 |date=6 June 2011 }} * [http://observer.guardian.co.uk/focus/story/0,6903,490018,00.html The Observer - this article mentions other contributing factors] {{Dead link|date=September 2026 }} [http://observer.guardian.co.uk/focus/story/0,6903,490018,00.html] {{Dead link|date=September 2026 }} * [http://www.bea-fr.org/docspa/2000/f-sc000725a/pdf/f-sc000725a.pdf Crash report(PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326115526/http://www.bea-fr.org/docspa/2000/f-sc000725a/pdf/f-sc000725a.pdf |date=26 March 2009 }} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/905308.stm CVR transcript] [[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]] 4qpnvgr0soh51r2lf21ax7gz42a5zno 0 114242 1055143 476729 2026-09-24T18:24:01Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055143 wikitext text/x-wiki {{Infobox sumo wrestler |native_name = 白鵬 翔 |name = Hakuhō Shō |image = Hakuho 2012 January.JPG |caption = Hakuhō in January 2012 |birth_name = Mönkhbatyn Davaajargal |birth_date = {{birth date and age|df=yes|1985|03|11}} |birth_place = Ulaanbaatar, Mongolia |height = {{convert|192|cm|ftin|abbr=on}} |weight = {{convert|158|kg|lb st|0|abbr=on}} |heya = [[:en:Miyagino stable|Miyagino]] |rank = Yokozuna |record = |debut = March 2001 |highestrank = Yokozuna (May 2007) |yushos = 42 (Makuuchi)<br/>1 (Jūryō) |prizes = Outstanding Performance (3)<br/>Fighting Spirit (1)<br/>Technique (2) |goldstars = 1 (Asashōryū) |blogurl = |update = August 26, 2019 }} '''ဟခုဟိုးရှော'''သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ဆူမိုအားကစားသမားတစ်ဦး ဖြစ်သည်။<ref name="nhk easy news>{{Cite web |url=https://www3.nhk.or.jp/news/easy/k10012061001000/k10012061001000.html |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |access-date=4 September 2019 |archive-date=4 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904235428/https://www3.nhk.or.jp/news/easy/k10012061001000/k10012061001000.html |url-status=dead}}</ref> ==အတ္ထုပတ္တိ== ဟခုဟိုးသည် မွန်ဂိုလီးယားနိုင်ငံသား ဖြစ်သည်။ ဟခုဟိုးသည် အသက် ၁၅ နှစ်သားအရွယ် ၂၀၀၀ ခုနှစ်ကတည်းက ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ဆူမိုကို စတင်၍ ကစားခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ချန်ပီယံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ပြိုင်ခဲ့သည့် ပြိုင်ပွဲစုစုပေါင်း ၁၁၃၂ ကြိမ်ရှိပြီး ချန်ပီယံ ၄၂ ကြိမ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ယခုအချိန်တွင် ဆူမိုအားကစားနည်းတွင် အအောင်မြင်ဆုံး အားကစားသမားလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="nhk easy news/> ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{Lifetime|၁၉၈၅||}} q006utlzrvqktuppzugte8ftfu79a6e 0 114927 1055136 1053448 2026-09-24T17:35:29Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 13 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055136 wikitext text/x-wiki {{Infobox criminal |name=လောင်းအိုင်လန် ကွင်းဆက်လူသတ်သမား |alias=LISK<br>Gilgo Killer<br>Gilgo Beach Killer<br> Seashore Serial Killer<br>Craigslist Ripper<br> |victims=၁၀–၁၆ |country=အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု |states=[[နယူးယောက်ပြည်နယ်]] |beginyear={{circa|၁၉၉၆}} |endyear={{circa|၂၀၁၀}} နှင့် ၂၀၁၃ တိုင်အောင်ကျူးလွန်ခဲ့ဖွယ်ရာရှိ။ |apprehended=လက်ရဖမ်းဆီးနိုင်ခြင်းမရှိသေး။ }} '''လောင်းအိုင်လန် ကွင်းဆက်လူသတ်သမား''' ({{lang-en|Long Island serial killer}}; '''LISK'''; ဂီလ်ဂိုကမ်းခြေ လူသတ်သမား သို့မဟုတ် ခရိတ်လစ်စ် ရစ်ပါ ဟုလည်း ညွှန်းဆိုခံရ) သည် အနှစ် ၂၀ အတွင်း လူဦးရေ ၁၀ မှ ၁၆ ယောက် အထူးသဖြင့် ပြည့်တန်ဆာ အမျိုးသမီးများအား သတ်ဖြတ်ပြီး [[နယူးယောက်ပြည်နယ်|နယူးယောက်]] လောင်းအိုင်လန် တောင်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းပေါ်ရှိ နေရာများတွင် အလောင်းများအား စွန့်ပစ်ခဲ့သည့် ဖော်ထုတ်ခြင်းမခံရသေးသော ကွင်းဆက်လူသတ်သမား ဖြစ်သည်။ ဆပ်ဖော့ခ်ကောင်တီ ဂီးလ်ဂို နှင့် အုတ်ခ် ကမ်းခြေ ဝေးလံခေါင်ဖျားမြို့များအနီးရှိ အိုးရှင်းဥယျာဉ်ပတ်လမ်းတလျောက် နှင့် Nassau ကောင်တီ ဂျုန်းစ်ကမ်းခြေ ပြည်နယ်ပန်းခြံ ဧရိယာတို့တွင် သားကောင်များကို တွေ့ရသည်။ သားကောင် ၄ ဦး၏ အကြွင်းအကျန်များကို ၂၀၁၀ ဒီဇင်ဘာတွင်လည်းကောင်း ကျန် ၆ ဦးကို ၂၀၁၁ မတ် နှင့် ဧပြီလများတွင် တွေ့ရသည်။<ref name=WNYW>{{cite news|url=http://www.myfoxny.com/dpp/news/8-sets-of-remains-recovered-from-beach-20110404|title=8 Sets Of Remains Now Found On Beach|work=[[WNYW]]|accessdate=April 4, 2011|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110407094557/http://www.myfoxny.com/dpp/news/8-sets-of-remains-recovered-from-beach-20110404|archivedate=April 7, 2011}}</ref><ref name=FoxNews>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/us/2011/04/04/search-resumes-new-york-beach-victims-online-escort-murders|title=3 More Sets of Human Remains Found on New York Beach|work=[[Fox News]]|accessdate=April 9, 2016|date=April 4, 2011|archive-date=15 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315123750/http://www.foxnews.com/us/2011/04/04/search-resumes-new-york-beach-victims-online-escort-murders/|url-status=dead}}</ref><ref name='cbs'>{{cite news|url=http://newyork.cbslocal.com/2011/04/11/investigators-of-gilgo-beach-victims-expand-search-on-l-i|title=Cops Confirm New Remains Human; Skull Also Found Along Ocean Parkway|work=CBS |location=New York|date=April 11, 2011|accessdate=April 9, 2016}}</ref> နောက်မှတွေ့ရှိရသည့် ရုပ်ကြွင်းများမှာ ၂၀၁၀ ဒီဇင်ဘာတွင် တွေ့ရသည်များထက် စောမည်ဟု ရဲဝန်ထမ်းများက ယူဆသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/us/2011/04/13/latest-remains-ny-beach-victims-long-island-serial-killer-726616671/|title=Latest Remains Found on N.Y. Beach Could be Victims of Another Long Island Serial Killer|work=Fox News|date=April 13, 2011|archive-date=29 April 2011|access-date=15 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429145139/http://www.foxnews.com/us/2011/04/13/latest-remains-ny-beach-victims-long-island-serial-killer-726616671/|url-status=dead}}</ref> နောက်အကျဆုံးရုပ်ကြွင်းများအနက် ၂ စုံမှာ ဒုတိယလူသတ်သမားတစ်ဦး၏ လက်ချက်ဖြစ်နိုင်ဖွယ်ရာရှိသည်ဟု တာဝန်ရှိသူများက ၂၀၁၁ မေလ ၉ ရက်နေ့တွင် ခန့်မှန်းပြောဆိုခဲ့သည်။<ref name=LIkiller>{{cite news |title=Identifying Another Victim, Officials Raise Possibility of a 2nd L.I. Killer |work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2011/05/10/nyregion/authorities-identify-a-fifth-li-victim.html|accessdate=April 9, 2016|first=Joseph|last=Goldstein|date=May 9, 2011}}</ref> လူသတ်မှု ၁၀ ခု စလုံးမှာ လူ တစ်ဦးတည်း၏ လက်ချက်ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ရဲဝန်ထမ်းများက ၂၀၁၁ နိုဝင်ဘာ ၂၉ ၌ ထုတ်ဖော်ပြောဆိုသည်။ ရှေ့အကျဆုံး ရုပ်အလောင်းများကို ရှာမတွေ့မီက ပျောက်ဆုံးသွားသော ကြေးကြီးအပျော်မယ် ရှန်နန်ဂီလ်ဘာ့တ် အမှုနှင့် သက်ဆိုင်မှုမရှိဟု ကောက်ချက်ချသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.nydailynews.com/new-york/police-suspect-murder-victims-found-long-island-gilgo-beach-murdered-single-serial-killer-article-1.984318 |title=Police suspect murder victims found on Long Island's Gilgo Beach were murdered by single serial killer|work=New York Daily News|accessdate= November 30, 2011}}</ref> "ဂီလ်ဂိုကမ်းခြေနဲ့ အနီးတဝိုက်မှာ ကာလတခုကြာအောင် လူ့ရုပ်ကြွင်းတွေကို စွန့်ပစ်နေခဲ့တာ သေချာပါတယ်" ဟု ဆပ်ဖော့ခ်ကောင်တီ ခရိုင်ရှေ့နေ ထောမတ်စ်စပေါ့တာက ပြောသည်။<ref>{{cite news|url=http://hosted2.ap.org/APDefault/*/Article_2011-05-14-Beach-Human%20Remains/id-7be824c0f48a4cfc89e924aed0fcc62b |title=NY beach community becomes dumping ground of death|work=Associated Press|date=May 14, 2011}}</ref> {{TOC limit|3}} == ရဲတပ်ဖွဲ့၏ စုံစမ်းစစ်ဆေးရေး == မေ ၁ ရက်နေ့တွင် ပျောက်ဆုံးလျက်ရှိသည်ဟု တိုင်ကြားခံထားရသော [[နယူးဂျာစီပြည်နယ်]]မှ ၂၄ နှစ်အရွယ် ကြေးကြီးအပျော်မယ် ရှန်နန်ဂီးလ်ဘာ့တ်အား ၂၀၁၀ မေတွင် ဆပ်ဖော့ခ်ကောင်တီ ရဲများက ရှာဖွေလျက်ရှိကြသည်။<ref>Amy Brittain [http://www.nj.com/news/index.ssf/2011/06/jersey_city_prostitute_still_m.html Jersey City prostitute still missing after 13 months of searching], [[New Jersey On-Line]], June 12, 2011.</ref><ref>Joel Rose, [https://www.npr.org/2011/04/10/135296732/on-long-island-police-search-for-missing-woman "On Long Island, Police Search For Missing Woman"], NPR, April 10, 2011.</ref> သူမ၏ဒရိုင်ဘာ မိုက်ကယ်ပတ်ခ်က ပြင်ပတွင် စောင့်ဆိုင်းနေခိုက် ဖောက်သည်အိမ်မှ ထွက်ပြေးလာပြီးနောက် အုတ်ခ်ကမ်းခြေတွင် သူမအား နောက်ဆုံးမြင်တွေ့ရသည်။<ref name="Newsday">{{cite web |url=http://www.newsday.com/news/breaking/gilbert-vanishing-reaches-one-year-mark-1.2849214 |title=Gilbert vanishing reaches one-year mark |author1=Michael Amon |author2=Matthew Chayes |author3=Chau Lam |author4=Paul Larocco |author5=Tania Lopez |author6=Jennifer Smith |author7=Andrew Strickler |publisher=Newsday.com |date=April 30, 2011 |accessdate=June 18, 2012 |archive-date=2 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802062431/http://www.newsday.com/news/breaking/gilbert-vanishing-reaches-one-year-mark-1.2849214 |url-status=dead}}</ref> [[File:Robert_Moses_Parkway_Exit_on_the_Ocean_Pkwy.JPG|thumb|Exit for Robert Moses Causeway on the Ocean Parkway, near where the first body was found]] ၂၀၁၀ ဒီဇင်ဘာ၌ ရဲအရာရှိ တစ်ဦးက သူ၏ခွေးနှင့်အတူ လုပ်ဆောင်နေကျလေ့ကျင့်ခန်းဆင်းနေစဉ် "ပေါက်ပြဲ လုနီးပါး ဂုန်နီအိတ်တွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦး၏ အရိုးအပိုင်းအစများ" ကို ဦးဆုံးတွေ့ရှိရာမှ ရှာဖွေမှုစတင်ခဲ့ပြီး ၂ ရက် အတွင်း နောက်ထပ် ရုပ်အလောင်း ၃ ခုအား အိုးရှင်းဥယျာဉ်ပတ်လမ်း မြောက်ဘက်ရှိ ယင်းနေရာ၌ပင် ထပ်မံတွေ့ရှိရသည်။<ref>[https://www.nytimes.com/2011/04/18/nyregion/in-long-island-hunt-for-bodies-key-role-for-officer-and-dog.html "Officer and His Dog Play Key Role in Hunt for Remains"], ''The New York Times'', April 18, 2011; retrieved April 23, 2011.</ref> "အလောင်း ၄ လောင်းကို တနေရာတည်းမှာ တွေ့ရတာကိုက တိုက်ဆိုင်တာ မဟုတ်တာ သိသာပါတယ်။ ကွင်းဆက်လူသတ်သမား တစ်ဦးရှိနေနိုင်ပါပြီ" ဟု ဆပ်ဖော့ခ်ကောင်တီ ရဲမင်းကြီး ရစ်ချတ်ဒေါ်မာက ပြောသည်။<ref name='abc news'>{{cite web|url=http://abcnews.go.com/US/long-island-serial-killer-discovery-bodies-beach-raises/story?id=13294531|title=Long Island Serial Killer: Discovery of Three More Bodies on Beach Raises Number of Possible Victims to Eight|publisher=ABC News|date=April 4, 2011|accessdate=April 12, 2011}}</ref> လအနည်းငယ်ကြာပြီးနောက် ၂၀၁၁ မတ်လနှောင်းပိုင်း နှင့် ဧပြီလဆန်းပိုင်း၌ အုတ်ခ် နှင့် ဂီးလ်ဂို ကမ်းခြေအနီး ဥယျာဉ်ပတ်လမ်း အခြားနေရာများမှ နောက်ထပ် အလောင်း ၄ လောင်းကို ဖော်ထုတ်ရမိသည်။ ဆပ်ဖော့ခ်ရဲဌာနက Nassau ကောင်တီနယ်စပ်ထိတိုင်အောင် ရှာဖွေမှုဧရိယာကို ချဲ့ထွင်ပြီး နောက်ထပ် သားကောင်များ ရှာဖွေ ခဲ့သည်။<ref name='abc local'>{{cite web|url=http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news/local/long_island&id=8053594|title=Shannan Gilbert not among new LI bodies, police say|publisher=Abclocal.go.com|date=April 5, 2011|accessdate=April 12, 2011|archive-date=23 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223213420/http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news/local/long_island&id=8053594}}</ref> "ဆပ်ဖော့ခ်မှာ မကြာသေးမီက ဖော်ထုတ်တွေ့ရှိသည့် လူ့ရုပ်အလောင်းမားအနီးတဝိုက်တွင် ရှိနေနိုင်တဲ့ ရာဇဝတ်မှုခင်းများကို ရှေ့ဆက် ရှာဖွေ စုံစမ်းသွားမှာဖြစ်ပါတယ်"ဟု Nassau ကောင်တီ ရဲဌာန မှ  စုံထောက် ကယ်ဗင် စမစ်သ် က ဧပြီ ၆ ရက်တွင်ပြောခဲ့သည်။ စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုနှင့် ပတ်သက်ပြီး ဆပ်ဖော့ခ် ကောင်တီနှင့် နယူးယောက်ပြည်နယ် ရဲဌာနတို့နှင့် ပူးပေါင်းသွားမည်ဖြစ်ကြောင်းလည်း ပြောခဲ့သည်။<ref name='newsday'>{{cite web|url=http://www.newsday.com/news/breaking/gilgo-search-to-extend-into-nassau-1.2803585|title=Police expand Gilgo probe into Nassau|publisher=Newsday.com|date=April 6, 2011|accessdate=April 12, 2011|archive-date=13 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013071227/http://www.newsday.com/news/breaking/police-expand-gilgo-probe-into-nassau-1.2803585|url-status=dead}}</ref> ၅ ရက် ကြာမြင့်ပြီးနောက် Nassau ကောင်တီတွင် လူသေအလောင်းများကို ရှာဖွေမှု စတင်သည်။ ကြွင်းကျန် ရုပ်အလောင်း တပိုင်းတစ တစ်စုံနှင့်တကွ သီးခြား အရိုးခေါင်းတစ်ခုကို တွေ့ရှိခဲ့ရာ ဒီဇင်ဘာလမှစတင်၍ တွေ့ရှိသော သားကောင်အရေအတွက်မှာ ၁၀ ဦး အထိရှိလာသည်။<ref>[http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news/local/long_island&id=8061689 "More remains found in serial killer investigation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110414110539/http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news%2Flocal%2Flong_island&id=8061689 |date=14 April 2011 }}; retrieved April 11, 2011.</ref> အရိုးခေါင်းနှင့် ခြေတလှမ်းအကွာ၌ လူသွား ၂ ချောင်းကို ဧပြီ ၂၂ တွင် တွေ့ရှိသည်။ လောင်းအိုင်လန် လူသတ်မှုများအတွက် ဖမ်းဆီးမှုပြုနိုင်မည့် သတင်းအချက်အလက်ပေးနိုင်သူအား ချီးမြှင့်မည့် ဆုငွေ ကို ဒေါ်လာ ၅၀၀၀ မှ ၂၅၀၀၀ အထိ (ကောင်တီသမိုင်းတလျောက် အများဆုံး) ဆပ်ဖော့ခ်ကောင်တီ ရဲဌာနက ၂၀၁၁ ဇွန် ၁၆ ရက် တွင် တိုးမြှင့်ခဲ့သည်။<ref>[http://www.cnn.com/2011/CRIME/06/16/new.york.bodies/ "Police raise reward in Long Island serial killer case"]. CNN.com; retrieved June 17, 2011.</ref> စက်တင်ဘာ ၂၀ တွင် မတ်နှင့်ဧပြီတွင် ဖော်ထုတ်တွေ့ရှိခဲ့သော အမည်မတပ်နိုင်သေးသည့် သားကောင် ၂ ဦး၏ ခဲခြစ် ပုံကြမ်း၊ ဧပြီ ၄ နှင့် ၁၁ ရက် အသီးသီးတို့တွင် တူးဖော်ရရှိသည့် လမ်းလျှောက်တတ်စ မိန်းကလေးနှင့် မိခင်တို့၏ ကိုယ်ပေါ်၌ တွေ့ရှိရသော လက်ဝတ်ရတနာများ၏ ဓာတ်ပုံတို့ကို ရဲဌာနက ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref name=NYPost>{{cite news|url=http://www.nypost.com/p/news/local/two_more_faces_of_death_R3TxB7N7v5l3sBjzlsHbuN|title=Two More Faces of Death:LI detectives release new sketches of victims in hunt for serial slayer|publisher=New York Post|accessdate=September 24, 2011|first=Selim|last=Algar|date=September 21, 2011}}</ref> Nassau ကောင်တီ၌ ဧပြီ ၁၁ ရက်တွင်တွေ့ရသော အကြွင်းအကျန်အစုံလိုက်များအနက်မှ တစ်စုံမှာ ကလေးငယ်၏ မိခင်ဟု အဆိုရှိသည်။ Nassau ကောင်တီ၌ ဧပြီ ၁၁ ရက်တွင် တူးဖော်ရရှိသည့် ရုပ်အလောင်းအကြွင်းအကျန် ဒုတိယတစ်စုံမှာ ၁၉၉၁ ခုနှစ်က မီးကျွန်းပေါ် တင်ကျန်ရစ်သည့် အမှိုက်အိတ်တွင်းမှ တွေ့ရှိရသော ခြေထောက် ၂ ချောင်းနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိကြောင်း စက်တင်ဘာ ၂၀ တွင် ရဲဌာနက ထုတ်ဖော်ပြောကြားသည်။<ref name=NYPost/><ref name=LIPress/> စုံစမ်းမှုစတင်ချိန်မှစ၍ ၂၀၁၁ စက်တင်ဘာ ၂၂ တိုင်အောင် စာသား၊ အီးမေးလ် နှင့် ဖုန်းများမှ သတင်းပေးမှု ၁၂၀၀ ကျော်ကို ရဲဌာနက လက်ခံရရှိသည်။<ref name=LIPress>{{cite news|url=http://www.longislandpress.com/2011/09/22/suffolk-cops-getting-tips-in-li-serial-killer-probe|title=Suffolk Cops Getting Tips in LI Serial Killer Probe|publisher=LongIslandPress.com|accessdate=September 24, 2011|archivedate=25 September 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110925103749/http://www.longislandpress.com/2011/09/22/suffolk-cops-getting-tips-in-li-serial-killer-probe/}}</ref> လူသတ်မှု ၁၀ ခုလုံးမှာ လူတစ်ဦးတည်း၏ လက်ချက်ဖြစ်ပြီး ထိုသူမှာ လောင်းအိုင်လန်ကသာဖြစ်ရန် သေချာလုနီးပါး ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ရကြောင်း ၂၀၁၁ နိုဝင်ဘာ ၂၉ တွင် ရဲဌာက ကြေညာသည်။ တစ်ဦးတည်းသောလူသတ်သမား အယူအဆမှာ အခြေအနေအရပ်ရပ်မှ တူညီသောလက္ခဏာများ ၊ အလောင်းများ၏ သေမှုသေခင်းစစ်ဆေးမှု အထောက်အထားများနှင့် ဆက်စပ်မှုရှိသည်။<ref name="nbcnewyork.com">[http://www.nbcnewyork.com/news/local/Gilgo-Beach-Serial-Killer-Investigation-Theory-Changes-Shannan-Gilbert-134724808.html "Investigators Believe Single Serial Killer Behind Gilgo Beach Bodies"], nbcnewyork.com; retrieved November 30, 2011.</ref> ရှန်နန်ဂီးလ်ဘာ့တ်၏ ရုပ်အလောင်းအကြွင်းအကျန်ကို သူမပျောက်ဆုံးသွားသည့်နေရာမှ မိုင်ဝက်ခန့်အကွာ နွံတောတွင်း မှ တွေ့ရှိရသည်ဟု ၂၀၁၁ ဒီဇင်ဘာ ၁၃ တွင် ရဲဌာနက ကြေညာသည်။ ယင်းမတိုင်မီ တစ်ပတ်ခန့်က သူမ၏ အဝတ်အစား နှင့် အသုံးအဆောင်များကို ထိုနေရာအနီးတဝိုက်တွင်ပင် တွေ့ရှိခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ နွံတောအတွင်း ခြေချော်ကျကာ မတော်တဆ ရေနစ်သေဆုံးခဲ့သည်ဟု ရဲများက ယူဆသော်လည်း သူမ၏ မိခင်ဖြစ်သူက သဘောမတူညီပေ။ သူမအား ညအမှောင်ထဲ ထွက်မပြေးခင် နယ်ခံအိမ်တံခါးများကို ထုနှက်နေပြီး အကူအညီအော်ဟစ်တောင်းနေသည်ကို နောက်ဆုံးတွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။ ထိုညက နိုင်းဝမ်းဝမ်း သို့ ခေါ်ဆိုပြီး အသက်အန္တရာယ်ရှိသည်ဟု တိုင်ကြားခဲ့သည်။ [[အက်ဖ်ဘီအိုင်]]က တရားဝင် ပါဝင်လာပြီဖြစ်ကြောင်းကို ဆပ်ဖော့ခ်ကောင်တီ ရဲမင်းကြီး တမ်(မ်)စီးနီက ၂၀၁၅ ဒီဇင်ဘာတွင် ကြေညာသည်။ ယင်းမတိုင်မီ ၁ ရက်က အောက်တိုဘာလက နုတ်ထွက်ခဲ့သော ရဲမင်းကြီးဟောင်း ဂျိမ်းစ်ဘာ့ခ်ကို ရဲအကြမ်းဖက်မှု နှင့် အခြားကိစ္စများအတွက် ရုံးတင်စွဲဆိုသည်။ လောင်းအိုင်လန် ကွင်းဆက်လူသတ်မှုသို့ အက်ဖ်ဘီအိုင် ပါဝင်လာနိုင်ခြင်းမရှိအောင် ၎င်းက နှစ်ပေါင်းများစွာ ပိတ်ဆို့ဟန့်တားထားခဲ့သည်ဟု အဆိုရှိသည်။<ref>[https://nypost.com/2015/12/12/busted-ex-police-chief-blocked-fbi-probe-of-gilgo-beach-murders/ Jamie Schram, Selim Algar and Joe Tacopino, "Busted ex-police chief blocked FBI probe of Gilgo Beach murders"], ''New York Post'', 12 December 2015: accessed 6 May 2019</ref> အက်ဖ်ဘီအိုင် ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူက ၎င်းတို့ တရားဝင်ပါဝင်မှုကို အတည်ပြုခဲ့သည်။ ယခင်က သားကောင်များ ရှာဖွေရာ တွင် အကူအညီပေးခဲ့သော်လည်း စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုတွင် တရားဝင်ပါဝင်ခြင်းမရှိခဲ့ပေ။<ref>{{cite news|title=FBI joins 'Long Island serial killer' investigation|url=http://www.foxnews.com/us/2015/12/11/fbi-joins-long-island-serial-killer-investigation.html|accessdate=October 9, 2017|work=Fox News|date=December 11, 2015|archive-date=9 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009092850/http://www.foxnews.com/us/2015/12/11/fbi-joins-long-island-serial-killer-investigation.html|url-status=dead}}</ref> ၁၉၉၃ နှင့် ၁၉၉၄ ခုနှစ်များတွင် ပြည့်တန်ဆာ ၂ ဦးအား သတ်မှုအတွက် ၂၀၁၇ မေတွင် တရားရုံးတင်စွဲဆိုခံရပြီး စက်တင်ဘာတွင် ပြစ်ဒဏ်ချခံရသူ မနောဗီးလ်မှ လက်သမား ဂျွန်ဘစ်တ်ထရော့လ်ဖ်သည် လောင်းအိုင်လန်ကွင်းဆက် လူသတ်မှုများအနက်မှ အနည်းဆုံး ၁ ခုတွင် သံသယရှိခံရသူဖြစ်သည်ဟု ကောင်တီ ရှေ့နေချုပ်ရုံးမှ ဆပ်ဖော့ခ် အစိုးရရှေ့နေ ရောဘတ် ဘီယန်ခါဗီလာက ၂၀၁၇ စက်တင်ဘာ ၁၂ တွင်ကြေညာသည်။ ဒီအဲန်အေအရ ဘစ်တ် ထရော့လ်ဖ်မှာ ၁၉၉၀ လူသတ်မှုများနှင့် ဆက်နွယ်မှုရှိခဲ့သည်။ လောင်းအိုင်လန်လူသတ်မှု စုံစမ်းစစ်ဆေးရေးမှာ အပြီးသတ်ခြင်းမရှိသေးသည့်အတွက် ရဲများက မှတ်ချက်ပြုခြင်း မရှိခဲ့ပါ။<ref name="eltmanAP"/><ref name="nydailynews.com">{{cite news|last=Green|first=Leonard|url=http://www.nydailynews.com/news/crime/convicted-killer-tied-gilgo-beach-murders-article-1.3490281|title=L.I. convicted killer could be tied to Gilgo Beach murders|date=September 12, 2017|work=New York Daily News|access-date=October 9, 2017}}</ref> အမည်မဖော်နိုင်သော သားကောင်များနှင့် လူသတ်သမားဖြစ်ဖွယ်ရှိသူကို မျိုးရိုးဗီဇနည်းပညာအသုံးပြုပြီး ဖော်ထုတ်သတ်မှတ်ရန် အဆိုပြုချက်ကို ၂၀၁၉ ဇွန်လ တွင် တင်သွင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite news|last=Green|first=Leonard|url=https://www.newsday.com/amp/long-island/crime/gilgo-killings-serial-killer-1.33501011|title=gilgo killings|date=July 7, 2019|work=News Day|access-date=July 17, 2019|archive-date=17 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717182358/https://www.newsday.com/amp/long-island/crime/gilgo-killings-serial-killer-1.33501011|url-status=dead}}</ref> == လူသတ်သမား၏ ကောက်ကြောင်း == "ဂျိုးစီ" (အမည်မသိ) ဟု ရဲများက ရည်ညွှန်းသည့် လူသတ်သမား၏ ကိုယ်ရေးကောက်ကြောင်းကို မီဒီယာများက ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ လောင်းအိုင်လန် တောင်ပိုင်းကမ်းရိုးတန်းနှင့် အကျွမ်းတဝင်ရှိသူ၊ အလောင်းများ ထည့်သွင်း စွန့်ပစ်ရန် ဂုန်နီအိတ်များ အလွယ်တကူ ရနိုင်သူ၊ အသက် ၂၀ တွင်းမှ ၄၀ နှစ် ပတ်လည်ရှိ လူဖြူအမျိုးသား ဖြစ်နိုင်ဖွယ် ရှိသည်ဟု နယူးယောက်တိုင်းမ်စ် သတင်းစာက ဆိုသည်။<ref name=TimesProfile>{{cite news|title=Bright, Careful and Sadistic: Profiling Long Island's Mystery Serial Killer|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2011/04/22/nyregion/long-island-serial-killer-gets-a-personality-profile.html|accessdate=May 15, 2011|first1=Manny|last1=Fernandez|first2=Al|last2=Baker|date=April 21, 2011}}</ref> ဥပဒေစိုးမိုးရေးနည်းနာဆိုင်ရာ အသိသုတ အသေးစိတ်ကို နားလည်သဘောပေါက်ပြီး ဥပဒေစိုးမိုးရေးနှင့် ဆက်နွယ်မှုရှိသူဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ယခုအချိန်ထိ စက်ကွင်းမှ လွတ်နေခြင်းဖြစ်နိုင်ဖွယ်ရာရှိသည်ဟု ဆိုသည်။<ref name=TimesProfile/><ref>[https://www.independent.co.uk/news/world/americas/police-say-new-york-may-have-two-serial-killers-2282119.html "Police say New York may have two serial killers"], ''[[The Independent]]''. Retrieved May 15, 2011.</ref> ၂၀၁၁ မတ်နှင့်ဧပြီတွင် တွေ့ရှိရသည့် အလောင်းများအနက် အချို့မှာ လောင်းအိုင်လန်ဒေသခံဟောင်း ကွင်းဆက် လူသတ်သမား ဂျိုဝဲလ်ရစ်ဖ်ကင် ၏ လက်ချက်ဖြစ်နိုင်ကြောင်း နယူးစ်ဒေး သတင်းထောက်များက ခန့်မှန်းသည်။ သားကောင်များအနက် ၄ ဦး၏ ကိုယ်ခန္ဓာအပြည့်အစုံကို မတွေ့ရပေ။<ref name=JoelRifkin>{{cite web|title=Rifkin: 'I have nothing to do with' victims|publisher=Newsday.com|url=http://www.newsday.com/news/breaking/rifkin-i-have-nothing-to-do-with-victims-1.2819302|accessdate=May 15, 2011|archive-date=18 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110418204909/http://www.newsday.com/news/breaking/rifkin-i-have-nothing-to-do-with-victims-1.2819302|url-status=dead}}</ref> ၂၀၁၁ ဧပြီလအတွင်း နယူးစ်ဒေး သတင်းစာ နှင့် အင်တာဗျူး၌ လတ်တလောဖော်ထုတ်ရမိသော အလောင်းများနှင့် သက်ဆိုင်မှုတစုံတရာမရှိဟု ရပ်ဖ်ကင်က ငြင်းဆိုသည်။<ref name=JoelRifkin/> == သံသယဖြစ်ဖွယ်ရှိသူများနှင့် အာရုံထားခံရသူများ == === ဂျိမ်းစ် ဘာ့ခ် === ဆပ်ဖော့ခ်ကောင်တီ ရဲမှူးကြီး ဂျိမ်းစ်ဘာ့ခ်မှာ လောင်းအိုင်လန်လူသတ်မှုများနှင့်ပတ်သက်မှုရှိကြောင်း သူနှင့် အဆက်အဆံလုပ်ဖူးသူ ကြေးကြီးအပျော်မယ်တစ်ဦးက ပြောသည်ဟု ဂီးလ်ဘာ့တ် မိသားစုရှေ့နေက ၂၀၁၆ ဒီဇင်ဘာ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ဆိုသည်။<ref name="pix11.com">{{cite web|url=http://pix11.com/2016/12/15/lawyer-theres-connection-between-disgraced-police-chief-james-burke-unsolved-gilgo-beach-murders/|title=Escort claims disgraced ex-Police Chief James Burke linked to unsolved Gilgo Beach murders|date=December 15, 2016|website=pix11.com|author=|accessdate=October 9, 2017|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327123248/https://pix11.com/2016/12/15/lawyer-theres-connection-between-disgraced-police-chief-james-burke-unsolved-gilgo-beach-murders/}}</ref>  လိင်အပျော်ရုပ်များပါဝင်သည့် လက်ဆွဲခရီးဆောင်အိတ် နှင့် ညစ်ညမ်းပစ္စည်းများအား သူ၏ ကားတွင်းမှ ခိုးယူသူ အမျိုးသားတစ်ဦးအား ရိုက်နှက်မှုအတွက် ဖက်ဒရယ်အကျဉ်းထောင်၌ ၄၆ လ ထောင်ဒဏ်အပြင် ထောင်မှလွှတ် ပြီးသည့်နောက် ၃ နှစ်တိုင် စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုခံရန် ၂၀၁၆ နိုဝင်ဘာတွင် ဘာ့ခ်အား ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်လိုက်သည်။ ပြည်သူ့ရပိုင်ခွင့်ချိုးဖောက်မှု နှင့် တရားဥပဒေအား အနှောင့်အယှက်ပြုရန် လျှို့ဝှက် ကြံစည်မှု စွဲချက်များအတွက် အပြစ်ရှိကြောင်း ဘာ့ခ်က ၂၀၁၆ ဖေဖော်ဝါရီ၌ ဝန်ခံခဲ့သည်။<ref>{{cite news|last1=Pelisek|first1=Christine|title=Former Police Chief James Burke Sentenced to Prison in Suspect's Beating and Cover-Up|url=http://people.com/crime/suffolk-county-police-chief-james-burke-sentenced-prison/|accessdate=December 16, 2016|work=PEOPLE.com|publisher=Time Inc.|date=November 2, 2016}}</ref> အုတ်ခ် ကမ်းခြေပါတီတခု၌ ဘာ့ခ်နှင့် "ကြမ်းကြမ်းတမ်းတမ်း လိင်ဆက်ဆံ" ကြောင်း ကြေးကြီးအပျော်မယ်တစ်ဦးက သတင်းပေးသည်ဟု ဂီးလ်ဘာ့တ်၏ ရှေ့နေက ဒီဇင်ဘာတွင် ပြောဆိုလိုက်သည်။ ဘာ့ခ်အနေဖြင့် ရဲမှူးကြီး တာဝန်ထမ်းခဲ့စဉ်အတွင်း လောင်းအိုင်လန် ကွင်းဆက်လူသတ်မှုအား အက်ဖ်ဘီအိုင်က စစ်ဆေးမှုကို ပိတ်ပင်တားမြစ်ခဲ့သည်ဟု သတင်းပေးခံရသည်။<ref>{{cite web|url=https://nypost.com/2015/12/12/busted-ex-police-chief-blocked-fbi-probe-of-gilgo-beach-murders/|title=Busted ex-police chief blocked FBI probe of Gilgo Beach murders|date=December 12, 2015|website=nypost.com|accessdate=October 9, 2017}}</ref> === ဂျွန်ဘစ်တ်ထရော့လ်(ဖ်) === ဆပ်ဖော့ခ်ကောင်တီနေ ဂျွန်ဘစ်တ်ထရော့လ်(ဖ်) မှာ လောင်းအိုင်လန်ကွင်းဆတ်လူသတ်မှုများအနက် အနည်းဆုံး ၁ ခု နှင့်ပတ်သက်ပြီး သံသယရှိသူဖြစ်သည်ဟု ဆပ်ဖော့ခ်ကောင်တီ အစိုးရရှေ့နေ ရောဘတ် ဘျန်ခဗီလာက ၂၀၁၇ စက်တင်ဘာ ၁၂ ၌ ပြောသည်။ ဂီလ်ဂိုကမ်းခြေ မှုခင်းဖြစ်ပွားရာနေရာများနှင့် ဘစ်တ်ထရော့လ်၌ အပြစ်ရှိကြောင်း ထင်ရှားသည့် လူသတ်မှုများအကြား (ယင်းအမှုများအတွက် ၂၀၁၇ မေတွင် ရုံးတင်ခံရပြီး စက်တင်ဘာတွင် ပြစ်ဒဏ် ချမှတ်ခံရသည်) ဆင်တူမှုများရှိရာ အခြားအမျိုးသမီးများ၏ သေဆုံးမှုအတွက်လည်း ဘစ်တ်ထရော့လ်မှာ တာဝန် ရှိနိုင်သည်ဟု ၎င်းကဆိုသည်။<ref name="eltmanAP" /><ref name="prosecutor">{{citeweb|url=https://people.com/crime/prosecutor-says-john-bittrolff-long-island-serial-killer/ |title=Prosecutor Suggests a N.Y. Carpenter Could Be a Suspect in the Long Island Serial Killer Case|last=Pelisek |first=Christine |work=People|date=13 September 2017|access-date=6 May 2019}}</ref><ref name="greene">{{Cite web|url=https://www.nydailynews.com/news/crime/convicted-killer-tied-gilgo-beach-murders-article-1.3490281|title=Long Island carpenter convicted of killing two prostitutes eyed in at least one of the unsolved Gilgo Beach murders - NY Daily News|last=Greene|first=Leonard|website=nydailynews.com|access-date=2018-12-06}}</ref> ၁၉၉၃ နှင့် ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် အသီးသီးထွက်ပေါ်လာသည့် ပြည့်တန်ဆာအမျိုးသမီး ၂ ဦးဖြစ်ကြသော ရီတာတန်ဂရက်ဒီ နှင့် ကောလင်းမက်နမီးတို့၏  ရုပ်အလောင်းများမှ တွေ့ရှိရသော မျိုးရိုးဗီဇ (ဒီအဲန်အေ) နှင့် ဆက်နွယ်ပြီး ၂၀၁၄ ၌ ဘစ်တ်ထရော့လ်(ဖ်) ဖမ်းဆီးခံရသည်။ (အခြားဆက်စပ်မှုမရှိသော အမှုအခင်းတခုအတွက် ၂၀၁၃ ခုနှစ်၌ ရုံးတင် စွဲဆိုခံရသော ၎င်း၏အစ်ကိုထံမှ ရရှိသည့် ဒီအဲန်အေမှ တဆင့် တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးမှုပြုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်)<ref name="eltmanAP">{{citeweb|url=http://www.newser.com/article/64ad0c77a9ee4bdf9b1ec54425d42686/prosecutor-convicted-killer-may-be-tied-to-more-ny-slayings.html|title=Prosecutor: Convicted killer may be tied to more NY slayings|author=Frank Eltman, AP|work=Newser|access-date=2017-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913232025/http://www.newser.com/article/64ad0c77a9ee4bdf9b1ec54425d42686/prosecutor-convicted-killer-may-be-tied-to-more-ny-slayings.html|archive-date=2017-09-13|dead-url=yes|df=}}</ref> ၂၀၁၇ မေလတွင် ဤလူသတ်မှုများအတွက် အပြစ်ရှိကြောင်း ရုံးတင်စွဲဆိုခံရပြီး ထောင်ဒဏ် ၂၅ နှစ် တစပ်တဆက်တည်း ကျခံရန် စက်တင်ဘာတွင် ချမှတ်ခံရသည်။<ref name="eltmanAP"/> လောင်းအိုင်လန် လူသတ်မှုများမှာ စုံစမ်းစစ်ဆေးဆဲဖြစ်သောကြောင့် ဆပ်ဖော့ခ် ကောင်တီ ရဲဌာနက အစိုးရရှေ့နေ၏ ပြောဆိုချက်အပေါ်မှတ်ချက်မပြုခဲ့ပေ။ ဘစ်တ်ထရော့လ်၏ အမှုလိုက်ရှေ့နေက အစိုးရရှေ့နေ၏ စွပ်စွဲချက်ကို ပယ်ချသည်။<ref name="prosecutor"/> အိမ်ထောင်ရှိ လက်သမား ဘစ်တ်ထရော့လ်(ဖ်)သည် လောင်းအိုင်လန် ကွင်းဆက်လူသတ်မှု သားကောင် ဂျက်ဆီကာ တိုင်လာ နှင့် "ဂျိန်းဒိုး နံပါတ် ၆" တို့၏ ကိုယ်အထက်ပိုင်းအား ဖော်ထုတ်တွေ့ရှိရာမှ ၃ မိုင်အကွာရှိ မနောဗီးလ်တွင် နေထိုင်ခဲ့သည်။ (အောက်ပါ သားကောင်များကဏ္ဍတွင် ရှု) ဘစ်တ်ထရော့လ်(ဖ်)သည် တိရစ္ဆာန်များအား သတ်ဖြတ် ရသည်ကို သဘောတွေ့သော မုဆိုးတဦးဟု ဘျန်ခဗလီက ပြောသည်။<ref name="greene"/> ဘစ်တ်ထရော့လ်(ဖ်)၏ သားကောင်များအနက်မှ တစ်ဦးဖြစ်သူ ရီတာတန်ဂရက်ဒီ၏ အရွယ်ရောက်ပြီးသော သမီးဖြစ်သူမှာ ဂီလ်ဂို ကမ်းခြေသားကောင်များအနက်မှ တစ်ဦးဖြစ်သည့် မလစ်ဆာဘာသဲလမီ၏ "အရင်းနှီးဆုံး သူငယ်ချင်း" ဖြစ်သည်ဟု အဆိုရှိကြသည်။<ref name="murphy17"/> သူမ၏သမီးဖြစ်သူမှာ မသေဆုံးမီ မနောဗီးလ်သို့ သူမ၏ဖုန်းမှ ကြိမ်ဖန်များစွာ ခေါ်ဆိုခဲ့ကြောင်း ဘာသဲလမီ၏ မိခင်ဖြစ်သူက ဆိုသည်။<ref name="prosecutor"/><ref name="murphy17">{{cite web|url=http://pix11.com/2017/09/12/convicted-killer-may-be-tied-to-gilgo-beach-murders-prosecutor/|title=LI carpenter could be Gilgo Beach serial killer, tied to Craigslist murders: prosecutor|date=September 12, 2017|author=Mary Murphy|website=pix11.com|access-date=October 9, 2017|archive-date=18 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018033556/http://pix11.com/2017/09/12/convicted-killer-may-be-tied-to-gilgo-beach-murders-prosecutor/}}</ref> === ဂျိုးဆက်ဖ် ဘရူဝါ === ရှန်နန်ဂီးလ်ဘာ့တ်အား အသက်ရှင်လျက် နောက်ဆုံးမြင်လိုက်ရသူအနက် တစ်ဦးမှာ ဂျိုးဆက်ဖ်ဘရူဝါဖြစ်သည်။ သူမ ပျောက်ဆုံးသွားသည့်ညက ကြေးကြီးအပျော်မယ်အဖြစ် ခရိတ်လစ်မှတဆင့် ငှားရမ်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ သူ့အိမ်သို့ ဂီးလ်ဘာ့တ်ရောက်လာပြီး မကြာမီ ဂဏှာမငြိမ်ဖြစ်လာကာ ညအမှောင်ထဲသို့ထွက်ပြေးသွားသည်ဟု ဘရူဝါက ပြောသည်။ သူမအား အုတ်ခ်ကမ်းခြေတလျောက် ပြေးလွှားနေပြီး ဘရူဝါ အိမ်နီးချင်းများ၏ အိမ်တံခါးများအား လိုက်လံထုနှက်နေသည်ကို တွေ့မြင်ရသည်ဟု ဆိုသည်။ ထိုအချိန်အတွင်း "သူတို့သတ်ရန်ကြိုးစားနေသည်" ဟု ဂီးလ်ဘာ့တ်က နိုင်းဝမ်းဝမ်းသို့ ခေါ်ဆိုတိုင်ကြားသည်။ သို့သော် အမှားအယွင်းတစုံတရာ မတွေ့ရသဖြင့် ဘရူဝါအား သံသယဖြစ်ဖွယ်စာရင်းမှ မြန်မြန်ဆန်ဆန် ရှင်းလင်းပေးလိုက်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.huntakiller.com/blog-articles/2016/11/5/six-years-later-more-questions-than-answers-in-case-of-the-long-island-serial-killer|title=Six Years Later: More Questions than Answers in Case of The Long Island Serial Killer|website=huntakiller.com|accessdate=October 9, 2017|archivedate=18 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170918154445/https://www.huntakiller.com/blog-articles/2016/11/5/six-years-later-more-questions-than-answers-in-case-of-the-long-island-serial-killer}}</ref> === ဒေါက်တာ ပီတာဟက်ကတ် === ဂီးလ်ဘာ့တ်ပျောက်ဆုံးပြီး ၂ ရက်အကြာ၌ အုတ်ခ် ကမ်းခြေနေ ဒေါက်တာပီတာဟက်ကတ်က မိခင်ဖြစ်သူ မာရီဂီးလ်ဘာ့တ်ကို ဖုန်းခေါ်ဆိုပြီး "လမ်းမှားလိုက်သည့်မိန်းကလေးများအတွက် ဂေဟာဖွင့်ထား" ပြီး ဂီးလ်ဘာ့တ်အား စောင့်ရှောက်ထားသည်ဟု သူကပြောသည်ဟု သူမက နောက်ပိုင်း၌ ပြန်ပြောင်းပြောပြသည်။ ၃ ရက်အကြာတွင် သူက မိခင်ဖြစ်သူထံ ဖုန်းထပ်မံခေါ်ဆိုကာ သူမ၏ သမီးဖြစ်သူနှင့် အဆက်အသွယ်မရှိခဲ့သည့်အပြင် မာရီဂီးလ်ဘာ့တ်ကိုလည်း ဖုန်းမခေါ်ခဲ့ဟု ငြင်းဆိုသည်။ ပျောက်ဆုံးပြီးနောက် ဟက်ကတ်က မာရီထံ ဖုန်း ၂ ကြိမ်ခေါ်ဆိုထားကြောင်း အမှုလိုက်များက နောက်ပိုင်းတွင် အတည်ပြုခဲ့သည်။ ဂီးလ်ဘာ့တ်၏ ရုပ်ကြွင်းကို တွေ့ရှိရာ ရွှံ့နွံ့ထူသောနေရာမှာ ဟက်ကတ်၏ နေအိမ်ခြံဝင်း အနီးမှာပင်ဖြစ်သည်။ ယင်းမနက်က ဂီးလ်ဘာ့တ်အား အိမ်တွင်း ခေါ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ဆေးပေးကာ သေဆုံးစေရန် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်ဟု စွပ်စွဲချက်နှင့်အတူ တရားမျှတမှုကင်းမဲ့သော သေမှုသေခင်းဖြင့် ဟက်ကတ်အား ၂၀၁၂ တွင် ဂီးလ်ဘာ့တ်၏ မိသားစုက တရားစွဲဆိုခဲ့သည်။ ဖြစ်ရပ်ကြီးကြီးကျယ်ကျယ်များတွင် သူပါဝင်ရအောင်ကြံဆောင်ခြင်း သို့မဟုတ် သူ၏ အခန်းကဏ္ဍကို ချဲ့ကားတတ်လေ့ရှိသည်ဟု နောက်ပိုင်း၌ ရဲများက ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ ဂီးလ်ဘာ့တ်ပျောက်ဆုံးသည့် ညက ဟက်ကတ်၏ ဇနီးနှင့် ကလေး ၂ ဦး အိမ်တွင် ရှိသည်ဟုလည်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ ဂီးလ်ဘာ့တ် နှင့် အခြား လောင်းအိုင်လန်သားကောင်များ သေဆုံးမှုအတွက် သံသယရှိခံရသူများ စာရင်းမှ ဟက်ကတ်အား ရဲများက ပယ်ဖျက်လိုက်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.vice.com/en_us/article/4wbegj/ghosts-of-suffolk-county-inside-the-bizarre-unsolved-case-of-the-long-island-serial-killer|title=Inside the Bizarre, Unsolved Case of the Long Island Serial Killer|date=February 3, 2016|website=vice.com|accessdate=October 9, 2017}}</ref> == သားကောင်များ == === ၂၀၁၀ ဒီဇင်ဘာတွင် ဖော်ထုတ်တွေ့ရှိရသည့် ရုပ်အလောင်းများ === ၂၀၁၀ နှောင်းပိုင်းမှ စတင် ဖော်ထုတ်ရမိသော လူသေအလောင်း ၁၀ အနက် ၂၀၁၀ ဒီဇင်ဘာ၌ တွေ့ရသည့် ၄ လောင်းမှာ ခရိတ်လစ်စ်ပေါ် ဖောက်သည်ရှာကြသည့် ပျောက်ဆုံးလျက်ရှိသော ပြည့်တန်ဆာများဖြစ်သည်။ လူတိုင်း လည်ပင်းညှစ် အသတ်ခံရပြီး ၎င်းတို့၏ အလောင်းများကို ဂီးလ်ဂိုကမ်းခြေတလျောက် မစွန့်ပစ်မီ ဂုန်နီ အိတ်တွင်း ထုပ်ပိုးခံထားရသည်။<ref>[http://www.cbsnews.com/8301-504083_162-20053194-504083.html "Long Island serial killer? Medical Examiner to study unidentified beach-area remains"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103194649/http://www.cbsnews.com/8301-504083_162-20053194-504083.html |date=3 November 2012 }}, cbsnews.com; accessed April 12, 2011.</ref> ၎င်းတို့အားလုံး အခြားတနေရာတွင် အသတ်ခံရခြင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။ ==== မည်သူမည်ဝါဖြစ်ကြောင်းသိရှိပြီးသူများ ==== * ကွန်နတီကတ်ပြည်နယ် နောဝစ်ချ်မှ အသက် ၂၅ နှစ် အရွယ်ရှိ အွန်လိုင်းမှဖောက်သည်ရှာသူ ကြေးကြီးအပျော်မယ် မော်ရင်း ဘရိန်နာ့ဒ်-ဘန်းစ် ။ အရပ် ၄ ပေ ၁၁ လက်မ ၊ ၁၀၅ ပေါင်ရှိ မော်ရင်းအား ၂၀၀၇ ဇူလိုင် ၉ ရက်၌ နောက်ဆုံး တွေ့မြင်စဉ်က "[[နယူးယောက်မြို့|နယူးယောက်စီးတီး]] မှာ အချိန်ဖြုန်းဖို့" အစီအစဉ်ရှိသည်ဟု သူမက ပြောသွားခဲ့ပြီးနောက် နောက်ထပ် မတွေ့ရတော့ပေ။<ref>[https://archive.today/20120904072455/http://www.norwichbulletin.com/carousel/x1850112690/DA-Norwich-woman-likely-a-victim-of-serial-killer%23axzz1KjcoxOPI "DA: Norwich woman likely a victim of serial killer"], Norwichbulletin.com; retrieved April 27, 2011.</ref><ref>{{cite web|last=Hawkins |first=Kristal |url=http://www.trutv.com/library/crime/serial_killers/unsolved/long-island-ripper/maureen-brainard-barnes.html|title=Maureen Brainard-Barnes — The Long Island Ripper|publisher=Trutv.com|date=July 12, 2007|accessdate=May 20, 2014}}</ref> ရုန်းကန်နေရသော မိခင်တစ်ဦးဖြစ်သူ မော်ရင်းမှာ အိမ်ဖိုးဆပ်နိုင်ရန် ခရိတ်လစ်မှတဆင့် ကြေးကြီးအပျော်မယ်အဖြစ် လုပ်ကိုင်နေသူဖြစ်သည်။ ယခင်က လိင်မှုစီးပွားနယ်နှင့် ၇ လခန့် ကင်းကင်းနေခဲ့သော်လည်း အိမ်မှ ဖယ်ရှားရန် အကြောင်းကြားစာရပြီးနောက် ကုန်ကျစရိတ်များ ပေးနိုင်ရန် အလုပ်ပြန်ဆင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.newsday.com/long-island/serial-killer/faces-of-the-gilgo-victims-1.2865774#1|title=Faces of the Gilgo victims|publisher=Newsday|date=April 30, 2013|accessdate=May 20, 2014|archive-date=9 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109182136/http://www.newsday.com/long-island/serial-killer/faces-of-the-gilgo-victims-1.2865774#1|url-status=dead}}</ref> Her body was found in December 2010.<ref name=WABC-TV>{{cite web|url=http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news/local/long_island&id=8050530|title=Three more human remains found on Long Island|publisher=[[WABC-TV]]|date=April 4, 2011|access-date=April 7, 2011|accessdate=29 December 2020|archivedate=30 July 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/69XA3l9Ht?url=http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news%2Flocal%2Flong_island&id=8050530}}</ref> ၂၀၁၀ ဒီဇင်ဘာတွင် သူမအလောင်းအား တွေ့ရှိခဲ့သည်။ မော်ရင်းပျောက်ဆုံးပြီးမကြာမီ သူမ၏ သူငယ်ချင်း ဆယ်ရာကားနစ်မှာ အမျိုးသားတစ်ဦး၏ မရင်းနှီးသည့်နံပါတ်တစ်ခုမှ ဖုန်းခေါ်ဆိုမှုကို လက်ခံရရှိခဲ့သည်။ ထိုသူက မကြာသေးမီက မော်ရင်းကို အသက်ထင်ရှားတွေ့ရှိရပြီး "ကွင်းစ်ရှိပြည့်တန်ဆာအိမ်" တစ်ခုတွင် နေလျက်ရှိကြောင်း ပြောခဲ့သော်လည်း သူကိုယ်တိုင်မှာ မည်သူမည်ဝါဖြစ်ကြောင်းနှင့် ယင်းအိမ်လိပ်စာကို ပေးရန် ငြင်းဆိုသည်။ ဖုန်းပြန်ခေါ်ပြီး အိမ်လိပ်စာပေးမည်ဟု ပြောသော်လည်း ပြန်လည်ခေါ်ဆိုခြင်းမရှိတော့ပေ။ နယူးယောက် သို့မဟုတ် ဘော့စတွန် လေယူလေသိမ်းရှိကြောင်း ကွဲကွဲပြားပြားသိနိုင်သည့် လေသံမရှိဟု ကားနစ်က ပြောသည် * အီးရီကောင်တီ၊ နယူးယောက်နေ မလီဆာဘာသဲလမီ ၂၄ နှစ်မှာ ၂၀၀၉ ဇူလိုင် ၁၀ တွင် ပျောက်ဆုံးသွားသည်။ ဘရွန့်စ် တွင် နေထိုင်ပြီး ကြေးကြီးအပျော်မယ်အဖြစ် ခရိတ်လစ်မှတဆင့် ဖောက်သည်ရှာ လုပ်ကိုင်လျက် ရှိသည်။<ref name=wsjblog2011-01-24>{{cite news|url=https://blogs.wsj.com/metropolis/2011/01/24/drawn-to-citys-glamour-cut-down-by-a-serial-killer|title=Drawn to city's glamour, cut down by serial killer|publisher=Wall Street Journal|date=January 24, 2010|access-date=April 9, 2016}}</ref> ပျောက်ဆုံးသည့်ညက ဖောက်သည်တစ်ဦးနှင့်တွေ့ဆုံပြီး သူမ၏ ဘဏ်အကောင့်တွင် ဒေါ်လာ ၉၀၀ အပ်နှံကာ ရည်းစားဟောင်းအမျိုးသားထံ ဖုန်းခေါ်ခဲ့သော်လည်း ဖုန်းမဝင်ခဲ့ပါ။ ပျောက်ဆုံးပြီး တစ်ပတ်အကြာမှ နောင် ၅ ပတ်တိုင်အောင် သူမ၏ ဆယ်ကျော်သက်အရွယ် ညီမငယ် အမန်ဒါထံသို့ အမျိုးသားတဦးက မလစ်ဆာ၏ ဖုန်းအသုံးပြု၍ "ရုန့်ရင်း လှောင်ပြောင်သရော် စော်ကား" သည့် ခေါ်ဆိုမှုများအား ပြုလုပ်ခဲ့သောကြောင့် ထိုသူမှာ လူသတ်သမားဖြစ်ဖွယ်ရှိသည်။ ဖုန်းခေါ်ဆိုသူက အမန်ဒါအား "အစ်မလိုပဲ မကောင်းသည့်မိန်းမ တစ်ယောက်လား" ဟု မေးမြန်းခဲ့ပြီး တစထက်တစ စိတ်အနှောင့်အယှက်ဖြစ်ဖွယ်ရာ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး မလစ်ဆာ  သေဆုံး သွားပြီဖြစ်ကြောင်း နှင့် သူမပုပ်သိုးသွားပုံကို ကြည့်နေမည်ဖြစ်ကြောင်း ဖုန်းခေါ်ဆိုသူက အမန်ဒါအား ပြောကြားကာ အဆုံးသတ်ခဲ့ သည်။ ခေါ်ဆိုမှုအချို့ကို မန်ဟက်တန်မြို့လယ် မက်ဒီဆန်ရင်ပြင်ပန်းခြံ နှင့် မဆာပကွား တို့မှ ပြုလုပ်ကြောင်း ရဲများက ခြေရာခံနိုင်ခဲ့သော်လည်း ခေါ်ဆိုသူကို ဖော်ထုတ်သတ်မှတ်နိုင်ခြင်းမရှိခဲ့ပေ။<ref name="NYT2011-04-08">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/04/09/nyregion/09bodies.html|title=Prostitutes' killer seen as versed in police techniques|work=The New York Times|date=April 8, 2011|accessdate=April 9, 2016|first1=William K.|last1=Rashbaum|first2=Joseph|last2=Goldstein}}</ref> သူမ ပျောက်ဆုံးချိန် မလစ်ဆာ၏ဖုန်းမှ မနောဗီးလ်သို့ ခေါ်ဆိုမှုများစွာရှိခဲ့ကြောင်း မလစ်ဆာ၏ မိခင်က ပြောကြားခဲ့သည်။<ref name="people.com">{{cite web|url=http://people.com/crime/prosecutor-says-john-bittrolff-long-island-serial-killer/|title=Prosecutor Suggests a N.Y. Carpenter Could Be a Suspect in the Long Island Serial Killer Case|date=September 13, 2017|website=people.com|accessdate=October 9, 2017}}</ref> ၂၀၁၇ စက်တင်ဘာ၌ အခြားလူသတ်မှု ၂ ခုကို ကျူးလွန်ခဲ့သူ တမြို့တည်းသား လက်သမား ဂျွန်ဘစ်ထရော့လ်ဖ်အား လောင်းအိုင်လန်အမှုများအတွက် သံသယတရားခံအဖြစ် အမည်တပ်ခြင်းခံရသည်။<ref name="people.com"/> * [[မိန်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်းပေါ့တ်လန်းမှ မေးဂန်ဝါးတားမန်း အသက် ၂၂ မှာ ကြေးကြီးအပျော်မယ်အဖြစ် ခရိတ်လစ်တွင် ကြော်ငြာတင်ပြီးနောက် ၂၀၁၀ ဇွန် ၆ ရက်တွင် ပျောက်ဆုံးသွားခဲ့သည်။ ထိုရက်မတိုင်မီက သူမ၏ အသက် ၂၀ အရွယ် ရည်းစားဖြစ်သူ အမျိုးသားအား အပြင်သွားမည်ဖြစ်ပြီး ခဏကြာလျှင် ဖုန်းခေါ်မည်ဟု ပြောခဲ့သည်။ သူမပျောက်ဆုံးချိန်က ဂီလ်ဂိုကမ်းခြေ အရှေ့မြောက် ၁၅ မိုင်အကွာ နယူးယောက် Hauppauge ရှိ မိုတယ် တစ်ခုတွင် တည်းခိုလျက်ရှိသည်။ ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာတွင် သူမအလောင်းအား ဖော်ထုတ်တွေ့ရှိရသည်။<ref name="BNO">{{cite web|url=http://wireupdate.com/wires/16417/police-find-more-victims-of-suspected-long-island-serial-killer|title=Police find more victims of suspected Long Island serial killer|publisher=[[BNO News]]|date=April 4, 2011|accessdate=April 9, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20120529235245/http://wireupdate.com/wires/16417/police-find-more-victims-of-suspected-long-island-serial-killer/|archive-date=May 29, 2012|dead-url=yes|df=mdy-all|archivedate=29 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120529235245/http://wireupdate.com/wires/16417/police-find-more-victims-of-suspected-long-island-serial-killer/}}</ref> * ဂီလ်ဂိုကမ်းခြေ မြောက်ပိုင်း ၁၀ မိုင်အကွာရှိ မြို့ဖြစ်သော နယူးယောက် နော့သ်ဘက်ဘလွန် မှ အသက် ၂၇ နှစ်အရွယ် အမ်ဘာလင်းကော်စတယ်လိုမှာ ဟီးရိုးအင်းဆေးစွဲနေသူ ပြည့်တန်ဆာတဦးဖြစ်ကာ ၂၀၁၀ စက်တင်ဘာ ၂ ရက်နေ့၌ ပျောက်ဆုံးခဲ့သည်။<ref name="BNO"/> ထိုညက သူမထံ ဖုန်းအကြိမ်ကြိမ်ခေါ်ဆိုပြီး အလုပ်အတွက် ဒေါ်လာ ၁၅၀၀ ကမ်းလှမ်းသော သူစိမ်းတစ်ဦးနှင့်တွေ့ဆုံရန် ထွက်သွားသည်ဟု ဆိုသည်။<ref>[http://www.newsweek.com/2011/04/17/terror-on-long-island.html "Terror on Long Island"] [[Newsweek]]; retrieved April 27, 2011.</ref> ကော်စတယ်လို၏ ညီမဖြစ်သူ အပျော်မယ် ကမ်ဘာလေအိုဗာစတျိက လူသတ်သမားကို မျှားခေါ်ရန် အမဖြစ်သူ ဟန်ဆောင်ကာ ခရိတ်လစ် ဘွတ်ကင်စနစ် တခုတည်းကိုပင် အသုံးပြုခဲ့ကြောင်း ၂၀၁၂ က ဝန်ခံခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/4123030/Call-girl-Kimberly-Overstreet-Ill-be-bait-to-lure-serial-killer.html|title=Call girl: I'll be the bait to lure my sister's killer|author=Pete Samson|publisher=thesun.co.uk|date=February 11, 2012|accessdate=June 18, 2012|location=London, UK}}</ref> === ၂၀၁၁ မတ်နှင့် ဧပြီတို့တွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိသည့် ရုပ်အလောင်းအကြွင်းအကျန်များ === ဒီဇင်ဘာလ၌တွေ့ရှိခဲ့သည့်နေရာမှ အရှေ့အရပ် ၂ မိုင်ပတ်လည်အတွင်း ရုပ်ကြွင်းများ လေးစုံကို မတ် (၂၉) နှင့် ဧပြီ (၄) ရက်နေ့တို့တွင် ရှာဖွေတွေ့ရသည်။<ref name=LIkiller/> အမျိုးသမီး (၂) ဦး ၊ အမျိုးသား (၁) ဦးနှင့် လမ်းလျှောက်တတ်စကလေး (၂) ဦးတို့၏ ရုပ်ကြွင်းများဖြစ်သည်။ Nassau ကောင်တီသို့ ရှာဖွေမှုချဲ့ထွင်ခဲ့ရာ ဧပြီ (၁၁) ရက်နေ့တွင် အရိုးခေါင်းနှင့် ရုပ်ကြွင်းတပိုင်းတစတို့ကို (၁) မိုင်ခြားလျက် တွေ့ရှိရသည်။<ref name=ABCNews_2011-04-11>{{cite web|url=http://abcnews.go.com/US/long-island-bodies-killer/story?id=13346276|title=Cops: Long Island Bodies May Be From More Than One Killer|publisher=ABC News|date=April 11, 2011|accessdate=April 17, 2011}}</ref> ဒီဇင်ဘာလတွင် တွေ့ရှိရသည်များ၏ အနောက်ဘက် (၅) မိုင်ခန့်တွင် ဖြစ်သည်။<ref name=Newsday_map>{{cite web|url=http://www.newsday.com/long-island/suffolk/bodies-found-at-li-beaches-1.2541830|title=Bodies found at LI beaches (map)|publisher=Newsday.com|date=April 11, 2011|accessdate=April 17, 2011|archive-date=13 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013071628/http://www.newsday.com/long-island/suffolk/bodies-found-at-li-beaches-1.2541830|url-status=dead}}</ref> ==== ဖော်ထုတ်ပြီး ==== * မန်ဟက်တက်မှ အသက် ၂၀ အရွယ် ဂျက်ဆီကာတေလာသည် ၂၀၀၃ ဇူလိုင် ၂၆ တွင် ပျောက်ဆုံးသွားခဲ့သည်။ ၂၀၀၃ ဇူလိုင် ၂၆ တွင် ဖြတ်တောက်ခံထားရသော သူမ၏ ဦးခေါင်းနှင့် လက်များမပါရှိသော ကိုယ်ခန္ဓာအပေါ်ပိုင်းကို ဗလာကျင်းလျက် နယူးယောက် မနောဗီးလ်ရှိ ဂီးလ်ဂိုကမ်းခြေ အရှေ့ရပ် ၄၅ မိုင်တွင် တွေ့ရသည်။<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/nyregion/4-bodies-leave-hamlet-on-edge.html|title=4 Bodies Leave Hamlet On Edge|date=December 14, 2003|work=nytimes.com|first=Julia C.|last=Mead}}</ref> ထိုနှစ် နှောင်းပိုင်တွင် ဒီအဲန်အေ ခွဲခြမ်းဆန်းစစ်မှုများအရ ဤအစိတ်အပိုင်းများအား ဖော်ထုတ်နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။ လောင်းအိုင်လန်အဝေးပြေးလမ်းပေါ် ဟယ်လ်ဇီမနောလမ်း ဖြတ်သန်းသွားသည့်နေရာမှ မြောက်ဘက် ချဉ်းကပ်လမ်း လမ်းချော အဆုံးပိုင်းရှိ သစ်သားဖြတ်စပုံထက်တွင်  တေလာ၏ ကိုယ်အထက်ပိုင်းကို တွေ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။ ကိုယ်အောက်တွင် ပလတ်စတစ်အခင်းကိုတွေ့ရှိရပြီး ချွန်ထက်သောလက်နက်ဖြင့် သူမကိုယ်ပေါ်မှ တက်တူးကို လှီးထုတ်ထားသည်။<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/02/08/nyregion/in-brief-a-manorville-body-is-identified.html|title=A Manorville Body Is Identified|date=February 8, 2004|work=The New York Times|first=Julia C.|last=Mead}}</ref> မတ် ၂၉ တွင် ဂီလ်ဂို၌ တွေ့ရသည့် အရိုးခေါင်း ၊ လက်တစုံ နှင့် လက်မောင်းတို့မှာ တေလာနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိကြောင်း ၂၀၁၁ မေ ၉ တွင် သတင်းထုတ်ပြန်သည်။<ref>[http://www.longislandpress.com/2011/03/24/long-islands-other-serial-killer/ Long Island's Other Serial Killer] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120809175201/http://www.longislandpress.com/2011/03/24/long-islands-other-serial-killer/ |date=2012-08-09 }}, LongIslandPress.com; accessed April 9, 2016.</ref><ref name="newsday.com"/> ဝါရှင်တန် ဒီစီနှင့် မန်ဟက်တန်တို့တွင် ပြည့်တန်ဆာအဖြစ် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။<ref name=LIkiller/><ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1385327/Craiglist-ripper-At-TWO-killers-dumped-bodies-Long-Island.html "'Craigslist Ripper' police reveal at least TWO killers dumped bodies on Long Island beach as new victim is identified"], dailymail.co.uk; retrieved May 9, 2011.</ref> ==== မဖော်ထုတ်ရသေးသူများ ==== * "ဂျိန်းဒိုး နံပါတ် ၆"- လူဦးခေါင်း၊ ညာခြေ နှင့် လက်များကို ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် ဧပြီ ၄ ရက်တွင် တွေ့ရှိရာ အမည်မဖော်နိုင်သော သားကောင်တစ်ဦးအဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ နောင်တွင် ဂျက်ဆီကာတေလာ၏ ခန္ဓာရုပ်ကြွင်း အများစုအား တွေ့ရှိရာ မနောဗီးလ်၌ပင် သူမ၏ ခန္ဓာကိုယ် ကျန်ရှိအစိတ်အပိုင်းများအား ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာ ၁၉ တွင် တွေ့ရသည်။ ဓာတ်အားပေးလိုင်း၊ ဓာတ်အားပေးလိုင်းချဉ်းကပ်လမ်းအနီး ကပ်လျက် ဟယ်လ်ဇီးမနာ လမ်း နှင့် မီးလ်လမ်း လမ်းဆုံအနီး တောအုပ်အတွင်း စွန့်ပစ်ထားသော အမှိုက်အိတ်များအတွင်းမှ သားကောင်း၏ ကိုယ်အထက်ပိုင်းကို တွေ့ရသည်။ သူမ၏ညာခြေကို ခြေမျက်စိအထက်ပိုင်းမှ ခုတ်ဖြတ်ထားသည့်အတွက် မှတ်မိနိုင်သည့် အမှတ်အသား သို့မဟုတ် တက်တူးကို ဖုံးထားနိုင်ရန် ဖြစ်ဖွယ်ရှိသည်။ ဂျက်ဆီကာတေလာ နှင့် ဂျိန်းဒိုး နံပါတ် ၆ တို့၏ ဖြတ်တောက်စိတ်ပိုင်းခံထားရသော အလောင်းအကြွင်းအကျန်များအား တစ်မြို့တည်း၌ တစ်ပုံစံတည်း စွန့်ပစ်ထားသည့်အတွက် အချိတ်အဆက်ရှိပုံပေါ်သည်။ ဂျိန်းဒိုး နံပါတ် ၆ ၏ ခဲခြစ်ပုံကြမ်းအား ၂၀၁၁ စက်တင်ဘာတွင် ရဲဌာနက ထုတ်ပြန်ခဲ့ရာ အရပ် ၅ ပေ ၂ လက်မခန့် နှင့် အသက် ၁၉ နှင့် ၃၅ ကြားရှိပုံပေါ်သည်။ ပြည့်တန်ဆာအဖြစ်အသက်မွေးခဲ့ဟန်ရှိသည်။<ref name=NYPost/> * "ဂျွန်ဒိုး" - ၂၀၁၀ ဒီဇင်ဘာတွင် ဖော်ထုတ်ရမိသော ပထမအလောင်း ၄ လောင်းနှင့် အလွန်နီးကပ်သောနေရာ ဂီလ်ဂိုကမ်းခြေ၌ ၂၀၁၁ ဧပြီ ၄ တွင် တွေ့ရသည့် ခန္ဓာကိုယ်မှာ တုံးသောလက်နက်ဖြင့် ရိုက်နှက်ခံရသည့် ဒဏ်ရာဖြင့် သေဆုံးသည့် အာရှသား ငယ်ရွယ်သောအမျိုးသားဖြစ်ဟန်ရှိသည်။<ref name=LIkiller/><ref name="newsday.com">{{cite web|url=http://www.newsday.com/long-island/suffolk/bodies-found-at-li-beaches-1.2541830|title=Bodies found at LI beaches|work=Newsday|accessdate=April 9, 2016|archive-date=13 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013071628/http://www.newsday.com/long-island/suffolk/bodies-found-at-li-beaches-1.2541830|url-status=dead}}</ref> ၂၀၁၁ စက်တင်ဘာတွင် သားကောင်၏ ခဲခြစ်ပုံကြမ်းကို ရဲဌာက ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး ပြည့်တန်ဆာအဖြစ် အသက်မွေးသူဖြစ်နိုင်ကြောင်း နှင့် သေဆုံးချိန်က အမျိုးသမီးအဝတ်များကို ဝတ်ဆင်ထားကြောင်း ဖော်ပြသည်။<ref name=NYPost/> အသက် ၁၇ နှင့် ၂၃ အကြား၊ အရပ် ၅ ပေ ၆ လက်မ ရှိပြီး သွား ၄ ချောင်း ပျောက်ဆုံးနေကာ သေဆုံးပြီးသည်မှာ ၅ နှစ်မှ ၁၀ နှစ်အထိ ရှိနေနိုင်သည်။<ref name=NYPost/> အမျိုးသမီးတစ်ဦး အသွင်နေထိုင်ခဲ့ဟန်ရှိပြီး အမျိုးသမီးမဟုတ်ကြောင်း လူသတ်သမားက သိရှိသွားသည့်အတွက် အသတ်ခံရဖွယ်ရှိ သည်ဟု ယူဆသည်။ သူ့တွင် အရိုးကြွက်သားဖွဲ့စည်းပုံ မူမမှန်သောရောဂါရှိသဖြင့် သွားပုံလာပုံကို ထိခိုက်နိုင်ဖွယ်ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.doenetwork.org/cases/2864umny.html|title=The Doe Network: 2864UMNY|work=doenetwork.org|accessdate=November 9, 2018|archive-date=21 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621142503/http://www.doenetwork.org/cases/2864umny.html|url-status=dead}}</ref> * "ဘေဘီဒိုး" - ၂၀၁၁ ဧပြီ ၄ ရက်တွင် "ဂျိန်းဒိုး နံပါတ် ၆" ၏ အကြွင်းအကျန်တပိုင်းတစကို တွေ့ရှိရာမှ ပေ ၂၅၀ အကွာတွင် တွေ့ရှိရသော တတိယမြောက်အလောင်းမှာ ၁၆ မှ ၂၄ လသား မိန်းခလေး ဖြစ်ပြီး အရိုးစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>[https://www.nytimes.com/2011/05/30/nyregion/among-bodies-discarded-on-a-beach-one-that-doesnt-fit.html "Among Bodies Discarded on a Beach, One That Doesn't Fit"], ''The New York Times''; retrieved May 30, 2011.</ref> စောင်တစ်ခုနှင့် ထုပ်ပိုးထားပြီး မြင်သာသည့် ဒဏ်မတွေ့ရှိရ။ ဒီအဲန်အေ စစ်ဆေးမှုအရ ကလေး၏မိခင်မှာ ဂျုန်းစ်ကမ်းခြေ ပြည်နယ်ပန်းခြံအနီး အရှေ့ ၁၀ မိုင်တွင် တွေ့ရသည့် "ဂျိန်းဒိုး နံပါတ် ၃" ဖြစ်သည်။<ref name=NYT2011>[https://www.nytimes.com/2011/09/21/nyregion/identities-still-sought-in-string-of-murders-on-long-island.html Pursuing Identities, Police Disclose Details about LI victims], nytimes.com, September 21, 2011.</ref> ကလေးမှာ လူဖြူမဟုတ်သူဖြစ်ပြီး ရွှေနားကပ် ၊ ရွှေဆွဲကြိုး ဝတ်ဆင်ထားသည်။<ref name=NYT2011/><ref name=LIPress/> * "သစ်တော်သီးများ/ဂျိန်းဒိုး နံပါတ် ၃" - ၁၉၉၇ ဇွန် ၂၈ တွင် နယူးယောက်၊ လိတ်ခ်ဗျူးမြို့တွင်း ဟမ့်စတက်ကန် ပြည်နယ်ပန်းခြံ၌ တွေ့ရသော အမည်မဖော်နိုင်သည့် အာဖရိကန်-အမေရိကန်လူမျိုး အမျိုးသမီးငယ်တစ်ဦး၏ ဖြတ်တောက်ခံထားရသော ခန္ဓာကိုယ်အပေါ်ပိုင်းဖြစ်သည်။ ကန်အနောက်ဘက် ပတ်လမ်းဘေးတွင် စွန့်ပစ်ထားသော အစိမ်းရောင် ပလတ်စတစ်ပုံးအတွင်းမှ ခန္ဓာကိုယ်ကို တွေ့ရှိရခြင်းဖြစ်သည်။ တကိုက်ကိုက်ခံထားရသည့် အသဲပုံ သစ်တော်သီး နှင့် အသီးအူတိုင်မှ သူမ၏ ဘယ်ဘက်ရင်သားပေါ် စီးကျနေသည့် အစက် ၂ စက်ပုံ တက်တူးပါရှိသည်ဟု အမှုလိုက်များက သတင်းပေးသည်။ ၂၀၁၁ ဧပြီ ၁၁ တွင် ကောင်တီရဲဌာနက ဂျုန်းစ်ကမ်းခြေ ပြည်နယ်ပန်းခြံ၌ ဖြတ်တောက်ခံထားရသော လူ့အရိုးအပိုင်းအစများကို ပလတ်စတစ်အိတ်တလုံးအတွင်းမှ တွေ့ရှိရသဖြင့် "ဂျိန်းဒိုး နံပါတ် ၃" ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ဒီအဲန်အေ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာစစ်ဆေးမှုအရ သားကောင်မှာ "ဘေဘီဒိုး" ၏ မိခင်ဖြစ်ကြောင်းတွေ့ရှိရသည်။<ref name=NYT2011/> "ဘေဘီဒိုး" နှင့်ဆင်တူ ရွှေလက်ဝတ်ရတနာ ဝတ်ဆင်ထားသည်ကို လည်း တွေ့ရသည်။ ၂၀၁၆ ဒီဇင်ဘာတွင် သစ်တော်သီးများနှင့် ဂျိန်းဒိုး နံပါတ် ၃ မှာ တစ်ဦးတည်းဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.longislandpress.com/2016/12/13/unidentified-murder-victim-dubbed-peaches-linked-to-gilgo-beach-killings/|title=Murder Victim Dubbed 'Peaches' Linked to Long Island Serial Killer Case|first=Timothy|last=Bolger|date=December 13, 2016|website=longislandpress.com|accessdate=October 9, 2017}}</ref> * "ဂျိန်းဒိုး နံပါတ် ၇/မီးကျွန်း ဂျိန်းဒိုး" - ၂၀၁၁ ဧပြီ ၁၁ တွင် တူဘေးကမ်းခြေအနီး၌ လူ့အရိုးခေါင်းနှင့် သွားအနည်းငယ်ကို သီးခြားစီဖြစ်လျက်ဖော်ထုတ်ရမိသည်။<ref name="nbcnewyork.com"/><ref name="newsday.com"/> ၁၉၉၆ ဧပြီ ၂၀ ၌ မီးကျွန်းပေါ် တင်ကျန်လာသည့် အမှိုက်အိတ်အတွင်းမှ ဖြတ်တောက်ထားသည့် ခြေထောက်တစ်စုံနှင့် ဒီအဲန်အေအရ ဆက်စပ်မှုရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။<ref name=NYT2011/> သားကောင်၏ ဘက်ခြေထောက်ပေါ်တွင် ခွဲစိတ်ဒဏ်ရာအမာရွတ်ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.doenetwork.org/cases/1019ufny.html|title=The Doe Network: 1019UFNY|work=doenetwork.org|accessdate=November 9, 2018|archive-date=10 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181110080245/http://www.doenetwork.org/cases/1019ufny.html|url-status=dead}}</ref> === အခြားဖြစ်နိုင်ဖွယ်ရာသားကောင်များ === အောက်ပါအမှုများအား အခြား ရုပ်အလောင်း ၁၀ လောင်းနှင့် တရားဝင် ချိတ်ဆက်မှုမပြုရသေးသော်လည်း ရဲများက ပြန်လှန်သုံးသပ်လျက်ရှိသည် - * ၁၉ နှစ် အရွယ် တီနာ ဖော့ဂလီယာအား ဝက်စ်အစ်စလစ်(ပ်)ရှိ ရောခ့်တီးဝိုင်းပွဲနေရာတစ်ခု၌ ၁၉၈၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက်နေ့  နံနက်စောစောက နောက်ဆုံးမြင်တွေ့လိုက်ရသည်။ သူမအား တောင်တက်သမားတစ်ဦးအဖြစ် သိကြသည်။ သူမ၏ ဖြတ်တောက်စိတ်ပိုင်းခံထားရသော ခန္ဓာကိုယ်ကို ပို့ဆောင်ရေးဌာနအလုပ်သမားများက ဖေဖော်ဝါရီ ၃ ရက်က ပြည်နယ်တောင်ပိုင်းဥယျာဉ်ပတ်လမ်း လမ်းပခုံးပေါ်၌ တွေ့ခဲ့ကြသည်။ ဂီလ်ဂိုနှင့် အုတ်ခ် ကမ်းခြေသို့ ဦးတည်လျက်ရှိသော ရောဘတ်မော့စစ် တာလမ်းမှ မြောက်အရပ် မိုင်အနည်းငယ်အကွာ၌ ပလတ်စတစ် အမှိုက်အိတ် ၃ လုံးတွင်းမှ သူမရုပ်အလောင်းအပိုင်းအစများအား တွေ့ရှိရသည်။ ဖော့ဂလီယာဝတ်ဆင်ထားသည် ဟု သိရသော စိန်လက်စွပ်မှာ ပျောက်ဆုံးနေပြီး အမှိုက်အိတ်များအတွင်းမျ အမည်မသိအမျိုးသားတစ်ဦး၏ ဒီအဲန်အေကို တွေ့ရသည်။ လောင်းအိုင်လန်ကွင်းဆက်လူသတ်မှု၏ အစောပိုင်းသားကောင်တစ်ဦး ဖြစ်နိုင်ဖွယ်ရှိသည် ဟူသည့် အချက်ကို ရဲများက ပယ်ချခြင်းမရှိသေးပေ။<ref>{{cite web|url=http://pix11.com/2017/07/14/male-dna-retrieved-in-mystery-of-dismembered-teen-left-in-3-bags-on-long-island-parkway/|title=Male DNA retrieved in mystery of dismembered teen left in 3 bags on Long Island Parkway|date=July 14, 2017|website=pix11.com|accessdate=October 9, 2017|archive-date=25 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925021358/http://pix11.com/2017/07/14/male-dna-retrieved-in-mystery-of-dismembered-teen-left-in-3-bags-on-long-island-parkway/}}</ref> * ၂၀၀၇ မတ် ၃ တွင် အမည်တပ်နိုင်ခြင်းမရှိသေးသော စပိန်နွယ်ဖွား သို့မဟုတ် အသားရောင်ဖျော့သောအာဖရိကန်-အမေရိကန်အမျိုးသမီး တစ်ဦး၏ ဖြတ်တောက်ခံထားရသည့် ကိုယ်အပေါ်ပိုင်းပါဝင်သည့် ခရီးဆောင်သေတ္တာ တလုံး မမာရိုနက်ခ် မြို့ပေါ်၊ ဟာဘာအိုင်းလန်ပန်းခြံရှိ ကမ်းခြေတစ်ခုပေါ် တင်ကျန်လာသည်။ သူမ၏ ဘယ်ဘက်ရင်သား ပေါ်တွင် ချယ်ရီသီး ၂ လုံးပုံ တက်တူးပါရှိရာ သစ်တော်သီးများ ကိုယ်ပေါ်တွင် တွေ့ရသည့် တက်တူးနှင့် ဆင်တူ သည်။ ဓားထိုးအသတ်ခံရဖွယ်ရှိပြီး အမည်ဖော်နိုင်သေးခြင်းမရှိသည့်အတွက် အမှုလိုက်များက "ချယ်ရီသီးများ" ဟု ရည်ညွှန်းသည်။ ဖြတ်တောက်ခံရသည့် ခြေထောက်တစ်ဖက်မှာ ၂၀၀၇ မတ် ၂၁ ရက်တွင် ကိုးလ်ဒ်စပရင်းဟာဘာ ပေါ်သို့လည်းကောင်း၊ ကျန်တစ်ဖက်မှာ နောက်ရက်တွင် အွိုင်စတာဘေးရှိ ကို့ဗ်နက်ခ် ရွာတွင်လည်းကောင်း ပေါ်လာခဲ့သည်။ "ချယ်ရီသီးများ" အား ဖြတ်တောက်စိတ်ပိုင်းထားသည့် ဟန်မှာ ဂျက်ဆီကာတေလာ ၊ "သစ်တော်သီးများ" နှင့် "ဂျိန်းဒိုး နံပါတ် ၆" တို့အား ဖြတ်တောက်စိတ်ပိုင်းပုံနှင့် တူညီရာ အခြားသားကောင်များနှင့် ချိတ်ဆက်မှုရှိနိုင်သည့် သဘောရသည်။<ref name="archive.longislandpress.com">{{cite web|url=http://archive.longislandpress.com/2011/05/11/two-ocean-parkway-remains-still-await-identification|title=Long Island Serial Killer: Two Ocean Parkway Bodies Still Await Identification|work=Long Island Press|date=May 11, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://doenetwork.org/cases/605ufny.html|title=The Doe Network: 605UFNY|work=doenetwork.org|accessdate=April 9, 2016|archive-date=28 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228042251/http://www.doenetwork.org/cases/605ufny.html|url-status=dead}}</ref> * လောင်းအိုင်လန်ရဲဌာနက အခြားအလားတူမဖြေရှင်းရသေးသည့် ပြည့်တန်ဆာအသတ်ခံရမှုများအား ပြန်လည် စုံစမ်းနေကြောင်း နယူးယောက်ပို့စ်သတင်းစာက ၂၀၁၁ မေလ ၁၇ နေ့စွဲဖြင့် သတင်းဖော်ပြသည်။ ကလေး ၃ ဦး မိခင် အသက် ၃၉ နှစ်အရွယ် တန်ညာရပ်ရှ်၏ ရုပ်အလောင်း အပိုင်းအစများကို နယူးယောက်ပြည်နယ် ဘဲလ်မောရှိ ပြည်နယ်တောင်ပိုင်းဥယျာဉ်ပတ်လမ်း လမ်းပခုံးပေါ်က လက်ဆွဲသေတ္တာငယ်တွင်းတွေ့ရှိရသည်ဟု သတင်းက ဖော်ပြထားသည်။<ref>[http://www.nypost.com/p/news/local/murders_eyed_for_tie_to_li_serial_6PPJs4bjEOqYKonueuhjoO "2 murders eyed for tie to LI serial slays"], New York Post; retrieved May 18, 2011.</ref> * ရှန်နန်မာရီယာဂီးလ်ဘာ့တ် (၁၉၈၆ အောက်တိုဘာ ၂၄ - ၂၀၁၀ မေ ၁) သည် ကြေးကြီးအပျော်မယ်ဖြစ်ကာ လောင်းအိုင်လန် ကွင်းဆက်လူသတ်သမား၏ သားကောင်ဖြစ်ဖွယ်ရှိသည်။ ၂၀၁၀ မေ ၁ ရက် ညသန်းခေါင်ကျော်တွင် အုတ်ခ်ကမ်းခြေရှိ ဖောက်သည်၏ နေအိမ်သို့ထွက်သွားခဲ့သည်။ နံနက် ၄ နာရီ ၅၁ တွင် နိုင်းဝမ်းဝမ်းအဖွဲ့က ဂီးလ်ဘာ့တ်ထံမှ ကြောက်လန့်ထိတ်လန့်စွာ ဖုန်းခေါ်ဆိုမှု ရရှိခဲ့ပြီး တစ်ယောက်ယောက်က သူမနောက်လိုက်နေကြောင်း၊ သူမအား သတ်ရန်ကြိုးစားနေကြောင်း တိုင်ကြားခဲ့သည်။ သူမအား ညအမှောင်ထဲ ထွက်မပြေးခင် နယ်ခံ အိမ်တံခါးများကို ထုနှက်နေပြီး အကူအညီအော်ဟစ်တောင်းနေသည်ကို နောက်ဆုံးတွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/news/48-hours-uncovers-missing-escort-shannan-gilberts-final-minutes|title="48 Hours" uncovers missing escort Shannan Gilbert's final minutes|date=July 20, 2013|work=cbsnews.com}}</ref> ၁၉ လ ကြာ အောင် ရှာဖွေခဲ့ပြီးနောက် သူမအားနောက်ဆုံးမြင်တွေ့ခဲ့ရာ နေရာမှ မိုင်ဝက်ခန့်အကွာ နွံတောတွင် သူမ၏ ကြွင်းကျန်ရုပ်အလောင်းကို ရဲများက တွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.nydailynews.com/news/crime/body-shannan-gilbert-found-oak-beach-missing-2010-article-1.990801|location=New York|work=Daily News|title=Body of Shannan Gilbert found in Oak Beach, L.I.; Had been missing since May 2010 – NY Daily News}}</ref> နွံတောတွင်း ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီးနောက် မတော်တဆရေနစ် သေဆုံးသည်ဟူသော ယူဆချက်ကို ဆပ်ဖော့ခ်ကောင်တီ ဆေးဘက်ဆိုင်ရာစစ်ဆေးသူများက ၂၀၁၂ မေတွင် ပယ်ချခဲ့သည်။ ဆေးဝါးကြောင့် အကြောက်လွန်နေပြီး "မှားယွင်းလွဲချော်မှုကြောင့် သေဆုံးမှု" သို့မဟုတ် "မရေရာ"ဟု ၎င်းတို့က ကောက်ချက်ချခံရသည်။ သူမ အသတ်ခံရသည်ဟု မိသားစုက ယုံကြည်သည်။<ref>[http://www.nbcnewyork.com/news/local/Shannan-Gilbert-Gilgo-Beach-Autopsy-Remains-Serial-Killer-Prostitute-149687895.html Shannan Gilbert's Cause of Death "Undetermined"], nbcnewyork.com; accessed April 9, 2016.</ref> သူမပျောက်ဆုံးသွားသည့် ညက ဖြစ်ပျက်ခဲ့ပုံကို ပိုသိရှိရရေး မျှော်လင့်ချက်ဖြင့် သူမ၏ မိခင် မာရီဂီးလ်ဘာ့တ်က ဆပ်ဖော့ခ် ကောင်တီ ရဲဌာနကို ၂၀၁၂ နိုဝင်ဘာ ၁၅ ရက်နေ့က တရားစွဲဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.nypost.com/p/news/local/family_lawsuit_against_physician_EfxzNwV3RPXre5jE7WJlkL|work=New York Post|first=Selim|last=Algar|title=Family of Gilgo Beach serial killer victim Shannan Gilbert files lawsuit against physician|date=November 15, 2012}}</ref> ဂီလ်ဘာ့တ် သေဆုံးမှုနှင့်ပတ်သက်သည့် အငြင်းပွားဖွယ်ရာများကြောင့် သေဆုံးသည့် အကြောင်းရင်းကို ရှင်းရှင်းလင်းလင်း သိနိုင်ရေးအတွက် ဂီလ်ဘာ့တ်၏ ရုပ်ကြွင်းအား အနှောင်အဖွဲ့ကင်းသော အလောင်းခွဲစိတ်စစ်ဆေးမှု တစ်ရပ် ပြုလုပ်ရန် နာမည်ကျော် အလောင်းခွဲစိတ်စစ်ဆေးမှု ပညာရှင် ဒေါက်တာ မိုက်ကယ်ဘေးဒန်က သဘောတူခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/us/2014/09/18/noted-coroner-michael-baden-to-request-independent-autopsy-on-remains-shannan/|title=Famed coroner Baden seeks to autopsy remains of Craigslist escort|author=Cristina Corbin|work=Fox News|date=September 18, 2014|archive-date=7 October 2014|access-date=15 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007202638/http://www.foxnews.com/us/2014/09/18/noted-coroner-michael-baden-to-request-independent-autopsy-on-remains-shannan/|url-status=dead}}</ref>  အလောင်းစစ်ဆေးမှုမှ သံခွာပုံလည်ပင်းရိုးတွင် ဒဏ်ရာတွေ့ရှိရသဖြင့် လည်ညှစ်သတ်ခံရဖွယ်ရာ ရှိသည်။ အလောင်းမှာ ပက်လက်အနေအထားဖြင့် တွေ့ရှိရသည်ဖြစ်ရာ ရေနစ် သေဆုံးမှုများတွင် တွေ့ရလေ့မရှိဟု ဘေးဒန် က မှတ်ချက်ပြုသည်။ မည်သို့ပင်ရှိစေ သူမ၏ သေဆုံးမှုကို မတော်တဆမှုအဖြစ် ရဲဌာနက တရားဝင် မှတ်တမ်းပြုထားဆဲဖြစ်သည်။<ref>[http://www.foxnews.com/us/2015/03/12/prostitute-found-dead-near-ny-serial-killers-dumping-ground-likely-murdered Prostitute found dead near NY serial killer's dumping ground] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151118031023/http://www.foxnews.com/us/2015/03/12/prostitute-found-dead-near-ny-serial-killers-dumping-ground-likely-murdered/ |date=18 November 2015 }}, foxnews.com, March 12, 2015.</ref> ၂၀၁၆ ဇူလိုင် ၂၃ တွင် မာရီဂီးလ်ဘာ့တ်မှာ သူမနေအိမ်ရှိရာ နယူးယောက် အယ်လန်ဗီးလ်တွင် အသတ်ခံရပြီး ထိုနေ့နှောင်းပိုင်းတွင်ပင် သူမ၏ ညီမဖြစ်သူ ဆာရာအဲလစ်ဇဘက်သ် ဂီးလ်ဘာ့တ်ကို သူမမိခင်အား ဓားထိုးသတ်မှုဖြင့် ဖမ်းဆီး တရားစွဲဆိုလိုက်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.dailyfreeman.com/general-news/20160723/ellenville-woman-slain-daughter-charged-older-daughter-was-found-dead-on-long-island-in-2011-near-serial-killing-victims |title=Ellenville woman slain, daughter charged; older daughter was found dead on Long Island in 2011 near serial killing victims |website=Dailyfreeman.com |date= July 23, 2016|access-date=July 29, 2016}}</ref> * အွိုင်စတာဘေးအနီး လက်တင်းတန်ရှိ ကမ်းခြေတလျောက် သဲထူထပ်ရာဧရိယာပေါ်က ခြုံငယ်တစ်ခုအတွင်း တမင်မြုပ်နှံထားသည့် လူ့အလောင်းအကြွင်းအကျန်များကို ၂၀၁၃ ဇန်နဝါရီ ၂၃ ၌ ခွေးကျောင်းထွက်လာသည့် အမျိုးသမီး တစ်ဦးကတွေ့ရှိသည်။ အသက် ၂၀ နှင့် ၃၀ အကြား အာရှအမျိုးသမီးဖြစ်ဖွယ်ရှိသူ၏ ရုပ်အလောင်းဟု ယုံကြည်ရသည်။ အချို့ အာရှယဉ်ကျေးမှုအရ "ဝက်နှစ်ဖွား" ကို ဖော်ညွှန်းသည့် ဝက်ရုပ်ပုံဆွဲသီးပါ ၂၂ ကာရက် ရွှေဆွဲကြိုးကို ဝတ်ဆင်ထားသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့်ပင် သူမအား အသက် ၂၉ နှစ်ရှိမည်ဟု အချို့က ယုံကြည်ကြသည်။ အရိုးများတွင် ဒဏ်ဖြစ်နေသည်ကိုတွေ့ရပြီး ဟာရီကန်းဆန်ဒီ မတိုက်မီ သူမအလောင်းအား မြုပ်နှံထားခြင်း ဖြစ်မည်ဟု စုံစမ်းသူများက ထင်မြင်သည်။ ဂီလ်ဂိုကမ်းခြေ အနီးတဝိုက် ၃၂ မိုင်ပတ်လည်တွင် ရှာတွေ့သော အခြားအလောင်း ၁၀ လောင်းနှင့် ဆက်ဆိုင်နိုင်ဖွယ်ရာရှိသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.nydailynews.com/new-york/gold-pig-key-id-remains-article-1.1246270|location=New York|work=N.Y. Daily News|title=Gold pig necklace key to revealing ID of remains found in Lattingtown, though serial killer connection undetermined|accessdate=April 9, 2016}}</ref> * ၂၀၁၃ မတ်လ ၁၆ ရက်၌ နောင်တွင် နာတာရှာဂျူဂိုအဖြစ် ဖော်ထုတ်နိုင်သည့် အသက် (၃၁) နှစ် အရွယ် အမျိုးသမီးတစ်ဦး ကွင်းစ်ကောင်တီ၊ အဲလီပွန်းပါ့ခ် အနီး သူမနေအိမ်မှ ထွက်ခွာသွားသည်ကို နောက်ဆုံးမြင်တွေ့ရ သည်။ အိုးရှင်းဥယျာဉ်ပတ်လမ်းအနီးတွင် သူမ၏ ကားကိုလည်းကောင်း ၊ ဂီလ်ဂိုကမ်းခြေအနီး သဲသောင်ပေါ်တွင် အဝတ်အစားများနှင့် ပစ္စည်းပစ္စယများကို နောက်တစ်ရက်တွင် တွေ့ရှိသည်။ အရပ် ၅ ပေ ၇ လက်မ၊ အလေးချိန် ပေါင် ၁၂၀ ၊ အညိုရောင်မျက်ဝန်း နှင့် ရွှေရောင်ဆံပင်ပိုင်ရှင် ဖြစ်သည်။ အနက်ရောင်ခြုံထည်၊ ပန်းရောင် ညအိပ်ဝတ်စုံ၊ မီးခိုးရောင် ခေါင်းစွပ်ဆွယ်တာ၊ အနက်ရောင် ကုတ်အင်္ကျီ၊ အနက်ရောင်ဘွတ်ဖိနပ်တို့ကို ဝတ်ဆင်လျက် နောက်ဆုံးတွေ့မြင်ရသည်။ LISK သားကောင်များနှင့် ဆက်စပ်မှုရှိမရှိ ဆိုသည်ကား ရဲများအနေဖြင့် သေချာရေရာမှုမရှိပေ။ သူမနောက် နောက်ယောင်ခံလိုက်သူများ ရှိသည်ဟု  တွေးတောတတ်သည့် ရာဇဝင် ရှိဖူးကြောင်း သူမမိသားစုဝင်များက ပြောဆိုသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/03/19/natasha-jugo-identified-missing-queens-woman-gilgo-beach_n_2905653.html|title=Natasha Jugo Identified As Missing Queens Woman Whose Car Was Found Near Gilgo Beach|work=The Huffington Post|date=March 19, 2013}}</ref><ref>{{cite web|author=Timothy Bolger|url=http://www.longislandpress.com/2013/03/18/gilgo-beach-missing-woman-idd-by-police|title=Gilgo Beach Missing Woman ID'd by Police|publisher=the Long Island Press|date=March 18, 2013|accessdate=May 20, 2014}}</ref> ၂၀၁၃ ဇွန် ၂၄ ရက်တွင် ဂီလ်ဂိုကမ်းခြေပေါ် ဂျူဂို၏ ရုပ်အလောင်း တင်ကျန်ရစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.newsday.com/long-island/suffolk/gilgo-beach-body-is-that-of-missing-queens-woman-1.5578595?qr=1|title=Gilgo Beach body is that of missing Queens woman|publisher=Newsday|date=June 27, 2013|accessdate=May 20, 2014|archive-date=26 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726103548/https://www.newsday.com/long-island/suffolk/gilgo-beach-body-is-that-of-missing-queens-woman-1.5578595?qr=1|url-status=dead}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist|30em}} ==ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန်== *{{cite news|author= Gallucci, Jaclyn|url= http://www.longislandpress.com/2010/10/21/lost-girls-when-women-go-missing-on-long-island-some-matter-prostitutes-dont/|title= Lost Girls: When Women Go Missing, Some Matter, Prostitutes Don't|work= Long Island Press|date= October 21, 2010|deadurl= yes|archiveurl= https://web.archive.org/web/20120809164047/http://www.longislandpress.com/2010/10/21/lost-girls-when-women-go-missing-on-long-island-some-matter-prostitutes-dont/|archivedate= August 9, 2012|df= }} * {{cite news|author=Gallucci, Jaclyn|url=http://www.longislandpress.com/2012/07/12/girls-disappearing-behind-the-headlines-of-the-long-island-serial-killer/|title=Girls Disappearing: Behind the Headlines of The Long Island Serial Killer Case|work=Long Island Press|date=July 12, 2012|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120815021520/http://www.longislandpress.com/2012/07/12/girls-disappearing-behind-the-headlines-of-the-long-island-serial-killer/|archivedate=August 15, 2012|df=}} * {{cite news|author=Hannaford, Alex|url=http://www.gq-magazine.co.uk/comment/articles/2011-11/18/gq-comment-long-island-serial-killer/|title=Who will catch the Long Island Serial Killer?|work=GQ Magazine|date=November 18, 2011|accessdate=15 September 2019|archivedate=10 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140710113147/http://www.gq-magazine.co.uk/comment/articles/2011-11/18/gq-comment-long-island-serial-killer}} * {{cite news|author=Kolker, Robert. |url=http://nymag.com/news/features/long-island-serial-killer-families-2011-6/ |title=A Serial Killer in Common|work=New York Magazine|date=May 29, 2011}} * Kolker, Robert. [http://lostgirlsbook.com/ ''Lost Girls''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118031928/http://lostgirlsbook.com/ |date=18 January 2017 }}. (Harper Perennial, 2011) ==ပြင်ပလင့်ခ်များ== *{{cite web |website=Google Maps|url=http://www.google.com/maps/d/edit?mid=zAfqjpCEGVmw.kKQjbFqK4dUY|title=Locations and dates of remains' discoveries on Long Island|accessdate=January 20, 2015}} {{Clear}} [[Category:အမေရိကန် ကွင်းဆက်လူသတ်သမားများ]] bt1zxdt4d0p0opdcif3g1cmwrup1q7l 0 118341 1055166 1054895 2026-09-25T04:11:02Z ~2026-51396-30 148603 /* အခြားတပ်မတော်အရာရှိကြီးများ */ 1055166 wikitext text/x-wiki '''[[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]]'''တွင် လက်ရှိတာဝန်ထမ်းဆောင်နေကြသော အရာရှိကြီးများ စာရင်းဆောင်းပါးဖြစ်သည်။ ==ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများ == {| class="wikitable" !စဉ် !ရာထူး/တာဝန် !တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ် !မှတ်ချက် |- |၁ |[[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] |[[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[ရဲဝင်းဦး]] |OTS(၇၇) |- |၂ |[[ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]၊ [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ကြည်း)]] |[[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[ကျော်စွာလင်း]] |DSA(၃၅) |- |၃ |[[ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး(ကြည်း၊ ရေ၊ လေ)]] |– |– |- |၄ |[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)]] |[[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[ထိန်ဝင်း]] <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cw9yrgg7y17t|title=ဗိုလ်ချုပ်ထိန်ဝင်း ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ) ဖြစ်လာ|work=BBC Burmese|access-date=၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|date=၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ }}</ref> |DSA(၂၉) |- |၅ |[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] |[[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[ထွန်းဝင်း]] |DSA(၃၄) |} == စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူးများ == {| class="wikitable" !စဉ် !ရာထူး/တာဝန် !တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ် !မှတ်ချက် |- |၁ |[[အမှတ် (၁) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့|အမှတ်(၁)စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူး]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[နီလင်းအောင်]] |DSA(၃၇) |- |၂ |[[အမှတ် (၂) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့|အမှတ်(၂)စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူး]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇော်မင်းလတ် |DSA(၃၇) |- |၃ |[[အမှတ် (၃) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့|အမှတ်(၃)စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူး]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[သန်းထိုက်]] |DSA(၃၈) |- |၄ |[[အမှတ် (၄) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့|အမှတ်(၄)စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူး]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ကျော်လင်းမောင် |DSA(၃၇) |} == အရာရှိချုပ်များ == {| class="wikitable" !စဉ် !ရာထူး/တာဝန် !တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ် !မှတ်ချက် |- |၁ |[[စစ်ရေးချုပ်]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဇော်ဟိန်း]] |DSA(၃၈) |- |၂ |[[စစ်ထောက်ချုပ်]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဇော်မျိုးတင်]] |DSA(၃၂) |- |၃ |တပ်မတော်လေ့ကျင့်ရေးအရာရှိချုပ် |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ပြည့်စုံလင်း |DSA(၄၀) |- |၄ |[[တပ်မတော်စစ်ဆေးရေး အရာရှိချုပ်|တပ်မတော်စစ်ဆေးရေးအရာရှိချုပ်]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မျိုးမင်းထွန်း |OTC(၂၃) |- |၅ |[[စစ်ရာထူးခန့်ချုပ်]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထိန်ဝင်း |DSA(၃၈) |- |၆ |[[စစ်ဥပဒေချုပ်]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မျိုးသန့်နိုင် |DSA(၃၂) |- |၇ |[[တပ်မတော်စစ်ဆေးရေးနှင့် စာရင်းစစ်ချုပ် (ကြည်း/ရေ/လေ)|တပ်မတော်စစ်ဆေးရေးနှင့်စာရင်းစစ်ချုပ်(ကြည်း၊ရေ၊လေ)]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ညွန့်ဝင်းဆွေ]] |DSA(၃၆) |- |၈ |[[စစ်ဖက်ရေးရာလုံခြုံရေးအရာရှိချုပ်|တပ်မ​တော်စစ်ဘက်ရေးရာလုံခြုံရေးအရာရှိချုပ်]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ကျော်ကိုထိုက် |DSA(၃၈) |- |၉ |[[လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့|လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးအရာရှိချုပ်]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးမင်း |DSA(၃၉) |- |၁၀ |[[ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေး အရာရှိချုပ်ရုံး|ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေးအရာရှိချုပ်]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မိုးမြင့်ဆွေ]] |အလုပ်သင်ဗိုလ်၊အပတ်စဉ်(၂၃) |- |၁၁ |စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(ကြည်း) |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[သန်းထိုက်]] |DSA(၃၈) |- |၁၂ |စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(ရေ) |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး သိန်းထူး |DSA(၃၄) |- |၁၃ |စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(လေ) |– |– |- |၁၄ |အရန်အင်အား |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[နိုင်နိုင်ဦး]] |DSA(၃၅) |} == အစိုးရအဖွဲ့ဝင်များ == ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ တပ်မတော်သား ကိုယ်စားလှယ်အနေဖြင့် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဝန်ကြီးဌာနများ၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးနှင့် ဒုတိယဝန်ကြီးများ၊ တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့များ၏ ဝန်ကြီးချုပ်နှင့် အခြားအစိုးရဆိုင်ရာ တာဝန်ထမ်းဆောင်နေကြသော တပ်မတော်အရာရှိကြီးများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည် - {| class="wikitable" !စဉ် !ရာထူး/တာဝန် !တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ် !မှတ်ချက် |- |၁ |[[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး |ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းအောင်]] |DSA(၂၉) ယခင် [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] |- |၂ |[[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး |ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ကိုကိုဦး (ဗိုလ်ချုပ်)|ကိုကိုဦး]] |DSA(၃၈) ယခင် [[ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး(ကြည်း၊ ရေ၊ လေ)|ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး(ကြည်း၊ ရေ၊ လေ]] |- |၃ |[[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဖုန်းမြတ်]] |OTS(၇၃) ယခင် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး |- |၄ |[[မွန်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့]] ဝန်ကြီးချုပ် |ဗိုလ်မှူးချုပ် [[အောင်ဝင်းသန်း]] |DSA(၃၀) ယခင် [[ဓညဝတီ ရေတပ်စခန်းဌာနချုပ်|ဓညဝတီရေတပ်စခန်းဌာနချုပ်မှူး]] |- |၅ |အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့်ငြိမ်းချမ်းရေးဖော်ဆောင်မှုညှိနှိုင်းရေးကော်မတီဥက္ကဋ္ဌ |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရာပြည့်]] |DSA(၂၂) ယခင် နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန ပြည်​ထောင်စုဝန်ကြီး |- |၆ |အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့်ငြိမ်းချမ်းရေးဖော်ဆောင်မှုညှိနှိုင်းရေးကော်မတီအတွင်းရေးမှူး |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မင်းနိုင် |OTS(၆၆) ယခင် တပ်မတော်စစ်ဆေးရေးနှင့်စာရင်းစစ်ချုပ်(ကြည်း၊ရေ၊လေ) |- |၇ |ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန [[မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့]] ရဲချုပ် |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးလှိုင် |ယခင် [[အမှတ် (၄) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့|အမှတ်(၄)စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူး]] |- |၈ |ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး |ဗိုလ်ချုပ် အောင်မျိုးသန့် |DSA(၃၀) ယခင် ဒုတိယတပ်မတော်လေ့ကျင့်ရေးအရာရှိချုပ် |- |၉ |ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး |ဗိုလ်ချုပ် မင်းသူ |DSA(၃၇) ယခင် ဒုတိယတပ်မတော်စစ်ဖက်ရေးရာလုံခြုံရေးအရာရှိချုပ် |- |၁၀ |နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး |ဗိုလ်ချုပ် ကျော်စွာဦး |တေဇ(၂၂) ယခင် အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူး |} == တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူးများ == {| class="wikitable" !စဉ် !တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် !တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲပုဂ္ဂိုလ် !မှတ်ချက် |- |၁ |[[နေပြည်တော်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်ချုပ် ​ကြည်သိုက် |DSA(၃၉) |- |၂ |[[မြောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်ချုပ်‌ အောင်ဇော်ထွေး |တေဇ(၂၄) |- |၃ |[[အရှေ့မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်ချုပ် အေးမင်းဦး |OTS(၉၄) |- |၄ |[[အရှေ့ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်နိုင်ဦး |DSA(၄၁) |- |၅ |[[အရှေ့အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ထွန်းအောင် |ခေတ္တတိုင်းမှူး |- |၆ |[[တြိဂံဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်ချုပ် စိုးမြတ်ထွဋ် |DSA(၄၀) |- |၇ |[[အရှေ့တောင်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် သူရ ဇော်လွင်စိုး |DSA(၄၂) |- |၈ |[[ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်ချုပ် ကျော်ကျော်ဟန် |DSA(၄၁) |- |၉ |[[ရန်ကုန်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် တင်မင်းလတ် |DSA(၄၁) |- |၁၀ |[[အနောက်တောင်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |‌‌ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်ကျော်ခိုင် |– |- |၁၁ |[[အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် ‌ကျော်ဇော |DSA(၄၃) |- |၁၂ |[[အနောက်မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်ချုပ် ကျော်သူရ |DSA(၃၉) |- |၁၃ |[[အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် ‌အောင်ဌေး |OTS(၈၁) |- |၁၄ |[[တောင်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |‌‌ဗိုလ်ချုပ် စိုးကျော်ထက် |DSA(၄၁) |} == စစ်လက်ရုံး/ဝန်ထမ်းတပ်ဖွဲ့ ညွှန်ကြားရေးမှူးများ == {| class="wikitable" !စဉ် !ရာထူး/တာဝန် !တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ် !မှတ်ချက် |- |၁ |[[အမြောက်တပ်ဖွဲ့ ညွှန်ကြားရေးမှူး]] |ဗိုလ်ချုပ် ထင်ကျော်စိုး |DSA(၃၃) |- |၂ |စစ်အင်ဂျင်နီယာညွှန်ကြားရေးမှူး |ဗိုလ်မှူးချုပ် ဝင်းမင်း |အရာရှိငယ်(၄၃) |- |၃ |ဆက်သွယ်ရေးညွှန်ကြားရေးမှူး |ဗိုလ်ချုပ် ဆွေသူရ |DSA(၃၉) |- |၄ |သံချပ်ကာယန္တယားညွှန်ကြားရေးမှူး |ဗိုလ်ချုပ် ထူးမြတ်တိုး |DSA(၃၄) |- |၅ |ဒုံးတပ်ဖွဲ့ညွှန်ကြား​ရေးမှူး |ဗိုလ်ချုပ် နိုင်ဝင်းဆွေ |OTS(၉၄) |- |၆ | [[ပြည်သူ့ဆက်ဆံရေးနှင့် စိတ်ဓာတ်စစ်ဆင်ရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး|ပြည်သူ့ဆက်ဆံရေးနှင့်စိတ်ဓာတ်စစ်ဆင်ရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး]] |ဗိုလ်ချုပ် ရဲရင့်အောင်<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/81173|title=(၈၁) နှစ်မြောက်တပ်မတော်နေ့ ဂုဏ်ပြုဇာတ်လမ်းတွင် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည့် အနုပညာရှင်များနှင့် ဂုဏ်ပြုစစ်ချီသီချင်း၊ စစ်သည်တေးသီချင်း၊ ကဗျာနှင့် ဝတ္ထုစာမူဆုရရှိသူ စာပေပညာရှင်များအား ဂုဏ်ပြုဆုနှင့် ဂုဏ်ပြုမှတ်တမ်းလွှာများပေးအပ်ချီးမြှင့်|work=MOI Myanmar|access-date=၂၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၂၆ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> |DSA(၃၇) |- |၇ |ပြည်သူ့စစ်နှင့်နယ်ခြားစောင့်တပ်များညွှန်ကြားရေးမှူး |ဗိုလ်မှူးချုပ် မျိုးမင်း |DSA(၃၈) |- |၈ |[[လျှပ်စစ်နှင့်စက်မှု အင်ဂျင်နီယာ ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး|လျှပ်စစ်နှင့် စက်မှုအင်ဂျင်နီယာ]] ညွှန်ကြားရေးမှူး |ဗိုလ်ချုပ် နေမျိုးဦး |အရာရှိငယ်(၄၂) |- |၉ |[[ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး|ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူး]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် ဇော်မျိုးဟန် |– |- |၁၀ | [[တပ်မတော်မှတ်တမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး|တပ်မတော်မှတ်တမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူး]] |ဗိုလ်ချုပ် ရဲကျော်သူ |OTC(၂၀) |- |၁၁ | [[တပ်အင်အားဖြည့်တင်းရေး ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး|အင်အားဖြည့်တင်းရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး]] |ဗိုလ်ချုပ် ကျော်ကျော်ဦး |OTC(၂၁) |- |၁၂ |တပ်မတော်စစ်သမိုင်းပြတိုက်နှင့်မော်ကွန်းတိုက်ညွှန်ကြားရေးမှူး |ဗိုလ်ချုပ် စိုးသူအောင် |DSA(၄၀) |- |၁၃ |[[လုံခြုံရေးနှင့်ဆိုင်သော ပုံနှိပ်လုပ်ငန်း ညွှန်ကြားရေးမှူး|လုံခြုံရေးနှင့်ဆိုင်သောပုံနှိပ်လုပ်ငန်း ညွှန်ကြားရေးမှူး]] |ဗိုလ်ချုပ် ဝင်းဇော် |DSA(၃၄) |- |၁၄ |[[ပြန်လည်နေရာချထားရေး ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး|ပြန်လည်နေရာချထားရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး]] |ဗိုလ်ချုပ် လှမိုး |OTC(၁၅) |- |၁၅ |ပစ္စည်းဝယ်ယူရေးညွှန်ကြားရေးမှူး |ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်ကျော်ဝင်း |DSA(၃၇) |- |၁၆ | [[ထောက်ပံ့နှင့် ပို့ဆောင်ရေးတပ်ဖွဲ့|ထောက်ပံ့နှင့် ပို့ဆောင်ရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး]] |ဗိုလ်ချုပ် ရဲထွဋ် |DSA(၃၂) |- |၁၇ |အထူးဆောက်လုပ်ရေးညွှန်ကြားရေးမှူး |ဗိုလ်ချုပ် ခင်မောင်အေး |– |- |၁၈ |[[စစ်လက်နက်ပစ္စည်း ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး|စစ်လက်နက်ပစ္စည်း ညွှန်ကြားရေးမှူး]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် ဝင်းသူ |DSA(၃၅) |} == အခြားတပ်မတော်အရာရှိကြီးများ == {| class="wikitable" !စဉ် !ရာထူး/တာဝန် !တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ် !မှတ်ချက် |- |၁ |တွဲဖက်စစ်ရေးချုပ်(၁) |ဗိုလ်ချုပ် ရဲရင့်ဝင်း |DSA(၃၆) |- |၂ |တွဲဖက်စစ်ရေးချုပ်(၂) |ဗိုလ်ချုပ် ထွန်းမြတ်ရွှေ |DSA(၃၁) |- |၃ |တွဲဖက်စစ်ထောက်ချုပ်(၁) |ဗိုလ်မှူးချုပ် ဇော်ပိုင်ထွန်း |OTC(၂၂) |- |၄ |တွဲဖက်စစ်ထောက်ချုပ်(၂) |ဗိုလ်ချုပ် အောင်စိုးမိုး |DSA(၃၇) |- |၆ |ဒုတိယတပ်မတော်လေ့ကျင့်ရေးအရာရှိချုပ် (လေ့ကျင့်ရေး) |ဗိုလ်ချုပ် ဝင်းဗိုလ် |OTS(၉၄) |- |၅ |ဒုတိယတပ်မတော်လေ့ကျင့်ရေးအရာရှိချုပ် (စစ်မဟာဗျူဟာ) |ဗိုလ်မှူးချုပ် စိုးညွန့် |DSA(၃၆) |- |၇ |ဒုတိယတပ်မတော်လေ့ကျင့်ရေးအရာရှိချုပ် (ပူးပေါင်း) |ဗိုလ်ချုပ် စန်းယုနိုင် |DSA(၃၄) |- |၈ |ဒုတိယစစ်ဘက်ရေးရာလုံခြုံရေးအရာရှိချုပ် |ဗိုလ်ချုပ် မင်းသူ |DSA(၃၇) |- |၉ |ဒုတိယစစ်ဘက်ရေးရာလုံခြုံရေးအရာရှိချုပ် |ဗိုလ်ချုပ် ကိုကိုဦး |DSA(၃၆) |- |၁၀ |ဒုတိယလေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးအရာရှိချုပ် |ဗိုလ်ချုပ် ဇော်မင်းသိန်း |DSA(၃၈) |- |၁၁ |ဒုတိယကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေးအရာရှိချုပ် |ဗိုလ်မှူးချုပ် နေမျိုးကို |OTS(၉၁) |- |၁၂ |ဒုတိယကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေးအရာရှိချုပ် |ဗိုလ်မှူးချုပ် ညီညီအောင် |OTS(၈၁) |- |၁၃ |စခန်းမှူး (ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး(ကြည်း)၊ စခန်းရုံး) |ဗိုလ်မှူးချုပ် တင့်ဇော်ခိုင် |DSA(၄၂) |- |၁၄ |[[တပ်ထိန်းချုပ်ရုံး|တပ်ထိန်းချုပ်]] |ဗိုလ်ချုပ် သိန်းနိုင် |OTC(၂၂) |- |၁၅ |ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် (ငွေစာရင်းရုံး၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန) |– |– |} == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:တပ်မတော်၏ စစ်ဘက်ရာထူးတာဝန်ခန့်အပ်မှုများ|*]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] {{တပ်မတော်}} 2tmgonanmszs8lj364vbib5a0l40gwj 0 126406 1055061 957627 2026-09-24T12:43:49Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055061 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |official_name =ဖီးစနုလိုကမြို့<br> Phitsanulok |other_name = |native_name = พิษณุโลก<!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Thailand |pushpin_label_position =bottom |pushpin_map_caption = |subdivision_type = နိုင်ငံ |subdivision_name ={{flag|THA}} |subdivision_type1 = ပြည်နယ် |subdivision_name1 = [[:en:Phitsanulok Province|ဖီးစနုလိုကပြည်နယ်]] |subdivision_type2 = ခရိုင် |subdivision_name2 = [[:en:Amphoe Mueang Phitsanulok|မောင်း ဖီးစနုလိုက ခရိုင်]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref =Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 38 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of =၂၀၁၇ |population_footnotes = |population_note = |population_total =၆၈၀၀၀ |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title =Ethnicities |population_blank1 = |population_blank2_title =Religions |population_blank2 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone = [[:en:UTC+07:00|ICT]] |utc_offset = +7 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|16|48|57|N|100|15|49|E|display=inline}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = {{URL|http://www.phsmun.go.th}} |footnotes = }} '''ဖီးစနုလိုကမြို့''' သို့မဟုတ် '''ဝိၑ္ဏုလောက မြို့'''(Phitsanulok၊ {{lang-th|เทศบาลนครพิษณุโลก}}, ပါဠိ: ဝိဏှူလောက) သည် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]ရှိ မြို့ဖြစ်သည်။ ရှေးအခါက မြန်မာတို့က ပိဿလောက်မြို့ ([[ဗိဿနိုး]]+လောက) ဟု ခေါ်ကြသည်။ <ref name="stat">[http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/views/showZoneData.php?rcode=6599&statType=1&year=60 รายงานสถิติจำนวนประชากรและบ้าน ประจำปี พ.ศ. 2560 ท้องถิ่นเทศบาลนครพิษณุโลก] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126184638/http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/views/showZoneData.php?rcode=6599&statType=1&year=60 |date=26 January 2020 }} ระบบสถิติทางการทะเบียน กรมการปกครอง</ref><ref>{{cite journal|journal=ราชกิจจานุเบกษา|volume=116|issue=14 ก|pages=5-10|title=พระราชกฤษฎีกาจัดตั้งเทศบาลนครพิษณุโลก จังหวัดพิษณุโลก พ.ศ. ๒๕๔๒|url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2542/A/014/5.PDF|date=8 มีนาคม พ.ศ. 2542|language=|archive-date=10 November 2011|access-date=28 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20111110202345/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2542/A/014/5.PDF|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2542/A/014/5.PDF |access-date=28 December 2019 |archive-date=10 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111110202345/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2542/A/014/5.PDF }}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:ထိုင်းနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] bud0ia01janr26g7clrjxw5f5qyo5hz 0 131317 1055069 771000 2026-09-24T13:34:12Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055069 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ဘီးဂီးစ် | image = Bee Gees 1977.JPG | caption = ၁၉၇၇၌တွေ့မြင်ရသော ဘီးဂီးစ်အဖွဲ့ : (အထက်မှ အောက်) ဘယ်ရီ၊ ရော်ဘင် နှင့် မောရစ်(စ်) ဂစ်ဘ် | image_size = 250px | origin = <!-- PLEASE, DO NOT ADD ANYTHING IN THIS FIELD TO AVOID EDIT WARS = SEE ARCHIVES--> | background = group_or_band | alias = BGs | genre = {{flatlist| * [[ပေါ့ပ်]] * soul * disco * rock * soft rock<ref>{{cite web|url=https://www.allmusic.com/subgenre/soft-rock-ma0000011841/artists |title=Soft Rock Music Artists |website=AllMusic |date= |accessdate=21 April 2017}}</ref> }}<!--- Do not add or change genres without first discussing on talk page ---> |years_active = {{flatlist| * ၁၉၅၈ – ၂၀၀၃ * ၂၀၀၉ – ၂၀၁၂}} | label = {{flatlist| * Leedon * Spin * Festival * Polydor * Atlantic * RSO * Capitol * Warner Bros.}} | associated_acts = <!--Do not add Andy Gibb to associated acts, he does not meet the requirements of the guidelines. See "Template:Infobox musical artist" for reference.--> | website = {{URL|http://beegees.com}} | past_members = Barry Gibb<br />Robin Gibb<!-- We do not note "deceased" in the infobox --><br />Maurice Gibb<br />Vince Melouney<br />Colin Petersen<ref>{{cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/bee-gees-mn0000043714/biography|title=Bee Gees - Biography & History - AllMusic|website=AllMusic}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/colin-petersen-mn0000626860/biography|title=Colin Peterson - Biography & History - AllMusic|website=AllMusic}}</ref><br />Geoff Bridgford }} '''ဘီးဂီးစ် ({{lang-en|The Bee Gees}})''' သည် ၁၉၅၈တွင် ဖွဲ့စည်းသော ပေါ့ပ်ဂီတအဖွဲ့ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ညီအကိုသုံးယောက်ဖစ်သည့် ''ဘယ်ရီ ဂစ်ဘ်''၊ ''ရော်ဘင် ဂစ်ဘ်'' နှင့် ''မောရစ်စ် ဂစ်ဘ်'' တို့ဖြင့်ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ ဤသုံးယောက်တွဲဝိုင်းသည် ၁၉၆၀နှောင်း နှင့် ၁၉၇၀ အစောပိုင်းတို့၌ ခေတ်ပေါ်လူကြိုက်များသောဂီတနယ်ပယ် (popular music) ဖျော်ဖြေတင်ဆက်မှုအနေဖြင့် အောင်မြင်ကျော်ကြားခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဒစ်(စ်)ကိုဂီတခေတ်၏ ထင်ရှားသောဖျော်ဖြေတင်ဆက်သူများအဖြစ်လည်း အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ဤအုပ်စုသည် သိသိသာသာအားဖြင့် tight harmonies သုံးပိုင်းကို သီဆိုကြရာ၌ ရော်ဘင်၏ ရှင်းလင်းသည့် တုန်ယင်သံ (vibrato) ဗစ်ဘရားတိုး ဦးဆောင်အသံသည် ၎င်းတို့၏ အစောပိုင်း အောင်မြင်သည့်သီချင်းများ၌ အမှတ်လက္ခဏာတစ်ခုဖြစ်ကာ ဘယ်ရီ၏ အာအန်ဘီ ''ဖောဆက်တိုး" (falsetto) (အမြင့်သံနယ်ပယ်တစ်ခု၊ whistleအသံထက်နိမ့်၍ modal အသံထက်မြင့်သော) အသံသီဆိုမှုသည်လည်း ၁၉၇၀ အလယ်၊ နှောင်း မှ ၁၉၈၀နှစ်များအထိ ဝိသေသလက္ခဏာဖြစ်ခဲ့သည်။ ဘီးဂီးစ်တို့သည် ၎င်းတို့၏ အောင်မြင်သောသီချင်းများအားလုံးကို ကိုယ်တိုင်ရေးသားသည့်အပြင် အခြားအနုပညာရှင်များအတွက် တချို့သောအောင်မြင်သည့် သီချင်းများကိုလည်း ရေးသားထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ မဲန်းကျွန်းငယ်လေးတစ်ခုတွင် (Isle of Man) အင်္ဂလိပ်မိဘများမှ မွေးဖွားလာကာ ဂစ်ဘ်ညီအကိုများသည် [[အင်္ဂလန်နိုင်ငံ]]၊ [[မန်ချက်စတာမြို့]]၊ ချာလ်တန် (ချော်လ်တန်)(Chorlton) ဆင်ခြေဖုံးတွင် ၁၉၅၀နှစ်များအထိ နေထိုင်ကြသည်။ ယင်းနေရာတွင် ၁၉၅၅၌ စကစ်ဖာလ်/ရော့ခ်အန်ရိုးလ် တီးဝိုင်း ''the Rattlesnakes'' ကိုဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ မိသားစုသည် ထို့နောက် [[ဩစတေးလျနိုင်ငံ]]၊ [[ကွင်းစလန်ပြည်နယ်]]၊ မောတန် ပင်လယ်အော်ဒေသရှိ ရက်ဒ်ခလစ်ဖ်မြို့ (Redcliffe) သို့ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ကွင်းစလန်ရှိ ခရစ်ဘ်ကျွန်း (Cribb Island)သို့ ထပ်မံရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။ ဩစတေးလျဂီတဇယား၌ ၎င်းတို့၏ (၁၂)ပုဒ်မြောက်သီချင်း ''Spicks and Specks'' ဖြင့် ပထမဆုံးအောင်မြင်မှုရရှိခဲ့ပြီးနောက် ၁၉၆၇တွင် ထုတ်လုပ်သူ ရောဘတ် စတစ်ဂ်ဝုဒ် (Robert Stigwood) က စတင်ပြီးဘီးဂီးစ်ကို ကမ္ဘာ့ပရိသတ်သိစေရန်ချပြသောအခါ ယူကေသို့ပြန်လည်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ ဘီးဂီးစ်အဖွဲ့သည် ကမ္ဘာအနှံ့ရောင်းအား သန်း(၁၂၀)ကျော် ရောင်းချခဲ့ရသဖြင့်<ref name="120million">{{cite news|first=Hollie|last=McKay|title=Barry Gibb honors brothers at sold out show, reveals Bee Gees' best song|url=http://www.foxnews.com/entertainment/2014/06/05/barry-gibb-honors-brothers-at-sold-out-show-reveals-bee-gees-best-song.html|work=[[Fox News Channel]]|date=June 5, 2014|accessdate=February 22, 2017|archive-date=10 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180810001612/http://www.foxnews.com/entertainment/2014/06/05/barry-gibb-honors-brothers-at-sold-out-show-reveals-bee-gees-best-song.html|url-status=dead}}</ref> တေးသီချင်း/အခွေရောင်းအား အကောင်းဆုံးသောအနုပညာရှင်များထဲတွင် ပါဝင်သည်။ ရော့ခ်အန်ရိုးလ် ဂုဏ်ပြုချီးမြှောက်မှု (Rock and Roll Hall of Fame) ကို ၁၉၉၇တွင်ရရှိ၍<ref name="HoF">{{cite web |url=http://rockhall.com/inductees/the-bee-gees/bio/ |title=The Bee Gees biography |year=1997 |website=Rock and Roll Hall of Fame and Museum |accessdate=28 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628095548/http://rockhall.com/inductees/the-bee-gees/bio/ |archivedate=28 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110628095548/http://rockhall.com/inductees/the-bee-gees/bio/ }}</ref> ထိုစဉ်ကဆုပေးသူမှာ ဘရိုင်ယန် ဝီလ်ဆန်ဖြစ်၍ ဝီလ်ဆန်သည် the Beach Boys အဖွဲ့၏ ဦးဆောင်ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သည်။ ဗြိတိန်နိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဟာမိုနီ(ဂီတ) မိသားစု ကို ချီးမြှင့်ခြင်းဖြစ်သည်။ <ref name = "reason">{{cite web|url=http://www.reasontorock.com/artists/beach_boys.html| title=The Beach Boys|website=Reason to Rock|accessdate=25 October 2010}}</ref> ရော့ခ်အန်ရိုးလ် ဂုဏ်ပြုချီးမြှောက်မှု ဖော်ပြချက်တွင် "[[ပရက်စလေ|အဲလ်ဗစ် ပရက်ဇ်လီ]]၊ [[ဘီးတဲလ်အဖွဲ့]]၊ [[မိုက်ကယ်ဂျက်ဆင်]]၊ ဂါးသ် ဘရူးခ်စ် နှင့် ပေါလ် မကားနီ တို့သာလျှင် ဘီးဂီးစ်ထက် ပို၍ရောင်းအားများကြသည်။"<ref>{{cite web |url= http://www.rockhall.com/hof/inductee.asp?id=66 |title=Inductees: Bee Gees |website=The Rock and Roll Hall of Fame and Museum |year=1997 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20050616181341/http://www.rockhall.com/hof/inductee.asp?id=66 |archivedate=16 June 2005 |accessdate=27 September 2013}}</ref> ဘီးဂီးစ်အဖွဲ့သည် သမိုင်း၌ [[ဘီးတဲလ်အဖွဲ့]] နှင့် The Supremes အဖွဲ့ပြီးလျှင် တတိယမြောက် အအောင်မြင်ဆုံး ဂီတဝိုင်းလည်းဖြစ်သည်။ <ref name="rank">{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/news/487819/bee-gees-rank-third-among-groups-for-most-hot-100-no-1s-in-history|title=Bee Gees Rank Third Among Groups for Most Hot 100 No. 1s in History| publisher=Billboard| accessdate =9 November 2019|date=21 May 2012|first=Keith|last=Caulfield }}</ref> ၂၀၀၃ ဇန်နဝါရီတွင် မောရစ်(စ်) ဂစ်ဘ် သေဆုံးပြီးနောက် ဘယ်ရီနှင့် ရော်ဘင်တို့သည် နှစ်ပေါင်း (၄၅)လှုပ်ရှားလုပ်ကိုင်ခဲ့သော အဖွဲ့အမည်ကို ရုပ်သိမ်းလိုက်သည်။ ၂၀၀၉တွင် ရော်ဘင်သည် ၎င်းနှင့် ဘယ်ရီတို့ ဘီးဂီးစ် ကိုပြန်လည်ဖွဲ့စည်း၍ ဖျော်ဖြေမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့၏။<ref>{{cite news | first =Sean | last = Michaels |title= Bee Gees to re-form for live comeback |url= https://www.theguardian.com/music/2009/sep/08/bee-gees-re-form |newspaper=The Guardian |location = London |date= 8 September 2009|accessdate= 26 September 2009}}</ref> ရော်ဘင်သည် ၂၀၁၂ မေတွင် ကွယ်လွန်သဖြင့် ဤအဖွဲ့၌ ဘယ်ရီတစ်ဦးတည်းသာလျှင် ကျန်ရှိတော့သည်။<ref>{{cite news |title=Robin Gibb, Bee Gees Co-Founder, Dead at 62 |url=https://www.rollingstone.com/music/news/robin-gibb-bee-gees-co-founder-dead-at-62-20120520 |work=Rolling Stone |date=20 May 2012 |accessdate=26 March 2020 |archivedate=17 September 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170917170700/https://www.rollingstone.com/music/news/robin-gibb-bee-gees-co-founder-dead-at-62-20120520 }}</ref> ==ထွက်ရှိပြီးသော တေးအယ်လ်ဘမ်များ== ထွက်ရှိပြီးသော စတူဒီယိုတေးအခွေများမှာ * ''The Bee Gees Sing and Play 14 Barry Gibb Songs'' (1965) * ''Spicks and Specks'' (1966) * ''Bee Gees' 1st'' (1967) * ''Horizontal'' (1968) * ''Idea'' (1968) * ''Odessa'' (1969) * ''Cucumber Castle'' (1970) * ''2 Years On'' (1970) * ''Trafalgar'' (1971) * ''To Whom It May Concern'' (1972) * ''Life in a Tin Can'' (1973) * ''Mr. Natural'' (1974) * ''Main Course'' (1975) * ''Children of the World'' (1976) * ''Spirits Having Flown'' (1979) * ''Living Eyes'' (1981) * ''E.S.P.'' (1987) * ''One'' (1989) * ''High Civilization'' (1991) * ''Size Isn't Everything'' (1993) * ''Still Waters'' (1997) * ''This Is Where I Came In'' (2001) ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:အင်္ဂလိပ် တေးဂီတအဖွဲ့များ]] {{stub}} 5b88jnlmg2v70zvnz9pcfxgprxwv886 0 134806 1055049 703480 2026-09-24T12:07:15Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055049 wikitext text/x-wiki {{Infobox ကမ္ဘာ့အမွေခံနေရာများ | WHS = ပီထရာ | ပုံ = [[File:Petra Jordan BW 21.JPG|300px]] |ပုံခေါင်းစဉ်= ပီထရာရှိ အယ်ခတ်နေး (ဘဏ္ဍာတိုက်)ရှေ့တွင် တွေ့ရသော ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများ | နိုင်ငံ = {{အလံ|ဂျော်ဒန်နိုင်ငံ}} | အမျိုးအစား = ယဉ်ကျေးမှု | စံနှုန်း = i,iii, iv | ID = ၃၂၆ | ဒေသ = အာရှနှင့် ပစိဖိတ် | နှစ် = ၁၉၈၅ | ဆက်ရှင် = နဝမအကြိမ် |သက်တမ်းတိုးခြင်း = | ဝက်ဘ် = http://whc.unesco.org/en/list/326 }} ပီထရာမြို့အား ဒေသခံနေထိုင်သူများမှ ရပ်ခ်မူးဟု သိကြပြီး ဂျော်ဒန်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ သမိုင်းဝင်မြို့နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ပီထရာမြို့သည် ပင်လယ်သေမှ အေကွာဘာပင်လယ်ကွေ့အထိရှိသော အာရာဘာတောင်ကြား၏ အရှေ့ဘက်တောင်ပံ အဖြစ်ရှိသော တောင်ကုန်းများဝိုင်းရံနေသော ချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း ဂျဘဲ အယ်လ်-မတ်ဘာတောင်ကုန်းများတဝိုက်တွင် တည်ရှိသည်။ ပီထရာတဝိုက်ရှိ နေရာများမှာ ဘီစီ ၇၀၀၀ ခုနှစ်ခန့်ကပင် လူတို့ စတင်နေထိုင် ခဲ့ကြပြီး နာဘာတေးယန်းလူမျိုးတို့သည် တစ်ချိန်တွင် သူတို့တိုင်းပြည်၏ မြို့တော် ဖြစ်လာမည့်နေရာတွင် အစောဆုံး ဘီစီ ၄ရာစုခန့်မှစ၍ နေထိုင်ခဲ့ကြပုံ ရှိသည်။ သို့သော်လည်း ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ တွေ့ရှိချက်များအရ ဘီစီ ၂ ရာစု ခန့်မှ နာဘာတေးယန်းတို့ နေထိုင်ခဲ့သည့် အထောက်အထားများကိုသာ တွေ့ရပြီး <ref name="NGlost">{{cite news |title= Petra. The "Lost City" still has secrets to reveal: Thousands of years ago, the now-abandoned city of Petra was thriving. |author= Mati Milstein |work= National Geographic |date= |url= https://www.nationalgeographic.com/history/archaeology/lost-city-petra/ |access-date= 27 December 2019 |archive-date= 10 October 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191010181043/https://www.nationalgeographic.com/history/archaeology/lost-city-petra/ |url-status= dead }}</ref> ထိုအချိန်က ပီထရာသည် မြို့တော်အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိနေပြီ ဖြစ်သည်။ နာဘာတေးယန်းတို့မှာ ယခင်က ခြေသလုံးအိမ်တိုင် သွားလာနေကြသော အာရပ်လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး သူတို့သည် ပီထရာအား ဒေသအတွင်း အဓိကကျသော ပင်မ ကုန်သွယ်ရေးဗဟိုဌာန အဖြစ်တည်ထောင်ခြင်းဖြင့် အနီးအနားဒေသများအား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းများ ဖြစ်စေခဲ့သည်။ <ref>{{cite book |author= Jack D. Elliott, Jr. |title= The Nabatean Synthesis of Avraham Negev: A Critical Appraisal |editor= Joe D. Seger |work= Retrieving the Past: Essays on Archaeological Research and Methodology in Honor of Gus W. Van Beek |year= 1996 |publisher= Eisenbrauns |isbn= 9781575060125 |url= https://books.google.com/books?id=2PWC98JLn7QC&pg=PA56 |page= 56 |access-date=27 December 2019 }}</ref> ကုန်သွယ်မှုပြုခြင်းကြောင့် နာဘာတေးယန်းတို့အတွက် သိသာသော အမြတ်အစွန်းများ ရရှိခဲ့ပြီး ပီထရာသည် သူတို့၏ ကြွယ်ဝမှုများ ပေါင်းဆုံရာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နာဘာတေးယန်းတို့မှာ လွင်တီးခေါင် သဲကန္တာရများတွင် နေထိုင်ခြင်းနှင့် ကျင့်သားရနေသူများ ဖြစ်သဖြင့် သူတို့၏ ရန်သူများနှင့် မတူဘဲ တိုက်ခိုက်မှုများကို ဒေသရှိ တောင်ကုန်းထူထပ်သော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ကို အားပြု၍ ခုခံတိုက်ထုတ်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ သူတို့သည် မိုးရေစုဆောင်းခြင်း၊ စိုက်ပျိုးမွေးမြူခြင်းနှင့် ကျောက်ဆစ်ထုခြင်း တို့တွင် အလွန် ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ပီထရာသည် အေဒီ ၁ ရာစုတွင် စည်ပင်ဝပြောခဲ့ပြီး နာဘာတေးယန်းဘုရင် စတုတ္ထမြောက် အာရီတပ်စ်၏ ဂူဗိမာန်ဟု ယူဆရာသော ခပ်ဇနေး အဆောက်အဦးကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြပြီး ၎င်း၏ လူဦးရေမှာ ၂၀,၀၀၀ အထိ အမြင့်ဆုံး ရှိလာခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/magazine/2016/01-02/petra/|title=Petra Lost and Found|work=National Geographic|date=2 January 2016|accessdate=8 April 2018|archivedate=8 April 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180408210210/https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/magazine/2016/01-02/petra/}}</ref> နာဘာတေးယန်းတိုင်းပြည်သည် ရောမအင်ပိုင်ယာ၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သော်လည်း အေဒီ ၁၀၆ တွင်မှ လွတ်လပ်ရေး လုံးဝ ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။ ပီထရာသည် ရောမတို့၏ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့က နာဘာတေးယားကို လက်အောက်ခံအဖြစ် သွတ်သွင်းကာ အာရေးဘီးယား ပီထရာယေးဟု အမည်ပြောင်းလဲ​ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ပင်လယ်ကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းများ ပေါ်ထွန်းလာခြင်းနှင့် အေဒီ ၃၆၃ တွင် လှုပ်ခတ်ခဲ့သော ငလျင်ကြောင့် အဆောက်အဦး အများအပြား ပြိုကျပျက်စီးခဲ့ပြီးနောက် ပီထရာ၏ အရေးပါမှု ကျဆင်းလာခဲ့သည်။ ဘိုင်ဇန်တိုင်းခေတ်တွင် ခရစ်ယာန် ဘုရားရှိခိုးကျောင်း အချို့ကို တည်ဆောက်ခဲ့သော်လည်း မြို့၏ အခြေအနေမှာ ဆက်လက်ယိုယွင်းလာခဲ့သည်။ အစ္စလာမ်ခေတ်အစောပိုင်းတွင် ခြေသလုံးအိမ်တိုင် အချို့မှ လွဲ၍ မြို့တွင် နေထိုင်သူမရှိတော့ပေ။ ၁၈၁၂တွင် ယိုဟန်း လူဝစ် ဘတ်ဟာ့ဒ်မှ ပြန်လည်ရှာဖွေတွေ့ရှိသည့် အချိန်အထိ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လူများမှ ရှိမှန်းပင် မသိကြတော့ပေ။ မြို့သို့ရောက်ရှိရန် အတွင် ဆစ် ဟု ခေါ်သော {{convert|1.2|km|mi|adj=mid|-long}} မျှ ရှည်လျားသော ချောက်ကမ်းပါးမှ ဝင်ရောက်ရပြီး ထိုမှဝင်ရောက်လျှင် ခပ်ဇနေးသို့ တိုက်ရိုက် ရောက်ရှိသည်။ ကျောက်ဆစ်ဗိသုကာ ပညာများနှင့် ရေသွယ်စနစ်များကြောင့် ထင်ရှားသော ပီထရာအား နှင်းဆီမြို့တော် ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြပြီး မြို့အတွင်း ထုဆစ်ထားသော ကျောက်တုံးများ၏ အရောင်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ <ref name="Jordan Tourism board">[http://www.visitjordan.com/Default.aspx?Tabid=63 Major Attractions: Petra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104133425/http://visitjordan.com/Default.aspx?tabid=63 |date=2016-11-04 }}, Jordan tourism board</ref> ပီထရာသည် ယူနက်စကို၏ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ အဖြစ် ၁၉၈၅မှ စတင် စာရင်းဝင်လာခဲ့သည်။ ယူနက်စကိုမှ ပီထရာအား "လူတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များတွင် အဖိုးအတန်ဆုံး ယဉ်ကျေးမှု အရည်အသွေးများထဲမှ တစ်ခု" ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref name="unesco">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/326.pdf |title=UNESCO advisory body evaluation |accessdate=2011-12-05}}</ref> ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် အယ်လ်-ခပ်ဇနေးအား ကမ္ဘာ့အံဖွယ်အသစ် ၇ ပါးတွင် တစ်ခုအဖြစ် မဲပေးရွေးချယ်ခြင်း ခံရသည်။ ပီထရာသည် ဂျော်ဒန်နိုင်ငံ၏ ပြယုဂ်ဖြစ်ပြီး ဂျော်ဒန်နိုင်ငံတွင် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများ အများဆုံး လည်ပတ်ရာနေရာတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် လာရောက်လည်ပတ်သူ ၉၁၈,၀၀၀ ဦး အထိ ရှိခဲ့ပြီး ထို့နောက်တွင် ဂျော်ဒန်တစ်ဝိုက်ရှိ နိုင်ငံများသို့ သက်ရောက်ရိုက်ခတ်မှုရှိခဲ့သော အာရပ်နွေဦးတော်လှန်ရေးကြောင့် ခရီးသွားဦးရေ ခဏတာမျှ ကျဆင်းခဲ့သည်။<ref>[https://web.archive.org/web/20111117043619/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/01/2011128125157509196.html Thousands protest in Jordan], January 28, 2011. Retrieved May 20, 2019.</ref> ထို့နောက်တွင် ခရီးသွားဦးရေ ပြန်လည်များပြားလာခဲ့ပြီး ၂၀၁၉တွင် စံချိန်အဖြစ် ၁.၁ သန်း အထိ ရှိလာခဲ့ကာ ၁ သန်း အထက်သို့ ပထမဆုံးအကြိမ် ရောက်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.jordantimes.com/news/local/rose-red-city-petra-wraps-2019-record-breaking-1135300-visitors|title=Rose-red city of Petra wraps up 2019 with record-breaking 1,135,300 visitors|work=The Jordan Times|accessdate=6 January 2020|date=6 January 2020}}</ref> ကိုဗစ်-၁၉ ကပ်ရောဂါကြောင့် ခရီးသွားဦးရေမှာ ၂၀၂၀ မတ်လမှစ၍ သုညအထိ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ ထိုသို့ ခရီးသည် မရှိသည်ကို အသုံးချရန်အတွက် ဘဏ္ဍာတိုက်၏ ရှေ့တွင် ရှာဖွေတူးဖော်ရန် ဂျော်ဒန်အစိုးရမှ ခွင့်ပြုပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/15/ghosts-replace-crowds-as-covid-19-rattles-jordans-ancient-city-of-petra|title=Ghosts replace crowds as Covid-19 rattles Jordan's ancient city of Petra|work=The Guardian|date=15 May 2020|accessdate=23 May 2020}}</ref> <br><gallery class=center caption="ပီထရာမြို့"> Petra-Khazne al-Firaun-18-Cafe-2010-gje.jpg Petra-Khazne al-Firaun-08-Offizielle-2010-gje.jpg Petra-32-Tempel-Koenigswand-2010-gje.jpg Petra-Theater-06-Kamelreiter-2010-gje.jpg Petra-Jabal al-Madbah-06-Auftstieg-2010-gje.jpg Petra-Opferplatz-04-2010-gje.jpg Petra-El Deir-Klostergrab-14-2010-gje.jpg Petra-Jabal al-Deir-22-Teestube-2010-gje.jpg </gallery> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:အာရှရှိ မြို့များ]] [[Category:ဂျော်ဒန်နိုင်ငံရှိ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာများ]] kx23boxutzwq77vz2uvops5qyyvi06r 0 137115 1055128 1031694 2026-09-24T16:59:28Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055128 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = ရောဘက်တိုး ဘာဂျို | image = Roberto Baggio - Italia '90.jpg | image_size = 235px | caption = Baggio with [[အီတလီ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်းteam|Italy]] in 1990 | fullname = ရောဘက်တိုး ဘာဂျို | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1967|2|18}}<ref name="Baggio - Goals in Serie A">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/players/baggiodata.html|title=Roberto Baggio - Goals in Serie A|publisher=RSSF|author1=Adriano Stabile|date=2 January 2005|accessdate=9 March 2017}}</ref> | birth_place = ကဲ့လ်ဒွန့်ညိုမြို့, [[အီတလီနိုင်ငံ]]<ref name="Baggio - Goals in Serie A"/> | height = 1.74 m<ref name="Baggio - Goals in Serie A"/> | position = ရှေ့တန်း<br/> အလယ်တန်းတိုက်စစ် (နောက်ချန်တိုက်စစ်) | youthyears1 = ၁၉၇၄–၁၉၈၀ | youthclubs1 = ကဲ့လ်ဒွန့်ညို | youthyears2 = ၁၉၈၀–၁၉၈၂ | youthclubs2 = L.R. Vicenza | years1 = ၁၉၈၂–၁၉၈၅ | clubs1 = L.R. Vicenza | caps1 = ၃၆ | goals1 = ၁၃ | years2 = ၁၉၈၅–၁၉၉၀ | clubs2 = Fiorentina | caps2 = ၉၅ | goals2 = ၃၉ | years3 = ၁၉၉၀–၁၉၉၅ | clubs3 = Juventus | caps3 = ၁၄၁ | goals3 = ၇၈ | years4 = ၁၉၉၅–၁၉၉၇ | clubs4 = A.C. Milan | caps4 = ၅၁ | goals4 = ၁၂ | years5 = ၁၉၉၇–၁၉၉၈ | clubs5 = Bologna | caps5 = ၃၀ | goals5 = ၂၂ | years6 = ၁၉၉၈–၂၀၀၀ | clubs6 = Inter Milan | caps6 = ၄၂ | goals6 = ၁၁ | years7 = ၂၀၀၀–၂၀၀၄ | clubs7 = Brescia | caps7 = ၉၅ | goals7 = ၄၅ | totalcaps = ၄၉၀ | totalgoals = ၂၂၀ | nationalyears1 = ၁၉၈၄ | nationalteam1 = Italy U16<ref name="R.Baggio49-59">{{harvnb|Baggio|2001|pp=49–59}}</ref> | nationalcaps1 = ၄ | nationalgoals1 = ၃ | nationalyears2 = ၁၉၈၈–၂၀၀၄ | nationalteam2 = Italy<ref name="Nazionale in cifre - FIGC: Baggio, Roberto">{{cite web|url=https://www.figc.it/it/nazionali/nazionali-in-cifre/dettaglio-convocato/?calciatoreId=43346&squadraId=12|title=Nazionale in cifre – FIGC: Baggio, Roberto|publisher=FIGC|language=Italian|accessdate=17 April 2015}}</ref> | nationalcaps2 = ၅၆ | nationalgoals2 = ၂၇ | medaltemplates = {{Medal|Sport|အမျိုးသား [[ဘောလုံးကစားခြင်း|ဘောလုံးပွဲ]]}} {{Medal|Country|{{fb|ITA}}}} {{MedalCompetition |[[ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား]]}} {{Medal|3rd|[[:en:1990 FIFA World Cup|Italy 1990]]|}} {{Medal|RU|[[:en:1994 FIFA World Cup|USA 1994]]|}} }} '''ရော်ဘက်တိုး ဘာဂျို''' ({{lang-it|Roberto Baggio}}; {{IPA-it|roˈbɛrto ˈbaddʒo}}; ၁၉၆၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၈ မွေးဖွား){{efn|မြန်မာပြည်တွင် ရော်ဘတ်တို ဘက်ဂီယို အမည်ဖြင့်သာ ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=ရောဘတ်တို ဘက်ဂီယို ငြိမ်းချမ်းရေး အထူးဆုရ |url=http://myanmargazette.net/32347 |accessdate=16 July 2020 |archivedate=16 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200716183400/http://myanmargazette.net/32347 }}</ref><ref> [https://burma.irrawaddy.com/news/2013/10/29/50220.html ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ဟာ တုနှိုင်းမဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်တဦးလို့ဘက်ဂီယိုပြော]</ref>}} သည် အီတလီ ဘောလုံးသမားဟောင်းတစ်ဦးဖြစ်သည်။ အဓိကအားဖြင့် နောက်ချန်တိုက်စစ်မှူး (သို့) အလယ်တန်းတိုက်စစ်မှူး အဖြစ်ကစားခဲ့သည်။ သို့သော် တိုက်စစ်နေရာအချို့၌လည်း စွမ်းဆောင်ကစားနိုင်သည့် အစွမ်းရှိသည်။ <ref name="=Del Piero, Totti e Baggio la fantasia al potere">{{cite news|url=http://www.repubblica.it/online/calcio/fantasisti/fantasisti/fantasisti.html|title=Del Piero, Totti e Baggio la fantasia al potere|newspaper=La Repubblica|language=Italian|author=Andrea di Nicola|date=6 October 2001|accessdate=16 February 2016}}</ref> အီတလီဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် နည်းစနစ်ကဏ္ဍ၏ ယခင်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်လည်း တာဝန်ယူခဲ့သည်။ နည်းစနစ်ပိုင်း အရည်အသွေးရှိသူ၊ ဖန်တီးနိုင်စွမ်းရှိသော အဓိကအခရာကစားသမား၊ တိုက်ရိုက်အလွတ်တည်ကန်ဘောများကို ကန်ရာတွင်ကျွမ်းကျင်သူ၊ အလိမ်အခေါက်များကို ကျွမ်းကျင်ပိုင်ပိုင်နိုင်သူ၊ ဂိုးသွင်းကောင်းသူဖြစ်သော ဘာဂျိုကို သမိုင်းတစ်လျှောက် အကြီးကျယ်ဆုံး ဘောလုံးကစားသမားများထဲမှ တစ်ဦးအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။{{#tag:ref|See<ref name="A History of the Gala">{{cite web|url=https://www.fifa.com/ballon-dor/news/y=2002/m=12/news=history-the-gala-part-european-legends-84548.html|title=A History of the Gala: Part I - European legends|publisher=FIFA|date=13 December 2002|accessdate=18 July 2015|archivedate=22 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222155132/http://www.fifa.com/ballon-dor/news/y=2002/m=12/news=history-the-gala-part-european-legends-84548.html}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/news/newsid=151911.html#baggio+beckham|title=24-22: Baggio to Beckham|publisher=UEFA.com|accessdate=9 February 2015|archive-date=17 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150917180046/http://www.uefa.com/news/newsid=151911.html#baggio+beckham|url-status=dead}}</ref><ref name="top 20">{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/blog/name/93/post/1845146/headline|title=All-time Top 20: No. 7 Roberto Baggio|publisher=ESPN FC|accessdate=9 February 2015}}</ref><ref name="AFS Top-100 Players of All-Time">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/afstop100.html|title=AFS Top-100 Players of All-Time|publisher=RSSSF|author1=Marcelo Leme de Arruda|date=14 December 2007|accessdate=19 August 2015}}</ref><ref name="The Best of The Best">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/bestbest.html|title="The Best of The Best"|publisher=RSSSF|author1=Marcelo Leme de Arruda|date=19 June 2009|accessdate=28 September 2017}}</ref><ref name="I wanted to die">{{cite web|url=http://www.football-italia.net/73161/baggio-i-wanted-die|title=Baggio: 'I wanted to die'|publisher=Football Italia|date=19 September 2015|accessdate=21 September 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://www.fourfourtwo.com/features/pele-or-puskas-maradona-or-messi-just-who-best-no10-all-time#:LI88bVyLMf3plA|title=Pele or Puskas? Maradona or Messi? Just who is the best No.10 of all-time?|magazine=FourFourTwo|author1=Louis Massarella|date=5 November 2015|accessdate=11 February 2016}}</ref><ref name="Three ex-Bianconeri number 10s in FIFA's all-time list">{{cite web|url=http://www.juventus.com/en/news/news/2013/three-ex-bianconeri-number-10s-in-fifa-s-all-time-list.php|title=Three ex-Bianconeri number 10s in FIFA's all-time list|publisher=Juventus.com|date=3 March 2014|accessdate=11 February 2016}}</ref><ref name="huffingtonpost">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/luke-chandley/roberto-baggio-transfers-_b_9586534.html|title=Roberto Baggio: Transfers That Broke the Richter Scale|work=The Huffington Post|author1=Luke Chandley|date=1 April 2016|accessdate=2 April 2016}}</ref><ref name="CM">{{cite web|url=http://www.calciomercato.com/news/sconcerti-a-cm-giusta-la-vittoria-di-riva-ma-rivera-e-al-suo-liv-217354|title=Riva il migliore per i lettori di CM. Sconcerti: 'Ma Rivera era al suo livello'|publisher=Calciomercato.com|language=Italian|author1=Mario Sconcerti|date=28 March 2016|accessdate=13 February 2017}}</ref><ref name="Baggio: The Divine Ponytail">{{cite web|url=https://www.football-italia.net/117400/baggio-divine-ponytail|title=Baggio: The Divine Ponytail|publisher=Football Italia|author1=Greg Murray|date=18 February 2018|accessdate=20 February 2018}}</ref><ref name="Ravanelli elogia Baggio">{{cite web|url=http://www.corrieredellosport.it/news/calcio/2017/02/18-21756568/ravanelli_elogia_baggio_il_piu_forte_di_sempre_/|title=Ravanelli elogia Baggio: "Il più forte di sempre"|publisher=Il Corriere dello Sport|language=Italian|date=18 February 2017|accessdate=6 November 2018}}</ref>}} ၁၉၉၉တွင် ဖီဖာ၏ အင်တာနက် မဲကောက်ယူမှု၌ ရာစုနှစ်၏ စတုတ္ထအဆင့်ဖြင့် ရပ်တည်ခဲ့ကာ<ref name="FIFA Player of the Century">{{cite web|url=http://en03.touri.com/Berichte/FIFA-Spieler/MalePlayer.pdf|title=FIFA Player of the Century|publisher=FIFA|accessdate=19 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426005029/http://en03.touri.com/Berichte/FIFA-Spieler/MalePlayer.pdf|archive-date=26 April 2012|url-status=dead|archivedate=26 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426005029/http://en03.touri.com/Berichte/FIFA-Spieler/MalePlayer.pdf}}</ref> ၂၀၀၂ ၌ [[ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား အိပ်မက်အသင်း]] တွင်ရွေးချယ်ခြင်းခံရသည်။<ref name="World All-Time Teams">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/wrldallt.html|title=World All-Time Teams|publisher=RSSSF|author1=Marcelo Leme de Arruda|date=24 July 2014|accessdate=19 August 2015}}</ref> ၁၉၉၃တွင် ဖီဖာ၏ တစ်နှစ်တာအကောင်းဆုံး ကစားသမားဖြစ်ခဲ့ပြီး ဘောလောန် ဒေါရ် (Ballon d'Or) ဟု ပြင်သစ်လိုခေါ်သော ရွှေဘောလုံးဆု ရရှိခဲ့၏။၂၀၀၄ ခုနှစ်၌ ပီလီရွေးချယ်သော သက်ရှိထင်ရှား ကမ္ဘာ့အကြီးကျယ်ဆုံး ကစားသမား 'ဖီဖာ၁၀၀' ၌ ၎င်းကို ရွေးချယ်ခဲ့သည်။<ref name="Pele">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3533891.stm|title=Pele's list of the greatest|work=BBC Sport|date=4 March 2004|accessdate=15 June 2013}}</ref> ဘာဂျိုသည် အီတလီအမျိုးသားဘောလုံးအသင်းအတွက် ၅၆ပွဲ ကစားခဲ့ပြီး ၂၇ဂိုး သွင်းယူခဲ့ကာ အမျိုးသားအသင်းအတွက် စတုတ္ထမြောက် ဂိုးသွင်းအများဆုံး ပူးတွဲကစားသမား (နောက်တစ်ဦးမှာ အလက်ဇန်ဒရို ဒဲလ် ပီယာရို) လည်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၀ ကမ္ဘာ့ဖလား၌ ပါဝင်ခဲ့ကာ နှစ်ဂိုးသွင်းယူခဲ့သည်။ ၁၉၉၄ ကမ္ဘာ့ဖလားတွင် အီတလီအသင်းကို ဗိုလ်လုပွဲအထိ ဦးဆောင်ခေါ်သွားခဲ့၍ သွင်းဂိုးငါးဂိုးကို စွမ်းဆောင်ပေးခဲ့သည်။ ထိုပွဲ၌ ငွေဘောလုံးရရှိခဲ့ပြီး ဖီဖာ၏ အောလ်စတားအသင်း တွင်ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။ အီတလီအသင်းအတွက် ပြိုင်ပွဲတစ်လျှောက် ကြယ်ပွင့်ကစားသမားဖြစ်သော်လည်း နောက်ဆုံးဗိုလ်လုပွဲ၌ ဘရာဇီးအသင်းနှင့် အဆုံးအဖြတ် ပင်နယ်တီတွင် လွဲချော်ခဲ့လေသည်။<ref name="A History of the Gala"/> ၁၉၉၈ ကမ္ဘာ့ဖလားတွင် ပါဝင်ခဲ့ကာ နှစ်ဂိုးသွင်းယူနိုင်ခဲ့သော်လည်း ထိုနှစ် ချန်ပီယံဖြစ်မည့် ပြင်သစ်အသင်းကို ကွာတားတွင် ရှုံးနိမ့်သဖြင့် ပြိုင်ပွဲမှ ထွက်ခွာခဲ့ရသည်။ နိုင်ငံအသင်းအတွက် ကိုးဂိုးသွင်းယူပေးခဲ့ပြီး ဂိုးသွင်းအများဆုံးကစားသမားအဖြစ် ပါအိုးလို ရော့ဆီ (Paolo Rossi)၊ ခရစ်ရှန် ဗီယားရီ (Christian Vieri) တို့နှင့်အတူ ရပ်တည်လျက် ရှိ၏။<ref name="Mondial">{{cite web|url=http://it.eurosport.yahoo.com/10052010/45/top-10-mondiali-pele-baggio-i-10-grandi.html|title=10 Leggende Mondiali|trans-title=10 World Cup Legends|publisher=Eurosport|language=Italian|accessdate=29 June 2012|archive-date=16 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216233952/http://it.eurosport.yahoo.com/10052010/45/top-10-mondiali-pele-baggio-i-10-grandi.html|url-status=dead}}</ref> ၂၀၀၂ တွင် ဘာဂျိုသည် နှစ်ပေါင်း ငါးဆယ်အတွင်း ဂိုးအရေအတွက် (၃၀၀) ကျော်သွင်းယူသော ပထမဆုံး အီတလီကစားသမားဖြစ်လာကာ ၂၀၀၄တွင် ၎င်းကစားသမားဘဝ၏ နောက်ဆုံးရာသီအတွင်း စီးရီးအေ၌ နှစ်သုံးဆယ်ကျော်အတွင်း ဂိုးပေါင်း (၂၀၀) ကျော်သွင်းယူသော သူဖြစ်လာ၍ စီးရီးအေ၌ လက်ရှိအချိန်အထိ သတ္တမမြောက် ဂိုးအများဆုံး (၂၀၅ ဂိုး) သွင်းသူဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.fantasista10.co.uk/when-totti-surpassed-baggio/|title=When Totti Surpassed Baggio|publisher=fantasista10.co.uk|accessdate=2 May 2014|archivedate=27 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140427152408/http://www.fantasista10.co.uk/when-totti-surpassed-baggio/}}</ref> ၁၉၉၀တွင် ဖြော်ရေန် တီးနာ (ဖီအိုရင်တီးနား)မှ ယူဗန်တပ်စ် (ဂျူဗင်တပ်) သို့ ကမ္ဘာ့စံချိန် ပြောင်းရွှေ့ကြေးဖြင့် ရွေ့ပြောင်းခဲ့သည်။<ref name="Record">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/23903470|title=The history of the world transfer record|work=BBC Sport|date=1 September 2013|accessdate=1 May 2014}}</ref> ဘာဂျိုသည် စီးရီးအေဆု နှစ်ခု၊ ကိုပါအီတလီယာ၊ ယူအီးအက်ဖ်အေဖလား စသည်တို့ကို ရရှိခဲ့ပြီး ၎င်းကစားသမားသက်တမ်းတစ်လျှောက် အီတလီကလပ် ခုနှစ်ခုတွင် ကစားခဲ့သည်။ ဘာဂျိုကို အီတလီဘာသာစကားဖြင့် ''{{lang|it|Il Divin Codino}}''<!--CORRECT ITALIAN SPELLING: "DIVIN"--> ("အံ့ဖွယ် မြင်းမြီးဆံပင်"), အဖြစ်အသိများသည်။ အကြောင်းမှာ ၎င်းသည် အားကစားသက်တမ်းအများစု၌ မြင်းမြီးပုံးဆံပင်ထားရှိခြင်း၊ အရည်အချင်းရှိခြင်း၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ယုံကြည်မှုများ ကြောင့်ဖြစ်သည်။<ref name="au.fourfourtwo.com">{{cite magazine|url=http://au.fourfourtwo.com/features/5146,roberto-baggio-italys-finest-no10.aspx|title=Roberto Baggio: Italy's Finest no. 10|magazine=FourFourTwo|accessdate=29 June 2012|archive-date=9 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109223941/http://au.fourfourtwo.com/features/5146,roberto-baggio-italys-finest-no10.aspx|url-status=dead}}</ref> ၂၀၀၂တွင် ဘာဂျိုကို ကုလသမဂ္ဂ အစားအစာနှင့် စိုက်ပျိုးရေး စေတနာသံတမန် (Goodwill Ambassador) အဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၀၃ ခုနှစ်ရောက်သော် ရွှေခြေထောက်ဆု (Golden Foot) ကို ဦးဦးဖျားဖျားရရှိခဲ့သည်။ ၎င်း၏ လူ့အခွင့်ရေးလုပ်ဆောင်မှုများကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် ၂၀၁၀ နိုဘဲလ်ဆုရသူများရွေးချယ်သော 'ငြိမ်းချမ်ရေးလူသား' (Man of Peace) ဆုကို ရရှိခဲ့ပေသည်။ ၂၀၁၁တွင် 'အီတလီဘောလုံး ထင်ရှားကျော်ကြားသူများ' (Hall of fame) စာရင်းထဲသို့ ရွေးချယ်ခဲ့ကြသည်။ ==မှတ်စု== {{notelist}} ==ကိုးကား== {{reflist}} {{bio-stub}} {{Lifetime|၁၉၆၇||}} [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံတကာ ဘောလုံးသမားများ]] lmu8kzd4v8uh5mnh4r30cr8nlzocb7o 0 138048 1055118 838967 2026-09-24T16:40:36Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055118 wikitext text/x-wiki {{Infobox football tournament | founded = {{Start date and age|df=yes|1958}} | number of teams = ၂၄ (အုပ်စု ဗိုလ်လုပွဲများ)<br />၅၅ (ခြေစစ်ပွဲဝင်ရန် အရည်အချင်းမီ) | region = ဥရောပ | current champions = {{nowrap|{{fb|ESP}} (စတုတ္ထ)}} | most successful team = {{nowrap|{{fb|ESP}} (၄ဆု) }} | website = [https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/ Official website] | current = ယူရို ၂၀၂၄ နှင့် ခြေစစ်ပွဲများ }} {{Infobox |image1 = [[https://betway.es/es/sports/sct/soccer/euro-2024]] |caption1 = ယူရို ဖလားပုံရိပ် |bodyclass = hlist nowraplinks |headerstyle = border-top: 1px solid #aaa |header1 = ပြိုင်ပွဲများ |data2 = * [[:en:1960 European Nations' Cup|1960]] * [[:en:1964 European Nations' Cup|1964]] * [[:en:UEFA Euro 1968|1968]] * [[:en:UEFA Euro 1972|1972]] * [[:en:UEFA Euro 1976|1976]] * [[:en:UEFA Euro 1980|1980]] * [[:en:UEFA Euro 1984|1984]] * [[:en:UEFA Euro 1988|1988]] * [[:en:UEFA Euro 1992|1992]] * [[:en:UEFA Euro 1996|1996]] * [[:en:UEFA Euro 2000|2000]] * [[:en:UEFA Euro 2004|2004]] * [[:en:UEFA Euro 2008|2008]] * [[:en:UEFA Euro 2012|2012]] * [[:en:UEFA Euro 2016|2016]] * ''[[:en:UEFA Euro 2020|2020]]'' * ''[[:en:UEFA Euro 2024|2024]]'' * ''[[:en:UEFA Euro 2028|2028]]'' }} '''ယူအေးဖာ ဥရောပဖလား ဘောလုံးပြိုင်ပွဲ'''{{efn|UEFA သည် Union of European Football Associations ပါ စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အစများကို '''ပေါင်းစပ်၍''' အသံထွက်ရှိရသည်။ အက္ခရာ တစ်လုံးချင်းကို အသံမထွက်ရပါ။ Nato ကို နေတိုး၊ AIDS ကို အေ့ဒ်စ် ဟု ထွက်သကဲ့သို့ဖြစ်၏ ။}} ({{lang-en|UEFA European Championship (or) UEFA European Football Championship}})<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Regulations/uefaorg/Regulations/02/54/36/05/2543605_DOWNLOAD.pdf |title=Regulations of the UEFA European Football Championship 2018–20 |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=9 March 2018 |access-date=13 March 2018 |archive-date=13 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180313153437/https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Regulations/uefaorg/Regulations/02/54/36/05/2543605_DOWNLOAD.pdf |url-status=dead}}</ref> သည် သမားရိုးကျအားဖြင့် '''ယူရို''' ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲကြပြီး ဥရောပဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် ၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများက ပြိုင်ဆိုင်ကြသော ဘောလုံးပြိုင်ပွဲတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ၁၉၆၀ မှစတင်၍ လေးနှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပလာ၍ [[ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား]] ပြိုင်ပွဲကျင်းပသောနှစ်များကြားရှိ စုံကိန်းရှိသော နှစ်များတွင် ကျင်းပသည်။ မူလက ဥရောပ နိုင်ငံများဖလား (European Nations' Cup) ဟုခေါ်တွင်ခဲ့ပြီး ၁၉၆၈တွင် လက်ရှိအမည်ကို ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ၁၉၉၆ ယူရိုမှအစပြုလျှက် သီးသန့်ပြိုင်ပွဲများကို "'''UEFA Euro [year]'''" အမည်ပုံစံဖြင့် များသောအားဖြင့် ရည်ညွှန်းကြပြီး ဤပုံစံသည် ရှေးယခင်ပြိုင်ပွဲများကိုပါ အကျိုးသက်ရောက်မှုရှိစေသည်။ အလိုအလျှောက် ခြေစစ်ပွဲအောင်သော အိမ်ရှင်နိုင်ငံမှလွဲ၍ ပြိုင်ပွဲဝင်မည့် အသင်းများသည် ခြေစစ်ပွဲကစားရသည်။ ၂၀၁၆ မတိုင်မချင်း ချန်ပီယံဖြစ်သော အသင်းများသည် Fifa Confederations Cup ပြိုင်ပွဲကို ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်နိုင်ခဲ့သည်။ သို့သော် မဖြစ်မနေ ပါဝင်ကစားရန်တော့ မလိုအပ်ပေ။<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/news/newsid=95756/index.html |title=2005/2006 season: final worldwide matchday to be 14 May 2006 |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=19 December 2004 |accessdate=13 January 2012 |archivedate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120712091406/http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/news/newsid=95756/index.html }}</ref> ဥရောပ ချန်ပီယံဖလားပြိုင်ပွဲ (၁၅) ခုကို နိုင်ငံအသင်း (၁၀) သင်းမှ အနိုင်ရရှိထားပြီး ထိုအနိုင်ရ အသင်းများမှာ [[ဂျာမနီ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း]]၊ [[စပိန် အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း]] တို့က သုံးကြိမ်စီ၊ [[ပြင်သစ် အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း]]နှင့် [[အီတလီ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း]]တို့က နှစ်ကြိမ်၊ [[ဆိုဗီယက်ယူနီယံ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း]]]၊ [[နယ်သာလန် အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း]]၊ [[ချက်ကိုစလိုဗက်ကီးယား အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း]]၊ [[ဒိန်းမတ် အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း]]၊ [[ဂရိ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း]]နှင့် [[ပေါ်တူဂီ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း]] တို့က တစ်ကြိမ်စီ ရရှိထားသည်။ လက်ရှိအချိန်ထိ စပိန်အသင်းသည် သမိုင်းတွင် နှစ်ကြိမ်ဆက် ရယူနိုင်ခဲ့သော အသင်းဖြစ်ကာ ၂၀၀၈နှင့် ၂၀၁၂ တို့တွင် ဖြစ်သည်။ [[ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား]]ပြိုင်ပွဲပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် ကြည့်ရှုသူအများဆုံးဖြစ်၍ ၂၀၁၂ ယူရို ဗိုလ်လုပွဲကို ကမ္ဘာအနှံ့ပရိသတ် သန်း(၃၀၀) က ကြည့်ရှုခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news |last=Roxborough |first=Scott |date=24 June 2015 |title=Amid FIFA Scandal, EBU Buys Euro 2016 Rights |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/ebu-buys-euro-2016-rights-804720 |website=The Hollywood Report |access-date=13 June 2016}}</ref> ပြီးခဲ့သည့် ၂၀၁၆ ယူရိုပြိုင်ပွဲတွင် ပြင်သစ်က အိမ်ရှင်အဖြစ်ကျင်းပ၍ ပေါ်တူဂီအသင်းက ပြင်သစ်ကို အချိန်ပိုကစားချိန်တွင် ၁-၀ ဖြင့် ပါရီမြို့ ဆာန်ဒါနီ အရပ်ရှိ 'စတဲ ဒါ ဖရော့န်စ်' ကစားကွင်းတွင် အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ထိုပွဲကို လူပေါင်း (၂၄၈) သန်းက ကြည့်ရှုခဲ့ကြရာ ဥရောဖလားသမိုင်းတွင် ဒုတိယမြောက် ကြည့်ရှုသူအများဆုံးပွဲဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=https://www.usatoday.com/story/sports/soccer/2016/12/15/euro-2016-seen-by-2bn-people-on-tv-600mn-tune-in-for-final/95462450/ |title=Euro 2016 seen by 2 billion on TV; 600M tune in for final}}</ref> ==မှတ်စု== {{notelist}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ယူအီးအက်ဖ်အေ ဥရောပဖလား ပြိုင်ပွဲ]] 4s1ei1ejdrcl27ir88wx4gvct6dtw4l 0 140207 1055139 1043835 2026-09-24T17:55:58Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055139 wikitext text/x-wiki [[File:Insight Meditation Society's retreat center amidst blossoms.jpg|thumb|မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်၊ ဘာရီရှိ ဝိပဿနာတရားအဖွဲ့နေရာကို ပွင့်နေသည့်ပန်းများနှင့်အတူ တွေ့ရပုံ]] '''ဝိပဿနာတရားအဖွဲ့''' (Insight Mediation Society, IMS) သည် မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်၊ ဘာရီ (Barre) တွင်ရှိသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာအား လေ့လာသူများအတွက် တည်ထောင်ထားသည့် အကျိုးအမြတ်မယူသည့် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title=Being young, here, now |last=Jayakrishna |first=Nandini |author2=Ornish, Dean |newspaper=The Boston Globe |date=2009-09-08 |url=http://www.boston.com/news/local/massachusetts/articles/2009/09/08/mass_meditation_center_draws_overstressed_young_adults/ |archive-date=3 March 2016 |access-date=27 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303194729/http://www.boston.com/news/local/massachusetts/articles/2009/09/08/mass_meditation_center_draws_overstressed_young_adults/ |url-status=dead }}</ref> ၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် ရှာရွန်ဆာ့ဘတ်၊ ဂျက်ကွန်ဖီးနှင့် ဂျိုးဆက်ဂိုးစတိန်းတို့က တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Bridging Eastern and Western Buddhism |last=Latin |first=Don |newspaper=San Francisco Chronicle |date=2005-01-23 |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/chronicle/a/2005/01/23/RVGDGAQAQK1.DTL&type=books |archive-date=29 May 2007 |access-date=27 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529072714/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/chronicle/a/2005/01/23/RVGDGAQAQK1.DTL&type=books |url-status=dead }}</ref><ref>Fronsdal, Gil (1998). [http://www.insightmeditationcenter.org/articles/InsightinUS.pdf "Insight Meditation in the United States: Life, Liberty, and the Pursuit of Happiness,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327142556/http://www.insightmeditationcenter.org/articles/InsightinUS.pdf |date=2014-03-27 }} in C.S. Prebish & K.K. Tanaka (1998), ''The Faces of Buddhism in America'', University of California Press.</ref> အဖွဲ့သည် ထေရဝါဒ၏ အဆုံးအမကို အခြေခံထားသည်။ ပထမဆုံးတရားအားထုတ်သည့်စင်တာကို ၁၉၇၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်၊ ဘာရီရှိ စံအိမ်ဟောင်းကြီးတစ်ခုတွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။<ref name="about">{{cite web|title=FAQ about IMS|url=http://www.dharma.org/about-us/faq|publisher=Insight Meditation Society|accessdate=December 22, 2015}}</ref> ==အကြောင်းအရာ== IMS တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာတရားအားထုတ်မှုများကို နေရာနှစ်ခုဖြစ်သည့် တရားစင်တာနှင့် မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်အလယ် ကျေးလက်ဒေသတွင် တည်ရှိသည့် တောရရိပ်သာတို့တွင် ဝန်ဆောင်မှုပေးလျက်ရှိသည်။ တရားစင်တာသည် အမေရိကန်နိုင်ငံတွင် ရှိသည့် IMS စင်တာနှစ်ခုထဲမှ တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ စင်တာအားလုံးသည် ဝိပဿနာတရားကို သင်ကြားပြသပေးသည်။ ၁၉၉၆ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်သူများဖြစ်သည့် ဂျိုးဆက်ဂိုးစတိန်းနှင့် ရှာရွန်ဆာ့ဘက်တို့သည် Insight Mediation ဟု အမည်ပေးထားသော အသံဖိုင်ပါဝင်သည့် ကတ်ဆက် ၁၂ ခုနှင့် လေ့ကျင့်ခန်းစာအုပ်တစ်ခု ပါဝင်သည့် စာပေးစာယူသင်တန်းတစ်ခုကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book|last=Goldstein|first=Joseph|title=Insight Meditation|url=https://archive.org/details/insightmeditatio0000salz|year=1996|publisher=Sounds True|location=Boulder, CO|isbn=9781564559067}}</ref> ဤသင်တန်းသည် နောက်ပိုင်း၌ Insight Meditation: An In-Depth Correspondence Course အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားခဲ့ပြီး အသံဖိုင်စိဒီ ၁၂ ခုနှင့် စာမျက်နှာ ၈၈ မျက်နှာပါဝင်သည့် လေ့ကျင့်ခန်းစာအုပ်တစ်အုပ်တို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{cite book|last=Salzberg|first=Sharon|title=Insight Meditation: An In-Depth Correspondence Course|year=2004|publisher=Sounds True|location=Boulder, CO|isbn=1591790727}}</ref> Vassa သည် သည် ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းများအတွက် အခြေခံ လေ့ကျင့်မှုဖြစ်သည်။ ထိုသုံးလကြာတရားအားထုတ်မှုတွင် ရဟန်းများသည် တရားဘာဝနာများ လေ့လာမှု၊ အချိန်ဇယားကို ကိုယ်တိုင်ဆွဲကာ တရားအားထုတ်မှုနှင့်ပတ်သက်၍ အစားအစာကို စားသုံးခြင်း စသည်တို့ကို လိုက်နာကြသည်။ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်းပင် စင်တာတွင် သုံးလကြာသင်တန်းကို ပြလုပ်လေ့ရှိသည်။ ထိုသင်တန်းကို ရက်ရှည်တရားအားထုတ်ခြင်း ("marathon of meditation") ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ညစဉ် တရားသင်ခန်းစာများနှင့် သုံးပတ်မြောက်အပတ်စဉ်တိုင်းတွင် တရားပြသသူများနှင့် အင်တာဗျူးပြုလုပ်လေ့ရှိသည်။ ထိုအချိန်တွင် တရားအားထုတ်သူတို့သည် ငြိမ်သက်မှုအပြည့်ဖြင့် နားထောင်ကြရသည်။ ထေရဝါဒအဆုံးအမတွင် နေ့လယ်စာ စားသောက်ပြီးနောက်တွင် အစာစားခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရသည်။ သို့သော်လည်းစင်တာတွင် အဆာပြေစာ အစားအစာနှင့် လက်ဖက်ရည်ကိုမူ စားသောက်ရန် ခွင့်ပြုထားသည်။<ref>{{cite news |title=A Slow, Methodical Calming of the Mind |last=Goleman |first=Daniel |newspaper=The New York Times |date=1993-03-21 |url=https://www.nytimes.com/1993/03/21/magazine/a-slow-methodical-calming-of-the-mind.html?pagewanted=all }}</ref> စင်တာ၏ သင်တန်းများတွင် မေတ္တာပွားခြင်းနှင့် ဝိပဿနာတရား လေ့ကျင့်မှုနှင့် သင်ကြားမှုများကို လုပ်ဆောင်ပေးသည်။ ==သင်ကြားပေးခြင်း== တရားစင်တာတွင် တရားအားထုတ်ဖူးခြင်း မရှိသေးသည့်သူ မည်သူ့ကိုမဆို တရားစင်တာ၏ ညနေခင်းပိုင်းတွင် ပြုလုပ်လေ့ရှိသည့် ဓမ္မစကားဝိုင်း (Dhamma Talks) တွင် ပါဝင်နိုင်သည်။ တရားအားထုတ်သည့် အတွေ့အကြံရှိသူများလည်း ထိုစကားဝိုင်းသို့ တက်ရောက်နိုင်သည်။<ref>{{cite web|title=IMS Retreat Center General Information|url=http://www.dharma.org/ims/rc_general.html|work=Insight Meditation Society's Official Website|publisher=Insight Meditation Society|accessdate=25 February 2012}}</ref> ဓမ္မစကားဝိုင်းမှ ဆွေးနွေးဟောပြောမှုများကို အခမဲ့ ဒေါင်းလုတ်ရယူနိုင်သည်။ ၎င်းကို [[ဓမ္မမျိုးစေ့|ဓမ္မမျိုးစေ့ (Dhamma Seed)]] မှ ဝန်ဆောင်မှု ပေးထားသည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == *[http://www.dharma.org တရားဝင်ဝဘ်ဆိုဒ်] [[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ အဖွဲ့အစည်းများ]] 0ekk6tygp1mpbzxnxfvlqlfye16fl6a 0 142257 1055127 1040119 2026-09-24T16:56:56Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055127 wikitext text/x-wiki {{Rough translation|date=၂၃ စင်တင်ဘာ ၂၀၂၀}} [[ဖိုင်:Plankton_species_diversity.jpg|thumb|{{Center|'''Plankton species diversity'''}}Diverse assemblages consist of [[:en:Unicellular|unicellular]] and [[:en:Multicellular|multicellular]] organisms with different sizes, shapes, feeding strategies, ecological functions, life cycle characteristics, and environmental sensitivities.<ref>Chust, G., Vogt, M., Benedetti, F., Nakov, T., Villéger, S., Aubert, A., Vallina, S.M., Righetti, D., Not, F., Biard, T. and Bittner, L.(2017) "''Mare incognitum'': A glimpse into future plankton diversity and ecology research". ''Frontiers in Marine Science'', '''4''': 68. {{doi|10.3389/fmars.2017.00068}}.</ref> ]] '''ပလန့်တန်''' ({{lang-en|'''Plankton'''}}) သည် [[ရေ]]ထဲတွင်ရှိသော မတူကွဲပြားသည့် [[သက်ရှိ]]အစုအဝေးဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့သည်ရေစီးကြောင်းကိုဆန့်ကျင့်၍ကူးနိုင်စွမ်း မရှိပါ။ <ref>{{Cite book|last=Lalli|first=C.|year=1993|title=Biological Oceanography: An Introduction|url=https://archive.org/details/biologicaloceano0000lall|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=0-7506-3384-0}}</ref> plankton ဖွဲ့စည်းထားသောသက်ရှိများကို plankters ဟုခေါ်သည်။ <ref>{{Cite web|title=plankter|publisher=Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company}}</ref> ၎င်းတို့သည်သေးငယ်သောကြီးမားသောရေနေသက်ရှိများဖြစ်သည့် အခွံမာရေသတ္တဝါ(ကမာ၊ယောက်သွား.စသည်, [[ငါး (တိရစ္ဆာန်)|ငါး]] နှင့် [[ဝေလငါး]] များအတွက်အလွန်အရေးပါသောအစားအစာဖြစ်သည်။ ရေမျောသက်ရှိတို့ပါဝင်သည် [[ဘက်တီးရီးယား]], archaea, ရေညှိ, protozoa နှင့်မျောနေသော/ဘောလောပေါ်နေသောတိရစ္ဆာန်များသည် သမုဒ္ဒရာ၊ပင်လယ် သို့မဟုတ် ရေချိုတွင်ပါသော pelagic zone တွင်နေထိုင်ကျက်စားကြသည် Plankton မျိုးစိတ်များသည် အနှုကြည့်မှန်ပြောင်းဖြင့်ကြည့်ရသည့်အရွယ်ပဏပင်ရှိသော်လည်းPlankton တွင် jellyfishကဲ့သို့အရွယ်အစားကြီးသော သက်ရှိများလဲပါဝင်သည်။ သတ်မှတ်ထားသောစည်းမျဉ်းအရ plankton၏ဖွင့်ဆိုချက်တွင် ရေမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင်ကူးခက်သွားလာသောရေသတ္တဝါ (pleuston) သို့မဟုတ် ရေတွင်ကူးခတ်သွားလာသောရေသတ္တဝါ (nekton) အစရှိသည်တို့ပါဝင်ခြင်းမရှိပါ။ [[ဖိုင်:Janthina.jpg|thumb| Macroplankton: တစ် ''Janthina janthina'' ခရု (ပူဖောင်းကတော့ float နှင့်အတူ) အတွက်ကမ်းခြေပေါ်သို့တက်ချပစ် Maui တွင် ]] Plankton ကိုလည်းအရွယ်အစား၏စည်းကမ်းချက်များ၌ဖော်ပြလေ့ရှိသည်။ များသောအားဖြင့်အောက်ပါကွဲပြားမှုများကိုအသုံးပြုသည်။ == ဖြန့်ဖြူး == [[ဖိုင်:Plankton_satellite_image.jpg|right|thumb|400x400px| {{Center|World concentrations of surface ocean chlorophyll as viewed by satellite during the northern spring, averaged from 1998 to 2004. Chlorophyll is a marker for the distribution and abundance of phytoplankton.}}]] Plankton သည်သမုဒ္ဒရာများ၊ ပင်လယ်များ၊ ရေကန်များ၊ ကန်များ၌နေထိုင်သည်။ ဒေသဆိုင်ရာများပြားမှုပမာဏသည်သည်အလျားလိုက်၊ ဒေါင်လိုက်နှင့်ရာသီအလိုက်ကွဲပြားသည်။ ဤပြောင်းလဲနိုင်မှု၏အဓိကအကြောင်းရင်းမှာအလင်းရရှိနိုင်မှုဖြစ်သည်။ ဒုတိယအားဖြင့်ပြောင်းလဲမှုသည် အစာအဟာရရှိနိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။ အပူပိုင်းနှင်းသမပိုင်းသမုဒ္ဒရာများတွင် အလင်းရောင်ပေါကြွယ်ဝစွာရရှိသော်လည်း၊နိုက်ထရိတ် ၊ ဖော့စဖိတ် နှင့် များကဲ့သို့အကန့်အသတ်ရှိသောအာဟာရများရှိသောကြောင့်၎င်းတို့သည်မူလတန်းထုတ်လုပ်မှုအတော်အတန်နိမ့်ကျသည်။ ၎င်းသည်ကြီးမားသော သမုဒ္ဒရာလည်ပတ်မှု နှင့်ရေကော်လံအ လွှာတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုကဲ့သို့သောဒေသများ၌မူလထုတ်လုပ်မှုသည်များသောအားဖြင့်ပိုမိုနက်ရှိုင်းသောနေရာ၌ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိပြီးအလင်းနည်းသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ သိသာသော အာဟာရပြည့်ဝသော ပါဝင်မှုများရှိသော်လည်းအချို့သောသမုဒ္ဒရာဒေသများသည်အကျိုးမဖြစ်ထွန်းသောအရာများ ( HNLC ဒေသများ ဟုခေါ်သည်) ။ <ref>{{Cite journal|title=Iron-deficiency limits phytoplankton growth in the Northeast Pacific Subarctic}}</ref> ဤဒေသများတွင် အာဟာရပြည့်ဝသော [[သံ (သတ္တု)|သံ]] ချို့တဲ့ပြီး ၎င်းသည်ဖြည့်စွက်ပါ က phytoplankton algal Bloom ဖြစ်ပေါ် စေ နိုင်သည်။ <ref>{{Cite journal|title=A mesoscale phytoplankton bloom in the polar Southern Ocean stimulated by fertilization}}</ref> အဓိကအားဖြင့်သံသည်သမုဒ္ဒရာကိုပင်လယ်မျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ဖုန်မှုန့်များရောက်ရှိစေသည်။ ဝိရောဓိအားဖြင့်ပြောရလျှင်အသီးမသီး သောခြောက်သွေ့သော မြေများနှင့်ကပ်လျက်သမုဒ္ဒရာareasရိယာများသည်ပုံမှန်အားဖြင့်များပြားလှသော phytoplankton (ဥပမာ၊ [[ကုန်သည်လေ|ကုန်သွယ်ရေးလေများ]] ကမြောက် [[အာဖရိက|အာဖရိကရှိ]] [[ဆဟာရ သဲကန္တာရ|ဆာဟာရသဲကန္တာရ]] မှဖုန်များသယ်ဆောင်လာသည့် [[အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ]] ) ။ ရေမျက်နှာပြင်တွင်ရေမျောအပေါများဆုံးဖြစ်သော်လည်း၎င်းတို့သည်ရေကော်လံတစ်လျှောက်တွင်နေထိုင်ကြသည်။ အဓိကထုတ်လုပ်မှုမရှိသည့်အနက်များ၌ zooplankton နှင့် bacterioplankton တို့သည် အပေါ်ယံပိုမိုထိရောက်သောအပေါ်ယံရေများမှအော်ဂဲနစ်ပစ္စည်းများကိုစားသုံးကြသည်။ ဤကဲ့သို့နစ်မြုပ်နေသော အဏ္ဏဝါနှင်း များသည် နွေ ဦး ရာသီ ကုန်ဆုံးပြီးနောက်အထူးသဖြင့်မြင့်မားနိုင်သည်။ plankton ၏ဒေသတွင်းဖြန့်ဖြူးမှုကလေဖြင့်လည်ပတ်သော Langmuir လည်ပတ်မှု နှင့်ဤရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာဖြစ်စဉ်၏ ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာအကျိုးသက်ရောက်မှုများကြောင့်အကျိုးသက်ရောက်နိုင်သည် ။ == ဂေဟဗေဒဆိုင်ရာအရေးပါမှု == === အစာကွင်းဆက် === {{External media|width=260px|video1=[https://www.youtube.com/watch?v=xFQ_fO2D7f0 The Secret Life of Plankton] - ''YouTube''}} စီးပွားဖြစ်အရေးကြီးသော ငါးလုပ်ငန်း ကိုအထောက်အကူပြုသော အ နိမ့်အမြင့်အဆင့်ဆင့်ကိုကိုယ်စားပြုသည့်အပြင်ကုန်း [[ဂေဟစနစ်]] များသည်သမုဒ္ဒရာ၏ ကာဗွန်သံသရာ အပါအဝင်အရေးကြီးသော [[ဒြပ်စင်|ဓာတုဒြပ်စင်]] များစွာ၏ ဇီဝဓာတုဗေဒဆိုင်ရာသံသရာ တွင်အခန်းကဏ္ မှပါ ၀ င်သည်။ အဓိကအား phytoplankton အပေါ်ကိုစားကျက်အသုံးပြုပုံပေး zooplankton [[ကာဗွန်]] အဆိုပါ planktic မှ foodweb ဖြစ်စေ, respiring ကပေး ဇီဝဖြစ်စဉ် အဖြစ်စွမ်းအင်, သို့မဟုတ်သေဆုံးခြင်းအပေါ်သို့ ဇီဝလောင်စာ သို့မဟုတ် detritus ။ အော်ဂဲနစ်ပစ္စည်းများသည် ပင်လယ်ရေ ထက် [[သိပ်သည်းခြင်း|ပိုမိုသိပ်သည်းသော]] ကြောင့်ကမ်းရိုးတန်းမှဝေးသောပင်လယ်သမုဒ္ဒရာဂေဟစနစ်ထဲသို့နစ်မြုပ်ကာကာဗွန်နှင့်အတူသယ်ဆောင်သည်။ ယင်းကိုခေါ်ဤလုပ်ငန်းစဉ်, ဇီဝဗေဒစုပ်စက်, သမုဒ္ဒရာအကြီးဆုံးဖွဲ့စည်းတစ်ခုအကြောင်းပြချက်တစ်ခုဖြစ်သည် ကာဗွန်စုပ် အပေါ် [[ကမ္ဘာမြေ သိပ္ပံ|ကမ္ဘာမြေ]] ။ သို့သော်လည်းကောင်းကိုအပူချိန်တိုးလာမှု၏လွှမ်းမိုးမှုကိုပြသသည်။ <ref>{{Cite journal|title=Warming effects on marine microbial food web processes: how far can we go when it comes to predictions?}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=Ocean warming enhances respiration and carbon demand of coastal microbial plankton.}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=Temperature effects on the heterotrophic bacteria, heterotrophic nanoflagellates, and microbial top predators of NW Mediterranean.}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=Temperature control of microbial respiration and growth efficiency in the mesopelagic zone of the South Atlantic and Indian Oceans.|url=}}</ref> 2019 ခုနှစ်တွင်လေ့လာမှုတစ်ခုအရ ပင်လယ်ရေအက်စစ်ဓာတ်များ နှုန်းမှာအန္တာတိက phytoplanktons များသည်ရာစုနှစ်မကုန်မီကာဗွန်သိုလှောင်ရာတွင် ပို၍ သေးငယ်ပြီးထိရောက်မှုနည်းကြောင်းဖော်ပြခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://phys.org/news/2019-08-acid-oceans-plankton-fueling-faster.html|title=Acid oceans are shrinking plankton, fueling faster climate change|work=phys.org}}</ref> သမုဒ္ဒရာ၏ [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်|ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်]] ( {{Chem|C|O|2}} ) သံဓာတ်မြေဩဇာများ မှတစ်ဆင့် သဘာ ၀ ဓာတ်များ ထုတ်လုပ်ခြင်းကိုတိုးမြှင့်ခြင်းဖြင့် လူသားတို့၏လုပ်ဆောင်မှုများ မှတဆင့်ထုတ်လုပ်ခြင်း - [[သံ (သတ္တု)|သံ]] ပမာဏကိုသမုဒ္ဒရာအတွင်းသို့ထည့်သွင်းခြင်း။ သို့သော်ဤနည်းသည်ကြီးမားသောအတိုင်းအတာဖြင့်လက်တွေ့မကျပါ။ သမုဒ္ဒရာ အောက်စီဂျင်လျော့နည်းသွားခြင်း နှင့်ဖြစ်ပေါ်လာသော မီသိန်းထုတ်လုပ်မှု (အတိမ်အနက်ကိုထုတ်လုပ်မှုကို ပြန်လည်မွမ်းမံ မှုများကြောင့်ဖြစ်ရခြင်း) သည်အလားအလာကောင်းသည့်အားနည်းချက်တစ်ခုဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite journal|year=2001|title=Dis-crediting ocean fertilization|journal=Science|volume=294|issue=5541|pages=309–310|doi=10.1126/science.1065349|url=https://semanticscholar.org/paper/6fa85997ee61ea5cfd565d3675fd946758b78f57}}</ref> <ref>{{Cite journal|year=2006|url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2005GB002591.shtml|title=Globalizing results from ocean ''in situ'' iron fertilization studies|journal=Global Biogeochemical Cycles|volume=20|issue=2|doi=10.1029/2005GB002591|archive-date=1 November 2012|access-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20121101092807/http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2005GB002591.shtml|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2005GB002591.shtml |access-date=23 September 2020 |archive-date=1 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121101092807/http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2005GB002591.shtml }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2005GB002591.shtml |accessdate=23 September 2020 |archivedate=1 November 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121101092807/http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2005GB002591.shtml }}</ref> === အောက်စီဂျင်ထုတ်လုပ်ခြင်း === Phytoplankton သည်နေမှစွမ်းအင်နှင့်ရေမှအာဟာရများကို၎င်းတို့အာဟာရသို့မဟုတ်စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်ရန်စုပ်ယူသည်။ photosynthesis ဖြစ်စဉ်တွင် phytoplankton သည်မော်လီကျူး [[အောက်စီဂျင်]] ( {{Chem|O|2}}) ကိုစွန့်ပစ်ဘေးထွက်ပစ္စည်းအဖြစ်ရေထဲသို့ စွန့်ထုတ်သည်။။ ခန့်မှန်းချက်အရကမ္ဘာ့အောက်စီဂျင်၏ ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းသည် phytoplankton photosynthesis မှတစ်ဆင့်ထုတ်လုပ်သည်။ <ref name="NalGeo">{{Cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/06/0607_040607_phytoplankton.html|title=Source of Half Earth's Oxygen Gets Little Credit|work=National Geographic News|archive-date=8 June 2004|access-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20040608065449/http://news.nationalgeographic.com/news/2004/06/0607_040607_phytoplankton.html|url-status=dead}}</ref>ကျန်သောပမာဏကို မြေပြင်ပေါ်ရှိအပင်များက photosynthesis လုပ်ခြင်းဖြင့်ထုတ်လုပ်သည်။ ထို့အပြင်Precambrian ခေတ်ကတည်းက phytoplankton photosynthesis သည်လေထူအတွင်းရှိ[[:en:Carbon_dioxide_in_Earth's_atmosphere|{{chem|C|O|2}}]]/[[:en:Oxygen#Build-up_in_the_atmosphere|{{chem|O|2}}]] ညီမျှအောင်လုပ်ပေးသည်။ == ဇီဝလောင်စာအမျိုးမျိုးပြောင်းလဲ == [[ဖိုင်:Amphipodredkils.jpg|thumb| ကွေး exoskeleton နှင့်ရှည်လျားနှစ်ခုတိုတောင်းသောအင်တင်နာနှင့်အတူ Amphipod ]] phytoplankton လူ ဦး ရေ၏ကြီးထွားမှုအလင်းနှင့်အာဟာရရရှိမှုအပေါ်မူတည်သည်။ ကြီးထွားမှုကိုအကန့်အသတ်ဖြစ်စေသည့်အဓိကအချက်မှာကမ္ဘာ့သမုဒ္ဒရာသည်ဒေသတစ်ခုနှင့်တစ်ခုကွဲပြားသည်။ ကျယ်ပြန့်သောအတိုင်းအတာအရ oligotrophic tropical နှင့် subtropical gyres များတွင် phytoplankton ၏ကြီးထွားမှုကိုယေဘုယျအားဖြင့်အာဟာရထောက်ပံ့မှုဖြင့်ကန့်သတ်ထားသည်။ အလင်းသည် phytoplankton ကြီးထွားမှုကို subarctic gyres တွင်ကန့်သတ်သည်။ အမျိုးမျိုးသောအကြေးခွံများရှိပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာအမျိုးမျိုးပြောင်းလဲနိုင်မှုသည် phytoplankton အတွက်ရရှိနိုင်သောအာဟာရနှင့်အလင်းကိုဩဇာသက်ရောက်သည်။ ၎င်းသက်ရှိများသည်အဏ္ဏဝါအစားအစာဝဘ်၏အခြေခံဖြစ်သောကြောင့် phytoplankton ကြီးထွားမှု၌ဤအမျိုးမျိုးပြောင်းလဲမှုသည် trophic အဆင့်ကိုလွှမ်းမိုးသည်။ သာဓကအားဖြင့် [[အယ်လ်နီညို|El Niño]] ကာလအတွင်း phytoplankton အဆင့်ဆင့်နှစ်စဉ်အငြင်းပွားမှုများသည် zooplankton၊ ငါး၊ ပင်လယ်ငှက်နှင့် အဏ္ဏဝါနို့တိုက်သတ္တဝါများ အပေါ်လွှမ်းမိုးမှုရှိသည်။ ကမ္ဘာချီလူ ဦး ရေအပေါ် anthropogenic ပူနွေးလာမှု၏အကျိုးသက်ရောက်မှုသည်တက်ကြွစွာသုတေသနပြုသည့်isရိယာတစ်ခုဖြစ်သည်။ အပူချိန်အပေါ်မှီခိုသောဇီဝဗေဒဆိုင်ရာတုံ့ပြန်မှုနှုန်းနှင့်အာဟာရဓာတ်များကိုလေထုအလုံအလောက်ပေးမှုပြောင်းလဲခြင်းသည်အနာဂတ် phytoplankton ၏ကုန်ထုတ်စွမ်းအားအပေါ်အရေးကြီးသောသက်ရောက်မှုများရှိသည်ဟုမျှော်လင့်ရသည်။ <ref>{{Cite journal|year=2010|title=Projected 21st century decrease in marine productivity: a multi-model analysis|url=|journal=Biogeosciences|volume=7|issue=3|pages=979–1005|doi=10.5194/bg-7-979-2010}}</ref> ထို့အပြင် zooplankton စားကျက်နှုန်းထားများကြောင့် phytoplankton သေဆုံးမှုပြောင်းလဲမှုများသည်သိသိသာသာဖြစ်နိုင်သည်။ လတ်ဆတ်သောပေါက်ရောက်သောငါးလောင်းများသည်ရေစီးမျောကိုရေမကူးမီကြာမြင့်စွာကန့်သတ်မျဉ်းများဖြစ်သည်။ <gallery mode="packed" caption="Some of the diversity found in plankton"> ဖိုင်:Pelagibacter.jpg| ''[[Pelagibacter ubique]]'', သမုဒ္ဒရာအတွင်းရှိအဖြစ်အများဆုံးဘက်တီးရီးယား, ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ [[Carbon cycle|ကာဗွန်သံသရာ]] အတွက်အဓိကအခန်းကဏ္ plays မှပါဝင်သည် ဖိုင်:Prochlorococcus marinus (cropped).jpg| သေးငယ်သော [[Cyanobacterium]] ''[[Prochlorococcus]]'' သည်လေထုအောက်ဆီဂျင်ကိုအဓိကပံ့ပိုးပေးသည် ဖိုင်:Diatom Helipelta metil.jpg|<nowiki> </nowiki>Diatoms များသည်ဖန်ခွံများ ( [[Frustule|frustules]] ) များရှိပြီးကမ္ဘာ့အောက်စီဂျင်အများစုကိုထုတ်လွှတ်သည် ဖိုင်:Coccolithus pelagicus.jpg| [[Coccolithophore|Coccolithophores]] များတွင် [[coccoliths]] ဟုခေါ်သောမြေဖြူတွေ [[Coccolithophore|သုံးပြီး]] ပြားများ [[Cliffs of Dover|ရှိပြီး Dover of Cliffs ကို]] ထုတ်လုပ်သည် ဖိုင်:Cwall99 lg.jpg| အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၏တောင်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းရှိ [[Coccolithophore|coccolithophores]] များကိုပလက်တန် [[Algae bloom|ရေညှိပွင့်]] သည် ဖိုင်:Planktic Foraminifera of the northern Gulf of Mexico.jpg| [[Foraminiferan|Foraminiferans]] တွင် calcious ခွံများရှိပြီး [[Great Pyramids]] တွင်ထုံးကျောက်များကိုထုတ်လုပ်သည် ဖိုင်:Haeckel Spumellaria detail.png| မိုက်ခရိုစကုပ် [[Marine radiolarian|အဏ္ဏဝါရေဒီယိုလှိုင်းကျွမ်းကျင်]] သူများ၏အသေးစိတ်ကျသောဆီလီကွန်အခွံများသည်နောက်ဆုံးတွင် [[opal]] ကိုထုတ်လုပ်နိုင်သည် ဖိုင်:Noctiluca scintillans varias.jpg| [[Noctiluca scintillans|ပင်လယ်ရေ]] သည် [[Milky seas effect|နဂါးငွေ့တန်းအကျိုးသက်ရောက်မှုကိုဖြစ်ပေါ်စေ]] သည့်ညအချိန်တွင် [[dinoflagellate]] အလင်းရောင်ထွက်လာသည် ဖိုင်:Copepodkils.jpg| [[Copepod]] အန္တာတိကတည်းကနေနှစ်ခုရှည်လျားအင်တာနာနှင့်အတူတစ်စ ovoid တိရစ္ဆာန် ဖိုင်:Clupeaharenguslarvaeinsitukils.jpg|<nowiki> </nowiki>Herring ပိုးလောင်းသည် [[Yolk|အဝါရောင်]] အကြွင်းအကျန်များနှင့်ပွင့်လင်းမြင်သာသောတိရစ္ဆာန်တွင်မြင်နိုင်သည့်ရှည်လျားသောအူများနှင့်အတူပုံဖော်ထားသည် ဖိုင်:Icefishuk.jpg|<nowiki> </nowiki>အန္တာတိကတိုက်မှ [[Notothenioidei|ရေခဲငါး]] လောင်းများတွင်ဟီမိုဂလိုဗင်မရှိပါ ဖိုင်:Mnemiopsis leidyi 2.jpg| အဆိုပါ [[Sea walnut|ပင်လယ် walnut]] [[ctenophore]] ကကြေးစွန့်ဖို့လိုအပ်ပါတယ်တဲ့အခါမှသာဖြစ်ပေါ်လာသောသောယာယီစအိုရှိပါတယ် ဖိုင်:LeptocephalusConger.jpg|<nowiki> </nowiki>ငါးရှဥ့်တစ်ကောင်နှင့်အတူမျောပါလာသောငါးရှဥ့် ဖိုင်:Krill666.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Antarctic krill|အန္တာတိကကျောက်]] ၊ ကမ္ဘာပေါ်ရှိမျိုးစိတ်တစ်ခု၏အကြီးဆုံးဇီဝလောင်စာဖြစ်နိုင်သည် ဖိုင်:Tomopteriskils.jpg|<nowiki> </nowiki>''[[Tomopteris]]'' သည်အဏ္ဏဝါ planktonic [[polychaete]] အမျိုးအစားတစ်ခုဖြစ်သည် ဖိုင်:Dinoflagellates and a tintinnid ciliate.jpg| နှစ်ခု: Microzooplankton သည့်ရေမျော၏အဓိက grazers များမှာ [[Dinoflagellate|dinoflagellates]] နှင့် [[tintinnid]] ciliate) ။ ဖိုင်:Sargassum on the beach, Cuba.JPG| [[Sargassum]] ပင်လယ်ရေမှော်သည် [[Sargassum|blရာဝတီမြစ်ဖျားတွင်ရှိသောလေပူဖောင်းများ]] ကို အသုံးပြု၍ စီးမျောနေသည် ဖိုင်:Plankton creates sea foam 2.jpg| ဓာတ်ပုံပညာ၏ပုံရိပ်နှင့်အတူ Planktonic [[Sea foam|ပင်လယ်မြှုပ်]] ပူဖောင်း </gallery> == ငါးမှအရေးပါမှု == Zooplankton သည်သူတို့၏ လောင်း အိတ်များမှ ပြင်ပအစာကျွေးခြင်းသို့ပြောင်းသောအခါ ငါးလောင်း အားလုံးနီးပါးအတွက်ကန ဦး သားကောင်ဖြစ်သည်။ မဟုတ်ပါအစာငတ်နိုင်သောမည့်သည့်လောင်းအသစ်များနှင့်ကိုက်ညီရန်ငါးသည် zooplankton ၏သိပ်သည်းမှုနှင့်ဖြန့်ဖြူးမှုအပေါ်မှီခိုသည်။ သဘာဝအချက်များ (ဥပမာ၊ လက်ရှိအပြောင်းအလဲများ) နှင့်လူလုပ်သောအချက်များ (ဥပမာရေကာတာများ၊ သမုဒ္ဒရာအက်စစ် ၊ အပူချိန်မြင့်တက်ခြင်း) သည် zooplankton ကိုအကြီးအကျယ်သက်ရောက်နိုင်သည်။ phytoplankton နှင့် zooplankton နှစ်မျိုးလုံး၏အရေးပါမှုသည်ကျယ်ပြန့်သောနှင့် semi-intensive အိုင်ကန်ငါးမွေးမြူရေးလုပ်ငန်းတွင်လည်းလူသိများသည်။ Plankton လူ ဦး ရေအခြေပြုရေချိုစီမံခန့်ခွဲမှုနည်းဗျူဟာများကိုရိုးရာငါးမွေးမြူသူများကဆယ်စုနှစ်များစွာကတည်းကကျင့်သုံးခဲ့ကြပြီးလူလုပ်သောဝန်းကျင်များတွင်ပင် plankton ၏အရေးပါမှုကိုဖော်ပြခဲ့သည်။ == ကြည့်ရှုပါ == * [[Aeroplankton]] * gelatin zooplankton * Ichthyoplankton * အဆိုပါ plankton ၏ Paradox * Seston * Veliger == ကိုးကားချက်များ == <references group="" responsive="0"></references> * Kirby, ရစ်ချတ် R. (2010) ။ ''သမုဒ္ဒရာ Drifters: လှိုင်းတံပိုးအောက်လျှို့ဝှက်ကမ္ဘာ'' ။ စတူဒီယို Cactus, Ltd, ဗြိတိန်။ {{ISBN|978-1-904239-10-9}} [[ISBN (identifier)|ISBN]] &nbsp; [[Special:BookSources/978-1-904239-10-9|978-1-904239-10-9]] ။ * Dusenbery, David B. (2009) ။ ''Micro Scale တွင်နေထိုင်ခြင်း - မမျှော်လင့်သောသေးငယ်သည့်ရူပဗေဒ'' ။ မက်ဆာချူးဆက်၊ ဟားဗတ်တက္ကသိုလ်စာနယ်ဇင်း၊ {{ISBN|978-0-674-03116-6}} ။ * Kiørboe, သောမတ်စ် (2008) ။ ''Plankton ဂေဟဗေဒမှယန္တရား'' ။ Princeton University Press, Princeton, NJ {{ISBN|978-0-691-13422-2}} ။ * Dolan, JR, Agatha, အက်စ်, Coats, DW, Montagnes, DJS, Stocker, DK, eds ။ (2013) ။ ''Tintinnid Ciliates ၏ဇီဝဗေဒနှင့်ဂေဟဗေဒ - အဏ္ဏဝါရေမျောမျောမျးပုံစံများ'' Wiley-Blackwell, အောက်စ်ဖို့ဒ်, ယူကေ {{ISBN|978-0-470-67151-1}} ။ * [http://vimeo.com/84872751/ Ocean Drifters] - ဒေးဗစ်အက်တ်နန်ဘော့ (David Attenborough) မှရေမျောမျောမျောများ၏အခန်းကဏ္ about နှင့် ပတ်သက်၍ ဇာတ်လမ်းတို * [http://www.planktonchronicles.org/ Plankton Chronicles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200728100833/http://planktonchronicles.org/en/ |date=28 July 2020 }} - မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ကားတိုများနှင့်ဓာတ်ပုံတိုများ * [http://www.st.nmfs.noaa.gov/plankton/ COPEPOD - ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ Plankton] ဒေတာဘေ့စ် - zooplankton ဇီဝလောင်စာနှင့်များစွာသောအချက်အလက်များ၏ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာလွှမ်းခြုံမှုဒေတာဘေ့စ * [http://planktonnet.awi.de/ Plankton * Net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060821183345/http://planktonnet.awi.de/ |date=21 August 2006 }} - plankton မျိုးစိတ်များ၏ရုပ်ပုံများ၏ [[မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း (ဇီဝဗေဒ)|Taxonomic]] ဒေတာဘေ့စ * [https://web.archive.org/web/20080530005405/http://www.tafi.org.au/zooplankton/ Australiaစတြေးလျအရှေ့တောင်ဘက်ပင်လယ်ရှိ zooplankton လမ်းညွှန်] - Tasmanian ငါးမွေးမြူရေးနှင့်ရေလုပ်ငန်းဌာန * [https://web.archive.org/web/20090725052255/http://www.sahfos.ac.uk/ သမုဒ္ဒရာသိပ္ပံအတွက် Sir Alister Hardy ဖောင်ဒေးရှင်း] - စဉ်ဆက်မပြတ် Plankton မှတ်တမ်းစစ်တမ်း * [https://web.archive.org/web/20081201125235/http://imos.org.au/auscpr.html Australian Continuous Plankton Recorder Project] - ပင်လယ်ရေကြောင်းစောင့်ကြည့်လေ့လာရေးစနစ် * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/8498786.stm ပင်လယ်မျော] - ဘီဘီစီအသံဆလိုက်ရှိုး * [http://gallery.obs-vlfr.fr/gallery2/v/Aquaparadox/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927171407/http://gallery.obs-vlfr.fr/gallery2/v/Aquaparadox/ |date=27 September 2020 }} - planktonic microorganisms ၏ပုံများ * [https://web.archive.org/web/20170327115015/https://aslo.org/lo/toc/vol_19/issue_2/0360b.pdf Plankton, planktic, planktonic] - nomenclature အပေါ်စာစီစာကုံး * [http://www.oxfordjournals.org/our_journals/plankt Plankton သုတေသန၏ဂျာနယ်] - plankton မှသိပ္ပံနည်းကျစာစောင် == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:အဏုဇီဝသက်ရှိများ]] 9gd5t7u11hvzsht0xifxqa605afsgs0 0 143713 1055068 813971 2026-09-24T13:29:21Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 2 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055068 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Mitragyna speciosa111.JPG | genus = Mitragyna | species = speciosa | authority = ([[:en:Pieter Willem Korthals|Korth.]]) Havil. | synonyms = * ''Nauclea korthalsii'' Steud. nom. inval. * ''Nauclea luzoniensis'' Blanco * ''Nauclea speciosa'' (Korth.) Miq. * ''Stephegyne speciosa'' Korth. |synonyms_ref = <ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-128805 ''Mitragyna speciosa'' (Korth.) Havil. is an accepted name ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130716225515/http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-128805 |date=16 July 2013 }}. Theplantlist.org. Retrieved 2013-12-26.</ref> }} '''ဘိန်းစာပင်''' (''Mitragyna speciosa'') သည် [[အပူပိုင်း အမြဲစိမ်းသစ်တော]]တွင် ပေါက်ရောက်လေ့ရှိသည့် အပင်တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး [[အရှေ့တောင်အာရှ]] ဒေသတွင် မူလပေါက်ရောက်သော [[ကော်ဖီ]]မျိုးနွယ်ဝင်အပင်ဖြစ်သည်။ အများသိကြသည့် အခြားအမည်မှာ ကထုန့် သို့ မဟုတ် ကရထုန့် (kratom) ဖြစ်သည်။ ဘိန်းစာပင် သည်အမြဲစိမ်းသစ်ပင်ဖြစ်ပြီး ၂၅ မီတာ (၈၂ ပေ) အထိကြီးထွားနိုင်သည်။ ၎င်း၏ ပင်စည်သည် အချင်း ၀.၉ မီတာ (၃ ပေ) အထိကြီးထွားနိုင်သည်။ ပင်စည်သည် ယေဘုယျအားဖြင့်ဖြောင့်မတ်ပြီးအပြင်ဘက်အခေါက်သည်ချောမွေ့ကာ မီးခိုးရောင်ဖြစ်သည်။ အရွက်များသည်အစိမ်းရင့်ရောင်ရှိပြီးတောက်ပသည်။ ၁၄-၂၀ စင်တီမီတာ (၅.၅-၇.၉ လက်မ) ရှည်လျားပြီးအပြည့်အဝပွင့်သောအခါ ၇-၁၂ စင်တီမီတာ (၂.၈–၄.၇ လက်မ) ကျယ်နိုင်သည်၊ ovate-acuminate ပုံစံနှင့် ရွက်ကြော ၁၂- ၁၇စုံရှိပြီး ဆန့်ကျင်ဘက်ပုံစံ ကြီးထားကြသည်။ ပန်းပွင့်သည် အကိုင်းအခက်များအဆုံးတွင် သုံးစုတွင်ပေါက်သည်။ ဝတ်ဆံအိမ်သည် (calyx-tube) သည် ၂ မီလီမီတာ (၀.၀၈ လက်မ) ရှည်ပြီး ဝတ်ဆံခေါင်း ၅ခုရှိသည်၊ corolla-tube သည် ၂.၅–၃ မီလီမီတာ (0.098-0.12 in) ရှည်လျားသည်။ == အသုံးပြုမှုများ == {{Infobox botanical product |image = Powdered kratom.jpg |caption = အပင်တစ်ရှူးအမျိုးမျိုးမှ ထုတ်လုပ်ထားသော အမှုန့် |title = ဘိန်းစာမှုန့် <br />(<small>{{Lang-en|Kratom}}<small />) |product = |plant = |part = [[အရွက်]] |origin = [[အရှေ့တောင်အာရှ]]<ref name=EMCDDA /> |active = {{flatlist| * [[:en:Mitragynine|Mitragynine]]<ref name=warner/> * [[:en:7-hydroxymitragynine|7-hydroxymitragynine]]<ref name=warner/> * [[:en:alkaloids|Other alkaloids]]<ref name=warner/> * [[:en:Raubasine|Raubasine]]<ref name=warner/> * နှင့် အခြားပါဝင်ပစ္စည်း ၄၀ ကျော်<ref name="Adkins 2011-05-01" /> }} |producers = {{hlist|[[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]]<ref name=EMCDDA />|[[ထိုင်းနိုင်ငံ]]<ref name=Hassan2013 />}} |consumers = ကမ္ဘာတဝှမ်း (နံပါတ်-၁: ထိုင်းနိုင်ငံ)<ref name=EMCDDA /><ref name=Hassan2013 /> |wholesale = |retail = ၁၀ ဂရမ်လျှင် ၆-၁၅ [[ယူရို|€]] (EU; {{As of|2011|lc=y}})<ref name=EMCDDA /> |legal_AU = S9<ref>{{cite conference |url=https://www.tga.gov.au/sites/default/files/ndpsc-record-40.pdf |title=National Drugs and Poisons Schedule Committee |author=Department of Health and Aging Therapeutic Goods Administration |author-link1=Therapeutic Goods Administration |date=26 February 2004 |publisher=Government of Australia |pages=103–105 |conference=40th meeting |access-date=1 June 2022 |archive-date=7 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220807170208/https://www.tga.gov.au/sites/default/files/ndpsc-record-40.pdf |url-status=dead }}</ref> |legal_CA = သုံးစွဲခွင့်မရှိ၊ ရောင်းချခွင့်မရှိ<ref>{{cite web |title=Unauthorized "Sāj" kratom products seized from two Edmonton stores may pose serious health risks |url=http://www.healthycanadians.gc.ca/recall-alert-rappel-avis/hc-sc/2018/66710a-eng.php |website=Health Canada |publisher=Canada |access-date=8 August 2018 |date=4 May 2018}}</ref> |legal_EU = [[ဒိန်းမတ်နိုင်ငံ]]၊ [[အိုင်ယာလန်နိုင်ငံ]]၊ [[လတ်ဗီယာနိုင်ငံ]]၊ [[လစ်သူယေးနီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[ပိုလန်နိုင်ငံ]]၊ [[ရိုမေးနီးယားနိုင်ငံ]] နှင့် [[ဆွီဒင်နိုင်ငံ]]တို့တွင် တရားမဝင်ပစ္စည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ထား<ref name=EMCDDA /> |legal_US = စိုးရိမ်ဖွယ်ကောင်းသော ဆေး၊<ref name=Hassan2013 /> တင်သွင်းခွင့်မရှိသော ကုန်ပစ္စည်း <ref name=FDAImportAlert /> နှင့် သုံးစွဲရန်အလို့ငှါ ရောင်းချခြင်းသည် တရားမဝင် သတ်မှတ်ထား<ref name=FDAImportAlert /><ref name=Tave/><ref name="fda4-3-19"/> |legal_UN = |legal_status = [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ နှင့် [[နယူးဇီလန်နိုင်ငံ]]တို့တွင် တရားမဝင်ပစ္စည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ထား<ref name=EMCDDA /><ref name=Hassan2013 /> }} ဘိန်းစာပင်၏ အပင်ထွက်များကို [[ထိုင်း]]၊ [[အင်ဒိုနီရှား]]၊ [[မလေးရှား]]၊ [[မြန်မာ]]နှင့် [[ပါပူအာနယူးဂီနီနိုင်ငံ]] ရှိ ‌‌ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများက [[တိုင်းရင်းဆေး]]အဖြစ်အသုံးပြုလာသည်မှာ လွန်ခဲ့သည် [[၁၉ ရာစု]]ကတည်းကပင် ဖြစ်သည်။<ref name=Rech2015/> ဘိန်းစာပင်တွင် [[ဘိန်း]]ကဲ့သို့ မိန်းမောစေသော ဓာတ်ပါပြီး လန်းဆန်းတတ်ကြွစေသည့် သတ္တိ နှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်စေတတ်သည်။<ref name=FDA2018/><ref name=Cin2015/> ၂၀၀၈ ခုနှစ်စစ်တမ်းအရ ဘိန်းစာပင်၏ ကျန်းမာရေး အကျိုးသက်ရောက်မှုရှိခြင်း နှင့် အန္တရာယ်ကင်းသည် ဆိုသည်မှာ မရှင်းလင်းချေ၊ သုတသနေပြုလုပ်ထားမှု အနည်းငယ်သာ ရှိသည့်အတွက် ဆေးဝါးကုသရေးပစ္စည်းအဖြစ် အသုံးပြုရန် အတည်မပြုထားချေ။ ၂၀၁၉ ခုနှစ် [[အမေရိကန် အစားအသောက်နှင့်‌ဆေးဝါးကွပ်ကဲရေးဌာန]]က မည်သည့်အခြေအနေတွင်မဆို ကုသရေးတွင် အန္တရာယ်ကင်းသည် သို့မဟုတ် ထိရောက်မှုရှိသည်ဟူသော အထောက်အထားမရှိဟု ထုတ်ပြန်ပြောကြားထားသည်။ အချို့လူနာများက နာတာရှည် နာကျင်မှုများကို ကုသရန်၊ ဘိန်းဖြတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော လက္ခဏာများကို ကုသရန်နှင့် စိတ်အပန်းဖြေရန်အတွက် ဆေးဝါးအဖြစ်အသုံးပြုကြသည်။ အကျိုးသက်ရောက်မှုသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ငါးမိနစ်မှဆယ်မိနစ်အတွင်းစတင်ပြီး နှစ်နာရီမှ ငါးနာရီအထိ ကြာမြင့်သည်။<ref name=warner/><ref name=Rech2015/> ယေဘုယျ အသေးစား ဘေးထွက်ဆိုးကျိုး မှာ အစာစားချင်စိတ်မရှိခြင်းဖြစ်ပြီး ပိုမိုပြင်းထန်သော ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးမှာ [[လိင်အင်္ဂါ]] ထောင်မတ်မှုအား ကမောက်ကမဖြစ်စေခြင်း၊ ဆံပင်ကြွတ်ခြင်းနှင့် [[ဝမ်းချုပ်ခြင်း]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ပိုမိုတိကျသော ဘေးထွက်ဆိုးကျိုများမှာ အသက်ရှူနှုန်းနှေးခြင်း၊ တတ်ခြင်း၊ ဆေးစွဲလမ်းခြင်း နှင့် စိတ်မူမမှန်ခြင်း တို့ ပါဝင်သည်။ အခြား ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးအနေဖြင့် နှလုံးခုန်နှုန်းမြင့်မားခြင်း နှင့် [[သွေးပေါင်ချိန်တက်ခြင်း]]၊ အိပ်စက်ခြင်းအား အနှောက်အယှက်ဖြစ်ခြင်းနှင့် [[အသည်းအဆိပ်သင့်ခြင်း]]တို့ ပါဝင်နိုင်သည်။ သုံးစွဲခြင်းအား ရပ်တန့်လိုက်ပါက ဆေးဖြတ်ခြင်း လက္ခဏာများ ခံစားရနိုင်သည်။ ဘိန်းစာရွက်ချည်းသက်သက် အသုံးပြုခြင်း နှင့် အခြား ပစ္စည်းများဖြင့်‌ ရောနှောအသုံးပြုခြင်းကြောင့် သေဆုံးမှုများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ပြင်းထန်သော အဆိပ်အတောက်ဖြစ်စေမှုမှာ ရှားပါးပြီး ယေဘုယျအားဖြင့် ဆေးပမာဏအမြောက်အမြားအသုံးပြုခြင်း သို့မဟုတ် ဘိန်းစာရွက်ကို အခြားပစ္စည်းများနှင့် အသုံးပြုသောအခါ၌ ဖြစ်စေတတ်သည်။<ref name=warner/> နိုင်ငံပေါင်း ၁၆ နိုင်ငံတွင် ဘိန်းစာအပင်နှင့်အရွက်အား တရားမဝင်ပစ္စည်းအဖြစ်သတ်မှတ်ထားပြီး ၂၀၁၄ ခုနှစ်အတွင်း [[FDA]] က ဘိန်းစာရွက်အား [[ဖြည့်စွက်စာ]]အဖြစ် အသုံးပြုရန် တင်သွင်းခြင်းနှင့် ထုတ်လုပ်ခြင်းကို တားမြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်မှစ၍ ဘိန်းစာရွက် အသုံးပြုခြင်းမှ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးကို ခြိမ်းခြောက်မှုဖြစ်နိုင်ချေနှင့် ပတ်သက်၍ နိုင်ငံတကာ၏ စိုးရိမ်မှုများတိုးများလာနေသည်။ အချို့သောတရားစီရင်မှုများတွင် အဆိုပါအရွက်နှင့်အပင် ရောင်းချခြင်းနှင့်တင်သွင်းခြင်းကို ကန့်သတ်ထားသည်။ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးအာဏာပိုင်များကလည်း သတိပေးချက်များထုတ်ပြန်ခဲ့ကြသည်။<ref name=FDA2018/> ==ကိုးကား== {{Reflist|refs= <ref name=EMCDDA>{{cite web|title=Kratom profile (chemistry, effects, other names, origin, mode of use, other names, medical use, control status)|url=http://www.emcdda.europa.eu/publications/drug-profiles/kratom#control|publisher=European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction|access-date=12 September 2016|location=Page last updated 8 January 2015}}</ref> <ref name=warner>{{cite journal |vauthors=Warner ML, Kaufman NC, Grundmann O |title=The pharmacology and toxicology of kratom: from traditional herb to drug of abuse |journal=Int. J. Legal Med. |volume=130 |issue=1 |pages=127–38 |year=2016 |pmid=26511390 |doi=10.1007/s00414-015-1279-y |s2cid=2009878 |type=Review|url=https://www.semanticscholar.org/paper/6ed75576c5b5975e9c7f00a88d5307ba9cda2965 }}</ref> <ref name="Adkins 2011-05-01">{{cite journal | title = ''Mitragyna speciosa'', a psychoactive tree from Southeast Asia with opioid activity | journal = Current Topics in Medicinal Chemistry | date = 2011-05-01 | first = Jessica E. | last = Adkins |author2=Edward W. Boyer |author3=Christopher R. McCurdy | volume = 11 | issue = 9 | pages = 1165–75 | doi = 10.2174/156802611795371305 | pmid=21050173}}</ref> <ref name="Hassan2013">{{cite journal | last1=Hassan | first1=Z | last2=Muzaimi | first2=M | last3=Navaratnam | first3=V | last4=Yusoff | first4=NHM | last5=Suhaimi | first5=FW | last6=Vadivelu | first6=R | last7=Vicknasingam | first7=BK | last8=Amato | first8=D | last9=von Hörsten | first9=S | last10=Ismail | first10=NIW | last11=Jayabalan | first11=N | last12=Hazim | first12=AI| last13=Mansor | first13=SM | last14=Müller|first14=CP|year=2013|title=From Kratom to mitragynine and its derivatives: Physiological and behavioural effects related to use, abuse, and addiction|journal=Neurosci Biobehav Rev | volume=37 | issue=2 | pages=138–151 | doi=10.1016/j.neubiorev.2012.11.012 | issn=0149-7634 | pmid=23206666 | s2cid=8463133 }}</ref> <ref name=Rech2015>{{cite journal|last1=Rech|first1=MA|last2=Donahey|first2=E|last3=Cappiello Dziedzic|first3=JM|last4=Oh|first4=L|last5=Greenhalgh|first5=E|title=New drugs of abuse|journal=Pharmacotherapy|date=February 2015|volume=35|issue=2|pages=189–97|pmid=25471045|doi=10.1002/phar.1522|s2cid=206358469}}</ref> <ref name=FDA2018>{{cite web|url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm595622.htm|title=Statement from FDA Commissioner Scott Gottlieb, M.D., on the agency's scientific evidence on the presence of opioid compounds in kratom, underscoring its potential for abuse|author=Gottlieb, Scott|date=6 February 2018|publisher=US Food and Drug Administration|accessdate=6 February 2018|archive-date=23 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423060159/https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm595622.htm|url-status=dead}}</ref> <ref name=Cin2015>{{cite journal|pmc=4657101|year=2015|last1=Cinosi|first1=E|title=Following "the Roots" of Kratom (Mitragyna speciosa): The Evolution of an Enhancer from a Traditional Use to Increase Work and Productivity in Southeast Asia to a Recreational Psychoactive Drug in Western Countries|journal=BioMed Research International|volume=2015|pages=1–11|last2=Martinotti|first2=G|last3=Simonato|first3=P|last4=Singh|first4=D|last5=Demetrovics|first5=Z|last6=Roman-Urrestarazu|first6=A|last7=Bersani|first7=F. S|last8=Vicknasingam|first8=B|last9=Piazzon|first9=G|last10=Li|first10=J. H|last11=Yu|first11=W. J|last12=Kapitány-Fövény|first12=M|last13=Farkas|first13=J|last14=Di Giannantonio|first14=M|last15=Corazza|first15=O|doi=10.1155/2015/968786|pmid=26640804}}</ref> <ref name=warner/> <ref name=Tave>{{cite web|url=https://www.fda.gov/downloads/AboutFDA/CentersOffices/OfficeofFoods/CFSAN/CFSANFOIAElectronicReadingRoom/UCM598251.pdf|title=FDA warning letter to Industrial Chemicals, LLC, and INI Botanicals|publisher=Office of Dietary Supplement Programs, Center for Food Safety and Applied Nutrition, US Food and Drug Administration|last=Tave|first=Steven J.|date=26 February 2018|access-date=7 March 2018|archive-date=24 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424064742/https://www.fda.gov/downloads/AboutFDA/CentersOffices/OfficeofFoods/CFSAN/CFSANFOIAElectronicReadingRoom/UCM598251.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name="fda4-3-19">{{cite web |title=FDA and kratom |url=https://www.fda.gov/news-events/public-health-focus/fda-and-kratom |publisher=US Food and Drug Administration |access-date=8 August 2019 |date=3 April 2019}}</ref> <ref name="FDAImportAlert">{{cite web|url=http://www.accessdata.fda.gov/cms_ia/importalert_1137.html|title=Import Alert 54-15; Detention without physical examination of dietary supplements and bulk dietary ingredients that are or contain ''Mitragyna speciosa'' or kratom|date=20 December 2016|publisher=U.S. Food and Drug Administration|access-date=7 March 2018}}</ref> }} [[ကဏ္ဍ:ဆေးဖက်ဝင် အပင်များ]] [[ကဏ္ဍ:အင်ဒို-ချိုင်းနားတွင် တွေ့ရှိရသော သစ်ပင်များ]] [[ကဏ္ဍ:မူးယစ်ဆေးဝါး]] m0rw95jbn2mzdnwddzyltnupme5mr2j 0 143866 1055048 548397 2026-09-24T12:07:11Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055048 wikitext text/x-wiki {{short description|အမေရိကန်နိုင်ငံသား စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ အတိုင်ပင်ခံနှင့် စာရေးဆရာ}} {{Infobox person | name = ပီတာဒရပ်ကား<br>(Peter Drucker) | image = Drucker-portrait-bkt 1014.jpg | image_size = | caption = | birth_name = ပီတာဖာဒီနန်ဒရပ်ကား (Peter Ferdinand Drucker) | birth_date = {{birth date|1909|11|19|mf=y}} | birth_place = [[ဩစတြီးယားဟန်ဂေရီနိုင်ငံ]] ([[:en:Austria-Hungary|Austria-Hungary]])၊ [[ဗီယင်နာမြို့]] ([[:en:Vienna|Vienna]])၊ Kaasgraben | death_date = {{death date and age|2005|11|11|1909|11|19|mf=y}} | death_place = [[:en:Claremont, California|Claremont]] | occupation = စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ အတိုင်ပင်ခံ၊ ပညာပေးနှင့် စာရေးဆရာ | alma_mater = [[:en:Goethe University Frankfurt|Goethe University Frankfurt]] ပါရဂူဘွဲ့ ([[:en:PhD|PhD]]) | awards = [[:en:Henry Laurence Gantt Medal|Henry Laurence Gantt Medal]] (1959) <br /> [[:en:Austrian Cross of Honour for Science and Art, 1st class|Austrian Cross of Honour for Science and Art, 1st class]] (1991) <br /> [[:en:Presidential Medal of Freedom|Presidential Medal of Freedom]] (2002) }} '''ပီတာဒရပ်ကား''' (Peter Ferdinand Drucker) (၁၉၀၉-၂၀၀၅) သည် [[ဩစတြီးယားနိုင်ငံ]]မွေး အမေရိကန်နိုင်ငံသားဖြစ်ပြီး၊ စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ အတိုင်ပင်ခံ၊ ပညာပေးနှင့် စာရေးဆရာ ဖြစ်သည်။ သူ၏ စာအုပ်နှင့် ဟောပြောချက်များမှတစ်ဆင့် လက်ရှိခေတ် စီးပွားရေးကော်ပိုရေးရှင်းများ၏ အတွေးအခေါ်ပိုင်းနှင့် လက်တွေ့ပိုင်းဆိုင်ရာ စီမံအုပ်ချုပ်မှု အခြေခံသဘောတရားများအပေါ် လွှမ်းမိုးထောက်ပံ့ခဲ့သည်။ သူသည် စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ ပညာရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုတွင် ဦး ဆောင်သူတစ်ဦး ဖြစ်ပြီး၊ ''ဦးတည်ချက်စာရင်းဖြင့် စီမံအုပ်ချုပ်ခြင်း'' (''[[:en:Management by objectives|Management by objectives]]'')နှင့် မိမိကိုယ်မိမိ အလုပ်ဦးတည်ချက်အတွင်း စိတ်ကို ထိန်းချုပ်ကာ ဖြစ်မြောက်အောင် ဆောင်ရွက်ခြင်း ([[:en:Self-control|Self-control]])<ref>Drucker, Peter F. "Reflections of a Social Ecologist," ''Society'', May/June 1992.</ref> ဟူသည့် အယူအဆနှစ်ခုကို တီထွင်ခဲ့သည်။ သူအား "ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှုနည်းစနစ်ကို တည်ထောင်သူ" ("the founder of modern management") အဖြစ် ဖော်ပြကြသည်။<ref>{{cite news |title=The Best Of Peter Drucker |author=Denning, Steve |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/stevedenning/2014/07/29/the-best-of-peter-drucker/ |date=August 29, 2014 }}</ref> ဒရပ်ကား၏ စာအုပ်များနှင့် လူကြိုက်များသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဆောင်းပါးများသည် စီးပွားရေး၊ အစိုးရနှင့် အကျိုးအမြတ်မယူသော အဖွဲ့အစည်း ([[:en:nonprofit|nonprofit]] sectors) များအတွင်း လူသားများ မည်သို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားကြောင်း စူးစမ်းလေ့လာခဲ့သည်။<ref name="druckerinstitute.com">[http://druckerinstitute.com/WhyDruckerNow.aspx Why Drucker Now?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101209082051/http://www.druckerinstitute.com/WhyDruckerNow.aspx |date=2010-12-09 }}, Drucker Institute.</ref> သူသည် စီမံခန့်ခွဲမှု သီအိုရီနှင့် လက်တွေ့ပိုင်းဆိုင်ရာတို့နှင့် ပတ်သက်၍ လူသိအများဆုံးနှင့် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဩဇာညောင်းသော အတွေးအခေါ်ပညာရှင်များနှင့် စာရေးဆရာများအနက်မှ တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ သူ၏ အရေးအသားများမှတစ်ဆင့် ပုဂ္ဂလိကပိုင်ပြုခြင်း (privatization)နှင့် ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှုလျှော့ချခြင်း (decentralization)၊ စီးပွားရေး ကမ္ဘာ့အင်အားကြီးနိုင်ငံများစာရင်းသို့ ဂျပန်ရောက်ရှိလာခြင်း၊ ဈေးကွက်ရှာဖွေရေး (marketing)၏ ပြတ်ပြတ်သားသား အရေးပါမှု၊ အမြဲတမ်း လေ့လာသင်ကြားနေရန် (lifelong learning) လိုအပ်သော "သတင်းအချက်အလက်မှီခို လူ့အဖွဲ့အစည်း" ("information society") ပေါ်ပေါက်လာမှု တို့အပါအဝင် နှစ်ဆယ်ရာစုနှောင်းပိုင်း၏ အဓိကဖြစ်ပေါ်တိုးတက်မှုများစွာကို ကြိုတင်ဟောကိန်းထုတ်ခဲ့သည်။<ref name="bw2005">{{Cite journal | last = Byrne | first = John A. | author2 = Gerdes, Lindsey | title = The Man Who Invented Management | journal = [[BusinessWeek]] | date = November 28, 2005 | url = http://www.businessweek.com/magazine/content/05_48/b3961001.htm | accessdate = November 2, 2009 | archive-date = 25 November 2005 | access-date = 13 October 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20051125033344/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_48/b3961001.htm | url-status = dead}}</ref> ၁၉၅၉-ခုနှစ်တွင် ဒရပ်ကားသည် "အသိပညာလုပ်သား" ("knowledge worker") ဟူသော ဝေါဟာရကို တီထွင်ခဲ့ပြီး၊ သူ၏ဘ၀ နောက်ပိုင်းကာလများတွင် အသိပညာလုပ်သား၏ ထုတ်လုပ်ဖန်တီးနိုင်မှုစွမ်းအား (productivity)ကို စီမံခန့်ခွဲခြင်းသည် စီမံခန့်ခွဲအုပ်ချုပ်မှုပညာရပ်၏ နယ်ပယ်အသစ်တစ်ခုအဖြစ် ယုံကြည်ယူဆခဲ့သည်။<ref>Davenport, Thomas H. ''Thinking for a Living'', 2005, p. 8.</ref> ==ရေးသားခဲ့သော စာအုပ်များ== * 1939: ''The End of Economic Man'' (New York: The John Day Company) * 1942: ''The Future of Industrial Man'' (New York: The John Day Company) * 1946: ''[[:en:Concept of the Corporation|Concept of the Corporation]]'' (New York: The John Day Company) * 1950: ''The New Society'' (New York: Harper & Brothers) * 1954: ''The Practice of Management'' (New York: Harper & Brothers) * 1957: ''America's Next Twenty Years'' (New York: Harper & Brothers) * 1959: ''[[:en:The Landmarks of Tomorrow|The Landmarks of Tomorrow]]'' (New York: Harper & Brothers) * 1964: ''Managing for Results'' (New York: Harper & Row) * 1967: ''The Effective Executive'' (New York: Harper & Row) * 1969: ''The Age of Discontinuity'' (New York: Harper & Row) * 1970: ''Technology, Management and Society'' (New York: Harper & Row) * 1971: ''The New Markets and Other Essays'' (London: William Heinemann Ltd.) * 1971: ''Men, Ideas and Politics'' (New York: Harper & Row) * 1971: ''Drucker on Management'' (London: Management Publications Limited) * 1973: ''Management: Tasks, Responsibilities, Practices''' (New York: Harper & Row) * 1976: ''The Unseen Revolution: How Pension Fund Socialism Came to America'' (New York: Harper & Row) * 1977: ''People and Performance: The Best of Peter Drucker on Management'' (New York: Harper's College Press) * 1978: ''Adventures of a Bystander'' (New York: Harper & Row) * 1980: ''Managing in Turbulent Times'' (New York: Harper & Row) * 1981: ''Toward the Next Economics and Other Essays'' (New York: Harper & Row) * 1982: ''The Changing World of Executive'' (New York: Harper & Row) * 1982: ''The Last of All Possible Worlds'' (New York: Harper & Row) * 1984: ''The Temptation to Do Good'' (London: William Heinemann Ltd.) * 1985: ''Innovation and Entrepreneurship'' (New York: Harper & Row) * 1986: ''The Frontiers of Management: Where Tomorrow's Decisions are Being Shaped Today'' (New York: Truman Talley Books/E.D. Dutton) * 1989: ''The New Realities: in Government and Politics, in Economics and Business, in Society and World View'' (New York: Harper & Row) * 1990: ''Managing the Nonprofit Organization: Practices and Principles'' (New York: Harper Collins) * 1992: ''Managing for the Future'' (New York: Harper Collins) * 1993: ''The Ecological Vision'' (New Brunswick, NJ and London: Transaction Publishers) * 1993: ''[[:en:Post-Capitalist Society|Post-Capitalist Society]]'' (New York: HarperCollins) * 1995: ''Managing in a Time of Great Change'' (New York: Truman Talley Books/Dutton) * 1997: ''Drucker on Asia: A Dialogue between Peter Drucker and [[:en:Isao Nakauchi|Isao Nakauchi]]'' (Tokyo: Diamond Inc.) * 1998: ''Peter Drucker on the Profession of Management'' (Boston: Harvard Business School Publishing) * 1999: ''Management Challenges for 21st Century'' (New York: Harper Business) * 1999: ''Managing Oneself'' (Boston: Harvard Business School Publishing) [published 2008 from article in Harvard Business Review] * 2001: ''The Essential Drucker'' (New York: Harper Business) * 2002: ''Managing in the Next Society'' (New York: Truman Talley Books/St. Martin's Press) * 2002: ''A Functioning Society'' (New Brunswick, NJ and London: Transaction Publishers) * 2004: ''The Daily Drucker'' (New York: Harper Business) * 2008 (posthumous): ''The Five Most Important Questions'' (San Francisco: Jossey-Bass) ==ကိုးကား== {{reflist}} {{Lifetime|၁၉၀၉|၂၀၀၅|}} 5ew59ze2t0sygl8hx0a0gx4sdc29fow 0 187564 1055176 1002536 2026-09-25T08:36:18Z ~2026-51547-10 148608 village name 1055176 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = လက်လှုပ်(တောင်) | official_name = လက်လှုပ်(တောင်)ရွာ | native_name = | other_name = | postal_code = | postal_code_type = Postal codes | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ | pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ | image_skyline = | image_map = | map_caption = | settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရွာများ|ရွာ]] | subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] | subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} | subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|တိုင်းဒေသကြီး]] | subdivision_name1 = {{flag|စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး}} | subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] | subdivision_name2 = [[ရွှေဘိုခရိုင်]] | subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] | subdivision_name3 = [[ဒီပဲယင်းမြို့နယ်]] | subdivision_type4 = [[ကျေးရွာအုပ်စု]] | subdivision_name4 = လက်လှုပ်(တောင်)ရွာ | unit_pref = imperial | area_total_km2 = | population = | population_as_of = | population_density_km2 = auto | coordinates_display = | coordinates_region = MM | coordinates = {{Coord|22.4809799194336|95.5226135253906|region:MM|format=dms|display=inline,title}} | elevation_ft = | elevation_m = | timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] | utc_offset = +6.30 | website = }} '''လက်လှုပ်(တောင်)ရွာ''' ({{Lang-en|Lethloke}})သည် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရွှေဘိုခရိုင်]]၊ [[ဒီပဲယင်းမြို့နယ်]]၊ [[လက်လှုပ်ကျေးရွာအုပ်စု]]၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၂၅၆၃ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://themimu.info/place-codes|title=Place codes (Pcodes)|work=Myanmar Information Management Unit|date=June 2020}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{ပထဝီဝင်တည်နေရာ |Centre = လက်လှုပ်(တောင်) |North = - |Northeast = - |East = - |Southeast = - |South = - |Southwest = - |West = - |Northwest = - }} {{ဒီပဲယင်းမြို့နယ်}} [[ကဏ္ဍ:ဒီပဲယင်းမြို့နယ်ရှိ ရွာများ]] {{Sagaing-geo-stub}} 6fpeb7cd0hlwfyu8rciqz15rghg9t3o 0 205124 1055164 1042891 2026-09-25T02:56:41Z Salai Rungtoi 22844 /* ကိုးကား */ 1055164 wikitext text/x-wiki {{Infobox war faction |name= People's Defence Force |native_name = ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် |native_name_lang = my |image= Flag_of_PDF_Myanmar.svg |caption = ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်၏အလံ<br> {{small|([[ဖဆပလ|ဂျပန်ခေတ်တော်လှန်ရေးအလံ]]နှင့်ဆင်တူသည်)}} |founder=[[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] | partof = ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန ([[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]) |flag=MM |leader=[[မန်းဝင်းခိုင်သန်း|ဦးမန်းဝင်းခိုင်သန်း]](ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးချုပ်) [စစ်သေနာပတိ] |ideology = * [[စစ်အာဏာရှင်စနစ်]]ကျဆုံးရေး * ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီရရှိနိုင်ရေး * ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုတပ်မတော်တွင် ပူးပေါင်းပါဝင်ရေး |strength= ၅၀,၀၀၀ (၂၀၂၂ ခန့်မှန်း)<ref name="Jagan">{{cite news |last1=Jagan |first1=Larry |title=Myanmar reaches a political impasse |url=https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/2259727/myanmar-reaches-a-political-impasse |access-date=8 March 2022 |work=Bangkok Post |date=7 February 2022}}</ref> |war= [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ|မြန်မာပြည်တွင်းတိုက်ပွဲ]] |area= {{flagicon|Myanmar}}[[မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာနိုင်ငံအနှံအပြား]] | opponents = * {{flagicon|Myanmar}} [[အိမ်စောင့်အစိုးရ (၂၀၂၁)|အိမ်စောင့်အစိုးရ]] * {{flagicon image|Flag of the Myanmar Armed Forces.svg}} [[တပ်မတော်|တပ်မတော်]] *{{flagicon image|Myannmar Police Force1.svg}} [[မြန်မာနိုင်ငံ ရဲတပ်ဖွဲ့|ရဲတပ်ဖွဲ့]] |battles =* တောတွင်းတိုက်ပွဲများ၊ * ကျေးလက်ဒေသတိုက်ပွဲများ၊ * မြို့ပြတိုက်ပွဲများ |allies = * {{flagicon image|Fighting Peacock Flag.png}} [[မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာကျောင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး]] * {{flagicon image|Chin National Army Flag.svg}} [[ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်]]<ref>{{cite web |title=Chin National Front Signs Deal with Myanmar’s Shadow Govt|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/chin-national-front-signs-deal-with-myanmars-shadow-govt.html|website= The Irrawaddy |access-date=30 May 2021 |date=29 May 2021}}</ref> * {{flagicon image|Former flag of the Karen National Liberation Army.svg}} [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] * {{flagicon image|Kachin Independence Army flag.svg}} [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] * {{flagicon image|Flag of the Karenni Army.png}} [[ကရင်နီ တပ်မတော်]] * {{flagicon image|Flag of the Myanmar National Democratic Alliance Army.svg}} [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] |organizations=[[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်|ဒေသခံပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်]]များ နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ|တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်]] တပ်ဖွဲ့ဝင်များ |military_leader=[[ရည်မွန်|ဦးရည်မွန်]] ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး |active=မေလ ၅ရက် ၂၀၂၁ ခုနှစ် |designated_as_terror_group_by=[[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] |clans={{flagicon image|Flag_of_PDF_Myanmar.svg}} [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]] }} '''ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်''' ({{lang-en|People's Defence Force}}, အတိုကောက် '''PDF''') သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရအဖွဲ့|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]မှ ၂၀၂၁ မေလ ၅ ရက်တွင် ဖွဲ့စည်းလိုက်သော တရားဝင်လက်ရုံးတပ်မတော်ဖြစ်ပြီး<ref>[https://burmese.voanews.com/a/nug-people-defence-force/5879011.html ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်ဖွဲ့စည်းကြောင်းကြေညာ။] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506062554/https://burmese.voanews.com/a/nug-people-defence-force/5879011.html |date=6 May 2021 }} ၅ မေ ၂၀၂၁</ref> ဖက်ဒရယ်တပ်မတော်၏ ရှေ့ပြေးအဖြစ်လည်း သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="rfa">{{cite web |title=ပြည်သူတွေကိုကာကွယ်ဖို့ တိုက်ပွဲဝင်မယ့်ရက်ကို NUG က မကြာမီဆုံးဖြတ်မည် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/pdf-d-day-08172021092716.html |website=Radio Free Asia |access-date=၂၄ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၁ |language=en |accessdate=24 September 2021 |archivedate=24 September 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210924044526/https://www.rfa.org/burmese/news/pdf-d-day-08172021092716.html }}</ref> [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]သည် ၎င်းထိန်းချုပ်ထားသည့် နိုင်ငံတော်ပိုင်မီဒီယာဖြစ်သည့် မြဝတီ (MWD) မှ PDF နှင့် NUG အား အကြမ်းဖက်သူများအဖြစ် တန်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>https://www.moi.gov.mm/news/54936</ref> == သမိုင်းကြောင်း == [[ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုတပ်မတော်]]၏  ရှေ့ပြေးအဖြစ် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] ကို ကာကွယ်ရေးဆိုင်ရာ မူဝါဒနှင့်အညီ ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ မေလ ၅ ၌  တရားဝင် ဖွဲ့စည်းထူထောင်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးချုပ်၏ အမိန့်ဖြင့် အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရအဖွဲ့က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.rfa.org/burmese/news/nug-formation-people-defence-force-05052021034424.html ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်ဖွဲ့စည်းကြောင်းထုတ်ပြန်။] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506074946/https://www.rfa.org/burmese/news/nug-formation-people-defence-force-05052021034424.html |date=6 May 2021 }} 5 မေ 2021</ref> ယင်းထုတ်ပြန်ချက်၌ [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|စစ်ကောင်စီ]]သည် တရားဝင် ပြည်သူ့အစိုးရထံမှ နိုင်ငံတော်အာဏာကို ရယူကာ အစိုးရခေါင်းဆောင်များကို ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းထားရုံသာမက၊ စစ်အာဏာရှင်စနစ်ကို ဆန့်ကျင်သော ပြည်သူများကိုလည်း အကြမ်းဖက် နှိပ်စက်သတ်ဖြတ်ခြင်း၊ ထောင်သွင်းအကျဉ်းချခြင်း၊ ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီအရေး ကြိုးပမ်းနေသော တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များနှင့် ပြည်သူများအပေါ် လေကြောင်းစစ်ဆင်မှု အပါအဝင် အင်အားအလွန်အကျွံအသုံးပြုကာ တိုက်ခိုက်ခြင်းကဲ့သို့သော [[စစ်ရာဇဝတ်မှု]]များကို ကျူးလွန်နေသည်၍ ဖွဲ့စည်းရခြင်း၏ အခြားအကြောင်းအရင်းများကိုလည်း ဖော်ပြထားသည်။ သို့သော် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်ကိုမည်သည့်ဒေသတွင် အခြေစိုက်မည်ဆိုသည့်အချက်များကိုမူ NUG ၏ ထုတ်ပြန်ချက်တွင် ဖော်ပြထားခြင်းမရှိပေ။<ref name="Mnow">{{cite news|title=ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်ဖွဲ့စည်းကြောင်း NUG ထုတ်ပြန်ကြေညာ|url=https://www.myanmar-now.org/mm/news/6689|work=[[Myanmar Now]]|date=၅ မေ ၂၀၂၁|accessdate=6 May 2021|archivedate=6 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506151533/https://www.myanmar-now.org/mm/news/6689}}</ref> ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်တွင် ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီလိုလားသူလူငယ်များ ပါဝင်မည်ဖြစ်၍ တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်တော်လှန်ရေးတပ်များနှင့်လည်း မဟာမိတ်ဖွဲ့ပြီး<ref>{{Cite magazine |title=Who are Myanmar’s ethnic militias? |magazine=The Economist |date=15 April 2021 |url-access=subscription |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2021/04/15/who-are-myanmars-ethnic-militias |access-date=5 September 2021 |archive-date=7 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210907021536/https://www.economist.com/the-economist-explains/2021/04/15/who-are-myanmars-ethnic-militias |url-status=live }}</ref> ပြည်သူကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သွားရန် ရည်ရွယ်သည်ဟု အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ၏ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဖြစ်သူ [[ရည်မွန်|ဦးရည်မွန်]] ဧပြီ ၁၆ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲ၌ ပြောကြားခဲ့သည်။<ref name="Mnow"/> ဖက်ဒရယ်တပ်မတော်တစ်ခုကို လျင်မြန်စွာ တည်ထောင်ရန်အတွက် ခက်ခဲသောကြောင့် ရှေ့ပြေးအဖြစ် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်ကို ကျွမ်းကျင်ပြောင်မြောက်သော တပ်မတော် (professional) အဖြစ် ဖွဲ့စည်းမည်ဟုလည်း ဆက်လက်ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite news|title=ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေး တပ်မတော် အမြန် ဖွဲ့စည်းမည်|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2021/04/16/240782.html|work=The Irrawaddy News|date=၁၆ ဧပြီ ၂၀၂၁|accessdate=6 May 2021|archivedate=6 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506151543/https://burma.irrawaddy.com/news/2021/04/16/240782.html}}</ref> အန်ယူဂျီ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး [[ရည်မွန်|ဦးရည်မွန်]] က RFA နှင့်အင်တာဗျူးရာတွင် ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေး တပ်မတော်အင်အား ၃၀၀၀၀ခန့် ရှိလာမည်ဟု ပြောကြားခဲ့သော်လည်း{{cn}} အင်အားအတိအကျကို ဖော်ထုတ်ပြောဆိုခြင်း မရှိပေ။<ref name="ludu">{{cite web|title=“စစ်ကောင်စီက မြို့ပြကိုလက်မလွှတ်ရဖို့ အသည်းအသန်လုံးပန်းနေရတဲ့အခြေအနေပဲ”|url=https://www.ludunwayoo.com/videos-mm/2021/12/03/14331/|website=|access-date=|date=3 ဒီဇင်ဘာ 2021|accessdate=13 December 2021|archivedate=13 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211213030540/https://www.ludunwayoo.com/14331/|publisher=LuduNwayOo}}</ref> အာဏာသိမ်းယူပြီးနောက် လအနည်းငယ်အကြာတွင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တဝှမ်း မြို့နယ်အချို့တွင် ဒေသဆိုင်ရာ [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်]]များကို ဖွဲ့စည်းဆောင်ရွက်လျက်ရှိကြသည်။<ref>[https://www.rfa.org/burmese/news/kia-battle-with-military-30-dead-05072021064649.html မိုးမောက်မြို့မှာ စစ်ကောင်စီနဲ့ KIA တို့ တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေ၊ စစ်ကောင်စီဘက်က ၃၀ သေဆုံး။]</ref> <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/kia-battle-with-military-30-dead-05072021064649.html |accessdate=9 May 2021 |archivedate=9 May 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509111446/https://www.rfa.org/burmese/news/kia-battle-with-military-30-dead-05072021064649.html }} ၇ မေ ၂၀၂၁။</ref> စက်တင်ဘာလတွင် Tanintharyi Defence Force (TDF) မှ အင်အား ၁၀၀ သည် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်၊ တောင်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်သို့ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့သည်။ ယခုအခါတွင် PDF အင်အားကို အတိအကျမသိရသေးသော်ငြားလည်း တပ်ရင်း ၄၀၀ ကျော် ရှိသည်ဟု သိရသည်။<ref>https://www.youtube.com/watch?v=0VeYO0FAEjU</ref> == ဖွဲ့စည်းပုံ == ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေး တပ်မတော်၏စစ်ဦးစီးချုပ်နှင့်ဒုတိယစစ်ဦးစီးချုပ်ကို ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးက လွှတ်တော်သို့ အဆိုတင်သွင်းပြီး စစ်သေနာပတိ(ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးချုပ်) ကခန့်အပ်သည်။ စစ်ဦးစီးချုပ်မှ အဆိုတင်သွင်းသောစစ်တိုင်းမှူး၊ တပ်မမှူး(ဗိုလ်မှူးချုပ်)၊ တပ်မဟာမှူးတို့ကို ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးက ခန့်အပ်ပေးရသည်။ အရာရှိချုပ်များအနေဖြင့်- *စစ်ရေးချုပ် *စစ်ထောက်ချုပ် *စစ်ဆင်ရေးအရာရှိချုပ် *ထောက်လှမ်းရေးအရာရှိချုပ် *ပြည်သူ့လုံခြုံရေးအရာရှိချုပ် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်ကို တောင်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်၊ မြောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်၊ အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်၊ အရှေ့ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်နှင့် အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာချုပ် တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။<ref name="rfa"/> တိုင်းစစ်ဌာချုပ် (Division) တစ်ခုတွင် တပ်မဟာ (Brigades) သုံးခုအနည်းဆုံး ဖွဲ့စည်းပါဝင်ပြီး ဗိုလ်ချုပ်အဆင့်အရာရှိက တိုင်းမှူးအဖြစ် ကွပ်ကဲသည်။ Brigade (တပ်မဟာ) သည် မြန်မာ့အခေါ်အဝေါ် Tactical Operation Command (နည်းဗျူဟာအဖွဲ့) နဲ့ အသွင်တူသည်။ တပ်မဟာတစ်ခုတွင် ခြေလျင်တပ်ရင်း (Battalions) သုံးရင်း၊ အမြောက်တပ်ရင်းတစ်ရင်းနှင့် အထူးကွန်မန်ဒိုတပ်ရင်းတစ်ရင်းတို့ ပါဝင်ကာ ဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့် အရာရှိက တပ်မဟာမှူးအဖြစ် တာဝန်ယူကွပ်ကဲသည်။ တပ်ရင်းတစ်ခုတွင် တပ်ခွဲ (Company) လေးခွဲပါဝင်ပြီး ဒုဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့် အရာရှိက တပ်ရင်းမှူးအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဗိုလ်မှူးအဆင့် အရာရှိက ဒုတပ်ရင်းမှူးအဖြစ်လည်းကောင်း တာဝန်ယူသည်။ တပ်ခွဲတစ်ခွဲတွင် တပ်စု (Platoon) သုံးခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းကာ ဗိုလ်ကြီးအဆင့် အရာရှိက တပ်ခွဲမှူးအဖြစ် ကွပ်ကဲသည်။ တပ်စုတစ်စုတွင် တပ်စိတ် (Section) သုံးခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းကာ ဗိုလ်အဆင့် အရာရှိက တပ်စုမှူးအဖြစ် ကွပ်ကဲသည်။ တပ်စိတ်တစ်စိတ်တွင် အင်အား ၁၀ ဦးပါဝင်ကာ တပ်ကြပ်တစ်ဦး၊ ဒုတပ်ကြပ်တစ်ဦးနှင့် တပ်သား ရှစ်ဦးဖြစ်ပြီး တပ်ကြပ်သည် တပ်စိတ်မှူးအဖြစ် တာဝန်ယူကွပ်ကဲသည်။<ref>{{cite web |title=အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်က ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်၏ အလံတော်၊ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်၏သစ္စာဓိဌာန် (၄) ချက်၊ ရည်ရွယ်ချက်၊ အဓိကတာဝန်၊ လုပ်ငန်းတာဝန်များ၊ စစ်ဘက်ဆိုင်ရာတန်ဖိုးထားမှု၊ စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု၊ Chain of Command စသည့် PDF နှင့်ပတ်သက်သည့် အချက်အလက်များထုတ်ပြန်။ |url=https://www.burmalibrary.org/en/amiusaannyiinnyttreaciur-kaakyrewnkiitthaan-pnnysuukaakyrettpmtteaak-pnnysuukaakyrettpmtteaae |website=Online Burma/Myanmar Library |access-date=၂၄ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၁ |language=en |accessdate=24 September 2021 |archivedate=3 June 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210603031404/https://www.burmalibrary.org/en/amiusaannyiinnyttreaciur-kaakyrewnkiitthaan-pnnysuukaakyrettpmtteaak-pnnysuukaakyrettpmtteaae }}</ref> === တိုင်းစစ်ဌာန (၁၀) ခု === * စစ်ကိုင်းတိုင်းစစ်ဌာန၊ မန္တလေးတိုင်းစစ်ဌာန၊ မကွေးတိုင်းစစ်ဌာန၊ ရှမ်းတောင်-ကယား(ကရင်နီ) တိုင်းစစ်ဌာန၊ နေပြည်တော်တိုင်းစစ်ဌာန၊ ပဲခူးတိုင်းစစ်ဌာန၊ ရန်ကုန်တိုင်းစစ်ဌာန၊ ဧရာဝတီတိုင်းစစ်ဌာန၊ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌တနင်္သာရီတိုင်းစစ်ဌာနနဲ့ အထူးတိုင်းစစ်ဌာန<ref>{{Cite web|url=https://burmese.dvb.no/post/721673|title=အကြမ်းဖက်စစ်တပ်ကို အပြီးသတ်အနိုင်ယူရေး တပ်မှူးကြီးများ အစည်းအဝေး ကျင်းပ|publisher=DVB|accessdate=27 August 2025}}</ref> == အဓိက ဖြစ်ရပ်များ == ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (PDF)  အမှတ် ၁ စစ်ဆင်ရေးနယ်မြေ နည်းဗျူဟာ ၃၃ နှင့် [[မွန်ပြည်တော်လှန်ရေးတပ်]] (MSRF) တို့ ညီနောင်တပ်ဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းကြောင်း ၂၀၂၅ ဩဂုတ် ၂၇ ရက်မှာ ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://burmese.dvb.no/post/721410|title=PDF နည်းဗျူဟာ ၃၃ နှင့် မွန်ပြည်တော်လှန်ရေးတပ် MSRF တို့ ညီနောင်တပ်ဖွဲ့ ဖွဲ့စည်း|publisher=DVB|accessdate=27 August 2025}}</ref> မွန်ပြည်နယ်နှင့် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအစပ်ရှိ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန၏ အထူးတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်ရုံးအား ၂၀၂၆ စက်တင်ဘာလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် စစ်တပ်က လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် PDF တပ်ဖွဲ့ဝင် လေးဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့ပြီး နောက်ထပ် ငါးဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိထားသည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2026-09-24 |title=NUG အထူးတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရပြီး လေးဦးထက်မနည်း သေဆုံး |url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/09/24/at-least-four-killed-and-five-injured-nug-special-forces/ |access-date=2026-09-25 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://mod.nugmyanmar.org/my/peoples-defence-force/ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924050031/https://mod.nugmyanmar.org/my/peoples-defence-force/ |date=24 September 2021 }} [[ကဏ္ဍ:ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] fufzpi1ox4eud178g3arqif9ofaqi03 0 205471 1055119 769677 2026-09-24T16:44:07Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055119 wikitext text/x-wiki {{Infobox retail market | retail_market_name = ရတနာပုံဈေး | image =Yadanabon Market 1.jpg | image_width = | caption = ၇၈လမ်းဘက်အခြမ်း | location = [[၇၈ လမ်း]]၊ မန္တလေးမြို့ | coordinates = {{Coord|21.971422|96.087434|display=inline,title}} | address = | opening_date = *၂၀၀၃ *၂၀၁၂ | closing_date = | developer = | manager = | owner = [[မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီ]]၊ MGW<ref name="2ti"/> | architect = | environment_type = | goods_sold = | normal_market_days = | number_of_tenants = | floor_area = | parking = | website = | belowstyle = | footnotes = }} '''ရတနာပုံဈေး'''သည် မန္တလေးမြို့ရှိ ဒုတိယအကြီးဆုံးဈေးကြီးဖြစ်သည်။ မြို့၏ အဓိကကျသော နေရာဖြစ်သည့် [[၇၈ လမ်း|၇၈လမ်း]]ပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။၂၀၀၃ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်ပြီးစီးခဲ့ပြီး ထိုစဉ်က မန္တလေးမြို့၏ ခေတ်အမီဆုံးဈေးဖြစ်ကာ [[ဈေးချိုတော်]]ပြီးလျှင် ဒုတိယအကြီးဆုံးဈေးဖြစ်သည်။၂၀၀၈ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ပထမအကြိမ်မီးလောင်ခဲ့သဖြင့် ဈေးတစ်ခုလုံး ဖျက်သိမ်းခဲ့ရသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် မူလရတနာပုံဈေး၏ တစ်ပြပတ်လည်မြေနေရာအား [[ဒိုင်းမွန်း ပလာဇာ]]နှင့် ရတနာပုံစူပါစင်တာဟူ၍ ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ရတနာပုံဈေးအား ရတနာပုံစူပါစင်တာဘက်အခြမ်းတွင် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။၂၀၂၀ပြည့်နှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ဒုတိယအကြိမ်မီးလောင်ကျွမ်းခဲ့သော်လည်း အချိန်မီ မီးထိန်းနိုင်ခဲ့၍ ပထမအကြိမ်ကဲ့သို့ ဆုံးရှုံးမှုမများခဲ့ပေ။<ref name="aye">{{cite news|url=http://www2.irrawaddy.org/article.php?art_id=10541|title=Fire in Mandalay Market|last=Aye Lae|date=25 March 2008|work=The Irrawaddy|access-date=13 July 2015|accessdate=16 May 2021|archivedate=13 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150713084125/http://www2.irrawaddy.org/article.php?art_id=10541}}</ref><ref name="xh">{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/25/content_7665647.htm|title=Huge fire rages major market in Myanmar second largest city|date=25 February 2008|work=Xinhua|access-date=13 July 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304104918/http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/25/content_7665647.htm|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite news|url=http://archive-2.mizzima.com/news/breaking-and-news-brief/344-fire-broke-out-at-mandalays-yadanpon-market.html|title=Fire broke out at Mandalay's Yadanpon Market|date=25 February 2008|work=Mizzima|access-date=13 July 2015|accessdate=16 May 2021|archivedate=13 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150713100106/http://archive-2.mizzima.com/news/breaking-and-news-brief/344-fire-broke-out-at-mandalays-yadanpon-market.html}}</ref> == ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်း == မူလရတနာပုံဈေးမှာ အလျား ၄၀၈ပေ၊အနံ၃၄၀ပေ၊အမြင့် ၅၆ပေနင့် ၅ထပ်အဆောက်အဦးဖြစ်သည်။ မီးလောင်ခဲ့သော ရတနာပုံဈေးကို ၂၀၀၉ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဒိုင်းမွန်းပလာဇာနှင့် ရတနာပုံစူပါစင်တာဟူ၍ နှစ်ခြမ်းခွဲကာ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ အလျား ၄၆၈ပေ၊ အနံ၄၅၀ပေနှင့် မြေအောက်ထပ်+ အာစီ၆ထပ်ရှိ အဆောက်အဦးကို မြန်မာ၊ထိုင်း၊စင်ကာပူ ပညာရှင်များ ပူးပေါင်းတည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ အဆောက်အဦး၏ အပေါ်ဆုံးထပ်တွင် ရေဂါလန် ၃၀၀၀၀၊အောက်ဆုံးထပ်တွင် ရေဂါလန်၅၀၀၀၀ ဆံ့သော ရေကန်များ၊အလိုအလျောက် မီးငြှိမ်းသတ်စနစ်၊မီးခိုးငွေ့ အာရုံခံစနစ်များ ပါရှိသည်။ ဒိုင်းမွန်းပလာဇာနှင့် ရတနာပုံဈေးကြားတွင် ပေ၄၀အကျယ် မီးသတ်ကားအဝင်အထွက်လမ်းရှိသည်။ ရတနာပုံဈေးဘက်ခြမ်းတွင် မြေအောက်ထပ်နေရာအချို့နှင့် မြေညီထပ်တွင် ဈေးဆိုင်ခန်းများ ပထမထပ်၌ Sky Walk Shopping Center၊ ဒုတိယထပ်၌ ကျောက်မျက်ရတနာဆိုင်များပါဝင်သည့် မန္တလေးရတနာမောလ်၊ တတိယထပ်၌ ကွန်ပျူတာသင်တန်းခန်းမ၊စတုတ္ထထပ်၌ မန္တလေးစက်မှုလက်မှုကုန်သည်များအသင်း၊အထက်မြန်မာပြည်ဓာတ်ပုံပညာရှင်များအသင်း၊ပဉ္စမထပ်တွင် ကွန်ပျူတာသင်တန်းခန်းမ၊ဆဌမထပ်တွင် လူသုံးကုန်ပစ္စည်း အရောင်းဆိုင်များ ပါရှိသည်။<ref name="2ti"/> == မီးလောင်မှု == === ပထမအကြိမ် === ၂၀၀၈ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၅ရက်နေ့ နံနက်ပိုင်းမှစတင်ကာ ရတနာပုံဈေးတွင် မီးလောင်ကျွမ်းခဲ့သည်။ မီးမှာ များလာခဲ့ပြီး မထိန်းနိုင်ဘဲဖြစ်လာခဲ့ရသည်။ ခေတ်မီ မီးငြှိမ်းသတ်ခြင်းများ မလုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သဖြင့် ၁၃နာရီကြာ မီးလောင်ကျွမ်းခဲ့ပြီး ဈေးဆိုင်ခန်းများ၊ ကွန်ပျူတာသင်တန်းများ၊ပရိဘောဂဆိုင်များ စသည့်ဆိုင်ခန်းပေါင်း ၂၅၀၀ကျော်နှင့် ကျပ်သန်းပေါင်း ၂၆၄၅သန်း ဆုံးရှုံးခဲ့ကာ ၂၁ယောက်ဒဏ်ရာရခဲ့သည်။<ref name="reu">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2008/02/26/us-myanmar-fire-idUSBKK29981720080226|title=Massive Mandalay market fire destroys 1,500 shops|date=25 February 2008|work=Reuters|access-date=13 July 2015|accessdate=16 May 2021|archivedate=24 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924130919/http://www.reuters.com/article/2008/02/26/us-myanmar-fire-idUSBKK29981720080226}}</ref> <ref name=2ti>{{cite news|url=https://news-eleven.com/article/156370|title=မန္တလေး ရတနာပုံဈေး နှစ်ကြိမ်တိုင်မီးလောင်မှုမှာ ဘယ်သူတွေ တာဝန်ရှိသလဲ}}</ref> === ဒုတိယအကြိမ်မီးလောင်မှု === ၂၀၂၀ပြည့်နှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၇ရက်နေ့ ည၆နာရီခန့်မှစတင်ကာ Sky Walk Shopping Centerဘက်ခြမ်းမှစတင်၍ မီးလောင်ကျွမ်းခဲ့သည်။ မီးလောင်ကျွမ်းမှုကို အဆင့်(၅)အထိ သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး [[မန္တလေးခရိုင်]]၊[[ကျောက်ဆည်ခရိုင်]]၊[[ပြင်ဦးလွင်ခရိုင်]]နှင့် [[စစ်ကိုင်းမြို့နယ်]]များမှ မီးသတ်တပ်ဖွဲ့များနှင့် [[မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီ]]တို့မှ ငြှိမ်းသတ်ခဲ့ကြသည်။ ခေတ်မီမီးသတ်ယာဉ်များနှင့် ခေတ်မီမီးငြှိမ်းသတ်စနစ်များကြောင့် မီးမှာ စတင်လောင်ကျွမ်းသည့် ပထမအထပ်တွင်သာ လောင်ကျွမ်းခဲ့ပြီး ၁၈ရက်နေ့နံနက် ၅နာရီတွင် အပြီးသတ် ငြှိမ်းသတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ဒုတိယအကြိမ်မှာ ပထမအကြိမ်ကဲ့သို့ ဈေးတစ်ခုလုံး မဆုံးရှုံးခဲ့ရဘဲ ပထမအထပ်သာ မီးလောင်ကျွမ်းခဲ့သည်။ ဆုံးရှုံးမှုတန်ဖိုး ကျပ်သိန်းပေါင်းတစ်သောင်းရှိခဲ့သည်။ အဆောက်အဦးတွင် ခေတ်မီမီးငြိမ်းသတ်စနစ်များ ပါဝင်သော်လည်း မီးလောင်ကျွမ်းခဲ့ရခြင်းမှာ စနစ်ကြောင့်မဟုတ်ဘဲ လူကြောင့်ဖြစ်ကြောင်း အစိုးရဘက်မှပြောဆိုကာ ပထမအထပ်မှ စနစ်များအလုပ်မလုပ်ခြင်းကြောင့်ဟု ဆိုင်ခန်းရှင်အချို့မှ ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="2ti"/> [[File:Yadanabon Market 2.jpg|thumb|ဒုတိယအကြိမ်မီး​လောင်ပြီး​နောက် ​တွေ့ရစဉ်]] ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မန္တလေး]] s7nf8n6xcts1ar54xx9mh0idkbsdqfs 0 205473 1055079 874643 2026-09-24T13:57:59Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055079 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = မန်းမြန်မာ ပလာဇာ <br>Man Myanmar Plaza | image = | image_size = 200px | caption = | location = ၈၄လမ်း၊ ၂၇လမ်းနှင့် ၂၈လမ်းကြား၊ မန္တလေးမြို့ | coordinates = {{coord|21.9813723|96.0774863|format=dms|region:MM|display=inline,title}} | status = | start_date = ၂၀၀၄ | completion_date = ၂၀၁၀ (ပလာဇာ) <br/> ၂၀၁၄ (လူနေတိုက်ခန်းများ) | opening = | building_type = | roof = ''{{convert|90|m|ft|0|abbr=on}}'' (estimated)<ref name=emporis>{{cite web | url=https://www.emporis.com/complex/143553/mann-myanmar-plaza-mandalay-myanmar | title=Mann Myanmar Plaza | publisher=Emporis | accessdate=2020-07-08 | archive-date=16 May 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210516034532/https://www.emporis.com/complex/143553/mann-myanmar-plaza-mandalay-myanmar | url-status=dead}}</ref> | tip = | top_floor = | observatory = | other_dimensions = | floor_count = ၂၅ (လူနေတိုက်ခန်း) <br/> ၆ (ပလာဇာ) | elevator_count = | cost = အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၆၅သန်း<ref name=mt-2010>{{cite news | author=Phyo Wai Kyaw | title=Highest Condo Project to Finish This Year, Says Developer | url=https://www.mmtimes.com/national-news/5508-highest-condo-project-to-finish-this-year-says-developer.html | date=15 March 2010 | work=[[The Myanmar Times]] | accessdate=16 May 2021 | archivedate=16 May 2021 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20210516040034/https://www.mmtimes.com/national-news/5508-highest-condo-project-to-finish-this-year-says-developer.html }}</ref> | floor_area = {{cvt|13935|sqm}} (ပလာဇာ)<ref name=mt-2010/> | architect = | architectural_style = | structural_engineer = | main_contractor = မန်းမြန်မာ ဆောက်လုပ်ရေး | developer = | owner = | references = | website = }} '''မန်းမြန်မာ ပလာဇာ''' (မန်းမြန်မာဈေးချိုပလာဇာ)သည် မန္တလေးမြို့ ဈေးချိုတော်၏ တောင်ဘက်တွင်ရှိသော အထပ်မြင့် အဆောက်အဦးဖြစ်သည်။ [[ဂရမ်းပတ်ခ် ဟိုတယ်]] မပြီးစီးခင်အထိ မန္တလေးမြို့၏ အမြင့်ဆုံး အဆောက်အဦးဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name=emporis/><ref name=at>{{cite web | url=https://www.asiantrails.travel/latest-news/grand-park-hotel-in-mandalay/ | title=Grand Park Hotel in Mandalay | accessdate=2020-07-08 | archivedate=16 May 2021 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20210516034535/https://www.asiantrails.travel/latest-news/grand-park-hotel-in-mandalay/ }}</ref>အဆောက်အဦး၏ အောက်ခြေ ၆ထပ်သည် ပလာဇာဖြစ်ကာ အပေါ်ပိုင်းတွင် ၂၅ထပ်အမြင့်ရှိသော အမြွှာ အဆောက်အဦး၂ခု ပါဝင်သည်။ [[File:Mandalay seen from Mandalay Hill.jpg|thumb|မန္တ​လေး​တောင်​ပေါ်မှ မြင်ရ​သော အ​ဆောက်အဦး]] [[File:Mandalay Hill seen from Sagaing Hill.jpg|thumb|စစ်ကိုင်း​တောင်​ပေါ်မှ မြင်ရ​သော အ​ဆောက်အဦး]] == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မန္တလေး]] [[ကဏ္ဍ:မန္တလေးမြို့ရှိ အဆောက်အအုံများ]] rpsi4kne121vutqbo2n5q3l72zg02fj 0 207688 1055109 1045096 2026-09-24T15:36:45Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055109 wikitext text/x-wiki {{Location map+|Myanmar|float=right|relief=y|alt=Earthquakes in Myanmar|caption=မြန်မာနိုင်ငံတွင် လှုပ်ခတ်ခဲ့သည့် ထင်ရှားသော ငလျင်များပြ မြေပုံ|places= {{Location map~|Myanmar|lat=21.9|long=96.0|position=left|mark=Gold Star (with border).svg|marksize=15|label=<div style="position: relative; top: 0.4em;">[[၁၈၃၉ အင်းဝငလျင်|၁၈၃၉]]</div>}} {{Location map~|Myanmar|lat=19.1|long=95.1|position=right|mark=Gold Star (with border).svg|marksize=15|label=<div style="position: relative; top: 0.4em;">[[၁၈၅၈ ပြည်ငလျင်|၁၈၅၈]]</div>}} {{Location map~|Myanmar|lat=21.036|long=96.737|position=right|mark=Gold Star (with border).svg|marksize=15|label=<div style="position: relative; top: 0.4em;">[[၁၉၁၂ မေမြို့ငလျင်|၁၉၁၂]]</div>}} {{Location map~|Myanmar|lat=17.860|long=96.430|position=right|mark=Gold Star (with border).svg|marksize=15|label=<div style="position: relative; top: 0.4em;">[[၁၉၃၀ ပဲခူးငလျင်|၁၉၃၀]]</div>}} {{Location map~|Myanmar|lat=18.170|long=96.336|position=right|mark=Gold Star (with border).svg|marksize=15|label=<div style="position: relative; top: 0.4em;">[[၁၉၃၀ ဖြူးငလျင်|၁၉၃၀]]</div>}} {{Location map~|Myanmar|lat=23.532|long=95.705|position=right|mark=Gold Star (with border).svg|marksize=15|label=<div style="position: relative; top: 0.4em;">[[၁၉၄၆ စစ်ကိုင်းငလျင်များ|၁၉၄၆]]</div>}} {{Location map~|Myanmar|lat=25.149|long=95.127|position=right|mark=Gold Star (with border).svg|marksize=15|label=<div style="position: relative; top: 0.4em;">[[၁၉၈၈ မြန်မာ - အိန္ဒိယ ငလျင်|၁၉၈၈]]</div>}} {{Location map~|Myanmar|lat=22.789|long=99.611|position=right|mark=Gold Star (with border).svg|marksize=15|label=<div style="position: relative; top: 0.4em;">[[၁၉၈၈ လန်ကန့် - ဂန့်မ ငလျင်များ|၁၉၈၈]]</div>}} {{Location map~|Myanmar|lat=19.917|long=95.672|position=right|mark=Gold Star (with border).svg|marksize=15|label=<div style="position: relative; top: 0.4em;">[[၂၀၀၃ တောင်တွင်းကြီးငလျင်|၂၀၀၃]]</div>}} {{Location map~|Myanmar|lat=20.687|long=99.822|position=right|mark=Gold Star (with border).svg|marksize=15|label=<div style="position: relative; top: 0.4em;">[[၂၀၁၁ မြန်မာ ငလျင်|၂၀၁၁]]</div>}} {{Location map~|Myanmar|lat=23.005|long=95.885|position=right|mark=Gold Star (with border).svg|marksize=15|label=<div style="position: relative; top: 0.4em;">[[၂၀၁၂ ရွှေဘို ငလျင်|၂၀၁၂]]</div>}} {{Location map~|Myanmar|lat=21.996|long=95.926|position=right|mark=Gold Star (with border).svg|marksize=15|label=<div style="position: relative; top: 0.4em;">[[၂၀၂၅ မြန်မာ ငလျင်|၂၀၂၅]]</div>}} }} မြန်မာနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ငလျင်လှုပ်ရှားမှုများရှိရာဒေသများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ငလျင်လှုပ်ခတ်မှုများသည် ကျောက်လွှာအချင်းချင်း ကန့်လန့်ထိုးစိုက်ခြင်း၊ ကျောက်တုံးများ လည်ပတ်ခြင်း နှင့်  အနားဘောင်များ ပြောင်းလဲခြင်း စသည့် ဖြစ်ရပ်များကြောင့် ငလျင်လှုပ်ခတ်မှုများ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ စစ်ကိုင်းပြတ်ရွေ့ကြောသည် နိုင်ငံတွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သည့် ငလျင်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်။ ရာစုနှစ်များစွာကပင် စစ်ကိုင်းပြတ်ရွေ့ကြောကြောင့် လူသေဆုံးမှုရှိခဲ့သည့် ငလျင်ပေါင်းများစွာ လှုပ်ခတ်ခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ အနောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်း၊ ရခိုင်ပြည်နယ်ကမ်းခြေ၊  ဆွန်းဒါးမဟာငလျင်ကြောကြီး တစ်လျှောက်တွင် အိန္ဒိယကျောက်ချပ်လွှာအောက်တွင် မြန်မာ့ကျောက်ချပ်လွှာ သည် တည်ရှိနေသည်။ ၎င်းကပင် ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် လှုပ်ခတ်ခဲ့သည့် ငလျင်ကဲ့သို့သော ကြီးများပြင်းထန်သည့် ငလျင်များနှင့် ဆူနာမီလှိုင်းများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ အလယ်အလတ်ပြင်းအားရှိသည့် ငလျင်များသည် [[ချင်းတောင်တန်း]]အရှေ့ဘက်တွင် လှုပ်ခတ်ပြီး လူအများကို ဘေးဒုက္ခများ ဖြစ်စေသည်။ [[ရှမ်းရိုးမ|ရှမ်းတောင်တန်း]]သည်လည်း ငလျင်ဖြစ်ပွားရာနေထပ်နေရာတစ်ခု ဖြစ်ပြီး ပြတ်ရွေ့ကြောများသည် တိုက်ခတ်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ပြီး ဆွန်းဒါး ကျောက်ချပ်လွှာတုံးများသည် လည်ပတ်သွားမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။<ref name=":0">{{Cite journal|last=Yu Wang|title=Earthquake Geology of Myanmar|url=https://thesis.library.caltech.edu/7853/54/YWang_Theis_2013.pdf|journal=Dissertation|via=Caltech|archive-date=11 January 2022|access-date=8 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111092320/https://thesis.library.caltech.edu/7853/54/YWang_Theis_2013.pdf|url-status=dead}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် လှုပ်သော ငလျင်အကြိမ်ပေါင်းကို လေ့လာသောအခါ မြောက်ပိုင်းက တောင်ပိုင်းထက် ပို၍လှုပ်သည်ကို တွေ့ရ၏။ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၂ ဒီဂရီ၏ အထက်ကို မြောက်ပိုင်း၊ အောက်ကို တောင်ပိုင်းဟူ၍ ပိုင်းခြားကြည့်လျှင် မြောက်ပိုင်း၌ မြန်မာနိုင်ငံတွင် လှုပ်သော ငလျင်များ၏ ၇၇ရာခိုင်နှုန်း လှုပ်သည်။ ယင်းသို့လှုပ်ရာဒေသမှ မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး ဧရိယာ၏ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းသာရှိသည်။ မြောက်ပိုင်း၌ လှုပ်သော ငလျင်အားလုံး၏ ၈၅ ရာခိုင်နှုန်းသည် ရစ်ခတာစကေး အမှတ် ၅ ၏ အထက်ရောက်သည်အထိ ပြင်းထန်သည်။ ငလျင်လှုပ်သော အကြိမ်ပေါင်းကို ဆန်းစစ်ကြည့်ပြန်လျှင်မူ မြန်မာနိုင်ငံတွင်ရစ်ခတာစကေး ၈ နှင့် အထက်ပြင်းထန်သော ငလျင်ကြီးမျိုးသည် နှစ်ပေါင်း ၁၃၇ နှစ်ကြာလျှင် တစ်ကြိမ်၊ ၇ မှ ၇ ဒသမ ၉ အထိပြင်းထန်သော ငလျင်မျိုးသည် ၈ နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ်၊ ၆ မှ ၆ ဒသမ ၉ အထိ ပြင်းထန်သော ငလျင်မျိုး သည် ၄ နှစ်ခန့်လျှင် တစ်ကြိမ်စသည်ဖြင့် အသီးသီးလှုပ်တတ်သည်။ ကျန်ငလျင်ငယ်များမှာ နှစ်နှစ်တစ်ကြိမ်ခန့် လှုပ်တတ်သည်။ ၁၉၀၄ ခုနှစ်မှ ၁၉၆၉ ခုနှစ်အထိ လှုပ်ခဲ့သော ငလျင်တို့ကို အတန်းခွဲ၍ကြည့်သောအခါ ရစ်ခတာစ ကေး ၇ ဒသမ၇၅ မှ ၈ ဒသမ ၅ အထိ အလွန်ပြင်းထန်သော ငလျင် နှစ်ကြိမ်၊ ၇ မှ ၇ ဒသမ ၇အထိ ပြင်းထန်သော ငလျင် ၁၃ကြိမ်၊ ၆ မှ ၆ ဒသမ ၉ အထိ ပြင်းထန်သော အလတ်စားငလျင် ၁၅ ကြိမ် လှုပ်ခဲ့သည်ဟု သိရ၏။ အနာဂတ်တွင် ငလျင်ဒဏ်ခံရဖွယ်ရှိသော မြန်မာနိုင်ငံအရပ်ဒေသတို့ကို ဘူမိဗေဒပညာရှင် တို့က ပြင်းထန်နှုန်း မှန်းဆတွက်ချက်ကြည့်ရာ မြောက်ပိုင်း ချင်းတောင်၊ နာဂတောင်တန်း၊ပတ်ကွိုင်တောင်တန်း၊ စစ်ကိုင်း၊ မိုးကုတ်၊ ဝန်းသို စသောအရပ်တို့သည် အိုင်ပီအီးစကေး အမှတ် ၉ အထိပြင်းသော ငလျင်ဒဏ်ကို ခံရဖွယ်ရှိသည်။ ယင်းစကေးမှာ ရစ်ခတာစကေး ၆ဒသမ ၉ အထက်တွင် ရှိသည်။ ပဲခူးရိုးမ အလယ်ကြော နှင့်ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် အနောက်စွန်းကြားရှိ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းပိုင်းမှာအိုင်ပီးအီးစကေး ၈ အမှတ်အထိငလျင် ပြင်းထန်နိုင်သည်။ယင်းကား ရစ်ခတာစကေး ၆ ဒသမ ၂ ခန့်ရှိသည်။ ရန်ကုန်ဒေသတွင် အိုင်ပီးအီးစကေး ၇ မှ ၈ အထိပြင်းသော ငလျင်ဒဏ်ရှိနိုင်သည်။ ယင်းမှာ ရစ်ခတာစကေး ၅ ဒသမ ၅ မှ ၆ဒသမ ၂အထိ ဖြစ်သည်။ တနင်္သာရီတိုင်းသည် ငလျင်ရပ်ဝန်းနှင့်လွတ်သောအရပ်ဖြစ်သည်။ သို့သော် အနာဂတ်၌ယင်းဒေသတွင်လည်း အိုင်ပီအီးစကေး အတန်း ၆ (ရစ်ခတာစကေး ၄ဒသမ ၉ မှ ၅ ဒသမ ၄ အထိ)ငလျင်ဒဏ်ခံရ ဖွယ်ရှိသည်။ ၂၀ ရာစု နှစ်ဦးပိုင်းမှ ယခုအချိန်အထိ မြန်မာနိုင်ငံတွင်အားပျော့သော ငလျင်များမှ တပါး။ ငလျင် ကြီးငယ်ပေါင်း အကြိမ် ၄၀၀ ကျော် လှုပ်ခဲ့၏။ ပညာရှင်တို့ အစောဆုံး မှတ်တမ်းတင်ထားသော ငလျင်မှာ ၁၇၆၂ ခု ဧပြီလ ၂ ရက်နေ့ ညနေ ၅ နာရီတွင်လှုပ်သော ရခိုင်နှင့်ဘင်္ဂလားပင်လယ် ငလျင်ဖြစ်သည်။ ထို ငလျင်ကြောင့် မကွေး [[မြသလွန်ဘုရား]]နှင့် ပုဂံ[[အာနန္ဒာဘုရား]]အထက်ပိုင်း ပြိုကျသည်။ ၁၈၃၉ ခု မတ်လ ၃ရက်နေ့တွင်လှုပ်သော အင်းဝ၊ အမရပူရ၊စစ်ကိုင်း ငလျင်သည်ကမ္ဘာပေါ်၌ အကြီးဆုံး အုတ်ခုံရှိသော [[မင်းကွန်းစေတီတော်]]ကိုလည်းကောင်း၊ အင်းဝနှင့် အမရပူရ မြို့ရိုးတို့ကို လည်းကောင်း၊ အခြား ဘုရားပုထိုးကျောင်းတန်ဆောင်းများကိုလည်းကောင်း ပြိုကျပျက်စီးစေသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် အပြင်းထန်ဆုံးဟု ယူဆရသော ငလျင်မှာ ၁၉၁၂ ခုနှစ် မေလ ၂၃ ရက် နံနက် ၃ နာရီခန့်တွင် လှုပ်သော မေမြို့ငလျင်ဖြစ်သည်။ ထိုငလျင်၏ဗဟိုချက်ချာမှာ တောင်ကြီး မြို့ပေါ်ကျရောက်သည်။ ရစ်ခတာစကေးအရ ၈အမှတ်အထိ ပြင်းထန်သည်။ ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းနှင့် မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မိုးကုတ် ခရိုင်များအတွင်း စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၃၇၅,၀၀၀ ရှိနယ်မြေများသည် ထိုငလျင်ဒဏ်ကိုခံလိုက်ရသည်။ မိုးကုတ်တစ်မြို့တည်း၌ပင်လျှင် စေတီပုထိုးပေါင်း ၆၀ မျှပြိုကျပျက်စီးသည်။ ၁၉၂၇ ခုနှစ်ဒီဇင်ဘာလ ၁၇ ရက်နေ့လယ်တွင်ရစ်ခတာစကေး ၇ ရှိသော ငလျင်သည်ရန်ကုန်မြို့ တွင်လှုပ်ရာပတ်ဝန်းကျင် ဧရိယာ စတုရန်းမိုင် ၅၀၀၀ ကျယ်ဝန်းသော ဟံသာဝတီ၊အင်းစိန်၊ သာယာဝတီ၊ မအူပင်၊ ညောင်တုန်း၊ ဒေးဒရဲ၊ ဖျာပုံဒေသတို့ကိုထိခိုက်သည်။ ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၅ ရက်နေ့တွင်လှုပ်သော ပဲခူးငလျင်ကား အသေအကြေ အပျက်အစီးအများဆုံး ဖြစ်သည်။ ငလျင်ပြင်းထန်အားမှာ ရစ်ခတာစ ကေး၇ ဒသမ ၃ ဖြစ်သည်။ စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၂၂၀၀၀၀ ကို ထိခိုက်သည်။ ရွှေမော်ဓောဘုရားအပေါ်ပိုင်းပြိုကျသည်။ တစ်မြို့လုံးပျက်စီး၍ လူပေါင်း ၅၀၀ ခန့်သေသည်။ ငလျင်ဗဟိုချက်ကားစစ်တောင်း မြစ်ဝကျွန်းပေါ် နုန်းမြေထုအောက်ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ်ဒီဇင်ဘာလ ၄ ရက်နေ့တွင် ဖြူးမြို့၌ငလျင်လှုပ်ရာလူပေါင်း ၃၀ကျော်သေသည်။ ထို ငလျင်ကို ပဲခူးငလျင်၏ နောက်ဆက်တွဲဟုယူဆကြသည်။ ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇန္နဝါရီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် လှုပ်သောကာမိုင်းငလျင်၏ဒဏ်ကို မြစ်ကြီးနားခရိုင်ပူ တာအိုနှင့် ထောဂေါ၊ ကသာခရိုင် အချို့မြို့နယ်၊ ဟူးကောင်းတောင်ကြား နယ်မိုင်းကွမ်မြို့ စသည်တို့က ခံလိုက် ကြရသည်။ ဘုရားနှစ်ဆူပြိုသည်။ ဝါးတဲအိမ်ငယ်များပင်လျှင်ပြိုသည်။ ပေ၂၇၀ ရှည်သောအင်းတော်ချောင်း တံတားသည် လေးပေမျှ ရွေ့သွားသည်။ ၁၉၅၆ ခု ဇူလိုင်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လှုပ်သော စစ်ကိုင်းငလျင်ကြောင့် စစ်ကိုင်းမြို့နှင့် ပတ်ဝန်းကျင် အပျက်အစီးများခဲ့သည်။ အင်းဝတံတား အနည်းငယ်ရွေ့သည်။ စစ်ကိုင်းတောင်ရိုး စေတီပုထိုးများပြိုသည်။ လူအသေအပျောက် အနည်းငယ်သာရှိသည်။ ပြင်းထန်အားမှာ ရစ်ခတာ စကေး ၇ ခန့်ရှိ၏။ မေမြို့ ငလျင်နှင့် နှိုင်းစာလျှင် စစ်ကိုင်းငလျင်သည် အနည်းငယ်မျှသာ ပြင်းထန်သည်။ ၁၉၇၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၈ ရက်နေ့ ညနေ ၆ နာရီ ၃၅မိနစ်အချိန်တွင် ပြင်းထန်အား ရစ်ခတာစ ကေး ၇ ဒသမ ၆ရှိသောငလျင်သည် မင်းဘူး၊ မကွေး၊ မြင်းခြံ၊ ပုဂံ၊ ညောင်ဦး၊မုံရွာ၊ကျောက်ပန်းတောင်း၊ စဉ့်ငူ၊ ပျဉ်းမနား၊ မိတ္ထီလာ၊ ချောက်၊ရေနံချောင်း၊ ဆင်ဖြူကျွန်း၊ ပြည်၊ စစ်တွေ၊ သံတွဲ ဒေသတို့တွင်လှုပ်သည်။ ငလျင်လှုပ်သည်ကို ရန်ကုန်မြို့ကပင်လျှင် ခံစားကြရသည်။ ဩစတြေးလီးယားနိုင်ငံ မဲလဗုန်မြို့ တူလံဂီ ငလျင်တိုင်းဌာန၏သတင်းပေးပို့ချက်အရ ငလျင်၏ဗဟိုချက်ချာမှာ မန္တလေးမြို့၏ အနောက်မြောက်ဘက် ၈၅ ကီလိုမီတာ ၅၃ မိုင်ခန့်ကွာသော မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၂.၅ ဒီဂရီနှင့် အရှေ့ လောင်ဂျီတွဒ်၉၅.၆ ဒီဂရီ တို့ဆုံရာ၌ ရှိသည်ဟုဆိုသည်။ ဝါရှင်တန်မြို့မှ သတင်းတစ်ရပ် အဆိုမှာ ကာလီဖိုးနီးယား ပင်လယ်ကွေ့နှင့် မြန်မာ နိုင်ငံတို့တွင် ထိုနေ့ကလှုပ်သော ငလျင်နှစ်ခုစလုံးမှာ လတ္တီတွဒ်အားဖြင့် လမ်းကြောင်းတစ်ခုတည်းကျသည် ဟုဆိုသည်။ ငလျင်လှုပ်ရာ၌ အပြင်းထန်ဆုံး ဒေသများမှာ ကျောက်ပန်းတောင်း၊ချောက်၊ စဉ့်ငူ၊ ပုဂံ၊ ညောင်ဦး၊ ပခုက္ကူ၊ လမ်းရွာ၊ ဆင်ဖြူကျွန်း စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အိုးအိမ် တိုက်တာများပြိုသည်၊ တိုက်ဟောင်း တိုက်ဆွေးတို့မှာ လုံးဝပြိုကျပျက်စီးသည်။ ကျောက်ပန်းတောင်းမြို့၌ မကြာမီကဆောက်လုပ်ပြီးစီးသော သိမ်တော်ကြီးမှာကွဲအက်သည်။ ဆင်ဖြူကျွန်း၌ ဘုရားပုထိုး အဆူပေါင်း ၂၀ ခန့်၊စဉ့်ငူ၌ ၁၂ဆူခန့်ပြိုသည်။ [[မြိုင်မြို့]]နှင့် [[ရေစကြိုမြို့]]တို့တွင် စေတီငါးဆူ၌ ထီးတော်မြေသို့ ခသည်။ ချောက်ရေနံမြေ ဒေသတွင်ဧရာဝတီ မြစ်ကမ်းကို ဆည်းထားသော ရေကာတာ ကျိုးသည်။ ပုဂံမြို့ရှိ ရှေးဟောင်း ဂူ၊ ပုထိုး၊ စေတီတို့ အများဆုံး ပျက်စီးသည်။ရှေးဟောင်း အနုပညာ ပစ္စည်းများတည်ရာ ပုဂံမြို့တော်ဟောင်းကြီးမှာ ရာခိုင်နှုန်း ၈၀ ခန့်ပျက်စီးသည်။ ပျက်စီးခြင်းဒဏ်ကို အပြင်းအထန်ဆုံး ခံရသော ဘုရားများမှာ [[ဗူးဘုရား(ပုဂံ)|ဗူးဘုရား]]၊[[မနူဟာတန်ဆောင်း]]၊ [[မီးမလောင်ကျောင်း]] စသည်တို့ဖြစ်ကြသည်။ဗူးဘုရားသည် တစ်ဆူလုံး ဧရာဝတီမြစ်ထဲသို့ပြိုကျသည်။ မနူဟာတန်ဆောင်းလည်း တစ်ခုလုံး ပျက်စီးသည်။ မီးမလောင်ကျောင်းမှာ အမိုးပြို၍ မြောက်ဘက် နံရံတစ်ခုလုံးလဲကျ ပျက်စီးသည်။ သာမန်ပြင်းထန်သော အပျက်အစီးများကား သဗ္ဗညု၊ ဂေါဓောပလ္လင်၊ ရွှေဆံတော်၊ လောကနန္ဒာ၊ မင်္ဂလာစေတီ၊ နဂါးရုံ၊ မဟာဗောဓိ၊ ရွှေဂူကြီး၊ အာနန္ဒာ၊ မြစေတီ၊ လေးမျက်နှာဘုရားစသည်တို့၌ဖြစ်သည်။ အတော်အသင့်မျှသာ ပျက်စီးခြင်းဒဏ်ကို ခံရသော ဘုရားပုထိုး တို့ကားရှေးဦး ကောက်ယူ သောစာရင်းအရ ၂၈ ဆူမျှရှိသည်။ ယင်းတို့အနက် ရွှေစည်းခုံစေတီမှာ ထီးတော်ငိုက်၍ အရံအမွမ်းအပြောက် အဆောက်အအုံတို့ ပျက်စီးသည်။ နတ်လှောင်ကျောင်း၊ ပိဋကတ်တိုက်၊ စူဠာမဏိစေတီ၊ ဥပါလိသိမ်၊ အာနန္ဒအုတ်ကျောင်း၊ ဆပဒစေတီ စသည်တို့၌လည်း အင်္ဂတေကွာကျ၍ နံရံဆေးရေးပန်းများပျက်စီးသည်။ မြတောင်အုတ်ကျောင်း အပါအဝင် အနည်းငယ် ထိခိုက်ပျက်စီးသော အဆောင်အအုံတို့မှာများလှ၏။ ထိုအပျက်အစီး များကိုပြန်လည် ပြုပြင်ရန် နိုင်ငံတော် အစိုးရက ကျပ်ငွေတစ်သိန်းခွဲ မတည်၍ရန်ပုံငွေစုဆောင်းရာ အလှူရှင်များစွာ တို့သည် ၁၉၇၆ ခုနှစ် နှစ်ဦးအထိ အလှူငွေ ၃၅ သိန်း ၆သောင်းခန့် ထည့်ဝင်လှူဒါန်းကြသည်။ ယခုတိုင် ဆက်လက်လှူဒါန်းဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ရွှေစည်းခုံ အပါအဝင် တန်ခိုးကြီးဘုရားပုထိုး အချို့တို့ကိုနိုင်ငံတော်အစိုးရက ပြုပြင်မွမ်းမံ၍ပြီးပြီဖြစ် လေသည်။<ref>စွယ်စုံကျမ်းနှစ်ချုပ်၊ (၁၉၈၀)</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် လှုပ်ခတ်ခဲ့ပြီး ငလျင်များထဲမှ အောက်ပါတို့သည် အထင်ကရဖြစ်ခဲ့သည့် ငလျင်များဖြစ်ကြသည်။ ==ငလျင်များ== မြန်မာ့သမိုင်းတလျောက် လှုပ်ခတ်ခဲ့သည့် ငလျင်များအနက် ထင်ရှားသော ငလျင်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" !နေ့စွဲ !တည်နေရာ !{{M|mag}} ![[မွမ်းမံ မေရ်ကာလီ ပြင်းအား စကေး|MMI]] !အနက် (ကီလိုမီတာ) !သေဆုံးမှုများ !ထိခိုက်ဒဏ်ရာရှိမှုများ !မှတ်ချက်များ ! |- |[[၂၀၂၅ မြန်မာ ငလျင်|၂၀၂၅-မတ်-၂၈]] |[[စစ်ကိုင်း]] |7.7 M_w |IX |၁၀.၀ |၃၆၄၀+ |၄၅၇၀+ |ထိခိုက်မှု များပြား |<ref>{{Cite news|title=In Myanmar, junta says at least 694 are dead, 1,670 injured after powerful earthquake in Myanmar|url=https://www.lemonde.fr/en/natural-disasters/article/2025/03/29/in-myanmar-the-junta-says-at-least-694-are-dead-1-670-injured-after-powerful-earthquake-in-myanmar_6739633_225.html|date=29 March 2025|access-date=29 March 2025|language=en|publisher=Le Monde}}</ref> |- |၂၀၂၃-ဇွန်-၇ |[[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး|ဧရာဝတီ]] |၄.၈ {{M|b}} |VII |၁၀.၀ |၃ | |မအူပင်မြို့တွင် အဆောက်အဦးများနှင့် ဘုရားတစ်ဆူ ပျက်စီး |<ref>{{Cite news|title=မအူပင်မြို့အနီးဗဟိုပြု ငလျင်လှုပ်ခတ် သီလရှင်နှစ်ဦးအပါအဝင် ၃ဦး အုတ်တံတိုင်းပိ၍သေဆုံးဟုကနဦးသတင်းရရှိ|url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2023/06/07/78737/|date=7 June 2023|access-date=7 June 2023|language=my|publisher=People's Spring}}</ref> |- |၂၀၂၃-မေ-၃၁ |[[မိုးညှင်းခရိုင်|မိုးညှင်း]] |၅.၉ {{M|w}} |VIII |၁၀.၀ | | |ဟိုပင်မြို့တွင် အဆောက်အဦးများ ပျက်စီး |<ref>{{Cite web|author=National Earthquake Information Center|title=M 5.9 - 121 km WSW of Myitkyina, Myanmar|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000k58h/executive |date=31 May 2023|access-date=1 June 2023|publisher=[[United States Geological Survey]]}}</ref> |- |၂၀၂၂-ဇူလိုင်-၂၁ |[[ကျိုင်းတုံ]] |၅.၉ {{M|ww}} |VII |၅.၀ | | |ကျိုင်းတုံမြို့တွင် ပျက်စီးမှုရှိ၊ တရုတ်၊ ထိုင်းနှင့် လာအိုတို့တွင် ခံစားရ |<ref>{{Cite web|title=M 5.9 – 53&nbsp;km S of Kēng Tung, Myanmar|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000hsg4/executive|publisher=United States Geological Survey}}</ref> |- |၂၀၂၁-နိုဝင်ဘာ-၂၆ |[[ဟားခါး]] |၆.၂ {{M|ww}} |VIII |၄၂.၅ | | |ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်တွင် အနည်းငယ်ပျက်စီးပြီး တစ်ဦးဒဏ်ရာရ |<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000fx45/executive|access-date=26 November 2021|publisher=United States Geological Survey|title=M 6.2 – 19&nbsp;km SW of Hakha, Myanmar}}</ref> |- |၂၀၁၈-ဇန်နဝါရီ-၁၁ |[[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး|ပဲခူး]] |၆.၀ {{M|ww}} |VII |၉.၀ | | |နေရာဒေသအများစုတွင် ပြင်းထန်စွာ သိရှိ ခံစားခဲ့ရ |<ref>{{Cite web|title=M 6.0 – 40&nbsp;km WSW of Pyu, Burma|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us2000cifa/executive#executive|publisher=United States Geological Survey}}</ref> |- |၂၀၁၇-မတ်-၁၃ |[[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး|ရန်ကုန်]] |၅.၁ {{M|b}} |VI |၁၀.၀ |၂ |၃၆ | |<ref>{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us100088mq/executive#executive|title=M 5.1 – 34&nbsp;km SE of Tharyarwady, Burma|publisher=United States Geological Survey|access-date=2020-04-26}}</ref> |- |[[၂၀၁၆ ချောက်ငလျင်|၂၀၁၆-ဩဂုတ်-၂၄]] |[[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး|မကွေး]] |၆.၈ {{M|w}} |VI |၈၄.၁ |၄ |၂၀ |ဘုရားစေတီများ ပျက်စီး | |- |[[၂၀၁၆ ကနီငလျင်|၂၀၁၆-ဧပြီ-၁၃]] |[[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး|စစ်ကိုင်း]] |၆.၉ {{M|w}} |VI |၁၃၄.၈ | | |အိန္ဒိယနှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်တို့တွင် သေဆုံး ပျက်စီးမှုရှိ | |- |[[၂၀၁၂ ရွှေဘို ငလျင်|၂၀၁၂-နိုဝင်ဘာ-၁၁]] |[[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး|စစ်ကိုင်း]] |၆.၈ {{M|w}} |VIII |၉.၈ |၂၆ |အများအပြား |၁၂ ဦးပျောက်ဆုံး | |- |[[၂၀၁၁ မြန်မာ ငလျင်|၂၀၁၁-မတ်-၂၄]] |[[ရှမ်းပြည်နယ်|ရှမ်း]] |၆.၉ {{M|w}} |X |၁၂.၈ |၁၅၁ |၂၁၂ | | |- |၂၀၁၁-ဖေဖော်ဝါရီ-၄ |[[မုံရွာခရိုင်|မုံရွာ]] |၆.၄ {{M|w}} |VI |၈၅.၀ |၁ | | |<ref>{{cite web|url=https://www.worlddata.info/asia/burma/earthquakes.php|title=Significant earthquakes in Burma|website=Worlddata.info|access-date=2020-04-26}}</ref> |- |[[၂၀၀၉ ကပ္ပလီကျွန်းများငလျင်|၂၀၀၉-ဩဂုတ်-၁၁]] |ကိုးကိုးကျွန်း |၇.၅ {{M|w}} |VII |၂၄.၀ | | | | |- |၂၀၀၇-ဒီဇင်ဘာ-၂၅ |ကချင် |၄.၈ {{M|w}} |IV |၃၅.၀ | |၁၉ |အများအပြား ပျက်စီး |<ref>{{Cite web|title=M 4.8 – 46&nbsp;km SE of Bhamo, Myanmar|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000grfr/executive|publisher=United States Geological Survey}}</ref> |- |[[၂၀၀၄ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ ငလျင်|၂၀၀၄-ဒီဇင်ဘာ-၂၆]] |[[ကိုကိုးကျွန်း]] |၉.၁–၉.၃ {{M|w}} | - |၃၀.၀ |၇၀–၈၀၀ | | | |- |[[၂၀၀၃ တောင်တွင်းကြီးငလျင်|၂၀၀၃-စက်တင်ဘာ-၂၁]] |မကွေး |၆.၆ {{M|wb}} |VII |၁၅.၈ |၁၀ |၄၃ |တောင်တွင်းကြီးမြို့တွင် ပျက်စီးမှုရှိ | |- |[[၁၉၉၅ မြန်မာ - တရုတ် ငလျင်|၁၉၉၅-ဇူလိုင်-၁၁]] |ရှမ်း |၆.၈ {{M|w}} |VIII |၁၂.၅ |၁၁ | | |<ref>{{Cite web|title=M 6.8 – Myanmar|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00070g4/executive|publisher=United States Geological Survey}}</ref> |- |၁၉၉၁-ဇန်နဝါရီ-၅ |စစ်ကိုင်း |၇.၀ {{M|w}} |VII |၁၉.၇ |၂ | | |<ref>{{Cite web|title=M 7.0 – Myanmar|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0004k8g/executive|publisher=United States Geological Survey}}</ref> |- |[[၁၉၈၈ လန်ကန့် - ဂန့်မ ငလျင်များ|၁၉၈၈-နိုဝင်ဘာ-၆]] |ရှမ်း |၇.၂ {{M|s}} |X |၁၅.၉ | | |လန်ကန်ငလျင်၏ နောက်ဆက်တွဲ ငလျင်များ | |- |[[၁၉၈၈ လန်ကန့် - ဂန့်မ ငလျင်များ|၁၉၈၈-နိုဝင်ဘာ-၆]] |ရှမ်း |၇.၇ {{M|w}} |IX |၁၇.၈ |၇၃၀–၉၃၉ |၃၉၀၀ | |<ref>{{Cite web|title=M 7.7 – Myanmar-China border region|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0003nks/executive}}</ref> |- |[[၁၉၈၈ မြန်မာ - အိန္ဒိယ ငလျင်|၁၉၈၈-ဩဂုတ်-၆]] |စစ်ကိုင်း |၇.၃ {{M|w}} |VIII |၉၈.၁ |၃ |၃၀ |အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် ပျက်စီးမှုအချို့ရှိခဲ့ပြီး၊ ဆိုဗီယက်ယူနီယံမှ ခံစားခဲ့ရသည်။ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်တွင် ၃၀ ခန့် ဒဏ်ရာရ သို့ ပျောက်ဆုံးခဲ့သည်။ |<ref>{{Cite web|title=M 7.3 – Myanmar|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0003jpw/executive|access-date=2020-10-26|publisher=United States Geological Survey}}</ref> |- |[[၁၉၇၆ လောင်းလင်ငလျင်|၁၉၇၆-မေ-၂၉]] |ယူနန် |၇.၀ {{M|w}} | |၁၀.၀ |၉၈ |၂၄၀၀+ | | |- |[[၁၉၇၅ ပုဂံငလျင်|၁၉၇၅-ဇူလိုင်-၈]] |[[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး|မန္တလေး]] |၇.၀ {{M|w}} |VIII |၁၀၆.၈ |၂ |၁၅ | | |- |၁၉၇၀-ဇူလိုင်-၂၉ |စစ်ကိုင်း |၇.၀ {{M|w}} | |၇၆.၁ | | |အာသံတွင် ပျက်စီးမှုရှိ |<ref>{{Cite web|title=M 7.0 – Myanmar|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem794100/executive|publisher=United States Geological Survey}}</ref> |- |[[၁၉၅၆ စစ်ကိုင်းငလျင်|၁၉၅၆-ဇူလိုင်-၁၆]] |[[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး|စစ်ကိုင်း]] |၇.၁ {{M|w}} |VIII |၃၄.၃ |၃၈ | | | |- |၁၉၅၄-မတ်-၂၁ |စစ်ကိုင်း |၇.၄ {{M|b}} | |၁၈၀.၀ | | |အိန္ဒိယတွင် ပျက်စီးမှုရှိ |<ref>{{Cite web|title=ISC Bulletin Event 890450 Myanmar|url=http://www.isc.ac.uk/cgi-bin/web-db-v4?event_id=890450&out_format=IMS1.0&request=COMPREHENSIVE|publisher=International Seismological Centre}}</ref> |- |၁၉၅၂-ဇွန်-၁၉ |ရှမ်း |၆.၇ {{M|w}} |VIII |၁၀.၀ | | |ယူနန်ပြည်နယ်တွင် အိမ်ပြိုခြင်းနှင့် မြေပြိုခြင်းများ ဖြစ်ပွား |<ref>{{Cite web|title=M 6.7 – Myanmar-China border region|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem893046/executive|access-date=2021-02-22|publisher=United States Geological Survey}}</ref> |- |[[၁၉၅၀ အာသံ - တိဘက် ငလျင်|၁၉၅၀-ဩဂုတ်-၁၅]] |[[အာသံပြည်နယ်]] |၈.၆ {{M|w}} |XI |၁၅.၀ |၄၈၀၀ | |မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပြင်းထန်စွာ ခံစားခဲ့ရ |<ref>{{Cite journal|last=A. Coudurier-Curveur, P. Tapponnier, E. Okal, J. Van der Woer, E. Kali, d, S. Choudhury, S. Baruah, M. Etchebes, Ç. Karakaş|date=1 February 2020|title=A composite rupture model for the great 1950 Assam earthquake across the cusp of the East Himalayan Syntaxis|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=531|page=115928|doi=10.1016/j.epsl.2019.115928|bibcode=2020E&PSL.53115928C|doi-access=free|hdl=10356/136999|hdl-access=free}}</ref> |- |၁၉၄၆-စက်တင်ဘာ-၁၂ |စစ်ကိုင်း |၇.၈ {{M|w}} | |၁၅.၀ |၀ | | | |- |[[၁၉၄၆ စစ်ကိုင်းငလျင်များ|၁၉၄၆-စက်တင်ဘာ-၁၂]] |[[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး|စစ်ကိုင်း]] |၈.၀ {{M|w}} | |၁၅.၀ |၀ | | | |- |၁၉၄၃-အောက်တိုဘာ-၂၃ |ချင်း |၇.၂ | | | | | |<ref>{{Cite web|title=Significant Earthquake Information|url=https://www.ngdc.noaa.gov/hazel/view/hazards/earthquake/event-more-info/3761|website=NOAA NCEI}}</ref> |- |၁၉၄၁-ဒီဇင်ဘာ-၂၆ |[[ရှမ်းပြည်နယ်|ရှမ်း]] |၇.၂ {{M|w}} | |၁၀.၀ |>၆ | | |<ref>{{Cite web|title=Significant Earthquake CHINA: YUNNAN PROVINCE|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=3695&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|website=NGDC|access-date=8 July 2021|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709185249/https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=3695&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display|url-status=dead}}</ref> |- |၁၉၃၈-ဩဂုတ်-၁၆ |[[ချင်းပြည်နယ်|ချင်း]] |၇.၂ {{M|s}} | |၇၅.၀ | | | |<ref>{{Cite web|title=Event 902629 Myanmar-India border region|url=http://www.isc.ac.uk/cgi-bin/web-db-v4?event_id=902629&out_format=IMS1.0&request=COMPREHENSIVE|publisher=International Seismological Centre}}</ref> |- |၁၉၃၂-ဩဂုတ်-၁၄ |စစ်ကိုင်း |၇.၀ {{M|s}} | |၁၁၀.၀ | | |အာသံတွင် ပျက်စီးမှုရှိ |<ref>{{Cite web|title=Significant Earthquake Information|url=https://www.ngdc.noaa.gov/hazel/view/hazards/earthquake/event-more-info/3498|last=National Geophysical Data Center / World Data Service (NGDC/WDS): NCEI/WDS Global Significant Earthquake Database. NOAA National Centers for Environmental Information.|date=1972 |publisher=NOAA National Centers for Environmental Information | doi=10.7289/V5TD9V7K|access-date=22 March 2024}}</ref> |- |[[၁၉၃၁ မြစ်ကြီးနားငလျင်|၁၉၃၁-ဇန်နဝါရီ-၂၇]] |[[ကချင်ပြည်နယ်|ကချင်]] |၇.၆ {{M|w}} |IX |၁၅.၀ |၀ | | | |- |[[၁၉၃၀ ဖြူးငလျင်|၁၉၃၀-ဒီဇင်ဘာ-၃]] |ပဲခူး |၇.၃ M_w |X |၁၀.၀ |၃၆ | | | |- |၁၉၃၀-ဇူလိုင်-၁၈ |[[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး|ဧရာဝတီ]] | | | |၅၀ | | |<ref>{{Cite web|title=Significant Earthquake Information|url=https://www.ngdc.noaa.gov/hazel/view/hazards/earthquake/event-more-info/3416|last=National Geophysical Data Center / World Data Service (NGDC/WDS): NCEI/WDS Global Significant Earthquake Database. NOAA National Centers for Environmental Information.|date=1972 |publisher=NOAA National Centers for Environmental Information | doi=10.7289/V5TD9V7K|access-date=22 March 2024}}</ref><ref>{{Cite book |title=Earthquakes data of Thailand and adjacent areas: 624 B.C. – 1983 A.D. |last1=Nutalaya |first1=Prinya |publisher=Geological Society of Thailand |year=1983 |location=Thailand |language=en |url=http://www.dmr.go.th/bgs_ebook3/document/DMR-05_0503.PDF |last2=Sodsri |first2=Sopit |access-date=2 April 2025 |archive-date=4 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304010732/http://www.dmr.go.th/bgs_ebook3/document/DMR-05_0503.PDF |url-status=dead }}</ref> |- |[[၁၉၃၀ ပဲခူးငလျင်|၁၉၃၀-မေ-၅]] |[[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး|ပဲခူး]] |၇.၅ {{M|w}} |X |၃၅.၀ |၅၅၀–၇၀၀၀ |၂၀၄+ |ဆူနာမီ | |- |[[စစ်ကိုင်းပြတ်ရွေ့ကြော|၁၉၂၉-ဩဂုတ်-၈]] |[[နေပြည်တော်]] |၆.၆–၇.၁ {{M|w}} | |၁၀.၀–၁၅.၀ | | |ပျက်စီးမှုအချို့ရှိ |<ref>{{Cite web|title=M 6.6 – Myanmar|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem908257/executive|publisher=United States Geological Survey}}</ref> |- |၁၉၂၉-ဖေဖော်ဝါရီ-၁၉ |ကချင် |၅.၅ {{M|s}} |IX | | | | |<ref>{{Cite web|title=Significant Earthquake Information|url=https://www.ngdc.noaa.gov/hazel/view/hazards/earthquake/event-more-info/3394y|last=National Geophysical Data Center / World Data Service (NGDC/WDS): NCEI/WDS Global Significant Earthquake Database. NOAA National Centers for Environmental Information.|date=1972 |publisher=NOAA National Centers for Environmental Information | doi=10.7289/V5TD9V7K|access-date=22 March 2024}}</ref> |- |၁၉၂၇-ဒီဇင်ဘာ-၁၇ |Yangon |~၇.၀ {{M|w}} | | | | |ရန်ကုန်မြောက်ပိုင်းတွင် ပျက်စီးမှုများရှိ |<ref name=":1">{{Cite journal|last=Soe Thura Tun, Tint Lwin Swe|date=2009|title=Earthquake and Tsunami Hazard in Myanmar|url=https://www.researchgate.net/publication/263873098|journal=Journal of Earthquake and Tsunami|volume=3|issue=2|pages=43–57|doi=10.1142/S1793431109000482|bibcode=2009JETsu...3...43T |s2cid=128773603 }}</ref> |- |၁၉၂၃-ဇွန်-၂၂ |ရှမ်း |၇.၂ {{M|w}} | |၂၅.၀ | | | |<ref>{{Cite web|title=Event 911420 Myanmar-China border region|url=http://www.isc.ac.uk/cgi-bin/web-db-v4?event_id=911420&out_format=IMS1.0&request=COMPREHENSIVE|publisher=International Seismological Centre}}</ref> |- |၁၉၂၂-မေ-၂ |ရှမ်း |၆.၇ {{M|w}} | |၃၅.၀ | | | |<ref>{{Cite web|title=Event 911885 Myanmar|url=http://www.isc.ac.uk/cgi-bin/web-db-v4?event_id=911885&out_format=IMS1.0&request=COMPREHENSIVE|publisher=International Seismological Centre}}</ref> |- |၁၉၁၇-ဇူလိုင်-၅ |ပဲခူး | | | | | |[[ရွှေမော်ဓောဘုရား]] ပြိုကျ | |- |[[၁၉၁၂ မေမြို့ငလျင်|၁၉၁၂-မေ-၂၃]] |[[ရှမ်းပြည်နယ်|ရှမ်း]] |၇.၈ {{M|w}} |IX |၁၅–၂၅.၀ |၁(?) | |မြို့များစွာ ပျက်စီးမှုရှိ |<ref>{{cite web|title=M 7.5 – Myanmar|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgemsup16958191/executive#executive|access-date=2020-10-14}}</ref> |- |၁၉၀၈-ဒီဇင်ဘာ-၁၂ |ကချင် |၇.၂ {{M|w}} | |၁၅.၀ | | | |<ref>{{Cite web|title=M 7.0 – Myanmar|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem16958007/executive#executive|publisher=United States Geological Survey}}</ref><ref>{{Cite web|title=Significant Earthquake Information|url=https://www.ngdc.noaa.gov/hazel/view/hazards/earthquake/event-more-info/2842|website=NOAA NCEI}}</ref> |- |၁၉၀၈-ဒီဇင်ဘာ-၁၂ |ကချင် |၇.၂ {{M|w}} | |၁၅.၀ | | | |<ref>{{Cite web|title=M 7.3 – 62&nbsp;km S of Bhamo, Myanmar|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem16957836/executive|publisher=United States Geological Survey}}</ref> |- |၁၉၀၆-ဩဂုတ် | [[စစ်ကိုင်းပြတ်ရွေ့ကြော]]မြောက်ပိုင်း |၇.၀ {{M|w}} | | | | | |<ref>Soe Thura Tun & Watkinson, I. M. 2016. The Sagaing Fault. In: BARBER, A. J., Rido, M. F., Khin Zaw & Rangin, C. (eds.) Myanmar: Geology, Resources and Tectonics. Geological Society, London, Memoir.</ref><ref>{{cite journal |last1=Xiong, X., B. Shan, Y. M. Zhou, S. J. Wei, Y. D. Li, R. J. Wang, and Y. Zheng |title=Coulomb stress transfer and accumulation on the Sagaing Fault, Myanmar, over the past 110 years and its implications for seismic hazard |journal=Geophysical Research Letters |date=2017 |volume=48 |issue=10 |pages=4781–4789 |doi=10.1002/2017GL072770 |publisher=[[American Geophysical Union]]|bibcode=2017GeoRL..44.4781X |hdl=10220/46403 |s2cid=55509712 |hdl-access=free }}</ref> |- |၁၉၀၆-ဇွန်-၂၄ |[[ကိုကိုးကျွန်း]] |၇.၃{{M|unk}}<ref name=":0" /> | |၆၀.၀ |၀ | | |<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=ISC Event 16957909|url=http://www.isc.ac.uk/cgi-bin/web-db-v4?event_id=16957909&out_format=IMS1.0&request=COMPREHENSIVE|publisher=International Seismological Centre}}</ref> |- |၁၈၉၅/၁၈၉၆ |ရန်ကုန် | | | | | |ရန်ကုန်မြို့ရှိ အဆောက်အဦများစွာ ပျက်စီး | |- |[[၁၈၅၈ ပြည်ငလျင်|၁၈၅၈-ဩဂုတ်-၂၄]] |မကွေး |၇.၇ {{M|w}} | | |? | |ကျွန်းတစ်ကျွန်း ပျောက်ကွယ် |<ref>{{Cite journal|last=Oldham|first=Thomas|date=1883|title=A Catalogue of Indian Earthquakes from the earliest time to the end of AD 1869|url=https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=sites&srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxpbmRpYXF1YWtlMnxneDo2NTMzZTgxZjRmM2UxNTdj|journal=Memoirs of the Geological Survey of India|volume=XIX, Part 3}}</ref><ref>{{Cite journal|title=January to June 1859; Serampore, Friends of India Press, 1859 March 1859; Page 8|url=https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=sites&srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxpbmRpYXF1YWtlMnxneDo1Y2M3MmVmNDAxM2QyMWQ0|journal=The Calcutta Review|volume=XXXII}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last=Edris Alam, Dale Dominey-Howes, Catherine Chagué|date=2011|title=Tsunamis of the northeast Indian Ocean with a particular focus on the Bay of Bengal region—A synthesis and review|journal=Earth-Science Reviews|volume=114|issue=1–2|page=175|doi=10.1016/j.earscirev.2012.05.002|bibcode=2012ESRv..114..175A}}</ref><ref name=":0" /> |- |၁၈၄၃-အောက်တိုဘာ-၃၀ |ရခိုင် | | | | | |ဆူနာမီ ဖြစ်ပွားနိုင်ခဲ့သည် |<ref name=":2" /> |- |၁၈၄၂-နိုဝင်ဘာ-၁၁ |ရခိုင် | | | | | |[[မာန်အောင်ကျွန်း]]တွင် ဆူနာမီ ဖြစ်ပွားခဲ့ |<ref name=":2" /> |- |၁၈၄၈-ဇန်နဝါရီ-၃ |[[ရခိုင်ပြည်နယ်|ရခိုင်]] |၆.၈–၇.၂ {{M|w}} | | |? | |[[ရမ်းဗြဲကျွန်း]]တွင် များစွာ လှုပ်ခါခဲ့။ |<ref>{{Cite journal|last=Bhaskar Kundu, V.K.Gahalaut|date=2011|title=Earthquake occurrence processes in the Indo-Burmese wedge and Sagaing Fault region|url=http://earthjay.com/earthquakes/20041226_sumatra/papers/kundu_gahalut_2012_earthquake_recurrence_indo_burma_sagang.pdf|journal=Tectonophysics|volume=524|pages=135–146|doi=10.1016/j.tecto.2011.12.031|bibcode=2012Tectp.524..135K}}</ref><ref>{{Cite journal|last=J. Bruce H. Shyu, Chung-Che Wang, Yu Wang, Chuan-Chou Shen, Hong-Wei Chiang, Sze-Chieh Liu, Soe Min, Oo Than, Soe Thura Tun|date=2018|title=Upper-plate splay fault earthquakes along the Arakan subduction belt recorded by uplifted coral microatolls on northern Ramree Island, western Myanmar (Burma)|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X17307458|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=484}}</ref> |- |[[၁၈၃၉ အင်းဝငလျင်|၁၈၃၉-မတ်-၂၃]] |[[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး|မန္တလေး]] |၈.၁–၈.၂ {{M|w}} |XI |၁၂-၁၅.၀ |၅၀၀+ | |မြို့တော်ဟောင်း အင်းဝမှာ ပျက်စီးခဲ့သည်။ | |- |[[၁၇၆၂ ရခိုင်ငလျင်|၁၇၆၂-ဧပြီ-၂]] |[[စစ်တကောင်း]]-ရခိုင် |၈.၈ {{M|w}} |XI | |၂၀၀+ | |ဆူနာမီ | |- |၁၇၅၇-ဇွ်န-၄ |ပဲခူး | | | | | | |<ref name=":1" /> |- |၁၇၅၀ |ရခိုင် | | | | | | |<ref>{{Cite journal|last=Berninghausen, William H.|title=Tsunamis and seismic seiches reported from regions adjacent to the Indian Ocean|journal=Bulletin of the Seismological Society of America|year=1966 |volume=56|issue=1 |page=69 |doi=10.1785/BSSA0560010069 |bibcode=1966BuSSA..56...69B }}</ref> |- |၁၇၁၄-ဩဂုတ်-၄ |စစ်ကိုင်း | | | | | |အနီးရှိမြို့အား မြစ်ရေလှိုင်းများ ရိုက်ခတ်ခဲ့ |<ref>{{Cite web|title=Tsunami Event Information|url=https://www.ngdc.noaa.gov/hazel/view/hazards/tsunami/event-more-info/3351|website=NOAA NCEI}}</ref> |- |၁၆၂၀-ဇွန်-၆ |မန္တလေး | | | | | |ဧရာဝတီမြစ်တွင်းရှိ ငါးများသေဆုံးခဲ့သည်။ |<ref name=":1" /> |- |၁၅၆၄-စက်တင်ဘာ-၁၃ |ပဲခူး | | | | | |[[မဟာစေတီ]] ပျက်စီး |<ref name=":1" /> |- |၁၄၈၅-ဇူလိုင်-၂၄ |စစ်ကိုင်း | | | | | |ဘုရားစေတီများစွာ ပြိုကျခဲ့ |<ref name=":1" /> |- |၁၄၆၇ |အင်းဝ | | | | | | |<ref name="mac01">{{Cite journal| doi = 10.5459/bnzsee.44.2.87-98| issn = 2324-1543| volume = 44| issue = 2| pages = 87–98| last1 = MacRae| first1 = G. A.| last2 = Myint| first2 = U. T.| last3 = Jain| first3 = S. K.| title = Steps in earthquake proofing a country: A case study of Myanmar| journal = Bulletin of the New Zealand Society for Earthquake Engineering| accessdate = 2022-08-02| date = 2011-06-30| s2cid = 203185319| url = https://www.bulletin.nzsee.org.nz/index.php/bnzsee/article/view/239| doi-access = free| archive-date = 2 April 2025| access-date = 2 April 2025| archive-url = https://web.archive.org/web/20250402052659/https://www.bulletin.nzsee.org.nz/index.php/bnzsee/article/view/239| url-status = dead}}</ref> |- |၁၄၂၉ |အင်းဝ | | | | | | |<ref name="mac01"/> |- ! colspan="9" |<small>မှတ်ချက်။ ပျက်စီးမှု၊ ဒဏ်ရာရမှု သို့ သေဆုံးမှုရှိသော ငလျင်များသာ မှတ်တမ်းတင်သင့်သည်။</small> |} ===မြန်မာနိုင်ငံအား သက်ရောက်မှုရှိခဲ့သည့် ဆူနာမီများ=== * [[၁၈၈၁ နီကိုဗာကျွန်းစု ငလျင်]] * [[၁၉၄၁ အက်ဒမန်ကျွန်းစု ငလျင်]] * [[၂၀၀၄ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ ငလျင်]] == ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် == * [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင်]] ==ကိုးကား== {{reflist}} {{Earthquakes in Myanmar}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားသော ငလျင်များ]] egqhhd3wfs3mq89tnk93787h8ipd73e 0 208118 1055082 1051362 2026-09-24T14:06:55Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055082 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=18 Jul 2021}} {{About|ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲ|သီအိုရီ|မဟာပေါက်ကွဲမှု}} {{Infobox television | name = The Big Bang Theory | image =TBBT logo.svg | genre = [[Sitcom]] | creator = {{plainlist| * [[Chuck Lorre]] * [[Bill Prady]] }} | director = [[Mark Cendrowski]] | starring = {{plainlist| <!-- As per the infobox instructions and established consensus, the following list is organized by credited order for original cast members, with actors who have been promoted to a starring role added to the end in the order in which they were promoted. Accordingly, do not swap the positions of Galecki and Parsons, as Galecki is credited BEFORE Parsons. If you do not understand this, please ask on the article's talk page. Undiscussed changes will be reverted. --> <!-- Consensus is against adding season information to the infobox. See discussion at [[Talk:The Big Bang Theory/Archive 2#Seasons in infobox]] before starting a new discussion in the talk page. --> * [[Johnny Galecki]] * [[Jim Parsons]] * [[Kaley Cuoco]] * [[Simon Helberg]] * [[Kunal Nayyar]] * <!-- Do not remove Sara Gilbert from this list. MOS:TV requires that she be listed here. Read [[Talk:The Big Bang Theory/FAQ]] and linked discussions for more information. -->[[Sara Gilbert]] * [[Mayim Bialik]] * [[Melissa Rauch]] * [[Kevin Sussman]] * [[Laura Spencer (actress)|Laura Spencer]] }} | theme_music_composer = [[Barenaked Ladies]] | opentheme = "Big Bang Theory Theme"<ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/ca/album/big-bang-theory-theme-single/id397826548|title=Big Bang Theory Theme – Single |publisher=iTunes Store |access-date=May 9, 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.amazon.co.uk/dp/B0046XP7PA/ |title=Big Bang Theory Theme |access-date=September 2, 2011}}</ref> | country = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | language = [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား]] | num_seasons = 12 | num_episodes = 279 | list_episodes = List of The Big Bang Theory episodes | executive_producer = {{plainlist| * [[Chuck Lorre]] * [[Bill Prady]] (both; entire run) * [[Lee Aronsohn]] (2007–11) * [[Steven Molaro]] (2011–19) * [[Eric Kaplan]] * Maria Ferrari * Dave Goetsch (all; 2016–19) }} | producer = [[Faye Oshima Belyeu]] | editor = Peter Chakos | cinematography = | camera = [[Multiple-camera setup|Multi-camera]] | runtime = 18–22 minutes | company = {{plainlist| * Chuck Lorre Productions * [[Warner Bros. Television]] }} | distributor = [[Warner Bros. Television Distribution]] | network = [[CBS]] | picture_format = [[High-definition television|HDTV]] [[1080i]] | audio_format = [[Dolby Digital|Dolby Digital 5.1]] | first_aired = {{Start date|2007|9|24}} | last_aired = {{End date|2019|5|16}} | related = ''[[Young Sheldon]]'' }} '''မဟာပေါက်ကွဲမှု သီအိုရီ''' ({{lang-en|The Big Bang Theory}}) ဒီတီဗွီဇာတ်ကားဟာ Chuck Lorre နဲ့ Bill Prady တို့တီထွင်ခဲ့တဲ့အမေရိကန်တီဗွီဇာတ်လမ်းဖြစ်ပြီး Steven Molaro နဲ့အတူစီးရီးမှာအလုပ်အမှုဆောင်ထုတ်လုပ်သူများအဖြစ်အမှုထမ်းဆောင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။ သုံး ဦး စလုံးသည်စာရေးဆရာများအဖြစ်တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ၂၀၀၇ ခုနှစ်စက်တင်ဘာ ၂၄ ရက်တွင် CBS တွင်ပြသခဲ့ပြီး၊ ရာသီ ၁၂ ခုကျော်ဖြစ်စဉ် ၂၇၉ ခုကိုထုတ်လွှင့်ခဲ့ပြီး ၂၀၁၁ မေလ ၁၆ ရက်တွင်နိဂုံးချုပ်ထားသည်။<ref>[https://www.tvguide.com/tvshows/big-bang-theory/cast/288041 "The Big Bang Theory: Cast & Details"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200508104211/https://www.tvguide.com/tvshows/big-bang-theory/cast/288041/ |date=8 May 2020 }}. ''[[TV Guide]]''. Retrieved January 28, 2013.</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် ရုပ်မြင်သံကြား ဇာတ်လမ်းတွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:အင်္ဂလိပ်ဘာသာ တီဗွီဇာတ်လမ်းတွဲ အစီစဉ်]] t9stzcc33eklx4pn615krb8o05rurhy 0 208731 1055144 740716 2026-09-24T18:26:24Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055144 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ဟယ်ရီဆန် ဖို့ဒ်<br>Harrison Ford | image = | caption = ၂၀၁၉ ဇွန်တွင် တွေ့မြင်ရစဉ် | birth_date = {{birth date and age|mf=yes|1942|7|13}} | birth_place = အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ချီကာဂို၊ အီလီနွိုက် | occupation = {{hlist|ရုပ်ရှင်မင်းသား|လေယာဉ်မှူး|သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ}} | years_active = ၁၉၆၆–လက်ရှိ | spouse = {{unbulleted list|{{marriage|Mary Marquardt|1964|1979|end=div}}|{{marriage|Melissa Mathison|1983|2004|end=div}}|{{marriage|Calista Flockhart|2010}}}}<ref>{{Cite news|url=http://www.people.com/people/article/0,,20394673,00.html|title=Harrison Ford and Calista Flockhart Get Married!|work=[[People (magazine)|People]]|date=June 16, 2010|archive-date=19 June 2010|access-date=28 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20100619064241/http://www.people.com/people/article/0,,20394673,00.html|url-status=dead}}</ref> | children = ၅ | works = [[:en:Harrison Ford filmography|Full list]] }} '''ဟယ်ရီဆန် ဖို့ဒ်''' ({{lang-en|Harrison Ford}} ; /ဟယ်ရီဆန် ဖော့ဒ်/) သည် အမေရိကန်နိုင်ငံသား ရုပ်ရှင်မင်းသား၊ လေယာဉ်မှူး၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူတစ်ဦးဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ အထိ ၎င်းရိုက်ကူးခဲ့သော ရုပ်ရှင်များမှ စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းရုံတင်ဝင်ငွေ (လက်မှတ်ရောင်းချရမှု) မှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၅.၁ ဘီလီယံအထိရှိ၍ ကမ္ဘာအနှံ့ ရုံတင်ဝင်ငွေစုစုပေါင်းမှာ ၉.၃ ဘီလီယံကျော်ရှိသောကြောင့်<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/people/chart/?view=Actor&id=harrisonford.htm|title=Harrison Ford Movie Box Office Results|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=August 12, 2019}}</ref> သမိုင်းတစ်လျှောက် ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ၏ ရုံတင်ဝင်ငွေ ရရှိမှု စုစုပေါင်းပမာဏတွင် အဆင့်လေး နေရာ၌ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/people/?view=Actor&sort=sumgross&p=.htm|title=People Index|website=Box Office Mojo|access-date=August 12, 2019|accessdate=28 July 2021|archivedate=27 June 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190627001804/https://www.boxofficemojo.com/people/?view=Actor&sort=sumgross&p=.htm}}</ref> ထိုရုံတင်ဝင်ငွေအပြင် အကယ်ဒမီဆု တစ်ကြိမ်၊ ရွှေကမ္ဘာလုံးဆု လေးကြိမ် လျာထားခြင်းခံခဲ့ရပြီး စေတန်ဆု သုံးကြိမ်၊ AFI Life Achievement ဆုနှင့် Cecil B. DeMille ဆုတို့ကို ရရှိခဲ့သည်။ ရုပ်ရှင်လောကသို့ စတင်ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး မထင်မရှားနေရာ၊ ဇာတ်ပို့နေရာများတွင် သရုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ဖို့ဒ်သည် အာကာသဇာတ်လမ်းတွဲကြီးဖြစ်သည့် ၁၉၇၇ ထွက်ရှိသော '''စတားဝေါ''' ခေါ် '''ကြယ်တာယာစစ်ပွဲ'''ရုပ်ရှင်တွင် ဟန်ဆိုလို (Han Solo) အဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ရာမှ<ref>Empire of Dreams: The Story of the Star Wars Trilogy. Star Wars Trilogy Box Set DVD documentary. [2005]</ref> ကမ္ဘာအနှံ့ အောင်မြင်ကျော်ကြားခဲ့သည်။ ထို့နောက် (၄၂) နှစ်ကြာ ကာလအတွင်း ထွက်ရှိခဲ့သည့် နောက်ဆက်တွဲ ရုပ်ရှင်လေးကားတွင်လည်း ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် လူသိများခဲ့သည်မှာ Raiders of the Lost Ark (၁၉၈၁) မှစတင်သည့် အင်ဒီယာနာ ဂျုံးဇ် ဇာတ်ကားများဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite book| author=Rinzer, J. W.| year = 2008| title = The Complete Making of Indiana Jones: The Definitive Story Behind All Four Films| publisher=Del Rey, imprint of Random House, Inc.| location = New York| page = 153| isbn = 978-0-345-50129-5}}</ref>သိပ္ပံဇာတ်ကားများ ဖြစ်သော Blade Runner (၁၉၈၂) ၊ Blade Runner 2049 (၂၀၁၇) တို့တွင် ရစ်ခ် ဒက်ကာ့ခ် ဇာတ်ကောင်အဖြစ်လည်းကောင်း တွန်ကလန်စီဇာတ်ကားတွဲများဖြစ်သည့် Patriot Games (၁၉၉၂) ၊ Clear and Present Danger (၁၉၉၄) တို့တွင် ဂျက်ရိုင်ယန်အဖြစ်လည်းကောင်း ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/alec-baldwin-harrison-ford-feud-2017-4|title=Baldwin and Ford Feud|website=Business Insider|access-date=April 3, 2020}}</ref> ၎င်း၏ သရုပ်ဆောင်သက်တမ်းမှာ နှစ်ခြောက်ဆယ်ကျော်ရှိပြီဖြစ်ကာ သမိုင်းတစ်လျှောက် အထင်ကရရှိသော ရုပ်ရှင်ရိုက်ကူး/ထုတ်လုပ်သူများနှင့် ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ရာ၌ [[ဂျော့ဂျ် လူးကပ်စ်]]၊ ဖရန့်စစ် ဖော့ဒ် ကော့ပိုလာ၊ [[စတီဗင် စပီးလ်ဘတ်ခ်|စတီဗန် စပီးလ်ဘတ်ခ်]]၊ ရစ်ဒ်လီ စကော့၊ ပီတာ ဝီးယာ၊ ရိုမန် ပေါ်လန်းစကီး၊ မိုက် နီကိုလပ်စ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုသို့ ထင်ရှားသည့်နာမည်ရ ဇာတ်ကောင်များအပြင် အခြားသောဇာတ်ကားများ၌လည်း ပါဝင်ခဲ့သေးသည်။ Witness (၁၉၈၅) တွင် အကယ်ဒမီဆု လျာထားခြင်းခံခဲ့ရပြီး The Fugitive (၁၉၉၃)<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/1046129_fugitive|title=The Fugitive Reviews|website=RottenTomatoes|access-date=February 20, 2020}}</ref> ၊ Air Force One (၁၉၉၇) ၊ 42 (၂၀၁၃) တို့၌ သရုပ်ဆောင်ခဲ့၏ ။ ထိုသို့ မင်းသားနေရာမှ သရုပ်ဆောင်မှုများအပြင် ဗီလိန်ဆန်သည့် ဇာတ်ကောင်များကို American Graffiti (၁၉၇၃) ၊ The Conversation (၁၉၇၄) ၊ The Mosquito Coast (၁၉၈၆) ၊ Presumed Innocent (၁၉၉၀) ၊ What Lies Beneath (၂၀၀၀) တို့၌လည်း ပါဝင်ခဲ့၏ ။ အခြားအလွမ်းအဆွေး၊ ဟာသရုပ်ရှင်များမှာ Heroes (၁၉၇၇) ၊ Working Girl (၁၉၈၈) ၊ Sabrina (၁၉၉၅) ၊ Six Days, Seven Nights (၁၉၉၈) ၊ Random Hearts (၁၉၉၉) ၊ Morning Glory (၂၀၁၀) နှင့် The Age of Adaline (၂၀၁၅) တို့ဖြစ်ကြသည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{Lifetime|၁၉၄၂|}} [[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် အမျိုးသား ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ]] cckukp2dxpfd2jth2e9b9w22pqwtuyf 0 209915 1055089 736941 2026-09-24T14:48:04Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055089 wikitext text/x-wiki '''မောင်းသူမဲ့ လေယာဉ်''' ({{lang-en|unmanned aerial vehicle}}) သည် အရပ်စကား '''ဒရုန်း''' ({{lang-en|drone}}) ဟူသောအမည်ဖြင့် လူသိများသော လေယာဉ်တမျိုးဖြစ်ပြီး ပိုင်းလော့ခေါ် လေယာဉ်မှူးမှ တက်မောင်းစရာ မလို။ ဒရုန်းများသည် မောင်းသူမဲ့လေယာဉ်စနစ်၏ တစိတ်တပိုင်းဖြစ်ပြီး ၎င်းနှင့်ဆက်သွယ်ရန် မြေပြင်ထိန်းချုပ်စက်နှင့် တွဲသုံးရသည်။ ယင်းသို့ ထိန်းချုပ်ရန်မူ လူသားစက်ကိုင်ကို သုံးသဖြင့် လေယာဉ်မောင်းအဝေးထိန်းလေယာဉ် (remotely-piloted aircraft) လည်း ခေါ်သည်။ သို့သော် ထိန်းသည်ဆိုခြင်းမှာလည်း အစားစားရှိပြီး လူက ကြားဝင်ထိန်းစရာမလိုသည့် အလွန်အဆင့်မြင့်သောအဆင့်များအထိ ရှိ၏။ <ref>Cary, Leslie; Coyne, James. "[http://uvs-info.com/phocadownload/05_3a_2011/P112-P115_C&AI_ICAO-Advisory-Circular.pdf ICAO Unmanned Aircraft Systems (UAS), Circular 328] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304025432/http://uvs-info.com/phocadownload/05_3a_2011/P112-P115_C%26AI_ICAO-Advisory-Circular.pdf |date=4 March 2016 }}". ''2011-2012 UAS Yearbook - UAS: The Global Perspective'' (PDF). Blyenburgh & Co. pp. 112–115.</ref> မူလက ၂၀ ရာစု စစ်ရေးစစ်ရာကိစ္စများတွင် လူမှာ အရေးပါသော စစ်ဘက်ပိုင်ဆိုင်မှုဖြစ်လာသဖြင့် လူသားတို့သွားရန် မသင့်သော အလင်းအားနည်း ညစ်ပတ်လွန်း အန္တရာယ်များသည့် နေရာများကို စေလွှတ်ရန် မျှော်မှန်းတီထွင်ခဲ့သည်။ <ref>Tice, Brian P. (Spring 1991). "[https://web.archive.org/web/20090724015052/http://www.airpower.maxwell.af.mil/airchronicles/apj/apj91/spr91/4spr91.htm Unmanned Aerial Vehicles – The Force Multiplier of the 1990s]". ''Airpower Journal''. Archived from the original on 24 July 2009. Retrieved 6 June 2013. <q>When used, UAVs should generally perform missions characterized by the three Ds: dull, dirty, and dangerous.</q></ref> နည်းပညာမြင့်လာပြီး ကုန်ကျစရိတ်ကျဆင်းလာခြင်းကြောင့် စစ်ဘက်မဟုတ်သောအသုံးများပါ ရှိလာသည်။ ယင်းတို့တွင် ဝေဟင်ဓာတ်ပုံပညာ၊ ထုတ်ကုန်ဖြန့်ဝေရေး၊ စိုက်ပျိုးရေး၊ ထောက်လှမ်းရေး၊ စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုရေး၊ အဆောက်အဦစစ်ဆေးရေး၊ သိပ္ပံ၊ မှောင်ခိုလုပ်ငန်းနှင့် ဒရုန်းပြိုင်ပွဲတို့အထိ ဖြစ်သည်။ <ref>"[http://www.foxnews.com/us/2017/04/17/drones-smuggling-porn-drugs-to-inmates-around-world.html Drones smuggling porn, drugs to inmates around the world] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831035314/http://www.foxnews.com/us/2017/04/17/drones-smuggling-porn-drugs-to-inmates-around-world.html |date=31 August 2018 }}". 17 April 2017.</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:ဝိုင်ယာလက်]] f4zs6q7r0l4nlr7y0s1l1uhxx4tjzkn 0 210495 1055124 689727 2026-09-24T16:52:21Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055124 wikitext text/x-wiki [[ဖိုင်:Recep_Tayyip_Erdoğan_2018_(cropped).jpg|thumb|၂၀၁၈ ခု၊ နိုဝင်ဘာတွင် မြင်ရသော အာဒိုဂန်]] '''ရီဂျစ် တိုင်ယစ် အာဒိုအန်''' ({{lang-tr|Recep Tayyip Erdoğan}} ၊ ၁၉၅၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ဘွား) သည် တာကစ်လူမျိုး နိုင်ငံရေးသမားဖြစ်ပြီး ၂၀၁၄ ခုမှစ၍ ယနေ့တိုင် [[တူရကီနိုင်ငံ]] သမ္မတအဖြစ် တာဝန်ယူလျက် ရှိသည်။ ၁၉၉၄-၄၈ ကာလတွင် အစ္စတန်ဘူမြို့တော်ဝန်အဖြစ်၎င်း၊ ၂၀၀၃-၁၄ ကာလတွင် ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ်၎င်း၊ တာဝန်ယူခဲ့သည်။ တရားမျှတရေးနှင့်တိုးတက်ရေးပါတီ (AKP) ကို ၂၀၀၁ ခုတွင် ထောင်ကာ ၂၀၀၂၊ ၂၀၀၇၊ ၂၀၁၁ ရွေးကောက်ပွဲများတွင် ဝင်ပြိုင်သည်။ ၂၀၁၇ ခုတွင် ပါတီဥက္ကဋ္ဌနေရာကို ပြန်ယူကာ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာဆန္ဒခံယူပွဲကို စီစဉ်ကာ သမ္မတသက်တမ်းကို တိုးသည်။ အစ္စလာမ္မစ်နိုင်ငံရေးသမားနောက်ခံမှလာသော်လည်း သူ့ကိုယ်သူ ရှေးရိုးစွဲဒီမိုကရက်တစ်အဖြစ် ပုံဖော်လေ့ ရှိ၏။ သမ္မတအဖြစ်တာဝန်ယူစဉ် လူကြိုက်များစေမည့် မူဝါဒများကို အကောင်အထည်ဖော်ကာ စည်းရုံးမှုရယူသည်။ <ref>"[http://www.foxnews.com/world/2014/08/21/turkey-davutoglu-expected-to-be-docile-prime-minister-with-erdogan-calling/ Turkey's Davutoglu expected to be a docile Prime Minister with Erdogan calling the shots] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151018172550/http://www.foxnews.com/world/2014/08/21/turkey-davutoglu-expected-to-be-docile-prime-minister-with-erdogan-calling/ |date=18 October 2015 }}". Fox News. Associated Press. 21 August 2014.</ref><ref>Yildirim, A. Kadir; Lynch, Marc (8 December 2016). "[https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2016/12/08/is-there-still-hope-for-turkish-democracy/ Is there still hope for Turkish democracy?]". ''The Washington Post''. </ref><ref>Finchelstein, Federico (2019). ''From Fascism to Populism in History''. University of California Press. p. 152.</ref> == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:၁၉၅၄ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:တူရကီနိုင်ငံ၏ သမ္မတများ]] [[ကဏ္ဍ:တူရကီနိုင်ငံသားများ]] 8vzjbg8nlly9c3jahte0tumsy57uqkj 0 214657 1055064 1048391 2026-09-24T13:19:56Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055064 wikitext text/x-wiki [[ဖိုင်:Benedict_Cumberbatch_SDCC_2014.jpg|thumb| ၂၀၁၄ ခုနှစ် [[:en:San Diego Comic-Con|စန်ဒီယေဂို ကောမစ်-ကွန်း]]၌တွေ့ရသော ကမ့်ဘာဘတ်ချ်]] အမျိုးသားသရုပ်ဆောင် [[ဘန်းနဒ္ဒစ် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်]]သည် ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ၊ ရုပ်မြင်သံကြား ဇာတ်လမ်းတွဲများ၊ ပြဇာတ်များ၊ ရေဒီယိုအသံလွှင့် အစီအစဉ်များအတွက် အသံသွင်းယူမှုများ၊ ဇာတ်ကား နောက်ခံစကားပြောများနှင့် ဗီဒီယိုဂိမ်းများ စသည့် များစွာသော ဖျော်ဖြေတင်ဆက်မှုများ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ သူ၏ ပထမဦးဆုံးသော ဖျော်ဖြေတင်ဆက်မှုမှာ [[:en:Regent's Park Open Air Theatre၊|ရီဂျန့်စ် ဥယျာဉ် လေဟာပြင် ပြဇာတ်ရုံ]]၌ပြုလုပ်ခဲ့သော နယူးရှိတ်စပီးယားကုမ္ပဏီ၏ ဖျော်ဖြေတင်ဆက်မှုတွင် ရာသီနှစ်ခုစာ ပါဝင်တင်ဆက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် သူသည် [[:en:Richard Eyre|ရစ်ချက်အဲရ်]] ၏ ''[[:en:Hedda Gabler|ဟဒ္ဒါ ဂက်ဘလာ]]'' ပြန်လည်နိုးထမှု (၂၀၀၅)၌ ဂျော့ချ်တက်စမန်း ဇာတ်ကောင်နေရာမှ သရုပ်ဖော်တင်ဆက်ခဲ့ပြီး ၎င်းနောက်တွင် [[:en:Royal National Theatre|တော်ဝင်အမျိုးသားပြဇာတ်ရုံ]]၌ ပြုလုပ်သော ထုတ်လုပ်ရေးများဖြစ်သည့် ''[[:en:After the Dance (play)|ကပွဲ အလွန်]]'' (၂၀၁၀) ပြဇာတ်နှင့် ''[[:en:Frankenstein (2011 play)|ဖရန့်ကင်စတိုင်း]]'' (၂၀၁၁) ပြဇာတ်တို့တွင်လည်း သရုပ်ဆောင်တင်ဆက်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် သူသည် [[:en:Barbican Centre|ဘာဘီကန် ကဇာတ်ရုံ]]၌ [[ရှိတ်စပီးယား|ဝီလီယံ ရှိတ်စပီးယား]]၏ ပြဇာတ် ''[[:en:Hamlet|ဟမ်လတ်]]''အား သရုပ်ဆောင် ဖျော်ဖြေတင်ဆက်ခဲ့သေးသည်။ သူ၏ ရုပ်မြင်သံကြားဖန်သားပြင်ထက်မှ ဖျော်ဖြေတင်ဆက်မှုဆိုင်ရာ အလုပ်များတွင် ''[[:en:Hawking (2004 film)|ဟော့ကင်း]]'' (၂၀၀၄) ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်း၌ [[စတီဖင်ဟော့ကင်း]]အဖြစ် သရုပ်မဆောင်မီအချိန်က သူပါဝင်ခဲ့သည့် ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်းတွဲများဖြစ်သော - ''[[:en:Heartbeat (British TV Series)|ရင်ခုန်သံ]]'' (၂၀၀၀)၊ ''[[:en:Silent Witness|အသံတိတ် သက်သေ]]'' (၂၀၀၂) နှင့် ''[[:en:Fortysomething (TV Series)|၄၀ ကျော်]]'' (၂၀၀၃) စသည်တို့မှာလည်း အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ သူသည် ၂၀၁၀ ကတည်းက မှုခင်းဒရာမာဇာတ်လမ်းတွဲ ''[[:en:Sherlock (TV series)|ရှားလော့ခ်]] (၂၀၁၀)'' တွင် [[ရှားလော့ခ်ဟုမ်း]]ဇာတ်ကောင်အဖြစ် သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ [[:en:Tom Stoppard|တွမ်စတော့ပတ်]]မှ ဇာတ်ညွှန်းပြင်ဆင်ရေးသား၍ ဇာတ်ကားအဖြစ် လိုက်လျောညီထွေပေးခဲ့သော ''[[:en:Parade's End (TV series)|စစ်ရေးပြ၏ အဆုံးသတ်]]'' (၂၀၁၂) ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်းတွဲ၌လည်း သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ သူ၏ ပထမဆုံး ရုပ်ရှင်ပိတ်ကားထက်မှ သရုပ်ဆောင်မှုမှာ ''[[:en:Topsy-Turvy|Topsy-Turvy]]'' (၁၉၉၉) ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားဖြစ်လေသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် သူသည် ''[[:en:To Kill a King|ဘုရင်တစ်ပါးကို သတ်ရန်]]'' (၂၀၀၃) ရုပ်ရှင်တွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး၊ ''[[:en:Atonement (2007 film)|Atonement]]'' (၂၀၀၇) နှင့် ''[[:en:Tinker Tailor Soldier Spy (film)|Tinker Tailor Soldier Spy]]'' (၂၀၁၁) ရုပ်ရှင်တို့၌လည်း ဆက်လက်ပါဝင်ခဲ့သည်။ သူသည် ''[[:en:Star Trek into Darkness|Star Trek Into Darkness]]'' (၂၀၁၃) ရုပ်ရှင်တွင် [[:en:Khan Noonien Singh|Khan Noonien Singh]] အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ''[[:en:12 Years a Slave (film)|12 Years a Slave]]'' (၂၀၁၃) ရုပ်ရှင်တွင် [[:en:William Prince Ford|William Prince Ford]] အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ''[[:en:The Fifth Estate (film)|The Fifth Estate]]'' (၂၀၁၃) ရုပ်ရှင်တွင် [[ဂျူလီယန် အက်စ်ဆန်း]] အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ''[[:en:The Imitation Game|The Imitation Game]]'' (၂၀၁၃) ရုပ်ရှင်တွင် [[အလန် ကျူးရင်း]] အဖြစ်လည်းကောင်း စသည်ဖြင့် ရုပ်ရှင်ကားကြီးများ၌ ဇာတ်ကောင်နေရာအသီးသီးမှ သရုပ်ဆောင်ခဲ့လေသည်။ အသံ နှင့် [[:en:Motion capture|လှုပ်ရှား ပုံရိပ်ဖမ်းယူမှု]]မှတဆင့် သူသည် [[:en:The Hobbit (film series)|''ဟော့ဘစ် ရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်းတွဲ'']]တွင် [[:en:Smaug|စမဂ်]](နဂါး) နှင့် [[:en:Sauron|ဆော်ရွန်]] ဇာတ်ကောင်နှစ်ခု၌ သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ သူသည် [[မာဗယ်လ်ရုပ်ရှင်စကြဝဠာ|မာဗယ်လ် ရုပ်ရှင်လောက]]တွင် ''[[:en:Doctor Strange (2016 film)|Doctor Strange]]'' (၂၀၁၆) ရုပ်ရှင်မှစတင်၍ [[:en:Doctor Strange|ဒေါက်တာ စတက်ဖန် စထရိန့်ချ်]]ဇာတ်ကောင်အဖြစ် သရုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး၊ ''[[:en:Thor: Ragnarok|Thor: Ragnarok]]'' (၂၀၁၇)၊ ''[[Avengers: Infinity War]]'' (၂၀၁၈) နှင့် ''[[:en:Avengers: Endgame|Avengers: Endgame]]'' (၂၀၁၉) စသည့် ရုပ်ရှင်ကားများတွင်လည်း ထပ်မံ၍ သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ''[[:en:Spider-Man: No-Way Home|Spider-Man: No Way Home]]'' (၂၀၂၁) နှင့် ''[[ရူးသွပ်မှု၏ အနန္တစကြဝဠာမျိုးစုံအတွင်းဝယ် ဒေါက်တာ စထရိန့်ချ်]]'' (၂၀၂၂) ရုပ်ရှင်ကားများတွင်လည်း သူ သရုပ်ဆောင်သည့် ဇာတ်ကောင်၏ အခန်းကဏ္ဍမှာ ထပ်မံ၍ ပါဝင်လိမ့်မည် ဖြစ်သည်။ ကမ့်ဘာဘတ်ချ်သည် [[:en:Laurence Olivier Awards|လောရန့်စ်အိုလစ်ဗီးယား ဆုများ]] တွင် ဆန်ခါတင်ဝင်ခဲ့သည့်ဆု သုံးဆုနှင့် ''ဖရန့်ကင်စတိုင်း'' ပြဇာတ်အတွက် ရရှိခဲ့သည့် အကောင်းဆုံး အမျိုးသားဇာတ်ဆောင်ဆု အပါအဝင် [[:en:List of awards and nominations received by Benedict Cumberbatch|ဆန်ခါတင်ဝင်ခဲ့သည့် ဆုများနှင့် ရရှိခဲ့သည့်ဆုများ]] များစွာရှိလေသည်။ ထို့ပြင် သူသည် [[:en:Primetime Emmy Awards|ပရိုင်းတိုင်းမ်အမ်မီ ဆုများ]]တွင် ဆန်ခါတင်ဝင်ခဲ့သည့် ဆု လေးဆု ရှိခဲ့ပြီး၊ ''ရှားလော့ ဇာတ်လမ်းတွဲ'' အတွက် [[:en:Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actor in a Limited or Anthology Series or Movie|ဇာတ်လမ်းတွဲတို (သို့) ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်ထူးချွန်သူ အမျိုးသားဇာတ်ဆောင်ဆု]]အား ရရှိခဲ့လေသည်။ ''The Imitation Game'' (၂၀၁၄) ရုပ်ရှင်တွင် အလန် ကျူးရင်း အဖြစ် သူ၏ပုံဖော်သရုပ်ဆောင်မှုမှာ [[:en:Academy Award for Best Actor|အကောင်းဆုံး အမျိုးသား ဇာတ်ဆောင် အကယ်ဒမီဆု]]အတွက် [[:en:87th Academy Awards|ဆန်ခါတင်စာရင်း]]သို့ ဝင်ခဲ့စေသည်။ ထို့အပြင် သူသည် [[:en:British Academy of Film and Television Arts|ဗြိတိသျှ ရုပ်ရှင်နှင့် ရုပ်/သံ အနုပညာ အကယ်ဒမီ ဆုများ]]၌ ဆန်ခါတင်ဝင်ခဲ့သည့်ဆု ခြောက်ဆု၊ [[:en:Screen Actors Guild Award|Screen Actors Guild ဆုများ]]၌ ဆန်ခါတင်ဝင်ခဲ့သည့်ဆု ငါးဆု၊ [[ရွှေကမ္ဘာလုံးဆု]]များ၌ ဆန်ခါတင်ဝင်ခဲ့သည့်ဆု သုံးဆု ရှိခဲ့ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင်ရှိသော သရုပ်ဆောင်များထဲမှ အကောင်းဆုံးသရုပ်ဆောင်တစ်ဦးလည်း ဖြစ်လေသည်။ == ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကား == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |ခုနှစ် ! scope="col" |အမည် ! scope="col" |ဇာတ်ကောင် ! class="unsortable" scope="col" |မှတ်ချက် ! class="unsortable" scope="col" |{{Tooltip|ကိုးကား|ကိုးကားချက်များ}} |- |၂၀၀၂ |''Hills Like White Elephants'' |The Man |[[:en:Short film|ဇာတ်လမ်းတို ရုပ်ရှင်]] | style="text-align: center;" |<ref name="Bookish">{{Cite web|title=From 'Sherlock' to Smaug: Benedict Cumberbatch's Best Characters From Books|url=http://www.bookish.com/articles/from-sherlock-to-smaug-benedict-cumberbatchs-best-characters-from-books|publisher=Bookish|accessdate=9 September 2014|date=13 December 2013|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221152311/https://www.bookish.com/articles/from-sherlock-to-smaug-benedict-cumberbatchs-best-characters-from-books/}}</ref> |- |၂၀၀၃ |''[[:en:To Kill a King|ဘုရင်တစ်ပါးကို သတ်ရန်]]'' |Royalist | | style="text-align: center;" |<ref name="WhatsOnStage1">{{Cite web|title=20 Questions With... Benedict Cumberbatch|url=http://www.whatsonstage.com/west-end-theatre/news/04-2005/20-questions-with-benedict-cumberbatch_23948.html|publisher=Whats On Stage|accessdate=4 September 2014|date=25 April 2005|archivedate=18 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140818013159/http://www.whatsonstage.com/west-end-theatre/news/04-2005/20-questions-with-benedict-cumberbatch_23948.html}}</ref> |- | rowspan="2" |၂၀၀၆ |''[[:en:Starter for 10 (film)|Starter for 10]]'' |{{Sort|Watts|Patrick Watts}} | | style="text-align: center;" |<ref name="Bookish" /> |- |''[[:en:Amazing Grace (2006 film)|Amazing Grace]]'' |Prime Minister [[:en:William Pitt the Younger|William Pitt]] | | style="text-align: center;" |<ref name="Tribeca">{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch: 8 Roles Ranked In Order of Creepiness|url=http://tribecafilm.com/stories/benedict-cumberbatch-creepy-roles|publisher=Tribeca Enterprises|accessdate=9 September 2014|date=17 May 2013|archive-date=31 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180731183558/https://www.tribecafilm.com/stories/benedict-cumberbatch-creepy-roles}}</ref> |- | rowspan="2" |၂၀၀၇ |''Inseparable'' |Joe / Charlie |ဇာတ်လမ်းတို ရုပ်ရှင် | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Short Film Festivals: Does Short and Sweet Win The Race?|url=http://lightsfilmschool.com/blog/short-film-festivals/3775/|publisher=Lights Film School|accessdate=9 September 2014|archivedate=30 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160330213327/http://www.lightsfilmschool.com/blog/short-film-festivals/3775/}}</ref> |- |''[[:en:Atonement (2007 film)|Atonement]]'' |{{Sort|Marshall|Paul Marshall}} | | style="text-align: center;" |<ref name="Bookish" /> |- |၂၀၀၈ |''[[:en:The Other Boleyn Girl (2008 film)|The Other Boleyn Girl]]'' |[[:en:William Carey (courtier)|William Carey]] | | style="text-align: center;" |<ref name="Bookish" /> |- | rowspan="2" |၂၀၀၉ |''[[:en:Creation (2009 film)|Creation]]'' |[[:en:Joseph Dalton Hooker|Joseph Dalton Hooker]] | | style="text-align: center;" |<ref name="Tribeca" /> |- |''[[:en:Burlesque Fairytales|Burlesque Fairytales]]'' |Henry Clark | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Film-maker's debut movie stars Benedict Cumberbatch|url=http://www.bathchronicle.co.uk/Film-maker-s-debut-movie-stars-Benedict/story-19582820-detail/story.html|accessdate=20 September 2021|archivedate=17 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217221013/http://www.bathchronicle.co.uk/Film-maker-s-debut-movie-stars-Benedict/story-19582820-detail/story.html}}</ref> |- | rowspan="3" |၂၀၁၀ |''[[:en:Four Lions|Four Lions]]'' |စေ့စပ်ညှိနှိုင်းသူ | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Four Lions {{!}} Film|url=https://www.theguardian.com/film/2010/may/09/four-lions-film-review|accessdate=9 September 2014|date=8 May 2010}}</ref> |- |''[[:en:Third Star|Third Star]]'' |ဂျိမ်းစ် | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Third Star Review|url=https://www.rogerebert.com/far-flung-correspondents/third-star|publisher=Roger Ebert|accessdate=9 September 2014|date=6 December 2012}}</ref> |- |''[[:en:The Whistleblower|The Whistleblower]]'' |{{Sort|Kaufman|Nick Kaufman}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=ဘန်းနဒ္ဒစ် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်။ ထွန်းတောက်နေသည့် အနုပညာကြယ်တစ်ပွင့်|url=http://www.eonline.com/photos/10203/benedict-cumberbatch-rising-star|publisher=[[:en:E!|E!]]|accessdate=9 September 2014}}</ref> |- | rowspan="3" |၂၀၁၁ |''[[:en:Tinker Tailor Soldier Spy (film)|Tinker Tailor Soldier Spy]]'' |[[:en:Peter Guillam|Peter Guillam]] | | style="text-align: center;" |<ref name="Guardian1">{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch: naturally he's a class act|url=https://www.theguardian.com/theobserver/2012/aug/19/profile-benedict-cumberbatch-sherlock|accessdate=4 September 2014|date=18 August 2012}}</ref> |- |''[[:en:Wreckers (film)|Wreckers]]'' |ဒေးဗစ် | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=''Wreckers'' – review|url=https://www.theguardian.com/film/2011/dec/15/wreckers-review|accessdate=4 September 2014|date=15 December 2011}}</ref> |- |''[[:en:War Horse (film)|War Horse]]'' |ဗိုလ်မှူး ဂျမ္မီစတီးဝက်ဒ် {{Small|({{Lang-en|Maj. Jamie Stewart}})}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Exclusive: War Horse Cast Announced|url=https://www.empireonline.com/news/story.asp?NID=28148|publisher=Empire|accessdate=4 September 2014|date=17 June 2010}}</ref> |- | rowspan="2" |၂၀၁၂ |''[[:en:Girlfriend in a Coma (film)|Girlfriend in a Coma]]'' |[[:en:Dante Alighieri|Dante Alighieri]] (အသံသရုပ်ဆောင်) |[[:en:Documentary film|မှတ်တမ်း ရုပ်ရှင်]] | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title='Girlfriend in a Coma': Film censured by Italy opens in Berlin|url=http://www.cafebabel.co.uk/politics/article/girlfriend-in-a-coma-film-censured-by-italy-opens-in-berlin.html|publisher=Cafe Babel|accessdate=9 September 2014|date=29 April 2013|archive-date=10 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140910195537/http://www.cafebabel.co.uk/politics/article/girlfriend-in-a-coma-film-censured-by-italy-opens-in-berlin.html}}</ref> |- |''[[ဟော့ဘစ် - မျှော်လင့် မထားသော ခရီးစဉ် (ရုပ်ရှင်)|ဟော့ဘစ်။ မျှော်လင့်မထားသော ခရီးစဉ်]]'' |[[:en:Smaug|စမဂ်(နဂါး)]]၊ [[:en:Sauron|နီခရိုမန်ဆာ(ဆော်ရွန်)]] |[[:en:Motion capture|လှုပ်ရှားမှု ပုံရိပ်]] နှင့် [[:en:Voice acting|အသံသရုပ်ဆောင်]] | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch To Voice Smaug in 'The Hobbit'|url=https://deadline.com/2011/06/benedict-cumberbatch-to-voice-smaug-in-the-hobbit-140694/|accessdate=4 September 2014|date=16 June 2011}}</ref> |- | rowspan="6" |၂၀၁၃ |''[[:en:Star Trek Into Darkness|Star Trek Into Darkness]]'' |[[:en:Khan Noonien Singh|Khan Noonien Singh]] | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title='Star Trek' Sequel Hires Hot British Actor|url=https://deadline.com/2012/01/star-trek-sequel-hires-hot-british-actor-210061/|accessdate=4 September 2014|date=4 January 2012}}</ref> |- |''Little Favour'' |ဝေါလေ့စ် {{Small|({{Lang-en|Wallace}})}} |ဇာတ်လမ်းတို ရုပ်ရှင်၊ ထုတ်လုပ်သူအဖြစ်ပါ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title='Little Favour' Review|url=https://screenrant.com/little-favor-reviews-movie-short-film-2013/|publisher=Screen Rant|accessdate=9 September 2014|date=22 August 2014}}</ref> |- |''[[:en:12 Years a Slave (film)|12 Years a Slave]]'' |[[:en:William Prince Ford|William Prince Ford]] | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2012/film/news/cumberbatch-joins-12-years-a-slave-1118054886/|title=Cumberbatch joins '12 Years a Slave'|date=31 May 2012|accessdate=23 October 2012}}</ref> |- |''[[:en:The Fifth Estate (film)|The Fifth Estate]]'' |[[ဂျူလီယန် အက်စ်ဆန်း]] | | style="text-align: center;" |<ref name="bcjafirstlook">{{Cite news|title=Benedict Cumberbatch as Julian Assange in the WikiLeaks movie – first picture|url=https://www.theguardian.com/film/2013/jan/23/benedict-cumberbatch-julian-assange-first-picture|date=23 January 2013|accessdate=23 January 2013}}</ref> |- |''[[:en:August: Osage County (film)|August: Osage County]]'' |{{Sort|Aiken|"Little" Charles Aiken}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/benedict-cumberbatch-sherlock-meryl-streep-julia-roberts-365235|title=Benedict Cumberbatch in Talks to Join 'August: Osage County' (Exclusive)|date=23 August 2012|accessdate=23 October 2012}}</ref><ref>{{Cite web|title=August: Osage County: Families are sad even with a singing Cumberbatch|url=http://www.firstpost.com/bollywood/august-osage-county-families-are-sad-even-with-a-singing-cumberbatch-1375059.html|publisher=First Post|accessdate=4 September 2014|date=7 March 2014}}</ref> |- |''[[:en:The Hobbit: The Desolation of Smaug|ဟော့ဘစ်။ စမဂ်၏ ဖျက်ဆီးမှု]]'' |စမဂ်(နဂါး)၊ ဆော်ရွန် |လှုပ်ရှားမှုပုံရိပ် နှင့် အသံသရုပ်ဆောင် | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite news|url=https://www.deadline.com/2011/06/benedict-cumberbatch-to-voice-smaug-in-the-hobbit/|title=Benedict Cumberbatch To Voice Smaug in 'The Hobbit'|accessdate=23 October 2012}}</ref> |- | rowspan="3" |၂၀၁၄ |''[[:en:The Imitation Game|The Imitation Game]]'' |[[အလန် ကျူးရင်း]] | | style="text-align: center;" |<ref name="hollywoodreporter1">{{Cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/keira-knightley-star-opposite-benedict-562728|title=Keira Knightley to Star Opposite Benedict Cumberbatch in 'Imitation Game'|date=4 June 2013|accessdate=20 September 2013}}</ref> |- |''[[:en:Penguins of Madagascar|Penguins of Madagascar]]'' |[[:en:List of Madagascar (franchise) characters|အေးဂျင့် ကလက်စီဖိုင်း]] |အသံသရုပ်ဆောင် | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch to voice wolf in new Madagascar movie|url=https://www.theguardian.com/film/2014/jun/11/benedict-cumberbatch-penguins-of-madagascar|accessdate=6 March 2017|date=11 June 2014}}</ref> |- |''[[:en:The Hobbit: The Battle of the Five Armies|ဟော့ဘစ်။ တပ်တော် ငါးခု၏ စစ်ပွဲ]]'' |စမဂ်(နဂါး)၊ ဆော်ရွန် |လှုပ်ရှားမှုပုံရိပ် နှင့် အသံသရုပ်ဆောင် | style="text-align: center;" |<ref name="RadioTimes1">{{Cite web|title=Fiery Smaug Dominates First Poster for ''The Hobbit: The Battle of Five Armies''|url=http://www.radiotimes.com/news/2014-07-24/fiery-smaug-dominates-first-poster-for-the-hobbit-the-battle-of-five-armies|publisher=Radio Times|accessdate=4 September 2014|date=24 July 2014|archivedate=4 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140904201509/http://www.radiotimes.com/news/2014-07-24/fiery-smaug-dominates-first-poster-for-the-hobbit-the-battle-of-five-armies}}</ref> |- |၂၀၁၅ |''[[:en:Black Mass (film)|Black Mass]]'' |[[:en:William M. Bulger|William M. Bulger]] | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch Replacing Guy Pearce in Johnny Depp's Whitey Bulger Pic|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/benedict-cumberbatch-replacing-guy-pearce-706360|accessdate=4 September 2014|date=21 May 2014}}</ref> |- | rowspan="2" |၂၀၁၆ |''[[:en:Zoolander 2|Zoolander 2]]'' |All |[[:en:Cameo appearance|အခိုက်အတန့်သာ]] | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/film/zoolander-2/full-trailer-cumberbatch-bieber/|title=Zoolander 2 trailer: death to Justin Bieber, and Benedict Cumberbatch as you've never seen him before|publisher=The Telegraph|date=18 November 2015|accessdate=18 November 2015}}</ref> |- |''[[:en:Doctor Strange (2016 film)|ဒေါက်တာ စထရိန့်ချ်]]'' |ဒေါက်တာ စတက်ဖန် စထရိန့်ချ် {{Small|({{Lang-en|Dr. Stephen Strange}})}} [[:en:Dormammu|Dormammu]] {{Small|(လှုပ်ရှားမှုပုံရိပ် နှင့် အသံသရုပ်ဆောင်)}} |Dormammu ဇာတ်ကောင်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြု၍ ဖော်ပြမထား | style="text-align: center;" |<ref name="NepalShooting">{{Cite web|url=http://thehimalayantimes.com/entertainment/benedict-cumberbatch-in-nepal/|title=Benedict Cumberbatch in Nepal|date=5 November 2015|accessdate=5 November 2015}}</ref><ref>{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch Reveals Why He Had To Play That Other Doctor Strange Role|url=https://www.cinemablend.com/news/1577629/benedict-cumberbatch-reveals-why-he-had-to-play-that-other-doctor-strange-role|accessdate=30 June 2021|date=26 October 2016}}</ref> |- | rowspan="2" |၂၀၁၇ |''[[:en:The Current War|The Current War]]'' |[[သောမတ် အက်ဒီဆင်]] | | style="text-align: center;" |<ref name="ComingSoon.net">{{Cite news|title=Current War Begins Filming with Benedict Cumberbatch|url=https://www.comingsoon.net/movies/news/795903-the-current-war-begins-filming-with-benedict-cumberbatch-tom-holland|accessdate=17 December 2016|date=16 December 2016}}</ref> |- |''[[:en:Thor: Ragnarok|Thor: Ragnarok]]'' |ဒေါက်တာ စတက်ဖန် စထရိန့်ချ် {{Small|({{Lang-en|Dr. Stephen Strange}})}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.ew.com/article/2016/11/05/doctor-strange-easter-eggs-spoilers|title=Doctor Strange revelations: Secrets and Easter eggs from the new Marvel movie|publisher=Entertainment Weekly|date=5 November 2016|accessdate=5 November 2016|archive-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161106170413/http://www.ew.com/article/2016/11/05/doctor-strange-easter-eggs-spoilers|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="4" |၂၀၁၈ |''[[Avengers: Infinity War]]'' |ဒေါက်တာ စတက်ဖန် စထရိန့်ချ် {{Small|({{Lang-en|Dr. Stephen Strange}})}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite news|title=Benedict Cumberbatch's Doctor Strange CONFIRMED for Avengers: Infinity War|url=http://www.express.co.uk/entertainment/films/714446/Benedict-Cumberbatch-Doctor-Strange-Avengers-3-Infinity-War-Thor-Ragnarok-Robert-Downey-Jr|accessdate=23 January 2017|publisher=express.co.uk|date=26 September 2016}}</ref> |- |''[[:en:The Grinch (film)|The Grinch]]'' |[[:en:Grinch|The Grinch]] |အသံသရုပ်ဆောင် | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch is the new Grinch|url=https://www.ew.com/article/2016/04/13/grinch-benedict-cumberbatch|publisher=Entertainment Weekly|accessdate=14 April 2016|date=14 April 2016|archive-date=14 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414191855/http://www.ew.com/article/2016/04/13/grinch-benedict-cumberbatch}}</ref> |- |''[[:en:The Grinch (film)#Home%20media|The Dog Days of Winter]]'' |The Grinch |အသံသရုပ်ဆောင် (ဇာတ်လမ်းတို ရုပ်ရှင်) | |- |''[[:en:Mowgli: Legend of the Jungle|မောဂ္ဂလိ။ တောတွင်း ဒဏ္ဏာရီ]]'' {{Small|({{Lang-en|Mowgli: Legend of The Jungle}})}} |[[:en:Shere Khan|သျှီရားခဏ်]] {{Small|({{Lang-en|Shere Khan}})}} |လှုပ်ရှားမှုပုံရိပ် နှင့် အသံသရုပ်ဆောင် | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite news|title=Watch Netflix's new trailer for Andy Serkis' dark twist on The Jungle Book tale, Mowgli|url=https://ew.com/movies/2018/11/08/netflix-andy-serkis-mowgli/|accessdate=November 8, 2018|date=November 8, 2018}}</ref> |- | rowspan="3" |၂၀၁၉ |''[[:en:Avengers: Endgame|Avengers: Endgame]]'' |ဒေါက်တာ စတက်ဖန် စထရိန့်ချ် {{Small|({{Lang-en|Dr. Stephen Strange}})}} | | style="text-align: center;" |<ref name="CumberbatchAvengers4">{{Cite web|url=https://www.ew.com/article/2016/10/13/doctor-strange-kevin-feige-benedict-cumberbatch|title=Doctor Strange will play a 'very, very important' role in the MCU, Marvel Studios president says|date=13 October 2016|accessdate=14 October 2016|archive-date=15 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161015090636/http://www.ew.com/article/2016/10/13/doctor-strange-kevin-feige-benedict-cumberbatch|url-status=dead}}</ref> |- |''[[:en:Between Two Ferns: The Movie|Between Two Ferns: The Movie]]'' |ကိုယ်တိုင်အဖြစ် | | style="text-align: center;" |<ref>https://nypost.com/2019/09/03/between-two-ferns-trailer-zach-galifianakis-lures-big-stars-to-netflix/</ref> |- |''[[:en:1917 (2019 film)|1917]]'' |ဗိုလ်မှူးကြီး မက္ကန်ဇီ {{Small|({{Lang-en|Colonel Mackenzie}})}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/colin-firth-benedict-cumberbatch-join-sam-mendes-wwi-movie-1917-1197679|title=Colin Firth, Benedict Cumberbatch Join Sam Mendes' WWI Movie '1917'|date=March 28, 2019|accessdate=March 28, 2019}}</ref> |- |2020 |''[[:en:The Courier (2020 film)|The Courier]]'' |[[:en:Greville Wynne|ဂရက်ဗဲလ်ဝင်း]] {{Small|({{Lang-en|Greville Wynne}})}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch to Play Cold War Spy in Thriller 'Ironbark'|url=https://variety.com/2018/film/news/benedict-cumberbatch-thriller-ironbark-filmnation-1202796839/|accessdate=May 3, 2018|date=October 17, 2018}}</ref> |- | rowspan="4" |၂၀၂၁ |''[[:en:The Mauritanian|The Mauritanian]]'' |[[:en:Stuart Couch|စတူးဝပ် ကော့ချ်]] {{Small|({{Lang-en|Stuart Couch}})}} |ထုတ်လုပ်သူအဖြစ်ပါ | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2019/11/jodie-foster-shailene-woodley-prisoner-760-movie-afm-1202774707/|title=Jodie Foster, Tahar Rahim & Shailene Woodley Board 'Prisoner 760', STX Launching At AFM|date=November 1, 2019|accessdate=December 1, 2019}}</ref> |- |''[[:en:The Power of the Dog (film)|The Power of the Dog]]'' |Phil Burbank | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Elisabeth Moss Has to Drop Power of a Dog, But Have No Fear, Kirsten Dunst Is Here|url=https://www.vulture.com/2019/10/kirsten-dunst-replaces-elisabeth-moss-in-the-power-of-a-dog.html/|accessdate=October 14, 2018|date=October 8, 2019|archivedate=9 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191009090933/https://www.vulture.com/2019/10/kirsten-dunst-replaces-elisabeth-moss-in-the-power-of-a-dog.html}}</ref> |- |''[[:en:The Electrical Life of Louis Wain|The Electrical Life of Louis Wain]]'' |[[:en:Louis Wain|လူးဝစ်ဝိန်း]] {{Small|({{Lang-en|Louis Wain}})}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2019/07/benedict-cumberbatch-claire-foy-to-star-in-movie-louis-wain-for-studiocanal-sunnymarch-shoebox-film4-amazon-1202651267/|title=Benedict Cumberbatch & Claire Foy To Star In Movie 'Louis Wain' For StudioCanal, SunnyMarch, Shoebox, Film4 & Amazon Studios|date=July 23, 2019|accessdate=August 10, 2019}}</ref> |- |''[[:en:Spider-Man: No Way Home|ပင့်ကူလူသား။ အိမ်ပြန်လမ်းဝေး]]'' |ဒေါက်တာ စတက်ဖန် စထရိန့်ချ် {{Small|({{Lang-en|Dr. Stephen Strange}})}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch Joins 'Spider-Man 3' as Doctor Strange (Exclusive) {{!}} Hollywood Reporter|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/benedict-cumberbatch-joins-spider-man-3-as-doctor-strange-exclusive|accessdate=2020-10-08}}</ref> |- |၂၀၂၂ |''[[ရူးသွပ်မှု၏ အနန္တစကြဝဠာမျိုးစုံအတွင်းဝယ် ဒေါက်တာ စထရိန့်ချ်|ရူးသွပ်မှု၏ အနန္တစကြဝဠာမျိုးစုံအတွင်းဝယ် ဒေါက်တာ စထရိန့်ချ်]]'' |ဒေါက်တာ စတက်ဖန် စထရိန့်ချ် {{Small|({{Lang-en|Dr. Stephen Strange}})}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Scott Derrickson Returning to Direct 'Doctor Strange' Sequel (Exclusive) {{!}} Hollywood Reporter|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/doctor-strange-2-scott-derrickson-returning-direct-1168156|accessdate=2020-10-08}}</ref> |} == ရုပ်မြင်သံကြား(ဇာတ်လမ်းတွဲနှင့် ဇာတ်လမ်းရုပ်ရှင်) == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="" |ခုနှစ် ! scope="col" |အမည် ! scope="col" |ဇာတ်ကောင် ! scope="col" |မှတ်ချက် ! scope="col" |ကိုးကား |- | rowspan="2" scope="row" |၂၀၀၂ |''[[:en:Tipping the Velvet (TV series)|Tipping the Velvet]]'' |Freddy |အပိုင်း- ၁။ ၁ | style="text-align: center;" |<ref name="Guardian1"/> |- |''[[:en:Silent Witness|Silent Witness]]'' |{{Sort|Reid|Warren Reid}} |1 episode, two parts, season 6 (6.5 & 6.6) | style="text-align: center;" |<ref name="Indep1">{{Cite web|title='It's Not Like I've Completely Conqured Everything': Benedict Cumberbatch Interview|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/its-not-like-ive-completely-conquered-everything-benedict-cumberbatch-interview-8856778.html|work=The Independent|accessdate=4 September 2014|date=4 October 2013}}</ref> |- | rowspan="3" scope="row" |၂၀၀၃ |''[[:en:Cambridge Spies|Cambridge Spies]]'' |{{Sort|Hand|Edward Hand}} |အပိုင်း- ၁။ ၂ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=BBC tackles 'glamorous' spies|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2174084.stm|work=BBC|accessdate=4 September 2014|date=5 August 2002}}</ref> |- |''[[:en:Spooks (TV series)|Spooks]]'' |{{Sort|North|Jim North}} |[[:en:Spooks (series 2)#Episodes|အပိုင်း- ၂။ ၁]] | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Sherlock's Benedict Cumberbatch: I'm not an overnight success|url=http://www.radiotimes.com/news/2013-08-14/sherlocks-benedict-cumberbatch-im-not-an-overnight-success|accessdate=9 September 2014|date=14 August 2013|archivedate=2 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402180721/http://www.radiotimes.com/news/2013-08-14/sherlocks-benedict-cumberbatch-im-not-an-overnight-success}}</ref> |- |''[[:en:Fortysomething (TV series)|Fortysomething]]'' |{{Sort|Slippery|Rory Slippery}} |(၆)ပိုင်း | style="text-align: center;" |<ref name="WhatsOnStage1"/> |- | rowspan="3" scope="row" |၂၀၀၄ |''[[:en:Dunkirk (TV series)|Dunkirk]]'' {{Small|(ဇာတ်လမ်းတွဲ)}} |[[:en:James Langley|ဗိုလ် ဂျင်မီလန်းလေ]] {{Small|({{Lang-en|Lt. Jimmy Langley}})}} |မှတ်တမ်းရုပ်ရှင် ဇာတ်လမ်းတွဲ | style="text-align: center;" |<ref name="WhatsOnStage1" /> |- |''[[:en:Heartbeat (British TV series)|Heartbeat]]'' |Toby Fisher |(၁)ပိုင်း | style="text-align: center;" |<ref name="BBCAmerica">{{Cite web|title=The Full Dynastic Heritage Of Benedict Cumberbatch|url=http://www.bbcamerica.com/anglophenia/2013/04/the-full-dynastic-heritage-of-benedict-cumberbatch/|accessdate=4 September 2014|date=22 April 2013|archivedate=28 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141228182617/http://www.bbcamerica.com/anglophenia/2013/04/the-full-dynastic-heritage-of-benedict-cumberbatch/}}</ref> |- |''[[:en:Hawking (2004 film)|ဟော့ကင်း]]'' |[[စတီဖင်ဟော့ကင်း]] |[[:en:Television film|ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်းရုပ်ရှင်]] | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch on playing Stephen Hawking|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/10255058/Benedict-Cumberbatch-on-playing-Stephen-Hawking.html|work=The Telegraph|accessdate=4 September 2014|date=21 August 2013|archivedate=21 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191221152614/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/10255058/Benedict-Cumberbatch-on-playing-Stephen-Hawking.html}}</ref> |- | rowspan="3" scope="row" |၂၀၀၅ |''[[:en:Nathan Barley|Nathan Barley]]'' |Robin |(၂)ပိုင်း | style="text-align: center;" |<ref name="Indep1" /> |- |''[[:en:To the Ends of the Earth (TV series)|To the Ends of the Earth]]'' |{{Sort|Talbot|Edmund Talbot}} |(၃)ပိုင်း | style="text-align: center;" |<ref name="GuardianLawson">{{Cite web|title=Mark Lawson talks to Benedict Cumberbatch about his biggest challenge yet: playing a dad.|url=https://www.theguardian.com/stage/2008/apr/29/theatre|work=The Guardian|accessdate=16 September 2014|date=28 April 2008}}</ref> |- |''[[:en:Broken News|Broken News]]'' |{{Sort|Parker|Will Parker}} |(၃)ပိုင်း | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=BBC – Comedy – Broken News About The Show|url=https://www.bbc.co.uk/comedy/brokennews/aboutshow_feature.shtml|work=BBC|accessdate=9 September 2014}}</ref> |- | scope="row" |၂၀၀၇ |''[[:en:Stuart: A Life Backwards|Stuart: A Life Backwards]]'' | |ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်းရုပ်ရှင် | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Stuart: A Life Backwards – TV adaptation of Alexander Masters' award-winning memoir commences filming|url=https://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2006/09_september/12/stuart.shtml|work=BBC|accessdate=4 September 2014|date=9 December 2006}}</ref> |- | scope="row" |၂၀၀၈ |''[[:en:The Last Enemy (TV series)|The Last Enemy]]'' |{{Sort|Ezard|Stephen Ezard}} |(၅)ပိုင်း | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=The Last Enemy revealed in new BBC One thriller|url=https://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2007/03_march/09/enemy.shtml|work=BBC|accessdate=4 September 2014|date=9 March 2007}}</ref> |- | rowspan="2" scope="row" |၂၀၀၉ |''[[:en:Small Island (TV film)|Small Island]]'' |Bernard |ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်းရုပ်ရှင် | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Small Island: Benedict Cumberbatch plays Bernard|url=https://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2009/10_october/14/small5.shtml|work=BBC|accessdate=4 September 2014|date=14 October 2009}}</ref> |- |''[[:en:Agatha Christie's Marple|Marple]]: [[:en:Murder Is Easy|Murder Is Easy]]'' |{{Sort|Fitzwilliam|Luke Fitzwilliam}} |ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်းရုပ်ရှင် | style="text-align: center;" |<ref name="Bookish"/> |- | rowspan="2" scope="row" |၂၀၁၀ |''ဗန်ဂိုး။ စကားလုံးများဖြင့် ခြယ်သထားသည်'' |[[ဗင်းဆင့် ဗန်ဂိုး]] |ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်းရုပ်ရှင် | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00rzj61|title=BBC One – imagine..., Vincent Van Gogh: Painted with Words|work=BBC|date=17 July 2011|accessdate=23 October 2012}}</ref> |- |''The Rattigan Enigma'' |တင်ဆက်သူ |မှတ်တမ်းရုပ်ရှင် ဇာတ်လမ်းတွဲ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b012tnt0|title=The Rattigan Enigma By Benedict Cumberbatch|date=2 January 2012|accessdate=23 October 2012}}</ref> |- | scope="row" |၂၀၁၀~၂၀၁၇ |''[[:en:Sherlock (TV series)|ရှားလော့ခ်]]'' |[[ရှားလော့ခ်ဟုမ်း]] |(၁၃)ပိုင်း | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2008/12_december/19/sherlock.shtml|title=BBC Drama Announces ''Sherlock'', a New Crime Drama for BBC One|work=BBC|date=12 December 2008|accessdate=25 March 2013}}</ref> |- | scope="row" |၂၀၁၂ |''[[:en:Parade's End (TV series)|စစ်ရေးပြ၏ အဆုံးသတ်]]'' {{Small|({{Lang-en|Parade's End}})}} |{{Sort|Tietjens|Christopher Tietjens}} |(၅)ပိုင်း | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.deadline.com/2011/06/hbo-greenlights-world-war-i-mini-starring-benedict-cumberbatch-and-rebecca-hall/|title=HBO Greenlights World War I Mini Starring Benedict Cumberbatch And Rebecca Hall|work=Deadline Hollywood|accessdate=23 October 2012}}</ref> |- | scope="row" |၂၀၁၃၊ ၂၀၂၁ |''[[:en:The Simpsons|The Simpsons]]'' |[[:en:Prime Minister of the United Kingdom|British Prime Minister]]၊ [[:en:Severus Snape|Severus Snape]]; Quilloughby (အသံသရုပ်ဆောင်မှုများ) |အပိုင်းများ။ "[[:en:Love Is a Many-Splintered Thing|Love Is a Many-Splintered Thing]]"၊ "[[:en:Panic on the Streets of Springfield|Panic on the Streets of Springfield]]" | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title='The Simpsons': Watch Benedict Cumberbatch play the British prime minister AND Snape|url=http://insidetv.ew.com/2013/02/08/the-simpsons-benedict-cumberbatch-snape/|accessdate=9 September 2014|date=8 February 2013|archive-date=9 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130209113345/http://insidetv.ew.com/2013/02/08/the-simpsons-benedict-cumberbatch-snape/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=D23 Inside Disney Episode 58 |url=https://d23.com/podcast/d23-inside-disney-episode-58/ |access-date=20 September 2021 |archive-date=23 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023084405/https://d23.com/podcast/d23-inside-disney-episode-58/ }}</ref> |- | scope="row" |၂၀၁၄ |''[[:en:The Colbert Report|The Colbert Report]]'' |စမဂ် {{Small|(နဂါး)}} (အသံသရုပ်ဆောင်) |အပိုင်း - ၁။ ၄၄၃ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=http://thecolbertreport.cc.com/videos/509747/smaug|title=Smaug|work=[[:en:The Colbert Report|The Colbert Report]]|accessdate=12 December 2014|archive-date=12 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141212190833/http://thecolbertreport.cc.com/videos/509747/smaug}}.</ref> |- | rowspan="2" scope="row" |၂၀၁၆ |''[[:en:The Hollow Crown (TV series)#The%20Hollow%20Crown:%20The%20Wars%20of%20the%20Roses%20(2016)|The Hollow Crown]]'' |[[:en:Richard III of England|Richard III]] |(၂)ပိုင်း | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/hollow-crown-roses|title=Principal photography begins on The Hollow Crown: The Wars Of The Roses|date=1 October 2014}}</ref> |- |''[[:en:Saturday Night Live|Saturday Night Live]]'' |ကိုယ်တိုင်အဖြစ် (တင်ဆက်သူ) |အပိုင်း။ "[[ဘန်းနဒ္ဒစ် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်]]/[[:en:Solange Knowles|Solange]]" | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=http://tvline.com/2016/10/22/snl-host-benedict-cumberbatch-saturday-night-live/|title=Benedict Cumberbatch to Host 'SNL'|date=23 October 2016|access-date=20 September 2021|archive-date=6 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506194137/http://tvline.com/2016/10/22/snl-host-benedict-cumberbatch-saturday-night-live/}}</ref> |- | scope="row" |၂၀၁၇ |''[[:en:The Child in Time (film)|The Child in Time]]'' |Stephen Lewis |ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်းရုပ်ရှင် | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2017/tv/news/benedict-cumberbatch-the-child-in-time-masterpiece-bbc-one-1201989060/|title=Benedict Cumberbatch's 'The Child in Time' Set for Masterpiece, BBC One Debut (as lead and producer)|date=15 February 2017}}</ref> |- | scope="row" |၂၀၁၈ |''[[:en:Patrick Melrose (TV series)|ပတ်ထရစ် မဲလ်ရို့စ်]]'' {{Small|({{Lang-en|Patrick Melrose}})}} |[[:en:Patrick Melrose|ပတ်ထရစ် မဲလ်ရို့စ်]] {{Small|({{Lang-en|Patrick Melrose}})}} |(၅)ပိုင်း၊ အမှုဆောင် ထုတ်လုပ်သူအဖြစ်ပါ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2017/02/benedict-cumberbatch-star-melrose-limited-series-showtime-based-on-books-1202020387/|title=Benedict Cumberbatch To Star In Limited Series 'Melrose' Picked Up By Showtime|work=Deadline Hollywood|date=28 February 2017}}</ref> |- | rowspan="2" scope="row" |၂၀၁၉ |''[[:en:Brexit: The Uncivil War|Brexit: The Uncivil War]]'' |[[:en:Dominic Cummings|Dominic Cummings]] |ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်းရုပ်ရှင် | style="text-align: center;" |<ref>[https://deadline.com/2018/05/benedict-cumberbatch-to-star-in-british-brexit-drama-for-channel-4-1202392087/ Benedict Cumberbatch To Star In British Brexit Drama For Channel 4]</ref> |- |''[[:en:Good Omens (TV series)|Good Omens]]'' |[[:en:Satan|Satan]] (အသံသရုပ်ဆောင်) |အပိုင်း။ "The Very Last Day of the Rest of Their Lives" | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch to Play Satan on Neil Gaiman's 'Good Omens'|url=https://www.thewrap.com/benedict-cumberbatch-to-play-satan-on-neil-gaimans-good-omens/|work=The Wrap|accessdate=February 13, 2019|date=February 13, 2019}}</ref> |- |၂၀၂၁ |''[[:en:What If...? (TV series)|အကယ်၍များ...?]]'' |[[:en:Stephen Strange (Marvel Cinematic Universe)|စတက်ဖန် စထရိန့်ချ်၊ အဓိပတိ ဒေါက်တာ စထရိန့်ချ်]] {{Small|({{Lang-en|Doctor Strange Supreme}})}} (အသံသရုပ်ဆောင်) |အပိုင်း။ "[[:en:What If... Doctor Strange Lost His Heart Instead of His Hands?|အကယ်၍များ... လက်တွေ အစား နှလုံးသားကိုသာ ဒေါက်တာ စထရိန့်ချ် ဆုံးရှုံးခဲ့မယ်ဆိုရင်?]]" | style="text-align: center;" |<ref name="FullCast">{{Cite web|date=August 1, 2021|title=Here Are All the Marvel Actors Doing Voices in 'What If...?'|url=https://collider.com/marvel-what-if-voice-cast-explained/|accessdate=August 1, 2021|work=[[:en:Collider (website)|Collider]]}}</ref><ref name="MarvelLegends">{{Cite web|date=July 29, 2021|title=Hasbro unveils new figurines for Marvel's What If...?, including Chadwick Boseman's T'Challa Star-Lord|url=https://ew.com/tv/marvel-what-if-disney-plus-hasbro-legends-figurine/|accessdate=July 29, 2021|work=[[:en:Entertainment Weekly|Entertainment Weekly]]|archive-date=29 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210729230754/https://ew.com/tv/marvel-what-if-disney-plus-hasbro-legends-figurine/}}</ref> |} == ပြဇာတ် == [[ဖိုင်:Benedict_Cumberbatch_2008.jpg|alt=Benedict Cumberbatch facing right with brown-reddish hair|thumb|ဧပြီ ၂၀၁၁ ၌ ''[[:en:Frankenstein (2011 play)|ဖရန့်ကင်စတိုင်း]]'' (ပြဇာတ်)အား အစမ်းလေ့ကျင့်နေစဉ်]] {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |ခုနှစ် ! scope="col" |အမည် ! scope="col" |ဇာတ်ကောင် ! class="unsortable" scope="col" |ပြုလုပ်သည့်နေရာ ! class="unsortable" scope="col" |{{Tooltip|ကိုးကား|ကိုးကားချက်}} |- | scope="row" |၁၉၉၈ |''Rat in the Skull'' |Roche |[[:en:Edinburgh Festival Fringe|Edinburgh Festival Fringe]] | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=http://www.britishtheatreguide.info/otherresources/fringe/fringe98-04.htm|title=1998 Fringe Reviews 4|publisher=The British Theatre Guide|accessdate=5 October 2015|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304095133/http://www.britishtheatreguide.info/otherresources/fringe/fringe98-04.htm}}</ref> |- | scope="row" |၁၉၉၉ |''[[:en:The Zoo Story|The Zoo Story]]'' |Jerry |Edinburgh Festival Fringe | style="text-align: center;" |<ref>{{cite book|last=Lewis|first=Justin|title=Benedict Cumberbatch - The Biography|date=2 April 2015|url=https://books.google.com/books?id=94ExBwAAQBAJ&q=benedict+cumberbatch+the+zoo+story&pg=PT24|pages=278|isbn=978-1782197638}}</ref> |- | scope="row" |၁၉၉၉၊ ၂၀၀၂ |''The Kvetch'' |George |Teatro Della Contraddizione | style="text-align: center;" |<ref>{{cite book|last=Lewis|first=Justin|title=Benedict Cumberbatch - The Biography|date=2 April 2015|url=https://books.google.com/books?id=94ExBwAAQBAJ&q=benedict+cumberbatch+the+kvetch&pg=PT25|pages=278|isbn=978-1782197638}}</ref> |- | scope="row" |၂၀၀၀ |''[[:en:Woyzeck|Woyzeck]]'' |Unknown |Didsbury Studio | |- | rowspan="3" scope="row" |၂၀၀၁ |''[[:en:The Visit (play)|The Visit]]'' |Anton Schill |Edinburgh Festival Fringe <br /><br /> Drayton Court Theatre <br /><br /> Tearto Della Contraddizione | |- |''[[:en:Love's Labour's Lost|Love's Labour's Lost]]'' |Ferdinand |[[:en:Open Air Theatre, Regent's Park|Open Air Theatre]] | style="text-align: center;" |<ref name="WhatsOnStage1" /> |- |''[[:en:A Midsummer Night's Dream|A Midsummer Night's Dream]]'' |Demetrius |Open Air Theatre | style="text-align: center;" |<ref name="WhatsOnStage1" /> |- | rowspan="3" scope="row" |၂၀၀၂ |''[[:en:As You Like It|As You Like It]]'' |[[:en:Orlando (As You Like It)|Orlando]] |Open Air Theatre | style="text-align: center;" |<ref name="WhatsOnStage1" /> |- |''[[:en:Romeo and Juliet|ရိုမီယို နဲ့ ဂျူးလိယက်]]'' |[[:en:Benvolio|Benvolio]] |Open Air Theatre | style="text-align: center;" |<ref name="WhatsOnStage1" /> |- |''[[:en:Oh, What a Lovely War!|Oh, What a Lovely War!]]'' |Unknown |Open Air Theatre | style="text-align: center;" |<ref name="WhatsOnStage1" /> |- | rowspan="2" scope="row" |၂၀၀၄ |''Dead Hand'' |Unknown |[[:en:The Old Vic|The Old Vic]] | style="text-align: center;" |<ref name="WhatsOnStage1" /> |- |''[[:en:The Lady from the Sea|The Lady from the Sea]]'' |Lyngstrand |[[:en:Almeida Theatre|Almeida Theatre]] | style="text-align: center;" |<ref name="WhatsOnStage1" /> |- | scope="row" |၂၀၀၅ |''[[:en:Hedda Gabler|Hedda Gabler]]'' |George Tesman |Almeida Theatre<br /><br />[[:en:Duke of York's Theatre|Duke of York's Theatre]] | style="text-align: center;" |<ref name="Guardian1"/> |- | scope="row" |၂၀၀၆ |''[[:en:Period of Adjustment|Period of Adjustment]]'' |George |Almeida Theatre | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=http://www.thestage.co.uk/reviews/review.php/12001/period-of-adjustment|title=The Stage / Reviews / Period of Adjustment|publisher=Thestage.co.uk|accessdate=25 March 2013}}</ref> |- | rowspan="2" scope="row" |၂၀၀၇ |''[[:en:Rhinoceros (play)|Rhinoceros]]'' |Bérenger |[[:en:Royal Court Theatre|Royal Court Theatre]] | style="text-align: center;" |<ref name="offwestend.com">{{Cite web|url=http://www.offwestend.com/index.php/news/view/19|title=News – The definitive guide to London's Off West End theatre scene, featuring listings and details for over 80 theatres, news, discussion and exclusive special offers|publisher=OffWestEnd.com|accessdate=25 March 2013|archivedate=28 May 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180528052312/http://www.offwestend.com/index.php/news/view/19}}</ref> |- |''[[:en:The Fire Raisers (play)|The Arsonists]]'' |Eisenring |Royal Court Theatre | style="text-align: center;" |<ref name="offwestend.com" /> |- | scope="row" |၂၀၀၈ |''The City'' |Chris |Royal Court Theatre | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=http://www.royalcourttheatre.com/whats-on/the-city/?tab=3|title=The City at The Royal Court Theatre|publisher=Royalcourttheatre.com|accessdate=25 March 2013}}</ref> |- | rowspan="2" scope="row" |၂၀၁၀ |''[[:en:After the Dance (play)|After the Dance]]'' |{{Sort|Scott-Fowler|David Scott-Fowler}} |[[:en:Royal National Theatre|တော်ဝင် အမျိုးသားကဇာတ်ရုံ]] | style="text-align: center;" |<ref name="BroadwayWorld1">{{Cite web|title=BWW Profile: Benedict Cumberbatch Emmy-Nominated Star of Stage and Screen|url=http://www.broadwayworld.com/article/BWW-Profile-Benedict-Cumberbatch-Emmy-Nominated-Star-of-Stage-and-Screen-20140820|publisher=Broadway World|accessdate=4 September 2014}}</ref> |- |''[[:en:The Children's Monologues|The Children's Monologues]]'' |စာဖတ်သူ |The Old Vic | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=http://www.dramaticneed.org/monologues.php|title=Children's Monologues|publisher=Dramatic Need|accessdate=23 October 2012|archivedate=31 August 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120831193303/http://www.dramaticneed.org/monologues.php}}</ref> |- | scope="row" |၂၀၁၁ |''[[:en:Frankenstein (2011 play)|ဖရန့်ကင်စတိုင်း]]'' |[[:en:Frankenstein's monster|အသက်သွင်းမကောင်းဆိုးဝါး]]၊ [[:en:Victor Frankenstein|ဗစ်တာ ဖရန့်ကင်စတိုင်း]] |တော်ဝင် အမျိုးသားကဇာတ်ရုံ | style="text-align: center;" |<ref name="Guardian1" /> |- | scope="row" |၂၀၁၃ |''50 Years on Stage'' |ကိုယ်တိုင်အဖြစ်၊ Rosencrantz |တော်ဝင် အမျိုးသားကဇာတ်ရုံ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch in Rosencrantz and Guildenstern Are Dead|url=https://www.pbs.org/wnet/gperf/national-theatre-50-years-on-stage-benedict-cumberbatch-in-rosencrantz-and-guildenstern-are-dead/2015/|publisher=[[:en:PBS|PBS]]|accessdate=16 September 2014}}</ref> |- | scope="row" |၂၀၁၃~၂၀၁၅၊ <br /><br />၂၀၁၈~၂၀၁၉ |''Letters Live'' |စာဖတ်သူ |[[:en:Tabernacle, Notting Hill|The Tabernacle]] [[:en:Hay Festival|Hay Festival]] [[:en:Freemasons' Hall, London|Freemasons' Hall]] [[:en:The Town Hall (New York City)|The Town Hall]] [[:en:Union Chapel, Islington|Union Chapel]] | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=BBC Sherlock star, X Files actor and a host of other celebrities perform at charity event for the Reading Agency|url=https://www.theguardian.com/media/2013/dec/11/benedict-cumberbatch-gillian-anderson-letters-live}}</ref><br /><ref>{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch Brings Romantic Letters to Life|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/hay-festival/10866362/Benedict-Cumberbatch-brings-romantic-letters-to-life.html}}</ref><br /><ref>{{Cite web|title=Letters Live: Epistolary Joy At Freemasons' Hall|url=http://londonist.com/2015/04/letters-live-epistolary-joy-at-freemasons-hall.php}}</ref><br /><ref>{{Cite web |url=http://thetownhall.org/event/letters-live |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920222905/http://thetownhall.org/event/letters-live |url-status=dead }}</ref><br /><ref>https://www.theguardian.com/books/2019/mar/13/benedict-cumberbatch-power-of-letters-thom-yorke-noel-fielding-letters-live</ref> |- | scope="row" |၂၀၁၅ |''[[:en:Hamlet|Hamlet]]'' |[[:en:Prince Hamlet|Prince Hamlet]] |[[:en:Barbican Centre|Barbican Theatre]] | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch to play Hamlet on stage|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-26680729|accessdate=4 September 2014}}</ref> |- |} == ရေဒီယိုအသံလွှင့် == [[ဖိုင်:Benedict_Cumberbatch_2011.png|alt=Benedict Cumberbatch facing left with blonde hair wearing a suit and tie|thumb| စက်တင်ဘာ ၂၀၁၁ တွင် ''[[:en:Tinker Tailor Soldier Spy (film)|Tinker Tailor Soldier Spy]]'' ရုပ်ရှင်၏ လန်ဒန်မြို့ ပွဲဦးထွက်၌ တွေ့ရစဉ်]] {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |ခုနှစ် ! scope="col" |အမည် ! scope="col" |ဇာတ်ကောင် ! scope="col" |ချန်နယ် ! class="unsortable" scope="col" |{{Tooltip|ကိုးကား|ကိုးကားချက်}} |- | rowspan="9" scope="row" |၂၀၀၄ |''[[:en:Mansfield Park|Mansfield Park]]'' |[[:en:Edmund Bertram|Edmund Bertram]] |[[:en:BBC Radio 4|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄]] | style="text-align: center;" |<ref name="WhatsOnStage1"/> |- |''Kepler'' |[[ဂျိုဟန်နက်စ် ကပ်ပလာ|Johannes Kepler]] |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref name="NationalTheatre1" /> |- |''[[:en:The Raj Quartet|The Raj Quartet]]'' |{{Sort|Rowan|Nigel Rowan}} |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" | |- |''[[:en:The Recruiting Officer|The Recruiting Officer]]'' |Worthy |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" | |- |''The Odyssey'' |Telemachus |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref name="WhatsOnStage1" /> |- |''The Biggest Secret'' |{{Sort|Collins|Captain Rob Collins}} |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=BBC Radio 4 – Saturday Drama, Mike Walker – The Biggest Secret|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b0076lrt|accessdate=16 September 2014|date=June 2004}}</ref> |- |''[[:en:The Far Side of the World|The Far Side of the World]]'' |ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref name="WhatsOnStage1" /> |- |''The Surgeon's Mate'' |ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref name="NationalTheatre1" /> |- |''Mr. Norris Changes Trains'' |ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref name="NationalTheatre1">{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch at National Theatre|url=http://www.nationaltheatre.org.uk/discover-more/artists/benedict-cumberbatch|publisher=National Theatre|accessdate=16 September 2014|archivedate=14 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140314014415/http://www.nationaltheatre.org.uk/discover-more/artists/benedict-cumberbatch}}</ref> |- | rowspan="5" scope="row" |၂၀၀၅ |''Le Pere Goriot'' |ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Book at Bedtime: Le Pere Goriot|url=http://genome.ch.bbc.co.uk/7a77534b548f45dc950b87362ae3ae03|accessdate=13 March 2015|date=19 September 2005|archive-date=14 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170714153159/http://genome.ch.bbc.co.uk/7a77534b548f45dc950b87362ae3ae03}}</ref> |- |''Seven Women'' |Tovey |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Seven Woman – And – The Twelve Pound Look|url=http://www.radiolistings.co.uk/programmes/s/se/seven_woman___and___the_twelve_pound_look.html|publisher=Radio Listings|accessdate=16 September 2014|archive-date=19 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419145135/http://www.radiolistings.co.uk/programmes/s/se/seven_woman___and___the_twelve_pound_look.html}}</ref> |- |''Medical Humanities: Baptism by Rotation'' |ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref name="autogenerated13">{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch at Radio Listings|url=http://www.radiolistings.co.uk/candc/c/cu/cumberbatch_benedict.html|publisher=Radio Listings|accessdate=16 September 2014|archive-date=11 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611173359/http://www.radiolistings.co.uk/candc/c/cu/cumberbatch_benedict.html}}</ref> |- |''Fieldstudy: The Field'' |ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref name="autogenerated13" /> |- |''The Cocktail Party'' |{{Sort|Quilpe|Peter Quilpe}} |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref name="WhatsOnStage1" /> |- | scope="row" |၂၀၀၆ |''The Possessed'' |{{Sort|Stavrogin|Nikolai Stavrogin}} |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=BBC – Drama on 3 – The Possessed|url=https://www.bbc.co.uk/radio3/dramaon3/pip/nauh5/|accessdate=16 September 2014|date=7 May 2006}}</ref> |- | rowspan="10" scope="row" |၂၀၀၈ |''The Pillow Book'' |Tadanobu |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=BBC Radio 4 – 15 Minute Drama, The Pillow Book, Episode 1|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00cxkrk|accessdate=16 September 2014}}</ref> |- |''[[:en:Blake's 7 (audio drama)|Blake's 7: The Early Years]]'' |Townsend | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Blake's 7: Jenna – The Trial: The Early Years (Unabridged)|url=https://itunes.apple.com/us/audiobook/blakes-7-jenna-trial-early/id375031814|publisher=iTunes|accessdate=16 September 2014|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305132756/https://itunes.apple.com/us/audiobook/blakes-7-jenna-trial-early/id375031814|url-status=dead}}</ref> |- |''Last Days of Grace'' |GF |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=BBC Radio 4 – Afternoon Drama, Nick Warburton – Last Days of Grace|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00dkff7|accessdate=16 September 2014|date=September 2008}}</ref> |- |''At War with Wellington'' |Duke of Wellington |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00d1znr|title=BBC Radio 4 – At War with Wellington Docudrama, Spoils of War|accessdate=16 September 2014}}</ref> |- |''Chatterton: The Allington Solution'' |{{Sort|Chatterton|Thomas Chatterton}} |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref name="GuardianLawson"/> |- |''Spellbound'' |{{Sort|Murchison|Dr. Murchison}} |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref name="autogenerated13" /> |- |''Rainy Season'' |ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref name="autogenerated13" /> |- |''The Tiger's Tale'' |ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" | |- |''Words and Music: Italian Fantasy'' |ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00cdbpf|title=BBC Radio 3 – Words and Music, Italian Fantasy|accessdate=16 September 2014}}</ref> |- |''[[:en:Doctor Who|Doctor Who]]: [[:en:Forty-five (audio drama)|Forty-Five]]'' |{{Sort|Carter|Howard Carter / Thing 2}} | | style="text-align: center;" |<ref name="BBCAmerica"/> |- | scope="row" |၂၀၀၈~၂၀၁၄ |''[[:en:Cabin Pressure (radio series)|Cabin Pressure]]'' |{{Sort|Crieff|Captain Martin Crieff}} |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref>[https://www.bbc.co.uk/programmes/b00lmcxj BBC Radio 4 Extra – Cabin Pressure]</ref> |- | scope="row" |၂၀၀၈ |''[[:en:Metamorphosis|Metamorphosis]]'' |ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ |[[:en:BBC Radio 7|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၇]] | style="text-align: center;" |<ref name="autogenerated12">{{Cite web|url=http://www.radiolistings.co.uk/programmes/m/me/metamorphosis.html|title=Metamorphosis|publisher=Radio Listings|accessdate=13 March 2015|archive-date=20 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150420101315/http://www.radiolistings.co.uk/programmes/m/me/metamorphosis.html}}</ref> |- | rowspan="3" scope="row" |၂၀၀၉ |''Good Evening'' |[[:en:Dudley Moore|Dudley Moore]] |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref name="autogenerated13" /> |- |''Little Red Hen'' |ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ | | style="text-align: center;" |<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zKnvC67ECMM Benedict Cumberbatch "Little Red Hen" – YouTube]</ref> |- |''[[:en:Marilyn Imrie#Rumpole%20and%20the%20Penge%20Bungalow%20Murders|Rumpole and the Penge Bungalow Murders]]'' |{{Sort|Rumpole|Young Rumpole}} |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Rumpole And The Penge Bungalow Murders [Afternoon Play/Drama]|url=http://www.radiolistings.co.uk/programmes/r/ru/rumpole_and_the_penge_bungalow_murders.html|publisher=Radio Listings|accessdate=13 March 2015|archive-date=19 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419142535/http://www.radiolistings.co.uk/programmes/r/ru/rumpole_and_the_penge_bungalow_murders.html}}</ref> |- | rowspan="3" scope="row" |၂၀၁၀ |''[[:en:Marilyn Imrie#Rumpole%20and%20the%20Family%20Pride|Rumpole and the Family Pride]]'' |{{Sort|Rumpole|Young Rumpole}} |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Rumpole And The Family Pride [Afternoon Play/Drama]|url=http://www.radiolistings.co.uk/programmes/r/ru/rumpole_and_the_family_pride.html|publisher=Radio Listings|accessdate=13 March 2015|archive-date=19 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419150609/http://www.radiolistings.co.uk/programmes/r/ru/rumpole_and_the_family_pride.html}}</ref> |- |''[[:en:Marilyn Imrie#Rumpole%20and%20the%20Eternal%20Triangle|Rumpole and the Eternal Triangle]]'' |{{Sort|Rumpole|Young Rumpole}} |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Rumpole And The Eternal Triangle [Afternoon Play/Drama]|url=http://www.radiolistings.co.uk/programmes/r/ru/rumpole_and_the_eternal_triangle.html|publisher=Radio Listings|accessdate=13 March 2015|archive-date=20 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150420083322/http://www.radiolistings.co.uk/programmes/r/ru/rumpole_and_the_eternal_triangle.html}}</ref> |- |''Words for You: The Next Chapter'' |ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Words for You (The Next Chapter)|url=https://itunes.apple.com/gb/album/words-for-you-the-next-chapter/id400765581|publisher=iTunes|accessdate=13 March 2015}}</ref> |- | scope="row" |၂၀၁၁ |''Tom and Viv'' |[[:en:T. S. Eliot|T. S. Eliot]] |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၇ | style="text-align: center;" |<ref name="autogenerated12" /> |- | rowspan="4" scope="row" |၂၀၁၂ |''[[:en:Marilyn Imrie#Rumpole%20and%20the%20Man%20of%20God|Rumpole and the Man of God]]'' |{{Sort|Rumpole|Young Rumpole}} |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b01ckpjh|title=Afternoon Play – ''Rumpole and the Man of God''|date=1 March 2012|accessdate=19 October 2012}}</ref> |- |''[[:en:Marilyn Imrie#Rumpole%20and%20the%20Explosive%20Evidence|Rumpole and the Explosive Evidence]]'' |{{Sort|Rumpole|Young Rumpole}} |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b01cks4p|title=Afternoon Play – ''Rumpole and the Explosive Evidence''|date=2 March 2012|accessdate=19 October 2012}}</ref> |- |''Rumpole and the Gentle Art of Blackmail'' |{{Sort|Rumpole|Young Rumpole}} |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/iplayer/episode/b01p9l1s/Afternoon_Drama_Rumpole_Episode_1/|title=Afternoon Drama, Rumpole, Episode 1|publisher=BBC Radio 4|date=18 December 2012|accessdate=25 March 2013}}</ref> |- |''Rumpole and the Expert Witness'' |{{Sort|Rumpole|Young Rumpole}} |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref>[http://www.radiotimes.com/episode/z75q/rumpole-of-the-bailey--episode-10-rumpole-and-the-expert-witness Rumpole of the Bailey | Episode 10. Rumpole and the Expert Witness | Radio Times]</ref> |- | rowspan="2" scope="row" |၂၀၁၃ |''[[:en:Copenhagen (play)|Copenhagen]]'' |[[ဝန်နာ ဟိုင်ဇင်ဘတ်|Werner Heisenberg]] |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၃ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/mediacentre/proginfo/2013/03/r3-wk3-drama-sun.html|title=Media Centre – Programme Information – Drama On 3: Copenhagen|date=1 January 1970|accessdate=25 March 2013}}</ref> |- |''[[:en:Neverwhere (radio play)|Neverwhere]]'' |{{Sort|Islington|Angel Islington}} |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=http://www.radiotimes.com/news/2013-02-20/benedict-cumberbatch-and-the-cast-of-neverwhere---first-photo-and-air-date-revealed|title=Benedict Cumberbatch and the cast of Neverwhere – first photo and air date revealed|publisher=Radio Times|date=20 February 2013|accessdate=25 March 2013|archivedate=19 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150319223530/http://www.radiotimes.com/news/2013-02-20/benedict-cumberbatch-and-the-cast-of-neverwhere---first-photo-and-air-date-revealed}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b01r522y|title=Neil Gaiman – Neverwhere|publisher=BBC Radio 4|date=1 January 1970|accessdate=25 March 2013}}</ref> |- | rowspan="2" scope="row" |၂၀၁၄ |''[[:en:Marilyn Imrie#Rumpole%20and%20the%20Old%20Boy%20Net|Rumpole and the Old Boy Net]]'' |Rumpole |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Rumpole and the Old Boy Net|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b03y38kc|accessdate=13 March 2015|date=20 March 2014}}</ref> |- |''[[:en:Marilyn Imrie#Rumpole%20and%20the%20Sleeping%20Partners|Rumpole and the Sleeping Partners]]'' |Rumpole |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Rumpole and the Sleeping Partners|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b03y3kgs|accessdate=13 March 2015|date=21 March 2014}}</ref> |- | scope="row" |၂၀၁၅ |''My Dear Bessie'' |Chris |ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=My Dear Bessie|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b05r78dw|accessdate=12 May 2015|date=20 April 2015}}</ref> |} == နောက်ခံစကားပြော == [[ဖိုင်:Benedict_Cumberbatch_at_the_London_Evening_Standard_Theatre_Awards_2014.jpg|alt=Closeup of Benedict Cumberbatch in a white shirt and black tie facing the camera with brown hair|thumb| ၂၀၁၄ လန်ဒန် ညနေခင်း စံပြ ဇာတ်ရုံ ဆုပေးပွဲ၌တွေ့ရစဉ်]] {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |ခုနှစ် ! scope="col" |အမည် ! class="unsortable" scope="col" |မှတ်ချက် ! class="unsortable" scope="col" |{{Tooltip|ကိုးကား|ကိုးကားချက်}} |- | scope="row" |၂၀၀၆ |''Casanova'' |Track: "Memoirs of Giacomo Casanova" | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Casanova by Giacomo Casanova|url=https://itunes.apple.com/us/audiobook/casanova/id353909371|publisher=[[:en:iTunes|iTunes]]|accessdate=16 September 2014}}</ref> |- | scope="row" |၂၀၀၉ |''[[:en:South Pacific (TV series)|South Pacific]]'' |မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်းတွဲ၊ (၆)ပိုင်း | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=BBC Two – South Pacific|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00kjjnx|accessdate=16 September 2014}}</ref> |- | scope="row" |၂၀၁၀ |''[[စတီဖင်ဟော့ကင်းနှင့်အတူ စကြဝဠာထဲသို့]]'' |မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်းတွဲ၊ (၃)ပိုင်း | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.variety.com/review/VE1117942614?refCatId=32|title=Review: 'Into the Universe With Stephen Hawking'|accessdate=23 October 2012}}</ref> |- | scope="row" |၂၀၁၁ |''[[:en:Curiosity (TV series)|Curiosity]]'' |မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်းတွဲ၊ အပိုင်း။ "စကြဝဠာကို ဘုရားသခင်က ဖန်ဆင်းပေးခဲ့တာလား?" | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Review: 'Curiosity: Did God Create the Universe?'|url=https://variety.com/2011/tv/reviews/curiosity-did-god-create-the-universe-1117945762/|accessdate=16 September 2014}}</ref> |- | rowspan="3" scope="row" |၂၀၁၂ |''Stephen Hawking's Grand Design'' |မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်းတွဲ၊ (၃)ပိုင်း | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=http://www.radiotimes.com/news/2012-09-06/hear-benedict-cumberbatch-narrating-stephen-hawkings-new-documentary-series|title=Hear Benedict Cumberbatch narrating Stephen Hawking's new documentary series|publisher=Radio Times|accessdate=19 October 2012}}</ref> |- |''Our War'' |Documentary narrating Lt. Mark Evison diary ; 1 episodes | |- |''[[:en:Late Night Tales: Friendly Fires|Late Night Tales: Friendly Fires]]'' |Track: "Flat of Angles (Part 1)" | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Yo, Sherlock! Benedict Cumberbatch performs spoken-word with Friendly Fires|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/yo-sherlock-benedict-cumberbatch-performs-spokenword-with-friendly-fires-8269621.html|accessdate=16 September 2014}}</ref> |- | rowspan="4" scope="row" |၂၀၁၃ |''[[:en:Late Night Tales: Röyksopp|Late Night Tales: Röyksopp]]'' |Track: "Flat of Angles (Part 2)" | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch to appear on new Röyksopp album|url=http://www.glamourmagazine.co.uk/news/celebrity/2013/05/15/benedict-cumberbatch-royksopp-album-late-night-tales|accessdate=16 September 2014|archivedate=24 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924040938/http://www.glamourmagazine.co.uk/news/celebrity/2013/05/15/benedict-cumberbatch-royksopp-album-late-night-tales}}</ref> |- |''[[:en:Late Night Tales: Bonobo|Late Night Tales: Bonobo]]'' |Track: "Flat of Angles (Part 3)" | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch to feature on new 'Late Night Tales' album|url=http://www.digitalspy.com/music/news/a526218/benedict-cumberbatch-to-feature-on-new-late-night-tales-album.html#~oQ1JFTsL9ftC8v|publisher=Digital Spy|accessdate=16 September 2014}}</ref> |- |''[[:en:Jerusalem (2013 film)|ဂျေရုစလင်]]'' |မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်း | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title='Jerusalem': Benedict Cumberbatch Narrates Stunning IMAX 3D Documentary|url=https://movies.yahoo.com/blogs/movie-talk/jerusalem-benedict-cumberbatch-narrates-stunning-imax-3d-documentary-230222858.html|publisher=Yahoo!}}</ref> |- |''Usher House'' |Opera by [[:en:Gordon Getty|Gordon Getty]] | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=http://www.pentatonemusic.com/getty-ushe-house|title=Gordon Getty - Usher House|accessdate=2016-12-18}}</ref> |- | rowspan="3" scope="row" |၂၀၁၄ |''[[:en:Late Night Tales: Django Django|Late Night Tales: Django Django]]'' |Track: "Flat of Angles (Part 4)" | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch Reads Final 'Flat of Angles' Short Story|url=http://www.digitalspy.com/music/news/a569075/benedict-cumberbatch-reads-final-flat-of-angles-short-story-listen.html#~oOTIHdp25KUM4F|publisher=Digital Spy|accessdate=4 September 2014}}</ref> |- |''Globalised Slavery'' |''[[ဂါးဒီးယန်း]]'' မှ ရိုက်ကူးသည့် မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်း | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Globalised Slavery: How Big Supermarkets are Selling Prawns in Supply Chain Fed by Slave Labour|url=https://www.theguardian.com/global-development/video/2014/jun/10/slavery-supermarket-supply-trail-prawns-video?CMP=twt_gu|accessdate=4 September 2014}}</ref> |- |''[[:en:Cristiano Ronaldo: The World at His Feet|Cristiano Ronaldo: The World at His Feet]]'' |မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်း | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch Narrates Cristiano Ronaldo Documentary|url=http://www.bbcamerica.com/anglophenia/2014/06/watch-benedict-cumberbatch-narrates-cristiano-ronaldo-documentary/|publisher=BBC America|accessdate=4 September 2014}}</ref> |- | scope="row" |၂၀၁၇ |''[[:en:Walk with Me (documentary)|Walk with Me – A Journal into Mindfulness featuring Thich Nhat Hanh]]'' |မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်း | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Walk With Me - A Journal into Mindfulness featuring Thich Nhat Hanh|url=http://walkwithmefilm.com|accessdate=12 August 2017}}</ref> |} == ဗီဒီယို ဂိမ်းများ == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |ခုနှစ် ! scope="col" |အမည် ! scope="col" |ဇာတ်ကောင် {{Small|(အသံသရုပ်ဆောင်)}} ! class="unsortable" scope="col" |{{Tooltip|ကိုးကား|ကိုးကားချက်}} |- | scope="row" |၂၀၁၁ |''The Nightjar'' |ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=http://www.the5experience.co.uk/projects|title=The Nightjar|work=The 5 Experience website|accessdate=1 May 2011|archivedate=7 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111107093803/http://www.the5experience.co.uk/projects}}</ref> |- | scope="row" |၂၀၁၄ |''Sherlock: The Network'' |[[ရှားလော့ခ်ဟုမ်း]] | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Sherlock: The Network app: 'It's a bit of Cumberbatch in your pocket'|url=http://www.digitalspy.com/tech/s129/sherlock/news/a545410/sherlock-the-network-app-its-a-bit-of-cumberbatch-in-your-pocket.html#~oOTKHY6eA22USd|accessdate=4 September 2014}}</ref> |- | scope="row" |၂၀၁၄ |''[[:en:Lego The Hobbit (video game)|Lego The Hobbit]]'' |စမဂ်{{Small|(နဂါး)}}၊ နီခရိုမန်စာ{{Small|(ဆော်ရွန်)}} | style="text-align: center;" |<ref name="RadioTimes1"/> |- | scope="row" |၂၀၁၅ |''[[:en:Family Guy: The Quest for Stuff|Family Guy: The Quest for Stuff]]'' |ကိုယ်တိုင်အဖြစ် | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|title=Ready to swoon? Benedict Cumberbatch is acting his heart out in Quahog. Join him for a spot of tea!|url=https://www.facebook.com/playfamilyguy/photos/a.769101076434552.1073741826.768555576489102/975882872423037/?type=1|accessdate=4 September 2014}}</ref> |} == နောက်ထပ်ကြည့်ရန် == * [[:en:List of awards and nominations received by Benedict Cumberbatch|ဘန်းနဒ္ဒစ် ကမ့်ဘာဘတ်ချ် ရရှိခဲ့သည့်ဆုများ နှင့် ဆန်ခါတင်ဝင်ခဲ့သည့်ဆုများ စာရင်း]] == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်များ == * {{IMDb name|1212722|ဘန်းနဒ္ဒစ် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်}} * {{DEFAULTSORT:ကမ့်ဘာဘတ်ချ်၊ ဘန်းနဒ္ဒစ်}} [[ကဏ္ဍ:အမျိုးသားသရုပ်ဆောင်များ၏ ရုပ်ရှင်သမိုင်းကြောင်းမှတ်တမ်းများ]] 4sf91eikptlqgklgitr2irpjgfeqeik 0 222096 1055071 883242 2026-09-24T13:39:29Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055071 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=ဘဲ ဘဲ ငန်း|editing=Lisa Linder-Silver|budget=|language=အင်္ဂလိပ်|country=အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု<br />တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|runtime=၉၁ မိနစ်<ref>{{cite web | url=https://bbfc.co.uk/releases/duck-duck-goose-film | title=DUCK DUCK GOOSE | work=[[British Board of Film Classification]] | accessdate=July 17, 2018 | archive-date=10 April 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190410170653/http://bbfc.co.uk/releases/duck-duck-goose-film | url-status=dead}}</ref>|released={{film date|2018|03|09|တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|ref1=<ref name=insight/>|2018|07|20|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|ref2=<ref>{{cite web|url=https://www.tvguide.com/news/whats-coming-to-netflix-july-2018/|title=''Orange is the New Black, Shameless'' and More Are Coming to Netflix in July|first=Lindsay|last=MacDonald|work=TV Guide|date=June 20, 2018|accessdate=June 20, 2018}}</ref> }}|distributor=GEM Entertainment<br />Film & TV House<br />{{small|(နိုင်ငံတကာ)}}<br />[[Netflix]]<br />{{small|(မြောက်အမေရိက)}}|studio=Original Force Animation<ref name=insight>{{cite web|url=https://www.varietyinsight.com/print_featurefilm_releases.php|title=Film releases|work=[[Variety Insight]]|accessdate=17 May 2017}}</ref><br />Wanda Media Co., Ltd<ref name=goose>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.cbooo.cn/m/670904 |access-date=17 December 2021 |archive-date=6 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180806121949/http://www.cbooo.cn/m/670904 }}</ref><br />Jiangsu Yuandongli Computer Animation Co.,Ltd<ref name=goose/>|music=[[Mark Isham]]|image=An animated movie.jpg|starring={{Plainlist| * [[Jim Gaffigan]] * [[Zendaya Coleman]] * [[Lance Lim]] * [[Greg Proops]] * [[Natasha Leggero]] * [[Stephen Fry]] * [[Craig Ferguson]] * [[Carl Reiner]] }}|story=Chris Jenkins|screenplay=Rob Muir<br />Chris Jenkins<br />Scott Atkinson<br />Tegan West|producer=Penney Finkelman Cox<br />Sandra Rabins|director=[[Chris Jenkins]]|caption=ရုပ်ရှင်ပိုစတာ|alt=|gross=$၁၉.၆ သန်<ref name=mojo>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=duckduckgoose.htm|title=Duck Duck Goose|work=[[Box Office Mojo]]|accessdate=July 17, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615004856/http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=duckduckgoose.htm|archive-date=June 15, 2018|url-status=dead}}</ref>}}'''''ဘဲ ဘဲ ငန်း''''' ({{Lang-en|Duck Duck Goose}}) သည် ၂၀၁၈ ခုနှစ်က ထုတ်လုပ်သော [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]] [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်]] အန်နီမေရှင်းဇာတ်လမ်းဖြစ်သည်။ သရုပ်ဆောင် Jim Gaffigan, Zendaya Coleman နှင့် Carl Reiner တို့ပါဝင်သည်။<ref name="Variety" /><ref name="THR" /><ref name="EW">{{cite news|last1=Robinson|first1=Will|title=Casting Net: Michael Pitt and Imogen Poots lead art-theft drama The Sleeping Shepherd|url=https://www.ew.com/article/2016/02/02/michael-pitt-imogen-poots-willem-dafoe-sleeping-shepherd|work=[[Entertainment Weekly]]|date=2 February 2016|accessdate=18 March 2016|archivedate=18 July 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180718115130/http://www.ew.com/article/2016/02/02/michael-pitt-imogen-poots-willem-dafoe-sleeping-shepherd/}}</ref> ဤဇာတ်လမ်းမှာ မတူညီသော သဘာဝများရှိသည့် [[ငန်း]]တစ်ကောင်နှင့် [[ဘဲ]]နှစ်ကောင်တို့အကြောင်း အဓိကထား ရိုက်ကူးထားသည်။ == သရုပ်ဆောင်သည် == * Jim Gaffigan အဖြစ် Peng<ref name="Variety">{{cite news|last1=McNary|first1=Dave|title=Jim Gaffigan, Carl Reiner Join 'Duck Duck Goose' Animated Movie|url=https://variety.com/2016/film/news/jim-gaffigan-duck-duck-goose-movie-1201695286/|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=2 February 2016|accessdate=18 March 2016}}</ref> * Zendaya Coleman အဖြစ် Chi<ref name="THR">{{cite news|last1=Galuppo|first1=Mia|title=Jim Gaffigan, Carl Reiner Join Animated Film 'Duck Duck Goose'|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/jim-gaffigan-carl-reiner-join-861419|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=2 February 2016|accessdate=18 March 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thewrap.com/zendaya-duck-duck-goose-acquired-by-open-road-films/|title=Zendaya’s ‘Duck Duck Goose’ Acquired by Open Road Films|accessdate=December 17, 2021}}</ref> * Lance Lim အဖြစ် Chao<ref name="deadline">{{cite web|url=https://deadline.com/2017/05/duck-duck-goose-movie-release-date-open-road-1202095738/|title=Animated 'Duck Duck Goose' Lands At Open Road For 2018 Bow|first=Patrick|last=Hipes|date=17 May 2017|publisher=|accessdate=24 February 2018}}</ref> * Greg Proops အဖြစ် Banzou * Natasha Leggero အဖြစ် Jinjing * Stephen Fry အဖြစ် Frazier<ref name="deadline" /> * Craig Ferguson အဖြစ် Giles<ref name="deadline" /> * Reggie Watts အဖြစ် Carl * Carl Reiner အဖြစ် Larry<ref name="Variety" /> * Jennifer Grey အဖြစ် Edna<ref name="deadline" /> * Diedrich Bader အဖြစ် Bing<ref name="deadline" /> * Rick Overton အဖြစ် Stanley<ref name="deadline" /> == ကိုးကား == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ် == * {{Official website|http://www.of3d.com/en/content/details36_281.html}} *{{IMDb title|4940416}} * {{Metacritic film|duck-duck-goose}} * {{Rotten-tomatoes|duck_duck_goose}} * {{AllMovie title|686672}} * {{douban|26603666}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၁၈ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[ကဏ္ဍ:တရုတ် ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[ကဏ္ဍ:အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[ကဏ္ဍ:တရုတ် ကာတွန်းရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် ကာတွန်းရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] q9n94olzu5lpdut2q7bt7g3i3hc7kmq 0 222737 1055055 743257 2026-09-24T12:28:59Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055055 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=ပွင့်လင်းရာသီ|editing=Pamela Ziegenhagen-Shefland|budget=$၈၅ သန်း<ref name="mojo">{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=openseason06.htm|publisher=[[Box Office Mojo]]|title=Open Season (2006)|accessdate=March 28, 2012}}</ref>|language=အင်္ဂလိပ်|country=အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|runtime=၈၆ မိနစ်<ref>{{cite web|title=Open Season|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/open-season-5|publisher=British Board of Film Classification|accessdate=March 29, 2014|archive-date=28 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128210012/https://bbfc.co.uk/releases/open-season-5|url-status=dead}}</ref>|released={{Film date|2006|9|29|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|2006|10|13|ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ}}|distributor=[[Sony Pictures Motion Picture Group#Sony Pictures Releasing|Sony Pictures Releasing]]<ref name="afi">{{cite web|title=Open Season|url=https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/63977|work=[[AFI Catalog of Feature Films]]|accessdate=February 9, 2018}}</ref>|music=[[Ramin Djawadi]] (နိုင်ပြီ) <br />[[Paul Westerberg]] (သီချင်းများ)|image=Open Season.jpg|starring=[[Martin Lawrence]]<br />[[Ashton Kutcher]]<br />[[Gary Sinise]]<br />[[Debra Messing]]<br />[[Billy Connolly]]<br />[[Jon Favreau]]<br />[[Georgia Engel]]<br />[[Jane Krakowski]]<br />[[Gordon Tootoosis]]<br />[[Patrick Warburton]]|story=Jill Culton<br />[[Anthony Stacchi]]|screenplay=[[Steve Bencich]]<br />[[Ron J. Friedman]]<br />[[Nat Mauldin]]|producer=Michelle Murdocca|director=[[Roger Allers]]<br>[[Jill Culton]]|caption=ရုပ်ရှင်ပိုစတာ|border=yes|gross=$၂၀၀.၈ သန်း<ref name="mojo"/>|based on='''An original story by'''<br>[[Steve Moore (cartoonist)|Steve Moore]]<br />John B. Carls|studio={{plainlist| * [[Columbia Pictures]]<ref name="afi"/> * [[Sony Pictures Animation]]<ref name="Variety2">{{cite news|last1=Hopewell|first1=John|last2=Lang|first2=Jamie|title=Why Sony Pictures Animation Still Needs a Big Hit – and Where It Might Come From|url=https://variety.com/2017/film/news/kristine-belson-sony-pictures-animation-still-needs-a-big-hit-1202467942/|accessdate=February 9, 2018|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=June 15, 2017|quote=Producing animated features since 2006’s “Open Season,” Sony Pictures Animation has still to fire up a “Despicable Me” size franchise which can, as Belson out, provide a transformational moment, defining a studio’s style.}}</ref> }}}}'''''ပွင့်လင်းရာသီ''''' ({{Lang-en|Open Season}}) သည် ၂၀၀၆ ခုနှစ်က ထုတ်လုပ်သော [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]] အန်နီမေရှင်းဇာတ်လမ်းဖြစ်သည်။ ဒုတိယတွဲဖြစ်သည့် ''[[ပွင့်လင်းရာသီ ၂]]'' ကို ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် လည်းကောင်း၊ တတိယတွဲဖြစ်သည့် ''[[ပွင့်လင်းရာသီ ၃]]'' ကို ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် လည်းကောင်း။ == သရုပ်ဆောင်သည် == * Martin Lawrence အဖြစ် Boog * Ashton Kutcher အဖြစ် Elliot * Gary Sinise အဖြစ် Shaw * Debra Messing အဖြစ် Beth * Billy Connolly အဖြစ် McSquizzy * Jon Favreau အဖြစ် Reilly * Georgia Engel အဖြစ် Bobbie * Jane Krakowski အဖြစ် Giselle * Gordon Tootoosis အဖြစ် Gordy * Patrick Warburton အဖြစ် Ian * Cody Cameron အဖြစ် Mr. Weenie * Danny Mann အဖြစ် Serge * Maddie Taylor အဖြစ် Deni * Nika Futterman အဖြစ် Rosie * Michelle Murdocca အဖြစ် Maria == ကိုးကား == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ် == * {{Official website|http://www.sonypictures.com/movies/openseason/}} * {{IMDb title|0400717}} * {{Rotten-tomatoes|open_season}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၀၆ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[ကဏ္ဍ:အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် ကာတွန်းရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] izwizlwqx97waklytydexg9m2kpqvpy 0 226660 1055133 831034 2026-09-24T17:29:38Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055133 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=လူဆိုးများ|released={{Film date|2022|4|12|[[Ace Hotel Los Angeles]]|2022|4|22|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု}}|based on={{Based on|''[[လူဆိုးများ (စာအုပ်စီးရီး)|လူဆိုးများ]]''|[[အာရုန် ဘလာဘီ]]}}|gross=$၁၃၂.၉ သန်း<ref name="BOM">{{Cite Box Office Mojo |id=8115900 |title=The Bad Guys (2022) |work=[[Box Office Mojo]] |accessdate=March 21, 2022}}</ref><ref name="NUM">{{Cite The Numbers |id=Bad-Guys-The |title=The Bad Guys (2022) |accessdate=April 14, 2022}}</ref>|budget=$၆၉–၈၀ သန်း<ref name=VarietyProj>{{cite web|url=https://variety.com/2022/film/box-office/box-office-bad-guys-northman-unbearable-weight-opening-weekend-1235237068/ |title=Box Office: ''The Bad Guys'', Viking Epic ''The Northman'' and Nicolas Cage's ''Massive Talent'' to Battle ''Fantastic Beasts 3''|date=April 20, 2022|first=Rebecca |last=Rubin |work=Variety |accessdate=April 20, 2022}}</ref><ref name="thewrap">{{cite news |last1=Fuster |first1=Jeremy |title=‘The Bad Guys’ Leads a Crucial Box Office Weekend for Non-Franchise Films |url=https://www.thewrap.com/bad-guys-box-office-northman-massive-talent/ |accessdate=April 21, 2022 |work=[[TheWrap]] |publisher=The Wrap News Inc. |date=April 21, 2022}}</ref>|language=အင်္ဂလိပ်|country={{USA}}|runtime=၁၀၀ မိနစ်<ref>{{Cite web|url=https://www.bbfc.co.uk/release/the-bad-guys-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmdaxmja0|title=''The Bad Guys'' (U)|work=[[British Board of Film Classification|ဘီဘီအက်ဖ်စီ]]|accessdate=March 25, 2022|archive-date=17 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317210518/https://www.bbfc.co.uk/release/the-bad-guys-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmdaxmja0|url-status=dead}}</ref>|distributor=[[Universal Pictures]]|image=The Bad Guys poster.jpeg|editing=ဂျွန် ဗင်ဇွန်|music=[[ဒံယေလ ပန်ဘာတန်]]<ref name="Composer Tweet">{{Cite tweet |user=DANIELPEMBERTON |last=Pemberton |first=Daniel |number=1407450200541704194|title=The news is now out there so this is probably a good time as any to say I've been working away for quite a while on a super fun big new animation feature from ⁦@Dreamworks and ⁦@UniversalPics:- “THE BAD GUYS” - }}</ref>|starring={{plainlist| * [[ဆမ် ရော့ဝဲ]] * [[မာ့ခ် မာရွန်]] * [[အန်တိုနီ ရာမို့စ်]] * [[ခရိဂ် ရော်ဘင်ဆန် (သရုပ်ဆောင်)|ခရိဂ် ရော်ဘင်ဆန်]] * [[အော့ခ်ဝါဖီနာ]] * [[ရစ်ချတ် အိုင်းအိုးဒက်]] * [[ဇာဇီ ဘီတဇ်]] * [[လီလီ ဆင်း]] * [[အဲလက်စ် ဘောစတိန်း]] }}|screenplay=[[အီတန် ကိုဟင်]]|producer={{plainlist| * ဒေမင် ရော့စ် * ရေဗက္ကာ ဟန့်တလီ }}|director=[[ပီယား ပီဖဲလ်]]|caption=ရုပ်ရှင်ပိုစတာ|studio=[[DreamWorks Animation]]}}'''''လူဆိုးများ''''' ({{Lang-en|The Bad Guys}}) သည် ၂၀၂၂ ခုနှစ်က ထုတ်လုပ်သော [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]] အန်နီမေရှင်းဇာတ်လမ်းဖြစ်သည်။ သရုပ်ဆောင် [[ဆမ် ရော့ဝဲ]]၊ [[မာ့ခ် မာရွန်]]၊ [[အန်တိုနီ ရာမို့စ်]]၊ [[ခရိဂ် ရော်ဘင်ဆန် (သရုပ်ဆောင်)|ခရိဂ် ရော်ဘင်ဆန်]]၊ [[အော့ခ်ဝါဖီနာ]]၊ [[ရစ်ချတ် အိုင်းအိုးဒက်]]၊ [[ဇာဇီ ဘီတဇ်]]၊ [[လီလီ ဆင်း]] နှင့် [[အဲလက်စ် ဘောစတိန်း]] တို့ပါဝင်သည်။ == အကျဉ်းချုပ် == ဒဏ္ဍာရီဆန်ဆန် ဓါးပြတိုက်မှု တစ်သက်တာပြီးနောက်၊ နာမည်ဆိုးဖြင့်ကျော်ကြားသော ရာဇဝတ်ကောင်များဖြစ်သော မစ္စတာဝံပုလွေ (Mr. Wolf)၊ မစ္စတာမြွေ (Mr. Snake)၊ မစ္စတာပီရန်ဟာ (Mr. Piranha)၊ မစ္စတာငါးမန်း (Mr. Shark) နှင့် မဒမ်တာရန်တူလာ (Ms. Tarantula) တို့ကို နောက်ဆုံးတွင် ဖမ်းမိသွားခဲ့သည်။ ထောင်ဒဏ်ချမှတ်ခြင်းကို ရှောင်ရှားရန်၊ တိရစ္ဆာန်ဥပဒေများသည် ၎င်းတို့၏ အခက်ခဲဆုံး စံပြနိုင်ငံသားများအဖြစ်သို့ မရောက်ရှိသေးဘဲ ၎င်းတို့၏ အခက်ခဲဆုံးသော စည်းကမ်းများကို ဖယ်ရှားရမည်ဖြစ်သည်။ သူတို့ရဲ့ နည်းပြဆရာ ပါမောက္ခ မာမလိတ် (Professor Marmalade) ရဲ့ သွန်သင်မှုအောက်မှာ သံသယရှိတဲ့ ဂိုဏ်းက ကမ္ဘာကြီးကို လှည့်စားဖို့ လှည့်စားနေပါတယ်။ == သရုပ်ဆောင်သည် == * [[ဆမ် ရော့ဝဲ]]<ref name="Voice cast">{{cite web|url=https://variety.com/2021/film/news/the-bad-guys-sam-rockwell-awkwafina-anthony-ramos-1235029280/|title=Sam Rockwell, Awkwafina and Anthony Ramos to Star in DreamWorks Animation’s ‘The Bad Guys’ (EXCLUSIVE)|last=Rubin|first=Rebecca|date=July 28, 2021|work=Variety|accessdate=July 28, 2021}}</ref> အဖြစ် မစ္စတာဝံပုလွေ (Mr. Wolf)<ref name="Character listings">{{Cite instagram|user=pierreperifel|postid=CR5Nj_oD2zj|date=July 28, 2021|title=The Bad Guys cast has finally been officially announced!}}</ref> * [[မာ့ခ် မာရွန်]] အဖြစ် မစ္စတာမြွေ (Mr. Snake) * [[အန်တိုနီ ရာမို့စ်]] အဖြစ် မစ္စတာပီရန်ဟာ (Mr. Piranha) * [[ခရိဂ် ရော်ဘင်ဆန် (သရုပ်ဆောင်)|ခရိဂ် ရော်ဘင်ဆန်]] အဖြစ် မစ္စတာငါးမန်း (Mr. Shark) * [[အော့ခ်ဝါဖီနာ]] အဖြစ် မဒမ်တာရန်တူလာ (Ms. Tarantula) * [[ရစ်ချတ် အိုင်းအိုးဒက်]] အဖြစ် ပါမောက္ခ ရူးပတ် မာမလိတ် IV (Professor Rupert Marmalade IV) * [[ဇာဇီ ဘီတဇ်]] အဖြစ် ဒိုင်ယန်း ဖော့စ်တင်တန် (Diane Foxington) * [[လီလီ ဆင်း]] အဖြစ် တီဖ်နီ ဖလုဖ်ဖစ် (Tiffany Fluffit) * [[အဲလက်စ် ဘောစတိန်း]] အဖြစ် မစ်စတီ လောက်ဂင်းစ် (Misty Luggins)<ref>{{Cite web|last=@Dreamworks|date=15 February 2022|title=Happy birthday, @alexborstein! #TheBadGuys|url=https://twitter.com/dreamworks/status/1493631208575668229|language=အင်္ဂလိပ်|accessdate=2022-02-16|work=Twitter}}</ref> == ကိုးကား == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ် == * {{Official website|https://www.dreamworks.com/movies/the-bad-guys}} * {{IMDb title|8115900}} * {{Rotten Tomatoes|the_bad_guys_2022}} * {{amg movie|730886}} * {{metacritic film|the-bad-guys}} * {{Mojo title|8115900}} * {{@movies|fben48115900}} * {{Mtime|270103|လူဆိုးများ}} * {{douban|30165311}} * {{Siamzone movie|9843|လူဆိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၂ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[ကဏ္ဍ:အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် ကာတွန်းရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] eb4g2ih1nn0z6pl4nh0w11fdbngmjni 0 228222 1055063 944680 2026-09-24T13:19:46Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 2 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055063 wikitext text/x-wiki {{ဆောင်းပါးကောင်း}} {{Infobox person | name = ဘန်းနဒ္ဒစ် ကမ့်ဘာဘတ်ချ် | native_name = Benedict Cumberbatch | native_name_lang = en | honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|CBE}} | image = BCumberbatch Comic-Con 2019.jpg | caption = ၂၀၁၉ ခုနှစ် စန်ဒီယေဂို ကောမစ်-ကွန်၌တွေ့ရသော ကမ်ဘာဘတ်ချ် | birth_name = ဘန်းနဒ္ဒစ် တင်မိုသီ ကာလ်တန် ကမ့်ဘာဘတ်ချ် | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1976|7|19}} | birth_place = [[:en:Hammersmith|ဟမ်းမားစမစ်သ်]]၊ [[လန်ဒန်]]၊ အင်္ဂလန် | alma_mater = {{ubl | [[:en:University of Manchester|မန်ချက်စတာ တက္ကသိုလ်]] | [[:en:London Academy of Music and Dramatic Art|လန်ဒန် ဂီတနှင့် ပြဇာတ်ဆိုင်ရာ အနုပညာအကယ်ဒမီကျောင်း]] }} | occupation = သရုပ်ဆောင် | years_active = ၁၉၉၉ ခုနှစ် – လက်ရှိ | works = [[ဘန်းနဒ္ဒစ် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်၏ အနုပညာသရုပ်ဆောင်မှုများ စာရင်း|စာရင်းအပြည့်အစုံ]] | awards = [[:en:List of awards and nominations received by Benedict Cumberbatch|စာရင်းအပြည့်အစုံ]] | spouse = {{marriage|[[:en:Sophie Hunter|ဆိုဖီဟန်တာ]]|14 February 2015}} | children = ၃ | father = [[:en:Timothy Carlton|တင်မိုသီ ကာလ်တန်]] | mother = [[:en:Wanda Ventham|ဝန်ဒါ ဗန်သမ်]] | relatives = {{ubl |[[:en:Henry Carlton Cumberbatch|ဟင်နရီ ကာလ်တန် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်]] (အဘိုး) |[[:en:Henry Alfred Cumberbatch|ဟင်နရီ အဲဖရတ် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်]] (အဘေး) |[[:en:Robert William Cumberbatch|ရောဘတ် ဝီလျံ ကမ့်ဘာဘတ်ချ်]] (အဘီ) }} | module = {{Listen | embed = yes | pos = center | filename = Benedict cumberbatch in front row b00wqfnd-crop.flac | title = ကမ့်ဘာဘတ်ချ်၏ စကားသံ | type = speech | description = ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၃ရက်၊ ဘီဘီစီ [[:en:Front Row (radio programme)|Front Row]]အစီအစဉ်မှ<ref name="BBC-b00wqfnd">{{Cite episode|title=Howard Jacobson, Benedict Cumberbatch, Zaha Hadid, Colin Firth, Mumford and Sons, Christian Marclay|series=Front Row|series-link=:en:Front Row (radio programme)|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00wqfnd|access-date=18 January 2014|station=BBC Radio 4|date=23 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20150816065245/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00wqfnd|archive-date=16 August 2015|url-status=live}}</ref> }} | signature = Benedict Cumberbatch's signature.svg }} '''ဘန်းနဒ္ဒစ် တင်မိုသီ ကာလ်တန် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်''' ({{Lang-en|'''Benedict Timothy Carlton Cumberbatch'''}}) (ဇူလိုင် ၁၉၊ ၁၉၇၆ ခုဖွား)သည် အင်္ဂလိပ်လူမျိုး အမျိုးသားသရုပ်ဆောင် အနုပညာသည်တစ်ဦးဖြစ်သည်။ သူ့အား စင်တင်ဖျော်ဖြေမှုများနှင့် တီဗီဖန်သားပြင်ပေါ်မှ ဖျော်ဖြေတင်ဆက်မှုများကြောင့် လူသိများသည့်အပြင် [[:en:Primetime Emmy Award|ပရိုင်းတိုင်းမ် အမ်မီ ဆုပေးပွဲ]]၊ [[:en:BAFTA TV Award|ဗြိတိသျှ ရုပ်ရှင်နှင့် ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်း အကယ်ဒမီထူးချွန်ဆုပေးပွဲ]]နှင့် [[:en:Laurence Olivier Award|လောရန့်စ်အိုလစ်ဗီးယား ဆုပေးပွဲ]]များအပါအဝင် [[:en:List of awards and nominations received by Benedict Cumberbatch|ဆုပေးပွဲအများအပြား၏ ထူးချွန်ဆုများနှင့် ဂုဏ်ပြုဆုများ]]စွာတို့ကို ရရှိထားသည့် ထူးချွန်သော အနုပညာသည်တစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။ ကမ့်ဘာဘတ်ချ်သည် သူပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည့် [[:en:Frankenstein (2011 play)|ဖရန့်ကင်စတိုင်း (၂၀၁၁ ပြဇာတ်)]]အတွက် [[:en:Laurence Olivier Award for Best Actor|လောရန့်စ်အိုလစ်ဗီးယား ဆုပေးပွဲ၏ အကောင်းဆုံးအမျိုးသားဇာတ်ဆောင်ဆု]]၊ [[:en:Sherlock (TV series)|ရှားလော့ခ်(၂၀၁၀)ဇာတ်လမ်းတွဲ]]အတွက် [[:en:Primetime Emmy Award|ပရိုင်းတိုင်းမ် အမ်မီ ဆုပေးပွဲ]]၏ [[:en:Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actor in a Miniseries or a Movie|ဇာတ်လမ်းတွဲတို (သို့) ရုပ်ရှင် သရုပ်ဆောင်ထူးချွန်သူ အမျိုးသားဇာတ်ဆောင်ဆု]]တို့ကို ရရှိထားပြီးသူလည်းဖြစ်သည်။ ''[[:en:The Imitation Game|လှည့်စားမှု ကစားပွဲ]]'' (၂၀၁၄) ရုပ်ရှင်မှ သူ၏သရုပ်ဆောင်မှုအတွက် [[:en:Academy Award for Best Actor|အကယ်ဒမီ (သို့) အော်စကာဆုပေးပွဲ]]၊ [[:en:British Academy Film Awards|ဗြိတိသျှ ရုပ်ရှင်အကယ်ဒမီထူးချွန်ဆုပေးပွဲ]]၊ [[:en:Screen Actors Guild Awards|Screen Actors Guild ဆုပေးပွဲ]] နှင့် [[:en:Golden Globe Award for Best Actor – Motion Picture Drama|ရွှေကမ္ဘာလုံးဆုပေးပွဲ]]များ၏ အကောင်းဆုံး ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်ထူးချွန်သူ အမျိုးသားဇာတ်ဆောင်ဆုများအတွက် ဆန်ခါတင်အမည်စာရင်း၌လည်း တင်သွင်းခြင်းခံခဲ့ရသည်။ သူသည် အပိုင်း(၅)ပိုင်းပါဝင်သည့် ''[[:en:Patrick Melrose (TV series)|ပက်ထရစ်မဲလ်ရို့စ်]]ဇာတ်လမ်းတွဲ''တွင် [[:en:Patrick Melrose|အဓိကဇာတ်ကောင်]]နေရာ၌ သရုပ်ဆောင်ခဲ့ရာ [[:en:BAFTA Award for Best Actor in a Leading Role|ဗြိတိသျှ ရုပ်ရှင်နှင့် ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်း အကယ်ဒမီထူးချွန်ဆုပေးပွဲ]]၏ အကောင်းဆုံးအမျိုးသားဇာတ်ဆောင်ဆုအား ရရှိခဲ့ပြန်လေသည်။ ထို့ပြင် ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ''[[တိုင်းမ် မဂ္ဂဇင်း|တိုင်းမ်]]'' မဂ္ဂဇင်း၏ နှစ်စဉ်ထုတ်ပြန်နေကြစာရင်းတစ်ခုဖြစ်သော [[:en:Time 100|ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဩဇာတိက္ကမအရှိဆုံးလူပုဂ္ဂိုလ်အယောက် (၁၀၀) စာရင်း]]၌လည်း ထည့်သွင်းဖော်ပြခြင်းခံခဲ့ရလေသည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ကျင်းပခဲ့သော [[ဒုတိယ အယ်လီဇဘက်|အဲလိဇဘက်-၂ ဘုရင်မကြီး]]၏ [[:en:2015 Birthday Honours|၂၀၁၅ ခုနှစ် မွေးနေ့ဂုဏ်ပြုပွဲ အခမ်းအနား]]၌ သူ၏ တိုင်းပြည်နှင့် လူမျိုးအပေါ် အနုပညာဖြင့် အလုပ်အကျွေးပြုခြင်းနှင့် ပရဟိတ ဆောင်ရွက်ချက်များအတွက် ဘုရင်မကြီးမှ [[:en:Order of the British Empire|CBE]] ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့တံဆိပ်ချီးမြှင့်၍ သူကောင်းပြုခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ ကမ့်ဘာဘတ်ချ်သည် [[:en:Victoria University of Manchester|မန်ချက်စတာ ဝိတိုရိယ တက္ကသိုလ်]]မှ ဘွဲ့ရရှိခဲ့ပြီးသည့်နောက် [[:en:London Academy of Music and Dramatic Art|လန်ဒန် ဂီတနှင့် ပြဇာတ်ဆိုင်ရာ အနုပညာအကယ်ဒမီကျောင်း]]သို့ ဆက်လက်တက်ရောက်သင်ကြားခဲ့ပြီး ဂန္ဒဝင်သရုပ်ဆောင်ပညာ ဘာသာရပ်ဖြင့် [[:en:Master of Arts|အနုပညာ မဟာဘွဲ့]]ကို ရရှိခဲ့သည်။<ref name=Time7>{{cite journal|last1=Dorris|first1=Jesse|title=Benedict Cumberbatch Talks Secrets, Leaks, and Sherlock|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,2154986,00.html|journal=Time|access-date=25 August 2014|date=28 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007131915/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,2154986,00.html|archive-date=7 October 2014|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007131915/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,2154986,00.html |date=7 October 2014 }}</ref> သူ၏ ပထမဦးဆုံးသော ဖျော်ဖြေတင်ဆက်မှုများမှာ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် [[ရှိတ်စပီးယား]] ပြဇာတ်များဖြင့် [[:en:Regent's Park Open Air Theatre|ရီဂျန့်စ်ပန်းခြံ လေဟာပြင်ပြဇာတ်ရုံ]]တွင် သရုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်း၊ [[:en:West End Theatre|ဝက်စ်အန့်ဒ်]] ပွဲဦးထွက်ဖြစ်သည့် ''[[:en:Hedda Gabler|ဟဒ္ဒါဂက်ဘလာ]]'' ထုတ်လုပ်ခဲ့သော [[:en:Richard Eyre|ရစ်ချတ် အယ်ရ်]] ပြဇာတ်၌ ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်းတို့ဖြစ်သည်။ ထိုအချိန်မှ စတင်ခဲ့ပြီး နောင်တွင် [[:en:Royal National Theatre|တော်ဝင် အမျိုးသားပြဇာတ်ရုံ]]တွင် ပြုလုပ်ခဲ့သည့် ဖျော်ဖြေတင်ဆက်မှုများဖြစ်သော ''[[:en:After the Dance (play)|ကပွဲ အလွန်]]'' (၂၀၁၀ ပြဇာတ်)နှင့် ''[[:en:Frankenstein (2011 play)|ဖရန့်ကင်စတိုင်း]]'' (၂၀၁၁ ပြဇာတ်)တို့တွင် သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ် [[:en:Barbican Theatre|ဘာဘီကန် ပြဇာတ်ရုံ]]တွင် ရှိတ်စပီးယား၏ လက်ရာများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သော ''[[:en:Hamlet|ဟမ်လတ်ပြဇာတ်]]''၏ [[:en:Prince Hamlet|ဇာတ်လိုက် နေရာ]]တွင် သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ကမ့်ဘာဘချ့်၏ ရုပ်/သံဇာတ်လမ်းဆိုင်ရာ အနုပညာသရုပ်ဆောင်မှုများ၌ [[စတီဖင်ဟော့ကင်း]]အဖြစ် သူပါဝင် သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည့် ၂၀၀၄ ခုနှစ်၌ ထုတ်လွှင့်ခဲ့သော ''[[:en:Hawking (2004 film)|ဟော့ကင်း]]'' ရုပ်မြင်သံကြားဇာတ်လမ်းလည်း အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ သူသည် ၂၀၁၀ မှ ၂၀၁၇ ခုနှစ်အထိ ထုတ်လွှင့်ခဲ့သော [[BBC|ဘီဘီစီ]]၏ ''[[:en:Sherlock (TV series)|ရှားလော့ခ်]]'' ဇာတ်လမ်းတွဲမှ [[ရှားလော့ခ်ဟုမ်း]] ဇာတ်ကောင်နေရာ၌ သူ၏ သရုပ်ဆောင်မှုအား ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံးမှ အသိအမှတ်ပြုခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ ထို့ပြင် [[:en:Tom Stoppard|တွမ်စတော့ပတ်]] ဇာတ်ညွှန်းရေးသားသည့် ''[[:en:Parade's End (TV Series)|စစ်ရေးပြ၏ အဆုံးသတ်]]'' (၂၀၁၂)၊ ''[[:en:The Hollow Crown (TV Series)|အခေါင်းပေါက်ပါသော သရဖူ။ နှင်းဆီစစ်ပွဲများ]]'' (၂၀၁၆) ဇာတ်လမ်းတွဲ၊ ''[[:en:Patrick Melrose (TV Series)|ပက်ထရစ် မဲလ်ရို့စ်]]'' (၂၀၁၈) ဇာတ်လမ်းတွဲနှင့် ''[[:en:Brexit: The Uncivil War|ဘရက်ဇစ်။ ရိုင်းစိုင်းလှသော စစ်ပွဲ]]'' (၂၀၁၉) ရုပ်မြင်သံကြားဇာတ်လမ်း စသည့်တို့၏ သရုပ်ဆောင်မှုများ၌လည်း နာမည်ကျော်ကြားခဲ့သည်။ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများအနေဖြင့် ''[[:en:Amazing Grace (2006 Film)|Amazing Grace]]'' (၂၀၀၆) ရုပ်ရှင်တွင် [[:en:William Pitt the Younger|William Pitt the Younger]] အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ''[[:en:Star Trek: Into Darkness|Star Trek Into Darkness]]'' (၂၀၁၃) ရုပ်ရှင်တွင် [[:en:Khan Noonien Singh|Khan]] အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ''[[:en:12 Years a Slave (film)|12 Years a Slave]]'' (၂၀၁၃) ရုပ်ရှင်တွင် [[:en:William Prince Ford|William Prince Ford]] အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ''[[:en:The Fifth Estate (film)|ပဉ္စမ မဏ္ဍိုင်]]'' (၂၀၁၃) ရုပ်ရှင်တွင် [[ဂျူလီယန် အက်စ်ဆန်း]]အဖြစ် နှင့် ''[[:en:The Imitation Game|လှည့်စားမှု ကစားပွဲ]]'' (၂၀၁၄) ရုပ်ရှင်တွင် [[အလန် ကျူးရင်း]] အဖြစ်လည်းကောင်း သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့အပြင် သူသည် သမိုင်းကြောင်းနောက်ခံ ရုပ်ရှင်များဖြစ်သော ''[[:en:The Current War|The Current War]]'' (၂၀၁၇)၊ ''[[:en:1917 (2019 film)|1917]]'' (၂၀၁၉) နှင့် ''[[:en:The Courier (2020 film)|The Courier]]'' (၂၀၂၀) ရုပ်ရှင်တို့တွင်လည်း သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၂ မှ ၂၀၁၄ ခုနှစ်ကာလများတွင် သူသည် ''[[:en:The Hobbit (film series)|ဟော့ဘစ်]]'' ရုပ်ရှင်ကားကြီးများ၌လည်း [[:en:Smaug|Smaug]]နဂါး နှင့် [[:en:Sauron|Sauron]] ဇာတ်ကောင်နေရာများတွင် နောက်ခံစကားပြောနှင့် [[:en:Motion Capture|လှုပ်ရှားရုပ်ပုံဖမ်းယူမှု]] မှတဆင့် သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ [[မာဗယ်လ်ရုပ်ရှင်စကြဝဠာ|မာဗယ်လ် ရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်းကမ္ဘာ]]၏ ဇာတ်လမ်းနောက်ခံတွဲစပ်ထားသည့် စူပါဟီးရိုး ရုပ်ရှင်ကားများဖြစ်သော ''[[:en:Doctor Strange (2016 film)|ဒေါက်တာ စထရိန့်ချ်]]'' (၂၀၁၆)၊ ''[[:en:Thor: Ragnarok|သောရ်။။ ရဂ်နာ့ရော့]]'' (၂၀၁၇)၊ ''[[Avengers: Infinity War]]'' (၂၀၁၈)၊ ''[[:en:Avengers: Endgame|Avengers: Endgame]]'' (၂၀၁၉) စသည့် ရုပ်ရှင်ကားကြီးများတွင် [[:en:Stephen Strange (Marvel Cinematic Universe)|ဒေါက်တာ စတက်ဖန်စထရိန့်]] ဇာတ်ကောင်အဖြစ် သရုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး၊ ''[[:en:Spider-Man: No Way Home|ပင့်ကူ-လူသား။ ။ အိမ်ပြန်လမ်းဝေး]]'' (၂၀၂၁) နှင့် ''[[ရူးသွပ်မှု၏ အနန္တစကြဝဠာမျိုးစုံအတွင်းဝယ် ဒေါက်တာ စထရိန့်ချ်]]'' (၂၀၂၂) ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားကြီးများတွင်လည်း ၎င်းဇာတ်ကောင်နေရာ၌ပင် ထပ်မံရိုက်ကူးရန်စီစဉ်ထားသည်။ == အနုပညာ လုပ်ဆောင်မှုများ == {{See also|ဘန်းနဒ္ဒစ် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်၏ အနုပညာသရုပ်ဆောင်မှုများ စာရင်း}} === ပြဇာတ် === [[ဖိုင်:Benedict_Cumberbatch_2008.jpg|thumb| ၂၀၁၁ ဧပြီ၌ ''[[:en:Frankenstein (2011 play)|ဖရန့်ကင်စတိုင်း]]'' ပြဇာတ်အတွက် အစမ်း လေ့ကျင့်နေစဉ်]] ၂၀၀၁ ခုနှစ်ကတည်းကစ၍ ကမ့်ဘာဘချ့်သည် [[:en:Open Air Theatre, Regent's Park|ရီဂျန့်စ်ဥယျာဉ် လေဟာပြင်ပြဇာတ်ရုံ]]၊ [[:en:Almeida Theatre|အယ်မေဒါ]] ပြဇာတ်ရုံ၊ [[:en:Royal Court Theatre|တော်ဝင်တရားရုံး ပြဇာတ်ရုံ]] နှင့် [[:en:Royal National Theatre|တော်ဝင်အမျိုးသားပြဇာတ်ရုံ]]များတွင် များစွာသော ပြဇာတ်များ၌ အဓိကဇာတ်ကောင်‌နေရာမှ ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ''[[:en:Hedda Gabler|Hedda Gabler]]'' တွင် George Tesman အဖြစ် ဇာတ်ပို့နေရာမှ သူ၏ အကောင်းဆုံးပံ့ပိုး သရုပ်ဆောင်ခဲ့မှုအတွက် [[:en:Olivier Awards|အိုလစ်ဗီးယား ဆု]] ဆန်ခါတင်စာရင်း၌ ထည့်သွင်းခံခဲ့ရပြီး ၎င်းမှာ [[:en:Almeida Theatre|အယ်မေဒါ ပြဇာတ်ရုံ]]တွင် ၂၀၀၅ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၆ ရက်နေ့၌ သရုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၀၅ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ၎င်းပြဇာတ်သည် [[:en:West End Theatre|ဝက်စ်အန့်ဒ် ဇာတ်ရုံများ]]ဆီသို့ ပြောင်းရွေ့သွားသည်။<ref>{{cite web|title=Hedda Gabler|url=http://www.almeida.co.uk/event/hedda-gabler|publisher=Almeida Theatre|access-date=25 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026034633/http://www.almeida.co.uk/event/hedda-gabler|archive-date=26 October 2014|url-status=live}}</ref> ထိုပြောင်းရွှေ့မှုသည် သူ၏ ဝက်စ်အန့်ဒ် ပွဲဦးထွက် အမှတ်သညာ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.whatsonstage.com/west-end-theatre/news/04-2005/eyre-brings-best-hedda-gabler-into-duke-of-yorks_23992.html|title=''Hedda Gabler'' at the Almeida Theatre|publisher=Whats on Stage|accessdate=19 September 2021|archivedate=26 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226113627/http://www.whatsonstage.com/west-end-theatre/news/04-2005/eyre-brings-best-hedda-gabler-into-duke-of-yorks_23992.html}}</ref> === ရုပ်မြင်သံကြား ဇာတ်လမ်း === သူ၏ အစောပိုင်းကာလမှ ရုပ်/သံဇာတ်လမ်းဆိုင်ရာ သရုပ်ဆောင်မှုများအနေဖြင့် မတူညီသည့် ဇာတ်ရုပ် နှစ်ရုပ်တွင် ဧည့်သရုပ်ဆောင်အနေဖြင့် ပါဝင်ခဲ့သော ''[[:en:Heartbeat (British TV Series)|Heartbeat]]'' (၂၀၀၀~၂၀၀၄)၊ ''[[:en:Velvet Tipping (TV Series)|Tipping the Velvet]]'' (၂၀၀၂) ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်းတွင် ဖရက်ဒီ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ''[[:en:Cambridge Spies|Cambridge Spies]]'' (၂၀၀၃) ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်းတွင် အက်ဒွပ် အဖြစ် နှင့် [[အိုင်တီဗွီ|ITV]] ၏ ''[[:en:Fortysomething (TV Series)|လေးဆယ်ကျော်]]'' (၂၀၀၃) ဟာသ ဒရာမာ ရုပ်/သံဇာတ်လမ်းတွဲတွင် ရော်ရီ အဖြစ်လည်းကောင်း ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ''[[:en:Spooks (TV Series)|Spooks]]'' ဇာတ်လမ်းတွဲ နှင့် ''[[:en:Silent Witness|Silent Witness]]'' ဇာတ်လမ်းတွဲတို့တွင်လည်း ပါဝင်ခဲ့သေးသည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်၌ ''[[:en:Hawking (2004 film)|ဟော့ကင်း]]'' ဇာတ်လမ်းတွင် [[စတီဖင်ဟော့ကင်း]]အဖြစ် သရုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်းမှာ ရုပ်/သံဇာတ်လမ်းများတွင် သူ၏ ပထမဦးဆုံး အဓိက ဇာတ်ကောင်နေရာ၌ သရုပ်ဆောင်ရခြင်း ဖြစ်လေသည်။ သူသည် [[:en:British Academy Television Award for Best Actor|ဗြိတိသျှ ရုပ်/သံ အကယ်ဒမီထူးချွန်ဆုပေးပွဲ၏ အကောင်းဆုံးအမျိုးသားဇာတ်ဆောင်ဆု]]အတွက် အမည်စာရင်းတင်သွင်းခြင်းခံရသည့်အပြင် မွန်တီ-ကာလို ရုပ်/သံဇာတ်လမ်းပွဲတော်တွင် [[:en:Monte-Carlo Television Festival|အကောင်းဆုံး ရုပ်/သံ အမျိုးသားဇာတ်ဆောင် Golden Nymph ဆု]]ကို ဆွတ်ခူးခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ''[[:en:Curiosity (TV series)|Curiosity]]'' ရုပ်မြင်သံကြားဇာတ်လမ်းတွဲ၏ ပထမအတွဲတွင် ဟော့ကင်း အသံနေရာမှ ပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။ [[BBC|ဘီဘီစီ]] ၏ ''[[:en:Dunkirk (TV Series)|Dunkirk]]'' ရုပ်/သံဇာတ်လမ်းတွဲတွင်လည်း ဗိုလ် ဂျင်မီလန်းဂ်လေး အဖြစ် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title=BBC Two – Dunkirk, Deliverance|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b0074q1m|publisher=BBC|access-date=24 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704044610/http://www.bbc.co.uk/programmes/b0074q1m|archive-date=4 July 2013|url-status=live}}</ref> [[ဖိုင်:Benedict_Cumberbatch_filming_Sherlock_cropped.jpg|thumb| [[:en:Chinatown, London|လန်ဒန်မြို့၊ တရုတ်တန်း]]၌ ''ရှားလော့ခ် ဇာတ်လမ်းတွဲအား'' ရိုက်ကူးနေစဉ်]] ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်သည် ''ဗင်ဂိုး။။ စာလုံးများဖြင့် ရေးခြယ်ခဲ့သူ ({{Lang-en|Van Gogh: Painted with Words}})'' ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်း၌ [[ဗင်းဆင့် ဗန်ဂိုး]] ဇာတ်ရုပ်အား ပုံဖော်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ''[[ဒေးလီး တယ်လီဂရပ်ဖ်]]'' မှ သူ၏ သရုပ်ဆောင်မှုအား ''“<u>ခံစားသက်ဝင်စွာဖြင့် ဗန်ဂိုးအား မျက်စိရှေ့မှောက်သို့ ဆောင်ကျဉ်းလာသော မျက်ဝန်းလဲ့ပြာပိုင်ရှင်၏ အသက်ဝင်မှု</u>”'' ဟူ၍ မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/bbc/7545087/Easter-TV-highlights.html|title=Easter TV Highlights|newspaper=The Daily Telegraph|date=1 April 2010|access-date=12 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423003704/http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/bbc/7545087/Easter-TV-highlights.html|archive-date=23 April 2014|url-status=live}}</ref> ၎င်းနှစ်၌ပင် သူသည် [[ဘီဘီစီ|BBC]] / [[:en:PBS|PBS]] တို့ ပူးပေါင်း တင်ဆက်သည့် ''[[:en:Sherlock (TV Series)|ရှားလော့ခ်]]'' ရုပ်/သံဇာတ်လမ်းတွဲတွင် [[ရှားလော့ခ်ဟုမ်း]] ဇာတ်ကောင်နေရာ၌ စတင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး၊ လူအများ၏ ချီးကျူးထောပနာပြုခြင်းခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web|title=Masterpiece {{!}} Classic {{!}} New Upstairs Downstairs|url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/classic/copro.html|publisher=PBS|accessdate=19 September 2021|archivedate=27 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131227151337/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/classic/copro.html}}</ref><ref name="sherlock">{{cite press release|url=https://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2008/12_december/19/sherlock.shtml|publisher=BBC|title=BBC Drama announces ''Sherlock'', a new crime drama for BBC One|date=19 December 2008|access-date=19 December 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/6I1ym6vEq?url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2008/12_december/19/sherlock.shtml|archive-date=11 July 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=TV Review: ''Sherlock'' and ''Orchestra United''|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2010/jul/26/sherlock-orchestra-united-tv-review}}</ref> ဇာတ်လမ်း၏ ဒုတိယအတွဲအား ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းတွင် ၂၀၁၂ [[နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့|နှစ်သစ်ကူးနေ့]]၌ ထုတ်လွှင့်ခဲ့ပြီး၊<ref name="sherlock2">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/reviews/last-nights-tv-sherlock-bbc-1-6283989.html|title=Last Night's TV: Sherlock, BBC 1}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ၂၀၁၂ ခုနှစ် မေလ၌ PBS မှ ထုတ်လွှင့်ခဲ့လေသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/mystery/index.html|title=Sherlock, Season 2 on MASTERPIECE MYSTERY!|accessdate=19 September 2021|archivedate=8 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150508153512/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/mystery/index.html}}</ref> ဇာတ်လမ်း၏ တတိယအတွဲအား PBS မှ ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ မှ ဖေဖော်ဝါရီလ ထိ သုံးပတ်ကြာထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ ''ကမ့်ဘာဘတ်ချ်'' သည် ၎င်းတတိယအတွဲ၏ အပိုင်းခွဲဇာတ်လမ်းဖြစ်သော 'သူ၏ နောက်ဆုံးကတိသစ္စာ' အမည်ရှိ ဇာတ်လမ်းအပိုင်းအတွက် အမ်မီဆုများထဲမှ [[:en:Outstanding Lead Actor in a Limited or Anthology Series or Movie|ဇာတ်လမ်းတွဲတို (သို့) ရုပ်ရှင် ထူးချွန်သူ အမျိုးသားဇာတ်ဆောင်ဆု]]ကို ရရှိခဲ့သည်။ ကမ့်ဘာဘတ်ချ်သည် SuperWhoLock ဟုခေါ်သော ဆိုရှယ်မီဒီယာ Tumblr ရှိ 'Big Three' fandoms ၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|title='Sherlock' Shocks Emmys with Benedict Cumberbatch, Martin Freeman Wins|url=https://variety.com/2014/tv/news/sherlock-emmy-wins-benedict-cumberbatch-martin-freeman-1201290393/}}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် ကမ့်ဘာဘတ်ချ် သည် သူ၏ ဆဌမမြောက်သော [[:en:British Academy Television Awards|ဗြိတိသျှ ရုပ်မြင်သံကြားဆိုင်ရာ အကယ်ဒမီ ဆုပေးပွဲ]]၏ အကောင်းဆုံး အမျိုးသား ဇာတ်ဆောင်ဆု ဖြစ်လာစေမည့် ဆုအတွက် လျာထားအမည်စာရင်းအား သူ၏ ''ရှားလော့ခ်'' ဇာတ်လမ်း တတိယအတွဲ အတွက် စာရင်းတင်သွင်းခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web|title=BAFTA TV Awards: Benedict Cumberbatch Gets Third Nomination for 'Sherlock'|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/bafta-tv-awards-benedict-cumberbatch-787198}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nominations Announced for this Year's House of Fraser British Academy Television Awards|url=http://www.bafta.org/television/news/television-awards-2015-nominations-announced|publisher=BAFTA}}</ref> ထို့ပြင် ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင်လည်း သူသည် '''ရှားလော့ခ်ဇာတ်လမ်းတွဲမှ စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ်ရာ သတို့သမီး''' အပိုင်း ဇာတ်လမ်းအတွက် အမ်မီ၏ [[:en:Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actor in a Miniseries or a Movie|ဇာတ်လမ်းတွဲတို (သို့) ရုပ်ရှင် ထူးချွန်သူ အမျိုးသား ဇာတ်ဆောင်ဆု]]အတွက် ထပ်မံ၍ အမည်စာရင်းတင်သွင်းခြင်းခံရသည်။<ref>{{Cite news|title=Complete list of 2016 Emmy nominees|url=https://www.latimes.com/entertainment/tv/la-et-st-emmys-2016-nominees-winners-list-20160714-snap-story.html}}</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်သည် [[ဘီဘီစီ]] နှင့် [[:en:HBO|HBO]] တို့ ပူးပေါင်း၍ ရိုက်ကူးထုတ်လုပ်သော ''[[:en:Parade's End (TV Series)|စစ်ရေးပြ၏ အဆုံးသတ်]]'' ဇာတ်လမ်းတွဲတွင် မင်းသမီး [[:en:Rebecca Hall|ရေဗက္ကာဟောလ်]]နှင့်အတူတွဲဖက်၍ ခေါင်းဆောင်မင်းသားနေရာမှ သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် [[:en:Parade's End|အမည်တူ မူရင်းဝတ္ထု]]အား ပြန်လည်ဆန်းသစ်ထားသော [[:en:Ford Madox Ford|Ford Madox Ford]] ၏ ဝတ္တုကို အခြေခံကာ [[:en:Tom Stoppard|တွမ်စတော့ပတ်ဒ်]]၏ ဇာတ်ညွှန်းဖြင့် ဒါရိုက်တာ [[:en:Susanna White|Susanna White]] မှ အပိုင်း(၅)ပိုင်းပါသော ဇာတ်လမ်းတွဲအဖြစ် ရိုက်ကူးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|title=Parade's End|url=https://www.bbc.co.uk/tv/comingup/parades-end|publisher=BBC|access-date=19 September 2021|archive-date=3 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100903002340/http://www.bbc.co.uk/tv/comingup/parades-end/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=HBO Back in War Business With 'Parade's End'|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/hbo-back-war-business-parade-194753}}</ref> ထိုနှစ် ဧပြီလတွင် သူသည် ဗြိတိသျှနှင့် အမေရိကနှစ်ခုလုံး၌ ထုတ်လွှင့်ခဲ့သော ''[[:en:The Hollow Crown (TV Series)|အခေါင်းပေါက်ပါသော သရဖူ]]'' ဇာတ်လမ်းတွဲ၏ ဒုတိယအတွဲတွင် ရှိတ်စပီးယား ပြဇာတ်၏ [[:en:Richard III (play)|ဇာတ်ကောင် ရစ်ချက်-၃]]နေရာ၌ ယင်းအမည်ဖြင့်ပင် ဇာတ်ကြောင်းအား ပုံဖော်သရုပ်ဆောင်မည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Benedict Cumberbatch to play Richard III on BBC2|url=https://www.theguardian.com/culture/2014/apr/06/benedict-cumberbatch-richard-iii-bbc2}}</ref> ကမ့်ဘာဘတ်ချ် သည် ၂၀၁၄ ခုနှစ်မှစ၍ [[:en:Dunlop Tyres|ဒန်လော့ပ် တာယာ]] နှင့် [[:en:Jaguar Cars|ဂျက်ဂွါး]]ဇိမ်ခံကားလုပ်ငန်းများ၏ အမှတ်တံဆိပ် သံတမန်တစ်ဦးလည်း ဖြစ်လာလေသည်။<ref>{{Cite web|title=Voice of Jaguar now face of Dunlop China, Benedict Cumberbatch|url=http://www.rushlane.com/dunlop-china-benedict-cumberbatch-12123001.html|publisher=Rush Lane|accessdate=19 September 2021|archivedate=14 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714204528/http://www.rushlane.com/dunlop-china-benedict-cumberbatch-12123001.html}}</ref><ref>{{Cite web|title=Destinations Benedict Cumberbatch: Ice Driving in Finland|url=http://highlife.ba.com/Destinations/Benedict-Cumberbatch-ice-driving-in-Finland.html|publisher=High Life}}</ref> === ရုပ်ရှင် === ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်သည် ''[[:en:Amazing Grace (2006 film)|Amazing Grace]]'' (၂၀၀၆) ရုပ်ရှင်တွင် ၁၈ ရာစုနှောင်းနှင့် ၁၉ ရာစုအစောပိုင်းမှ ဗြိတိသျှပါလီမန်အမတ်ဖြစ်သူ [[:en:William Pitt the Younger|William Pitt theYounger]] အဖြစ် သရုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး သူ့အား [[:en:London Film Critics Circle Awards|London Film Critics Circle ဆုပေးပွဲ]]မှ "ဗြိတိန်၏ အောင်မြင်ကျော်ကြားသော သရုပ်ဆောင်ဆု" အတွက် ဆန်ခါတင်စာရင်းဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.screendaily.com/control-atonement-lead-london-critics-circle-nominations/4036287.article|title=Control, Atonement lead London Critics' Circle nominations}}</ref> ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်သည် ''[[:en:Atonement (2007 film)|အပြစ်ဖြေရာ]]'' ရုပ်ရှင်၌ ပါဝင်ခဲ့ပြီး ''[[ဂါးဒီးယန်း|ဂါးဒီးယန်း သတင်းစာ]]''၏ မှတ်ချက်အား ကိုးကား၍ ဖော်ပြရလျှင် ၎င်းရုပ်ရှင်သည် "အောင်မြင်ခဲ့သော ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားကြီးများ၏ တစိတ်တဒေသအဖြစ် သူ ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့မှုများ" ထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ နောင်တွင် ''ရှားလော့ခ်'' ဇာတ်လမ်းတွဲ၌ သူ့အား သရုပ်ဆောင်စေခဲ့သော [[:en:Sue Vertue|ဆူးဗာတူး]] နှင့် [[:en:Stephen Moffat|စတီဖင်မော့ဖတ်]] တို့၏ စိတ်ဝင်စားမှုကိုလည်း ခံခဲ့ရလေသည်။<ref>Benedict Cumberbatch: London and Hollywood, By Lynnette Porter, Andrews UK Limited, 2016</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် သူသည် ''[[:en:The Other Boleyn Girl (2008 film)|The Other Boleyn Girl]]'' ရုပ်ရှင်၌ ဇာတ်ပို့ အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင် သရုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး၊ နောက်တစ်နှစ်တွင် [[ချားလ်စ်ဒါဝင်|ချားလ်စ် ဒါဝင်]]၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိအား ရိုက်ကူးထားသော ''[[:en:Creation (2009 film)|Creation]]'' (၂၀၀၉) ရုပ်ရှင်တွင် ဒါဝင်၏ သူငယ်ချင်း [[:en:Joseph Dalton Hooker|ဂျိုးဆက် ဟွတ်ကာ]] အဖြစ် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ သူသည် ၂၀၁၀ ခုနှစ်၏ ''[[:en:The Whistleblower|သတင်းပေးသူ]]'' နှင့် ''[[:en:Four Lions|ခြင်္သေ့လေးကောင်]]'' ရုပ်ရှင်များတွင်လည်း ထင်ရှားခဲ့သည်။ စာရေးဆရာ [[:en:John le Carré|John le Carré]]၏ ဝတ္တုအား ဇာတ်ညွှန်း ပြင်ဆင်ရေးသား ရိုက်ကူးခဲ့သည့် ''[[:en:Tinker Tailor Soldier Spy (film)|Tinker Tailor Soldier Spy]]'' (၂၀၁၁) ရုပ်ရှင်တွင်လည်း [[:en:George Smiley|ဂျော့ချ် စမိုင်လေ]] ၏ ညာလက်ရုံး [[:en:Peter_Guillam|Peter Guillam]] အဖြစ် ပုံဖော် သရုပ်ဆောင်ခဲ့လေသည်။ ၎င်းဇာတ်ကားအား [[:en:Tomas Alfredson|သောမတ်စ် အဲဖရက်စံ]] မှ ဒါရိုက်တာလုပ်ပြီး [[:en:Gary Oldman|ဂယ်ရီအိုးမန်း]] နှင့် [[:en:Colin Firth|ကော်လင်ဖတ်]] တို့ ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ထားသည်။<ref name="Guardian2">{{Cite news|date=18 August 2012|title=Benedict Cumberbatch: naturally he's a class act|url=https://www.theguardian.com/theobserver/2012/aug/19/profile-benedict-cumberbatch-sherlock}}</ref> ကမ့်ဘာဘတ်ချ် သည် ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် [[စတီဗင် စပီးလ်ဘတ်ခ်]] ၏ ''[[:en:War Horse (film)|War Horse]]'' ရုပ်ရှင်၌လည်း ဗိုလ်မှူး ဂျမ်မီစတီးဝပ်အဖြစ် သရုပ်ဆောင်ခဲ့သေးသည်။<ref name="Guardian2" /> [[ဖိုင်:TIFF2014-BenedictCumberbatch-4.jpg|thumb| ၂၀၁၄ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ [[:en:Toronto International Film Festival|TIFF]] တွင် ''[[:en:The Imitation Game|The Imitation Game]]'' ရုပ်ရှင်၏ ပွဲဦးထွက်၌ တွေ့ရစဉ်|250x250px]] ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်သည် [[ဟော့ဘစ်|ဟော့ဘစ် ဝတ္တု]]ကို ရိုက်ကူးထားသော ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သော [[ဟော့ဘစ် - မျှော်လင့် မထားသော ခရီးစဉ် (ရုပ်ရှင်)|ဟော့ဘစ်။ မျှော်လင့်မထားသော ခရီးစဉ်]] ရုပ်ရှင်တွင် [[:en:Smaug|စမဂ်]] နဂါးနှင့် [[:en:Sauron|ဆော်ရွန်]] ဇာတ်ကောင် နှစ်ခုစလုံး၏ အသံနှင့် [[:en:Motion-Capture|လှုပ်ရှား-ရုပ်ပုံဖမ်းယူမှု]]များတွင် ပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=https://www.deadline.com/2011/06/benedict-cumberbatch-to-voice-smaug-in-the-hobbit|title=Benedict Cumberbatch To Voice Smaug in 'The Hobbit'}}</ref> သူသည် ၎င်း ဟော့ဘစ် ရုပ်ရှင်၏ နောက်ဆက်တွဲရုပ်ရှင်များဖြစ်သော ''[[ဟော့ဘစ်|ဟော့ဘစ်။ စမဂ် နဂါး၏ ဖျက်ဆီးမှု]]'' (၂၀၁၃)နှင့် ''[[ဟော့ဘစ်|ဟော့ဘစ်။ တပ်တော်ငါးခု၏ စစ်ပွဲ]]'' (၂၀၁၄) ရုပ်ရှင်များတွင်လည်း ''စမဂ် နဂါး နှင့် Sauron'' ဇာတ်ကောင် နှစ်ခု၏ အခန်းကဏ္ဍများ၌ ထပ်မံပြန်လည်၍ သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Third 'Hobbit' Film Renamed 'The Battle of the Five Armies'|url=https://blogs.wsj.com/speakeasy/2014/04/24/third-hobbit-film-renamed-the-battle-of-the-five-armies/}}</ref><ref name="mocap">{{Cite web|title=The Many Faces of Benedict Cumberbatch for 'The Hobbit 2' Motion Capture|url=https://screencrush.com/benedict-cumberbatch-the-hobbit-smaug-motion-capture/|publisher=Screen Crush}}</ref> [[ဖိုင်:Benedict_Cumberbatch_on_the_set_of_Doctor_Strange_2_(cropped).jpg|left|thumb| ၂၀၁၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလတွင် [[ခတ္တမန္ဒုမြို့]] ''[[:en:Doctor Strange (2016 film)|Doctor Strange]]'' ရုပ်ရှင်ဆက်တင်၌ တွေ့ရသော ကမ့်ဘာဘတ်ချ်]] ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ကမ့်ဘာဘတ်ချ် သည် [[:en:JJ Abrams|JJ Abrams]] ၏ နောက်ဆက်တွဲဖြစ်သော ''[[:en:Star Trek: Into Darkness|Star Trek Into Darkness]]'' ရုပ်ရှင်တွင် ဇာတ်လမ်း၏ ရန်သူတော် Khan အဖြစ်ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=https://www.deadline.com/2012/01/star-trek-sequel-hires-hot-british-actor|title='Star Trek' Sequel Hires Hot British Actor|first=Nikki|last=Finke|work=Deadline Hollywood|date=4 January 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://collider.com/jj-abrams-star-trek-2-3d-interview/136236|title=J. J. Abrams Talks ''Star Trek 2''; Says Filming Begins Thursday and 3D Tests on First ''Star Trek'' Convinced Him to Post-Convert Sequel|first=Christina|last=Radish|work=[[:en:Collider (website)|Collider]]|date=8 January 2012|accessdate=19 September 2021|archivedate=19 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131219092618/http://collider.com/jj-abrams-star-trek-2-3d-interview/136236/}}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဒုတိယနှစ်ဝက်အတွင်း သူပါဝင် သရုပ်ဆောင်ခဲ့သော ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကား(၄)ကားအနက် [[:en:Toronto International Film Festival|တိုရွန်တိုနိုင်ငံတကာရုပ်ရှင်ပွဲတော်]]၌ ပြသခဲ့သော ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကား(၃)ကားမှာ - [[WikiLeaks|ဝီကီလိစ်]] တည်ထောင်သူ [[ဂျူလီယန် အက်စ်ဆန်း]]အဖြစ် သူသရုပ်ဆောင်ခဲ့သော ''[[:en:The Fifth Estate (film)|The Fifth Estate]]''၊ ကျွန်ပိုင်ရှင် [[:en:William Prince Ford|William Prince Ford]] အဖြစ် သရုပ်ဆောင်ခဲ့သော ''[[:en:12 Years a Slave (film)|12 Years a Slave]]'' နှင့် Charles Aiken အဖြစ် သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည့် ''[[:en:August: Osage County|August: Osage County]]'' ရုပ်ရှင်တို့ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|title=Cast {{!}} August: Osage County|url=http://augustosagecountyfilm.com/#/cast|access-date=19 September 2021|archive-date=2 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140502235416/http://augustosagecountyfilm.com/#/cast}}</ref> ကမ့်ဘာဘတ်ချ် အသံဖြင့် ပါဝင် သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည့် [[:en:DreamWorks Animation|DreamWorks Animation]] ၏ အထူးလက်ရာ ''[[:en:Penguins of Madagascar|Penguins of Madagascar]]'' Animation ရုပ်ရှင်မှာ ၂၀၁၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ၌ ရုံတင် ဖြန့်ချိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title='Home,' 'Penguins of Madagascar' Swap Release Dates|url=https://variety.com/2014/film/news/penguins-of-madagascar-release-date-home-1201187374/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thewrap.com/movies/column-post/benedict-cumberbatch-john-malkovich-join-penguins-madagascar-exclusive-108591|title=Benedict Cumberbatch, John Malkovich Join ''Penguins of Madagascar''|access-date=19 September 2021|archive-date=20 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140220121242/http://www.thewrap.com/movies/column-post/benedict-cumberbatch-john-malkovich-join-penguins-madagascar-exclusive-108591}}</ref> ထို့နောက် သူသည် ၂၀၁၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ဖြန့်ချိခဲ့သော သမိုင်းဝင် ဒရာမာဇာတ်လမ်းဖြစ်သော ''[[:en:The Imitation Game|The Imitation Game]]'' ရုပ်ရှင်ကားကြီး၌ ဗြိတိသျှ [[:en:Cryptographer|လျှို့ဝှက်သင်္ကေတ ဝှက်စာဖော်သမား]] [[အလန် ကျူးရင်း|အလန်ကျူးရင်း]]အဖြစ် သရုပ်ဆောင်ခဲ့လေသည်။ ၎င်းရုပ်ရှင်၌ ပါဝင်ခဲ့သည့် သရုပ်ဆောင်မှု အခန်းကဏ္ဍသည် သူ့အား ရွှေကမ္ဘာလုံးဆု၊ BAFTA၊ SAG နှင့် အကောင်းဆုံး အမျိုးသားဇာတ်ဆောင် အကယ်ဒမီဆုများ၏ ဆန်ခါတင်စာရင်း၌ ဝင်စေခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=Actor in a Leading Role / BENEDICT CUMBERBATCH|url=http://oscar.go.com/nominees/actor-in-a-leading-role/benedict-cumberbatch|publisher=[[:en:Academy of Motion Picture Arts and Sciences|Academy of Motion Picture Arts and Sciences]]}}</ref><ref>{{Cite news|title=Weinstein sets awards season dates for 'Big Eyes,' 'Imitation Game' and 'Eleanor Rigby'|url=http://www.hitfix.com/in-contention/weinstein-sets-awards-season-dates-for-big-eyes-imitation-game-and-eleanor-rigby|accessdate=19 September 2021|archivedate=3 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903065510/http://www.hitfix.com/in-contention/weinstein-sets-awards-season-dates-for-big-eyes-imitation-game-and-eleanor-rigby}}</ref><ref name="Deadline3">{{Cite web|title=Berlin Record Deal: Harvey Weinstein Pays $7 Million For Alan Turing WWII Tale 'The Imitation Game'|url=https://deadline.com/2014/02/berlin-record-deal-harvey-weinstein-pays-7-million-for-alan-turing-wwii-tale-the-imitation-game-679482}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် မေလတွင် သူသည် [[:en:Warner Bros. Pictures|Warner Bros.]] မှ ဖြန့်ချိခဲ့သော ''[[:en:Black Mass (film)|Black Mass]]'' ရုပ်ရှင်ကားတွင် မင်းသား [[:en:Johnny Depp|ဂျွန်နီဒပ်]] နှင့်အတူ ၎င်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဇာတ်ကောင်နေရာမှ သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch Replaces Guy Pearce in Johnny Depp's Whitey Bulger Movie|url=https://variety.com/2014/film/news/benedict-cumberbatch-replaces-guy-pearce-in-johnny-depps-black-mass-1201188402/}}</ref> [[:en:Doctor Strange|Doctor Strange]] ဇာတ်ကောင်အဖြစ် ကမ့်ဘာဘတ်ချ် သရုပ်ဆောင်ခဲ့သော ရုပ်ရှင်များမှာ ၎င်းဇာတ်ကောင်၏ အမည်ဖြင့်ပင် ၂၀၁၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ၌ ရုံတင် ဖြန့်ချိခဲ့သော [[:en:Doctor Strange (2016 film)|ဒေါက်တာ စထရိန့်ချ်]] (၂၀၁၆)၊<ref>{{Cite web|url=http://marvel.com/news/movies/23754/benedict_cumberbatch_to_play_doctor_strange|title=Benedict Cumberbatch to play Doctor Strange|last=Strom|first=Marc|publisher=[[:en:Marvel Comics|မာဗယ်လ် ရုပ်ပြ]]|date=4 December 2014|access-date=19 September 2021|archive-date=11 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411094310/http://marvel.com/news/movies/23754/benedict_cumberbatch_to_play_doctor_strange|url-status=dead}}</ref> ၂၀၁၈ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် ရုံတင်ဖြန်ချိခဲ့သော ''[[:en:Avengers: Infinity War]]'' (၂၀၁၈) ရုပ်ရှင်<ref>{{Cite web|url=http://www.digitalspy.com/movies/the-avengers/news/a855212/avengers-infinity-war-benedict-cumberbatch-script-doctor-strange/|title=Benedict Cumberbatch was one of the few people given the whole Avengers: Infinity War script|last=Sandwell|first=Ian|date=20 April 2018}}</ref> နှင့် ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဧပြီလ၌ ရုံတင်ဖြန့်ချိခဲ့သည့် ''[[:en:Avengers: Endgame|Avengers: Endgame]]'' (၂၀၁၉) ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားကြီးများ ဖြစ်လေသည်။ သူသည် ၂၀၁၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ တွင် ''[[:en:The Current War|The Current War]]'' ရုပ်ရှင်၌ [[သောမတ် အက်ဒီဆင်|Thomas Edison]] အဖြစ်လည်း သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch Sparks To Thomas Edison In 'The Current War' – First-Look Photo|url=https://deadline.com/2017/01/photo-benedict-cumberbatch-thomas-edison-current-war-1201892351/|date=23 January 2017}}</ref> ၂၀၁၈ ခုနှစ်၌ ကမ့်ဘာဘတ်ချ်သည် ''[[:en:The Grinch (film)|The Grinch]]'' အန်နီမေးရှင်း ရုပ်ရှင်၏[[:en:The Grinch|ခေါင်းစဉ် ဇာတ်ကောင်]]အဖြစ် အသံ သရုပ်ဆောင်ခြင်း၊<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2016/film/news/benedict-cumberbatch-grinch-how-the-grinch-stole-christmas-1201753133/|title=Benedict Cumberbatch to Voice the Grinch in 'How the Grinch Stole Christmas'|last=Kroll|first=Justin|date=13 April 2016}}</ref> ''[[:en:Mowgli: Legend of the Jungle|မောဂ္ဂလိ။ တောတွင်းဒဏ္ဏာရီ]]'' အန်နီမေးရှင်းရုပ်ရှင်တွင် ကျားကြီး [[:en:Shere Khan|သျှီရာခဏ်]] ဇာတ်ကောင်အဖြစ် အသံနှင့် လှုပ်ရှားပုံရိပ် ဖမ်းယူမှုများတွင် သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|last=Release|first=Press|title=Benedict Cumberbatch, Cate Blanchett and Christian Bale Head the Ensemble of Warner Bros. Pictures' 3D Adventure "Jungle Book: Origins"|url=http://www.businesswire.com/news/home/20140821006008/en/Benedict-Cumberbatch-Cate-Blanchett-Christian-Bale-Head|date=21 August 2014}}</ref> ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် ဒါရိုက်တာ Sam Mendes ရိုက်ကူးခဲ့သည့် ပထမကမ္ဘာစစ် ဇာတ်လမ်းဖြစ်သော ''[[:en:1917 (film)|1917]]'' ရုပ်ရှင်တွင် ဗြိတိသျှ ဗိုလ်မှူးကြီး မက္ကန်ဇီ အဖြစ် သရုပ်ဆောင်ခဲ့လေသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/colin-firth-benedict-cumberbatch-join-sam-mendes-wwi-movie-1917-1197679|title=Colin Firth, Benedict Cumberbatch Join Sam Mendes' WWI Movie '1917'|first=Mia|last=Galuppo|date=28 March 2019}}</ref> === ဇာတ်လမ်း နောက်ခံစကားပြော === ကမ့်ဘာဘတ်ချ်သည် [[:en:National Geographic|National Geographic]] နှင့် [[ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုရုပ်သံလိုင်း|Discovery]] တို့၏ မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်များစွာ၌ နောက်ခံစကားပြော၍ သရုပ်ဖော်ပေးခဲ့သည်။ သူသည် ''[[:en:Casanova|Casanova]]''၊ ''[[:en:The Tempest (storm)|The Tempest]]''၊ ''တေးဂီတဖန်တီးမှု''၊ ''အဖြူရောင်လည်စီး၌ သေဆုံးခြင်း''၊ ''ရာဇဝတ်မှုမှ အနုပညာရှင်များ၊'' ''တွမ် နဲ့ ဗိဗ်၊'' ''ရှားလော့ခ်ဟုမ်း။ ။ နောက်တဖန်စူးစမ်းရှာဖွေခဲ့ရသော ရထားသံလမ်းပေါ်မှ ဖြစ်ရပ်ဆန်းများနှင့် အခြားဇာတ်ကြောင်းများ'' စသည်တို့အပါအဝင် [[:en:Audiobook|စကားသံစာအုပ်]]များစွာကို နောက်ခံစကားပြောအနေဖြင့် ဖတ်ပြခဲ့လေသည်။ === ဂီတ === ၂၀၁၆ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ကမ့်ဘာဘတ်ချ် သည် [[:en:Royal Albert Hall|တော်ဝင်အဲလ်ဘတ်ခန်းမ]]၌ ကျင်းပခဲ့သော ဂီတပညာရှင်များ၏ [[:en:Rattle That Lock Tour|လန်ဒန်မှ ရှိုးပွဲများ]]ထဲမှ တစ်ခု၌ [[:en:Pink Floyd|Pink Floyd]] အဖွဲ့ဝင် [[:en:David Gilmour|ဒေးဗစ်ဂေမော်]] နှင့်အတူ စင်မြင့်၌ တင်ဆက်ဖျော်ဖြေခဲ့ဖူးသည်။ သူသည် [[:en:Roger Waters|ရော်ဂျာဝေါ်တား]] သီဆိုခဲ့သည့် "[[:en:Comfortably Numb|Comfortably Numb]]" သီချင်းအား ပင်တိုင်သီဆိုသူနေရာမှ မူရင်းအဆိုရှင်အသံ နောက်ခံတွဲစပ်မှုဖြင့် သီဆိုခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Benedict Cumberbatch joins David Gilmour on stage to sing Comfortably Numb|url=https://www.telegraph.co.uk/music/news/benedict-cumberbatch-joins-david-gilmour-on-stage-to-sing-comfor/}}</ref> === ထုတ်လုပ်ရေးကုမ္ပဏီ === ကမ့်ဘာဘတ်ချ်၊ အဒမ် အက်လန်း၊ ဇာတ်ညွှန်း ဒါရိုက်တာ ပတ်ထရစ် မွန်ရို၊ ညှိနှိုင်းရေးမှူး ဘန်းဒေလွန်နှင့် ထုတ်လုပ်ရေး မန်နေဂျာ အဒမ် ဆယ်လ်ဗက်စ် တို့သည် ၂၀၁၃ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်း၌ SunnyMarch Ltd. ထုတ်လုပ်ရေးကုမ္ပဏီ အား စတင်တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="PRNW">{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch, Nick Moran and Colin Salmon Star in the SunnyMarch Short Film ''LITTLE FAVOUR''|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/benedict-cumberbatch-nick-moran-and-colin-salmon-star-in-the-sunnymarch-short-film-little-favour-229077541.html}}</ref> ကုမ္ပဏီ၏ စာတန်းခေါင်းစဉ်အောက်၌ သူတို့၏ ပထမဆုံး ပရောဂျက်သည် စုပေါင်းစပ်ပေါင်းရန်ပုံငွေ ပေါင် ၈၇၀၀၀ ဖြင့် ရိုက်ကူးထားသော ''Little Favor'' ရုပ်ရှင်ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းရုပ်ရှင်တွင် ကမ့်ဘာဘတ်ချ် ခေါင်းဆောင်မင်းသားနေရာမှ သရုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ဇာတ်ညွှန်းနှင့် ဒါရိုက်တာ Monroe ဖြင့် ရိုက်ကူးခဲ့သည်။ ၎င်း ကြာမြင့်ချိန် မိနစ် ၃၀ စာ ရှိသော အက်ရှင်-သည်းထိတ်ရင်ဖို ဇာတ်ကားအား ၂၀၁၃ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် iTunes မှတဆင့် နိုင်ငံတကာသို့ ဖြန့်ချိခဲ့သည်။<ref name="PRNW"/><ref>{{Cite web|title=Mission Digital – Little Favour|url=http://www.missiondigital.co.uk/project/little-favour|publisher=Mission Digital|accessdate=19 September 2021|archivedate=1 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201205531/http://www.missiondigital.co.uk/project/little-favour/}}</ref> == လူထုကြား ပုံရိပ် == ကမ့်ဘာဘတ်ချ် သည် ၂၀၁၀ တွင် ''ရှားလော့ခ်ဇာတ်လမ်းတွဲ'' မှ [[:en:Sherlock (Season 1)|ပထမဇာတ်လမ်းတွဲ]]ဖြင့် နိုင်ငံတကာမှ အသိအမှတ်ပြုမှုကို ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Benedict Cumberbatch: the fabulous Baker Street boy|url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/Magazine/Interviews/article364344.ece|accessdate=19 September 2021|archivedate=28 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428115955/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/Magazine/Interviews/article364344.ece}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sherlock: how it became a global phenomenon|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10501730/Sherlock-how-it-became-a-global-phenomenon.html}}</ref><ref>{{Cite news|title=What's not to love about Benedict Cumberbatch?|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/magazine/article3758102.ece}}</ref> သူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်လိင်အား ဆွဲဆောင်နိုင်သူများကို တင်စားခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိသည့် "[[:en:The Thinking Woman's Crumpet|The Thinking Woman's Crumpet]]" ဟူ၍ စတင်သုံးနှုန်းခံရချိန်ကတည်းက ''[[:en:Emperor (film magazine)|အင်ပါယာ]]'' နှင့် ''[[:en:People (magazine)|ပီးပဲလ်မဂ္ဂဇင်း]]''များအပါအဝင် များစွာသော "သက်ရှိထင်ရှားရှိသော လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဆွဲဆောင်မှုရှိသူ ပုရိသများ" စာရင်းများ၌ အဓိကပါဝင်သူ တစ်ယောက် ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=Is Britain Home of the Sexiest Bachelors?|url=http://www.people.com/people/package/gallery/0,,20315920_20745703,00.html|accessdate=19 September 2021|archivedate=29 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140929052031/http://www.people.com/people/package/gallery/0,,20315920_20745703,00.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.empireonline.com/100sexiest2013/men/men.asp?star=1|title=The 100 Sexiest Movie Stars 2013}}</ref><ref>{{Cite news|title=Benedict Cumberbatch: Success? It's elementary|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/benedict-cumberbatch-success-its-elementary-2197808.html}}</ref><ref>{{Cite news|title=Shinan Govani: Tapping Idris Elba and Benedict Cumberbatch, the Titans of TIFF|url=https://nationalpost.com/scene/shinan-govani-tapping-idris-elba-and-benedict-cumberbatch-the-titans-of-tiff}}</ref> [[ဖိုင်:Benedict_Cumberbatch_figure_at_Madame_Tussauds_London.jpg|thumb| [[:en:Madame Tussauds London|မဒမ်တူးဆော့ဒ် ပြတိုက်]]တွင် ပြသထားသော ကမ့်ဘာဘတ်ချ်၏ ပုံတူဖယောင်းရုပ်]] === ပရဟိတ ဆောင်ရွက်မှုများ === ကမ့်ဘာဘတ်ချ် သည် [[ချားလ်စ် ဝေလမင်းသား|ချားစ် မင်းသား]]၏ [[:en:The Prince's Trust|သယ်ပရင့်စ် ထရက်စ်]] ပရဟိတအဖွဲ့ကြီး၏ သံတမန်တစ်ဦး ဖြစ်လေသည်။<ref name=":0">Prince's Trust trading Ltd. (2009). </ref><ref>{{Cite web|url=http://www.princes-trust.org.uk/about_the_trust/in_your_region/south_of_england/london_and_the_south_east/news/2012/1210_cumberbatch_bike_ride.aspx|title=Benedict Cumberbatch saddles up for Palace to Palace|publisher=[[:en:The Prince's Trust|သယ်ပရင့်စ် ထရက်စ်]]|accessdate=19 September 2021|archivedate=30 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130130094858/http://www.princes-trust.org.uk/about_the_trust/in_your_region/south_of_england/london_and_the_south_east/news/2012/1210_cumberbatch_bike_ride.aspx}}</ref> သူသည် Odd Arts၊ Anno's Africa နှင့် Dramatic Need အပါအဝင် အနုပညာ-ရှေ့ရှု၍ ချို့တဲ့လူငယ်များအား ကူညီသော အဖွဲ့အစည်းများ၏ နာယကဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|title=Dramatic Need Children's Monologue|url=https://www.youtube.com/watch?v=EHHWM4PMccw|publisher=YouTube}}</ref><ref>{{Cite web|title=Annos Africa Patrons and Supporters|url=http://www.annosafrica.org.uk/recognition.php|publisher=Annos Africa|accessdate=19 September 2021|archivedate=2 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702015353/http://annosafrica.org.uk/recognition.php}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.oddarts.co.uk/about-odd-arts.html|title=Odd Arts Patron – Benedict Cumberbatch|publisher=Odd Arts|accessdate=19 September 2021|archivedate=4 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151004095457/http://www.oddarts.co.uk/about-odd-arts.html}}</ref> စတီဖင်ဟော့ကင်း အဖြစ် ပုံဖော်သရုပ်ဆောင်စဉ် ၂၀၀၄ ခုနှစ်ကတည်းက သူသည် [[:en:Motor Neurone Disease Association|Motor Neurone ရောဂါ အသင်း]]၏ သံတမန်တစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် နာယက ဖြစ်လာကာ<ref>{{Cite web|title=Film stars support the Motor Neurone Disease Association|url=http://www.mndassociation.org/news-and-events/latest-news/film-stars-support-the-motor-neurone-disease-association/|access-date=19 September 2021|archive-date=25 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025173144/http://www.mndassociation.org/news-and-events/latest-news/film-stars-support-the-motor-neurone-disease-association/}}</ref> ၂၀၀၄ ခုနှစ်၌လည်း အဖွဲ့အစည်းအတွက် Ice Bucket Challenge ကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch's Ice Bucket Challenge|url=http://time.com/3160643/benedict-cumberbatch-als-ice-bucket-challenge}}</ref> သူသည် Amyotrophic Lateral Sclerosis Association ၏အကျိုးအတွက် ပြန်လည် ထူထောင်ရေးရန်ပုံငွေတစ်ခုကိုလည်း မတည်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch Birthday Fund|url=http://web.alsa.org/site/TR?px=4109564&fr_id=10054&pg=personal|publisher=The ALS Association}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2004/04_april/02/hawking_cumberbatch.shtml|title=Press Office – Hawking Benedict Cumberbatch|publisher=BBC}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mndassociation.org/news-and-events/Latest+News/Hawking+Premiere|title='Hawking' Premiere|publisher=MND Association|access-date=19 September 2021|archive-date=23 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150123035702/http://www.mndassociation.org/news-and-events/Latest%2BNews/Hawking%2BPremiere}}</ref> ကမ့်ဘာဘတ်ချ်သည် ဝေလို ဖောင်ဒေးရှင်း နှင့် ကလေးများအတွက် သောမတ်စ်ကော်ရံ ဖောင်ဒေးရှင်းများအပါအဝင် အလှူအတန်းများနှင့် ရန်ပုံငွေရှာဖွေသူများအတွက် အနုပညာလက်ရာများကိုလည်း လှူဒါန်းခဲ့လေသည်။<ref>{{Cite news|date=12 June 2013|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/jun/12/bono-benedict-cumberbatch-whoopi-goldberg-affordable-art-fair|title=Bono, Benedict and Whoopi among secret offerings at Affordable Art Fair}}</ref><ref>{{Cite news|date=14 June 2013|title=Benedict Cumberbatch Draws Self Portrait for Charity (Photo)|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/benedict-cumberbatch-draws-portrait-charity-569369}}</ref> [[ဖိုင်:The_Children's_Monologues_cast_(2010).jpg|thumb| ကမ့်ဘာဘတ်ချ် (ဘယ်မှ ညာသို့ ဆဋ္ဌမမြောက်၊ ရပ်လျှက်)နှင့် ''The Children Monologues'' တို့၏ သရုပ်ဆောင်မှုအား ၂၀၁၀ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် လန်ဒန်မြို့ရှိ အိုးဗစ်ပြဇာတ်ရုံ၌ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။]] ၂၀၁၄ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၉ ရက်နေ့တွင် [[:en:St James's Palace|စိန့်ဂျိမ်းစ်နန်းတော်]] ၌ [[အက်ဒင်ဗာရာမြို့စား မင်းသားဖိလစ်|ကြင်ယာတော် ဖိလစ်မင်းသား]]နှင့်အတူ ကမ့်ဘာဘတ်ချ်သည် လူငယ် (၈၅)ဦးအား [[:en:The Duke of Edinburgh's Award|အီဒင်ဘက်ဂ်မြို့စားမှ ချီးမြှင့်သည့် ထူးချွန်ဆု]]ကို ပေးအပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|last=Staff|url=http://www.belfasttelegraph.co.uk/entertainment/news/cumberbatch-hails-dofe-recipients-30107946.html|title=Cumberbatch hails DofE recipients|work=The Belfast Telegraph}}</ref> “ ငါတို့ရဲ့ရည်မှန်းချက်က ဒီအခွင့်အရေးကို ယူကေတစ်ဝှမ်း သိန်းပေါင်းများစွာသို့ ချဲ့ထွင်ဖို့ပါ ” ဟူ၍ လူငယ်ဆုပေးပွဲအစီအစဉ်တွင် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်က ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=Gold Award Presentations (GAPs)|url=http://www.dofe.org/en/content/cms/doing-your-dofe/gold-award-presentat|accessdate=19 September 2021|archivedate=21 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141021042824/http://www.dofe.org/en/content/cms/doing-your-dofe/gold-award-presentat/}}</ref> သူ၏ အနုပညာဖျော်ဖြေတင်ဆက်မှုများနှင့် ပရဟိတဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းများအတွက် [[:en:2015 Birthday Honours|၂၀၁၅ ခုနှစ် မွေးနေ့ဂုဏ်ပြုအခမ်းအနားပွဲ]]တွင် ဘုရင်မကြီးမှ [[:en:Order of the British Empire|CBE]] အဖြစ်ခန့်အပ်၍ ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့ ပေးအပ်ခြင်းကို ခံရလေသည်။<ref>{{London Gazette|issue=61256|date=13 June 2015|page=B9|supp=y}}</ref> သူသည် ၂၀၁၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၀ ရက်နေ့ [[:en:Buckingham Palace|ဘက်ကင်ဟမ်နန်းတော်]] တွင် ကျင်းပခဲ့သော ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုအခမ်းအနား၌ ဘုရင်မကြီးထံမှ ဂုဏ်ပြုဆုကိုလည်း လက်ခံရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Benedict Cumberbatch receives CBE|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-34775662}}</ref> ၂၀၁၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီတွင် ကမ့်ဘာဘတ်ချ် သည် [[အောက်စ်ဖိုဒ် တက္ကသိုလ်|အောက်စ်ဖို့ဒ် တက္ကသိုလ်]]၏ [[:en:Lady Margaret Hall, Oxford|လေဒီမာဂရက် ခန်းမ]]သို့ [[:en:Visiting scholar|ဂုဏ်သရေရှိ ပုဂ္ဂိုလ်အဖြစ် လာရောက်လည်ပတ်ရန်]] ဖိတ်ကြားခြင်းခံရသည်။<ref>{{Cite news|title=Oxford fellowship for stars Cumberbatch and Emma Watson|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-oxfordshire-35513140}}</ref> == ကိုယ်ပိုင်ဘဝ == [[ဖိုင်:Sophie_Hunter_and_Benedict_Cumberbatch_July_2015.jpg|thumb|၂၀၁၅ ဇူလိုင်လတွင် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်နှင့် ဆိုဖီဟန်တာ ဇနီးမောင်နှံအား တွေ့ရစဉ်]] သူသည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ|ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်]]တစ်ယောက်ဖြစ်ပြီး ဘာသာတရား၏ ဒဿနိကဗေဒ၌ စိတ်ဝင်စားကာ [[တရားရှုမှတ်ခြင်း]] နှင့် [[သတိပဋ္ဌာန်|သတိပဌာန်]]တို့၏ အကျိုးသက်ရောက်မှုတို့ကို ယုံကြည်အလေးအနက်ထားကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref name="Hollywood1">{{Cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/benedict-cumberbatch-confessions-fifth-estate-625408?page=2|title=Benedict Cumberbatch: Confessions of the 'Fifth Estate' Star}}</ref> ကမ့်ဘာဘတ်ချ်သည် အင်္ဂလိပ်ပြဇာတ်နှင့် အော်ပရာဒါရိုက်တာဖြစ်သူ [[:en:Sophie Hunter|ဆိုဖီဟန်တာ]] နှင့် အိမ်ထောင်ကျခဲ့သည်။ ၁၇ နှစ်တာမျှ ချစ်ကြည်ရင်းနှီးမှု တည်ဆောက်ခဲ့ကြပြီး ၂၀၁၄ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် ''[[တိုင်းစ်|တိုင်းစ် သတင်းစာ]]''၏ “မကြာမီကျင်းပမည့် လက်ထပ်ပွဲများ” ကဏ္ဍ၌ ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|last=Stone|first=Natalie|date=19 July 2015|title=Benedict Cumberbatch: 5 Things You Didn't Know About the Actor|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/benedict-cumberbatch-5-things-you-809683|work=[[:en:The Hollywood Reporter|The Hollywood Reporter]]}}</ref><ref>{{Cite news|title=Benedict Cumberbatch announces engagement to director Sophie Hunter|url=https://www.theguardian.com/culture/2014/nov/05/benedict-cumberbatch-announces-engagement-director-sophie-hunter|work=The Guardian|date=5 November 2014}}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၄ ရက်တွင် မင်္ဂလာမောင်နှံနှစ်ဦးသည် [[အယ်လော့ဝိုက်]]၊ [[:en:Mottistone|မောတ္တစ္စတုန်း]]၌ တည်ရှိသော ၁၂ ရာစု၌ ဆောက်လုပ်ခဲ့သည့် [[:en:St Peter and St Paul's Church, Mottistone|စိန့်ပီတာနှင့် စိန့်ပေါလ်ဘုရားကျောင်း]]၌ လက်ထပ်ခဲ့ကြပြီး ကြွရောက်ချီးမြင့်လာသည့် ဧည့်ပရိသတ်များအတွက် [[:en:Mottistone Manor|မောတ္တစ္စတုန်း မြို့တော်ခန်းမ]]၌ မင်္ဂလာဧည့်ခံပွဲကျင်းပပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|last=Fowler|first=Tara|date=၁၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၅ ခု|title=ဘန်းနဒ္ဒစ် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်သည် ဆိုဖီဟန်တာ နှင့် လက်ထပ်လိုက်ပြီဖြစ်သည်။|url=http://people.com/celebrity/benedict-cumberbatch-marries-sophie-hunter/|work=[[:en:People (magazine)|လူထု မဂ္ဂဇင်း]]}}</ref> သူတို့ ဇနီးမောင်နှံတွင် ခရစ္စတိုဖာ ကာလ်တန် (၂၀၁၅ ခု၊ ဇွန် ၁ ဖွား)၊<ref>{{Cite news|last=Leon|first=Anya|title=Benedict Cumberbatch and Sophie Hunter Welcome a Son|url=http://celebritybabies.people.com/2015/06/13/benedict-cumberbatch-sophie-hunter-welcome-son/|work=People|date=13 June 2015|accessdate=19 September 2021|archivedate=25 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150625051508/http://celebritybabies.people.com/2015/06/13/benedict-cumberbatch-sophie-hunter-welcome-son/}}</ref><ref>{{Cite news|last=Guglielmi|first=Jodi|title=Benedict Cumberbatch and Sophie Hunter Name Son Christopher Carlton|url=http://celebritybabies.people.com/2015/09/01/benedict-cumberbatch-son-name-christopher-carlton/|work=People|accessdate=19 September 2021|archivedate=2 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150902104810/http://celebritybabies.people.com/2015/09/01/benedict-cumberbatch-son-name-christopher-carlton/}}</ref> ဟဲလ်အော့ဒန် (၂၀၁၇ ခု၊ မတ် ၃ ဖွား)၊<ref>{{Cite news|last=Mandell|first=Andrea|title=Benedict Cumberbatch and wife Sophie Hunter are expecting baby No. 2|url=https://www.usatoday.com/story/life/people/2016/10/21/benedict-cumberbatch-and-wife-sophie-hunter-expecting-baby-no-2/92518358/|work=USA Today}}</ref><ref>{{Cite news|last=Boucher|first=Phil|date=27 March 2017|url=http://people.com/babies/benedict-cumberbatch-welcomes-son-hal-auden/|title=Benedict Cumberbatch and Wife Sophie Welcome Son Hal Auden|work=People}}</ref> နှင့် ဖင်န် (၂၀၁၉ ခု၊ ဇန်နဝါရီ ၁၁ ဖွား)<ref>[https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/benedict-cumberbatch-interview-mauritanian-b1825194.html Benedict Cumberbatch: ‘Joe Biden? ]</ref><ref name="Newshub">{{Cite news|last=Rodger|first=Kate|title=သက်ကြီးရွယ်အို မိဘများနှင့်အတူ COVID-19 lockdown ကာလအား နယူးဇီလန်၌ ကုန်ဆုံးစေခဲ့ပြီးနောက် ဘန်းနဒ္ဒစ် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်သည် ကီဝီငှက်များကို ကျေးဇူးတင်နေသည်။(ဘန်းနဒ္ဒစ် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်နှင့် တွေ့ဆုံမေးမြန်းခြင်း အသံထုတ်လွှင့်မှု)|url=https://www.newshub.co.nz/home/entertainment/2021/03/benedict-cumberbatch-thanks-kiwis-after-spending-covid-19-lockdown-in-nz-with-elderly-parents.html|work=[[:en:Newshub|သတင်းဗဟို]]|date=၁၁ မတ် ၂၀၂၁ ခု|accessdate=19 September 2021|archivedate=13 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210413015050/https://www.newshub.co.nz/home/entertainment/2021/03/benedict-cumberbatch-thanks-kiwis-after-spending-covid-19-lockdown-in-nz-with-elderly-parents.html}}</ref> ဟူသော သားယောက်ျားလေး (၃)ဦး ထွန်းကားခဲ့သည်။ == သရုပ်ဆောင်မှုများ နှင့် ဂုဏ်ပြုဆုများ == {{Main|ဘန်းနဒ္ဒစ် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်၏ အနုပညာသရုပ်ဆောင်မှုများ စာရင်း|:en:List of awards and nominations received by Benedict Cumberbatch}} == နောက်ထပ်ကြည့်ရန် == * [[:en:List of British Academy Award nominees and winners|ဗြိတိသျှအကယ်ဒမီဆု ဆန်ခါတင်စာရင်းဝင်သည့် သရုပ်ဆောင်များ နှင့် ဆုရရှိသည့် သရုပ်ဆောင်များ စာရင်း]] * [[:en:List of actors with Academy Award nominations|အကယ်ဒမီဆု ဆန်ခါတင်စာရင်းဝင်သည့် သရုပ်ဆောင်များ]] == ကိုးကား == {{Reflist|2}} == ပြင်ပလင့်များ == * {{IMDb name|1212722}} * [https://www.thetimes.co.uk/magazine/culture/benedict-cumberbatch-interview-patrick-melrose-tv-drama-edward-st-aubyn-vbgnnmkfb Benedict Cumberbatch interview]: the Sherlock star on playing Patrick Melrose in Edward St Aubyn’s masterpiece, ''The Sunday Times'' {{Authority control}} {{Lifetime|၁၉၇၆}} [[ကဏ္ဍ:အင်္ဂလိပ် အမျိုးသား ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ]] 4bx63khix2umehc8xvuhhtbzph1a1q9 0 234470 1055056 1041768 2026-09-24T12:36:08Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055056 wikitext text/x-wiki {{Infobox military operation |name = ဖားကန့် အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု |partof = [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်|၂၀၂၁-၂၀၂၂ မြန်မာနိုင်ငံ ခုခံတော်လှန်စစ်]] |subtitle = |image = |image_upright = |alt = |caption = |scope = |type = |location = အနန့်ပါ၊ [[ဖားကန့်မြို့နယ်]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]] |location2 = <!-- 2 through 10 for more locations --> |coordinates = {{coord|25.830581|N|96.36007|E}} |coordinates2 = <!-- 2 through 10 for more locations --> |map_type = Myanmar |map_size = 150px |map_caption =အနန့်ပါ၊ ကချင်ပြည်နယ် |map_label = အနန့်ပါ |map_label2 = <!-- 2 through 10 for more locations --> |planned = |planned_by = |commanded_by = |objective = |target = {{flagicon image|Kachin Independence Army flag.svg}} [[ကချင်လွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့]]<br/> {{flagicon image|Kachin Independence Army flag.svg}} [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] |date = ၂၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂ |time = ည ၈:၄၀ အချိန်ခန့် |time-begin = |time-end = |timezone = UTC + 06:30 (MMT) |executed_by = {{flagicon|Myanmar}} [[တပ်မတော် (လေ)]] |outcome = |casualties = အရပ်သား ၈၀ ခန့် သေဆုံး၊ ကေအိုင်အို အရာရှိများနှင့် တပ်သားများ သေဆုံး<ref name="abcnews">{{cite web|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/ethnic-group-myanmar-air-attack-kills-60-celebration-91995775|title=Ethnic group says Myanmar air attack kills 60 at celebration|website=abcnews.go.com}}</ref> <ref name="reutersnews">{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/air-strike-during-myanmar-concert-kills-least-30-media-opposition-2022-10-24|title=Air strike during Myanmar concert kills at least 30 - media, opposition|website=www.reuters.com}}</ref> <ref name="irrawaddynews">{{Cite web |last=Mike |date=2022-10-24 |title=Myanmar Junta’s Deadly Airstrike on Kachin Concert a War Crime: KIA |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-juntas-deadly-airstrike-on-kachin-concert-a-war-crime-kia.html |access-date=2022-10-24 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref><ref name=nyt>{{cite news|last=Paddock |first= Richard |date=2022-10-25|work=New York Times |title=Airstrike Kills at Least 80 During Outdoor Concert in Myanmar |url=https://www.nytimes.com/2022/10/25/world/asia/myanmar-coup-concert-killed.html}}</ref> |fatalities = |injuries = ၁၀၀ ကျော် }} {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-2023)}} ၂၀၂၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၃ ရက် ညတွင် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ဖားကန့်မြို့နယ်|ဖားကန့်မြို့နယ်တွင်]] မြန်မာ [[တပ်မတော် (လေ)]]မှလေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ ဆက်တိုက်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ပစ်မှတ်သည် [[ကချင်လွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့]] တပ်မဟာ ၉ နယ်မြေ အနန့်ပါ ဒေသအတွင်း၌ ပစ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ လေဟာပြင်ဖျော်ဖြေပွဲတစ်ခုကို လေကြောင်းမှ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် KIO မှ အရာရှိများနှင့် ဂီတဖျော်ဖြေသူများ အပါအဝင် အရပ်သား ၈၀ ထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့သည်။ == ဖြစ်ပွားမှု == [[ဖားကန့်မြို့နယ်]] အနန့်ပါ၌ အောက်တိုဘာ ၂၃ ရက် ည ၈ နာရီအချိန်ခန့်တွင် တိုက်လေယာဉ် ၂ စင်းမှ ၃ စင်း ပျံသန်းခဲ့ပြီး ဗုံး ၄ လုံး ကျဲချထိမှန်ခဲ့ကြောင်း မျက်မြင်သက်သေများ၏ အဆိုအရ သိရသည်။ အဆိုပါ ဂျက်လေယာဉ်များသည် Yak 130 တိုက်လေယာဉ်/လေ့ကျင့်ရေး လေယာဉ်အများစုဖြင့် ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည့် အမှတ် ၆၂ တိုက်ခိုက်ရေးတပ်စုနှင့်အတူ တပ်ဖြန့်ချထားသော [[မန္တလေး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်|မန္တလေးအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]] မှ ပျံသန်းလာခြင်းဖြစ်ကြောင်း ဆိုသည်။ <ref>{{Cite web|title=KIA တေးဂီတပွဲကို ဗုံးကြဲခဲ့သူများမှာ ယက္ခနာမည်ဝှက်ရှိသည့် တိုက်လေယာဉ်မှူးများဖြစ်|url=https://www.myanmar-now.org/mm/news/13020|access-date=2022-10-25|language=my}}</ref> တိုက်ခိုက်ခံရချိန်တွင် [[ကချင်လွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့|ကချင်လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ KIO]] က ကျင်းပသည့် တေးဂီတဖျော်ဖြေပွဲ၏ တောက်ပသော မီးရောင်များက နေရာပြသနေသကဲ့သို့ ဖြစ်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဖျော်ဖြေပွဲသည် KIO တည်ထောင်ခြင်း (၆၂) နှစ်မြောက် အခမ်းအနားအတွက် ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အစောပိုင်း စာရင်းများအရ သေဆုံးသူဦးရေမှာ ၈၀ ကျော်ရှိပြီး အများစုမှာ အခမ်းအနားသို့ လာရောက်ကြသည့် အရပ်သားများဖြစ်ပြီး နာမည်ကြီး ကချင် ထင်ရှားသူများနှင့် အဆိုတော်များ ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင် ကေအိုင်အို အဆင့်မြင့် အရာရှိများနှင့် တပ်သားများလည်း ကျဆုံးခဲ့သည်။ ဒဏ်ရာရသူမှာ ၁၀၀ ကျော်ရှိခဲ့သည်။ <ref name="cbsnews">{{Cite web|title=Singers and soldiers among over 60 killed at celebration in Myanmar military air attack, ethnic group says|url=https://www.cbsnews.com/news/myanmar-military-air-attack-deaths-kachin-ethnic-group/|access-date=2022-10-24|language=en-US}}</ref> ဂျီနီဗာကွန်ဗင်းရှင်း လေးခုမှ ချမှတ်ထားသော ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်မှု စည်းမျဉ်းများဖြင့် ကချင်စစ်တပ်အခြေစိုက်စခန်းကိုသာ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများပြုလုပ်ခဲ့ကြောင်း [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|စစ်အစိုးရ]]က ငြင်းဆိုခဲ့သည်။ အရပ်သားသေဆုံးမှုနှင့် ဖျော်ဖြေတင်ဆက်မှုများသည် သတင်းမှားများနှင့် မဟုတ်မမှန် သတင်းများအပေါ် အခြေခံသည်ဟု ၎င်းတို့၏ ထုတ်ပြန်ချက်တွင် ဖော်ပြထားသည်။ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်စွာ တိုက်ခိုက်မှုအတွင်း သေဆုံးခဲ့သူ ဒါဇင်များစွာအနက် သရုပ်ဆောင် လထော်ဇောင်ဒင်၊ အဆိုတော် အော်ရာလီ၊ အဆိုတော် ဂလောင်ယော်လွင်၊ စန္ဒယားဆရာ ကိုကင်းတို့ သေဆုံးခဲ့ကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။ KIO နှစ်ပတ်လည်နေ့ အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ပရိသတ်များအား ဖျော်ဖြေရန် အဆိုတော် ၉ ဦးအား ဖိတ်ကြားထားခဲ့ကြောင်း ကချင်သတင်းအဖွဲ့ (KNG) က ပြောသည်။ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ချိန်တွင် ဂီတဖျော်ဖြေပွဲသို့ တက်ရောက်လာကြသည့် အရပ်သား ၈၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ပြီး ယင်းသည် [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်|ပြည်တွင်းစစ်]] စတင်ချိန်မှစ၍ အရပ်သားများ အသေအပျောက် အများဆုံး တိုက်ခိုက်မှု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ စင်မြင့်အနီးတွင် ဗုံးတစ်လုံး ကျရောက်ခဲ့ပြီး ဖျော်ဖြေတင်ဆက်သူ သုံးဦး သေဆုံးခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ <ref>{{Cite web|date=2022-10-24|title=Myanmar airstrike kills dozens at concert, says Kachin separatist group|url=https://www.theguardian.com/world/2022/oct/24/myanmar-military-air-strike-kills-dozens-at-concert-says-kachin-separatist-group|date=2022-10-24|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Ethnic group says Myanmar air attack kills 60 at celebration|language=en-US|url=https://www.washingtonpost.com/politics/ethnic-group-says-myanmar-air-attack-kills-60-at-celebration/2022/10/24/8e64fe8a-5391-11ed-ac8b-08bbfab1c5a5_story.html}}</ref> <ref>{{Cite web|last=|first=|title=Ethnic group says Myanmar air attack kills 60 at celebration|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/ethnic-group-myanmar-air-attack-kills-60-celebration-91995775|date=2022-10-24|language=en}}</ref> တိုက်ခိုက်မှုအပြီးတွင် [[ဖားကန့်မြို့|ဖားကန့်]] နှင့် [[မြစ်ကြီးနားမြို့]] များသို့ ဒဏ်ရာရသူများကို ခေါ်ဆောင်လာသည့် ကားများကို ကန်ဆီးရွာ လုံခြုံရေးဂိတ်တွင် တားဆီးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|date=2022-10-24|title=ဗုံးကျဲတိုက်ခိုက်ခံရမှုကြောင့် ဒဏ်ရာရပြည်သူ ၁၀၀ ကျော်ကို ဆေးကုခွင့်မရအောင် စစ်တပ်က တားမြစ်ထား|url=https://burmese.kachinnews.com/2022/10/24/az2-39/|access-date=2022-10-24|language=en-GB}}</ref> == တုံ့ပြန်မှုများ == '''နိုင်ငံတကာ တုံ့ပြန်မှု''' လက်နက်မဲ့ အရပ်သားများအပေါ် အင်အား အလွန်အကျွံ အချိုးအစား မညီမျှစွာ အသုံးပြုမှုအတွက် အလွန်စိုးရိမ်ပူပန်မှုနှင့် ဝမ်းနည်းကြေကွဲကြောင်း [[ကုလသမဂ္ဂ]]က ကြေညာချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|date=2022-10-24|title=Statement by the United Nations in Myanmar on reported airstrikes in Hpakant, Kachin State|url=https://myanmar.un.org/en/204444-statement-united-nations-myanmar-reported-airstrikes-hpakant-kachin-state|last=Lotha|first=Lesly|access-date=8 November 2022|archive-date=25 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025134312/https://myanmar.un.org/en/204444-statement-united-nations-myanmar-reported-airstrikes-hpakant-kachin-state}}</ref> [[အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း|အာဆီယံ]] ဥက္ကဋ္ဌ [[ပရက် ဆိုခွန်|ပရက်ဆိုခွန်]] က လေကြောင်း တိုက်ခိုက်မှု နှင့် မကြာသေးခင်က ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[အင်းစိန်အကျဉ်းထောင်|အင်းစိန် အကျဉ်းထောင်]] ဗုံးခွဲမှု အပြီး ပြင်းထန်စွာ စိုးရိမ်ကြောင်း ဖော်ပြသော ကြေညာချက်တစောင်ကို အောက်တိုဘာလ ၂၅ ရက်နေ့က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ သူသည် နှိုးဆော်သံဖြင့် စောင့်ကြည့်နေပြီး အကြမ်းဖက်မှုကို ချုပ်ထိန်းရန် တိုက်တွန်းထားသည်။ <ref>{{Cite web|title=ASEAN Chairman’s Statement on the Recent Escalation of Violence in Myanmar.|date=2022-10-25|url=https://www.mfaic.gov.kh/posts/2022-10-25-Press-Release-ASEAN-Chairman-s-Statement-on-the-Recent-Escalation-of-Violence-in-Myanmar--21-20-13}}</ref> ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အစိုးရအဖွဲ့ အတွင်းဝန် Matsuno Hirokazu က မြန်မာနိုင်ငံတွင် အကြမ်းဖက်မှုများ ရပ်တန့်ရန်၊ [[အောင်ဆန်းစုကြည်|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] အပါအဝင် အကျဉ်းသားများ လွှတ်ပေးရေးနှင့် ဒီမိုကရေစီ အစိုးရ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးတို့ကို တောင်းဆိုသည့် ကြေညာချက်တွင် အဆိုပါ တိုက်ခိုက်မှုကို ရှုတ်ချခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=Japan's govt. spokesperson condemns Myanmar military's attack in Kachin|date=2022-10-25|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20221025_21/|archive-date=27 October 2022|access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221027174525/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20221025_21/|url-status=dead}}</ref> အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရပြီးနောက် မြန်မာနိုင်ငံအပေါ် ဒဏ်ခတ်အရေးယူမှုများ ချက်ချင်းပြုလုပ်ရန် ဩစတြေးလျလွှတ်တော်အမတ် Zoe Daniel က တောင်းဆိုလိုက်သည်။ <ref>{{Cite web|title=Australian MP calls for ‘immediate’ sanctions against Myanmar following junta massacre of Kachin State civilians|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/australian-mp-calls-for-immediate-sanctions-against-myanmar-following-junta-massacre-of-kachin|date=2022-10-25|language=en}}</ref> '''ပြည်တွင်းတုံ့ပြန်မှု''' KIA လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့သည် တပ်မတော်၏ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကျဆုံးခဲ့ရသူများကို သတိရစေရန် အလံတိုင်တစ်ဝက်တွင် လွှင့်တင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|date=25 October 2022|title=KIO အုပ်ချုပ်နယ်မြေများ၊ ဗဟိုဌာနချုပ် အစိုးရရုံးများနှင့် ပညာရေးကျောင်းတိုင်းတွင် အလံကို တိုင်တစ်ဝက်ချကာလွင့်ထူရန် KIO ညွန်ကြား|url=https://web.facebook.com/theKachinNews/posts/pfbid02wkDBjKeeMfM5TYo8ABTuWKV2BALCKfur5qV39f13Z9psiUVhNXr1qKb7cF4nEpHal}}</ref> KIA ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်[[ဂွမ်မော်]] က တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] ထံ ရည်ရွယ်ထားသည့် တရားဝင်စာတစ်စောင်တွင် “အားလုံးရဲ့ ဝမ်းနည်းကြေကွဲမှုနဲ့ မျက်ရည်တွေဟာ တန်ဖိုးမဖြတ်နိုင်တဲ့ ရင်းနှီးမှုတွေ ဖြစ်လာမှာပါ” ဟု ဆိုထားသည်။ <ref>{{Cite web|title=KIA တေးဂီတပွဲကို ဗုံးကြဲခဲ့သူများမှာ ယက္ခနာမည်ဝှက်ရှိသည့် တိုက်လေယာဉ်မှူးများဖြစ်|url=https://www.myanmar-now.org/mm/news/13020|access-date=2022-10-25|language=my}}</ref> == အခြားကြည့်ရန် == * [[မိုဆို လူသတ်ပွဲ]] * [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်|၂၀၂၁-၂၀၂၂ မြန်မာနိုင်ငံ ပြည်တွင်းစစ်]] == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၂ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ကချင်ပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူသတ်ပွဲများ စာရင်း]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ]] dzijam4d81etfzjrs67clyjsl0ipj9q 0 240015 1055141 1036615 2026-09-24T18:08:01Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055141 wikitext text/x-wiki {{ဆောင်းပါးကောင်း}} [[ဖိုင်:Hopetoun_falls.jpg|thumb| [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ|ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]]ရှိ [[:en:Hopetoun_Falls|Hopetoun Falls]] ရေတံခွန်များ၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် လက္ခဏာရပ်များကို မြေယာစီမံခန့်ခွဲမှုဖြင့် ထိန်းသိမ်းထားနိုင်သဖြင့် ခရီးသွားဧည့်သည်များအား လုံလောက်စွာ ဝင်ရောက်လည်ပတ်ခွင့်ပေးထား၏။]] [[ဖိုင်:Sahara_satellite_hires.jpg|thumb| ဂြိုဟ်တုမှရိုက်ကူးထားသော [[ဆဟာရ သဲကန္တာရ|ဆာဟာရသဲကန္တာရ]] ပုံ - ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး အပူပိုင်းသဲကန္တာရ နှင့် ဝင်ရိုးစွန်း ကန္တာရပြီးနောက် ကမ္ဘာ့တတိယအကြီးဆုံး ကန္တာရဖြစ်သည်။]] '''သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်''' သို့မဟုတ် '''သဘာဝလောက'''သည် [[သဘာဝ|သဘာဝအတိုင်း]]ဖြစ်ပေါ်နေသည့် [[သက်ရှိ|သက်ရှိများ]]နှင့် သက်ရှိ-မဟုတ်သည်များ အားလုံးအပါအဝင် အရာခပ်သိမ်းအပေါ် လွှမ်းခြုံထားသည့် လူသားများ ဖန်တီးပြုလုပ်ထားခြင်း-မဟုတ်သော အရာများကို ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ဤဝေါဟာရအား [[ကမ္ဘာမြေ]] သို့မဟုတ် ကမ္ဘာမြေ၏ အချို့သောအစိတ်အပိုင်းများအပေါ် ရည်ညွှန်းသုံးနှုန်းလေ့ရှိသည်။ ထိုပတ်ဝန်းကျင်သည် သက်ရှိ[[မျိုးစိတ်|မျိုးစိတ်များ]]၊ [[ရာသီဥတု]]၊ [[မိုးလေဝသ]] နှင့် သဘာဝရင်းမြစ်များ စသည့်အရာအားလုံးတို့၏ အပြန်အလှန် အကျိုးသက်ရောက်မှုအပေါ် လွှမ်းခြုံနေပြီး လူသားတို့၏ ရှင်သန်ရေးနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများအပေါ်သို့လည်း သက်ရောက်မှုရှိလေသည်။<ref>{{cite journal|last1=Johnson|first1=D. L.|first2=S. H.|last2=Ambrose|first3=T. J.|last3=Bassett|first4=M. L.|last4=Bowen|first5=D. E.|last5=Crummey|first6=J. S.|last6=Isaacson|first7=D. N.|last7=Johnson|first8=P.|last8=Lamb|first9=M.|last9=Saul|first10=A. E.|last10=Winter-Nelson|year=1997|title=Meanings of Environmental Terms|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-environmental-quality_may-june-1997_26_3/page/n12|journal=Journal of Environmental Quality|volume=26|issue=3|pages=581–589|doi=10.2134/jeq1997.00472425002600030002x}}</ref> ''သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်''ဆိုင်ရာ အယူအဆအား အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ် အောက်ပါအတိုင်းခွဲခြမ်းကြည့်နိုင်သည် - * ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ သဘာဝနှင့် နယ်နိမိတ်များအတွင်း ဖြစ်ပေါ်နေသည့် သဘာဝပေါက်ပင်များ၊ [[အဏုဇီဝသက်ရှိ]]များ၊ မြေဆီလွှာ၊ [[ကျောက်|ကျောက်စိုင်ကျောက်သားများ]]၊ [[ကမ္ဘာ့လေထု|လေထု]] နှင့် သဘာဝဖြစ်စဉ်များ အားလုံးအပါအဝင် ယဉ်ကျေးမှုထွန်းကားပြီး လူသားများ၏ ကြီးကြီးမားမား ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှုမရှိဘဲ သဘာဝအလျောက်ဖြစ်ပေါ်နေသည့် စနစ်များဖြစ်သော ပြီးပြည့်စုံသည့် ဂေဟစနစ်ယူနစ်များ။ * လေ၊ ရေ၊ ရာသီဥတုတို့သာမက ယဉ်ကျေးမှုထွန်းကားပြီး လူသားတို့၏ လုပ်ဆောင်မှုများမှ ကနဦးအစပြုခဲ့ခြင်းမဟုတ်သော [[စွမ်းအင်]]၊ [[ရေဒီယို သတ္တိကြွခြင်း|ဓာတ်ရောင်ခြည်]]၊ [[လျှပ်စစ်ဓာတ်အား]]နှင့် [[သံလိုက်ဓာတ်]]တို့ကဲ့သို့ ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာနယ်နိမိတ် တိတိကျကျ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ထားခြင်းမရှိသည့် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်ရိုးဖြစ်စဉ်များ နှင့် တလောကလုံးနှင့်သက်ဆိုင်သည့် သဘာဝရင်းမြစ်များ။ သဘာဝပတ်​ဝန်းကျင်​၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အရာသည် လုပ်ယူဖန်တီးထားသော ပတ်​ဝန်းကျင်​ဖြစ်​သည်​။ စိုက်ပျိုးမြေများနှင့် မြို့ပြနေရာများအဖြစ် ပြောင်းလဲခြင်းကဲ့သို့သော လုပ်ယူဖန်တီးထားသည့် ပတ်ဝန်းကျင်များကြောင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ရှုခင်းများသည် အခြေခံကျကျ ပြောင်းလဲထားသည့် ရိုးရှင်းသော လူ့ပတ်ဝန်းကျင်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားပါသည်။ [[ကန္တာရ|သဲကန္တာရ]]တွင် ရွှံ့တဲ (သို့) နေရောင်ခြည်စွမ်းအင်သုံး လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစနစ် ဆောက်လုပ်ခြင်းကဲ့သို့ အလွန်အကျွံပြုလုပ်ထားမှု နည်းပါးသည်ဟု ထင်ရသော လုပ်ရပ်များသည်ပင် ပြုပြင်ထားသော ပတ်ဝန်းကျင်သည် အသွင်ယောင်ဖြစ်လာသည်။ တိရစ္ဆာန်များစွာသည် ၎င်းတို့အတွက် ပိုမိုကောင်းမွန်သော ပတ်ဝန်းကျင်ကိုပေးစွမ်းနိုင်သည့် အရာများကို ဖန်တီးကြသော်လည်း ၎င်းတို့သည် လူသားများမဟုတ်သောကြောင့် ဘီဗာရှဉ့်ဝံများ၏ ရေကာတာများ နှင့် ခြတောင်ပို့များ ကဲ့သို့သော အရာများအား သဘာဝအတိုင်းဖြစ်တည်မှုအဖြစ်သာ ယူဆကြသည်။ လူတို့သည် ကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် ''အလုံးစုံ သဘာဝအတိုင်းဖြစ်တည်နေသည့် ပတ်ဝန်းကျင်''ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိနိုင်ရန် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် အများအားဖြင့် သဘာဝတရား၏ ဖြစ်တည်မှုသည် ၁၀၀% မှ ၀% အစွန်းတစ်ဖက်ဆီအထိ ကွဲပြားလေသည်။ အန်သရိုပေါ့ဆင်း(န်) (Anthropocene) အဏုယုဂ် ကာလမှ စတင်ခဲ့သည့် လူသားမျိုးနွယ်၏ ကြီးမားသော ပတ်ဝန်းကျင်ပြောင်းလဲမှုများသည် [[ကမ္ဘာကြီး ပူနွေးလာမှု|ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု]]၊ ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲများ ဆုံးရှုံးမှု၊ လေထု နှင့် ရေထုများအား ညစ်ညမ်းမှု ဖြစ်စေသော ပလတ်စတစ် ညစ်ညမ်းမှု နှင့် [[ညစ်ညမ်းခြင်းများ|အခြားဓာတုပစ္စည်း]]များမှ ညစ်ညမ်းမှုများအပါအဝင် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အားလုံးကို အကျိုးသက်ရောက်စေခဲ့သည်။ ပို၍တိကျစွာဆိုရလျှင် ကျွန်ုပ်တို့သည် ပတ်ဝန်းကျင်တစ်ခု၏ မတူညီသောသွင်ပြင်လက္ခဏာများ သို့မဟုတ် အစိတ်အပိုင်းများကို သုံးသပ်နိုင်ပြီး ၎င်းတို့၏ သဘာဝအတိုင်းဖြစ်တည်နေမှုသည် တပြေးညီမဟုတ်ကြောင်း သိမြင်နိုင်သည်။<ref>{{cite book|first=Donald|last=Symons|title=The Evolution of Human Sexuality|page=[https://archive.org/details/evolutionofhuman00dona/page/31 31]|publisher=Oxford University Press|year=1979|location=New York|isbn=0-19-502535-0|url=https://archive.org/details/evolutionofhuman00dona/page/31}}</ref> ဥပမာအားဖြင့်၊ စိုက်ပျိုးရေးနယ်ပယ်တစ်ခုတွင် ၎င်း၏ မြေဆီလွှာဖွဲ့စည်းပုံ နှင့် [[သတ္တုဗေဒ|ဓာတ်သတ္တုဖွဲ့စည်းပုံ]]သည် အနှောက်အယှက်ကင်းသော သစ်တောတစ်ခု၏ မြေဆီလွှာနှင့် ဆင်တူသော်လည်း တည်ဆောက်ပုံမှာ အလွန်ကွာခြား၏။ == ဖွဲ့စည်းဖြစ်တည်ပုံ == [[ဖိုင်:Volcano_q.jpg|right|thumb| [[မီးတောင်]]ပေါက်ကွဲမှု နှင့် [[ချော်ရည်]]စီးကြောင်းတစ်ခုပုံ]] {{Main|ကမ္ဘာမြေ သိပ္ပံ}} [[ဖိုင်:Jordens_inre-numbers.svg|left|thumb|[[ကမ္ဘာဂြိုဟ်|ကမ္ဘာ့]]အလွှာ ဖွဲ့စည်းပုံ။ ။ (၁) အတွင်းအူတိုင်၊ (၂) အပြင်အူတိုင်၊ (၃) အောက်ပိုင်း အကာ၊ (၄) အပေါ်ပိုင်း အကာ၊ (၅) ကျောက်သားထု၊ (၆) အပေါ်ယံ မြေမျက်နှာပြင်။]] [[ကမ္ဘာမြေ သိပ္ပံ]] ပညာရပ်တွင် ယေဘူယျအားဖြင့် [[ကျောက်|ကျောက်ဆောင်]]၊ [[ရေ]]၊ [[ကမ္ဘာ့လေထု|လေ]] နှင့် [[သက်ရှိ]] တစ်ခုစီကို ကိုယ်စားပြုသည့် ကျောက်သားထု (Lithosphere)၊ ရေထု (Hydrosphere)၊ [[လေထု]] (Atmosphere) နှင့် ဇီဝရပ်ဝန်း (Biosphere) ဟူ၍ ရပ်ဝန်းကြီး လေးခုအနေဖြင့် အသိအမှတ်ပြု သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="wheeling"> [http://www2.cet.edu/ete/hilk4/intro/spheres.html Earth's Spheres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070831022404/http://www2.cet.edu/ete/hilk4/intro/spheres.html|date=2007-08-31}}. Wheeling Jesuit University/NASA Classroom of the Future. Retrieved November 11, 2007.</ref> အချို့သော သိပ္ပံပညာရှင်များက [[ရေခဲ]]ထု (Cryosphere) အား ရေထု (hydrosphere) ၏ ထူးခြားသော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ်လည်းကောင်း၊ မြေထု (သို့) မြေဆီလွှာ (Pedosphere) အား လှုပ်ရှားမှုရှိပြီး ရောနှောနေသော ရပ်ဝန်းအဖြစ်လည်းကောင်း ကမ္ဘာမြေ၏ ရပ်ဝန်း အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ [[ကမ္ဘာမြေ သိပ္ပံ|ကမ္ဘာမြေသိပ္ပံ]] (ပထဝီသိပ္ပံ၊ ပထဝီဝင်သိပ္ပံ ဟုလည်း သိရှိထား) သည် [[ကမ္ဘာဂြိုဟ်]]နှင့်သက်ဆိုင်သည့် အလုံးစုံသော [[သိပ္ပံပညာ]]များအတွက် ဝေါဟာရဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=What is Earth Science? {{!}} Geology Buzz |url=https://geology.buzz/threads/what-is-earth-science.4/ |access-date=17 February 2023 |archive-date=24 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211224172832/https://geology.buzz/threads/what-is-earth-science.4/ }}</ref> [[ပထဝီဝင်]]၊ [[ဘူမိဗေဒ]]၊ [[ဘူမိရူပဗေဒ]] နှင့် ပထဝီတိုင်းတာခြင်းနှင့် သရုပ်ဖော်ပညာရပ် ဟူ၍ [[စည်းကမ်း|နယ်ပယ်]]ကြီး လေးခုရှိသည်။ ဤအဓိကပညာရပ်များသည် [[ရူပဗေဒ]]၊ [[ဓာတုဗေဒ]]၊ [[ဇီဝဗေဒ]]၊ သက္ကရာဇ်ဗေဒ နှင့် [[သင်္ချာ]]ပညာရပ်တို့ကို အသုံးပြု၍ ကမ္ဘာမြေကြီး၏ အဓိကနေရာများ သို့မဟုတ် ''ရပ်ဝန်းများ''နှင့်ပတ်သက်ပြီး အရည်အသွေးနှင့် အရေအတွက်ဆိုင်ရာ နားလည်နိုင်စွမ်းကို တည်ဆောက်ရာတွင် အသုံးပြုကြသည်။{{Clear}} == ဘူမိသက်ဝင်လှုပ်ရှားမှု == {{Main|ပထဝီဝင်}}ကမ္ဘာ၏ အပေါ်ယံအခွံမာအလွှာ သို့မဟုတ် လစ်သိုစဖီးယား (Lithosphere) ဟုခေါ်သော ကျောက်သားထုသည် ကမ္ဘာဂြိုဟ်၏ အပြင်ဘက်ဆုံး အစိုင်အခဲ မျက်နှာပြင်ဖြစ်ပြီး ၎င်းနှင့် အောက်ခံအကာသားအလွှာတို့သည် ဓာတုဗေဒနည်းအရရော လည်ပတ်မှုအရပါ ကွဲပြားသည်။ ၎င်းကို ချော်ရည်မှ အေးခဲလာ၍ အစိုင်အခဲ ကျောက်သားထုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် [[မီးသင့်ကျောက်]]ဖြစ်စဉ်များဖြင့် ကြီးမားစွာ ထုတ်လုပ်ထားသည်။ ကျောက်သားထု၏ အောက်တွင် [[ရေဒီယိုသတ္တိကြွပြိုကွဲမှု|ရေဒီယိုသတ္တိကြွဒြပ်စင်များ ယိုယွင်းပျက်စီးမှု]]ကြောင့် အပူပေးထားသော အကျိတ်အမိုးရှိသည်။ အကာသားအလွှာသည် အစိုင်အခဲဖြစ်သော်ငြား ရောထွေးနေသော အနေအထားတွင်ရှိသည်။ ဤပြောင်းလဲမှုဖြစ်စဉ်သည် ကျောက်သားထု၏ ကျောက်ထုအလွှာများကို ဖြည်းညှင်းစွာရွေ့လျားစေပြီး ၎င်းရလဒ်ကို ဘူမိကျောက်ဖျာများ (Plate Tectonics) ဟုခေါ်သည်။ [[မီးတောင်]]များသည် အဓိကအားဖြင့် နုတ်ယူထားသည့် အပေါ်ယံမြေလွှာများ အရည်ပျော်ခြင်း သို့မဟုတ် သမုဒ္ဒရာအလယ်ရှိ ရေအောက်တောင်တန်းများမှ အကာသားအလွှာ တိုးထွက်လာခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။ == ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ရေ == [[ဖိုင်:Blue_Linckia_Starfish.JPG|thumb| [[သန္တာကျောက်တန်း]]များတွင် သိသာထင်ရှားသော အဏ္ဏဝါ [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ|ဇီဝမျိုးကွဲများ]] တည်ရှိသည်။]] ရေအများစုကို သဘာဝအတိုင်းတည်ရှိနေသာ ရေထု ပုံစံအမျိုးအစား မျိုးစုံဖြင့် တွေ့ရှိရသည်။ === သမုဒ္ဒရာများ === {{Main|သမုဒ္ဒရာ}}သမုဒ္ဒရာသည် ဆားငန်ရေ၏ အဓိကကိုယ်ထည်ဖြစ်ပြီး ရေထု (Hydrosphere) ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ [[ကမ္ဘာဂြိုဟ်|ကမ္ဘာမြေမျက်နှာပြင်]]၏ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ၇၁% (ဧရိယာစတုရန်းကီလိုမီတာ ၃၆၂ သန်းခန့်) သည် သမုဒ္ဒရာများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားပြီး အစဉ်အလာအတိုင်း အဓိက သမုဒ္ဒရာများစွာနှင့် သေးငယ်သော [[ပင်လယ်]]များအဖြစ် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ထားသည့် [[သမုဒ္ဒရာ|တစ်ဆက်ဆက်တည်း တည်ရှိနေသာ ရေထုကြီး]]တစ်ခုပင်ဖြစ်သည်။ ဤဧရိယာ၏ ထက်ဝက်ကျော်သည် ပေ ၉,၈၀၀ ကျော် (မီတာ ၃၀၀၀ ကျော်) နက်ရှိုင်းလေသည်။ ပျမ်းမျှအားဖြင့် ပင်လယ်ရေ၏ အငန်ဓာတ် သည် တစ်ထောင်လျှင် ၃၅ ပိုင်း (parts per thousand - ppt) (၃.၅%) ဝန်းကျင်ရှိပြီး ပင်လယ်ရေအားလုံးနီးပါးတွင် ဆားငန်ပါဝင်မှု ၃၀ မှ ၃၈ ppt အထိရှိသည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် သီးခြားသမုဒ္ဒရာများစွာအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုလက်ခံထားကြသော်လည်း၊ ၎င်းတို့အားလုံးသည် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ထားသော ဆားငန်ရေကိုယ်ထည်တစ်ခုပင်ဖြစ်၍ [[သမုဒ္ဒရာ|ကမ္ဘာ့သမုဒ္ဒရာ]] သို့မဟုတ် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ သမုဒ္ဒရာဟု မကြာခဏ ရည်ညွှန်းကြလေ့ရှိသည်။<ref>"{{Cite web|url=http://www.pagejaffna.com/|title=Page Jaffna &#124; Srilanka&#039;s Top Tamil Online News Paper|access-date=2012-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120714233027/http://www.pagejaffna.com/|archive-date=2012-07-14}}". ''The Columbia Encyclopedia.'' 2002. New York: Columbia University Press</ref><ref name="UNAoO">"[http://www.oceansatlas.com/unatlas/about/physicalandchemicalproperties/background/seemore1.html Distribution of land and water on the planet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080531103749/http://www.oceansatlas.com/unatlas/about/physicalandchemicalproperties/background/seemore1.html|date=May 31, 2008}}". [http://www.oceansatlas.com/ UN Atlas of the Oceans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915105349/http://www.oceansatlas.com/|date=September 15, 2008}}</ref> နက်ရှိုင်းသော ပင်လယ်ကြမ်းပြင်များသည် ကမ္ဘာမြေမျက်နှာပြင်ထက်ဝက်ကျော်ရှိပြီး ၎င်းတို့သည် ပြုပြင်မွမ်းမံခံရမှု အနည်းဆုံးသဘာဝပတ်ဝန်းကျင်များထဲတွင် ပါဝင်သည်။ သမုဒ္ဒရာပိုင်းခြားမှုကို [[တိုက်|တိုက်ကြီးများ]]၊ ကျွန်းစု အမျိုးမျိုးနှင့် အခြားသတ်မှတ်ချက်များဖြင့် သတ်မှတ်ထားပြီး - ၎င်းတို့မှာ (အရွယ်အစားကြီးစဉ်ငယ်လိုက်အားဖြင့်) [[ပစိဖိတ် သမုဒ္ဒရာ|ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ]]၊ [[အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ]]၊ [[အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ]]၊ [[တောင်ပိုင်း သမုဒ္ဒရာ|တောင်ပိုင်းသမုဒ္ဒရာ]]နှင့် [[အာတိတ် သမုဒ္ဒရာ|အာတိတ်သမုဒ္ဒရာ]]တို့ဖြစ်သည်။ === မြစ်ချောင်းများ === {{Main|မြစ်}}မြစ်သည် သဘာဝရေစီးကြောင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/river River {definition}] from Merriam-Webster. Accessed February 2010.</ref> များသောအားဖြင့် ရေချိုသည် [[စမ်း]]၊ [[သမုဒ္ဒရာ]]၊ [[ရေကန်|အင်းအိုင်]]၊ [[ပင်လယ်]] သို့မဟုတ် အခြားမြစ်ဆီသို့ စီးဆင်းသွားသည်။ အချို့သော မြစ်များမှာမူ မြေကြီးထဲသို့ ရိုးရိုးရှင်းရှင်း စီးဆင်းသွားပြီး အခြားရေ၏ ထုအတွင်းသို့ မရောက်ဘဲ လုံးဝခန်းခြောက်သွားသည်။ [[ဖိုင်:Hawaii_Creek.jpg|left|thumb| အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ [[ဟာဝိုင်ယီပြည်နယ်|ဟာဝိုင်အီ]]ပြည်နယ်ရှိ ရော့ကီချောင်း]] မြစ်တစ်စင်းမှ ရေထုသည် အများအားဖြင့် ကမ်းနှစ်ခုကြားရှိ မြစ်ကြမ်းပြင်တစ်ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ရေစီးကြောင်းတစ်ခုပင်ဖြစ်သည်။ မြစ်ကြီးများတွင် ရေစီးကြောင်းမှ ရေများဖြင့် ပုံဖော်ခြင်းခံထားရသည့် ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ရေလွှမ်းလွင်ပြင် တစ်ခုလည်း ရှိတတ်သည်။ မြစ်ရေစီးကြောင်း၏ အရွယ်အစားနှင့် ဆက်စပ်၍ ရေလွှမ်းလွင်ပြင်များသည် အလွန်ကျယ်ပြန့်နိုင်သည်။ မြစ်များသည် [[ရေ သံသရာလည်ခြင်း|ရေ သံသရာလည်မှု]]၏ တစိတ်တဒေသဖြစ်သည်။ မြစ်တွင်းရှိ ရေများသည် [[ရွာကျခြင်း|မိုးရွာသွန်းမှု]]မှရရှိသော ရေများ၏ [[မျက်နှာပြင်ဆင်းရေ|မျက်နှာပြင် စီးဆင်းမှု]]၊ [[မြေအောက်ဖြည့်ရေ|မြေအောက်ရေ ပြန်လည်ဖြည့်တင်းမှု]]၊ စိမ့်စမ်းများ၊ [[ရေခဲမြစ်|ရေခဲမြစ်များ]]နှင့် ဆီးနှင်းများစုပုံနေမှုများမှ အရည်ပျော်၍ ရေများထုတ်လွှတ်မှုများမှတစ်ဆင့် ယေဘုယျအားဖြင့် စုဆောင်းလာကြခြင်းဖြစ်သည်။ မြစ်ငယ်များကို [[စမ်း]]၊ ချောင်း စသည်ဖြင့် အခြားအမည်များစွာဖြင့်လည်း ခေါ်ဝေါ်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရေစီးဆင်းရာလမ်းကြောင်းအား ရေအောက်ကြမ်းပြင်နှင့် ကမ်းပါးများဖြင့် သတ်သတ်မှတ်မှတ်ဖြစ်ပေါ်နေလေသည်။ ရေစီးကြောင်းများသည် အစိတ်စိတ်အမွှာမွှာ ပြန့်ကျဲနေသော သက်ရှိများ နေထိုင်ရာအရပ်များကို ချိတ်ဆက်ရာ၌လည်းကောင်း၊ [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]]များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရာတွင်လည်းကောင်း အရေးကြီးသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေသည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် ချောင်းများနှင့် ရေလမ်းကြောင်းများကို လေ့လာခြင်းအား ''အပေါ်ယံမျက်နှာပြင် [[ဇလဗေဒ]]'' ဟုခေါ်သည်။<ref>{{Cite web|url=http://ga.water.usgs.gov/edu/hydrology.html/|archive-url=https://web.archive.org/web/20120427204108/http://ga.water.usgs.gov/edu/hydrology.html|title=What is hydrology and what do hydrologists do?|archive-date=April 27, 2012|publisher=United States Geological Survey|access-date=July 27, 2021}}</ref> {{Further information|စမ်း}} === ရေကန်များ === [[ဖိုင်:LAGO_LACAR.JPG|thumb|အာဂျင်တီးနားနိုင်ငံ၊ Neuquén ပြည်နယ်ရှိ ရေခဲမြစ်မူလတည်ရှိရာ [[:en:Lácar_Lake|Lácar Lake]] ရေကန်။]] {{Main|ကန်}}[[ရေကန်]]သည် မြေမျက်နှာပြင် ဖြစ်တည်မှု အသွင်အပြင်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ရေ၏ ကိုယ်ထည်သည် [[သမုဒ္ဒရာ]]၏ အစိတ်အပိုင်းမဟုတ်ဘဲ ကုန်းတွင်းပိုင်းတွင် တည်ရှိနေကာ [[အိုင်|ရေအိုင်]]ထက် ပိုကျယ်၊ ပိုနက်ပါက ရေကန်ဟု သတ်မှတ်ကြခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/328083/lake|author=Britannica Online|access-date=2008-06-25|title=Lake (physical feature)|quote=[a Lake is] any relatively large body of slowly moving or standing water that occupies an inland basin of appreciable size. Definitions that precisely distinguish lakes, ponds, swamps, and even rivers and other bodies of nonoceanic water are not established. It may be said, however, that rivers and streams are relatively fast moving; marshes and swamps contain relatively large quantities of grasses, trees, or shrubs; and ponds are relatively small in comparison to lakes. Geologically defined, lakes are temporary bodies of water.}}</ref><ref>{{cite web|title=Dictionary.com definition|access-date=2008-06-25|url=http://dictionary.reference.com/browse/lake|quote=a body of fresh or salt water of considerable size, surrounded by land.}}</ref> [[ဖိုင်:Everglades_Park_swamp.JPG|left|thumb|[[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] [[ဖလော်ရီဒါပြည်နယ်]]၊ [[အဲဗားဂလိတ် အမျိုးသားဥယျာဉ်]]ရှိ [[ပြားတော]] ရေဝပ်မြေ ဧရိယာ]] ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သဘာဝရေကန်များကို [[တောင်|တောင်ထူထပ်သော]] နေရာများ၊ မြေပြင်အက်ကွဲကြောင်း ဇုန်များနှင့် ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နေလျက်ရှိသော သို့မဟုတ် မကြာသေးမီက ဖြစ်တည်နေသော [[ရေခဲမြစ်]]များရှိသည့်နေရာများတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် တွေ့ရှိရသည်။ အချို့သော ရေကန်များကို မြစ်ကျိုးအင်း သို့မဟုတ် သက်တမ်းရင့် မြစ်များတစ်လျှောက်တွင်လည်း တွေ့နိုင်သည်။ ကမ္ဘာ့နေရာအချို့တွင် နောက်ဆုံး [[ရေခဲခေတ်]]မှ ကျန်ရစ်ခဲ့သည့် ဖရိုဖရဲ ရေစီးကြောင်းပုံစံများကြောင့် ရေကန်များစွာရှိလေသည်။ ရေကန်များအားလုံးသည် ဘူမိဗေဒအချိန်အတိုင်းအတာအရ ယာယီဖြစ်တည်နေမှုသာဖြစ်သည်။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် အနည်များ တဖြည်းဖြည်းထိုင်လာခြင်း သို့မဟုတ် ကမ်းစပ်နေရာများမှတဆင့် ရေထွက်ပေါက်ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းတို့ကြောင့်ဖြစ်သည်။ ==== ရေအိုင်များ ==== {{Main|အိုင်}}ရေအိုင်သည် အများအားဖြင့် [[ရေကန်]]ထက် သေးငယ်သော သဘာဝအလျောက်ဖြစ်စေ သို့မဟုတ် လူလုပ်၍ဖြစ်စေ တည်ရှိနေသော ရေ၏ အလုံးအထည်ပင် ဖြစ်သည်။ ရေပန်းမျိုးစုံကို အနုပညာအလှဆင်ရန် ဒီဇိုင်းထုတ်ထားသည့် ရေပန်းဥယျာဉ်များ၊ စီးပွားဖြစ် ငါးမွေးမြူရန်အတွက် ဒီဇိုင်းထုတ်ထားသည့် ငါးမွေးကန်များ နှင့် အပူစွမ်းအင်ကို သိုလှောင်ရန် ဒီဇိုင်းထုတ်ထားသည့် နေရောင်ခြည်သုံး ရေအိုင်များ အပါအဝင် လူလုပ်ဖန်တီးထားမှု အများအပြားကို ရေအိုင်များအဖြစ် ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားသည်။ ရေအိုင်များနှင့် ရေကန်များကို ၎င်းတို့၏ စီးဆင်းမှု အရှိန်ရှိသော စမ်းချောင်းများနှင့် ခွဲခြားထားသည်။ စမ်းချောင်းများရှိ ရေစီးကြောင်းများကို အလွယ်တကူ ကြည့်ရှုနိုင်သော်လည်း ရေအိုင်များနှင့် ရေကန်များသည် အပူဖြင့် မောင်းနှင်သော အဏု-ရေစီးကြောင်းများနှင့် လေတိုက်ခတ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ရေစီးကြောင်းများရှိလေသည်။ ဤအင်္ဂါရပ်များသည် ရေအိုင်တစ်ခုအား အငွေ့ပျံသော ရေအိုင်များနှင့် လှိုင်းရိုက်ခတ်သော ရေအိုင်များ စသည်ဖြင့် အခြားသော ရေနေ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်လက္ခဏာများနှင့် ခွဲခြားထားသည်။ === လူသားများ၏ ရေအပေါ် သက်ရောက်မှု === လူသားများသည် မြစ်များကို ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်း ([[ရေကာတာ|ဆည်များ]] နှင့် မြောင်းများမှတဆင့် ရေစီးကြောင်းကို ပြောင်းလဲခြင်း)၊ မြို့ပြ နှင့် သစ်တောပြုန်းတီးခြင်း စသည့် နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ရေအပေါ် သက်ရောက်နေကြသည်။ ယင်းတို့သည် ရေကန် အတိမ်အနက်၊ မြေအောက်ရေအခြေအနေ၊ ရေထုညစ်ညမ်းမှု၊ အပူပိုင်းညစ်ညမ်းမှုနှင့် ပင်လယ်ရေထုညစ်ညမ်းမှုတို့ကို သက်ရောက်မှုရှိလေသည်။ လူသားများသည် တိုက်ရိုက်လမ်းကြောင်းကို ခြယ်လှယ်ခြင်းဖြင့် မြစ်များကို ပြုပြင်ကြသည်။<ref name="Goudie">{{Cite book|title=The Human Impact on the Natural Environment|last=Goudie|first=Andrew|publisher=This MIT Press|year=2000|isbn=0-262-57138-2|location=Cambridge, Massachusetts|pages=[https://archive.org/details/humanimpactonn00goud/page/203 203–239]|url=https://archive.org/details/humanimpactonn00goud/page/203}}</ref> ကျွန်ုပ်တို့သည် ဆည်များနှင့် ရေလှောင်ကန်များကို တည်ဆောက်ပြီး မြစ်များနှင့် ရေစီးကြောင်း လမ်းကြောင်း၏ လားရာကို ကြိုးကိုင်ချယ်လှယ်ကြသည်။ ဆည်များသည် ရေလှောင်ကန်များနှင့် ရေအားလျှပ်စစ်ဓာတ်အားကို အသုံးဝင်စွာ ဖန်တီးနိုင်သည်။ သို့သော်လည်း ရေလှောင်ကန်များနှင့် ဆည်များသည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နှင့် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များကို ထိခိုက်စေနိုင်သည်။ ဆည်များသည် ငါးများ၏ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခြင်းနှင့် ရေအောက်ပိုင်းရှိ သက်ရှိများ၏ ရွေ့လျားမှုကို ရပ်တန့်စေသည်။ သစ်တောပြုန်းတီးမှုနှင့် ရေကန် အတိမ်အနက်၊ မြေအောက်ရေ အခြေအနေများ ပြောင်းလဲခြင်းကြောင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိခိုက်စေသည်။ သစ်တောပြုန်းတီးမှုနှင့် မြို့ပြဖန်တီးမှုသည် ဒွန်တွဲနေသည်။ သစ်တောပြုန်းတီးခြင်းသည် ရေလွှမ်းမိုးခြင်း၊ စီးဆင်းမှု ကျဆင်းခြင်းနှင့် မြစ်ကမ်းစပ်ရှိ သဘာဝပေါက်ပင်များ အပြောင်းအလဲကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။ သစ်ပင်များ လုံလောက်စွာ ရေမရသောအခါ အပင်များ ဆွေးမြေ့လာပြီး တောရိုင်းတိရိစ္ဆာန်များအတွက် စားရေရိက္ခာ ပံ့ပိုးမှု လျော့နည်းသွားခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်လာစေသည်။<ref name="Goudie" /> == လေထု၊ ရာသီဥတု နှင့် မိုးလေဝသ == [[ဖိုင်:Top_of_Atmosphere.jpg|right|thumb| လေထုထဲရှိ ဓာတ်ငွေ့များသည် အခြားလှိုင်းအလျားများထက် အပြာရောင်အလင်းကို ပိုမိုဖြန့်ကျက်စေပြီး အာကာသမှ ကြည့်သည့်အခါ အပြာရောင် ထီးဆောင်းထားသည့် ပုံစံမျိုးကို ဖန်တီးလေသည်။]] [[ဖိုင်:Troposphere_CIMG1853.JPG|right|thumb| [[လေယာဉ်]]ပေါ်မှ မြင်တွေ့ရသော ကမ္ဘာမြေကြီး၏ [[ထရိုပိုစဖီးယား အလွှာ]] မြင်ကွင်း]] [[File:Lightnings_sequence_2_animation-wcag.gif|thumb|[[လျှပ်ပြက်ခြင်း]]သည် [[ကမ္ဘာ့လေထု|လေထု]]အတွင်းမှ [[လျှပ်စစ်ဓာတ်အား]]ထုတ်လွှတ်မှုတစ်ခုဖြစ်ပြီး [[လေမုန်တိုင်း|လေမုန်တိုင်းများ]]နှင့် အခြားသော သဘာဝအခြေအနေအချို့အရ ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည့် [[မိုးချုန်းသံ]]ပါ ပေါင်းစပ်ထွက်ပေါ်လေ့ရှိသည်။<ref name="noaa1">{{cite web|url=http://www.ngdc.noaa.gov/seg/hazard/stratoguide/galunfeat.html|title=Volcanic Lightning|access-date=September 21, 2007|publisher=National Geophysical Data Center – NOAA|author=NGDC – NOAA|archive-date=25 December 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071225203407/http://www.ngdc.noaa.gov/seg/hazard/stratoguide/galunfeat.html|url-status=dead}}</ref>]] ကမ္ဘာ့လေထုသည် ဂြိုဟ်ဂေဟစနစ်ကို တည်တံ့စေရန်အတွက် အဓိကကျသောအချက်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာမြေကို ဖုံးလွှမ်းနေသော [[အငွေ့|ဓာတ်ငွေ့]]အလွှာလွှာကို ဂြိုဟ်၏ ဆွဲငင်အားဖြင့် ထိန်းထားသည်။ ခြောက်သွေ့သော [[ကမ္ဘာ့လေထု|လေ]]တွင် [[နိုက်ထရိုဂျင်]] ၇၈%၊ [[အောက်ဆီဂျင်]] ၂၁%၊ [[အာဂွန်]] ၁% နှင့် အခြားသော နိုဘယ်လ် ဓာတ်ငွေ့များနှင့် [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်|ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်]]တို့ ပါဝင်သည်။ ကျန်ဓာတ်ငွေ့များကို ခြေရာခံဓာတ်ငွေ့များဟု ရည်ညွှန်းသုံးနှုန်းလေ့ရှိကြသည်။<ref>{{cite web|author=Joe Buchdahl|url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html|title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme|publisher=Ace.mmu.ac.uk|access-date=2013-03-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html|archive-date=2010-10-09}}</ref> လေထုထဲတွင် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်၊ မီသိန်း၊ နိုက်ထရပ်အောက်ဆိုဒ်နှင့် အိုဇုန်း [[မှန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့|ဓာတ်ငွေ့များ]] ပါဝင်သည်။ စစ်ထုတ်ထားသော လေထဲတွင် အခြား [[ဒြပ်ပေါင်း|ဓာတုဒြပ်ပေါင်း]]များစွာ၏ သဲလွန်စ ပမာဏ ပါဝင်သည်။ လေထဲတွင် ကွဲပြားသော ရေခိုးရေငွေ့ ပမာဏ နှင့် ရေစက်များနှင့် [[တိမ်|တိမ်များ]]အဖြစ် မြင်နိုင်သော [[ရေခဲ]]ပုံ ဆောင်များ ပါဝင်သည် ။ [[ဖုန်မှုန်|ဖုန်မှုန့်]]၊ ဝတ်မှုန် နှင့် ပိုးမွှားများ၊ ပင်လယ် ရေမှုန်ရေမွှားများ၊ မီးတောင်ပြာများနှင့် [[ဥက္ကာခဲ|ဥက္ကာခဲများ]]အပါအဝင် လေထု နမူနာတွင် ပမာဏအနည်းငယ်ဖြင့် သဘာဝဓာတ်များ ပါဝင်နေနိုင်သည်။ [[ကလိုရင်း]] (အခြေခံ (သို့) ဒြပ်ပေါင်းများ)၊ [[ဖလိုရင်း]] ဒြပ်ပေါင်းများ၊ [[ပြဒါး]]ဒြပ်စင်နှင့် ဆာလဖာဒိုင်အောက်ဆိုဒ် (SO₂) ကဲ့သို့ [[ကန့်|ဆာလဖာ]] ဒြပ်ပေါင်းများ စသည့် အမျိုးမျိုးသော စက်မှုလုပ်ငန်းဆိုင်ရာ ညစ်ညမ်းမှုများလည်း ရှိနေနိုင်သည်။ ကမ္ဘာ့လေထု၏ [[အိုဇုန်းလွှာ]]သည် မျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ရောက်ရှိသည့် [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]] (UV) ပမာဏကို လျှော့ချရာတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ [[ဒီအန်အေ]] သည် ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်ပါသော အလင်းရောင်ကြောင့် အလွယ်တကူ ပျက်စီးနိုင်သောကြောင့် ၎င်းသည် မျက်နှာပြင်ရှိ သက်ရှိများကို ကာကွယ်ပေးသည်။ လေထုသည် ညဘက်တွင် အပူကို ထိန်းထားနိုင်သောကြောင့် နေ့စဉ်အပူချိန် လွန်ကဲမှုကိုလည်း လျှော့ချပေးလေသည်။ === လေထု အလွှာများ === {{Main|ကမ္ဘာ့လေထု}} ==== အဓိက အလွှာများ ==== ကမ္ဘာ့လေထုကို အဓိကအလွှာ ငါးခု အနေဖြင့် ခွဲခြားနိုင်သည်။ ဤအလွှာများကို အမြင့်ဖြင့် အပူချိန်တိုးခြင်း သို့မဟုတ် လျော့ခြင်း ရှိ/မရှိကို အဓိကအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်သည်။ အလွှာများအား အမြင့်ဆုံးမှ အနိမ့်ဆုံး အားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်ထားသည် - * အိတ်ဇိုစဖီးယား အလွှာ (Exosphere)။ ။ ကမ္ဘာ့လေထု၏ အပြင်ဘက်ဆုံးအလွှာသည် အဓိကအားဖြင့် [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]] နှင့် [[ဟီလီယမ်]]တို့ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားသည့် ဤအလွှာ၏ အခြေ မှ အထက်ထိ ကျယ်ပြန့်သည်။ * သာမိုစဖီးယား အလွှာ (Thermosphere)။ ။ သာမိုစဖီးယား၏ ထိပ်သည် exobase ဟုခေါ်သော အိတ်ဇိုစဖီးယားအလွှာ၏ အောက်ခြေဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ အမြင့်သည် နေရောင်ခြည် လှုပ်ရှားမှုအရ ကွာခြားပြီး {{Convert|220|-|500|mi|km ft}}ခန့်အထိ ရှိနိုင်သည်။ [[နိုင်ငံတကာ အာကာသ စခန်း]]သည် ဤအလွှာတွင် {{Convert|200|နှင့်|240|mi|km}}ကြား ပတ်လမ်းတွင် တည်ရှိသည်။ * မီဆိုစဖီးယား အလွှာ (Mesosphere)။ ။ Mesosphere သည် စထရာတိုဖီးယားအလွှာမှ {{Convert|50|-|53|mi|km ft}} အထိ ကျယ်ပြန့်သည်။ ၎င်းသည် လေထုထဲသို့ ဝင်ရောက်သောအခါတွင် [[ဥက္ကာခဲ]]အများစု လောင်ကျွမ်းမှုဖြစ်စေသည့် အလွှာဖြစ်သည်။ * [[စထရာတိုစဖီးယား အလွှာ]] (Stratosphere)။ ။ စထရာတိုစဖီးယားသည် ထရိုပိုပေါ့စ် (Tropopause) မှ {{Convert|32|mi|km ft}}အထိ ကျယ်ပြန့်သည်။ စထရာတိုစဖီးယား နှင့် မက်ဆိုစဖီးယားကြား နယ်နိမိတ်ဖြစ်သည့် စထရာတိုပေါ့စ်သည် ပုံမှန်အားဖြင့် {{Convert|31|မှ|34|mi|km ft}} အတွင်း ဖြစ်သည်။ * [[ထရိုပိုစဖီးယား အလွှာ]] (Troposphere)။ ။ ထရိုပိုစဖီးယားသည် ကမ္ဘာမြေ မျက်နှာပြင်မှ စတင်ကာ ဝင်ရိုးစွန်း ဒေသများတွင် {{Convert|7|km|ft}} နှင့် အီကွေတာတွင် {{Convert|17|km|ft}} အကြား ကျယ်ပြန့်ပြီး ရာသီဥတုအရ ကွဲလွဲမှုအချို့ရှိနိုင်သည်။ ထရိုပိုစဖီးယားသည် အများအားဖြင့် မျက်နှာပြင်မှ စွမ်းအင်လွှဲပြောင်းခြင်းဖြင့် အပူရှိသောကြောင့် ပျမ်းမျှအားဖြင့် ထရိုပိုစဖီးယား၏ အနိမ့်ဆုံး အပိုင်းသည် အပူဆုံးဖြစ်ပြီး အပူချိန်သည် အမြင့်မှ လျော့နည်းသွားသည်။ ထရိုပိုပေါ့စ် (Tropopause) သည် ထရိုပိုစဖီးယားနှင့် စထရာတိုစဖီးယားအကြား နယ်နိမိတ်ဖြစ်သည်။ ; အခြားအလွှာများ အပူချိန်ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသော အဓိကအလွှာ ငါးခုအတွင်းတွင် အခြားသောဂုဏ်သတ္တိများဖြင့် ဆုံးဖြတ်ထားသော အလွှာများစွာရှိသည်။ * [[အိုဇုန်းလွှာ]]သည် စထရာတိုစဖီးယားအတွင်း၌ ရှိသည်။ ၎င်းသည် အဓိကအားဖြင့် {{Convert|9.3|-|21.7|mi|km ft}} ခန့်မှ စထရာတိုစဖီးယား၏ အောက်ပိုင်းအထိ တည်ရှိသည်။ အလွှာ၏ အထူသည် ရာသီအလိုက်နှင့် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားသော်လည်း၊ ကျွန်ုပ်တို့၏ လေထုအတွင်းရှိ အိုဇုန်း၏ ၉၀% ခန့်သည် စထရာတိုစဖီးယားတွင် ပါဝင်သည်။ * နေရောင်ခြည်ဖြင့် အိုင်ယွန်ဓာတ်ပြုသော လေထု၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော အိုင်အိုနိုစဖီးယား အလွှာ (Ionosphere) သည် {{Convert|31|မှ|621|mi|km ft}} ဆန့်တန်းလျက်ရှိပြီး ပုံမှန်အားဖြင့် အိတ်ဇိုစဖီးယား နှင့် သာမိုစဖီးယား နှစ်ခုလုံးတွင် ထပ်နေသည်။ ၎င်းသည် မဂ္ဂနတ္တိုစဖီးယား (Magnetosphere) ၏ အတွင်းဘက်အစွန်းအနေဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ရှိနေသည်။ * ဟိုမိုစဖီးယား အလွှာ (Homosphere) နှင့် ဟတ္တရိုစဖီးယား အလွှာ (Heterosphere)။ ။ ဟိုမိုစဖီးယားတွင် ထရိုပိုစဖီးယား၊ စထရာတိုစဖီးယား နှင့် မီဆိုစဖီးယားတို့ ပါဝင်သည်။ ဟတ္တရိုစဖီးယား၏ အပေါ်ပိုင်းတွင် အပေါ့ပါးဆုံး ဒြပ်စင်ဖြစ်သော ဟိုက်ဒရိုဂျင်လုံးလုံးနီးပါးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ * ဂြိုဟ် နယ်နိမိတ် အလွှာသည် ကမ္ဘာမြေမျက်နှာပြင်နှင့် အနီးဆုံးရှိ ထရိုပိုစဖီးယား၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ပြီး ၎င်းကို တိုက်ရိုက်သက်ရောက်သည်၊ အဓိကအားဖြင့် လှိုင်းထန်သောပျံ့နှံ့မှုမှတဆင့် တိုက်ရိုက်သက်ရောက်ခြင်းဖြစ်သည်။ ==== ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှု၏ အကျိုးဆက်များ ==== [[ဖိုင်:Gletscherschmelze.jpg|left|thumb| ဆွစ်အဲလ်ပ်တောင်တန်းရှိ Aletsch ရေခဲမြစ်၏ [[ကမ္ဘာကြီး ပူနွေးလာမှု]]ကြောင့် ၁၈၅၀ ခုနှစ်မှ စတင်၍ လျှော့နည်းလာမှုအား (၁၉၇၉၊ ၁၉၉၁ နှင့် ၂၀၀၂ ခုနှစ်အလိုက် အခြေအနေ) နှိုင်းယှဉ်ပြထားပုံ]] {{Main|ကမ္ဘာကြီး ပူနွေးလာမှု}} [[ကမ္ဘာကြီး ပူနွေးလာမှု|ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှု]]၏ အန္တရာယ်များကို ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ သိပ္ပံပညာရှင်များ လုပ်ငန်းစုကြီးတစ်ခုက ပိုမိုလေ့လာလျက်ရှိသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.isro.gov.in/update/03-jun-2016/world%E2%80%99s-space-agencies-unite-to-face-climate-challenge|title=World's Space Agencies Unite To Face The Climate Challenge – ISRO|website=www.isro.gov.in|access-date=2019-12-10|archive-date=25 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925124008/https://www.isro.gov.in/update/03-jun-2016/world%E2%80%99s-space-agencies-unite-to-face-climate-challenge}}</ref> ဤသိပ္ပံပညာရှင်များသည် ကျွန်ုပ်တို့၏ သဘာ၀ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ကမ္ဘာမြေပေါ်မှ ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှု၏ ရေရှည်အကျိုးသက်ရောက်မှုများနှင့် ပတ်သက်၍ ပိုမိုစိုးရိမ်လာကြသည်။ အထူးစိုးရိမ်စရာမှာ [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်]]ကဲ့သို့ လူလုပ် [[မှန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့|မှန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့များ]] ထုတ်လွှတ်ခြင်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော [[ကမ္ဘာကြီး ပူနွေးလာမှု|ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု]] နှင့် ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှုသည် အပြန်အလှန်အကျိုးသက်ရောက်စေပြီး ကမ္ဘာဂြိုဟ်၊ ၎င်း၏ သဘာ၀ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် လူသားများ တည်ရှိမှုအပေါ် မည်ကဲ့သို့ ဆိုးရွားသောသက်ရောက်မှုများရှိနိုင်သည်ကို အထူးစိုးရိမ်စရာဖြစ်လာစေသည်။ ကမ္ဘာကြီး ပူနွေးလာမှုနှင့် ထိုပူနွေးလာမှုသည် လျင်မြန်စွာဖြစ်ပေါ်နေသည်မှာ အထင်အရှားပင်ဖြစ်သည်။ ယင်းသို့ဖြစ်ရခြင်း၏ အကြောင်းအရင်းမှာ ဖန်လုံအိမ် အာနိသင်ကြောင့်ဖြစ်ပြီး၊ ယင်းတို့၏ ပိုမိုရှုပ်ထွေးသော မော်လီကျူးဖွဲ့စည်းပုံကြောင့် ကမ္ဘာ့လေထုအတွင်း အပူကို တုန်ခါစေပြီး ထို့နောက်တဖန် ၎င်းအပူကို လှောင်ပိတ်ကာ ကမ္ဘာမြေဆီသို့ ပြန်ထုတ်လွှတ်နိုင်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://sites.google.com/view/climate-change-75518/home|title=Climate Change|website=sites.google.com|access-date=2019-01-08}}</ref> ဤပူနွေးလာမှုသည် သဘာဝတောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ တိုးပွားလာမှုကို လျော့ကျသွားစေနိုင်သည့် သဘာဝအလျောက် ရှင်သန်နေထိုင်ရာများတွင် မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်သွားစေခြင်းအတွက်လည်း အကြောင်းအရင်းဖြစ်လေသည်။ ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှုဆိုင်ရာ အစိုးရ အဖွဲ့ခွဲ (ကမ္ဘာ့ ထိပ်တန်း ရာသီဥတုဆိုင်ရာ သိပ္ပံပညာရှင်အဖွဲ့) မှ နောက်ဆုံး အစီရင်ခံစာအရ ၁၉၉၀ ခုနှစ် မှ ၂၁၀၀ ခုနှစ်အတွင်း ကမ္ဘာမြေ သည် ၂.၇ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက် မှ ၁၁ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက် နီးပါး (၁.၅ မှ ၆ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ်) အတွင်း ကမ္ဘာမြေကြီး ပူနွေးမည်ဟု ကောက်ချက်ချခဲ့သည်။<ref>{{cite web|last=Forthofer|first=Ron|title=It's Time To Act On Global Warming|url=http://www.commondreams.org/views01/0218-08.htm|publisher=Boulder Daily Camera|access-date=2013-10-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616203811/http://www.commondreams.org/views01/0218-08.htm|archive-date=2013-06-16}}</ref> ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှုကို လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် မဟာဗျူဟာများ ရေးဆွဲခြင်း၊ လူသား၊ အခြားတိရစ္ဆာန်နှင့် အပင်မျိုးစိတ်များ၊ ဂေဟစနစ်များ၊ ဒေသများနှင့် [[လူမျိုး|နိုင်ငံများ]]အား ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှု၏ အကျိုးသက်ရောက်မှုများကို လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် လုပ်ဆောင်ရန် ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့များ လျော့ပါးစေရန် ကြိုးပမ်းမှုများအား ပိုမိုအာရုံစိုက်လာခဲ့သည်။ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုနှင့် ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှုကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရန် မကြာသေးမီက ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည့် သာဓကအချို့မှာ - [[ဖိုင်:Aletschgletsjer_Zwitserland.JPG|right|thumb| [[ကမ္ဘာကြီး ပူနွေးလာမှု|ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှု]]ကြောင့် လျော့ကျလာနေသည့် Swiss Alps ရှိ Aletsch ရေခဲမြစ်၏ နောက်ထပ်မြင်ကွင်း။]] * ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုဆိုင်ရာ ကုလသမဂ္ဂ မူဘောင်သဘောတူစာချုပ် နှင့် ကွန်ဗင်းရှင်းသည် ရာသီဥတုစနစ်အား အန္တရာယ်ရှိသော မနုဿဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ နှောက်ယှက်မှုကို တားဆီးမည့် လေထုအတွင်း ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့ပါဝင်မှုအား အဆင့်တစ်ခု၌ တည်ငြိမ်စေရန်ဖြစ်သည်။<ref>[http://unfccc.int/2860.php United Nations Framework Convention on Climate Change] Retrieved August 2008.</ref> * ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့များ လျှော့ချရေး ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုဆိုင်ရာ မူဘောင်ကွန်ဗင်းရှင်း စာချုပ်ပါ ပရိုတိုကောဖြစ်သည့် [[ကျိုတို သဘောတူညီချက်စာချုပ်|ကျိုတိုပရိုတိုကော]]သည် နောက်ထပ်သော မနုဿဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုကို တားဆီးရန် ကြိုးပမ်းမှုဖြစ်သည်။<ref>[http://unfccc.int/resource/docs/convkp/kpeng.html Kyoto Protocol] from [http://unfccc.int/2860.php United Nations Framework Convention on Climate Change], Retrieved August 2008.</ref> * အနောက်တိုင်း ရာသီဥတု ကမကထပြုမှုအဖွဲ့ (Western Climate Initiative) သည် ဒေသတွင်း ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့ လျှော့ချရန် စုပေါင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သည့် နည်းလမ်းများကို ဖော်ထုတ်ရန်၊ အကဲဖြတ်ရန်နှင့် အကောင်အထည်ဖော်ရန်၊ ဈေးကွက်အခြေပြု ထုပ်ပိုးမှုနှင့် ကုန်သွယ်မှုစနစ်အား အာရုံစိုက်ရန်အတွက်ဖြစ်သည်။<ref>[http://www.westernclimateinitiative.org/ Western Climate Initiative] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080423080828/http://www.westernclimateinitiative.org/|date=2008-04-23}}, Retrieved on Feb 12, 2009.</ref> သိသာထင်ရှားသည့် လေးနက်သော စိန်ခေါ်မှု တစ်ရပ်မှာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ပြောင်းလဲမှုများနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ပြီး သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ပြောင်းလဲမှုများကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန်ဖြစ်သည်။ ယေဘူယျဖြေရှင်းချက်မှာ သဘာဝအတိုင်း ကွဲလွဲမှုများကို လျစ်လျူရှုထားသည့် တည်ငြိမ်သော မြင်ကွင်းကို ပြုပြင်ရန်ဖြစ်သည်။ နည်းစနစ်ပိုင်းအရ၊ လေ့လာမှု၏ အရာဝတ္တုတွင် လျင်မြန်သော လုပ်ငန်းစဉ်များသည် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော မြန်ဆန်သောလုပ်ငန်းစဉ်များ ရောက်ရှိလာသောအခါတွင် နှေးကွေးပြီး အချိန်တိုအတွင်း ပြောင်းလဲနေသော လုပ်ငန်းစဉ်များကို ကြည့်ရှုသည့်အခါ ဤအမြင်ကို ခုခံကာကွယ်နိုင်သည်။ === ရာသီဥတု === [[ဖိုင်:ClimateMap_World.png|alt=Map of world dividing climate zones, largely influenced by latitude. The zones, going from the equator upward (and downward) are Tropical, Dry, Moderate, Continental and Polar. There are subzones within these zones.|left|thumb|{{Center|ကမ္ဘာတဝှမ်းရှိ [[ရာသီဥတု]]အမျိုးအစားများပြ မြေပုံ}}]] {{Main|ရာသီဥတု}}[[ရာသီဥတု|ရာသီဥတုသည်]] အချိန်ကြာမြင့်စွာ သတ်မှတ်ထားသော ဒေသတစ်ခုရှိ [[အပူချိန်]]၊ စိုထိုင်းဆ၊ လေထုဖိအား၊ [[လေတိုက်ခတ်ခြင်း|လေတိုက်နှုန်း]]၊ [[မိုး|မိုးရေချိန်]]၊ လေထုအမှုန်အမွှားများနှင့် အခြားသော [[မိုးလေဝသပညာ|မိုးလေဝသဆိုင်ရာ]] အခြေခံအချက်များ၏ စာရင်းအင်းများကို ကြည့်ရှုသုံးသပ်ခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="ncei.noaa.gov">{{Cite web|date=2018-03-09|title=What's the Difference Between Weather and Climate?|url=http://www.ncei.noaa.gov/news/weather-vs-climate|access-date=2021-04-22|website=National Centers for Environmental Information (NCEI)|language=en}}</ref> အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ [[မိုးလေဝသ]]ဆိုသည်မှာ သီတင်းနှစ်ပတ်ကြာသည်အထိ ဤတူညီသော အခြေခံအချက်များ၏ လက်ရှိအခြေအနေပင်ဖြစ်သည်။<ref name="ncei.noaa.gov" /> ရာသီဥတုများကို အများအားဖြင့် အပူချိန်နှင့် မိုးရွာသွန်းမှု အမျိုးမျိုးသော ကွဲပြားသော ပျမ်းမျှ ကွာခြားမှုများအလိုက် [[ရာသီဥတုခွဲခြားခြင်း|ခွဲခြား]]နိုင်သည်။ အသုံးအများဆုံး အမျိုးအစားခွဲခြားမှု အစီအစဉ်မှာ [[:en:Wladimir_Köppen|Wladimir Köppen]] မှ မူလ တီထွင်ထားသည့် တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ်ကတည်းက အသုံးပြုနေသော [[:en:Thornthwaite_climate_classification|Thornthwaite စနစ်]]<ref>{{Cite journal|last=Thornthwaite|first=C. W.|title=An Approach toward a Rational Classification of Climate|year=1948|pages=55–94}}</ref>သည် တိရစ္ဆာန် များ၏ ကွဲပြားမှုနှင့် [[ကမ္ဘာကြီး ပူနွေးလာမှု|ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုများ]]၏ ဖြစ်နိုင်ခြေ သက်ရောက်မှုများကို လေ့လာရန်အတွက် ရေငွေ့ပျံခြင်းအပြင် အပူချိန်နှင့် မိုးရွာသွန်းမှုဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို အသုံးပြုထားသည်။<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gCs5DwAAQBAJ&pg=PA89|title=English for geographers|last=García|first=Carmen Isabel Luján|date=2013-06-19|publisher=Editorial Club Universitario|isbn=9788499485676}}</ref> === မိုးလေဝသ === [[ဖိုင်:Rainbow_over_Bristol.jpg|right|thumb| [[သက်တံ]] ဆိုသည်မှာ [[ကမ္ဘာ့လေထု]]အတွင်းရှိ အစိုဓာတ် အမှုန်အမွှားများပေါ်သို့ [[နေရောင်ခြည်]]ဖြာထွက်သောအခါ ကောင်းကင်တွင် ဖြစ်ပေါ်လာစေသော [[အလင်း|အလင်းတန်း]]တစ်ခုဖြစ်ပြီး [[မိုးလေဝသပညာ|မိုးလေဝသ]]ဖြစ်စဉ် တစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။]] {{Main|မိုးလေဝသ}}[[မိုးလေဝသ]] ဆိုသည်မှာ သတ်မှတ်ထားသော [[အချိန်]]တစ်ခုအတွင်း သတ်မှတ်ထားသည့် [[လေထု]]ဧရိယာအတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်နေသည့် ရာသီဥတုအခြေအနေအားလုံးကို စုစည်းထားမှုဖြစ်သည်။<ref>Merriam-Webster Dictionary. [http://www.merriam-webster.com/dictionary/weather Weather.] Retrieved on 2008-06-27.</ref> မိုးလေဝသဖြစ်စဉ် အများစုသည် [[ထရိုပိုစဖီးယား အလွှာ]]တွင် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊<ref>Glossary of Meteorology. [http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=hydrosphere&submit=Search Hydrosphere.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315161323/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=hydrosphere&submit=Search|date=2012-03-15}} Retrieved on 2008-06-27.</ref><ref name="trop">Glossary of Meteorology. [http://amsglossary.allenpress.com/glossary/browse?s=t&p=51 Troposphere.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928061111/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/browse?s=t&p=51|date=2012-09-28}} Retrieved on 2008-06-27.</ref> [[စထရာတိုစဖီးယား အလွှာ]]၏ အောက်ဘက်တွင်ဖြစ်သည်။ ယေဘူယျအားဖြင့် မိုးလေဝသသည် နေ့စဉ်အပူချိန်နှင့် မိုးရွာသွန်းမှုတို့ကို ရည်ညွှန်းသော်လည်း [[ရာသီဥတု]]မှာမူ အချိန်ကာလကြာရှည်လာသည်နှင့်အမျှ လေထုထဲတွင် ဖြစ်ပေါ်လာမှု၏ ပျမ်းမျှ အခြေအနေအတွက် ဝေါဟာရဖြစ်သည်။<ref>{{cite encyclopedia|title=Climate|encyclopedia=Glossary of Meteorology|publisher=[[American Meteorological Society]]|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=climate1|access-date=2008-05-14}}</ref> တစ်နေရာနှင့်တစ်နေရာကြားရှိ သိပ်သည်းဆ (အပူချိန်နှင့် အစိုဓာတ်) ကွာခြားမှုကြောင့် မိုးလေဝသ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ အပူပိုင်းဒေသမှ လတ္တီတွဒ်အပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားသည့် မည်သည့်နေရာ၌မဆို နေရောင်ခြည် ကျရောက်မှု ရိုက်ထောင့်ကြောင့် ဤကွဲပြားမှုများ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ ဝင်ရိုးစွန်းနှင့် အပူပိုင်းလေထုအကြား ပြင်းထန်သော အပူချိန် ကွာခြားမှုသည် ဂျက်လေစီးကြောင်းကို မြင့်တက်စေသည်။ အပူပိုင်းဆိုင်ကလုန်း မုန်တိုင်းများကဲ့သို့သော အလယ်ပိုင်း လတ္တီတွဒ် ရှိ ရာသီဥတုစနစ်များသည် ဂျက်လေစီးကြောင်း၏ မတည်ငြိမ်မှုများကြောင့်ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ၏ ဝင်ရိုးသည် ၎င်း၏ ပတ်လမ်းနှင့် ဆက်စပ်၍ စောင်းနေသောကြောင့် [[နေရောင်ခြည်]]သည် တစ်နှစ်တာ၏ မတူညီသော အချိန်များတွင် ရှုထောင့်အမျိုးမျိုးမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ကမ္ဘာမြေမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် နှစ်စဉ် အပူချိန်သည် များသောအားဖြင့် ±၄၀&nbsp;ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် (၁၀၀&nbsp;° ဖာရင်ဟိုက် မှ −၄၀&nbsp;° ဖာရင်ဟိုက်) ရှိလေသည်။ နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာကြာလာသည်နှင့်အမျှ၊ ကမ္ဘာ၏ ပတ်လမ်းပြောင်းလဲမှုများသည် ကမ္ဘာမှ ရရှိသောနေရောင်ခြည်စွမ်းအင်ပမာဏနှင့် ဖြန့်ဖြူးမှုပမာဏအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိပြီး ရေရှည်ရာသီဥတုအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိစေသည်။ == သက်ရှိ == [[ဖိုင်:Diversity_of_plants_image_version_5.png|left|thumb|{{Center|ကမ္ဘာပေါ်ရှိ [[အပင်]] [[မျိုးစိတ်]]များစွာအတွက် ဥပမာတစ်ခု}}]] [[ဖိုင်:Animal_diversity.png|right|thumb|{{Center|ကမ္ဘာပေါ်ရှိ [[တိရစ္ဆာန်]] [[မျိုးစိတ်]]များစွာအတွက် ဥပမာတစ်ခု}}]] {{Main|သက်ရှိ|ဇီဝဗေဒ|ဇီဝရပ်ဝန်း}}[[သက်ရှိ|ကမ္ဘာမြေပေါ်ရှိ သက်ရှိ]]များသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၃.၇ [[ဘီလီယံ]]ခန့်ကတည်းက တည်ရှိခဲ့ကြောင်း အထောက်အထားများအရ သိရှိရသည်။<ref>"[http://www.ucmp.berkeley.edu/exhibits/historyoflife.php History of life through time]". University of California Museum of Paleontology.</ref> လူသိများသော သက်ရှိပုံစံများအားလုံးသည် အခြေခံမော်လီကျူးယန္တရားများကို တူညီစွာ မျှဝေကြပြီး ဤလေ့လာတွေ့ရှိချက်များအပေါ် အခြေခံ၍ သက်ရှိများ၏ မူလအစဆိုင်ရာ သီအိုရီများက သက်ရှိအားလုံး၏ မူလအစပြုသည့် ဆဲလ်တစ်ခုတည်း သက်ရှိများဖွဲ့စည်းပုံကို ရှင်းပြနိုင်သည့် ယန္တရားတစ်ခုကို ရှာဖွေရန် ကြိုးပမ်းလာကြခြင်းဖြစ်လေသည်။ ရိုးရှင်းသော အော်ဂဲနစ်မော်လီကျူးများမှ ပရိုတိုဆဲလ်များနှင့် ဇီဝဖြစ်ပျက်မှုဆီသို့ ဆဲလ်မတိုင်မီ အသက်တာမှတစ်ဆင့် ရိုးရှင်းသော အော်ဂဲနစ်မော်လီကျူးများမှ မူလအစပြုမှုဆီသို့ ဦးတည်သွားနိုင်သည့်လမ်းကြောင်းနှင့်ပတ်သက်၍ မတူညီသော ယူဆချက်များစွာရှိကြ၏။ သက်ရှိ၏ အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုချက်အပေါ် တစ်လောကလုံးဆိုင်ရာ သဘောတူညီထားမှု မရှိသော်လည်း၊ သက်ရှိဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ ထင်ရှားမှုကို [[သက်ရှိရုပ်စု]]၊ ဇီဝဖြစ်ပျက်မှု၊ ကြီးထွားမှု၊ လိုက်လျောညီထွေရှိမှု၊ လှုံ့ဆော်မှု နှင့် [[မျိုးပွားခြင်း|မျိုးပွားမှု]]ဆိုင်ရာ တုံ့ပြန်မှု စသည့် လက္ခဏာရပ်များ ရှိကြောင်းကို သိပ္ပံပညာရှင်များက ယေဘုယျအားဖြင့် လက်ခံကြသည်။<ref>{{cite web|year=2006|url=http://www.calacademy.org/exhibits/xtremelife/what_is_life.php|title=Definition of Life|publisher=California Academy of Sciences|access-date=2007-01-07|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208220940/http://www.calacademy.org/exhibits/xtremelife/what_is_life.php|archive-date=2007-02-08}}</ref> အသက် သည် [[သက်ရှိရုပ်စု]]၏ ရိုးရှင်းသော လက္ခဏာရပ်ဟုလည်း ဆိုနိုင်သည်။ သက်ရှိများနှင့်သက်ဆိုင်သည့် သိပ္ပံပညာရပ်ဖြစ်သော [[ဇီဝဗေဒ]]တွင် "အသက်"ဟူသည် သက်ရှိများကို ကြီးထွားနိုင်စွမ်း၊ [[ဇီဝကမ္မဗေဒ|လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်း]] နှင့် မသေဆုံးမီ စဉ်ဆက်မပြတ် ပြောင်းလဲမှုများအပါအဝင် လှုပ်ရှားတက်ကြွမှုရှိခြင်းများသည် သက်ရှိများကို ခွဲခြားနိုင်သော အခြေအနေပင်ဖြစ်သည်။<ref name="ReferenceA">The Concise Oxford Dictionary. English Edition 1991</ref><ref name="Merriam-Webster Dictionary">{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/life|title=Merriam-Webster Dictionary|access-date=2009-06-21|publisher=Merriam-Webster Dictionary}}</ref> == ဂေဟစနစ်များ == [[ဖိုင်:River_gambia_Niokolokoba_National_Park.gif|left|thumb| [[မိုးသစ်တော|မိုးသစ်တောများ]]တွင် အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန် မျိုးစိတ်များစွာဖြင့် [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]] အများအပြားရှိသည်။ ဤဓာတ်ပုံသည် [[ဆီနီဂေါနိုင်ငံ|ဆီနီဂေါနိုင်ငံ၏]] [[နီယိုကိုလို-ကိုဘာ အမျိုးသားဥယျာဉ်]]အတွင်း ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသွားသော ဂမ်ဘီယာမြစ် ပုံ ဖြစ်သည်။]] {{Main|ဂေဟစနစ်}}[[ဂေဟစနစ်]]သည် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ သက်ရှိမဟုတ်သော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ([[ဂေဟစနစ်]]) အချက်များအားလုံးနှင့် ပေါင်းစပ်လုပ်ဆောင်သော ဧရိယာအတွင်းရှိ အပင်များ၊ တိရစ္ဆာန်များနှင့် အဏုဇီဝသက်ရှိများ (ဇီဝဆိုင်ရာ အချက်များ) ပါဝင်သော သဘာဝယူနစ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite book|first=Robert W.|last=Christopherson|year=1996|title=Geosystems: An Introduction to Physical Geography|url=https://archive.org/details/geosystemsintrod0000chri_q8n8|publisher=Prentice Hall|isbn=0-13-505314-5}}</ref> ဂေဟစနစ်သဘောတရား၏ ဗဟိုချက်မှာ [[သက်ရှိရုပ်စု|သက်ရှိများသည်]] ၎င်းတို့တည်ရှိနေသော ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ဖွဲ့စည်းထားသည့် အခြားဒြပ်စင်များနှင့် အလွန်အမင်း ဆက်နွယ်နေသည့် ဆက်နွယ်မှုအစုအဝေးတစ်ခုတွင် အဆက်မပြတ်ပါဝင်နေသည်ဟူသော အယူအဆပင်ဖြစ်သည်။ [[ဂေဟဗေဒ]]သိပ္ပံပညာကို စတင်ခဲ့သူတစ်ဦးဖြစ်သည့် ယူဂျင်း အိုဒမ် က "သက်ရှိအားလုံး ပါဝင်သော မည်သည့် ယူနစ်မဆို စွမ်းအင်စီးဆင်းမှု ကြည်လင်ပြတ်သားစွာ ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် အပြန်အလှန် တုံ့ပြန်သည့် ဧရိယာရှိ၊ သတ်မှတ်ထားသော အာဟာရအဆင့် တည်ဆောက်ပုံ၊ ဇီဝမျိုးကွဲများနှင့် ပစ္စည်းလည်ပတ်မှု (ဥပမာ- သက်ရှိနှင့် သက်ရှိမဟုတ်သော အစိတ်အပိုင်းများအကြား ပစ္စည်းဖလှယ်မှု) သည် စနစ်အတွင်း ဂေဟစနစ်တစ်ခုဖြစ်သည်" ဟု ဖွင့်ဆိုထားသည်။<ref>{{cite book|last=Odum|first=E. P.|year=1971|title=Fundamentals of Ecology|url=https://archive.org/details/fundamentalsofec0000odum|url-access=registration|edition=Third|publisher=Saunders|location=New York|isbn=0-7216-6941-7}}</ref> [[ဖိုင်:Creek_and_old-growth_forest-Larch_Mountain.jpg|thumb|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ [[အိုရီဂွန်ပြည်နယ်|အော်ရီဂွန်]]ပြည်နယ်၊ လာ့ချ် တောင်ပေါ် ရှိ စမ်းချောင်းတစ်ခုနှင့် ပေါက်ရောက်နေသော သစ်တောဟောင်းများ]] လူသား၏ ဂေဟစနစ်အယူအဆသည် လူသား / သဘာ၀ ဒိုင်ခရိုတိုမီ (Dichotomy) ကို ဖြိုဖျက်ခြင်းတွင် အခြေခံထားပြီး မျိုးစိတ်အားလုံးသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ဂေဟဗေဒအရ ပေါင်းစပ်ထားသည့်အပြင် ၎င်းတို့ biotope ၏ ဂေဟစနစ်ဆိုင်ရာ ပါဝင်မှုများဖြင့် ပေါ်ပေါက်လာသော အခြေအမြစ်ဖြစ်သည်။ ပိုများသော မျိုးစိတ်အရေအတွက် သို့မဟုတ် ဂေဟစနစ်၏ [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]]များပြားခြင်းသည် တည်နေရာတစ်ခုတွင် အပြောင်းအလဲကိုတုံ့ပြန်ရန် နောက်ထပ်မျိုးစိတ်များရှိနေသောကြောင့် ၎င်းဂေဟစနစ်၏ ခံနိုင်ရည်အားသည် ပိုမိုကောင်းမွန်လာစေပြီး၊ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းမှာ ၎င်းစနစ်အပေါ်သို့ သက်ရောက်လာမှုများကို လျှော့ချနိုင်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဂေဟစနစ်၏ ဖွဲ့စည်းပုံအား အခြေခံအားဖြင့် မတူညီသောအခြေအနေသို့ မပြောင်းလဲမီ အကျိုးသက်ရောက်မှုကိုလည်း လျော့နည်းစေသည်။ ဤသည်မှာ တလောကလုံးနှင့်ဆိုင်သော ကိစ္စတစ်ရပ် မဟုတ်ပေ။ ဂေဟစနစ်တစ်ခု၏ မျိုးစိတ်ကွဲပြားမှုနှင့် ရေရှည်တည်တံ့သောအဆင့်တွင် ကုန်စည်နှင့်ဝန်ဆောင်မှု ပေးဆောင်နိုင်မှုတို့အကြား သက်သေပြနိုင်သော ဆက်နွယ်ချက် မရှိပေ။{{Clear}} == သဘာဝတောရိုင်း == [[ဖိုင်:Swiss_National_Park_131.JPG|thumb|[[ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ|ဆွစ် အယ်ဖ်]] (အမျိုးသားဥယျာဉ်) ရှိ ကော်နီဖာ သစ်တောတစ်ခု]] ယေဘူယျအားဖြင့် သဘာဝတောရိုင်းကို [[လူသား]]တို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်ဖြင့် သိသိသာသာ ပြုပြင်မွမ်းမံထားမှု-မရှိသော ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ WILD ဖောင်ဒေးရှင်းသည် သဘာဝတောရိုင်းများ၏ အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ပိုမိုအသေးစိတ်ဖော်ပြထားပြီး၊ ၎င်းဖွင့်ဆိုချက်မှာ "ကျွန်ုပ်တို့၏ ကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် ကျန်ရှိခဲ့သည့် အနှောက်အယှက်မရှိသော တောရိုင်းသဘာဝနယ်မြေများဖြစ်သည့် လူသားတို့ ထိန်းချုပ်နိုင်စွမ်း မရှိသော နောက်ဆုံး သဘာဝတောရိုင်းနေရာများမှာ လမ်းများ၊ ပိုက်လိုင်းများ သို့မဟုတ် အခြားစက်မှုလုပ်ငန်းဆိုင်ရာ အခြေခံအဆောက်အဦများဖြင့် ဖွံဖြိုးမှုရှိမနေသေးသော တောရိုင်းများပင်ဖြစ်သည်" ဟူ၍ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.wild.org/main/about/what-is-a-wilderness-area/|title=The WILD Foundation|publisher=Wild.org|access-date=2013-03-09|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/2012.12.04-162126/http://www.wild.org/main/about/what-is-a-wilderness-area/|archive-date=2012-12-04}}</ref> [[ဖိုင်:Togiak_Wilderness.jpg|thumb| အမေရိကန် [[အလက်စကာပြည်နယ်|Alaska]] ပြည်နယ်ရှိ Togiak အမျိုးသား တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် ဘေးမဲ့တောအတွင်းရှိ အက်ခလန် တောင်များ နှင့် Togiak သဘာဝတောရိုင်း]] တောရိုင်းဧရိယာများနှင့် ဘေးမဲ့တော ဥယျာဉ်များသည် အချို့သော [[မျိုးစိတ်|မျိုးစိတ်များ]] ၊ ဂေဟဗေဒ လေ့လာမှုများ၊ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး၊ သီးသန့်တည်ရှိမှု နှင့် အပန်းဖြေမှုအတွက် အရေးကြီးသည်ဟု ယူဆထားသည်။ ယဉ်ကျေးမှု၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ ကိုယ်ကျင့်တရား၊ နှင့် အနုသယ ဆိုင်ရာ အကြောင်းပြချက်များကြောင့် သဘာဝတောရိုင်းများသည် အလွန်နက်ရှိုင်းစွာ တန်ဖိုးရှိကြသည်။ အချို့သော သဘာဝဆိုင်ရာ စာရေးဆရာများက တောရိုင်းဒေသများသည် လူသားတို့၏ စိတ်ဓာတ်နှင့် တီထွင်ဖန်တီးနိုင်မှုတို့အတွက် အရေးကြီးသည်ဟုလည်း ယုံကြည်ကြသည်။<ref>{{cite book|author1=Botkin, Daniel B.|title=No Man's Garden: Thoreau And A New Vision For Civilization And Nature|url=https://books.google.com/books?id=OvF40zunJR4C|year=2001|publisher=Island Press|isbn=978-1-55963-465-6|pages=155–157}}</ref> [[ဖိုင်:Ahja_jõe_ürgorg.jpg|center|thumb|{{Center|[[အက်စ်တိုးနီးယား|အက်စ်တိုးနီးယား]]ရှိ သဘာဝတောရိုင်း မြင်ကွင်းတစ်ခု}}|800x800px]]. == စိန်ခေါ်မှုများ == [[ဖိုင်:Air_pollution_by_industrial_chimneys.jpg|thumb|[[နယူးမက္ကဆီကိုပြည်နယ်|နယူးမက္ကဆီကို]]ရှိ ဤဓာတ်အားပေးစက်ရုံတွင် ဆာလဖာ ဖြိုခွဲမှုစနစ် မတပ်ဆင်မီ အချိန်က ၎င်း၏ ဓာတ်ငွေ့ထုတ်လွှတ်မှုတွင် လေထုညစ်ညမ်းစေသော ဆာလဖာဒိုင်အောက်ဆိုဒ် ပမာဏ အလွန်အကျွံပါဝင်လေသည်။]] [[ဖိုင်:Amazon_Rainforest-bird_site.jpg|thumb| [[ဘရာဇီးနိုင်ငံ|ဘရာဇီး]] ရှိ [[အမေဇုန် မိုးသစ်တော|အမေဇုန်မိုးသစ်တော]] ။ တောင်အမေရိက၏ အပူပိုင်းမိုးသစ်တောများသည် လွန်ခဲ့သည့်နှစ်ပေါင်း ရာထောင်အနည်းငယ်အတွင်း ဖြစ်ထွန်းလာသော အချို့သောမျိုးစိတ်များအပါအဝင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဇီဝမျိုးကြွယ်ဝမှု အကြီးမားဆုံးအဖြစ် တည်ရှိသည်။<ref>{{Cite web|url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/view.php?id=28907|title=Why the Amazon Rainforest is So Rich in Species : News|publisher=Earthobservatory.nasa.gov|date=2005-12-05|access-date=2013-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20110225204348/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/view.php?id=28907|archive-date=2011-02-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2005/12/051205163236.htm|title=Why The Amazon Rainforest Is So Rich In Species|publisher=Sciencedaily.com|date=2005-12-05|access-date=2013-03-09}}</ref>]] ဤသည်မှာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်တွင် တည်ရှိနေသောအရာများကို ကာကွယ်ရန် သို့မဟုတ် သဘာဝ၏ အခန်းကဏ္ဍကိုပြန်လည်ထူထောင်ခြင်း သို့မဟုတ် ချဲ့ထွင်ခြင်း သို့မဟုတ် ကျယ်ပြန့်သော [[နိုင်ငံရေး]]၊ [[လူမှုဗေဒ|လူမှုရေး]] နှင့် [[သဘာဝတ္ထဗေဒ|အတွေးအခေါ်ဆိုင်ရာ]] လှုပ်ရှားမှုများဖြစ်သော သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကိုအခြေခံသော ''သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်'' ၏ ဘုံနားလည်မှုဖြစ်သည်။ တောရိုင်းအစစ်အမှန်သည် ပို၍ရှားပါးလာပြီး ''တောရိုင်း'' သဘာဝများ (ဥပမာ- စီမံခန့်ခွဲမထားသော [[သစ်တော|သစ်တောများ]] နှင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူထားခြင်း မဟုတ်သည့် [[မြက်ခင်းပြင်|မြက်ခင်းများ]]၊ တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ ၊ တောရိုင်းပန်းများ) ကို ယခင်က လူတို့နေထိုင်ရာ နေရာများစွာတွင် တွေ့ရှိနိုင်ခဲ့ကြသည်။ ပတ်ဝန်းကျင် သိပ္ပံပညာရှင်များ နှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ပညာရှင်များက ဖော်ပြလေ့ရှိသော လူများနှင့် သဘာဝစနစ်များ၏ အကျိုးအတွက် ရည်မှန်းချက်များတွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်သည် - * လေ၊ ရေ၊ မြေဆီလွှာ၊ အဆောက်အဦ၊ ထုတ်လုပ်သော ကုန်ပစ္စည်းများနှင့် အစားအစာများတွင် [[ညစ်ညမ်းခြင်းများ|ညစ်ညမ်းမှု]] နှင့် အဆိပ်အတောက်များ ပပျောက်ရေး။ * [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ|ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲများ]] ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် [[မျိုးသုဉ်းရန်အန္တရာယ်ရှိသော မျိုးစိတ်|မျိုးသုဉ်းလုနီးပါးမျိုးစိတ်များ]]ကို အကာအကွယ်ပေးရေး။ * [[ရေ]]၊ မြေ၊ လေ၊ စွမ်းအင်၊ ကုန်ကြမ်းနှင့် သဘာဝအရင်းအမြစ်များ<ref>{{Cite journal|author1=Escolero, O.|author2=Kralisch, S.|author3=Martínez, S.E.|author4=Perevochtchikova, M.|year=2016|title=Diagnóstico y análisis de los factores que influyen en la vulnerabilidad de las fuentes de abastecimiento de agua potable a la Ciudad de México, México|journal=Boletín de la Sociedad Geológica Mexicana|language=es|volume=68|issue=3|pages=409–427|doi=10.18268/BSGM2016v68n3a3|doi-access=free}}</ref>ကဲ့သို့သော အရင်းအမြစ်များကို ထိန်းသိမ်းရေး နှင့် ရေရှည်တည်တံ့စွာ အသုံးပြုရေး။ * လေထုညစ်ညမ်းမှု၊ ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲများကို ခြိမ်းခြောက်မှုနှင့် လူသားဦးရေအတွက် ခြိမ်းခြောက်မှုတို့ကို ကိုယ်စားပြုသည့် လူသားများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်စေသော [[ကမ္ဘာကြီး ပူနွေးလာမှု]]ကို ရပ်တန့်စေရေး။ * ညစ်ညမ်းမှု၊ ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှုနှင့် ရေရှည်တည်တံ့မှုကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းသည့် လျှပ်စစ်၊ အပူပေးအအေးပေးမှုနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးတို့တွင် [[ဇီဝရုပ်ကြွင်းလောင်စာ|ရုပ်ကြွင်းလောင်စာ]]များမှ [[ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်|ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်]]သို့ ကူးပြောင်း အသုံးချရေး။ * ဇီဝမျိုးစုံ မျိုးကွဲများ ဆုံးရှုံးခြင်း နှင့် ရာသီဥတုပြောင်းလဲခြင်းတို့ကို လျော့ပါးစေရန်အတွက် အသားများပါဝင်သော အစားအစာများမှ အပင်အခြေခံအစားအစာများ စားသုံးခြင်း အလေ့အကျင့်သို့ ကူးပြောင်းရေး။<ref>{{cite news|last=Drayer|first=Lisa|date=January 2, 2019|title=Change your diet to combat climate change in 2019|url=https://www.cnn.com/2018/10/18/health/plant-based-diet-climate-change-food-drayer/index.html|work=CNN|access-date=February 14, 2019}}</ref> * အပန်းဖြေရန်နှင့် ဂေဟစနစ်ထိန်းသိမ်းရန် ရည်ရွယ်ချက်များဖြင့် သဘာဝကြိုးဝိုင်းများ တည်ထောင်ရေး။ * စွန့်ပစ် အမှိုက်လျှော့ချခြင်း၊ ပြန်လည်အသုံးပြုခြင်း၊ မြေဆွေး၊ အမှိုက်မှ စွမ်းအင် နှင့် မိလ္လာအညစ်အကြေး များကို စွန့်ထုတ်ခြင်း အပါအဝင် ရေရှည်တည်တံ့ပြီး ညစ်ညမ်းမှုနည်းသော စွန့်ပစ် အမှိုက် စီမံခန့်ခွဲမှု ရှိစေရေး။ * တရားမဝင် ငါးဖမ်းခြင်း နှင့် သစ်ခုတ်ခြင်းတို့ကို လျှော့ချရေး။<ref>{{cite news|last=Plumer|first=Brad|date=May 6, 2019|title=Humans Are Speeding Extinction and Altering the Natural World at an 'Unprecedented' Pace|url=https://www.nytimes.com/2019/05/06/climate/biodiversity-extinction-united-nations.html|work=[[The New York Times]]|access-date=June 14, 2019}}</ref> * လူဦးရေ တိုးတက်လာမှုအား ဖြည်းဖြည်းနှင့် မှန်မှန် တည်ငြိမ်မှု ရှိစေရေး။<ref>{{cite journal|vauthors=Ripple WJ, Wolf C, Newsome TM, Galetti M, Alamgir M, Crist E, Mahmoud MI, Laurance WF|title=World Scientists' Warning to Humanity: A Second Notice|journal=[[BioScience]]|volume=67|issue=12|pages=1026–1028|date=13 November 2017|doi=10.1093/biosci/bix125|quote=It is also time to re-examine and change our individual behaviors, including limiting our own reproduction (ideally to replacement level at most)...|doi-access=free}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်များ == * {{Commons category-inline|Environment|ပတ်ဝန်းကျင်}} * [http://www.unep.org/ UNEP - United Nations Environment Programme] * [http://www.bbc.co.uk/sn/ BBC - Science and Nature]. * [https://web.archive.org/web/20090506215842/http://science.gov/browse/w_123.htm Science.gov – Environment & Environmental Quality] {{Authority control}} [[ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာဂြိုဟ်]] [[ကဏ္ဍ:သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်]] e6jzajqv37vkrymdq2fezr8lzoshe7v 0 240023 1055135 948216 2026-09-24T17:33:06Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055135 wikitext text/x-wiki {{rough translation}} '''လေဗာကူဆင်''' ( {{IPA-de|ˈleːvɐˌkuːzn̩|lang|De-Leverkusen.ogg}}</img> ) သည် [[ရိုင်းမြစ်|Rhine]] ၏အရှေ့ဘက် ဂျာမနီနိုင်ငံ North Rhine-Westphalia ရှိ မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သည်။ လေဗာကူဆင်သည် တောင်ဘက်တွင် [[ကိုလုံးမြို့|Cologne]] မြို့၊ မြောက်ဘက်တွင် ပြည်နယ် မြို့တော် [[ဒပ်ဆဲလ်ဒေါ့ဖ်မြို့|Düsseldorf]] နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသည်။ လူဦးရေ ၁၆၁,၀၀၀ ခန့်ရှိသော လေဗာကူဆင်သည် ပြည်နယ်၏အသေးစားမြို့များထဲမှ တစ်မြို့ဖြစ်သည်။ အဆိုပါမြို့သည် ဆေးဝါးကုမ္ပဏီ Bayer နှင့် ၎င်း၏ အားကစားကလပ် ဘေယာ ၀၄ လေဗာကူဆင် တို့ကြောင့် လူသိများသည်။ == သမိုင်း == ယခု လေဗာကူဆင် ၏ နှလုံးသားမှာ [[ရိုင်းမြစ်|Rhine]] ပေါ်ရှိ ရွာတစ်ရွာဖြစ်သည့် Wiesdorf ဖြစ်ပြီး ၁၂ ရာစုမှ စတင်ခဲ့သည်။ <ref name="Braun17">{{Cite book|date=2012|title=Leverkusen|location=Erfurt|page=17}}</ref> ယခုအခါ ပေါင်းစည်းထားသည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများနှင့်အတူ၊ ထိုဒေသသည် Wupper နှင့် Dhünn မြစ်များ ပါဝင်ပြီး <ref name="Braun6"/> ၁၅၇၁ နှင့် ၁၆၅၇ ခုနှစ်များ တွင် ရေလွှမ်းမိုးမှုဒဏ်ကို ခံခဲ့ရပြီး နောက်ပိုင်းတွင် Wiesdorf အား မြစ်၏အရှေ့ဖက်နေရာမှ လက်ရှိနေရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။ <ref name="Braun17" /> Cologne စစ်ပွဲ အတွင်း ၁၅၈၃ မှ ၁၅၈၈ အထိ လေဗာကူဆင်သည် စစ်ပွဲကြောင့် ပျက်စီးခဲ့သည်။ စက်မှုလုပ်ငန်းက လေဗာကူဆင်မြို့ကို ဦးတည်စေသည့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုကို တွန်းအားပေးသည့်နောက် ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းအထိ ကျေးလက်ဒေသဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် ဂျာမန်ဓာတုဗေဒလုပ်ငန်း၏ အရေးကြီးဆုံးအချက်အချာများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဓာတုဗေဒပညာရှင် Carl Leverkus သည် [[ဆိုးဆေး]] စက်ရုံတည်ဆောက်ရန် နေရာရှာရင်း Wiesdorf ကို ၁၈၆၀ ခုနှစ်တွင် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ သူသည် ၁၈၆၁ ခုနှစ်တွင် Wiesdorf ရှိ Kahlberg တွင် လူလပ် ultramarine blue ထုတ်လုပ်မှုအတွက်စက်ရုံကိုတည်ဆောက်ခဲ့ပြီး Lennep တွင်သူ၏မိသားစုနေအိမ်ဂေဟာအမည်အတိုင်း အခြေချနေထိုင်ရာနေရာသစ်ကို "Leverkusen" ဟုခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ စက်ရုံကို ၁၈၉၁ ခုနှစ်တွင် Bayer ကုမ္ပဏီမှ လွှဲပြောင်းရယူခဲ့သည်။ Bayer သည် ၎င်း၏ဌာနချုပ်ကို Wiesdorf သို့ ၁၉၁၂ ခုနှစ်တွင် ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်အပြီး ပြည်သူပိုင်အဖြစ် သိမ်းပြီးနောက် IG Farben ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၃၀ ခုနှစ်တွင် Wiesdorf၊ Schlebusch၊ Steinbüchel နှင့် Rheindorf တို့ စုစည်းပြီး လေဗာကူဆင်မြို့ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် Carl Leverkus ဟု အမည်တွင်ခဲ့သည်။ <ref name="Braun6"/> ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း IG Farben စက်ရုံများကို RAF မှ ၁၉၄၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၂ ရက်နေ့ <ref>[http://www.91stbombgroup.com/Dailies/322ndjan1943.html 322nd Dailies from 1943 - 91st Bomb Group (H)]. 91st Bomb Group. </ref> နှင့် နိုဝင်ဘာလ ၁၉/၂၀ တွင် လည်းကောင်း၊ USAAF အဋ္ဌမမြောက်လေတပ်မှ ၁၉၄၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင် လည်းကောင်း၊ <ref>[http://www.bbc.co.uk/ww2peopleswar/stories/83/a9019983.shtml WW2 People's War - A Bedfordshire Bomb Aimer - Part Two] {{Dead link|date=September 2026 }}.</ref> နောက်ဆုံး ၁၀/၁၁ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၄၃ တွင် RAF မှ လည်းကောင်း ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် Opladen (၁၉၃၀ ခုနှစ်ကတည်းက Quettingen နှင့် Lützenkirchen အပါအဝင်) Hitdorf နှင့် Bergisch Neukirchen တို့သည် Leverkusen သို့ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ လက်ရှိမြို့ကို မူလက Wiesdorf၊ Opladen၊ Schlebusch၊ Manfort၊ Bürrig၊ Hitdorf၊ Quettingen၊ Lützenkirchen၊ Steinbüchel၊ Rheindorf နှင့် Bergisch-Neukirchen ဟုခေါ်သော ရွာဟောင်းများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ <ref name="Braun6">{{Cite book|date=2012|title=Leverkusen|location=Erfurt|page=6}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၇ ရက်နေ့တွင် မြို့တော်အတွင်း Chempark နေရာ၌ ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် လူ ၂ ဦး သေဆုံးပြီး ၃၁ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=At least 2 killed in German chemical blast; 31 injured|url=https://www.washingtonpost.com/world/explosion-at-chemical-complex-in-german-city-of-leverkusen/2021/07/27/3bf6e112-eeb7-11eb-81b2-9b7061a582d8_story.html|archivedate=27 July 2021|work=The Washington Post|date=27 July 2021}}</ref> == လူဦးရေစာရင်း == 1832 ခုနှစ်မှစ၍ လူဦးရေ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာပုံ- <ref>{{Cite web|url=http://www.stadtgeschichte-leverkusen.de/|title=Aktuelles|language=de-DE|access-date=2019-08-17}}</ref>{{Historical populations|3=1832|4=11,442|5=1871|6=15,507|7=1900|8=24,974|9=1910|10=44,088|11=1925|12=61,404|13=1933|14=67,260|15=1939|16=75,171|17=1946|18=84,646|19=1950|20=98,867|21=1961|22=137,516|23=1970|24=161,808|25=1987|26=154,692|27=2000|28=161,426|29=2010|30=161,132|31=2017|32=166,737}} == နိုင်ငံရေး == === မြို့တော်ဝန် === လက်ရှိ လေဗာကူဆင်၏ မြို့တော်ဝန်သည် ဆိုရှယ်ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ (SPD) မှ Uwe Richrath ဖြစ်ပြီး သူသည် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ရွေးချယ်ခံရကာ ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်အရွေးခံရသည်။ မကြာသေးမီက မြို့တော်ဝန်ရွေးကောက်ပွဲကို စက်တင်ဘာ ၁၃ ရက်၊ ၂၀၂၀၊ စက်တင်ဘာ ၂၇ ရက်တွင် အရွေးခံကာ ကျင်းပခဲ့ပြီး ရလဒ်များမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။{{election table}} ! rowspan=2 colspan=2| Candidate ! rowspan=2| Party ! colspan=2| First round ! colspan=2| Second round |- ! Votes ! % ! Votes ! % |- | bgcolor={{party color|Social Democratic Party of Germany}}| | align=left| Uwe Richrath | align=left| [[Social Democratic Party of Germany|Social Democratic Party]] | 28,016 | 46.1 | 29,438 | 70.0 |- | bgcolor={{party color|Christian Democratic Union of Germany}}| | align=left| Frank Schönberger | align=left| [[Christian Democratic Union of Germany|Christian Democratic Union]] | 14,198 | 23.4 | 12,619 | 30.0 |- | bgcolor={{party color|Alliance 90/The Greens}}| | align=left| Stefan Baake | align=left| [[Alliance 90/The Greens]] | 7,283 | 12.0 |- | bgcolor={{party color|Alternative for Germany}}| | align=left| Roland Hartwig | align=left| [[Alternative for Germany]] | 3,132 | 5.2 |- | | align=left| Karl Schweiger | align=left| Citizens' List Leverkusen | 3,070 | 5.1 |- | bgcolor={{party color|Free Democratic Party (Germany)}}| | align=left| Monika Ballin-Meyer-Ahrens | align=left| [[Free Democratic Party (Germany)|Free Democratic Party]] | 2,613 | 4.3 |- | bgcolor={{party color|Die PARTEI}}| | align=left| Christian Alexander Langer | align=left| [[Die PARTEI]] | 1,377 | 2.3 |- | | align=left| Markus Beisicht | align=left| Awakening Leverkusen | 1,101 | 1.8 |- ! colspan=3| Valid votes ! 60,790 ! 98.8 ! 42,057 ! 99.1 |- ! colspan=3| Invalid votes ! 744 ! 1.2 ! 362 ! 0.9 |- ! colspan=3| Total ! 61,534 ! 100.0 ! 42,419 ! 100.0 |- ! colspan=3| Electorate/voter turnout ! 126,846 ! 48.5 ! 126,801 ! 33.5 |- | colspan=7| Source: [https://www.wahlergebnisse.nrw/kommunalwahlen/2020/aktuell/b316000kw2000.shtml State Returning Officer] |} === မြို့တော်ကောင်စီ === [[ဖိုင်:2020_Leverkusen_City_Council_election.svg|thumb|300x300px| 2020 မြို့တော်ကောင်စီ ရွေးကောက်ပွဲ ရလဒ်များ။]] လေဗာကူဆင်မြို့တော်ကောင်စီသည် မြို့တော်ဝန်နှင့်အတူ မြို့ကို အုပ်ချုပ်သည်။ မကြာသေးမီက မြို့တော်ကောင်စီ ရွေးကောက်ပွဲကို ၂၀၂၀ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပခဲ့ပြီး ရလဒ်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။{{election table}} ! colspan=2| Party ! Votes ! % ! +/- ! Seats ! +/- |- | bgcolor={{party color|Christian Democratic Union of Germany}}| | align=left| [[Christian Democratic Union of Germany|Christian Democratic Union]] (CDU) | 16,859 | 27.8 | {{Decrease}} 4.7 | 14 | {{Decrease}} 3 |- | bgcolor={{party color|Social Democratic Party of Germany}}| | align=left| [[Social Democratic Party of Germany|Social Democratic Party]] (SPD) | 15,276 | 25.2 | {{Decrease}} 3.1 | 13 | {{Decrease}} 1 |- | bgcolor={{party color|Alliance 90/The Greens}}| | align=left| [[Alliance 90/The Greens]] (Grüne) | 11,015 | 18.2 | {{Increase}} 8.8 | 9 | {{Increase}} 4 |- | | align=left| Citizens' List Leverkusen (Bürgerliste) | 3,630 | 6.0 | {{Decrease}} 1.0 | 3 | {{Decrease}} 1 |- | | align=left| Opladen Plus (OP) | 3,601 | 5.9 | {{Increase}} 0.7 | 3 | ±0 |- | bgcolor={{party color|Alternative for Germany}}| | align=left| [[Alternative for Germany]] (AfD) | 3,466 | 5.7 | New | 3 | New |- | bgcolor={{party color|Free Democratic Party (Germany)}}| | align=left| [[Free Democratic Party (Germany)|Free Democratic Party]] (FDP) | 2,937 | 4.8 | {{Increase}} 1.0 | 3 | {{Increase}} 1 |- | bgcolor={{party color|The Left (Germany)}}| | align=left| [[The Left (Germany)|The Left]] (Die Linke) | 2,092 | 3.4 | {{Decrease}} 0.4 | 2 | ±0 |- | | align=left| Citizens' Forum Green Leverkusen – Climate List (Büfo) | 909 | 1.5 | New | 1 | New |- | | align=left| Awakening Leverkusen (AUF) | 876 | 1.4 | New | 1 | New |- ! colspan=2| Valid votes ! 60,661 ! 98.6 ! ! ! |- ! colspan=2| Invalid votes ! 866 ! 1.4 ! ! ! |- ! colspan=2| Total ! 61,527 ! 100.0 ! ! 52 ! ±0 |- ! colspan=2| Electorate/voter turnout ! 126,846 ! 48.5 ! {{Increase}} 2.3 ! ! |- | colspan=7| Source: [https://www.wahlergebnisse.nrw/kommunalwahlen/2020/aktuell/a316000kw2000.shtml State Returning Officer] |} == လက်နက်အင်္ကျီ == လက်ရုံးအင်္ကျီတွင် ငွေရောင်နောက်ခံတွင် အပြာရောင်သရဖူတစ်ခုနှင့် အမြီး နှစ် ချောင်း ရှိသော ခြင်္သေ့အနီရောင် ခြင်္သေ့ကြီးပါရှိသည်။ <ref name="Braun6"/> == အဓိက မြင်ကွင်းများနှင့် စိတ်ဝင်စားဖွယ်နေရာများ == [[ဖိုင်:Bayer-Hochhaus_Japangarten.jpg|right|thumb|349x349px| Bayer မျှော်စင်ရှေ့မှ ဂျပန်ဥယျာဉ်]] * BayArena သည် Bayer Leverkusen ဘော်လုံးအသင်း၏အိမ်ကွင်းဖြစ်ပြီး လူ ၃၀,၀၀၀ ကျော်ဆံ့သည်။ * Bayer Cross Leverkusen သည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး အလင်းဆိုင်းဘုတ် ကြော်ငြာများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သ<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ဝီကီပီးဒီးယား:ကိုးကားချက် လိုအပ်သည်|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2015)">ကိုးကားလိုအပ်သည်</span>]]'' &#x5D;</sup>ည်။{{Citation needed|date=March 2015}} * Freudenthaler Sensenhammer သည် စက်မှုပြတိုက်တစ်ခုဖြစ်သည်။ * Schloss Morsbroich - Baroque စတိုင်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော ရဲတိုက် ၊ ယခု ခေတ်ပြိုင်အနုပညာအတွက် ပြတိုက်ဖြစ်သည်။ * Water Tower Leverkusen-Bürrig – {{Convert|72.45|m|ft|-high}} လေ့လာရေးကုန်းပတ်ပါရှိသော ရေလှောင်ကန်။ * Neuland Park - [[ရိုင်းမြစ်|Rhine]] အနီးရှိ ပန်းခြံကြီး။ * Japanese Garden – 1923 ခုနှစ်တွင် Carl Duisberg မှ တိုးချဲ့ထားသော ၁၉၁၃ ဥယျာဉ် <ref name="Braun12">{{Cite book|date=2012|title=Leverkusen|location=Erfurt|page=12}}</ref> * အလုပ်သမားများ၏ ကိုလိုနီနယ်မြေ - ၁၉ ရာစုအကုန်နှင့် ၂၀ ရာစုအစပိုင်းများတွင် ဝန်ထမ်းများနှင့် မိသားစုများအတွက် ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာလုပ်ငန်းများအတွက် ဆောက်လုပ်ထားသော အိမ်များနှင့် အခြားအဆောက်အအုံများပုံစံ သမိုင်းဝင်ဧရိယာ။ <ref name="Braun10">{{Cite book|date=2012|title=Leverkusen|location=Erfurt|pages=10–11}}</ref> * ''Einigkeit und Recht und Freiheit'' - Wiesdorf နှင့် Rheindorf ကြား၊ Rhine ကမ်းဘေးရှိ သမိုင်းဝင်လှေတံတား။ * Carl Duisberg ၏ ဂူဗိမာန် - ကာစီနိုဘေးရှိ Carl Duisberg Park ၏ဗဟိုရှိဂူဗိမာန်။ * NaturGut Ophoven - Leverkusen-Opladen ရှိ သဘာဝတရားအတွက် ပညာရေးစင်တာ။ {| class="infobox" style="float:right;" | colspan="2" |'''နိုင်ငံခြားနေထိုင်သူ အများဆုံးအုပ်စုများ''' <ref>http://www.leverkusen.com/newsbild/151127/Stadt01.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref> |- ! လူမျိုးစု ! လူဦးရေ (၂၀၁၈)၊ |- |{{အလံ|Turkey}}</img>{{အလံ|Turkey}} | ၃.၇၇၆ |- |{{အလံ|Italy}}</img>{{အလံ|Italy}} | ၂,၃၈၂ |- |{{အလံ|Poland}}</img>{{အလံ|Poland}} | ၂.၁၅၉ |- |{{အလံ|North Macedonia}}</img>{{အလံ|North Macedonia}} | ၁,၉၅၆ |- |{{အလံ|Greece}}</img>{{အလံ|Greece}} | ၁,၂၅၄ |- |{{အလံ|Croatia}}</img>{{အလံ|Croatia}} | ၁,၀၁၅ |- | အခြားသူများ- | ၁၂,၀၉၆ |} == အားကစား == အဆိုပါမြို့သည် ဘောလုံးအသင်း Bayer 04 လေဗာကူဆင် နှင့် ဂျာမန် အမျိုးသားဘတ်စကက်ဘောချန်ပီယံရှစ် ပြိုင်ပွဲ များ၏ စံချိန်တင်ဘတ်စကတ်ဘောအသင်း Bayer Giants လေဗာကူဆင် တို့အခြေစိုက်ရာဖြစ်ဖြစ်သည်။ Bayer Giants လေဗာကူဆင် အသင်းသည် ၂၀၁၉ ခုနှစ်အထိ ဂျာမန် ProA လိဂ်တွင် ကစားပြီး Ostermann-Arena တွင် ၎င်း၏ အိမ်ကွင်းပွဲများကို ကစားသည်။ ယခင်က Wilhelm Dopatka Halle နှင့် Smidt-Arena ဟုလူသိများသော Ostermann-Arena သည် FIBA EuroBasket 1985 (တရားဝင်ဥရောပဘတ်စကက်ဘောချန်ပီယံရှစ်) အတွက်အိမ်ရှင်ကွင်းများထဲမှတစ်ခုဖြစ်သည်။ == ညီနောင်မြို့များ - ညီအစ်မမြို့များ == [[ဖိုင်:BayArena_neu_2009.jpg|right|thumb| BayArena]] လေဗာကူ ဆင် သည် ဖော် ပြ ပါ မြို့ များ နှင့် အမွှာ မြို့ ဖြစ်သည် - <ref>{{Cite web|title=Partner in aller Welt|url=https://www.leverkusen.de/rathaus-service/partnerstaedte/index.php|publisher=Leverkusen|language=de|access-date=2021-02-18|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604172606/https://www.leverkusen.de/rathaus-service/partnerstaedte/index.php}}</ref>{{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|FIN}} [[Oulu]], Finland (1968) *{{flagicon|UK}} [[Bracknell]], United Kingdom (1975) *{{flagicon|SVN}} [[Ljubljana]], Slovenia (1979) *{{flagicon|ISR}} [[Nof HaGalil]], Israel (1980) *{{flagicon|NIC}} [[Chinandega]], Nicaragua (1986) *{{flagicon|GER}} [[Schwedt]], Germany (1989) *{{flagicon|POL}} [[Racibórz]], Poland (2002) *{{flagicon|FRA}} [[Villeneuve d'Ascq]], France (2005) *{{flagicon|CHN}} [[Wuxi]], China (2014) {{div col end}} == ထင်ရှားသောလူများ == * Lothar Rohde (၁၉၀၆-၁၉၈၅)၊ ''Rohde & Schwarz Messtechnik'' ကို တည်ထောင်သူ သိပ္ပံပညာရှင်၊ * Heinrich Lützenkirchen (၁၉၀၉-၁၉၈၆)၊ လေဗာကူဆင်မြို့တော်ဝန်၊ * Paul Janes (၁၉၁၂-၁၉၈၇)၊ ဘောလုံးသမား * Wolf Vostell (၁၉၃၂-၁၉၈၈)၊ ပန်းပုဆရာ၊ ပန်းချီဆရာနှင့် အနုပညာရှင် * Ileana Jacket (၁၉၄၇ မွေးဖွား)၊ telenovela မင်းသမီး * Bärbel Dieckmann (၁၉၄၉ မွေးဖွား)၊ နိုင်ငံရေးသမား ( SPD )၊ Bonn မြို့တော်ဝန် ၁၉၉၄-၂၀၀၉ * Wilfried Schmickler (၁၉၅၄ မွေးဖွား)၊ လူရွှင်တော် * Andreas Hedwig (၁၉၅၉ မွေးဖွား)၊ မော်ကွန်းထိန်း * Dietmar Mögenburg (၁၉၆၁ မွေးဖွား) အားကစားသမား * Detlef Schrempf (၁၉၆၃ မွေးဖွား)၊ ဘတ်စကက်ဘောကစားသမား * Sabine Moussier (၁၉၆၆ မွေးဖွား)၊ မက္ကဆီကန်တယ်လီနိုဗယ်လာမင်းသမီး * Uta Briesewitz (၁၉၆၇ မွေးဖွား)၊ ရုပ်ရှင်ဆရာ * Ralf Schmitz (၁၉၇၄ မွေးဖွား)၊ သရုပ်ဆောင်နှင့်လူရွှင်တော် * Jörg Bergmeister (၁၉၇၆ မွေးဖွား)၊ ပြိုင်ကားမောင်းသူ * Ji-In Cho (၁၉၇၆ မွေးဖွား)၊ ဟဲဗီးမက်တယ်အဆိုတော် * Danny Ecker (၁၉၇၇ မွေးဖွား)၊ တုတ်ထောက်ခုန်အားကစားသမား * Felix Sturm (၁၉၇၉ မွေးဖွား)၊ မစ်ဒယ်ဝိတ်လက်ဝှေ့သမား * Thomas Fleßenkämper (၁၉၈၁ မွေးဖွား)၊ ဂန္ထဝင်တေးရေးဆရာနှင့် စန္ဒယားပညာရှင် {{Portal|Germany}} == ကိုးကား == <references group="" responsive="1"></references> == အရင်းအမြစ်များ == * Blaschke၊ Stefan (1999): ''Unternehmen und Gemeinde: Das Bayerwerk im Raum Leverkusen 1891-1914'' Cologne: SH-Verlag၊{{ISBN|3-89498-068-0}} (ဂျာမန်) * လေဗာကူဆင်၏မော်ကွန်းတိုက် (၂၀၀၅)- ''လေဗာကူဆင်။'' ''Geschichte einer Stadt am Rhein။'' Bielefeld- Verlag für Regionalgeschichte၊{{ISBN|3-89534-575-X}} (ဂျာမန်) * Franz Gruß (1987): ''Geschichte und Porträt der Stadt လေဗာကူဆင်။'' လေဗာကူဆင်- Verlag Anna Gruß၊{{ISBN|3-930478-03-X}} (ဂျာမန်) == ပြင်ပလင့်များ == * {{Wikivoyage-inline|Leverkusen}} * [http://www.leverkusen.com/uk_us City of Leverkusen] {{In lang|en}} {{Cities in Germany}}{{Germany districts North Rhine-Westphalia}}{{Authority control}} [[ကဏ္ဍ:Articles with hAudio microformats]] [[ကဏ္ဍ:ဝီကီဒေတာရှိ ကိုဩဒိနိတ်များ]] 5g86d52dxq2bmszqh9hayjbzn7eouni 0 243640 1055052 1036600 2026-09-24T12:14:05Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 2 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055052 wikitext text/x-wiki [[ဖိုင်:Weiselzellen_68a.jpg|thumb|300x300px| ပျားနို့ဖြင့် ဝန်းရံထားသော ဖွံ့ဖြိုးဆဲ ပျားဘုရင်မ သားလောင်းများ]] '''ပျားနို့''' သည် ပျားသားလောင်း နှင့် အရွယ်ရောက်ပြီး ပျားဘုရင်မများ ၏ အာဟာရအတွက် အသုံးပြုသော ပျားရည် စစ်ထုတ်မှုတစ်ခုဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite journal|year=1966|title=Die Determination von Königin und Arbeiterin der Honigbiene|journal=Z Bienenforsch|volume=8|pages=296–322}}</ref> ၎င်းကို သူနာပြုပျားများ၏ လည်ချောင်း အတွင်းရှိ [[ဂလင်း|ဂလင်းများ]] မှစစ်ထုတ်ပြီး လိင်မခွဲခြားဘဲ မျိုးစိတ်မခွဲခြားဘဲ ကိုလိုနီအတွင်းရှိ သားလောင်းအားလုံးကို အစာကျွေးသည်။ <ref name="Graham">Graham, J. (ed.) (1992) ''The Hive and the Honey Bee'' (Revised Edition). Dadant & Sons.{{Page needed|date=April 2020}}</ref> [[ဖိုင်:Larvae_in_royal_jelly.jpg|thumb| ပျားဘောင်ပေါ်ရှိ ဆဲလ်တစ်ခုအတွင်းမှ ပျားဘုရင်မသား‌ောင်း]] ပျားဘုရင်မအသစ်များဖန်တီးခြင်းလုပ်ငန်းစဉ်အတွင်း အလုပ်သမားပျားများသည် အထူးပျားဘုရင်မဆဲလ်များကို ဖန်တီးကြသည်။ ဤဆဲလ်များရှိ သားလောင်းများကို ပျားနို့ အများအပြားဖြင့် အစာကျွေးသည်။ ဤအစာကျွေးခြင်းမျိုးသည် ဥဥရန် လိုအပ်သော အပြည့်အ၀ဖွံ့ဖြိုးသော သားဥအိမ်များ အပါအဝင် ပျားဘုရင်မ ခန္ဓာကိုယ်ပုံပန်းသဏ္ဌာန်အစိတ်အပိုင်းများ ဖွံ့ဖြိုးမှုကို အစပျိုးပေးသည်။ <ref name="Maleszka, R 2008">{{Cite journal|title=Epigenetic integration of environmental and genomic signals in honey bees: the critical interplay of nutritional, brain and reproductive networks|journal=Epigenetics|date=27 October 2014|volume=3|issue=4|pages=188–192|doi=10.4161/epi.3.4.6697|pmid=18719401|archive-url=free}}</ref> တစ်ခါတစ်ရံတွင် ပျားနို့ကို အစားထိုးဆေးပညာ အမျိုးအစားအောက်တွင်ပါဝင်သော ပျားကုထုံး တွင် အသုံးပြုသည်။ လူသားများအတွက် အာဟာရဖြည့်စွက်စာ အဖြစ် မကြာခဏ ရောင်းချလေ့ရှိသော်လည်း ပျားနို့ စားသုံးခြင်းသည် လူသားများအတွက် ကျန်းမာရေးအကျိုးကျေးဇူးများပေးသည်ဟူသော အဆိုကို လက်ရှိအထောက်အထားများက ပံ့ပိုးခြင်းမရှိကြောင်း ဥရောပအစားအစာဘေးကင်းလုံခြုံရေးအာဏာပိုင်အဖွဲ့က ကောက်ချက်ချထားသည်။ <ref>{{Cite journal|title=Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to: anthocyanidins and proanthocyanidins (ID 1787, 1788, 1789, 1790, 1791); sodium alginate and ulva (ID 1873); vitamins, minerals, trace elements and standardised ginseng G115 extract (ID|date=April 2011|pages=2083|archive-url=free}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင်၊ အစားအသောက်နှင့် ဆေးဝါးကွပ်ကဲရေးဌာနသည် အမှန်တကယ်မဟုတ်သည့် ကျန်းမာရေးအကျိုးကျေးဇူးများဖြင့်ကြော်ငြာကာဈေးကွက်တင်ရောင်းချသည့် ပျားနို့ထုတ်ကုန်ကုမ္ပဏီများကို တရားဥပဒေအရ အရေးယူခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm207416.htm|title=Federal Government Seizes Dozens of Misbranded Drug Products: FDA warned company about making medical claims for bee-derived products|date=Apr 5, 2010|access-date=15 May 2023|archive-date=7 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407160606/http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm207416.htm|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.fda.gov/ICECI/EnforcementActions/WarningLetters/2006/ucm076314.htm|title=Inspections, Compliance, Enforcement, and Criminal Investigations: Beehive Botanicals, Inc|date=March 2, 2007|access-date=15 May 2023|archive-date=2 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102220345/http://www.fda.gov/ICECI/EnforcementActions/WarningLetters/2006/ucm076314.htm|url-status=dead}}</ref> == ထုတ်လုပ်မှု == လုပ်သားပျားများ၏ ဦးခေါင်းပိုင်းရှိ ဂလင်းများမှ စစ်ထုတ်လိုက်သော ပျားနို့ကို ဒရုန်းများ (ပျားထီးများ)၊ ပျားလုပ်သားများ (မြုံသောအမများ) သို့မဟုတ် ပျားဘုရင်မများ (သန္ဓေအောင်သော အမများ) ဖြစ်လာမည့် ပျားသားလောင်းများအားလုံးကို ကျွေးသည်။ သုံးရက်အကြာတွင် ပျားထီးနှင့် လုပ်သားပျားသားလောင်းများကို ပျားနို့ ဆက်မကျွေးတော့ဘဲ ပျားဘုရင်မသားလောင်းများကိုမူ ၎င်းတို့၏ ဖွံ့ဖြိုးကြီးထွားမှုကာလတစ်လျှောက်လုံး ဤအထူးဓာတ်ကို ဆက်လက်ကျွေးမွေးသည်။{{Citation needed|date=April 2020}} == ပါဝင်မှု == ပျားနို့ တွင် ရေ ၆၇%၊ [[ပရိုတိန်း|ပရိုတင်း]] ၁၂.၅%၊ ရိုးရိုး [[သကြား]] ၁၁% ( monosaccharides ), fatty acids ၆% နှင့် 10-hydroxy-2-decenoic acid (10-HDA) ၃.၅% တို့ပါဝင်သည်။ ၎င်းတွင် အနည်းလို သတ္တုဓာတ်များ ၊ ဘက်တီးရီးယားသေစေသောပစ္စည်းနှင့် ပဋိဇီဝ ပါဝင်ပစ္စည်းများ၊ pantothenic acid (ဗီတာမင် ဘီ5)၊ pyridoxine ( [[ဗီတာမင်ဘီ-၆|ဗီတာမင် ဘီ6]] ) နှင့် ပမာဏအနည်းငယ်မျှသော ဗီတာမင် စီ <ref name="Graham">Graham, J. (ed.) (1992) ''The Hive and the Honey Bee'' (Revised Edition). Dadant & Sons.{{Page needed|date=April 2020}}<sup class="noprint Inline-Template " data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ဝီကီပီးဒီးယား:ရင်းမြစ်များကို ကိုးကားခြင်း|<span title="This citation requires a reference to the specific page or range of pages in which the material appears. (April 2020)">page&nbsp;needed</span>]]''&#x5D;</sup></ref> တို့ ပါဝင်သော်လည်း အဆီတွင်ပျော်ဝင်နိုင်သော ဗီတာမင် A ၊ [[ဗီတာမင် ဒီ|D]] ၊ E သို့မဟုတ် [[ဗီတာမင်ကေ|K တို့]] မပါဝင်ပေ။ <ref name="urlValue-added products from beekeeping. Chapter 6.">{{Cite web|url=http://www.fao.org/docrep/w0076e/w0076e16.htm|title=Value-added products from beekeeping. Chapter 6.}}</ref> === အသားဓာတ်များ === ပျားနို့၏အဓိကအသားဓတ် (MRJPs) သည် ပျားရည်ထုတ်သောပျားများမှ စစ်ထုတ်လိုက်သော အသားဓာတ် မိသားစုဖြစ်သည်။ အဆိုပါအသားဓာတ်မိသားစုတွင် အသားဓာတ်ကိုးမျိုးပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့အနက် MRJP1 (Royalactin)၊ MRJP2၊ MRJP3၊ MRJP4 နှင့် MRJP5 တို့သည် လုပ်သားပျား မှစစ်ထုတ်လိုက်သော ပျားနို့ထဲတွင် ပါဝင်ပါသည်။ MRJP1 သည် အပေါများဆုံးဖြစ်ပြီး အရွယ်အစားအကြီးဆုံးဖြစ်သည်။ အသားဓာတ်ငါးမျိုးသည် ပျားနို့တွင်ပါသော အသားဓာတ်စုစုပေါင်း၏ ၈၃ မှ ၉၀% အထိ ပါဝင်ပါသည်။ <ref name="Buttstedt2014">{{Cite journal|title=Origin and function of the major royal jelly proteins of the honeybee (''Apis mellifera'') as members of the yellow gene family|date=May 2014|pages=255–269}}</ref> <ref name="albert99">{{Cite journal|title=The Family of Major Royal Jelly Proteins and Its Evolution|date=August 1999|pages=290–297}}</ref> ပျားနို့ကို ရှေးခေတ်ကတည်းက တိုင်းရင်းဆေး တွင် အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး ပျားနို့တွင်ပါသော MRJP များသည် အဓိကဆေးဖက်ဝင်ပစ္စည်းများဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြထားကြပြီးဖြစ်သည်။ ပျားနို့ကို မျိုးဗီဇ ကိုးမျိုး ( ''mrjp'' genes ) ပါသည့် မျိုးဗီဇမိသားစုက ထုတ်လုပ်ပေးသည်။ အဆိုပါ မျိုးဗီဇမိသားစုမှာ သီးထိုးယင်ကောင် ( ''Drosophila'' ) နှင့် ဘက်တီးရီးယားများရှိ မျိုးဗီဇ ကဲ့သို့သော ''အဝါရောင်'' မျိုးရိုးဗီဇမိသားစု ၏ အုပ်စုဝင်များဖြစ်ပါသည် ။ ပျားနို့သည် ပျားဘုရင်မသားလောင်း နှင့် လုပ်သားပျားသားလောင်းများ ဟူ၍ သားလောင်းများ ကွဲကွဲပြားပြား ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာစေရာတွင် အဓိကပါဝင်ပြီး ပျားကိုလိုနီအတွင်း အလုပ် ခွဲဝေလုပ်ကိုင်ခြင်းစနစ် ကို ဖြစ်ပေါ် စေပါသည်။ <ref name="Buttstedt2014" /> == ဗီဇပြောင်း သက်ရောက်မှု == ပျားဘုရင်မများနှင့် လုပ်သားပျားများသည် ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းချုပ်ထားသော phenotypic polymorphism ၏ အထူးခြားဆုံး ဥပမာများထဲမှ တစ်ခုကို ကိုယ်စားပြုသည်။ သားလောင်းနှစ်ကောင်တွင် တူညီသော DNA ရှိရာမှ တစ်ကောင်သည် အလုပ်သမားဖြစ်လာသော်လည်း တစ်ကောင်မှာ ဘုရင်မတစ်ပါးဖြစ်လာကာ အရွယ်ရောက်ပြီးပျားနှစ်ကောင်သည် ခန္ဓာဗေဒ ဇီဝကမ္မဆိုင်ရာ သက်တမ်းနှင့် မျိုးပွားနိုင်မှုတို့ အပါအဝင် ကျယ်ပြန့်သော ဝိသေသလက္ခဏာပိုင်းတွင် များစွာ ကွဲပြားနေသည်။ <ref>Winston, M, The Biology of the Honey Bee, 1987, Harvard University Press{{Page needed|date=April 2020}}</ref> ပျားဘုရင်မများသည် အမျိုးသမီးလိင်ဇာတ်အမျိုးအစားအဖြစ် ဖွဲ့စည်းထားပြီး ကြီးမားသောတက်ကြွသောသားဥအိမ်များပါရှိကာ လုပ်သားပျားအမများတွင်မူ သိမ်နေသော လှုပ်ရှားမှုမရှိသော သားဥအိမ်များသာပါရှိသဖြင့် မြုံနေသော သဘောရှိပါသည်။ ဘုရင်မ-အလုပ်သမား ဖွံ့ဖြိုးမှုဆိုင်ရာ ပိုင်းခြားမှုကို တော်ဝင်ဂျယ်လီဖြင့် ကွဲပြားသော အစာကျွေးခြင်းဖြင့် မျိုးဗီဇအရ ထိန်းချုပ်ထားသည်။ အထူးသဖြင့် Royalactin ပရိုတင်းကြောင့် ဖြစ်ပုံရသည်။ ဘုရင်မဖြစ်လာရန် ရည်မှန်းထားသော ပျားသားလောင်း အမကို ပျားနို့ အမြောက်အမြား ကျွေးမွေးသည် ။ ၎င်းသည် ဘုရင်မ၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မော်လီကျူးဖြစ်ရပ်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ <ref name="Maleszka, R 2008"/> ဤဖြစ်စဉ်ကို CpG methylation ဟုခေါ်သော DNA ၏ epigenetic ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်းဖြင့် ဖျန်ဖြေပေးကြောင်း ပြသထားသည်။ <ref>{{Cite journal|title=Nutritional Control of Reproductive Status in Honeybees via DNA Methylation|url=https://archive.org/details/sim_science_2008-03-28_319_5871/page/1827|journal=Science|date=13 March 2008|volume=319|issue=5871|pages=1827–1830|doi=10.1126/science.1153069|pmid=18339900}}</ref> အသစ်ပေါက်လာသော သားလောင်းများတွင် မီသလိတ် DNA ထုတ်ပေးသည့် အင်ဇိုင်းတစ်ခု၏ ထုတ်ဖော်မှုကို အသံတိတ်စေခြင်းသည် သားလောင်းကြီးထွားမှုလမ်းကြောင်းအပေါ် ပျားနို့ကဲ့သို့ အကျိုးသက်ရောက်မှုကို ဖြစ်စေသည်။ DNA methylation ပမာဏ လျော့ကျသွားသော လူအများစုသည် အပြည့်အဝဖွံ့ဖြိုးသော သားဥအိမ်ရှိသော ဘုရင်မများအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာကြသည်။ ဤတွေ့ရှိချက်သည် ပျားရည်တွင် DNA methylation ၏ epigenetic information ကို အာဟာရထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် ကွဲပြားစွာပြောင်းလဲနိုင်စေသည်ဟု အကြံပြုထားသည်။ <ref>{{Cite journal|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1153069|doi=10.1126/science.1153069|title=Nutritional Control of Reproductive Status in Honeybees via DNA Methylation|year=2008|journal=Science|volume=319|issue=5871|pages=1827–1830|pmid=18339900}}</ref> == လူသားများအသုံးပြုမှု == === ပြုစုပျိုး‌ောင်ခြင်း === ပျားနို့ကို ပျားဘုရင်မထုတ်လုပ်ရန် ရွှေ့ပြောင်းနိုင်သောဘောင်အဖုများဖြင့် ကိုလိုနီနယ်များကို နှိုးဆွခြင်းဖြင့် ရိတ်သိမ်းသည်။ ပျားနို့ကို ဘုရင်မဆဲလ်တစ်ခုစီ ( ပျားလပို့ ) မှ လေးရက်ခန့်သားလောင်းအရွယ်တွင် စုဆောင်းသည်။ ဤအရာများသည် ပမာဏများသော ဆဲလ်များသာဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နို့ကို အလုပ်သမားသားလောင်းအား ကျွေးသောအခါ၊ ၎င်းတို့ထံသို့ တိုက်ရိုက် ကျွေးမွေးပြီး ၎င်းကို ထုတ်လုပ်သည့်အတိုင်း စားသုံးကြပြီး သားလောင်းများ၏ ဆဲလ်များသည် သားလောင်း စားသုံးနိုင်သည်ထက် ပိုမိုမြန်ဆန်သော ပျားနို့ဖြင့် သိုလှောင်ထားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဘုရင်မဆဲလ်များတွင်သာ ပျားနို့၏ ရိတ်သိမ်းခြင်းကို လက်တွေ့ကျသည်။ ၅-၆ လရှိသော တရာသီအတွင်း ကောင်းမွန်စွာ စီမံခန့်ခွဲနိုင်သော ပျားအုံတစ်အုံသည် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် {{Cvt|500|g}} ထုတ်ပေးနိုင်သည်။{{Citation needed|date=April 2022}} ပျားနို့ ထုတ်ကုန်သည် ပျက်စီးလွယ်သောကြောင့် ထုတ်လုပ်သူများသည် ပျားနို့ကို ရောင်းချခြင်း သို့မဟုတ် စုဆောင်းခြင်းစင်တာသို့ မပို့ဆောင်မချင်း သင့်လျော်သော အအေးခန်း (ဥပမာ အိမ်သုံးရေခဲသေတ္တာ သို့မဟုတ် ရေခဲသေတ္တာ) သို့ ချက်ချင်းဝင်ရောက် သိမ်းဆည်းထားနိုင်ရပါမည်။ တခါတရံတွင် [[ပျားရည်]] သို့မဟုတ် ပျားဖယောင်းကို ပျားနို့ထဲသို့ ထည့်လေ့ရှိပြီး ၎င်းကို ထိန်းသိမ်းရာတွင် အထောက်အကူဖြစ်စေသည်ဟု ယူဆကြသည်။{{Citation needed|date=April 2020}} === ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးများ === ပျားနို့သည် နှာ စေးခြင်း ၊ ပန်းနာရင်ကျပ်ရောဂါ အထိ အသက်ဆုံးရှုံးစေသော ဓာတ်မတည့်မှု အထိ ဖြစ်စေနိုင်သည် ။ <ref name="ReferenceA">{{Cite journal|pmid=9088660|volume=27|issue=3|title=Royal jelly consumption and hypersensitivity in the community|url=https://archive.org/details/sim_clinical-and-experimental-allergy_1997-03_27_3/page/333|date=March 1997|journal=Clin. Exp. Allergy|pages=333–6|doi=10.1111/j.1365-2222.1997.tb00712.x}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=Food-induced anaphylaxis caused by ingestion of royal jelly|journal=J. Dermatol.|year=2006|volume=33|issue=6|pages=424–426|doi=10.1111/j.1346-8138.2006.00100.x|pmid=16700835}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=Allergic reactions to honey and royal jelly and their relationship with sensitization to compositae|journal=Allergol. Immunopathol.|year=1998|volume=26|issue=6|pages=288–290}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=Asthma and anaphylaxis induced by royal jelly|url=https://archive.org/details/sim_clinical-and-experimental-allergy_1996-02_26_2/page/n95|journal=Clin. Exp. Allergy|year=1996|volume=26|issue=2|pages=216–222|doi=10.1111/j.1365-2222.1996.tb00082.x|pmid=8835130}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=Royal jelly-induced asthma and anaphylaxis: clinical characteristics and immunologic correlations|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-allergy-and-clinical-immunology_1995-12_96_6/page/1004|journal=J. Allergy Clin. Immunol.|year=1995|volume=96|issue=6 Pt 1|pages=1004–1007|doi=10.1016/S0091-6749(95)70242-3|pmid=8543734}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=Fatal royal jelly-induced asthma|url=https://archive.org/details/sim_medical-journal-of-australia_1994-01-03_160_1/page/44|journal=Med. J. Aust.|year=1994|volume=160|issue=1|pages=44|doi=10.5694/j.1326-5377.1994.tb138207.x|pmid=8271989}}</ref> ပျားနို့ သောက်သုံးသူများတွင် ဓာတ်မတည့်မှု ဖြစ်ပွားမှု၏ ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးများ ရာခိုင်နှုန်းကို မသိရသေးပါ။ ပျားနို့နှင့် ဓာတ်မတည့်မှုဖြစ်နိုင်ချေသည် အခြားပစ္စည်းများနှင့်ဓာတ်မတည့်သူများတွင် ပိုများသည်။ <ref name="ReferenceA" /> == နောက်ထပ်ကြည့်ရန် == * 3-Hydroxydecanoic အက်ဆစ် * 3,10-Dihydroxydecanoic အက်ဆစ် * 3,11-Dihydroxydodecanoic အက်ဆစ် * ပျားပရိုပိုလစ် * ပျားဘုရင်မ အက်ဆစ် == ကိုးကား == {{Reflist|30em}} [[Category:ပျား ထုတ်ကုန်များ]]   r9netqdxbetkiyhhstidpewgjd2fzjy 0 243995 1055165 1053742 2026-09-25T03:02:25Z Salai Rungtoi 22844 /* စက်တင်ဘာ */ 1055165 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} အောက်ပါသည် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း]]နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ ဆန္ဒပြမှုများ (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|ဆန္ဒပြပွဲများ]] ပြီးနောက် [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] ၏ ထင်ရှားသော ဖြစ်ရပ်များ မှတ်တမ်း ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် ရှိနှင့်ပြီးသော [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] ပြန်လည်အစပြုခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။ == ၂၀၂၁ == === မတ်လ === * မတ်လနှောင်းပိုင်းတွင် လူငယ်ပေါင်းများစွာ သည် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များအနက်မှ တစ်ခုအောက်တွင် စာရင်းသွင်းရန်နှင့် လေ့ကျင့်ရန် မြန်မာနိုင်ငံနယ်စပ်ဒေသများသို့ သွားရောက်ခဲ့ကြောင်းနှင့် <ref name="fishbeinetal2021">{{Cite web|url=https://www.frontiermyanmar.net/en/the-last-fight-with-growing-support-for-federal-army-kachin-prepares-for-war/|title='The last fight': With growing support for federal army, Kachin prepares for war|date=3 April 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=3 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210403142738/https://www.frontiermyanmar.net/en/the-last-fight-with-growing-support-for-federal-army-kachin-prepares-for-war/}}</ref> နိုင်ငံတစ်ဝန်း ပြည်တွင်းစစ်အန္တရာယ်ကို မြင့်တက်စေနိုင်သည်ဟု သတင်းများက ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite news|title=UN envoy urges action to prevent Myanmar 'civil war'|url=https://elevenmyanmar.com/news/un-envoy-urges-action-to-prevent-myanmar-civil-war|date=1 April 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=23 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523052132/https://elevenmyanmar.com/news/un-envoy-urges-action-to-prevent-myanmar-civil-war}}</ref> CRPH သည် စစ်တပ်ကို တိုက်ဖျက်ရန်အတွက် "ဖက်ဒရယ်လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့" ဖွဲ့စည်းရန်လည်း အဆိုပြုခဲ့သည်။ <ref name="MMN30321">{{Cite news|title=As slaughter of civilians continues, some decide it's time to take up arms|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/as-slaughter-of-civilians-continues-some-decide-its-time-to-take-up-arms|date=30 March 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=30 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210330105416/https://myanmar-now.org/en/news/as-slaughter-of-civilians-continues-some-decide-its-time-to-take-up-arms}}</ref> [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (KIA) <ref name="KIAbizasusual2021">{{Cite web|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/kia-says-more-clashes-likely-despite-juntas-ceasefire-announcement|title=KIA says more clashes likely despite junta's ceasefire announcement|accessdate=14 February 2022|archivedate=2 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210402113940/https://www.myanmar-now.org/en/news/kia-says-more-clashes-likely-despite-juntas-ceasefire-announcement}}</ref> သည် ဖေဖော်ဝါရီလမှ စတင်ကာ စစ်တပ်ကို ထိုးစစ်ဆင်နေပြီး မတ်လနှောင်းပိုင်းတွင် [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]] သည် [[တပ်မတော်|စစ်တပ်]]မှ မှ အရပ်သားများကို အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်နေခြင်းကို မရပ်တန့်ပါက စစ်ပွဲ ထပ်မံ ဖြစ်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ <ref name="brotherhoodthreat2021">{{Cite web|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/brotherhood-alliance-tells-military-to-stop-killings-threatens-to-abandon-ceasefire|title=Brotherhood Alliance tells military to stop killings, threatens to abandon ceasefire|accessdate=14 February 2022|archivedate=30 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210330145217/https://www.myanmar-now.org/en/news/brotherhood-alliance-tells-military-to-stop-killings-threatens-to-abandon-ceasefire}}</ref> * မတ်လနှောင်းပိုင်းမှစ၍ ပြည်သူများသည် စစ်တပ်ကို ခုခံကာကွယ်ရန် ကြိုးပမ်းသည့်အနေဖြင့် တူမီးကဲ့သို့သော လက်လုပ်လက်နက်များ ကိုင်ဆောင်လာကြသည်။ ပြည်သူများနှင့် စစ်တပ် ကြား လက်နက်ကိုင်တိုက်ပွဲများ ပိုမိုဖြစ်ပွားလာနေသလို [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] မှလည်း စစ်တပ်၏ အုပ်ချုပ်ရေး အဆောက်အအုံများနှင့် ရဲစခန်းများကို တိုက်ခိုက်မှုများနှင့် မိုင်းထောင်ဖောက်ခွဲခြင်းများလည်း ပိုမိုဖြစ်ပွားလာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|date=2 April 2021|title=The Junta Is Dragging Myanmar Into Full-Blown Civil War|url=https://www.irrawaddy.com/opinion/commentary/junta-dragging-myanmar-full-blown-civil-war.html|language=en-US|accessdate=14 February 2022|archivedate=10 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210410165357/https://www.irrawaddy.com/opinion/commentary/junta-dragging-myanmar-full-blown-civil-war.html}}</ref> * မတ်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် လိုင်ဇာ အနီးရှိ အလောဘွမ် စစ်စခန်းအား [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] မှ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဧပြီလ (၁၁)ရက်နေ့တွင် [[တပ်မတော်|စစ်တပ်]]သည် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုနှင့် မြေပြင်တပ်များကို အသုံးပြုကာ အခြေစိုက်စခန်းအား ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း အသေအပျောက်အများအပြာနှင့်အတူ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/juntas-armed-forces-launch-attack-to-reclaim-base-seized-by-kia|title=Junta's armed forces launch attack to reclaim base seized by KIA|accessdate=14 February 2022|archivedate=3 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210603024127/https://www.myanmar-now.org/en/news/juntas-armed-forces-launch-attack-to-reclaim-base-seized-by-kia}}</ref> * [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]သည် မတ်လ ၂၆ ရက်က စစ်စခန်းတစ်ခုအား တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်သား ၁၀ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး အခြားသူများကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=10 soldiers killed in Myanmar base attack: Rebel group|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/10-soldiers-killed-in-myanmar-base-attack-rebel-group/2190195|date=27 March 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=10 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210410122729/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/10-soldiers-killed-in-myanmar-base-attack-rebel-group/2190195}}</ref> * အာဏာသိမ်းမှုအား ပြောင်ပြောင်တင်းတင်းဆန့်ကျင်သော ပထမဆုံး လက်နက်ကိုင်ပစ်ခတ်မှုမှာ မတ်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ကလေး မြို့၌ ဆန္ဒပြသပိတ်စခန်းတစ်ခုအား စစ်သားများနှင့် ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင်များတိုက်ခိုက်မှုကို ပြန်လည်ခုခံ တိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းနောက် ကလေးမြို့နယ်အတွင်းရှိ ကျေးရွာများတွင်လည်း တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|date=2 April 2021|title=Myanmar Villagers Take Up Homemade Weapons Against Regime's Security Forces|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-villagers-take-homemade-weapons-regimes-security-forces.html|language=en-US|accessdate=14 February 2022|archivedate=10 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210410172353/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-villagers-take-homemade-weapons-regimes-security-forces.html}}</ref> === ဧပြီလ === * ဧပြီ ၈ ရက်က ပြည်သူများသည် အမဲလိုက်ရိုင်ဖယ်များနှင့် မီးလောင်ဗုံးများဖြင့် စစ်သားများကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ခုခံသူ ၁၁ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး စစ်တပ်မှလည်း အများအပြား ဒါဏ်ရာရခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် တန့်ဆည်မြို့သည် မကြာခဏ တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားရာ နေရာတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက်မှစ၍ အာဏာသိမ်းဆန့်ကျင်ရေး ဆန္ဒပြမှုများကြောင့် နိုင်ငံအတွင်း သေဆုံးသူ မှာ ဧပြီ ၈ ရက်နေ့အထိ ၆၀၀ ကျော်အထိ ရှိလာခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Eleven killed as Myanmar protesters fight troops with hunting rifles, firebombs – media|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics/eleven-killed-as-myanmar-protesters-fight-troops-with-hunting-rifles-firebombs-media-idUSKBN2BV0EH|work=Reuters|date=8 April 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=8 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210408082100/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics/eleven-killed-as-myanmar-protesters-fight-troops-with-hunting-rifles-firebombs-media-idUSKBN2BV0EH}}</ref> * [[တစ်နိုင်ငံလုံး ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှု ရပ်စဲရေးသဘောတူစာချုပ်|တစ်နိုင်ငံလုံး အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး]] စာချုပ်တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးထားသည့် [[မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာကျောင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး|မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ကျောင်းသား ဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး]] နှင့် [[ကရင် အမျိုးသား အစည်းအရုံး|ကရင်အမျိုးသား အစည်းအရုံး]] တို့ အပါအဝင် လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ ၇ ဖွဲ့သည် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ကိုယ်စားပြု ကော်မတီနှင့် ညှိနှိုင်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=MYANMAR'S MEDIATION BLUES: Negotiation or zero-sum game?|url=https://www.bnionline.net/en/news/myanmars-mediation-blues-negotiation-or-zero-sum-game|work=BNI|date=3 June 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=3 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210603040243/https://www.bnionline.net/en/news/myanmars-mediation-blues-negotiation-or-zero-sum-game}}</ref> * ဧပြီလ ၁၀ ရက်နေ့က [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]] ၊ [[တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] နှင့် [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] တို့ ပါဝင်သော [[မြန်မာပြည်မြောက်ပိုင်း မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့|မြောက်ပိုင်းမဟာမိတ်အဖွဲ့]] က ရှမ်းပြည်နယ် [[နောင်မွန်ရွာ၊ လားရှိုးမြို့နယ်|နောင်မွန်]]ရဲကင်းစခန်းကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၀ ဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=Ten Myanmar policemen killed in attack by ethnic armies opposed to junta-report|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-armies/ten-myanmar-policemen-killed-in-attack-by-ethnic-armies-opposed-to-junta-report-idUSKBN2BX056|work=Reuters|date=10 April 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=10 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210410075547/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-armies/ten-myanmar-policemen-killed-in-attack-by-ethnic-armies-opposed-to-junta-report-idUSKBN2BX056}}</ref> * ဒီမိုကရေစီအရေး တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ နိုင်ငံရေးသမား [[မင်းကိုနိုင်]]က ဧပြီလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ]]ကို ဖွဲ့စည်းကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး ရာထူးမှ ဖယ်ရှားခံရသော [[အောင်ဆန်းစုကြည်|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] နှင့် [[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဦးဝင်းမြင့်]] တို့မှာ ၎င်းတို့၏ မူလရာထူးများအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ စင်ပြိုင်အစိုးရသစ်တွင် ကချင်နှင့် ကရင်လူနည်းစုများက ထိပ်တန်းဦးစားပေးနေရာများတွင် ရှိနေသည်။ အဆိုပါကြေညာချက်တွင် မင်းကိုနိုင်သည် စင်ပြိုင်အစိုးရကို အသိအမှတ်ပြုရန် နိုင်ငံတကာအသိုင်းအဝိုင်းကို တောင်းဆိုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=Aung San Suu Kyi supporters unveil Myanmar 'national unity government'|url=https://www.ft.com/content/65d18000-f728-441e-8197-d637ac73cece|work=[[Financial Times]]|date=16 April 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=16 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416161137/https://www.ft.com/content/65d18000-f728-441e-8197-d637ac73cece}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Opponents of Myanmar's junta set up national unity government|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210416-opponents-of-myanmar-s-junta-set-up-national-unity-government|work=[[France24]]|date=16 April 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=9 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509175927/https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210416-opponents-of-myanmar-s-junta-set-up-national-unity-government}}</ref> * ဧပြီလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ချင်းပြည်နယ် ကာကွယ်ရေး တပ်ဖွဲ့သည် [[မင်းတပ်မြို့|မင်းတပ်]] တွင် လက်နက်ကိုင် တော်လှန်ရေး စတင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-57197081|title=Archived copy|accessdate=14 February 2022|archivedate=2 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210602213654/https://www.bbc.com/news/world-asia-57197081}}</ref> မေလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စစ်တပ်သည် ဆန့်ကျင်မှုကို နှိမ်နင်းရန် အင်အားသုံးပြီး မြို့တွင်သို့ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ === မေလ === * မေလ ၁၆ ရက်နေ့က ချင်းပြည်နယ် ဟားခါးမြို့တွင် ချင်းပြည်နယ် ကာကွယ်ရေးတပ်က ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ရာ စစ်သား ၆ ဦး ကျဆုံးခဲ့သည်။<ref name="Jazeera42721">{{Cite news|title=Fighting erupts in eastern Myanmar near Thai border|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/4/27/fighting-erupts-in-eastern-myanmar-near-thai-border|work=www.aljazeera.com|accessdate=14 February 2022|archivedate=12 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210512120546/https://www.aljazeera.com/news/2021/4/27/fighting-erupts-in-eastern-myanmar-near-thai-border}}</ref>ထိုနေ့တွင်ပင် ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်မှ စစ်တပ် အခြေစိုက် စခန်းတခုအား သိမ်းယူခြင်းအား တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် စစ်တပ်မှ ကရင်ပြည်နယ်အတွင်း လေကြောင်း တိုက်ခိုက်မှု ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ * စစ်တပ် ၏ တိုက်ခိုက်မှုများမှ ကာကွယ်ရန်နှင့် ဖက်ဒရယ် ပြည်ထောင်စု တပ်မတော်ဆီသို့ ပထမဆုံး ခြေလှမ်းအဖြစ် အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရက မေလ ၅ ရက်နေ့တွင် ပြည်သူ့ ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (PDF) ကို ဖွဲ့စည်းကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Can Myanmar's New 'People's Defense Force' Succeed?|url=https://thediplomat.com/2021/05/can-myanmars-new-peoples-defense-force-succeed/|date=26 April 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=9 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509135933/https://thediplomat.com/2021/05/can-myanmars-new-peoples-defense-force-succeed/}}</ref> * မူဆယ်မြို့တွင် မေလ ၂၃ ရက်က စစ်တပ်ာ်နှင့် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်တို့ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၃ ဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=Myanmar rebels claim police killings as Aung San Suu Kyi appears in court|url=https://www.theguardian.com/world/2021/may/24/myanmar-police-clashes-anti-coup-movement-deaths-peoples-defence-force|work=The Guardian|date=24 May 2021|language=en|accessdate=14 February 2022|archivedate=25 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210525013456/https://www.theguardian.com/world/2021/may/24/myanmar-police-clashes-anti-coup-movement-deaths-peoples-defence-force}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Myanmar: 13 security forces members killed in clash with anti-coup bloc's defence force|url=https://www.aninews.in/news/world/asia/myanmar-13-security-forces-members-killed-in-clash-with-anti-coup-blocs-defence-force20210524083029|work=ANI News|date=24 May 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=26 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210526074425/https://www.aninews.in/news/world/asia/myanmar-13-security-forces-members-killed-in-clash-with-anti-coup-blocs-defence-force20210524083029/}}</ref> * ကယားပြည်နယ် ရှိ ကရင်နီပြည်သူ့ ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (KPDF) မှ အဖွဲ့ဝင်များသည် ပြည်နယ်မြို့တော် လွိုင်ကော် အနီးရှိ စစ်တပ် စခန်းအချို့ကိုလည်း ဝင်ရောက် သိမ်းပိုက် ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=Karenni resistance fighters open new front against junta|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/karenni-resistance-fighters-open-new-front-against-junta|work=Myanmar Now|date=26 May 2021|language=en|accessdate=14 February 2022|archivedate=26 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210526202734/https://www.myanmar-now.org/en/news/karenni-resistance-fighters-open-new-front-against-junta}}</ref> * ၂၀၂၁ ခုနှစ် မေလ ၂၉ ရက်နေ့ နှင့် ၃၀ ရက်နေ့တို့တွင် စစ်တပ် သည် အမြောက်နှင့် ရဟတ်ယာဉ်များကို အသုံးပြု၍ လွိုင်ကော်နှင့် ဒီမောဆိုးရှိ PDF နှင့် KPDF စခန်းများကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/myanmar-carries-out-air-strikes-after-militia-attacks-witnesses-2021-05-31 |accessdate=14 February 2022 |archivedate=1 June 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210601034353/https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/myanmar-carries-out-air-strikes-after-militia-attacks-witnesses-2021-05-31/ }}</ref> * မေလ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော် (KIA) မှ အာဏာသိမ်းမှု ဆန့်ကျင်ရေး ပြည်သူ့ ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့နှင့် ပူးပေါင်းကာ ကသာမြို့နယ်တွင် စစ်ကောင်စီတပ်များနှင့် တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားရာ စစ်သား ၈ ဦး ကျဆုံးခဲ့သည်။ ပူတာအို၊ ဖားကန့်နှင့် မိုးမောက်မြို့နယ်များတွင်လည်း တိုက်ပွဲတွေ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-forces-and-kia-in-fresh-fighting-in-northern-myanmar.html|title=Myanmar Junta Forces and KIA in Fresh Fighting in Northern Myanmar|date=31 May 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=2 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210602234925/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-forces-and-kia-in-fresh-fighting-in-northern-myanmar.html}}</ref> === ဇွန်လ === * ဇွန် ၁ ရက်မှ ၃ ရက်အထိ စစ်တပ်နှင့် [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|ကရင်နယ်ခြားစောင့်တပ်]] (BGF) ပူးပေါင်းအဖွဲ့သည် ကရင်တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များနှင့် PDF ပူးပေါင်းအဖွဲ့တို့ဖြင့် [[မြဝတီခရိုင်]] အတွင်း တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ဒါဇင်နှင့်ချီ၍ ကျဆုံးခဲ့သည်။ <ref name="Irr6321">{{Cite news|title=Karen Rebel Leader Warns Myanmar Regime of More Fighting|url=https://www.irrawaddy.com/in-person/interview/karen-rebel-leader-warns-myanmar-regime-of-more-fighting.html|date=3 June 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=5 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210605233950/https://www.irrawaddy.com/in-person/interview/karen-rebel-leader-warns-myanmar-regime-of-more-fighting.html}}</ref> * ဇွန်လ ၂၂ ရက်နေ့က မန္တလေးမြို့ရှိ ပီဒီအက်ဖ်၏ လုံခြုံစိတ်ချရသော အဆောက်အအုံကို စစ်တပ်က သံချပ်ကာယာဉ်များ အပါအဝင် အသုံးပြု၍ ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ပြီး တိုက်ခိုက်ရေးသမား အများအပြားကို ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=Myanmar Junta Troops Battle Civilian Resistance Fighters in Mandalay|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-troops-battle-civilian-resistance-fighters-in-mandalay.html|date=22 June 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=14 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214075443/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-troops-battle-civilian-resistance-fighters-in-mandalay.html}}</ref> === ဇူလိုင်လ === * ဇူလိုင်လ ၂ ရက်နေ့ က [[ဒီပဲယင်းမြို့]]လယ်တွင် တော်လှန်ရေးတပ် များနှင့် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များ ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင်မှုအတွင်း လူ ၂၅ ဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့ကြောင်း သိရသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/7/5/myanmar-military-kill-at-least-25-people-in-raid-on-central-town|title=Myanmar military kills at least 25 people in raid on central town|accessdate=14 February 2022|archivedate=3 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220203013141/https://www.aljazeera.com/news/2021/7/5/myanmar-military-kill-at-least-25-people-in-raid-on-central-town}}</ref> * === ဩဂုတ်လ === * ဩဂုတ်လ ၂၀ ရက်နေ့တွင် [[ဂန့်ဂေါမြို့နယ်]]တွင် တော်လှန်ရေးသမားများက မြေမြှုပ်မိုင်းများဖြင့် ဆက်တိုက် တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အာဏာသိမ်းစစ်ကောင်စီ တပ်သား ၅၀ ခန့် ကျဆုံးခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ <ref>50 Myanmar Junta Soldiers Killed in Landmine Attacks https://www.irrawaddy.com/news/burma/50-myanmar-junta-soldiers-killed-in-landmine-attacks.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220214061731/https://www.irrawaddy.com/news/burma/50-myanmar-junta-soldiers-killed-in-landmine-attacks.html |date=14 February 2022 }}</ref> === စက်တင်ဘာလ === * စက်တင်ဘာလ ၇ ရက်နေ့တွင် NUG သည် တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် [[နိုင်ငံတော် အရေးပေါ်အခြေအနေ|အရေးပေါ်အခြေအနေ]] အဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး စစ်အာဏာရှင်ကိုဆန့်ကျင်သည့် ပြည်သူ့ ခုခံတော်လှန်စစ်ကို စတင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=၂၀၂၁ မြန်မာစစ်အာဏာသိမ်း - NUG က နိုင်ငံတော်ကို အရေးပေါ်အခြေအနေကြေညာ - ဘီဘီစီ မြန်မာ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/burma-58396049?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=6136cfb33fa7c437236bc4cf%26%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%BE%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%20%E1%80%85%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%20NUG%20%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%8A%E1%80%AC%262021-09-07T02%3A34%3A28.599Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:16c20cc4-1cd3-4a66-80fe-fa39eacd5f09&pinned_post_asset_id=6136cfb33fa7c437236bc4cf&pinned_post_type=share|accessdate=14 February 2022|archivedate=19 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220119131047/https://www.bbc.com/burmese/live/burma-58396049?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=6136cfb33fa7c437236bc4cf%26%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%BE%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%20%E1%80%85%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%20NUG%20%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%8A%E1%80%AC%262021-09-07T02:34:28.599Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:16c20cc4-1cd3-4a66-80fe-fa39eacd5f09&pinned_post_asset_id=6136cfb33fa7c437236bc4cf&pinned_post_type=share}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2021/sep/07/myanmar-opposition-announces-defensive-war-against-junta|title=Myanmar opposition announces 'defensive war' against junta|date=7 September 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=2 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220202134355/https://www.theguardian.com/world/2021/sep/07/myanmar-opposition-announces-defensive-war-against-junta}}</ref> * [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ ဂန့်ဂေါမြို့နယ်၊ [[မြင်သားရွာ၊ ဂန့်ဂေါမြို့နယ်|မြင်သားကျေးရွာ]]တွင် စက်တင်ဘာ ၁၀ ရက်က စစ်တပ်နှင့် တော်လှန်ရေးတပ်တို့ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားရာ အနည်းဆုံး လူ ၁၇ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>Deadly unrest reported in Myanmar after opposition urges 'defensive war' https://www.reuters.com/world/asia-pacific/deadly-unrest-reported-myanmar-after-opposition-urges-defensive-war-2021-09-10 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118194903/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/deadly-unrest-reported-myanmar-after-opposition-urges-defensive-war-2021-09-10/ |date=18 January 2022 }}</ref> * လွန်ခဲ့သည့် သုံးလတာကာလအတွင်း တိုက်ပွဲများတွင် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၁၇၀၀ ကျော် ကျဆုံးပြီး ၆၃၀ ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရက စက်တင်ဘာ ၁၄ ရက်တွင် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-1700-myanmar-junta-soldiers-killed-in-past-three-months-civilian-govt-says.html|title=Over 1700 Junta Soldiers Killed in Past Three Months, Civilian Government Says|date=14 September 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=13 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220213184102/https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-1700-myanmar-junta-soldiers-killed-in-past-three-months-civilian-govt-says.html}}</ref> * စက်တင်ဘာ ၂၁ ရက်က ကယားပြည်နယ်နှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒေသကြီးတို့တွင် တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်သား ၄၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ တိုက်ပွဲများအတွင်း အရပ်သား တိုက်ခိုက်ရေးသမား ၆ ဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/scores-of-myanmar-regime-troops-killed-in-clashes-with-civilian-ethnic-groups.html|title=Scores of Myanmar Regime Troops Killed in Clashes With Civilian/Ethnic Groups|date=21 September 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=14 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214055356/https://www.irrawaddy.com/news/burma/scores-of-myanmar-regime-troops-killed-in-clashes-with-civilian-ethnic-groups.html}}</ref> * စက်တင်ဘာ ၂၂ ရက်က ချင်းပြည်နယ် ထန်တလန်မြို့မှ ဒေသခံ ၈,၀၀၀ နီးပါးသည် စစ်တပ်မှ နေအိမ်များ လက်နက်ကြီးများဖြင့်ပစ်ခတ်ခြင်း မီးရှို့ခြင်း တို့ကြောင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ မီဇိုရမ်မြို့သို့ ထွက်ပြေး တိမ်းရှောင်ခဲ့ကြရသည်။ <ref>{{Cite web|title=Myanmar: Whole town flees amid fierce fighting|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58650762|accessdate=14 February 2022|archivedate=26 November 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211126130250/https://www.bbc.com/news/world-asia-58650762}}</ref> * ပြီးခဲ့သည့် သီတင်းပတ်အတွင်း စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ချင်းပြည်နယ်နှင့် ကယားပြည်နယ်ရှိ မြို့နယ်အချို့တွင် တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်သား ၃၀ ကျော်နှင့် တော်လှန်ရေးတပ်သား ၁၄ ဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-30-myanmar-junta-troops-killed-in-fierce-weekend-fighting.html|title=Over 30 Junta Soldiers Killed In Fierce Weekend Fighting|date=27 September 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=14 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214005244/https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-30-myanmar-junta-troops-killed-in-fierce-weekend-fighting.html}}</ref> * စက်တင်ဘာ ၂၈ ရက်ကလည်း ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်း ခြုံခိုတိုက်ခိုက်မှုအတွင်း စစ်တပ်မှ စစ်သား ၂၀ ထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ တိုက်ပွဲများအတွင်း ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမား ၄ ဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့သလို လက်နက်မဲ့ အသက် ၇၀ အရွယ် အရပ်သားတစ်ဦးလည်း စစ်တပ်၏ လက်ချက်ဖြင့် သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-troops-ambushed-in-shan-state.html|title=Myanmar Junta Troops Ambushed in Shan State|date=28 September 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=14 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214005113/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-troops-ambushed-in-shan-state.html}}</ref> === အောက်တိုဘာလ === * အောက်တိုဘာလ အောက်တိုဘာလ ၆ ရက်နေ့က မကွေးတိုင်း ဂန့်ဂေါမြို့နယ်တွင် ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ခံရခြင်းကြောင့် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၄၀ ကျော် ကျဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-40-myanmar-junta-soldiers-killed-in-ambush.html|title=Over 40 Myanmar Soldiers Killed in Ambush|publisher=The Irrawaddy|date=6 October 2021|accessdate=7 October 2021|archivedate=6 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211006085942/https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-40-myanmar-junta-soldiers-killed-in-ambush.html}}</ref> * ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့မှစပြီး တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များ၏ ပစ်မှတ်ထားတိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် အနည်းဆုံး စစ်တပ်သတင်းပေးသူ/ဒလန် ၄၀၆ ဦး သေဆုံးပြီး ၂၈၅ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း စစ်အစိုးရထိန်းချုပ်ထားသော မီဒီယာများက အောက်တိုဘာ ၇ ရက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/hundreds-of-myanmar-junta-informants-killed-or-wounded.html|title=Hundreds Of Myanmar Junta Informants Killed Or Wounded|publisher=The Irrawaddy|date=7 October 2021|accessdate=7 October 2021|archivedate=7 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211007103445/https://www.irrawaddy.com/news/burma/hundreds-of-myanmar-junta-informants-killed-or-wounded.html}}</ref> ထိုနေ့တွင်ပင် [[အနောက်မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] တိုင်းမှူး ဗိုလ်မှူးချုပ် ဖြိုးသန့်အား ဘက်ပြောင်းရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့နှင့် ဆက်သွယ်ခဲ့သည်ဟု စွပ်စွဲကာ ဖမ်းဆီးခြင်း ခံခဲ့ရကာ ယခုအချိန်အထိ ရာထူးမှ လွတ်မြောက်ရန် ကြိုးပမ်းသည့် အဆင့်အမြင့်ဆုံး အရာရှိ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-military-detains-north-western-commander-for-planning-to-defect-ethnic-insurgent-sources.html|title=Myanmar Military Detains North Western Commander For Planning to Defect: Ethnic Insurgent Sources|publisher=The Irrawaddy|date=7 October 2021|accessdate=7 October 2021|archivedate=7 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211007102131/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-military-detains-north-western-commander-for-planning-to-defect-ethnic-insurgent-sources.html}}</ref> * ပြီးခဲ့သည့် သီတင်းပတ်ကုန်က စစ်ကိုင်းတိုင်းနှင့် မကွေးတိုင်း ဒေသကြီးနှင့် ကယားပြည်နယ်တို့၌ တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ရာ စစ်အစိုးရ စစ်သည် ၉၀ ခန့် ကျဆုံးခဲ့ကြောင်း အောက်တိုဘာလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် သိရသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/some-90-myanmar-junta-soldiers-killed-during-intense-weekend-fighting.html|title=Some 90 Junta Soldiers Killed During Intense Weekend Fighting|date=11 October 2021|accessdate=14 February 2022|archivedate=14 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214003054/https://www.irrawaddy.com/news/burma/some-90-myanmar-junta-soldiers-killed-during-intense-weekend-fighting.html}}</ref> === နိုဝင်ဘာလ === * နိုဝင်ဘာလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒေသကြီး [[ကလေးမြို့]] ပီဒီအက်ဖ် အခြေစိုက် စခန်းအား စစ်အစိုးရ တပ်ဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ ကလေးပီဒီအက်ဖ်မှ ဆေးတပ်သား ၉ ဦး ဖမ်းမိခဲ့ကာ ကလေး PDF တပ်ရင်း ၃ မှ တိုက်ခိုက်ရေးသမား ၂ ဦး ကျဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=Soldiers capture PDF medics during raid on resistance base camp in Kalay|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/soldiers-capture-pdf-medics-during-raid-on-resistance-base-camp-in-kalay|accessdate=14 February 2022|archivedate=28 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220128121442/https://www.myanmar-now.org/en/news/soldiers-capture-pdf-medics-during-raid-on-resistance-base-camp-in-kalay}}</ref> * နိုဝင်ဘာ ၁၇ ရက်ကလည်း ရှမ်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်း [[ဖယ်ခုံမြို့နယ်]]ရှိ မိုးဗြဲပြည်သူ့ ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (PDF) ၏ ကင်းစခန်းအား ဒါဇင်နှင့်ချီသော အစိုးရ တပ်ဖွဲ့များက ခြုံခိုတိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ကင်းစခန်းအား စောင့်ကြပ်နေသော PDF တိုက်ခိုက်ရေးသမားများ အိပ်ပျော်နေစဉ် ခြေမြန်တပ်ရင်း (ခမရ) ၄၂၂ မှ တပ်ဖွဲ့ဝင်များ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ စစ်အစိုးရတပ်များက ဝိုင်းရံထားသောကြောင့် ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမားများသည် ကင်းစခန်းမှ ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news|title=Dozens of junta troops ambush Moebye PDF outpost|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/dozens-of-junta-troops-ambush-moebye-pdf-outpost|accessdate=14 February 2022|archivedate=20 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220120192337/https://www.myanmar-now.org/en/news/dozens-of-junta-troops-ambush-moebye-pdf-outpost}}</ref> * နိုဝင်ဘာ ၂၃ ရက်ကလည်း စစ်ကိုင်းတိုင်း မုံရွာခရိုင် [[ပလ္လင်ရွာ၊ ကနီမြို့နယ်|ပလ္လင်ကျေးရွာ]]အနီးရှိ ပီဒီအက်ဖ် နယ်မြေခံတပ်ရင်း ၂၀၅ အား ဘူဒိုဇာမြေထိုးစက်များအပါအဝင် စစ်ကား ၁၀ စီး၊ စစ်သား ၃၀ ခန့်က ချောင်းမြောင်းဖျက်ဆီးခဲ့သဖြင့် ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမားများ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့သည်။ အခြေစိုက်စခန်းသည် PDF မှ ဖောက်ခွဲရေးပစ္စည်းများပြုလုပ်သည့် အလုပ်ရုံနေရာလည်းဖြစ်သည်။ စီးနင်းမှုအတွင်း စစ်အစိုးရတပ်များက လက်နက်များ သိုလှောင်ထားသည့် အဆောက်အအုံနှစ်ခုကို မီးရှို့ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Military raid destroys resistance base in Monywa, PDF says|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/military-raid-destroys-resistance-base-in-monywa-pdf-says|accessdate=14 February 2022|archivedate=27 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220127221223/https://www.myanmar-now.org/en/news/military-raid-destroys-resistance-base-in-monywa-pdf-says}}</ref> * နိုဝင်ဘာ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ကယားပြည်နယ် ဒီမောဆိုးမြို့နယ် [[ဟိုဖိတ်ရွာ၊ ဒီးမော့ဆိုမြို့နယ်|ဟိုဖိတ်ကျေးရွာ]]အနီးတွင် စစ်ကောင်စီတပ်များက ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ကရင်နီအမျိုးသား ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (KNDF) မှ ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမား ၄ ဦး ကျဆုံးခဲ့သည်။ အဆိုပါ ၄ ဦးမှာ နံနက် ၅ နာရီ ၃၀ ခန့်တွင် ခြေမြန်တပ်ရင်း ၄၂၇ မှ တပ်ဖွဲ့ဝင်များ၏ ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ခံရသော ကင်းထောက်အဖွဲ့မှ တပ်သား ၆ ဦးဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite news|title=Military kills four KNDF members in Demoso|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/military-kills-four-kndf-members-in-demoso|accessdate=14 February 2022|archivedate=3 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211203102554/https://www.myanmar-now.org/en/news/military-kills-four-kndf-members-in-demoso}}</ref> * ထို့အပြင်[[ရွှေကူမြို့]]အရှေ့ဘက် ၁၆ ကီလိုမီတာအကွာရှိ ကချင်အေးကျေးရွာအနီးတွင် ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော် နှင့် စစ်တပ်မှ စစ်သား ၁၀၀ ခန့် တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ကေအိုင်အေက ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့နှင့် ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်သည်ဟူသော ကောလာဟလများကို ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး တိုက်ပွဲကြောင့် KIA ၏ ကျဆုံးသူစာရင်းကို ထုတ်ဖော်ပြောကြားခြင်းမရှိပေ။ မကြာသေးမီက ရရှိထားသော [[ဆူခွိုင်း ၃၀|Su-30]] ဂျက်တိုက်လေယာဉ် ၂ စင်းက စမ်းသပ်ပစ်လွှတ်ခဲ့သည့် လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှု ဖြစ်ပွားပြီးနောက် တိုက်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite news|title=Military deploys Russian-made fighter jets against KIA targets|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/military-deploys-russian-made-fighter-jets-against-kia-targets|accessdate=14 February 2022|archivedate=6 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211206010220/https://myanmar-now.org/en/news/military-deploys-russian-made-fighter-jets-against-kia-targets}}</ref> * ထိုနေ့တွင်ပင် မတူပီ CDF သည် [[ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်]]နှင့် ပူးပေါင်းကာ [[မတူပီမြို့]]နှင့် [[ပလက်ဝမြို့]]ကို ဆက်သွယ်သည့် လမ်းပေါ်တွင် ခြေမြန်တပ်ရင်း ၃၀၄ ကင်းစခန်းအား တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဆုတ်ခွာသွားခြင်းမပြုမီတွင် ခုခံရေးတပ်ဖွဲ့များက အစောင့်တပ်သား ၂ ဦးကိုသာ သတ်ဖြတ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name="auto" /> * နိုဝင်ဘာ ၂၆ ရက်က ချင်းပြည်နယ် [[မတူပီမြို့]]အနီးတွင် တပ်စွဲထားသည့် ချင်းပြည်ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (CDF) မှ ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမားများက စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၀ ဦးအား တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်သား ၂ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref name="auto">{{Cite news|title=Chinland Defence Force attacks junta soldiers in Matupi|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/chinland-defence-force-attacks-junta-soldiers-in-matupi|accessdate=14 February 2022|archivedate=1 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220201001003/https://www.myanmar-now.org/en/news/chinland-defence-force-attacks-junta-soldiers-in-matupi}}</ref> * [[မတ္တရာမြို့နယ်]] အရှေ့တောင်ဘက် တောတောင်ကုန်းများတွင် ယခင်က ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရသော PDF တိုက်ခိုက်ရေးသမားတစ်ဦး၏ ရုပ်အလောင်းကို နိုဝင်ဘာ ၂၈ ရက်က တွေ့ရှိခဲ့သည်။ PDF တိုက်ခိုက်ရေးသမား ရဲသူနိုင်အား နိုဝင်ဘာလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ဖမ်းမိခဲ့ပြီး စစ်သားများက စခန်းအား မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့သည့် PDF အခြေစိုက်စခန်းသို့ အတင်းအဓမ္မ ပို့ဆောင်ခိုင်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=PDF member in Mandalay Region killed in junta custody|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/pdf-member-in-mandalay-region-killed-in-junta-custody|accessdate=14 February 2022|archivedate=3 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211203102555/https://www.myanmar-now.org/en/news/pdf-member-in-mandalay-region-killed-in-junta-custody}}</ref> === ဒီဇင်ဘာလ === * မိုးညှင်းတွင် လေကြောင်း တိုက်ခိုက်မှု ပြုလုပ်ပြီး တစ်ပတ်ခန့်အကြာ ဒီဇင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော် ခြေမြန်တပ်ရင်း (၄၂) မှ စစ်သား ၅၀ ခန့်က [[မိုးညှင်းမြို့နယ်]] ညောင်ထောက်ရွာအနီး KIA နယ်မြေကို နံနက် ၈ နာရီ ဝန်းကျင်တွင် တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ညနေ ၆ နာရီခန့်တွင် ပြီးဆုံးခဲ့သည်။ KIA ပြန်ကြားရေးတာဝန်ခံက ၎င်းတို့ဘက်မှ ထိခိုက်ကျဆုံးမှု အသေးစိတ်ကို ထုတ်ဖော်ပြောကြားခြင်း မရှိပေ။ ဖားကန့်မြို့လယ် ၁၇ မိုင်ခန့်အကွာ၊ [[ဖားကန့်မြို့]]နှင့် [[မိုးညှင်းမြို့]]ကို ဆက်သွယ်သည့် ကားလမ်းတစ်လျှောက်ရှိ ဝေလုံကျေးရွာအနီး၌လည်း တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ရာ ခြေလျင်တပ်ရှေ့တိုးနိုင်ရေးအတွက် ညနေ ၃ နာရီမှ ၈ နာရီအထိ လက်နက်ကြီး အမြောက်အချက်ရေ ၃၀ ခန့်ဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=KIA clashes with junta soldiers in Hpakant and Mohnyin|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/kia-clashes-with-junta-soldiers-in-hpakant-and-mohnyin|accessdate=14 February 2022|archivedate=6 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211206011605/https://www.myanmar-now.org/en/news/kia-clashes-with-junta-soldiers-in-hpakant-and-mohnyin}}</ref> စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များကလည်း ညလုံးပေါက် စစ်ဆင်ရေးပြုလုပ်ခဲ့ရာ တိုက်ပွဲပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားပြီးနောက် သိန်းမင်း PDF (TM-PDF) စခန်းကို သိမ်းပိုက်ပြီး မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမားများ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခဲ့ရပြီး TM-PDF တိုက်ခိုက်ရေးသမား ၂ ဦး သေဆုံးကာ အခြားအများအပြား ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ <ref>Awaiting for official news report to be used as citation</ref> * ဒီဇင်ဘာ ၇ ရက်က [[ဆားလင်းကြီးမြို့နယ်]] [[ဒုံးတောရွာ၊ ဆားလင်းကြီးမြို့နယ်|ဒုံးတောရွာ]]အတွင်း၌ စစ်တပ်မှ အရပ်သား ၁၁ ဦးအား ဖမ်းဆီး၍ မီးရှို့သတ်ဖြတ်ခဲ့ပြီးနောက် မီးလောင်ကျွမ်းဆဲဖြစ်သော အလောင်းများကို ဒေသခံများက တွေ့ရှိခဲ့သည်။ အနီးနားတွင် သွားလာနေသော စစ်ကောင်စီယာဉ်တန်းအား PDF တိုက်ခိုက်ရေးသမားများက ဖောက်ခွဲရေးပစ္စည်းများဖြင့် ဖောက်ခွဲတိုက်ခိုက်ခဲ့မှုအပြီးတွင် စစ်အစိုးရစစ်သား ၁၀၀ ခန့်က ရွာကို ဝင်ရောက်မွှေနှောက်သွားခဲ့သည်။ မီးလောင်မှုတွင် နောက်ထပ်လူတစ်ဦးမှာ အရပ်သားတစ်ဦးဖြစ်ပြီး မည်သူမည်ဝါဖြစ်သည်ကို မသိရပေ။<ref>{{Cite news|title=လူအစုလိုက် မီးရှို့သတ်ခံရသည့် ဆားလင်းကြီးတွင် ရုပ်အလောင်းထပ်တွေ့|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/mm/news/9596|author=မောင်ရွှေဝါ|date=၈ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁|accessdate=14 February 2022|archivedate=14 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214152914/https://www.myanmar-now.org/mm/news/9596}}</ref> * ဒီဇင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် စစ်တပ်က သိမ်းပိုက်ထားသော ထန်တလန်မြို့တွင် စစ်တပ် နှင့် CDF တပ်ဖွဲ့တို့ မိနစ် ၉၀ ကြာ တိုက်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ စစ်တပ်က CDF မှ မြို့ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်စေရန် ဦးတည်သည့် ကြီးမားသော ထိုးစစ်ကို ထပ်မံထိုးစစ်ဆင်ပြီးနောက်၊ တိုက်ပွဲအတွင်း CDF တိုက်ခိုက်ရေးသမား ၃ ဦး သေဆုံးခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ အဆိုပါသီတင်းပတ်အတွင်း စစ်တပ်သိမ်းပိုက်ထားသည့် ထန်တလန်မြို့တွင် နေအိမ် ၁၂ လုံး မီးလောင်ပျက်စီးခဲ့ပြီး ချင်းပြည်နယ် မြို့တွင်း အဆောက်အအုံ လေးပုံတစ်ပုံကျော် ပျက်စီးခဲ့ကာ ၂ဘက်လုံးမှ အကာအကွယ်ယူ ပစ်ခတ်ရန် ခက်ခဲသွားသည်။ <ref>{{Cite news|title=Well over a quarter of Thantlang now destroyed by fire as rebel group vows to 'drive out' junta soldiers|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/well-over-a-quarter-of-thantlang-now-destroyed-by-fire-as-rebel-group-vows-to-drive-out-junta|accessdate=14 February 2022|archivedate=10 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211210154834/https://www.myanmar-now.org/en/news/well-over-a-quarter-of-thantlang-now-destroyed-by-fire-as-rebel-group-vows-to-drive-out-junta}}</ref> * မကွေးတိုင်းဒေသကြီး မြိုင်ပြည်သူ့ ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (PDF) မှ ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမားများက ဒီဇင်ဘာ ၉ ရက် နံနက်အစောပိုင်းက လက်လုပ်ဗုံး ၃ လုံးဖြင့် စစ်ကားနှစ်စီးအား ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ခြုံခိုတိုက်ခိုက်မှုတွင် အနည်းဆုံး စစ်သား ၃ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း PDF တွင်က ဆိုသည်။ မွန်းတည့်အချိန်၌ PDF သည် [[မင်းသားကျ (တောင်)ရွာ၊ မြိုင်မြို့နယ်|မင်းသားကျကျေးရွာ]]သို့ ခြေလျင်ထွက်ခွာလာသော စစ်သားများအား ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး နှစ်ဖက်အပြန်အလှန် ပစ်ခတ်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ သို့သော် ထိုတိုက်ပွဲနှင့် ပတ်သက်၍ အသေအပျောက် သတင်းများ မရှိခဲ့ပေ။ <ref>{{Cite news|title=Soldiers target villagers after ambush by Myaing PDF|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/soldiers-target-villagers-after-ambush-by-myaing-pdf|accessdate=14 February 2022|archivedate=17 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220117130024/https://myanmar-now.org/en/news/soldiers-target-villagers-after-ambush-by-myaing-pdf}}</ref> * KNDF နှင့် ကရင်နီတပ်မတော် (ကေအေ) တပ်ဖွဲ့များနှင့် တပ်မတော် ခြေမြန်တပ်ရင်း (၄၂၈) မှ တပ်ဖွဲ့ဝင်များနှင့် ရဲတပ်ဖွဲ့တို့ တိုက်ပွဲများ ၄ ရက်ကြာ တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်ခဲ့ပြီးနောက် စစ်ကောင်စီတပ်သား (၄)ဦး ကျဆုံးခဲ့ကြောင်း KNDF ကဆိုသည်။ "သေသွားတာလားတော့ မသိဘူး။ အနည်းဆုံးခန့်မှန်းခြေကတော့ သုံးယောက်နဲ့ လေးယောက်ကြားမှာ စစ်တပ်ဘက်က ပြင်းပြင်းထန်ထန် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရထားတယ်လို့ ယူဆထားတယ်" ဟု KNDF ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူက ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |title=ကယားပြည်နယ်အတွင်း တိုက်ပွဲများ ဆက်လက်ပြင်းထန်နေ |url=https://www.myanmar-now.org/mm/news/9658 |website=Myanmar NOW |language=my |accessdate=14 February 2022 |archivedate=14 February 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214144642/https://www.myanmar-now.org/mm/news/9658 }}</ref> <ref>{{Cite news|title=Clashes in Kayah State kill at least four regime soldiers: KNDF|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/clashes-in-kayah-state-kill-at-least-four-regime-soldiers-kndf|accessdate=14 February 2022|archivedate=25 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211225174335/https://www.myanmar-now.org/en/news/clashes-in-kayah-state-kill-at-least-four-regime-soldiers-kndf}}</ref> နှစ်ရက်ကြာဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲများအတွင်း စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး [[ခေါင်းကွဲရွာ၊ မြောင်မြို့နယ်|ခေါင်းကွဲကျေးရွာ]]၌ တပ်မတော်မှ တပ်ဖွဲ့ဝင် ၄ ဦးနှင့် PDF တိုက်ခိုက်ရေးသမား ၃ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ၃ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ ထို့နောက် တပ်မတော်မှ လက်နက်ကြီးများနှင့် စနိုက်ပါများဖြင့် အင်အားအလွန်အကျွံ အသုံးပြုပြီးနောက် ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမားများသည် ရွာမှ ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news|title=Soldiers kill and burn five people in Sagaing Region village after clashes with PDF|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/soldiers-kill-and-burn-five-people-in-sagaing-region-village-after-clashes-with-pdf|accessdate=14 February 2022|archivedate=8 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220208210310/https://www.myanmar-now.org/en/news/soldiers-kill-and-burn-five-people-in-sagaing-region-village-after-clashes-with-pdf}}</ref> * ထိုနေ့တွင်ပင် ခုခံ ခိုအောင်းရာ နေရာ နှစ်ခုကို စစ်တပ်က ဝင်ရောက် စီးနင်းမှု ကြောင့် မန္တလေး အရပ်ဘက် ပြောက်ကျားတပ်သား ၈ ဦးကို သေဆုံးခဲ့သည်။ စစ်တပ် တပ်ဖွဲ့ဝင်များက မဟာအောင်မြေနှင့် ပြည်ကြီးတံခွန်မြို့နယ်များရှိ ပြည်သူ့ ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (PDF) များကို ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ရာ တပ်မတော်တပ်သားများအား တိုက်ခိုက်မှုတွင် ပါဝင်ခဲ့သူဟု သံသယရှိသူတစ်ဦးမှ ဝန်ခံပြီးနောက် အဆိုပါစီးနင်းမှု ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ မဟာအောင်မြေစခန်း၌ ဖြစ်ပွားသော တိုက်ပွဲတွင် PDF အဖွဲ့ဝင် ၇ ဦး ကျဆုံးကာ စစ်ကောင်စီတပ်သားတစ်ဦး ဝမ်းဗိုက်တွင် ကျည်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ပြီး ပြည်ကြီးတံခွန်စခန်း၌ စစ်အစိုးရတပ်များအား လက်လုပ်ဗုံးဖြင့် ပစ်ပေါက်ကာ ထွက်ပြေးကြစဉ် PDF တိုက်ခိုက်ရေးသမားတစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=Myanmar Junta Claims to Have Killed 8 Resistance Fighters in Mandalay Raids|work=Myanmar NOW|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-claims-to-have-killed-8-resistance-fighters-in-mandalay-raids.html|accessdate=14 February 2022|archivedate=13 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220213180339/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-claims-to-have-killed-8-resistance-fighters-in-mandalay-raids.html}}</ref> * ဒီဇင်ဘာလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် စစ်တပ်က အမြောက်မြားဖြင့် ပစ်ခတ်ကူညီနေသည့် စစ်ကိုင်းတိုင်း အရာတော်မြို့နယ် [[ကဲဘာရွာ၊ အရာတော်မြို့နယ်|ကဲဘာကျေးရွာ]]တွင် ဇေယျာ ၇ ဟု ခေါ်သည့် အခြား ဒေသခံ တော်လှန်ရေးသမားများအား ထိုးစစ်ဆင် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမားများသည် စစ်တပ်၏ လက်နက်အင်အား သာလွန်ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news|title=Myanmar military torches 100 homes in Sagaing Region village|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/myanmar-military-torches-100-homes-in-sagaing-region-village|accessdate=14 February 2022|archivedate=15 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211215064637/https://www.myanmar-now.org/en/news/myanmar-military-torches-100-homes-in-sagaing-region-village}}</ref> * ထို့အပြင် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး [[လှိုင်သာယာမြို့နယ်]]တွင် ဗုံးအများအပြား ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဒဏ်ရာရရှိသူ ၃ ဦး အပါအဝင် သံသယရှိသူ ၁၂ ဦးကို တပ်မတော်မှ PDF ဟုစွပ်စွဲပြီး ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်သွားသည့် နောက်ထပ် ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမား ၂ ဦးကိုလည်း ကျည်ကာအင်္ကျီများ ဝတ်ဆင်ထားသည့် အရပ်ဝတ် လက်နက်ကိုင် စစ်ကောင်စီတပ်သားများက ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည်။ လက်လုပ်ဖောက်ခွဲရေးပစ္စည်းများကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင် အခြားပြောက်ကျားတိုက်ခိုက်ရေးသမားများ သေဆုံးမှုများလည်း ရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Three injured guerrilla fighters among 12 arrested after accidental explosion in Yangon|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/three-injured-guerrilla-fighters-among-12-arrested-after-accidental-explosion-in-yangon|accessdate=14 February 2022|archivedate=15 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211215064635/https://www.myanmar-now.org/en/news/three-injured-guerrilla-fighters-among-12-arrested-after-accidental-explosion-in-yangon}}</ref>ဒီပဲယင်း PDF တိုက်ခိုက်ရေးသမားများ နေရာယူထားသည့် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး ဒီပဲယင်းမြို့နယ်ကို တပ်မတော်မှ ဝိုင်းရံထားသည်ဟု ဒီပဲယင်း PDF ခေါင်းဆောင်က သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ “တော်တော်အခြေအနေဆိုးနေပြီ။ မနားတော့ဘူးဗျ။ စစ်ကြောင်းက တစ်ကြောင်းပြီးတစ်ကြောင်း လာနေတာ။ တစ်ကြောင်းက ဒီရွာကို ဖြတ်သွားရင် နောက်ထပ်တစ်ကြောင်းက ဒီရွာကို ဦးတည်နေပြီ။ အဲဒီလိုမျိုးဖြစ်နေတာ” ဟု ဒီပဲယင်း PDF ခေါင်းဆောင်မှ Myanmar NOW သို့ ပြောကြားခဲ့သည်။ လွန်ခဲ့သည့်လမှစတင်၍ တပ်မတော်သည် လေကြောင်း ချေမှုန်းရေး မစ်ရှင်များ ဆောင်ရွက်ရန်အတွက် ဒီပဲယင်းမြို့ အနောက်ဘက်သို့ ရဟတ်ယာဉ် ခြောက်စီးဖြင့် လေကြောင်းချီတပ်မှ စစ်သား ၁၅၀ ခန့် စေလွှတ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=Junta soldiers murder three more villagers in Depayin|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/junta-soldiers-murder-three-more-villagers-in-depayin|accessdate=14 February 2022|archivedate=10 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220210222452/https://www.myanmar-now.org/en/news/junta-soldiers-murder-three-more-villagers-in-depayin}}</ref> * ကေအဲန်ယူ တပ်မဟာ ၆ လက်အောက်ရှိ ထိုင်းနယ်စပ်အနီး [[လေးကေ့ကော်|လေးကကော်မြို့သစ်]]တွင် ဒီဇင်ဘာ ၁၄ ရက်က တပ်မတော်မှ စစ်သား ၂၀၀ ခန့်ဖြင့် ရှာဖွေစစ်ဆေးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ NLD အမတ် ဝေလင်းအောင် အပါအဝင် စစ်အစိုးရ ဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုများနှင့် ဆက်စပ်နေသည်ဟု ယူဆရသော လူအများအပြားကို စစ်တပ်က ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ခြေမြန်တပ်ရင်း ၅၆၀ မှ ယာဉ်တန်းလေးစီးဖြင့် ရောက်ရှိလာသည့် တပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် လေးကေကော်မြို့ ငြိမ်းချမ်းရေး ရပ်ကွက်တွင် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများနှင့် ပြည်သူ့ ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်များကို ရှာဖွေခဲ့သည်။ အဆိုပါ စီးနင်းမှုကို ခွင့်ပြုထားခြင်း ရှိ၊ မရှိ မေးမြန်းရန် ဖုန်းခေါ်ဆိုမှုများကို KNU တပ်မဟာ (၆) မှ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူက ဖြေကြားခြင်း မရှိပေ။ * ယောဒေသကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (YDF) အစည်းဝေးကျင်းပနေသည့် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး ဂန့်ဂေါမြို့နယ် [[နှမ်းခါးရွာ၊ ဂန့်ဂေါမြို့နယ်|နှမ်းခါးကျေးရွာ]]ကို တပ်မတော်က လေကြောင်းမှ ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်က ယောကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့မှ ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမား ၂၀ ကျဆုံးခဲ့သည်။ ရွာကို လေကြောင်းထိုးစစ်ဆင်ရာတွင် ရဟတ်ယာဉ်သုံးစင်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ နှမ်းခါးရွာကို စစ်အစိုးရ ကျောထောက်နောက်ခံပြု ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့ဝင် ၁၅၀ ခန့်က သိမ်းပိုက်ထားသည်ဟု ရွာခံတစ်ဦးက ပြောသည်။ <ref>{{Cite news|title=At least 20 killed in air raid on Magway village|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/at-least-20-killed-in-air-raid-on-magway-village|accessdate=14 February 2022|archivedate=27 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211227131155/https://www.myanmar-now.org/en/news/at-least-20-killed-in-air-raid-on-magway-village}}</ref> ထို့အပြင် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး [[သန်လျင်မြို့နယ်]]တွင် တပ်မတော်က ဝင်ရောက်စီးနင်းမှုအတွင်း ဒေသခံ လက်နက်ကိုင် တော်လှန်ရေး အဖွဲ့ ဝင်တစ်ဦး ပစ်သတ်ခံရပြီး အခြား သုံးဦးကိုလည်း ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည်။ နံနက် ၉ နာရီခန့်တွင် [[လဟာယက်|လဟာရပ်ကျေးရွာ]]အနီးရှိ နေအိမ်တစ်လုံးအား စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အဆိုပါအဖွဲ့မှ အသက် ၃၀ အရွယ် အမျိုးသားတစ်ဦး ရင်ဘတ်နှင့် ပေါင်တို့တွင် သေနတ်ဒဏ်ရာဖြင့် သေဆုံးခဲ့ပြီး အမျိုးသားနှစ်ဦးနှင့် အမျိုးသမီးတစ်ဦးတို့ကို ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည်။ သေဆုံးနေသည့် ခုခံတိုက်ခိုက်ရေးသမား၏ ရုပ်အလောင်းကို စစ်သားများက သိမ်းယူသွားကာ သေဆုံးသူမှာ ဖြိုးမောင်မောင်ဦးဖြစ်ကြောင်း သန်လျင်အခြေစိုက် ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်စာမျက်နှာတစ်ခုက ဆိုသည်။ <ref>{{Cite news|title=One resistance fighter killed, three arrested in Thanlyin raid|work=Myanmar NOW|url=https://myanmar-now.org/en/news/one-resistance-fighter-killed-three-arrested-in-thanlyin-raid|accessdate=14 February 2022|archivedate=21 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211221031550/https://www.myanmar-now.org/en/news/one-resistance-fighter-killed-three-arrested-in-thanlyin-raid}}</ref> * ပြီးခဲ့သည့် သီတင်းပတ်နှောင်းပိုင်းတွင် ကရင်နီအမျိုးသား ကာကွယ်ရေးတပ် (KNDF) မှ သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကယား(ကရင်နီ)ပြည်နယ် လွိုင်ကော်မြို့နယ် [[ကွန်နားရွာ၊ လွိုင်ကော်မြို့နယ်|ကွန်နားကျေးရွာ]]မှ တပ်မတော် တပ်ဖွဲ့ဝင်များ ဒီဇင်ဘာ ၂၀ ရက်တွင် ထွက်ခွာသွားခဲ့သည်။ KNDF အဖွဲ့ဝင်များ၏ ပြောကြားချက်အရ သီတင်းပတ်ကုန်တွင် ခွန်းနား တွင် တပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၃၀ ခန့် တပ်စွဲထားကြောင်း သိရသည်။ ပြီးခဲ့သည့် သီတင်းပတ်က တနင်္လာနေ့နှင့် ကြာသပတေးနေ့များတွင် တိုက်ပွဲ နှစ်ကြိမ်ဖြစ်ပွားပြီးနောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများ ထပ်မံဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း မရှိဟု ၎င်းက ဆက်လက်ပြောသည်။<ref>{{cite web |author1=အက်စတာဂျေ |title=လွိုင်ကော်မြို့နယ် ကွန်နားရွာတွင် နေအိမ်အများအပြား မီးထပ်ရှို့ခံရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/9737 |website=Myanmar NOW |access-date=၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |language=my |date=၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁ |accessdate=15 February 2022 |archivedate=15 February 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220215081334/https://myanmar-now.org/mm/news/9737 }}</ref> ==== ခရစ္စမတ်အကြို လူသတ်ပွဲ ==== {{main|မိုဆို လူသတ်ပွဲ}} * ကယားပြည်နယ် ဖရူဆိုမြို့နယ် [[မိုဆိုရွာ၊ ဖရူဆိုမြို့နယ်|မိုဆိုရွာ]]အနီးတွင် စစ်ဘေးရှောင်ယာဉ်တန်းကို [[တပ်မတော်|စစ်တပ်]]က ဒီဇင်ဘာ ၂၄ ရက်က အလစ်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ လူ ၃၅ ဦးထက်မနည်း သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရသည်။ အဆိုပါသေဆုံးမှုများတွင် အကျိုးအမြတ်မယူသော Save the Children အဖွဲ့မှ ဝန်ထမ်းနှစ်ဦး ပါဝင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=UN 'horrified' by massacre of dozens of civilians in Myanmar|work=Myanmar NOW|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/12/26/united-nations-horrified-myanmar-massacre-dozens-civilians|date=December 26, 2021|accessdate=February 1, 2022|archivedate=26 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211226231042/https://www.aljazeera.com/news/2021/12/26/united-nations-horrified-myanmar-massacre-dozens-civilians}}</ref> အဆိုပါဖြစ်ရပ်နှင့်ပတ်သက်၍ 'စေ့စေ့စပ်စပ် ပွင့်လင်းမြင်သာသော စုံစမ်းစစ်ဆေးမှု' ပြုလုပ်ရန် ကုလသမဂ္ဂက တောင်းဆိုထားသည်။ == ၂၀၂၂ == === ဇန်နဝါရီလ === * ဇန်နဝါရီ ၃၁ ရက်က မကွေး၊ စစ်ကိုင်းနှင့် တနင်္သာရီတိုင်း ဒေသကြီးနှင့် ချင်းပြည်နယ်၊ ရှမ်းနှင့် ကယားပြည်နယ်တို့တွင် သုံးရက်ကြာ ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ခံရမှုအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်သား အနည်းဆုံး ၃ ဒါဇင်ထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistance-kills-dozens-of-junta-soldiers-in-three-days-of-clashes.html|title=Myanmar Resistance Kills Dozens of Junta Soldiers in Three Days of Clashes|publisher=The Irrawaddy|date=January 31, 2022|accessdate=February 1, 2022|archivedate=13 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220213140918/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistance-kills-dozens-of-junta-soldiers-in-three-days-of-clashes.html}}</ref> === ဖေဖော်ဝါရီ === * ၁ ဖေဖော်ဝါရီ - စစ်ကိုင်းတိုင်း ကနီမြို့နယ်အတွင်း စစ်ကောင်စီ တပ်ဖွဲ့ဝင်များနှင့် မဟာမိတ်ပျူစောထီးပြည်သူ့တပ်ဖွဲ့ဝင် အယောက် ၃၀ ထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့ကြောင်း ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက်က သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ စစ်အစိုးရက ထောက်ပံ့ရေးပစ္စည်းများနှင့် စစ်သည်များ သယ်ဆောင်သည့် သင်္ဘောများကို ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး တိုက်ခိုက်မှုအတွင်း အနည်းဆုံး သင်္ဘောတစ်စီး မီးလောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/thirty-junta-soldiers-reportedly-killed-in-upper-myanmar.html|title=Thirty Junta Soldiers reportedly killed in Upper Myanmar|accessdate=14 February 2022|archivedate=14 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214193946/https://www.irrawaddy.com/news/burma/thirty-junta-soldiers-reportedly-killed-in-upper-myanmar.html}}</ref> * ၂ ဖေဖော်ဝါရီ - စစ်အစိုးရလိုလားသော လူထုစုဝေးပွဲတွင် ဗုံးဖြင့် တိုက်ခိုက်ခံရမှုကြောင့် လူ ၂ ဦး သေဆုံးပြီး ၃၈ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/two-killed-38-injured-at-rally-attack-on-myanmar-coup-anniversary.html|title=Two Killed, 38 Injured at Rally Attack on Myanmar Coup Anniversary|publisher=The Irrawaddy|date=February 2, 2022|accessdate=February 2, 2022|archivedate=13 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220213140526/https://www.irrawaddy.com/news/burma/two-killed-38-injured-at-rally-attack-on-myanmar-coup-anniversary.html}}</ref> * ၃ ဖေဖော်ဝါရီ - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်၏ ပြောကြားချက်အရ ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက် အာဏာသိမ်းမှုမှ စတင်ကာ ပစ်မှတ်ထားသော တိုက်ခိုက်မှုများတွင် စစ်အစိုးရက ခန့်အပ်ထားသော အရာရှိ ၃၆၇ ဦး လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခံခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/almost-370-myanmar-junta-officials-assassinated-since-coup.html|title=Almost 370 Junta Officials Assassinated Since Coup|publisher=The Irrawaddy|date=February 2, 2022|accessdate=February 3, 2022|archivedate=14 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214194001/https://www.irrawaddy.com/news/burma/almost-370-myanmar-junta-officials-assassinated-since-coup.html}}</ref> * ၇ ဖေဖော်ဝါရီ - စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒေသကြီးအတွင်း နယ်မြေခံ PDF များ၏ လျပ်တပြတ် တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် စစ်သား ၃၈ ဦး ကျဆုံးခဲ့သည်။ အဆိုပါ တိုက်ခိုက်မှုများတွင် ဒရုန်းများ အသုံးပြုမှုလည်း ပါဝင်သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/38-junta-soldiers-reported-killed-in-upper-myanmar.html|title=38 Junta Soldiers Reported Killed in Upper Myanmar|publisher=The Irrawaddy|date=February 7, 2022|accessdate=February 7, 2022|archivedate=13 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220213140304/https://www.irrawaddy.com/news/burma/38-junta-soldiers-reported-killed-in-upper-myanmar.html}}</ref> ကချင်ပြည်နယ် ဖားကန့်မြို့နယ်တွင် သုံးရက်ကြာ တိုက်ပွဲများအတွင်း တပ်ရင်းမှူး အပါအဝင် စစ်ကောင်စီ စစ်သည် ၂၀၀ ခန့် ကျဆုံးခဲ့ကြောင်း [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကချင်လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]]က ပြောဆိုထားသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-200-myanmar-junta-troops-killed-in-three-days-kachin-independence-army.html|title=Over 200 Myanmar Junta Troops Killed in Three Days: Kachin Independence Army|publisher=The Irrawaddy|date=February 7, 2022|accessdate=February 7, 2022|archivedate=14 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214193909/https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-200-myanmar-junta-troops-killed-in-three-days-kachin-independence-army.html}}</ref> * ၈ ဖေဖော်ဝါရီ - [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] [[မောင်တောမြို့နယ်]]တွင် [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]] နှင့် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့တို့ တိုက်ပွဲ အနည်းဆုံး နှစ်ကြိမ် ဖြစ်ပွားခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ [[မီးတိုက်ရွာ|မီးတိုက်ကျေးရွာ]] အရှေ့မြောက်ဘက် လက်ပံတောင်အနီးရှိ AA ကင်းစခန်းအား ဖေဖော်ဝါရီ ၄ ရက်က ခိုးဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ AA ကင်းသမားတစ်ဦး သေဆုံးခဲ့ကြောင်း AA ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ [[ခိုင်သုခ]]က ပြောသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက်နေ့အထိ ၃ နာရီကြာ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများကြောင့် AA နှင့်စစ်တပ်တို့ကြား ၂၀၂၀ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလမှ စတင်၍ အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့သော အလွတ်သဘော အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ပျက်ပြားသွားမည့်အရေးကို စိုးရိမ်မှုများ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/junta-troops-clash-with-arakan-army-in-western-myanmar.html|title=Junta Troops Clash With Arakan Army in Western Myanmar|publisher=The Irrawaddy|date=February 8, 2022|accessdate=February 11, 2022|archivedate=13 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220213140146/https://www.irrawaddy.com/news/burma/junta-troops-clash-with-arakan-army-in-western-myanmar.html}}</ref> မောင်တောမြို့နယ် မြောက်ပိုင်းတွင် ဖေဖော်ဝါရီ ၇ ရက် ညက ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲများကြောင့် အရပ်သား နှစ်ဦး သေဆုံးခဲ့ကြောင်း သိရသည်။<ref>{{cite web |first1=ဧရာဝတီ |title=စစ်တပ်နှင့် AA တို့ တိုက်ပွဲကြား အရပ်သား ၂ ဦး သေဆုံး |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/02/08/249707.html |website=ဧရာဝတီ |access-date=၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |date=၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |accessdate=15 February 2022 |archivedate=15 February 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220215124905/https://burma.irrawaddy.com/news/2022/02/08/249707.html }}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/two-civilians-dead-in-clash-between-aa-regime-troops-in-myanmars-rakhine-state.html|title=Two Civilians Dead in Clash Between AA, Regime Troops in Myanmar's Rakhine State|publisher=The Irrawaddy|date=February 8, 2022|accessdate=February 11, 2022|archivedate=13 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220213142004/https://www.irrawaddy.com/news/burma/two-civilians-dead-in-clash-between-aa-regime-troops-in-myanmars-rakhine-state.html}}</ref> *၉ ဖေဖော်ဝါရီ - စစ်ကိုင်းနှင့် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးများတွင် နယ်မြေခံ PDF များ ၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် စစ်သား ၃၅ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-groups-claim-to-kill-35-myanmar-junta-troops.html|title=Resistance Groups Claim to Kill 35 Myanmar Junta Troops|publisher=The Irrawaddy|date=February 9, 2022|accessdate=February 11, 2022|archivedate=13 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220213140059/https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-groups-claim-to-kill-35-myanmar-junta-troops.html}}</ref> အရပ်သားများကို လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုအတွက် တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များသည် [[ရန်ကုန်မြို့]]ရှိ [[တပ်မတော် (လေ)|လေတပ်]] လေယာဉ်မှူးများ၏ နေအိမ်များကို ပစ်မှတ်ထားတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=ဧရာဝတီ |title=လေတပ်အရာရှိ နေအိမ်များကို တိုက်ခိုက်မှုများ ဆက်တိုက်ပြုလုပ် ဟု PDF ဆို |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/02/09/249720.html |website=ဧရာဝတီ |access-date=၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |date=၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |accessdate=15 February 2022 |archivedate=15 February 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220215081530/https://burma.irrawaddy.com/news/2022/02/09/249720.html }}</ref> * ၁၀ ဖေဖေော်ဝါရီ - စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒေသကြီး မြို့နယ် ၃ ခုတွင် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များက ဝင်ရောက် စီးနင်း တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၅၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-fighters-claim-to-have-killed-around-50-myanmar-junta-personnel.html|title=Resistance Fighters Claim To Have Killed Around 50 Myanmar Junta Personnel|publisher=The Irrawaddy|date=February 10, 2022|accessdate=February 11, 2022|archivedate=13 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220213130332/https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-fighters-claim-to-have-killed-around-50-myanmar-junta-personnel.html}}</ref> *၁၁ ဖေဖော်ဝါရီလ - ရခိုင်ပြည်နယ် မောင်တောမြို့နယ်ရှိ AA ၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဗိုလ်မှူးတစ်ဦး အပါအဝင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် အများအပြား ကျဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=ဧရာဝတီ |title=တကျော့ပြန် ရခိုင်တိုက်ပွဲ ဗိုလ်မှူးအဆင့် အပါအဝင် စစ်တပ်အကျအဆုံးများ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/02/10/249756.html |website=ဧရာဝတီ |access-date=၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |date=၁၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |accessdate=15 February 2022 |archivedate=15 February 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220215081245/https://burma.irrawaddy.com/news/2022/02/10/249756.html }}</ref> ဖေဖော်ဝါရီ ၁၀ ရက်နှင့် ၁၁ ရက်တို့တွင် စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒေသကြီးနှင့် ကယားပြည်နယ်တို့၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲများတွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၃၈ ဦးနှင့် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ဝင် ၅ ဦး ကျဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/dozens-of-junta-soldiers-killed-in-sagaing-kayah-myanmar-resistance-groups-say.html|title=Dozens of Junta Soldiers Killed in Sagaing, Kayah, Myanmar Resistance Groups Say|publisher=The Irrawaddy|date=February 11, 2022|accessdate=February 11, 2022|archivedate=13 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220213122752/https://www.irrawaddy.com/news/burma/dozens-of-junta-soldiers-killed-in-sagaing-kayah-myanmar-resistance-groups-say.html}}</ref> * ၁၃ ဖေဖော်ဝါရီ - နေပြည်တော်၊ မကွေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မန္တလေးနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် PDF တပ်ဖွဲ့များက တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂ နှင့် ၁၃ ရက်များတွင် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၄၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/junta-soldiers-killed-social-media-users-boycott-myanmar-coup-leaders-parade.html|title=Junta Soldiers Killed; Social Media Users Boycott Myanmar Coup Leader’s Parade|publisher=The Irrawaddy|date=14 February 2022|accessdate=14 February 2022|archivedate=14 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214143540/https://www.irrawaddy.com/news/burma/junta-soldiers-killed-social-media-users-boycott-myanmar-coup-leaders-parade.html}}</ref> *၁၇ ဖေဖော်ဝါရီ - စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ခင်ဦးမြို့နယ်၊ [[မြို့သစ်ရွာ၊ ခင်ဦးမြို့နယ်|မြို့သစ်ရွာ]]အနီး၌ စစ်သားနှင့် ပျူစောထီးအင်အား ၈၀ ခန့်နှင့် ဒေသခံကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ဝင်များ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ရာ အသက် ၁၅ နှစ်အရွယ် နှစ်ဦးအပါအဝင် ဒေသခံကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ဝင် ၁၄ ဦးကျဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=ခင်ဦးမြို့ တိုက်ပွဲတွင် လူငယ် ၁၄ ဦး သေဆုံး |url=https://www.myanmar-now.org/mm/news/10499 |website=Myanmar NOW |access-date=၂၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |language=my |date=၁၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |accessdate=20 February 2022 |archivedate=20 February 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220220093932/https://www.myanmar-now.org/mm/news/10499 }}</ref> ထိုနေ့မှာပင် ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း၊ ဖယ်ခုံမြို့နယ်၊ မိုးဗြဲ ဝါရီဆူးပလိုင်ရွာအနီးတွင် ထိုးစစ်ဆင်လာသော စစ်ကောင်စီတပ်နှင့် ကရင်နီပူးပေါင်းတပ်များ တိုက်ပွဲပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားခဲ့ရာ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင် ၂၀ ဝန်းကျင်ခန့် ကျဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=ဧရာဝတီ |title=တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့သည့် မိုးဗြဲနှင့် ခင်ဦးတွင် PDF ၃၀ ဝန်းကျင် ကျဆုံး |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/02/18/250030.html |website=ဧရာဝတီ |access-date=၂၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |date=၁၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |accessdate=20 February 2022 |archivedate=20 February 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220220093950/https://burma.irrawaddy.com/news/2022/02/18/250030.html }}</ref> * ၂၃ ဖေဖော်ဝါရီ - မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ပေါက်မြို့နယ် ရေပြာရွာ ရဲစခန်းကို ပေါက်၊ မြိုင်၊ ရေစကြိုမြို့နယ်တို့မှ PDF အဖွဲ့များ ပူးပေါင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စခန်းမှူးအပါဝင် ရဲ ၅ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |author1=မောင်ရွှေဝါ |title=ပေါက်မြို့ ရေပြာရဲစခန်းကို PDF ၃ ဖွဲ့ ဝင်တိုက်၊ စခန်းမှူးအပါအဝင် ၅ ဦး သေ |url=https://www.myanmar-now.org/mm/news/10567 |website=Myanmar NOW |access-date=၂၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |language=my |date=၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |archivedate=25 February 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220225041955/https://www.myanmar-now.org/mm/news/10567 }}</ref> ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ကချင်ပြည်နယ် ကာမိုင်းမြို့အနီးရှိ စစ်ဆေးရေးဂိတ်တစ်ခုကို KIA တပ်မဟာ ၉ လက်အောက်ခံ တပ်ရင်း ၄၄ နှင့် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် ပူးပေါင်းတပ်များက ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်မှ ၂ ဦးနှင့် အရပ်သား ၁ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=ကချင် ကာမိုင်းစစ်ဆေးရေးဂိတ်ကို KIA နှင့် PDF ဝင်တိုက် |url=https://www.myanmar-now.org/mm/news/10569 |website=Myanmar NOW |access-date=၂၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |language=my |date=၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂}}</ref> * ၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ - စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ရွှေဘိုမြို့နယ်]]၊ [[ငါးပိအိုးရွာ၊ ရွှေဘိုမြို့နယ်|ငါးပိအိုးကျေးရွာ]]သို့ စစ်ကောင်စီတပ်များ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်သဖြင့် လူတစ်ဦးသေဆုံးကာ အိမ်ခြေ ၄၀ ကျော် မီးလောင်ကျွမ်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web |author1=ကိုချို |title=ရွှေဘိုမြို့ ငပိအိုးရွာကို စစ်တပ်ဝင်၊ အိမ် ၄၀ မီးလောင်ပြီး လူငယ် ၁ ဦး သေဆုံး |url=https://www.myanmar-now.org/mm/news/10575 |website=Myanmar NOW |access-date=၂၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |language=my |date=၂၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂}}</ref> ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ရွှေဘိုမြို့နယ်၊ [[နှမစားရစ်ရွာ၊ ရွှေဘိုမြို့နယ်|နှမစားရစ်ရွာ]]သို့ စစ်ကောင်စီတပ်များနှင့် ပျူစောထီးပူးပေါင်းအဖွဲ့တို့ လေးကြိမ်မြောက် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဒေသခံ ၃ ဦးသေဆုံးခဲ့ပြီး အိမ်ခြေ ၄၀၀ ကျော် မီးလောင်ကျွမ်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web |author1=ကိုချို |title=စစ်တပ်ဝင်သည့် ရွှေဘိုမြို့ နှမစားရစ်ရွာတွင် ၃ ဦးသေ၊ အိမ် ၄၀၀ မီးလောင် |url=https://www.myanmar-now.org/mm/news/10585 |website=Myanmar NOW |access-date=၂၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |language=my |date=၂၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂}}</ref> ===မတ်=== လွန်ခဲ့သော ရက်သတ္တပတ်အတွင်း ကယားပြည်နယ်၊ ဒီးမော့ဆိုမြို့နယ်တွင် ဒေသခံကာကွယ်ရေးအဖွဲ့နှင့် ကရင်နီပူးပေါင်းအဖွဲ့တို့နှင့် ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲများကြောင့် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၈၅ ဦး သေဆုံးပြီး နှစ်ဦး ဖမ်းဆီးရမိကြောင်း မတ်လ ၇ ရက်နေ့တွင် သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-suffers-heavy-losses-in-kayah-state-resistance.html|title=Myanmar Junta Suffers Heavy Losses in Kayah State: Resistance|publisher=The Irrawaddy|date=March 7, 2022|accessdate=March 7, 2022|archivedate=18 January 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240118022742/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-suffers-heavy-losses-in-kayah-state-resistance.html}}</ref> === စက်တင်ဘာ === * ၂ စက်တင်ဘာ - ** ရွေးကောက်ပွဲ မဲသမာမှုတွင် အပြစ်ရှိသည်ဟုဆိုကာ ဒေါ်[[အောင်ဆန်းစုကြည်]]အား ထောင်ဒဏ် သုံးနှစ် ချမှတ်ခဲ့သည်။ ယင်းအတွက်ကြောင့် သူမသည် အမှုမျိုးစုံမှ ပြစ်ဒဏ်စုစုပေါင်း ထောင်ဒဏ် ၂၀ နှစ် ကျခံနေရသည်။<ref>{{Cite web |title=Myanmar's Aung San Suu Kyi gets 3 years' jail for election fraud |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/2/myanmars-aung-san-suu-kyi-gets-3-years-prison-for-election-fraud |access-date=2022-09-21 |website=www.aljazeera.com |language=en |archivedate=19 October 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221019052656/https://www.aljazeera.com/news/2022/9/2/myanmars-aung-san-suu-kyi-gets-3-years-prison-for-election-fraud }}</ref> ** [[ဗန်းမောက်မြို့နယ်]]နှင့် [[ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်]]ရှိ [[ရှမ်းနီအမျိုးသားများတပ်မတော်]]စခန်းများအား ကေအိုင်အေနှင့် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]က လက်နက်ကြီးများဖြင့် ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar junta ally attacked in northern Sagaing |url=https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-junta-ally-attacked-in-northern-sagaing |date=2 September 2022 |author=Nyein Swe |work=Myanmar Now |language=en |accessdate=23 May 2023 |archivedate=10 August 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230810051933/https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-junta-ally-attacked-in-northern-sagaing/ }}</ref> * ၁၆ စက်တင်ဘာလ ၁၆ - [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ဒီပဲယင်းမြို့နယ်]]၊ [[လက်ယက်ကုန်းရွာ၊ ဒီပဲယင်းမြို့နယ်|လက်ယက်ကုန်းရွာ]]ရှိ စာသင်ကျောင်းအား [[တပ်မတော်|မြန်မာစစ်တပ်]]မှ [[လက်ယက်ကုန်းရွာ ပစ်ခတ်မှု|လေကြောင်း တိုက်ခိုက်မှုများ]] ပြုလုပ်ခဲ့ရာ ကလေးငယ် ၁၁ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ၁၇ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Myanmar army helicopters fire on school, killing 6: reports |url=https://asia.nikkei.com/Politics/Myanmar-army-helicopters-fire-on-school-killing-6-reports |access-date=2022-09-22 |website=Nikkei Asia |language=en-GB |archivedate=19 September 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220919182346/https://asia.nikkei.com/Politics/Myanmar-army-helicopters-fire-on-school-killing-6-reports }}</ref> လက်ယက်ကုန်းရွာတွင် [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]နှင့် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]တို့ရှိနေသည့်အတွက် တိုက်ခိုက်ရခြင်းဖြစ်သည်ဟု မြန်မာစစ်တပ်က ဆိုသည်။<ref>{{Cite news |last=Reuters |date=2022-09-20 |title=Myanmar army helicopters fire on school, killing 13, media and residents say |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-army-helicopters-fire-school-killing-six-media-residents-2022-09-19/ |access-date=2022-09-22 |accessdate=23 May 2023 |archivedate=22 September 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220922030633/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-army-helicopters-fire-school-killing-six-media-residents-2022-09-19/ }}</ref> [[ကုလသမဂ္ဂ|ကုလသမဂ္ဂနှင့်]] [[ဥရောပ သမဂ္ဂ|ဥရောပသမဂ္ဂတို့အပါအဝင်]] နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများက တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ထိခိုက်သေဆုံးမှုများအတွက် ဝမ်းနည်းကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |date=2022-09-20 |title=Myanmar: Guterres strongly condemns army attacks which left 11 children dead |url=https://news.un.org/en/story/2022/09/1127201 |access-date=2022-09-22 |website=UN News |language=en |archivedate=22 September 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220922030644/https://news.un.org/en/story/2022/09/1127201 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Myanmar: Statement by the spokesperson on the latest attack against a school in Tabayin {{!}} EEAS Website |url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/myanmar-statement-spokesperson-latest-attack-against-school-tabayin_en |access-date=2022-09-22 |website=www.eeas.europa.eu |archivedate=22 September 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220922030635/https://www.eeas.europa.eu/eeas/myanmar-statement-spokesperson-latest-attack-against-school-tabayin_en }}</ref> * ၂၃ စက်တင်ဘာ - [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] ဒုဥက္ကဋ္ဌဖြစ်သော ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး[[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]]၏ ဆရာဖြစ်သူ အငြိမ်းစား ဗိုလ်ချုပ်[[အုန်းသွင်]] အား ရန်ကုန်မြို့ပြပျောက်ကြားအဖွဲ့တစ်ခုက လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ ဤလုပ်ကြံမှုသည် သတ်ဖြတ်ခံရသော တပ်မတော်၏ အမြင့်ဆုံးရာထူးဖြစ်သောကြောင့် ရာထူးကြီးစစ်တပ်ခေါင်းဆောင်များအနေဖြင့် လုံခြုံရေးအား တိုးမြှင့်စေခဲ့သည်။<ref>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=27 September 2022 |title=Retired Myanmar Brigadier General Shot Dead by Yangon Resistance Group |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/retired-myanmar-brigadier-general-shot-dead-by-yangon-resistance-group.html |work=The Irrawaddy |location=Yangon |access-date=19 October 2022 |accessdate=23 May 2023 |archivedate=19 October 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221019102837/https://www.irrawaddy.com/news/burma/retired-myanmar-brigadier-general-shot-dead-by-yangon-resistance-group.html }}</ref> === အောက်တိုဘာ === {{See also|ဖားကန့် အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု}} * ၈ အောက်တိုဘာ - စစ်အာဏာရှင် ဆန့်ကျင်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ အားနည်းစေရန်ရည်ရွယ်သော "[[ဖြတ်လေးဖြတ်]]"ဗျူဟာအား အကောင်အထည်ဖော်သည့်အနေဖြင့် စစ်ကိုင်းနှင့် မကွေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ အနည်းဆုံး ရွာ ၂၀ ကျော်အား စစ်ကောင်စီတပ်များက မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း စစ်ကိုင်းအခြေစိုက် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ၏ အဆိုအရ ယင်းသို့ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခံရသဖြင့် အားလုံးဆုံးရှုံးသွားခဲ့သူများမှာ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news |author=Nay Thit |title=Why Myanmar Junta's 'Four Cuts' Arson Strategy is Failing to Quell Resistance |url=https://www.irrawaddy.com/opinion/analysis/why-myanmar-juntas-four-cuts-arson-strategy-is-failing-to-quell-resistance.html |work=The Irrawaddy |date=22 October 2022 |access-date=2022-10-22 |language=en |accessdate=23 May 2023 |archivedate=22 October 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221022174503/https://www.irrawaddy.com/opinion/analysis/why-myanmar-juntas-four-cuts-arson-strategy-is-failing-to-quell-resistance.html }}</ref> * အောက်တိုဘာလ အလယ်ပိုင်း - ၂၀၂၃ ခုနှစ် အကုန်တွင် နွေဦးတော်လှန်ရေး အောင်ပွဲရမည်ဟု [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ယင်းအတွက် မြို့ပြနှင့် မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့တောင်ပိုင်းဒေသများတွင် တိုက်ပွဲများ အရှိန်မြင့်လာခဲ့သည်။<ref name="at20221104">{{cite news |first=Anthony |last=Davis |title=Myanmar's NUG going for broke before its time |url=https://asiatimes.com/2022/11/myanmars-nug-going-for-broke-before-its-time/?fbclid=IwAR05DLA_u3Wj36rVzbn0sqQrLuZX2J6KXdBE1DPQcLh8JL-I-tS68MC2Vu0 |date=4 November 2022 |work=Asia Times |accessdate=23 May 2023 |archivedate=5 November 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221105215701/https://asiatimes.com/2022/11/myanmars-nug-going-for-broke-before-its-time/?fbclid=IwAR05DLA_u3Wj36rVzbn0sqQrLuZX2J6KXdBE1DPQcLh8JL-I-tS68MC2Vu0 }}</ref> * ၁၆ အောက်တိုဘာ - မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[တောင်မြင့်ရွာ၊ ပေါက်မြို့နယ်|တောင်မြင့်ရွာ]]အား စစ်ကောင်စီတပ်များက ဝင်ရောက်စီနင်းခဲ့ကာ ကျောင်းဆရာ ဦးစောထွန်းမိုးအား ခေါင်းဖြတ်သတ်ဖြတ်ကာ ဦးခေါင်းအား [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ|NUG]]၏ စာသင်ကျောင်းဝင်ပေါက်တွင် ချိတ်ဆွဲထားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar villagers say army beheaded high school teacher |last=Peck |first=Grant |url=https://apnews.com/article/aung-san-suu-kyi-myanmar-813a18fd0ab77cd6ccdaaa36a0bf8965 |work=AP News |date=21 October 2022 |access-date=2022-10-22 |language=en |accessdate=23 May 2023 |archivedate=22 October 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221022174502/https://apnews.com/article/aung-san-suu-kyi-myanmar-813a18fd0ab77cd6ccdaaa36a0bf8965 }}</ref> * ၂၁ အောက်တိုဘာ - [[ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] ဦးဆောင်သော တပ်များက ကော့ကရိတ်မြို့ကို ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့သည်။ မြို့အနီး အာရှလမ်းမကြီးနှင့် မြို့တွင်းရှိ အစိုးရအဆောက်အဦများတွင် တိုက်ပွဲများ ဆက်တိုက် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Heavy Fighting Between Myanmar Junta, Resistance Reported in Karen's Kawkareik |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/heavy-fighting-between-myanmar-junta-resistance-reported-in-karens-kawkareik.html |work=The Irrawaddy |date=21 October 2022 |accessdate=23 May 2023 |archivedate=20 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240220212821/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/heavy-fighting-between-myanmar-junta-resistance-reported-in-karens-kawkareik.html }}</ref> * ၂၂ အောက်တိုဘာ - ညနေပိုင်းတွင် ကော့ကရိတ်မြို့မှ [[ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] ဦးဆောင်သော တပ်များ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခဲ့သည်။ အနီးတဝိုက်တွင် တိုက်ပွဲများ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref name="at20221104"/> * ၂၃ အောက်တိုဘာ - ဖားကန့်မြို့နယ်တွင် [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကေအိုင်အေ]]၏ ၆၂ နှစ်မြောက်အခမ်းအနားကျင်းပနေစဉ် [[ဖားကန့် အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု|လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု]]ကြောင့် လူအနည်းဆုံး ၈၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။ ယင်းသည် ဤပြည်တွင်းစစ် ပြန်လည်စတင်ချိန်မှစ၍ အရပ်သားအများဆုံး သေဆုံးခဲ့သော ပထမဆုံး တိုက်ခိုက်မှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကုလသမဂ္ဂက တိုက်ခိုက်မှုအတွက် ဝမ်းနည်းကြောင်းပြောဆိုခဲ့သော်လည်း စစ်ကောင်စီက အရပ်သားသေဆုံးမှုအား ငြင်းဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Ethnic group says Myanmar air attack kills 80 at celebration |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/ethnic-group-myanmar-air-attack-kills-60-celebration-91995775 |last=Peck |first=Grant |work=ABCNews |date=23 October 2022 |access-date=2022-10-24 |language=en |accessdate=23 May 2023 |archivedate=24 October 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221024125159/https://abcnews.go.com/International/wireStory/ethnic-group-myanmar-air-attack-kills-60-celebration-91995775 }}</ref> * ၂၇ အောက်တိုဘာ - [[ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] ဦးဆောင်သော တပ်ဖွဲ့များက ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ်ရှိ အမှတ် ၃၃၉ ခြေမြန်တပ်ရင်းအား ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Karen Resistance Forces Seize Myanmar Junta Base, Capture 17 Soldiers |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/karen-resistance-forces-seize-myanmar-junta-base-capture-17-soldiers.html |work=The Irrawaddy |date=27 October 2022 |accessdate=23 May 2023 |archivedate=27 October 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221027144636/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/karen-resistance-forces-seize-myanmar-junta-base-capture-17-soldiers.html }}</ref> === နိုဝင်ဘာ === * ၁၃ နိုဝင်ဘာ - [[တပ်မတော် (လေ)]]၏ [[Mil Mi-24|Mi-34]] ရဟတ်ယာဉ်က စစ်ကောင်စီတပ်အပေါ် မှားယွင်းပစ်ခတ်မှုကြောင့် တပ်သား ၆၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Regime Helicopter Kills At Least 60 Junta Troops in Sagaing Region: Resistance |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-regime-helicopter-kills-at-least-60-junta-troops-in-sagaing-region-resistance.html |work=The Irrawaddy |author=Hein Htoo Zan |date=14 November 2022 |accessdate=23 May 2023 |archivedate=18 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240118022742/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-regime-helicopter-kills-at-least-60-junta-troops-in-sagaing-region-resistance.html }}</ref> * ၁၄ နိုဝင်ဘာ - [[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့|ပျူစောထီး]]အဖွဲ့သို့ ဝင်ရောက်ရမည်စိုးသဖြင့် ထွက်ပြေးခဲ့သော မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ပေါက်မြို့နယ်]]ရှိ ကျေးရွာအုပ်ချုပ်ရေးမှူးများအား စစ်ကောင်စီက ဒဏ်ငွေတပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar's military punishes families of administrators who fled militia training |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/myanmars-military-punishes-families-of-administrators-who-fled-militia-training |author=Maung Shwe Wah |date=15 November 2022 |accessdate=23 May 2023 |archivedate=14 January 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230114112736/https://myanmar-now.org/en/news/myanmars-military-punishes-families-of-administrators-who-fled-militia-training }}</ref> * ၁၅ နိုဝင်ဘာ - စစ်ကောင်စီကားတစ်စီးသည် ရက္ခိုင့်တပ်တော်မှ ထောင်ထားသော မြေမြှပ်မိုင်းထိခဲ့သဖြင့် ရခိုင်ပြည်နယ် ရန်ကုန်-စစ်တွေကားလမ်းပေါ်ရှိ ကျေးရွာများအား စစ်ကောင်စီက လက်နက်ကြီးဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့သည်။ ဒေသခံများမှာ ပုဏ္ဏားကျွန်း သို့မဟုတ် စစ်တွေမြို့ပေါ်သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ကြရသည်။<ref>{{cite news |title=Thousands of Rakhine Villagers Flee Myanmar Junta's Deadly Wrath |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/thousands-of-rakhine-villagers-flee-myanmar-juntas-deadly-wrath.html |date=15 November 2022 |work=The Irrawaddy |accessdate=23 May 2023 |archivedate=4 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240204230917/https://www.irrawaddy.com/news/burma/thousands-of-rakhine-villagers-flee-myanmar-juntas-deadly-wrath.html }}</ref> * ၁၆–၂၂ နိုဝင်ဘာ - ချင်းပြည်နယ် ဒေသကာကွယ်ရေးအဖွဲ့များက ဒရုန်းများ အသုံးပြုကာ ဖလမ်းမြို့နယ်ရှိ ရှေ့တန်းစစ်စခန်းအား တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ အခြေစိုက်စစ်ကောင်စီတပ်သား ၇၄ % ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။ လေကြောင်းမှ ပစ်ခတ်မှုများကြောင့် [[ချင်းအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]] အနေဖြင့် စခန်းအား သိမ်းပိုက်နိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။<ref>{{cite news |title=Chin resistance forces fail to take outpost after week-long siege |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/chin-resistance-forces-fail-to-take-outpost-after-week-long-siege |date=22 November 2022 |language=en |work=Myanmar Now |accessdate=23 May 2023 |archivedate=26 November 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221126133119/https://www.myanmar-now.org/en/news/chin-resistance-forces-fail-to-take-outpost-after-week-long-siege }}</ref> * ၁၉ နိုဝင်ဘာ - [[ခင်ဦးမြို့နယ်]]ရှိ ဒေသခံကာကွယ်ရေးအဖွဲ့စခန်းအား ဝင်ရောက်စီးနင်းရာတွင် နေအိမ်များနှင့် ဒေသခံပြည်သူများ သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=IN PICTURES : Sagaing locals flee Myanmar junta's arson campaign |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/in-pictures-sagaing-locals-flee-myanmar-juntas-arson-campaign |work=Myanmar Now |date=22 November 2022 |accessdate=23 May 2023 |archivedate=26 November 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221126133109/https://www.myanmar-now.org/en/news/in-pictures-sagaing-locals-flee-myanmar-juntas-arson-campaign }}</ref> * ၂၁–၂၅ နိုဝင်ဘာ - [[မိုးညှင်းမြို့နယ်|မိုးညှင်း]]၊ [[ဗန်းမောက်မြို့နယ်|ဗန်းမောက်]]နှင့် [[ကသာမြို့နယ်]]ရှိ [[ကေအိုင်အေ]]စခန်းများအား [[တပ်မတော် (လေ)]]က ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။.<ref>{{cite news |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-jets-target-kachin-resistance-forces.html |title=Myanmar Junta Jets Target Kachin Resistance Forces |date=25 November 2022 |language=en |work=The Irrawaddy |accessdate=23 May 2023 |archivedate=26 November 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221126125028/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-jets-target-kachin-resistance-forces.html }}</ref> * ၂၂ နိုဝင်ဘာ ** [[မြိုင်မြို့နယ်]]ရှိ ရဲစခန်းတစ်ခုအား ဆက်လက်နေထိုင်နိုင်ခြင်း မရှိတော့သောကြောင့် စစ်ကောင်စီတပ်များက မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar military torches own police station in Magway |author=Maung Shwe Wah |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/myanmar-military-torches-own-police-station-in-magway |work=Myanmar Now |date=22 November 2022 |accessdate=23 May 2023 |archivedate=26 November 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221126133111/https://www.myanmar-now.org/en/news/myanmar-military-torches-own-police-station-in-magway }}</ref> ** [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မိုးညိုမြို့နယ်]]ရှိ ရဲစခန်း အဆောက်အဦတစ်ခုအား ပီဒီအက်ဖ်က ဗုံးဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Nearly 60 Myanmar Regime Forces Killed in Two Days of Resistance Attacks |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/nearly-60-myanmar-regime-forces-killed-in-two-days-of-resistance-attacks.html |work=The Irrawaddy |date=24 November 2022 |language=en |accessdate=23 May 2023 |archivedate=29 November 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221129183848/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/nearly-60-myanmar-regime-forces-killed-in-two-days-of-resistance-attacks.html }}</ref> * ၂၄ နိုဝင်ဘာ - ကာဒီနယ် [[ချားလ်မောင်ဘို]]၏ နေအိမ်အပါအဝင် [[မုံလှရွာ၊ ခင်ဦးမြို့နယ်|မုံလှရွာ]]ရှိ နေအိမ်များအား စစ်ကောင်စီတပ်များက မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-torches-home-village-of-catholic-cardinal.html |title=Myanmar Junta Torches Home Village of Catholic Cardinal |language=en |work=The Irrawaddy |accessdate=23 May 2023 |archivedate=26 November 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221126131302/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-torches-home-village-of-catholic-cardinal.html }}</ref> * ၂၆ နိုဝင်ဘာ - ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ရေတာရှည်မြို့နယ်]]ရှိ ရဲစခန်းတစ်ခုအား ပဲခူးပီဒီအက်ဖ်များက ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်သား ၁၅ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/over-70-myanmar-junta-forces-killed-in-three-days-of-resistance-attacks.html |title=Over 70 Myanmar Junta Forces Killed in Three Days of Resistance Attacks |work=The Irrawaddy |language=en |date=28 November 2022 |accessdate=23 May 2023 |archivedate=29 November 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221129183850/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/over-70-myanmar-junta-forces-killed-in-three-days-of-resistance-attacks.html }}</ref> * ၂၇ နိုဝင်ဘာ - [ရက္ခိုင့်တပ်တော်]]နှင့် စစ်ကောင်စီတပ်များ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Military and Arakan Army Agree Temporary Truce in Rakhine State |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-military-and-arakan-army-agree-temporary-truce-in-rakhine-state.html |date=28 November 2022 |work=The Irrawaddy |accessdate=23 May 2023 |archivedate=29 November 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221129183848/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-military-and-arakan-army-agree-temporary-truce-in-rakhine-state.html }}</ref> * ၃၀ နိုဝင်ဘာ - [[ချင်းရွှေဟော်မြို့]]အနီးရှိ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]]၏ စခန်းတစ်ခုအား စစ်ကောင်စီတပ်များက တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Military launches major assault on Kokang base on China-Myanmar border |url=https://myanmar-now.org/en/news/military-launches-major-assault-on-kokang-base-on-china-myanmar-border |work=Myanmar NOW |date=2 December 2022 |language=en |author=Nyein Swe |accessdate=23 May 2023 |archivedate=31 December 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221231140615/https://myanmar-now.org/en/news/military-launches-major-assault-on-kokang-base-on-china-myanmar-border }}</ref> === ဒီဇင်ဘာ === * ၆ ဒီဇင်ဘာ - ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[မိုဆို လူသတ်ပွဲ]]အတွက် တာဝန်ရှိသူ စစ်ကောင်စီအရာရှိ သုံးဦးနှင့် တပ်သားတစ်ဦးကို [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]]က ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Karenni forces capture soldiers linked to last year's Christmas Eve massacre |url=https://myanmar-now.org/en/news/karenni-forces-capture-soldiers-linked-to-last-years-christmas-eve-massacre |author=Esther J |date=6 December 2022 |accessdate=24 May 2023 |archivedate=4 January 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230104141538/https://myanmar-now.org/en/news/karenni-forces-capture-soldiers-linked-to-last-years-christmas-eve-massacre }}</ref> * ၇ ဒီဇင်ဘာ - နမ့်ဆန်မြို့နယ်ရှိ [[တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]]နှင့် တပ်မတော် (ကြည်း)တို့ မြေပြင်တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=Military Council suffered massive casualties Battle of Namhsan |url=https://www.bnionline.net/en/news/military-council-suffered-massive-casualties-battle-namhsan |work=BNI |date=14 December 2022 |access-date=24 May 2023 |archivedate=9 January 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230109143631/https://www.bnionline.net/en/news/military-council-suffered-massive-casualties-battle-namhsan }}</ref> * ၁၃ ဒီဇင်ဘာ - နမ့်ဆန်တိုက်ပွဲတွင် တပ်မတော်က လေကြောင်းမှ ဗုံးများဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar army drops massive aerial bombs during northern Shan State clashes, TNLA says |url=https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-army-drops-massive-aerial-bombs-during-northern-shan-state-clashes-tnla-says |date=13 December 2022 |author=Nyein Swe |accessdate=24 May 2023 |archivedate=31 December 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221231140613/https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-army-drops-massive-aerial-bombs-during-northern-shan-state-clashes-tnla-says }}</ref> * ၁၆ ဒီဇင်ဘာ - [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း]]တွင် ပါဝင်ပတ်သက်သူများအား ပိတ်ဆို့အရေးယူမည့် BURMA Act အား ချမှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=https://foreignaffairs.house.gov/2022/4/meeks-issues-statement-on-house-passage-of-burma-act |title=Meeks Issues Statement on House Passage of BURMA Act |date=6 April 2022 |website=House Foreign Affairs Committee |access-date=24 May 2023 |archivedate=31 December 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221231150112/https://foreignaffairs.house.gov/2022/4/meeks-issues-statement-on-house-passage-of-burma-act }}</ref><ref>{{cite web |title=U.S. Senate Passes Burma Act Bill |url=https://www.abc-usa.org/2022/12/u-s-senate-passes-burma-act-bill/ |website=American Baptist Churches USA |date=16 December 2022 |access-date=24 May 2023 |archivedate=2 February 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230202184408/https://www.abc-usa.org/2022/12/u-s-senate-passes-burma-act-bill/ }}</ref> * ၁၇ ဒီဇင်ဘာ - တပ်သား ၉၈ ဦးသေဆုံးခဲ့ပြီးနောက် စစ်ကောင်စီတပ်များက နန့်ဆန်တိုက်ပွဲမှ ဆုတ်ခွာခဲ့ကာ TNLA နှင့် နားလည်မှုလွဲမှားခြင်းဖြစ်ကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ TNLA က ယင်းထုတ်ပြန်ချက်ကို ငြင်းဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Calls Ta'ang Army Battle a 'Misunderstanding' |date=19 December 2022 |work=Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-calls-taang-army-battle-a-misunderstanding.html |accessdate=24 May 2023 |archivedate=9 January 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230109143629/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-calls-taang-army-battle-a-misunderstanding.html }}</ref> * ၂၇ ဒီဇင်ဘာ - [[ရွှေဘိုမြို့နယ်]]ရှိ ဒေသခံကာကွယ်ရေးအဖွဲ့များက အလစ်တိုက်ခိုက်ရန်အတွက် စစ်ကောင်စီတပ်သားများက အရပ်သုံးထရပ်ကားတွင် အလုပ်သမားများအဖြစ် ပုန်းခိုခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Several people killed in Myanmar military ambush of Sagaing resistance checkpoint |url=https://myanmar-now.org/en/news/several-people-killed-in-myanmar-military-ambush-of-sagaing-resistance-checkpoint |author=Thura Maung |date=31 December 2022 |accessdate=24 May 2023 |archivedate=31 December 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221231140611/https://myanmar-now.org/en/news/several-people-killed-in-myanmar-military-ambush-of-sagaing-resistance-checkpoint }}</ref> * ၂၉ ဒီဇင်ဘာ - ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း ဦး[[လှမိုးအောင်]]အပါအဝင် [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] အစိုးရအဖွဲ့ဝင်ဟောင်းများအား နေအိမ်အကျယ်ချုပ်မှ လွှတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/ayeyarwady-regions-nld-ministers-released.html |title=Ayeyarwady Region's NLD Ministers Released |date=30 December 2022 |work=The Irrawaddy |accessdate=24 May 2023 |archivedate=22 September 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230922151244/https://www.irrawaddy.com/news/burma/ayeyarwady-regions-nld-ministers-released.html }}</ref> * ၃၀ ဒီဇင်ဘာ - ဒေါ်[[အောင်ဆန်းစုကြည်]]အား ထောင်ဒဏ် ၃၃ နှစ် ချမှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar court extends Aung San Suu Kyi's prison sentence to 33 years |url=https://www.cnn.com/2022/12/30/asia/myanmar-aung-san-suu-kyi-court-verdict-intl-hnk/index.html |last=Mogul |first=Rhea |work=CNN |date=30 December 2022 |accessdate=24 May 2023 |archivedate=19 May 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230519081122/https://www.cnn.com/2022/12/30/asia/myanmar-aung-san-suu-kyi-court-verdict-intl-hnk/index.html }}</ref> ==၂၀၂၃== === ဇန်နဝါရီ === * ၅ ဇန်နဝါရီ - [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်]]က ကျေးရွာများအား စပိဘုတ်ထောက်ပံ့ပေးရန်နှင့် ပျူစောထီးအဖွဲ့သို့ ဝင်ရန် ဖိအားပေးမှုများကြောင့် [[အင်းလေး]]ဒေသ ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့များနှင့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်တို့အကြား ထိတွေ့တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Fighting Breaks Out Near Inle Lake in Southern Shan State |author=Hein Htoo Zan |date=5 January 2023 |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/fighting-breaks-out-near-inle-lake-in-southern-shan-state.html |work=The Irrawady |accessdate=24 May 2023 |archivedate=9 January 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230109200852/https://www.irrawaddy.com/news/burma/fighting-breaks-out-near-inle-lake-in-southern-shan-state.html }}</ref> * ၃၁ ဇန်နဝါရီ - "နိုင်ငံတော်အား သစ္စာစောင့်သိသော" နိုင်ငံသားများအား လိုင်စင်ဖြင့် လက်နက်ကိုင်ဆောင်ခွင့်ပြုမည်ဖြစ်ကြောင်း စစ်ကောင်စီ [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန]]က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Tin Htet Paing |date=2023-02-13 |title=Myanmar regime issues right to arms policy enabling easier weapons access for pro-junta individuals and militias |url=https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-regime-issues-right-to-arms-policy-enabling-easier-weapons-access-for-pro-junta |access-date=2023-03-16 |website=Myanmar NOW |language=en |archivedate=16 March 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316191848/https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-regime-issues-right-to-arms-policy-enabling-easier-weapons-access-for-pro-junta }}</ref> === ဖေဖော်ဝါရီ === * ၇ ဖေဖော်ဝါရီ - [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]]က နိုင်ငံတော်၏ အရေးပေါ်အခြေအနေအား နောက်ထပ် ခြောက်လ သက်တမ်းထပ်တိုးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Myanmar regime extends military rule for another six months |url=https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-regime-extends-military-rule-for-another-six-months |access-date=2023-03-12 |website=Myanmar NOW |language=en |archivedate=11 August 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230811023532/https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-regime-extends-military-rule-for-another-six-months/ }}</ref> * ၂၃ ဖေဖော်ဝါရီ - [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ နောက်ထပ် မြို့နယ် ၃ မြို့နယ်အား စစ်အုပ်ချုပ်ရေး ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2023-02-23 |title=Myanmar Junta Extends Martial Law in Resistance Stronghold Sagaing Region |url=https://www.irrawaddy.com/news/myanmar-junta-extends-martial-law-in-resistance-stronghold-sagaing-region.html |access-date=2023-03-11 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archivedate=6 April 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240406111742/https://www.irrawaddy.com/news/myanmar-junta-extends-martial-law-in-resistance-stronghold-sagaing-region.html }}</ref> တပ်မတော် (ကြည်း)၏ [[အမှတ်(၉၉)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်|အမှတ် ၉၉ ခြေမြန်တပ်မ]]သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးရှိ ကျေးရွာများအား စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref name=":0">{{Cite web |date=2023-03-06 |title=Myanmar army killed 17 people in 2 villages, residents say |url=https://apnews.com/article/myanmar-burma-army-village-killings-beheading-f67a2070a43cfa60c5800881a38f0b82 |access-date=2023-03-11 |website=AP NEWS |language=en |archivedate=13 September 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230913161001/https://apnews.com/article/myanmar-burma-army-village-killings-beheading-f67a2070a43cfa60c5800881a38f0b82 }}</ref> * ၂၆ ဖေဖော်ဝါရီ - ကန်တော်ကျေးရွာတွင် ဒေသခံကာကွယ်ရေးအဖွဲ့များနှင့် တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ရာ လူငယ် နှစ်ဦးအပါအဝင် ခုခံရေးသမား လေးဦး ခေါင်းဖြတ်သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရသည်။<ref name=":3">{{Cite web |date=2023-03-03 |title=Child fighters beheaded as Myanmar killings rise after martial law |url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/myanmar-beheading-sagaing-03032023151949.html |access-date=2023-03-11 |website=Radio Free Asia |language=en |archivedate=3 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240203184532/https://www.rfa.org/english/news/myanmar/myanmar-beheading-sagaing-03032023151949.html }}</ref> === မတ် === {{See also|တာတိုင် အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု|ပင်လောင်း အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု}} * ၂ မတ် - စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးတွင် [[အမှတ်(၉၉)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်|အမှတ် ၉၉ ခြေမြန်တပ်မ]]တပ်သားများက [[တာတိုင် အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု]]အတွင်း ရွာသူရွာသား ၁၇ ဦးအား သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ နှစ်ဦးမှာ ခေါင်းဖြတ်သတ်ခံခဲ့ရပြီး အမျိုးသမီးသုံးဦးမှာ အသတ်မခံရမီ မုဒိမ်းကျင့်ခံခဲ့ရသည်။<ref name=":1">{{Cite web |last=Maung Shwe Wah |date=2023-03-11 |title=In Myanmar's heartland, new horrors from a junta struggling for control |url=https://myanmar-now.org/en/news/in-myanmars-heartland-new-horrors-from-a-junta-struggling-for-control |access-date=2023-03-11 |website=Myanmar NOW |language=en |archivedate=11 March 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230311150651/https://myanmar-now.org/en/news/in-myanmars-heartland-new-horrors-from-a-junta-struggling-for-control }}</ref> * ၁၁ မတ် - [[ပင်လောင်း အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု]]တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းတော်ကြီး သုံးပါးအပါအဝင် ရွာသူရွာသား အနည်းဆုံး ၃၀ သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Esther J |date=2023-03-16 |title=Bodies of monks killed in Pinlaung massacre showed signs of torture |url=https://myanmar-now.org/en/news/bodies-of-monks-killed-in-pinlaung-massacre-showed-signs-of-torture |access-date=2023-03-16 |website=Myanmar NOW |language=en |archivedate=16 March 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316175602/https://myanmar-now.org/en/news/bodies-of-monks-killed-in-pinlaung-massacre-showed-signs-of-torture }}</ref> === ဧပြီ === {{see also | ပဇီကြီး အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု}} * ၁၁ ဧပြီ - စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ကန့်ဘလူမြို့နယ်]]၊ [[ပဇီကြီးရွာ၊ ကန့်ဘလူမြို့နယ်|ပဇီကြီးရွာ]]တွင် ပြည်သူ့အုပ်ချုပ်ရေးရုံးဖွင့်ပွဲ ပြုလုပ်နေစဉ်အတွင်း [[တပ်မတော် (လေ)]]က လေကြောင်းမှ ပစ်ခတ်ခဲ့သဖြင့် ကလေးသူငယ်များအပါအဝင် အရပ်သား အနည်းဆုံး ၁၂၀ သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Paddock |first1=Richard C. |title=Airstrike in Rebel-Held Region of Myanmar Kills at Least 100 |url=https://www.nytimes.com/2023/04/11/world/asia/myanmar-airstrike.html |work=The New York Times |date=11 April 2023 |accessdate=24 May 2023 |archivedate=12 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230412112258/https://www.nytimes.com/2023/04/11/world/asia/myanmar-airstrike.html }}</ref> === မေ === * ၇ မေ - စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မုံရွာမြို့]]အရှေ့မြောက်ဘက် [[ရေကန်စုရွာ၊ မုံရွာမြို့နယ်|ရေကန်စုရွာ]]အနီးရှိ မုံရွာခရိုင် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ရင်း အမှတ် (၂၇) လက်အောက်ခံတပ်ခွဲ (၂) စခန်းကို စစ်ကောင်စီတပ် အင်အား ၈၀ ခန့်က ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ရာ ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ဝင် ၄ ဦးနှင့် အရပ်သား ၂ ဦးတို့ကို ပစ်သတ်ကာ မီးရှို့ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web |first1=မောင်ရွှေဝါ |title=မုံရွာ PDF စခန်း စစ်တပ်ဝင်စီး၊ အမျိုးသမီး ၂ ဦး အပါအဝင် ၆ ဦးကို သတ်ဖြတ် – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37726/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၈ ဇွန် ၂၀၂၃ |archivedate=17 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230617142156/https://myanmar-now.org/mm/news/37726/ }}</ref> * ၂၅ မေ - မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ပခုက္ကူမြို့နယ်]]အခြေစိုက် ဒေသခံကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့နှစ်ဖွဲ့မှ ခေါင်းဆောင် အပါအဝင် တပ်ဖွဲ့ဝင်ရှစ်ဦးသည် လက်နက်၊ ငွေကြေးတွေများ ယူဆောင်ကာ စစ်ကောင်စီထံ လက်နက်ချအညံ့ခံ ထွက်ပြေးသွားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=ပခုက္ကူ ဒေသကာကွယ်ရေးအဖွဲ့နှစ်ဖွဲ့က ခေါင်းဆောင်နဲ့ အဖွဲ့ဝင်ရှစ်ဦး စစ်ကောင်စီထံထွက်ပြေး |url=https://www.rfa.org/burmese/news/pakokku-pdf-05282023052944.html |website=Radio Free Asia |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my |archivedate=1 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601080519/https://www.rfa.org/burmese/news/pakokku-pdf-05282023052944.html }}</ref> * ၂၆ မေ ** [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရေစကြိုမြို့နယ်]]အတွင်းရှိ ဧရာဝတီနှင့် ချင်းတွင်းမြစ်ဆုံရာ ရေလယ်ကျွန်းဒေသအား စစ်တပ်က သုံးရက်ကြာ ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ရာ ဒေသခံ ၅ ဦးသတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရပြီး ကျေးရွာ ၂၇ ရွာ မီးရှို့ခံခဲ့ရကာ နေအိမ် ၆၀၀ ကျော်မီးလောင်ပျက်စီးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=သူရမောင် |title=ဧရာဝတီနှင့် ချင်းတွင်းမြစ်ဆုံ၌ လူ ၅ ဦး အသတ်ခံရကာ ရွာ ၃၀ နီးပါး မီးရှို့ခံရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37413/ |website=Myanmar Now |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=1 ဇွန် 2023 |archivedate=1 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601074311/https://myanmar-now.org/mm/news/37413/ }}</ref> ** အမျိုးသားရေးအမည်ခံသည့် လှုပ်ရှားမှုများ၊ စစ်တပ်ထောက်ခံပွဲများကို ဦးဆောင်ပြုလုပ်လေ့ရှိသည့် မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ အမျိုးသားရေးအစည်းအရုံး (MNO) ဥက္ကဋ္ဌ<ref>{{cite news |first1=RFA Burmese |title=စစ်တပ်ထောက်ခံသူ သေနတ်ပစ်ခတ်ခံရပြီး အရေးပေါ်ဆေးကုသနေ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/army-supporter-shoot-05312023164924.html |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |work=Radio Free Asia |agency=RFA Burmese |language=my}}</ref> ဦးတင့်လွင်အား သေနတ်သမားတစ်ဦးမှ ပစ်ခတ်လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=ဟန်သစ် |first2=မြတ်သွယ် |title=ရန်ကုန်တွင် နာမည်ကြီးစစ်တပ်ထောက်ခံသူနှစ်ဦး ရှေ့ဆင့်နောက်ဆင့် ပစ်သတ်ခံရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37395/ |website=Myanmar Now |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=31 မေ 2023 |archivedate=1 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601074320/https://myanmar-now.org/mm/news/37395/ }}</ref> * ၂၇ မေ ** ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း [[ဖယ်ခုံမြို့နယ်]]၊ [[မိုးဗြဲရွာ၊ ဖယ်ခုံမြို့နယ်|မိုးဗြဲမြို့]]တွင် စစ်ကောင်စီတပ်နှင့် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေး တပ်မတော်တို့အကြား သုံးရက်ဆက်တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ကလေးငယ်နှစ်ဦး အပါအဝင် လေးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=အက်စတာဂျေ |title=တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေသည့် မိုးဗြဲတွင် ကလေး ၂ ဦးအပါအဝင် ၄ ဦးသေဆုံး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37317/ |website=Myanmar Now |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=30 မေ 2023 }}{{Dead link|date=July 2025 }}</ref> ** ကရင်နီတော်လှန်ရေးတပ်ပေါင်းစု (KRU) မှ ဆေးမှူးတပ်ဖွဲ့ဝင် လူငယ်လေးဦးသည် ကယားပြည်နယ် ရှေ့တန်းစစ်မြေပြင်တွင် ဒဏ်ရာရသူများအား ကယ်ဆယ်ရေးလုပ်ဆောင်နေစဉ် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=တိုက်ပွဲကြား ကရင်နီဆေးမှူးတပ်ဖွဲ့ဝင် လေးဦးသေဆုံး |url=https://www.rfa.org/burmese/news/youth-died-in-karenni-battle-05282023170555.html |website=Radio Free Asia |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my |archivedate=1 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601080532/https://www.rfa.org/burmese/news/youth-died-in-karenni-battle-05282023170555.html }}</ref> * ၂၉ မေ - ချင်းပြည်နယ် [[ဟားခါးမြို့]]နှင့် [[ထန်တလန်မြို့]]ကြား သီးမစ်လွင်ပြင်တွင် [[ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်]] (CNA) နှင့် [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] ပူးပေါင်းအဖွဲ့နှင့် စစ်ကောင်စီကြား တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်စွာဖြစ်ပွားနေရာ တော်လှန်ရေးသမား ၁၁ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |last1=Now |first1=Myanmar |title=ချင်းပြည်နယ် ဟားခါး၊ ထန်တလန်ကြားတွင် တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37330/ |website=Myanmar Now |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=30 မေ 2023 |archivedate=1 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601075523/https://myanmar-now.org/mm/news/37330/ }}</ref> * ၃၀ မေ ** [[ဝက်လက်မြို့]]အရှေ့မြောက်ဘက်ရှိ [[စခမ်းသာရွာ၊ ရေဦးမြို့နယ်|စခန်းသာ (ရှပ်ပြဲ) ရွာ]]အနီး ရောက်လာသော စစ်ကြောင်းကို [[ရွှေဘိုမြို့နယ်]]အခြေစိုက် ဒေသခံကာကွယ်ရေးအဖွဲ့များဖြစ်သည့် Black Wolf Army နှင့် WHO AM I – ARMY တို့က ဒရုန်းဖြင့် ဗုံးသီး ၇ ခုချ၍ တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စိစစ်ကြောင်းသည် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရပြီးနောက် ဝက်လက်မြို့ဘက်သို့ ပြန်ဆုတ်သွားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=မောင်ရွှေဝါ |title=ဝက်လက်တွင် စစ်ကောင်စိစစ်ကြောင်းနှစ်ခု ချုံခိုတိုက်ခိုက်ခံရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37375/ |website=Myanmar Now |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=31 မေ 2023 |archivedate=1 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601075511/https://myanmar-now.org/mm/news/37375/ }}</ref> ** မွန်ပြည်နယ်၊ [[ဘီးလင်းမြို့နယ်]]၊ [[အဝန်းကြီးရွာ၊ ဘီးလင်းမြို့နယ်|အဝန်းကြီးကျေးရွာ]]ကို တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းမရှိဘဲ ဘီးလင်းမြို့အခြေစိုက် စစ်ကောင်စီ၏ အမှတ် (၃၁၄) အမြောက်တပ်ရင်းက လက်နက်ကြီးဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့ရာ သံဃာတော် ၃ ပါးနှင့် အရပ်သား ၂ ဦးတို့ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=လင်းထင် |first2=ငြိမ်းဆွေ |title=ဘီးလင်းတွင် စစ်တပ်လက်နက်ကြီးကြောင့် သံဃာနှင့် သာမဏေများ ဒဏ်ရာရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37322/ |website=Myanmar Now |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=30 မေ 2023 |archivedate=1 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601075522/https://myanmar-now.org/mm/news/37322/ }}</ref> ** တပ်မတော် ထောက်ခံသူနှင့် အမျိုးသားရေးတက်ကြွလှုပ်ရှားသူ၊ အဆိုတော် လီလီနိုင်ကျော်အား သေနတ်ဖြင့် ပစ်ခတ်ခံရသဖြင့် အရေးပေါ်ဆေးကုသမှုခံယူနေရသည်။<ref>{{cite web |title=အဆိုတော် ဒေါ်လီလီနိုင်ကျော် သေနတ်ဖြင့် ပစ်ခတ်လုပ်ကြံခံရ |url=https://news-eleven.com/article/248964 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my}}</ref> ** စစ်ကိုင်းတိုင်း မြို့နယ် ၂၈ မြို့နယ်မှ စစ်အာဏာရှင် ဆန့်ကျင်ရေးတွင် ပါဝင်နေသော နိုင်ငံရေး၊ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့အစည်းပေါင်း ၁၇၃ ဖွဲ့နှင့် လေ့လာသူ ၃၁ ဦးတို့ပါဝင်သော ပထမအကြိမ် စစ်ကိုင်းဖိုရမ်ကို နှစ်ရက်ကြာ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=စစ်ကိုင်းတိုင်း အတိုင်ပင်ခံကောင်စီ ဖွဲ့စည်းမည် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/sagaing-counsalor-council-05312023171137.html |website=Radio Free Asia |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my}}</ref> ** ကရင်ပြည်နယ်၊ [[ကျုံဒိုးမြို့|ကျုံဒိုးရဲစခန်း]]ကို [[KNLA]] ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက ဒရုန်းနှင့် ဗုံးချတိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် ခလရ (၅၄၆) စစ်တပ်က လက်နက်ကြီး ပြန်လည်ပစ်ခတ်ရာတွင် ဒေသခံတစ်ဦး သေဆုံးပြီး တစ်ဦးဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=စစ်တပ် လက်နက်ကြီးကြောင့် ကျုံဒိုးဒေသခံတစ်ဦး သေဆုံး၊ တစ်ဦးဒဏ်ရာရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/karen-military-battle-05312023115429.html |website=Radio Free Asia |access-date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my |archivedate=1 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601080531/https://www.rfa.org/burmese/news/karen-military-battle-05312023115429.html }}</ref> * ၃၁ မေ ** ကန့်ဘလူမြို့နယ် [[ဖုတ်ကုန်းရွာ၊ ကန့်ဘလူမြို့နယ်|ဖုတ်ကုန်းရွာ]] ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့စခန်းကို စစ်သား ၆၀ ဝန်းကျင်က ဝင်ရောက် တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ တော်လှန်ရေးသမားလေးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref name="mmnow8"/> ** ချောင်းဦးမြို့မြောက်ဘက် သုံးမိုင်အကွာ ခင်မွန်ရွာအနီးရှိ Area 71 People Defense Force Monywa စခန်းကို စစ်ကောင်စီ အင်အား ၁၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်က ဝင်ရောက်စီးနင်းရာ တော်လှန်ရေးသမားတစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref name="mmnow8">{{cite web |first1=မောင်ရွှေဝါ |first2=သူရမောင် |title=စစ်ကိုင်းတွင် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့ စခန်းနှစ်ခု စီးနင်းခံရ၊ ငါးဦး သေဆုံး – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37442/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၁ ဇွန် ၂၀၂၃ |archivedate=18 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230618025229/https://myanmar-now.org/mm/news/37442/ }}</ref> === ဇွန် === * ၂ ဇွန် - ကရင်ပြည်နယ်၊ ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ်အတွင်းရှိ စစ်ကောင်စီလက်အောက်ခံ အုပ်ချုပ်ရေးရုံးများကို ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်နှင့် ပူးပေါင်းတပ်များက ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ကြာအင်းဆိပ်ကြီးကို KNU ဝင်တိုက် – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37481/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၂ ဇွန် ၂၀၂၃ |accessdate=17 June 2023 |archivedate=20 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230620181743/https://myanmar-now.org/mm/news/37481/ }}</ref> * ၃ ဇွန် - ဖယ်ခုံမြို့နယ်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသော တပ်မ (၆၆) လက်အောက်ခံတပ်ကို မြို့အနောက်ဘက် ၅ မိုင်ခန့်အကွာရှိ [[ခေါင်းအီရွာမရွာ၊ ဖယ်ခုံမြို့နယ်|ခေါင်းအိရွာ]]နှင့် [[စက်တော်ရွာ၊ ဖယ်ခုံမြို့နယ်|စက်တော်ရွာ]]အကြားတွင် ကို ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် ဖယ်ခုံအခြေစိုက် အမှတ်(၁၀၀၂) တပ်ရင်း၊ ဒီးမော့ဆိုအခြေစိုက် အမှတ် (၁၁၀၁)၊ (၁၁၀၂)၊ (၁၁၀၇) တပ်ရင်းများ၊ မိုးမြို့ဗြဲအခြေစိုက် အမှတ် (၁၀၀၅)၊ (၁၀၀၇)၊ (၁၀၀၈)၊ (၁၀၀၉)၊ လွိုင်ကော်အခြေစိုက် PDF တပ်ရင်း (LKPDF) များနှင့် ကရင်နီအမျိုးသားများကာကွယ်ရေးတပ် (KNDF)၊ ကယား(ကရင်နီ)တော်လှန်ရေးတပ်ပေါင်းစု (KRU) တို့ ပူးပေါင်း ပိတ်ဆို့တိုက်ခိုက်ရာမှ ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့အထိတိုက်ပွဲများ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=လင်းထင် |title=ဖယ်ခုံမြို့နယ်တွင် တိုက်ပွဲ ဆက်တိုက်ဖြစ်နေပြီး နှစ်ဖက် အထိအခိုက်ရှိ – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37998/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၁၅ ဇွန် ၂၀၂၃ |archivedate=17 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230617150534/https://myanmar-now.org/mm/news/37998/ }}</ref> * ၅ ဇွန် ** ရှမ်းပြည်နယ်၊ လားရှိုးမြို့၊ အမှတ် (၁၂) ရပ်ကွက် ရဲစခန်း၊ အမှတ် (၅) ရပ်ကွက်ရှိ (၅၀၇) စစ်တပ်စခန်း၊ [[ပန်ဟုန်းရွာ၊ လားရှိုးမြို့နယ်|ပန်ဟုန်းရွာ]]ရှိ စစ်တပ်စခန်းတို့ကို [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]]က တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=မြတ်ပန်း |title=လားရှိုးမြို့ပေါ် ရဲစခန်းနှင့် စစ်တပ်စခန်းများ တိုက်ခိုက်ခံရ – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37605/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၆ ဇွန် ၂၀၂၃ |archivedate=17 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230617233654/https://myanmar-now.org/mm/news/37605/ }}</ref> ** ကလေးမြို့နယ်၊ လက်ပံချောင်း-ရာဇဂြိုဟ်လမ်းမကြီးဘေးရှိ [[ရှုခင်းသာရွာ၊ ကလေးမြို့နယ်|ရှုခင်းသာကျေးရွာ]]ရှိ စာသင်ကျောင်းကို စစ်တပ်က MI 35 အမျိုးအစား တိုက်ခိုက်ရေးရဟတ်ယာဉ်ဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့ရာ လူ ၄ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=မြတ်သွယ် |title=ကလေးမြို့နယ်တွင် စာသင်ကျောင်း တိုက်ခိုက်ခံရပြီး ၄ ဦး ဒဏ်ရာရ – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37534/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၅ ဇွန် ၂၀၂၃ |archivedate=18 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230618002204/https://myanmar-now.org/mm/news/37534/ }}</ref> * ၆ ဇွန် ** ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း မိုးဗြဲမြို့တွင် စစ်ကောင်စီတပ် ပစ်ခတ်သဖြင့် အရပ်သား သုံးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=အက်စတာဂျေ |title=မိုးဗြဲမြို့တွင် တစ်ရက်အတွင်း အရပ်သား သုံးဦး အသတ်ခံရ – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37673/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |archivedate=17 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230617145205/https://myanmar-now.org/mm/news/37673/ }}</ref> ** ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ကျောက်ကြီးမြို့နယ်]]ရှိ [[နတ်သံကွင်းမြို့]] ရဲစခန်း၊ တံတားရဲကင်း နှစ်ခု၊ ရေတွင်းကုန်းရွာနှင့် ဘုံသတောရွာအနီးရှိ အခြားစစ်ရေးပစ်မှတ် နှစ်ခုတို့ကို KNU တပ်မဟာ ၃ လက်အောက်ခံတပ်များ၊ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်၏ တပ်ဖွဲ့များက ဝင်တိုက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး နတ်သံကွင်းတံတားကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲတွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဘက်မှ ၃၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့ကာ KNU,PDF ပူးပေါင်းတပ်ဘက်မှ ၄ ဦးသေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=လင်းထင် |title=စစ်တောင်းမြစ်ကူး နတ်သံကွင်းတံတား ဖျက်ဆီးခံရ – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37664/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |archivedate=19 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230619182335/https://myanmar-now.org/mm/news/37664/ }}</ref> * ၇ ဇွန် ** ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ကျောက်တံခါးမြို့နယ်]] စစ်ကောင်စီအဖွဲ့ဝင် ဗိုလ်မှူးနေလင်းဦးနှင့် [[ဗောဓိကွင်းရွာ၊ ကျောက်တံခါးမြို့နယ်|ဗောဓိကွင်းရွာ]]အုပ်ချုပ်ရေးမှူး ဦးသူရတို့ကို တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းအဖွဲ့များက ပစ်သတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=အောင်နိုင် |title=ကျောက်တံခါးတွင် ဗိုလ်မှူးနှင့် ရွာအုပ်ချုပ်ရေးမှူး ပစ်သတ်ခံရ – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37721/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၈ ဇွန် ၂၀၂၃ |accessdate=17 June 2023 |archivedate=17 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230617115133/https://myanmar-now.org/mm/news/37721/ }}</ref> ** ပဇီကြီးရွာတွင် စစ်ကောင်စီတပ်၏ [[ပဇီကြီး အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု|လေကြာင်း တိုက်ခိုက်မှု]]ကြောင့် သေဆုံးခဲ့သူများအတွက် ဝမ်းနည်းကြောင်း လူမှုကွန်ရက်ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်စာမျက်နှာမှာ ရေးသားခဲ့ခြင်းကြောင့် သရုပ်ဆောင် မေပန်းချီကို အင်းစိန်အကျဉ်းထောင်တွင်း စစ်ခုံရုံးက ပုဒ်မ ၅၀၅ (က) ဖြင့် ထောင်ဒဏ်သုံးနှစ်ချမှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=သရုပ်ဆောင် မေပန်းချီကို စစ်ခုံရုံးက ထောင်သုံးနှစ်ချ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/may-panche-three-years-in-prison-06122023030210.html |access-date=၂၀ ဇွန် ၂၀၂၃ |work=Radio Free Asia |date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my |accessdate=20 June 2023 |archivedate=20 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230620153215/https://www.rfa.org/burmese/news/may-panche-three-years-in-prison-06122023030210.html }}</ref> * ၉ ဇွန် - ဆားလင်းကြီးမြို့နယ်၊ [[ညောင်ပင်ကြီးရွာ၊ ဆားလင်းကြီးမြို့နယ်|ညောင်ပင်ကြီးရွာ]] ရဲစခန်းကို ဒေသကာကွယ်ရေးပူးပေါင်းအဖွဲ့များက စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref name="mmnow9">{{cite web |title=ဆားလင်းကြီးတွင် စစ်တပ်က နေ့စဉ် ရွာမီးရှို့၊ ရွာသား ၁ ဦးကို ပစ်သတ် – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37959/ |publisher=Myanmar Now |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၁၄ ဇွန် ၂၀၂၃ |archivedate=17 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230617142159/https://myanmar-now.org/mm/news/37959/ }}</ref> * ၁၂ ဇွန် - ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ ဖယ်ခုံမြို့နယ် မိုးဗြဲမြို့ ရပ်ကွက်များအတွင်း စစ်တပ် ဝင်ရောက်တပ်စွဲထားစဉ် မေ ၂၇ မှ ဇွန် ၉ အတွင်း အရပ်သား ၁၃ ဦးထက်မနည်း ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web |first1=အက်စတာဂျေ |title=စစ်တပ် တပ်စွဲထားသည့် မိုးဗြဲတွင် ပစ်သတ်ခံရသူ ၁၃ ဦးထက်မနည်း ရှိလာ – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37834/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |archivedate=17 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230617182106/https://myanmar-now.org/mm/news/37834/ }}</ref> * ၁၃ ဇွန် ** ကယားပြည်နယ်၊ မယ်စဲ့မြို့နယ်ရှိ သံလွင်မြစ်အရှေ့ဘက်ကမ်း [[တောင်လှရွာ၊ မယ်စဲမြို့နယ်|တောင်လှကျေးရွာ]]အနီးရှိ တောင်လှစခန်း၊ မယ်လနွယ်စခန်းနှင့် မြန်မာ-ထိုင်း နှစ်နိုင်ငံနယ်ခြားမှတ်တိုင်အမှတ် ၁၄ ရှိ BP 14 စခန်းကုန်းနှင့် မြို့မရဲစခန်းတို့ကို ကရင်နီတော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်များက တစ်ပြိုင်တည်း ဝင်ရောက် တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ မြို့နယ်ရဲမှူး သေဆုံးပြီး၊ စခန်း ၃ ခုမှ မောင်းပြန်သေနတ် ၄၀ ခန့် ရရှိခဲ့ကြောင်း KMIC ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ခူးညေးရယ်က ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |first1=အက်စတာဂျေ |title=မယ်စဲ့မြို့ရှိ စစ်ကောင်စီ စခန်းလေးခု တစ်ပြိုင်တည်း တိုက်ခိုက်ခံရ – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37939/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၁၄ ဇွန် ၂၀၂၃ |archivedate=17 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230617152040/https://myanmar-now.org/mm/news/37939/ }}</ref> ** ဇာမဏီအမည်ရှိ မြင်းမူနှင့် မြောင်မြို့နယ် အခြေစိုက် ဒေသကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ ခေါင်းဆောင် ကိုဇော်မိုးနှင့် အခြား ၃ ဦးကို အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ လက်အောက်ခံ မြောင်ပြည်သူ့လုံခြုံရေးအဖွဲ့ အဖွဲ့က လူသတ်မှုသံသယဖြင့် ဖမ်းဆီးစစ်ဆေးနေစဉ် သေဆုံးသွားကြောင်း မြန်မာနောင်း မီဒီယာ က ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{cite web |author1=မိုးဦး |author2=သူရမောင် |title=မြောင်ပလဖ ဖမ်းဆီးထားသော တော်လှန်ရေးသမား ၄ ဦး သေဆုံး – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/37899/ |access-date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၁၃ ဇွန် ၂၀၂၃ |archivedate=17 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230617145032/https://myanmar-now.org/mm/news/37899/ }}</ref> * ၁၅ ဇွန် - မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ မင်းဘူးခရိုင်၊ [[စေတုတ္တရာမြို့နယ်]]၊ [[တပွင်ရွာ၊ စေတုတ္ထရာမြို့နယ်|တပွင်ရွာ]]ရဲစခန်းကို ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် မင်းဘူးခရိုင် တပ်ရင်း-၃ က တိုက်ခိုက် မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့ပြီး [[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့|ပျူစောထီး]] ၂ ယောက်ကို စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=စေတုတ္တရာ တပွင်ရွာရဲစခန်းကို PDF မီးရှို့ဖျက်ဆီးပြီး ပျူစောထီး ၂ ဦး ဖမ်းမိ (ရုပ်သံ) |url=https://burmese.dvb.no/archives/600035 |access-date=၂၀ ဇွန် ၂၀၂၃ |work=DVB |date=၂၀ ဇွန် ၂၀၂၃}}</ref> * ၁၇ ဇွန် - စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ရွှေဘိုမြို့နယ်၊ [[ကင်းပြားရွာ၊ ရွှေဘိုမြို့နယ်|ကင်းဗျားကျေးရွာ]]တွင် စစ်ကောင်စီတပ်က ဓားစာခံအဖြစ် ဖမ်းဆီးသွားသည့် အမျိုးသားများအနက် ၅ ဦး၏ ရုပ်အလောင်းများကို ဒေသခံများက ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=သူရမောင် |title=ရွှေဘိုတွင် စစ်တပ်ဖမ်းသွားသော ရွာသား ၅ ဦး အသတ်ခံရ – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/38221/ |access-date=၂၀ ဇွန် ၂၀၂၃ |date=၁၉ ဇွန် ၂၀၂၃ |accessdate=20 June 2023 |archivedate=20 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230620154719/https://myanmar-now.org/mm/news/38221/ }}</ref> * ၁၉ ဇွန် ** ရန်ကုန်အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ် လုံခြုံရေးအကြီးအကဲ ဗိုလ်မှူးဟောင်း ဦးရဲခိုင်ကို ရန်ကုန်အခြေစိုက် မြို့ပြပြောက်ကျားအဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သည့် Urban Owls က ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=ဟန်သစ် |title=ရန်ကုန်လေဆိပ် လုံခြုံရေးအကြီးအကဲ ဗိုလ်မှူးဟောင်း ပစ်သတ်ခံရ – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/38244/ |access-date=၂၀ ဇွန် ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၂၀ ဇွန် ၂၀၂၃ |accessdate=20 June 2023 |archivedate=20 June 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230620181745/https://myanmar-now.org/mm/news/38244/ }}</ref> ** ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး၊ ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးနှင့် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးများတွင် [[အောင်ဆန်းစုကြည်|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]၏ မွေးနေ့ကို ဂုဏ်ပြုသည့်အနေဖြင့် ပန်းကိုင်ဆောင် သွားလာခြင်း၊ ပန်းပန်ခြင်း ပြုလုပ်ခဲ့သူများကို စစ်ကောင်စီ တပ်သားများက ဖမ်းဆီးခဲ့ရာ လူပေါင်း ၁၃၀ ကျော် ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်မွေးနေ့ ပန်းသပိတ်လှုပ်ရှားမှု လူပေါင်း ၁၃၀ ကျော်ဖမ်းဆီးခံရ |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/dassk-birthday-activists-arrested-06202023070640.html |access-date=၂၀ ဇွန် ၂၀၂၃ |work=Radio Free Asia |date=၂၀ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my}}</ref> * ၂၀ ဇွန် - မြင်းခြံမြို့နယ်၊ [[ယုန်ထိုးရွာ၊ မြင်းခြံမြို့နယ်|ယုန်ထိုးရွာ]]အနီးတွင် စစ်ကောင်စီ ကင်းပုန်းအဖွဲ့၏ ကြားဖြတ်ပစ်ခတ်ခဲ့မှုကြောင့် PDF တပ်ရင်း (၁) နှင့် (၈) ပူးပေါင်းအဖွဲ့မှ ၁၀ ဦး တိုက်ခိုက်ခံရပြီး ၅ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=မိုးဦး |first2=သူရမောင် |title=မြင်းခြံတွင် PDF များ ချုံခိုတိုက်ခံရ၊ ၅ ဦး သေဆုံး – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/38408/ |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |date=၂၂ ဇွန် ၂၀၂၃ |accessdate=3 July 2023 |archivedate=3 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230703040849/https://myanmar-now.org/mm/news/38408/ }}</ref> * ၂၁ ဇွန် - [[မြောင်မြို့]]ပေါ်ရှိ မြို့မရဲစခန်း၊ မြို့နယ်အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရုံးနှင့် ရဲဝန်ထမ်းအိမ်ရာတို့ကို PDF မြင်းခြံခရိုင် အမှတ် (၈) တပ်ရင်းအပါအဝင် မြောင်မြို့နယ်အတွင်း အခြေစိုက်သည့် တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့ ၉ ဖွဲ့က တစ်နာရီနီးပါး တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=မိုးဦး |title=မြောင်မြို့ စစ်ကောင်စီပစ်မှတ် ၃ ခုကို တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ဝင်တိုက် – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/38403/ |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |date=၂၂ ဇွန် ၂၀၂၃ |accessdate=3 July 2023 |archivedate=3 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230703040848/https://myanmar-now.org/mm/news/38403/ }}</ref> * ၂၄ ဇွန် - မယ်စဲ့မြို့နယ်ရှိ စစ်ကောင်စီအခြေစိုက်စခန်း ၆ ခုကို ကရင်နီတပ်ပေါင်းစုက ဇွန် ၁၃ မှ ၂၄ အတွင်း သိမ်းယူနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=အက်စတာဂျေ |title=မယ်စဲ့မြို့နယ်ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းအားလုံး ကရင်နီတပ်ပေါင်းစု သိမ်းယူ – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/38487/ |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |date=၂၄ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |accessdate=3 July 2023 |archivedate=3 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230703042353/https://myanmar-now.org/mm/news/38487/ }}</ref> * ၂၅ ဇွန် - စစ်ကိုင်းမြို့နယ်၊ [[ကင်းတော်ရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|ကင်းတော်ရွာ]]အနီးရှိ ဒေသခံကာကွယ်ရေး တပ်စခန်းတစ်ခုကို စစ်တပ်က ဝင်ရောက်စီးနင်း တိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် ဒေသခံကာကွယ်ရေး တပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၅ ဦးနှင့် အရပ်သား ၃ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ကင်းတော်ရွာ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးစခန်း စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှု ၁ ဒါဇင်ခန့်သေဆုံး |url=https://burmese.voanews.com/a/about-1-dozen-pdfs-were-killed-in-the-attack-on-kintaw-village/7153236.html |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=ဗွီအိုအေ |date=၂၆ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my}}</ref> * ၂၇ ဇွန် ** စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ပုလဲမြို့နယ်၊ [[ညောင်ကုန်းရွာ၊ ပုလဲမြို့နယ်|ညောင်ကုန်းရွာ]]နှင့် [[ချင်ပြစ်ရွာ၊ ပုလဲမြို့နယ်|ချင်ပြစ်ရွာ]]ကို စစ်တပ်က လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် သံဃာတော်တစ်ပါးအပါအဝင် အရပ်သား ၁၀ ဦးသေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=စစ်ကိုင်းတိုင်းအတွင်း လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ အရပ်သားထိခိုက်သေဆုံးမှုရှိ |url=https://burmese.voanews.com/a/sagaing-pearl-airstrikes-civillian-deaths/7155156.html |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=ဗွီအိုအေ |date=၂၈ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my |accessdate=3 July 2023 |archivedate=3 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230703032047/https://burmese.voanews.com/a/sagaing-pearl-airstrikes-civillian-deaths/7155156.html }}</ref> ** စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ မြောင်မြို့နယ်အနောက်ခြမ်းတွင် စစ်ကောင်စီတပ်က ဖမ်းဆီးသွားသည့် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (PDF) ခရိုင်တပ်ရင်းခေါင်းဆောင် အသတ်ခံခဲ့ရပြီး လိုက်လံကယ်တင်ရန် ကြိုးပမ်းသည့် သားဖြစ်သူအပါအဝင် ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ဝင် ၃ ဦးလည်း သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=သူရမောင် |title=မြောင်တွင် PDF ခေါင်းဆောင် အပါအဝင် တပ်ဖွဲ့ဝင် ၄ ဦး သေဆုံး – Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/38623/ |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |date=၂၇ ဇွန် ၂၀၂၃ |accessdate=3 July 2023 |archivedate=3 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230703040901/https://myanmar-now.org/mm/news/38623/ }}</ref> * ၂၈ ဇွန် ** မွန်ပြည်နယ်၊ [[ဘီးလင်းမြို့]]နှင့် [[သထုံမြို့]]အကြားက ရွှေရောင်ပြတံတားကို ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ် KNLA/PDF ပူးပေါင်းတပ်များက မိုင်းခွဲ ဖျက်ဆီးခဲ့ရာ အိမ်စီးကား ၃ စီး တံတားအောက် ထိုးကျကာ လူတစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=သထုံ၊ ဘီးလင်းလမ်း KNU တိုက်ခိုက်မှု ထိခိုက်သေဆုံးသူတချို့ရှိ |url=https://burmese.voanews.com/a/ethnic-armed-knu-launches-an-roadsite-attack-on-a-highway-in-karen-state/7159908.html |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=ဗွီအိုအေ |date=၂၉ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my |accessdate=3 July 2023 |archivedate=3 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230703032053/https://burmese.voanews.com/a/ethnic-armed-knu-launches-an-roadsite-attack-on-a-highway-in-karen-state/7159908.html }}</ref> တံတားပေါက်ကွဲမှုအပြီး စစ်ကောင်စီဘက်က ပြန်လည်ပြင်ဆင်မှုသွားရောက်လုပ်ကိုင်နေစဉ်အတွင်း ထပ်မံပစ်ခတ်ခံရမှုကြောင့် လူ၂၀ ကျော် ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ပြီး ခရိုင်အင်ဂျင်နီယာတစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ဇွန် ၂၉ ရက်ထိပ်တန်းသတင်းများ-ဘီးလင်းကျုံအိတ်တံတား ဖောက်ခွဲခံရမှု အနည်းဆုံး နှစ်ဦး သေ၊ ၂၀ ကျော်ဒဏ်ရာရ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cq5g1p7wnqzo |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=BBC News မြန်မာ |date=၂၉ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my |accessdate=3 July 2023 |archivedate=3 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230703032047/https://www.bbc.com/burmese/articles/cq5g1p7wnqzo }}</ref> ** စစ်ကိုင်းမြို့နယ်၊ [[စဉ့်ကိုင်ရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|စဉ့်ကိုင်ရွာ]]အနီးရှိ ဒေသခံကာကွယ်ရေးတပ်စခန်းတစ်ခုကို စစ်တပ်က ဝင်ရောက် စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ကာကွယ်ရေး တပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၄ ဦးသေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=စစ်ကိုင်း စဉ့်ကိုင်ရွာအနီးတိုက်ပွဲ ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ဝင် ၁၄ဦးသေဆုံး |url=https://burmese.voanews.com/a/myanmar-military-raid-saging-pda-camp/7158813.html |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=ဗွီအိုအေ |date=၂၉ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my |accessdate=3 July 2023 |archivedate=3 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230703032051/https://burmese.voanews.com/a/myanmar-military-raid-saging-pda-camp/7158813.html }}</ref> * ၂၉ ဇွန် ** စစ်ကိုင်းမြို့နယ် [[စမွန်းရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|စမွန်းရွာ]]ကို စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့က ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ရာ အရပ်သားလေးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=စစ်ကိုင်းမြို့နယ် စမွန်းရွာ စီးနင်းခံရပြီး အရပ်သားလေးဦးသေဆုံး |url=https://www.rfa.org/burmese/news/death-samun-village-07012023070514.html |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=Radio Free Asia |date=၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |language=my |accessdate=3 July 2023 |archivedate=3 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230703032046/https://www.rfa.org/burmese/news/death-samun-village-07012023070514.html }}</ref> ** ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း [[မူဆယ်မြို့နယ်]] ကြူကုတ် (ပန်ဆိုင်း) အနီး မုံးပေါ်ရွာအနီးတွင် စစ်ကောင်စီတပ်နှင့် MNDAA ကိုးကန့်တပ်အကြား တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=စစ်ကောင်စီ နဲ့ ကိုးကန့်တပ် ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းမှာ တိုက်ပွဲပြင်းထန် |url=https://burmese.voanews.com/a/myanmar-military-council-and-the-kokant-army-fought-fiercely-in-northern-shan-state/7161806.html |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=ဗွီအိုအေ |date=၃၀ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my |accessdate=3 July 2023 |archivedate=3 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230703032049/https://burmese.voanews.com/a/myanmar-military-council-and-the-kokant-army-fought-fiercely-in-northern-shan-state/7161806.html }}</ref> * ၃၀ ဇွန် ** စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မော်လိုက်မြို့နယ်]]၊ [[တောင်းအင်ရွာ၊ မော်လိုက်မြို့နယ်|တောင်းအင်ရွာ]]အနီးရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းကို ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ အမှတ် ၁ စစ်ဒေသ၊ မော်လိုက်ခရိုင် တပ်ရင်း ၂ က ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်မှ ၁၀ ဦး သေဆုံးပြီး လက်နက်ခဲယမ်းများ သိမ်းဆည်းရရှိခဲ့သည်ဟု NUG ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=မော်လိုက်မြို့နယ် တောင်းအင်ရွာ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်း စီးနင်းခံရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/occupied-military-camp-07022023043408.html |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=Radio Free Asia |date=၂ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |language=my}}</ref> ** စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ကောလင်းမြို့]]ပေါ်တွင် လက်နက်ကြီးကျည် ကျရောက်ပေါက်ကွဲခဲ့ရာ အသက် ရှစ်နှစ်အရွယ် မိန်းကလေးတစ်ဦး အပါအဝင် မြို့ခံလေးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ကောလင်းမြို့ပေါ်လက်နက်ကြီးကျပြီး ကလေးအပါ လေးဦးသေဆုံး |url=https://www.rfa.org/burmese/news/kawlin-weapon-died-07012023074419.html |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=Radio Free Asia |date=၂ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |language=my}}</ref> ** [[ရန်ကုန် စီးပွားရေး တက္ကသိုလ်|ရန်ကုန်စီးပွားရေးတက္ကသိုလ်]] ကျောင်းသားသမဂ္ဂ ဒုဥက္ကဋ္ဌ ကိုထက်ပိုင်စိုးကို စစ်ကောင်စီက အကြမ်းဖက်မှုတိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေ ပုဒ်မ ၅၀ (ည)ဖြင့် ထောင်ဒဏ် ဆယ်နှစ် ချမှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ဖမ်းဆီးခံ ကျောင်းသားသမဂ္ဂ ဒုဥက္ကဋ္ဌ ထောင် ဆယ်နှစ်ချမှတ်ခံရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/student-prison-06302023123037.html |access-date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=Radio Free Asia |date=၃၀ ဇွန် ၂၀၂၃ |language=my}}</ref> === ဇူလိုင် === * ၁၅ ဇူလိုင် - မန္တလေးတိုင်း၊ မတ္တရာမြို့နယ်အရှေ့ခြမ်း အမှတ် (၁၀၁၄) လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးတပ် အခြေစိုက်စခန်းနှင့် ကင်းစခန်းတို့ကို ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်က တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=မိုးဦး |title=မတ္တရာမြို့နယ်ရှိ လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးစခန်းကို PDF တိုက်ခိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/39642/ |access-date=၂၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၁၇ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |accessdate=23 July 2023 |archivedate=23 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230723145935/https://myanmar-now.org/mm/news/39642/ }}</ref> * ၂၀ ဇူလိုင် - စစ်ကောင်စိစစ်ကြောင်းတစ်ခုသည် ချင်းပြည်နယ်၊ ဟားခါးခရိုင်၊ ထန်တလန်မြို့အနီး တောင်ကုန်းပေါ်ရှိ [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးအဖွဲ့]] (CDF) စခန်းငယ်တစ်ခုကို လေတပ်အကူအညီဖြင့် စီးနင်းသိမ်းယူခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Now |first1=Myanmar |title=ထန်တလန် CDF စခန်းတစ်ခုကို စစ်ကောင်စီတပ် သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/39859/ |access-date=၂၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၂၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |accessdate=23 July 2023 |archivedate=23 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230723145933/https://myanmar-now.org/mm/news/39859/ }}</ref> * ၂၁ ဇူလိုင် ** ကရင်ပြည်နယ်၊ မြဝတီမြို့အနီးရှိ လက်ခတ်တောင်ကြောပေါ်တွင် အခြေစိုက်ထားသည့် စစ်ကောင်စီ စခန်းကုန်းကို ဇူလိုင် ၂၁ ရက်နေ့ နံနက်ပိုင်းတွင် KNU လက်အောက်ရှိ ကော်ဘရာစစ်ကြောင်း၊ ကျားသစ်နက်စစ်ကြောင်း၊ Federal Wings စသည့် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့က သိမ်းယူခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=လင်းထင် |title=မြဝတီမြို့ရှိ စစ်ကောင်စီ၏ လက်ခတ်တောင်စခန်းကုန်း အသိမ်းခံရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/39883/ |access-date=၂၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၂၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |accessdate=23 July 2023 |archivedate=23 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230723145938/https://myanmar-now.org/mm/news/39883/ }}</ref> ** စစ်ကောင်စီတပ်မှ အင်အား ၈၀ ခန့်ပါသည့် စစ်ကြောင်းသည် ယင်းမာပင်မြို့နယ်၊ စုန်းချောင်းရွာအား နံနက် ၂ နာရီခန့်တွင် ရုတ်တရက် ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ပြီး ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ဝင် ၃ ဦး ပစ်သတ်ခံရခဲ့ကာ ရွာခံ ၁၁ ဦးကို ဖမ်းဆီးသွားခဲ့ပြီး ရွာမှ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာစဉ် ပစ်သတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Now |first1=Myanmar |title=ယင်းမာပင်၊ စုန်းချောင်းရွာ စစ်တပ်ဝင်စီးပြီး အသက်မပြည့်သေးသူ ၃ ဦးအပါအဝင် အစုလိုက်အပြုံလိုက်သတ်ခံရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/39903/ |access-date=၂၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၂၂ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |accessdate=23 July 2023 |archivedate=23 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230723145936/https://myanmar-now.org/mm/news/39903/ }}</ref> === ဩဂုတ် === * ၄ ဩဂုတ် - [[ကနောင်စစ်ဆင်ရေး]]အရ နောင်ချိုမြို့အနီးတွင် အရာရှိတစ်ဦးအပါအဝင် အင်အား ၁၅ ဦးပါ စစ်ကားတစ်စီးကို PDF က ချုံခိုတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး ကားပေါ်ပါ အားလုံး သေဆုံးခဲ့ကာ လက်နက်ခဲယမ်းများ ရခဲ့သည်။<ref name="kanaung">{{cite news |last1=သူရမောင် |first1=မိုးဦး, မြတ်ပန်း |title=တိုက်ပွဲများတွင် စစ်ကောင်စီတပ် အထိနာဟု မန္တလေး PDF ပြော |url=https://myanmar-now.org/mm/news/41819/ |access-date=၁၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၁၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |accessdate=17 September 2023 |archivedate=29 September 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929234718/https://myanmar-now.org/mm/news/41819/ }}</ref> * ၇ ဩဂုတ် - စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ဘုတလင်မြို့]]လယ်ရှိ မီးသတ်စခန်းကို ဒေသခံကာကွယ်ရေးတပ်များက ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ပြီး မြို့နယ်မီးသတ်ဦးစီးမှူးအပါအဝင် စခန်းအတွင်းနေထိုင်သူ ၂၁ ဦးကို ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Now |first1=Myanmar |title=ဘုတလင်မြို့ မီးသတ်စခန်းကို PDF စီးနင်းပြီး မီးသတ်သမားများကို ဖမ်းဆီး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/40502/ |access-date=၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ |accessdate=14 August 2023 |archivedate=14 August 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230814165302/https://myanmar-now.org/mm/news/40502/ }}</ref> * ၁၁ ဩဂုတ် - အင်အား ၅၀ ပါ စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့တစ်ခုကို နောင်ချိုမြို့နယ်အတွင်းတွင် မိုင်းဖြင့် တိုက်ခိုက်ရာ စစ်ကြောင်းမှူး အပါအဝင် ၁၀ ဦး သေဆုံးပြီး ၆ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref name="kanaung"/> * ၁၂ ဩဂုတ် - ဘုတလင်မြို့နယ် [[သခွတ္တနယ်ရွာ၊ ဘုတလင်မြို့နယ်|သခွတ္တနယ်ကျေးရွာ]] ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းဝင်းအတွင်း ဖွင့်လှစ်ထားသည့် အခမဲ့ဆေးခန်းနှင့် ထိုရွာရှိ နေအိမ် ၄၀ ဝန်းကျင်ကို အင်အား ၇၀ နီးပါးပါသည့် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့က မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ဘုတလင်တွင် ပရဟိတဆေးခန်းနှင့် အိမ်များ မီးရှို့ခံရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/40691/ |access-date=၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ |accessdate=14 August 2023 |archivedate=14 August 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230814165300/https://myanmar-now.org/mm/news/40691/ }}</ref> * ၁၄ ဩဂုတ် - ချင်းပြည်နယ်၊ ထန်တလန်မြို့နယ်တွင် စစ်ကောင်စီ တပ်စွဲထားသည့် တောင်ကုန်းကို [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးပူးပေါင်းအဖွဲ့များ]]က စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ လက်နက် ၆ လက် သိမ်းဆည်းရမိခဲ့ကာ ချင်းကာကွယ်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့ဝင် ၃ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Now |first1=Myanmar |title=ထန်တလန် စစ်ကောင်စီစခန်းကို တော်လှန်ရေးတပ်များ ဝင်ရောက်စီးနင်း |url=https://myanmar-now.org/mm/news/40730/ |access-date=၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ |accessdate=14 August 2023 |archivedate=14 August 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230814165252/https://myanmar-now.org/mm/news/40730/ }}</ref> * ၃၁ ဩဂုတ် - ချင်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း၊ [[တွန်းဇံမြို့နယ်]]အတွင်းရှိ [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]] ယာယီစခန်းတစ်ခု အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့အဖြစ် ပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းထားသည့် [[ဇိုမီးတော်လှန်ရေးတပ်မတော်]] (ZRA) က စီးနင်းခဲ့ရာ CDF တပ်ဖွဲ့ဝင် တစ်ဦး သေဆုံးပြီး ဒရုန်းများ၊ လက်နက်ကြီးများ ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။<ref name="cdf">{{cite news |last1=Now |first1=Myanmar |title=ချင်းပြည်နယ် တော်လှန်ရေးစခန်းနှစ်ခုကို ဇိုမီးနယ်ခြားစောင့်တပ် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/41872/ |access-date=၁၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၁၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |accessdate=17 September 2023 |archivedate=11 October 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231011071230/https://myanmar-now.org/mm/news/41872/ }}</ref> === စက်တင်ဘာ === * ၃ စက်တင်ဘာ - [[မြဝတီမြို့]]ရှိ ခရိုင်အုပ်ချုပ်ရေးမှူးရုံးကို ဗုံးတပ်ဒရုန်းလေယာဉ်ငယ်ဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ယာယီတပ်ရင်းမှူး ဒုဗိုလ်မှူးကြီးတစ်ဦး၊ ခရိုင်အုပ်ချုပ်ရေးမှူးတစ်ဦး အပါအဝင် ၅ ဦး သေဆုံးပြီး၊ ဒဏ်ရာပြင်းထန်သူ ၅ ဦး ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=ကိုချို |title=မြဝတီခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးမှူးရုံး ဗုံးကြဲခံရပြီးနောက် လုံခြုံရေးတင်းကျပ် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/41640/ |access-date=၁၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |accessdate=17 September 2023 |archivedate=6 September 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230906152506/https://myanmar-now.org/mm/news/41640/ }}</ref> * ၆ စက်တင်ဘာ - မုံရွာမြို့နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ဒေသကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ စခန်းတစ်ခုကို စစ်ကောင်စီတပ်က ဝင်ရောက် စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ဝင် ၄ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=မောင်ရွှေဝါ |title=မုံရွာတောင်ပိုင်း ကာကွယ်ရေးစခန်းတစ်ခု စီးနင်းခံရ၊ ၄ ဦး သေဆုံး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/41719/ |access-date=၁၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |accessdate=17 September 2023 |archivedate=8 September 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230908100342/https://myanmar-now.org/mm/news/41719/ }}</ref> * ၈ စက်တင်ဘာ - ပြင်ဦးလွင်-မိုးကုတ်ကားလမ်းဘေး၊ တောင်နီကျေးရွာအနီးရှိ တာဝါတိုင်ကုန်းရှိ စစ်ကောင်စီတပ်များအား ကနောင်စစ်ဆင်ရေးအဖွဲ့ဝင်များက တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်ဘက်မှ ၁၃ ဦး နှင့် PDF တစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref name="kanaung"/> * ၁၀ စက်တင်ဘာ ** တွန်းဇံမြို့နယ်အတွင်းရှိ ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ ယာယီစခန်းတစ်ခုကို ဇိုမီးတော်လှန်ရေးတပ်မတော်က ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ CDF တပ်ဖွဲ့ဝင်တစ်ဦး သေဆုံးပြီး မောင်းပြန်သေနတ် ၁ လက် ဆုံးရှုံးခဲ့သည်ဟု CDF (တွန်းဇံ) က ဆိုသည်။<ref name="cdf"/> ** မကွေးတိုင်း ရေစကြိုမြို့ဘက်မှ လာသည့် စစ်သင်္ဘောတစ်စီးသည် ချင်းတွင်းမြစ်ကမ်းကျေးရွာများကို ပစ်ခတ်ခဲ့ရာ ဖောင်းကတာကျေးရွာရှိ နေအိမ်နှစ်လုံးပေါ် လက်နက်ကြီးကျည် ကျရောက် ပေါက်ကွဲခဲ့ပြီး တစ်ဦးသေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Now |first1=Myanmar |title=စစ်သင်္ဘောပစ်ခတ်မှုကြောင့် ဆားလင်းကြီးဒေသခံ တစ်ဦးသေ၊ နှစ်ဦး ဒဏ်ရာရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/41786/ |access-date=၁၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၁၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |accessdate=17 September 2023 |archivedate=12 September 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230912053546/https://myanmar-now.org/mm/news/41786/ }}</ref> * ၁၁ စက်တင်ဘာ - မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ချမ်းမြသာစည်မြို့နယ်]]ရှိ [[ပြည်တွင်းအခွန်များ ဦးစီးဌာန|ပြည်တွင်းအခွန်များဦးစီးဌာန]]ရုံးကို လက်ပစ်ဗုံးဖြင့် ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ခံရသော်လည်း အထိအခိုက်မရှိခဲ့ပေ။<ref>{{cite news |first1=နေမင်းနီ |title=မန္တလေးတွင် အခွန်ဦးစီးဌာနရုံး ဗုံးဖြင့် တိုက်ခိုက်ခံရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/41892/ |access-date=၁၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၁၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |accessdate=17 September 2023 |archivedate=13 September 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230913090008/https://myanmar-now.org/mm/news/41892/ }}</ref> * ၁၄ စက်တင်ဘာ **စစ်ကိုင်းမြို့နယ်၊ [[ကင်းတော်ရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|ကင်းတော်ကျေးရွာ]]၊ [[တံတားဦးရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|တံတားဦးကျေးရွာ]]တို့အနီးတွင် ရှိသည့် ကျေးရွာပကဖအဖွဲ့တို့၏ စခန်းများကို အင်အား ၁၀၀ ခန့်ပါ စစ်ကောင်စီတပ်က ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကာ [[မြင်းဆည်ရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|မြင်းဆည်ရွာ]]မှ အရပ်သား ၄ ဦးအား ဖမ်းဆီးသတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=မိုးဦး |title=စစ်ကိုင်းတွင် အမျိုးသား ၄ ဦးကို စစ်ကောင်စီတပ် သတ်ဖြတ် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/42050/ |access-date=၁၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၁၅ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |accessdate=17 September 2023 |archivedate=11 October 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231011065251/https://myanmar-now.org/mm/news/42050/ }}</ref> ** [[ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ်]] အရှေ့တောင်ဘက် မိုင် ၃၀ ကျော်ခန့်အကွာ ထိုင်း-မြန်မာ နယ်စပ်မျဉ်းအနီးတွင် တည်ရှိသည့် စစ်ကောင်စီ၏ ရေတံလျှောက်စခန်းကုန်းကို [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့ဝင်များက တိုက်ခိုက်သိမ်းယူခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီဘက်မှ ၁၄ ဦးသေဆုံးခဲ့ပြီး ပူးပေါင်းအဖွဲ့မှ ၁ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |first1=လင်းထင် |title=ထိုင်းနယ်စပ် စခန်းကုန်းတစ်ခုကို KNU တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/42027/ |access-date=၁၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |work=Myanmar Now |date=၁၅ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ |accessdate=17 September 2023 |archivedate=15 September 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230915104351/https://myanmar-now.org/mm/news/42027/ }}</ref> === အောက်တိုဘာ === {{main article |လိုင်ဇာ အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု}} *၉ အောက်တိုဘာ - စစ်ကောင်စီ [[တပ်မတော် (ကြည်း)|တပ်မတော်]]က [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]၏ မြို့ဖြစ်သော [[လိုင်ဇာမြို့]]ပေါ်သို့ လက်နက်ကြီးဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့သည်။ ပစ်ခတ်မှုကြောင့် မုန်လိုင်ခတ်စစ်ဘေးရှောင်စခန်းအား ထိမှန်ခဲ့ပြီး ကလေးငယ် ၁၃ ဦးအပါအဝင် အရပ်သား အနည်းဆုံး ၂၉ ဦး သေဆုံးကာ အများအပြား ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Dozens killed and injured in military attack on Myanmar refugee camp |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/10/dozens-killed-and-injured-in-military-attack-on-myanmar-refugee-camp |agency=Al Jazeera |date=October 10, 2023 |accessdate=22 October 2023 |archivedate=7 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240207001508/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/10/dozens-killed-and-injured-in-military-attack-on-myanmar-refugee-camp }}</ref> {{main article|၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး}} *၂၇ အောက်တိုဘာ **[[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]]၊ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]]နှင့် [[တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] တို့ပါဝင်သော [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]] က [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]ကို စတင်ခဲ့သည်။ မဟာမိတ်အဖွဲ့များက ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့များတွင် စစ်ကောင်စီစခန်းများကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး<ref>{{cite news |title=Alliance of 3 ethnic rebel groups carries out coordinated attacks in northeastern Myanmar |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/alliance-3-ethnic-rebel-groups-carries-coordinated-attacks-104431614 |access-date=October 27, 2023 |agency=ABC News |accessdate=22 November 2023 |archivedate=4 November 2023 |archiveurl=https://archive.today/20231104221713/https://abcnews.go.com/International/wireStory/alliance-3-ethnic-rebel-groups-carries-coordinated-attacks-104431614 }}</ref> စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ကချင်ပြည်နယ်တို့တွင်လည်း တိုက်ခိုက်မှုများ ဆက်လက် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar: Escalation of clashes in northern Shan and the Southeast Flash Update #1 (As of 30 October 2023) |url=https://www.unocha.org/publications/report/myanmar/myanmar-escalation-clashes-northern-shan-and-southeast-flash-update-1-30-october-2023 |website=UNOCHA |access-date=October 30, 2023}}</ref> ** KNLA နှင့် ပီဒီအက်ဖ် ပူးပေါင်းအဖွဲ့များက ကော့ကရိတ်မြို့တွင် တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-10-29 |title=ကော့ကရိတ်တိုက်ပွဲအတွင်း လက်နက်ကြီးကျလို့ ဒေသခံ ၆ ဦးသေဆုံး |language=Burmese |work=BBC Burmese |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/czd08g301xvo |access-date=2023-10-30 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=30 October 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231030042923/https://www.bbc.com/burmese/articles/czd08g301xvo }}</ref> *၃၀ အောက်တိုဘာ ** ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: [[နောင်ချိုမြို့]]နှင့် ဂုတ်တွင်းတံတားကို မဟာမိတ်တပ်များ စီးနင်းထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-10-30 |title=နောင်ချိုမြို့နဲ့ ဂုတ်တွင်းတံတားကို မဟာမိတ်တပ်တွေ စီးနင်းထိန်းချုပ် |language=Burmese |work=The Irrawaddy |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2023/10/30/375890.html |access-date=2023-10-30 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=4 November 2023 |archiveurl=https://archive.today/20231104222309/https://burma.irrawaddy.com/news/2023/10/30/375890.html }}</ref> ** ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: [[ကွမ်းလုံမြို့]]တွင် စစ်ကောင်စီမှ ခလရ ၁၄၃ တပ်ရင်းက လက်နက်ချခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-11-01 |title=ခလရ ၁၄၃ တပ်ရင်းတရင်းလုံး လက်နက်ချခဲ့ကြောင်း ညီနောင်မဟာမိတ် ၃ ဖွဲ့ထုတ်ပြန် |language=Burmese |work=VOA |url=https://burmese.voanews.com/a/7336659.html |access-date=2023-11-01 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=1 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231101103323/https://burmese.voanews.com/a/7336659.html }}</ref> === နိုဝင်ဘာ === [[File:Operation 1027.svg|thumb|၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး အခြေအနေ (၂၀၂၄ ဇန်နဝါရီ ၉ အထိ)]] *၁ နိုဝင်ဘာ - **၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: စစ်ကောင်စ်ီက နောင်ချိုမြို့သို့ စစ်ကူယာဉ်တန်းပို့ဆောင်ခဲ့ရာ မဟာမိတ်အဖွဲ့များနှင့် ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့ကြာ သံချပ်ကာကားတစ်စင်း ပေါက်ကွဲပျက်စီးခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-11-02 |title=နောင်ချိုမြို့အနီး စစ်ကောင်စီယာဉ်တန်းကို TNLAနှင့် MDY PDFတို့စစ်ဆင် |language=Burmese |work=The Irrawaddy |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2023/11/02/376015.html |access-date=2023-11-02 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=2 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231102152449/https://burma.irrawaddy.com/news/2023/11/02/376015.html }}</ref> **၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: [[ချင်းရွှေဟော်မြို့]]၊ [[ပန်ဆန်းမြို့]] နှင့် [[သိန္နီမြို့]]များကို မဟာမိတ်အဖွဲ့များ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-11-02 |title=မြို့သုံးမြို့ကျသွားပြီဟု စစ်ကောင်စီဝန်ခံ |language=Burmese |work=DVB |url=https://burmese.dvb.no/post/623052 |access-date=2023-11-02 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=7 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231107103759/https://burmese.dvb.no/post/623052 }}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-11-02 |title=ညီနောင်မဟာမိတ်များ၏ စစ်ဆင်ရေး၇ရက်မြောက်နေ့တွင် မြို့လေးမြို့ကို အပြီးတိုင်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ |language=Burmese |work=Ayeyarwaddy Times |url=https://ayartimes.com/?p=27362 |access-date=2023-11-02 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=3 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103150134/https://ayartimes.com/?p=27362 }}</ref> *၃ နိုဝင်ဘာ - ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: နမ့်ခမ်းမြို့အနီး ရွှေလီကြိုးတံတားကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-11-03 |title=နမ့်ခမ်းမြို့မှာ TNLA နဲ့ စစ်ကောင်စီတပ်တို့ တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေ၊စစ်တပ်ကလေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုလုပ် |language=Burmese |work=BBC Burmese |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/ck5xg61z3ppo |access-date=2023-11-03 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=3 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103102012/https://www.bbc.com/burmese/articles/ck5xg61z3ppo }}</ref> *၆ နိုဝင်ဘာ - ** ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: ခရိုင်မြို့ဖြစ်သော [[ကောလင်းမြို့]]ကို အေအေ၊ ကေအိုင်အေနှင့် ပီဒီအက်ဖ် ပူးပေါင်းအဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-11-06 |title=Myanmar Resistance Seizes First District Level Town in Sagaing as Offensive Expands |language=English |work=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-seizes-first-district-level-town-in-sagaing-as-offensive-expands.html |accessdate=23 November 2023 |archivedate=7 November 2023 |archiveurl=https://archive.today/20231107031740/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-seizes-first-district-level-town-in-sagaing-as-offensive-expands.html }}</ref> ** ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: [[နမ့်ခမ်းမြို့]]တစ်မြို့လုံးနီးပါးကို တီအန်လယ်အေက ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-11-06 |title=နမ့်ခမ်းတစ်မြို့လုံးနီးပါး TNLAထိန်းချုပ် |language=Burmese |work=Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/44666/ |accessdate=23 November 2023 |archivedate=7 November 2023 |archiveurl=https://archive.today/20231107031753/https://myanmar-now.org/mm/news/44666/ }}</ref> *၇ နိုဝင်ဘာ - {{main article |၁၁၀၇ စစ်ဆင်ရေး}} ** [[၁၁၀၇ စစ်ဆင်ရေး]] ကို ကရင်နီပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက စတင်ခဲ့ကာ [[မယ်စဲ့မြို့နယ်]]ရှိ နယ်ခြားစောင့်စခန်းများကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2023-11-09 |title=ကရင်နီဒေသ ၁၁၀၇ စစ်ဆင်ရေး တိုက်ပွဲ ဆင်နွှဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cyx2379qdz9o |access-date=2023-11-10 |website=BBC News မြန်မာ |language=my |archivedate=10 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231110124854/https://www.bbc.com/burmese/articles/cyx2379qdz9o }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-11-08 |title=ကရင်နီဒေသ ၁၁၀၇ စစ်ဆင်ရေး စတင် |url=https://burmese.voanews.com/a/7346374.html |access-date=2023-11-10 |website=ဗွီအိုအေ |language=my |archivedate=10 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231110130401/https://burmese.voanews.com/a/7346374.html }}</ref> ** ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး အနောက်ခြမ်း [[တမူးမြို့နယ်]]ရှိ [[ခမ်းပါတ်မြို့]]ကို ပီဒီအက်ဖ်အဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-11-07 |title=ကလေး- တမူးလမ်းပေါ်ရှိ ခါမ်းပါတ်မြို့ကို PDF သိမ်း |language=Burmese |work=The Irrawaddy |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2023/11/07/376153.html |access-date=2023-11-07 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=7 November 2023 |archiveurl=https://archive.today/20231107165647/https://burma.irrawaddy.com/news/2023/11/07/376153.html }}</ref> ** ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: [[ကွမ်းလုံမြို့နယ်]] မုံးကိုးတိုက်ပွဲတွင် တပ်မ ၉၉ ဗျူဟာမှူး ဗိုလ်မှူးကြီးအောင်ကျော်လွင် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-11-07 |title=မုံးကိုးတိုက်ပွဲတွင် တပ်မ(၉၉)ဗျူဟာမှူးအပါအဝင် အရာရှိစစ်သည် ၃၀ကျော် သေဆုံး |language=Burmese |work=DVB |url=https://burmese.dvb.no/post/623785 |access-date=2023-11-07 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=8 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231108131804/https://burmese.dvb.no/post/623785 }}</ref> ** ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: MNDAA က ကွမ်းလုံနှင့် [[မုံးကိုးမြို့]]များကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-11-08 |title=မုံးကိုးမြို့ကို အလုံးစုံထိန်းချုပ်နိုင်ပြီဖြစ်ကြောင်း MNDAAပြော |language=Burmese |work=Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/44791/ |access-date=2023-11-08 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=8 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231108131848/https://myanmar-now.org/mm/news/44791/ }}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-11-07 |title=ကွမ်းလုံနဲ့ နမ့်ခမ်းမြို့ကို ညီနောင်မဟာမိတ်တပ်ထိန်းချုပ် |language=Burmese |work=The Irrawaddy |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2023/11/07/376163.html |access-date=2023-11-07 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=8 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231108135526/https://burma.irrawaddy.com/news/2023/11/07/376163.html }}</ref> *၈ နိုဝင်ဘာ - ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: TNLA နှင့် MDY-PDF တို့ [[ဂုတ်ထိပ်တံတား]]အနီး စစ်တပ်စခန်းကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-11-08 |title=ဂုတ်ထိပ်တံတားအနီးရှိ စစ်တပ်စခန်းကို TNLA/PDFပူးပေါင်းအဖွဲ့တိုက်ခိုက်နေ |language=Burmese |work=Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/mm/news/44780/ |access-date=2023-11-08 |accessdate=23 November 2023 |archivedate=8 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231108131918/https://myanmar-now.org/mm/news/44780/ }}</ref> *၁၁ နိုဝင်ဘာ - {{main article |၁၁၁၁ စစ်ဆင်ရေး}} ** ကယားပြည်နယ်မြို့တော် လွိုင်ကော်မြို့အား သိမ်းပိုက်နိုင်ရန် [[၁၁၁၁ စစ်ဆင်ရေး]] ကို KNDF, KA နှင့် မဟာမိတ်အဖွဲ့များ စတင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-11-14 |title=Tens of Thousands Trapped as Myanmar Resistance Strikes Kayah State Capital |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/tens-of-thousands-trapped-as-myanmar-resistance-strikes-kayah-state-capital.html |access-date=2023-11-14 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archivedate=2023-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231114143014/https://www.irrawaddy.com/news/burma/tens-of-thousands-trapped-as-myanmar-resistance-strikes-kayah-state-capital.html |url-status=live}}</ref> ** ၁၁၁၁ စစ်ဆင်ရေး - [[တပ်မတော် (လေ)]]၏ တိုက်ခိုက်ရေးဂျက်လေယာဉ်တစ်စင်း ကယားပြည်နယ်တွင် ပျက်ကျခဲ့သည်။ KNDF က ပစ်ချခဲ့သည်ဟုဆိုသော်လည်း စက်ချို့ယွင်းမှုကြောင့် ပျက်ကျသည်ဟု တပ်မတော်က ဆိုသည်။<ref>{{cite news |title=A military jet crashes in eastern Myanmar. Ethnic resistance groups claim they shot it down |url=https://apnews.com/article/myanmar-kayah-karenni-resistance-jet-fighter-crash-57bea1e41f43313abe5095f9c9c3a9c6 |last=Peck |first=Grant |date=11 November 2023 |language=en |accessdate=23 November 2023 |archivedate=11 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231111174038/https://apnews.com/article/myanmar-kayah-karenni-resistance-jet-fighter-crash-57bea1e41f43313abe5095f9c9c3a9c6 }}</ref> *၁၂ နိုဝင်ဘာ - ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: TNLA က [[သီပေါမြို့]]အနီးရှိ ကျင်သီတံတားဂိတ်စခန်းကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2023-11-12 |title=သီပေါ ကျင်တီတံတားတပ်စခန်းကို TNLAသိမ်းပိုက် |language=Burmese |work=The Irrawaddy |url=https://burma.irrawaddy.com/news/short-news/2023/11/12/376307.html |access-date=2023-11-12 |archivedate=12 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231112050203/https://burma.irrawaddy.com/news/short-news/2023/11/12/376307.html |url-status=live |accessdate=23 November 2023 |archivedate=12 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231112050203/https://burma.irrawaddy.com/news/short-news/2023/11/12/376307.html }}</ref> *၁၃ နိုဝင်ဘာ - [[ရသေ့တောင်မြို့နယ်]]ရှိ နယ်ခြားစောင့်ရဲစခန်းနှစ်ခုကို ရက္ခိုင့်တပ်တော်က တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ရသေ့တောင်မြို့နယ် နယ်ခြားစောင့်ရဲစခန်းနှစ်ခုကို ရက္ခိုင့်တပ်တော် ထိုးစစ်ဆင်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ဒုံးပိုက်စခန်းကိုသိမ်းပိုက်ရရှိပြီဟုဆို |trans-title=Two Rathedaung Township Border Guard Military Posts attacked by Arakan Army with Dong Paik camp being captured |date=13 November 2023 |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/65516f28a30cc94f1526a1e6 |language=my |work=Narinjara News |accessdate=23 November 2023 |archivedate=13 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231113013729/https://burmese.narinjara.com/news/detail/65516f28a30cc94f1526a1e6 }}</ref> *၁၅ နိုဝင်ဘာ - **၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: ရှမ်းပြည်နယ်တွင် မိသားစုဝင်များအပါအဝင် စစ်ကောင်စီတပ်ရင်းတစ်ခုလုံး အလင်းဝင်လက်နက်ချခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2023-11-15 |title=An ethnic resistance group in northern Myanmar says an entire army battalion surrendered to it |url=https://www.nbcnews.com/news/world/entire-army-battalion-surrendered-myanmar-rcna125275 |access-date=2023-11-16 |website=NBC News |language=en |archivedate=30 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231130093234/https://www.nbcnews.com/news/world/entire-army-battalion-surrendered-myanmar-rcna125275 }}</ref> **၁၁၁၁ စစ်ဆင်ရေး: KNDF က [[လွိုင်ကော်တက္ကသိုလ်]]ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီဘက်မှ ၁၁၀ ကျော်သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-11-15 |title=Kayah Resistance Seizes Myanmar Junta Bases in State Capital |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/kayah-resistance-seizes-myanmar-junta-bases-in-state-capital.html |access-date=2023-11-15 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archivedate=16 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231116062451/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/kayah-resistance-seizes-myanmar-junta-bases-in-state-capital.html }}</ref> *၁၆ နိုဝင်ဘာ - **စစ်တွေမြို့နှင့် မဝေးသော [[ပေါက်တောမြို့]]ကို ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ထိန်းချုပ်လိုက်သည်။ စစ်ကောင်စီက ရေတပ်နှင့် လေတပ်အသုံးပြု၍ ပစ်ခတ်မှုမျာ ပြုလုပ်ခဲ့ရာ အရပ်သားနေအိမ်များ ထိမှန်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=AA Captures Town in Rakhine, Prompting Bombardment by Myanmar Military |date=16 November 2023 |author=Hein Htoo Zan |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/aa-captures-town-in-rakhine-prompting-bombardment-by-myanmar-military.html |work=The Irrawaddy |accessdate=23 November 2023 |archivedate=17 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231117203523/https://www.irrawaddy.com/news/burma/aa-captures-town-in-rakhine-prompting-bombardment-by-myanmar-military.html }}</ref> **၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: အွန်လိုင်းရာဇဝတ်မှုခေါင်းဆောင် မြီရှောက်ချန်းနှင့် မိသားစုအာ စစ်ကောင်စီက ဖမ်းဆီးကာ တရုတ်နိုင်ငံသို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.nbd.com.cn/articles/2023-11-17/3118050.html|title=最新消息！缅北电诈头目明学昌，已自杀身亡|work=National Business Daily|date=2023-11-17|language=zh-cn|access-date=23 November 2023|archivedate=4 December 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231204173627/https://www.nbd.com.cn/articles/2023-11-17/3118050.html}}</ref><ref>{{Cite web |title=Former lawmaker dies in police custody after arrest for Myanmar scams |url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/lawmaker-11162023165911.html |access-date=2023-11-17 |website=Radio Free Asia |language=en |archivedate=18 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240118082258/https://www.rfa.org/english/news/myanmar/lawmaker-11162023165911.html }}</ref> * ၂၁ နိုဝင်ဘာ - ချင်းပြည်နယ် တီးတိန်မြို့၊ [[ကနေဒီတောင်]]ပေါ်တွင် တပ်စွဲထားသော စစ်ကောင်စီ တပ်စခန်းကို ချင်းကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ PDF – Zoland က တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ကနေဒီတောင် စစ်ကောင်စီစခန်း ချင်းကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ သိမ်းပိုက် |url=https://burmese.voanews.com/a/the-chin-defense-forces-occupied-the-kennedy-peak-myanmar-military-base/7364067.html |access-date=၂၃ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ |work=ဗွီအိုအေ |date=၂၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ |language=my |accessdate=23 November 2023 |archivedate=28 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240228064921/https://burmese.voanews.com/a/the-chin-defense-forces-occupied-the-kennedy-peak-myanmar-military-base/7364067.html }}</ref> *၂၄ နိုဝင်ဘာ - ရန်ကုန်မြို့တွင် ညအချိန် သံချပ်ကာကားများ လှည့်လည်နေခြင်းကြောင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ ညဉ့်မနက်မီ စောစီးစွာပိတ်သိမ်းကြသည်။<ref>{{cite news |title=Reports of Forced Conscription by Myanmar's Military Spark Panic in Yangon |author=Yuzana |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/reports-of-forced-conscription-by-myanmars-military-spark-panic-in-yangon.html |date=24 November 2023 |work=The Irrawaddy |language=en |accessdate=12 January 2024 |archivedate=9 April 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240409133020/https://www.irrawaddy.com/news/burma/reports-of-forced-conscription-by-myanmars-military-spark-panic-in-yangon.html }}</ref><ref>{{cite news |date=24 November 2023 |title=Parents Pull Children From Schools in Yangon as Myanmar Junta Troops Move In |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/parents-pull-children-from-schools-in-yangon-as-myanmar-junta-troops-move-in.html |work=The Irrawaddy |access-date=25 November 2023 |accessdate=12 January 2024 |archivedate=9 April 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240409133018/https://www.irrawaddy.com/news/burma/parents-pull-children-from-schools-in-yangon-as-myanmar-junta-troops-move-in.html }}</ref> *၂၅ နိုဝင်ဘာ - ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်က မတူပီမြို့နယ်ရှိ လိုင်လင်းပီမြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2023-11-25 |title=Another town on the India-Myanmar border falls to the resistance |url=https://myanmar-now.org/en/news/another-town-on-the-india-myanmar-border-falls-to-the-resistance/ |access-date=2023-12-01 |website=Myanmar Now |language=en-US |archivedate=27 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231127132400/https://myanmar-now.org/en/news/another-town-on-the-india-myanmar-border-falls-to-the-resistance/ }}</ref> *၂၈ နိုဝင်ဘာ - **၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: စစ်သည် ၁၈၆ ဦးပါဝင်သော အမှတ် ၁၂၅ ခြေမြန်တပ်ရင်းသည် MNDAA ထံ လက်နက်ချခဲ့သည်။ ကုန်းကြမ်းမြို့နယ်အား MNDAA က ထိန်းချုပ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-11-29 |title=Another Entire Junta Battalion Raises the White Flag in Myanmar's Northern Shan State |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/another-entire-junta-battalion-raises-the-white-flag-in-myanmars-northern-shan-state.html |access-date=2023-12-06 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archivedate=29 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231129205115/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/another-entire-junta-battalion-raises-the-white-flag-in-myanmars-northern-shan-state.html }}</ref><ref>{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-11-30 |title=After Over 30 Years of Control, Myanmar Junta Loses Grip on Township Near China Border |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/after-over-30-years-of-control-myanmar-junta-loses-grip-on-township-near-china-border.html |access-date=2023-12-06 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archivedate=1 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231201023257/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/after-over-30-years-of-control-myanmar-junta-loses-grip-on-township-near-china-border.html }}</ref> **၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့သည် မူဆယ်မြို့သို့ ဦးတည်သော ကုန်းလမ်းများအား ထိန်းချုပ်ထားပြီးဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Regan |first1=Helen |title=Opponents vow 'beginning of the end' for Myanmar's junta as resistance launches nationwide offensive |url=https://www.cnn.com/2023/11/28/asia/myanmar-nationwide-offensive-junta-intl-hnk/index.html |access-date=28 November 2023 |agency=CNN |date=28 November 2023 |archivedate=28 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231128025624/https://www.cnn.com/2023/11/28/asia/myanmar-nationwide-offensive-junta-intl-hnk/index.html |url-status=live |accessdate=12 January 2024 |archivedate=28 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231128025624/https://www.cnn.com/2023/11/28/asia/myanmar-nationwide-offensive-junta-intl-hnk/index.html }}</ref> *၂၉ နိုဝင်ဘာ - ** CDF နှင့် CNA တို့က မတူပီမြို့နယ်ရှိ ရေဇွာမြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Chin allied resistance claims big junta losses in western Myanmar |url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/chin-fighting-11302023071854.html |access-date=2023-12-01 |website=Radio Free Asia |language=en |archivedate=2 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231202043350/https://www.rfa.org/english/news/myanmar/chin-fighting-11302023071854.html }}</ref> ** [[သျှမ်းပြည်ပြန်လည်ထူထောင်ရေးကောင်စီ]]နှင့် [[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-မြောက်ပိုင်း|ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးပါတီ]]တို့အကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Cho |first=Ko |date=2023-11-30 |title=Rival Shan armies declare truce as other ethnic armed groups gain ground |url=https://myanmar-now.org/en/news/rival-shan-armies-declare-truce-as-other-ethnic-armed-groups-gain-ground/ |access-date=2023-12-01 |website=Myanmar Now |language=en-US |archivedate=27 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240327180609/https://myanmar-now.org/en/news/rival-shan-armies-declare-truce-as-other-ethnic-armed-groups-gain-ground/ }}</ref> === ဒီဇင်ဘာ === {{see also|လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ}} * ၁ ဒီဇင်ဘာ - [[လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ]]: လောက်ကိုင်မြို့အရှေ့တောင်ပိုင်းကို MNDAA က စတင်ထိုးစစ်ဆင်သည်။ အရပ်သားများစွာ မြို့အတွင်း ပိတ်မိနေကာ ရန်ကုန်မြို့ရှိ တရုတ်သံရုံးက တရုတ်နိုင်ငံသားများ မြို့အတွင်းမှ ထွက်ခွာကြရန် ဆော်ဩသည်။<ref>{{cite news |title=After weeks of preparation, MNDAA says it has entered Laukkai |url=https://myanmar-now.org/en/news/after-weeks-of-preparation-mndaa-says-it-has-entered-laukkai/ |date=1 December 2023 |language=en |work=Myanmar Now |access-date=6 January 2024 |archivedate=1 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231201131025/https://myanmar-now.org/en/news/after-weeks-of-preparation-mndaa-says-it-has-entered-laukkai/ |url-status=live |accessdate=12 January 2024 |archivedate=1 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231201131025/https://myanmar-now.org/en/news/after-weeks-of-preparation-mndaa-says-it-has-entered-laukkai/ }}</ref> * ၃ ဒီဇင်ဘာ - လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ: လောက်ကိုင်မြို့တောင်ဘက်ရှိ ဘုရားလေးဆူကုန်းရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းကို MNDAA က တိုက်ခိုက်သည်။ တိုက်ပွဲမှာ ရှစ်နာရီခန့် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။<ref name=4bsh>{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-12-05 |title=Ethnic Army Battles to Seize Another Base From Myanmar Junta Near Border With China |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/ethnic-army-battles-to-seize-another-base-from-myanmar-junta-near-border-with-china.html |access-date=2023-12-07 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archivedate=6 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231206134554/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/ethnic-army-battles-to-seize-another-base-from-myanmar-junta-near-border-with-china.html |url-status=live}}</ref> * ၄ ဒီဇင်ဘာ - ** ၁၁၀၇ စစ်ဆင်ရေး: KNLA နှင့် ဒေသခံ PDF များက ကျောက်ကြီးမြို့နယ်ရှိ မုန်းမြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ရာ ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်း ပထမဆုံး သိမ်းပိုက်နိုင်သော မြို့ဖြစ်လာသည်။<ref>{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-12-05 |title=Myanmar Resistance Seizes First Town in Bago Region: KNU |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistance-seizes-first-town-in-bago-region-knu.html |access-date=2023-12-06 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archivedate=15 April 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240415180748/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistance-seizes-first-town-in-bago-region-knu.html }}</ref> ** လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ: လောက်ကိုင်မှ ထွက်ပြေးသော စစ်ကောင်စီတပ်များအား MNDAA က လိုက်လံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref name=4bsh/> * ၅ ဒီဇင်ဘာ - ပလက်ဝမြို့နယ်ရှိ တရွန်အိုင် ဗျူဟာစခန်းကုန်းအား ရက္ခိုင့်တပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-12-06 |title=Arakan Army Declares Seizure of Major Myanmar Junta Base |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/arakan-army-declares-seizure-of-major-myanmar-junta-base.html |access-date=2023-12-06 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archivedate=7 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231207024830/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/arakan-army-declares-seizure-of-major-myanmar-junta-base.html }}</ref> * ၆ ဒီဇင်ဘာ - လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ: ဘုရားလေးဆူကုန်းအား MNDAA က သိမ်းပိုက်ခဲ့ရာ လောက်ကိုင်မြို့ တောင်ပိုင်းကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |url=https://myanmar-now.org/en/news/mndaa-seizes-key-outpost-south-of-laukkai/ |title=MNDAA seizes key outpost south of Laukkai |date=6 December 2023 |access-date=6 December 2023 |archivedate=8 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231208173510/https://myanmar-now.org/en/news/mndaa-seizes-key-outpost-south-of-laukkai/ |url-status=live}}</ref> * ၇ ဒီဇင်ဘာ - [[အမှတ်(၁၂)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်|အမှတ် (၁၂) စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်]] ဌာနချုပ်မှူးဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်ဇော်လင်းကို အသေရမိခဲ့သည်ဟု ကိုးကန့်မီဒီယာများက ဖော်ပြခဲ့သော်လည်း သေဆုံးမှုအား အတည်မပြုနိုင်ခဲ့ပေ။<ref>{{Cite web |title=敏昂萊武裝第12野戰旅旅長在果敢戰場被擊斃 |url=https://kokang123.blogspot.com/2023/12/12.html |access-date=2023-12-08 |website=果敢资讯网 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231209231216/https://kokang123.blogspot.com/2023/12/12.html|archivedate=December 9, 2023|trans-title=Tatmadaw's 12th Military Operations Brigadier General Shot Dead in Kokang Battlefield|lang=zh}}</ref>{{Better source needed|date=December 2023}} * ၁၁ ဒီဇင်ဘာ - ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့နှင့် တပ်မတော်တို့အကြား ဆွေးနွေးပွဲကို တရုတ်နိုင်ငံက လက်ခံကျင်းပခဲ့ရာ 'အပြုသဘောဆောင်သော ရလဒ်များ' ရရှိခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref>{{cite news |title=China brokers talks in Myanmar between military junta and rebel groups that yield 'positive results' |url=https://www.scmp.com/news/asia/southeast-asia/article/3244699/china-brokers-talks-myanmar-between-military-junta-and-rebel-groups-yield-positive-results |access-date=11 December 2023 |date=December 11, 2023 |accessdate=12 January 2024 |archivedate=11 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231211145421/https://www.scmp.com/news/asia/southeast-asia/article/3244699/china-brokers-talks-myanmar-between-military-junta-and-rebel-groups-yield-positive-results }}</ref> * ၁၃ ဒီဇင်ဘာ - တရုတ်ဦးဆောင်သော ဆွေးနွေးပွဲမှာ "၁၀ မိနစ်ခန့်သာ ကြာမြင့်ခဲ့သည်" ဟု ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့က ဆိုခဲ့ကာ ဆက်လက်တိုက်ပွဲဝင်သွားမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Brotherhood Alliance Denies Myanmar Junta Peace Deal Rumors |work=The Irrawaddy |date=13 December 2023 |url=https://www.irrawaddy.com/news/politics/brotherhood-alliance-denies-myanmar-junta-peace-deal-rumors.html |language=en |accessdate=12 January 2024 |archivedate=1 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240101211111/https://www.irrawaddy.com/news/politics/brotherhood-alliance-denies-myanmar-junta-peace-deal-rumors.html }}</ref> * ၁၅ ဒီဇင်ဘာ - ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: [[နမ့်ဆန်မြို့]]အား TNLA က သိမ်းပိုက်ရရှိသည်။<ref>{{Cite web |date=2023-12-16 |title=Myanmar rebels seize town from military junta despite China-backed ceasefire |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20231216-myanmar-s-three-brotherhood-alliance-seizes-town-from-military-despite-china-backed-ceasefire |access-date=2023-12-18 |website=France 24 |language=en |archivedate=23 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231223164727/https://www.france24.com/en/asia-pacific/20231216-myanmar-s-three-brotherhood-alliance-seizes-town-from-military-despite-china-backed-ceasefire }}</ref> * ၁၈ ဒီဇင်ဘာ - လောက်ကိုင်မြို့ မြောက်ဘက်ဝင်ပေါက်အနီးရှိ [[ထန်ပါကျိုင်းရွာ၊ လောက်ကိုင် (အထူးဒေသ ၁)မြို့နယ်|ထန်ပါကျိုင်းရွာ]]ရှိ MNDAA အပေါ် တပ်မတော်က လေကြောင်းမှ သုံးကြိမ် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |date=20 November 2023 |author=Kyaw Oo |url=https://myanmar-now.org/en/news/fighting-restarts-near-laukkai-as-mndaa-seizes-border-gate-and-trade-zone/ |title=Fighting restarts near Laukkai as MNDAA seizes border gate and trade zone |work=Myanmar Now |language=en |access-date=6 January 2024 |archivedate=26 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231226191555/https://myanmar-now.org/en/news/fighting-restarts-near-laukkai-as-mndaa-seizes-border-gate-and-trade-zone/ |url-status=live |accessdate=12 January 2024 |archivedate=26 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231226191555/https://myanmar-now.org/en/news/fighting-restarts-near-laukkai-as-mndaa-seizes-border-gate-and-trade-zone/ }}</ref> * ၁၉ ဒီဇင်ဘာ - လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ: တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်ဝင်ပေါက် ရန်လုံးကြိုင်နယ်စပ်ဂိတ်ကို MNDAA က သိမ်းပိုက်ရရှိသည်။<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Myanmar ethnic armed group seizes another crossing point along the Chinese border, reports say |url=https://www.abc27.com/international/ap-myanmar-ethnic-armed-group-seizes-another-crossing-point-along-the-chinese-border-reports-say/ |access-date=2024-01-05 |website=ABC News |date=20 December 2023 |language=en |archivedate=31 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240131114238/https://www.abc27.com/international/ap-myanmar-ethnic-armed-group-seizes-another-crossing-point-along-the-chinese-border-reports-say/ }}</ref> * ၂၂ ဒီဇင်ဘာ - ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး: မန်တုံမြို့ကို TNLA က သိမ်းပိုက်ရရှိပြီးနောက် [[ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]သည် TNLA ၏ အလုံးစုံထိန်းချုပ်မှုအောက် ရောက်ရှိသည်။<ref>{{Cite web |author=Hein Htoo Zan |date=23 December 2023 |title=Brotherhood Alliance Seizes Another Ethnic Zone in Myanmar's northern Shan State |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/brotherhood-alliance-seizes-another-ethnic-zone-in-myanmars-northern-shan-state.html |access-date=25 December 2023 |website=The Irrawaddy |archivedate=23 December 2023 |archiveurl=https://archive.today/20231223205345/https://www.irrawaddy.com/news/burma/brotherhood-alliance-seizes-another-ethnic-zone-in-myanmars-northern-shan-state.html }}</ref> * ၂၅ ဒီဇင်ဘာ - လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ: လောက်ကိုင်မြို့ပေါ်သို့ စစ်ကောင်စီ၏ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုနှင့် လက်နက်ကြီးပစ်ခတ်မှုကြောင့် အရပ်သား ၈ ဦးသေဆုံးကာ ၂၄ ဦး ဒဏ်ရာရရှိသည်။<ref name=most>{{cite news |title=Most of Laukkai now under MNDAA control |url=https://myanmar-now.org/en/news/most-of-laukkai-now-under-mndaa-control/ |date=28 December 2023 |author=Kyaw Oo |work=Myanmar Now |language=en |access-date=6 January 2024 |archivedate=30 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231230153043/https://myanmar-now.org/en/news/most-of-laukkai-now-under-mndaa-control/ |url-status=live |accessdate=12 January 2024 |archivedate=30 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231230153043/https://myanmar-now.org/en/news/most-of-laukkai-now-under-mndaa-control/ }}</ref> * ၂၆ ဒီဇင်ဘာ - လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ: စုစုပေါင်း လူဦးရေ ၉၀ ပါဝင်သော တပ်မတော်၏ အမှတ် ၅၅ ခြေမြန်တပ်ရင်းနှင့် ဒေသခံ နယ်ခြားစောင့်တပ်မှူး ပယ်ဆောက်ချိန်တို့အပါဝင် နယ်ခြားစောင့်တပ် MNDAA ထံတွင် လက်နက်ချသည်။ လက်နက်ချပြီးနောက် MNDAA က မြို့အား ကင်းလှည့်လည်သည်။<ref name=cas>{{cite news |title=Myanmar Infantry Division Surrenders in Laukkai, Shan State: Reports |author=Saw Reh |work=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-infantry-division-surrenders-in-laukkai-shan-state-reports.html |language=en |date=26 December 2023 |access-date=6 January 2024 |archivedate=27 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231227230442/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-infantry-division-surrenders-in-laukkai-shan-state-reports.html |url-status=live |accessdate=12 January 2024 |archivedate=27 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231227230442/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-infantry-division-surrenders-in-laukkai-shan-state-reports.html }}</ref> * ၂၇ ဒီဇင်ဘာ - ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးရှိ နတ်သံကွင်းမြို့အား KNLA ဦးဆောင်သောအဖွဲ့မှ သိမ်းပိုက်သည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-loses-another-town-in-bago-region-kills-four-children-in-airstrike.html |access-date=12 January 2024 |archivedate=18 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240118022540/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-loses-another-town-in-bago-region-kills-four-children-in-airstrike.html }}</ref> * ၂၉ ဒီဇင်ဘာ - စစ်ကောင်စီတပ်သား ၁၅၁ ဦး အိန္ဒိယနိုင်ငံ မီဇီုရမ်ပြည်နယ်ဘက်သို့ ထွက်ပြေးသွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://theprint.in/india/151-myanmar-soldiers-flee-to-mizoram-border-village-after-rebel-forces-capture-military-base/1905269/ |access-date=12 January 2024 |archivedate=14 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240114105949/https://theprint.in/india/151-myanmar-soldiers-flee-to-mizoram-border-village-after-rebel-forces-capture-military-base/1905269/ }}</ref> == ၂၀၂၄ == === ဇန်နဝါရီ === * ၄ ဇန်နဝါရီ - လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ: လောက်ကိုင်မြို့ရှိ ဒေသကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်သည် လက်နက်ချခဲ့ရာ လက်နက်ခဲယမ်း အများအပြားကို MNDAA က သိမ်းပိုက်ရရှိသည်။ စစ်ကောင်စီတပ်သားနှင့် မိသားစုဝင်များ လားရှိုးမြို့သို့ ထွက်ခွာသည်။<ref name=end>{{cite news |title=Myanmar Regime Raises the White Flag in Kokang Zone on China Border in Shan State |date=5 January 2024 |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-regime-raises-the-white-flag-in-kokang-zone-on-china-border-in-shan-state.html |language=en |work=The Irrawaddy |accessdate=12 January 2024 |archivedate=18 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240118021858/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-regime-raises-the-white-flag-in-kokang-zone-on-china-border-in-shan-state.html }}</ref> * ၅ ဇန်နဝါရီ - လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲပြီးဆုံးကာ [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]နှင့် [[လောက်ကိုင်မြို့]]အား MNDAA က အလုံးစုံ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=MNDAA captures military command centre outside Laukkai, taking full control of city |url=https://myanmar-now.org/en/news/mndaa-captures-military-command-centre-outside-laukkai-taking-full-control-of-city/ |date=5 January 2024 |language=en |work=Myanmar Now |accessdate=12 January 2024 |archivedate=11 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240111142130/https://myanmar-now.org/en/news/mndaa-captures-military-command-centre-outside-laukkai-taking-full-control-of-city/ }}</ref> စစ်ကောင်စီတပ်သား ၂၃၈၉ ဦးနှင့် မိသားစုဝင် ၁၆၀၀ ဦး လက်နက်ချသည်ဟု MNDAA က ထုတ်ပြန်သည်။ မိသားစုဝင်များ၏ အသက်အန္တရာယ်လုံခြုံရေးအတွက် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု စစ်ကောင်စီ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူက ဆိုသည်။<ref name=surr2>{{cite news |title=Myanmar ethnic minority armed groups: Over 2,300 military personnel surrendered |date=6 January 2024 |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240106_21/ |work=NHK World- Japan |language=en |accessdate=12 January 2024 |archivedate=7 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240107114044/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240106_21/ }}</ref> * ၈ ဇန်နဝါရီ - ရခိုင်ပြည်နယ်၊ ကျောက်တော်မြို့နယ်ရှိ တောင်ရှည်တောင်စစ်စခန်းကို ရက္ခိုင့်တပ်တော်က သိမ်းယူသည်။ ယင်းတိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်သား ၂၀၀ ခန့် လက်နက်ချသည်။<ref name=aakt>{{cite news |title=Myanmar Junta Loses Nearly 50 Troops, More Bases in Three Days of Resistance Attacks |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-loses-nearly-50-troops-more-bases-in-three-days-of-resistance-attacks.html |date=10 January 2024 |language=en |work=The Irrawaddy |accessdate=20 January 2024 |archivedate=15 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240115022517/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-loses-nearly-50-troops-more-bases-in-three-days-of-resistance-attacks.html }}</ref> * ၉ ဇန်နဝါရီ - အင်ဒို-မြန်မာ [[ကုလားတန်မြစ်ကြောင်း ဘက်စုံဖွံ့ဖြိုးရေး စီမံကိန်း]]တွင် ဗျူဟာကျသော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သည့် [[ပလက်ဝမြို့]]ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်သော [[ပလက်ဝမြို့နယ်]]တွင်း တိုက်ပွဲများတွင် ရက္ခိုင့်တပ်တော် ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref name=aakt/> * ၁၂ ဇန်နဝါရီ - ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့နှင့် စစ်ကောင်စီတို့အကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးတွင် ကြားဝင်စေ့စပ်ခဲ့ကြောင်း တရုတ်နိုင်ငံက ကြေညာသည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/12/myanmar-junta-and-armed-rebels-agree-ceasefire |access-date=20 January 2024 |archivedate=28 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240228144830/https://www.theguardian.com/world/2024/jan/12/myanmar-junta-and-armed-rebels-agree-ceasefire }}</ref> * ၁၃ ဇန်နဝါရီ - [[လားရှိုးမြို့နယ်]]နှင့် [[ကျောက်မဲမြို့နယ်]]များအပါအဝင် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် စစ်ကောင်စီက လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ကာ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ချိုးဖောက်ခဲ့သည်ဟု TNLA က ဆိုသည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Breaks Chinese-Brokered Ceasefire: TNLA |author=Yuzana |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-breaks-chinese-brokered-ceasefire-tnla.html |date=13 January 2024 |work=The Irrawaddy |language=en |accessdate=20 January 2024 |archivedate=13 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240113144010/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-breaks-chinese-brokered-ceasefire-tnla.html }}</ref> * ၁၅ ဇန်နဝါရီ - ၂၀၂၃ နိုဝင်ဘာ ၁၃ ရက်နေ့မှ စတင်ခဲ့သော တိုက်ပွဲများဖြင့် ချင်းပြည်နယ်၊ ပလက်ဝမြို့ကို ရက္ခိုင့်တပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/arakan-army-declares-victory-in-paletwa-myanmars-chin-state.html |access-date=20 January 2024 |archivedate=27 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240227180712/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/arakan-army-declares-victory-in-paletwa-myanmars-chin-state.html }}</ref> * ၁၈ ဇန်နဝါရီ - ရက္ခိုင့်တပ်တော်နှင့် ဖြစ်ပွားသော တိုက်ပွဲများဖြင့် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၂၇၆ ဦးသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံဘက်သို့ ထွက်ပြေးကာ လက်နက်ချခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.ndtv.com/india-news/more-myanmar-soldiers-enter-mizoram-amid-conflict-with-armed-ethnic-group-4888638 |access-date=20 January 2024 |archivedate=19 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240119102953/https://www.ndtv.com/india-news/more-myanmar-soldiers-enter-mizoram-amid-conflict-with-armed-ethnic-group-4888638 }}</ref> * ၂၀ ဇန်နဝါရီ - ** စစ်ကောင်စီတပ်သား ၆၀၀ ကျော်သည် နယ်စပ်ဖြတ်ကျော်က အိန္ဒိယစစ်တပ်ထံ ခိုလှုံမှုများနှင့် စစ်ဘေးရှောင်များ ဝင်ရောက်ခြင်းကြောင့် မြန်မာနှင့် အိန္ဒိယနယ်စပ် ၁,၆၄၃ ကီလိုမီတာအား ခြံစည်းရိုးကာရန် အိန္ဒိယအစိုးရက ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=India-Myanmar border to be fenced soon, says Home Minister Amit Shah |url=https://www.thehindu.com/news/national/will-protect-myanmar-border-like-that-of-bangladesh-amit-shah/article67759383.ece |date=20 January 2024 |work=The Hindu |language=en |accessdate=6 February 2024 |archivedate=26 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240126182417/https://www.thehindu.com/news/national/will-protect-myanmar-border-like-that-of-bangladesh-amit-shah/article67759383.ece }}</ref> ** တပ်မတော်နှင့် [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်]]တို့သည် [[ဟိုပုံးမြို့နယ်]]တွင် [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]နှင့် တိုက်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/firefight-erupts-as-myanmar-junta-troops-halt-pnlo-arms-convoy-in-shan-state.html Firefight Erupts as Myanmar Junta Troops Halt PNLO Arms Convoy in Shan State]. Brian Wei. January 23, 2024. [[The Irrawaddy]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240124045933/https://www.irrawaddy.com/news/burma/firefight-erupts-as-myanmar-junta-troops-halt-pnlo-arms-convoy-in-shan-state.html|date=January 24, 2024}}</ref> * ၂၄ ဇန်နဝါရီ - ** [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]နှင့် ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့တို့သည် ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်နှင့် တပ်မတော်တို့ ထိန်းချုပ်ထားသော ဆီဆိုင်မြို့ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ တပ်မတော်မှ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုနှင့် လက်နက်ကြီးများဖြင့် တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-military-now-at-war-with-ethnic-pa-o-army-and-allies-in-southern-shan-state.html Myanmar Military Now at War With Ethnic Pa-O Army And Allies in Southern Shan State]. Brian Wei. January 26, 2024. [[The Irrawaddy]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240126163421/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-military-now-at-war-with-ethnic-pa-o-army-and-allies-in-southern-shan-state.html|date=January 26, 2024}}</ref> ** ရေးမြို့နယ်တွင် စစ်ကောင်စီနှင့် နီးစပ်သော မွန်ငြိမ်းချမ်းရေးကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ပိုင် ကားတစ်စီးကို ပီဒီအက်ဖ်များက တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ မွန်ငြိမ်းချမ်းရေးကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်သုံးဦးသေဆုံးပြီး လက်နက်နှင့် ဗုံးပစ်လောင်ချာတို့ သိမ်းဆည်းရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title=မွန်ငြိမ်းချမ်းရေးကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင် ၃ ဦး ပစ်သတ်ခံရ|trans-title=Three members of the Mon Peace Defense Force were shot dead|lang=my|url=https://burmese.monnews.org/2024/01/24/%E1%80%99%E1%80%BD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BD/|date=January 24, 2024|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20240126160153/https://burmese.monnews.org/2024/01/24/%E1%80%99%E1%80%BD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BD/|archivedate=|access-date=6 February 2024|archivedate=26 January 2024}}</ref> * ၂၅ ဇန်နဝါရီ - စစ်ကောင်စီတပ်များနှင့် အပြင်းအထန်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ပေါက်တောမြို့ကို ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ မြို့ပေါ်ရှိ အဆောက်အုံအများအပြား ပျက်စီးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=January 25, 2024 |title=Arakan Army Captures Key Town From Junta in Myanmar's Rakhine State |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/arakan-army-captures-key-town-from-junta-in-myanmars-rakhine-state.html |website=The Irrawaddy |access-date=6 February 2024 |archivedate=26 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240126031058/https://www.irrawaddy.com/news/burma/arakan-army-captures-key-town-from-junta-in-myanmars-rakhine-state.html }}</ref> * ၂၆ ဇန်နဝါရီ - ရှမ်းပြည်နယ်၊ [[ဆီဆိုင်မြို့]]အား ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် က ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Pa-O, Karenni forces seize control of town in southern Shan State |url=https://myanmar-now.org/en/news/pa-o-karenni-forces-seize-control-of-town-in-southern-shan-state/ |author=Aung Naing |date=26 January 2024 |work=Myanmar Now |language=en |accessdate=6 February 2024 |archivedate=26 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240126121405/https://myanmar-now.org/en/news/pa-o-karenni-forces-seize-control-of-town-in-southern-shan-state/ }}</ref> * ၂၉ ဇန်နဝါရီ - ** KNLA နှင့် PDF တပ်ဖွဲ့များက တပ်မတော်၏ [[:en:Eurocopter AS365|ရဟတ်ယာဉ်]]တစ်စင်းအား စက်သေနတ်များ၊ စနိုက်ပါနှင့် ဒုံးပစ်လက်နက်တို့ဖြင့် ပစ်ချနိုင်ခဲ့သည်။ ဗိုလ်မှူးချုပ်အေးမင်းနောင်၊ ဗိုလ်မှူးစိုးလွင်ထွန်း၊ ဗိုလ်မှူး တိုးဦးနှင့် အခြားနှစ်ဦးတို့ သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/in-karen-state-another-myanmar-junta-chopper-shot-down.html In Karen State, Another Myanmar Junta Chopper Shot Down]. January 29, 2024. [[The Irrawaddy]]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240129142812/https://www.irrawaddy.com/news/burma/in-karen-state-another-myanmar-junta-chopper-shot-down.html|date=January 29, 2024}}</ref><ref> [https://www.barrons.com/news/sniper-shoots-dead-myanmar-brigadier-general-in-helicopter-6e829146 Sniper Shoots Dead Myanmar Brigadier-general In Helicopter]. January 29, 2024. [[Agence France-Presse|AFP]]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240129194457/https://www.barrons.com/news/sniper-shoots-dead-myanmar-brigadier-general-in-helicopter-6e829146|archivedate=January 29, 2024}}</ref> ** မင်းပြားမြို့နယ်ရှိ စစ်ကောင်စီ၏ အမှတ် ၃၈၀ ခြေမြန်တပ်ရင်းဌာနချုပ်အား ရက္ခိုင့်တပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Junta's infantry base seized by Arakan Army|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/arakan-army-myanmar-junta-infantry-base-seized.html|access-date=2024-01-29|website=Irrawady|accessdate=6 February 2024|archivedate=4 February 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240204054158/https://www.irrawaddy.com/news/burma/arakan-army-myanmar-junta-infantry-base-seized.html}}</ref> === ဖေဖော်ဝါရီ === * ၁ ဖေဖော်ဝါရီ - [[မြောက်ဦးမြို့နယ်|ရခိုင်ပြည်နယ်၊ မြောက်ဦးမြို့နယ်]]ရှိ အမှတ် ၅၄၀ ခြေမြန်တပ်ရင်းအား ရက္ခိုင့်တပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Another myanmar battalion base captured|url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/another-myanmar-battalion-routed-in-rakhine-as-aa-eyes-state-capital.html|access-date=2024-02-01|website=Irrawady|accessdate=6 February 2024|archivedate=4 May 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240504195023/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/another-myanmar-battalion-routed-in-rakhine-as-aa-eyes-state-capital.html}}</ref> * ၅ ဖေဖော်ဝါရီ - ကယားပြည်နယ်၊ ဒီးမော့ဆိုမြို့နယ်၊ [[ဒေါဆီအီရွာ၊ ဒီးမော့ဆိုမြို့နယ်|ဒေါဆီအီရွာ]]ရှိ စာသင်ကျောင်းအား စစ်ကောင်စီက လေကြောင်းဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည့်အတွက် ကလေးငယ် အနည်းဆုံး လေးဦး သေဆုံးကာ ၁၀ ဦးဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Myanmar Junta Warplanes Bomb School in Karenni State, Killing 4 Children|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-warplanes-bomb-school-in-karenni-state-killing-4-children.html|access-date=2024-02-06|website=Irrawady|accessdate=6 February 2024|archivedate=8 May 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240508031855/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-warplanes-bomb-school-in-karenni-state-killing-4-children.html}}</ref> * ၆ ဖေဖော်ဝါရီ - [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]နှင့် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] ပူးပေါင်းအဖွဲ့သည် [[ဖားကန့်မြို့နယ်|ဖားကန့်]]နှင့် [[မံစီမြို့နယ်]]များရှိ စစ်ကောင်စီ စစ်စခန်းနှစ်ခုကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=KIA, PDF Seize Two Myanmar Junta Outposts in Kachin State Within a Week|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/kia-pdf-seize-two-myanmar-junta-outposts-in-kachin-state-within-a-week.html|access-date=2024-02-06|website=Irrawaddy|accessdate=11 February 2024|archivedate=13 February 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240213160055/https://www.irrawaddy.com/news/burma/kia-pdf-seize-two-myanmar-junta-outposts-in-kachin-state-within-a-week.html}}</ref> * ၇ ဖေဖော်ဝါရီ - ** မင်းပြားမြို့နယ်ရှိ စစ်ကောင်စီ၏ တပ်ရင်းဌာနချုပ် လက်ကျန်နှစ်ခုအား သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် မင်းပြားမြို့နယ်အား ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ထိန်းချုပ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmars-military-driven-out-of-township-in-northern-rakhine-reports-say.html |access-date=11 February 2024 |archivedate=7 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240207113816/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmars-military-driven-out-of-township-in-northern-rakhine-reports-say.html }}</ref> ** မြောက်ဦးနှင့် [[ရမ်းဗြဲမြို့နယ်]]များတွင် တိုက်ပွဲများ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားလျက်ရှိကာ ကျောက်တော်မြို့အား ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ထိန်းချုပ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.narinjara.com/news/detail/65c4752be20c36ccd92cf253|title=AA captures six towns so far, two more waits for coming under their control|access-date=8 February 2024|website=Narinjara News|archivedate=8 February 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240208171938/https://www.narinjara.com/news/detail/65c4752be20c36ccd92cf253}}</ref> * ၁၀ ဖေဖော်ဝါရီ - ** အသက် ၁၈ နှစ်မှ ၃၅ နှစ်အကြား အမျိုးသားနှင့် အသက် ၁၈ နှစ်မှ ၂၇ နှစ်ကြား အမျိုးသမီး အရွယ်ရောက်သူတိုင်း စစ်မှုထမ်းရမည့် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေ|ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေ]]ကို ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် အာဏာတည်ကြောင်း စစ်ကောင်စီက ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Myanmar junta enforces compulsory military service law: Report|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/myanmar-junta-enforces-compulsory-military-service-law-report-101707581223173-amp.html|access-date=2024-02-10|website=[[Hindustan Times]]|accessdate=11 February 2024|archivedate=11 February 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240211051317/https://www.hindustantimes.com/world-news/myanmar-junta-enforces-compulsory-military-service-law-report-101707581223173-amp.html}}</ref> ** ရက္ခိုင့်တပ်တော်က မြောက်ဦးမြို့အား သိမ်းပိုက်လို်က်ကာ တပ်မတော်၏ ကမ်းတက်ရေယာဉ်သုံးစင်းကို နှစ်မြှုပ်ခဲ့သည်။ * ၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ - ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ မြို့သုံးမြို့ သိမ်းပိုက်ခံရခြင်းအပေါ် တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် [[ကျောက်တော်မြို့နယ်]] [[ကုလားတန်မြစ်]]ကူးတံတားဖြစ်သော ကစ္ဆပနဒီတံတားကို စစ်ကောင်စီက ဖောက်ခွဲမှု ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ယင်းနေ့အစောပိုင်းတွင်လည်း စစ်တွေမြို့အဝင်ရှိ မီးချောင်းတံတားကိုလည်း ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar military blows bridge to Rakhine State capital as AA advances |author=Hein Htoo Zan |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-military-blows-bridges-to-rakhine-state-capital-as-aa-advances.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=12 February 2024 |accessdate=15 February 2024 |archivedate=13 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240213161248/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-military-blows-bridges-to-rakhine-state-capital-as-aa-advances.html }}</ref> * ၁၃ ဖေဖော်ဝါရီ - အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရက ထိန်းချုပ်ထားသော [[ကောလင်းမြို့]]ကို စစ်ကောင်စီတပ်များက ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref> [https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-retakes-town-from-civilian-government-in-sagaing-region.html Myanmar Junta Retakes Town From Civilian Government in Sagaing Region]. [[The Irrawaddy]]. February 13, 2024 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240213160046/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-retakes-town-from-civilian-government-in-sagaing-region.html|date=February 13, 2024}}</ref> * ၁၄ ဖေဖော်ဝါရီ - ** အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး လက်မှတ်ထိုးထားသော [[မွန်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]နှင့် ယင်း၏ နိုင်ငံရေးပါတီ [[မွန်ပြည်သစ်ပါတီ]] မှ "မွန်ပြည်သစ်ပါတီ (စစ်အာဏာရှင်တိုက်ဖျက်ရေး)" အမည်ဖြင့် ခွဲထွက်ကာ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များနှင့် ပူးပေါင်းကာ စစ်ကောင်စီအား တိုက်ခိုက်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=အာဏာသိမ်းစစ်တပ်ကို တိုက်ခိုက်မည်ဟု မွန်ပြည်သစ်ပါတီ နိုင်ငံရေးစစ်ရေးဦးဆောင်အဖွဲ့ ကြေညာ |url=https://burmese.dvb.no/post/638482 |work=Democratic Voice of Burma |language=my |access-date=14 February 2024 |date=14 February 2024 |accessdate=15 February 2024 |archivedate=29 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240229120629/https://burmese.dvb.no/post/638482 }}</ref><ref>{{cite news |title=မွန်ပြည်သစ်ပါတီမှအတွင်းရေးမှူး၊ ဒုစစ်ဦးစီးချုပ်တို့မှ ပါတီတွင်းမှ ယုံကြည်ချက်တူသူများနှင့် လက်တွဲ၍ စစ်ကောင်စီကို တိုက်ခိုက်သွားမည်ဟု ကြေညာချက်ထုတ် |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/65cc4d61a17cfc013770fe67 |work=Narinjara |language=my |access-date=14 February 2024 |date=14 February 2024 |accessdate=15 February 2024 |archivedate=22 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240322032425/https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/65cc4d61a17cfc013770fe67 }}</ref> ** [[ကရင်နီ တပ်မတော်]]နှင့် [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]]သည် [[ရှားတောမြို့]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ကာ ကယားပြည်နယ်အတွင်း ကရင်နီအဖွဲ့များက ထိန်းချုပ်နိုင်သော ဒုတိယမြောက်မြို့ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/karenni-resistance-forces-capture-shadaw-as-hilltop-junta-base-falls.html Karenni Resistance Forces Capture Shadaw as Hilltop Junta Base Falls]. [[The Irrawaddy]]. Hein Htoo Zan. February 14, 2024. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240214152425/https://www.irrawaddy.com/news/burma/karenni-resistance-forces-capture-shadaw-as-hilltop-junta-base-falls.html|date=February 14, 2024}}</ref> * ၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ - စစ်ကောင်စီတပ်များ စွန့်ခွာသွားပြီးနောက် [[မြေပုံမြို့]]အား ရက္ခိုင့်တပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Arakan Army captures another Rakhine State town, warns locals clashes may continue |url=https://myanmar-now.org/en/news/arakan-army-captures-another-rakhine-state-town-warns-locals-clashes-may-continue/ |work=Myannmar Now |language=en |date=16 February 2024 |accessdate=17 February 2024 |archivedate=17 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240217073534/https://myanmar-now.org/en/news/arakan-army-captures-another-rakhine-state-town-warns-locals-clashes-may-continue/ }}</ref> * ဖေဖော်ဝါရီ ၁၈-၁၉ : ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်ရှိ ရွာလေးရွာမှ [[ရိုဟင်ဂျာ]] ၁၀၀ ခန့်ကို နိုင်ငံသားအဖြစ် လျှောက်ထားသော်လည်း စစ်အစိုးရက စစ်မှုထမ်းစေခဲ့သည်။ ၎င်းတို့အား မှတ်ပုံတင်ကတ်များ၊ ဆန်တစ်အိတ်နှင့် လစဉ် လစာ ၄၁ ဒေါ်လာ ပေးမည်ဟု စစ်အစိုးရက ကတိပြုထားသော်လည်း ၎င်းတို့သည် ၁၄ ရက်ကြာ အခြေခံသင်တန်းကို တက်ရောက်ခဲ့ရသည်။ ရှောင်တိမ်းနေသော ရိုဟင်ဂျာ အများအပြားသည် [[အာရကန်ရိုဟင်ဂျာ ကယ်တင်ရေးတပ်မတော်|ARSA]] သို့မဟုတ် RSO ကို ကျော်ပြီး ရက္ခိုင့်တပ်မတော်သို့ ဝင်ရောက်ရန် ကြိုးပမ်းကြသည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/rohingya-men-in-myanmar-are-being-forcibly-recruited-by-the-juntas-military.html Rohingya Men in Myanmar Are Being Forcibly Recruited by The Junta’s Military] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240507140422/https://www.irrawaddy.com/news/burma/rohingya-men-in-myanmar-are-being-forcibly-recruited-by-the-juntas-military.html |date=7 May 2024 }}. [[The Irrawaddy]]. Hein Htoo Zan. February 23, 2024.</ref> <ref>[https://www.narinjara.com/news/detail/65d7032ace78abb409ae8bc8 Junta forces abduct 100 young Muslims from Buthidaung to enroll in conscription] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240404225520/https://www.narinjara.com/news/detail/65d7032ace78abb409ae8bc8 |date=4 April 2024 }}. Narinjara News. February 22, 2024.</ref> တချိန်တည်းတွင် အသက် ၁၈ နှစ်မှ ၅၅ နှစ်ကြား အမျိုးသားများကို ပြည်သူ့စစ်များအဖြစ် မဝင်ရောက်ပါက နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့်ကို ရုပ်သိမ်းမည်ဟု စစ်အစိုးရ တာဝန်ရှိသူများက ကျောက်ဖြူမြို့ရှိ [[ကမန်လူမျိုး|ကမန်]]စစ်ဘေးရှောင်များကို ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://myanmar-now.org/en/news/kaman-idps-in-rakhine-state-told-to-form-pro-junta-militia/|title=Kaman IDPs in Rakhine State told to form pro-junta militia|date=February 21, 2024|publisher=[[Myanmar Now]]|url-access=subscription|author=Jessy Wolf|access-date=29 February 2024|archivedate=24 February 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240224175618/https://myanmar-now.org/en/news/kaman-idps-in-rakhine-state-told-to-form-pro-junta-militia/}}</ref> * ၂၀ ဖေဖော်ဝါရီ: ** KIA တပ်ဖွဲ့များသည် ၄ ရက်ကြာ တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် Jehkam စစ်အခြေစိုက်စခန်းအား သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ ** [[ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးပါတီ|ရှမ်းပြည် တိုးတက်ရေးပါတီ]] (SSPP) နှင့် ၎င်း၏ လက်နက်ကိုင် တပ်ဖွဲ့များသည် စစ်အစိုးရ ဆန့်ကျင်ရေး အင်အားစုများနှင့် ပူးပေါင်းမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2024-02-23 |title=အာဏာရှင်စနစ်ကျဆုံးရေး၊ ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပြည်ထောင်စု ပေါ်ထွန်း လာရေး တိုက်ပွဲဝင်နေဟု SSPP/SSA ကြေညာ၊ တော်လှန်လိုသော ပြည်သူများကို ကြိုဆိုလက်ခံမည်ဟု ဖိတ်ခေါ် |url=https://yktnews.com/2024/02/147102/ |access-date=2024-02-24 |website=Khit Thit Media |language=en-US |archivedate=24 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240224160442/https://yktnews.com/2024/02/147102/ }}</ref> * ၂၂ ဖေဖော်ဝါရီ: ** ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် KIA နှင့် ABSDF မှ သိမ်းပိုက်ခံထားရသော မော်လူးမြို့ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန်အတွက် စစ်အစိုးရတပ်များက ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar army launches offensive to retake Maw Luu from resistance |url=https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-army-launches-offensive-to-retake-maw-luu-from-resistance/ |work=Myanmar Now |date=22 February 2024 |language=en |accessdate=29 February 2024 |archivedate=22 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240222203614/https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-army-launches-offensive-to-retake-maw-luu-from-resistance/ }}</ref> ** အစိုးရ/PNA တပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|PNLA]] တပ်ဖွဲ့များကို တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ဟိုပန်မြို့အရှေ့ဘက်တွင် တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ နာရီများစွာကြာပြီးနောက် စစ်အစိုးရတပ်များ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar army soldiers killed as fighting continues near Shan State capital |url=https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-army-soldiers-killed-as-fighting-continues-near-shan-state-capital/ |date=22 February 2024 |work=Myanmar Now |language=en |accessdate=29 February 2024 |archivedate=22 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240222145811/https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-army-soldiers-killed-as-fighting-continues-near-shan-state-capital/ }}</ref> * ၂၃ ဖေဖော်ဝါရီ: SSPP နှင့် မဟာမိတ်တပ်များသည် ဟိုပန်နှင့် မိုင်းပွန်ကြားရှိ စစ်စခန်းတစ်ခုကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2024-02-23 |title=ဟိုပုံးမြိုနှင့် မိုင်းပွန်မြို အကြားရှိ စစ်ကောင်စီ၏ လွယ်ဝိုးတုတ်စခန်းကို SSPP နှင့်မဟာမိတ်တပ်များ သိမ်းပိုက် |url=https://yktnews.com/2024/02/147203/ |access-date=2024-02-24 |website=Khit Thit Media |language=en-US |archivedate=24 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240224160513/https://yktnews.com/2024/02/147203/ }}</ref> * ၂၆ ဖေဖော်ဝါရီ: ရမ်းဗြဲမြို့နယ်တွင် AA နှင့် တပ်မတော်တို့ တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့ပြီး သုံးရက်အတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်သား ၈၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Suffers Disaster in Battle for Rakhine Township: AA |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-suffers-disaster-in-battle-for-rakhine-township-aa.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=27 February 2024 |accessdate=6 March 2024 |archivedate=24 April 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240424115557/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-suffers-disaster-in-battle-for-rakhine-township-aa.html }}</ref> * ၂၇ ဖေဖော်ဝါရီ: ကောလင်းမြို့၏ နေရာအတော်များများကို စစ်ကောင်စီတပ်များက ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Town Almost Razed to Ground After Being Retaken by Myanmar Junta Troops |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/town-almost-razed-to-ground-after-being-retaken-by-myanmar-junta-troops.html |work=The Irrawaddy |date=27 February 2024 |language=en |accessdate=6 March 2024 |archivedate=7 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240307115156/https://www.irrawaddy.com/news/burma/town-almost-razed-to-ground-after-being-retaken-by-myanmar-junta-troops.html }}</ref> * ၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ: မင်းပြားမြို့နယ်တွင် နောက်ဆုံးကျန်ရှိသော စစ်ကောင်စီအခြေစိုက်စခန်းကို အေအေက သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးနောက် မင်းပြားမြို့နယ်အား ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=AA seizes last junta base in Minbya Township, Rakhine State |url=https://myanmar-now.org/en/news/aa-seizes-last-junta-base-in-minbya-township-rakhine-state/ |work=Myanmar Now |language=en |date=28 February 2024 |accessdate=6 March 2024 |archivedate=1 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240301151655/https://myanmar-now.org/en/news/aa-seizes-last-junta-base-in-minbya-township-rakhine-state/ }}</ref> * ၂၉ ဖေဖော်ဝါရီ: [[ကုလားတန်မြစ်ကြောင်း ဘက်စုံဖွံ့ဖြိုးရေး စီမံကိန်း|ကုလားတန်လမ်းဖောက်လုပ်ရေး]]အတွက် အေအေ အဖွဲ့ဝင်များနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် [[:en:K. Vanlalvena|K. Vanlalvena]] တို့ တွေ့ဆုံ ဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news |title=Arakan Army meets with Indian officials to discuss resumption of Kaladan road |url=https://myanmar-now.org/en/news/arakan-army-meets-with-indian-officials-to-discuss-resumption-of-kaladan-road/ |work=Myanmar Now |language=en |date=4 March 2024 |accessdate=6 March 2024 |archivedate=4 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240304171458/https://myanmar-now.org/en/news/arakan-army-meets-with-indian-officials-to-discuss-resumption-of-kaladan-road/ }}</ref> === မတ် === * ၂ မတ်: မုဒုံမြို့နယ်ရှိ [[ကမာဝက်မြို့|ကမာဝက်]]နှင့် [[ကော့ပီထော်ရွာ၊ မုဒုံမြို့နယ်|ကော့ပိထော]]ရှိ ပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင်သုံးဦးအား မွန်ပြည်သစ်ပါတီ-စစ်အာဏာရှင်တိုက်ဖျက်ရေးအဖွဲ့ (NMSP-AMD) မှ ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Military Junta Forces Extends Presence Across Mudon Township |url=https://www.bnionline.net/en/news/military-junta-forces-extends-presence-across-mudon-township |work=Independent Mon News Agency |language=en |date=7 March 2024 |accessdate=16 March 2024 |archivedate=9 May 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240509114158/https://www.bnionline.net/en/news/military-junta-forces-extends-presence-across-mudon-township }}</ref> * ၄-၅ မတ်: NMSP-AMD ၏ လုပ်ဆောင်မှုများအား တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် စစ်ကောင်စီသည် မုဒုံနှင့် ကမာဝက်မြို့များတွင် စစ်အင်အား ၁၆၀ ကို တိုးမြှင့်ချထားခဲ့သည်။ * ၅ မတ်: TNLA သိမ်းပိုက်ထားသော မြို့နယ်များဖြစ်သည့် [[မန်တုံမြို့နယ်]]၊ [[နမ့်ဆန်မြို့နယ်]]နှင့် [[နမ္မတူမြို့နယ်]]များကို တပ်မတော်က စစ်အုပ်ချုပ်ရေး ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Number of Townships Placed Under Martial Law by Myanmar Junta Rises to 61 |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/number-of-townships-placed-under-martial-law-by-myanmar-junta-rises-to-61.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=5 March 2024 |accessdate=6 March 2024 |archivedate=11 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240311051705/https://www.irrawaddy.com/news/burma/number-of-townships-placed-under-martial-law-by-myanmar-junta-rises-to-61.html }}</ref> * ၇ မတ်: [[လီဆူအမျိုးသားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးပါတီ]]၏ ပြည်သူ့စစ်ခေါင်းဆောင် ဦးရွှေမင်းသည် အောင်မြေသစ်ရွာအနီးတွင် KIA ၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref> [https://myanmar-now.org/en/news/junta-allied-lisu-militia-leader-killed-in-battle-with-kachin-forces/ Junta-allied Lisu militia leader killed in battle with Kachin forces]. [[Myanmar Now]]. March 8, 2024. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240308151624/https://myanmar-now.org/en/news/junta-allied-lisu-militia-leader-killed-in-battle-with-kachin-forces/|date=March 8, 2024}}</ref> * ၈ မတ်: [[ပလက်ဝမြို့နယ်]]တွင် အရပ်သားအစိုးရဖွဲ့စည်းနိုင်ရေးအတွက် ဒေသခံချင်းခေါင်းဆောင်များနှင့် ဆွေးနွေးလျက်ရှိသည်ဟု ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ကြေညာချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Arakan Army to launch public administration in Paletwa Township, Chin State |url=https://myanmar-now.org/en/news/arakan-army-to-launch-public-administration-in-paletwa-township-chin-state/ |work=Myanmar Now |language=en |date=8 March 2024 |accessdate=16 March 2024 |archivedate=8 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240308152007/https://myanmar-now.org/en/news/arakan-army-to-launch-public-administration-in-paletwa-township-chin-state/ }}</ref> * ၁၁ မတ်: ယခင်အပတ်မှ စတင်သော စစ်ဆင်ရေးတွင် ကချင်ပြည်နယ်ရှိ စစ်ကောင်စီ အခြေစိုက်စခန်းနှင့် ရှေ့တန်းစခန်း ၂၀ ကျော်ကို သိမ်းပို်က်ထားပြီးဖြစ်ကြောင်း ကေအိုင်အေက ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Military Loses Major Bases as KIA Continues Offensive in Kachin State |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-military-loses-major-bases-as-kia-continues-offensive-in-kachin-state.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=11 March 2024 |accessdate=16 March 2024 |archivedate=21 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321012725/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-military-loses-major-bases-as-kia-continues-offensive-in-kachin-state.html }}</ref> * ၁၂ မတ်: ** ရခိုင်ပြည်နယ် [[ရမ်းဗြဲမြို့]]ကို ရက္ခိုင့်တပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=AA Seizes Rakhine Town Near Key Chinese Port Project |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/aa-seizes-rakhine-town-near-key-chinese-port-project.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=12 March 2024 |accessdate=16 March 2024 |archivedate=6 April 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240406123333/https://www.irrawaddy.com/news/burma/aa-seizes-rakhine-town-near-key-chinese-port-project.html }}</ref> ** [[မောင်တောမြို့နယ်]]ရှိ အောင်သပြေနယ်စပ်စခန်းကို သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့ကာ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံတွင်းသို့ စစ်ကောင်စီတပ်သား ၁၇၉ ဦး ထွက်ပြေးခဲ့သည်ဟု ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ဆိုသည်။<ref>{{cite news |title=Arakan Army Claims Seizure of Myanmar Junta Border Outpost |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/arakan-army-claims-seizure-of-myanmar-junta-border-outpost.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=13 March 2024 |accessdate=16 March 2024 |archivedate=13 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240313152401/https://www.irrawaddy.com/news/burma/arakan-army-claims-seizure-of-myanmar-junta-border-outpost.html }}</ref> * ၁၄ မတ်: ** ချင်းရွှေဟော်နှင့် ကြူကုတ်နယ်စပ်စခန်းများကို MNDAAA က ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=MNDAA reopens two Myanmar-China border trading points |url=https://myanmar-now.org/en/news/mndaa-reopens-two-myanmar-china-border-trading-points/ |work=Myanmar Now |language=en |date=14 March 2024 |accessdate=16 March 2024 |archivedate=16 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240316234633/https://myanmar-now.org/en/news/mndaa-reopens-two-myanmar-china-border-trading-points/ }}</ref> ** ကရင်နီတပ်များက [[ဖားဆောင်းမြို့]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Karenni resistance fighters occupy Thailand-Myanmar border town of Hpasawng |url=https://myanmar-now.org/en/news/karenni-resistance-fighters-occupy-thailand-myanmar-border-town-of-hpasawng/ |work=Myanmar Now |language=en |date=14 March 2024 |accessdate=16 March 2024 |archivedate=16 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240316234603/https://myanmar-now.org/en/news/karenni-resistance-fighters-occupy-thailand-myanmar-border-town-of-hpasawng/ }}</ref> **ကလေးမြို့ရှိ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များအား ထိုးစစ်ဆင်သည့်အနေဖြင့် စစ်ကောင်စီတပ်များက စခန်းနှင့် ကမ်းပါးနီရွာများကို ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီး ကမ်းပါးနီရွာကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Resistance’s ‘Final Warning’ to Junta Sparks Civilian Exodus in Kale Warzone |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistances-final-warning-to-junta-sparks-civilian-exodus-in-kale-warzone.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=14 March 2024 |accessdate=16 March 2024 |archivedate=15 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240315030445/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistances-final-warning-to-junta-sparks-civilian-exodus-in-kale-warzone.html }}</ref> * ၁၅ မတ်: [[ဗန်းမော်ခရိုင်]]ရှိ အမှတ် ၂၃၇ ခြေလျင်တပ်ရင်း ဌာနချုပ်ကို ကေအိုင်အေက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=KIA: Myanmar Junta Battalion Headquarters Seized |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/kia-myanmar-junta-battalion-headquarters-seized.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=15 March 2024 |accessdate=16 March 2024 |archivedate=9 May 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240509072930/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/kia-myanmar-junta-battalion-headquarters-seized.html }}</ref> * ၁၇ မတ်: ရသေ့တောင်မြို့ကို ရက္ခိုင့်တပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့ကာ စစ်တွေမြို့အား ရခိုင်ပြည်နယ် မြောက်ပိုင်းနှင့် ဖြတ်တောက်ထားနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Arakan Army takes Rathedaung, its eighth town seizure in Rakhine State |url=https://myanmar-now.org/en/news/arakan-army-takes-rathedaung-its-eighth-town-seizure-in-rakhine-state/ |work=Myanmar Now |language=en |date=18 March 2024 |accessdate=2 May 2024 |archivedate=22 April 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240422062735/https://myanmar-now.org/en/news/arakan-army-takes-rathedaung-its-eighth-town-seizure-in-rakhine-state/ }}</ref> * ၁၉ မတ်: ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေကြောင့် လူစုဆောင်းရခြင်းအတွက် သံတွဲမြို့နယ်ရှိ အုပ်ချုပ်ရေးမှူး ၂၁ ဦး နုတ်ထွက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/resignations-03192024163107.html|title=Village heads quit in anger over military recruitment in Myanmar's Rakhine state|date=2024-03-19|work=RFA|access-date=2 May 2024|archivedate=7 April 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240407002128/https://www.rfa.org/english/news/myanmar/resignations-03192024163107.html}}</ref> * ၂၂ မတ် ** လိုင်ဇာမြို့ဝန်းကျင်ရှိ ရှေ့တန်းစခန်းများအားလုံး၊ မြို့နယ် ၅ မြို့နယ်ရှိ တပ်ရင်းဌာနချုပ်များနှင့် [[ပါဂျောင်ရွာ၊ ဝိုင်းမော်မြို့နယ်|ပါဂျောင်]]အနီးရှိ စခန်းများအပါအဝင် မြစ်ကြီးနား-ဗန်းမော်လမ်းရှိ စစ်ကောင်စီ၏ စစ်စခန်း ၅၀ ကျော်နှင့် ဗျူဟာကုန်း ၁၃ ခုအား ကေအိုင်အေက သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=KIA: Nine Myanmar Junta Strongholds Seized in Two Days |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/kia-nine-myanmar-junta-strongholds-seized-in-two-days.html |work=The Irrawaddy |date=23 March 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240406111740/https://www.irrawaddy.com/news/burma/kia-nine-myanmar-junta-strongholds-seized-in-two-days.html|archivedate=April 6, 2024}}</ref> ** မွန်ပြည်တော်လှန်ရေးတပ်သည် အခြားသော မွန်ပြည်နယ်အခြေစိုက် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များနှင့် ပူးပေါင်းကာ မလွှဲတောင်နှင့် [[ကလိန်အောင်မြို့|ကလိန်အောင်]]အကြား လမ်းတလျောက်တွင် စစ်ဆေးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=MSRF Vows to Cut Off Junta's Logistic Routes |url=https://www.bnionline.net/en/news/msrf-vows-cut-juntas-logistic-routes |work=Karen Information Center |date=22 March 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240406070646/https://www.bnionline.net/en/news/msrf-vows-cut-juntas-logistic-routes|archivedate=April 6, 2024}}</ref> * ၂၄ မတ်: [[အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]တည်ရှိရာ [[အမ်းမြို့နယ်]]တွင် ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ထိုးစစ်စတင်ခဲ့သည်။ တဆက်တည်းမှာပင် မကွေးတိုင်း၊ [[ငဖဲမြို့နယ်]]တွင်လည်း တိုက်ခိုက်မှုများကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Arakan Army Attacks Myanmar Junta's Rakhine Power Base |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/arakan-army-attacks-myanmar-juntas-rakhine-power-base.html |work=The Irrawaddy |date=29 March 2024 |accessdate=2 May 2024 |archivedate=6 April 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240406111814/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/arakan-army-attacks-myanmar-juntas-rakhine-power-base.html }}</ref> * ၂၅ မတ် : မွန်ပြည်သစ်ပါတီ (စစ်အာဏာရှင်တိုက်ဖျက်ရေး) သည် မွန်အမျိုးသားတပ်မတော်အပါအဝင် မဟာမိတ်များဖြင့် [[ကော့ကရိတ်မြို့နယ်]]ရှိ [[ကော့ဘိန်းရွာ၊ ကော့ကရိတ်မြို့နယ်|ကော့ဘိန်း]]ရဲစခန်းကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Revolutionary Group Captures Kawt Bein Police Station, Seizes Weapons and Ammunition |url=https://www.bnionline.net/en/news/revolutionary-group-captures-kawt-bein-police-station-seizes-weapons-and-ammunition |work=Independent Mon News Agency |date=27 March 2024 |accessdate=2 May 2024 |archivedate=9 May 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240509094009/https://www.bnionline.net/en/news/revolutionary-group-captures-kawt-bein-police-station-seizes-weapons-and-ammunition }}</ref> စစ်ကောင်စီက ကော့ဘိန်းနှင့် အနီးတဝိုက်အား လက်နက်ကြီးများဖြင့် ပြန်လည် ပစ်ခတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Warships Unleash Firestorm on Mon Village After Police Station Seized |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-warships-unleash-firestorm-on-mon-village-after-police-station-seized.html |work=The Irrawaddy |date=29 March 2024 |accessdate=2 May 2024 |archivedate=29 April 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240429155525/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-warships-unleash-firestorm-on-mon-village-after-police-station-seized.html }}</ref> * ၂၇ မတ်: အမ်းမြို့နယ်ရှိ ဂဲလောင်နှင့် လုံးကောက်ရွာအနီးရှိ စစ်စခန်းများကို ရက္ခိုင့်တပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|date=2024-03-28|url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/arakan-army-ninth-township-03282024045722.html|title=Myanmar ethnic army sets eyes on ninth township in Rakhine state|work=RFA|access-date=2 May 2024|archivedate=3 April 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240403204637/https://www.rfa.org/english/news/myanmar/arakan-army-ninth-township-03282024045722.html}}</ref> * ၂၈ မတ်: ** မတ်လ ၂၀ ရက်နေ့မှ စတင်ခဲ့သော တိုက်ပွဲများဖြင့် [[ဖာပွန်မြို့]]အား KNLA က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/knla-claims-seizure-of-karen-town-while-myanmar-junta-celebrates.html|title=knla claims seizure of karen town while myanmar junta celebrates|date=2024-03-19|work=RFA|access-date=2 May 2024|archivedate=2 April 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240402112349/https://www.irrawaddy.com/news/burma/knla-claims-seizure-of-karen-town-while-myanmar-junta-celebrates.html}}</ref> ** [[မိုးမောက်မြို့နယ်]]ရှိ တရုတ်နယ်စပ်ပေါ်ရှိ [[လွယ်ဂျယ်မြို့]]အနီးရှိ စစ်ကောင်စီစခန်း နှစ်ခုကို ကေအိုင်အေက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref name="ir329">{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-loses-another-town-more-bases-in-four-days-of-resistance-attacks.html|title=Myanmar Junta Loses Another Town, More Bases in Four Days of Resistance Attacks|date=2024-03-29|work=The Irrawaddy|access-date=2 May 2024|archivedate=24 April 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240424112802/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-loses-another-town-more-bases-in-four-days-of-resistance-attacks.html}}</ref> ** နွားထိုးကြီး ပီဒီအက်ဖ်နှင့် အခြားတော်လှန်ရေးအဖွဲ့နှစ်ဖွဲ့တို့ပူးပေါင်း၍ နွားထိုးကြီးမြို့ အရှေ့ဘက်ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref name="ir329" /> * ၂၉ မတ် : [[နွားထိုးကြီးမြို့]] ရဲစခန်းနှင့် ဆောက်လုပ်ရေးရုံးတွင် အခြေချထားသော စစ်ကောင်စီတပ်များအား နွားထိုးကြီး ပီဒီအက်ဖ်နှင့် အခြားတော်လှန်ရေးအဖွဲ့နှစ်ဖွဲ့တို့ပူးပေါင်း တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref name="ir329" /> * ၃၁ မတ် : [[ထားဝယ်မြို့နယ်]]ရှိ စစ်ကောင်စီ၏ စစ်ကူများအား KNLA နှင့် ဘထူးတပ်ဖွဲ့တို့က အလစ်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Loses More Bases, Scores of Troops in Five Days of Resistance Attacks |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-loses-more-bases-scores-of-troops-in-five-days-of-resistance-attacks.html |work=The Irrawaddy |date=1 April 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240406111832/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-loses-more-bases-scores-of-troops-in-five-days-of-resistance-attacks.html|archivedate=April 6, 2024}}</ref> === ဧပြီ === * ၁ ဧပြီ - ဗန်းမော်-လွယ်ဂျယ်လမ်းအား ကေအိုင်အေက အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Loses More Bases, Scores of Troops in Five Days of Resistance Attacks |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-loses-more-bases-scores-of-troops-in-five-days-of-resistance-attacks.html |work=The Irrawaddy |date=1 April 2024 |accessdate=2 May 2024 |archivedate=6 April 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240406111832/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-loses-more-bases-scores-of-troops-in-five-days-of-resistance-attacks.html }}</ref> * ၄ ဧပြီ - [[နေပြည်တော်မြို့|နေပြည်တော်]] အေလာလေတပ်စခန်း၊ တပ်မတော်စစ်ရုံးနှင့် မင်းအောင်လှိုင်၏နေအိမ်များသို့ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်က အသေခံဒရုံးများဖြင့် တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဒရုံး ၃၀ ခန့်အသုံးပြုခဲ့ပြီး စစ်ကောင်စီက ၇ စင်းအား ပစ်ချနိုင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar's military-ruled capital attacked by drones|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-68730993|work=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]|date=4 April 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Myanmar Resistance Drones Target Junta Chief's Residence, Military HQ and Airbase in Naypyitaw|url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-drones-target-junta-chiefs-residence-military-hq-and-airbase-in-naypyitaw.html|work=The Irrawaddy |date=4 April 2024}}</ref> * ၅ ဧပြီ - မြဝတီရှိ စစ်ကောင်စီမြို့စောင့်တပ်သည် KNLA ထံတွင် လက်နက်ချခဲ့သည်။<ref> [https://www.bbc.com/news/world-asia-68750528 Myanmar military loses border town in another big defeat]. April 6, 2024. [[British Broadcasting Corporation|BBC]]. Jonathan Head. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240406171044/https://www.bbc.com/news/world-asia-68750528|date=April 6, 2024}}</ref> * ၇ ဧပြီ - မြဝတီမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအတွင်း မြို့ပေါ်ရှိအစိုးရဝန်ထမ်းအချို့မှာ ထိုင်းနိုင်ငံတွင်းသို့ ထွက်ပြေးခဲ့ကြသည်။ ဝန်ထမ်းများနှင့် အခြားစစ်ပွဲရှောင်များအား သယ်ဆောင်ရန် [[မဲဆောက်မြို့]]သို့ လေယာဉ်ဆင်းသက်ရန် စစ်ကောင်စီက ထိုင်းအစိုးရအား တောင်းဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=https://www.khaosodenglish.com/news/2024/04/08/myanmar-army-in-myawaddy-asks-thailand-to-shelter-its-officials/ |title=Myanmar Army in Myawaddy Asks Thailand to Shelter its Officials |date=8 April 2024 |work=[[Khaosod]] |language=en}}</ref> * ၈ ဧပြီ - [[မော်လမြိုင်မြို့]]ရှိ [[အရှေ့တောင်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]သို့ ဒုတိယတပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]] ရောက်ရှိနေစဉ် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်က ဒရုံးဖြင့် တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=https://www.irrawaddy.com/news/resistance-drones-strike-myanmar-militarys-se-command-during-junta-no-2s-visit.html |date=10 April 2024 |author=Ei Thinzar Myint |work=The Irrawaddy|title= Resistance Drones Strike Myanmar Military’s SE Command During Junta No. 2’s Visit|archiveurl= https://web.archive.org/web/20240413025342/https://www.irrawaddy.com/news/resistance-drones-strike-myanmar-militarys-se-command-during-junta-no-2s-visit.html |archivedate=April 13, 2024|language=en}}</ref> * ၉ ဧပြီ - ** နံနက်ပိုင်းတွင် မြဝတီမြို့ အရှေ့မြောက်ဘက်ရှိ ထိုင်း-မြန်မာ ချစ်ကြည်ရေးတံတားအား KNLA တပ်များက ထိန်းချုပ်ထားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Karen Ethnic Army Launches Final Push to Capture Myawaddy on Thai Border |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/karen-ethnic-army-launches-final-push-to-capture-myawaddy-on-thai-border.html |date=9 April 2024 |work=The Irrawaddy |language=en}}</ref> ယင်းနောက် ခလရ ၂၇၅ ခြေလျင်တပ်အား တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ [[ကရင်အမျိုးသားတပ်မတော်]] (ယခင် ကရင်ပြည်နယ် [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့]])က မြို့တွင်းတွင် လှည့်လည်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Military Battling to Prevent Complete Defeat in Town Near Thai Border |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-military-battling-to-prevent-complete-defeat-in-town-near-thai-border.html |work=The Irrawaddy |date=10 April 2024}}</ref> ** [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အတိုင်ပင်ခံကောင်စီ]]၏ ဒုတိယအကြိမ်မြောက် ပြည်သူ့ညီလာခံက ၁၉၈၂ ခုနှစ် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံသားဥပဒေ|မြန်မာနိုင်ငံသား ဥပဒေ]]ကို ရုပ်သိမ်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news |title=BHRN welcomes pledge by People’s Assembly to revoke 1982 Myanmar Citizenship Law |url=https://eng.mizzima.com/2024/04/18/9102 |work=Mizzima |date=18 April 2024}}</ref> * ၁၀ ဧပြီ - ည ၁၀ နာရီခန့်တွင် ခလရ ၂၇၅ အား KNLA တပ်များက သိမ်းပိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်သား ၂၀၀ ကျော်မှာ ထိုင်းနိုင်ငံ မဲဆောက်မြို့သို့ ထွက်ပြေးခဲ့သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံက နယ်စပ်တွင် လုံခြုံရေးများ တိုးမြှင့်ချထားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Troops Withdraw From Myawaddy Following Clashes |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-troops-withdraw-from-myawaddy-following-clashes.html |work=The Irrawaddy |date=11 April 2024}}</ref> မြို့အား သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် မြဝတီအား ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် စစ်ကောင်စီက အောင်ဇေယျစစ်ဆင်ရေးဖြင့် စစ်ကူများ ပို့ဆောင်ခဲ့သော်လည်း ကျုံဒိုးမြို့အနီးတွင် ရပ်တန့်နေခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Spotlight on Thailand as Cornered Myanmar Junta Threatens Disaster on Border |url=https://www.irrawaddy.com/opinion/guest-column/spotlight-on-thailand-as-cornered-myanmar-junta-threatens-disaster-on-border.html |work=The Irrawaddy |date=11 April 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=KNLA and Allied Forces Complete Epic Victory over all Junta |url=https://www.bnionline.net/en/news/knla-and-allied-forces-complete-epic-victory-over-all-junta |work=Than Lwin Times |date=11 April 2024}}</ref> * ၁၄ ဧပြီ - **မန္တလေးမြို့ သင်္ကြန်ပွဲကျင်းပနေစဉ် ဗုံးပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး လူ ၁၂ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref> [https://news-eleven.com/article/290879 မန္တလေးမြို့ လမ်းလျှောက်သင်္ကြန် ပွဲတော် ဆိုင်ကယ်အပ်နှံရာ နေရာများတွင် ဗုံးပေါက်ကွဲမှု၌ ကလေးငါးဦး အပါအဝင် ၁၂ ဦး ဒဏ်ရာ ရရှိပြီး ၂၇ လမ်းနှင့် ၇၁ လမ်းထောင့်အား ယာဉ်ဝင်ခွင့် မပြုဘဲ လုံခြုံရေးတင်းကျပ်]. April 14, 2024. Eleven News {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240414153706/https://news-eleven.com/article/290879|date=April 14, 2024}}</ref> ** တချိန်တည်းမှာပင် ၁၀၇ မီလီမီတာ ရှော့တိုက်ဒုံးများကို [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]]အတွင်းသို့ ပီဒီအက်ဖ်များက မင်းအောင်လှိုင်အား ထိခိုက်စေရန် ပစ်လွှတ်ခဲ့သည်။ ဒုံးအချို့မှာ ပြင်ဦးလွင်ပြည်သူ့ဆေးရုံအား ထိမှန်ခဲ့သည်။<ref> [https://www.bbc.com/burmese/articles/cn03r8kg7p0o How did the missile attack on Pyin Oo Lwin's DSA happen?] [[British Broadcasting Corporation|BBC]]. April 15, 2024. {{Webarchive|url=https://ghostarchive.org/archive/3Ezkg|date=April 16, 2024}}</ref> *၁၅ ဧပြီ - ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်ရှိ [[အာရကန်ရိုဟင်ဂျာ ကယ်တင်ရေးတပ်မတော်]]နှင့် [[အာရက္ခတပ်တော်]]တို့ ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှု ဖြစ်ပွားခဲ့ရာ ရိုဟင်ဂျာ ၂၅ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>[https://www.rfa.org/burmese/program_2/rohingya-killed-buthidaung-04152024043904.html ဘူးသီးတောင်တိုက်ပွဲ ရိုဟင်ဂျာ ၂၅ ဦးသေဆုံး၊ ၃၀၀၀ နီးပါး ထွက်ပြေးနေရ]. April 15, 2024. [[Radio Free Asia]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240415131654/https://www.rfa.org/burmese/program_2/rohingya-killed-buthidaung-04152024043904.html|date=April 15, 2024}}</ref> *၂၄ ဧပြီ - KNLA တပ်များ ဆုတ်ခွာသွားပြီးနောက် မြဝတီမြို့အား စစ်ကောင်စီက ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Myanmar’s Junta Recaptures Town That Was a Significant Gain for Rebels|url=https://www.nytimes.com/2024/04/24/world/asia/myanmar-junta-rebels-myawaddy.html|access-date=2024-04-26|website=[[NY Times]]}}</ref> *၂၇ ဧပြီ - ဖာပွန်မြို့နယ်ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းနှင့် ထောက်ပို့စခန်းအား KNLA က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Karen Troops Capture Another Myanmar Junta Base Near Thai Border|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/karen-troops-capture-another-myanmar-junta-base-near-thai-border.html|access-date=2024-04-28|website=[[Irrawaddy]]}}</ref> === မေ === * ၂ မေ – စစ်မှုထမ်းသက်အတွင်းရှိသော အမျိုးသားများကို နိုင်ငံရပ်ခြားသို့ အလုပ်လုပ်ခွင့်ကို စစ်ကောင်စီက ကန့်သတ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-05-03 |title=Myanmar bans citizens leaving for work amid conscription drive |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw8q9vx93q6o |access-date=2024-05-13 |website=BBC News |language=en-GB|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240510063056/https://www.bbc.com/news/articles/cw8q9vx93q6o|archivedate=May 10, 2024}}</ref> * ၇ မေ – ထိုင်းနိုင်ငံ ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း သက်ဆင်သည် အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ ခေါင်းဆောင်းများ၊ တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်း ခေါင်းဆောင်များနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-05-07 |title=Former Thai PM Thaksin seeks mediation role in Myanmar conflict |url=https://www.voanews.com/a/former-thai-pm-thaksin-seeks-mediation-role-in-myanmar-conflict/7601736.html |access-date=2024-05-13 |website=Voice of America |language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240513103532/https://www.voanews.com/a/former-thai-pm-thaksin-seeks-mediation-role-in-myanmar-conflict/7601736.html|archivedate=May 13, 2024}}</ref> * ၉ မေ – မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ဆောမြို့နယ်ရှိ [[အကြည်ပန်းပလွန်းရွာ၊ ဆောမြို့နယ်|အကြည်ပန်းပလွန်းရွာ]]အား စစ်ကောင်စီက လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ အနည်းဆုံး ၁၅ ဦး သေဆုံးပြီး ၃၀ ခန့် ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Now |first1=Myanmar |title=At least 15 killed in junta airstrike on Magway Region monastery |url=https://myanmar-now.org/en/news/at-least-15-killed-in-junta-airstrike-magway-region-monastery/ |access-date=11 May 2024 |work=Myanmar Now |date=10 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=ဆောမြို့နယ် အကြည်ပန်းပလွန်းရွာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု သေဆုံးသူထပ်တိုးနိုင် |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/saw-ahkyipanpalun-airstrikes-killed-05102024062647.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240510105003/https://www.rfa.org/burmese/program_2/saw-ahkyipanpalun-airstrikes-killed-05102024062647.html|archivedate=May 10, 2024|access-date=11 May 2024 |agency=Radio Free Asia |date=10 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=မကွေးတိုင်း၊ ကျောက်ထုမှာ စစ်ကောင်စီလေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ၁၅ ဦးထက်အနည်း သေဆုံး |url=https://burmese.voanews.com/a/airstrike-in-magway/7605817.html |access-date=11 May 2024 |work=VOA Burmese |date=10 May 2024 |language=my|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240511033822/https://burmese.voanews.com/a/airstrike-in-magway/7605817.html|archivedate=May 11, 2024}}</ref> * ၁၁ မေ - စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[လက်ထုတ္တောရွာ၊ မြင်းမူမြို့နယ်|လက်ထုတ္တောရွာ]]တွင် ရွာသား ၃၂ ဦးအား စစ်ကောင်စီတပ်သားများက သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Zan |first1=Hein Htoo |title=Myanmar NUG Condemns Junta Forces’ Massacre of 32 Civilians in Sagaing |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-nug-condemns-junta-forces-massacre-of-32-civilians-in-sagaing.html |access-date=14 May 2024 |publisher=The Irrawaddy|archiveurl= https://web.archive.org/web/20240515185531/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-nug-condemns-junta-forces-massacre-of-32-civilians-in-sagaing.html |date=13 May 2024|archivedate=May 15, 2024}}</ref><ref name="dvb">{{cite news |title=Jailed anti-coup protest leader given another 20 years; Military kills 30 in raid against People's Defense Force |url=https://english.dvb.no/jailed-anti-coup-protest-leader-given-another-20-years-military-kills-30-in-raid-against-peoples-defense-force/ |access-date=14 May 2024|archiveurl= https://web.archive.org/web/20240514212416/https://english.dvb.no/jailed-anti-coup-protest-leader-given-another-20-years-military-kills-30-in-raid-against-peoples-defense-force/|archivedate=May 14, 2024 |work=DVB |date=13 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last1=Blazevic |first1=Igor |title=Who carries responsibility for the atrocities in Myanmar? |url=https://eng.mizzima.com/2024/05/13/9844 |access-date=14 May 2024 |publisher=Mizzima |date=13 May 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240526144626/https://eng.mizzima.com/2024/05/13/9844|archivedate=May 26, 2024}}</ref> * ၁၈ မေ - [[ဘူးသီးတောင်မြို့]]အား [[အာရက္ခတပ်တော်]]က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=18 May 2024 |title=AA Claims Seizure of Buthidaung Near Bangladesh Border |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/aa-claims-seizure-of-buthidaung-near-bangladesh-border.html |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240518132145/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/aa-claims-seizure-of-buthidaung-near-bangladesh-border.html |archivedate=18 May 2024 |access-date=20 May 2024 |work=The Irrawaddy}}</ref> * ၂၀ မေ - ** [[ကျီခါးမြို့]]နှင့် [[တွန်းဇံမြို့]]များကို ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=20 May 2024 |title=Two towns Near India Border in Myanmar Captured by Chin Resistance Groups |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/two-towns-near-india-border-in-myanmar-captured-by-chin-resistance-groups.html |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240520104736/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/two-towns-near-india-border-in-myanmar-captured-by-chin-resistance-groups.html |archivedate=20 May 2024 |access-date=20 May 2024 |work=The Irrawaddy}}</ref> ** မွန်ပြည်ကာကွယ်ရေးတပ်နှင့် မွန်ပြည်တော်လှန်ရေးတပ်တို့ စစ်ရေးအရ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများ စတင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |date=20 May 2024 |title=Two Mon Armies Unite to Defeat Anti Junta Forces in Mon State |url=https://www.bnionline.net/en/news/two-mon-armies-unite-defeat-anti-junta-forces-mon-state |work=Than Lwin Times}}</ref> ===ဇွန်=== * ၂ ဇွန် - [[သံတွဲမြို့နယ်]]၊ [[ငပလီကမ်းခြေ]]အနီး သံတွဲ-တောင်ကုတ်လမ်းတလျောက် ထိတွေ့တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ အေအေ က [[ဂေါ့ရွာ]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Arakan Army 'Less Than 2 KM' From Myanmar's Thandwe Airport |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/arakan-army-less-than-2-km-from-myanmars-thandwe-airport.html |date=4 June 2024 |work=The Irrawaddy}}</ref> * ၇ ဇွန် – ရခိုင်ပြည်နယ်၊ [[သံတွဲမြို့နယ်]] [[ဆင်ခေါင်းရွာ၊ ဆင်ခေါင်း|ဆင်ခေါင်းရွာ]]တွင် အာရက္ခတပ်တော်နှင့် ဆက်သွယ်မှုရှိသည်ဟုဆိုကာ ရွာသား ၆၀ ကျော်အား စစ်ကောင်စီက သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Myanmar Junta Attacks Kill Over 60 Rakhine Villagers|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-attacks-kill-over-60-rakhine-villagers.html|access-date=2024-06-11|website=[[The Irrawaddy|Irrawady]]}}</ref> * ၈ ဇွန် - မြန်မာနိုင်ငံတောင်ပိုင်းနှင့် တစ်နိုင်ငံလုံးအား ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် အမှတ် ၈ ပြည်ထောင်စု အဝေးပြေးလမ်းအား ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ရန် တပ်မတော်က ထိုးစစ်စတင်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/junta-launches-fierce-offensive-to-retake-only-highway-in-southern-myanmar.html Junta Launches Fierce Offensive to Retake Only Highway in Southern Myanmar]. June 14, 2024. [[The Irrawaddy]]</ref> * ၉ ဇွန် - ပြည်နယ်တွင်းမှ စစ်ကောင်စီအား တွန်းထုတ်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်သော ချင်းညီနောင် စစ်ဆင်ရေး အား စတင်ကြောင်း ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့များက ကြေညာခဲ့သည်။ ယင်းနောက် [[မတူပီမြို့]]ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=15 June 2024 |title=Operation Chin Brotherhood Sees Swift Success Against Myanmar Junta Troops |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/operation-chin-brotherhood-sees-swift-success-against-myanmar-junta-troops.html |access-date=16 June 2024 |work=The Irrawaddy}}</ref> * ၁၁ ဇွန် - [[ဆဒုံးမြို့]]အား [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]က သိမ်းပိုက်ခဲ့ရာ ကချင်ပြည်နယ်တွင်းရှိ နယ်စပ်ကုန်သွယ်ရေးစခန်းများအားလုံးအား စစ်ကောင်စီက လက်လွှတ်ခဲ့ရသည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/kia-seizes-myanmar-juntas-last-remaining-china-trade-route-in-kachin-state.html KIA Seizes Myanmar Junta’s Last Remaining China Trade Route in Kachin State]. June 14, 2024. [[The Irrawaddy]].</ref> [[အနောက်မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|အနောက်မြောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]မှ တစ်မိုင်အကွာတွင်ရှိသော စစ်စခန်းအား တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းအဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://myanmar-now.org/en/news/resistance-forces-capture-outpost-prisoners-near-myanmar-armys-northwestern-regional-headquarters/ Resistance forces capture outpost, prisoners near Myanmar army’s northwestern regional headquarters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240919002531/https://myanmar-now.org/en/news/resistance-forces-capture-outpost-prisoners-near-myanmar-armys-northwestern-regional-headquarters/ |date=19 September 2024 }}. [[Myanmar Now]]. June 14, 2024</ref> * ၁၅ ဇွန် - အာရက္ခတပ်တော်သည် [[တောင်ကုတ်မြို့]]အား သိမ်းပိုက်နိုင်ရန် ထိုးစစ်စတင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=AA Launches Offensive to Capture Tanungup |url=https://www.bnionline.net/en/news/aa-launches-offensive-capture-tanungup |date=17 June 2024 |work=Narinjara}}</ref> *၁၇ ဇွန် - [[သိုင်းချောင်းရွာ]]အနီးရှိ ဒွါရဝတီရေတပ်စခန်းကို စစ်ကောင်စီက စွန့်ခွာခဲ့ရာ [[ကျောက်ဖြူမြို့]]ပြင်ပတွင် တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့ပြီး စစ်ကောင်စီဖက်မှ ၁၀ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Fierce fighting breaks out near Myanmar naval base in Rakhine |url=https://myanmar-now.org/en/news/fierce-fighting-breaks-out-near-myanmar-naval-base-in-rakhine/ |date=18 June 2024 |work=Myanmar Now |accessdate=7 September 2024 |archivedate=18 June 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240618194426/https://myanmar-now.org/en/news/fierce-fighting-breaks-out-near-myanmar-naval-base-in-rakhine/ }}</ref> * ၂၀ ဇွန် - တောင်ကုတ်-ပန်းတောင်းလမ်းပေါ်ရှိ စစ်ကောင်စိစစ်ကြောင်းအား အေအေတပ်ဖွဲ့ဝင်များက တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီဖက်မှ ၆၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=AA Ambushes Junta Troops en route to Taungup |url=https://www.bnionline.net/en/news/aa-ambushes-junta-troops-en-route-taungup |date=22 June 2024 |work=Narinjara}}</ref> * ၂၃ ဇွန် - [[သံတွဲလေဆိပ်]]အား [[အာရက္ခတပ်တော်]]က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/aa-seizes-thandwe-airport-near-rakhines-ngapali-beach-local-sources-say.html AA Seizes Thandwe Airport Near Rakhine’s Ngapali Beach, Local Sources Say] [[The Irrawaddy]]. Roe Kyaw. June 24, 2024</ref> * ၂၄ ဇွန် - [[အမ်းမြို့နယ်]]ရှိ တောဟိန်းတောင် စခန်းအား အာရက္ခတပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.narinjara.com/news/detail/66797e0c452b71b584792349 AA fully captures Taw Hein Taung tactical operation command in Ann]. Thinzar New. June 24, 2024. Narinjara News.</ref> * ၂၆ ဇွန် ** အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးအား ချိုးဖောက်မှုများကြောင့် စစ်ကောင်စီအား ဆန့်ကျင်ရေးအတွက် စစ်ဆင်ရေးများ စတင်မည်ဖြစ်ကြောင်း [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]က ကြေညာပြီး နောက်တစ်ရက်တွင် [[နောင်ချိုမြို့]]အား သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=26 June 2024 |title=TNLA Seizes Town and Myanmar Regime Positions in Northern Shan State |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/tnla-seizes-town-and-myanmar-regime-positions-in-northern-shan-state.html |url-status=live |access-date=27 June 2024 |work=The Irrawaddy}}</ref> ** သံတွဲမြို့ရှိ လက်ကျန်စစ်ကောင်စီစခန်းနှစ်ခုနှင့် ငပလီကမ်းခြေတို့အား အေအေက စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Fighting on Famous Ngapali Beach -AA Army tries to Knock Out 2 last Junta bases in Thandwe |url=https://www.bnionline.net/en/news/fighting-famous-ngapali-beach-aa-army-tries-knock-out-2-last-junta-bases-thandwe |date=27 June 2024 |work=Development Media Group}}</ref> === ဇူလိုင် === * ၃ ဇူလိုင် - [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] က [[ကျောက်မဲမြို့]]အား သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=3 July 2024 |title=Myanmar's MNDAA Launches Offensive to Seize Northern Shan Capital |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmars-mndaa-launches-offensive-to-seize-northern-shan-capital.html |access-date=15 July 2024 |website=The Irrawaddy}}</ref> * ၇ ဇူလိုင် - [[အာရက္ခတပ်တော်]]က သံတွဲလေဆိပ်အား သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး တိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်သား ၄၀၀ ခန့်သေဆုံးခဲ့ကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=AA captures Thandao Airport; More than 400 members of the military council were killed and the remaining battalion continued to attack |url=https://bur.mizzima.com/2024/07/07/26608 |date=7 July 2024 |work=Mizzima |language=my}}</ref> * ၉ ဇူလိုင် - ငပလီကမ်းခြေအား အာရက္ခတပ်တော် က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Arakan Army: Final Myanmar Junta Base Seized in Ngapali |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/arakan-army-final-myanmar-junta-base-seized-in-ngapali.html |date=13 July 2024 |work=The Irrawaddy}}</ref> * ၁၁ ဇူလိုင် - စစ်ကောင်စီနှင့် သဘောတူညီမှုရယူပြီးနောက် [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်|ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးတပ်မတော်]]သည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း တန့်ယန်းမြို့ကို ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Maung |first=Myat Pan, Min |date=2024-07-12 |title=Wa army takes control of town in northern Shan State |url=https://myanmar-now.org/en/news/wa-army-takes-control-of-town-in-northern-shan-state/ |access-date=2024-07-15 |website=Myanmar Now |language=en-US |archivedate=27 July 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240727145339/https://myanmar-now.org/en/news/wa-army-takes-control-of-town-in-northern-shan-state/ }}</ref> * ၁၃ ဇူလိုင် - ရှမ်းပြည်နယ်၊ [[မိုင်းရယ်မြို့]]အား [[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-မြောက်ပိုင်း]]က ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Wansai |first=Sai |date=2024-07-15 |title=CHANGING CONFLICT PATTERN IN NORTHERN SHAN STATE: Tangyan, Mongyai and ethnic rivalry |url=https://english.shannews.org/archives/27234 |access-date=2024-07-15 |website=Shan Herald Agency for News |language=en-US}}</ref> * ၁၅ ဇူလိုင် - သံတွဲထောင်ကို ၂၀၂၄ ဇူလိုင်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် အာရက္ခတပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး နောက်တစ်ရက်တွင် မြို့ပေါ်ရှိ လက်ကျန် စစ်ကောင်စီစခန်းကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ခဲ့ကာ မြို့အား အလုံးစုံထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=AA Seizes Thandwe Prison, Consolidates Control Over Town|url=https://www.bnionline.net/en/news/aa-seizes-thandwe-prison-consolidates-control-over-town|access-date=2024-07-17|website=Burma News International|language=en}}</ref> * ၁၇ ဇူလိုင် - **[[နေပြည်တော်လေဆိပ်]]အား ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်က ရှော့တိုက်ဒုံးများဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့သော်လည်း အသေအပျောက် မရှိခဲ့ပေ။<ref>[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/myanmar-junta-opponents-launch-rocket-attack-on-capital-airport Myanmar junta opponents launch rocket attack on capital airport]. [[Agence-France Presse]]. July 17, 2024.</ref> ** [[စဉ့်ကူးမြို့]]အား မန္တလေးပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Mandalay PDF Seizes Singu Township From Myanmar Junta |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/mandalay-pdf-seizes-singu-township-from-myanmar-junta.html|work=The Irrawaddy |date=20 July 2024}}</ref> * ၂၀ ဇူလိုင် - ** "Operation Rung" စစ်ဆင်ရေးအဖြစ် CDF-ဟားခါး သည် ဟားခါးမြို့မရဲစခန်းကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး ဖမ်းဆီးခံ ၆၂ ဦးအား ပြန်လွှတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Resistance Forces Raid Police Station in Hakha, Chin State, Freeing Over 60 Detainees |url=https://www.bnionline.net/en/news/resistance-forces-raid-police-station-hakha-chin-state-freeing-over-60-detainees |date=22 July 2024 |work=Khonumthung News}}</ref> ** ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့သည် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ဇူလိုင် ၃၁ အထိ သက်တမ်းတိုးခဲ့ရာ တရုတ်၏ ဖိအားများကြောင့်ဖြစ်သည်ဟု သတင်းများက ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Alliance Agrees to Extend Ceasefire With Junta in Shan State |url=https://www.irrawaddy.com/news/politics/myanmar-alliance-agrees-to-extend-ceasefire-with-junta-in-shan-state.html |work=The Irrawaddy |date=22 July 2024}}</ref> On the same day, despite the ceasefire, junta reinforcements launched renewed attacks on Kyaukme.<ref>{{cite news |title=At least eight civilians killed in Myanmar junta attacks near Shan State town |url=https://myanmar-now.org/en/news/at-least-eight-civilians-killed-in-myanmar-junta-attacks-near-shan-state-town/ |work=Myanmar Now |date=22 July 2024 |accessdate=7 October 2024 |archivedate=7 October 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241007104228/https://myanmar-now.org/en/news/at-least-eight-civilians-killed-in-myanmar-junta-attacks-near-shan-state-town/ }}</ref> * ၂၂ ဇူလိုင် - ထန်တလန်မြို့ရှိ လက်ကျန် စစ်ကောင်စီစခန်းများအား သိမ်းပိုက်ရန်အတွက် ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦးနှင့် မဟာမိတ်များက ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီး ထန်တလန်-ဟားခါးလမ်းပေါ်ရှိ စခန်းအများအပြားကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref name=thantlang2024>{{cite news |title=CNA Warns Myanmar Junta Troops to Surrender in Thantlang After Last Base Falls |url= https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/cna-warns-myanmar-junta-troops-to-surrender-in-thantlang-after-last-base-falls.html |work=The Irrawaddy |date=7 August 2024}}</ref> * ၂၅ ဇူလိုင် - [[မိုးကုတ်မြို့]]အား [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=TNLA, PDF Seize Myanmar's Ruby Hub Mogoke From Junta |url= https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/tnla-pdf-seize-myanmars-ruby-hub-mogoke-from-junta.html |work=The Irrawaddy |date=25 July 2024}}</ref> * ၂၇ ဇူလိုင် - ** ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး နှင့် ဇိုမီးတော်လှန်ရေးအဖွဲ့တို့ ငြိမ်းချမ်းရေးအတွက် [[အိုက်ဇောမြို့]]တွင် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news |title= Chin National Front and Zomi Revolutionary Group meeting agreed on 3 points |url= https://bur.mizzima.com/2024/07/28/28515 |date=28 July 2024 |work=Mizzima |language=my}}</ref> ** ပြင်ပဆက်ဆံရေးရုံးများအား ကာကွယ်ရန်အတွက် ဝ တပ်ဖွဲ့များသည် MNDAA နှင့် စစ်ကောင်စီတို့ထံမှ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် လားရှိုးမြို့တွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title= Myanmar's Wa Army Moves Forces Into Lashio |url= https://www.irrawaddy.com/news/ethnic-issues/myanmars-wa-army-moves-forces-into-lashio.html |work=The Irrawaddy |date=29 July 2024}}</ref> * ၃၀ ဇူလိုင် - လားရှိုးမြို့သို့ စစ်ကူလာရောက်သော စစ်ကောင်စီတပ်အား MNDAA တပ်ဖွဲ့များက တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ အများအပြားထိခိုက်သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=MNDAA Ambushes Junta Reinforcement Convoy Heading to Lashio, Inflicts Heavy Casualties |url= https://www.bnionline.net/en/news/mndaa-ambushes-junta-reinforcement-convoy-heading-lashio-inflicts-heavy-casualties |work=Shan Herald Agency for News |date=31 July 2024}}</ref> * ၃၁ ဇူလိုင် - **[[အင်းလေးကန်]]အနီး စစ်ကောင်စီစခန်းအား [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]]နှင့် မဟာမိတ်များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ** မြို့တွင်းရှိ စစ်ကောင်စီလက်ကျန်စခန်းကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးနောက် TNLA တပ်ဖွဲ့များသည် [[မိုးမိတ်မြို့]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Surrenders Third Town to TNLA in Northern Shan State |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-surrenders-third-town-to-tnla-in-northern-shan-state.html |work=The Irrawaddy |date=1 August 2024}}</ref> === ဩဂုတ် === === စက်တင်ဘာ === * ၄ စက်တင်ဘာ - [[လွိုင်ကော်မြို့]]သို့ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]ရောက်ရှိနေစဉ်အတွင်း [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]]က လက်နက်ကြီးများဖြင့် လုပ်ကြံရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-09-05 |title=Myanmar Junta Boss Targeted in Artillery Attack While Visiting Karenni Capital|url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-boss-targeted-in-artillery-attack-while-visiting-karenni-capital.html|access-date=2024-09-06 |website=The Irrawaddy}}</ref> * ၈ နှင့် ၉ စက်တင်ဘာ - ပေါက်တောမြို့နှင့် မောင်တောမြို့ရှိ ဆေးခန်းတစ်လုံး၊ ကုလသမဂ္ဂ အဆောက်အဦးတစ်ခုနှင့် အကျဉ်းစခန်းနှစ်ခုတို့အား စစ်ကောင်စီက လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု ပြုလုပ်ခဲ့သည်ဟု အာရက္ခတပ်တော်က ဆိုသည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-airstrikes-kill-regime-detainees-arakan-army.html Myanmar Junta Airstrikes Kill Regime Detainees: Arakan Army]. [[The Irrawaddy]]. September 10, 2024</ref> * ၁၀ စက်တင်ဘာ - ထိုင်းနိုင်ငံသို့ ပြောင်းရွှေ့ရန် ရည်ရွယ်သူ ၂၇ ဦးအပါအဝင် စစ်မှုထမ်းရန် ခေါ်ဆောင်ခြင်းခံရသူ ၂၉ ဦးသည် စစ်ကောင်စီတပ်သားနှစ်ဦးအား သတ်ဖြတ်ခဲ့ပြီး အများစုသည် ကေအန်ယူထိန်းချုပ်နယ်မြေသို့ ထွက်ပြေးခဲ့ပြီး ၂၂ ဦးမှာ ကရင်အမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/knu-myanmar-junta-conscripts-kill-guards-and-escape.html KNU: Myanmar Junta Conscripts Kill Guards and Escape]. Brian Wei. September 12, 2024. [[The Irrawaddy]]</ref> *၁၂ စက်တင်ဘာ- [[ဖားကန့်မြို့]]ပြင် [[ဆိုင်းတောင် (ရွာဟောင်း)ရွာ၊ ဖားကန့်မြို့နယ်|ဆိုင်းတောင်]]ရှိ ရဲစခန်းအား ကေအိုင်အေ က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/kia-seize-police-station-near-myanmars-ruby-hub-hpakant.html KIA Seize Police Station Near Myanmar’s Ruby Hub Hpakant] Brian Wei. September 13, 2024. [[The Irrawaddy]]</ref> *၁၃ စက်တင်ဘာ - သင်တန်းလေ့ကျင့်ခန်းဆင်းနေစဉ်အတွင်း ယာဂီမုန်တိုင်းကြောင့် ရေကြီးမှုအတွင်း ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၈ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/18-myanmar-resistance-medics-die-in-karenni-floods.html 18 Myanmar Resistance Medics Die in Karenni Floods] September 14, 2024. [[The Irrawaddy]]</ref> *၁၈ စက်တင်ဘာ- [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] သို့မဟုတ် တရုတ်နှင့် မြန်မာအစိုးရကို ဆန့်ကျင်သူများနှင့် ပူးပေါင်းမည်မဟုတ်ကြောင်း MNDAA က ကြေညာခဲ့သည်။ မိမိကိုယ်ကို ကာကွယ်ရန်မှလွဲ၍ စစ်ကောင်စီအစိုးရအား တိုက်ခိုက်မည့် စစ်ရေးများအားလုံးကိုလည်း ရပ်တန့်ကြောင်း ထပ်မံကြေညာခဲ့သည်။<ref>[https://www.bnionline.net/en/news/mndaa-declares-no-military-or-political-alliance-nug-will-not-launch-offensives-mandalay-and MNDAA Declares No Military or Political Alliance with NUG, Will Not Launch Offensives in Mandalay and Taunggyi Cities] September 19, 2024. [[Mizzima]]</ref> *၂၀ စက်တင်ဘာ - [[မိုင်းပြင်းမြို့နယ်]]ရှိ [[သျှမ်းပြည်ပြန်လည်ထူထောင်ရေးကောင်စီ]]အခြေစိုက်စခန်းတစ်ခုအား လားဟူပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့က တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.bnionline.net/en/news/junta-and-militia-launch-joint-attack-rcss-base-mongping-shan-state Junta and militia launch joint attack on RCSS base in Mongping, Shan State] [[Burma News International|Shan State Herald for News]]. September 20, 2024</ref><ref>[https://www.bbc.com/burmese/articles/c78dw7v9jjeo September 21st Nationwide News Summary: What RCSS Says About the Military Council Resuming Battle] [[British Broadcasting Corporation]]. September 21, 2024</ref> *၂၆ စက်တင်ဘာ- တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များနှင့် PDF များအား လက်နက်စွန့်ကာ ရွေးကောက်ပွဲတွင် ပါဝင်ကြရန် စစ်ကောင်စီက ဖိတ်ခေါ်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.france24.com/en/live-news/20240926-myanmar-junta-invites-armed-groups-to-stop-fighting-start-talks Myanmar junta invites armed groups to stop fighting, start talks]. September 26, 2024. [[Agence-France Presse]]</ref><ref>[https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-junta-urges-armed-opposition-join-political-fold-elections-2024-09-26/ Myanmar junta urges armed opposition to join political fold in elections] September 26, 2024. [[Reuters]].</ref> *၂၉ စက်တင်ဘာ - [[ချီဖွေမြို့]]အား ကေအိုင်အေ က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/kia-says-it-controls-rare-earth-mining-hub-chipwi-in-myanmars-kachin.html KIA Says It Controls Rare-Earth Mining Hub Chipwi in Myanmar’s Kachin] Brian Wei. October 1, 2024. [[The Irrawaddy]]</ref> === အောက်တိုဘာ === *၁ အောက်တိုဘာ – MNDAA ထိန်းချုပ်ထားသော [[လားရှိုးမြို့]]ကို [[တပ်မတော် (လေ)]] က ဗုံးကြဲခဲ့သဖြင့် ၈၃ ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/residents-flee-lashio-amid-indiscriminate-air-raids-by-myanmar-junta.html Residents Flee Lashio Amid Indiscriminate Air Raids by Myanmar Junta] [[The Irrawaddy]]. October 4, 2024</ref> * ၃ အောက်တိုဘာ - အာဆီယံ၊ ဥရောပသမဂ္ဂ၊ ကုလသမဂ္ဂနှင့် NUG တို့သည် ဂျကာတာတွင်ပြုလုပ်မည့် ဒေသတွင်းဆွေးနွေးပွဲတွင် တွေ့ဆုံကြလိမ့်မည်ဟု အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံက ကြေညာခဲ့သည်။ စစ်ကောင်စီအစိုးရသည် ယင်းဆွေးနွေးပွဲအား တက်ရောက်မည်မဟုတ်ပေ။<ref> [https://www.reuters.com/world/asia-pacific/indonesia-hosts-international-meeting-myanmar-with-un-junta-rivals-sources-say-2024-10-04/ Indonesia hosts international meeting on Myanmar with UN, junta rivals, sources say] Shoon Naing and Poppy Mcpherson. October 4, 2024. [[Reuters]]</ref> <ref>[https://myanmar-now.org/en/news/indonesia-to-host-discussions-on-myanmar-conflict-diplomat/ Indonesia to host discussions on Myanmar conflict: diplomat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241007092040/https://myanmar-now.org/en/news/indonesia-to-host-discussions-on-myanmar-conflict-diplomat/|date=7 October 2024}}. October 4, 2024. [[Agence France-Presse]]</ref> *၈ အောက်တိုဘာ – စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ကချင်ပြည်နယ် နယ်စပ်ရှိ ပင်လည်ဘူးမြို့ကို တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဩဂုတ် ၁၅ ရက်နေ့တွင် ပင်လည်ဘူးကို စစ်ဆင်ရေးစတင်ခဲ့ပြီး ရက် ၅၀ ကျော်အကြာတွင် မြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/in-person/interview/resistance-hails-huge-blow-for-myanmar-junta-in-pinlebu.html Resistance Hails Huge Blow for Myanmar Junta in Pinlebu]</ref> *၉ အောက်တိုဘာ – သီပေါမြို့နယ်ရှိ လက်ကျန်စစ်ကောင်စီစခန်းတစ်ခုအား တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်က သိမ်းပိုက်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/tnla-targets-final-myanmar-junta-stronghold-in-hsipaw-township.html TNLA Targets Final Myanmar Junta Stronghold in Hsipaw Township] [[The Irrawaddy]]</ref> *၁၀ အောက်တိုဘာ – စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ဘုတလင်မြို့နယ်တွင်းရှိ [[ကျောက်အိုး (မြောက်)ရွာ၊ ဘုတလင်မြို့နယ်|ကျောက်အိုး (မြောက်)ရွာ]]ကို စစ်ကောင်စီတပ်များက မီးရှို့ခဲ့သည်ဟု ဒေသခံများက ဆိုသည်။ * ၁၅ အောက်တိုဘာ – ** သီပေါမြို့နယ်ရှိ ခမရ ၅၀၃ နှင့် ၅၀၄ တို့အား တိုက်ခိုက်ခဲ့စဉ်က ဖမ်းဆီးရမိသော စစ်ကောင်စီမိသားစုဝင် ၁၉၁ ဦးအား လွှတ်ပေးခဲ့သည်ဟု တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် က ဆိုသည်။ ** [[ပန်ဝါမြို့]]အနီးရှိ စစ်ကောင်စီ[[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]] (ယခင် [[ကချင်ဒီမိုကရေစီသစ် တပ်မတော်]]) တပ်ရင်းကို ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ <ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-allied-border-battalion-falls-in-kachin-rare-earth-hub.html Myanmar Junta-Allied Border Battalion Falls in Kachin Rare Earth Hub]</ref> *၁၆ အောက်တိုဘာ – သုံးလအကြာတိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် သီပေါမြို့ရှိ နောက်ဆုံးလက်ကျန် စစ်ကောင်စီစခန်း အမှတ် ၂၃ ခြေမြန်တပ်ရင်းကို တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ** ချင်းပြည်နယ်တွင်းရှိ စစ်ကောင်စီဆန့်ကျင်ရေးအဖွဲ့များအား သင်တန်းပေးမည့် [[ဖက်ဆစ်ဆန့်ကျင်ရေး နိုင်ငံတကာတပ်ဦး]] ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>[https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/11/13/why-i-left-us-deep-south-to-fight-in-myanmar-civil-war/ Why I left the US Deep South to fight in Myanmar’s brutal civil war]. [[The Daily Telegraph|The Telegraph]]. Sarah Newey. November 13, 2024</ref><ref>[https://illwill.com/the-revolution-in-myanmar The Revolution in Myanmar]. Ill Will. September 13, 2024</ref><ref>[https://libcom.org/article/statement-anti-fascist-internationalist-front-myanmar-15th-october-2024 Statement from "Anti-Fascist Internationalist Front" Myanmar]. [[Libcom.org]]. October 15, 2024</ref> * ၁၇ အောက်တိုဘာ – မူဆယ်မြို့မှ မိနစ်သုံးဆယ်အကွာရှိ ကျေးရွာတွင် စစ်ကောင်စီနှင့် MNDAA တို့ တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်ဟု ဒေသခံများက ဆိုသည်။ * ၂၁ အောက်တိုဘာ – တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ် [[ကန်ပိုက်တီမြို့]]ရှိ နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့ (ယခင် [[ကချင်ဒီမိုကရေစီသစ် တပ်မတော်]]) တပ်ရင်း ၁၀၀၃ ကို ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ကချင်ဒီမိုကရေစီသစ် တပ်မတော်အောက်တွင် တပ်ရင်း ၁၀၀၁ သာ ကျန်ရှိတော့သည်။ * ၂၅ အောက်တိုဘာ – ** တပ်မတော် [[အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] တည်ရှိရာ အမ်းမြို့ကို အာရက္ခတပ်တော်က ဝိုင်းဝန်းပိတ်ဆို့ထားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Arakan Army Encircle Myanmar Junta Western Command in Rakhine State |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/arakan-army-encircle-myanmar-junta-western-command-in-rakhine-state.html |work=The Irrawaddy |language=en}}</ref> ** ဖလမ်းမြို့အနီးတွင် စစ်ကောင်စီတပ်များနှင့် ချင်းအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့တို့ ထိတွေ့တို်က်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=About 90 Per Cent of Falam Town Residents Flee Fighting |url= https://www.bnionline.net/en/news/about-90-cent-falam-town-residents-flee-fighting |work=Khonumthung News |date=8 November 2024}}</ref> * ၂၇ အောက်တိုဘာ – ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး တစ်နှစ်ပြည့်ကာလတွင် [[ဗမာပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်တော်]]က [[အညာ]]ဒေသတွင် စစ်ဆင်ရေးများ ဖော်ဆောင်မည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။<ref>[https://myanmar-now.org/en/news/bpla-troops-to-relocate-to-myanmars-dry-zone/ BPLA troops to relocate to Myanmar’s dry zone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241201101652/https://myanmar-now.org/en/news/bpla-troops-to-relocate-to-myanmars-dry-zone/ |date=1 December 2024 }} Maung Shwe Wah. [[Myanmar Now]]. October 28, 2024</ref><ref>[https://www.bbc.com/burmese/articles/c7896ej9qv5o အညာဒေသမှာ စစ်ဆင်ရေးတွေ လုပ်မယ်လို့ BPLA ပြော] [[British Broadcasting Corporation|BBC]]. October 28, 2024</ref> * ၂၈ အောက်တိုဘာ - လားရှိုးမြို့ရှိ အကျဉ်းထောင်မှ ဖမ်းဆီးခံ စစ်ကောင်စီတပ်သား ၈၀ ကျော် ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်သွားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=80 Junta Soldiers Break Out of Jail in Lashio|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/80-junta-soldiers-break-out-of-jail-in-lashio.html|date=November 11, 2024|work=The Irrawaddy |language=en}}</ref> * ၂၉ အောက်တိုဘာ – ကရင်နီလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ငယ်များ စုပေါင်းကာ [[ကယန်းအမျိုးသားတပ်မတော်]]ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>[https://www.rfa.org/burmese/news/kayan-national-army-10292024140039.html ကယန်းအမျိုးသားတပ်မတော် ဖွဲ့စည်း]. [[Radio Free Asia]]. October 29, 2024</ref><ref>[https://moemaka.net/eng/2024/10/formation-of-the-kayan-national-army-kna/ Formation of the Kayan National Army (KNA)]. MoemaKa: Burmese Community News. October 31, 2024</ref><ref>[https://www.irrawaddy.com/in-person/interview/new-ethnic-army-hopes-to-represent-all-kayan-people.html/ New Ethnic Army Hopes to Represent All Kayan People]. Saw Lwin. November 6, 2024. [[The Irrawaddy]]</ref> * ၃၁ အောက်တိုဘာ- ကေအိုင်အေနှင့် ပီဒီအက်ဖ်တပ်ဖွဲ့များသည် မြစ်ကြီးနားခရိုင်ရှိ နယ်ခြားစောင့်တပ် တပ်ရင်း ၁၀၀၁ ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ စစ်ကောင်စီတပ်သားများ တရုတ်နယ်စပ်ဖက်သို့ ထွက်ပြေးသွားခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/kia-seizes-final-border-force-hq-despite-chinese-pressure.html KIA Seizes Final Border Force HQ Despite Chinese Pressure] [[The Irrawaddy]]. November 1, 2024</ref> === နိုဝင်ဘာ === *၁ နိုဝင်ဘာ - မန္တလေးလားရှိုးလမ်းမကြီးပေါ်ရှိ ရှမ်းမြောက်နှင့် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအစပ်ကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းသော စစ်ကောင်စီတပ်များအား [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] နှင့် အခြားအဖွဲ့များက ဝိုင်းဝန်းပိတ်ဆို့ထားခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/tnla-fights-myanmar-junta-for-key-road-junction.html TNLA Fights Myanmar Junta for Key Road Junction] [[The Irrawaddy]]</ref> *၂ နိုဝင်ဘာ - ချီဖွေမြို့နယ်ရှိ ဖီမောမြို့ကို ကေအိုင်အေနှင့် မဟာမိတ်တပ်များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/kia-seizes-town-on-chinese-border.html "KIA Seizes Town on Chinese Border" by The Irrawaddy, November 4, 2024]</ref> * ၅ နိုဝင်ဘာ - နေပြည်တော် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်မှ တရုတ်နိုင်ငံသို့ သွားရောက်မည့် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်အား လုပ်ကြံရန် ရည်ရွယ်ပျံသန်းလာသည့် ဒရုန်းသုံးစင်းကို တပ်မတော်က လယ်ဝေးမြို့နယ်တွင် ပစ်ချနိုင်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-foils-drone-attack-on-min-aung-hlaing.html Myanmar Junta Foils Drone Attack on Min Aung Hlaing]. November 6, 2024. [[The Irrawaddy]].</ref> *၇ နိုဝင်ဘာ - မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ မြိုင်မြို့ရှိ ရဲစခန်းကို ဂျိုကာပြောက်ကျားတပ်ဖွဲ့နှင့် ပီဒီအက်ဖ်များက ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ရာ ရဲအရာရှိနှစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>[https://eng.mizzima.com/2024/11/10/16085 Two police officers killed in resistance attack in Myanmar’s Myaing township] [[Mizzima]]. November 10, 2024</ref> *၉ နိုဝင်ဘာ - တပ်မတော်၏ ကျူဆိပ် အခြေစိုက်စခန်းကို KNLA က သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး ဖာပွန်မြို့သို့ ရိက္ခာလမ်းကြောင်းကို ဖြတ်တောက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/karen-rebels-seize-key-junta-base-near-papun.html Karen Rebels Seize Key Junta Base Near Papun] November 13, 2024. [[The Irrawaddy]]</ref> *၁၃ နိုဝင်ဘာ - တောင်သာမြို့နယ်ရှိ ရဲစခန်းတစ်ခုအား ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် ရုပ်သံမှတ်တမ်းကို မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ ပီဒီအက်ဖ်တပ်ဖွဲ့က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web | url=https://www.instagram.com/reel/DCTKGPvsMxB/?igsh=MWxoeXg0bGxoZG00eQ== | title=Instagram }}</ref> *၁၄ နိုဝင်ဘာ - သရုပ်ဆောင် ရန်အောင်၏ နေအိမ်အား မိုင်းဖြင့် ဖောက်ခွဲခဲ့ရာ အနည်းငယ် ပျက်စီးမှုများ ရှိခဲ့သည်။ စစ်ကောင်စီနှင့် ပူးပေါင်းနေသည့် ဖျော်ဖြေရေးသမားများအား သတိပေးသည့်အနေဖြင့် ပြုလုပ်ခဲ့သည်ဟု Dark Shadow အဖွဲ့က ဆိုသည်။<ref>[https://www.narinjara.com/news/detail/67376cd58ba19a5164db656e Residence of Renowned Actor Yan Aung, Host to Junta Leader Min Aung Hlaing at Airport, Targeted with Minor Explosive Incident]. Narinjara News. November 14, 2024. Lu Htet Naing</ref> *၂၁ နိုဝင်ဘာ - တရုတ်နိုင်ငံ နယ်စပ်ရှိ ကန်ပိုက်တီမြို့ကို ကေအိုင်အေက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များနှင့် မိသားစုများ တရုတ်နိုင်ငံတွင်းသို့ ထွက်ပြေးသွားခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/kia-seizes-chinese-border-town-from-myanmar-junta.html KIA Seizes Chinese Border Town From Myanmar Junta]</ref> *၂၄ နိုဝင်ဘာ - ၁၇ ရက်ကြာ တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ရခိုင်ပြည်နယ်တောင်ပိုင်း တောင်ကုတ်မြို့ကို အာရက္ခတပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/aa-seizes-rakhines-taungup-but-battle-continues.html AA Seizes Rakhine’s Taungup, but Battle Continues]</ref> *၂၅ နိုဝင်ဘာ - နိုဝင်ဘာ ၂၅ နှင့် ၂၆ ရက်များအတွင်း လွိုင်ကော်မြို့၏ ကျေးရွာဒေသများတွင် ကရင်နီတပ်မတော်နှင့် ဖြစ်ပွားသော တိုက်ပွဲများကြောင့် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၃၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/burma/karenni-resistance-prevents-myanmar-junta-army-unit-from-reaching-loikaw.html Karenni Resistance Prevents Myanmar Junta Army Unit from Reaching Loikaw]</ref> *၂၆ နိုဝင်ဘာ - [[၂၀၂၄]] ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၂၆ ရက် နေ့လယ်ပိုင်းက ချင်းပြည်နယ်၊ [[ဖလမ်းမြို့နယ်]]ရှိ လုမ်သဲ (Lumte) ရွာကို လေကြောင်းမှ တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ အနည်းဆုံး ခြောက်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အိမ်ခြေ ၈၀ ခန့်ရှိ လုံသဲမ်ရွာ ကျေးရွာဆေးပေးခန်း၊ ဘုရားကျောင်း အပါအဝင် နေအိမ်ခြောက်လုံးခန့် ပျက်စီးသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://myanmar-now.org/mm/news/59487/|title=ဖလမ်းမြို့၊လုံသဲမ်ကျေးရွာကျန်းမာရေးဆေးပေးခန်းကိုစစ်ကောင်စီ ဗုံးကြဲ၊ ၆ ဦးသေဆုံး|accessdate=2025-6-22|publisher=Myanmar Now|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250622135026/https://myanmar-now.org/mm/news/59487/|archivedate=2025-6-22}}</ref> ===ဒီဇင်ဘာ=== *၄ ဒီဇင်ဘာ - ဗန်းမော်နှင့် မန်စီမြို့များရှိ စစ်ကောင်စီတပ်များကို ကေအိုင်အေနှင့် မဟာမိတ်များက တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗန်းမော်မြို့အနီးရှိ ခြေလျင်တပ်ရင်း ၄၇ ၏ ရှေ့တန်းစခန်းများကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |author=Hein Htoo Zan |date=4 December 2024 |title=KIA Advances in Kachin State, Captures Junta outposts |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/kia-advances-in-kachin-state-captures-junta-outposts.html |language=en}}</ref> * ၈ ဒီဇင်ဘာ - **မောင်တောမြို့ပြင်ရှိ နယ်ခြားစောင့်တပ်ရင်း ၅ ၏ စခန်းကို အာရက္ခတပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး မောင်တောမြို့နယ်ကို အလုံးစုံ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/aa-takes-complete-control-of-myanmar-bangladesh-border-after-seizing-maungdaw.html AA Takes Complete Control of Myanmar-Bangladesh Border After Seizing Maungdaw]</ref> **ချင်းပြည်နယ်၏ မြို့တော် ဟားခါးနှင့် ထန်တလန်မြို့အကြား သီးမစ်လွင်ပြင်ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းကို [[ချင်းပြည်ကောင်စီ]]က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/chin-forces-capture-strategic-myanmar-plain-between-hakha-and-thantlang.html Chin Forces Capture Strategic Myanmar Plain Between Hakha and Thantlang]</ref> **တပ်မတော်၏ လက်နက်ကြီးကြောင့် [[မွန်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]မှ နှစ်ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>[https://www.bnionline.net/en/news/two-nmsp-soldiers-injured-explosion-caused-military-junta-shelling Two NMSP Soldiers Injured in Explosion Caused by Military Junta Shelling] [[Burma News International|Independent Mon News Agency]]. December 23, 2024</ref> *၁၀ ဒီဇင်ဘာ - ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၀ ရက် နံနက်ပိုင်းတွင် ချင်းပြည်နယ်မြို့တော် ဟားခါး၏ မြောက်ဘက် ၁၀ မိုင်ခန့်အကွာတွင်ရှိသည့် [[ချွန်ကျုံးရွာ၊ ဟားခါးမြို့နယ်|ချွန်ကျုံးရွာ]]ကို လေတပ်က ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ မိသားစုဝင်လေးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ အဆိုပါတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကလေးငယ်တစ်ဦးအပါအဝင် ဒေသခံ ၄ ဦး သေဆုံးပြီး ၉ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်ဟု သတင်းများက ဖော်ပြသည်။<ref>{{Cite web|title=ဟားခါး ချွန်ကျုံးကျေးရွာ စစ်ကောင်စီ ဗုံး ၂ ကြိမ်ကြဲ ၄ ဦး သေဆုံး၊ ၉ ဦး ဒဏ်ရာရ|url=https://burmese.voanews.com/a/sac-airstrike-on-chin-village/7895668.html|publisher=VOA Burmese|accessdate=2025-6-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250622133332/https://burmese.voanews.com/a/sac-airstrike-on-chin-village/7895668.html|archivedate=2025-6-22}}</ref> *၂၁ ဒီဇင်ဘာ - [[ချင်းညီနောင်]]အဖွဲ့သည် [[ကန်ပက်လက်မြို့]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.bnionline.net/en/news/chin-resistance-forces-take-kanpetlet-town Chin Resistance Forces Take Kanpetlet Town] [[Burma News International|Khonumthung News]] December 23, 2024</ref> *၂၉ ဒီဇင်ဘာ - [[ဂွမြို့]]ကို အာရက္ခတပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title=Myanmar's Army takes a major town, says ready for talks|url=https://www.rfa.org/english/myanmar/2024/12/30/rakhine-arakan-army-gwa/|website=Radio Free Asia|access-date=2 Jan 2025|date=30 December 2024}}</ref> == ၂၀၂၅ == ===ဇန်နဝါရီ=== === ဖေဖော်ဝါရီ === * ၃ ဖေဖော်ဝါရီ - မွန်ပြည်နယ်၊ [[ဘီးလင်းမြို့နယ်]]ရှိ မယ်ပလဲ့ စစ်ကောင်စီစခန်းကို [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|ကေအန်အယ်လ်အေ]]ဦးဆောင်သော တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=Irrawady |first=The |date=3 February 2025 |title=Karen-Led Rebels Seize Myanmar Junta Base in Mon State |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/karen-led-rebels-seize-myanmar-junta-base-in-mon-state.html |work=The Irrawady}}</ref> * ၄ ဖေဖော်ဝါရီ - ကချင်ပြည်နယ်၊ [[ဗန်းမော်မြို့]]ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းတစ်ခုကို [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကေအိုင်အေ]]က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=The Irrawady |title=Myanmar Junta Headquarters Falls in Key Kachin Town |url=https://www.irrawaddy.com/category/news/war-against-the-junta |work=The Irrwaddy}}</ref> * ၆ ဖေဖော်ဝါရီ - ကယားပြည်နယ်၊ [[လွိုင်ကော်မြို့]]ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းတစ်ခုအား [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]]က စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ စစ်ကောင်စီတပ်သားများစွာ သေဆုံးခဲ့ပြီး အချို့ကို ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |author=War Noir |date=6 February 2025 |title=#Myanmar (#Burma): Karenni Forces (#KNDF) raided Military Junta Base in #Loikaw, #Kayah State. Several soldiers were killed and captured.|url=https://x.com/war_noir/status/1887461602376487327|website=Twitter}}</ref>{{Better source needed|date=February 2025}} * ၇ ဖေဖော်ဝါရီ - [[ကယားပြည်နယ်]]နှင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] အစပ်ရှိ [[မိုးဗြဲမြို့]]ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် ကြိုးပမ်းသော စစ်ကောင်စီတပ်အား ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့က ကြားဖြတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီက လေကြောင်းမှ ပြန်လည်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=Htoo Zan |first=Hein |date=7 February 2025 |title=Karenni Rebels Advance on Key Shan Town |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/karenni-rebels-advance-on-key-shan-town.html |work=The Irrawaddy}}</ref> * ၈ ဖေဖော်ဝါရီ - မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[စလင်းမြို့နယ်]]တွင် စစ်ကောင်စီ၏ ရေယာဉ်ကို [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]က အလစ်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title= #Myanmar (#Burma) 🇲🇲: People's Defense Forces (#PDF) conducted an ambush on a Military Council Boat in Salin Township, #Magway Region. Fighters were armed with 7.62mm K-09 assault rifle (Kachin-made Type 81 clone) and 5.56mm MA-3 MK 2 assault rifle.|url=https://x.com/war_noir/status/1888232506526249306}}</ref>{{Better source needed|date=February 2025}} * ၁၈ ဖေဖော်ဝါရီ - မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ညောင်ဦးမြို့နယ်]]ရှိ [[ပုဂံ]] [[ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ|ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ]]ရှိ [[အလိုတော်ပြည့်ဂူဘုရား]]အနီးတွင် ဆိုင်ကယ်စီးလာသော ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင်နှစ်ဦး ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရသည်။ ကျန်တစ်ဦးမှာ လွတ်မြောက်သွားခဲ့သည်။ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များက သေနတ်နှစ်လက်နှင့် ခဲယမ်းများ သိမ်းဆည်းရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=The Irrawaddy |date=18 February 2025 |title=Junta police killed in ambush at Myanmar's Bagan world heritage site |url=https://www.instagram.com/p/DGNjYXLt0cU/?igsh=MWN2cmVmaThoaWpkcA==}}</ref>{{Better source needed|date=February 2025}} * ၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ - [[ချင်းပြည်ကောင်စီ]]နှင့် [[ချင်းညီနောင်|ကြားကာလချင်းအမျိုးသားအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ]]တို့ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ မီဇိုရမ်ပြည်နယ်တွင် တွေ့ဆုံကာ ချင်းအမျိုးသားကောင်စီအဖြစ် ပူးပေါင်းရန် သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။<ref>[https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2025/02/26/113134/ ချင်းတော်လှန်ရေးအင်အားစုနှစ်ခုကို ချင်းအမျိုးသားကောင်စီ အဖြစ် ပေါင်းစည်းရန် ချင်းပြည်ကောင်စီ နှင့် ICNCC /ချင်းညီနောင် သဘောတူ] People's Spring. February 26, 2025</ref><ref>[https://myanmar-now.org/mm/news/61392/ Rival Chin Groups agree to form unified ‘Chin National Council’ after years of tension] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250619101121/https://myanmar-now.org/mm/news/61392/ |date=19 June 2025 }} February 27, 2025. [[Myanmar Now]].</ref> * ၂၇ ဖေဖော်ဝါရီ - [[လှိုင်းဘွဲ့မြို့နယ်]] ထိုင်းနယ်စပ်အနီးရှိ စစ်ကောင်စီရှေ့တန်းစခန်းတစ်ခုကို ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်နှင့် မဟာမိတ်အဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.instagram.com/p/DGw2pooTdHV/?igsh=MXU2aGxzMHVyYW82OA== KNLA seizes regime outpost near Thai border] </ref> === မတ် === * ၁ မတ် - ကျောက်ဖြူမြို့နယ်ရှိ ဓညဝတီရေတပ်စခန်းတွင် စစ်ကောင်စီနှင့် ရက္ခိုင့်တပ်တော်တို့ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့သည်ဟု ဧရာဝတီသတင်းဌာနက ဆိုသည်။<ref>{{Cite web |last=Zan |first=Hein Htoo |date=2025-03-01 |title=Arakan Army Renews Attacks on Kyaukphyu Naval Base |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/arakan-army-renews-attacks-on-kyaukphyu-naval-base.html |access-date=2025-03-01 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> * ၉ မတ် - နွားထိုးကြီးမြို့နယ်တွင် နွားထိုးကြီး ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့က စစ်ကောင်စီတပ်သား ၅၀ နီးပါးကို သတ်ဖြတ်ခဲ့ပြီး ၁၄ ဦးအား ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ တော်လှန်ရေးသမား သုံးဦး သေဆုံးပြီး ခုနစ်ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2025-03-11 |title=PDF: Almost 50 Myanmar Junta Troops Killed in Mandalay |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/pdf-almost-50-myanmar-junta-troops-killed-in-mandalay.html |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> * ၁၁ မတ် - TNLA, PDF တပ်ဖွဲ့များနှင့် တိုက်ပွဲပြင်းထန်ခဲ့ပြီးနောက် နောင်ချိုမြို့နယ်ရှိ [[တောင်ခမ်းရွာ၊ နောင်ချိုမြို့နယ်|တောင်ခမ်း]]ကို တပ်မတော်က ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Y0uPemDAN1Y တောင်ခမ်းဒေသက စစ်ကြောင်းတွေ နောက်တန်းပြန်ပို့၊ အောင်ပွဲရပုံစံ ကြိုဆို]. [[Democratic Voice of Burma]]. March 12, 2025</ref> *၁၇ မတ် - ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး [[ညောင်ကျိုးရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|ညောင်ကျိုး]]ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းကို အာရက္ခတပ်တော်နှင့် မဟာမိတ်များက တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2025-03-17 |title=Rakhine Rebels Attack Myanmar Junta Base in Bago |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/rakhine-rebels-attack-myanmar-junta-base-in-bago.html |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> *၂၆ မတ် - လေးမျက်နှာမြို့နယ်သို့ အေအေက ဝင်ရောက်ကာ ပုသိမ်-မုံရွာလမ်းပိုင်းအဝေးပြေးလမ်းအနီး ကျေးရွာများတွင် စစ်ကောင်စီနှင့် တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ကာ ရွာအချို့ကို အေအေက ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=လေးမျက်နှာမြို့နယ်မှ ရွာတချို့ AA တို့ ထိန်းချုပ် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2025/03/26/399012.html |work=The Irrawaddy |date=26 March 2025}}</ref> * ၂၈ မတ် - ** ပြင်းအား ၇.၇ ရှိ [[၂၀၂၅ မြန်မာ ငလျင်]] လှုပ်ခတ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် မန္တလေးမြို့အပါအဝင် နေရာများတွင် ပျက်စီးဆုံးရှုံးကာ အများအပြား သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Thailand, Myanmar Earthquake highlights: 144 dead in Myanmar, 732 injured; Trump says US to offer help |url=https://www.firstpost.com/world/bangkok-thailand-earthquake-live-updates-7-7-magnitude-earthquake-hits-myanmar-tremors-rescue-operation-liveblog-13875286.html |access-date=March 28, 2025 |publisher=[[Firstpost]] |language=en}}</ref> ** ရခိုင်ပြည်နယ်သို့ စစ်ကောင်စီက လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ ဆက်လက်ပြုလုပ်လျက်ရှိပြီး ပုဏ္ဏားကျွန်းဆေးရုံ၏ အဆောင်အချို့ ပျက်စီးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ပုဏ္ဏားကျွန်းဆေးရုံကို စစ်ကောင်စီက အတွဲလိုက်ဒုံးဖြင့် ပစ်ခတ်၍ အဆောင်အချို့ ပျက်စီး |trans-title=Ponnakyun Hospital bombed by cluster missiles, destroyed |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/67e64193b2eb6403451ac0a3 |work=Narinjara}}</ref> * ၂၉ မတ် - ** ငလျင်လှုပ်အပြီး နောက်တစ်ရက်တွင် KNU ဌာနချုပ်အနီးအပါအဝင် ရှမ်းမြောက်၊ ပဲခူးနှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးများတွင် စစ်ကောင်စီက လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=မြန်မာပြည်သူများအားလုံး အတိဒုက္ခရောက်နေသည့် ငလျင်လှုပ်ခတ်ပြီးနောက် စစ်ကောင်စီက KNU ဌာနချုပ်အနီး ၊ စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ရှမ်းမြောက်နှင့်ပဲခူးတိုင်းတို့ကို လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ လုပ်ဆောင် |url=https://yktnews.com/2025/03/209348/ |trans-title=During troubling times for all Myanmar people, junta conducts aerial attacks on KNU HQ, Sagaing Region, North Shan and Bago Regions |date=29 March 2025 |archive-date=30 November 2025 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251130154632/https://yktnews.com/2025/03/209348/ |url-status=dead }}</ref> ** ကုလသမဂ္ဂနှင့် အစိုးရမဟုတ်သော အဖွဲ့များနှင့် လူသားချင်းစာနာမှု အကူအညီများ ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်ရန်အတွက် ထိုးစစ်များ နှစ်ပတ်ကြာ ရပ်နားထားမည်ဟု အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရက ကြေညာခဲ့သည်။<ref name=quakecf>{{cite news |title=Myanmar resistance movement announces partial ceasefire to aid quake relief as death toll tops 1,600 |url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2025-03-29/myanmars-earthquake-death-toll-jumps-to-1-644-as-more-bodies-are-recovered-from-the-rubble |last1=Rising |first1=David |last2=Saksornchai |first2=Jintamas |work=LA Times |date=29 March 2025}}</ref> * ၃၀ မတ် - ** စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး ပေါက်မြို့နယ်အတွင်း စစ်ရဟတ်ယာဉ်ဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=https://yktnews.com/2025/03/209498/ |title=NUG က ငလျင်ဒဏ်ကယ်ဆယ်ရေးအတွက် နှစ်ပတ် အပစ်ရပ်ထားသော်လည်း ပေါက်မြို့နယ်အတွင်းတွင် စစ်တပ်က စစ်ရဟတ်ယာဉ်ဖြင့် ဗုံးကျဲပစ်ခတ်တိုက်ခိုက် |trans-title=Despite NUG 2-week ceasefire to aid with earthquake relief, military uses helicopters to continue bombings in Pauk Township |date=30 March 2025 |archive-date=8 December 2025 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251208183946/https://yktnews.com/2025/03/209498/ |url-status=dead }}</ref> ** ကျောက်ဖြူမြို့နယ်ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းတစ်ခုအား အေအေ က ထိုးစစ်ဆင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=အရပ်သားကျေးရွာများကို စစ်ကောင်စီက ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်နေ၍ ကျောက်ဖြူရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းကို AA ထိုးစစ်ဆင်တိုက်ခိုက် |trans-title=Local villages continue being bombed by SAC, AA sieges SAC military outpost |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/67eb6cb2b2eb64034577f9d6 |work=Narinjara}}</ref> === ဧပြီ === * ၁ ဧပြီ - ** [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]က တစ်လကြာ တဖက်သတ်အပစ်အခတ်ရပ်စဲကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ညီနောင်သုံးဖွဲ့တစ်လတဖက်သတ်အပစ်အခတ်ရပ်စဲကြောင်းကြေညာ |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/67ebec29b2eb64034584742b?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR0LLfZRyD2kTOfBcDtyoFhelNoJ14e1BTb4ZCWszYcsKyA8TNx-U1ZnFHI_aem_B-yhV4Muw6ws6yjynRRhpg |access-date=2025-04-01 |website=နိရဉ္ဇရာ |language=my}}</ref> ** စစ်ကောင်စီအား ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်နေကြသည့် ပီဒီအက်ဖ်များနှင့် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များကို စစ်ရေးအရ ဆက်လက်တိုက်ခိုက်သွားမည်ဟု ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]က [[မြဝတီရုပ်မြင်သံကြား]]မှတဆင့် ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=အပစ်ရပ် ထားသည့်အဖွဲ့များကို ဆက်လက်တိုက်ခိုက်မည်ဟု စစ် ခေါင်း ဆောင် တုံ့ပြန် |trans-title=Junta leader announces he will continue to attack groups that paused operations |url=https://bur.mizzima.com/2025/04/01/51842 |work=[[Mizzima]]|lang=my}}</ref> * ၂ ဧပြီ - ** တရုတ်နိုင်ငံ ကြက်ခြေနီအဖွဲ့၏ အကူအညီယာဉ်တန်းကို စစ်ကောင်စီက သတိပေးသည့်အနေဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar junta admits to firing on Chinese Red Cross aid convoy |url=https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-junta-admits-to-firing-on-chinese-red-cross-aid-convoy/ |access-date=2 April 2025 |work=Myanmar Now |date=2 April 2025 |accessdate=6 April 2025 |archivedate=3 April 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250403132652/https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-junta-admits-to-firing-on-chinese-red-cross-aid-convoy/ }}</ref> ** ဧပြီလ ၂၂ ရက်နေ့အထိ ရက် ၂၀ ကြာ အပစ်အခတ်ရပ်နားမည်ဖြစ်ကြောင်း ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်က ဆိုသည်။<ref>{{cite news|title=‌Myanmar holds minute's silence for more than 2,700 dead in devastating earthquake |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250402-myanmar-quake-victim-rescued-after-5-days-as-aid-calls-grow |publisher=France 24 |date=2 April 2025}}</ref> ** မိမိကိုယ်ကို ခုခံကာကွယ်သည်မှလွဲ၍ အပစ်အခတ် ရပ်တန့်သည်ဟု ကေအိုင်အေ က ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite news|title=Myanmar earthquake death toll rises to 3,085 as more bodies found |url=https://apnews.com/article/myanmar-thailand-earthquake-71d51dfc7339e017b1d116c105effab4 |access-date=3 April 2025|work=AP News |date=3 April 2025|language=en}}</ref> ** ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအစပ်ရှိ တောင်ငူ-ပန်းတနော်ကားလမ်းပေါ်ရှိ ညောင်ကျိုးဗျူဟာစခန်းကို အာရက္ခတပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ပဲခူးတိုင်း ညောင်ကျိုးဗျူဟာစခန်းကို အလုံးစုံသိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့ကြောင်း AA သတင်းထုတ်ပြန် |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/67f1683797881a25824d6467 |access-date=2025-04-06 |website=နိရဉ္ဇရာ |language=my}}</ref> * ၃ ဧပြီ - ကချင်ပြည်နယ်၊ ဗန်းမော်မြို့တွင် စစ်ကောင်စီက လက်နက်ကြီးဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့သလို စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ အင်းတော်မြို့နယ်တွင်လည်း လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများကို ဆက်လက် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=စစ်ကောင်စီက ရက် ၂၀ ကြာ အပစ်ရပ်မည်ဟု ကြေညာပြီး နောက် ဝိုင်းမော်တွင်စ စ်ရေးလှုပ်ရှားသဖြင့်တို က်ပွဲဖြစ်ပွား၊ အင်းတော်မြို့ကိုလည်း စစ်တပ်က လေယာဉ်ဖြင့်ဗုံး ကျဲ |trans-title=Military junta announces 20 day ceasefire and then takes military action in Bhamo battle, military also aerial bombs Intaw |date=3 April 2025 |url=https://yktnews.com/2025/04/210005/ |work=Khit Thit Media |archive-date=5 December 2025 |access-date=6 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251205221758/https://yktnews.com/2025/04/210005/ |url-status=dead }}</ref> * ၄ ဧပြီ - **တရုတ်နိုင်ငံ၏ စေ့စပ်မှုဖြင့် လားရှိုးခရိုင်အား MNDAA နှင့် စစ်ကောင်စီတို့ ပူးတွဲအုပ်ချုပ်ရန် သဘောတူညီခဲ့သည်။<ref> [https://burma.irrawaddy.com/news/2025/04/04/399520.html တရုတ်ဖိအားကြောင့် လားရှိုးမှ ကိုးကန့်တို့ ဆုတ်ခွာတော့မည်]. [[The Irrawaddy]]. April 4, 2025.</ref> ** ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နယ်စပ်အနီး မောင်တောမြို့နယ်တွင် စစ်ဆင်ရေးတစ်ခု ပြုလုပ်နေစဉ်အတွင်း [[အာရကန်ရိုဟင်ဂျာ ကယ်တင်ရေးတပ်မတော်]] အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးအား အေအေက သတ်ဖြတ်ခဲ့ပြီး သေနတ်နှစ်လက်နှင့် ကျည်အချို့ သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင်းသို့ ARSA စစ်သွေးကြွများ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်မှတဆင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=ARSA member killed, AA seizes 2 guns, some ammunition during an operation in Maungdaw North|url=https://www.narinjara.com/news/detail/67f170ca97881a25824e16e6|date= April 5, 2025|work= Narinjara News |language=english}}</ref> * ၇ ဧပြီ - ** နောက်ဆုံးလက်ကျန်စစ်စခန်းဖြစ်သော [[ခလရ(၂၆၈)|ခလရ ၂၆၈]]ကို သိမ်းပိုက်ရရှိပြီးနောက် ချင်းပြည်နယ်၊ ဖလမ်းမြို့အား ချင်းညီနောင်အဖွဲ့က ထိန်းချုပ်ရရှိခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲတွင် [[ဖက်ဆစ်ဆန့်ကျင်ရေး နိုင်ငံတကာတပ်ဦး]] အပါအဝင်အဖွဲ့များစွာက ပူးပေါင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2025-04-08 |title=Chin Rebels Rout Myanmar Junta From Falam After Five-Month Battle |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/chin-rebels-rout-myanmar-junta-from-falam-after-five-month-battle.html?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR5FR4WRjQmAXmht0CIaEt6X1PAZxdbxkWo5iutGTT_XXOqT-qY-haSch3XmFA_aem_f9_lgAOpeKrp0MmLORXH4w |access-date=2025-04-09 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> ** ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်၊ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာကျောင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး]] ပူးပေါင်းအဖွဲ့များက စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး အင်းတော်မြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref> [https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/67f4239a97881a25827b5623 အင်းတော်မြို့ကိုတော်လှန်ရေးတပ်များသိမ်းပိုက်]. Narinjara News (in Burmese). Khiang Lu Hla.</ref> [[ပဲခူး အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု]]ကို ကျူးလွန်ခဲ့သော တပ်မ ၇၇ တပ်မမှူး ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်သက်ဦးကို အရှင်ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည်။<ref>[https://yktnews.com/2025/04/210781/ ပဲခူးမြို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု ၄ နှစ်ပြည့်နေ့တွင် ဦးဆောင်နှိမ်နင်းခဲ့သော တပ်မ ၇၇ တပ်မမှူး ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်သက်ဦးနှင့် စစ်သား ၁၅၀ ကျော်ကို အရှင်ဖမ်းမိပြီး တပ်မ ၇၇ တစ်တပ်လုံးကို PDF က ချေမှုန်း] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250430112513/https://yktnews.com/2025/04/210781/ |date=30 April 2025 }} (in Burmese). April 10, 2025. [[Khit Thit Media]].</ref> * ၁၀ ဧပြီ - အမှတ် ၂၄ ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းစက်ရုံ မှ ဗိုလ်မှူး သော်ဇင်ဦး လိုက်ပါလာသော ကားအား ပခုက္ကူမြို့တွင် Earthquake People’s Defense Force က ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဗိုလ်မှူး သော်ဇင်ဦးနှင့် ယာဉ်ပေါ်ပါ နောက်ထပ် အမျိုးသား တစ်ဦးတို့ သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Myanmar junta vehicle attacked in Magway’s Pakokku, killing two individuals, including a major|url=https://eng.mizzima.com/2025/04/13/21317 |date= April 13, 2025|work= Mizzima |language=english}}</ref> * ၁၄ ဧပြီ - ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်နှင့် ပီဒီအက်ဖ် ပူးပေါင်းအဖွဲ့သည် ကျုံဒုံးမြို့နှင့် ကော့ကရိတ်မြို့များရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းများကို ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Military Headquarters and Bases in Kyone Doe, Kawkareik Township, Targeted in Recent Coordinated Attacks|url=https://www.bnionline.net/en/news/military-headquarters-and-bases-kyone-doe-kawkareik-township-targeted-recent-coordinated|date= April 24, 2025|work= Burma News Agency|language=english}}</ref> * ၁၇ ဧပြီ - ၂၀၂၅ ဖေဖော်ဝါရီတွင် စတင်ခဲ့သော CDF-KKG စစ်ဆင်ရေး၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအဖြစ် ကလေးနှင့် ဂန့်ဂေါမြို့အကြားရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းများကို သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့သည်ဟု ချင်းပြည်ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့-ကလေး၊ ကဘော်၊ ဂန့်ဂေါ က ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=CDF-KKG claims control of 4 junta bases between Kale and Ganga in 2 months|url=https://mmpeacemonitor.org/en/en-news/cdf-kkg-claims-control-of-4-junta-bases-between-kale-and-ganga-in-2-months/|date= April 17, 2025|work= Myanamr Peace Monitor|language=english}}</ref> * ၁၈ ဧပြီ - အပစ်အခတ်ရပ်စဲမှုစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့စာတန်းနှင့် တရုတ်အလံပါ ကားတန်းသည် တရုတ်နိုင်ငံမှ လားရှိုးမြို့တွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။<ref name=lashio/> * ၂၀ ဧပြီ - နောင်ချိုမြို့နယ်၊ တောင်ခမ်းရွာဒေသရှိ တိုက်ပွဲများတွင် စစ်ကောင်စီက ဓာတုလက်နက်များ သုံးစွဲခဲ့သည်ဟု [[ဓနုပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်တော်]]က စွပ်စွဲခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Junta Uses Chemical Weapons in Southern Shan State|url=https://www.bnionline.net/en/news/junta-uses-chemical-weapons-southern-shan-state|date= April 22, 2025|work= Burma News Agency|language=english}}</ref> * ၂၁ ဧပြီ - လားရှိုးမြို့ပေါ်ရှိ MNDAA အလံများအား ရုပ်သိမ်းပြီး မြို့၏ မြောက်ဘက် ငါးမိုင်အကွာနှင့် တောင်ဘက် သုံးမိုင်အကွာရှိ စစ်ဆေးရေးစခန်းများသို့ MNDAA က ဆုတ်ခွာခဲ့သည်။<ref name=lashio>{{cite news |author=Nora Pyae |title=Chinese monitors deployed to strategic Lashio as junta slowly retakes town |url=https://myanmar-now.org/en/news/chinese-monitors-deployed-to-strategic-lashio-as-junta-slowly-retakes-town/ |date=21 April 2025 |work=Myanmar Now |accessdate=30 April 2025 |archivedate=30 April 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250430112505/https://myanmar-now.org/en/news/chinese-monitors-deployed-to-strategic-lashio-as-junta-slowly-retakes-town/ }}</ref> * ၂၂ ဧပြီ - ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း တော်လှန်ရေးတပ်ပေါင်းစုမှ ရှမ်းပြည်‌ (တောင်ပိုင်း) ဒေသခံတော်လှန်ရေးတပ်ပေါင်းစု (SSLRU)၊ Special Operation Drone Force (SODF) တို့သည် [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]]လက်အောက်တွင် ဗျူဟာအမှတ် (၉) အဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=KNDF TOC-9 focuses on military operations in southern Shan State|url=https://mmpeacemonitor.org/en/en-news/kndf-toc-9-focuses-on-military-operations-in-southern-shan-state/|date= April 22, 2025|work= Myanamr Peace Monitor|language=english}}</ref> * ၂၆ ဧပြီ - တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ထားဝယ်မြို့နယ်၊ [[မောင်မယ်ရှောင်ရွာ၊ ထားဝယ်မြို့နယ်|မောင်မယ်ရှောင်ရွာ]]အနီးရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းအား ထားဝယ်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်က ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Dawei’s Hali Gui camp falls: captain commits suicide, 16 troops surrender|url=https://eng.mizzima.com/2025/04/29/21806|date= April 28, 2025|work= Mizzima |language=english}}</ref> * ၂၈ ဧပြီ - ကျောက်ဖြူမြို့နယ်၊ လိပ်ခမော်ရွာအနီးတွင် တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး စစ်ကောင်စီအလောင်းအချို့နှင့် လက်နက်များကို အာရက္ခတပ်တော်က သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ကျောက်ဖြူ လိပ်ခမော်ကျေးရွာအနီးတိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီအလောင်းတချို့နှင့် လက်နက်တချို့ကို အာရက္ခတပ်တော် သိမ်းဆည်းရမိ |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/6810c834d08f26ee8369b7ea?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR6mr8mo4BlHNn92aV9JljpWvKZAzfS86gsv8rWorjSJ1yIFx8W1FAacyljHsA_aem_T4d7dLCKF7cn0rWxlePD6Q |access-date=2025-04-29 |website=နိရဉ္ဇရာ |language=my}}</ref> * ၂၉ ဧပြီ - စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ကလေးမြို့နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ကျေးရွာများအား လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုပြုလုပ်ရန် ပျံသန်းလာသော စစ်ကောင်စီ၏ [[Mi-35]] တိုက်ခိုက်ရေးရဟတ်ယာဉ်အား ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်က ပစ်ခတ်ခဲ့ရာ အရေးပေါ် ဆင်းသက်ခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |title=Resistance Forces Down Junta Helicopter|url=https://www.bnionline.net/en/news/resistance-forces-down-junta-helicopter|date= April 29, 2025|work= Burma News Agency|language=english}}</ref> === မေ === * ၁ မေ - ငလျင်နောက်ဆက်တွဲ တိုက်တာအဆောက်အအုံများရှင်းလင်းရေးနှင့် လူသားချင်းစာနာထောက်ထားရေးလုပ်ငန်းများ ဆက်လက်ဆောင်ရွက်နိုင်ရေးတို့အတွက် အပစ်ရပ်ကာလအား မေလ ၁ ရက်နေ့မှ မေလ ၃၁ ရက်နေ့အထိ သက်တမ်းထပ်တိုးကြောင်း မြောက်ပိုင်းညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့က မေလ ၁ ရက်နေ့ရက်စွဲဖြင့် ထုတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://bur.mizzima.com/2025/05/02/54864|title=မြောက်ပိုင်းညီနောင်မဟာမိတ် ၃ ဖွဲ့ အပစ်ရပ်ကာလ မေလကုန်ထိ ထပ်တိုး|author=Mizzima|publisher=Mizzima Media|access-date=3 may 2025}}</ref> * ၂ မေ - ပဲခူးတိုင်း [[ကျောက်ကြီးမြို့နယ်]]ရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စွဲထားသော နေရာ ၆ ခုနှင့် နတ်တလင်းမြို့နယ်ရှိ ရဲကင်းစခန်းတစ်ခုကို တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းအဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့သည်ဟု တောင်ပိုင်းစစ်ဒေသ အမှတ် -၂ စစ်ဒေသခွဲက ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c4g214jzypqo|title=ပဲခူးတိုင်း ကျောက်ကြီးနဲ့ နတ်တလင်းက တပ်စခန်း ၇ ခုကို တော်လှန်ရေးအဖွဲ့တွေ သိမ်းပိုက်|date=3|year=2025|month=May|author=BBC Burmese|publisher=BBC}}</ref> * ၈ မေ - [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]နှင့် [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] ပူးပေါင်းအဖွဲ့သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ရွှေကျင်မြို့နယ်၊ ညောင်ခြေထောက်ရွာရှိ စစ်ကောင်စီ ခြေမြန်တပ်ရင်း ၅၉၈ ဌာနချုပ်ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2025-05-13 |title=Myanmar Resistance Briefly Captures Junta Battalion HQ in Bago|url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-briefly-captures-junta-battalion-hq-in-bago.html|website=The Irrawaddy|language=en-US}}</ref> * ၆ မေ - တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး က  ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေ ၆ ရက်မှ ၃၁ ရက် အထိကာလကို ယာယီပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှုရပ်စဲရေးကာလအဖြစ် ထပ်မံတိုးမြှင့်ကြောင်း ထုတ်ပြန်လိုက်သည်။<ref>{{Cite news|title=တပ်မတော်က ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေ ၆ ရက်မှ ၃၁ ရက် အထိကာလကို ယာယီပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှုရပ်စဲရေးကာလအဖြစ် ထပ်မံတိုးမြှင့်|url=https://www.mmnationalpost.com/2025/05/blog-post_138.html|author=Myanmar National Post}}</ref> * ၉ မေ - ** ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံးနှင့် မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့များသည် တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ထားဝယ်မြို့နယ်]]ရှိ ထိုင်းမြန်မာ နယ်စပ် [[ထီးခီး]] အခြေစိုက်စခန်းကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|date=2025-04-09 |title=KNU Hails Seizure of Myanmar Junta Base on Thai Border|url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/knu-hails-seizure-of-myanmar-junta-base-on-thai-border.html |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> ** နောင်ချိုမြို့နယ်၊ [[သရက်ချိုရွာ၊ နောင်ချိုမြို့နယ်|သရက်ချိုရွာ]]အနီးရှိ TNLA ၏ ရှေ့တန်းစခန်းရှစ်ခုကို စစ်ကောင်စီတပ်များက ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2025-05-09 |title=Myanmar Junta 'Seizes Eight TNLA Positions'|url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-seizes-eight-tnla-positions.html|website=The Irrawaddy|language=en-US}}</ref> * ၁၁ မေ - ရခိုင်ပြည်နယ်၊ ကျောက်ဖြူမြို့နယ်ရှိ လိပ်ခမော်နှင့် မလိကျွန်းရွာများသို့ ချီတက်လာသည့် စစ်ကြောင်းအား အာရက္ခတပ်တော်က ကြားဖြတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2025-05-13 |title=Kyaukphyu Conflict Escalates Daily|url=https://www.bnionline.net/en/news/kyaukphyu-conflict-escalates-daily|website=Burma News International|language=en-US}}</ref> * ၁၂ မေ - စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ဒီပဲယင်းမြို့နယ်]]အတွင်းရှိ [[အိုးထိမ်းကွင်း (တောင်)ရွာ၊ ဒီပဲယင်းမြို့နယ်|အိုးထိန်းတွင်းကျေးရွာ]]မှ စာသင်ကျောင်းကို ဗုံးကျဲသဖြင့် မေလ ၁၃ ရက် မနက်ပိုင်းအထိ သေဆုံးသူဦးရေ ၂၂ ဦးရှိခဲ့ပြီး၊ အထဲမှ ၂၀ ဦးမှာ ကျောင်းသားကလေးငယ်များဖြစ်ကြသည်။ ကျန်သော ၂ ဦးမှာ ဆရာမများဖြစ်ကြသည်။<ref>{{Cite news|title=အိုးထိန်းတွင်းရွာ ဗုံးကြဲခံရမှု - သေဆုံးခဲ့တဲ့ကျောင်းသူတွေက ဘယ်အတန်းတွေမှာ ပညာသင်‌နေကြတာလဲ|author=BBC Burmese|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cy8n7lljdngt|accessdate=13 May 2025}}</ref> စစ်ကောင်စီကမူ သတင်းမှားဖြစ်သည်ဟုဆိုကာ ငြင်းဆိုထားသည်။<ref>{{cite web |title=ဒီပဲယင်းမြို့နယ်၊ အိုးထိမ်းကွင်းကျေးရွာ စာသင်ကျောင်းအား လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်များက လေကြောင်းဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဆရာ၊ ဆရာမများနှင့် ကျောင်းသား၊ ကျောင်းသူများ ထိခိုက်သေဆုံးခဲ့ရကြောင်း တရားမဝင်ပြည်ဖျက်မီဒီယာများက မဟုတ်မမှန် ရေးသားဖြန့်ဝေလျက်ရှိ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/index.php/news/69761 |website=www.moi.gov.mm |access-date=၁၃ မေ ၂၀၂၅ |language=en |date=၁၂ မေ ၂၀၂၅}}</ref> * ၁၄ မေ- တမူး ပကဖ အဖွဲ့ဝင် ၁၀ ဦးကို အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ အာသံရိုင်ဖယ်တပ်ရင်းက ဖမ်းဆီးသတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။<ref> [https://www.reuters.com/world/india/indian-army-operation-myanmar-border-kills-10-insurgents-2025-05-15/ Indian army operation on Myanmar border kills 10 insurgents] [[Reuters]]. May 14, 2025. </ref><ref>[https://myanmar-now.org/mm/news/63778/ အိန္ဒိယတွင် ရဲဘော် ၁၀ ဦး အသတ်ခံရကြောင်း တမူးခရိုင်ပအဖ အတည်ပြု] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250520034805/https://myanmar-now.org/mm/news/63778/ |date=20 May 2025 }}. [[Myanmar Now]]. May 20, 2025.</ref> * ၁၅ မေ - ** စစ်ကောင်စီ၏ ထိုင်းမြန်မာနယ်စပ်ရှိ မယ်လစခန်းကို [[KNLA]] က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=KNLA seizes junta's Mae La camp near Myanmar-Thai border in day-long assault|url=https://eng.mizzima.com/2025/05/17/22443|date= May 17, 2025|work= Mizzima |language=english}}</ref> ** စစ်ကောင်စီက ၃၉ နှစ်ကြာ တပ်စွဲခဲ့သည့် [[လှိုင်းဘွဲ့မြို့နယ်]]ရှိ တညာကျိုး ဗျူဟာစခန်းကို ကရင်တပ်များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=၃၉ နှစ်ကြာ စစ်ကောင်စီတပ်စွဲခဲ့သည့် ဖားအံခရိုင် တညာကျိုး(ခ)တာလယ် ဗျုဟာစခန်းကို ကရင်တပ်များသိမ်းပိုက် |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/68258f02c8875ede024c0db5 |access-date=2025-05-15 |website=နိရဉ္ဇရာ |language=my}}</ref> ** စစ်ကူများနှင့် စစ်ပစ္စည်းများတင်ဆောင်လာသော တပ်မတော် (ရေ)၏ ရေယာဉ်တစ်စီး ကျောက်ဖြူဆိပ်ကမ်းသို့ ဆိုက်ကပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Myanmar junta reinforces Kyaukphyu to protect Chinese-backed deep-sea port amid AA offensive|url=https://eng.mizzima.com/2025/05/16/22419|date= May 16, 2025|work= Mizzima |language=english}}</ref> * ၁၆ မေ - နွားထိုးကြီး ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့နှင့် တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် စစ်ကောင်စီတပ်များသည် [[နွားထိုးကြီးမြို့]]၏ အရှေ့ဖက်ရှိ တရုတ်ဓာတ်ငွေ့ပိုက်လိုင်းစခန်းမှ ဆုတ်ခွာသွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2025-05-13 |title=Myanmar Junta Abandons Chinese Pipeline Amid Resistance Attacks|url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-abandons-chinese-pipeline-amid-resistance-attacks.html|website=The Irrawaddy|language=en-US}}</ref> * ၁၈ မေ - ချင်းပြည်မြောက်ပိုင်း တီးတိန်မြို့နယ်သို့တက်လာသည့် စစ်ကောင်စိစစ်ကြောင်းကို ကလေး- သိုင်းငင်းလမ်းမပေါ် တီးတိန်မြို့အဝင် မွှာလ်ပီးကျေးရွာနှင့် ‌ဟဲန်ဇိန်ရွာကြားတွင် ချင်းတော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်များ ဝိုင်းဝန်းပိတ်ဆို့ တိုက်ခိုက်နေသဖြင့် မေ ၂၁ ရက်မှ ယနေ့အထိ တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေသည်။<ref>{{Cite news|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2025/05/27/401392.html|publisher=The Irrawaddy|accessdate=28 May 2025|title=ချင်းပြည်တက်သည့်စစ်ကြောင်း တီးတိန်အဝင်၌ ပိတ်ဆို့ ခံထားရ|author=မေရီခိုင်း}}</ref> * ၁၉ မေ ** - [[ကျောက်ဖြူမြို့နယ်]]ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းနှစ်ခုကို အာရက္ခတပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title="AA ကျရှုံးပါစေ"ဟု စစ်ကောင်စီက ယတြာချေပြီးနောက် ကျောက်ဖြူရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းနှစ်ခုကို AA သိမ်းပိုက် |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/682c39d9c8875ede02ad3dd5|access-date=2025-05-20 |website=နိရဉ္ဇရာ |language=my}}</ref> **မြန်မာ-အိန္ဒိယနယ်စပ်၊ တမူးမြို့နယ်တွင် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင် (PDF) ၁၀ ဦးကို အိန္ဒိယအာသံရိုင်ဖယ်တပ်ဖွဲ့ဝင်များက ရက်ပိုင်းအတွင်း သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြောင်း တမူး PDF အဖွဲ့နှင့် နီးစပ်သူများက ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cy90v2x0nz0o|title=အိန္ဒိယ မြန်မာ နယ်စပ်မှာ တမူး PDF ၁၀ ယောက် သတ်ဖြတ်ခံရ|accessdate=20 May 2025|publisher=BBC Burmese|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250521130503/https://www.bbc.com/burmese/articles/cy90v2x0nz0o|archivedate=21 May 2025}}</ref> * ၂၀ မေ - [[ရွှေကူမြို့နယ်]]တွင် စစ်ကောင်စီ၏ ရဟတ်ယာဉ်တစ်စင်းကို ကေအိုင်အေက ပစ်ချခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=KIA က ပစ်ချလိုက်သည့် ရဟတ်ယာဉ် ၁ စီးကို ရွှေကူမြို့နယ်၊ စည်ငန်းရွာ အနောက်ဘက်ရှိ တောထဲတွင် တွေ့ရှိခဲ့ပြီး လေယာဉ်မှူး မိုးထက်အောင်၏ ရုပ်အ‌လောင်းကို ရှာတွေ့ |url=https://yktnews.com/2025/05/215192/ |trans-title=KIA shoots down 1 helicopter, finds body of pilot Moe Htet Aung on west side of Shwegu Township Sinngan village |language=my |work=Khit Thit Media |archive-date=8 August 2025 |access-date=21 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808102803/https://yktnews.com/2025/05/215192/ |url-status=dead }}</ref> *၃၁ မေ - ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေ ၃၁ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံးက ငလျင်ဒဏ်သင့်ဒေသများ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးလုပ်ငန်းများ ဆက်လက်ဆောင်ရွက်ရန်နှင့် လွတ်လပ်၍ တရားမျှတသော ပါတီစုံဒီမိုကရေစီ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲကို အောင်မြင်စွာကျင်းပနိုင်ရန်အတွက် ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁ ရက်နေ့မှ ၃၀ ရက်နေ့အထိ ယာယီပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှုရပ်စဲရေးကာလကို ထပ်မံတိုးမြှင့်လိုက်ကြောင်း ကြေညာချက်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Citenews|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250602074400/https://xinhuamyanmar.com/news/myanmar/nm-2553019/|archivedate=2025-6-2|title=မြန်မာနိုင်ငံ၌ ယာယီပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှုရပ်စဲရေးကာလကို ဇွန် ၃၀ ရက်ထိ ထပ်မံတိုးမြှင့်|publisher=Xinhua Myanmar|accessdate=2025-6-2|date=2025-6-1|url=https://xinhuamyanmar.com/news/myanmar/politics-law-military/mm-256104/}}</ref> === ဇွန် === * ၃ ဇွန် - ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ်၊ ကရင်ပြည်နယ်က သေ့ဘောဘိုး မဆုတ်တမ်းခံစစ်စခန်းသိမ်းတိုက်ပွဲမှာ စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၇၂ ဦး ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်‌ရေးတပ်(KNLA) နဲ့ PDF ပူးပေါင်းတပ်ဆီ လက်နက်ချခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|url=https://www.dvb.no/post/708417|title=သေ့ဘောဘိုးစခန်းကို KNLA နှင့် တပ်ပေါင်းစုများ သိမ်းပိုက်|date=2025-6-3|accessdate=2025-6-6|publisher=DVB Burmese}}</ref> * [[၉ ဇွန်]] - တအာင်းပြည်၏ တော်လှန်ရေးကာလအတွင်း အမြင့်ဆုံး နိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်အဖွဲ့အစည်းအဖြစ် ပြည်သူ့အစိုးရ ဖွဲ့စည်းနိုင်ရန်အတွက် [[တအာင်းပြည်ကောင်စီ]] (Ta'ang Land Council – TLC) ကို ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.dvb.no/post/709273|title=ပြည်သူ့အစိုးရ ဖွဲ့နိုင်ရန် တအာင်းပြည်ကောင်စီ ဖွဲ့စည်း|accessdate=၂၀၂၅-၇-၁၂|publisher=DVB}}</ref> * ၁၀ ဇွန် - ထိုင်း - မြန်မာနယ်စပ်၊ ထားဝယ်မြို့နယ်ထဲက အမိုနယ်စပ် (ခေါ်) ပွိုင့် ၂၆၅၅ စစ်ကောင်စီစခန်းကို ကရင်တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းအဖွဲ့တွေက ဇွန် ၁၀ ရက်မှာ သိမ်းပိုက်နိုင်တယ်လို့ ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး(KNU) ဘက်က ပြောသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c753071rnpvt|title=စစ်တပ်လက်ထဲ နှစ် ၃၀ နီးပါးရောက်ခဲ့တဲ့ ထိုင်း -မြန်မာနယ်စပ်က အမိုစခန်းကို သိမ်း - KNU|publisher=BBC Burmese|accessdate=2025-6-10|date=2025-6-10}}</ref> * ၁၀ ဇွန် - စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ပုလဲမြို့နယ်အတွင်း ကန်ထောင့်နယ်မြေရဲစခန်းသိမ်းတိုက်ပွဲ ဖြစ်ပွားနေစဉ်အတွင်း စစ်ကောင်စီ၏ တိုက်လေယာဉ်တစ်စင်းကို ယနေ့ (ဇွန်လ ၉ ရက်) နေ့လယ်ပိုင်းက ပစ်ချခဲ့ကြောင်း ပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ် (PLA) က ဘီဘီစီကို ပြောကြားခဲ့သည်။ PLA က တိုက်လေယာဉ်ကို ပစ်ချနိုင်ခဲ့ကြောင်း ထုတ်ပြန်ပြီး နာရီပိုင်းအကြာတွင် စစ်ကောင်စီကမူ ပုလဲမြို့နယ်အတွင်း ပျက်ကျခဲ့သည့် တိုက်လေယာဉ်သည် လေ့ကျင့်ရေးပြုလုပ်နေစဉ် စက်ချို့ယွင်းမှုကြောင့် ပျက်ကျခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ဤဖြစ်စဉ်သည် ကန်ထောင့်နယ်မြေရဲစခန်း သိမ်းပိုက်ရေးတိုက်ပွဲအတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c753071rnpvt|title=ပုလဲတိုက်ပွဲမှာ စစ်တပ်တိုက်လေယာဉ်ကို ပစ်ချခဲ့တယ်လို့ PLA ပြော|publisher=BBC Burmese|accessdate=2025-6-10|date=2025-6-10}}</ref> * ၁၁ ဇွန် - ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ရေကြည်မြို့နယ်]]၊ [[ငသိုင်းချောင်းမြို့]]နှင့် ၁၀ မိုင်ခန့်အကွာရှိ အမြောက်တပ်ရင်း (၃၄၄) ကို ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့ ညပိုင်းမှစ၍ [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA) ဦးဆောင်သော တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်များက တိုက်ခိုက်နေပြီး တပ်ရင်းအတွင်းအထိ တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်နေကြောင်း ဒေသခံသတင်းရင်းမြစ်များက ပြောကြားခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားမှုကြောင့် ငသိုင်းချောင်းမြို့ခံများနှင့် ရခိုင်စစ်ရှောင်အများစုမှာ ဘေးလွတ်ရာသို့ တိမ်းရှောင်နေကြရကာ အဆိုပါတပ်ရင်းအနီးတွင် တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားနေသည်မှာ တစ်ပတ်ခန့်ရှိပြီဖြစ်ကြောင်းနှင့် AA က [[ကျားကိုက်ရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|ကျားကိုက်ရွာ]]ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ယခုကဲ့သို့ တိုက်ခိုက်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။ လက်ရှိတွင် အမြောက်တပ်ရင်း ၃၄၄ နှင့် ဆက်သွယ်ရေးပြတ်တောက်နေပြီး တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များဘက်မှ သတင်းထုတ်ပြန်ခြင်း မရှိသေးပေ။<ref>{{Cite web|url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/684b7a6f3f3269dd224a26db|title=ဧရာဝတီ ငသိုင်းချောင်းအမြောက်တပ် (၃၄၄)ကို AA ဦးဆောင်သည့် တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်များက ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်နေပြီဟုဆို|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250613141829/https://burmese.narinjara.com/news/detail/684b7a6f3f3269dd224a26db|archivedate=2025-6-13|publisher=နိရဉ္စရာ|accessdate=2025-6-13}}</ref> * [[၂၀ ဇွန်]] - စစ်ကိုင်းမြို့နယ်မြောက်ပိုင်းသို့ စစ်တပ်က သံချပ်ကာယာဉ်များဖြင့် စစ်ကြောင်းထိုးလျက်ရှိရာ ဇွန် ၂၀ ရက်၊ နံနက်ပိုင်းတွင် [[ကျော်ဇေယျာရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|ကျော်ဇေယျာရွာ]]အနီး၌ တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားခဲ့ပါသည်။ ယင်းကြောင့် မန္တလေးနှင့် ရွှေဘိုမြို့များသို့ ပြေးဆွဲနေသော ခရီးသည်တင်ယာဉ်များကို [[ဆားတောင်မြို့]]အဝင်နှင့် [[ရုံးပင်ကန်ရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|ရုံးပင်ကန်ရွာ]]တို့မှ ဖြတ်သန်းသွားလာခွင့် ပိတ်ပင်ထားကြောင်း သိရပါသည်။ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်များ ထိန်းချုပ်ထားသော [[ဝက်လက်မြို့နယ်]]နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်လျက်ရှိသည့် စစ်ကိုင်းမြို့နယ်မြောက်ပိုင်းကို စစ်တပ်က ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့ကတည်းက နယ်မြေရှင်းလင်းရေး ဆောင်ရွက်ခဲ့ပါသည်။ ဇွန်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင်မူ အင်အားထပ်မံဖြည့်တင်း၍ [[အုန်းတော (မြောက်)ရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|အုန်းတောရွာမြောက်]]ဘက် ရုံးပင်ကန်ရွာမှစတင်ကာ လက်နက်ကြီးပစ်ကူဖြင့် စစ်ကြောင်းထပ်မံထိုးစစ်ဆင်နေခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2025/06/20/402514.html|title=စစ်ကိုင်း- ရွှေဘိုလမ်း တိုက်ပွဲ သံချပ်ကာကားများပါ သုံးလာ|accessdate=2025-6-22|publisher=The Irrawaddy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250622130614/https://burma.irrawaddy.com/news/2025/06/20/402514.html|archivedate=2025-6-22}}</ref> * ၂၂ ဇွန် - တနင်္သာရီတိုင်းရှိ [[ထားဝယ်မြို့နယ်]]နှင့် [[တနင်္သာရီမြို့နယ်]]တို့ကို စစ်ကောင်စီက စစ်ကြောင်းထိုး၍ ထိုးစစ်ဆင်နေကြောင်း ဒေသတွင်း ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ တာဝန်ရှိသူများက ပြောသည်။ ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) တပ်မဟာ (၄) ၏ ခရိုင်အတွင်းရေးမှူး ပဒိုစောအယ်နာက စစ်ကောင်စီသည် ထီးခီးနယ်စပ်လမ်းကြောင်းတစ်လျှောက် လက်လွှတ်ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည့် တပ်စခန်းများကို ပြန်လည်ရယူရန်နှင့် ထားဝယ်-ထီးခီး ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ်ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းကို အပြည့်အဝ ပြန်လည်စိုးမိုးနိုင်ရန်အတွက် စစ်ကြောင်းထိုးလာခြင်းဖြစ်သည် ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://bur.mizzima.com/2025/06/22/59800|title=တနင်္သာရီနှင့် ထားဝယ်မြို့နယ်ကို စစ်ကောင်စီ ထိုးစစ်ဆင်|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250622114830/https://bur.mizzima.com/2025/06/22/59800|archivedate=2025-6-22|publisher=Mizzima|accessdate=2025-6-22}}</ref> * ၂၅ ဇွန် - [[ရန်ကုန်-မန္တလေး အမြန်လမ်း|ရန်ကုန် – မန္တလေး အမြန်လမ်း]]ဟောင်းပေါ်ရှိ [[ညောင်လေးပင်မြို့နယ်|ညောင်လေးပင်]]၊ [[ကျောက်တံခါးမြို့နယ်|ကျောက်တံခါး]]၊ [[ဖြူးမြို့နယ်]]များမှ စစ်ကောင်စီလက်အောက်ခံ တပ်စခန်း ကိုး ခု ကိုဇွန် ၂၅ ရက်နေ့၊ နံနက်အစောပိုင်းတွင် တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက တပြိုင်နက် ဝင်ရောက်တိုခိုက်ခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၉ ဦးသေဆုံးကာ ရဲအုပ်တစ်ဦးအပါအဝင် စစ်သုံ့ပန်း သုံး ဦးအရှင်ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည်။ တိုက်ခိုက်မှုများကို အမှတ်(၂) စစ်ဆင်ရေးနယ်မြေ၊ တိုင်းစစ်ဌာန(ပဲခူး)၊ ဗျူဟာ-၂၄ အာဠာဝကတပ်ရင်း၊ အမှတ်-၃၅၀၃ တပ်ရင်း၊ ဖြူး(ပကဖ)၊ ဗျူဟာ-၂၅ အမှတ်-၃၇၀၂ တပ်ရင်း၊ Spring Warriors Column၊ KNLA တပ်ရင်း-၉၊ ဗျူဟာ-၂၆ တော်ဝင်ဒေါင်းတပ်ရင်း၊ တောကျီးကန်းတပ်ရင်း တို့မှ ပူးပေါင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=ရန်ကုန်-မန္တလေး အမြန်လမ်းဟောင်းပေါ်ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်း ၉ ခု တပြိုင်တည်းတိုက်ခိုက်ခံရပြီး တပ်သား ၁၉ ဦးထက်မနည်းသေဆုံး|url=https://ayartimes.com/?p=55885|publisher=Ayeyarwaddy Times|accessdate=2025-6-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250626042754/https://ayartimes.com/?p=55885|archivedate=2025-6-26}}</ref> စစ်ဆင်ရေးကို ဗျူဟာ (၂၆) ၏ ကွပ်ကဲမှုဖြင့် ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဇွန်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ကျဆုံးသွားသော ရဲဘော်ကျော်စွာအား ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် “ကျော်စွာစစ်ဆင်ရေး” အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://ayartimes.com/?p=55877|title=ညောင်လေးပင်-ကျောက်တံခါးကြား တော်ဝိကျေးရွာရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းသိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး ၁၃ ဦးသေဆုံးကာ ၃ ဦး ဖမ်းဆီးရမိ၊ ကျဆုံးသွားသော ရဲဘော်ကို ဂုဏ်ပြု၍ ကျော်စွာစစ်ဆင်ရေး အဖြစ်သတ်မှတ်|accessdate=2025-6-26|publisher=Ayeyarwaddy Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250626042401/https://ayartimes.com/?p=55877|archivedate=2025-6-26}}</ref> ** [[၂၅ ဇွန်]] - [[စစ်ကိုင်းဖက်ဒရယ်ယူနစ်]] ကြားကာလဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေကို စစ်ကိုင်းဖက်ဒရယ်ယူနစ်အတွင်းရှိ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ၊ အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များနှင့် ဖက်ဒရယ်ယူနစ် လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များအကြား၂၀၂၅ ဇွန် ၂၅ ရက်၊ မနက်ပိုင်းတွင် စစ်ကိုင်းဖက်ဒရယ် ပဉ္စမပုံမှန်အစည်းအဝေးတွင် အတည်ပြုပြဋ္ဌာန်းခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|url=https://bur.mizzima.com/2025/06/25/60125|title=စစ်ကိုင်းဖက်ဒရယ်ယူနစ် ကြားကာလ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို အတည်ပြု|publisher=Mizzima|accessdate=2025-7-12}}</ref> * [[၂၉ ဇွန်]] - [[တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|တအာင်း(ပလောင်)အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (PSLF/TNLA) ထိန်းချုပ်ရာ [[ကျောက်မဲမြို့]]ကို စစ်ကောင်စီက ယနေ့ (ဇွန်လ ၂၉ ရက်) နေ့လယ်ပိုင်းက လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ရာ အမျိုးသမီး နှစ်ဦး နှင့် အမျိုးသား‌ လေးဦး၊ စုစုပေါင်း ခြောက်ဦး ထိမှန်ဒဏ်ရာရခဲ့ကြောင်း TNLA က သတင်းထုတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://bur.mizzima.com/2025/06/29/60568|title=ကျောက်မဲကို စစ်ကောင်စီ လေကြောင်းဗုံးကြဲ၊ အမျိုးသမီး ၂ ဦး အပါအဝင် ၆ ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရ|accessdate=2025-6-29|publisher=Mizzima}}</ref> === ဇူလိုင် === * [[၂ ဇူလိုင်]] - ချင်းပြည်နယ်၊ [[ဖလမ်းမြို့နယ်]]၊ ဟွာလ်ငိုရမ်ဒေသတွင် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂ ရက်နေ့က ချင်းအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (CNDF) နှင့် ဟွာလ်ငိုရမ် ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (CDF) တို့အကြား တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ကြောင်း သတင်းရရှိသည်။ ဟွာလ်ငိုရမ် CDF က CNDF အား ၎င်းတို့နယ်မြေအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ပြီး ဒရုန်းဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သော်လည်း CNDF ကမူ ဟွာလ်ငိုရမ် CDF က ၎င်းတို့အဖွဲ့ဝင်များကို စတင်ပစ်ခတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=Fighting Between Chin Resistance Forces in Falam Township|url=https://www.bnionline.net/en/news/fighting-between-chin-resistance-forces-falam-township|access-date=2025-07-05|website=Burma News International|language=en}}</ref> ဟွာလ်ငိုရမ် CDF နှင့် ဆက်နွှယ်နေသော [[ချင်းပြည်ကောင်စီ]]က နှစ်ဖက်အဖွဲအစည်းမှ ခေါင်းဆောင်များအနေဖြင့် ပြန်လည်ချေဖျက်မရသည့် ချင်းလူမျိုးအချင်းချင်းကြား ကြီးမားသော စစ်ရေးပဋိပက္ခများကို မဖန်တီးရန်တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ ဤအခြေအနေနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တွင် CNDF နှင့် မဟာမိတ်ဖြစ်သော [[ချင်းညီနောင်|ချင်းညီနောင်အဖွဲ့]]ကလည်း တင်းမာမှုလျှော့ချလိုကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သော်လည်း ပြင်ပတောင်လှန်ရေးအဖွဲ့အစည်းများက စစ်ရေးအကူအညီများဖြင့် ပါဝင်လာပါက CNDF ဘက်က မားမားမတ်မတ် ရပ်တည်မည်ဟု ထုတ်ပြန်သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2025/07/05/126319/|title=ချင်းလူမျိုး အချင်းချင်းအကြား စစ်ရေးပဋိပက္ခမဖန်တီးဘဲ စစ်ရေးပြင်ဆင်မှုများ ချက်ချင်းရပ်ရန် ချင်းပြည်ကောင်စီ တိုက်တွန်း|publisher=Ludu Nway Oo|accessdate=2025-7-5}}</ref> * ၂ ဇူလိုင် - ချင်းပြည်နယ်၊ ဖလမ်းမြို့နယ်တွင် နယ်မြေအငြင်းပွားမှုကြောင့် ချင်းအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (CNDF) နှင့် CDF ဟွာလ်ငိုးရမ် (Hualngoram) တပ်ဖွဲ့များအကြား ဇူလိုင် ၂ ရက်နေ့မှ ၃ ရက်နေ့အထိ တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ရာ CNDF က CDF ဟွာလ်ငိုးရမ် တပ်ဖွဲ့ဝင် ၄ ဦးကို ဖမ်းဆီးထားသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဇူလိုင် ၆ ရက်၊ မနက်ပိုင်းမှစတင်ကာ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားလျက်ရှိသည့်အတွက် ရာနှင့်ချီသော ဒေသခံများသည် အိန္ဒိယ- မြန်မာ နယ်စပ်ဂိတ်ကို ဖြတ်ကျော်ပြီး ထွက်ပြေးနေကြသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/686b58f4aec603c0e6214d02|title=ချင်းလက်နက်ကိုင်နှစ်ဖွဲ့ တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေ၍ ချင်းဒေသခံ ထောင်နှင့်ချီ အိန္ဒိယဘက်သို့ ထွက်ပြေး|publisher=Narinjara|accessdate=2025-7-5}}</ref> * ဇူလိုင် ၂ ရက်နှင့် ၃ ရက်တို့ကလည်း ဖလမ်းမြို့နယ်၊ စတွာမ်၊ လျန်နှာ၊ သီးကျီရ် ကျေးရွာများတွင် CNDF နှင့် CDF ဟွာလ်ငိုးရမ်တို့အကြား ထိတွေ့ပစ်ခတ်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဇူလိုင် ၃ ရက်တွင် ချင်းညီနောင်အဖွဲ့ (CB) ဝင် CNDF နှင့် ချင်းလဲန်းကောင်စီ (CC) ဝင် CDF ဟွာလ်ငိုးရမ်တို့ နှစ်ဖက်စလုံးက နိုင်ငံရေးအရ ညှိနှိုင်းဆွေးနွေး အဖြေရှာရန် လိုအပ်ကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ * ဇူလိုင် ၅ ရက်တွင် ရိခေါ်ဒါရ်မြို့ပေါ်၌ နံနက် ၈ နာရီမှ ညနေ ၆ နာရီအထိ နှစ်ဖက်အပြန်အလှန် ပစ်ခတ်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤတိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းသည် CNDF နှင့် CDF ဟွာလ်ငိုးရမ်တို့ ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းရန် စီစဉ်နေချိန် ဖြစ်သည်။ CNO/CNDF ၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ CNDF အဖွဲ့ဝင်များ တီးအိုချောင်းရွာတွင် တွေ့ဆုံရန် သွားရောက်စဉ် CDF ဟွာလ်ငိုးရမ်မှ အလစ်အငိုက် တိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် တိုက်ပွဲများ စတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ တိုက်ပွဲအတွင်း အိန္ဒိယဘက်ခြမ်း ဇိုခေါ်ထာရ်သို့ ကျည်များ ကျရောက်ခဲ့သဖြင့် အိန္ဒိယအာဏာပိုင်များက ပစ်ခတ်မှု ရပ်တန့်ရန် သတိပေးခဲ့ရသည်။ ထို့ပြင် CNDF ကလည်း ဒေသခံများကို မိနစ် ၃၀ အတွင်း အမြန်ဆုံး ထွက်ခွာရန် သတိပေးခဲ့သည်။ * ဇူလိုင် ၆ ရက်တွင် CNDF ဌာနချုပ်အနီးတွင် ချင်းလဲန်းကောင်စီတပ်များပါဝင်သည့် CDF-ဟွာလ်ငိုးရမ်တပ်ဖွဲ့များနှင့် CNDF တို့အကြား ပြင်းထန်သောတိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများကြောင့် ရိခေါ်ဒါရ်မြို့ခံ ၁,၀၀၀ ကျော်သည် မြစ်ကိုဖြတ်ကျော်ကာ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ မီဇိုရမ်ပြည်နယ်၊ ဇိုခေါ်ထာရ်သို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ကြသည်။ အိန္ဒိယအာဏာပိုင်များကလည်း တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားချိန်တွင် နယ်စပ်ဂိတ်တံတားကို ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။ * ထို့အပြင် ဇူလိုင် ၅ ရက်တွင် ချင်းလဲန်းကောင်စီဝင် CDF မာရာ (CDF Mara) က ချင်းညီနောင်အဖွဲ့ဝင် မာရာလဲန်းကာကွယ်ရေးတပ် (MDF) နှင့် အာရက္ခတပ်တော် (AA) တို့သည် မတူပီမြို့နယ်၊ လိုင်လင်းပီမြို့ရှိ ၎င်းတို့၏ ဌာနချုပ်ကို ဝင်ရောက်စီးနင်းရန် အင်အားအလုံးအရင်းဖြင့် ထိုးစစ်ဆင်လာကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ဇူလိုင် ၃ ရက်တွင် MDF နှင့် AA တပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် လာအိုကျေးရွာမှ စစ်ကြောင်းထိုးလာပြီး CDF မာရာဌာနချုပ်နှင့် ၁ မိုင်ခန့်အကွာအထိ ရောက်ရှိနေပြီဟု ဆိုသည်။<ref>{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2025/07/06/403115.html|title=အိန္ဒိယ-မြန်မာနယ်စပ်အနီး ချင်းလက်နက်ကိုင် ၂ ဖွဲ့ တိုက်ပွဲဖြစ်|accessdate=၂၀၂၅-၇-၅|publisher=The Irrawaddy}}</ref> * [[၃ ဇူလိုင်]] - CDF-Hakha Central Council က [[ဟားခါးမြို့နယ်]]အတွင်း နေထိုင်သူ လူငယ်အမျိုးသားများ မြို့နယ်ပြင်ပသို့ မထွက်ခွာရန်နှင့် အရံတပ်ဖွဲ့သင်တန်းများ မဖြစ်မနေတက်ရောက်ရန် ဇူလိုင် ၃ ရက်တွင် ထုတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://khonumthung.org/%e1%80%9f%e1%80%ac%e1%80%b8%e1%80%81%e1%80%ab%e1%80%b8%e1%80%99%e1%80%bc%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%b7%e1%80%94%e1%80%9a%e1%80%ba%e1%80%80-%e1%80%9c%e1%80%b0%e1%80%84%e1%80%9a%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%bb/|title=ဟားခါးမြို့နယ်က လူငယ်များအားလုံး အရံတပ်ဖွဲ့သင်တန်းတက်ရောက်ရန် CDF-Hakha ထုတ်ပြန်|accessdate=2025-7-6|publisher=Khonuthung News}}</ref> * [[၇ ဇူလိုင်]] -၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင် ၇ ရက်တွင် “မဖြစ်မနေ ပြင်ဆင်ပြောင်းလဲဖို့ လိုအပ်နေပြီဖြစ်တဲ့ NUG အစိုးရ” ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်ဖြင့် မန္တလေးသပိတ်ခေါင်းဆောင် ဒေါက်တာ[[တေဇာဆန်း]]က “ပြည်သူ့နွေဦးတော်လှန်ရေးကို ခရီးဆုံးပန်းတိုင်အထိ ရောက်ရှိအောင် ဦးဆောင်နိုင်ရန် လက်ရှိ NUG အစိုးရသည် ခေါင်းဆောင်မှုစွမ်းရည် လုံလောက်မှုမရှိသေးသောကြောင့် အချိန်မီ မဖြစ်မနေ ပြင်ဆင်ပြောင်းလဲမှုများ ပြုလုပ်ရန် လိုအပ်နေပြီဖြစ်သည်။” ဟု ရေးသားထောက်ပြသည်။​<ref>{{Cite web|url=https://www.dvb.no/post/713557|title=NUG မဖြစ်မနေ ပြောင်းလဲရန် လိုအပ်ဟု ဒေါက်တာတေဇာဆန်း ထောက်ပြ|accessdate=၁၀ ဇူလိုင် ၂၀၂၅|publisher=DVB Burmese}}</ref> * [[၈ ဇူလိုင်]] - ချင်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ ကန်ပက်လက်နှင့် ကျင်ဒွေး မြို့နယ်အတွင်းနေထိုင်သည့် အသက် ၁၈ နှစ် ပြည့်ပြီးသူတိုင်း အခြေခံစစ်သင်တန်း တက်ရောက်ကြရန် Chin Defense Force – Kanpetlet က ဇူလိုင်လ ၈ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်ထားသည်။<ref>{{Cite web|url=https://khumimediagroup.com/2025/07/09/%e1%80%a1%e1%80%9e%e1%80%80%e1%80%ba-%e1%81%81%e1%81%88-%e1%80%94%e1%80%be%e1%80%85%e1%80%ba%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%8a%e1%80%ba%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%ae%e1%80%b8%e1%80%9e%e1%80%b0%e1%80%90%e1%80%ad/|title=အသက် ၁၈ နှစ်ပြည်ပြီးသူတိုင်း စစ်သင်တန်းတက်ကြရန် CDF-Kanpetlet ထုတ်ပြန်|accessdate=8 July 2025|publisher=Khumi Media Group}}{{Dead link|date=June 2026 }}</ref> * [[၁၀ ဇူလိုင်]] - ဇူလိုင် ၅ ရက်နေ့တွင် CNDF မှ [[ရိဒ်ခေါဒါရ်မြို့]]ကို ထိန်းချုပ်ခဲ့ပြီး [[ဖလမ်းမြို့နယ်]]အတွင်း၌ ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်(CNA) ၊ CDF – Hualngoram နှင့် CNDF တပ်ဖွဲ့ များ တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ကာ ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက် ညပိုင်းတွင် ပြန်လည်ဆုတ်ခွာသွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://bur.mizzima.com/2025/07/11/61775|title=ရိခေါ်ဒါရ်မြို့မှ CNDF တပ်များဆုတ်ခွာ ၊ ချင်းတပ်ဖွဲ့များအကြား ဆက်လက်ညှိနှိုင်းဆွေးနွေး|publisher=Mizzima|accessdate=2025-7-13}}</ref> * [[၁၁ ဇူလိုင်]] - စစ်ကိုင်းမြို့နယ် ၊ [[လင်းတလူးရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|လင်းတလူးကျေးရွာ]]ရှိ စစ်ရှောင်အများစုနေထိုင်သည့် ဘုန်းကြီးကျောင်းကို စစ်ကောင်စီလေတပ်က ဂျက်တိုက်လေယာဉ်ဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဒေသခံ ၃၀ ဦးထက်မနည်း သေဆုံးကာ ၂၀ ခန့် အပြင်းအထန်ဒဏ်ရာ ရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://bur.mizzima.com/2025/07/11/61724|title=စစ်ကိုင်းမြို့နယ် လင်းတလူးကျေးရွာ ဘုန်းကြီးကျောင်း ဗုံးကြဲခံရမှုတွင် ဒေသခံ ၃၀ ထက်မနည်းသေဆုံး|accessdate=11 July 2025|publisher=Mizzima}}</ref> * [[၁၂ ဇူလိုင်]] - [[ဥကရစ်ထတိုက်ပွဲ]]: ကရင်ပြည်နယ် [[မြဝတီမြို့]]တောင်ဘက် ထိုင်းနယ်စပ်အနီးရှိ စစ်ကောင်စီ အခြေစိုက် ဥကရစ်ထစခန်းကို ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (KNLA) နဲ့ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ် (PDF) ပူးပေါင်းတပ်တွေက ၂၀၂၅ ဇူလိုင် ၁၂ ရက်တွင် သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.dvb.no/post/714256|title=ဥကရစ်ထစခန်းကို KNLA ပူးပေါင်းတပ် သိမ်းပိုက်|publisher=DVB|accessdate=2025-7-12}}</ref> * [[၁၄ ဇူလိုင်]] - [[ကယားပြည်နယ်|ကရင်နီပြည်]]၊ [[ဖားဆောင်းမြို့နယ်]]၊ [[မော်ချီးမြို့|မော်ချီး]]ဒေသ ခဲလုပ်သားတွေ နေထိုင်ရာရပ်ကွက်ထဲကို စစ်ကောင်စီက လေကြောင်းကနေ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်လို့ ခဲလုပ်သားမိသားစု ၆ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/video/2025/07/14/403373.html|title=မော်ချီး ခဲလုပ်ငန်းကို စစ်ကောင်စီ ဗုံးထပ်ကြဲ ၆ ဦးသေဆုံး (ရုပ်/သံ)|accessdate=2025-7-12|publisher=The Irrawaddy}}</ref> ** စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ကောလင်းမြို့နယ်]]၊ [[ဒိုးပင်ရွာ၊ ကောလင်းမြို့နယ်|ဒိုးပင်ရွာ]]ကို ဇူလိုင် ၁၄ ရက် ညနေက လေကြောင်း တိုက်ခိုက်ခံရပြီး စစ်ရှောင်များဖွင့်ထားသည့် ထမင်းဆိုင်အနီး ကျရောက်ပေါက်ကွဲရာ ကလေးငယ် အပါအဝင် ၄ ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရပြီး ဆီဘောက်ဆာကား ၂ စီး မီးလောင်ပျက်စီးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://myanmar-now.org/mm/news/65003/|title=ကောလင်းမြို့နယ် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကလေးအပါအဝင် ၄ ဦးဒဏ်ရာရ|accessdate=၂၀၂၅-၇-၁၂|publisher=Myanmar Now|archivedate=16 July 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250716081232/https://myanmar-now.org/mm/news/65003/}}</ref> * [[၁၅ ဇူလိုင်]] - ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း [[နောင်ချိုမြို့]] ဈေးရပ်ကွက်အပါအဝင် မြို့ပေါ်ဌာနဆိုင်ရာ ရုံးအများစုကို စစ်ကောင်စီတပ်က TNLA တပ်ဖွဲ့ထံမှ ၂၀၂၅ ဇူလိုင် ၁၅ တွင် သိမ်းပိုက်သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://myanmar-now.org/mm/news/65040/|title=နောင်ချိုတစ်မြို့လုံးနီးပါးကို စစ်တပ် ထိန်းချုပ်လိုက်ပြီ|accessdate=2025-7-15|publisher=Myanmar Now}}</ref> * [[၁၆ ဇူလိုင်]] - ကက်သလစ် ဘာသာဝင် ဖာသာဒေါ်နယ်မာတင်ကို သတ်ဖြတ်ခဲ့သည့် ဒေသခံကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ဝင် ၈ ဦးကို အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) ၏ စစ်ခုံရုံးက အလုပ်ကြမ်းနှင့် ထောင်ဒဏ် နှစ် ၂၀ ချမှတ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://myanmar-now.org/mm/news/65045/|title=ကက်သလစ်ဘုန်းတော်ကြီးကို သတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်သူ ၈ ဦးကို NUG စစ်ခုံရုံး ထောင်ဒဏ် နှစ် ၂၀ စီချ|accessdate=2025-7-12|publisher=Myanmar Now|archivedate=17 July 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250717054816/https://myanmar-now.org/mm/news/65045/}}</ref> * ၁၇ ဇူလိုင် - [[ချင်းညီနောင်|ချင်းညီနောင်အဖွဲ့ဝင်]]ဖြစ်သော မရာလဲန်းကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (Maraland Defense Force – MDF) က ၎င်းတို့အဖွဲ့မှ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ အပါအဝင် ၃ ဦးကို စစ်အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများနှင့်အတူ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ မီဇိုရမ်ပြည်နယ်တွင် ဇူလိုင်လ ၁၇ ရက်နေ့၌ ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခံခဲ့ရကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။ အဆိုပါ စစ်အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများဖြစ်သည့် ကျည်ကာဦးထုပ်နှင့် ကျည်ကာပြားများ တင်ဆောင်လာသော ကားသည် [[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]]၊ ဆိုင်ဟား (Saiha) ခရိုင်၊ တီပါ့ (Tipa) ရွာရှိ မီဇိုရမ်ရဲတပ်ဖွဲ့နှင့် အာသံရိုင်ဖယ်တပ်တို့ ပူးပေါင်းထားသည့် စစ်ဆေးရေးဂိတ်တွင် ဇူလိုင်လ ၁၇ ရက်နေ့၊ အိန္ဒိယစံတော်ချိန် ည ၉ နာရီ ၄၅ မိနစ်ခန့်တွင် ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရခြင်းဖြစ်ကြောင်း MDF မှ သိရသည်။<ref>{{Cite web|url=https://myanmar-now.org/mm/news/65347/|title=ချင်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ MDFထိပ်ပိုင်းခေါင်းဆောင် အိန္ဒိယတွင်ဖမ်းခံရ|accessdate=2025-7-23|publisher=Myanmar Now|date=22 July 2025}}{{Dead link|date=September 2025 }}</ref> * ၁၈ ဇူလိုင် - DPLA (ဓနုအဖွဲ့)မှ အမျိုးသား ငါးဦးနှင့် MDY-PDF အဖွဲ့မှ အမျိုးသား ၁၀ ဦး၊ စုစုပေါင်း ၁၅ ဦးတို့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်ဆီသို့ အလင်းဝင်ခဲ့သည်။ ဇူလိုင် ၁၇ ရက်ကလည်း တောင်ခမ်းဒေသတစ်ဝိုက်နှင့် နောင်ချိုမြို့နယ်အတွင်းမှ TNLA အဖွဲ့ဝင် အမျိုးသား လေးဦး၊ DPLA အဖွဲ့မှ အဖွဲ့ဝင် အမျိုးသား ငါးဦးနှင့် MDY-PDF အမျိုးသား သုံးဦး၊ အမျိုးသမီး နှစ်ဦး၊ စုစုပေါင်း ၁၄ ဦးတို့ပါဝင်သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/304536|title=ဥပဒေဘောင်အတွင်း ထပ်မံဝင်ရောက်လာသည့် DPLA အဖွဲ့နှင့် MDY-PDF အဖွဲ့ဝင် ၁၅ ဦးအား မိဘ အုပ်ထိန်းသူများထံ ပြန်လည်အပ်နှံ|accessdate=2025-7-23|publisher=Eleven Media}}</ref>ဇူလိုင်လ ၁၇ ရက်မှ ယနေ့အထိ TNLA အဖွဲ့ဝင် ၄ ဦး ၊ MDY-PDF အဖွဲ့ဝင် ၁၅ ဦးနှင့် DPLA အဖွဲ့ဝင် ၄၁ ဦးဖြစ်ပြီး လက်နက်မျိုးစုံ ၁၃ လက်နှင့် ကျည်မျိုးစုံ ၁၅၁၅ တောင့်၊ ကျည်အိမ် ၁၂ ခုနှင့်အတူ ပြန်လည်ဝင်ရောက်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/72651|title=နိုင်ငံတော်နှင့် တပ်မတော်၏ ငြိမ်းချမ်းရေးလုပ်ငန်းစဉ်များကို လက်ခံယုံကြည်သည့် DPLA အဖွဲ့ဝင် ၁၉ ဦး ဥပဒေဘောင်အတွင်းသို့ ထပ်မံဝင်ရောက်|accessdate=2025-7-20|publisher=Ministry of Information}}</ref> * [[၂၂ ဇူလိုင်]] - စစ်ကောင်စီတပ်များသည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၂၂ ရက်နေ့ ညပိုင်းတွင် ဒေသကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များ သိမ်းယူထားသည့် [[သပိတ်ကျင်းမြို့]]ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c98wx8xjp0ro|title=သပိတ်ကျင်းမြို့ ပြန်ရဖို့ စစ်တပ်သုံးတဲ့ဗျူဟာ|accessdate=2025-7-25|publisher=BBC Burmese}}</ref> * [[၂၅ ဇူလိုင်|၂၄ ဇူလိုင်]] - [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]] ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီးဌာနက Suntac Technologies နှင့် ၎င်း၏ပိုင်ရှင် [[စစ်တိုင်းအောင်]] အပြင် KT Services & Logistics နှင့် ၎င်း၏ တည်ထောင်သူ မျိုးကျော်သန်း (ဂျွန်သန်း)၊ MCM Group နှင့် ၎င်း၏ပိုင်ရှင် အောင်လှိုင်ဦး အပြင် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင် တင်လတ်မင်း တို့ကို အမေရိကန်၏ ပိတ်ဆို့အရေးယူမှုစာရင်းမှ ပယ်ဖျက်ပေးခဲ့သည်။ * ၂၉ ဇူလိုင် - တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (TNLA) ထိန်းချုပ်ထားသော ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်ပိုင်း) ရှိ ကွတ်ခိုင်နှင့် မိုင်းလုံတို့အပါအဝင် တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ ထိန်းချုပ်ထားသည့် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ စဉ့်ကူးမြို့နယ်ရှိ လက်ပံလှရဲစခန်းနေရာများကို စစ်တပ်က လေကြောင်းမှ တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ သေဆုံးသူ ၁၆ ဦးထက်မနည်းရှိကြောင်း ဘီဘီစီ၏ စုံစမ်းထားသည့် အချက်အလက်များအရ သိရသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c14glg187mnt?post=asset%3Af91815b7-a826-4a92-8460-db308ea5ef52#asset:f91815b7-a826-4a92-8460-db308ea5ef52|title=ကွတ်ခိုင်၊ ကျောက်မဲ၊ စဉ့်ကူးတို့ကို စစ်တပ်လေကြောင်းတိုက်လို့ ဒါဇင်ကျော်သေဆုံး|accessdate=2025-7-30|publisher=BBC Burmese}}</ref> ** စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ကန့်ဘလူမြို့နယ်]]အရှေ့ပိုင်းရှိ ဆေးရုံတစ်ခု ယမန်နေ့ (ဇူလိုင် ၂၉) ညက လေကြောင်းမှ တိုက်ခိုက်ခံရပြီး ၁၅ ဦးဝန်းကျင် ထိခိုက်သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://myanmar-now.org/mm/news/65573/|title=ကန့်ဘလူမြို့နယ်တွင် ဆေးရုံ ဗုံးကြဲခံရပြီး လူတစ်ဒါဇင်ထက်မနည်း သေဆုံး|accessdate=5 August 2025|publisher=Myanmar Now|archivedate=31 July 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250731122458/https://myanmar-now.org/mm/news/65573/}}</ref> === ဩဂုတ် === * [[၅ ဩဂုတ်]] - ဉာဏ်လင်းသစ် သုတေသနအဖွဲ့က ဩဂုတ် ၅ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်သည့် "ဝေဟင်နှင့်မြေပြင်ကပ်ဘေးကြားမှ မြေစာပင်ဘဝများ" အစီရင်ခံစာအရ မတ်လ ၂၈ ရက်မှ ဇွန်လကုန်အထိ အင်အားပြင်းငလျင်လှုပ်ခတ်ခဲ့ပြီးနောက် စစ်ကောင်စီ၏ တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် အရပ်သား ၇၅၁ ဦး သေဆုံးကာ ၁,၄၀၀ ကျော် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။<ref>{{Cite web|url=https://bur.mizzima.com/2025/08/06/64428|title=ငလျင်အပြီးနောက် စစ်ကောင်စီတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အရပ်သား ၇၀၀ ကျော်သေဆုံးဟု ဉာဏ်လင်းသစ် အစီရင်ခံစာ ဖော်ပြ|publisher=Mizzima|accessdate=5 August 2025}}</ref> * [[၁၇ ဩဂုတ်]] - ကယားပြည်နယ်၊ ဖားဆောင်းမြို့နယ်၊ မော်ချီးဒေသမှာ တရက်တည်း လေကြောင်းနှစ်ကြိမ် တိုက်ခိုက်ခံခဲ့ရပြီး လူ ၁၇ ယောက် သေဆုံးကာ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရသူတွေလည်း ရှိနေတယ်လို့ ကနဦးသတင်းများက ဖော်ပြထားသည်။<ref>{{Cite web|url=https://voiceofmyanmarnews.com/news/2025/08/17/%e1%80%99%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%ba%e1%80%81%e1%80%bb%e1%80%ae%e1%80%b8%e1%80%99%e1%80%be%e1%80%ac-%e1%80%9c%e1%80%b1%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%90%e1%80%ad/|title=မော်ချီးမှာ လေကြောင်းတိုက်ခံရလို့ ၁၇ ယောက်သေဆုံးပြီး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရသူတွေရှိနေ|publisher=Voice of Myanmar|accessdate=၂၀ ဩဂုတ် ၂၀၂၅}}</ref> နောက်တွင် သေဆုံးသူမှာ လူ (၂၇)​ထိ မြင့်လာသည်။​ ဗုံးကြဲမှုမှာ ရွာက ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးဆေးရုံကို ဗုံးကျခဲ့ပြီး လူ ၂ ဦးထက်မနည်း ဒဏ်ရာရခဲ့သလို အဆောက်အဦတွေလည်း ပျက်စီးခဲ့သည်။​<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c07pxm4gymzt?fbclid=IwY2xjawMPqs9leHRuA2FlbQIxMABicmlkETFlbnprSkh1RHpmcmxuWVp2AR5Wjdss1hfBdUayV8scGE1Hiv01Wr8jtSyB6aa_T287zM5PQmGMqJ3QsZLshg_aem_BJ8VmkEd1Lg-dTclX3dIHg&post=asset%3Ae48ec2d0-67a7-4e97-acf5-84ab1d54fbcf#asset:e48ec2d0-67a7-4e97-acf5-84ab1d54fbcf|title=မော်ချီးဒေသကို စစ်တပ် ဗုံးကြဲမှု သေဆုံးသူ ၂၄ ဦးအထိ မြင့်တက်|publisher=BBC Burmese|accessdate=17 August 2025}}</ref> ကရင်နီပြည်ကြားကာလအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ (IEC) ၏ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး (၂) ဖြစ်သူ ကိုဗညားက ဩဂုတ်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ဖားဆောင်းမြို့နယ်၊ မော်ချီးမြို့ရှိ လူနေထူထပ်သော ၁၆ ကုန်းရပ်ကွက်ကို စစ်တပ်၏ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် သေဆုံးသူ ၃၂ ဦးအထိ တိုးလာကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c0l6jpgj93yt|title=မော်ချီး လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု သေဆုံးသူ ၃၀ ကျော်အထိမြင့်တက်လာ,|publisher=BBC Burmese|accessdate=17 August 2025}}</ref>ဩဂုတ် ၁၉ ရက်မှာ ဗုံးထပ်ကြဲတာကြောင့် ပြည်သူ ၄ ယောက် ထိခိုက်မိတယ်လို့ ဒေသခံတွေက ပြောသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://burmese.dvb.no/post/720258|title=မော်ချီးကို စစ်တပ်က ဗုံးထပ်ကြဲ၊ ပြည်သူ ၄ ဦး ထိခိုက်|publisher=DVB Burmese|accessdate=17 August 2025}}</ref> * [[၁၉ ဩဂုတ်]] - ကရင်နီပြည်တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့တွေက ၂၀၂၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလမှာသိမ်းယူထားတဲ့ [[ဒီးမော့ဆိုမြို့]]ကို ၁၆ ရက်ကြာထိုးစစ်ဆင်ပြီးတဲ့နောက် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဩဂုတ် ၁၉ ရက် နေ့မှာ စစ်တပ်က အပြည့်အဝပြန်လည်ထိန်းချုပ်ပြီးလို့ ထုတ်ပြန်သည်။​<ref>{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/video/2025/08/20/404761.html|title=စစ်တပ်က ဒီးမော့ဆိုမြို့ကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီလို့ ကြေညာ (ရုပ်/သံ)|publisher=The Irrawaddy|accessdate=22 August 2025}}</ref> * [[၂၀ ဩဂုတ်]] - ဩဂုတ် ၂၀ ရက်တွင် မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်တပ်မတော် (MNDAA)၊ ပလောင်(တအာင်း) အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (TNLA)နှင့် ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးပါတီ (SSPP/SSA)တို့အား ပန်ဆန်းမြို့သို့ ဖိတ်ခေါ်ကာ UWSA အစိုးရအဖွဲ့ ဒုဥက္ကဋ္ဌနှင့် နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေးဝန်ကြီး ကျောက်ကော်အန်းက တရုတ်ဖိအားပေးမှုများအကြောင်း ပြောပြခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး နောက်နောင် မည်သည့် စစ်ရေး၊ စီးပွားရေး အကူအညီများပေးတော့မည်မဟုတ်ကြောင်းလည်း ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2025/08/22/404830.html|title=“ဝ” ထုတ်ပြောရတဲ့အထိ တရုတ်ဖိအား ဘယ်လောက်ကြီးနေလဲ|publisher=The Irrawaddy|accessdate=22 August 2025}}</ref> * [[၂၂ ဩဂုတ်]] - ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် (၂၂) ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအတိုင်ပင်ခံကောင်စီက အာဏာရှင်စနစ်ချုပ်ငြိမ်းရေး နှင့် ဖက်ဒရယ် ဒီမိုကရေစီ ပြည်ထောင်စု တည်ဆောက်ရေးဆိုင်ရာ အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အတိုင်ပင်ခံကောင်စီ၏ နိုင်ငံရေး ရပ်တည်ချက် (၁၀) ချက်နှင့် အခြေခံမူ (၈) ချက်ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://burmese.dvb.no/post/720834|title=ဘုံနိုင်ငံရေးသဘောတူညီချက် ရရှိရန် ကြိုးပမ်းသွားမည်ဟု NUCC ထုတ်ပြန်|publisher=DVB|accessdate=22 August 2025}}</ref> * [[၂၇ ဩဂုတ်]] - [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (PDF)  အမှတ် ၁ စစ်ဆင်ရေးနယ်မြေ နည်းဗျူဟာ ၃၃ နဲ့ မွန်ပြည်တော်လှန်ရေးတပ် (MSRF) တို့ ညီနောင်တပ်ဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းကြောင်း ဩဂုတ် ၂၇ ရက်မှာ ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://burmese.dvb.no/post/721410|title=PDF နည်းဗျူဟာ ၃၃ နှင့် မွန်ပြည်တော်လှန်ရေးတပ် MSRF တို့ ညီနောင်တပ်ဖွဲ့ ဖွဲ့စည်း|publisher=DVB|accessdate=27 August 2025}}</ref> * [[၂၈ ဩဂုတ်]] - ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံးကို ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန၊​ အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၉၂၂/၂၀၂၅ ဖြင့် မတရားအသင်းအဖြစ်လည်းကောင်း<ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/74232|title=မတရားအသင်းအဖြစ် ကြေညာခြင်း|publisher=MOI|accessdate=28 August 2025}}</ref>၊ အကြမ်းဖက်မှုတိုက်ဖျက်ရေးဗဟိုအဖွဲ့ အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၁/၂၀၂၅ ဖြင့်<ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/74230|title=အကြမ်းဖက်အုပ်စုအဖြစ် ကြေညာခြင်း|accessdate=28 August 2025|publisher=Ministry of Information}}</ref> အကြမ်းဖက်အုပ်စု အဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://burmese.dvb.no/post/721677|title=ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU)ကို အကြမ်းဖက်အုပ်စုအဖြစ် ကြေညာ|publisher=DVB|accessdate=28 August 2025}}</ref><br /> == ၂၀၂၆ == === မတ် === * မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မင်းတုန်းမြို့နယ်]]၊ အနောက်ဘက် ရှစ်မိုင်ခန့်အကွာ ရခိုင်ရိုးမတောင်ခြေ ပြောင်းရွာဝန်းကျင်ကို လေကြောင်းကနေ ဗုံးကြဲခဲ့တာကြောင့် သေဆုံးသူ ၂၅ ဦး ရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=မင်းတုန်းမြို့အနောက်ဘက် ရခိုင်ရိုးမတောင်ခြေရှိ ကုန်တင်ကားရပ်နားစခန်းကို ဗုံးကြဲ၊ ၂၅ ဦးသေဆုံး|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73008/|website=Myanmar Now|date=2026-03-02|access-date=2026-03-02|language=en-US|last=ခင်ရီရီဇော်}}</ref><ref>{{Cite web|title=မင်းတုန်းမြို့နယ်၌ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကုန်သည်နှင့် ကားသမား ၂၅ ဦး သေဆုံး|url=https://burmese.dvb.no/post/748482|website=မကွေးတိုင်း၊ မင်းတုန်းမြို့နယ်၊ ပြောင်းကျေးရွာအနားရှိ ကုန်ကားတွေ ရပ်နားထားတဲ့ နေရာကို စစ်ကောင်စီတပ်က လေကြောင်းကနေ ဗုံးကြဲတိုက်ခဲ့တာကြောင့် ရခိုင်ကုန်သည်နဲ့ ကားသမား အပါအဝင် ၂၅ ယောက် သေဆုံးပြီး ပြင်းထန…|access-date=2026-03-02|language=en}}</ref> * [[အမ်းမြို့နယ်]]၊ [[ဒလက်ချောင်းဒေသ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းအား တပ်မ​တော်က လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု]] ပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် တပ်မ​တော်သား စစ်သုံ့ပန်း (၁၁၆) ဦး သေဆုံးပြီး (၃၂) ဦး ဒဏ်ရာရရှိပြီး အရပ်သားသုံ့ပန်း အချို့လည်း သေဆုံးဒဏ်ရာရရှိခဲ့ဟု AA အဖွဲ့ထုတ်ပြန်သည်။ <ref>{{Cite web|title=■အမ်းမြို့နယ် ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းအား တပ်မ​တော်က လေကြောင်းတိုက်ခိုက် ခဲ့သဖြင့် တပ်မ​တော်သား စစ်သုံ့ပန်း(၁၁၆) ဦး သေဆုံးပြီး အရပ်သားသုံ့ပန်းအချို့ သေဆုံးဒဏ်ရာရရှိခဲ့ဟု AA အဖွဲ့ထုတ်ပြန်မှု သံသယဖြစ်ဖွယ်ရှိ|url=https://news-eleven.com/article/310463|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-03-13|language=my}}</ref><ref>{{Cite web|title=အမ်းမြို့နယ်က စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်း ဗုံးကြဲခံရပြီး ၁၂၀ နီးပါးသေဆုံး၊ ၃၀ ကျော် ဒဏ်ရာရ|url=https://burmese.dvb.no/post/749879|website=ရခိုင်ပြည်နယ်၊ အမ်းမြို့နယ်၊ ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းတခုကို စစ်ကောင်စီက မတ် ၈ ရက်မှာ လေကြောင်းကနေ ၃ နာရီခွဲခန့်ကြာ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့တာကြောင့် စစ်သုံ့ပန်းနဲ့ အရပ်သား အကျဉ်းသား ၁၁၆…|access-date=2026-03-13|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=အမ်းမြို့နယ်ဗုံးကြဲမှု အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်မှ သုံ့ပန်းအများစု သေဆုံး|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73267/|website=Myanmar Now|date=2026-03-11|access-date=2026-03-13|language=en-US|first=ဖဒူ|last=ထွန်းအောင်}}</ref> * ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၉ ရက်နေ့တွင် ကျောက်ကြီးမြို့နယ်၊ [[ရေတွင်းကုန်းကြီးရွာ၊ ကျောက်ကြီးမြို့နယ်|ရေတွင်းကုန်း]]ကျေးရွာအုပ်စုမှာ လေကြောင်းဖြင့် ဗုံးကြဲမှုကြောင့် အသက် ၆ နှစ်ကျော် ကလေးငယ်အပါအဝင် လူအယောက် ၃၀ နီးပါးသေဆုံးခဲ့ကြောင်း ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး(KNU)က ထုတ်ပြန်သည်။ <ref>{{Cite web|title=ကျောက်ကြီးမှာ စစ်တပ်ဗုံးကြဲလို့ လူ ၂၅ ဦးခန့်သေဆုံး၊ ၅ ဦး အသတ်ခံရတယ်လို့ KNU ပြော - ၂၀၂၆ မတ်လ ၉ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cgqgpqwww5xt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-09|access-date=2026-03-10|language=my}}</ref><ref>{{Cite web|title=ကျောက်ကြီးမြို့နယ်တွင် စစ်တပ် ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်မှုကြောင့် အရပ်သား ၃၀ သေဆုံး - လွတ်လပ်သော မွန်သတင်းအေဂျင်စီ သတင်း -|url=https://burmese.monnews.org/2026/03/09/%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA/|website=လွတ်လပ်သော မွန်သတင်းအေဂျင်စီ|date=2026-03-09|access-date=2026-03-10|language=en-US|first=လွတ်လပ်သော|last=မွန်သတင်းအေဂျင်စီ}}</ref> ** တနင်္သာရီတိုင်း၊ [[ပုလောမြို့နယ်]]၊ တဖီလေးခိုကျေးရွာရှိ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံပေါ်ကို ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အသက် ၁၁ နှစ်အောက် ကလေး ၃ ယောက်နှင့် လူကြီးပိုင်း အမျိုးသား ၃ ယောက် စုစုပေါင်း ၆ ယောက် သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=ပုလောမြို့နယ်၌ ခရစ်ယာန်အသင်းတော်နေရာကို စစ်တပ်ဗုံးကြဲ၊ ကလေးအပါအဝင် ၆ ဦး သေဆုံး |url=https://burmese.dvb.no/post/749677 |access-date=2026-03-10 |website=တနင်္သာရီတိုင်း ပုလောမြို့နယ်၊ တဖီလေးခိုကျေးရွာရှိ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံပေါ်ကို စစ်ကောင်စီတပ်က ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့တဲ့အတွက် အသက် ၁၁ နှစ်အောက် ကလေး ၃ ယောက်နဲ့ လူကြီးပိုင်း အမျိုးသား ၃ ယောက် စုစုပေါင်း ၆ ယ… |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-10 |title=၂၀၂၆ မတ် ၁၀ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ယင်းမာပင်ခရိုင်ထဲက NUG တပ်စခန်း ၂ ခု မီးရှို့ဖျက်ဆီးခံရ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cg4gwek9gq7t |access-date=2026-03-10 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * [[၁၀ မတ်]] - မန္တလေးတိုင်းအတွင်း တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များ နောက်ဆုံးထိန်းချုပ်ထားသည့် [[တကောင်း|တကောင်းမြို့]]ကို စစ်ကောင်စီတပ်က ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက်မှစတင်ကာ တစ်လကျော်ကြာ အင်အားသုံးထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် အလုံးစုံ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=တကောင်းမြို့ကျပြီး မန္တလေးတိုင်းတစ်ခုလုံးကို စစ်တပ် ထိန်းချုပ် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73241/ |date=2026-03-10 |language=en-US |last=Now |first=Myanmar |access-date=2026-03-12 |website=Myanmar Now }}{{Dead link|date=April 2026 }}</ref> * ၁၁ မတ် - တနင်္သာရီတိုင်း၊ သရက်ချောင်းမြို့နယ်၊ မင်းဒပ်ကျေးရွာရှိ နှစ်ပေါင်း ၃၀ ကျော် အခြေချခဲ့သည့် တပ်မတော်၏၏ ဝင်းဝတပ်စခန်းကို KNLA နှင့် PDF တော်လှန်ရေး ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-12 |title=၂၀၂၆ မတ် ၁၂ ရက် ဘီဘီစီ သတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ရှမ်းမြောက်က ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်ထဲ TNLA နဲ့ MNDAA အင်အားတိုးနေ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cj326geenvrt |access-date=2026-03-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=သူရအောင် |date=2026-03-12 |title=သရက်ချောင်းနှင့် ပလောက်မြို့ကြား တစ်ခုတည်းသော စစ်ကော်မရှင်စခန်းကို သိမ်းယူ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73294/ |access-date=2026-03-12 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> * ၁၆ မတ် - [[နတ်တလင်းမြို့နယ်]]၊ ဖလံပင်ကျေးရွာမှ စစ်တပ် စစ်ကြောင်းက ပစ်ခတ်ခဲ့တာကြောင့် ပြည်သူ ၃ ဦး သေဆုံးပြီး ၅ ဦးဖမ်းဆီးခံထားရသည်။<ref>{{Cite web|title=နတ်တလင်းမှာ စစ်တပ်ကပစ်ခတ်လို့ ပြည်သူ ၃ ဦးသေဆုံးပြီး ၅ ဦးဖမ်းခံရ|url=https://myaelattathan.com/news/23027/|website=Myaelatt Athan|date=2026-03-17|access-date=2026-03-19|language=en-US|last=ကျော်ကြီး}}</ref><ref>{{Cite web|title=နတ်တလင်းတွင် အကြမ်းဖက်စစ်တပ်စစ်ကြောင်းက ပြည်သူ ၃ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ နေအိမ် ၁၆၀ ကျော်ကို မီးရှို့|url=https://maun-mm.com/2026/03/17/nattalin-3/|website=Maun|date=2026-03-17|access-date=2026-03-19|language=en-US|last=mmblogmaster}}</ref>ဖလံပင်ရွာက နေအိမ် ၁၅၀ လုံးနဲ့ ရှားစေးဖိုရွာက နေအိမ် ၁၅ လုံးတို့ကို မီးရှို့ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=ရန်ကုန် - ပြည်လမ်းပေါ် က နတ်တလင်းမြို့စစ်ရေး|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cvglee9j7xzo|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-19|access-date=2026-03-19|language=my}}</ref> * ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ချင်းတော်လှန်ရေးနေ့တွင် ချင်းအမျိုးသားတရပ်လုံး အမျိုးသားရေးအသိဖြင့် စစ်မှုထမ်းပါဝင်ကြရန် [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး]]က တိုက်တွန်းထုတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web|title=ချင်းလူငယ်များ အမျိုးသားရေးအသိဖြင့် စစ်မှုထမ်းရန် CNF တိုက်တွန်းနေ|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73449/|website=Myanmar Now|date=2026-03-20|access-date=2026-03-22|language=en-US|first=Myanmar|last=Now}}</ref> === ဧပြီ === * ၁၀ - တော်လှန်ရေးကာလ ကော်သူးလေပဋိညာဉ်ကို အတည်ပြုခဲ့ပြီး [[ကော်သူးလေအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ]] (KCC) နဲ့ [[ကော်သူးလေအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (KGC) ကို ဖွဲ့စည်းလိုက်ကြောင်း ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံးက ကြေညာသည်။ <ref>{{Cite web |last=DVB TV News|date=2026-04-11|title=ကော်သူးလေ အတိုင်ပင်ခံကောင်စီနဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီကို KNU ဖွဲ့စည်း- DVB News|url=https://www.youtube.com/watch?v=CZEAY59xewI|access-date=2026-04-12}}</ref><ref>{{Cite web |title=KNU က ကော်သူးလေပဋိညာဉ်ကို အတည်ပြုပြီး ကော်သူးလေ အတိုင်ပင်ခံကောင်စီနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဖွဲ့စည်း|url=https://bur.mizzima.com/2026/04/10/87297|url-status=live|access-date=၁၂ ဧပြီ ၂၀၂၆|website=Mizzima}}</ref> * ၁၁ - ချင်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းရှိ ချင်းညီနောင်အဖွဲ့များ၏ ထိန်းချုပ်မှုအောက်တွင်ရှိသော မင်းတပ်မြို့အား စစ်တပ်က ဧပြီလ ၁၁ ရက်နေ့၊ ည ၁၁ နာရီခွဲဝန်းကျင်တွင် လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် နေအိမ် အလုံး ၂၀ နှင့် မော်တော်ယာဉ် ၄ စီးတို့ ထိခိုက်ပျက်စီးခဲ့ရသည်။<ref name=":2" /> * ၁၂ - ကရင်ပြည်နယ်နှင့် မွန်ပြည်နယ်အစပ်ရှိ [[ဘီးလင်းမြို့နယ်]]အတွင်းရှိ စစ်တပ်၏ လေးကေစခန်းအား [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်ဖွဲ့]] (KNLA) နှင့် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်လိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း စစ်ရေးသတင်းရင်းမြစ်တစ်ခုက ဘီဘီစီသို့ အတည်ပြုပြောကြားခဲ့သည်။<ref name=":2">{{Cite web |date=2026-04-12 |title=ဧပြီ ၁၂ ရက် သတင်းများအနှစ်ချုပ်- ပြင်ဦးလွင်မှာ ရည်းစားဟောင်းက ဓားနဲ့ထိုးလို့ လက်ထပ်ခါနီး အမျိုးသမီးသေဆုံး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c8x79k47rvvo |access-date=2026-04-13 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * [[၁၈ ဧပြီ]] - စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ မင်းကွန်းဒေသရှိ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရလက်အောက်ခံ ပြည်သူ့လုံခြုံရေးအဖွဲ့ (ပလဖ) မှ ဒုတိယတာဝန်ခံအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင် ၁၅ ဦးတို့သည် စစ်ကောင်စီထံ လက်နက်စွန့်လွှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=ဧပြီ ၁၉ ရက် သတင်းများအနှစ်ချုပ် - မင်းကွန်းတိုက်နယ် ပလဖ ဒုတာဝန်ခံအပါ ၁၅ ဦး စစ်တပ်ထံ လက်နက်ချ|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cg543ry1ggdo|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-04-19|access-date=2026-04-19|language=my}}</ref> * ၂၅ ဧပြီ - ချင်းညီနောင် (CB) အဖွဲ့က တစ်နှစ်ကျော်ကြာ သိမ်းပိုက်ထားရှိသည့် ချင်းပြည်နယ်၊ ဖလမ်းမြို့ပေါ်ရှိ နေရာအချို့ကို စစ်တပ်က ပြန်လည်သိမ်းယူနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=ဧပြီ ၂၅ ရက် သတင်းအနှစ်ချုပ် - နေပြည်တော်မှာငလျင်လှုပ်|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cn8d05qq6edo|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25|language=my}}</ref><br /> * ၂၉ ဧပြီ - [[ကရင် အမျိုးသား အစည်းအရုံး|ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး]] (KNU)၊ တပ်မဟာ (၆) နယ်မြေအတွင်းရှိ မက္ကသာသတ္တုတွင်းအား တပ်မတော်က လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဒေသခံ ၁၃ ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-30 |title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၃၀ -ကဆုန်လပြည့်အထိမ်းအမှတ် အကျဉ်းသား ၁၅၀၀ ကျော်လွှတ်ပေး |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx21kj6xje2t |access-date=2026-04-30 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * ၃၀ ဧပြီ - [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (KIA) နှင့် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (PDF) ပူးပေါင်းတပ်များက သိမ်းပိုက်ထားခဲ့သည့် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[အင်းတော်မြို့]]အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီဖြစ်ကြောင်း တပ်မတော်က သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-01 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေ ၁ ရက် ဘီဘီစီတိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် - ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ဟာ မိတ်ဆွေဟောင်းလို့ တရုတ်ပြော |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c1k279vw387t |access-date=2026-05-01 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><br /> === မေ === * ၁ - ကချင်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ တိုက်ပွဲများကြောင့် မတ်လနှင့် ဧပြီလများတွင် အရပ်သား အနည်းဆုံး ၃၀ ဦး သေဆုံးခဲ့ရပြီး ၄၂ ဦး ဖမ်းဆီးခြင်းခံခဲ့ရကြောင်း ကချင်လူ့အခွင့်အရေး စောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့ (KHRW) က ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-02 |title=မေ ၂ ရက် သတင်းအနှစ်ချုပ် - ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို လွှတ်ပေးဖို့ ကုလ၊ အမေရိကန်နဲ့ ဂျပန်ထပ်တိုက်တွန်း |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c4g4mkjxgy2o |access-date=2026-05-03 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * ၄ - မန္တလေးတိုင်း၊ မြင်းခြံခရိုင်၊ တောင်သာမြို့နယ်အတွင်း၌ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (PDF) ဝင်များလိုက်ပါလာသည့် ယာဉ်အား ရွှေစည်ကြီးကျေးရွာမှ သံဘိုရွာဘက်သို့ မောင်းနှင်လာစဉ် စစ်တပ်နှင့် ပြည်သူ့စစ် ပူးပေါင်းအဖွဲ့က တောင်သာမြို့နယ်၊ သံဘိုရွာမကျေးရွာအနီးတွင် ကင်းပုန်းဝပ်၍ ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ PDF တပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၁ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-04|title=၂၀၂၆ ခုနှစ် မေ ၄ ရက်- အိန္ဒိယ ရေတပ်အကြီးအကဲ မြန်မာရောက်ပြီး မြန်မာရေတပ်ကို စစ်ဘက်သုံးပစ္စည်းတွေပေး|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c9q37d9x5lzt|access-date=2026-05-04|website=BBC News မြန်မာ|language=my}}</ref> * ၅ - တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလမှ စတင်ကာ ထိန်းချုပ်ထားခဲ့သော အင်းတော်မြို့၏ မြို့နယ်ခွဲဖြစ်သည့် [[မော်လူးမြို့]]ကို မြန်မာစစ်တပ်က မေလ ၅ ရက်နေ့တွင် ထိန်းချုပ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-05|title=၂၀၂၆ မေ ၅ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - အိန္ဒိယ-မြန်မာ နှစ်နိုင်ငံနယ်စပ်မှာ လက်နက်ကိုင်တပ်တွေ မရှိရေး နေပြည်တော်နဲ့ ဒေလီဆွေးနွေး|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cm2p15nvdm6t|access-date=2026-05-05|website=BBC News မြန်မာ|language=my}}</ref> * ၆ မေ - မတ္တရာ၊ သပိတ်ကျင်း၊ တကောင်း၊ ထီးချိုင့်၊ ကသာ၊ အင်းတော်နှင့် မော်လူးတို့ကို စစ်တပ်က ပြီးခဲ့သည့် လများအတွင်း ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် မန္တလေး-မတ္တရာ-သပိတ်ကျင်း-တကောင်း-ထီးချိုင့်-ကသာ-အင်းတော်-မော်လူး-နန့်စီးအောင်-မိုးညှင်း-မိုးကောင်း-မြစ်ကြီးနား လမ်းကြောင်းတစ်လျှောက်အား အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီး၊ ဖွင့်လှစ်လိုက်ကြောင်း နိုင်ငံပိုင်သတင်းစာများမှ ကြေညာသည်။ <ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ မေ၇ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - မန္တလေး-မြစ်ကြီးနား ကားလမ်းတစ်ခုလုံးကို ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီလို့ စစ်တပ်ကြေညာ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c3r2n458gw2t|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-05-07|access-date=2026-05-07|language=my}}</ref><ref>{{Cite web|title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက အကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူများ ယာယီစိုးမိုးထားသည့် နေရာများအား ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ပြီး မန္တလေး - မတ္တရာ - သပိတ်ကျင်း-တကောင်း- ထီးချိုင့် - ကသာ - အင်းတော် - မော်လူး - နန့်စီးအောင် - မိုးညှင်း - မိုးကောင်း - မြစ်ကြီးနား ဆက်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းအား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ပေးနိုင်ခဲ့ {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/82465|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-05-07|language=en}}</ref><br /> * မေ ၁၉ - ချင်းလက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များ၏ ထိန်းချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိခဲ့သော [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[တွန်းဇံမြို့]]အား စစ်တပ်နှင့် [[ဇိုမီးတော်လှန်ရေးတပ်မတော်]] (ZRA-EC) တို့ ပူးပေါင်းဖွဲ့စည်းထားသည့် တပ်ဖွဲ့က ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=တွန်းဇံမြို့ကို အစိုးရတပ်နဲ့ ZRA ပူးပေါင်းတပ်တွေ ​ထိန်းချုပ်|url=https://voiceofmyanmarnews.com/news/2026/05/21/%e1%80%90%e1%80%bd%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%87%e1%80%b6%e1%80%99%e1%80%bc%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%b7%e1%80%80%e1%80%ad%e1%80%af-%e1%80%a1%e1%80%85%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%b8%e1%80%9b%e1%80%90/|website=Voice of Myanmar|date=2026-05-21|access-date=2026-05-21|language=en-US|first=Editor Htein|last=Lin}}</ref> * မေ ၂၃ - စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး အထက်ပိုင်း၊ [[ကသာမြို့နယ်]]၊ ကသာ-အင်းတော်လမ်းပိုင်းရှိ [[နလယ်အင်းရွာ၊ ကသာမြို့နယ်|နလယ်အင်းရွာ]]အနီးသို့ လက်နက်ကြီးကျည် ကျရောက်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ၇ လအရွယ် ကလေးငယ်တစ်ဦးအပါအဝင် စစ်ရှောင် သုံးဦး သေဆုံးပြီး ငါးဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-24|title=မေ ၂၄ ရက်သတင်းအနှစ်ချုပ်- ကသာမြို့နယ်မှာ လက်နက်ကြီးကျည်ထိမှန်လို့ ၇ လသားကလေးအပါအဝင် စစ်ရှောင် ၃ ဦး သေဆုံး|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c5y0wqyekp0o|access-date=2026-05-24|website=BBC News မြန်မာ|language=my}}</ref> * မေ ၂၆ - [[၂၀၂၆ ကျောင်းသားတော်လှန်ရေးတပ်တော် အဖွဲ့ဝင်များ ဖမ်းဆီးခံရမှု]] === ဇွန် === * ၂၂ ဇွန် - မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မြင်းခြံခရိုင်]]အတွင်း [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]၏ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနလက်အောက်ခံ မြင်းခြံခရိုင် တပ်ရင်း သုံးရင်းထက်မနည်းက [[ပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]၏ စခန်းတစ်ခုအား ဝင်ရောက်စီးနင်းမှုကြောင့် တင်းမာမှုများ ဖြစ်ပေါ်နေသည်။<ref>{{Cite web |date=2026-06-22 |title=၂၀၂၆ ဇွန် ၂၂ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ဗြိတိသျှဝန်ကြီးချုပ် ကီယာစတာမာ ရာထူးကနေ နုတ်ထွက်မယ်လို့ကြေညာ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cly73qr8y0nt |access-date=2026-06-23 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> === စက်တင်ဘာ === * ၁၇ - [[ကယားပြည်နယ်|ကရင်နီပြည်နယ်]]၊ [[ဒီးမော့ဆိုခရိုင်]]၊ [[ဖရူဆိုမြို့နယ်]] မိုဆိုရွာအနီးတွင် စစ်တပ်က အသေခံဒရုန်းဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့မှုကြောင့် ကင်းစောင့်နေသည့် [[ကရင်နီအမျိုးသားများကာကွယ်ရေးတပ်]] (KNDF) တပ်ဖွဲ့ဝင် ငါးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-09-18 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁၈ ရက်-"မြန်မာရှိ အဖွဲ့အစည်းအားလုံးနဲ့ ဆက်ဆံနေ" ဟု အမေရိကန် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနပြော |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cqj3d2281m3zt |access-date=2026-09-18 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * ၂၄ - မွန်ပြည်နယ်နှင့် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအစပ်ရှိ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန၏ အထူးတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်ရုံးအား စက်တင်ဘာလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် စစ်တပ်က လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် PDF တပ်ဖွဲ့ဝင် လေးဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့ပြီး နောက်ထပ် ငါးဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိထားသည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2026-09-24 |title=NUG အထူးတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရပြီး လေးဦးထက်မနည်း သေဆုံး |url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/09/24/at-least-four-killed-and-five-injured-nug-special-forces/ |access-date=2026-09-25 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist|3}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] 2pl3s1zivk0irb959elez17kupgxipa 0 244918 1055123 808070 2026-09-24T16:50:54Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055123 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ရိုင်ယန် ရေးနိုး</br>{{Native name|en|Ryan Reynolds}} | native_name = Ryan Reynolds | native_name_lang = en | image = Deadpool 2 Japan Premiere Red Carpet Ryan Reynolds (cropped).jpg | caption = ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် ရိုက်ကူးခဲ့သော ဓာတ်ပုံ | birth_name = ရိုင်ယန် ရော့ဒ်နေး ရေးနိုး <br> ({{Lang-en|Ryan Rodney Reynolds}}) | birth_date = {{Birth date and age|1976|10|23}} | birth_place = [[ဗန်ကူးဗားမြို့]]၊ [[ဗြိတိသျှ ကိုလံဘီယာ ပြည်နယ်]]၊ [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | citizenship = {{flatlist| * ကနေဒါနိုင်ငံ * အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု }} | occupation = {{hlist|သရုပ်ဆောင်|ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်သူ|စီးပွားရေးသမား}} | years_active = ၁၉၉၁ – လက်ရှိ | works = [[#ရိုက်ကူးရေး|စာတွင်ရှု]] | awards = [[:en:List of awards and nominations received by Ryan Reynolds|စာရင်းအပြည့်အစုံကြည့်ရန်]] | spouse = {{unbulleted list | {{marriage|[[စကာလတ် ဂျိုဟန်ဆန်]]|2008|2011|end=divorced}} | {{marriage|[[:en:Blake Lively|ဘလိတ် လစ်ဗလေ]]|2012}}}} | children = ၄ | relatives = [[:en:Chester Reynolds|ချက်စတာ ရေးနိုး]] (အဘိုး) }} '''ရိုင်ယန် ရော့ဒ်နေး ရေးနိုး''' ({{Lang-en|'''Ryan Rodney Reynolds'''}}; ၂၃ အောက်တိုဘာ ၁၉၇၆ ဖွား) သည် ကနေဒီးယန်-အမေရိကန် ရုပ်ရှင်၊ ရုပ်မြင်သံကြား၊ ပြဇာတ်နှင့် အသံသရုပ်ဆောင်တစ်ဦးဖြစ်သည်။ သူ့အား ''[[:en:Deadpool_(film)|Deadpool]]'' နှင့် ''[[:en:Deadpool_2|Deadpool 2]]'' ရုပ်ရှင်ကားများတွင် ဝိတ် ဝီလ်ဆန် (Wade Wilson) / Deadpool အဖြစ်လည်းကောင်း ''[[:en:The_Hitman's_Bodyguard|Hitman's Bodyguard]]'' ရုပ်ရှင်ကားတွင် မိုက်ကယ် ဘရုစ် (Michael Bryce) အဖြစ်လည်းကောင်း လူသိများသည်။ ထို့ပြင် ရိုင်ယန် ရေးနိုး အား ''[[:en:National_Lampoon's_Van_Wilder|National Lampoon's Van Wilder]] ၊'' ''[[:en:Just_Friends|Just Friends]]'' ၊ ''[[:en:Definitely,_Maybe|Definitely၊ Maybe]]'' ၊ ''[[:en:The_Proposal_(2009_film)|The Proposal]]'' ၊ ''[[:en:The_Change-Up|The Change-Up]]'' ၊ ''[[:en:Safe_House_(2012_film)|Safe House]]'' နှင့် ''[[:en:Free_Guy|Free Guy]]'' စသည့် ရုပ်ရှင်ကားများတွင် သူပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သော ဇာတ်ရုပ်များကြောင့်လည်း လူသိများသည်။ ရေးနိုးသည် ၂၀၁၉ ခုနှစ်ထွက် ''[[:en:Detective_Pikachu_(film)|ပိုကီမွန်: စုံထောက် ပီကာချူး]]'' ရုပ်ရှင်ကားတွင် စုံထောက် ပီကာချူးအဖြစ်လည်းကောင်း၊ Screen Junkies ၏ Honest Trailers စီးရီးတွင် [[:en:Deadpool|Deadpool]] အဖြစ်လည်းကောင်း ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သေးသည်။ ရေးနိုးကို [[ဗြိတိသျှ ကိုလံဘီယာ ပြည်နယ်]]၊ [[ဗန်ကူးဗားမြို့]]တွင်မွေးဖွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.filmreference.com/film/48/Ryan-Reynolds.html|title=Ryan Reynolds Biography (1976-)|publisher=www.filmreference.com|accessdate=April 28, 2010}}</ref> Kitsilano အလယ်တန်းကျောင်းနှင့် Kwantlen Polytechnic တက္ကသိုလ်တို့တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။ ရေးနိုးသည် ၂၀၀၈ မှ ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ [[စကာလတ် ဂျိုဟန်ဆန်]]နှင့် [[လက်ထပ်ခြင်း|လက်ထပ်ခဲ့သည်]]။ သူမနှင့် ကွာရှင်းပြီးနောက် ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် [[:en:Blake_Lively|ဘလိတ် လစ်ဗလေ]]နှင့် လက်ထပ်ခဲ့ပြီး သမီး ၃ ယောက်ထွန်းကားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=Blake Lively & Ryan Reynolds Are Married|url=http://www.people.com/people/article/0,,20628487,00.html|publisher=People|accessdate=2016-01-02|archive-date=22 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022230909/http://www.people.com/people/article/0%2c%2c20628487%2c00.html|url-status=dead}}</ref> ၂၀၂၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် သူတို့စုံတွဲသည် စတုတ္ထမြောက်ရင်သွေးကို မျှော်လင့်ထားကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=Blake Lively Is Pregnant, Expecting Baby No. 4 with Ryan Reynolds — See Her Baby Bump!|url=https://people.com/parents/blake-lively-pregnant-expecting-fourth-baby-ryan-reynolds/|accessdate=2022-09-15}}</ref> ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ရိုင်ယန် ရေးနိုးသည် ဟောလိဝုဒ် အောင်မြင်ကျော်ကြားသူများ၏လမ်းမပေါ်တွင် ကြယ်ပွင့် ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.biography.com/people/ryan-reynolds-20639933|title=Ryan Reynolds|language=en-us|access-date=2018-05-18}}</ref> == ရိုက်ကူးရေး == === ရုပ်ရှင် === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" | ခုနှစ် ! scope="col" | ဇာတ်ကားအမည် ! scope="col" | ဇာတ်ကောင်အမည် ! scope="col" class="unsortable" | မှတ်ချက် ! scope="col" class="unsortable" | ကိုးကား |- !scope=row|1993 |''Ordinary Magic'' |Jeffrey / Ganesh | |style="text-align:center;"|<ref name=Magic>{{cite news|url=https://variety.com/1993/film/reviews/ordinary-magic-1200434079/|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|title=Ordinary Magic|last=Lenti|first=Paul|date=November 28, 1993|access-date=December 5, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206141436/https://variety.com/1993/film/reviews/ordinary-magic-1200434079/|archive-date=December 6, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|1997 | ''{{sort|Alarmist|The Alarmist}}'' |{{sort|Ancona|Howard Ancona}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1998/10/16/movies/film-review-peddling-home-security-by-hook-and-crook.html|work=[[The New York Times]]|title=Film Review; Peddling Home Security by Hook and Crook|last=Holden|first=Stephen|date=October 16, 1998|access-date=December 5, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206141437/https://www.nytimes.com/1998/10/16/movies/film-review-peddling-home-security-by-hook-and-crook.html|archive-date=December 6, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |1999 |''Coming Soon'' |{{sortname|Henry|Lipschitz|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/1096783_coming_soon|publisher=Rotten Tomatoes|access-date=December 5, 2019|title=Coming Soon (1999)|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129201204/https://www.rottentomatoes.com/m/1096783_coming_soon|archive-date=November 29, 2017|url-status=live}}</ref> |- |''Dick'' |Chip | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://variety.com/1999/film/reviews/dick-1200458276/|work=Variety|title=Dick|date=July 28, 1999|access-date=December 5, 2019|last=McCarthy|first=Todd|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206141440/https://variety.com/1999/film/reviews/dick-1200458276/|archive-date=December 6, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2000 |''Boltneck'' |Karl |Originally known as ''Big Monster on Campus'' |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://variety.com/1998/film/news/big-monster-on-campus-wraps-1117478951/|work=Variety|date=July 29, 1998|title='Big Monster on Campus' wraps|access-date=December 7, 2019|last=Lorber|first=Danny|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205002001/https://variety.com/1998/film/news/big-monster-on-campus-wraps-1117478951/|archive-date=December 5, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.tvguide.com/movies/boltneck/review/134982/|title=Boltneck|last=Pardi|first=Robert|publisher=[[TV Guide]]|access-date=December 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210192101/https://www.tvguide.com/movies/boltneck/review/134982/|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''Alive'' |John | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.indiewire.com/2015/08/how-ryan-reynolds-unexpectedly-became-an-independent-film-superstar-59209/|publisher=IndieWire|date=August 17, 2015|access-date=December 7, 2019|title=How Ryan Reynolds Unexpectedly Became An Independent Film Superstar|last=Erbland|first=Kate|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209155109/https://www.indiewire.com/2015/08/how-ryan-reynolds-unexpectedly-became-an-independent-film-superstar-59209/|archive-date=December 9, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2001 | ''Finder's Fee'' | Quigley | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://variety.com/2001/film/reviews/finder-s-fee-1200468702/|work=Variety|date=June 20, 2001|access-date=December 8, 2019|title=Finder's Fee|last=Koehler|first=Robert|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208111123/https://variety.com/2001/film/reviews/finder-s-fee-1200468702/|archive-date=December 8, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2002 | ''National Lampoon's Van Wilder'' |{{sortname|Van|Wilder|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref name=Wilder>{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/national-lampoons-van-wilder-2002|title=National Lampoon's Van Wilder movie review (2002)|access-date=December 8, 2019|date=April 5, 2002|last=Ebert|first=Roger|publisher=[[RogerEbert.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208111128/https://www.rogerebert.com/reviews/national-lampoons-van-wilder-2002|archive-date=December 8, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''Buying the Cow'' |{{sortname|Mike|Hanson|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/buying_the_cow|publisher=Rotten Tomatoes|title=Buying the Cow|access-date=December 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430124410/https://www.rottentomatoes.com/m/buying_the_cow|archive-date=April 30, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2003 | ''{{sort|In-Laws|The In-Laws}}'' |{{sortname|Mark|Tobias|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-in-laws-2003|date=May 23, 2003|access-date=December 8, 2019|title=The In-Laws movie review & film summary (2003)|publisher=RogerEbert.com|last=Ebert|first=Roger|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208111141/https://www.rogerebert.com/reviews/the-in-laws-2003|archive-date=December 8, 2019|url-status=live}}</ref> |- |''Foolproof'' |Kevin | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.radiotimes.com/film/skh9k/foolproof/|work=[[Radio Times]]|title=Foolproof (2003)|access-date=December 8, 2019|last=Freer|first=Sloan|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208111305/https://www.radiotimes.com/film/skh9k/foolproof/|archive-date=December 8, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2004 |''Harold & Kumar Go to White Castle'' |Male nurse | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b8a760a38|title=Harold & Kumar Go to White Castle (2004)|access-date=December 7, 2019|publisher=[[British Film Institute]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207223459/https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b8a760a38|archive-date=December 7, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''Blade: Trinity'' |Hannibal King | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b8a222915|publisher=British Film Institute|access-date=December 7, 2019|title=Blade Trinity (2004)|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504160655/https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b8a222915|archive-date=May 4, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |2005 | ''{{sort|Amityville|The Amityville Horror}}'' |{{sortname|George|Lutz|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b8a98da3e|publisher=British Film Institute|access-date=December 7, 2019|title=The Amityville Horror (2005)|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205140211/https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b8a98da3e|archive-date=December 5, 2019|url-status=live}}</ref> |- |''Waiting...'' |Monty | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://catalog.afi.com/Film/63654-WAITING-?sid=a993cfcf-2099-4e37-949d-92a54ba15dab&sr=14.678511&cp=1&pos=1|publisher=[[American Film Institute]]|access-date=December 7, 2019|title=Waiting...|archive-date=August 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200826113327/https://catalog.afi.com/Film/63654-WAITING-?sid=a993cfcf-2099-4e37-949d-92a54ba15dab&sr=14.678511&cp=1&pos=1|url-status=live}}</ref> |- | ''Just Friends'' |{{sortname|Chris|Brander|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://catalog.afi.com/Film/63478-JUST-FRIENDS?sid=16ed78fa-dd2e-4642-a5f9-25c6499a02b8&sr=14.207684&cp=1&pos=0|publisher=American Film Institute|access-date=December 7, 2019|title=Just Friends|archive-date=August 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200826112626/https://catalog.afi.com/Film/63478-JUST-FRIENDS?sid=16ed78fa-dd2e-4642-a5f9-25c6499a02b8&sr=14.207684&cp=1&pos=0|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2006 | ''Smokin' Aces'' |{{sortname|Richard|Messner|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/3675034/In-pictures-Smokin-Aces.html?image=4|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=December 7, 2019|title=In pictures: Smokin' Aces|archive-date=May 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523141311/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/3675034/In-pictures-Smokin-Aces.html?image=4|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/01/26/movies/26smok.html|title=Sometimes Pulp Fiction Emphasizes Pulp Over Fiction|work=The New York Times|date=January 26, 2007|access-date=December 7, 2019|last=Scott|first=A. O.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208175759/https://www.nytimes.com/2007/01/26/movies/26smok.html|archive-date=December 8, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2007 | ''{{sort|Nines|The Nines}}'' | Gary / Gavin / Gabriel{{efn|In this film, Reynolds played three different characters.}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://catalog.afi.com/Film/64405-THE-NINES?sid=edaffe12-4a08-4012-8651-511004c016e7&sr=10.349089&cp=1&pos=0|publisher=American Film Institute|access-date=December 7, 2019|title=The Nines|archive-date=August 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200826113336/https://catalog.afi.com/Film/64405-THE-NINES?sid=edaffe12-4a08-4012-8651-511004c016e7&sr=10.349089&cp=1&pos=0|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |2008 | ''Chaos Theory'' |{{sortname|Frank|Allen|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://catalog.afi.com/Film/64601-CHAOS-THEORY?sid=ac16849c-88d2-46a6-a0c1-b95d240ba7f4&sr=15.759511&cp=1&pos=0|publisher=American Film Institute|access-date=December 7, 2019|title=Chaos Theory|archive-date=August 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200826112806/https://catalog.afi.com/Film/64601-CHAOS-THEORY?sid=ac16849c-88d2-46a6-a0c1-b95d240ba7f4&sr=15.759511&cp=1&pos=0|url-status=live}}</ref> |- | ''Definitely, Maybe'' |{{sortname|Will|Hayes|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://catalog.afi.com/Film/64620-DEFINITELY-MAYBE?sid=1f7ad12e-3ff0-4d32-9518-3e2c198c6ade&sr=16.29253&cp=1&pos=0|publisher=American Film Institute|access-date=December 7, 2019|title=Definitely, Maybe|archive-date=August 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200826113341/https://catalog.afi.com/Film/64620-DEFINITELY-MAYBE?sid=1f7ad12e-3ff0-4d32-9518-3e2c198c6ade&sr=16.29253&cp=1&pos=0|url-status=live}}</ref> |- | ''Fireflies in the Garden'' |Michael | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/review/fireflies-garden-film-review-125637|work=The Hollywood Reporter|date=February 13, 2008|access-date=December 7, 2019|title=Fireflies in the Garden: Film Review|last=Honeycutt|first=Kirk|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210172028/https://www.hollywoodreporter.com/review/fireflies-garden-film-review-125637|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" |2009 | ''Adventureland'' |{{sortname|Mike|Connell|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b019gb6b|title=Adventureland|access-date=December 9, 2019|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211062503/https://www.bbc.co.uk/programmes/b019gb6b|archive-date=December 11, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''X-Men Origins: Wolverine'' |Wade Wilson / Weapon XI{{efn|name=Diff1|In this film, Reynolds plays a character known by different names.}} |Additional dialogue |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://collider.com/review-xmen-origins-wolverine/|title=Review: X-Men Origins – Wolverine|publisher=[[Collider (website)|Collider]]|last=Goldberg|first=Matt|date=April 30, 2009|access-date=December 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210173546/https://collider.com/review-xmen-origins-wolverine/|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=November 14, 2016|last=Holmes|first=Adam|title=How Ryan Reynolds Contributed To X-Men Origins: Wolverine Off Camera|url=https://www.cinemablend.com/news/1585280/how-ryan-reynolds-contributed-to-x-men-origins-wolverine-off-camera |access-date=October 8, 2020|publisher=CinemaBlend}}</ref> |- | ''{{sort|Proposal|The Proposal}}'' |{{sortname|Andrew|Paxton|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b8c9deca3|publisher=British Film Institute|access-date=December 7, 2019|title=The Proposal (2009)|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830091516/https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b8c9deca3|archive-date=August 30, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''Paper Man'' |{{sortname|Captain|Excellent|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b8d0d0365|publisher=British Film Institute|access-date=December 7, 2019|title=Paper Man (2009)|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207223423/https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b8d0d0365|archive-date=December 7, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2010 | ''Buried'' |{{sortname|Paul|Conroy|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://catalog.afi.com/Film/66448-BURIED?sid=1a3ad65d-f365-460b-aaee-adb965c6562d&sr=15.417713&cp=1&pos=0|title=Buried|publisher=American Film Institute|access-date=December 8, 2019|archive-date=August 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200826113346/https://catalog.afi.com/Film/66448-BURIED?sid=1a3ad65d-f365-460b-aaee-adb965c6562d&sr=15.417713&cp=1&pos=0|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |2011 | ''Green Lantern'' |Hal Jordan / Green Lantern | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://catalog.afi.com/Film/66783-GREEN-LANTERN?sid=eac38694-a4c7-46a6-9cfa-0327148334ee&sr=14.371449&cp=1&pos=0|publisher=American Film Institute|access-date=December 8, 2019|title=Green Lantern|archive-date=August 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200826113350/https://catalog.afi.com/Film/66783-GREEN-LANTERN?sid=eac38694-a4c7-46a6-9cfa-0327148334ee&sr=14.371449&cp=1&pos=0|url-status=live}}</ref> |- |''{{sort|Change|The Change-Up}}'' |{{sortname|Mitch|Planko|Dave|Lockwood|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-change-up-2011|publisher=RogerEbert.com|date=August 3, 2011|access-date=December 8, 2019|title=The Change-Up movie review & film summary (2011)|last=Ebert|first=Roger|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208111137/https://www.rogerebert.com/reviews/the-change-up-2011|archive-date=December 8, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''{{sort|Whale|The Whale}}'' | Narrator |Also executive producer |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/review/whale-film-review-239247|work=The Hollywood Reporter|date=September 22, 2011|access-date=December 7, 2019|title=The Whale: Film Review|last=McCarthy|first=Todd|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129200945/https://www.hollywoodreporter.com/review/whale-film-review-239247|archive-date=November 29, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2012 | ''Safe House'' |{{sortname|Matt|Weston|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2012/feb/23/safe-house-review|title=Safe House – review|work=[[The Guardian]]|last=Bradshaw|first=Peter|date=February 23, 2012|access-date=December 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190827181732/https://www.theguardian.com/film/2012/feb/23/safe-house-review|archive-date=August 27, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''Ted'' |Jared |Uncredited cameo |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2012/dec/29/years-strangest-movie-cameos|work=The Guardian|title=2012: Odd spots|last=Sampson|first=Issy|date=December 29, 2012|access-date=December 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210172024/https://www.theguardian.com/film/2012/dec/29/years-strangest-movie-cameos|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |2013 | ''{{sort|Croods|The Croods}}'' | Guy |Voice |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-croods-2013|publisher=RogerEbert.com|last=Minow|first=Nell|access-date=December 7, 2019|title=The Croods movie review & film summary (2013)|date=March 20, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210172024/https://www.rogerebert.com/reviews/the-croods-2013|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''Turbo'' |Turbo |Voice |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|last=Seitz|first=Matt Zoller|url=https://www.rogerebert.com/reviews/turbo-2013|publisher=RogerEbert.com|date=July 16, 2013|access-date=December 8, 2019|title=Turbo movie review & film summary (2013)|archive-url=https://web.archive.org/web/20191031205311/https://www.rogerebert.com/reviews/turbo-2013|archive-date=October 31, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''R.I.P.D.'' |{{sortname|Nick|Walker|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/ripd-2013|publisher=RogerEbert.com|date=July 19, 2013|last=Boone|first=Steven|access-date=December 8, 2019|title=R.I.P.D. movie review & film summary (2013)|archive-url=https://web.archive.org/web/20190705134015/https://www.rogerebert.com/reviews/ripd-2013|archive-date=July 5, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |2014 |''{{sort|Voices|The Voices}}'' |{{sortname|Jerry|Hickfang|nolink=1}}, Bosco, Mr. Whiskers, The Deer, and Bunny Monkey{{efn|Reynolds played five different characters in this film.}} |Voice |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.radiotimes.com/film/ddr8gq/the-voices/|title=The Voices|work=Radio Times|access-date=December 7, 2019|last=Papamichael|first=Stella|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210192101/https://www.radiotimes.com/film/ddr8gq/the-voices/|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''{{sort|Captive|The Captive}}'' |Matthew | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/filmreviews/10834352/The-Captive-review-queasily-unsettling.html|work=The Daily Telegraph|date=May 16, 2014|access-date=December 7, 2019|title=The Captive, review: 'queasily unsettling'|last=Collin|first=Robbie|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208175754/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/filmreviews/10834352/The-Captive-review-queasily-unsettling.html|archive-date=December 8, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''{{sort|Million|A Million Ways to Die in the West}}'' | Cowboy | Uncredited cameo |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.elle.com/uk/fashion/celebrity-style/articles/a484/elle-reviews-a-million-ways-to-die-in-the-west-film-amanda-seyfried-charlize-theron-liam-neeson/|work=Elle|title=Elle reviews A Million Ways to Die in the West|date=May 29, 2014|access-date=December 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210172025/https://www.elle.com/uk/fashion/celebrity-style/articles/a484/elle-reviews-a-million-ways-to-die-in-the-west-film-amanda-seyfried-charlize-theron-liam-neeson/|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |2015 |''Mississippi Grind'' |Curtis | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2015/oct/25/mississippi-grind-review-rewarding-gambling-drama|date=October 25, 2015|access-date=December 7, 2019|last=Kermode|first=Mark|work=The Observer|title=Mississippi Grind review – a gambling road movie that offers rich rewards|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208175805/https://www.theguardian.com/film/2015/oct/25/mississippi-grind-review-rewarding-gambling-drama|archive-date=December 8, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''Woman in Gold'' |E. Randol Schoenberg | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2015/apr/12/woman-in-gold-helen-mirren-observer-review|work=The Observer|date=April 12, 2015|access-date=December 7, 2019|last=Romney|first=Jonathan|title=Woman in Gold review – Helen Mirren twinkles|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208175759/https://www.theguardian.com/film/2015/apr/12/woman-in-gold-helen-mirren-observer-review|archive-date=December 8, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''Self/less'' |{{sortname|Young|Damian|nolink=1}} / Edward{{efn|name=Diff1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Coming Back As A Better Slab Of Beef Isn't All It's Cracked Up To Be|url=https://www.npr.org/2015/07/09/420904364/coming-back-as-a-better-slab-of-beef-isnt-all-its-cracked-up-to-be?t=1575997112733|publisher=[[NPR]]|date=July 9, 2015|access-date=December 7, 2019|last=Jenkins|first=Mark|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210172027/https://www.npr.org/2015/07/09/420904364/coming-back-as-a-better-slab-of-beef-isnt-all-its-cracked-up-to-be%3Ft%3D1575997112733|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2016 | ''Criminal'' |{{sortname|Bill|Pope|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/criminal-2016|publisher=RogerEbert.com|date=April 15, 2016|access-date=December 8, 2019|title=Criminal movie review & film summary (2016)|last=Sobczynski|first=Peter|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208111140/https://www.rogerebert.com/reviews/criminal-2016|archive-date=December 8, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''Deadpool'' | rowspan="2" |Wade Wilson / Deadpool |Also producer |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://variety.com/2016/film/reviews/deadpool-review-ryan-reynolds-1201695367/|work=Variety|date=February 6, 2016|access-date=December 8, 2019|title=Film Review: 'Deadpool'|last=Chang|first=Justin|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704043733/http://variety.com/2016/film/reviews/deadpool-review-ryan-reynolds-1201695367/|archive-date=July 4, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |2017 | ''No Good Deed'' |Short film; also writer |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.theverge.com/2017/3/4/14814330/heres-the-deadpool-2-teaser-playing-before-logan|title=Here's the Deadpool 2 teaser playing before Logan|publisher=[[The Verge]]|date=March 4, 2017|access-date=December 7, 2019|last=Liptak|first=Andrew|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810171018/https://www.theverge.com/2017/3/4/14814330/heres-the-deadpool-2-teaser-playing-before-logan|archive-date=August 10, 2017|url-status=live}}</ref> |- | ''Life'' |{{sortname|Rory|Adams|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|last=Poritsky|first=Jonathan|url=https://www.indiewire.com/2017/03/life-review-ryan-reynolds-jake-gyllenhaal-sxsw-2017-1201794953/|publisher=IndieWire|access-date=December 7, 2019|date=March 19, 2017|title='Life' Review: 'Alien' Meets 'Gravity' In Daniel Espinosa's Derivative Sci-Fi Survival Story|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208111123/https://www.indiewire.com/2017/03/life-review-ryan-reynolds-jake-gyllenhaal-sxsw-2017-1201794953/|archive-date=December 8, 2019|url-status=live}}</ref> |- |''{{sort|Hitman's|The Hitman's Bodyguard}}'' |{{sortname|Michael|Bryce|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-hitmans-bodyguard-2017|publisher=RogerEbert.com|date=August 18, 2017|access-date=December 8, 2019|title=The Hitman's Bodyguard movie review (2017)|last=Wloszczyna|first=Susan|archive-url=https://web.archive.org/web/20191031184621/https://www.rogerebert.com/reviews/the-hitmans-bodyguard-2017|archive-date=October 31, 2019|url-status=live}}</ref> |- !rowspan="3" scope="row"|2018 |rowspan="3"|''Deadpool 2'' |Wade Wilson / Deadpool |rowspan="3"|Voice and motion capture for Juggernaut<br/>Also producer and writer |rowspan="3" style="text-align:center;"|<ref>{{cite magazine|title=Review: Deadpool 2 Isn't Nearly as Clever as It Thinks It Is|url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2018/05/review-deadpool-2|magazine=Vanity Fair|date=May 15, 2018|access-date=December 7, 2019|last=Collins|first=K. Austin|archive-url=https://web.archive.org/web/20190114111320/https://www.vanityfair.com/hollywood/2018/05/review-deadpool-2|archive-date=January 14, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/05/02/movies/ryan-reynolds-deadpool-2.html|work=The New York Times|date=May 2, 2018|access-date=December 7, 2019|last=Buckley|first=Cara|title=This Story Has Already Stressed Ryan Reynolds Out|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507224630/https://www.nytimes.com/2018/05/02/movies/ryan-reynolds-deadpool-2.html|archive-date=May 7, 2018|url-status=live}}</ref><br /><ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/deadpool-2-ryan-reynolds-shocked-costar-by-suiting-up-as-juggernaut-1132610|work=The Hollywood Reporter|title=Ryan Reynolds Hid His Secret 'Deadpool 2' Role From Cast|last=Couch|first=Aaron|access-date=December 7, 2019|date=August 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209103145/https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/deadpool-2-ryan-reynolds-shocked-costar-by-suiting-up-as-juggernaut-1132610|archive-date=December 9, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thewrap.com/once-upon-a-deadpool-film-review-ryan-reynolds-fred-savage/|publisher=TheWrap|access-date=December 9, 2019|title='Once Upon a Deadpool' Film Review: Ryan Reynolds Cleverly Milks Cash Cow a Second Time|last=Duralde|first=Alonso|date=December 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209202002/https://www.thewrap.com/once-upon-a-deadpool-film-review-ryan-reynolds-fred-savage/|archive-date=December 9, 2019|url-status=live}}</ref> |- |Juggernaut{{efn|name=Diff1}} |- |Himself (cameo) |- ! rowspan="4" scope="row" |2019 |''Great Bear Rainforest'' |Narrator |Documentary |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://variety.com/2019/film/reviews/great-bear-rainforest-imax-review-1203141325/|work=Variety|title=Film Review: 'Great Bear Rainforest'|date=February 15, 2019|access-date=August 25, 2020|last=Howard|first=Courtney|archive-date=July 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729191500/https://variety.com/2019/film/reviews/great-bear-rainforest-imax-review-1203141325/|url-status=live}}</ref> |- |''Detective Pikachu'' |Detective Pikachu / Harry Goodman{{efn|name=Diff2|Reynolds played two different characters in this film.}} |Voice only and facial motion capture for Pikachu |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.nme.com/news/ryan-reynolds-detective-pikachu-r-rated-adult-version-outtakes-interview-2485056|work=[[NME]]|title=Ryan Reynolds says there's enough outtakes from 'Detective Pikachu' to make an R-Rated version|date=May 7, 2019|access-date=December 7, 2019|last=Moore|first=Sam|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209103143/https://www.nme.com/news/ryan-reynolds-detective-pikachu-r-rated-adult-version-outtakes-interview-2485056|archive-date=December 9, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uk.ign.com/articles/2019/05/12/detective-pikachu-ending-explained-sequel-ryan-reynolds-harry-goodman|publisher=[[IGN]]|date=May 12, 2019|access-date=December 7, 2019|title=Pokémon Detective Pikachu Ending Explained – What's the Deal with Harry Goodman?|last=Schwartz|first=Terri|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209103148/https://uk.ign.com/articles/2019/05/12/detective-pikachu-ending-explained-sequel-ryan-reynolds-harry-goodman|archive-date=December 9, 2019|url-status=live}}</ref> |- |''Hobbs & Shaw'' |{{sortname|Victor|Locke|nolink=1}} (uncredited)<br />Eteon Director{{efn|name=Diff2}} |Eteon Director voice only and credited under the pseudonym Champ Nightengale |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/hobbs-shaw-uncredited-a-listers-rewrote-lines-1229131|work=The Hollywood Reporter|access-date=December 7, 2019|title='Hobbs & Shaw' Director on the Uncredited A-Listers Who Rewrote Their Lines and Those Keanu Rumors|last=Davids|date=August 5, 2019|first=Brian|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209194133/https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/hobbs-shaw-uncredited-a-listers-rewrote-lines-1229131|archive-date=December 9, 2019|url-status=live}}</ref> |- |''{{sort|Six|6 Underground}}'' |One | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/6-underground-trailer-ryan-reynolds-chased-italy-1254850|title=Ryan Reynolds Leads Car Chase Through Italy in '6 Underground' Trailer|work=The Hollywood Reporter|date=November 14, 2019|last=Schaffstall|first=Katherine|access-date=December 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220190035/https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/6-underground-trailer-ryan-reynolds-chased-italy-1254850|archive-date=December 20, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2020 |''{{sort|Croods|The Croods: A New Age}}'' |Guy |Voice |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://variety.com/2020/film/news/the-croods-a-new-age-trailer-sequel-1234776387/|work=Variety|first=Jazz|last=Tangcay|title='The Croods: A New Age' Gets First Trailer From DreamWorks|date=September 21, 2020|access-date=September 23, 2020|archive-date=September 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921210438/https://variety.com/2020/film/news/the-croods-a-new-age-trailer-sequel-1234776387/|url-status=live}}</ref> |- !scope=row rowspan="5" |2021 |''Hitman's Wife's Bodyguard'' |{{sortname|Michael|Bryce|nolink=1}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.empireonline.com/movies/news/richard-e-grant-antonio-banderas-target-hitman-bodyguard-wife/|work=[[Empire (film magazine)|Empire]]|title=Richard E. Grant And Antonio Banderas Target The Hitman's Wife's Bodyguard|last=White|first=James|date=March 13, 2019|access-date=December 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208181314/https://www.empireonline.com/movies/news/richard-e-grant-antonio-banderas-target-hitman-bodyguard-wife/|archive-date=December 8, 2019|url-status=live}}</ref> |- |''Deadpool and Korg React'' |Wade Wilson / Deadpool{{efn|name=Diff1}} |Promotional short film; also producer and director |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.empireonline.com/movies/news/deadpool-and-korg-react-to-the-free-guy-trailer-in-funny-new-video/|title=Deadpool And Korg React To The Free Guy Trailer In Funny New Video|date=July 13, 2021|access-date=November 12, 2021|last=White|first=James|work=Empire}}</ref> |- |rowspan="2"|''Free Guy'' |Guy |rowspan="2"|Provides the voice and facial capture for Dude; also producer |rowspan="2" style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://variety.com/2019/film/news/free-guy-trailer-ryan-reynolds-taika-waititi-jodie-comer-video-games-1203428389/|work=Variety|title='Free Guy': Ryan Reynolds, Taika Waititi, Jodie Comer Star in First Trailer|last=Nyren|first=Erin|access-date=December 7, 2019|date=December 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207195213/https://variety.com/2019/film/news/free-guy-trailer-ryan-reynolds-taika-waititi-jodie-comer-video-games-1203428389/|archive-date=December 7, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=New 'Free Guy' Clip Introduces an Eerily Buff Dude, Also Played by Ryan Reynolds|url=https://collider.com/free-guy-clip-buff-dude-ryan-reynolds/|publisher=Collider|date=August 2, 2021|access-date=November 12, 2021|last=Boccela|first=Maggie}}</ref> |- |Dude{{efn|name=Diff2|Reynolds played two different characters in this film.}} |- |''Red Notice'' |{{sortname|Nolan|Booth|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.irishexaminer.com/lifestyle/artsandculture/arid-40742373.html|work=Irish Examiner|date=November 12, 2021|access-date=November 12, 2021|title=Film review: Red Notice could have been great with a bit more finesse|last=Burke|first=Declan}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |2022 |''{{sort|Adam|The Adam Project}}'' |{{sortname|Adam|Reed|nolink=1}} |Also producer |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/mark-ruffalo-catherine-keener-join-ryan-reynolds-in-the-adam-project-for-skydance-netflix-exclusive|title=Mark Ruffalo, Catherine Keener Join Ryan Reynolds in 'The Adam Project' for Skydance, Netflix (Exclusive)|work=The Hollywood Reporter|last=Kit|first=Borys|date=November 23, 2020|access-date=November 27, 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2022/mar/10/the-adam-project-review-ryan-reynolds-quips-through-thin-netflix-sci-fi|date=March 10, 2022|accessdate=January 31, 2023|work=The Guardian|title=The Adam Project review – Ryan Reynolds quips through thin Netflix sci-fi|last=Horton|first=Adrian}}</ref> |- |''Bullet Train'' |Carver |Uncredited cameo |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=Cremona |first1=Patrick |title=Bullet Train cameos: All the uncredited appearances |url=https://www.radiotimes.com/movies/bullet-train-cameos/ |work=[[Radio Times]] |access-date=August 4, 2022}}</ref> |- |''Spirited'' |{{sortname|Clint|Briggs|nolink=1}} |Also producer |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://collider.com/spirited-review-ryan-reynolds-will-ferrell/|title='Spirited' Review: Ryan Reynolds and Will Ferrell Find New Cheer in 'A Christmas Carol'|publisher=Collider|date=November 9, 2022|accessdate=January 31, 2023|last=Bonaime|first=Ross}}</ref> |- ! scope="row" |2023 |''Ghosted'' |Jonas |Cameo |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.radiotimes.com/movies/ghosted-cameos-chris-evans-marvel-newsupdate/|work=Radio Times|title=Ghosted cameos see Chris Evans reunite with Marvel co-stars|date=April 21, 2023|accessdate=April 24, 2023|last=Cremona|first=Patrick}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row"|2024 | {{Pending film|Deadpool 3}} |Wade Wilson / Deadpool |Also producer and writer; filming |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web |last=Dick |first=Jeremy |date=May 23, 2023 |title=Deadpool 3 Officially Starts Filming |url=https://movieweb.com/deadpool-3-filming-start/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524001453/https://movieweb.com/deadpool-3-filming-start/ |archive-date=May 24, 2023 |access-date=May 23, 2023 |website=[[MovieWeb]]}}</ref> |- | {{Pending film|IF}} |TBA |Also producer; post-production |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://collider.com/if-movie-filming-start-ryan-reynolds-steve-carell-john-krasinski/|publisher=Collider|date=August 31, 2022|accessdate=January 31, 2023|last=King|first=Aidan|title=John Krasinski's 'IF' With Ryan Reynolds and Steve Carell Begins Filming}}</ref> |} === ရုပ်မြင်သံကြား === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !scope="col"|ခုနှစ် !scope="col"|ဇာတ်လမ်းအမည် !scope="col"|ဇာတ်ကောင်(များ) !scope="col" class="unsortable" | မှတ်ချက် !scope="col" class="unsortable" | ကိုးကား |- !scope=row|1990–1993 | ''Hillside'' |{{sortname|Billy|Simpson|nolink=1}} |13 episodes; aka ''Fifteen'' |style="text-align:center;"|<ref name=debut>{{cite web|url=https://etcanada.com/photos/93300/ryan-reynolds-is-a-canuck-through-and-through/#image-48554|title=He Got His Start On Canadian Television|publisher=[[Entertainment Tonight Canada]]|access-date=December 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209110152/https://etcanada.com/photos/93300/ryan-reynolds-is-a-canuck-through-and-through/#image-48554|archive-date=December 9, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2018/05/18/deadpool-2-star-ryan-reynolds-first-acting-job-paid-150.html|date=May 18, 2018|access-date=December 7, 2019|title='Deadpool 2' star Ryan Reynolds' first acting job paid $150 and he 'felt like a gazillionaire'|last=Huddleston Jr.|first=Tom|publisher=[[CNBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210155011/https://www.cnbc.com/2018/05/18/deadpool-2-star-ryan-reynolds-first-acting-job-paid-150.html|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|1993–1994 | ''{{sort|Odyssey|The Odyssey}}'' |Macro / Lee{{efn|name=Diff5|Reynolds played two different characters in this television show.}} |13 episodes |style="text-align:center;"|<ref name=debut/> |- !scope=row|1994 | ''My Name is Kate'' |{{sortname|Kevin|Bannister|nolink=1}} | Television film |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.radiotimes.com/film/frjxks/my-name-is-kate/|title=My Name is Kate|access-date=December 7, 2019|last=Ferguson|work=Radio Times|first=John|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210155013/https://www.radiotimes.com/film/frjxks/my-name-is-kate/|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|1995–1998 | ''{{sort|Outer|The Outer Limits}}'' | {{sort|Nodel|Paul Nodel / Derek Tillman}}{{efn|name=Diff5}} | 3 episodes |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.tvguide.com/tvshows/the-outer-limits/cast/194536/|publisher=TV Guide|access-date=December 7, 2019|title=The Outer Limits Cast and Characters|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210192107/https://www.tvguide.com/tvshows/the-outer-limits/cast/194536/|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|1995 | ''Serving in Silence: The Margarethe Cammermeyer Story'' | Andy | Television film |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b7e1a2421|publisher=British Film Institute|access-date=December 7, 2019|title=Serving in Silence The Margarethe Cammermeyer Story (1995)|archive-url=https://web.archive.org/web/20191021035344/https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b7e1a2421|archive-date=October 21, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row rowspan=5|1996 | ''{{sort|X|The X-Files}}'' |{{sortname|Jay "Boom"|DeBoom|nolink=1}} | Episode: "Syzygy" |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|last=Enlow|first=Courtney|url=https://www.syfy.com/syfywire/chosen-one-of-the-day-ryan-reynolds-as-jay-boom-deboom-on-the-x-files|publisher=[[Syfy]]|title=Chosen One of the Day: Ryan Reynolds as Jay 'Boom' Deboom on The X-Files|date=May 18, 2018|access-date=December 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210160516/https://www.syfy.com/syfywire/chosen-one-of-the-day-ryan-reynolds-as-jay-boom-deboom-on-the-x-files|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''{{sort|John|The John Larroquette Show}}'' |{{sortname|Tony|Hemingway|nolink=1}} |Episode: "Napping to Success" |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.tvguide.com/tvshows/the-john-larroquette-show/episode-898883/202411/|publisher=TV Guide|access-date=December 7, 2019|title=The John Larroquette Show: Napping to Success|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210192101/https://www.tvguide.com/tvshows/the-john-larroquette-show/episode-898883/202411/|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''When Friendship Kills'' |Ben |Television film; aka ''A Secret Between Friends: 'A Moment of Truth' Movie'' |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/a_secret_between_friends_a_moment_of_truth_movie|publisher=Rotten Tomatoes|access-date=December 1, 2019|title=A Secret Between Friends: A 'Moment of Truth' Movie|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430141412/https://www.rottentomatoes.com/m/a_secret_between_friends_a_moment_of_truth_movie|archive-date=April 30, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/2770925/ryan-reynolds-tv-career/|publisher=[[MTV]]|date=July 22, 2013|access-date=December 1, 2019|title=A Look Back at Ryan Reynolds' Weird and Wonderful TV Career|last=Rikov|first=Vadim|archive-url=https://web.archive.org/web/20170422120527/http://www.mtv.com/news/2770925/ryan-reynolds-tv-career/|archive-date=April 22, 2017|url-status=live}}</ref> |- |''Sabrina the Teenage Witch'' |Seth |Television film |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/sabrina-first-cast-a-spell-ryan-reynolds-1996-1152331|work=The Hollywood Reporter|date=October 18, 2018|title=Hollywood Flashback: 'Sabrina' First Cast a Spell (on Ryan Reynolds) in 1996|last=Higgins|first=Bill|access-date=December 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209110018/https://www.hollywoodreporter.com/news/sabrina-first-cast-a-spell-ryan-reynolds-1996-1152331|archive-date=December 9, 2019|url-status=live}}</ref> |- | ''In Cold Blood'' |{{sortname|Bobby|Rupp|nolink=1}} |Television miniseries |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.paleycenter.org/collection/item/?q=in+living+color&f=all&c=tv&advanced=1&p=8&item=T:56721|publisher=[[Paley Center for Media]]|access-date=December 7, 2019|title=In Cold Blood (TV)|archive-date=September 23, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923105310/https://www.paleycenter.org/collection/item/?q=in+living+color&f=all&c=tv&advanced=1&p=8&item=T%3A56721|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|1998–2001 | ''Two Guys and a Girl'' |{{sort|Bergen|Michael "Berg" Bergen}} | Main Cast |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://tv.avclub.com/10-episodes-of-two-guys-and-a-girl-that-mirrored-the-se-1798280116|title=10 episodes of Two Guys And A Girl that mirrored the series' identity crises|publisher=[[The A.V. Club]]|access-date=December 7, 2019|date=May 28, 2015|last=Ferguson|first=LaToya|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210155018/https://tv.avclub.com/10-episodes-of-two-guys-and-a-girl-that-mirrored-the-se-1798280116|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2003 | ''Scrubs'' | Spence | Episode: "My Dream Job" |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://tv.avclub.com/scrubs-my-drama-queen-my-dream-job-1798172730|title=Scrubs: 'My Drama Queen'/'My Dream Job'|publisher=The A.V. Club|date=May 7, 2012|access-date=December 7, 2019|last=McNutt|first=Myles|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209154400/https://tv.avclub.com/scrubs-my-drama-queen-my-dream-job-1798172730|archive-date=December 9, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2004–2005 | ''Zeroman'' |{{sortname|Ty|Cheese|nolink=1}} |13 episodes<br/>Voice |style="text-align:center;"|<ref name=FamilyGuy>{{cite web|url=https://entertainment.ie/cinema/movie-news/6-projects-you-heard-ryan-reynolds-voice-in-aside-from-detective-pikachu-399938/|publisher=[[Entertainment.ie]]|title=6 projects you heard Ryan Reynolds' voice in aside from Detective Pikachu|last=Molumby|first=Deirdre|date=May 7, 2019 |access-date=December 7, 2019|archive-date=September 23, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923105307/https://entertainment.ie/cinema/movie-news/6-projects-you-heard-ryan-reynolds-voice-in-aside-from-detective-pikachu-399938/|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2005 | ''School of Life'' |{{sortname|Michael "Mr. D"|D'Angelo|nolink=1}} |Television film |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/school_of_life|title=School of Life|access-date=December 7, 2019|publisher=Rotten Tomatoes|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505202501/https://www.rottentomatoes.com/m/school_of_life|archive-date=May 5, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2009<br />2017<br />2019 | ''Saturday Night Live'' |Host / Himself |Episode: "Ryan Reynolds/[[Lady Gaga]]" (Host)<br />Episode: "Melissa McCarthy/Haim" (Cameo)<br />Episode: "Will Ferrell/King Princess" (Cameo) |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://tv.avclub.com/saturday-night-live-ryan-reynolds-lady-gaga-1798207254|title=Saturday Night Live: "Ryan Reynolds/Lady Gaga"|publisher=The A.V. Club|date=October 4, 2009|last=Rabin|first=Nathan|access-date=December 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121074708/https://tv.avclub.com/saturday-night-live-ryan-reynolds-lady-gaga-1798207254|archive-date=November 21, 2019|url-status=live}}</ref><br /><ref>{{cite magazine|url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2017/05/melissa-mccarthy-snl-blake-lively-ryan-reynolds|magazine=Vanity Fair|date=May 14, 2017|access-date=December 7, 2019|title=S.N.L.: Watch Blake Lively and Ryan Reynolds Crash Melissa McCarthy's Monologue|last=Robinson|first=Joanna|archive-url=https://web.archive.org/web/20170617094442/http://www.vanityfair.com/hollywood/2017/05/melissa-mccarthy-snl-blake-lively-ryan-reynolds|archive-date=June 17, 2017|url-status=live}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2019/11/24/entertainment/will-ferrell-ryan-reynolds-snl-trnd/index.html|title=Will Ferrell starstruck by Ryan Reynolds during 'SNL' monologue|access-date=December 7, 2019|last=Kallingal|first=Mallika|date=November 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191127044221/https://edition.cnn.com/2019/11/24/entertainment/will-ferrell-ryan-reynolds-snl-trnd/index.html|archive-date=November 27, 2019|url-status=live|publisher=[[CNN]]}}</ref> |- !scope=row|2010 | ''[[Sesame Street]]'' |Himself | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/ryan-reynolds-sesame-street-tweet-b1792141.html|work=The Independent|date=January 25, 2021|accessdate=January 31, 2023|title=Ryan Reynolds shares innuendo-filled tweet looking back on his 2010 Sesame Street appearance|last=Lewis|first=Isobel}}</ref> |- !scope=row|2011, 2012, 2017 | ''Family Guy'' | Himself / Overweight Guy{{efn|name=Diff5}} |3 episodes<br/>Voice |style="text-align:center;"|<ref name=FamilyGuy/><ref>{{cite web|title=Family Guy: 'Stewie Goes For A Drive'|url=https://tv.avclub.com/family-guy-stewie-goes-for-a-drive-1798170375|publisher=The A.V. Club|date=November 6, 2011|last=McFarland|first=Kevin|access-date=December 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210192110/https://tv.avclub.com/family-guy-stewie-goes-for-a-drive-1798170375|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nme.com/blogs/tv-blogs/most-brutal-family-guy-episode-2116420|work=NME|title=Is this the most brutal 'Family Guy' episode ever?|last=Mylrea|first=Hannah|access-date=December 6, 2019|date=July 26, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210202133/https://www.nme.com/blogs/tv-blogs/most-brutal-family-guy-episode-2116420|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2012 |''Top Gear'' |Himself | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b01c7x0r|publisher=BBC|access-date=December 7, 2019|title=Episode 3|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310162751/http://www.bbc.co.uk/programmes/b01c7x0r|archive-date=March 10, 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Top Gear, series 18, episode 3, review|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/9075519/Top-Gear-series-18-episode-3-review.html|work=The Daily Telegraph|date=February 13, 2012|access-date=December 7, 2019|last=Pettie|first=Andrew|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210192123/https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/9075519/Top-Gear-series-18-episode-3-review.html|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2013 |''Murder in Manhattan'' |align="center"|— |Executive producer; Television film |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/annie-potts-topline-abc-drama-425684|work=The Hollywood Reporter|title=Annie Potts to Topline ABC Drama 'Murder in Manhattan'|date=March 1, 2013|access-date=December 1, 2019|last=Ng|first=Philiana|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210192140/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/annie-potts-topline-abc-drama-425684|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row rowspan=2|2020 |''Jeopardy! The Greatest of All Time'' |Himself |1 episode |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.insider.com/ken-jennings-won-million-on-jeopardy-greatest-of-all-time-2020-1|title=Ken Jennings won $1 million on 'Jeopardy!' Greatest of All Time tournament and Ryan Reynolds guest starred to give him clues|publisher=[[Insider Inc.]]|date=January 15, 2020|first=Lauren|last=Frias|access-date=July 30, 2020}}</ref> |- |''Don't'' |Commentator |Also executive producer |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last=Schneider|first=Michael|date=April 8, 2020|title=Ryan Reynolds to Produce Family Game Show 'Don't' for ABC (Exclusive)|url=https://variety.com/2019/tv/news/ryan-reynolds-game-show-dont-abc-1203182838/|url-status=live|access-date=June 13, 2020|work=Variety|archive-date=December 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209110022/https://variety.com/2019/tv/news/ryan-reynolds-game-show-dont-abc-1203182838/}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.glamour.com/story/ryan-reynolds-jokes-about-meghan-markle-and-prince-harry-royal-exit|work=[[Glamour (magazine)|Glamour]]|title=Ryan Reynolds Jokes About Meghan Markle and Prince Harry's Royal Exit…Again|date=July 12, 2020|access-date=July 30, 2020|last=Reda|first=Natasha|archive-date=July 28, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728050857/https://www.glamour.com/story/ryan-reynolds-jokes-about-meghan-markle-and-prince-harry-royal-exit|url-status=live}}</ref> |- !scope=row |2021 |''Corner Gas Animated'' |Himself |Episode: "Ruby Re-Burn"<br/>Voice cameo |style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=amgVCCQSl_Q|title=Corner Gas Animated Season 4 Finale with Special Guest Ryan Reynolds|publisher=Corner Gas Animated (YouTube)|date=October 22, 2021|accessdate=January 31, 2023|time=00:50}}</ref> |- !scope=row|2022 |''Welcome to Wrexham'' |Himself |Also co-creator and executive producer |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Ryan Reynolds & Rob McElhenney's Soccer Club Wrexham To Be Subject Of FX Documentary Series|url=https://deadline.com/2021/05/rob-mcelhenney-ryan-reynolds-wrexham-fx-series-1234759064/|last=Kanter|first=Jake|work=[[Deadline Hollywood]]|date=May 18, 2021|access-date=May 18, 2021}}</ref> |- !scope=row|2023 |''American Auto'' |Himself |Episode: "Celebrity"<br/>Credited as Champ Nightengale |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=American Auto Season 2 Episode 3 Review: Celebrity|url=https://telltaletv.com/2023/02/american-auto-season-2-episode-3-review-celebrity/|last=McCune|first=Melody|work=Tell-Tale TV|date=February 9, 2023|access-date=February 9, 2023}}</ref> |} === ဗီဒီယို ဂိမ်း === {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col"|ခုနှစ် ! scope="col"|ဂိမ်းအမည် ! scope="col"|ဂိမ်းဇာတ်ကောင်(များ) ! scope="col"|မှတ်ချက် ! scope="col"|ကိုးကား |- !scope=row|2011 | ''Green Lantern: Rise of the Manhunters'' |Hal Jordan / Green Lantern{{efn|name=Diff4|In this video game, Reynolds voiced a character known by different names.}} |Voice |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://uk.ign.com/articles/2011/06/15/green-lantern-rise-of-the-manhunters-review|title=Green Lantern: Rise of the Manhunters Review|publisher=IGN|date=June 11, 2011|access-date=December 9, 2019|last=Miller|first=Greg|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209201952/https://uk.ign.com/articles/2011/06/15/green-lantern-rise-of-the-manhunters-review|archive-date=December 9, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2018 | ''Marvel Strike Force'' |Wade Wilson / Deadpool{{efn|name=Diff4}} |Voice |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://sea.ign.com/marvel-strike-force-android/135460/news/marvel-strike-force-brings-in-deadpool-and-cable|publisher=IGN|title=Marvel Strike Force brings in Deadpool and Cable|access-date=December 7, 2019|date=May 17, 2018|last=Yap|first=Bryan|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210155011/https://sea.ign.com/marvel-strike-force-android/135460/news/marvel-strike-force-brings-in-deadpool-and-cable|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2021 | ''Fortnite Battle Royale'' | Guy | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web | url=https://www.forbes.com/sites/paultassi/2021/08/12/you-can-now-be-ryan-reynolds-in-fortnite-with-free-guy-crossover-and-challenges/?sh=35a82de9725e | title=You Can Now be Ryan Reynolds in 'Fortnite' with 'Free Guy' Crossover and Challenges | website=[[Forbes]] }}</ref> |- !scope=row|2022 | ''FIFA 23'' | Himself |Voice |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web | url=https://gamerant.com/fifa-23-ryan-reynolds-rob-mcelhenney-easter-eggs/?newsletter_popup=1 | title=FIFA 23 Easter Egg Features Ryan Reynolds and Rob McElhenney | website=[[GameRant]] | date=January 6, 2023 }}</ref> |} === တေးဂီတ နှင့် ဝဘ် ဗီဒီယို === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" !scope="col"|ခုနှစ် !scope="col"|အမည် !scope="col"|ဖန်တီးသူ !scope="col"|ဇာတ်ကောင်အမည် !scope="col" class="unsortable" | မှတ်ချက် !scope="col" class="unsortable" | ကိုးကား |- !scope=row|2009 | "Threw It on the Ground" |The Lonely Island | Himself | Premiered on ''Saturday Night Live'' as Host |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.denofgeek.com/uk/tv/the-lonely-island/46444/the-lonely-island-saluting-15-of-their-finest-moments|publisher=[[Den of Geek]]|title=The Lonely Island: saluting 15 of their finest moments|last=Wheeler|first=Gem|date=January 12, 2017|access-date=December 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210155018/https://www.denofgeek.com/uk/tv/the-lonely-island/46444/the-lonely-island-saluting-15-of-their-finest-moments|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=RTgBfRTABs4|title=SNL Digital Short: Threw It on the Ground – SNL|publisher=[[Saturday Night Live]] (YouTube)|access-date=December 7, 2019|date=August 13, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103180643/https://www.youtube.com/watch?v=RTgBfRTABs4|archive-date=November 3, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2016 | "Honest Trailers – Deadpool (Feat. Deadpool)" | Honest Trailers | Wade Wilson / Deadpool (voice){{efn|name=Diff3|In this video, Reynolds played a character known by different names.}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2016/may/11/ryan-reynolds-deadpool-honest-trailer|work=The Guardian|title=Ryan Reynolds appears as Deadpool in Honest Trailer|last=Child|first=Ben|date=May 11, 2016|access-date=December 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210155011/https://www.theguardian.com/film/2016/may/11/ryan-reynolds-deadpool-honest-trailer|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2017 |"Honest Trailers – Logan (Feat. Deadpool) – 200th Episode!!" | Honest Trailers | Wade Wilson / Deadpool (voice){{efn|name=Diff3|In this video, Reynolds played a character known by different names.}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.pastemagazine.com/articles/2017/05/honest-trailers-enlists-deadpool-to-skewer-logan-i.html|work=[[Paste (magazine)|Paste]]|title=Honest Trailers Enlists Deadpool to Skewer Logan in 200th Episode|last=Breeding|first=Jordan|date=May 23, 2017|access-date=December 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210155033/https://www.pastemagazine.com/articles/2017/05/honest-trailers-enlists-deadpool-to-skewer-logan-i.html|archive-date=December 10, 2019|url-status=live|accessdate=2 July 2023|archivedate=10 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191210155033/https://www.pastemagazine.com/articles/2017/05/honest-trailers-enlists-deadpool-to-skewer-logan-i.html}}</ref> |- !scope=row|2018 |"Honest Trailers – Deadpool 2 (Feat. Deadpool)" | Honest Trailers | Wade Wilson / Deadpool (voice){{efn|name=Diff3|In this video, Reynolds played a character known by different names.}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.syfy.com/syfywire/ryan-reynolds-skewers-honest-trailers-with-deadpool-2-honest-trailer|publisher=Syfy|access-date=December 7, 2019|date=August 21, 2018|title=Ryan Reynolds Skewers Honest Trailers With Deadpool 2 Honest Trailer|last=Sands|first=Rich|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210160527/https://www.syfy.com/syfywire/ryan-reynolds-skewers-honest-trailers-with-deadpool-2-honest-trailer|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2018 | "Ashes" |Celine Dion |Wade Wilson / Deadpool |''Deadpool 2'' opening credits theme song |style="text-align:center;"|<ref>{{cite magazine|url=https://ew.com/movies/2018/05/03/deadpool-2-celine-dion-ashes-music-video-david-leitch/|magazine=[[Entertainment Weekly]]|date=May 3, 2018|access-date=December 7, 2019|title=How Deadpool 2 recruited Céline Dion for that emotional power ballad|last=Coggan|first=Devan|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210155012/https://ew.com/movies/2018/05/03/deadpool-2-celine-dion-ashes-music-video-david-leitch/|archive-date=December 10, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope=row|2019 | "You Need to Calm Down" |[[တေလာ ဆွစ်ဖ်]] |Painter |Cameo |style="text-align:center;"|<ref>{{cite magazine|url=https://time.com/5608341/taylor-swift-you-need-to-calm-down-references-explained/|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|title=Your Guide to the References in Taylor Swift's 'You Need to Calm Down' Music Video|date=July 23, 2019|access-date=December 7, 2019|last=Bruner|first=Raisa|archive-url=https://web.archive.org/web/20190827233328/https://time.com/5608341/taylor-swift-you-need-to-calm-down-references-explained/|archive-date=August 27, 2019|url-status=live}}</ref> |} == မှတ်စုများ == {{Notelist}} == ကိုးကား == {{Reflist}} == အခြားဝဘ်ဆိုဒ်များ == * {{wikiquote-inline|Ryan Reynolds|ရိုင်ယန် ရေးနိုး}} * {{commons category-inline|Ryan Reynolds|ရိုင်ယန် ရေးနိုး}} * {{IMDb name|nm0005351}} * {{Rotten Tomatoes|celebrity/ryan_reynolds}} * {{Facebook|id=VancityReynolds}} * {{Instagram|id=vancityreynolds}} * {{Twitter|id=VancityReynolds}} * {{Tiktok|id=vancityreynolds}} {{Authority control}} {{Lifetime|၁၉၇၆}} [[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် အမျိုးသား ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ]] [[ကဏ္ဍ:ကနေဒါ အမျိုးသား ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ]] j2q262b8ftaqn1408pw39a0i106jynl 0 257156 1055110 1053370 2026-09-24T15:39:44Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055110 wikitext text/x-wiki ဤကား မြန်မာနိုင်ငံရှိ မီးရထားစက်ခေါင်းများ စာရင်းများဖြစ်သည်။ == ရေနွေးငွေ့စက်ခေါင်းများ == ဗြိတိသျှခေတ်တွင် အသုံးပြုခဲ့သော စက်ခေါင်းများမှာ ရေနွေးငွေ့စက်ခေါင်းများသာ ဖြစ်သည်။ ၁၈၇၇ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး စတင်အသုံးပြုခဲ့သည့် အေဇီးရိုးဝမ်း (A-01) စက်ခေါင်းမှာ (၁၀)တန်ခန့်သာရှိပြီး ဆွဲအား (၃၈၅၇)ပေါင်ရှိသည်။ နောက်ပိုင်းတိုးချဲ့ အသုံးပြုလာသော ကုန်ရထားဆွဲ ဝိုင်ဒီ(YD) အမျိုးအစားစက်ခေါင်းများမှာ (၉၂)တန်ရှိကာ ဆွဲအား (၁၉၇၂၉)ပေါင်ရှိခဲ့သည်။ တောင်ပေါ်တက်ရထားများတွင် အသုံးပြုသည့် ဂျီအေ(GA) အမျိုးအစားစက်ခေါင်းများမှာ (၁၀၅)တန်ရှိပြီး ဆွဲအားမှာ (၄၁၈၈၉)ပေါင်ရှိခဲ့သည်။ ထိုခေတ် မီးရထားလမ်းများတွင် အသုံးပြုခဲ့သော သံလမ်းများမှာ တစ်ကိုက်လျှင် ၇၅ပေါင်၊ ၆၀ပေါင်၊ ၅၀ပေါင်နှင့် ၄၀ ၁/၄ ပေါင်စီးသော သံလမ်းများဖြစ်သည်။ ၃၉ပေရှိသော သံလမ်းတစ်ဆက်တွင် ၃၉ပေ သံလမ်း (၂)ချောင်း ၊ ဇလီဖားတုံး (၁၆)တုံး၊ သံလမ်းဆက်ပြား (၂)စုံ၊ ဇာဝီ(၈)လုံး၊ ပင်ငုတ်(၆၄)ချောင်း, ၁ ၁/၂ အရွယ် လမ်းခင်းကျောက် (၂၉၆)ကုဗပေကို အသုံးပြုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ <ref>နှစ်တရာပြည့်မီးရထား (၁၈၇၇ - ၁၉၇၇)၊ စာ-၄၃</ref> === E^old (0-4-2) အမျိုးအစား <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.florian-grupp.de/rmm/steamLoco.html|title=Railways in Myanmar/Burma - Stream locos|author=florian-grupp}}</ref> === အိန္ဒိယမီးရထားမှသတ်မှတ်ထားသော “E” အမျိုးအစား 0-4-2 ပါသော ပထမဆုံးအင်ဂျင်ရထားကို ၁၈၇၄ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပို့ဆောင်ခဲ့ပြီး ရန်ကုန်မှပြည်မြို့ ရထားလမ်းတည်ဆောက်မှုတွင် အသုံးပြုနိုင်ရန်အတွက်ဟု ယူဆရပါသည်။ . နောက်ပိုင်းတွင် နံပါတ် ၃၁ အထိ ရရှိခဲ့သည်။ {| class="wikitable" |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |မှတ်ချက် |- |၁ |31 |1874 |Sharp S. |2385 |1874 | |- |၂၀ |11-30 |1876 |Vulcan |771 - 790 |1876 |12၊ 13၊ 15၊ 16၊ 19၊ 21၊ 23၊ 24၊ နှင့် 28 တို့ကို Federated Malay State Railway (1912 in 5 in 1913, 4 in 1913), nos. 11, 14, 25 ကို 1914 ခုနှစ်မတိုင်မီ Assam Bengal မီးရထားထံရောင်းချခဲ့သည်။ |- |၃ |4-6 |1877 |Vulcan |811, 805 - 806 |1877 |အမှတ် ၄ နှင့် ၅ ကို Assam Bengal Railways ထံ ၁၀လပိုင်း ၁၉၀၈ တွင် ရောင်းချခဲ့သည်။ 6 ကို Federated Malay State Railways သို့ 1913 ခုနှစ်တွင် ရောင်းချခဲ့သည်။ |} === F (0-6-0) အမျိုးအစား <ref name=":0" /> === အင်ဂျင် ၁၅၃ လုံးဖြင့် ဝန်ဆောင်မှုပေးနေသည့် အိန္ဒိယမီးရထားမှ “F” အမျိုးအစား 0-6-0 သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် အကြီးဆုံး ရေနွေးငွေ့စက်ခေါင်း အမျိုးအစား ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ရန်ကုန်မြို့မှ ပြည်မြို့အထိ ရထားလမ်း တရားဝင်မဖွင့်လှစ်မီ ၁၈၇၄ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပထမဆုံး လေးစီး ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် နံပါတ် ၇ မှ ၁၀ အထိ နံပါတ်တပ်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ နှင့် ၁၉၀၃ ခုနှစ်အကြားတွင် အင်ဂျင် ၁၄၃ လုံးပါသော နောက်ထပ် ဆယ်စီး ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ {| class="wikitable" |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |မှတ်ချက် |- |4 |7 - 10 |1874 |Dübs |841 - 844 |1874 | |- |13 |32 - 44 |1882 |Neilson |2859 - 2871 |1882 |၁၉၁၆ခုနှစ်တွင်37 နှင့် 38 အရှေ့အာဖရိကသို့ပေးပို့သည်။ နှစ်စီးစလုံး ၁၉၁၉ခုနှစ်တွင်ပြန်လာခဲ့သည်။ |- |10 |48 - 57 |1885 |Vulcan |1097 - 1106 |1885 | |- |4 |63 - 66 |1887 |Neilson |3612 - 3615 |1887 | |- |21 |77 - 97 |1887 |Neilson |3648 - 3668 |1887 |၁၉၁၆ခုနှစ်တွင် 81, 83 နှင့် 96 အရှေ့အာဖရိကသို့ပေးပို့သည်။ |- |10 |98 - 107 |1888 |Neilson |3790 - 3799 |1887/88 |101 နှင့် 102 ကို 1916 တွင် အရှေ့အာဖရိကသို့ပေးပို့။ 102 သည် 1919 တွင်ပြန်လာခဲ့သည်။ 107 သည် 1916 တွင် Mesopotamia သို့ပေးပို့။ |- |5 |108 - 112 |1890 |Neilson |4165 - 4169 |1890 |108 နှင့် 112 သည် 1916ခုနှစ် တွင် Mesopotamia သို့ပေးပို့သည်။ 109 - 111 သည် အိန္ဒိယသို့ 1917 ခုနှစ်တွင် ပင်လယ်လမ်းကြောင်းတွင် ပျောက်ဆုံးသွားခဲ့သည်။ |- |6 |113 - 118 |1892 |Neilson |4415 - 4420 |1892 |113 နှင့် 115 အရှေ့အာဖရိကသို့ 1919 တွင်ပြန်လာပြီး 107 နှင့် 108 သို့ပြန်လည်ရောက်ရှိခဲ့သည်။ 114၊ 116 နှင့် 117 တို့သည် 1916 ခုနှစ်တွင် မက်ဆိုပိုတေးမီးယားသို့ ရောက်ခဲ့သည်။ 118 သည် 1917 ခုနှစ်တွင် အိန္ဒိယသို့ ပင်လယ်လမ်းကြောင်းတွင် ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။ |- |20 |121 - 140 |1894 |Neilson |4696 - 4715 |1894 | |- |29 |173 - 201 |1901 |Neilson |5838 - 5866 |1900 | |- |25 |213 - 237 |1903 |Dübs |4279 - 4303 |1902 | |- |3 |542 - 544 |1945 |Neilson |4719, 4733, 4735 |1894 |ex. Assam Bengal Railways (no. 12, 26, 28) |- |3 |545 - 547 |1945 |Neilson |4791, 4792, 4845 |1895 |ex. Assam Bengal Railways (no. 32, 33, 41) |} == ဒီဇယ်စက်ခေါင်းများ == မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရလာပြီးနောက် စစ်ကြိုခေတ်နှင့် စစ်အတွင်းကျန်ရှိခဲ့သည့် ရေနွေးငွေ့စက်ခေါင်းများကို ဆက်လက်သုံးစွဲခဲ့သည်။ သို့သော် ယင်းစက်ခေါင်းဟောင်းကြီးများမှာ ဆွဲအားကျလျက် မကြာခဏ ပျက်စီးချို့ယွင်းလာသည့်အတွက် ရထားများတွင်ကျယ်စွာ ခုတ်မောင်းရေးမှာ ထိခိုက်လာသဖြင့် စက်ခေါင်းသစ်များ မှာယူရေးကို မြန်မာ့မီးရထားဌာနမှာ စဉ်းစားလာခဲ့သည်။ ပထမဆုံးအနေဖြင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံ အဲလ်စသွန်ကုမ္ပဏီ (Alsthom) မှ ဒီဇယ်လျှပ်စစ်စက်ခေါင်း (၆)လုံးကို ၁၉၅၈ခုနှစ်တွင် စတင်ဝယ်ယူခဲ့သည်။ တစ်စီးလျှင် ထိုခေတ်ကာလတန်ဖိုး ၅,၅၉၀,၀၀၀ ကျပ် ကျသင့်ခဲ့သည်။<ref name=":1">နှစ်တရာပြည့်မီးရထား (၁၈၇၇ - ၁၉၇၇)။ စာ၁၀၁- ၁၀၉။</ref> [[ဖိုင်:Rule of Myanmar Railwaysl Locamotive Serial Nos.png|thumb|① "D" သည် ဒီဇယ်စက်ခေါင်းဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။② မောင်းနှင်ဝင်ရိုးအရေအတွက် (Driving Axle) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ③ ③ရွေ့လျားနေသော axes အရေအတွက်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ C က 3၊ D က 4၊ F က 6 ဖြစ်ပါသည်။ ④ မြင်းကောင်ရေအားနံပါတ် (ယူနစ်- HP) ကိုယ်စားပြုသည်။ (ယခုပုံတွင် မြင်းကောင်ရေ ၅၀၀ အမျိုးအစားကိုဆိုလိုသည်။) ⑤ စက်ခေါင်း နံပါတ်စဉ်။ (ယခုပုံတွင် အမှတ်စဉ် (၁၁) ဖြစ်သည်။)<ref>{{Cite web|url=https://tangdwin.sakura.ne.jp/Railways/aboutlocos.html|title=ミャンマー国鉄の機関車について|publisher=ZKOKH}}</ref>]] === DF.1201 (Bo'Bo'Bo'-de) အမျိုးအစား === ပထမဆုံးအနေဖြင့် မြန်မာပြည်သို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သော ဒီဇယ်စက်ခေါင်းများဖြစ်ပြီး ပြင်သစ်နိုင်ငံ အဲလ်စသွန်ကုမ္ပဏီ (Alsthom) မှ ဒီဇယ်လျှပ်စစ်စက်ခေါင်း (၆)လုံးကို ၁၉၅၈ခုနှစ်တွင် စတင်ဝယ်ယူခဲ့သည်။ တစ်စီးလျှင် ထိုခေတ်ကာလတန်ဖိုး ၅၅၉,၀၀၀ ကျပ် ကျသင့်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၈ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ (၄)ရက်နေ့မှ စတင်ပြီး ရန်ကုန် - ပြည်၊ လက်ပံတန်း - ပြည်၊ ရန်ကုန် - မုတ္တမနှင့် ရန်ကုန် - မန္တလေးအကြား ပြေးဆွဲနေသော အမြန်လူစီးရထားခရီးစဉ်များတွင် စတင်အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref name=":1" /> {| class="wikitable" |ပုံ |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |[[ဖိုင်:MYANMAR RAILWAYS LOCO HAULED TRAIN AT YANGON RAILWAY STATION MYANMA JAN2013 (8513010402).jpg|frameless]] |6 |1201 – 1206 |1958 |Alsthom | - |1957 |MGO 16VHSR |initial numbered BBB-DE001 - BBB-DE006 |} === DF.1207 (Bo'Bo'Bo'-de) အမျိုးအစား === [[ဖိုင်:MYANMAR RAILWAYS LOCO HAULED TRAIN AT YANGON STATION MYANMAR JAN 2013 (8554826850).jpg|thumb|DF.1230 (ဒီဇယ်လျှပ်စစ်)အား ရန်ကုန်မြို့ပတ်လမ်းပိုင်းတွင် မြင်တွေ့ရစဉ်။]] ၁၉၆၄ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံ အဲလ်စသွန်ကုမ္ပဏီ (Alsthom) မှ ဒီဇယ်လျှပ်စစ်စက်ခေါင်း (၂၇)လုံးကို ကမ္ဘာ့ဘဏ်ချေးငွေ ဒေါ်လာ(၁၄)သန်းအနက်မှ ထပ်မံဝယ်ယူခဲ့သည်။တစ်စီးလျှင် ထိုခေတ်ကာလတန်ဖိုးငွေ ၆၉၅,၂၂၅ ကျပ်ကျသင့်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် Bo'Bo'Bo'-de အမျိုးအစားဖြစ်ပြီး ပြင်သစ်ပြည်လုပ် စက်ခေါင်းများတွင် လျှပ်စစ်အင်းအားပြောင်းစနစ် (Electrical Transmission) ကိုတပ်ဆင်ထားသည်။ အဆိုပါ စက်ခေါင်းများကို ၁၉၆၄ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလမှစတင်ပြီး အသုံးပြုခဲ့သည်။၁၉၆၈ခုနှစ် နှင့် ၁၉၇၀ ခုနှစ်များအတွင်း အဲလ်စသွန်ကုမ္ပဏီ (Alsthom) မှ နောက်ထပ် ဒီဇယ်လျှပ်စစ်စက်ခေါင်း အစီး(၂၀)ကို ထပ်မံမှာယူခဲ့သည်။ ၁၉၈၄/၈၅ခုနှစ်များတွင် အစိတ်အပိုင်းများ ပေးပို့ခဲ့ပြီး အင်းစိန်အလုပ်ရုံတွင် တပ်ဆင်ခဲ့သည်။<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.florian-grupp.de/rmm/dieselLoco.html|title=Railways in Myanmar/Burma - Diesel locos|author=florian-grupp}}</ref> ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် တရုတ်နိုင်ငံမှ Sifang ထံမှ နောက်ထပ်စက်ခေါင်း (၄)စီးကို မှာယူခဲ့သည်။ ၁၉၈၆ ခုနှစ်တွင် DF.1207 အင်ဂျင်များကို အင်းစိန်အလုပ်ရုံတွင် စတင်တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ပျက်စီးနေသော သို့မဟုတ် မတော်တဆမှုများကြောင့် ပျက်စီးသွားသော အခြား DF.1207 အမျိုးအစားများကို အသုံးပြုကာ အင်းစိန်အလုပ်ရုံတွင် ပြန်လည်တည်ဆောက်ပြီး အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref name=":2" /> ၂၀၂၂ခုနှစ်မှစတင်ပြီး နိုင်ငံတော် ဘတ်ဂျက်ဖြင့် မြင်းကောင်ရေ ၁၂၀၀ အား ဒီဇယ်လျှပ်စစ်စက်ခေါင်းများ တပ်ဆင်ထုတ်လုပ်ခြင်း လုပ်ငန်းများကို စက်ခေါင်းသစ်တပ်ဆင်ထုတ်လုပ်ရေးစက်ရုံ (နေပြည်တော်)တွင် ဆက်လက် လုပ်ဆောင်လျက်ရှိရာ ၂၀၂၄ခုနှစ်တွင် DF.1268 မှ DF.1273 အထိ စက်ခေါင်း ၅လုံး တပ်ဆင်တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ {| class="wikitable" |ပုံ |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |[[ဖိုင်:Circular train 03.jpg|frameless]] |27 |1207 – 1233 |1964 |Alsthom |? |1964 |SACM MGO 12VBSHR |19 still in service in 2014 |- | |1 |1234 |1968 |Alsthom |? |1968 |SACM MGO 12VBSHR |financed by "Paper Industry & Chemical Industries Board" |- | |4 |1235 - 1238 |1969 |Alsthom |? |1968 |SACM MGO 12VBSHR | |- |[[ဖိုင်:MYANMAR RAILWAYS LOCO HAULED TRAIN AT YANGON STATION MYANMAR JAN 2013 (8554822776).jpg|frameless]] |15 |1239 – 1253 |1970 |Alsthom |? |1969 |SACM MGO 12VBSHR | |- |[[ဖိုင်:MYANMAR RAILWAYS LOCO HAULED TRAIN AT YANGON CIRCULAR RAILWAY YANGON MYANMAR JAN 2013 (8554852004).jpg|frameless]] |5 |1254 – 1258 |1984 |Alsthom |? |1984 |SACM MGO 12VBSHR |assembled in Insein workshop |- |[[ဖိုင်:A Train Station in Yangon.jpg|frameless]] |3 |1259 – 1261 |1985 |Alsthom |? |1985 |SACM MGO 12VBSHR |assembled in Insein workshop |- | |1 |1262 |1986 |Insein workshop | |1986 |SACM MGO 12VBSHR |reconstructed from DF1218 and DF1231 |- | |1 |1263 |1993 |Insein workshop | |1993 |SACM MGO 12VBSHR |reconstructed from div. DF1207 locos |- | |4 |1264 – 1267 |1995 |Sifang |? |1995 |MTU 12V396TC13 | |- | |5 |1268 - 1273 |2022 |Naypyitaw | |2022 | | |- | |1 |1200.01 |2007 |Insein workshop | |2007 |? |reconstructed from div. DF1207 locos |- | |1 |1200.02 |2008 |Insein workshop | |2008 |SAC MGO |reconstructed from div. DF1207 locos |- | |1 |1200.03 |2009 |Insein workshop | |2009 |Caterpillar 3508B |reconstructed from div. DF1207 locos |- | |5 |1200.04 - 1200.08 |2010 |Insein workshop | |2010 |Caterpillar 3508B |reconstructed from div. DF1207 locos |} === DF.1301/YDM-4 (Co'Co'-de) အမျိုးအစား === အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် ရထားလမ်း အကျယ်အား ပြင်ဆင်အသုံးပြုရန် သတ်မှတ်လိုက်ခြင်းကြောင့် မြန်မာ့မီးရထားအတွက် YDM-4 စက်ခေါင်းအသစ်နီးပါးကို ချိုသာသောဈေးနှုန်းဖြင့် ဝယ်ယူရရှိနိုင်မည့် အခွင့်အရေးကောင်း ရရှိခဲ့သည်။မြန်မာ့မီးရထားသည် အိန္ဒိယထုတ်လုပ်သူ Diesel Loco Works Varanasi (DLW) မှ YDM-4 စက်ခေါင်းအသစ်များကို ဝယ်ယူခဲ့ပြီး တန်ဇန်းနီးယား မီးရထားမှ YDM-4 အင်ဂျင်များကို ထပ်မံအသုံးပြုခဲ့သည်။ ပထမစက်ခေါင်း (၂၁) လုံးကို DF.1268 – DF.1288 အဖြစ် ကနဦးသတ်မှတ်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ၎င်းတို့ကို DF.1301 – DF.1321 ဟု အမည်ပြောင်းခဲ့သည်။ {| class="wikitable" |ပုံ |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |[[ဖိုင်:Train - panoramio (38).jpg|frameless]] |10 |1301 - 1310 |2000 |DLW |? | |ALCO 6-251D |ex. Indian Railways; initially numbered DF1268 - 1277 |- | |11 |1311 - 1321 |2006 |DLW |? |2006 |ALCO 6-251D |initially numbered DF1278 - 1288 |- |[[ဖိုင်:Myanma Railways 1.jpg|frameless]] |5 |1322 - 1326 |2007 |DLW |? | |ALCO 6-251D |ex. Indian Railways |- |[[ဖိုင်:Mandalay, estación 1.jpg|frameless]] |15 |1327 - 1341 |2008 |DLW |? | |ALCO 6-251D |ex. Indian Railways |- | |6 |1342 - 1347 |2011 |DLW |? | |ALCO 6-251D |ex. Indian Railways |- | |13 |1348 - 1360 |2011 |DLW |? | |ALCO 6-251D |ex-TRL (Tanzania) No. 73R01 - 14 or 15 |- | |6 |1361 - 1366 |2017 |DLW |? |2017 | |first batch of 18 ordered |} === DF.1601 (Bo'Bo'Bo'-de) အမျိုးအစား === မြန်မာ့မီးရထားမှ ၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် မြင်းကောင်ရေ 1,600 အား တိုးမြှင့်ထားသော စက်ခေါင်း ဆယ်လုံးအား ထပ်မံမှာယူခဲ့သည်။ စက်ခေါင်း ၁၄ လုံးနှင့် ၂၁ စက်ခေါင်းတွဲများကို ၂သုတ်ခွဲကာ ၁၉၇၄ နှင့် ၁၉၇၈ ခုနှစ်တွင် ပေးပို့ခဲ့ပါသည်။ မြင်းကောင်ရေများသော အင်ဂျင်များကို မန္တလေး - လားရှိုးနှင့် သာစည် - ရွှေညောင် တောင်ပေါ်လမ်းပိုင်းများတွင် အဓိကအသုံးပြုခဲ့သည်။ {| class="wikitable" |ပုံ |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |[[ဖိုင်:Train from Ye to Dawei 01.jpg|frameless]] |10 |1601 - 1610 |1971 |Alsthom |? |1971 |MGO V16ASHR | |- | |14 |1611 - 1624 |1974 |Alsthom |? |1974 |MGO V16ASHR |1617, 1622 reconstructed in 1981 |- |[[ဖိုင်:Train from Dawei to Mawlamyine 01.jpg|frameless]] |21 |1625 - 1645 |1978 |Alsthom |? |1977 |MGO V16ASHR | |} === DF.2001 (Bo‘Bo‘Bo‘-de) အမျိုးအစား === Alsthom မှ DF.1207 နှင့် DF.1601 ဒီဇယ်-လျှပ်စစ်စက်ခေါင်းများသည် ရှည်လျားသောတွဲဆိုင်းများနှင့် လားရှိုးနှင့် ရွှေညောင်သို့ တောင်ပေါ်လမ်းပိုင်းများအတွက် အလွန်အားနည်းပါသည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာ့မီးရထားမှ မြင်းကောင်ရေ ၂,၀၀၀ ရှိသော Alsthom မှ နောက်ထပ် စက်ခေါင်း ၁၅ လုံးကို မှာယူခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ခုနှစ် နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်ကုမ္ပဏီ Dalian မှ စက်ခေါင်း ၁၂ လုံး တင်သွင်းခဲ့သည်။ {| class="wikitable" |ပုံ |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |[[ဖိုင်:Thazi to Shwenyaung and Inle Lake (15132257872).jpg|frameless]] |15 |2001 - 2015 |1987 |Alsthom |? |1987 |SEMT Pielstick | |- | |6 |2016 - 2021 |1993 |Dalian |? |1993 |Caterpillar 3516DI-TA |CKD-7-B |- | |6 |2022 - 2027 |1994 |Dalian |? |1993 |Caterpillar 3516DI-TA |CKD-7-B |} === '''DF.2028 (Bo‘Bo‘Bo‘-de) အမျိုးအစား''' === တရုတ်ကုမ္ပဏီ Sifang နှင့် Dalian တို့သည် DF.2001 အတန်းအစား ဒီဇယ်-လျှပ်စစ်အင်ဂျင်များကို ဆက်လက်ပေးပို့ခဲ့သည်။ သို့သော် ၎င်းတို့တွင် AAR တွဲချိတ်များနှင့် လေဘရိတ်တပ်ဆင်မှုများသာ တပ်ဆင်ထားသည်။ စက်ခေါင်းတွဲများနှင့်အတူ မြန်မာ့မီးရထားမှ ခရီးသည်တင်ရထားတွဲများကို ယူနန်မီးရထားမှ လက်ခံရရှိခဲ့သည်။ {| class="wikitable" |ပုံ |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- | |9 |2028 - 2036 |1997 |Sifang |? |1997 |MTU 16V396TC14 | |- |[[ဖိုင်:Outside Hispaw, the down train to Mandalay (15151503815).jpg|frameless]] |10 |2037 - 2046 |1998 |Dalian |? |1998 |MTU 16V396TC14 | |- |[[ဖိုင်:MYANMAR RAILWAYS TRAIN JOURNEY FROM YANGON TO BAGAN(18 HOURS) AT BAGAN STATION MYANMAR JAN 2013 (8537814332).jpg|frameless]] |8 |2047 - 2054 |2008 |Dalian |? |2008 |Caterpillar 3516-B | |- |[[ဖိုင်:DF.2056.jpg|frameless]] |12 |2055 - 2066 |2008 |Dalian |? |2008 |Caterpillar 3516-B | |- | |6 |2067 - 2072 |2008 |Dalian |? |2008 |Caterpillar 3516-B |doubtful whether really delivered |- | |13 |2067 - 2079 |2015 |Dalian |? | | |numbering unclear |} === '''DF.2100 (Bo‘Bo‘Bo‘-de) အမျိုးအစား''' === မြင်းကောင်ရေ ၂၀၀၀ အား ဒီဇယ်လျှပ်စစ်စက်ခေါင်းသစ်များ တပ်ဆင်ထုတ်လုပ် ရေးလုပ်ငန်းကို ၂၀၁၈ခုနှစ် ဧပြီလ ၄ရက်နေ့တွင် စတင်ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် ဒီဇယ် လျှပ်စစ်စက်ခေါင်း (၁၀)ခေါင်း DF-2093 မှ DF-2102 ထိ ကို စက်ခေါင်းသစ်တပ်ဆင်ထုတ်လုပ်ရေးစက်ရုံ (နေပြည်တော်)တွင် တပ်ဆင်ထုတ်လုပ်ခဲ့ပါသည်။<ref name=":02">{{Cite web |url=https://www.railways.gov.mm/new-locomotive-assembly-manufacturing-plant/ |title=စက်ခေါင်းသစ်တပ်ဆင်ထုတ်လုပ်ရေးစက်ရုံ (နေပြည်တော်)၏ နောက်ခံသမိုင်း |access-date=2 May 2024 |archive-date=28 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928182850/https://www.railways.gov.mm/new-locomotive-assembly-manufacturing-plant/ |url-status=dead}}</ref> === DD.1501 (B'B'-dh) အမျိုးအစား === ၁၉၆၄ခုနှစ်တွင် Alsthom အမျိုးအစား DF.1207 (၂၇)လုံးနှင့်အတူ အမျိုးအစား B'B'-dh ဒီဇယ်-ဟိုက်ဒရောလစ် စက်ခေါင်း ၂၈ လုံးကို အနောက်ဂျာမနီနိုင်ငံမှ ခရု(ပ်)ကုမ္ပဏီ (Krupp)ထံမှ ဝယ်ယူခဲ့သည်။ အနောက်ဂျာမနီနိုင်ငံမှာ ထုတ်လုပ်သော ဒီဇယ်ဟိုက်ဒရောလစ်စက်ခေါင်းများတွင် အရွေ့အင်းအားပြောင်းစနစ် (Hydraulic Transmission) ကိုတပ်ဆပ်ထားသည်။ အဆိုပါ စက်ခေါင်းများအနက် တောင်တက်ဒီဇယ်စက်ခေါင်းနှင့် မြေပြန့်ဒီဇယ်စက်ခေါင်များဟူ၍ ခွဲခြားထားပြီး တောင်တင် ဒီဇယ်စက်ခေါင်များတွင် အရေလှည့်ပတ်ခြင်းမှ ရရှိသော ဘရိတ်အင်အား(Hydro Dynamic Brake) ကိုတပ်ဆပ်ထားသည်။ အဆိုပါ စက်ခေါင်း (၂၈)လုံးအနေက်မှ (၁၄)လုံးကို မန္တလေး - မြစ်ကြီးနားနှင့် မန္တလေး - နဘား -ကသာကြားပြေးဆွဲနေသော လူစီးရထားတချို့တွင် ၁၉၆၅ခုနှစ် ဇွန်လမှ စတင်အသုံးပြုခဲ့သည်။ ကျန်တောင်တက် ဒီဇယ်စက်ခေါင်း (၁၄)လုံးကို မန္တလေး - လာရှိုးကြားပြေးဆွဲနေသော လူစီးကုန်တင်ရထားများတွင် ၁၉၆၄ခုနှစ် ဇွန်လမှစ၍ အသုံးပြုခဲ့သည်။ တောင်တက်သုံး ဒီဇယ်စက်ခေါင်းတစ်စီးသည် ထိုခေတ်ကာလ ၈၂၉,၀၇၈ ကျပ်နှင့် မြေပြန့်သုံး ဒီဇယ်စက်ခေါင်းတစ်စီးသည် ထိုခေတ်ကာလ ၇၈၈,၄၇၀ ကျပ်တန်ဖိုး ကျသင့်ခဲ့သည်။<ref name=":1" /><ref name=":2" /> [[ဖိုင်:မြန်မာ့ မီးရထား.jpg|thumb|DD.1501 အမျိုးအစား စက်ခေါင်အား မြင်တွေ့ရစဉ်။ (လက်ဝဲဘက်ခြမ်း)]] {| class="wikitable" |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |28 |1501 - 1528 |1964 |Krupp |4585 - 4612 |1964 |Maybach MD655 |DD1503/04/11/12/14/17-21/23/25-28 re-powered with MTU 12V396 |} === DD.1529 (B'B'-dh) အမျိုးအစား === DD.907 နှင့် DD.1201 အမျိုးအစားစက်ခေါင်များနှင့်အတူ ဂျပန်နိုင်ငံ Kisha Seizo Kaisha မှ DD.1529 အဖြစ် အမျိုးအစားခွဲခြားထားသော 1,500hp ရှိသော စက်ခေါင်းကိုလည်း တင်သွင်းခဲ့သည်။ အင်ဂျင်ခြောက်လုံးသာ ပေးပို့ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့ထဲမှ လေးလုံးကို ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် MTU အင်ဂျင်ဖြင့် ပြန်လည် လည်ပတ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၄ခုနှစ်တွင်၃လုံးသာ အသုံးပြုခြင်းရှိတော့သည်။ {| class="wikitable" |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |6 |1529 - 1534 |1972 |Kisha Seizo Kaisha |3510 - 3515 |1972 |MAN |DD1529, DD1531, DD1532, DD1534 re-motorized with MTU |} === DC.501 (C-dh) အမျိုးအစား === ၁၉၆၅ခုနှစ်တွင် ဂျပန်နိုင်ငံ ကေ၊အက်စ်၊ကေ ကုမ္ပဏီ (K.S.K Co.) မှ ဒီဇယ်ဟိုက်ဒရောလစ်တွဲရေှ့စက်ခေါင်း (၁၀)လုံးကို ဝယ်ယူခဲ့သည်။ ၁၉၆၅ခုနှစ် မေလမှ စတင်ပြီး (စီ)အမျိုးအစား တွဲရွှေ့စက်ခေါင်း (၁၀)လုံးကို မလွှကုန်းဝင်း ကုန်တွဲစီလုပ်ငန်းများနှင့် ရန်ကုန်ဘူတာကြီးဝင်းလူစီးတွဲစီလုပ်ငန်းများတွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ တစ်စီးလျှင် ၃၄၃,၆၁၁ ကျပ်တန်ဖိုးကျသင့်ခဲ့သည်။<ref name=":1" /> {| class="wikitable" |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |10 |501 - 510 |1965 |Kisha Seizo Kaisha |3066 - 3075 |1964 |MAN 16/18 |some later re-powered with MTU engines |} === DD.501 (B'B'-dh) အမျိုးအစား === ဂျပန်နိုင်ငံ ဟီတာချီကုမ္ပဏီ (Hitachi Co.) မှ ဒီဇယ်ဟိုက်ဒရောလစ်တွဲရှေ့ စက်ခေါင်း(၅)လုံးကို တစ်စီးလျှင် ကာလတန်ဖိုးငွေကျပ် ၃၆၇,၆၁၅ ဖြင့်ဝယ်ယူခဲ့သည်။ ၁၉၆၅ခုနှစ် စက်တင်ဘာလမှစတင်၍ (၃)လုံးကို မန္တလေး - မတ္တရာ၊ မန္တလေး-တံတားဦး လော်လယ်ရထားများအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ကျန်(၂)လုံးကို မန္တလေးဘူတာဝင်းအတွင်း လည်းကောင်း အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref name=":1" /> {| class="wikitable" |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |3 |501 - 503 |1965 |Hitachi |12756 - 12758 |1965 |MAN 16/18 |repowered with MTU 6V396T12 |- |2 |504 - 505 |1965 |Hitachi |12802 - 12803 |1965 |MAN 16/18 |repowered with MTU 6V396T12 |} === DD.506 (B'B'-dh) အမျိုးအစား === ၁၉၇၈ ခုနှစ်တွင် မြန်မာ့မီးရထားသည် ကာဝါဆာကီ (Kawasaki)မှ မြင်းကောင်ရေ ၅၀၀ ရှိသည့် ဒီဇယ်-ဟိုက်ဒရောလစ်သုံး စက်ခေါင်းငါးလုံးကို မှာယူခဲ့သည်။ DD.508 နှင့် DD.509 ကို ၂၀၁၀ နှင့် ၂၀၁၄ ခုနှစ်အတွင်း ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ကျန် ၃လုံးသည် ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် အသုံးပြုနေဆဲဖြစ်သည်။ {| class="wikitable" |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |5 |506 - 510 |1978 |Kawasaki |4056 - 4060 |1978 |MTU 6V396TC12 | |} === DD.511 (B'B'-dh) အမျိုးအစား === [[ဖိုင်:Railway Mandalay Myanmar.jpg|thumb|မန္တလေးဘူတာကြီး ယာဒ်ဝင်းအတွင်း DD.516 စက်ခေါင်းဖြင့်တွဲရွေ့နေသည်ကို မြင်တွေ့ရစဉ်။]] [[ဖိုင်:MYANMAR RAILWAYS DIESEL SHUNTER ON THE YANGON CIRCULAR RAILWAY YANGON MYANMAR JAN 2013 (8553743373).jpg|thumb|DD.520 ရှိန်တိန်စက်ခေါင်းအား ရန်ကုန်ဘူတာကြီးအနီး မြင်တွေ့ရစဉ်။]] ၁၉၈၆ခုနှစ်တွင် ကာဝါဆာကီ (Kawasaki)မှ ဝင်ရိုးလေးခုပါသော ဒီဇယ်-ဟိုက်ဒရောလစ် တွဲရေှ့စက်ခေါင်း နှစ်လုံးကို ဝယ်ယူခဲ့သည်။ နောက်ထပ် အင်ဂျင် ၁၀ လုံးအတွက်အစိတ်အပိုင်းများကို မြန်မာပြည်သို့ ပို့ဆောင်ခဲ့ပြီး အင်းစိန် အလုပ်ရုံတွင် တပ်ဆင်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ အင်ဂျင် ၁၂ လုံးစလုံးသည် ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ဆက်လက်အသုံးပြုခဲ့ပြီး DD.515 ကို ၂၀၁၄ ခုနှစ်အထိ အနားပေးခဲ့သည်။ {| class="wikitable" |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |2 |511 - 512 |1986 |Kawasaki |? |1986 |MTU 6V396TC12 |512 re-motorized with 12V128 ZC |- |5 |513 - 517 |1987 |Kawasaki/ Insein workshop |? | |MTU 6V396TC12 | |- |5 |518 - 522 |1989 |Kawasaki/ Insein workshop |? | |MTU 6V396TC12 | |} === DD.901 (B'B'-dh) အမျိုးအစား === [[ဖိုင်:Market on the rails of the train station in Mandalay.jpg|thumb|DD.901 စက်ခေါင်းအား မန္တလေး သူရဲဈေးဘူတာအနီး မြင်တွေ့ရစဉ်။]] ၁၉၆၉ ခုနှစ်တွင် မြန်မာ့မီးရထားမှ B'B'-dh အမျိုးအစား ဒီဇယ်-ဟိုက်ဒရောလစ်အင်ဂျင် ခြောက်လုံးကို အနောက်ဂျာမနီနိုင်ငံ Krupp (M800BB) ထံမှ မြင်းကောင်ရေ ၉၀၀ ဖြင့် ဝယ်ယူခဲ့သည်။<ref name=":2" /> {| class="wikitable" |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |6 |901 - 906 |1969 |Krupp |4964 - 4969 |1969 |MTU MA12V362 |} === DD.907 (B'B'-dh) အမျိုးအစား === ၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် 860hp အမျိုးအစား B'B'-dh အင်ဂျင်ခုနစ်လုံးကို ဂျပန်နိုင်ငံမှ ထုတ်လုပ်သူ Kisha Seizo Kaisha ထံမှ ဝယ်ယူခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ခုနှစ်တွင် DD.908 နှင့် DD.912 ကိုသာ ကျန်ရှိပါတော့သည်။ {| class="wikitable" |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |7 |907 - 913 |1971 |Kisha Seizo Kaisha |3493 - 3499 |1971 |MTU MA12V362.TB10 | |} === DD.914 (Bo‘Bo‘-de) အမျိုးအစား === [[ဖိုင်:Circular train 01.jpg|thumb|DD.930 စက်ခေါင်းအား ရန်ကုန်မြို့ပတ်ရထားလမ်းပိုင်းတွင် မြင်တွေ့ရစဉ်။]] မြန်မာနိုင်ငံသို့ စုစုပေါင်း အရေအတွက် ၂၉ လုံးပါရှိသော ဒီဇယ်-လျှပ်စစ်အင်ဂျင် အမျိုးအစား တစ်မျိုးတည်းကိုသာ ပေးပို့ခဲ့သည်။ ပထမအသုတ် (၁၆)လုံးသည် ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာပြီး ကျန် (၁၆)လုံးမှာ နောက်ငါးနှစ်အကြာတွင် ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အဆိုပါ အသုတ်နှစ်ခုလုံးသည် Alsthom မှ တင်သွင်းပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို ရန်ကုန်မြို့ပတ်ရထားလမ်းတွင် အဓိကအသုံးပြုခဲ့ပြီး အားလုံးကို ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် စတင်အသုံးပြုခဲ့သည်။ သို့သော် ၎င်းတို့ထဲမှ နှစ်စီးမှလွဲ၍ ၎င်းတို့အားလုံးကို တရုတ်နိုင်ငံ DF.1111 အတန်းအစားဖြင့် အစားထိုးခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတွင် ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ {| class="wikitable" |ပုံ |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |[[ဖိုင်:MYANMAR RAILWAYS LOCO HAULED TRAIN AT YANGON RAILWAY STATION MYANMA JAN2013 (8513008960).jpg|frameless]] |16 |914 - 929 |1972 |Alsthom |? |1972 |MGO V12ASHR | |- |[[ဖိုင်:Circle_line_train_myanmar_yangon.JPG|frameless]] |13 |930 - 942 |1977 |Alsthom |? |1977 |MGO V12ASHR |} === DD.943 (B'B'-dh) အမျိုးအစား === ၁၉၆၉ ခုနှစ်တွင် Krupp မှပေးပို့သော DD.901 အမျိုးအစား စက်ခေါင်းခြောက်လုံး မှာယူအသုံးပြုပြီးနောက် ၁၉၇၈ ခုနှစ်တွင် နောက်ထပ်စက်ခေါင်း (၁၆)လုံး (Krupp M1200BB) ကို မှာယူခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် မြင်းကောင်ရေ 1,100 ဝန်းကျင်ရှိသော အားကောင်းသည့်အင်ဂျင်များ ဖြစ်သော်လည်း DD.943 အဖြစ်သာ သတ်မှတ်ထားသည်။ စက်ခေါင်း (၁၆)လုံး သည် ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲဖြစ်ပြီး ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ယင်းတို့မှ ၂လုံးကိုကိုအနားပေးခဲ့သည်။ {| class="wikitable" |ပုံ |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- | |16 |943 - 958 |1979 |Krupp |5449 - 5464 |1978 |MTU MA 6V396T12 | |} === DD.959 (B'B'-dh) အမျိုးအစား === ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် 1,100 hp ရှိသော Krupp ၏ ဒီဇယ်-ဟိုက်ဒရောလစ်အင်ဂျင်စက်ခေါင်းများ၏ ဒုတိယအသုတ်ကို ပေးပို့ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့တွင် flexicoil suspension ပါရှိသောကြောင့် ၎င်းတို့ကို ပထမအသုတ်အတန်းအစား (အတန်းအစား DD.943) အောက်တွင် အမျိုးအစားမခွဲခြားဘဲ DD.959 အမျိုးအစားအဖြစ် သက်မှတ်ခဲ့သည်။၂၀၁၄ ခုနှစ်အထိ စက်ခေါင်း (၁၄)လုံး သည် အသုံးပြုနေဆဲဖြစ်သည်။ {| class="wikitable" |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |11 |959 - 969 |1987 |Krupp |5600 - 5610 |1987 |MTU MA 6V396T12 |} === DD.1101 (B'2'-dh ) အမျိုးအစား === D2D.2201 (JR DD 51) အမျိုးအစား စက်ခေါင်း နှစ်လုံးကို တစ်ဝက်ခွဲဖြတ်ပြီး DD.1101 အဖြစ် အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည့် B'2'-dh အင်ဂျင်နှစ်လုံးအဖြစ်သို့ မြန်မာ့မီးရထားမှ ပြောင်းလဲတည်ဆောက်ခဲ့သည်။ လက်ရှိတွင် ရွာထောင် အလုပ်ရုံတွင်ရှိပြီး ဆက်လက်အသုံးပြုခြင်း မရှိတော့ပေ။ {| class="wikitable" |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |1 |1101 |2007 |Myanma Railways | | | |cut from JR DD 51 1070; scrapped in May 2015 |- |1 |1102 |2007 |Myanma Railways | | | |cut from JR DD 51 1070; out of service |- |1 |1103 |2007 |Myanma Railways | | | |cut from JR DD 51 1001; out of service |- |1 |1104 |2007 |Myanma Railways | | | |cut from JR DD 51 1001; status unknown |} === DD.1111 (B'B'-dh) အမျိုးအစား === [[ဖိုင်:Circular train 11.jpg|thumb|တရုတ်နိုင်ငံမှ ရောင်းချခဲ့သော လူစီးကုန်တင်တွဲ တစ်စီးအား မြင်တွေ့ရစဉ်။]] တရုတ်နိုင်ငံမှ မီးရထားများဖြစ်ကာ DFH 21 (DFH = "Dong fang hong" ရှေ့နေဝင်းနီဟု အဓိပ္ပါယ်ရသော) အမျိုးအစား B'B'-dh ဒီဇယ်စက်ခေါင်းများဖြစ်သည်။ ၂၀၀၉-၂၀၁၀နှစ်များတွင် ယင်း နှစ်ပေါင်း (၃၀)ကျော် သက်တမ်းရှိ အင်ဂျင်စက်ခေါင်းများနှင့် ခရီးသည်တင်ရထားတွဲများနှင့်အတူ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောင်းချခဲ့သည်။ စက်ခေင်းများကို DD.1111 အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဓိကအားဖြင့် ရန်ကုန်မြို့ပတ်လမ်းပိုင်းရှိ Alsthom DD.914 နှင့် အစားထိုး အသုံးပြုခဲ့သည်။ {| class="wikitable" |ပုံ |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- | |5 |1111 - 1115 |2009 |Sifang |? |1977 | |ex CR DFH21 (Kunming - Hekou) |- |[[ဖိုင်:MYANMAR RAILWAYS LOCO HAULED LOCAL TRAIN ON THE YANGON CIRCULAR RAILWAY YANGON MYANMAR JAN 2013 (8554843632).jpg|frameless]] |30 |1116 - 1145 |2010 |Sifang |? |1977 | |ex CR DFH21 (Kunming - Hekou) |} === DD.1201 (B'B'-dh) အမျိုးအစား === ဂျပန်နိုင်ငံ Kisha Seizo Kaisha ထံမှ DD.907 အမျိုးအစား ဒီဇယ်-ဟိုက်ဒရောလစ် စက်ခေါင်း ခုနစ်လုံးကို ဝယ်ယူပြီး တစ်နှစ်အကြာတွင် မြင်းကောင်ရေ 1,200 ရှိသော အင်ဂျင်ပါဝါရှိသော နောက်ထပ် စက်ခေါင်း ၁၀ လုံးကို ဝယ်ယူခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် စက်ခေါင်းငါးလုံးကို MTU အင်ဂျင်ဖြင့် ပြန်လည် ဆည်ဆောက်စေခဲ့သည်။ ၂၀၁၄ခုနှစ်အထိ အင်ဂျင်ဆယ်လုံးတွင် လေးလုံးသည် ဝန်ဆောင်မှု ပေးနေဆဲဖြစ်သည်။ {| class="wikitable" |ပုံ |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |[[ဖိုင်:Myingyan Railway Station 1.jpg|frameless]] |10 |1201 - 1210 |1972 |Kisha Seizo Kaisha |3500 - 3509 |1972 |MAN |DD1203, DD1205, DD1207, DD1209, DD1210 later re-motorized with MTU 12V396TC13 |} == လျှပ်စစ်ရထားစက်ခေါင်းများ == === ED.500 အမျိုးအစား === ၁၉၈၆-၈၇ခုနှစ်တွင် မြန်မာ့မီးရထားမှ ကြံခင်းဘိလပ်မြေစက်ရုံရှိ စက်ရုံသုံး လျှပ်စစ်ရထားလမ်းတွင် အသုံးပြုနိုင်ရန်အတွက် လျှပ်စစ်ရထားစက်ခေါင်းများ (၄)လုံးကို ဂျပန်နိုင်ငံ ကာဝါဆာကီ(Kawasaki) Hyogo အလုပ်ရုံမှ မှာယူတင်သွင်းခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရထားလမ်းသည် စက်ရုံမှ ကျောက်တောင်နှင့် ကြံခင်းဆိပ်ကမ်းများကို ဖောက်လုပ်ထားခြင်းဖြစ်ကာ မိုင်အတော်တန် ရှည်လျားသည်။ ဂျပန်နိုင်ငံအကူအညီဖြင့် ဖောက်လုပ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်မြို့ပတ် လျှပ်စစ်ရထားလမ်းတည်ဆောက်ခြင်း လုပ်ငန်းများအတွက် ကနဦး ပရောဂျက်ဖြစ်ခဲ့သည်။ == ဒီဇယ်သံလမ်းပြေး ရထားများ (ကားရထားများ) == ဒီဇယ်သံလမ်းပြေး ရထား (DMU) များကို အနောက်ဂျာမနီနိုင်ငံ တဲလ်ဘော့ကုမ္ပဏီ (Talbot Co.)မှ တွဲဆိုင်းရထား (၈)စီးကို ဝယ်ယူပြီး ရန်ကုန်မြို့ပတ်ရထားလမ်းတွင် ၁၉၅၉ခုနှစ် ဩဂုတ်လ (၉)ရက်နေ့တွင် စတင်အသုံးပြုခြင်းဖြင့် စတင်ခဲ့သည်။ === DMU.1 (Talbot) အမျိုးအစား === [[ဖိုင်:Rangoon circular dmu trains at rangoon central station 1960.jpg|thumb|အနောက်ဂျာမနီနိုင်ငံ Talbot Co. မှထုတ်လုပ်သောဒီဇယ်တွဲဆိုင်းရထားအား ရန်ကုန်မြို့ပတ်ရထားအဖြစ် ရန်ကုန်ဘူတာကြီး၌ ၁၉၆၀ခုနှစ်ဝန်းကျင် မြင်တွေ့ရစဉ်။]] စက်ခေါင်းသစ်ဝယ်ယူခြင်းများကို ၁၉၅၇ ခုနှစ်ဝန်းကျင်မှစ၍ အသုတ်လိုက်ဝယ်ယူခဲ့ရာ ဒုတိယအသုတ်ဝယ်ယူမှုတွင် အနောက်ဂျာမဏီနိုင်ငံ Talbot Co.ထုတ်လုပ်သော အလျား ၁၈၉ပေ ၄လက်မ ၊ အနံ ၉ပေ ၃လက်မ ၊ အမြင့် ၁၁ပေ ၆လက်မ ၊ အလေးချိန် ၈၆.၂ တန် မြင်းကောင်ရေအား ၇၀၄ ရှိ သံလမ်းပြေးဒီဇယ်တွဲဆိုင်းရထား (DMU) ၈ စီးအား ငွေကျပ်တန်ဖိုး ၈,၈၅၀,၉၇ဝိ/ဖြင့်ဝယ်ယူပြီး ၁၉၅၉ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၉ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်မြို့ပတ်လမ်းပိုင်းတွင် စတင်ပြေးဆွဲခဲ့သည်။ ရန်ကုန်မြို့ပတ်လမ်းပိုင်းမှာ တွဲဆိုင်း ၈ ဆိုင်းဖြင့်ပြေးဆွဲမှုမလုံလောက်တော့၍ အိမ်စောင့်အစိုးရလက်ထက် ၁၉၅၉ ခုနှစ် မြို့ပတ်ရထားလမ်း ဒညင်းကုန်း-မင်္ဂလာဒုံလမ်းပိုင်းသစ်ဖောက်လုပ်ပြီးနောက် တတိယအသုတ် ၄ စီးအား ငွေကျပ်တန်ဖိုး ၄,၄၅၉,၅၂ဝိ/ ဖြင့် ထပ်မံဝယ်ယူခဲ့ပြီး ၁၉၆၁ခုနှစ်မှ နိုဝင်ဘာလမှာ စတင်အသုံးပြုခဲ့သည်။ ဝယ်ယူပြီး(DMU/DRC) သံလမ်းပြေးဒီဇယ်ရထားများပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရေးလုပ်ငန်းများအတွက် အင်းစိန်တွင် သံလမ်းပြေးဒီဇယ်စက်ခေါင်းစက်ရုံ အားတည်ထောင်ပြီး ၁၉၆၅ စက်တင်ဘာလမှ စတင်အသုံးပြုခဲ့သည်။ B'B'+2'2'+B'B' အမျိုးအစား ဒီဇယ်ရထားတွဲ ၂၁ တွဲကို အနောက်ဂျာမနီနိုင်ငံ Talbot ထံမှ မှာယူခဲ့ခြင်းဖြစ်ကာ ထိုအချိန်ကာလက လေအေးပေးစနစ်နှင့် အလိုအလျောက်တံခါးဖွင့်ပါရှိသော အလွန်ခေတ်မီသော ရထားတွဲများဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၉၆၁ ခုနှစ်မှ ၁၉၆၃ ခုနှစ်အတွင်း မြန်မာပြည်သို့ ပို့ဆောင်ပေးခဲ့ပါသည်။ စနစ်တကျစီမံဆောင်ရွက်ခဲ့သော်လည်း အခြေအနေအကြောင်းအမျိုးမျိုးကြောင့် တွဲဆိုင်းသစ်၊ အပိုပစ္စည်းစသည်တို့ ထပ်မံဖြည့်တင်းဝယ်ယူပေးနိုင်ခြင်းမရှိတော့ဘဲနောက်ပိုင်းတွင် လေအေးပေးစက်များ ချို့ယွင်းလာခြင်းနှင့် ပြတင်းပေါက်များမှာ အပေါ်တခြမ်းပိတ်ခြင်းဖြစ်တို့ကြောင့် မြန်မာ့မီးရထားမှ အင်ဂျင်များနှင့် ပြတင်းပေါက်များကို ဖယ်ရှားခဲ့ရကာ ရထားတွဲများကို စက်ခေါင်းဆွဲ လူစီးရထားတွဲများအဖြစ် ပြောင်းလဲတည်ဆောက်ခဲ့ရသည်။<ref name=":03">နှစ်တရာပြည့် မီးရထား (၁၈၇၇-၁၉၇၇) ၊ ၁၉၇၇ ၊ စာမျက်နှာ ၃၄</ref> {| class="wikitable" |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |- |8 |13101 - 13108 |1961 | |1961 |4x185hp | |- |4 |13201 - 13204 |1962 | |1961 |4x185hp | |- |9 |13301 - 13309 |1963 | |1961 |4x185hp | |} === DMU.2 (Ganz-Mavag) အမျိုးအစား === ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ Ganz_MAVAG Co.ထုတ်လုပ်သော အလျား ၁၈၇ပေ ၈လက်မ အလေးချိန် ၁၀၄.၃တန် မြင်းကောင်ရေအား ၅၆၀ ရှိသော သံလမ်းပြေးဒီဇယ်ရထားတွဲဆိုင်း (DMU) ၂ ဆိုင်းအား ငွေကျပ်တန်ဖိုး ၂,၅၇၃,၂၇ဝိ/ ဖြင့်လည်းကောင်းဝယ်ယူပြီး ၁၉၆၀ ဇွန်လပိုင်းမှစတင်ပြီး ခရီးတိုလော်ကယ်ရထားအဖြစ်ပြေးဆွဲခဲ့သည်။<ref name=":03" /> အဆိုပါရထားတွဲများသည် ခရီးတိုခရီးစဉ်များပြေးဆွဲရာတွင် Talbot မီးရထားများထက်ပင် အသုံးဝင်ခဲ့သော်လည်း မကြာမီမှာပင်အခြေအနေအကြောင်းအမျိုးမျိုးကြောင့် တွဲဆိုင်းသစ်၊ အပိုပစ္စည်းစသည်တို့ ထပ်မံဖြည့်တင်းဝယ်ယူပေးနိုင်ခြင်းမရှိတော့သည့်အတွက် သက်တမ်းကုန်ပျက်သိမ်းခဲ့ရသည်။ === DMU.3 အမျိုးအစား === LRBEအမျိုးအစားထက် ပိုကြီးသော ရထားတွဲများကို တည်ဆောက်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ယင်းသည် ဟီးနိုးဘတ်စ်ကားနှစ်စီးအား ကိုယ်ပိုင်လုပ်ခရီးသည်တင်ရထားတွဲအဖြစ် တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ရွာထောင်အလုပ်ရုံတွင် 1A'2'+2'2'+2'A1' အမျိုးအစား 1A'2'+2'2'+2'A1' ကိုယ်တိုင်တည်ဆောက်ထားသော အဆိုပါရထားတွဲခြောက်တွဲကို ၂၀၀၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၆ ခုနှစ်အတွင်း စတင် အသုံးပြုပြေးဆွဲခဲ့သည်။ ပထမရထားတွဲ ၂ တွဲကို ရန်ကုန်လော်ကယ်ရထားများတွင် စတင်အသုံးပြုခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင်၊ မန္တလေး၊ မုံရွာ၊ ခင်ဦးနှင့် ရွှေဘိုကြား ရထားတွဲလေးခုနှင့်အတူ မုံရွာသို့ ပြောင်းလဲပြေးဆွဲခဲ့သည်။၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ပြေးဆွဲမှု နှစ်စီးသာ ကျန်ရှိတော့ပြီး ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ရထားတွဲများအားလုံး အနားပေးခဲ့သည်။<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.florian-grupp.de/rmm/railcar.html|title=Railways in Myanmar/Burma - Rail Car|author=florian-grupp}}</ref> === DEMU (စပိန် CAF)အမျိုးအစား === ရန်ကုန်မြို့ပတ်ရထားလမ်းပိုင်း အဆင့်မြင့်တင်ခြင်း လုပ်ငန်းများ ပြီးစီးပြီနောက်ပိုင်း ပြေးဆွဲရန်အတွက် ၂၀၂၀ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ဂျပန်နိုင်ငံမှ မစ်ဆူဘီရှီ နှင့် စပိန်နိုင်ငံရှိ CAF တို့မှ ဒီဇယ်လျှပ်စစ်ကားခြောက်စီးပါ ဒီဇယ်လျှပ်စစ်စွမ်းအင်သုံး ရထား (DEMU) ၁၁ စီးကိုဝယ်ယူရန်အတွက် စတင် စာချုပ်ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ [[ကိုဗစ် ၁၉|ကိုဗစ်]]ကာလနှင့် [[၂၀၂၀ နွေရာသီ အိုလံပစ်ပြိုင်ပွဲ|တိုကျိုအိုလံပစ်ကာလ]]အတွင်း လုပ်ငန်းများနောက်နှေးမှုများကြောင့် အချိန်မှီပေးပို့နိုင်ခြင်းမရှိသည့်အတွက် ဂျပန်နိုင်ငံမှ ရန်ကုန်မြို့ပတ်လမ်းပိုင်းတွင် အစားထိုးအသုံးပြုနိုင်ရန်အတွက် KIHA 40 အမျိုးအစားရထားများကို ပေးပို့ခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၄ရက်နေ့တွင် ပထမအသုတ် DEMU အမျိုးအစား ရထားများ ဆိပ်ကမ်းသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ရထားတစ်ဆိုင်းလျှင် ၆တွဲပါဝင်ပြီး ရထားတစ်စီးလျှင် ဂျပန်ယန်း ၁.၆၉၇ ဘီလီယံကုန်ကျခဲ့သည်။ တွဲဆိုင်းဖွဲ့ဆင်မှုအနေဖြင့် MC1+M+M+M+M+MC2 ဟူ၍ တွဲ၆တွဲပါဝင်သည်။ တစ်တွဲအလျားအနေဖြင့် ၁၉.၁မီတာ၊ (၆)တွဲပါတွဲအလျားအနေဖြင့် ၁၂၀.၉မီတာ၊ တွဲအကျယ် ၂.၈မီတာ၊ တွဲအမြင့် ၃.၅၉၉မီတာ၊ ကြမ်းပြင်အမြင့် ၁.၁၈၀ မီတာဖြစ်သည်။ ၆တွဲပါရထားတစ်စီးလျှင် ထိုင်စီးခရီးသည် စုစုပေါင်း ၃၃၂ဦး၊ ရပ်စီးခရီးသည် စုစုပေါင်း ၅၀၀ဦးနှင့် စုစုပေါင်း ၈၃၂ဦးတင်ဆောင်နိုင်သည်။ ဒီဇိုင်းအရ အများဆုံး (၁)နာရီလျှင် ၁၁၀ ကီလိုမီတာနှုန်း အထိပြေးဆွဲနိုင်သည်။ {| class="wikitable" |ပုံ |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |[[ဖိုင်:New Circular Train from CAF.jpg|left|frameless]] |11 |3001 - 3066 |2024 |Mitsubishi Corporation + CAF |2021 | | |} === DEMU (ဂျပန် Niigata Transis) အမျိုးအစား === ၂၀၂၀၊ ဩဂုတ်လတွင် Niigata Transis သည်မြန်မာ့မီးရထား၏ ရန်ကုန်-တောင်ငူလမ်းပိုင်းတွင် အသုံးပြုမည့် DEMU ရထားသစ် ၄စီးကို တည်ဆောက်ပြီးစီးခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ၂၀၂၀ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၁ ရက်နေ့တွင် Niigata ဆိပ်ကမ်းမှကဆင့် ရေကြောင်းဖြင့် ရန်ကုန်မြို့သို့ ပေးပို့ခဲ့သည်။ ဂျပန်နိုင်ငံ JICA မှအဆင့်မြင့်တင်နေသော ရန်ကုန်-မန္တလေးလမ်းပိုင်း၏ ပထမပိုင်း ရန်ကုန်-တောင်ငူလမ်းပိုင်း ပြီးစီးပြီးနောက် အသုံးပြုနိုင်ရန်အတွက်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ယခင်က Niigata Transis မှ RBE ရထားများနှင့် လူစီးရထားများရှိနေပြီးဖြစ်သော်လည်း ယခုတစ်ခေါက် DEMU ရထားများမှာ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပထမဆုံးသော ရထားသစ်တင်သွင်းခြင်းဖြစ်သည်။<ref name=":4">{{Cite web|title=ミャンマー国鉄向け電気式気動車 陸送･船積み|author=2427junction|url=https://2427junction.com/mmrreportnt.html}}</ref> ရထားတစ်စီးတွင် ၆ဆိုင်းပါဝင်ပြီး ပထမတန်းအမျိုးအစား(၄)တွဲနှင့် အထက်တန်းအမျိုးအစား(၂)တွဲ ပါဝင်သည်။ တွဲဆိုင်းဖွဲ့ဆင်မှုအနေဖြင့် MC1+M+Ms+Ms+M+MC2 ဟူ၍ တွဲ၆တွဲပါဝင်သည်။ ဒီဇိုင်းအရ အမြင့်ဆုံး အမြန်နှုန်းသည် ၁နာရီလျှင့် ၁၁၀ ကီလိုမီတာဖြစ်ပြီး ခွင့်ပြုအမြန်နှုန်းမှာ ၁နာရီလျှင် ၁၀၀ ကီလိုမီတာဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်မှ တောင်ငူသို့ ရထားစီးကြာချိန်ကို ယခင် ၇နာရီမှ ယခုရထားသစ်ဖြင့် ၃နာရီမိနစ်၂၀ အထိ သိသိသာသာလျှော့ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ အဆိုပါရထားသစ်များအတွက် ယာဒ်ဝင်းသစ်ကို ရွာသာကြီးဘူတာအနီးတွင် တည်ဆောက်လျက်ရှိသည်။<ref name=":4" /> {| class="wikitable" |ပုံ |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |[[ဖိုင်:VideoCapture 20240211-174419.jpg|left|frameless]] |4 |1001 - 1016 |2025 |Niigata Transis |2020 | | |} === RBE.25 (ex. Jap. railcar) အမျိုးအစား<ref name=":3" /> === [[ဖိုင်:Nagoya-Railroad Mikawa Line in Kiha 24.jpg|none|thumb|ရန်ကုန်မြို့တွင် ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့သော KiHa 21 ဂျပန်ကားရထား ]] ၂၀၀၃ ခုနှစ်မှစတင်၍ ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ပြေးဆွဲမှုရပ်ဆိုင်းခဲ့သည့် KiHa (ကီဟ) ဒီဇယ်ရထားများကို မြန်မာ့မီးရထားမှ ဝယ်ယူခဲ့သည်။ အစပိုင်းတွင် အသုံးပြုခဲ့သော ရထားတွဲများသည် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ပုဂ္ဂလိက ရထားလိုင်းများမှ ဝယ်ယူခဲ့ခြင်းဖြစ်ကာ နောက်ပိုင်းတွင် JR East နှင့် JR Hokkaido ကဲ့သို့သော Japan မီးရထား၏ လုပ်ငန်းခွဲများမှလည်း အသုံးပြုထားသော Kiha ရထားတွဲများ (Kiha 38, 40, 47, 48, 141) ကို မြန်မာ့မီးရထားထံ ပေးအပ်ခဲ့သည်။ ရထားတွဲအချို့ကို အထူးကားရထားများအဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့ပြီး အချို့မှာ လော်ကယ်နှင့် ခရီးဝေးခရီးစဉ်အတွက် အသုံးပြုသည်။ မြန်မာ့မီးရထား အလုပ်ရုံများတွင် ရထားသံလမ်းအကျယ် ပြန်လည် ပြင်ဆင်များ လုပ်ဆောင်ပြီးနောက် ၂၀၁၅ ခုနှစ်အထိ ရထားတွဲ ၁၂၇ တွဲဖြင့် ဝန်ဆောင်မှုပေးခဲ့သည်။ {| class="wikitable" |ပုံ |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |[[ဖိုင်:Nagoya-Railroad Mikawa Line in Kiha 24.jpg|frameless]] |5 |2501 - 2505 |2003 |Fuji Heavy Industries | |1987/90 |Kiha 20/LE-Auto II |ex Nagoya Railway (Meitetsu) Kiha 21 - 25 |- |[[ဖိုင်:Nagoya-Railroad Makawa Line in Kiha 32.JPG|frameless]] |4 |2506 - 2509 |2005 |Fuji Heavy Industries | |1995 |Kiha 30 |ex Nagoya Railway (Meitetsu) Kiha 31 - 34 |- |[[ဖိုင်:Ise Railway-ISE2.JPG|frameless]] |2 |2510 - 2511 |2005 |Fuji Heavy Industries | |1987 |ISE/LE-Car II |ex Ise Railway 2 - 3 |- |[[ဖိုင်:のと鉄道NT100.jpg|frameless]] |12 |2512 - 2523 |2006 |Fuji Heavy Industries | |1987/91 |NT100/LE_DC |ex Noto Railway NT-101, NT-103, NT-124, NT-125, NT-121, NT-131, NT-122, NT-109, NT-106, NT-112, NT-105, NT-133; RBE.2516 and RBE.2517 are used as VIP inspection cars |- | |1 |2524 |2006 |Fuji Heavy Industries | |1989 |ISE II/LE-Car II |ex Ise Railway 4, only used as VIP inspection car |- | |2 |2525 - 2526 |2006 | | |? |? |ex Tenryu Hamanako Railway TH-106, TH-211 |- | |2 |2527 - 2528 |2006 |Fuji Heavy Industries | |1987/91 |NT100/LE_DC |ex Noto Railway NT-126, NT-130 |- |[[ဖိုင်:Sanriku 36 original color.jpg|frameless]] |4 |2529 - 2532 |2007 |Tokyu Car Co., Ltd. | |1989 |Sanriku |ex Sanriku Railway 36-301 (111), 36-401 (112), 36-302 (121), 36-402 (122) |- |[[ဖိုင်:Amagi Railway DMU AR201.jpg|frameless]] |1 |2533 |2007 |Fuji Heavy Industries | |1992 |AR200 |ex Amagi Railway AR 201 |- | |2 |2534 - 2535 |2007 |Fuji Heavy Industries | |1988/93 |Mooka 63/LE-Car II |ex JNR Yuan Mooka Shindo 63-11 and 63-1 |- | |1 |2536 |2007 |Fuji Heavy Industries | |1987/91 |NT100/LE_DC |ex Noto Railway NT-132; used as VIP inspection car |- | |1 |2537 |2007 |Fuji Heavy Industries | |1989/91 |HCR100/LE-DC |ex Heisei Chikuho Railway 107 |- | |1 |2538 |2007 |Fuji Heavy Industries | |1986/89 |AR100 |ex Amagi Railway AR 106, only used as VIP inspection car |- | |3 |2539 - 2541 |2008 |Niigata Works | |1989 |CR70 |ex Hokkaido Chihoku Kogen Railway CR70-1, CR70-2, CR70-3 |- | |1 |2542 |2008 |Niigata Works | |1988 |MR-200 |ex Matsuura Railway MR-202 |- |[[ဖိုင်:Matsuura railway MR-301.jpg|frameless]] |1 |2543 |2008 |Niigata Works | |1988 |MR-300 |ex Matsuura Railway MR-301 |- | |2 |2544 - 2545 |2008 |Niigata Works | |1988 |MR-200 |ex Matsuura Railway MR-201, MR-203 |- | |1 |2546 |2008 |Niigata Works | |1988 |MR-300 |ex Matsuura Railway MR-302 |- | |1 |2547 |2009 |Niigata Works | |1988/1992 |MR-100 |ex Matsuura Railway MR-104 |- |[[ဖိုင်:Heichiku 104 chikumaru.jpg|frameless]] |2 |2548 - 2549 |2007 |Fuji Heavy Industries | |1989/91 |HCR100/LE-DC |ex Heisei Chikuho Railway 104, 108 |- | |2 |2550 - 2551 |2008 |Niigata Works | |1988 |MR-200 |ex Matsuura Railway MR-204, MR-205 |- | |4 |2552 - 2555 |2009 |Niigata Works | |1988/1992 |MR-100 |ex Matsuura Railway MR-102, MR-103, MR-123, MR-124 |- | |1 |2556 |2007 |Fuji Heavy Industries | |1989/91 |HCR100/LE-DC |ex Heisei Chikuho Railway 103 |- | |1 |2557 |2007 |Fuji Heavy Industries | |1989/91 |HCR200/LE-DC |ex Heisei Chikuho Railway 202 |- | |4 |2558 - 2561 |2009 |Niigata Works | |1988/1992 |MR-100 |ex Matsuura Railway MR-105, MR-122, MR-101, MR-108 |- | |2 |2562 - 2563 |2007 |Fuji Heavy Industries | |1989/91 |HCR100/LE-DC |ex Heisei Chikuho Railway 109, 102 |- | |3 |2564 - 2566 |2009 |Niigata Works | |1988/1992 |MR-100 |ex Matsuura Railway MR-106, MR-107, MR-121 |- | |1 |2567 |2007 |Fuji Heavy Industries | |1989/91 |HCR100/LE-DC |ex Heisei Chikuho Railway 101 |- | |1 |2568 |2007 |Fuji Heavy Industries | |1989/91 |HCR300/LE-DC |ex Heisei Chikuho Railway 303 |- |[[ဖိုင်:Tarumi railway haimo230-313.jpg|frameless]] |2 |2569 - 2570 |2011 |Fuji Heavy Industries | |1985 |LE-Car II |ex Tarumi Railway 230-301, 230-312 |- |[[ဖိုင်:JRS DC kiha47-176 JR Kyushu Kokura factory.jpg|frameless]] |4 |2571 - 2574 |2009 | | |197?/198? |Kiha 47 |ex JR Shikoku Kiha 47-116, 47-117, 47-503, 47-1087 |- | |5 |2575 - 2579 |2009 |Niigata Works | |1988/1992 |MR-100 |ex Matsuura Railway MR-109, MR-110, MR-111, MR-125, MR-126 |- | |2 |2580 - 2581 |2013 |Fuji Heavy Industries | |1988 |Izumi |ex Izumi Railway 203, 207; only used as VIP inspection cars |- | |6 |2582 - 2587 |2013 | | |199? |Kiha 141 |ex JR Hokkaido Kiha 141-7 to 141-12? |- |[[ဖိုင်:JRH-Kiha48 301.jpg|frameless]] |3 |2588 - 2590 |2013 | | |197?/198? |Kiha 48 |ex JR Hokkaido Kiha 48-301 - 48-303 |- | |1 |2591 |2014 |Fuji Heavy Industries | |1988 |Izumi |ex Izumi Railway 205 |- |[[ဖိုင်:JR Hokkaido 141 series DMU 109.JPG|frameless]] |6 |2592 - 2597 |2013 | | |199? |Kiha 141 |ex JR Hokkaido Kiha 141-1 to 141-6? |- | |3 |2598 - 25100 |2014 | | |197?/198? |Kiha 48 |ex JR Hokkaido Kiha 48-1331 to 48-1333 |- |[[ဖိုင်:JNR Type Kiha 38 DMU 002.JPG|frameless]] |3 |25101 - 25103 |2014 | | |1986/87 |Kiha 38 |ex JR East Kiha 38-2 to 38-4 |- | |2 |25104 - 25105 |2014 | | |1986/87 |Kiha 38 |ex JR East Kiha 38-1001 to 38-1002 |- | |2 |25106 - 25107 |2014 | | |197?/198? |Kiha 40 |ex JR Hokkaido Kiha 40-334, 40-335 |- | |1 |25108 |2015 |Fuji Heavy Industries | |1988 |Izumi |ex Izumi Railway 201 |- | |2 |25109 - 25110 |2015 | | |197?/198? |Kiha 40 |ex JR East Kiha 40-548, 40-2024 |- | |4 |25111 - 25114 |2015 | | |197?/198? |Kiha 48 |ex JR East Kiha 48-501, 48-553, 48-1511, 48-1514 |- | |2 |25115 - 25116 |2015 | | |197?/198? |Kiha 40 |ex JR East Kiha 40-514, 40-562 |- | |2 |25117 - 25118 |2015 | | |197?/198? |Kiha 48 |ex JR East Kiha 48-551, 48-1547 |- |[[ဖိုင်:Yangon Circular Railway RBE 25126 (ex-JR East Kiha 40 2022).jpg|frameless]] |9 |25119 - 25127 |2015 | | |197?/198? |Kiha 40 |ex JR East Kiha 40-542, 40-549, 40-550, 40-559, 40-578, 40-579, 40-581, 40-2022, 40-2025 |} === RBE.36 (ex. JR kiha 58) အမျိုးအစား === ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် JRခွဲ West သည် ၁၉၆၀ ခုနှစ်များအတွင်း တည်ဆောက်ခဲ့သော Kiha 58 အမျိုးအစား ဒီဇယ်ရထားတွဲ ၁၂ စီးကို မြန်မာ့မီးရထားထံ ရောင်းချခဲ့သည်။ မြို့တော်သစ်နေပြည်တော်သို့ အမြန်ရထားပြေးဆွဲရန် အစပိုင်းတွင် အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး နောက်ပိုင်းတွင် လော်ကယ်ရထားပြေးဆွဲရန်အတွက် ရန်ကုန်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ နှစ်အနည်းငယ်အကြာတွင် ၎င်းတို့ကို အနားပေးခဲ့ပြီး မြစ်ဆုံအလုပ်ရုံတွင် သိမ်းဆည်းခဲ့သည်။ {| class="wikitable" |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |12 |3601 - 3612 |2005 | | |196? |Kiha 58 |ex JR West Kiha 58-647, 58-7211, 58-1113, 58-1044, 58-7209, 58-1042, 58-1041, 58-1045, 58-1046, 58-645, 58-1120, 58-1128 |} === RBE.50 (ex. JR kiha) အမျိုးအစား === ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် မြန်မာ့မီးရထားမှ ပထမအသုတ်အဖြစ် Kiha ရထားတွဲ အစီး ၂၀ (Kiha 52 နှင့် 58) ရရှိခဲ့ပါသည်။ မြင်းကောင်ရေ 500 ဖြစ်သည့်အတွက် RBE.50 အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ တစ်နှစ်ခန့်အကြာတွင် JR Hokkaido မှ Kiha 183 ရထားတွဲ ၈ တွဲကိုလှူဒါန်းပေးခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ခုနှစ်တွင် JR West နှင့် JR Hokkaido မှ Kiha 142၊ 181 နှင့် 180 အမျိုးအစား နောက်ထပ်ရထားတွဲ 25 တွဲ ရရှိလာ၍ RBE.50 ရထားတွဲ စုစုပေါင်း ၅၃စီးထိ တိုးလာခဲ့သည်။ အချို့သော ရထားတွဲများသည် လေအေးပေးစနစ်ပါရှိသောကြောင့် ရထားနှင့် ထပ်တိုး P အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်းဖြင့် သတ်မှတ်ထားသည်။ ဥပမာ - RBE.P2059 – RBE.P5043။ {| class="wikitable" |ပုံ |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |[[ဖိုင်:JNR Kiha 52 original livery.jpg|frameless]] |9 |5001 - 5009 |2008 | | |196? |Kiha 52 |ex JR East Kiha 52-108, 52-109, 52-126, 52-143 to 52-145, 52-151 to 52-153 |- |[[ဖိုင်:JNR KiHa 58 series running Hashidate.jpg|frameless]] |1 |5010 |2008 | | |196? |Kiha 58 |ex JR East Kiha 58-1504 |- | |8 |5011 - 5018 |2008 | | |196? |Kiha 52 |ex JR East Kiha 52-110, 52-141, 52-146 to 52-149, 52-154 to 52-155 |- | |2 |5019 - 5020 |2008 | | |196? |Kiha 58 |ex JR East Kiha 58-1514, 58-1528 |- |[[ဖိုင်:Kiha182-7557.jpg|frameless]] |1 |5021 |2009/10 | | |197?/199? |Kiha 183 |ex JR Hokkaido Kiha 182-106 |- | |1 |5022 |2009/10 | | |197?/199? |Kiha 183 |ex JR Hokkaido Kiha 182-108 |- |[[ဖိုင်:JNR 183 series DMU 007.JPG|frameless]] |6 |5023 - 5028 |2009/10 | | |197?/199? |Kiha 183 |ex JR Hokkaido Kiha 183, Kiha 182 Form 100, Kiha 182 Form 0, numbers unknown |- |[[ဖိုင်:JRW DC kiha 181 series kasumi-yoroi.jpg|frameless]] |13 |P5029 - P5041 |2013 | | |196?/197? |Kiha 181 |ex JR West Kiha 181-27, 181-45, 181-47 to 181-49, 180-22, 180-36, 180-41, 180-42, 180-45, 180-48, 180-49, 180-77 |- |[[ဖိုင်:JNR kiha180-1 takamatsu.jpg|frameless]] |2 |P5042 - P5043 |2013 | | |196?/197? |km 180 |ex JR West Km 180-4, 180-12 |- |[[ဖိုင်:KiHa 141 Naebo Works 20120824.jpg|frameless]] |10 |5044 - 5053 |2013 | | |199? |Kiha 142 |ex JR Hokkaido Kiha 142-2, 142-3, 142-5, 142-6, 142-8 to 142-13 |} === RBE.25.0 (ex. JR kiha 182-184) အမျိုးအစား === ၂၀၀၉/၁၀ခုနှစ်များတွင် မြန်မာ့မီးရထားမှ Kiha 183 ရထားတွဲများကို ဂျပန်မီးရထားလုပ်ငန်းခွဲ ဟော့ကိုင်းဒိုးမှ ဝယ်ယူခဲ့သည်။ မန္တလေးနှင့် နေပြည်တော်ကြားရှိ အမြန်ရထားများအတွက် ရထားတွဲများကို နှစ်အနည်းငယ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ဝန်ဆောင်မှုများ ရပ်ဆိုင်းသွားပြီးနောက် ရထားတွဲများကို ပြေးဆွဲမှုရပ်ဆိုင်းခဲ့ပြီး မြစ်ကြီးနား အလုပ်ရုံတွင် သိမ်းဆည်းခဲ့သည်။ တချို့ရထားတွဲများကိုမှု မည့်သည့်အခါမျှ အသုံးပြုခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ {| class="wikitable" |ပုံ |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် | |မှတ်ချက် |- | |1 |25101 |2009/10 |197?/199? |Kiha 183 |maybe one of ex JR Hokkaido Kiha 183-2,ex JR Hokkaido Kiha 183-207 or 183-217, ex JR Hokkaido Kiha 182-1 or 182-2, ex JR Hokkaido Kiha 182-4, ex JR Hokkaido Kiha 182-5 | | |- |[[ဖိုင်:キハ182-107.jpg|frameless]] |1 |25102 |2009/10 |197?/199? |Kiha 183 |ex JR Hokkaido Kiha 182-225 | | |- | |1 |25103 |2009/10 |197?/199? |Kiha 183 |ex JR Hokkaido Kiha 182-226 | | |- |[[ဖိုင်:JRN DC183-0 20061102 001.jpg|frameless]] |1 |25104 - 25105 |2009/10 |197?/199? |Kiha 183 |maybe one of ex JR Hokkaido Kiha 183-2,ex JR Hokkaido Kiha 183-207 or 183-217, ex JR Hokkaido Kiha 182-1 or 182-2, ex JR Hokkaido Kiha 182-4, ex JR Hokkaido Kiha 182-5 | | |- | |1 |25106 |2009/10 |197?/199? |Kiha 183 |ex JR Hokkaido Kiha 184-2 | | |- | |1 |25201 |2009/10 |197?/199? |Kiha 183 |ex JR Hokkaido Kiha 183-103 | | |- | |4 |25202 - 25205 |2009/10 |197?/199? |Kiha 183 |maybe one of ex JR Hokkaido Kiha 183-2,ex JR Hokkaido Kiha 183-207 or 183-217, ex JR Hokkaido Kiha 182-1 or 182-2, ex JR Hokkaido Kiha 182-4, ex JR Hokkaido Kiha 182-5 | | |} === RBE.30 (ex. Jap. railcar) အမျိုးအစား === ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် မြန်မာ့မီးရထားမှ ပုဂ္ဂလိက ဂျပန်မီးရထား Sanriku မီးရထားမှ ရထားတွဲ ၃ တွဲကို ဝယ်ယူခဲ့ပြီး RBE.30 အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ 2015 ခုနှစ်တွင် Sanriku မီးရထားမှ နောက်ထပ်ရထားတွဲ 2 တွဲကို Japan Railways လုပ်ငန်းခွဲ Tokai မှ ရထားတွဲ ၂၈ တွဲနှင့် ပုဂ္ဂလိက Ihara မီးရထားမှ ၁ ခုတို့နှင့်အတူ ဝယ်ယူခဲ့သည်။ နောက်ထပ် ရထားတွဲ 23 တွဲသည် တစ်နှစ်အကြာတွင် JR Tokai မှ ထပ်မံပံ့ပိုးပေးခဲ့ပြီး RBE.30 ရထားတွဲအရေအတွက်သည် ၅၇စီး အထိ တိုးလာခဲ့သည်။ {| class="wikitable" |အရေအတွက် |ရထားအမှတ် |အသုံးပြုသည့်ခုနှစ် |ထုတ်လုပ်သူ |ထုတ်လုပ်သူ၏ အမှတ် |ထုတ်လုပ်သည့် ခုနှစ် |အင်ဂျင် |မှတ်ချက် |- |2 |3001 - 3002 |2009 |Niigata Works | |1983/85 |Sanriku 1100/1200 |ex Sanriku Railways 36-1201, 36-1206 initially just used as VIP inspection cars, later modified and since 7.12.2014 used on Yangon port line for passenger traffic, stopped in September 2015 after electrification |- |1 |3003 |2009 |Fuji Heavy Industries | |1983/85 |Sanriku 1100/1200 |ex Sanriku Railways 36-1106 |- |2 |3004 -3005 |2015 |Fuji Heavy Industries | |1983/85 |Sanriku 1100/1200 |ex Sanriku Railways 36-1107, 36-1103 |- |16 |3006 - 3021 |2015 | | |197?/198? |Kiha 11 |ex JR Tokai Kiha 11-6, 11-102, 11-103, 11-106, 11-111 to 11-122 |- |5 |3022 - 3026 |2015 | | |197?/198? |Kiha 47 |ex JR Tokai Kiha 47-5001, 47-5002, 47-6001 to 47-6003 |- |7 |3027 - 3033 |2015 | | |197?/198? |Kiha 48 |ex JR Tokai Kiha 48-3814, 48-3816, 48-5511, 48-5513, 48-5805, 48-6803, 48-6813 |- |1 |3034 |2015 |Niigata Works | |1998 |IRT355 |ex Ihara Railway IRT 355-07 |- |5 |3035 - 3039 |2016 | | |197?/198? |Kiha 11 |ex JR Tokai Kiha 11-8, 11-101, 11-104, 11-105, 11-108 |- |6 |3040 - 3045 |2016 | | |197?/198? |Kiha 40 |ex JR Tokai Kiha 40-3005, 40-5802, 40-6307 to 40-6309, 40-6312 |- |12 |3046 - 3057 |2016 | | |197?/198? |Kiha 48 |ex JR Tokai Kiha 48-3815, 48-5501, 48-5508, 48-5803, 48-5804, 48-5806, 48-5810, 48-6001, 48-6517, 48-6808,48-6814, 48-6815 |} == ကိုးကား == <references /> {{မြန်မာ့မီးရထား}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရထားပို့ဆောင်ရေး]] 52ff79zymdqui84va54p1sb0jt8dxb7 0 257864 1055137 861725 2026-09-24T17:35:34Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055137 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = လောရန့်စ်ဝေါင် | native_name = Lawrence Wong | native_name_lang = zh-sg | image = Lawrence Wong 20230526.jpg | office1 = [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] ၏ စတုတ္ထမြောက် ဝန်ကြီးချုပ် | order1 = | president1 = Tharman Shanmugaratnam | deputy1 = | term_start1 = ၁၅ မေ ၂၀၂၄ | term_end1 = | predecessor1 = [[လီရှန်လုံး]] | birth_name = Lawrence Wong Shyun Tsai | birth_date = {{birth date and age|1972|12|18|df=y}} | birth_place = [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]] | spouse = Loo Tze Lui | party = People's Action Party | education = *University of Wisconsin, Madison Bachelor of Science *University of Michigan, Master of Arts *Harvard University, Master of Public Administration | signature = Lawrence Wong signature.svg | caption = Wong in 2023 | profession = ဘောဂဗေဒပညာရှင် | occupation = နိုင်ငံ့ဝန်ထမ်း၊ နိုင်ငံရေးသမား }} '''လောရန့်စ်ဝေါင်''' (Lawrence WONG | 黄循财) သည် [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]]၏ လက်ရှိ ဝန်ကြီးချုပ်ဖြစ်သည်။ သူသည် စင်ကာပူနိုင်ငံထူထောင်သူ ခေါင်းဆောင်ကြီး [[လီကွမ်းယု]] ပြီးနောက် စင်္ကာပူနိုင်ငံ၏ စတုတ္ထမြောက် ဝန်ကြီးချုပ် အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူလည်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/5/15/lawrence-wong-sworn-in-as-singapores-first-new-prime-minister-in-20-years|title=Lawrence Wong sworn in as Singapore’s first new prime minister in 20 years|work=Aljazeera|access-date=17 May 2024|date=15 May 2024}}</ref> ယင်းမတိုင်မီက စင်ကာပူဒုတိယဝန်ကြီးချုပ် နှင့် ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.pmo.gov.sg/Newsroom/DPM-Heng-Swee-Keat-at-the-Press-Conference-on-the-New-Cabinet-Line-Up|title=Opening Remarks by Deputy Prime Minister and Coordinating Minister for Economic Policies Heng Swee Keat at the press conference on the new Cabinet line-up on 13 May 2024.|work=Prime Minister's Office Singapore|access-date=17 May 2024|date=13 May 2024}}</ref> == ငယ်စဉ်ဘဝနှင့်ပညာရေး == [[မလေးရှားနိုင်ငံ]] မှ [[စင်ကာပူနိုင်ငံ|စင်ကာပူ]] ခွဲထွက်လာပြီး ၇နှစ်အကြာ ၁၉၇၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၈ရက်နေ့ တွင် လောရန့်စ်ဝေါင် ကို စင်ကာပူနိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်း၌ မွေးဖွားသည်။ဖခင်ဖြစ်သူမှာ အရောင်းဝန်ထမ်းအလုပ်ကို လုပ်ကိုင်ပြီး၊မိခင်ဖြစ်သူမှာ ကျောင်းဆရာမတစ်ဦး ဖြစ်သည်။သူ၏ ငယ်စဉ်ဘဝ ကို စင်ကာပူနိုင်ငံ၏ ပြည်သူ့အိမ်ရာ တိုက်ခန်းတစ်ခုတွင် နေထိုင်ရင်း ရိုးရှင်းစွာ ဖြတ်သန်းခဲ့သည်။ သူသည် ဖခင်ဖြစ်သူ လက်ဆောင်အဖြစ်ပေးအပ်ခဲ့သည့် ဂီတာ အား မြတ်နိုးခုံမင်သည်။ လောရန့်စ်ဝေါင် သည် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်နိုင်ငံ]] University of Wisconsin-Madison မှ ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် ဘောဂဗေဒအဓိကဖြင့် သိပ္ပံဘွဲ့၊ ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် မစ်ရှီဂန်တက္ကသိုလ်မှ အသုံးချစီးပွားရေးဆိုင်ရာ မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့နှင့် ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ဟားဗတ်တက္ကသိုလ်မှ ပြည်သူ့အုပ်ချုပ်ရေးမဟာဘွဲ့တို့အား ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/singapore-pm/7570323.html|title=စင်္ကာပူဝန်ကြီးချုပ် တာဝန်က အနားယူ|work=VOA Burmese|access-date=၁၇ မေ ၂၀၂၄|date=၁၅ ဧပြီ၊ ၂၀၂၄}}</ref> == အစိုးရဝန်ထမ်းဘဝ == သူ၏ အသက် ၂၅နှစ်အရွယ် ၁၉၉၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် စင်ကာပူနိုင်ငံ ကုန်သွယ်မှုနှင့် စက်မှုဝန်ကြီးဌာန တွင် ဘောဂဗေဒပညာရှင်အဖြစ် စတင်တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ခြင်းဖြင့် ဝန်ထမ်းဘဝ ကို စတင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/article/2024/04/30/382939.html|title=စတုတ္ထမြောက် စင်ကာပူ ဝန်ကြီးချုပ်ဖြစ်လာမည့် လောရင့်ဝေါင်း မည်သူနည်း|work=The Irrawaddy|access-date=၁၇ မေ ၂၀၂၄|date=၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၄}}</ref>ထိုစဉ်အချိန်ကာလသည် အာရှဘဏ္ဍာရေးအကျပ်အတည်း၏အစဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ပထမဆုံးတာဝန်မှာ ဒေသတွင်းစီးပွားရေးနှင့် စင်ကာပူအပေါ် သက်ရောက်မှုများဆိုင်ရာ အစီရင်ခံစာအား ပြင်ဆင်ခြင်းတွင် ပါဝင်ခဲ့ရခြင်းဖြစ်သည်။သူသည် ၂၀၀၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီးဌာန တွင် အရာရှိအဆင့် တာဝန်ပေးခံရသည်။ ထို့နောက် ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန တွင် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ဘဏ္ဍာရေးဒါရိုက်တာအဖြစ် ဆက်လက်တာဝန်ပေးခံရသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် မေလမှ ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဩဂုတ်လအထိ ဝန်ကြီးချုပ် [[လီရှန်လုံး]] ၏ ရုံးခန်းတွင် ကိုယ်ရေးအရာရှိအတွင်းရေးမှူး အဖြစ်လည်းကောင်း၊၂၀၀၈ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ တွင် စင်ကာပူစွမ်းအင်ဌာန၏ လက်ထောက်အမှုဆောင်အရာရှိချုပ်တာဝန်၊ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် ယင်းဌာန၏ အမှုဆောင်အရာရှိချုပ်အဖြစ်လည်းကောင်း တာဝန်အသီးသီးပေးခံရပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ရက်နေ့တွင် ယင်းရာထူးမှ နုတ်ထွက်ခဲ့သည်။ == နိုင်ငံရေးသမားဘဝ == လူလတ်တန်းစားမိသားစုမှ ဆင်းသက်လာသူ လောရန့်စ်ဝေါင် သည် ဝန်ကြီးချုပ်[[လီရှန်လုံး]] ၏ရုံးခန်းတွင် အဆင့်မြင့်ကိုယ်ရေးအရာရှိအတွင်းရေးမှူးတစ်ဦးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ပြီးနောက် ၃နှစ်အကြာ ၂၀၁၁ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံရေးလောကသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ပါလီမန်အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။ဝန်ကြီးဌာနများတွင် တာဝန်များ အဆင့်ဆင့်ပေးခံရပြီးနောက် ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် ဝန်ကြီးချုပ် [[လီရှန်လုံး]] က ၎င်းအား ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။သူသည် နှစ်ရှည်အာဏာရ ပြည်သူ့လှုပ်ရှားမှုပါတီ PAP၏ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အများစုထောက်ခံမှုကို ရထားသူလည်း ဖြစ်သည်။၂၀၂၄ ခုနှစ် မေလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ဝန်ကြီးချုပ် [[လီရှန်လုံး]] ရာထူးမှနုတ်ထွက်သွား၍<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c1wxw707leyo|title=စင်္ကာပူဝန်ကြီးချုပ် လီရှန်လွန်း ရာထူးကနားပြီး လီခေတ်အဆုံးသတ်ပြီ|work=BBC Burmese|access-date=၁၇ မေ ၂၀၂၄|date=၁၅ မေ ၂၀၂၄}}</ref> လောရန့်စ်ဝေါင် သည် စင်ကာပူနိုင်ငံ၏ စတုတ္ထမြောက်ဝန်ကြီးချုပ် အဖြစ် ကျမ်းသစ္စာကျိန်ဆိုရင်း ၎င်းဝန်ကြီးချုပ်တာဝန်များအား စတင်ထမ်းဆောင်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/my/news/20240516_03/|title=လီရှန်လွန်း နေရာမှာ အစားထိုးတာဝန်ယူမယ့် စင်ကာပူဝန်ကြီးချုပ်သစ် ကျမ်းသစ္စာကျိန်ဆို|work=NHK Japan|access-date=၁၇ မေ ၂၀၂၄|date=၁၆ မေ ၂၀၂၄|archive-date=17 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240517035039/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/my/news/20240516_03/|url-status=dead}}</ref> == မိသားစုဘဝ == သူသည် အသက်၂၈ နှစ်အရွယ် တွင် ပထမအိမ်ထောင်ပြုခဲ့ပြီး ၃နှစ်အကြာတွင် ကွာရှင်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.asiaone.com/lifestyle/you-tick-my-box-how-singapore-politicians-found-love|title=You tick my box: How Singapore politicians found love|date=25 June 2020|website=AsiaOne|access-date=4 October 2021|archive-date=4 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004124942/https://www.asiaone.com/lifestyle/you-tick-my-box-how-singapore-politicians-found-love|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://tnp.straitstimes.com/news/singapore/lawrence-wong-politics-policies-and-living-alone|title=Lawrence Wong on politics, policies, and living alone|date=1 September 2015|work=The New Paper|access-date=16 August 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816152540/http://www.tnp.sg/news/singapore/lawrence-wong-politics-policies-and-living-alone|archive-date=16 August 2017|url-status=live|accessdate=17 May 2024|archivedate=16 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816152540/http://www.tnp.sg/news/singapore/lawrence-wong-politics-policies-and-living-alone}}</ref>လက်ရှိတွင် ဘဏ်လုပ်ငန်းရှင်ဟောင်းတစ်ဦးဖြစ်သူနှင့် အိမ်ထောင်ပြုထားကာ<ref>{{cite news|last1=Yuen-C|first1=Tham|title=DPM Lawrence Wong and his wife, and another new TikTok account: What politicians are up to this week {{!}} The Straits Times|url=https://www.straitstimes.com/singapore/politics/dpm-lawrence-wong-and-his-wife-and-another-new-tiktok-account-what-politicians-are-up-to-this-week|access-date=17 August 2022|work=The Straits Times|date=6 August 2022|language=en|archive-date=17 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220817061305/https://www.straitstimes.com/singapore/politics/dpm-lawrence-wong-and-his-wife-and-another-new-tiktok-account-what-politicians-are-up-to-this-week|url-status=live}}</ref> သားသမီးမရှိပေ။<ref>{{Cite news|first=Yan Han|last=Goh|date=15 April 2024|title=7 things to know about Singapore's next prime minister Lawrence Wong|url=https://www.straitstimes.com/singapore/politics/7-things-to-know-about-singapore-s-next-prime-minister-lawrence-wong|access-date=3 May 2024|work=The Straits Times|language=en|issn=0585-3923|archive-date=3 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240503135625/https://www.straitstimes.com/singapore/politics/7-things-to-know-about-singapore-s-next-prime-minister-lawrence-wong|url-status=live}}</ref> == ကိုးကား == {{lifetime|၁၉၇၂|}} [[Category:စင်ကာပူနိုင်ငံ ဝန်ကြီးချုပ်များ]] hapqzo0fkdeky1rif7ozyj2ajk41o0t 0 260318 1055083 1019039 2026-09-24T14:09:18Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055083 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name =မာဆော့ ပါဇက်ရှ်ကီရမ်<br> Masoud Pezeshkian | image = Masoud Pezeshkian 2024 (A) (cropped).jpg | caption = ပါဇက်ရှ်ကီရမ် အား ၂၀၂၄ ခုနှစ် က တွေ့ရစဉ် | order = နဝမမြောက် | office = အီရန်နိုင်ငံ၏ သမ္မတ | predecessor = [[ဧဘရာဟင် ရိုင်စီ]] | successor = | term_start = ၂၈ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ | term_end = | majority = ၅၃ ဒသမ ၃ ရာခိုင်နှုန်း | office1 = [[အီရန်နိုင်ငံ|အီရန်]]လွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ | term_start1 = ၂၀၁၆ | term_end1 = ၂၀၂၀ | order2 =[[အီရန်နိုင်ငံ]] ၏ ကျန်းမာရေးဝန်ကြီး | term_start2 = ၂၂ ဩဂုတ် ၂၀၀၁ | term_end2 = ၂၄ ဩဂုတ် ၂၀၀၅ | birth_date = {{birth date and age|1954|9|29|df=y}} | birth_place = [[အီရန်နိုင်ငံ]] | website = {{URL|drpezeshkian.ir}} | profession = နှလုံးခွဲစိတ်ဆရာဝန် နှင့် နိုင်ငံရေးသမား | alma_mater = | spouse = widowed (၁၉၉၃) | children = ၄ ဦး | native_name_lang = fa | native_name = {{nobold|مسعود پزشکیان}} | allegiance = {{flag|Iran}} | branch = အစ္စလာမ့်တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ်ဖွဲ့ | battles = [[အီရန်-အီရတ်စစ်ပွဲ|အီရန် - အီရတ် စစ်ပွဲ]] (၁၉၈၀-၁၉၈၈) | party = တစ်သီးပုဂ္ဂလ သမ္မတလောင်း | signature = Masoud Pezeshkian signature.svg | otherparty = ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးသမား }} '''မာဆော့ပါဇက်ရှ်ကီရမ်''' ({{lang-fa|مسعود پزشکیان}} (၂၉  စက်တင်ဘာ ၁၉၅၄ ဖွား) သည် အီရန်နိုင်ငံရေးသမား နှင့် နှလုံးခွဲစိတ်ဆရာဝန် ဖြစ်သည်။၂၀၂၄ ခုနှစ် မေ ၁၉ ရက်က ရဟတ်ယာဉ်ပျက်ကျမှုဖြင့် သမ္မတ [[ဧဘရာဟင် ရိုင်စီ]] သေဆုံးခဲ့ပြီးနောက် ကျင်းပသည့် [[အီရန်နိုင်ငံ]]၏   (၁၄)  ကြိမ်မြောက်   သမ္မတရွေးကောက်ပွဲ တွင် အနိုင်ရပြီး<ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/7697239.html|title=နိုင်ငံအားလုံးနဲ့ မျှတစွာ ဆက်ဆံမည် (အီရန် သမ္မတသစ်)|work=VOA|access-date=၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၄|date=၁၄ ဇူလိုင် ၂၀၂၄}}</ref> နိုင်ငံ၏ ၉ ဦးမြောက် သမ္မတ ဖြစ်လာသူဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cl4y3dml02go|title=အီရန်မှာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးသမား မာဆုပဇာရှကီယန်း ရွေးကောက်ခံသမ္မတဖြစ်လာ|work=BBC Burmese|access-date=၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၄|date=၆ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ }}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင်  အီရန်သမ္မတအဖြစ် တရားဝင်ခန့်အပ်ခြင်းခံရသည်။ သူသည် အသက် ၆၉  နှစ်တွင် အီရန်သမ္မတရာထူးကို ရယူနိုင်သည့် ၉ ဦးမြောက် နှင့် အသက်အကြီးဆုံးသမ္မတ ဖြစ်ခဲ့သည်။ == နိုင်ငံရေးဖြတ်သန်းမှု == သူသည် နှလုံးခွဲစိတ်ဆရာဝန် အဖြစ် မှ နိုင်ငံရေးသမားသမား ဘဝ သို့ ၂၀၀၀ပြည့်နှစ် ပိုင်းကတည်းက ကူးပြောင်းလာသူ ဖြစ်သည်။၂၀၀၁ ခုနှစ် တွင် အီရန်နိုင်ငံ ၏ ကျန်းမာရေးဝန်ကြီး အဖြစ် ခန့်အပ်ခံရပြီး ထိုတာဝန် ကို ၅နှစ်ကြာ ထမ်းဆောင်သည်။နောက်ပိုင်း အီရန်ပါလီမန်အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် ကူးပြောင်းခဲ့ပြီး ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးသမား အဖြစ် ရပ်တည်သည်။ယင်းနောက် အီရန်လွှတ်တော် ၏ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ၂၀၁၆ ခုနှစ် မှ ၂၀၂၀ပြည့်နှစ် အထိ တာဝန်ထမ်းဆောင်သည်။သူသည် အီရန်နိုင်ငံ ၏ ၂၀၁၃ ခုနှစ် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲတွင် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သော်လည်း နုတ်ထွက်ခဲ့သည်။ယင်းအပြင် ၂၀၂၁ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲတွင် ထပ်မံဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။၂၀၂၄ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲ အရောက် တွင်<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/npe/index.php/aiirnsmmttrekeaakpaittng-adhikpiungbhkncuu-ttckeaapnynypiungmnny|title=အီရန်သမ္မတရွေးကောက်ပွဲတွင် အဓိကပြိုင်ဘက်နှစ်ဦး တစ်ကျော့ပြန်ယှဉ်ပြိုင်မည်|work=MOI Myanmar |access-date=၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၄|date=၃၀ ဇွန် ၂၀၂၄ }}</ref> အီရန်နိုင်ငံ မဲဆန္ဒရှင် သန်း ၃၀ ကျော် ၏ ၅၃ ဒသမ ၃ရာခိုင်နှုန်း မဲရလဒ် ဖြင့် ပြိုင်ဘက် သဘောထားတင်းမာသည့်  ရှေးရိုးစွဲဝါဒီ ဆာအိ ဂျလေလီ ကို အနိုင်ရပြီး<ref>{{cite web|url=https://myanmamoethauk.com/%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%B2%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%AC/|title=ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးသမား ဒေါက်တာ မာဇု့ ပါဇက်ရှကင် အီရန်သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရ|work=Myanmmamoethauk|access-date=၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၄|date=၆ ဇူလိုင် ၂၀၂၄}}</ref> အီရန်သမ္မတအဖြစ် တရားဝင်ခန့်အပ်ခြင်းခံရသည်။<ref>{{cite web|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/my/news/20240731_N01/|title=အီရန်သမ္မတအဖြစ် Masoud Pezeshkian ကျမ်းသစ္စာကျိန်ဆိုခဲ့|work=NHK|access-date=၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၄|date=၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|archive-date=5 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805060151/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/my/news/20240731_N01/|url-status=dead }}</ref>၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၃၀ ရက်နေ့ တွင် [[တီဟီရန်မြို့]]ရှိ အီရန်လွှတ်တော်၌  [[အီရန်နိုင်ငံ|အီရန်အစ္စလာမ်မစ်သမ္မတနိုင်ငံ]] သမ္မတသစ် အဖြစ် မစ္စတာမာဆော့ပါဇက်ရှ်ကီရမ် က ကျမ်းသစ္စာ ကျိန်ဆိုသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.myanmar.gov.mm/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/%25E1%2580%2592%25E1%2580%25AF%25E1%2580%2590%25E1%2580%25AD%25E1%2580%259A%25E1%2580%259D%25E1%2580%2594%25E1%2580%25BA%25E1%2580%2580%25E1%2580%25BC%25E1%2580%25AE%25E1%2580%25B8%25E1%2580%2581%25E1%2580%25BB%25E1%2580%25AF%25E1%2580%2595%25E-168?refererPlid=20137&_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_redirect=https%3A%2F%2Fwww.myanmar.gov.mm%2Fweb%2Fguest%2Fhome%3Fp_p_id%3Dcom_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_bGKbAOPbVS3E%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26refererPlid%3D20137%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_bGKbAOPbVS3E_cur%3D0%26p_r_p_resetCur%3Dfalse%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_bGKbAOPbVS3E_assetEntryId%3D353900711%26p_p_auth%3D3jtuPjZu&p_p_auth=3jtuPjZu|title=ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်နှင့် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဦးသန်းဆွေ တီဟီရန်မြို့၌ ကျင်းပသည့် အီရန်အစ္စလာမ်မစ်သမ္မတနိုင်ငံ သမ္မတသစ်၏ ကျမ်းသစ္စာကျိန်ဆိုပွဲ အခမ်းအနားတက်ရောက်|work=MYANMAR NATIONAL PORTAL|access-date=၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၄|date=၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၄}}</ref> == ငယ်ဘဝ နှင့် ပညာရေး == ၁၉၅၄ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂၉ ရက်နေ့ တွင် အီရန်နိုင်ငံ ၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။အသက် ၁၉ နှစ်အရွယ် တွင် ဒီပလိုမာရရှိခဲ့ပြီး စစ်မှုထမ်းသည်။ထိုအချိန်တွင် သူသည် ဆေးပညာကို စိတ်ဝင်စားလာကာ စစ်မှုထမ်းပြီးနောက် ဇာတိပြည်နယ်သို့ ပြန်၍ ဆေးကျောင်းတက်၍ အထွေထွေဆေးပညာဘွဲ့ဖြင့် ဘွဲ့ရခဲ့သည်။ [[အီရန်-အီရတ်စစ်ပွဲ]] (၁၉၈၀-၁၉၈၈) အတွင်း သူသည် တိုက်ခိုက်ရေးသမားနှင့် ဆရာဝန်အဖြစ် တာဝန်ယူကာ ရှေ့တန်းသို့ မကြာခဏ သွားရောက်ခဲ့သည်။၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် အထွေထွေရောဂါကုသင်တန်းကို ပြီးဆုံးခဲ့ပြီး ဆေးကောလိပ်တွင် ဇီဝကမ္မဗေဒကို စတင်သင်ကြားခဲ့သည်။စစ်ပြီးနောက် ဆေးသိပ္ပံတက္ကသိုလ်တွင် အထွေထွေခွဲစိတ်မှုအထူးပြုဖြင့် ပညာဆက်လက်သင်ကြားခဲ့သည်။၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် အီရန်ဆေးသိပ္ပံတက္ကသိုလ်မှ နှလုံးခွဲစိတ်မှုဆိုင်ရာ အထူးပြုဘွဲ့ကို ရရှိခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် သူသည် နှလုံးခွဲစိတ်မှုဆိုင်ရာ ပါရဂူ တစ်ဦးဖြစ်လာကာ ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် Tabriz ဆေးသိပ္ပံတက္ကသိုလ်၏ ဥက္ကဋ္ဌဖြစ်လာပြီး ငါးနှစ်ကြာ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ == ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ == သူ၏ ဇနီးသည် မီးယပ်အထူးကုဆရာဝန် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news |title=Officials of the Islamic Republic and Their Spouses; Prominent Men and 'Unnamed' Women |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-43300331 |access-date=13 June 2024 |work=BBC News |language=en |archive-date=10 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610055741/https://www.bbc.com/persian/iran-features-43300331 |url-status=live }}</ref>၁၉၉၃ ခုနှစ် တွင် ဇနီးဖြစ်သူ နှင့် သားထွေး တို့ ကားတိုက်မှုဖြင့် သေဆုံးသွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=Wintour |first=Patrick |last2= |first2= |date=6 July 2024 |title=Masoud Pezeshkian: the former heart surgeon who became president of Iran |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jul/06/masoud-pezeshkian-the-former-heart-surgeon-who-became-president-of-iran |url-status=live |access-date=6 July 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=7 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240707042200/https://www.theguardian.com/world/article/2024/jul/06/masoud-pezeshkian-the-former-heart-surgeon-who-became-president-of-iran }}</ref> ကျန်ရှိသော သားနှင့်သမီးနှစ်ယောက်ကို တစ်ဦးတည်း ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့ပြီး နောက်အိမ်ထောင်မပြုခဲ့ပေ။<ref>{{Cite web |title=Masoud Pezeshkian |date=13 June 2024 |work=Wikipedia, the Free Encyclopedia |url=https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF_%D9%BE%D8%B2%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D8%A7%D9%86&oldid=39723192 |access-date=13 June 2024 |language=en |archive-date=7 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240707042202/https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF_%D9%BE%D8%B2%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D8%A7%D9%86&oldid=39723192 |url-status=live }}</ref> == ကိုးကား == {{Lifetime|၁၉၅၄|}} [[ကဏ္ဍ:၁၉၅၄ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:အီရန်နိုင်ငံ၏ သမ္မတများ]] [[ကဏ္ဍ:အီရန်နိုင်ငံ‌ရေးသမားများ]] 6frcrn24nnoblanf4gfen1yop57fsoi 0 273434 1055111 1018231 2026-09-24T15:42:56Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055111 wikitext text/x-wiki {{Infobox women |title = မြန်မာနိုင်ငံရှိ အမျိုးသမီးများ |image =A_BURMESE_LADY.jpg |caption = ရိုးရာဝတ်စုံဖြင့် မြန်မာ အမျိုးသမီး တစ်ဦး (၁၉၂၀ ခန့်) |gii = 0.498 (2021) |gii_rank = 125th out of 191 |ggg = 0.677 (2022) |ggg_rank = 106th out of 146 |ggg_ref = <ref>{{cite web|title=Global Gender Gap Report 2022|url=https://www3.weforum.org/docs/WEF_GGGR_2022.pdf|publisher=World Economic Forum|access-date=27 February 2023}}</ref> |matdeath = 200 (2010) |womparl = 4.0% (2012) |femed = 18.0% (2010) |womlab = 75.0% (2011) |gii_ref=<ref>{{cite web|title=Human Development Report 2021/2022|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|publisher=HUMAN DEVELOPMENT REPORTS|access-date=21 December 2022}}</ref>}} သမိုင်းကြောင်းအရ '''မြန်မာနိုင်ငံရှိ အမျိုးသမီးများ'''သည် ထူးခြားသော လူမှု အဆင့်အတန်း ရှိခဲ့ကြပြီး မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် တန်ဖိုးထားခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ [[မြစိန်|ဒေါ်မြစိန်]]၏ သုတေသနပြုချက်အရ၊ မြန်မာ[[အမျိုးသမီးများ]]သည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိနေသော်လည်း "ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာတိုင် – မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်းမတိုင်မီကပင်" "မြင့်မားသော လွတ်လပ်မှု အတိုင်းအတာတစ်ခု" ကို ပိုင်ဆိုင်ခဲ့ကြပြီး ၎င်းတို့၏ "တရားဥပဒေအရနှင့် စီးပွားရေးအရ အခွင့်အရေးများ" ကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် တစ်ချိန်က ရေနံတွင်းများကို အမွေဆက်ခံနိုင်သည့် တစ်ဦးတည်းမူပိုင်ခွင့်နှင့် ကျေးရွာသူကြီးရာထူးကို အမွေဆက်ခံနိုင်ခွင့်တို့ ပါဝင်သော မိခင်အုပ်စိုးသည့်စနစ် ရှိခဲ့သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘုရင်များ စာရင်း|မြန်မာဘုရင်များ]]ကလည်း မြန်မာအမျိုးသမီးများကို ရာထူးကြီးများတွင် ခန့်အပ်ခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းတို့သည် စော်ဘွားမများနှင့် [[စုဖုရားလတ်|မိဖုရားများ]] ဖြစ်လာနိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name=Atlantic>Daw Mya Sein. [https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1958/02/the-women-of-burma/6822/ "Women in Burma"], The Atlantic, Atlantic Magazine, February 1958.</ref><ref>{{Cite web |last=Barr |first=James |date=2023-06-16 |title=A Comprehensive History of Women's Suffrage in Myanmar (Formerly Burma) - WeChronicle |url=https://wechronicle.com/womens-suffrage/a-comprehensive-history-of-womens-suffrage-in-myanmar-formerly-burma/ |access-date=2025-03-18 |website=wechronicle.com |language=en-US |archive-date=18 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318190814/https://wechronicle.com/womens-suffrage/a-comprehensive-history-of-womens-suffrage-in-myanmar-formerly-burma/ }}</ref> ==ရိုးရာဝတ်စုံနှင့် ဆန္ဒပြမှု== ''ထဘီ'' သည် မြန်မာအမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာဝတ်စုံများထဲမှ တစ်မျိုးဖြစ်သည်။<ref name="Atlantic" /><ref name="Falconer" /> ဤခါးအောက်ပိုင်းဝတ်ရုံ သို့မဟုတ် ထမီစကို [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]] (၁၇၅၂-၁၈၅၅) တွင် အမျိုးသမီးများက ခါးတွင်ပတ်၍ဝတ်ဆင်ရသော ထဘီအဖြစ် သို့မဟုတ် တစ်ခါတစ်ရံတွင် "ခါး၏ ဘယ်ဘက်အလယ်ဗဟိုမှ အနည်းငယ်လွဲ၍ ဝမ်းဗိုက်ပေါ်တွင် တင်းကျပ်စွာ" ခေါက်ချိုး၍ ဝတ်ဆင်သည့် အဝတ်အစားတစ်ခုအဖြစ် ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Falconer" /> နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် မြန်မာအမျိုးသားများသည် ပုဆိုး ဟုခေါ်သော ရိုးရာခါးအောက်ပိုင်းဝတ်စုံကို ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Falconer">Falconer, John and Luca Invernizzi Tettoni. [https://books.google.com/books?id=yQeGTsOoD0IC&dq=htamein&pg=PA189 Burmese Design and Architecture], Tuttle Publishing, page 189.</ref> မြန်မာအမျိုးသမီးများနှင့် ၎င်းတို့၏ ဓမ္မတာဆိုင်ရာ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများသည် တိုက်ပွဲဝင် စစ်သည်များ၏ ဘုန်းတန်ခိုး [စွမ်းအား] ကို လုံးဝကျဆင်းစေရန် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်နေသည်ဟူသော အယူသီးမှုများ ရှိခဲ့သည်။ ရန်သူ့နယ်မြေတွင် ရှိနေစဉ် မြန်မာအမျိုးသမီးများသည် ဤအယူသီးမှုကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြပြီး "မျက်ရည်ယိုဗုံးများနှင့် ကျည်ဆန်များဖြင့် ခြိမ်းခြောက်ခံရသော်လည်း<ref>{{Cite web |last1=Htun |first1=Pwint |last2=Bock |first2=Paula |date=2021-03-16 |title=Contributor: How women are defying Myanmar's junta with sarongs and cellphones |url=https://www.latimes.com/opinion/story/2021-03-16/myanmar-military-women-longyi-protests#:~:text=The%20troops%20believe%20that%20passing%20under%20clothing,and%20colorful%20longyi%20sarongs%20across%20neighborhood%20streets. |access-date=2025-03-17 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref>" အသုံးပြုပြီးသား ဓမ္မတာဆိုင်ရာ အသုံးအဆောင်များကို ဆန္ဒပြလမ်းများပေါ်တွင် တက်ကြွစွာ ချိတ်ဆွဲခဲ့ကြသည်။ == ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခြင်း == {{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်း}} ယခင်က မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းတရားရုံးများသို့ ရက်ပေါင်း ၂၁ ရက် ကြိုတင်အကြောင်းကြားလျှင် မြန်မာအမျိုးသမီးများနှင့် နိုင်ငံခြားသားအမျိုးသားများအကြား [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်း|လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်း]]ကို ခွင့်ပြုခဲ့သည်။ သို့သော် ၂၀၁၀ ခုနှစ်၊ မေလတွင် မြန်မာအစိုးရက မြန်မာအမျိုးသမီးများနှင့် နိုင်ငံခြားသားအမျိုးသားများအကြား လက်ထပ်မင်္ဂလာပွဲများ ကျင်းပခြင်းကို ခွင့်မပြုတော့ပေ။<ref name="Irrawaddy" /> အကြောင်းရင်းများထဲမှ တစ်ခုမှာ လူကုန်ကူးမှုကို ရှောင်ရှားရန် ဖြစ်သည်။<ref name="Irrawaddy">Thae Thae. [http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=18550 ''Burmese Women Not Allowed to Marry Foreigners''], The Irrawaddy, 25 May 2010.</ref> မြန်မာအမျိုးသမီးများသည် လူကုန်ကူးသူများ၏ သားကောင်များ ဖြစ်ခဲ့ကြပြီး ပါကစ္စတန်နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့ရှိ လိင်လုပ်ငန်းများအတွက် ရောင်းစားခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref name="Global">[http://www.uri.edu/artsci/wms/hughes/burma.htm Trafficking] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070101013526/http://www.uri.edu/artsci/wms/hughes/burma.htm |date=1 January 2007 }}, Burma/Myanmar, Factbook on Global Sexual Exploitation, Coalition Against Trafficking in Women</ref> အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ၊ မိဘများက စီစဉ်ပေးသော အိမ်ထောင်ပြုခြင်းသည်လည်း မြန်မာ့ရိုးရာဓလေ့၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း၊ မြန်မာအမျိုးသမီးများတွင် မိဘများက သူမအတွက် ရွေးချယ်ပေးသော ကြင်ဖော်လောင်းနှင့် စေ့စပ်ကြောင်းလမ်းရန် ကမ်းလှမ်းမှုကို ငြင်းပယ်ပိုင်ခွင့် ရှိသည်။ လက်ရှိတွင် မြန်မာအမျိုးသမီးငယ်များသည် အချစ်ကိုအခြေခံ၍ လက်ထပ်မည့်သူကို ရွေးချယ်နိုင်ကြသည်။<ref name=Irrawaddy/> ==အမျိုးသမီးများ၏ အခွင့်အရေး== {{Main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ အမျိုးသမီးများ၏ အခွင့်အရေး}} [[File:Aung San Suu Kyi (December 2011).jpg|thumb|ဒေါ်[[အောင်ဆန်းစုကြည်]]]] ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် အာရှအမျိုးသမီးများ၏ ရင်းမြစ်ဖလှယ်ရေးအဖွဲ့ (AWORC) က ''Forum News'' (ဩဂုတ် ၁၉၉၈) မှ ''မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူ့အခွင့်အရေး'' ခေါင်းစဉ်ဖြင့် အစီရင်ခံစာတစ်စောင်ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ထိုအစီရင်ခံစာတွင် မြန်မာအမျိုးသမီးများသည် အစဉ်အလာအားဖြင့် မိခင်စိတ်ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ငြင်းပယ်သူများဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြထားရာ၊ အဆိုပါအမျိုးသမီးများသည် "မိမိတို့၏ သားသမီးများကို ဦးစားပေးရန်အတွက် မိမိတို့၏ လိုအပ်ချက်များကို အမြဲတစေ လျစ်လျူရှုကြသည်" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို့အပြင် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကျေးလက်နှင့် မြို့ပြအမျိုးသမီးများသည် ယိုယွင်းလာသော နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးအခြေအနေကြောင့် ထိခိုက်နစ်နာခဲ့ရကြောင်း အစီရင်ခံစာက ထောက်ပြထားသည်။<ref name=Aworc>[http://www.aworc.org/bpfa/pub/sec_e/vio00001.html Human Rights in Burma], Asian Women's Resource Exchange (AWORC), 2000</ref> ဗြိတိသျှကိုလိုနီစနစ်ကြောင့် နိုင်ငံအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော အပြောင်းအလဲများ၏ ရလဒ်အဖြစ် မြန်မာမိသားစုများသည် "ကန့်သတ်ထားသော ရင်းမြစ်များအတွက် အမျိုးသားများ၏ အခွင့်အရေးကို အမျိုးသမီးများထက် ပိုမိုဦးစားပေးလာကြသည်။" ဤအပြောင်းအလဲများသည် မြန်မာအမျိုးသမီးများ၏ အာဟာရ၊ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ သက်မွေးပညာသင်တန်းများနှင့် အခြားသော ပညာရေးအခွင့်အလမ်းများ ရရှိမှုကို ထိခိုက်စေခဲ့သည်။ မြန်မာအမျိုးသမီးများသည် စစ်တပ်အတွက် အခကြေးငွေမရသော ဝန်ထမ်းသမားများနှင့် အလုပ်သမားများအဖြစ် ဆန္ဒမပါဘဲ လုပ်ကိုင်ခဲ့ရပြီး၊ ကျွန်ပြုခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်း၊ ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်း၊ မုဒိမ်းကျင့်ခြင်းနှင့် တိုက်ခိုက်ခြင်းများကို ခံခဲ့ကြရသည်။<ref name=Aworc/> သမိုင်းကြောင်းအရ မြို့ပြနေ မြန်မာအမျိုးသမီးများသည် "လူမှုရေးဆိုင်ရာ ဩဇာအာဏာကို မြင့်မားစွာ ရရှိခဲ့ကြသော်လည်း" နောက်ပိုင်းတွင် လွတ်လပ်စွာပြောဆိုခွင့် ကန့်သတ်ချက်များနှင့် ပုဂ္ဂလိကနှင့် အစိုးရရုံးများတွင် အဆင့်မြင့်ရာထူးများ ရယူရာ၌ အကန့်အသတ်များနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ကြရသည်။<ref name=Aworc/> AWORC ၏ အဆိုအရ မြန်မာအမျိုးသမီး အနည်းငယ်မျှသာ မျိုးဆက်ပွားကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးများနှင့် ဘေးကင်းသော သားဆက်ခြားနည်းလမ်းများဆိုင်ရာ ပညာပေးမှုကို ရရှိကြသောကြောင့် ၎င်းတို့သည် HIV နှင့် AIDS ရောဂါများ ကူးစက်ခံရနိုင်ခြေများသည်။<ref name=Aworc/> မြန်မာနိုင်ငံရှိ အမျိုးသမီးအခွင့်အရေး လှုပ်ရှားမှုသည် ၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် မြန်မာအမျိုးသမီးများအသင်းဖြင့် စတင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလတွင် BBC News သတင်းဌာနက မြန်မာနိုင်ငံမှ [[ကယန်းလူမျိုး|ကယန်း]]အမျိုးသမီးများအကြောင်းကို ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် လည်ပင်းတွင် ကြေးကွင်းများ ဝတ်ဆင်သည့် ဓလေ့ကြောင့် ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ခရီးသွားများကို ဆွဲဆောင်သည့် အရာတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုကြေးကွင်းများသည် နှစ်ပေါင်းများစွာ ဝတ်ဆင်လာသည်နှင့်အမျှ "အမျိုးသမီးများ၏ ပခုံးနှင့် နံရိုးများကို အောက်သို့ဖိနှိပ်ထားသောကြောင့်" လည်ပင်းများ ရှည်ထွက်လာသကဲ့သို့ ထင်ယောင်ထင်မှားဖြစ်စေကာ "သဘာဝမကျစွာ ရှည်လျားပြီး သစ်ကုလားအုတ်ကဲ့သို့သော လည်ပင်းများ" ရှိသည်ဟု ဖော်ပြခံခဲ့ရသည်။<ref name=BBC>Harding, Andrew. [http://news.bbc.co.uk/2/hi/7215182.stm Burmese women in Thai 'human zoo'], 30 January 2008.</ref> ဝပြည်နယ်တွင် ဝအမျိုးသမီးများအသင်းသည် ပရဟိတလုပ်ငန်းများကို ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်ခြင်း၊ မိဘမဲ့ကလေးများကို စောင့်ရှောက်ခြင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို မြှင့်တင်ခြင်းတို့ ပြုလုပ်လျက်ရှိသည်။<ref name=":0">{{Cite journal |last=Steinmüller |first=Hans |date=2021 |title=Para-nationalism: Sovereignty and authenticity in the Wa State of Myanmar |journal=Nations and Nationalism |language=en |volume=27 |issue=3 |pages=880–894 |doi=10.1111/nana.12709 |issn=1354-5078|doi-access=free }}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last1=Ong |first1=Andrew |last2=Steinmüller |first2=Hans |date=2021 |title=Communities of care: Public donations, development assistance, and independent philanthropy in the Wa State of Myanmar |journal=Critique of Anthropology |language=en |volume=41 |issue=1 |pages=65–87 |doi=10.1177/0308275X20974099 |issn=0308-275X|doi-access=free }}</ref> == တပ်မတော် == ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ဧရာဝတီသတင်းဌာနက ''နှစ်ပေါင်း ၅၀ အတွင်း ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် မြန်မာ့တပ်မတော်က အမျိုးသမီးအရာရှိများကို ကြိုဆို'' ဟူသော ခေါင်းစဉ်ဖြင့် သတင်းတစ်ပုဒ်ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ထိုသတင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]]မှ အမျိုးသမီး ဗိုလ်လောင်းများ ရှိနေပြီဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]သည် ထိုအခမ်းအနားသို့ တက်ရောက်ခဲ့ပြီး၊ ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည့် ဗိုလ်လောင်းများကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစိုးရဌာနများသည် "အားသစ်လောင်း" နိုင်ခဲ့သည်ဟူသော အဆုံးသတ်သုံးသပ်ချက်ဖြင့် အမှာစကား ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2014-08-29 |title=For First Time in 50 Years, Burma's Military Welcomes Women Officers |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/first-time-50-years-burmas-military-welcomes-women-officers.html |access-date=2025-03-17 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှတို့ထံမှ လွတ်လပ်ရေးရရှိပြီးနောက်<ref>{{Cite web |title=8. British Burma (1920-1948) |url=https://uca.edu/politicalscience/home/research-projects/dadm-project/asiapacific-region/british-burma-1920-1948/#:~:text=The%20British%20parliament%20approved%20the%20Burma%20Independence%20Act%20on%20December,Kingdom%20on%20January%204,%201948. |access-date=2025-03-17 |website=uca.edu |language=en-US |archive-date=26 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826235608/https://uca.edu/politicalscience/home/research-projects/dadm-project/asiapacific-region/british-burma-1920-1948/#:~:text=The%20British%20parliament%20approved%20the%20Burma%20Independence%20Act%20on%20December,Kingdom%20on%20January%204,%201948. |url-status=dead }}</ref> ထိုအချိန်ကာလဝန်းကျင်တွင် အမျိုးသမီးများကို တပ်မတော်သို့ ဝင်ရောက်ခွင့်ပြုခဲ့သော်လည်း၊ ၎င်းတို့ရရှိနိုင်သည့် ရာထူးများနှင့် ပါဝင်နိုင်သည့် သင်တန်းများအပေါ် ကန့်သတ်ချက်များအပြင် တင်းကျပ်သော လိုအပ်ချက်များလည်း ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ မြန်မာအမျိုးသမီးများသည် "၁၉၆၂ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ မြန်မာနိုင်ငံကို အုပ်ချုပ်ခဲ့သော စစ်အစိုးရများလက်အောက်တွင် လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များသို့ ဝင်ရောက်ခြင်းမှ တားဆီးပိတ်ပင်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်"။<ref>{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2014-08-29 |title=For First Time in 50 Years, Burma's Military Welcomes Women Officers |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/first-time-50-years-burmas-military-welcomes-women-officers.html |access-date=2025-03-17 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}} ==ပြင်ပလင့်ခ်များ== {{commons category|Women of Myanmar}} {{commons category|People of Myanmar}} * [http://www.womenofburma.org/ Women's League of Burma] * [http://www.karenwomen.org/ Karen Women Organization] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/7215182.stm Burmese women in Thai 'human zoo'] * [https://web.archive.org/web/20160304220744/http://www.boston.com/news/globe/editorial_opinion/oped/articles/2005/06/28/the_war_on_burmas_women/ The war on Burma's women] {{မြန်မာနိုင်ငံ ဆောင်းပါးများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အမျိုးသမီးများ| ]] 52n6t62pq85rwmp10ai806zjfqkikmk 0 285651 1055181 1038131 2026-09-25T09:30:44Z Zawzawaungthwin 100038 နိုင်ငံတော်ဓာတ်အားစနစ်မှ ဓာတ်အားပြတ်တောက်ခြင်းနှင့် ဖြန့်ဖြူးခြင်း 1055181 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = သီပေါမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | partof = [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] (ဒုတိယပိုင်း) | image = {{Location map | Myanmar | lat = 22.6167 | long = 97.3000 | width = 250 | float = center | border = none | label = '''သီပေါမြို့''' | position = right | caption = မြန်မာနိုင်ငံမြေပုံပေါ်ရှိ သီပေါမြို့ တည်နေရာ }} | caption = | date = ၂၀၂၄ ဇူလိုင် ၂၀ – အောက်တိုဘာ ၁၃ | place = [[သီပေါမြို့]]၊ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း | coordinates = {{Coord|22.6167|97.3000|region:MM|display=inline,title}} | result = TNLA နှင့် ပူးပေါင်းတပ်များက မြို့ကို အလုံးစုံ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး၊၂၀၂၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၁၆ ရက်တွင် ပြန်လည် စွန့်လွှတ်ခဲ့ရသည်။ | combatant1 = [[ဖိုင်:Flag of the Armed Forces (Tatmadaw) of Myanmar.svg|23px]] [[တပ်မတော်]] | combatant2 = [[ဖိုင်:Flag of the Ta'ang National Liberation Army.svg|23px]] [[တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]] | commander1 = [[မင်းအောင်လှိုင်]] | commander2 = [[တာအိုက်ဘုန်း]] | strength1 = * ခမရ ၅၀၃ * ခမရ ၅၀၄ * ခလရ ၂၃ | strength2 = TNLA ပူးပေါင်းတပ်များ | casualties1 = စစ်သုံ့ပန်း ၅၀ ကျော် နှင့် <br> တပ်မိသားစုဝင် ၁၀၀ ကျော် ဖမ်းဆီးခံရ | casualties2 = | notes = ၂ လကျော်ကြာ ထိုးစစ်ဆင်ပြီးနောက် သီပေါမြို့ရှိ စစ်ကောင်စီတပ်ရင်းအားလုံးကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ }} {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} '''သီပေါမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ''' သည် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] ဒုတိယပိုင်း၏ အရေးပါသော တိုက်ပွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး [[၂၀၂၄]] ခုနှစ်၊ဇူလိုင် ၂၀ ရက်နေ့မှ အောက်တိုဘာလ ၁၃ ရက်နေ့အထိ ဖြစ်ပွားခဲ့သော မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ ဖြစ်သည်။ [[တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] (TNLA) နှင့် ပူးပေါင်းတပ်များသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း၊ [[သီပေါမြို့]]အခြေစိုက် စစ်ကောင်စီတပ်ရင်းများကို ၂ လကျော်ကြာ ဝိုင်းဝန်းပိတ်ဆို့ ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီးနောက် မြို့ကို အလုံးစုံ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ ဤတိုက်ပွဲသည် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး ဒုတိယလှိုင်းအတွင်း TNLA သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည့် ပဉ္စမမြောက် မြို့ကြီးတစ်မြို့ ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=သီပေါမြို့ တပ်ရင်း(၃) ကို TNLA အပြီးသတ်သိမ်းပိုက်ပြီး မြို့ကို ထိန်းချုပ် |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/670f0fd122e6fc469623272a |access-date=2026-05-12 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=ဗွီအိုအေ (မြန်မာဌာန) |date=2024-10-14 |title=သီပေါမြို့ကို TNLA ပူးပေါင်းတပ်တွေ အလုံးစုံသိမ်းပိုက် |url=https://burmese.voanews.com/a/7821378.html |access-date=2026-05-12 |website=ဗွီအိုအေ |language=my}}</ref> == ဖြစ်စဉ် == [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] ဒုတိယပိုင်းကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]က စတင်ခဲ့သည်။ထိုသို့ စတင်ပြီးနောက် [[ကျောက်မဲမြို့]] နှင့် [[လားရှိုးမြို့]]ကြားရှိ [[သီပေါမြို့]]ကို ဇူလိုင် ၂၀ ရက်တွင် တအာင်းတပ်(TNLA) ဦးဆောင်သော ပူးပေါင်းတပ်များက ထိုးစစ်စတင်ခဲ့သည်။ သီပေါမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအတွင်း သီပေါမြို့အခြေစိုက် စစ်ကောင်စီတပ်ရင်းများဖြစ်သော ခမရ ၅၀၃ နှင့် ခမရ ၅၀၄ တို့ကို စက်တင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်များက ဦးစွာသိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-06-26 |title=တကျော့ပြန် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c3gg9yk7e7zo |access-date=2026-05-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> နောက်ဆုံးလက်ကျန်တပ်ရင်းဖြစ်သော ခြေမြန်တပ်ရင်း [[ခလရ (၂၃)|ခလရ ၂၃]] ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁၃ ရက် တနင်္ဂနွေနေ့ နေ့လယ် ၁ နာရီဝန်းကျင်တွင် အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သဖြင့် သီပေါမြို့ကို အလုံးစုံ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-10-14 |title=အပစ်ရပ်ရေး တရုတ်ဖိအားတွေကြားက သီပေါမြို့ကို TNLA အပြီးသတ်သိမ်းပိုက် |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/hsipaw-seized-tnla-10142024001309.html |access-date=2026-05-12 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == နိုင်ငံတကာ တုံ့ပြန်မှုနှင့် ဖိအားများ == ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၄ ရက်နေ့တွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိနေသော တရုတ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဝမ်ယိသည် စစ်ကောင်စီခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်နှင့် နေပြည်တော်တွင် သီးသန့်တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ အဆိုပါတွေ့ဆုံမှုအတွင်း ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းရှိ မြို့ရွာများအပေါ် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ (EAOs) များ၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို တရုတ်နိုင်ငံအနေဖြင့် ဆန့်ကျင်ကြောင်း ဝမ်ယိက သဘောထားမှတ်ချက်ကို ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-08-14 |title=ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း တိုက်ခိုက်မှုတွေကို တရုတ်နိုင်ငံက ဆန့်ကျင်ကြောင်း ဝမ်ယိပြော |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/china-fm-wangyi-minaunghlaing-meet-08142024113302.html |access-date=2026-05-12 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> ထို့အပြင် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၉ ရက်နေ့တွင် တရုတ်နိုင်ငံ၊ ရွှေလီမြို့ လုံခြုံရေးကော်မတီက တအောင်းအမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (TNLA) ထံသို့ တိုက်ပွဲများကို ချက်ချင်းရပ်တန့်ရန် သတိပေးစာတစ်စောင် ပေးပို့ခဲ့သည်။ အဆိုပါစာတွင် နယ်စပ်ဒေသ တည်ငြိမ်အေးချမ်းရေးနှင့် တရုတ်နိုင်ငံသားများ၏ အသက်အိုးအိမ်စည်းစိမ်ကို ကာကွယ်ရန်အတွက် တိုက်ပွဲများကို ချက်ချင်းရပ်တန့်ရမည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ထို့ပြင် ဤသတိပေးချက်ကို မလိုက်နာပါက တရုတ်နိုင်ငံဘက်မှ သွန်သင်ဆုံးမမည့် နည်းလမ်းများကို ပိုမိုလုပ်ဆောင်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် အကျိုးဆက်များကို TNLA ဘက်မှ တာဝန်ခံရမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြင်းထန်စွာ သတိပေးခဲ့သည်။သို့သော်လည်း ထိုဖိအားအောက်တွင် TNLA က သီပေါမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲကို ဆက်လက်ဆင်နွဲခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-08-30 |title=တိုက်ပွဲတွေ ချက်ချင်းရပ်ဖို့ TNLA ကို တရုတ် သတိပေး |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/china-warned-stop-war-tnla-08302024033215.html |access-date=2026-05-12 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == ထိခိုက်ကျဆုံးမှုနှင့် ဖမ်းဆီးရမိမှုများ == ခလရ ၂၃ ကို သိမ်းယူပြီးနောက် စစ်ကောင်စီဘက်မှ စစ်သုံ့ပန်း ၅၀ ကျော်၊ရဲမေ ၇၈ ဦး နှင့် တပ်မိသားစုဝင် ၂၀၀ နီးပါး ဖမ်းဆီးရမိခဲ့ကြောင်း TNLA က အတည်ပြုခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲအပြီးတွင် လက်နက်ခဲယမ်း အမြောက်အမြားကိုလည်း သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2025-10-15 |title=စစ်တပ်ထိုးစစ်ကြောင့် သီပေါမြို့ကို TNLA လက်လွှတ်ရနိုင် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/68496/ |access-date=2026-05-12 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=13 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113213007/https://myanmar-now.org/mm/news/68496/ |url-status=dead }}</ref> သီပေါမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲကာလ နှစ်လကျော်အတွင်း တပ်မတော်(လေ)၏ တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဒေသခံအရပ်သား ၃၃ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ၈၀ ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (TNLA) က ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီဘက်မှ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုအနေဖြင့် ဂျက်တိုက်လေယာဉ် (Jet Fighter) ဖြင့် ၁၀၅ ကြိမ်၊ Y-12 လေယာဉ်ဖြင့် ၁၆၇ ကြိမ်အထိ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည့်အပြင် လက်နက်ကြီးများဖြင့်လည်း အကြိမ်ပေါင်း ၁,၈၉၃ ကြိမ်ထက်မနည်း ပစ်ခတ်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် သီပေါမြို့ရှိ စာသင်ကျောင်း နှစ်ကျောင်းနှင့် လူနေအိမ် ၄၇ လုံးတို့မှာ လေယာဉ်ဗုံးစထိမှန်ခြင်းနှင့် မီးလောင်ကျွမ်းခြင်းတို့ကြောင့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-10-15 |title=သီပေါမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအတွင်း အရပ်သား ၃၃ ဦး သေဆုံး |url=https://www.rfa.org/burmese/news/hsipaw-battle-resident-dead-10152024113654.html |access-date=2026-05-12 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == နောက်ဆက်တွဲ == သီပေါအကျဉ်းထောင်ကို TNLA ဘက်က ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး တိုက်ပွဲကြောင့် ထောင်ထဲမှ ထွက်ပြေးသွားသူ အချို့ကို TNLA က လိုက်လံဖမ်းဆီးခဲ့သည်။အကျဉ်းသား ၁၀၉ ဦးကို ထိန်းသိမ်းသော သီပေါအကျဉ်းထောင် တွင် နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသား ၃၂ ဦးရှိခဲ့ပြီး ထိုသူတို့ကို ပြန်လွှတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-08-11 |title=လက်နက်ချရေး ညှိနှိုင်းမရလို့ သီပေါမှာ စစ်တပ်နဲ့ တအာင်းတပ် တိုက်ပွဲဆက်ဖြစ် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c4gex0rdgp5o |access-date=2026-05-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> သီပေါမြို့ကို လက်လွှတ်လိုက်ရပြီးနောက် စစ်ကောင်စီသည် လေကြောင်းမှတစ်ဆင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2025-08-18 |title=သီပေါမြို့ စစ်ကောင်စီ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု ပြည်သူ သုံးဦး ဒဏ်ရာရ |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2025/08/19/131015/ |access-date=2026-05-12 |website=LuduNwayOo |language=my-MM |archive-date=1 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901015408/https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2025/08/19/131015/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=ဗွီအိုအေ (မြန်မာဌာန) |date=2024-08-27 |title=စစ်ကောင်စီ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် သီပေါမှာ အရပ်သား ၂ ဦး သေဆုံး |url=https://burmese.voanews.com/a/local-death-reported-in-hsipaw-shan/7758483.html |access-date=2026-05-12 |website=ဗွီအိုအေ |language=my}}</ref> == စစ်တပ်၏ တန်ပြန်ထိုးစစ်နှင့် မြို့ပြန်လည်ထိန်းချုပ်မှု (၂၀၂၅) == ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီတပ်များသည် ကျောက်မဲမြို့ကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ၎င်းနှင့် ၂၈ ကီလိုမီတာကွာဝေးသော သီပေါမြို့သို့ ဆက်လက်ချီတက် ခဲ့သည်။အောက်တိုဘာလ ၂ ရက်နေ့မှစတင်ကာ ၁၆ ရက်တာစစ်ဆင်ရေး ဖြင့် တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများသည် ကျောက်မဲမှ သီပေါမြို့သို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့သည်။ စစ်ဆင်ရေးအစောပိုင်းကာလဖြစ်သော ၂၀၂၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၂ ရက်တွင် ဆိုင်းခေါင်ကျေးရွာ၊ [[နောင်ပိန်လေးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နောင်ပိန်လေးကျေးရွာ]]၊ [[ဇောတိကုန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဇောတိကုန်းကျေးရွာ]]၊ [[နမ့်ဟူးတောင်းအောက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ဟူးတောင်]] (အောက်)၊ [[နမ့်ဟူးတောင်းအထက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ဟူးတောင်]] (အထက်) နှင့် ပန်ဟက်ကျေးရွာ တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အောက်တိုဘာ ၃ ရက်တွင် [[ကျောက်မဲကြီးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကျောက်မဲကြီးကျေးရွာ]]၊ အောက်တိုဘာ ၄ ရက်တွင် ခိုတင် ကျေးရွာ၊ ပွိုင့်-၉၄၇ တောင်ကုန်းနှင့် ပန်ဟုတ်ကျေးရွာ တို့ကို လည်းကောင်း၊ အောက်တိုဘာ ၅ ရက်တွင် [[နားခေါ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားခေါ်ကျေးရွာ]]၊ [[ခဲမွန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခဲမွန်ကျေးရွာ]]နှင့် [[ဗူးခါးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဗူးခါးကျေးရွာ]] တို့ကို လည်းကောင်း၊ အောက်တိုဘာ ၆ ရက်တွင် [[လွယ်ခေါ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်ခေါ်ကျေးရွာ]]၊ အောက်တိုဘာ ၉ ရက်တွင် [[ချောင်းချောက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ချောင်းချောက်ကျေးရွာ]]နှင့် အောက်တိုဘာ ၁၀ ရက်တွင် [[နောင်အန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နောင်အန်းကျေးရွာ]]နှင့် ၎င်းကျေးရွာအနီးရှိ စခန်းကုန်းတို့ကိုလည်းကောင်း အဆင့်ဆင့် သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက အကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူများ ယာယီစိုးမိုးထားသည့် သီပေါမြို့အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ် ပြင်ဦးလွင်-နောင်ချို-ကျောက်မဲ-သီပေါ ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးတစ်လျှောက် ခရီးသွားပြည်သူများနှင့် မော်တော်ယာဉ်များ ပုံမှန်အတိုင်း ပြန်လည်သွားလာနိုင်တော့မည် |url=http://mdn.gov.mm/my/ttpmtteaacckeaangmaak-akmphkseaangknsuumaa-yaayiiciumiuthaasnny-siipemiuaaa-pnlnnythinkhup-pnguulng |access-date=2026-05-12 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားရာလမ်းကြောင်းတစ်လျှောက်တွင် [[တပ်မတော်|စစ်တပ်]] သည် ရေစီးသန်သော နမ့်ပန်စီချောင်းကို စစ်နည်းဗျူဟာမြောက် ဖြတ်ကျော်ကာ အောက်တိုဘာလ ၁၂ ရက်မှ ၁၅ ရက်အတွင်း [[တိမ်းခမ်းရွာ၊ သီပေါမြို့နယ်|တိမ်းခမ်း]]၊ [[ငွန်ဆိုင်းရွာ၊ သီပေါမြို့နယ်|ငွန်ဆိုင်း]]၊ မူလေး၊ ရေပူ၊ [[လောင်ခွန်ရွာ၊ သီပေါမြို့နယ်|လောင်ခွန်]]၊ [[ပုံဖန်းရွာ၊ သီပေါမြို့နယ်|ပုံဖန်း]]နှင့် [[မန်လွယ်ရွာ၊ သီပေါမြို့နယ်|မန်လွယ်ကျေးရွာ]]များကို ဆက်လက်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ [[ကျင်သီရွာ၊ သီပေါမြို့နယ်|ကျင်သီကျေးရွာ]]အနီးသို့ ရောက်ရှိစဉ်တွင် အလျား ၂၀၀ ပေရှိ ကျင်သီတံတားကို ဖျက်ကျော်ပြီး [[ဘော်ကြိုဘုရား]]အနီးရှိ [[ဘော်ကြိုရွာ]]၊ [[ကောင်းခါးရွာ၊ သီပေါမြို့နယ်|ကောင်းခါး]]နှင့် [[နားခဲရွာ၊ သီပေါမြို့နယ်|နားခဲကျေးရွာ]]များကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် အောက်တိုဘာလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် သီပေါမြို့အဝင် တိုးဂိတ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက အကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူများ ယာယီစိုးမိုးထားသည့် သီပေါမြို့အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ်၊ ပြင်ဦးလွင်-နောင်ချို-ကျောက်မဲ-သီပေါ ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးတစ်လျှောက် ခရီးသွားပြည်သူများနှင့် မော်တော်ယာဉ်များ ပုံမှန်အတိုင်း ပြန်လည်သွားလာနိုင်တော့မည်ဖြစ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/76010 |access-date=2026-05-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-10-17 |title=သီပေါကို စစ်တပ် ပြန်ထိန်းချုပ်နိုင်တာ ဘာကြောင့်လဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cew429lp924o |access-date=2026-05-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> အောက်တိုဘာလ ၁၆ ရက်နေ့ ညနေပိုင်းတွင် တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများသည် သီပေါမြို့အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နိုင်ခဲ့ပြီး မြို့တွင်းလုံခြုံရေးနှင့် မီးငြှိမ်းသတ်ရေးလုပ်ငန်းများကို ဆောင်ရွက်ကာ မြို့ကို အပြီးတိုင်ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၆ ရက်တာ စစ်ဆင်ရေးအတွင်း တိုက်ပွဲကြီး ၇ ကြိမ်နှင့် ထိတွေ့မှု ၂၁ ကြိမ် ဖြစ်ပွားခဲ့ကာ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ၏ အလောင်း ၁၃ လောင်းနှင့် လက်နက်ခဲယမ်းအချို့ သိမ်းဆည်းရမိခဲ့ကြောင်း စစ်ကောင်စီဘက်က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ဤစစ်ဆင်ရေးကြောင့် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ထားသည့် ပြင်ဦးလွင်-နောင်ချို-ကျောက်မဲ-သီပေါ လမ်းပိုင်း သည် စစ်တပ်၏ ထိန်းချုပ်မှုအောက်သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်က သီပေါမြို့အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ရရှိခဲ့သဖြင့် အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားများ ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်နိုင်ရေးအတွက် ဌာနဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်းများ သီပေါမြို့သို့ ရောက်ရှိလာရာ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားပြည်သူများက ဝမ်းမြောက်စွာ ကြိုဆို {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/76067 |access-date=2026-05-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=ကျော်ဇင်ဝင်း |date=2025-11-04 |title=စစ်တပ်ပြန်သိမ်းသည့် သီပေါမြို့တွင် အရပ်သား ၅ ဦးထက်မနည်း အဖမ်းခံရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/68952/ |access-date=2026-05-12 |website=Myanmar Now |language=en-US }}{{Dead link|date=June 2026 }}</ref> == နိုင်ငံတော်ဓာတ်အားစနစ်မှ ဓာတ်အားပြတ်တောက်ခြင်းနှင့် ဖြန့်ဖြူးခြင်း == တိုက်ပွဲများကြောင့် သီပေါမြို့နယ်အား ဖြန့်ဖြုူပေးနေသည့် ဓါတ်အားလိုင်းစနစ်များဖြစ်သော ၆၆ ကေဗွီ မန်စံ-သီပေါ ဓာတ်အားလိုင်း၊ ၃၃ ကေဗွီ သီပေါ-ကျောက်မဲ ဓာတ်အားလိုင်း၊ ၆၆ ကေဗွီနှင့် ၃၃ ကေဗွီ ဓာတ်အားခွဲရုံ သုံးရုံ၊ ဖြန့်ဖြူးရေးဓာတ်အားလိုင်းနှင့် ထရန် စဖော်မာများ ထိခိုက်ပျက်စီးခဲ့သဖြင့် သီပေါမြို့တွင် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇွန် ၂၆ ရက်နေ့၌ နိုင်ငံတော်ဓာတ်အားစနစ်မှ ဓာတ်အားလုံးဝ ပြတ်တောက်သွားခဲ့သည်။ တပ်မတော်မှ မြို့ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့ပြီးနောက် လျှပ်စစ်နှင့်စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာနသည် ထိခိုက်ပျက်စီးသွားသည့် ဓါတ်အားလိုင်းများကို ၂၀၂၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၁၅ ရက်မှစ၍ ပြန်လည်ပြုပြင်ခဲ့သည်။ပြုပြင်ခြင်းလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်နေစဉ်ကာလအတွင်း သီပေါမြို့တွင် ၆၆၅ ကီလိုဝပ်နှင့် ၂၀၀ ကီလိုဝပ် ဒီဇယ်ဓာတ်အားပေးစက်နှစ်လုံးဖြင့် အရေးကြီးနေရာ များကို ယာယီအချိန် ပိုင်း ဓာတ်အားဖြန့်ဖြူးပေးခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ၂၂ ရက် နံနက် ၁၁ နာရီတွင် သီပေါဓာတ်အားခွဲရုံမှ မြို့ပေါ် ၁၀ ရပ်ကွက် အပါအဝင် သီပေါပြည်သူ့ဆေးရုံ၊ ဌာနဆိုင်ရာရုံး ၂၁ ရုံး၊ စာသင်ကျောင်း ခုနစ်ကျောင်းတို့အား နိုင်ငံတော်ဓာတ်အား စနစ်ဖြင့် ဓာတ်အားပြန်လည်ဖြန့်ဖြူးပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ကျောက်မဲမြို့နှင့် သီပေါမြို့များတွင် အကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူများ၏ ဖျက်ဆီးမှုကြောင့် လျှပ်စစ်ကဏ္ဍ အခြေခံအဆောက်အအုံများ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်၍ ဓာတ်အားပြန်လည်ဖြန့်ဖြူး |url=http://www.moi.gov.mm/news/88443 |access-date=2026-09-25 |website=Ministry Of Information |language=en}}</ref> == ကိုးကား == <references /> [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၅ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] hso6gpbzucich6w5bavcpzccddd4jnk 0 285655 1055145 1046235 2026-09-24T19:01:49Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055145 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease outbreak | name = အပျော်စီးသင်္ဘော ''အမ်ဗွီ ဟွန်ဒီယပ်စ်''တွင် ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ် ကူးစက်ရောဂါ ဖြစ်ပွားခြင်း | image = MV Hondius in 10 May 2026.jpg | caption = ၂၀၂၆ မေ ၁၀ ရက်နေ့တွင် တွေ့ရသော {{MV|ဟွန်ဒီယပ်စ်}} | date = ၁ ဧပြီ ၂၀၂၆ - လက်ရှိ<ref name="Cluster multi">{{cite web |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |website=World Health Organization |date=4 May 2026 |access-date=6 May 2026 |archive-date=9 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260509194724/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |url-status=live }}</ref> | disease = ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ် အဆုတ်ရောဂါစု | pathogen = [[အင်န်ဒီးစ်ဗိုင်းရပ်စ်]] | confirmed_cases = ၉ (၁၈ မေ ၂၀၂၆ အထိ)<ref name=WHO-don601/><ref name=ECDC>{{cite web |title=Andes hantavirus outbreak in cruise ship |url=https://www.ecdc.europa.eu/en/infectious-disease-topics/hantavirus-infection/surveillance-and-updates/andes-hantavirus-outbreak |website=www.ecdc.europa.eu |publisher=European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC) |access-date=18 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518150222/https://www.ecdc.europa.eu/en/infectious-disease-topics/hantavirus-infection/surveillance-and-updates/andes-hantavirus-outbreak |archive-date=18 May 2026 |date=18 May 2026 |url-status=live}} (updated once daily, including on weekends)</ref> | suspected_cases = ၃ (၁၃ မေ ၂၀၂၆ အထိ)<ref name=WHO-don601/> | deaths = ၃ (၁၈ မေ ၂၀၂၆ အထိ)<ref name=ECDC/> }} ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် နယ်သာလန် အပျော်စီးသင်္ဘော အမ်ဗွီ ''ဟွန်ဒီယပ်စ်''ပေါ်၌ [[အင်န်ဒီးစ်ဗိုင်းရပ်စ်]]ကြောင့် ဖြစ်ပွားသော [[ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ် ကူးစက်ရောဂါ]] ဖြစ်ပွားမှုကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့သည်။ မေလ ၁၃ ရက်နေ့အထိ ရရှိထားသော အချက်အလက်များအရ ယင်းရောဂါကူးစက်မှုနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်နေသည့် အတည်ပြုလူနာ ရှစ်ဦးနှင့် သံသယရှိလူနာ သုံးဦး ရှိနေသည်။<ref name=WHO-don601>{{Cite web |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON601 |date=2026-05-13 |access-date=2026-05-13 |website=World Health Organization |language=en |archive-date=15 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260515130354/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON601 |url-status=live }}</ref><ref name="Stump-2026" /> သေဆုံးသူ သုံးဦးရှိခဲ့ရာ ၎င်းတို့အနက် နှစ်ဦးမှာ အင်န်ဒီးစ်ဗိုင်းရပ်စ်ကြောင့် သေဆုံးခဲ့ရခြင်းဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့ပြီး၊<ref name="Van Campenhout-2026">{{Cite news |last1=Van Campenhout |first1=Charlotte |last2=Waldersee |first2=Victoria |date=12 May 2026 |title=Hantavirus protocol breach at Dutch hospital as medics race to curb spread |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/planes-with-hantavirus-cruise-passengers-land-netherlands-hospital-quarantines-2026-05-12/ |access-date=12 May 2026 |work=Reuters}}</ref><ref name="ECDPC-2026">{{Cite web |date=12 May 2026 |title=Andes hantavirus outbreak in cruise ship, 12 May 2026 |url=https://www.ecdc.europa.eu/en/infectious-disease-topics/hantavirus-infection/surveillance-and-updates/andes-hantavirus-outbreak |website=European Centre for Disease Prevention and Control |access-date=13 May 2026 |archive-date=13 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260513095635/https://www.ecdc.europa.eu/en/infectious-disease-topics/hantavirus-infection/surveillance-and-updates/andes-hantavirus-outbreak |url-status=live }}</ref> နောက်ဆုံးတစ်ဦးမှာ မေလ ၂ ရက်နေ့တွင် သေဆုံးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Stump-2026">{{cite web |last1=Stump |first1=Scott |last2=Hohman |first2=Maura |date=15 May 2026 |title=Is the Hantavirus in the US? Map Shows States Where Passengers Have Returned Home |website=[[Today (American TV program)|Today]] |publisher=[[NBC]] |url=https://www.today.com/health/news/us-hantavirus-cruise-ship-outbreak-passengers-map-states-rcna344966 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514181028/https://www.today.com/health/news/us-hantavirus-cruise-ship-outbreak-passengers-map-states-rcna344966 |archive-date=14 May 2026 |access-date=16 May 2026}}</ref> လက်ရှိတွင် မူလခရီးသည်များအားလုံး သင်္ဘောပေါ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့ကြပြီး ဖြစ်သလို ဘေးလွတ်ရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းပေးခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနက် အများစုမှာ မိမိတို့၏ မိခင်နိုင်ငံများ၌ သီးသန့်ခွဲ၍ စောင့်ကြည့်ခြင်း ခံယူနေကြသည်။<ref>{{Cite web |last1=Corder |first1=-Mike |last2=Corder |first2=Associated Press Mike |last3=Press |first3=Associated |date=2026-05-11 |title=American cruise ship passenger tests positive for hantavirus after evacuation |url=https://www.pbs.org/newshour/health/american-cruise-ship-passenger-tests-positive-for-hantavirus-after-evacuation |access-date=2026-05-13 |website=PBS News |language=en-us |archive-date=12 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512160738/https://www.pbs.org/newshour/health/american-cruise-ship-passenger-tests-positive-for-hantavirus-after-evacuation |url-status=live }}</ref> အမေရိကန် [[ရောဂါထိန်းချုပ်ရေးနှင့်ကာကွယ်ရေးစင်တာများ|ရောဂါထိန်းချုပ်ရေးနှင့် ကာကွယ်ရေးစင်တာ]]က ဤရောဂါကူးစက်မှုကို "အဆင့် ၃" အရေးပေါ်တုံ့ပြန်မှုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော်လည်း၊<ref>{{Cite news |date=7 May 2026 |title=US CDC classifies hantavirus outbreak as 'level 3' emergency response, ABC News reports |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/us-cdc-classifies-hantavirus-outbreak-level-3-emergency-response-abc-news-2026-05-08/ |work=Reuters}}</ref> [[ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့]] ကမူ သီးခြားအရေးပေါ်တုံ့ပြန်မှုအဆင့်တစ်ရပ်အဖြစ် သတ်မှတ်ကြေညာခြင်း မရှိသေးပေ။<ref name="WHO-2026a">{{Cite news |date=8 May 2026 | title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country | url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON600 |access-date=13 May 2026 | website=[[WHO]] |language=en-GB}}</ref> အင်န်ဒီးစ်ဗိုင်းရပ်စ်သည် [[လူအချင်းချင်း ကူးစက်ပျံ့နှံ့ခြင်း|လူအချင်းချင်း ကူးစက်ပျံ့နှံ့နိုင်သည်]]ဟု လူသိများသော တစ်ခုတည်းသော [[ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်]] ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် လူအချင်းချင်း နီးကပ်စွာနှင့် ရေရှည်ထိတွေ့ဆက်ဆံခြင်းမှတစ်ဆင့် ကူးစက်တတ်ပြီး လေထုထဲမှတစ်ဆင့်လည်း ကူးစက်နိုင်ခြေ ရှိသည်။<ref name="ISH-2026">{{Cite news |date=12 May 2026 |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding the current Andes virus outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20075274 |work=International Hantavirus Society (ISH) |archive-date=12 May 2026 |access-date=13 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512102059/https://zenodo.org/records/20075274 |url-status=live }}</ref><ref name="UK2021">{{cite web |title=Andes hantavirus: epidemiology, outbreaks and guidance |url=https://www.gov.uk/guidance/andes-hantavirus-epidemiology-outbreaks-and-guidance |website=[[UK Health Security Agency]] |access-date=11 May 2026 |language=en|date=2021-05-10}}</ref> ယခင်က ဖြစ်ပွားခဲ့သော ရောဂါကူးစက်မှုများသည် နီးကပ်စွာ ထိတွေ့မှုရှိသည့် အခြေအနေများတွင်သာ ကူးစက်ပျံ့နှံ့ခဲ့ခြင်းကြောင့် ယခုဖြစ်စဉ်တွင် ကပ်ရောဂါကြီးအသွင် ဖြစ်ပွားလာနိုင်ခြေ နည်းပါးကြောင်း ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့က အလေးအနက် ပြောကြားထားသည်။<ref>{{Cite news |last1=Hughes-Morgan |first1=Charlotte |last2=Kew |first2=Janice |date=8 May 2026 |title=Health officials downplay pandemic risk from cruise hantavirus outbreak |url=https://www.msn.com/en-us/health/diseases-and-conditions/health-officials-downplay-pandemic-risk-from-cruise-hantavirus-outbreak/ar-AA22DkCW |work=Bloomberg}}</ref> အဆိုပါသင်္ဘောသည် [[အန္တာတိကတိုက်]]နှင့် [[အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ|တောင်အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ]]ရှိ ကျွန်းစုအချို့သို့ သွားရောက်လည်ပတ်ရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် [[အာဂျင်တီးနားနိုင်ငံ]]၊ အူရွှာယာမြို့မှ ထွက်ခွာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဧပြီလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် သင်္ဘောပေါ်၌ ခရီးသည်တစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ ၎င်း၏ရုပ်အလောင်းကို ဧပြီလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် [[စိန့်ဟယ်လီနာကျွန်း]]သို့ ကုန်းပေါ်သို့ သယ်ဆောင်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏ဇနီးအပါအဝင် ခရီးသည် ၃၀ ဦးလည်း သင်္ဘောပေါ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့သည်။ ယင်းနောက် ၎င်း၏ဇနီးဖြစ်သူမှာ နှစ်ရက်အကြာတွင် [[ဂျိုဟန်နက်စ်ဘတ်မြို့]]ရှိ ဆေးရုံတစ်ရုံ၌ သေဆုံးသွားခဲ့သည်။ ဧပြီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် သင်္ဘောပေါ်၌ အခြားခရီးသည်တစ်ဦး ထပ်မံသေဆုံးခဲ့ပြန်သည်။ မေလ ၂ ရက်နေ့တွင် ဗြိတိန်နိုင်ငံသား ခရီးသည်တစ်ဦးအား စိုးရိမ်ရသော်လည်း တည်ငြိမ်မှုရှိသည့် အခြေအနေဖြင့် ဆေးကုသမှုခံယူရန် ဂျိုဟန်နက်စ်ဘတ်မြို့သို့ ပို့ဆောင်ခဲ့သည်။ ထိုသင်္ဘောသည် [[ကိတ်ဗာဒီနိုင်ငံ]]၊ ပရိုင်ယာမြို့တွင် သုံးရက်ကြာ ဆိုက်ကပ်ခဲ့သော်လည်း ဒေသတွင်း အခြေခံအဆောက်အအုံများက ဘေးကင်းစိတ်ချရသော ရွှေ့ပြောင်းရေးလုပ်ငန်းစဉ်ကို မဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းကြောင့် မည်သူမျှ သင်္ဘောပေါ်မှ ဆင်းသက်ခွင့်မရခဲ့ပေ။ စပိန်ကျန်းမာရေးအာဏာပိုင်များထံမှ ခွင့်ပြုချက်ရရှိပြီးနောက် သင်္ဘောသည် ထပ်ဆောင်းဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ်များနှင့်အတူ လူပေါင်း ၁၄၇ ဦးကို တင်ဆောင်၍ မေလ ၆ ရက်နေ့တွင် [[ကနေရီကျွန်းစု]]ရှိ တီနီရစ်ဖ်မြို့သို့ ထွက်ခွာခဲ့ပြီး မေလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ဆိုက်ရောက်ခဲ့သည်။ ခရီးသည်များ သင်္ဘောပေါ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့ကြပြီးနောက် ဘေးလွတ်ရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းပေးသည့် လေယာဉ်များဖြင့် ဥရောပခြောက်နိုင်ငံနှင့် ကနေဒါနိုင်ငံတို့သို့ နေရပ်ပြန်ပို့ပေးခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၁၅ ရက်နေ့အထိ ရရှိထားသော အချက်အလက်များအရ ခရီးသည်ဟောင်းများသည် ဩစတြေးလျ၊ ကနေဒါ၊ ပြင်သစ်၊ ဂျာမနီ၊ နယ်သာလန်၊ စိန့်ဟယ်လီနာ၊ စင်ကာပူ၊ တောင်အာဖရိက၊ စပိန်၊ ဆွတ်ဇာလန်၊ တူရကီနှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတို့တွင် ဆေးရုံတက်ရောက်နေရခြင်း သို့မဟုတ် သီးသန့်ခွဲ၍ စောင့်ကြည့်ခြင်း ခံယူနေရသည်။ မေလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် အမ်ဗွီ ''ဟွန်ဒီယပ်စ်'' သင်္ဘောသည် ရိုတာဒမ်မြို့သို့ ဆိုက်ရောက်ခဲ့ပြီး ထိုနေရာတွင် လူတိုင်းကို ဆေးစစ်မှုများ ပြန်လည်ပြုလုပ်ကာ သင်္ဘောပေါ်မှ ဆင်းသက်စေခဲ့သည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံသား ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အရာရှိနှစ်ဦးမှာမူ မိမိနေအိမ်တွင် အသွားအလာကန့်သတ် စောင့်ကြည့်နိုင်ရန် နေရပ်သို့ ပြန်သွားခဲ့ကြသည်။ နိုင်ငံလေးနိုင်ငံမှ လာသော သင်္ဘောအမှုထမ်း ၂၃ ဦးမှာမူ ရိုတာဒမ်မြို့တွင် သီးသန့်ခွဲ၍ စောင့်ကြည့်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ သေဆုံးသူခရီးသည်၏ ရုပ်အလောင်းကို မီးသင်္ဂြိုဟ်ရန်အတွက် သယ်ထုတ်သွားခဲ့ပြီးနောက် အဆိုပါသင်္ဘောသည် ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများ ပြန်လည်စတင်နိုင်ရန်အတွက် ပိုးသတ်သန့်စင်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်များကို စတင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref name="Van Campenhout-17May" /><ref name="Oceanwide-18May" /> == နောက်ခံ == === ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ် === {{Main|အင်န်ဒီးစ်ဗိုင်းရပ်စ်}} [[ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်]]ဆိုသည်မှာ ကြွက်ကဲ့သို့သော ကိုက်ဖြတ်တတ်သည့်သတ္တဝါများနှင့် ရံဖန်ရံခါတွင် လူသားများကို ကူးစက်တတ်သည့် ဗိုင်းရပ်စ်အမျိုးအစား ပေါင်း ၅၀ ကျော်ပါဝင်သော ဗိုင်းရပ်စ်အုပ်စုတစ်စု ဖြစ်သည်။<ref name="douglas-2021" /><ref name="hesman-saey-2026" /> ကိုက်ဖြတ်သတ္တဝါများတွင် ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ် ကူးစက်ခံရပါက ရောဂါပိုးသည် ခန္ဓာကိုယ်ထဲတွင် ကာလရှည်တည်ရှိနေလေ့ရှိသော်လည်း မည်သည့်ရောဂါလက္ခဏာမျှ ပြသလေ့မရှိပေ။ ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်သည် ရောဂါပိုးရှိသော ကိုက်ဖြတ်သတ္တဝါများ၏ မစင်၊ ကျင်ငယ်ရေ၊ တံတွေးနှင့် သွေးတို့မှတစ်ဆင့် ထွက်ရှိလာသော လေမှုန်များသို့မဟုတ် အမှုန်အမွှားများမှတစ်ဆင့်လည်းကောင်း၊<ref name="douglas-2021">{{cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens|publisher=[[MDPI]] |volume=11 |issue=1 |page=15 |date=23 December 2021 |pmid=35055965 |pmc=8778283 |doi=10.3390/pathogens11010015 |doi-access=free }}</ref><ref name="aikman-2026">{{Cite news |date=5 May 2026 |title=Hantavirus strain that spreads between humans found in cruise ship passengers |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Aikman |first1=Ian |last2=Fihlani |first2=Pumza }}</ref> ရောဂါပိုးမကင်းသော အစားအစာများကို စားသုံးမိခြင်းမှတစ်ဆင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ၎င်းတို့၏ အရေပြားနှင့် အမွှေးအမျှင်များမှ ကြွေကျလာသော ဗိုင်းရပ်စ်အမှုန်အမွှားများမှတစ်ဆင့်လည်းကောင်း ကြွက်အုပ်စုများအကြား ကူးစက်ပြန့်ပွားနိုင်သည်။<ref>{{cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |article-number=925 |date=7 August 2020 |pmid=32850756 |pmc=7426369 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |doi-access=free }}</ref> [[အင်န်ဒီးစ်ဗိုင်းရပ်စ်]]သည် ''ဟန်တာဗိုင်းရီဒေး''ဗိုင်းရပ်စ်မျိုးရိုးခွဲခြားမှုဆိုင်ရာ မိသားစုဝင် ဗိုင်းရပ်စ်မျိုးစိတ်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ [[လူအချင်းချင်း ကူးစက်ပျံ့နှံ့ခြင်း|လူအချင်းချင်း ကူးစက်ပျံ့နှံ့မှု]]မှတစ်ဆင့် ပြန့်ပွားနိုင်သည်ဟု လူသိများသော တစ်ခုတည်းသော ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ် ဖြစ်သည်။ ယခင်က လူသားများအကြား ဖြစ်ပွားခဲ့သော ရောဂါကူးစက်မှုဖြစ်စဉ်များအရ အင်န်ဒီးစ်ဗိုင်းရပ်စ်သည် သီးခြားနီးကပ်စွာ ထိတွေ့ဆက်ဆံရသည့် အခြေအနေများအောက်တွင် ကူးစက်နိုင်ခြေရှိကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။ ကူးစက်ပြန့်ပွားသည့် လမ်းကြောင်းများနှင့် ယန္တရားများကို အတိအကျ အတည်မပြုနိုင်သေးသော်လည်း လေထုထဲမှတစ်ဆင့် ကူးစက်နိုင်ခြေရှိသည်ဟု ယူဆထားကြသည်။ ကူးစက်မှုသည် ယေဘုယျအားဖြင့် အိမ်ထောင်စုအတွင်း အတူတကွ နေထိုင်ခြင်း၊ အကာအကွယ်ပစ္စည်းများမပါဘဲ လူနာကို ပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်း၊ လေဝင်လေထွက်မကောင်းသော သို့မဟုတ် လူဦးရေထူထပ်သော နေရာများတွင် အချိန်ကြာမြင့်စွာ နေထိုင်ခြင်းကဲ့သို့သော နီးကပ်စွာနှင့် ရေရှည်ထိတွေ့ဆက်ဆံရသည့် ဖြစ်ရပ်မျိုးတွင် ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။<ref name="ISH-2026" /><ref name="UK2021" /> လူသားများတွင် အင်န်ဒီးစ်ဗိုင်းရပ်စ်သည် များသောအားဖြင့် ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ် အဆုတ်ရောဂါစုကို ဖြစ်ပွားစေတတ်ပြီး၊ ၎င်းသည် နှလုံးနှင့် အဆုတ်ကို ထိခိုက်စေကာ ရောဂါပျိုးရက် သီတင်းပတ် တစ်ပတ်မှ ခုနစ်ပတ်အထိ ကြာမြင့်တတ်သော ပြင်းထန်သည့် ရောဂါတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite journal |last1=Chen |first1=Rui-Xu |last2=Gong |first2=Huan-Yu |last3=Wang |first3=Xiu |last4=Sun |first4=Ming-Hui |last5=Ji |first5=Yu-Fei |last6=Tan |first6=Su-Mei |last7=Chen |first7=Ji-Ming |last8=Shao |first8=Jian-Wei |last9=Liao |first9=Ming |date=8 August 2023 |title=Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance |journal=Viruses |language=en |volume=15 |issue=8 |pages=1705 |doi=10.3390/v15081705 |doi-access=free |issn=1999-4915 |pmc=10459939 |pmid=37632047 }}</ref> အင်န်ဒီးစ်ဗိုင်းရပ်စ် ကူးစက်မှုဖြစ်စဉ်များသည် အသက်သေဆုံးမှုနှုန်း ၂၀ မှ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ မြင့်မားမှုနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။<ref name="ISH-2026" /> မေလ ၆ ရက်နေ့တွင် ပုံမှန်အားဖြင့် အာဂျင်တီးနားနှင့် ချီလီနိုင်ငံတို့ရှိ [[အင်န်ဒီးစ် တောင်တန်း]]များတွင်သာ တွေ့ရလေ့ရှိသော အင်န်ဒီးစ်ဗိုင်းရပ်စ်သည်<ref>{{Cite news |date=4 May 2026 |title=Hantavirus: What is the cruise ship virus and how is it spread? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8r8j1l6j0go |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Hughes |first1=Dominic |last2=Roxby |first2=Philippa |last3=Mundasad |first3=Smitha}}</ref> အမ်ဗွီ ''ဟွန်ဒီယပ်စ်''သင်္ဘောပေါ်ရှိ ရောဂါကူးစက်မှု၏ တရားခံဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="aikman-2026" /><ref>{{Cite web |title=Hantavirus |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hantavirus |access-date=7 May 2026 |website=[[World Health Organisation]] |language=en |date=2026-05-06}}</ref> သင်္ဘောပေါ်တွင် ဗိုင်းရပ်စ်ပျံ့နှံ့သွားခြင်းမှာ အနည်းဆုံးအားဖြင့် လူအချင်းချင်း ကူးစက်ခြင်းကြောင့်လည်း တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပါဝင်နေသည်။<ref name="roberts-2026">{{Cite news |date=7 May 2026 |title=How worried should we be about getting Hantavirus? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c98r199e195o |access-date=7 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last=Roberts |first=Michelle }}</ref> အစောပိုင်း အစီရင်ခံစာများတွင် အာဂျင်တီးနားနိုင်ငံ၊ အူရွှာယာမြို့ ကို ရောဂါကူးစက်နိုင်ခြေရှိသော နေရာတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း ထိုနေရာ သို့မဟုတ် တီအာရာ ဒယ် ဖျူဂိုဒေသတွင်း၌ ယင်းဗိုင်းရပ်စ်ကူးစက်မှုမျိုး တစ်ကြိမ်မျှ မှတ်တမ်းတင်ထားခြင်း မရှိခဲ့ဖူးသည့်အပြင်၊ အဆိုပါမြို့သည် ယင်းဗိုင်းရပ်စ်ပိုး သယ်ဆောင်ထားသည်ဟု သိကြသော အမြီးရှည်ကြွက်မျိုးစိတ်များ ကျက်စားရာ ဒေသ၏ တောင်ဘက် ကီလိုမီတာ ၁,၅၀၀ အကွာတွင် တည်ရှိနေသည်။<ref>{{Cite web |date=10 May 2026 |title=Argentinian tourism hotspot denies causing hantavirus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx21ej471g2o |access-date=11 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |archive-date=11 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511000155/https://www.bbc.com/news/articles/cx21ej471g2o |url-status=live |last=Zibell|first=Matías}}</ref> === အမ်ဗွီ ''ဟွန်ဒီယပ်စ်'' === အမ်ဗွီ ''ဟွန်ဒီယပ်စ်'' အပျော်စီးသင်္ဘောကို နယ်သာလန်အခြေစိုက် Oceanwide Expeditions ကုမ္ပဏီက ပိုင်ဆိုင်သည်။<ref name="asadu-risemberg-2026">{{Cite news |last1=Asadu |first1=Chinedu |last2=Risemberg |first2=Annie |date=5 May 2026 |title=Inside the cruise ship at the center of a rare hantavirus outbreak |url=https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b |access-date=6 May 2026 |website=[[AP News]] |language=en }}</ref> အဆိုပါသင်္ဘောတွင် အခန်းပေါင်း ၉၅ ခန်းရှိပြီး ခရီးသည် ၁၉၆ ဦးအတွက် တည်းခိုရန်နေရာနှင့် သင်္ဘောအမှုထမ်း ၇၂ ဦးတို့ လိုက်ပါနိုင်သည်။<ref>{{cite web |url=https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D |title=Hondius |publisher=Ship database |language=German |access-date=5 May 2026 }}</ref> သင်္ဘောသည် ခရီးသည် ၁၁၄ ဦး၊ သင်္ဘောအမှုထမ်း ၆၁ ဦးနှင့်အတူ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် အာဂျင်တီးနားနိုင်ငံ၊ အူရွှာယာမြို့မှ ထွက်ခွာခဲ့သည်။<ref name="asadu-risemberg-2026" /> ပထမဆုံး ရောဂါကူးစက်ခံရသူများသည် အူရွှာယာမြို့သို့ မရောက်ရှိမီ အာဂျင်တီးနားနိုင်ငံ မြောက်ဘက်ပိုင်းနှင့် ချီလီနိုင်ငံအတွင်းသို့ ခရီးဆန့်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |last1=Lawal |first1=Shola |title=Where did the hantavirus outbreak start, and where has it spread? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/11/where-did-the-hantavirus-outbreak-start-and-where-has-it-spread |access-date=11 May 2026 |work=Al Jazeera |language=en |archive-date=11 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511142304/https://www.aljazeera.com/news/2026/5/11/where-did-the-hantavirus-outbreak-start-and-where-has-it-spread |url-status=live }}</ref> ထိုသင်္ဘောသည် [[အန္တာတိကတိုက်]]နှင့် "တောင်အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာရှိ အထီးကျန်ကျွန်းစုအချို့" သို့ သွားရောက်လည်ပတ်ရန် အစီအစဉ်ရှိခဲ့သည်။<ref name="asadu-risemberg-2026" /> [[စိန့်ဟယ်လီနာကျွန်း]]တွင် သင်္ဘောပေါ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့ကြပြီးနောက် ''ဟွန်ဒီယပ်စ်''သင်္ဘောပေါ်တွင် နိုင်ငံပေါင်း ၂၃ နိုင်ငံမှ လူပေါင်း ၁၄၉ ဦး ကျန်ရှိနေခဲ့သည်။<ref name="oceanwide 8may" /><ref name="hesman-saey-2026">{{cite news |last1=Hesman Saey |first1=Tina |title=What to know about a rare hantavirus outbreak at sea |url=https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health |access-date=6 May 2026 |work=[[Science News]] |date=5 May 2026 }}</ref> ခရီးသည်အများစုမှာ စပိန်၊ ပြင်သစ်၊ ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတို့မှ လာကြသူများဖြစ်ပြီး သင်္ဘောအမှုထမ်း အများစုမှာမူ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံမှ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite news |title=Spain to receive hantavirus-hit cruise ship in Canary Islands |url=https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |access-date=6 May 2026 |work=[[Channel News Asia]] |date=6 May 2026 |language=en }}{{Dead link|date=June 2026 }}</ref> အဆိုပါ အပျော်စီးသင်္ဘော၏ အခန်းခဈေးနှုန်းများသည် ယူရို ၁၄,၀၀ မှ ၂၂,၀၀၀ အထိ ရှိသည်။<ref name="reuters roy">{{cite news |last=Roy |first=Francesca |date=4 May 2026 |title=Seven cases of hantavirus identified on cruise ship, the WHO says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/seven-cases-hantavirus-identified-cruise-ship-who-says-2026-05-04/ |access-date=7 May 2026 |work=Reuters}}</ref> == ခရီးစဉ်လမ်းကြောင်းနှင့် အဓိကဖြစ်ရပ်များ == {{Location map+ | Atlantic Ocean | width = 300 | float = right | caption = ရောဂါကူးစက်မှုဖြစ်ပွားချိန်အတွင်း အမ်ဗွီ ''ဟွန်ဒီယပ်စ်'' သင်္ဘော ဆိုက်ကပ်ခဲ့သည့် နေရာများနှင့် ရိုတာဒမ်မြို့တွင် ခရီးစဉ်အဆုံးသတ်ခဲ့သည့် မှတ်တမ်း<ref name="oceanwide 8may">{{Cite web |title=Press update {{!}} m/v Hondius: 8 May 2026, 19:00 hrs CET |url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-8-may-2026-19-00-hrs-cet |access-date=8 May 2026 |website=Oceanwide Expeditions |language=en}}</ref> | places = {{Location map~ | Atlantic Ocean | marksize = 8 | lat_deg = -54.8019 | lon_deg = -68.3031 | position = bottom | label = အူရွှာယာ<br/><span style="font-size:94%">၁ ဧပြီ</span> | link = အူရွှာယာမြို့ }} {{Location map~ | Atlantic Ocean | marksize = 8 | lat_deg = -54.4 | lon_deg = -36.7 | position = right | label = တောင်ဂျော်ဂျီယာ<br/><span style="font-size:94%">၄-၇ ဧပြီ</span> | link = တောင်ဂျော်ဂျီယာ }} {{Location map~ | Atlantic Ocean | marksize = 8 | lat_deg = -37.0634 | lon_deg = -12.3126 | position = right | label = ထရစ်စတန် ဒါ ကူညာ<br/><span style="font-size:94%">၁၃-၁၅ ဧပြီ</span> | link = ထရစ်စတန် ဒါ ကူညာကျွန်း | label_width = 8 }} {{Location map~ | Atlantic Ocean | marksize = 8 | lat_deg = -15.9636 | lon_deg = -5.7139 | position = bottom | label = စိန့်ဟယ်လီနာ<br/><span style="font-size:94%">၂၄ ဧပြီ</span> | link = စိန့်ဟယ်လီနာကျွန်း }} {{Location map~ | Atlantic Ocean | marksize = 8 | lat_deg = -7.9333 | lon_deg = -14.3667 | position = left | label = Ascension Island<br/><span style="font-size:94%">၂၇ ဧပြီ</span> | link = Ascension Island | label_width = 8 }} {{Location map~ | Atlantic Ocean | marksize = 8 | lat_deg = 14.918 | lon_deg = -23.509 | position = bottom | label = ကိတ်ဗာဒီ<br/><span style="font-size:94%">၃-၆ မေ</span> | link = ကိတ်ဗာဒီနိုင်ငံ }} {{Location map~ | Atlantic Ocean | marksize = 8 | lat_deg = 28.2686 | lon_deg = -16.6056 | position = left | label = တီနီရစ်ဖ်<br/><span style="font-size:94%">၁၀-၁၁ မေ</span> | link = တီနီရစ်ဖ်ကျွန်း | label_width = 8 }} {{Location map~ | Atlantic Ocean | marksize = 8 | lat_deg = 51.92 | lon_deg = 4.48 | position = left | label = ရိုတာဒမ်<br/><span style="font-size:94%">၁၈ မေ</span> | link = ရိုတာဒမ်မြို့}} }} * '''၁ ဧပြီ'''။ အမ်ဗွီ ''ဟွန်ဒီယပ်စ်'' သင်္ဘောသည် [[အာဂျင်တီးနားနိုင်ငံ]]၊ အူရွှာယာမြို့မှ ထွက်ခွာခဲ့သည်။<ref name="aikman-2026" /> * '''၆ ဧပြီ'''။ ပထမဆုံးလူနာတွင် ရောဂါလက္ခဏာများ စတင်ပြသလာခဲ့သည်။<ref name="carroll-2026">{{Cite news |last1=Carroll |first1=Rory |last2=Jones |first2=Sam |date=7 May 2026 |title=Global race under way to trace passengers who left hantavirus ship before outbreak confirmed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/global-race-under-way-to-trace-passengers-who-left-hantavirus-ship-before-outbreak-confirmed |access-date=7 May 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> * '''၁၁ ဧပြီ'''။ သင်္ဘောပေါ်တွင် ပထမဆုံးလူနာ သေဆုံးခဲ့သည်။<ref name="asadu-risemberg-2026" /> အစပိုင်းတွင် သဘာဝအတိုင်း သေဆုံးခြင်း (ရောဂါအခံကြောင့် သေဆုံးခြင်း) ဟုသာ ယူဆခဲ့ကြသည်။<ref name="carroll-2026" /> * '''၁၃-၁၅ ဧပြီ'''။ ''ဟွန်ဒီယပ်စ်''သင်္ဘောသည် ထရစ်စတန် ဒါ ကူညာကျွန်းတွင် ဆိုက်ကပ်ရပ်နားခဲ့သည်။<ref name="green">{{Cite news |last=Green |first=Kelly |title=Visit of the Cruise Ship MV Hondius, April 2026 |url=https://www.tristandc.com/shipping/news-2026-04-17-hondius.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Visit News }}</ref><ref name="kendall-2026a">{{Cite news |last=Kendall |first=Philip |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Government News |ref={{harvid|Kendall|2026a}} }}</ref> * '''၂၄ ဧပြီ'''။ ''ဟွန်ဒီယပ်စ်''သင်္ဘောသည် [[စိန့်ဟယ်လီနာကျွန်း]]တွင် ဆိုက်ကပ်ခဲ့ပြီး၊ ခရီးသည် ၃၀ ဦး သင်္ဘောပေါ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့သည်။<ref name="roberts-2026" /> ၎င်းတို့အနက် သေဆုံးသူခရီးသည်၏ ဇနီးနှင့် သေဆုံးသူ၏ ရုပ်အလောင်းတို့ ပါဝင်ပြီး၊ ၎င်းတို့နှစ်ဦးလုံးကို ထိုမှတစ်ဆင့် တောင်အာဖရိကနိုင်ငံ၊ [[ဂျိုဟန်နက်စ်ဘတ်မြို့]]သို့ လေကြောင်းဖြင့် လွှဲပြောင်းပို့ဆောင်ခဲ့သည်။<ref name="aikman-2026" /> * '''၂၆ ဧပြီ'''။ ပထမဆုံး သေဆုံးသူ၏ ဇနီးဖြစ်သူသည် ဂျိုဟန်နက်စ်ဘတ်မြို့ရှိ ဆေးရုံတစ်ရုံ၌ ထပ်မံသေဆုံးသွားခဲ့သည်။<ref name="asadu-risemberg-2026" /> * '''၂ မေ'''။ သင်္ဘောပေါ်တွင် ဒုတိယမြောက် ခရီးသည်တစ်ဦး ထပ်မံသေဆုံးခဲ့ပြီး၊<ref name="asadu-risemberg-2026" /> ဖြစ်စဉ်တစ်ခုလုံးတွင် တတိယမြောက် သေဆုံးသူ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ * '''၃ မေ'''။ သင်္ဘောသည် [[ကိတ်ဗာဒီနိုင်ငံ]]၊ ပရိုင်ယာမြို့သို့ ဆိုက်ရောက်ခဲ့သည်။<ref name="aikman-2026" /> * '''၄ မေ'''။ အင်န်ဒီးစ်ဗိုင်းရပ်စ် ကူးစက်ခံရမှု ရှိမရှိ ပထမဆုံးအကြိမ် စစ်ဆေးချက်ရလဒ်တွင် ပိုးတွေ့ရှိကြောင်း အဖြေထွက်ရှိခဲ့သည်။<ref name="Cluster multi" /> * '''၆ မေ'''။ သင်္ဘောသည် [[ကနေရီကျွန်းစု]]သို့ ဦးတည်ရန် ကိတ်ဗာဒီမှ ထွက်ခွာခဲ့သည်။ သင်္ဘောဆရာဝန် အပါအဝင် လူသုံးဦးကို သင်္ဘောပေါ်မှ ဘေးလွတ်ရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းပေးခဲ့ပြီး နယ်သာလန်နိုင်ငံသို့ ပို့ဆောင်ခဲ့သည်။<ref name="aikman-2026" /> * '''၇-၉ မေ'''။ လူပေါင်း ၁၄၇ ဦး တင်ဆောင်လာသော အဆိုပါသင်္ဘောသည် ကနေရီကျွန်းစုသို့ ဆက်လက်ခရီးနှင်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် သေဆုံးသူ သုံးဦးရှိနေပြီး နိုင်ငံအပြားတွင် ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ် ကူးစက်ခံရသူ ခြောက်ဦးရှိကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။ * '''၁၀ မေ'''။ သင်္ဘောသည် တီနီရစ်ဖ်ကျွန်းရှိ ဂရန်နာဒီလာဆိပ်ကမ်းသို့ ဆိုက်ရောက်ခဲ့သည်။ ခရီးသည်များ သင်္ဘောပေါ်မှ ဆင်းသက်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်များ စတင်ခဲ့ပြီး မိခင်နိုင်ငံများသို့ ပြန်လည်ပို့ဆောင်မည့် လေကြောင်းခရီးစဉ်များလည်း နောက်ဆက်တွဲ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ * '''၁၁ မေ'''။ သင်္ဘောပေါ်မှ နောက်ထပ်လူနှစ်ဦးတွင် ဗိုင်းရပ်စ်ပိုး ထပ်မံတွေ့ရှိရသဖြင့် စုစုပေါင်း အတည်ပြုလူနာ ခုနစ်ဦးအထိ ရှိလာခဲ့သည်။<ref name="BBC2026May11">{{cite news |title=US and French nationals test positive for hantavirus after leaving ship |url=https://www.bbc.com/news/articles/cjep78l5835o |access-date=11 May 2026 |work=[[BBC News]] |date=11 May 2026 |archive-date=14 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514041146/https://www.bbc.com/news/articles/cjep78l5835o |url-status=live |last1=Rawnsley|first1=Jessica|last2=Lukiv|first2=Jaroslav}}</ref> ခရီးသည်အားလုံးနှင့် အမှုထမ်းအချို့သည် အမ်ဗွီ ''ဟွန်ဒီယပ်စ်'' သင်္ဘောပေါ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့ကြပြီး ၎င်းတို့၏ မိခင်နိုင်ငံများသို့ ပြန်လည်ထွက်ခွာသွားကြသည်။ * '''၁၂ မေ'''။ သင်္ဘောပေါ်မှ လိုက်ပါလာသည့် စပိန်နိုင်ငံသား ခရီးသည်တစ်ဦးတွင် ပိုးတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ကျန်ရှိသူ ၁၃ ဦးတွင်မူ ပိုးမတွေ့ရှိရပါ။ * '''၁၃-၁၇ မေ'''။ သင်္ဘောသည် အမှုထမ်း ၂၇ ဦးနှင့်အတူ ရိုတာဒမ်မြို့သို့ ဦးတည်ကာ ပင်လယ်ပြင်တွင် ခရီးနှင်နေခဲ့သည်။ မေလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်နိုင်ငံသားတစ်ဦး၏ သံသယရှိရောဂါပိုး စစ်ဆေးချက်မှာ ပိုးမရှိကြောင်း အဖြေထွက်ခဲ့ပြီး၊<ref name="Stump-2026" /> ကနေဒါ ကျန်းမာရေးအာဏာပိုင်များကမူ ၎င်းတို့နိုင်ငံတွင် ပထမဆုံး ပိုးတွေ့ရှိမှုရလဒ်ကို အစီရင်ခံခဲ့သည်။<ref name="Schmunk-16 May">{{cite news |last1=Schmunk |first1=Rhianna |date=16 May 2026 |title=Canadian cruise passenger isolating in B.C. tests 'presumptive positive' for hantavirus |work=[[CBC News]] |url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/bc-update-hantavirus-update-bonnie-henry-may-16-9.7202396 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516204110/https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/bc-update-hantavirus-update-bonnie-henry-may-16-9.7202396 |archive-date=16 May 2026 |access-date=17 May 2026}}</ref> * '''၁၈ မေ'''။ နံနက် ၁၀ နာရီခွဲဝန်းကျင်တွင် သင်္ဘောသည် ရိုတာဒမ်ဆိပ်ကမ်းသို့ ဆိုက်ရောက်ပြီး ကျောက်ချရပ်နားခဲ့ကာ၊ ကျန်ရှိနေသော ခရီးသည်များနှင့် သင်္ဘောအမှုထမ်းများ အားလုံး သင်္ဘောပေါ်မှ ဆင်းသက်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Van Campenhout-17May">{{cite news |last1=Van Campenhout |first1=Charlotte |date=17 May 2026 |title=Hantavirus-hit liner reaches Rotterdam, crew being quarantined and ship disinfected |work=Reuters |publisher= |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/hantavirus-hit-cruise-ship-due-arrive-rotterdam-port-final-destination-2026-05-18/ |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519050802/https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/hantavirus-hit-cruise-ship-due-arrive-rotterdam-port-final-destination-2026-05-18/ |access-date=18 May 2026 |archive-date=19 May 2026}}</ref><ref name="Oceanwide-18May">{{Cite press release |title=Press update m/v Hondius: 18 May 2026 |url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-18-may-2026-18-30-hrs-cet |access-date=18 May 2026 |website=[[Oceanwide Expeditions]] |language=en }}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ဖြစ်ရပ်များ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ဘေးအန္တရာယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ရောဂါကူးစက်ပြန့်ပွားမှု]] cfpechop1vz19ef5vz2z4mmq8kr68he 0 285864 1055179 1045463 2026-09-25T09:18:59Z Zawzawaungthwin 100038 နိုင်ငံတော်ဓာတ်အားစနစ်မှ ဓာတ်အားပြတ်တောက်ခြင်းနှင့် ဖြန့်ဖြူးခြင်း 1055179 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ကျောက်မဲမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] နှင့် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] | image = | caption = | map_type = Myanmar | latitude = 22.5333 | longitude = 97.0333 | map_size = 250 | map_caption = ကျောက်မဲမြို့၏ တည်နေရာ | map_label = ကျောက်မဲမြို့ | date = ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၅ – ၂၀၂၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁ ရက် | place = [[ကျောက်မဲမြို့]]၊[[ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်ပိုင်း)]] | result = ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် TNLA က မြို့ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်က တန်ပြန်ထိုးစစ်ဖြင့် မြို့ကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ခဲ့သည် | status = တပ်မတော်က ကျောက်မဲမြို့နှင့် ပြည်ထောင်စုကားလမ်းပိုင်းကို ပြန်လည်စိုးမိုးထားသည် | combatant1 =[[File:Flag of the Ta'ang National Liberation Army.svg|23px|border]] [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]] * [[File:Flag of the Danu people.svg|23px|border]][[ဓနုပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်တော်|DPLA]] * [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|23px|border]][[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|PDF]] | combatant2 = [[File:Flag of the Myanmar Army.svg|23px|border]] [[တပ်မတော်]] * အမှတ် (၁) စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် (စကခ-၁) * ခြေမြန်တပ်ရင်း ခမရ (၅၀၁) * ခြေမြန်တပ်ရင်း ခမရ (၅၀၂) * [[File:Flag of the Myanmar Police Force.svg|23px|border]] [[မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့]] | casualties1 = ၂၀၂၅ ခုနှစ် စစ်ဆင်ရေးအတွင်း သေဆုံး ၆၁ လောင်းနှင့် လက်နက် ၄၁ လက် သိမ်းဆည်းခံရ | casualties2 = ၂၀၂၄ ခုနှစ် တိုက်ပွဲတွင် စစ်ကူ ၃၀၀ ကျော် ချေမှုန်းခံရပြီး ၂၀၂၅ ခုနှစ် စစ်ဆင်ရေးအတွင်း အရာရှိ၊ စစ်သည်အချို့ ဒဏ်ရာရ | notes = ၂၀၂၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၉ ရက်မှ ၃၀ ရက်အထိ ၂၁ ရက်တာ တန်ပြန်စစ်ဆင်ရေးအတွင်း တိုက်ပွဲကြီးငယ် စုစုပေါင်း ၁၁၂ ကြိမ် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး အောက်တိုဘာ ၁ ရက်တွင် တပ်မတော်က မြို့ကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ }} '''ကျောက်မဲမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ''' သည် [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁- လက်ရှိ)]] နှင့် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] ဒုတိယပိုင်းအတွင်း [[ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်ပိုင်း)]]၊ ခရိုင်မြို့တော် [[ကျောက်မဲမြို့]]၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် တိုက်ပွဲကြီးတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇွန်နောက်ဆုံးပတ်မှစတင်ကာ [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|တအာင်း အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (TNLA) နှင့် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက မြို့ပေါ်ရှိ စစ်တပ်၏ အခြေစိုက်တပ်စခန်းများနှင့် ဌာနဆိုင်ရာရုံးများကို ပိတ်ဆို့တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး ဩဂုတ်လ ၅ ရက် ညသန်းခေါင်ယံတွင် အပြီးသတ်သိမ်းပိုက်ကာ မြို့ကို အလုံးစုံ ထိန်းချုပ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုသို့ တစ်နှစ်ကျော်ကြာ သိမ်းပိုက်ထားမှုကို ၂၀၂၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၁ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက တန်ပြန်ထိုးစစ်ဖြင့် မြို့ကို ပြန်သိမ်းပိုက်ခဲ့သော နှစ်ဖက်ဆုံးရှုံးမှုကြီးမားခဲ့သည့် တိုက်ပွဲကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-08-06 |title=ကျောက်မဲက စစ်ကောင်စီစခန်းတွေကို TNLA နဲ့ ပူးပေါင်းတပ်တွေ သိမ်းပိုက်လိုက်ပြီလို့ ဆို |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cx2xxv1n3k3o |access-date=2026-05-16 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းအရင်းနှင့် ကျောက်မဲမြို့၏ အရေးပါပုံ == ကျောက်မဲမြို့သည် [[ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်ပိုင်း)]] တွင် စစ်ရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးအရ အလွန်ဗျူဟာမြောက်သော ခရိုင်ရုံးစိုက်ရာ မြို့ကြီးတစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး မန္တလေး-ပြင်ဦးလွင်-နောင်ချိုတို့မှတစ်ဆင့် လားရှိုးနှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ် မူဆယ်မြို့အထိ သွားလာနိုင်သည့် ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းမကြီး၏ အဓိကကျောရိုးတွင် ပါဝင်သည်။ ထို့ပြင် ကျောက်မဲမြို့သည် သီပေါ၊ နမ္မတူ၊ မိုင်းလုံနှင့် မိုင်းငေါ့မြို့များသို့ ဆက်သွယ်ထားသည့် လမ်းဆုံလမ်းခွဖြစ်သဖြင့် အရပ်ဘက်သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးတွင်သာမက စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ ထောက်ပံ့ပို့ဆောင်ရေး လမ်းကြောင်း (Supply Route) အတွက်ပါ မရှိမဖြစ် အရေးပါသော မြို့ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=ကျော်ဇင်ဝင်း |date=2025-10-01 |title=ရှမ်းမြောက်၊ ကျောက်မဲမြို့ကို စစ်တပ်က ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ပြီ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/68179/ |access-date=2026-05-16 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> စစ်ရေးဗျူဟာအရ ကျောက်မဲမြို့သည် စစ်ကောင်စီ၏ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း စစ်ဆင်ရေးနယ်မြေအတွင်း အဓိကခံစစ်တပ်စခန်းကြီးတစ်ခုဖြစ်သော [[အမှတ်(၁)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်|အမှတ် (၁) စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်]] (စကခ-၁) အခြေစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်သည်။ မြို့ပတ်ဝန်းကျင်တွင် [[ခမရ (၅၀၁)]] နှင့် [[ခမရ (၅၀၂)]] စသည့် ခြေမြန်တပ်ရင်းဌာနချုပ်များ စနစ်တကျ စုဖွဲ့အခြေစိုက်ထားသဖြင့် တရုတ်-မြန်မာကုန်သွယ်ရေးလမ်းမကြီး လုံခြုံရေးနှင့် ရှမ်းမြောက်ဒေသ တစ်ခုလုံး၏ စစ်ရေးစိုးမိုးမှုအတွက် စစ်ကောင်စီ၏ အဓိကကျောရိုးခံစစ်ကုန်းလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news |last=Editor |first=Mizzima |date=2024-08-06 |title=ကျောက်မဲမြို့ကို TNLA သိမ်းပိုက် - BUR.MIZZIMA.COM |url=https://bur.mizzima.com/2024/08/06/29200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250315142945/https://bur.mizzima.com/2024/08/06/29200 |archive-date=15 March 2025 |access-date=2026-05-16 |work=BUR.MIZZIMA.COM |language=en-US |url-status=live }}</ref> ထို့ကြောင့် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]အတွင်း တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (TNLA) အနေဖြင့် ၎င်းတို့၏ နယ်မြေစိုးမိုးမှု ခိုင်မာစေရန်နှင့် [[ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] ရည်မှန်းချက်အတွက် ကျောက်မဲမြို့ကို မဖြစ်မနေ တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အလားတူ စစ်ကောင်စီဘက်ကလည်း ရှမ်းမြောက်ဒေသသို့ ပြန်လည်ထိုးဖောက်နိုင်ရန်၊ ပြတ်တောက်နေသော ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်နိုင်ရန်နှင့် လားရှိုးဘက်သို့ စစ်ရေးအရ ဆက်လက်ဦးတည်နိုင်ရန်အတွက် ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် ကျောက်မဲမြို့ကို အင်အားအလုံးအရင်းဖြင့် တန်ပြန်ထိုးစစ်ဆင်ကာ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == တိုက်ပွဲဖြစ်စဉ် == === TNLA က မြို့ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခြင်း (၂၀၂၄) === ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး ဒုတိယပိုင်းအတွင်း ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းရှိ စစ်ကောင်စီ၏ ခရိုင်ရုံးစိုက်ရာ ကျောက်မဲမြို့ကို တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (TNLA) က ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇွန် ၂၅ ရက်မှစ၍ ပိတ်ဆို့တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ဇူလိုင်လတတိယပတ်တွင် စစ်ကောင်စီတပ်က ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် စစ်ကူအင်အား ၃၀၀ ကျော် စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း လမ်းခရီးတွင် ချေမှုန်းခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ဩဂုတ်လ ၃ ရက်နေ့ [[လားရှိုးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]]အတွင်း ကျောက်မဲမြို့အခြေစိုက် အမှတ် (၁) စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် (စကခ-၁) မှ စကခမှူး ဗိုလ်မှူးချုပ်မျိုးမင်းထွေးသည် MNDAA ၏ ဖမ်းဆီးခြင်းကို ခံခဲ့ရသဖြင့် ဒုစကခမှူး ဗိုလ်မှူးကြီးအောင်ခိုင်မိုးက ဆက်လက်ကွပ်ကဲ၍ ခုခံခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ကျောက်မဲမြို့ကို TNLA သိမ်းပိုက် |url=https://burmese.dvb.no/post/663635 |access-date=2026-05-16 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> တိုက်ပွဲပြင်းထန်စဉ်အတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်က Y-12 လေယာဉ်ဖြင့် ဗုံး ၉၆ လုံး၊ ပတ္တမြားစေတီအနီးတဝိုက်ကို ဗုံး ၂ လုံးနှင့် ဂျက်ဖိုက်တာဖြင့် ၄ ကြိမ် လာရောက်ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၅ ရက် ညသန်းခေါင်ယံ (ဩဂုတ်လ ၆ ရက်) တွင် TNLA က စကခ (၁)၊ ခြေမြန်တပ်ရင်း ခမရ (၅၀၁) နှင့် ခမရ (၅၀၂) စခန်းကုန်းများကို အပြီးသတ်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ မြို့ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် CDMA ဖုန်းလိုင်းမှလွဲ၍ အခြားဖုန်းလိုင်းများ ပြတ်တောက်သွားခဲ့ပြီး TNLA က အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားများ စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။TNLA သည် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး ဒုတိယပိုင်းထဲ နောင်ချို၊ မိုးကုတ် နှင့် မိုးမိတ်မြို့များကို ဦးစွာ သိမ်းပိုက်ထားပြီးဖြစ်၍ ကျောက်မဲမြို့ သိမ်းပိုက်မှုသည် စတုထ္တမြောက်သိမ်းပိုက်နိုင်သည့် မြို့အဖြစ် စာရင်းဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2024-08-06 |title=ကျောက်မဲမြို့ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ပြီဖြစ်ကြောင်း TNLA ခေါင်းဆောင် အသိပေး |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2024/08/06/95141/ |access-date=2026-05-16 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}</ref> === တပ်မတော်က ပြန်လည်စိုးမိုးထိန်းချုပ်ခြင်း (၂၀၂၅) === {{main|နောင်ချိုမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ}}ကျောက်မဲမြို့ဆီသို့ စစ်ကြောင်းဆန့်နိုင်ရေးအတွက် စစ်တပ်သည် TNLA နှင့် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ထားသည့် နောင်ချို-ကျောက်မဲ အရေးပေါ်လမ်းကြောင်းများအား ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ရန် တန်ပြန် စစ်ဆင်ရေး (Counter–Terrorism Operation) များကို ဦးစွာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။စစ်ဆင်ရေးပထမအဆင့်အနေဖြင့် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၆ ရက်တွင် နောင်ချိုမြို့အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ကုန်စည်စီးဆင်းမှုနှင့် စစ်ရေးထောက်ပံ့မှုအတွက် အဓိကကျသည့် မန္တလေး–လားရှိုး–မူဆယ် ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်ရှိ နောင်ချို–ကျောက်မဲ လမ်းပိုင်းကို လမ်းဖွင့်နိုင်ရန် နယ်မြေရှင်းလင်းရေးလုပ်ငန်းများကို အရှိန်မြှင့်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ ရှေ့တိုးရာတွင် လမ်းကြောင်းပေါ်၌ စစ်ဗျူဟာအရ အဟန့်အတားအဖြစ်ဆုံးဖြစ်သည့် ဂုတ်တွင်းတံတား၊ နောင်ပစ်ကျေးရွာ၊ ကညင်ကုန်းကျေးရွာ၊ ဇီးပင်ကြီးကျေးရွာနှင့် နောင်ပိန်ကျေးရွာတို့အား ပထမဦးစွာ ထိန်းချုပ်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ မြေပြင်အနေအထားအရ အခက်အခဲနှင့် အတားအဆီးများစွာရှိသည့် ဂုတ်တွင်းတံတား၊ [[ဂုတ်ထိပ်တံတား|ဂုတ်ထိပ်မီးရထားလမ်းတံတား]]နှင့် ရှုခင်းသာအပါအဝင် အရေးကြီးခံစစ်နေရာများကို တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက TNLA နှင့် မဟာမိတ်တပ်များ မမျှော်လင့်ထားသည့် လမ်းကြောင်းမှ ချဉ်းကပ်ထိုးဖောက် တိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၉ ရက်တွင် အဆိုပါလမ်းပိုင်းတစ်ခုလုံးကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက် ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ယင်းသို့ လမ်းပိတ်ဆို့မှုများကို ရှင်းလင်းပြီးနောက် ကျောက်မဲမြို့ဆီသို့ စစ်ရေးအရှိန်မြှင့်ကာ ဆက်လက်ထိုးစစ်ဆင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများသည် TNLA၊ DPLA နှင့် PDF ပူးပေါင်းအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ထားသည့် ကျောက်မဲမြို့ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ရေးနှင့် ကျောက်မဲ-နောင်ချို-ပြင်ဦးလွင် ပြည်ထောင်စုကားလမ်းပိုင်း ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်နိုင်ရေးအတွက် ပြင်ဆင်စုဖွဲ့မှုများ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ စက်တင်ဘာလ ၉ ရက်နေ့မှစတင်ကာ မြေပြင်နှင့် ဝေဟင် ပေါင်းစပ်ညှိနှိုင်း၍ တန်ပြန်တိုက်စစ်များဖြင့် အဆင့်ဆင့် ထိုးဖောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2025-10-28 |title=စစ်တပ်က TNLA ထံမှ ကျောက်မဲကို ပြန်သိမ်းပြီးနောက် မြို့တွင်းလူဖမ်းပွဲစတင် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/68845/ |access-date=2026-05-16 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများသည် စက်တင်ဘာ ၁၀ ရက်တွင် မန်ကွတ်ကျေးရွာ၊ စက်တင်ဘာ ၁၂ ရက်တွင် ပပုတ်ကျေးရွာ၊ စက်တင်ဘာ ၁၃ ရက်တွင် ခေးလောင်းကျေးရွာ၊ စက်တင်ဘာ ၁၅ ရက်တွင် ပန်းမလွတ်ကျေးရွာ၊ စက်တင်ဘာ ၁၇ ရက်တွင် ပိတက်ကျေးရွာနှင့် ပံတီးကျေးရွာ၊ စက်တင်ဘာ ၁၈ ရက်တွင် ကောင်းမှုလိန်ကျေးရွာနှင့် စက်တင်ဘာ ၁၉ ရက်တွင် မန်ပန်ကျေးရွာတို့ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဆက်လက်၍ စက်တင်ဘာ ၂၀ ရက်တွင် ပွိုင့်-၁၂၁၂ တောင်ကုန်း၊ ခိုက်တုန်ဟုန်းကျေးရွာနှင့် ကုန်းကော်ကျေးရွာ၊ စက်တင်ဘာ ၂၁ ရက်တွင် တောင်ဆေးလိပ်ကျေးရွာ (တောင်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်း)၊ စက်တင်ဘာ ၂၂ ရက်တွင် နားအိုက်ခမ်းကျေးရွာ၊ စက်တင်ဘာ ၂၅ ရက်တွင် မြင်းကွင်းကျေးရွာနှင့် နားချောင်းကျေးရွာ၊ စက်တင်ဘာ ၂၇ ရက်တွင် ခမ်းဆာကျေးရွာနှင့် မန်လွယ်ကျေးရွာတို့ကို အဆင့်ဆင့် စီးနင်းနိုင်ခဲ့သည်။ စစ်ဆင်ရေးအဆုံးသတ်ပိုင်းအဖြစ် စက်တင်ဘာ ၂၉ ရက်တွင် ပင်တီး၊ စခန်းသာ၊ လုံဝယ်၊ နမ့်ဟူး၊ ပေါက်အံလေးနှင့် ပေါက်အံကြီးကျေးရွာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ စက်တင်ဘာ ၃၀ ရက်တွင် နမ့်ဆော၊ ခိုမောင်းနှင့် ကောင်းအိုက်ကျေးရွာတို့နှင့် ၎င်းကျေးရွာများအနီးတစ်ဝိုက်ရှိ ရန်သူ့စခန်းကုန်းများကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက အကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူများ ယာယီစိုးမိုးထားသည့် ကျောက်မဲမြို့အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ် ကျောက်မဲ - နောင်ချို - ပြင်ဦးလွင် ပြည်ထောင်စုကား လမ်းပိုင်းတွင် ခရီးသွားပြည်သူများနှင့် မော်တော်ယာဉ်များ ပုံမှန်အတိုင်း ပြန်လည်သွား လာနိုင်ရေး နယ်မြေလုံခြုံရေးလုပ်ငန်းများ ဆက်လက်ဆောင်ရွက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/75607 |access-date=2026-05-16 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ၂၁ ရက်တာ စစ်ဆင်ရေးကာလအတွင်း တိုက်ပွဲကြီး ၃၆ ကြိမ်၊ ထိတွေ့မှု ၇၆ ကြိမ်၊ စုစုပေါင်း ၁၁၂ ကြိမ် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၂၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁ ရက် ညနေ ၄ နာရီခန့်တွင် တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက ကျောက်မဲမြို့နှင့် ပြည်ထောင်စုကားလမ်းပိုင်းကို အလုံးစုံ ပြန်လည်စိုးမိုးထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=ကျောက်မဲမြို့ကို စစ်ကောင်စီတပ်က ပြန်သိမ်း |url=https://burmese.dvb.no/post/726987 |access-date=2026-05-16 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> == အရပ်သား ထိခိုက်သေဆုံးမှုနှင့် နာရေးကူညီခဲ့ရမှုများ (၂၀၂၄-၂၀၂၅) == [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] ဒုတိယပိုင်း ကျောက်မဲမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ စတင်ခဲ့သည့် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၅ ရက်နေ့မှစ၍ မြို့ပေါ်တွင် လက်နက်ကြီးကျရောက်ပေါက်ကွဲမှုများနှင့် တိုက်ပွဲပြင်းထန်မှုများကြောင့် အရပ်သားထိခိုက်သေဆုံးမှုများ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲစတင်ပြီး သုံးရက်တာကာလအတွင်း ကျောက်မဲမြို့ပေါ်၌ လက်နက်ကြီးထိမှန်၍ သေဆုံးခဲ့ရသည့် အရပ်သားရုပ်အလောင်း ၆ လောင်းအပါအဝင် စုစုပေါင်း ရုပ်အလောင်း ၂၃ လောင်းကို ဒေသခံလူမှုကူညီရေးအသင်းများက ရှာဖွေသင်္ဂြိုဟ်ပေးခဲ့ရသည်။ သေဆုံးသူများထဲတွင် ဇွန်လ ၂၆ ရက်နေ့က ရန်ကင်းရပ်ကွက်ရှိ နေအိမ်တစ်လုံးပေါ်သို့ လက်နက်ကြီးကျရောက်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် သေဆုံးခဲ့ရသည့် အရပ်သား ၄ ဦးနှင့် တိုက်ပွဲပထမရက်တွင် သေဆုံးခဲ့သည့် အရပ်သား ၂ ဦးတို့ ပါဝင်သည်။လမ်းဘေးဝန်းကျင်များတွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ရသည့် ကျန်ရုပ်အလောင်းများထဲတွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များ၏ ရုပ်အလောင်းများနှင့် အရပ်ဝတ်များဝတ်ဆင်ထားသည့် အမည်မသိရုပ်အလောင်းများ ပါဝင်ခဲ့သည်။ သေဆုံးသူ ၂၃ ဦးအနက် အမျိုးသမီးရုပ်အလောင်း ၂ လောင်းပါဝင်ပြီး ကျန် ၂၁ လောင်းမှာ အမျိုးသားရုပ်အလောင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ အဆိုပါ ရုပ်အလောင်းများအနက် ၂၁ လောင်းကို ဇွန်လ ၂၇ ရက်နေ့တစ်ရက်တည်းတွင် နမ့်ခုံးရှမ်းပရဟိတအဖွဲ့နှင့် နာရေးကူညီမှုအသင်း (ကျောက်မဲ) တို့ ပူးပေါင်း၍ မြို့နယ်အေးချမ်းသာသုဿာန်သို့ ပို့ဆောင်သင်္ဂြိုဟ်ပေးခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-06-27 |title=ကျောက်မဲ တိုက်ပွဲအတွင်း ရုပ်အလောင်း ၂၃ လောင်းကို သင်္ဂြိုဟ်ပေးခဲ့ရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/militia-and-tnla-fight-again-06272024062500.html |access-date=2026-05-16 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (TNLA) က ကျောက်မဲမြို့ကို ထိန်းချုပ်ထားစဉ်ကာလအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်သည် မြို့ပေါ်ရှိ လူစည်ကားရာနေရာများနှင့် ဆေးရုံများကို လေကြောင်းမှ စစ်လေယာဉ်များဖြင့် ဆက်တိုက်ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၃၀ ရက်နေ့ ညနေပိုင်းတွင် ကျောက်မဲမြို့ အင်ဂျင်းတောင်ရပ်ကွက်ကို လေတပ်က ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် သီလရှင်များအပါအဝင် အရပ်သား ၁၀ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=မင်းမောင် |first=နိုရာပြည့် |date=2024-12-03 |title=TNLA ထိန်းချုပ်သည့် ကျောက်မဲမြို့ ဗုံးကြဲခံရမှု ၆ လောင်းသာ ကောက်ယူနိုင် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/59564/ |access-date=2026-05-16 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> ထို့ပြင် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ကျောက်မဲမြို့ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီးကို လေကြောင်းမှ ပထမအကြိမ် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ CDM သူနာပြုဆရာမ တစ်ဦးအပါအဝင် အရပ်သား ၂ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ဆေးရုံတက်ရောက်နေသည့် လူနာ ၂၀ ကျော် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ အဆိုပါ ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီးသည်ပင် ၂၀၂၅ ခုနှစ် မေလ ၅ ရက်နေ့ နံနက် ၁၁ နာရီ ၁၅ မိနစ်အချိန်တွင် ဂျက်တိုက်လေယာဉ်ဖြင့် ဗုံး ၂ လုံး ကြဲချကာ ဒုတိယအကြိမ်အဖြစ် ထပ်မံဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |last=News |first=K. I. C. |date=2025-05-05 |title=ကျောက်မဲ ဆေးရုံ ဒုတိယအကြိမ် ဗုံးကြဲခံရ |url=https://kicnews.org/2025/05/%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%B2-%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%AF%E1%80%B6-%E1%80%92%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%9A%E1%80%A1%E1%80%80%E1%80%BC/ |access-date=2026-05-16 |website=ကေအိုင်စီ - KIC News |language=en-US}}</ref>ဇန်နဝါရီ ၂၇ မွန်းလွဲ ၂ နာရီကျော်ခန့်တွင် လူစည်ကားရာနေရာဖြစ်သည့် ကျောက်မဲမြို့ မြို့တော်ခန်းမအနီးရှိ ညဈေးတန်းနှင့် ခရိုင်ရုံးတို့တွင်  ဗုံး ၂ လုံးစီ ကျရောက်ပေါက်ကွဲခဲ့သည်။ဈေးအတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ကာ ဆိုင်ခင်းနေကြသူများနှင့် စည်ကားနေချိန်  တိုက်ခိုက်ခံရခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ လူအများဝရုန်းသုန်းကား ထွက်ပြေးခဲ့ကြရသည်။<ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2025-05-05 |title=TNLA သိမ်းပိုက်ထားသော ကျောက်မဲမြို့နယ်ကို စစ်ကောင်စီက လေကြောင်း တိုက်ခိုက် |url=https://yktnews.com/2025/05/213500/ |access-date=2026-05-16 |website=Khit Thit Media |language=en-US |archive-date=19 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519050755/https://yktnews.com/2025/05/213500/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=နိုရာပြည့် |first=မိုးဦး |date=2025-01-27 |title=ကျောက်မဲမြို့ပေါ် လေတပ်က ၂ ရက် ဗုံးကြဲ၊ သေဆုံးသူ ၄ ဦးရှိ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/60582/ |access-date=2026-05-16 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2025-01-27 |title=ကျောက်မဲမြို့ကို စစ်ကောင်စီတပ် ထပ်မံ ဗုံးကြဲ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/airstrike-kyaukme-01272025062051.html |access-date=2026-05-16 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> တရုတ်နိုင်ငံ ကူမင်းမြို့တွင် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၈ ရက်မှ ၂၉ ရက်နေ့အထိ ပြုလုပ်ခဲ့သည့် ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးပွဲတွင် နောင်ချို၊ ကျောက်မဲ၊ သီပေါ၊ မိုးကုတ်နှင့် မိုးမိတ်မြို့များမှ TNLA တပ်များ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာပေးရန် စစ်ကောင်စီဘက်က တောင်းဆိုခဲ့သော်လည်း TNLA က လက်မခံခဲ့သဖြင့် ဆွေးနွေးပွဲ မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ ထိုသို့ ဆွေးနွေးပွဲ ပျက်ပြားသွားပြီးနောက် စစ်ကောင်စီတပ်သည် TNLA ထိန်းချုပ်ထားသော မိုးကုတ်၊ နောင်ချိုနှင့် ကျောက်မဲမြို့များအပါအဝင် တအာင်းဒေသများသို့ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများကို မေလအတွင်း ပိုမိုတိုးမြှင့် ဆက်တိုက်လုပ်ဆောင်လာခဲ့သည်။ TNLA ၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ ၎င်းတို့ထိန်းချုပ်နယ်မြေအတွင်း စစ်ကောင်စီ၏ ဧပြီလအတွင်း လေကြောင်းဗုံးကြဲမှုနှင့် လက်နက်ကြီးပစ်ခတ်မှုများကြောင့် ဒေသခံပြည်သူ ၂ ဦး သေဆုံးကာ ၉ ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအခြေစိုက် တအာင်းအရပ်ဘက်အဖွဲ့ ၅ ဖွဲ့၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလမှ မေလအထိ ၅ လတာကာလအတွင်း လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ကလေးငယ် ၂၇ ဦးအပါအဝင် အရပ်သား ၆၆ ဦးအထိ သေဆုံးခဲ့ပြီး ၁၂၀ ကျော် ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ကျောက်မဲမြို့ကို စစ်ကောင်စီလေတပ် ဗုံးကြဲ၍ နှစ်ရက်အတွင်း လေးဦးသေဆုံးပြီး ၂ဝ ကျော်ဒဏ်ရာရ |url=https://burmese.narinjara.com/localnews/detail/679866b0155e5b044a5bd92b |access-date=2026-05-16 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> ထိုသို့ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ ဆက်တိုက်ရှိနေစဉ်အတွင်း ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၄ ရက်နေ့ ညနေ ၅ နာရီကျော်အချိန်တွင် ကျောက်မဲမြို့လယ်ခေါင်ရှိ အမှတ် (၃) ရွက်ကွက်နှင့် အမှတ် (၇) ရပ်ကွက်တို့အား မြို့ပေါ်၌ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းမရှိဘဲ စစ်လေယာဉ်ဖြင့် ထပ်မံဗုံးကြဲခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Ya |first=Sai Thu |date=2025-06-25 |title=ကျောက်မဲမြို့အတွင်း လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှုကြောင့် သေဆုံးသူ ၄ ဦးရှိပြီး ထိခိုက်သူ ၁၄ ဦးရှိ |url=https://www.shannivoice.com/%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%B2%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%A1%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%80/ |access-date=2026-05-16 |website=ရှမ်းနီအသံသတင်း |language=en-US}}</ref> အဆိုပါ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အမှတ် (၇) ရပ်ကွက်ရှိ စံပြထမင်းဆိုင်၊ အမှတ် (၃) ရပ်ကွက်ရှိ ဗလီကျောင်းနှင့် လှိုင်ဆေးခန်းအနီးတို့တွင် ဗုံးကျရောက်ပေါက်ကွဲခဲ့ပြီး ထမင်းဆိုင်ပိုင်ရှင် အမျိုးသမီးနှင့် ၎င်း၏သားအငယ်ဆုံးအပါအဝင် အမျိုးသား ၂ ဦးနှင့် အမျိုးသမီး ၂ ဦး နေရာ၌ပင် သေဆုံးခဲ့ကာ ကလေးငယ် ၂ ဦးအပါအဝင် အရပ်သား ၁၄ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ နောက်တစ်ရက် ဇွန်လ ၂၅ ရက်နေ့ မနက်ပိုင်းတွင် ပျက်စီးသွားသော အဆောက်အအုံအပျက်အစီးများအကြားမှ သေဆုံးသူရုပ်အလောင်းတစ်လောင်း ထပ်မံရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သဖြင့် အဆိုပါ ဇွန်လ ၂၄ ရက် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် သေဆုံးရသည့် အရပ်သား ၅ ဦးအထိ ရှိလာခဲ့သည်။ ယင်းသို့ လေကြောင်းမှ ပြင်းထန်စွာ ဗုံးကြဲခံရမှုများကြောင့် ကျောက်မဲမြို့မဈေးကြီးအပါအဝင် ဆိုင်ခန်းများ ပိတ်သိမ်းခဲ့ရပြီး မြို့ခံအချို့လည်း ဘေးလွတ်ရာမြို့များသို့ တိမ်းရှောင်ခဲ့ကြရသည်။<ref>{{Cite web |last=ကျော်ဇင်ဝင်း |date=2025-06-25 |title=ကျောက်မဲမြို့လယ်ခေါင် လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲခံရ၊ သေဆုံးသူ ငါးဦးရှိလာ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/64525/ |access-date=2026-05-16 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>စစ်တပ်သည် ကျောက်မဲမြို့ ရပ်ကွက်(၆) ကို ဩဂုတ် ၄ ရက် နံနက်၁၀နာရီခွဲခန့်တွင် လေကြောင်းဖြင့် ဗုံးထပ်မံကြဲချသည်။ယင်းမတိုင်မီ ဇွန်လ ၂၄ရက်၊ ၂၇ရက်၊၂၉ရက်၊ ဇူလိုင်လ ၆ရက်၊ဇူလိုင်လ ၈ရက်၊ ဇူလ်ိုင်လ ၁၉ ရက် တို့တွင်လည်း စစ်တပ်က ဆက်တိုက် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အရပ်သား ရှစ်ဦးထက်မနည်းသေဆုံးခဲ့ပြီး ၂၀ဦးခန့် ဒဏ်ရာရခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2025-08-04 |title=ကျောက်မဲမြို့ကို စစ်ကောင်စီဗုံးကြဲ |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2025/08/05/129620/ |access-date=2026-05-16 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}</ref> စစ်တပ်သည် ၂၀၂၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၁ ရက် တွင် ကျောက်မဲမြို့ကို အပြည့်အဝ ပြန်လည် ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ထိုသို့ ထိန်းချုပ်ပြီးသည့်တိုင် လေကြောင်းဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများသည် မြို့ပေါ်ဧရိယာများကိုသာ ရပ်တန့်ခဲ့ပြီး ကျောက်မဲမြို့နယ်အတွင်းရှိ ကျေးရွာများကိုမူ စစ်ကောင်စီတပ်က လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများ ဆက်လက် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၇ ရက်နေ့ နေ့လယ် ၁၂ နာရီခွဲခန့်တွင် ကျောက်မဲ–မိုင်းလုံလမ်းပိုင်းအနီးရှိ မန်စင် (ခ) ပဇီကျေးရွာအုပ်စု၊ [[မိုက်ဟုန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မိုက်ဟုန်းရွာ]]သို့ စစ်ကောင်စီတပ်က လေကြောင်းမှ ပေါင် ၂၅၀ ဗုံး ၂ လုံး ကြဲချတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အသက် ၂ နှစ်အရွယ် ကလေးငယ်တစ်ဦးအပါအဝင် အမျိုးသား ၄ ဦးနှင့် အမျိုးသမီး ၅ ဦး စုစုပေါင်း ဒေသခံပြည်သူ ၁၀ ဦး ထိမှန်သေဆုံးခဲ့ပြီး ၃ ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ပြည်သူ့နေအိမ် ၆ လုံးလည်း ထိမှန်ပျက်စီးခဲ့ရကြောင်း PSLF/TNLA သတင်းနှင့်ပြန်ကြားရေးဌာနက ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ကျောက်မဲတွင် စစ်တပ် ဗုံးကြဲမှုကြောင့် ကလေးအပါအဝင် ဒေသခံ ၁၀ ဦး သေဆုံး |url=https://burmese.dvb.no/post/727834 |access-date=2026-05-16 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref>ကျောက်မဲမြို့ကို TNLA ကစတင်ထိုးစစ်ဆင်သည့် ၂၀၂၄ ဇွန် ၂၅ ရက်ကစ၍ TNLA ပြန်ဆုတ်ခွာသည့် ၂၀၂၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလဆန်းအထိ စစ်တပ်က ကျောက်မဲမြို့ဆေးရုံ၊ ရဲစခန်း၊ စာသင်ကျောင်းများ နှင့် လူစည်ကားရာ ရပ်ကွက်များအား မကြာခဏ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ တစ်နှစ်အတွင်း အရပ်သား  ၂၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ရသည်။ထုအရေအတွက်သည် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုသပ်သပ်ဖြင့် သေဆုံးခဲ့ရခြင်းများဖြစ်ပြီး အခြားအကြောင်းအရာများမပါပေ။ == ကျဆုံးမှုများ == စစ်တပ်သည် ၂၁ရက်တာ တန်ပြန်ထိုးစစ်အတွင်း ရန်သူ့ထံမှ အလောင်း ၆၁ လောင်း၊ လက်နက် ၄၁ လက်နှင့် ခဲယမ်းမီးကျောက်များ သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့ပြီး တပ်မတော်ဘက်မှ အရာရှိ၊ စစ်သည်အချို့ ထိခိုက်ဒဏ်ရာများ ရရှိခဲ့ကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ယခင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအတွင်း သေဆုံးစာရင်းကိုမူ နှစ်ဖက်စလုံးက မထုတ်ပြန်ခဲ့ကြပေ။ == နိုင်ငံတော်ဓာတ်အားစနစ်မှ ဓာတ်အားပြတ်တောက်ခြင်းနှင့် ဖြန့်ဖြူးခြင်း == တိုက်ပွဲများကြောင့် ကျောက်မဲမြို့နယ်အား ဖြန့်ဖြုူပေးနေသည့် ဓါတ်အားလိုင်းစနစ်များဖြစ်သော ၆၆ ကေဗွီ မန်စံ-သီပေါ ဓာတ်အားလိုင်း၊ ၃၃ ကေဗွီ သီပေါ-ကျောက်မဲ ဓာတ်အားလိုင်း၊ ၆၆ ကေဗွီနှင့် ၃၃ ကေဗွီ ဓာတ်အားခွဲရုံ သုံးရုံ၊ ဖြန့်ဖြူးရေးဓာတ်အားလိုင်းနှင့် ထရန် စဖော်မာများ ထိခိုက်ပျက်စီးခဲ့သဖြင့် ကျောက်မဲမြို့တွင် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇွန် ၂၅ ရက်နေ့၌ နိုင်ငံတော်ဓာတ်အားစနစ်မှ ဓာတ်အားလုံးဝ ပြတ်တောက်သွားခဲ့သည်။ တပ်မတော်မှ မြို့ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့ပြီးနောက် လျှပ်စစ်နှင့်စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာနသည် ထိခိုက်ပျက်စီးသွားသည့် ဓါတ်အားလိုင်းများကို ၂၀၂၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၁၅ ရက်မှစ၍ ပြန်လည်ပြုပြင်ခဲ့သည်။ပြုပြင်ခြင်းလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်နေစဉ်ကာလအတွင်း ကျောက်မဲမြို့အား ၂ မဂ္ဂါဝပ် နမ့်စောင်းငေါင်း အသေးစား ရေအားလျှပ်စစ် ဓာတ်အားပေးစက်ရုံဖြင့် စာသင်ကျောင်း၊ ဆေးရုံ၊ ရဲစခန်း၊ ဌာနဆိုင်ရာရုံးများနှင့် ဘာသာရေးအဆောက်အအုံများကို ယာယီအချိန် ပိုင်း ဓာတ်အားဖြန့်ဖြူးပေးခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ၂၂ ရက် နံနက် ၁၁ နာရီတွင် ကျောက်မဲဓာတ်အား ခွဲရုံမှ မြို့ပေါ် ခုနစ်ရပ်ကွက်အပါအဝင် ကျောက်မဲပြည်သူ့ဆေးရုံ၊ ဌာနဆိုင်ရာရုံး ၂၉ ရုံး၊ စာသင်ကျောင်း ခြောက်ကျောင်း တို့ကို နိုင်ငံတော်ဓာတ်အား စနစ်ဖြင့် ဓာတ်အားပြန်လည်ဖြန့်ဖြူးပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ကျောက်မဲမြို့နှင့် သီပေါမြို့များတွင် အကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူများ၏ ဖျက်ဆီးမှုကြောင့် လျှပ်စစ်ကဏ္ဍ အခြေခံအဆောက်အအုံများ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်၍ ဓာတ်အားပြန်လည်ဖြန့်ဖြူး |url=http://www.moi.gov.mm/news/88443 |access-date=2026-09-25 |website=Ministry Of Information |language=en}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၅ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] 4qpl2li8bf7wa3vsj89f0aymvep46fa 0 292020 1055086 1054774 2026-09-24T14:44:51Z Dr Lotus Black 31011 /* ကိုးကားချက်များ */ 1055086 wikitext text/x-wiki '''နီပေါလူမျိုးများ''' (အင်္ဂလိပ်: Nepalese people သို့မဟုတ် Nepali people) ဆိုသည်မှာ တောင်အာရှနှင့် အရှေ့အာရှ အကြား၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ (တိဘက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ) အကြားတွင် တည်ရှိသော [[နီပေါနိုင်ငံ|နီပေါနိုင်ငံ]]၏ နိုင်ငံသားများနှင့် ၎င်းနိုင်ငံအတွင်း မှီတင်းနေထိုင်ကြသော လူမျိုးစုများကို ခြုံငုံခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|title=Nepalese People of Nepal: History, Culture, Food, Festivals, and|url=https://kunzaar.com.ng/nepalese-people-of-nepal-history-culture-festivals/|website=kunzaar.com.ng}}</ref> နီပေါနိုင်ငံသည် လူမျိုးစုပေါင်းများစွာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများ ရောနှောတည်ရှိရာ ဒေသတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|title=Nepal - Ethnicity, Religion, Language - Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Nepal/People|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> == လူမျိုးစုများနှင့် လူဦးရေဖွဲ့စည်းပုံ == နီပေါနိုင်ငံတွင် လူမျိုးစုနှင့် ဇာတ်အုပ်စုပေါင်း ၁၂၀ ကျော် ရှိပြီး ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်း အစုံအလင် ရှိကြသည်။<ref>{{Cite web|title=Nepalese People of Nepal: History, Culture, Food, Festivals, and|url=https://kunzaar.com.ng/nepalese-people-of-nepal-history-culture-festivals/|website=kunzaar.com.ng}}</ref> အဓိက လူမျိုးစုကြီးများမှာ - * '''ချီထရီ (Chhetri) နှင့် ဗြာဟ္မဏ/ဘာဟွန် (Bahun)''' - လူဦးရေ အများဆုံး ပါဝင်သော အင်ဒို-အာရိယန် နွယ်ဝင် လူမျိုးစုများနှင့် ဇာတ်အုပ်စုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{Cite web|title=About Nepali People: Complete Cultural Guide|url=https://www.thelongestwayhome.com/travel-guides/nepal/nepali-people.html|website=The Longest Way Home}}</ref> * '''မဂ္ဂါ (Magar)၊ တာမန်း (Tamang)၊ ရိုင်း (Rai)၊ လင်ဗူ (Limbu) နှင့် ဂုရុង (Gurung)''' - တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် တောင်တန်းဒေသနေ လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{Cite web|title=Nepalese People of Nepal: History, Culture, Food, Festivals, and|url=https://kunzaar.com.ng/nepalese-people-of-nepal-history-culture-festivals/|website=kunzaar.com.ng}}</ref> * '''နေဝါ (Newar)''' - ကတ်မန္တုဝှမ်းဒေသ၏ ရှေးဦးနေထိုင်သူများ ဖြစ်ကြပြီး ထူးခြားသည့် ဗိသုကာလက်ရာများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။<ref>{{Cite web|title=About Nepali People: Complete Cultural Guide|url=https://www.thelongestwayhome.com/travel-guides/nepal/nepali-people.html|website=The Longest Way Home}}</ref> * '''သာရူ (Tharu)''' - တောင်ဘက် တီရိုင်း (Terai) မြေပြန့်ဒေသတွင် အဓိက နေထိုင်ကြသော လူမျိုးစု ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|title=About Nepali People: Complete Cultural Guide|url=https://www.thelongestwayhome.com/travel-guides/nepal/nepali-people.html|website=The LongestWay Home}}</ref> * '''ရှာပါ (Sherpa)''' - တောင်တန်းမြင့်ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြပြီး တောင်တက်လမ်းပြများနှင့် တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်မှုတို့ကြောင့် ထင်ရှားသည်။<ref>{{Cite web|title=About Nepali People: Complete Cultural Guide|url=https://www.thelongestwayhome.com/travel-guides/nepal/nepali-people.html|website=The Longest Way Home}}</ref> == ဘာသာစကား == နီပေါနိုင်ငံတွင် ဘာသာစကားပေါင်း ၁၂၀ ကျော် ပြောဆိုကြပြီး<ref>{{Cite web|title=Culture of Nepal - Wikipedia|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Culture_of_Religion_and_Languages,website=Wikipedia}}</ref> အဓိကအားဖြင့် [[အင်ဒို-ဥရောပနွယ် ဘာသာစကားများ|အင်ဒို-အာရိယန်]] နှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] ဟူသော မိသားစုကြီး နှစ်ခုမှ ဆင်းသက်လာကြသည်။<ref>{{Cite web|title=Nepal culture and society: A historical perspective - HimalDoc|url=https://lib.icimod.org/records/wmfxj-ga880|website=HimalDoc}}</ref> နီပေါဘာသာစကား (Nepali) သည် နိုင်ငံ၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး ဒေဝနာဂရီ (Devanagari) စာလုံးဖြင့် ရေးသားကြကာ လူမျိုးစုအချင်းချင်း ဆက်သွယ်ပြောဆိုရာတွင် အဓိက သုံးစွဲကြသည်။<ref>{{Cite web|title=Culture of Nepal - Wikipedia|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Culture_of_Nepal,website=Wikipedia}}</ref> == ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှု == နီပေါလူမျိုးများအကြား အဓိက ကိုးကွယ်ကြသည်မှာ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] ဖြစ်ပြီး လူဦးရေအများစုမှာ ဟိန္ဒူဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{Cite web|title=Culture of Nepal - Wikipedia|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Culture_of_Nepal,website=Wikipedia}}</ref> ထို့အပြင် ဗုဒ္ဓဘာသာကိုလည်း ကျယ်ပြန့်စွာ ကိုးကွယ်ကြသည်။ (ဘုရားရှင် ဖွားမြင်ရာ လုမ္ဗနီဒေသသည် နီပေါနိုင်ငံတွင် တည်ရှိသည်။)<ref>{{Cite web|title=Nepalese People of Nepal: History, Culture, Food, Festivals, and|url=https://kunzaar.com.ng/nepalese-people-of-nepal-history-culture-festivals/|website=kunzaar.com.ng}}</ref> ဟိန္ဒူနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုများ ရောနှောယှက်တင်နေပြီး [[ဒါရှိုင်း (Dashain)]] နှင့် တီဟာ (Tihar/Diwali) ပွဲတော်များကို နိုင်ငံတစ်ဝန်း စည်ကားသိုက်မြိုက်စွာ ကျင်းပကြသည်။<ref>{{Cite web|title=Nepalese People of Nepal: History, Culture, Food, Festivals, and|url=https://kunzaar.com.ng/nepalese-people-of-nepal-history-culture-festivals/|website=kunzaar.com.ng}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nepal Culture and History - WorkingAbroad|url=https://www.workingabroad.com/travel/nepal-culture-and-history/|website=WorkingAbroad}}</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:နီပေါနိုင်ငံ လူမျိုးများ]] kj81fraggtpk2wtl5cchbj3ljlsvx3l 0 292055 1055087 1055001 2026-09-24T14:47:07Z Dr Lotus Black 31011 [[ပထမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်]] စာမျက်နှာကို [[ပထမမြောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်]] သို့ Dr Lotus Blackက ရွှေ့ခဲ့သည် 1055001 wikitext text/x-wiki {{Short description|King of Scotland from 1567 to 1625, King of England and Ireland from 1603}} {{Infobox royalty | image = JamesIEngland (cropped 2).jpg | caption = Portrait, {{circa| 1605}} | succession1 = [[အင်္ဂလန်နိုင်ငံဘုရင်]] နှင့် [[အိုင်ယာလန်နိုင်ငံပြည့်ရှင်ဘုရင်များ]] | more_text1 = ([[Styles of English and Scottish sovereigns|more...]]) | coronation1 = ၂၅ ဇူလိုင် ၁၆၀၃ | predecessor1 = [[ပထမမြောက်အယ်လီဇဘက်ဘုရင်မကြီး]] | successor1 = [[ပထမမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်]] | succession = [[စကော့တလန်ဘုရင်]] | reign = ၂၄ ဇူလိုင် ၁၅၆၇ – ၂၇ မတ် ၁၆၂၅ | coronation = ၂၉ ဇူလိုင် ၁၅၆၇ | predecessor = [[စကော့တလန်ဘုရင်မမေရီ]] | reg_type = Regents | successor = [[အင်္ဂလန်ပြည့်ရှင် ပထမမြောက် ချားလ်စ်ဘုရင်]] | spouse = [[ဒိန်းမတ်မှအန်း]] | issue = * [[ဝေလမင်းသားဟင်နရီဖရက်ဒရစ်ချ်]] * [[ဘိုမီးယားဘုရင်မအဲလိဇဘက်]] * [[မာဂရက်စတူးအက် (၁၅၉၈-၁၆၀၀)]] * [[အင်္ဂလန်နိုင်ငံပြည့်ရှင် ပထမချားလ်စ်ဘုရင်]] * [[ကင်တာနှင့်လုံးမြို့စားရောဘတ်ထ်]] * [[မေရီစတူးအက် (၁၆၀၅-၁၆၀၇)]] * [[ဆိုဖီယာစတူးအက်]] | house = [[စတူးအက်အိမ်တော်]] | father = [[ဟင်နရီစတူးအက် (လော့ဒန်လေ)]] | mother = [[စကော့တလန်ဘုရင်မမေရီ]] | birth_date = ၁၉ ဇွန် ၁၅၆၆ | birth_place = [[အီဒင်ဘာ့ဂ်ရဲတိုက်]]၊ အီဒင်ဘာ့ဂ်၊ စကော့တလန် | death_date = ၂၇ မတ် ၁၆၂၅ (အသက် ၅၈) | death_place = [[သီအိုဘတ့်သ်အိမ်တော်]], ဟတ်သ်ဖို့သ်ရှိုင်းယား၊ စကော့တလန် | burial_date = ၇ မေ ၁၆၂၅ | burial_place = [[ဝက်စ်မင်စတာဘုရားရှိခိုးကျောင်း]] | signature = James I of England signature.svg | alt = James's signature |name=ပထမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်}}'''<big>ဆဌမနှင့် ပထမမြောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်</big>''' (ဂျိမ်းစ် ချားလ်စ် စတူးအတ်၊ ၁၅၆၆ ဇွန် ၁၉ – ၁၆၂၅ မတ် ၂၇) သည် ၁၅၆၇ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၂၄ ရက်မှစ၍ '''ဆဋ္ဌမမြောက် ဂျိမ်းစ် အဖြစ် စကော့တလန်နိုင်ငံ၏ ဘုရင်''' ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ၁၆၀၃ ခုနှစ် မတ် ၂၄ ရက်တွင် စကော့တလန်နှင့် အင်္ဂလန် ထီးနန်းများ ပူးပေါင်းချိန်မှစ၍ ၁၆၂၅ ခုနှစ် ကွယ်လွန်ချိန်အထိ '''ပထမမြောက် ဂျိမ်းစ် အဖြစ် အင်္ဂလန်နှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့၏ ဘုရင်''' အဖြစ် စိုးစံခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် နိုင်ငံနှစ်ခုလုံးကို ပိုမိုနီးကပ်သော နိုင်ငံရေးပူးပေါင်းမှုဖြစ်စေရန် ရေရှည်ကြိုးပမ်းခဲ့သော်လည်း စကော့တလန်နှင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံတို့သည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်တစ်ဦးတည်းအောက်တွင် သီးခြားလွှတ်တော်၊ တရားစီရင်ရေးနှင့် ဥပဒေများဖြင့် အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံများအဖြစ်သာ ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သည်။ '''''မှတ်ချက်။ စကော့တလန်တွင် အုပ်ချုပ်သည့်အခါ ဆဌမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ဖြစ်ပြီး အင်္ဂလန်တွင် ဘုရင်ကြီးဖြစ်လာသည့်အခါ ပထမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ဟု ခံယူတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် ဆဌမမြောက်နှင့် ပထမ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ဟုခေါ်ကြသည်။''''' ဂျိမ်းစ်သည် စကော့တလန်ဘုရင်မ မေရီ၏ သားတော်ဖြစ်ပြီး၊ အင်္ဂလန်ဘုရင်နှင့် အိုင်ယာလန်အရှင်သခင် သတ္တမမြောက်ဟင်နရီဘုရင် ၏ မြစ်တော်စပ်သူဖြစ်သောကြောင့် ထီးနန်းသုံးခုလုံးကို ဆက်ခံနိုင်ခွင့်ရှိသူ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မိခင်ဖြစ်သူ ရာထူးမှ အတင်းအကျပ် နုတ်ထွက်ခိုင်းခြင်း ခံရပြီးနောက် ၎င်းသည် '''သက်တော် ၁၃ လသား အရွယ်တွင် စကော့တလန်ထီးနန်းကို ဆက်ခံခဲ့သည်'''။ မိခင်ဖြစ်သူမှာ ကက်သလစ်ဘာသာဝင်ဖြစ်သော်လည်း ဂျိမ်းစ်ကို ပရိုတက်စတင့်ဘာသာဝင်အဖြစ် မွေးမြူပျိုးထောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းအရွယ်မရောက်သေးမီကာလအတွင်း ဘုရင်ခံလေးဦးက အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး၊ ထိုကာလသည် ၁၅၇၈ ခုနှစ်တွင် တရားဝင်ကုန်ဆုံးခဲ့သော်လည်း ၁၅၈၃ ခုနှစ်ရောက်မှသာ အစိုးရအာဏာကို အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၅၈၉ ခုနှစ်တွင် ဒိန်းမတ်နိုင်ငံမှ အန်း နှင့် လက်ထပ်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ သားသမီး သုံးဦးဖြစ်သော ဟင်နရီ ဖရက်ဒရစ်၊ အယ်လီဇဘက် နှင့် ချားလ်စ် တို့သည် အရွယ်ရောက်သည်အထိ အသက်ရှင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်သည် သားသမီးမရှိဘဲ ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည့် အင်္ဂလန်တူးဒါ မင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးဘုရင်မဖြစ်သော ၎င်း၏ ဝမ်းကွဲမောင်နှမတော်စပ်သူ ပထမမြောက် အဲလီဇဘက်၏ ရာထူးကို ဆက်ခံခဲ့သည်။ ၎င်းသည် နိုင်ငံသုံးခုလုံးကို ၂၂ နှစ်ကြာ စိုးစံခဲ့ပြီး ထိုကာလကို '''ဂျာကိုဘီယံခေတ်''' ဟု လူသိများသည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ် ထီးနန်းများပူးပေါင်းပြီးနောက် ၎င်းသည် အင်္ဂလန်တွင်သာ အခြေစိုက်နေထိုင်ခဲ့ပြီး၊ စကော့တလန်သို့ ၁၆၁၇ ခုနှစ်တွင် တစ်ကြိမ်သာ ပြန်လည်ရောက်ရှိခဲ့ကာ မိမိကိုယ်ကိုယ် ဂရိတ်ဗြိတိန်နှင့် အိုင်ယာလန်၏ ဘုရင်အဖြစ် ခေါ်ဝေါ်သမုတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်အတွက် လွှတ်တော်တစ်ခုတည်း ထားရှိရန် တွန်းအားပေးခဲ့သည်။ ၎င်း၏စိုးစံမှုအတွင်း အိုင်ယာလန်မြောက်ပိုင်းသို့ ဗြိတိသျှတို့ အခြေချနေထိုင်ခြင်း နှင့် အမေရိကတိုက်များ၌ အင်္ဂလိပ်တို့ နယ်ချဲ့အခြေစိုက်ခြင်းများ စတင်ခဲ့သည်။ စကော့တလန်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ၅၇ နှစ်နှင့် ၂၄၆ ရက်ကြာ စိုးစံမှုသည် စကော့တလန်ဘုရင်များထဲတွင် '''သက်တမ်းအရှည်ဆုံး''' ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် စကော့တလန်တွင် ၎င်း၏ ရည်မှန်းချက်အများစုကို အောင်မြင်အောင် ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သော်လည်း အင်္ဂလန်တွင်မူ ၁၆၀၅ ခုနှစ် ယမ်းမှုန့်လုပ်ကြံမှု နှင့် အင်္ဂလန်လွှတ်တော်နှင့် ပဋိပက္ခများအပါအဝင် ကြီးမားသော အခက်အခဲများနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်လက်ထက်တွင် ဝီလျံ ရှိတ်စပီးယား၊ ဂျွန် ဒန်း၊ ဘင် ဂျွန်ဆင် နှင့် ဖရန်စစ် ဘေကွန် ကဲ့သို့သော စာဆိုတော်များ၏ စာပေယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားလာမှုနှင့်အတူ အယ်လီဇဘက်ခေတ် စာပေနှင့် ပြဇာတ်များ၏ "ရွှေခေတ်" သည် ဆက်လက်ရှင်သန်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်သည် စာပေအမြောက်အမြား ရေးသားခဲ့သူဖြစ်ပြီး ''Daemonologie'' (၁၅၉၇)၊ ''The True Law of Free Monarchies'' (၁၅၉၈) နှင့် ''Basilikon Doron'' (၁၅၉၉) စသည့် စာအုပ်များကို ရေးသားခဲ့သည်။ ၎င်းသည် သမ္မာကျမ်းစာကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာသို့ စောစောစီးစီး ဘာသာပြန်ဆိုခြင်း (နောက်ပိုင်းတွင် ၎င်းကို အစွဲပြု၍ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏အမြင် ဟု ခေါ်တွင်သည်) နှင့် ၁၆၀၄ ခုနှစ် ဝတ်ပြုစာအုပ် ပြင်ဆင်ခြင်းတို့ကို ပံ့ပိုးကူညီခဲ့သည်။ ခေတ်ပြိုင်နန်းတွင်းအရာရှိ အန်တိုနီ ဝဲလ်ဒွန် က ဂျိမ်းစ်အား "ခရစ်ယာန်လောကတွင် အသိဉာဏ်အရှိဆုံး လူမိုက်" (အသေးအဖွဲကိစ္စများတွင် တော်သော်လည်း အခြားကိစ္စများတွင် မိုက်မဲသူ) ဟု တင်စားခဲ့ပြီး ယင်းဂုဏ်ပုဒ်သည် ၎င်း၏စရိုက်လက္ခဏာနှင့် ယှဉ်တွဲလျက် ရှိနေခဲ့သည်။ သို့သော် ၂၀ ရာစုနောက်ပိုင်းမှစ၍ သမိုင်းပညာရှင်များသည် ဂျိမ်းစ်၏ ဂုဏ်သတင်းကို ပြန်လည်သုံးသပ်လာကြပြီး ၎င်းအား လေးနက်တည်ငြိမ်ကာ တွေးခေါ်မြော်မြင်တတ်သော ဘုရင်တစ်ဦးအဖြစ် ရှုမြင်လာကြသည်။ ၎င်းသည် ငြိမ်းချမ်းရေးမူဝါဒကို ပြတ်ပြတ်သားသား ဆုပ်ကိုင်ထားခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် ဥရောပအလယ်ပိုင်းကို ပျက်စီးစေခဲ့သော အနှစ်သုံးဆယ်စစ်ပွဲကဲ့သို့သော ဘာသာရေးစစ်ပွဲများတွင် ပါဝင်ပတ်သက်မှုကို ရှောင်ရှားရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ကက်သလစ် စပိန်နိုင်ငံနှင့် စစ်ဖြစ်လိုသော အင်္ဂလန်လွှတ်တော်တွင်းရှိ စစ်လိုလားသည့် အစုအဖွဲ့များ ထွက်ပေါ်လာခြင်းကို တားဆီးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ စတူးအတ်မင်းဆက်၏ ပထမဆုံး အင်္ဂလန်ဘုရင်ဖြစ်သော ၎င်းကို ဒုတိယမြောက် သားတော်ဖြစ်သူ '''ပထမမြောက် ချားလ်စ်''' က ထီးနန်းဆက်ခံခဲ့သည်။ == '''ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဘဝအစောပိုင်း''' == === မွေးဖွားခြင်း === '''ဂျိမ်းစ်''' သည် စကော့တလန်ဘုရင်မ '''မေရီ''' နှင့် သူမ၏ ဒုတိယမြောက်ခင်ပွန်း '''ဟင်နရီ စတူးဝပ်''' ( လော့ဒ် ဒါန်လေ) တို့မှ မွေးဖွားသော တစ်ဦးတည်းသော သားတော်ဖြစ်သည်။ မေရီနှင့် ဒါန်လေတို့ နှစ်ဦးစလုံးသည် အင်္ဂလန်ပြည့်ရှင် ဟင်နရီ (၇) မင်းကြီး၏ သမီးတော်ကြီး မာဂရက်တူးဒါ (အဌမမြောက်ဟင်နရီဘုရင်ကြီး၏ အစ်မတော်) မှတစ်ဆင့် တော်စပ်သော မြစ်တော်များ ဖြစ်ကြသည်။ မေရီ၏ စကော့တလန်နိုင်ငံအပေါ် အုပ်ချုပ်စိုးစံမှုမှာ မတည်မငြိမ်ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ သူမနှင့် ခင်ပွန်းဖြစ်သူတို့မှာ ရိုမန်ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသည့်အတွက် ပရိုတက်စတင့် မှူးမတ်မျိုးနွယ်များ၏ ပုန်ကန်မှုကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ မေရီနှင့် ဒါန်လေတို့၏ အိမ်ထောင်ရေး အဆင်မပြေဖြစ်နေစဉ်အတွင်း ဒါန်လေသည် ပုန်ကန်သူများနှင့် တိတ်တဆိတ် မဟာမိတ်ဖွဲ့ခဲ့ပြီး ဂျိမ်းစ်မင်းသား မွေးဖွားရန် သုံးလအလိုတွင် ဘုရင်မ၏ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာအတွင်းရေးမှူး ဒါဗစ် ရစ်ဇီယို ကို လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ရာ၌ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်မင်းသားကို '''၁၅၆၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁၉ ရက်'''တွင် '''အက်ဒင်ဗာရာ ရုန်းတော်''' ၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။ သူသည် ဘုရင်မ၏ သားကြီးဖြစ်ပြီး ထီးမွေနန်းမွေ ဆက်ခံမည့်သူဖြစ်သည့်အတွက် အလိုအလျောက် '''ရော့သ်ဆေးနယ်စား''' ၊ '''စကော့တလန်နိုင်ငံ၏ မင်းသားနှင့် အကြီးအကဲ''' ) ဘွဲ့ထူးများကို ရရှိခဲ့သည်။ မွေးဖွားပြီး ငါးရက်အကြာတွင် အင်္ဂလိပ်သံတမန် ဟင်နရီ ကီလီဂရူး) သည် မကျန်းမမာဖြစ်နေဆဲဖြစ်ပြီး တိုးတိုးသာ စကားပြောနိုင်ရှာသော ဘုရင်မကြီးကို လာရောက်တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ကလေးငယ်မှာ "နို့ထိန်းထံမှ နို့စို့နေပြီး"၊ "ခန္ဓာကိုယ် အချိုးအစား ပြေပြစ်ကာ ကောင်းမွန်ထက်မြက်မည့် မင်းသားတစ်ပါး ဖြစ်လာမည့် လက္ခဏာရှိသည်" ဟု မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ မင်းသားငယ်အား ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်တွင် စတာလင်ရုန်းတော် (Stirling Castle) ၌ ကျင်းပသော ကက်သလစ်ဘာသာရေး အခမ်းအနားတွင် '''"ချားလ်စ် ဂျိမ်းစ်"''' သို့မဟုတ် '''"ဂျိမ်းစ် ချားလ်စ်"''' ဟု ခရစ်ယာန်ဘာသာအမည် (ဗတ္တိဇံ) ပေးခဲ့သည်။ သူ၏ နတ်ထိန်း (မိဘကိုယ်စား စောင့်ရှောက်မည့်သူ) များမှာ - * ပြင်သစ်ဘုရင် ချားလ်စ် (၉) (ဘရီယန်နယ်စား ဂျွန် မှ ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်) * အင်္ဂလန်ဘုရင်မ အဲလိဇဘတ် (၁) (ဘက်ဒ်ဖို့ဒ်နယ်စား ဖရန်စစ် ရပ်ဆဲလ် မှ ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်) * ဆာဗွိုင်းနယ်စား အီမန်နျူရယ် ဖိလစ်ဘာ့တ် (သံအမတ် ဖိလစ်ဘာ့တ် ဒူခရော့ခ် မှ ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုခေတ်ကာလ ဓလေ့ထုံးတမ်းအရ စိန့်အင်ဒရူးစ် ဂိုဏ်းချုပ်ဘုန်းတော်ကြီးအား ကလေးငယ်၏ ခံတွင်းထဲသို့ တံထွေးထွေးခွင့်ပြုရမည် ဖြစ်သော်လည်း မေရီဘုရင်မက ထိုဘုန်းတော်ကြီးကို "ကျောက်ပေါက်မာ ကူးစက်တတ်သော ဘုန်းကြီး" ဟု ခေါ်ဆိုကာ ငြင်းဆန်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ပြင်သစ်လူမျိုး ဘက်စ်တီယန် ပါဂျက်ဇ် စီစဉ်သော ဧည့်ခံဖျော်ဖြေပွဲတွင် လူများက ဆက်ထရ် ( ဂရိဒဏ္ဍာရီလာ လူတစ်ပိုင်း ဆိတ်တစ်ပိုင်းသတ္တဝါ) များကဲ့သို့ ဝတ်ဆင်ပြီး အမြီးများ တပ်ဆင်ကာ ကပြခဲ့ကြရာ၊ အင်္ဂလိပ်ဧည့်သည်တော်များက ထိုအပြုအမူကို မိမိတို့အား စော်ကားရန် ရည်ရွယ်လုပ်ဆောင်ခြင်းဟု ထင်မှတ်ကာ စိတ်ဆိုးဒေါသထွက်ခဲ့ကြသည်။ လော့ဒ် ဒါန်လေ (ဂျိမ်းစ်၏ဖခင်) သည် '''၁၅၆၇ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၀ ရက်'''တွင် အက်ဒင်ဗာရာမြို့ရှိ ကာ့ခ် အို ဖီးလ်ဒ် ၌ လုပ်ကြံခံခဲ့ရပြီး၊ ၎င်းသည် ရစ်ဇီယို အသတ်ခံရမှုအတွက် ကလဲ့စားချေခြင်း ဖြစ်နိုင်ပါသည်။ ဂျိမ်းစ်မင်းသားငယ်သည် သူ၏ဖခင်ပိုင်ဆိုင်သော '''အော်လ်ဘနီနယ်စား''' နှင့် '''ရော့စ်နယ်စား''' ဘွဲ့ထူးများကို ဆက်ခံခဲ့သည်။ မေရီဘုရင်မသည် ထိုအချိန်တွင်ပင် လူထုအကြား ရေပန်းစားမှု မရှိတော့ဘဲ ဖြစ်နေပြီး၊ ခင်ပွန်းဖြစ်သူ သေဆုံးပြီး သုံးလအကြာ ('''၁၅၆၇ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၅ ရက်''') တွင် ဒါန်လေကို သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်ဟု လူအများ သင်္ကာမကင်းဖြစ်နေကြသော ဘော့သ်ဝဲလ်နယ်စား '''ဂျိမ်းစ် ဟက်ပ်ဘန်း''' နှင့် ထပ်မံအိမ်ထောင်ပြုလိုက်ခြင်းကြောင့် သူမအပေါ် လူထု၏ မကျေနပ်မှုများ ပိုမိုပြင်းထန်လာခဲ့သည်။ ၁၅၆၇ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ပရိုတက်စတင့် ပုန်ကန်သူများက မေရီဘုရင်မကို ဖမ်းဆီးပြီး လော့ခ်လဲဗင်ရဲတိုက် တွင် အကျဉ်းချထားခဲ့ရာ၊ သူမသည် သားတော်ကို နောက်ဘယ်သောအခါမှ ပြန်လည်မတွေ့မြင်ခဲ့ရတော့ပေ။ သူမသည် '''၁၅၆၇ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၂၄ ရက်'''တွင် မွေးကင်းစကလေးငယ်ဖြစ်သော '''ဂျိမ်းစ်မင်းသားငယ်အတွက် ထီးနန်းကို စွန့်လွှတ်ပေးခဲ့ရပြီး'''၊ သူမ၏ ဖအေတူမအေကွဲ မောင်တော်စပ်သူ မိုရေးနယ်စား ဂျိမ်းစ် စတူးဝပ်ကို ဘုရင်ခံအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ရသည်။ ဤဖြစ်ရပ်ကြောင့် ဂျိမ်းစ်သည် စကော့တလန်သမိုင်းတွင် မွေးကင်းစကလေးငယ်ဘဝဖြင့် နန်းတက်ခဲ့ရသည့် တတိယမြောက် ဆက်တိုက်ဖြစ်ရပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == '''ဘုရင်ခံများ အုပ်ချုပ်သည့်ကာလ''' == ဂျိမ်းစ်မင်းသားငယ်ကို ဘေးကင်းလုံခြုံသော စတာလင်ရဲတိုက်) တွင် "ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရန်၊ ပြုစုပျိုးထောင်ရန်နှင့် ကျွေးမွေးစောင့်ရှောက်ရန်" '''မားနယ်စားနှင့် နယ်စားကတော်''' တို့ထံ အပ်နှံခဲ့သည်။ '''၁၅၆၇ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၂၉ ရက်'''တွင် စတာလင်မြို့ရှိ ဟိုးလီးရုဒ်ဘုရားကျောင်း၌ အော့ကနီဂိုဏ်းအုပ်ဘုန်းတော်ကြီး အာဒံ ဘော့သ်ဝဲလ် က သက်တမ်း '''၁၃ လသားအရွယ်'''သာ ရှိသေးသော ဂျိမ်းစ်မင်းသားငယ်ကို စကော့တလန်နိုင်ငံ၏ ဘုရင်အဖြစ် ဘိသိက်မြှောက်ခဲ့သည်။ နန်းတက်ပွဲ အခမ်းအနားတွင် ဂျွန် နော့စ် က သာသနာပြုတရား ဟောကြားခဲ့သည်။ စကော့တလန် အုပ်ချုပ်သူလူတန်းစားအများစု၏ ဘာသာရေးယုံကြည်ချက်နှင့်အညီ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို စကော့တလန် ပရိုတက်စတင့်အသင်းတော် ဝင်တစ်ဦးအဖြစ် ပျိုးထောင်ခဲ့သည်။ မင်းတိုင်ပင်အမတ်များအဖွဲ့ က ဂျော့ဂျ် ဘူခါနန် )၊ ပီတာ ယန်း ၊ အာဒံ အာစကင် နှင့် ဒါဗစ် အာစကင် တို့ကို ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဆရာများ သို့မဟုတ် ကျူတာများအဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ ဘုရင်ငယ်၏ အဓိကဆရာကြီးဖြစ်သူ ဘူခါနန်သည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို ရိုက်နှက်ဆုံးမလေ့ရှိသော်လည်း ၎င်း၏ရင်ထဲတွင် စာပေနှင့် ပညာရပ်များအပေါ် တစ်သက်တာ အမြတ်တနိုးတန်ဖိုးထားမှုကိုလည်း ကိန်းအောင်းစေခဲ့သည်။ ဘူခါနန်သည် ၎င်း၏ ''De Jure Regni apud Scotos'' ဟူသော ကျမ်းစာတွင် ရေးသားထားသည့်အတိုင်း စည်းမျက်နှာဘောင်အတွင်းရှိသော မင်းစနစ်ကို လက်ခံသည့်၊ ဘုရားသခင်ကို ကြောက်ရွံ့ရိုသေသော ပရိုတက်စတင့်ဘုရင်တစ်ပါး ဖြစ်လာစေရန် ပုံသွင်းခဲ့သည်။ ၁၅၆၈ ခုနှစ်တွင် မေရီဘုရင်မသည် လော့ခ်လဲဗင်ရုန်းတော်မှ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်သွားခဲ့ရာမှ နှစ်ပေါင်းများစွာ အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပွားသော အကြမ်းဖက်ပဋိပက္ခများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ မိုရေးနယ်စားသည် လန်ဆိုက်ဒ်တိုက်ပွဲ တွင် မေရီ၏တပ်များကို အနိုင်တိုက်ခဲ့သဖြင့် မေရီသည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ရပြီး ထိုနေရာတွင် အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မ၏ အကျဉ်းချထားခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ ၁၅၇၀ ပြည့်နှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၂၃ ရက်တွင် မိုရေးနယ်စားသည် ဂျိမ်းစ် ဟာမီလ်တန် (James Hamilton) ၏ လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ နောက်ထပ် ဘုရင်ခံဖြစ်လာသူမှာ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဖခင်ဘက်မှ အဖိုးတော်စပ်သူ လင်းနော့စ်နယ်စား '''မက်သယူ စတူးဝပ်''' ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် တစ်နှစ်အကြာတွင် မေရီကို ထောက်ခံသူများ၏ ဝင်ရောက်စီးနင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ပြင်းထန်စွာ ဒဏ်ရာရရှိကာ စတာလင်ရုန်းတော်အတွင်း၌ပင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ ၎င်း၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံသော မားနယ်စားသည်လည်း စတာလင်မြို့တွင်ပင် ပြင်းထန်သော ရောဂါဝေဒနာ ခံစားရပြီး '''၁၅၇၂ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာ ၂၈ ရက်'''တွင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ် မဲလ်ဗေးလ် ၏ မှတ်တမ်းအရ မားနယ်စား၏ နာမကျန်းဖြစ်မှုသည် မော်တွန်နယ်စား ဂျိမ်းစ် ဒေါက်ဂလပ်စ် ကျင်းပသော ဒဲလ်ကီးသ်နန်းတော် မိတ်ဆုံစားပွဲအပြီးတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ ထို့နောက် မော်တွန်နယ်စား သည် မားနယ်စား၏ ရာထူးနေရာကို ဆက်ခံရန် ရွေးကောက်ခံခဲ့ရပြီး၊ နည်းလမ်းပေါင်းစုံဖြင့် ကြည့်လျှင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဘုရင်ခံများထဲတွင် '''အထိရောက်ဆုံး လုပ်ဆောင်နိုင်သူ''' ဖြစ်ခဲ့သည်။ သို့သော် ၎င်း၏ လောဘရမ္မက်ကြီးမှုကြောင့် ရန်သူများပြားခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဖခင် လော့ဒ် ဒါန်လေနှင့် တစ်ဝမ်းကွဲတော်စပ်သူ ပြင်သစ်လူမျိုး '''အက်စ်မေး စတူးဝပ်''' စကော့တလန်သို့ ရောက်ရှိလာပြီး ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဩဇာအရှိဆုံး မျက်နှာသာပေးခံရသူ အဖြစ် လျင်မြန်စွာ နေရာရလာသောအခါ မော်တွန်နယ်စားသည် မျက်နှာသာပေးခံရမှု လျော့နည်းသွားခဲ့သည်။ '''၁၅၇၉ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာ ၁၉ ရက်'''တွင် အက်ဒင်ဗာရာမြို့သို့ ဝင်ရောက်သည့် အခမ်းအနား၌ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို အရွယ်ရောက်ပြီးသော အုပ်ချုပ်သူမင်းအဖြစ် တရားဝင်ကြေညာခဲ့သည်။ မော်တွန်နယ်စားသည် ဒါန်လေကို လုပ်ကြံမှုတွင် ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့သည်ဟူသော စွပ်စွဲချက်ဖြင့် '''၁၅၈၁ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂ ရက်'''တွင် ကွပ်မျက်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ဩဂုတ်လ ၈ ရက်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အက်စ်မေး စတူးဝပ်ကို '''လင်းနော့စ်နယ်စားကြီး''' အဖြစ် တိုးမြှင့်ခန့်အပ်ခဲ့ပြီး ထိုစဉ်က စကော့တလန်တွင် တစ်ဦးတည်းသော နယ်စားကြီး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် သက်တမ်း ၁၅ နှစ်ရှိပြီဖြစ်သော ဘုရင်သည် ၎င်းနယ်စားကြီး၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုအောက်တွင် နောက်ထပ် တစ်နှစ်ခန့် ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သည်။ == '''စကော့တလန်နိုင်ငံအား အုပ်ချုပ်ခြင်း''' == ဂျိမ်းစ်ဘုရင် အလွန်မျက်နှာသာပေးရသော လင်းနော့စ်နယ်စားကြီး သည် ပရိုတက်စတင့်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းလာသူ ဖြစ်သော်လည်း စကော့တလန် ကယ်လ်ဗင်ဝါဒီများ၏ ယုံကြည်မှုကို မရရှိခဲ့ပေ။ ၎င်းတို့သည် နယ်စားကြီးနှင့် ဘုရင်တို့အကြား ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ ချစ်ခင်တွယ်တာမှုကို ပြသနေကြသည်ကို သတိပြုမိကြပြီး လင်းနော့စ်သည် "ဘုရင်မင်းမြတ်အား ကာမဂုဏ်ခံစားလိုစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် သွေးဆောင်နေသည်" ဟု စွပ်စွဲခဲ့ကြသည်။ ၁၅၈၂ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် "ရုသ်ဗင်စီးနင်းမှု" ဟု လူသိများလာမည့် ဖြစ်ရပ်တစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး၊ ပရိုတက်စတင့် နယ်စားများဖြစ်ကြသည့် ဂေါရီနယ်စား ဝီလျံ ရုသ်ဗင် နှင့် အန်ဂတ်စ်နယ်စား အာချီဘောလ် ဒေါက်ဂလပ်စ် တို့သည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို ရုသ်ဗင်ရုန်းတော်သို့ မျှားခေါ်ကာ ဖမ်းဆီးအကျဉ်းချခဲ့ပြီး လင်းနော့စ်ကို စကော့တလန်နိုင်ငံမှ ထွက်ခွာသွားစေရန် အကျပ်ကိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၅၈၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁၉ ရက် ဘုရင် အကျဉ်းကျနေစဉ်အတွင်း၊ ၁၅၇၉ ခုနှစ်က ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ခန့်အပ်ခဲ့သော နန်းတွင်းဓမ္မကထိက ဂျွန် ခရိတ်ဂ်သည် ဘုရင်ထုတ်ပြန်ခဲ့သော အမိန့်ကြေညာချက်သည် သာသနာ့ဝန်ထမ်းများအပေါ် စော်ကားလွန်းလှသည်ဟု ဆိုကာ တရားပလ္လင်ပေါ်မှနေ၍ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ပြစ်တင်ဝေဖန်ခဲ့သဖြင့် "ဘုရင်မင်းမြတ် မျက်ရည်ကျခဲ့ရရှာသည်"။ ၁၅၈၃ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၇ ရက်တွင် ဖော့ကလန် မှ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်လာပြီးနောက် ၎င်း၏ တိုင်းပြည်အပေါ် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာကို ပိုမိုဆုပ်ကိုင်လာနိုင်ခဲ့သည်။ ဘုရင်သည် စကော့တလန်အသင်းတော် အပေါ် တော်ဝင်အာဏာ သက်ရောက်စေရန် "လူမည်းအက်ဥပဒေ" ကို အတင်းအကျပ် ပြဌာန်းခဲ့ပြီး သူ၏ဆရာဟောင်း ဘူခါနန်၏ ရေးသားချက်များကိုလည်း ရှုံ့ချခဲ့သည်။ ၁၅၈၄ ခုနှစ်မှ ၁၆၀၃ ခုနှစ်အကြားတွင် ဘုရင်သည် ထိရောက်သော တော်ဝင်အစိုးရတစ်ရပ်ကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ပြီး မှူးမတ်များအကြားတွင်လည်း အတော်အသင့် ငြိမ်းချမ်းမှုကို ဖော်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ဆောင်ရွက်ရာတွင် ၁၅၉၂ ခုနှစ်အထိ အစိုးရအဖွဲ့ကို ဦးဆောင်ခဲ့သူ ဂျွန် မိန်းတလန်း ၏ ကျွမ်းကျင်စွာ ကူညီပံ့ပိုးပေးမှုများ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၅၉၆ ခုနှစ်တွင် "အော့တေးဗီးယန်းစ်" ဟု လူသိများသော လူရှစ်ဦးပါ ကော်မရှင်တစ်ခုက ပျက်စီးယိုယွင်းနေသော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဘဏ္ဍာရေးအခြေအနေကို အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော်လည်း အကျိုးစီးပွားသက်ဆိုင်သူများ၏ ဆန့်ကျင်မှုကို ခံခဲ့ရသည်။ ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေးဝါဒကြောင့် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အက်ဒင်ဗာရာမြို့ အဓိကရုဏ်းအပြီး တစ်နှစ်အတွင်း ထိုကော်မရှင်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ရပြီး၊ နန်းတွင်းအဖွဲ့သည်လည်း လင်လစ်ဂိုး သို့ ယာယီရွှေ့ပြောင်းခဲ့ရသည်။ ဘုရင်၏ အသက်အန္တရာယ်ကို နောက်ဆုံးအကြိမ် လုပ်ကြံရန် ကြိုးပမ်းမှုသည် ၁၆၀၀ ပြည့်နှစ် ဩဂုတ်လတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဂေါရီအိမ်တော်) ၌ ဂေါရီနယ်စား ဂျွန် ရုသ်ဗင်၏ ညီဖြစ်သူ အလက်ဇန္ဒား ရုသ်ဗင် က ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို ကိုယ်ထိလက်ရောက် တိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပုံရသည်။ ရုသ်ဗင်သည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ကိုယ်ရံတော်စာမျက်နှာ ဂျွန် ရမ်ဆေး ၏ ဓားဖြင့် ထိုးသတ်ခြင်းကို ခံခဲ့ရပြီး၊ နောက်ဆက်တွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့သော ရုန်းရင်းဆန်ခတ်မှုအတွင်း ဂေါရီနယ်စားလည်း သေဆုံးသွားခဲ့သည်။ အခင်းဖြစ်ပွားရာတွင် အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သူ သက်သေ အနည်းငယ်သာ ရှိခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်နှင့် ရုသ်ဗင်မိသားစုတို့၏ ယခင်က သမိုင်းကြောင်းများကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘုရင်က ၎င်းတို့ထံတွင် ငွေကြေးအမြောက်အမြား ကြွေးမြီတင်နေသည့် အချက်ကြောင့်လည်းကောင်း ဘုရင်၏ ထွက်ဆိုချက်ကို လူတိုင်းက အကြွင်းမဲ့ မယုံကြည်ခဲ့ကြပေ။ ၁၅၈၆ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံနှင့် "ဘာဝစ်စာချုပ်"ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ ထိုစာချုပ်နှင့် ၁၅၈၇ ခုနှစ်တွင် ၎င်း၏မိခင် ကွပ်မျက်ခံရမှု (ထိုလုပ်ရပ်ကို ဘုရင်က "မုချမဖြစ်သင့်ဘဲ ထူးဆန်းသော လုပ်ထုံးလုပ်နည်း" ဟု ရှုံ့ချခဲ့သည်) တို့သည် နယ်စပ်တောင်ဘက်ရှိ အင်္ဂလန်ထီးနန်းကို ဆက်ခံနိုင်ရန် လမ်းစပွင့်သွားစေခဲ့သည်။ အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီးသည် အိမ်ထောင်မရှိ၊ သားသမီးမထွန်းကားသဖြင့် ဂျိမ်းစ်သည် သူမ၏ ထီးနန်းကို ဆက်ခံရန် အနီးစပ်ဆုံးသူ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်ထီးနန်းကို သေချာပေါက် ရရှိစေရေးသည် သူ၏ မူဝါဒ၏ အဓိက အုတ်မြစ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၅၈၈ ခုနှစ် စပိန်ရေတပ် အကျပ်အတည်းအတွင်း ၎င်းက အဲလိဇဘတ်အား "အရှင်မင်းကြီး၏ သွေးရင်းသားရင်းသားတော်နှင့် အရှင်မင်းကြီးတိုင်းပြည်၏ ရဲဘော်ရဲဘက်" အဖြစ် ပံ့ပိုးကူညီမည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်။ အဲလိဇဘတ်သည် ၁၅၈၆ ခုနှစ်မှစ၍ ဂျိမ်းစ်ထံသို့ နှစ်စဉ် ထောက်ပံ့ကြေးငွေများ ပေးပို့ခဲ့ရာ ၎င်းက စကော့တလန်၏ ရေးရာများအပေါ် ဩဇာသက်ရောက်စေခဲ့ပြီး၊ နောက်ပိုင်းနှစ်များတွင် ဂျိမ်းစ်သည် စုစုပေါင်း စတာလင်ပေါင် ၅၈,၅၀၀ ရရှိခဲ့သည်။ ထိုငွေများကို သောမတ်စ် ဖိုးလစ် နှင့် ရောဘတ် ဂျူစီ တို့က စီမံခန့်ခွဲခဲ့ပြီး ၎င်း၏ အတော်များများကို တော်ဝင်အဝတ်အစားများအတွက် အထည်အလိပ်များ ဝယ်ယူရာတွင် သုံးစွဲခဲ့သည်။ == '''ထိမ်းမြားမင်္ဂလာပြုခြင်း''' == ဂျိမ်းစ်သည် အမျိုးသမီးများအပေါ် စိတ်ဝင်စားမှု နည်းပါးခဲ့သဖြင့် သူ၏ လူငယ်ဘဝတစ်လျှောက်လုံး ကာမဂုဏ်စောင့်ထိန်းမှု ရှိသည်ဟု ချီးမွမ်းခြင်းခံခဲ့ရသည်။ လင်းနော့စ်နှင့် ခွဲခွာခဲ့ရပြီးနောက်တွင်လည်း သူသည် အမျိုးသားအဖော်အပေါင်းများနှင့်သာ ဆက်လက်၍ ဝန်းရံနေထိုင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သူ၏ အုပ်ချုပ်မှုကို ပိုမိုခိုင်မာစေရန်အတွက် သင့်တော်သော အိမ်ထောင်တစ်ခု ပြုရန် လိုအပ်ခဲ့ပြီး၊ ပရိုတက်စတင့် ဒိန်းမတ်ဘုရင် ဖရက်ဒရစ် (၂) ၏ သမီးတော်ငယ်၊ အသက် ၁၄ နှစ်အရွယ် '''ဒိန်းမတ်နိုင်ငံမှ အန်းမင်းသမီး'''ကို ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ ၁၅၈၉ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ကိုပင်ဟေဂင်မြို့၌ ကိုယ်စားလှယ်ဖြင့် လက်ထပ်ပွဲ ပြုလုပ်ပြီးနောက် မကြာမီ အန်းမင်းသမီးသည် စကော့တလန်သို့ သင်္ဘောဖြင့် ထွက်ခွာခဲ့သော်လည်း မုန်တိုင်းများကြောင့် နော်ဝေကမ်းရိုးတန်းသို့ ကပ်ခဲ့ရသည်။ ပင်လယ်ကူးခရီးစဉ်ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်ရကြောင်း ကြားသိရသောအခါ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အန်းမင်းသမီးကို ကိုယ်တိုင်သွားရောက်ခေါ်ယူရန် ခြံရံသူအင်အား ၃၀၀ နှင့်အတူ လိုက်သ် ဆိပ်ကမ်းမှ သင်္ဘောဖြင့် ထွက်ခွာခဲ့သည်။ သမိုင်းပညာရှင် ဒေးဗစ် ဟဲရစ် ဝီလ်ဆင်က ဤဖြစ်ရပ်ကို "သူ့ဘဝ၏ တစ်ခုတည်းသော ရိုမန်းတစ်ဆန်သည့် အခိုက်အတန့်" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ဤဖြစ်ရပ်ကြောင့် ဂျိမ်းစ်နှင့် အနာဂတ် ဒိန်းမတ်ဘုရင် ခရစ်ရှန် (၄) တို့အကြား အပြန်အလှန် ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်မှု ရရှိခဲ့ပြီး ခရစ်ရှန် (၄) လန်ဒန်သို့ နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် လာရောက်လည်ပတ်ပြီးနောက် ထိုဘုရင်နှစ်ပါးအကြား ဆက်ဆံရေး ပိုမိုခိုင်မာလာခဲ့သည်။ အန်းနှင့် ဂျိမ်းစ်တို့သည် နိုဝင်ဘာ ၂၃ ရက်တွင် အော့စလိုမြို့ရှိ ဘုန်းတော်ကြီးနန်းတော် ၌ တရားဝင် ထိမ်းမြားမင်္ဂလာပြုခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်သည် တင်တောင်းပဏ္ဏာအဖြစ် ဒိန်းမတ် ဒါလာ ၇၅,၀၀၀ နှင့် ယောက္ခမဖြစ်သူ ဆိုဖီ ထံမှ လက်ဖွဲ့အဖြစ် ဒါလာ ၁၀,၀၀၀ ရရှိခဲ့သည်။ အယ်လ်စီနို နှင့် ကိုပင်ဟေဂင်တို့တွင် ခေတ္တနေထိုင်ပြီး တိုင်ခို ဗြာဟေး (နက္ခတ်ဗေဒင်ပညာရှင်) နှင့် တွေ့ဆုံပြီးနောက် ဂျိမ်းစ်နှင့် အန်းတို့သည် ၁၅၉၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၁ ရက်တွင် စကော့တလန်သို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိခဲ့ကြသည်။ အချက်အလက်အားလုံးအရ ဂျိမ်းစ်သည် အစပိုင်းတွင် အန်းအပေါ် အလွန်စွဲလန်းခဲ့ပြီး ၎င်းတို့အိမ်ထောင်ရေး၏ အစောပိုင်းနှစ်များတွင် သူမအပေါ် အမြဲတစေ စိတ်ရှည်မှုနှင့် ချစ်ခင်မြတ်နိုးမှုကို ပြသခဲ့ပုံရသည်။ ၎င်းတို့သည် နန်းတွင်းသူနန်းတွင်းသားများ၏ မင်္ဂလာပွဲ အခမ်းအနားများသို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြပြီး မျက်နှာဖုံးစွပ် ကခုန်ပွဲ ဝတ်စုံများဖြင့် အတူတကွ ကခဲ့ကြသည်။ တော်ဝင်ဇနီးမောင်နှံသည် အရွယ်ရောက်သည်အထိ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သော သားသမီးသုံးဦး ထွန်းကားခဲ့သည် - * '''ဟင်နရီ ဖရက်ဒရစ်''' (ဝေလမင်းသား) - ၁၆၁၂ ခုနှစ်တွင် အသက် ၁၈ နှစ်အရွယ်၌ အူရောင်ငန်းဖျားရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန်သည်။ * '''အဲလိဇဘတ်''' - နောက်ပိုင်းတွင် ဘိုဟီးမီးယားဘုရင်မ ဖြစ်လာသည်။ * '''ချားလ်စ်''' - ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံသူ (ပထမမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်ကြီး)။ ၁၆၁၃ ခုနှစ်တွင် စကော့တလန်လူမျိုး သံတမန်နှစ်ဦးဖြစ်ကြသည့် ဂျိမ်းစ် စပန်းစ် နှင့် ရောဘတ် အန်စထရူသာ တို့သည် ဒိန်းမတ်နှင့် ဆွီဒင်နိုင်ငံတို့အကြား ငြိမ်းချမ်းရေးရရှိရန် စေ့စပ်ညှိနှိုင်းပေးခဲ့သည်။ အန်းဘုရင်မသည် နာမကျန်းမှု ဝေဒနာများကို မကြာခဏ ခံစားခဲ့ရပြီး ၁၆၁၇ ခုနှစ်မှစ၍ ပြင်းထန်စွာ ဖျားနာခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် သူမ၏ နောက်ဆုံး နာမကျန်းဖြစ်ချိန်အတွင်း သုံးကြိမ်သာ လာရောက်ကြည့်ရှုခဲ့သည်။ သူမသည် ခင်ပွန်းဖြစ်သူထက် စော၍ ၁၆၁၉ ခုနှစ် မတ်လတွင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ === '''စုန်းမရှာဖွေမှုများ''' === ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စုန်းမရှာဖွေနှိမ်နင်းမှုများနှင့် အကျွမ်းတဝင်ရှိပြီးသားဖြစ်သည့် ဒိန်းမတ်နိုင်ငံသို့ သွားရောက်လည်ပတ်ခဲ့ပြီးနောက်၊ စုန်းကဝေအတတ်ပညာရပ်ကို လေ့လာလိုက်စားရန် စိတ်ဝင်စားမှု နိုးကြားလာခဲ့ပြီး ၎င်းပညာရပ်ကို ဓမ္မပညာ ၏ ခက်မတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ သူသည် စကော့တလန်နိုင်ငံ၏ ၁၅၆၃ ခုနှစ် စုန်းကဝေအတတ်ဆိုင်ရာ အက်ဥပဒေအောက်တွင် ပထမဆုံးအကြိမ် အကြီးအကျယ် စုန်းမအမဲလိုက် နှိမ်နင်းမှုဖြစ်သည့် "နော့သ် ဘာဝစ် စုန်းမခွင်" သို့ ကိုယ်တိုင်တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ သင်္ဘောကို မုန်တိုင်းများတိုက်ခတ်စေရန် စုန်းကဝေအတတ်ကို အသုံးပြုခဲ့သည်ဟူသော စွပ်စွဲချက်ဖြင့် လူအတော်များများ ပြစ်ဒဏ်စီရင်ခြင်း ခံခဲ့ရပြီး၊ ထိုသူများထဲတွင် အက်ဂ်နက်စ် ဆမ်ဆန်မှာ အထင်ရှားဆုံးဖြစ်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စုန်းမများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည့် အန္တရာယ်ကို စိုးရိမ်လာခဲ့ပြီး သူကိုယ်တိုင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့သည့် အတွေ့အကြုံများကို အခြေခံကာ ၁၅၉၇ ခုနှစ်တွင် ''Daemonologie'' (မိစ္ဆာဗေဒ) အမည်ရှိ ကျမ်းစာတစ်စောင်ကို ရေးသားခဲ့သည်။ ၎င်းကျမ်းစာသည် စုန်းကဝေအတတ် လုပ်ဆောင်မှုများကို ဆန့်ကျင်ထားပြီး ရှေးဟောင်းရှိတ်စပီးယား၏ ''Macbeth'' (မက္ကဘတ်) ပြဇာတ်အတွက် နောက်ခံအချက်အလက်များကို ပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စုန်းမဟု စွပ်စွဲခံရသော အမျိုးသမီးများကို ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်ရာတွင် ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ကြီးကြပ်ခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၅၉၉ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် သူ၏ အမြင်များမှာ ပိုမိုဝေဖန်ပိုင်းခြားတတ်လာပြီး သံသယစိတ် ရှိလာခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် သူ၏သားတော် ဟင်နရီမင်းသားထံသို့ အင်္ဂလန်နိုင်ငံမှနေ၍ ရေးသားခဲ့သော ပေးစာတစ်စောင်တွင် ဘုရင်က - "ဟိုကောင်မလေးရဲ့ ဟန်ဆောင်လိမ်ညာမှုကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့တဲ့အတွက် ဝမ်းမြောက်ပါတယ်။ မင်းဟာ အဲဒီလို လိမ်ညာမှုတွေကို ဖော်ထုတ်ရာမှာ ငါ့ရဲ့ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံနိုင်တဲ့သူ ဖြစ်ပါစေလို့ ဘုရားသခင်ထံ ဆုတောင်းပါတယ်။ ... အခုခေတ်မှာ ဖြစ်ပျက်နေတဲ့ တန်ခိုးပြာဋိဟာရ အများစုဟာ လှည့်စားမှုတွေသာ ဖြစ်နေတတ်တာမို့ စွပ်စွဲချက်တွေကို ယုံကြည်တဲ့နေရာမှာ တရားသူကြီးတွေ ဘယ်လောက်အထိ သတိထားသင့်တယ်ဆိုတာ မင်းမြင်နိုင်ပါတယ်" ဟု ရေးသားချီးမွမ်းခဲ့သည်။ === ကုန်းမြင့်ဒေသနှင့် ကျွန်းစုများအရေး === ၁၄၉၃ ခုနှစ်တွင် စကော့တလန်ဘုရင် စတုတ္ထမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင် က အနောက်ဘက်ကျွန်းစုများ၏ အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာ ကို အဓမ္မဖျက်သိမ်းခဲ့ခြင်းကြောင့် အနောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းဒေသတွင် ရုန်းရင်းဆန်ခတ် အခြေအနေများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ် (၄) သည် ဟက်ဘရိုက်စ်ကျွန်းစု ၏ စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းထားသော စစ်အင်အားကို နှိမ်နင်းနိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ သူနှင့် သူ့နောက်တက်သည့် ဘုရင်များသည် အစားထိုး အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်သစ်တစ်ခု ပံ့ပိုးပေးရန် ဆန္ဒ သို့မဟုတ် စွမ်းဆောင်ရည် မရှိခဲ့ကြပေ။ ထို့ကြောင့် ၁၆ ရာစုကို ''linn nan creach'' ဟုခေါ်သည့် "လုယက်တိုက်ခိုက်မှုများပြားသောခေတ်" ဟု သိကြသည်။ ထို့ပြင် ဘာသာရေးပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု (Reformation) ၏ သက်ရောက်မှုများသည် ဂေလစ်စကားပြောဒေသ သို့ ရောက်ရှိရန် နှေးကွေးခဲ့သဖြင့်၊ ဤဒေသနှင့် ဗဟိုချက်မနိုင်ငံရေးထိန်းချုပ်ရာဒေသ အကြားတွင် ဘာသာရေးအရ သပ်လျှိုခွဲခြားသကဲ့သို့ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၅၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပဉ္စမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင် သည် ဟက်ဘရိုက်စ်ကျွန်းစုသို့ လှည့်လည်ခဲ့ပြီး မျိုးနွယ်စုခေါင်းဆောင်များကို ၎င်းနှင့်အတူ လိုက်ပါရန် အတင်းအကျပ်စေခိုင်းခဲ့သဖြင့် ခေတ္တမျှ ငြိမ်းချမ်းသွားခဲ့သော်လည်း၊ မကြာမီ မျိုးနွယ်စုများအကြား ပြန်လည်ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ် (၆) အုပ်ချုပ်ချိန်အတွင်း၌မူ ဟက်ဘရိုက်စ်ကျွန်းစုသားများကို စကော့တလန် ခရစ်ယာန်ဘာသာနှင့် နိုင်ငံတော်၏ မွေးဖွားရာအခြေခံမြေအဖြစ် မရှုမြင်တော့ဘဲ ဥပဒေမဲ့ရိုင်းစိုင်းသူများအဖြစ် သရုပ်ဖော်ခဲ့ကြသည်။ တရားဝင်စာရွက်စာတမ်းများတွင် ကုန်းမြင့်ဒေသ (Highlands) ရှိ လူမျိုးစုများကို "ဘုရားသခင်ကို ကြောက်ရွံ့ရိုသေခြင်းနှင့် သိနားလည်ခြင်းကင်းမဲ့သူများ" နှင့် "ရိုင်းစိုင်းအောက်တန်းကျသော ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှု အမျိုးမျိုး" ကို ပြုလုပ်တတ်သူများအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ် (၄) နှင့် ဂျိမ်းစ် (၅) တို့ ကောင်းစွာပြောဆိုနိုင်ခဲ့ကြသော "ဂေလစ်ဘာသာစကား" (Gaelic language) ကို ဂျိမ်းစ် (၆) ခေတ်တွင် "အားစ်" (Erse) သို့မဟုတ် အိုင်းရစ်ရှ်ဘာသာစကားဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြပြီး ၎င်းစကားမှာ မွေးရာပါမဟုတ်ဘဲ သူစိမ်းပြင်ပစကားဖြစ်သည်ဟူသော သဘောကို သက်ရောက်စေခဲ့သည်။ လွှတ်တော်က ဂေလစ်ဘာသာစကားသည် ကုန်းမြင့်ဒေသသားများ၏ အပြစ်အနာအဆာများအတွက် အဓိကအကြောင်းရင်းဖြစ်သည်ဟု ဆုံးဖြတ်ကာ ၎င်းဘာသာစကားကို ပယ်ဖျက်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့သော နောက်ခံအခြေအနေများကြောင့် ၁၅၉၈ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ် (၆) သည် "ဖိုက်ဖ်ဒေသမှ အမျိုးကောင်းသား စွန့်စားသူများ" (Gentleman Adventurers of Fife) အား "အလွန်ရိုင်းစိုင်းလှသော လူးဝစ်ကျွန်း" (Isle of Lewis) ကို ယဉ်ကျေးအောင်လုပ်ဆောင်ရန် အခွင့်အာဏာ ပေးခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က နယ်သစ်တည်သူများသည် ဒေသခံများနှင့် "သဘောတူညီချက်အရ" မဟုတ်ဘဲ "၎င်းတို့ကို အမြစ်ပြတ်ချေမှုန်းခြင်းဖြင့်" လုပ်ဆောင်ရမည်ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ စတိုနိုဝေး (Stornoway) သို့ ၎င်းတို့ ဆိုက်ရောက်ချိန်တွင် ကနဦး၌ အဆင်ပြေခဲ့သော်လည်း၊ မာဒေါ့ခ် မက်လောက်ဒ် (Murdoch MacLeod) နှင့် နေးလ် မက်လောက်ဒ် (Neil MacLeod) တို့ ဦးဆောင်သော ဒေသခံတပ်များ၏ တိုက်ထုတ်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ နယ်သစ်တည်သူများသည် ၁၆၀၅ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယအကြိမ် ထပ်မံကြိုးပမ်းခဲ့သော်လည်း ထိုရလဒ်အတိုင်းပင် ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ၁၆၀၇ ခုနှစ်တွင် ပြုလုပ်သော တတိယအကြိမ် ကြိုးပမ်းမှုမှသာ ပိုမိုအောင်မြင်မှု ရရှိခဲ့သည်။ ၁၆၀٩ ခုနှစ်တွင် "အိုင်အိုနာ ပြဌာန်းချက်များ" (Statutes of Iona) ကို ဥပဒေအဖြစ် ပြဌာန်းခဲ့ပြီး၊ ၎င်းဥပဒေအရ မျိုးနွယ်စုခေါင်းဆောင်များသည် ကုန်းမြင့်ဒေသရှိ ခရစ်ယာန်ဂိုဏ်းအုပ်နယ်မြေများအတွက် ပရိုတက်စတင့်ဓမ္မဆရာများကို ထောက်ပံ့ရန်၊ လှည့်လည်တေးဆိုသူ (Bards) များကို ဥပဒေပြင်ပအဖြစ် သတ်မှတ်ရန်၊ ၎င်းတို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်များအတွက် အဖြေပေးရန် အက်ဒင်ဗာရာမြို့သို့ ပုံမှန်အစီရင်ခံရန်နှင့် ၎င်းတို့၏ ထီးမွေနန်းမွေဆက်ခံမည့်သူများကို အင်္ဂလိပ်စကားပြော ပရိုတက်စတင့်ကျောင်းများတွင် ပညာသင်ကြားစေရန် စကော့တလန်အောက်ပိုင်းဒေသ (Lowland Scotland) သို့ စေလွှတ်ရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် "ဂေလစ်ဘာသာစကားကို အမြစ်ပြတ်ချေမှုန်းရန်၊ ၎င်း၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုကို ဖျက်ဆီးရန်နှင့် ၎င်းကို ထိန်းသိမ်းထားသူများကို နှိပ်ကွပ်ရန် အတိအကျ ရည်ရွယ်ထားသော" လုပ်ငန်းစဉ်ကြီး စတင်ခဲ့လေသည်။ မြောက်ဘက်ကျွန်းစုများတွင်မူ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ တစ်ဝမ်းကွဲတော်စပ်သူ အော့ကနီနယ်စား ပက်ထရစ် စတူးဝပ် (Patrick Stewart, Earl of Orkney) က အိုင်အိုနာပြဌာန်းချက်များကို ဆန့်ကျင်ခဲ့သောကြောင့် အကျဉ်းချခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ သူ၏ လင်မယားမမြောက်ဘဲ မွေးဖွားသောသား ရောဘတ်သည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို မအောင်မြင်သော ပုန်ကန်မှုတစ်ခု ပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် နယ်စားကြီးနှင့် ၎င်း၏သားဖြစ်သူတို့မှာ ကြိုးပေးကွပ်မျက်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ၎င်းတို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှုမြေယာများကို သိမ်းယူခဲ့ပြီး အော့ကနီ (Orkney) နှင့် ရှက်တလန် (Shetland) ကျွန်းစုများကို ဘုရင်နိုင်ငံတော်ပိုင်အဖြစ် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ == '''ဘုရင်စနစ် သီအိုရီ''' == ၁၅၉၇-၉၈ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ''The True Law of Free Monarchies'' (လွတ်လပ်သော ဘုရင်စနစ်များ၏ မှန်ကန်သောဥပဒေ) နှင့် ''Basilikon Doron'' (တော်ဝင်လက်ဆောင်) ကျမ်းစာများကို ရေးသားခဲ့ပြီး ၎င်းကျမ်းများတွင် ဘုရင်စနစ်အတွက် ဓမ္မပညာဆိုင်ရာ အခြေခံအချက်ကို အကျိုးအကြောင်းပြ ဆွေးနွေးထားသည်။ ''True Law'' (မှန်ကန်သောဉပဒေ) ကျမ်းတွင် သူက "ဘုရင်တို့၏ တရားဝင်သော နတ်ပေးအာဏာ" (Divine right of kings) ကို ချပြခဲ့ပြီး၊ ကျမ်းစာလာ အကြောင်းပြချက်များအရ ဘုရင်များသည် အခြားသော လူသားများထက် ပိုမိုမြင့်မြတ်သော သတ္တဝါများဖြစ်သည်ဟု ရှင်းလင်းထားသော်လည်း "အမြင့်ဆုံးထိုင်ခုံသည် ထိုင်ရန်အချောချောဆုံး (အန္တရာယ်အရှိဆုံး) ဖြစ်သည်" ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ထိုစာတမ်းက အကြွင်းမဲ့အာဏာပိုင် ဘုရင်စနစ်သီအိုရီကို တင်ပြထားပြီး ဘုရင်တစ်ပါးသည် တော်ဝင်အထူးအာဏာဖြင့် ဥပဒေသစ်များကို ပြဌာန်းနိုင်သော်လည်း ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် ဘုရားသခင်ကိုလည်း ရိုသေဂရုစိုက်ရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ အကယ်၍ မိုက်မဲသောဘုရင်များကို အပြစ်ပေးရန် လိုအပ်ပါက ဘုရားသခင်က "မိမိအလိုရှိရာ ကပ်ဆိုးဒဏ်ချက်များကို ဖန်တီးနှိပ်ကွပ်လိမ့်မည်" ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ''Basilikon Doron'' (တော်ဝင်လက်ဆောင်) ကျမ်းကိုမူ အသက်လေးနှစ်အရွယ် ဟင်နရီမင်းသားအတွက် လမ်းညွှန်စာအုပ်အဖြစ် ရေးသားခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ဘုရင်အဖြစ် အုပ်ချုပ်ရေးအတွက် ပိုမိုလက်တွေ့ကျသော လမ်းညွှန်ချက်များကို ပေးထားသည်။ ဤလက်ရာသည် အလွန်အရေးအသားကောင်းမွန်ပြီး ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ စကားပြေအရေးအသားများထဲတွင် အကောင်းဆုံးနမူနာတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ပါလီမန်လွှတ်တော်များကို ဘုရင်၏ "အဓိကတရားရုံး" မျှသာဟု နားလည်ထားသော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အယူအဆက အင်္ဂလန်အောက်လွှတ်တော် (House of Commons) နှင့် နောက်ပိုင်းတွင် ကြုံတွေ့ရမည့် အခက်အခဲများကို ကြိုတင်အရိပ်အယောင် ပြနေခဲ့သည်။ သူက ဟင်နရီမင်းသားအား "ဥပဒေသစ်များ ပြဌာန်းရန် အလွန်တရာ လိုအပ်မှလွဲ၍ ပါလီမန်များကို မခေါ်ယူပါနှင့်၊ ထိုသို့ လိုအပ်ခြင်းမျိုးကလည်း ဖြစ်ခဲလှသည်" ဟု လမ်းညွှန်ခဲ့သည်။ ''True Law'' ကျမ်းတွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က ပဒေသီယယ်ရှင်ဘုရင်တစ်ပါးသည် မိမိ၏ လက်အောက်ခံနယ်မြေကို ပိုင်ဆိုင်သကဲ့သို့ တိုင်းပြည်ကို ပိုင်ဆိုင်သည်ဟု အခိုင်အမာဆိုထားသည်။ အကြောင်းမှာ ဘုရင်များသည် "မည်သည့် လူတန်းစား အဆင့်အတန်း သို့မဟုတ် ပါလီမန်များ မပေါ်ပေါက်မီ၊ ဥပဒေများ မပြဌာန်းမီကတည်းက ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ အစပိုင်းတွင် ဘုရင်များသာ အလုံးစုံပိုင်ဆိုင်သော မြေယာများကို ၎င်းတို့က ခွဲဝေပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဘုရင်များသည် ဥပဒေများကို ဖန်တီးသူများနှင့် စတင်သူများဖြစ်ပြီး၊ ဥပဒေများက ဘုရင်များကို ဖန်တီးခဲ့ခြင်းမဟုတ်ကြောင်း မလွဲမသွေ သက်ရောက်နေပါသည်" ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ == '''စာပေနှင့် ပြဇာတ်အနုပညာကို အားပေးချီးမြှောက်မှု''' == ၁၅၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှင့် ၁၅၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် မိမိ၏ မွေးရပ်မြေမှ စာပေအနုပညာကို မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ သူသည် ၁၅၈၄ ခုနှစ်၊ အသက် ၁၈ နှစ်အရွယ်တွင် ''Some Rules and Cautions to be Observed and Eschewed in Scottish Prosody'' (စကော့တလန် ကဗျာလင်္ကာစပ်နည်းတွင် လိုက်နာရန်နှင့် ရှောင်ကြဉ်ရန် စည်းကမ်းချက်များနှင့် သတိပေးချက်အချို့) ဟူသော ကျမ်းစာကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ကဗျာရေးဖွဲ့နည်း လမ်းညွှန်စာအုပ်ဖြစ်သလို၊ ဉာဏ်သစ်အလင်းခေတ် ၏ အခြေခံမူများကို အသုံးချ၍ မိမိ၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော စကော့ဘာသာစကား ၏ ကဗျာရိုးရာဓလေ့ကို ဖော်ပြထားခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် သူသည် စာပေနှင့် ဂီတပညာရပ် နှစ်ခုစလုံး ဆက်စပ်နေသည်ဟု ရှုမြင်သဖြင့် ဂီတသင်ကြားမှုကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန်နှင့် မြှင့်တင်ရန်အတွက် ဥပဒေကြောင်းအရ ပြဌာန်းချက်များကို လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ သူ၏ အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ပြဌာန်းခဲ့သော အက်ဥပဒေတစ်ခုတွင် စကော့တလန်မြို့ပြ များအနေဖြင့် တေးဂီတကျောင်း များတွင် ဂီတသင်ကြားမှုကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန်နှင့် ထောက်ပံ့ကူညီရန် တိုက်တွန်းထားသည်။ ဤရည်မှန်းချက်များကို ပိုမိုအောင်မြင်စေရန်အတွက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် နောင်တွင် ဝေဖန်ရေးသမားများက "ကက်စတေးလျန်း ဝိုင်းတော်သားများ" ) ဟု ခေါ်ဆိုကြမည့် စကော့တလန် ဂျကိုဘီယံ နန်းတွင်းကဗျာဆရာများနှင့် ဂီတပညာရှင်များ အစုအဖွဲ့၏ နာယကအဖြစ်လည်းကောင်း၊ အကြီးအကဲအဖြစ်လည်းကောင်း ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့တွင် ဝီလျံ ဖောင်လာ နှင့် ဘုရင်၏ အကြိုက်ဆုံးဖြစ်သူ အလက်ဇန္ဒား မွန်ဂိုမေရီ တို့ အပါအဝင် အခြားသူများ ပါဝင်ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကိုယ်တိုင်သည်လည်း ကဗျာဆရာတစ်ဦးဖြစ်ပြီး ၎င်းအဖွဲ့၏ လက်တွေ့ကဗျာရေးဖွဲ့နေသော အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံရခြင်းကို ဝမ်းမြောက်ဂုဏ်ယူခဲ့သည်။ ၁၅၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းသို့ ရောက်သောအခါ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အင်္ဂလန်ထီးနန်းကို ဆက်ခံရန် အလားအလာ ပိုမိုများပြားလာခြင်းကြောင့် မိခင်စကော့တလန်၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုကို အလေးထားမှုမှာ အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ လျော့နည်းသွားခဲ့သည်။ ဝီလျံ အလက်ဇန္ဒားနှင့် အခြားသော နန်းတွင်းကဗျာဆရာများသည် ၎င်းတို့၏ ရေးသားမှု ဘာသာစကားကို အင်္ဂလိပ်ဆန်အောင် စတင်ပြောင်းလဲခဲ့ကြပြီး ၁၆၀၃ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ဘုရင်နှင့်အတူ လန်ဒန်မြို့သို့ လိုက်ပါသွားခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စာပေလောကတွင် ကိုယ်တိုင်တက်ကြွစွာ ပါဝင်သူနှင့် နာယကတစ်ဦးအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ရှုထောင့်ပေါင်းစုံမှကြည့်လျှင် အင်္ဂလိပ်ဉာဏ်သစ်အလင်းခေတ် ကဗျာနှင့် ပြဇာတ်အနုပညာအတွက် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုပေးနိုင်ခဲ့သည့် ထူးခြားသောအရှိန်အဝါရှိသူတစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ သူ၏ လက်ထက်တွင် ထိုအနုပညာရပ်များသည် အမြင့်ဆုံးအဆင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သူ၏ဘိုးဘေးဖြစ်သူ စကော့တလန်ဘုရင် ဂျိမ်းစ် (၁) အပါအဝင် စကော့တလန်ရိုးရာ မြင့်မားသောအရေးအသား စတိုင်များကို အားပေးချီးမြှောက်မှုမှာမူ ဘေးဖယ်ခြင်း ခံလိုက်ရသည်။ ၁၅၉၉ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပြဇာတ်အနုပညာကို အားပေးထောက်ခံကြောင်း ခိုင်မာသော အရိပ်အယောင်တစ်ခုကို ပြသခဲ့သည်။ သူသည် ပြုပြင်ပြောင်းလဲထားသော စကော့တလန်အသင်းတော် ၏ ကန့်ကွက်မှုများကို ပယ်ချကာ အင်္ဂလိပ်ပြဇာတ်အဖွဲ့တစ်ဖွဲ့အတွက် အက်ဒင်ဗာရာမြို့၏ High Street လမ်းမကြီးအလွန်တွင် ပြဇာတ်ရုံတစ်ခု ပံ့ပိုးပေးရမည်ဟု အတင်းအကျပ် အမိန့်ချမှတ်ခဲ့သည်။ == '''အင်္ဂလန်ထီးနန်းကို ဆက်ခံခြင်း''' == ၁၆၀၁ ခုနှစ်မှစ၍ အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီး၏ ဘဝနောက်ဆုံးနှစ်များတွင် အင်္ဂလိပ်နိုင်ငံရေးသမားအချို့—အထူးသဖြင့် သူမ၏ အဓိကဝန်ကြီး ရောဘတ် ဆီစီလ်—သည် ထီးနန်းဆက်ခံမှု ချောမွေ့အဆင်ပြေစေရန်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်သောအားဖြင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်နှင့် လျှို့ဝှက်စာပေးစာယူ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဘုရင်မကြီး ကွယ်လွန်ခါနီးအချိန် ဖြစ်သော ၁၆၀၃ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဆီဆင်လ်သည် အင်္ဂလန်ထီးနန်းဆက်ခံမည့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ကြေညာချက်မူကြမ်းကို ပေးပို့ခဲ့သည်။ အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီးသည် မတ်လ ၂၄ ရက် မိုးသောက်ယံအချိန်တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်းနေ့ နှောင်းပိုင်းတွင်ပင် လန်ဒန်မြို့၌ ဂျိမ်းစ်အား အင်္ဂလန်ဘုရင်အဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။ ဧပြီလ ၅ ရက်နေ့တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် လန်ဒန်သို့ သွားရောက်ရန် အက်ဒင်ဗာရာမြို့မှ ထွက်ခွာခဲ့ပြီး သုံးနှစ်တစ်ကြိမ် ပြန်လာပါမည်ဟု ကတိပြုခဲ့သော်လည်း (ထိုကတိကို သူ မတည်ခဲ့ပါ)၊ တောင်ဘက်သို့ ဖြည်းညှင်းစွာ ခရီးဆက်ခဲ့သည်။ လမ်းခရီးတစ်လျှောက်ရှိ ဒေသခံမှူးမတ်များက သူ့ကို ခမ်းနားကြီးကျယ်စွာ ဧည့်ခံကျွေးမွေးခဲ့ကြပြီး၊ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် သူ၏နယ်မြေအသစ်နှင့် လက်အောက်ခံပြည်သူများ၏ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုကို အံ့သြမှင်တက်ခဲ့ကာ မိမိကိုယ်မိမိ "ကျောက်ဆောင်ကုတင်ကို စွန့်ပြီး ထူထဲအိစက်တဲ့ ကြက်မွှေးမွေ့ရာနဲ့ လဲလှယ်လိုက်ရသလိုပဲ" ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီး၏ သင်္ဂြိုဟ်ပွဲအပြီး ကိုးရက်အကြာဖြစ်သော မေလ ၇ ရက်နေ့တွင် မြို့တော်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ သူ၏ လက်အောက်ခံပြည်သူအသစ်များသည် ထီးနန်းဆက်ခံမှုကြောင့် တိုင်းပြည်အတွင်း ဆူပူအုံကြွမှု သို့မဟုတ် ပြင်ပကျူးကျော်မှုများ မဖြစ်ပွားခဲ့သည့်အတွက် စိတ်သက်သာရာရကာ ဘုရင်သစ်ကို ဖူးမြော်ရန် တိုးဝှေ့လာခဲ့ကြသည်။ လန်ဒန်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် သူသည် လာရောက်ကြည့်ရှုကြသော လူအုပ်ကြီး၏ ဝိုင်းဝန်းအုံခဲခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အင်္ဂလန်နန်းတက်ပွဲ အခမ်းအနားကို ၁၆၀၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ဝက်စ်မင်စတာဘုရားရှိခိုးကျောင်း ၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ သို့သော် ပလိပ်ရောဂါကူးစက်ပြန့်ပွားမှုကြောင့် ပွဲလမ်းသဘင် ဆင်နွှဲမှုများကို ကန့်သတ်ခဲ့ရသည်။ သောမတ်စ် ဒက်ကာ နှင့် ဘန် ဂျွန်ဆင် ကဲ့သို့သော ပြဇာတ်ကဗျာဆရာများက ခမ်းနားထည်ဝါသော ပုံဆောင်ခိုင်းနှိုင်းချက်များဖြင့် စီစဉ်တင်ဆက်သည့် လန်ဒန်မြို့သို့ တော်ဝင်ဝင်ရောက်ခြင်း အခမ်းအနားကိုမူ ၁၆၀၄ ခုနှစ် မတ်လ ၁၅ ရက်နေ့သို့ ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့ရသည်။ ဒက်ကာက ထိုမြင်ကွင်းကို "လမ်းမတွေပေါ်မှာ လူတွေနဲ့ ချင်းချင်းထပ်နေပြီး၊ အဖိုးတန်ကုန်ပစ္စည်းတွေနေရာမှာ ကလေးတွေကို ဆိုင်ခန်းတွေလို ခင်းကျင်းထားသလိုပဲ၊ ပွင့်ဟနေတဲ့ ပြတင်းပေါက်မှန်မှန်သမျှမှာလည်း အမျိုးသမီးတွေနဲ့ ပြည့်နှက်နေတယ်" ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ဆက်ခံခဲ့သည့် အင်္ဂလန်ဘုရင်နိုင်ငံတော်တွင် စိန်ခေါ်မှုပြဿနာများ ရှိနေခဲ့သည်။ ကုန်သွယ်မှု လက်ဝါးကြီးအုပ်မှုများနှင့် အခွန်အတုပ်ကြီးလေးမှုများကြောင့် ပြည်သူများအကြား မကျေနပ်မှုများ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဖြစ်ပေါ်နေပြီး၊ အိုင်ယာလန်နိုင်ငံအတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော စစ်ပွဲစရိတ်များသည်လည်း အစိုးရအဖွဲ့အတွက် ကြီးလေးသော ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး ဖြစ်လာခဲ့ကာ ထိုအချိန်တွင် အစိုးရ၌ စတာလင်ပေါင် ၄၀၀,၀၀၀ မျှ အကြွေးတင်ရှိနေခဲ့သည်။ == '''အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် စတင်စိုးစံခြင်းနှင့် ဂရိတ်ဗြိတိန်ဘုရင်''' == ထီးနန်းဆက်ခံမှုမှာ ချောမွေ့ပုံရပြီး ပြည်သူများ၏ သောင်းသောင်းဖျဖျ ကြိုဆိုမှုကို ရရှိခဲ့သော်လည်း ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အင်္ဂလန်တွင် စတင်စိုးစံသည့် ပထမဆုံးနှစ်၌ပင် လျှို့ဝှက်ကြံစည်မှု နှစ်ခုကို ရင်ဆိုင်ကျော်ဖြတ်ခဲ့ရသည်။ ၎င်းတို့မှာ "ဘိုင်လုပ်ကြံမှု" နှင့် "မိန်းလုပ်ကြံမှု" တို့ဖြစ်ကြပြီး၊ ထိုဖြစ်ရပ်များကြောင့် ဟင်နရီ ဘရွတ်ခ် နှင့် ဝေါ်လ်တာ ရာလေ တို့ အပါအဝင် အခြားသူများ ဖမ်းဆီးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ထံမှ အစိုးရအဖွဲ့ အပြောင်းအလဲသစ်ကို မျှော်လင့်ထားသူများသည် ကနဦးတွင် စိတ်ပျက်ခဲ့ကြရသည်။ အကြောင်းမှာ ဘုရင်သည် ဆီလ်စီနှင့် လျှို့ဝှက်စီစဉ်ထားသည့်အတိုင်း အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီး၏ မင်းတိုင်ပင်အမတ်ဟောင်းများကိုပင် ရာထူး၌ ဆက်လက်ခန့်အပ်ထားခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ သို့သော် မကြာမီမှာပင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ၎င်းအား ရေရှည်ထောက်ခံခဲ့သူ ဟင်နရီ ဟိုးဝပ် နှင့် ၎င်း၏တူဖြစ်သူ သောမတ်စ်ဟောင်းဝပ် တို့အပြင် စကော့တလန် မှူးမတ်ငါးဦးကိုပါ မင်းတိုင်ပင်အမတ်များအဖွဲ့ ထဲသို့ ထည့်သွင်းခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် အုပ်ချုပ်သည့် အစောပိုင်းနှစ်များတွင် အင်္ဂလန်အစိုးရ၏ နေ့စဉ်လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို လျှို့ဝှက်ပါးနပ်သော ဆီဆင်လ် (နောက်ပိုင်းတွင် ဆလစ်ဘာရီနယ်စား ဖြစ်လာသူ) က တင်းကျပ်စွာ စီမံခန့်ခွဲခဲ့သည်။ ၎င်းအား အတွေ့အကြုံရင့်ကျက်ပြီး ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က အဲလ်စ်မီယာနယ်စားနှင့် အဓိပတိ အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သော သောမတ်စ် အက်ဂါတွန် နှင့် တော်ဝင်ဘဏ္ဍာထိန်း အဖြစ် ဆက်လက်တာဝန်ယူခဲ့ပြီး မကြာမီ ဒေါ့ဆက်နယ်စား ဖြစ်လာမည့် သောမတ်စ် ဆက်ခ်ဗီးလ်တို့က ကျွမ်းကျင်စွာ ကူညီပံ့ပိုးပေးခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပိုမိုကြီးမားသော ကိစ္စရပ်များဖြစ်သည့် အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်တို့အကြား ပိုမိုနီးကပ်သော ပေါင်းစည်းမှုစီမံကိန်းနှင့် နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒ ကိစ္စရပ်များအပေါ် အာရုံစိုက်ရန် အချိန်ရခဲ့သလို၊ သူနှစ်သက်သော အပန်းဖြေမှုများ (အထူးသဖြင့် အမဲလိုက်ခြင်း) ကိုလည်း လွတ်လပ်စွာ အချိန်ပေး ခံစားနိုင်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စကော့တလန်နှင့် အင်္ဂလန်တို့၏ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအရ ပေါင်းစည်းမှုကို အခြေခံ၍ ဘုရင်တစ်ပါး၊ ပါလီမန်တစ်ခုနှင့် ဥပဒေတစ်ခုတည်းအောက်တွင် တစ်နိုင်ငံတည်းအဖြစ် တည်ထောင်ရန် ရည်မှန်းချက်ကြီးမားခဲ့သည်။ သို့သော် ထိုအစီအစဉ်သည် အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် စကော့တလန်ပါလီမန် နှစ်ခုစလုံး၏ ဆန့်ကျင်မှုကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က အင်္ဂလန်ပါလီမန်သို့ "ဘုရားသခင်က ငါတို့အားလုံးကို ပင်လယ်တစ်ခုတည်းက ဝန်းရံထားပြီး ၎င်းဘာသာ သဘာဝအရ ခွဲခြား၍မရတဲ့ ကျွန်းတစ်ကျွန်းတည်းပေါ်မှာ အတူတူ ဖန်ဆင်းပေးထားတာ မဟုတ်ဘူးလား" ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၆၀၄ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် အောက်လွှတ်တော်က ဥပဒေကြောင်းအရ အကြောင်းပြချက်များဖြင့် သူ့ကို "ဂရိတ်ဗြိတိန်ဘုရင်"ဟု ဘွဲ့တော်ခံယူရန် တောင်းဆိုမှုကို ငြင်းဆန်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၁၆၀၄ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် သူသည် "အင်္ဂလန်ဘုရင်" နှင့် "စကော့တလန်ဘုရင်" ဟူသော ဘွဲ့များအစား "ဂရိတ်ဗြိတိန်ဘုရင်" ဟူသော ဘွဲ့တော်ကို ကိုယ်တိုင် ပြောင်းလဲခံယူခဲ့သည်။ ဖရန်စစ် ဘေကွန် က ဘုရင်အနေဖြင့် ထိုဘွဲ့စတိုင်ကို "မည်သည့် ဥပဒေကြောင်းအရ အရေးယူဆောင်ရွက်မှု၊ စာချုပ်စာတမ်း သို့မဟုတ် အာမခံချက်" များတွင်မှ အသုံးပြု၍မရကြောင်း သတိပေးခဲ့ပြီး ထိုဘွဲ့ကို အင်္ဂလိပ်ဥပဒေများတွင် အသုံးမပြုခဲ့ကြပေ။ သို့သော် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စကော့တလန်ပါလီမန်အား ထိုဘွဲ့ကို မဖြစ်မနေ အသုံးပြုစေခဲ့ပြီး ၎င်းကို တိုင်းပြည်နှစ်ခုစလုံး၏ အမိန့်ကြေညာချက်များ၊ ဒင်္ဂါးပြားများ၊ ပေးစာများနှင့် စာချုပ်စာတမ်းများတွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒတွင်မူ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပိုမိုအောင်မြင်မှု ရရှိခဲ့သည်။ စပိန်နိုင်ငံနှင့် မည်သည့်အခါကမျှ စစ်မဖြစ်ခဲ့ဖူးသောကြောင့် သူသည် ရေရှည်ဖြစ်ပွားနေသည့် အင်္ဂလိပ်-စပိန်စစ်ပွဲကို အဆုံးသတ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ပြီး၊ Robert Cecil နှင့် ယခုအခါ နော့သမ်ပတန်နယ်စား ဖြစ်လာသူ ဟင်နရီဟောင်းဝပ် တို့ ပါဝင်သည့် သံတမန်အဖွဲ့၏ ကျွမ်းကျင်သော စေ့စပ်ညှိနှိုင်းမှုများကြောင့် ၁၆၀၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် နိုင်ငံနှစ်ခုအကြား ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးနိုင်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ထိုစာချုပ်ကို ဂုဏ်ပြုသည့်အနေဖြင့် ခမ်းနားကြီးကျယ်သော မိတ်ဆုံစားပွဲတစ်ခုကို တည်ခင်းဧည့်ခံခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အင်္ဂလန်ရှိ ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များအတွက် လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့်ရရှိရေးသည် စပိန်မူဝါဒ၏ အဓိကရည်မှန်းချက်အဖြစ် ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သဖြင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်အတွက် အမြဲတစေ အကျပ်ရိုက်စရာ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ သူသည် ပြည်ပတွင် ကက်သလစ်များကို နှိပ်ကွပ်သူအဖြစ် သံသယဝင်ခြင်းခံရပြီး၊ ပြည်တွင်း၌မူ မင်းတိုင်ပင်အမတ်များအဖွဲ့က ကက်သလစ်များအပေါ် ပိုမိုတင်းကျပ်စွာ ကိုင်တွယ်ရန် တိုက်တွန်းခြင်းကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ == '''ဂန်းပါဝါဒါ လုပ်ကြံမှု''' == ၁၆၀၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၄ ရက်မှ ၅ ရက်သို့ ကူးပြောင်းသော ညအချိန် (ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ပထမဆုံး အင်္ဂလိပ်ပါလီမန် ဒုတိယအကြိမ်မြောက် ညီလာခံ ဖွင့်လှစ်မည့် အကြိုည) တွင် ပါလီမန်အဆောက်အအုံ၏ မြေအောက်ခန်းအတွင်း၌ အစိုးရကို ဆန့်ကျင်သူ ကက်သလစ်ဘာသာဝင် '''ဂိုင်း ဖော့ခ်စ်''' ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဖော့ခ်စ်သည် နောက်တစ်နေ့တွင် ပါလီမန်အဆောက်အအုံကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးရန်အတွက် ယမ်းစည် ၃၆ စည်နှင့် မလှမ်းမကမ်းတွင်ရှိသော ထင်းပုံကြီးကို စောင့်ကြပ်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အဆိုအရ ၎င်းလုပ်ရပ်သည် "ငါ့တစ်ဦးတည်း သို့မဟုတ် ငါ့ဇနီးနဲ့ ငါ့ရဲ့သားသမီးတွေတင်မကဘဲ နိုင်ငံတော်တစ်ခုလုံးရဲ့ ယန္တရားကြီးတစ်ခုလုံးကို" ပျက်စီးစေရန် ရည်ရွယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤတုန်လှုပ်ချောက်ချားဖွယ် "ဂန်းပါဝါဒါ လုပ်ကြံမှု" ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဘုရင်နှင့် သားတော်များ ဘေးကင်းခဲ့သည့်အတွက် တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် စိတ်သက်သာရာရမှုနှင့် ဝမ်းမြောက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဆလစ်ဘာရီနယ်စားသည် ဤအခြေအနေကို အသုံးချကာ အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီး လက်ထက်ကထက်ပင် ပိုမိုများပြားသော အခွန်ဘဏ္ဍာငွေများကို ပါလီမန်ထံမှ တောင်းခံရယူနိုင်ခဲ့သည်။ ထိုမအောင်မြင်သော ကြံစည်မှုတွင် ပါဝင်ပတ်သက်သူ ဂိုင်းဖော့ခ်စ်နှင့် အခြားသူများမှာ ကွပ်မျက်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ == '''ဘုရင်နှင့် ပါလီမန်''' == ဂန်းပါဝါဒါလုပ်ကြံမှုအပြီးတွင် ဘုရင်နှင့် ပါလီမန်အကြား ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုမှာ ထူးခြားသော ဖြစ်ရပ်တစ်ခုသာ ဖြစ်ခဲ့ပြီး အမြဲတမ်းမဟုတ်ခဲ့ပေ။ ယင်းအစား ၁၆၀၄ ခုနှစ်က ကျင်းပခဲ့သော ယခင်ပါလီမန်ညီလာခံသည်သာ ဘုရင်နှင့် ပါလီမန် နှစ်ဦးနှစ်ဖက်စလုံး၏ သဘောထားကို တစ်သက်တာလုံး ပုံသွင်းပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကနဦး ကြုံတွေ့ရသည့် အခက်အခဲများသည် တမင်ရန်လိုမှုကြောင့်ထက် အပြန်အလှန် နားလည်မှုလွဲမှားခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၆၀၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၇ ရက်နေ့တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် နိုင်ငံနှစ်ခုလုံးလုံးလျားလျား ပေါင်းစည်းရေး သို့မဟုတ် ဘဏ္ဍာရေးထောက်ပံ့မှုများအတွက် ပါလီမန်၏ ထောက်ခံမှုကို မရရှိခဲ့ပြီးနောက် ဒေါသတကြီးဖြင့် ပါလီမန်ညီလာခံကို ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့သည်။ သူက ညီလာခံပိတ်ပွဲ မိန့်ခွန်းတွင် "ကျေးဇူးတင်စရာ မလိုတဲ့နေရာမှာ ငါ ကျေးဇူးတင်မှာ မဟုတ်ဘူး၊ ငါဟာ လူမိုက်တွေကို ချီးမွမ်းတတ်တဲ့ လူမျိုးမဟုတ်ဘူး ... မင်းတို့ ဘယ်လောက်တောင် အမှားတွေ လုပ်ခဲ့သလဲဆိုတာ မြင်တဲ့အတိုင်းပဲ ... နောင်အနာဂတ်မှာ မင်းတို့ရဲ့ လွတ်လပ်ခွင့်ကို ပိုပြီးတော့ အိန္ဒြေရရနဲ့ သတိထား သုံးစွဲကြဖို့ မျှော်လင့်ပါတယ်" ဟု ခါးခါးသီးသီး ပြောကြားခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ စိုးစံမှု တိုးတက်လာသည်နှင့်အမျှ သူ၏ အစိုးရအဖွဲ့သည် ကြီးထွားလာသော ဘဏ္ဍာရေး ဖိအားများနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ၎င်းမှာ ငွေကြေးဖောင်းပွမှုကြောင့်သာမက ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ နန်းတွင်းအဖွဲ့၏ ဖြုန်းတီးမှုနှင့် ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ မကျွမ်းကျင်မှုများကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်။ ၁၆၁၀ ပြည့်နှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ဆလစ်ဘာရီသည် "မဟာပဋိညာဉ်" ဟု လူသိများသော စီမံကိန်းတစ်ခုကို တင်ပြခဲ့သည်။ ၎င်းအရ ဘုရင်က လိုက်လျောမှု ၁၀ ခု ပြုလုပ်ပေးမည့်အစား ပါလီမန်က ဘုရင်၏ ကြွေးမြီများကို ဆပ်ရန်အတွက် စတာလင်ပေါင် ၆၀၀,၀၀၀ နှင့် နှစ်စဉ် ထောက်ပံ့ကြေး ပေါင် ၂၀၀,၀၀၀ ကို ပေးအပ်ရန် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ထိုသို့ စေ့စပ်ညှိနှိုင်းမှုများသည် အလွန်တရာ အခြေအတင် ဖြစ်ပွားကာ ကြာမြင့်လွန်းလှသဖြင့် နောက်ဆုံးတွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စိတ်ရှည်မှု ကုန်ဆုံးသွားပြီး ၁၆၁၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာ ၃၁ ရက်တွင် ပါလီမန်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ သူက ဆလစ်ဘာရီအား "မင်းရဲ့ အကြီးဆုံးအမှားကတော့ သည်းခြေရည်ထဲကနေ ပျားရည်ထုတ်ဖို့ အမြဲတမ်း မျှော်လင့်နေခဲ့တာပဲ" ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့သော ပုံစံအတိုင်းပင် ၁၆၁၄ ခုနှစ်၏ "လွဲချော်ခဲ့သော ပါလီမန်" ) တွင်လည်း ထပ်မံဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး၊ အောက်လွှတ်တော်က ဘုရင်လိုအပ်သော ငွေကြေးပေးရန် တွန့်ဆုတ်နေခဲ့သဖြင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပါလီမန်သက်တမ်း ကိုးပတ်မျှသာ ရှိသေးချိန်တွင် ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ၁၆၂၁ ခုနှစ်အထိ ပါလီမန်မခေါ်ဘဲ တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး၊ နန်းတွင်းအတွက် ငွေကြေးရှာဖွေစုဆောင်းရာတွင် ကျွမ်းကျင်သော ကုန်သည် လိုင်ယွန်နယ် ခရမ်ဖီးလ်ဒ် ကဲ့သို့သော အရာရှိများကို အသုံးပြုခဲ့ကာ၊ အခြားသော ဝင်ငွေရလမ်းတစ်ခုအနေဖြင့် ဘာရွန်နက် အဆင့်အတန်းနှင့် အခြားသော ဘွဲ့ထူး ဂုဏ်ထူးများကို အသစ်ဖန်တီး၍ ရောင်းချခြင်းဖြင့် ငွေရှာခဲ့သည်။ == '''စပိန်နိုင်ငံနှင့် ထိမ်းမြားရန် ကြိုးပမ်းမှု''' == တော်ဝင်ဝင်ငွေရရှိနိုင်မည့် အခြားလမ်းကြောင်းတစ်ခုမှာ ဝေလမင်းသား '''ချားလ်စ်''' (Charles) နှင့် စပိန်မင်းသမီး '''မာရီယာ အန်နာ''' တို့ ထိမ်းမြားမင်္ဂလာပြုခြင်းမှ ရရှိလာမည့် စပိန်နိုင်ငံ၏ တင်တောင်းပဏ္ဏာ (Dowry) ဖြစ်သည်။ "စပိန်မင်္ဂလာပွဲ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသော ဤမူဝါဒသည် စပိန်နိုင်ငံနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ပြီး စစ်ပွဲစရိတ်များကို ရှောင်ရှားနိုင်မည့် နည်းလမ်းတစ်ခုအဖြစ် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်အတွက် ဆွဲဆောင်မှုရှိခဲ့သည်။ ထိုမင်္ဂလာပွဲကို အမှန်တကယ် လက်ထပ်ပြီးမြောက်အောင် လုပ်ဆောင်ခြင်းဖြင့်ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် စေ့စပ်ညှိနှိုင်းမှုများကို အသက်ဆက်ရှင်အောင် ဆွဲဆန့်ထားခြင်းဖြင့်ဖြစ်စေ ငြိမ်းချမ်းရေးကို ထိရောက်စွာ ထိန်းသိမ်းထားနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ဤအချက်သည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က ထိုစေ့စပ်ညှိနှိုင်းမှုများကို ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုနီးပါး အချိန်ဆွဲခဲ့သည့် အကြောင်းရင်း ဖြစ်နိုင်ပါသည်။ ဤမူဝါဒကို ဟောင်းဝပ်မိသားစုများ နှင့် ကက်သလစ်အမြင်ဘက်သို့ ယိုင်ကြသော အခြားဝန်ကြီးများ၊ သံတမန်များ (၎င်းတို့ကို စုပေါင်း၍ "စပိန်ဂိုဏ်း" - Spanish Party ဟု သိကြသည်) က ထောက်ခံခဲ့ကြသော်လည်း၊ ပရိုတက်စတင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင်မူ အလွန်တရာ သံသယဝင်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ၁၆၁၆ ခုနှစ်တွင် '''ဝေါ်လ်တာ ရာလေ''' အကျဉ်းထောင်မှ လွတ်မြောက်လာသောအခါ၊ သူသည် စပိန်လူမျိုးများနှင့် မည်သည့်တိုက်ပွဲမျှ မဖြစ်ပွားစေရဟု ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ တင်းကျပ်သော ညွှန်ကြားချက်ဖြင့် တောင်အမေရိကသို့ ရွှေရှာဖွေရေးခရီး ထွက်ခွာခဲ့သည်။ သို့သော် ရာလေ၏ စွန့်စားခန်းသည် ကံဆိုးမိုးမှောင်ကျကာ လုံးလုံးလျားလျား ပျက်စီးခဲ့ရပြီး သူ၏သားဖြစ်သူ ဝေါ်လ်တာသည် စပိန်တို့နှင့် တိုက်ပွဲအတွင်း သေဆုံးခဲ့သည်။ ရာလေ အင်္ဂလန်သို့ ပြန်ရောက်လာသောအခါ၊ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က သူ့ကို ကွပ်မျက်စေခဲ့သဖြင့် စပိန်အလိုကျ လိုက်လျောမှုကို ဆန့်ကျင်ကြသော အင်္ဂလိပ်လူထုတစ်ရပ်လုံး အမျက်ဒေါသထွက်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပေါ်ပေါက်လာသော "နှစ်သုံးဆယ်စစ်ပွဲ" ကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ မူဝါဒမှာ ပိုမိုအကျပ်ရိုက်သွားခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် သူ၏ပရိုတက်စတင့် သမက်တော် ဖရက်ဒရစ် (၅)သည် ကက်သလစ် ဧကရာဇ် ဖာဒီနန် (၂) ကြောင့် ဘိုဟီးမီးယားထီးနန်းမှ ဖယ်ရှားခြင်းခံခဲ့ရပြီး၊ စပိန်တပ်များကလည်း ဖရက်ဒရစ်ပိုင်ဆိုင်သော ရိုင်းလန်း နယ်မြေကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဝင်ရောက်ကျူးကျော်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၂၁ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က သမက်တော်ကို ကူညီရန် စစ်ရေးအရ အင်အားစိုက်ထုတ်နိုင်ရေးအတွက် ပါလီမန်ကို ခေါ်ယူလိုက်သောအခါ ပြဿနာများ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ အောက်လွှတ်တော်က ဖရက်ဒရစ်အား ထိရောက်စွာ စစ်ကူပေးနိုင်ရန် မလုံလောက်သော ဘဏ္ဍာငွေများကိုသာ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး၊ တစ်ဖက်တွင်လည်း—အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီး လက်ထက်က စပိန်ရွှေသင်္ဘောများကို ရေတပ်ဖြင့် တိုက်ခိုက်ပြီး ရရှိခဲ့သော အကျိုးအမြတ်များကို သတိရကာ—စပိန်နိုင်ငံကို တိုက်ရိုက်စစ်ကြေညာရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ၁၆၂၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် အက်ဒ်ဝပ် ကို့ခ် ၏ လှုံ့ဆော်မှုကြောင့် အောက်လွှတ်တော်သည် စပိန်နှင့် စစ်ဖြစ်ပွားရေးသာမက ချားလ်စ်မင်းသားအား ပရိုတက်စတင့် အမျိုးသမီးတစ်ဦးနှင့်သာ လက်ထပ်ရန်နှင့် ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး ဥပဒေများကို ပိုမိုတင်းကျပ်စွာ အာဏာတည်စေရန် အသနားခံစာတစ်စောင်ကို ပြုစုခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကမူ ၎င်းတို့အား ဘုရင်၏ အထူးအာဏာ ကိစ္စရပ်များတွင် ဝင်ရောက်မစွက်ဖက်ရန်နှင့် စွက်ဖက်ပါက အပြစ်ပေးခံရမည်ဟု ပြတ်ပြတ်သားသား သတိပေးခဲ့သဖြင့်၊ အောက်လွှတ်တော်အမတ်များက မိမိတို့၏ လွတ်လပ်စွာ ပြောဆိုခွင့် အပါအဝင် ရပိုင်ခွင့်များကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန် ကန့်ကွက်လွှာတစ်စောင်ကို ထုတ်ပြန်ကာ တုံ့ပြန်ခဲ့ကြသည်။ ဘက်ကင်ဟမ်နယ်စားကြီး ဂျော့ဂ်ျ ဗီလီယာစ် နှင့် စပိန်သံအမတ် ဂွန်ဒိုမာနယ်စား တို့၏ တိုက်တွန်းမှုကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ထိုကန့်ကွက်လွှာကို မှတ်တမ်းစာအုပ်ထဲမှ ဆုတ်ဖြဲပစ်ခဲ့ပြီး ပါလီမန်ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ၁၆၂၃ ခုနှစ်အစောပိုင်းတွင် အသက် ၂၂ နှစ်ရှိပြီဖြစ်သော ချားလ်စ်မင်းသားနှင့် ဘက်ကင်ဟမ်တို့သည် မိမိတို့ဘာသာ ဦးဆောင်ကာ စပိန်မင်းသမီး မာရီယာ အန်နာ၏ စိတ်ကို တိုက်ရိုက်ဖမ်းစားနိုင်ရန်အတွက် မည်သူမည်ဝါဖြစ်ကြောင်း ဖုံးကွယ်၍ စပိန်နိုင်ငံသို့ လျှို့ဝှက်ခရီးထွက်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ထိုခရီးစဉ်မှာ မအောင်မြင်သော အမှားတစ်ခုသာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ မင်းသမီး မာရီယာ အန်နာသည် ချားလ်စ်ကို အလွန်မုန်းတီးခဲ့ပြီး၊ စပိန်တို့က ၎င်းတို့အား ပါလီမန်မှ ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး ဥပဒေများကို ပယ်ဖျက်ပေးရန်ဟူသော အချက်အပါအဝင် တင်းကျပ်သော စည်းကမ်းချက်များကို ချပြခဲ့သည်။ စာချုပ်တစ်ခုကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသော်လည်း ချားလ်စ်နှင့် ဘက်ကင်ဟမ်တို့သည် အောက်တိုဘာလတွင် မင်းသမီးကို ခေါ်ဆောင်မလာနိုင်ဘဲ အင်္ဂလန်သို့ ပြန်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး၊ ထိုစာချုပ်ကို ချက်ချင်းပင် စွန့်လွှတ်လိုက်ကြသဖြင့် ဗြိတိန်ပြည်သူများ အလွန်တရာ ဝမ်းမြောက်ခဲ့ကြသည်။ စပိန်ခရီးစဉ်ကြောင့် စိတ်ပျက်သွားခဲ့ကြသော ချားလ်စ်နှင့် ဘက်ကင်ဟမ်တို့သည် ယခုအခါ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ စပိန်မူဝါဒကို ပြောင်းပြန်လှန်လိုက်ကြပြီး ပြင်သစ်နိုင်ငံနှင့် ထိမ်းမြားရန်နှင့် ဟက်ဘ်စ်ဘာ့ဂ် အင်ပါယာကို စစ်ကြေညာရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ လိုအပ်သော ဘဏ္ဍာငွေရှာဖွေရန်အတွက် ၎င်းတို့က ဂျိမ်းစ်ဘုရင်အား အခြားပါလီမန်တစ်ခု ခေါ်ယူရန် နားချခဲ့ကြသဖြင့် ၁၆၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ပါလီမန်ညီလာခံ ကျင်းပခဲ့သည်။ ဤတစ်ကြိမ်တွင်မူ အောက်လွှတ်တော်အတွင်းရှိ ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး အုန်းအုန်းကျွက်ကျွက် သဘောထားများသည် နန်းတွင်းနှင့်ပါ ထပ်တူကျခဲ့ပြီး၊ နန်းတွင်း၏ မူဝါဒထိန်းချုပ်မှုမှာ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ထံမှ ချားလ်စ်နှင့် ဘက်ကင်ဟမ်တို့ထံသို့ ရွှေ့ပြောင်းနေပြီဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဘုရင်အား စစ်ကြေညာရန် ဖိအားပေးခဲ့ကြပြီး စရိတ်ကြီးလေးမှုကို အကြောင်းပြကာ ထိုအစီအစဉ်ကို ဆန့်ကျင်ခဲ့သော တော်ဝင်ဘဏ္ဍာထိန်း ခရမ်ဖီးလ်ဒ် (ယခုအခါ မစ်ဒဲလ်ဆက်စ်နယ်စား ဖြစ်လာသူ) ကို ရာထူးမှ ဖယ်ရှားရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၂၄ ခုနှစ် ပါလီမန်၏ ရလဒ်မှာ မရေမရာဖြစ်ခဲ့သည် - ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စစ်ကြေညာရန် သို့မဟုတ် စစ်စရိတ်ထောက်ပံ့ရန် ငြင်းဆန်နေဆဲဖြစ်သော်လည်း၊ ချားလ်စ်ကမူ အောက်လွှတ်တော်သည် စပိန်နှင့် စစ်ဖြစ်ပွားရေးအတွက် ငွေကြေးထောက်ပံ့ရန် ကတိပြုထားပြီးဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့သည်။ ဤယူဆချက်သည် နောက်ပိုင်းတွင် သူကိုယ်တိုင် စိုးစံသည့်ကာလ၌ ပါလီမန်နှင့် ကြုံတွေ့ရမည့် ပြဿနာများအတွက် အကြောင်းရင်းတစ်ရပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == '''ဘုရင်နှင့် အသင်းတော်''' == ဂန်းပါဝါဒါလုပ်ကြံမှု ဖြစ်ပွားပြီးနောက်၊ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အင်္ဂလိပ် ကက်သလစ်များကို ထိန်းချုပ်ရန် ပြင်းထန်သော အစီအမံများကို ခွင့်ပြုခဲ့သည်။ ၁၆၀၆ ခုနှစ် မေလတွင် ပါလီမန်သည် "ပုပ်ရဟန်းမင်း၏ အမိန့်ကို ငြင်းဆန်သူများဆိုင်ရာ အက်ဥပဒေ" ကို အတည်ပြုခဲ့ပြီး ၎င်းအရ မည်သည့်နိုင်ငံသားကိုမဆို ဘုရင်အပေါ် ပုပ်ရဟန်းမင်း၏ အာဏာသက်ရောက်မှုကို ငြင်းပယ်သည့် "သစ္စာခံခြင်း ကတိသစ္စာ" ကို တောင်းဆိုနိုင်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ထိုကတိသစ္စာကို ခံယူသော ကက်သလစ်များအပေါ် ညှာတာခဲ့ပြီး နန်းတွင်း၌ပင် လျှို့ဝှက်ကက်သလစ်ဘာသာကိုးကွယ်မှု ကို လျစ်လျူရှုပေးခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဟင်နရီဟောင်းဝပ် သည် လျှို့ဝှက်ကက်သလစ်ဘာသာဝင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူ၏ ကွယ်လွန်ခါနီး နောက်ဆုံးလများတွင် ကက်သလစ်အသင်းတော်သို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်ထီးနန်း တက်စကတည်းက ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် မိမိအနေဖြင့် အင်္ဂလန်ရှိ ကက်သလစ်များ၏ ထောက်ပံ့မှုကို လိုအပ်နိုင်သည်ဟု တွေးဆခဲ့သဖြင့်၊ ကက်သလစ်ဘာသာကို လိုလားသူတစ်ဦးဖြစ်သည့် နော့သမ်ဘာလန်နယ်စားကြီး ဟင်နရီ ပါစီ အား မိမိအနေဖြင့် "ငြိမ်ငြိမ်သက်သက်နေပြီး ဥပဒေကို အပေါ်ယံမျှသာ လိုက်နာရိုသေသူ မည်သူ့ကိုမဆို နှိပ်စက်ညှဉ်းပန်းမည်မဟုတ်ကြောင်း" ကတိပြုခဲ့သည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ်၏ "မီလီနရီ အသနားခံစာ" တွင် ပျူရီတန်ဓမ္မဆရာများက အခြားအရာများနှင့်အတူ ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်အဖြစ် အတည်ပြုခြင်း စနစ် ၊ မင်္ဂလာလက်စွပ်များ အသုံးပြုခြင်းနှင့် "ဘုန်းကြီး" ဟူသော ဝေါဟာရကို ဖျက်သိမ်းပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြပြီး၊ ဝတ်ရုံနှင့် ဦးထုပ်များကို ဝတ်ဆင်ခြင်းကိုလည်း မိမိတို့အလိုအလျောက် ရွေးချယ်ခွင့်ပြုရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ကနဦးတွင် စည်းကမ်းချက်များကို တင်းကျပ်စွာ လိုက်နာစေခဲ့သဖြင့် ပျူရီတန်အများစုအကြား နှိပ်ကွပ်ခံရသည်ဟု ခံစားခဲ့ကြရသော်လည်း၊ ဘုရင်၏ စိုးစံမှု သက်တမ်းကြာလာသည်နှင့်အမျှ ရာထူးမှ ထုတ်ပယ်ခြင်းနှင့် ဆိုင်းငံ့ခြင်းများမှာ ရှားပါးလာခဲ့သည်။ ၁၆၀၄ ခုနှစ် "ဟမ်ပတန်ကုတ် ညီလာခံ" ၏ ရလဒ်အနေဖြင့် ပျူရီတန်တို့၏ တောင်းဆိုချက်အချို့ကို ၁၆၀４ ခုနှစ်ထုတ် ဘုံဆုတောင်းစာအုပ် တွင် ထည့်သွင်းပေးခဲ့သော်လည်း အများစုမှာ မကျေနပ်ကြသေးပေ။ ထိုညီလာခံသည် ထိုစဉ်က အသုံးပြုနေကြသော ကွဲပြားသည့် ဘာသာပြန်ဆိုချက်များအကြား အမှားအယွင်းများကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် သမ္မာကျမ်းစာ (Bible) ၏ ဘာသာပြန်ဆိုချက်အသစ်ကို ပြုစုရန် တာဝန်ပေးခဲ့သည်။ နောင်တွင် '''"ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ဗားရှင်း"''' (King James Version သို့မဟုတ် KJV) ဟု လူသိများလာမည့် ထိုကျမ်းစာကို ၁၆၁၁ ခုနှစ်တွင် ပြီးစီးခဲ့ပြီး၊ ၎င်းကို ဂျကိုဘီယံခေတ် စကားပြေအရေးအသား၏ ပြောင်မြောက်လှသော လက်ရာတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကြကာ ယနေ့တိုင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုနေဆဲ ဖြစ်သည်။ စကော့တလန်နိုင်ငံတွင်မူ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စကော့တလန်အသင်းတော် (Kirk) ကို အင်္ဂလိပ်အသင်းတော်နှင့် "အတတ်နိုင်ဆုံး တူညီအောင်" လုပ်ဆောင်ရန်နှင့် ဂိုဏ်းအုပ်စနစ် ကို ပြန်လည်တည်ထောင်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သဖြင့် ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်း များ၏ ပြင်းထန်သော ဆန့်ကျင်မှုကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အင်္ဂလန်ထီးနန်းတက်ပြီးနောက် ၁၆၁၇ ခုနှစ်တွင် စကော့တလန်သို့ တစ်ဦးတည်းသော အကြိမ်အဖြစ် ပြန်လည်ရောက်ရှိခဲ့ပြီး အန်ဂလီကန် ဘာသာရေးထုံးတမ်းများကို အကောင်အထည်ဖော်ရန် မျှော်လင့်ခဲ့သည်။ ဘုရင်၏ ဂိုဏ်းအုပ်များက ၎င်း၏ "ပါ့သ်မြို့၏ ပြဌာန်းချက် ငါးရပ်" ကို နောက်တစ်နှစ်တွင် ကျင်းပသော အထွေထွေညီလာခံ၌ အတင်းအကျပ် အတည်ပြုစေခဲ့သော်လည်း ထိုဆုံးဖြတ်ချက်များကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ကွယ်လွန်ချိန်တွင် စကော့တလန်ရှိ အသင်းတော်မှာ စိတ်ဝမ်းကွဲပြားလျက် ကျန်ရစ်ခဲ့ပြီး ၎င်းသည် သူ၏သားတော်အတွက် နောင်တွင် ကြုံတွေ့ရမည့် ပြဿနာများ၏ ရေသာသောက်မြစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == '''ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဆိုင်ရာ ဆက်ဆံရေးများ''' == ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် သူ၏တစ်သက်တာလုံးတွင် နန်းတွင်းရှိ အမျိုးသားအရာရှိများနှင့် နီးကပ်သော ဆက်ဆံရေးများ ရှိခဲ့သဖြင့် ထိုဆက်ဆံရေးများ၏ တကယ့်သဘောသဘာဝ အစစ်အမှန်နှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းပညာရှင်များအကြား အခြေအတင် ငြင်းခုံစရာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ စကော့တလန်နိုင်ငံတွင် ရှိစဉ်ကမူ အန်း မာရေး သည် ဘုရင်၏ ရွှေထားသော အပျော်အပါးမယား (Mistress) ဖြစ်သည်ဟု လူသိများခဲ့သည်။ သူ အင်္ဂလန်ထီးနန်း တက်ပြီးနောက်တွင်မူ သူ၏ ငြိမ်းချမ်းပြီး ပညာရပ်အပေါ် အာရုံစိုက်သော သဘောထားသည် ယခင် အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီး၏ စစ်လိုလားပြီး မြူဆွယ်တတ်သော အပြုအမူများနှင့် သိသိသာသာ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်နေခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုခေတ်ကာလက ကဗျာတိုတစ်ခုတွင် ''"Rex fuit Elizabeth, nunc est regina Iacobus"'' (အဲလိဇဘတ်က ဘုရင်ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ယခု ဂျိမ်းစ်က ဘုရင်မ ဖြစ်နေသည်) ဟု ပုတ်ခတ်ရေးသားခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိ ရေးသားသူအချို့ကမူ ပထမမြောက် လင်းနော့စ်နယ်စားကြီး အက်စ်မေး စတူးဝပ်၊ ပထမမြောက် ဆမ်းမားဆက်နယ်စား ရော့ဘတ် ကား ၊ နှင့် ပထမမြောက် ဘက်ကင်ဟမ်နယ်စားကြီး ဂျော့ဂ်ျ ဗီလီယာစ် တို့သည် ဘုရင်၏ ချစ်သူများဖြစ်ကြသည်ဟု ကောက်ချက်ချကြသည်။ ဂျွန် အိုဂလန်ဒါ က "ဘုရင်ဂျိမ်းစ်သည် သူ၏မျက်နှာသာပေးခံရသူများ၊ အထူးသဖြင့် ဘက်ကင်ဟမ်နယ်စားကြီးအပေါ်တွင် ကလူမြူဆွယ် အလိုလိုက်နေပုံမျိုးကို မည်သည့် အချစ်ကြီးလှချည်ရဲ့ဆိုတဲ့ လင်ယောက်ျားကမှ မိမိ၏ လှပသောဇနီးအပေါ် ပြုမူတာမျိုး ငါတစ်ခါမျှ မမြင်ဖူးသေးပါ" ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ ဆာ အက်ဒ်ဝပ် ပေတွန် ကလည်း ဘုရင်သည် နယ်စားကြီးအား "အပျော်အပါးမယားတစ်ယောက်လို ဖက်လှဲတကင်း နမ်းရှုံ့လေ့ရှိသည်" ဟု ပြန်ပြောင်းပြောပြခဲ့သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အတွင်း နော့သမ်ပတန်ရှိုင်းယားရှိ အက်ပီသရုပ်ထ်ခန်းမ ကို ခေတ်မီနည်းစနစ်ဖြင့် ပြန်လည်ပြုပြင်မွမ်းမံရာတွင် ယခင်က မသိရှိခဲ့ရသော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်နှင့် ဗီလီယာစ် (ဘက်ကင်ဟမ်) တို့၏ အိပ်ခန်းများကို ချိတ်ဆက်ထားသည့် လျှို့ဝှက်စင်္ကြံလမ်းတစ်ခုကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိ ရေးသားသူ အချို့ကမူ ထိုဆက်ဆံရေးများသည် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဆက်ဆံရေးမဟုတ်ဟု ငြင်းချက်ထုတ်ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ကိုယ်တိုင်ရေးသားခဲ့သော ''Basilikon Doron'' ကျမ်းတွင် ယောက်ျားချင်း ဆက်ဆံခြင်း (Sodomy) ကို "မင်းတို့အနေနဲ့ ကိုယ်ချင်းစာတရားအရ ဘယ်သောအခါမျှ ခွင့်မလွှတ်သင့်တဲ့ ရာဇဝတ်မှုတွေ" ထဲတွင် ထည့်သွင်းဖော်ပြထားပြီး၊ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဇနီးဖြစ်သူ အန်းဘုရင်မသည် အသက်ရှင်သော သားသမီးခုနစ်ဦး မွေးဖွားပေးခဲ့သည့်အပြင် နှစ်ကြိမ် အသေမွေးဖွားခဲ့ပြီး အနည်းဆုံး သုံးကြိမ်ထက်မနည်း ကိုယ်ဝန်ပျက်ကျခဲ့ဖူးသည်။ ထိုခေတ်ကာလက ဟျူးဂတ်နိုး ကဗျာဆရာ သီအိုဖီးလ် ဒီ ဗီအော ကမူ "အင်္ဂလန်ဘုရင်သည် ဘက်ကင်ဟမ်နယ်စားကြီးနှင့် လိင်ဆက်ဆံသည်မှာ လူသိရှင်ကြားပင် ဖြစ်သည်" ဟု မှတ်တမ်းတင် ရေးသားခဲ့သည်။ ဘက်ကင်ဟမ်ကိုယ်တိုင်ကလည်း သူသည် ဘုရင်နှင့် ကုတင်တစ်ခုတည်းတွင် အတူအိပ်ခဲ့ကြောင်း သက်သေပြနိုင်မည့် စာတစ်စောင်ကို နောင်နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာသောအခါ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ထံ ရေးသားခဲ့ရာတွင် - "အရှင်မင်းကြီးသည် အကျွန်ုပ်အား ယခုအချိန်တွင် ... ဖာန်ဟမ် မှာ ရှိစဉ်ကထက် ပို၍ ချစ်ပါသေးသလော၊ ထိုစဉ်က သခင်နှင့် ခွေး (ဘုရင်နှင့် ၎င်း) အကြား ကုတင်ခေါင်းရင်းကိုပင် ရှာမတွေ့နိုင်အောင် ရှိခဲ့သည့် အချိန်ကို အကျွန်ုပ် ဘယ်တော့မှ မေ့မည်မဟုတ်ပါ" ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၇ ရာစု နန်းတွင်းလူနေမှုဘဝ နောက်ခံအခြေအနေအရ ဘက်ကင်ဟမ်၏ စကားလုံးများသည် ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှုကို ဖော်ပြသော်လည်း လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ မဟုတ်ဘဲ အဓိပ္ပာယ် ဝေဝါးလျက်သာ ရှိနေနိုင်ပါသည်။ ထို့ပြင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် လိင်နှစ်မျိုးစလုံးစိတ်ဝင်စားသူ (Bisexual - ကျား၊ မ နှစ်ဦးစလုံးကို စိတ်ဝင်စားသူ) ဖြစ်နိုင်ခြေလည်း ရှိပါသည်။ ၁၆၁၂ ခုနှစ်တွင် ဆလစ်ဘာရီနယ်စား ကွယ်လွန်သွားသောအခါ အာဏာလေဟာနယ်ကို လုယူရန် ကြိုးပမ်းနေကြသူများအကြား ၎င်းအတွက် ဝမ်းနည်းပူဆွေးသူ အလွန်နည်းပါးခဲ့သည်။ ဆလစ်ဘာရီ မကွယ်လွန်မီအချိန်အထိ သူကြီးကြပ်ခဲ့သော အဲလိဇဘတ်ခေတ်က အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားသည် အတော်အတန် ထိရောက်စွာ လည်ပတ်နိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ ၎င်းနောက်ပိုင်းတွင်မူ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အစိုးရအဖွဲ့သည် ကျဆင်းခြင်းနှင့် နာမည်ပျက်ခြင်း အဆင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဆလစ်ဘာရီ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် မိမိကိုယ်တိုင် တိုင်းပြည်၏ အဓိက အစိုးရအဖွဲ့ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် လူကိုယ်တိုင် အုပ်ချုပ်ရန် စိတ်ကူးရခဲ့ပြီး၊ သူ၏ စကော့တလန်လူမျိုး မျက်နှာသာပေးခံရသူ လူငယ်လေး ရော့ဘတ် ကား အား ဆလစ်ဘာရီ၏ တာဝန်ဟောင်း အတော်များများကို လွှဲအပ်လုပ်ကိုင်စေခဲ့သည်။ သို့သော် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ရုံးလုပ်ငန်းကိစ္စရပ်များကို သေချာစွာ အနီးကပ် မကြီးကြပ်နိုင်ခဲ့သဖြင့် အစိုးရအဖွဲ့အတွင်း ဂိုဏ်းဂဏကွဲပြားမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ မကြာမီမှာပင် ဟောင်းဝပ်အုပ်စု သမက်ဖြစ်သူ ဝီလျံနွိုက်စ်၊ လော့ဒ်နွိုက်စ်၊ ချားလစ်ဟောင်းဝပ် (နော့တင်ဟန်နယ်စား) နှင့် သောမတ်စ်လိပ်က် က အစိုးရအဖွဲ့နှင့် ရာထူးနေရာပေးခွင့် အာဏာအတော်များများကို ထိန်းချုပ်လိုက်ကြသည်။ ဩဇာကြီးမားလှသော ကား ပင်လျှင် ဟိုးဝပ်အုပ်စုဘက်သို့ ပါသွားခဲ့သည်။ ၎င်းသည် မိမိအပေါ် ပုံအောပေးထားသော တာဝန်ကြီးများကို ထမ်းဆောင်ရန် အတွေ့အကြုံ မရှိသလောက်ဖြစ်သဖြင့် အစိုးရရုံးစာရွက်စာတမ်းများ ကိုင်တွယ်ရာတွင် သူ၏ ရင်းနှီးသော မိတ်ဆွေ သောမတ်စ် အိုဗာဘာရီ၏ အကူအညီကို အမြဲတစေ အားကိုးခဲ့ရသည်။ ထိုအတောအတွင်း ကား သည် ဆပ်ဖော့ခ်နယ်စား၏ သမီးဖြစ်ပြီး အက်ဆက်စ်နယ်စားကတော် ဖြစ်သူ ဖရန်စစ် ဟောင်းဝပ် နှင့် ဖောက်ပြန်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ဖရန်စစ်အား ယခုအခါ ဆမ်းမားဆက်နယ်စား ဖြစ်လာသူ ကား နှင့် လက်ထပ်နိုင်စေရန်အတွက် သူမ၏ ယခင်အိမ်ထောင်ရေးကို တရားဝင် ပယ်ဖျက်ပေးခြင်းဖြင့် ကူညီပေးခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၆၁၅ ခုနှစ် နွေရာသီတွင် အိုဗာဘာရီသည် အဆိပ်ခတ်ခံခဲ့ရခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ သူသည် ၁၆၁၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလက ဘုရင်၏ အမိန့်အရ ချုပ်နှောင်ခြင်းခံထားရသည့် လန်ဒန်မျှော်စင် အတွင်း၌ ကွယ်လွန်သွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုလုပ်ကြံမှုအတွက် ပြစ်ဒဏ်စီရင်ခြင်းခံရသူများထဲတွင် ဆမ်းမားဆက် နယ်စားနှင့် နယ်စားကတော်တို့ ပါဝင်ခဲ့ကြပြီး၊ ထိုအတောအတွင်း ဘုရင်၏ အချစ်တော် ရာထူးနေရာတွင် ကား ၏ နေရာ၌ ဗီလီယာစ် က အစားထိုး နေရာရရှိသွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် နယ်စားကတော်ကို လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့် ပေးခဲ့ပြီး နယ်စားကြီး၏ သေဒဏ်ကို လျှော့ပေါ့ပေးခဲ့ကာ နောက်ဆုံးတွင် ၁၆၂၄ ခုနှစ်၌ ၎င်းကိုပါ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့် ပေးခဲ့သည်။ ယခုကဲ့သို့သော အရှုပ်တော်ပုံကြီးတွင် ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ပါဝင်ပတ်သက်နေခြင်းက ပြည်သူများနှင့် စာပေလောကအကြား ဝေဖန်ခန့်မှန်းမှုများ အကြီးအကျယ် ဖြစ်ပွားစေခဲ့ပြီး ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ နန်းတွင်းအဖွဲ့ကို အကျင့်ပျက်ခြစားမှုနှင့် ပျက်စီးယိုယွင်းမှု ပုံရိပ်များဖြင့် ပြန်လည်ကုစား၍မရအောင် ညှိုးနွမ်းစေခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဟိုးဝပ်မိသားစုများ နိဂုံးချုပ် ပျက်စီးသွားပြီးနောက် ၁၆၁၉ ခုနှစ်တွင် ဗီလီယာစ် (ဘက်ကင်ဟမ်) သည် အစိုးရအဖွဲ့အတွင်း ပြိုင်ဘက်မရှိ အမြင့်ဆုံး ဩဇာအာဏာရှိသူ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == '''ကျန်းမာရေးနှင့် ကွယ်လွန်ခြင်း''' == ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် သူ၏ အသက်ကြီးပိုင်းနှစ်များတွင် အဆစ်အမြစ်ရောင်ရောဂါ ၊ ဂေါက်ရောဂါ နှင့် ကျောက်ကပ်တွင် ကျောက်တည်ခြင်း ဝေဒနာများကို ပိုမိုပြင်းထန်စွာ ခံစားခဲ့ရသည်။ ထို့ပြင် သူသည် သွားများလည်း ကျိုးကုန်ပြီး အရက်ကိုလည်း အလွန်အကျွံ သောက်သုံးခဲ့သည်။ ဘုရင်သည် သူ၏ ဘဝနောက်ဆုံးနှစ်အတွင်း မကြာခဏ ပြင်းထန်စွာ နာမကျန်းဖြစ်ခဲ့သဖြင့် လန်ဒန်သို့လည်း ခဲခဲယဉ်းယဉ်းသာ လာရောက်နိုင်တော့ဘဲ တဖြည်းဖြည်းနှင့် အစိုးရအဖွဲ့၏ အပြင်အပသို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့ရသည်။ ထိုအချိန်တွင် ဘက်ကင်ဟမ်သည် မိမိ၏ အနာဂတ် ရာထူးတည်မြဲရေးအတွက် ချားလ်စ်မင်းသားအပေါ် ၎င်း၏ ထိန်းချုပ်မှုကို ပိုမိုခိုင်မာအောင် လုပ်ဆောင်နေခဲ့သည်။ သီအိုရီတစ်ခုအရမူ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် သူ၏မျိုးဆက်ဖြစ်သူ ဂျော့ဂ်ျ (၃) တွင်လည်း အချို့သော လက္ခဏာများ ပြသခဲ့ဖူးသည့် "ပေါ်ဖီရီယာ" (Porphyria - သွေးနီဥဆိုင်ရာ မျိုးရိုးလိုက်ရောဂါ) ဝေဒနာကို ခံစားခဲ့ရခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က သူ၏ ဆရာဝန် သီအိုဒေါ ဒီ မေယန်း အား မိမိ၏ ဆီးသည် "အလီကန်တေး ဝိုင်နီကဲ့သို့ အနီရင့်ရောင်" ထွက်နေကြောင်း ပြောပြခဲ့ဖူးသည်။ သို့သော် အချို့သော ပညာရှင်များကမူ ထိုသီအိုရီကို ပယ်ချကြသည်။ အထူးသဖြင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်တွင် ဆီးကို အနီရောင် ပြောင်းလဲစေနိုင်သည့် သွေးပါခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသော ကျောက်ကပ်ကျောက်တည်သည့် ရောဂါအခံ ရှိနေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၁၆၂၅ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပြင်းထန်သော အဆစ်အမြစ်ရောင်ရောဂါ၊ ဂေါက်ရောဂါနှင့် သတိလစ် မူးလဲခြင်း ဝေဒနာများကို ဆက်တိုက်ခံစားခဲ့ရပြီး၊ မတ်လတွင် သုံးရက်တစ်ခါတက်သော အဖျားရောဂါ ဖြင့် ပြင်းထန်စွာ ဖျားနာကာ လေဖြတ်ဝေဒနာ ခံစားခဲ့ရသည်။ သူသည် '''၁၆၂၅ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၇ ရက်'''တွင် ဟတ်ဖို့ဒ်ရှိုင်းယားရှိ သီယိုဘတ်သ်အိမ်တော် ၌ အသက် '''၅၈ နှစ်အရွယ်'''တွင် ပြင်းထန်သော သွေးဝမ်းကိုက်ရောဂါ ခံစားရပြီးနောက်၊ ကုတင်ဘေးတွင် ဘက်ကင်ဟမ် ရှိနေစဉ် ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ မေလ ၇ ရက်တွင် ပြုလုပ်သော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဈာပန အခမ်းအနားမှာ ခမ်းနားထည်ဝါသော်လည်း စနစ်တကျမရှိဘဲ ရုန်းရင်းဆန်ခတ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ လင်ကွန်းဂိုဏ်းအုပ်ဘုန်းတော်ကြီး ဂျွန် ဝီလျံစ် က သာသနာပြုတရား ဟောကြားခဲ့ရာတွင် - "ရှောလမုန်မင်းကြီးသည် အသက်ခြောက်ဆယ်ခန့်အထိ နေထိုင်သွားပြီးနောက် ငြိမ်းချမ်းစွာ ကွယ်လွန်ခဲ့သည် ... ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည်လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်ကြောင်း သင်တို့သိပါသည်" ဟု မိန့်ကြားခဲ့သည်။ ထိုတရားဒေသနာကို နောက်ပိုင်းတွင် ''Great Britain's Salomon'' (ဂရိတ်ဗြိတိန်၏ ရှောလမုန်မင်းကြီး) ဟူသော အမည်ဖြင့် စာအုပ်အဖြစ် ရိုက်နှိပ်ခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ရုပ်ကလာပ်ကို ဝက်စ်မင်စတာဘုရားရှိခိုးကျောင်း ၌ သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့သည်။ သူ၏ ဂူဗိမာန် တည်နေရာမှာ နှစ်ပေါင်းများစွာကြာအောင် ပျောက်ဆုံးနေခဲ့ပြီးနောက်၊ ၁၉ ရာစုအတွင်း တူးဖော်မှုတစ်ခု ပြုလုပ်စဉ်အခါမှသာ ဟင်နရီ (၇) ၏ မြေအောက်လှိုဏ်ဂူအတွင်း၌ သူ၏ ခဲဖြင့်လုပ်ထားသော ခေါင်းတလားကို ပြန်လည်ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == '''သမိုင်းဝင်အမွေအနှစ်''' == ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ကွယ်လွန်ချိန်တွင် ပြည်သူအများက ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဝမ်းနည်းပူဆွေးခဲ့ကြသည်။ သူ၌ ချို့ယွင်းချက်များ ရှိသော်လည်း ဂျကိုဘီယံခေတ်အတွင်း အဆက်မပြတ်သော ငြိမ်းချမ်းရေးနှင့် အာဏာစက်အောက်တွင် အခွန်အတုပ် သက်သာမှုကို ခံစားခဲ့ရသည့် ပြည်သူလူထု၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးမှုကို အပြည့်အဝ ရရှိထားဆဲ ဖြစ်သည်။ ကယ်လီနယ်စား ) က "သူသည် ငြိမ်းချမ်းစွာ နေထိုင်သွားခဲ့သကဲ့သို့ ငြိမ်းချမ်းစွာပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ငါတို့၏ ဘုရင်သစ် [ချားလ်စ် ၁ မင်းကြီး] သည်လည်း သူ၏ခြေရာကို လိုက်နိုင်ပါစေကြောင်း ဘုရားသခင်ထံ ဆုတောင်းပါသည်" ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ သို့သော် နယ်စားကြီး၏ ဆုတောင်းချက်မှာ အချည်းနှီးသာ ဖြစ်ခဲ့ရသည် - ချားလ်စ် (၁) နှင့် ဘက်ကင်ဟမ်နယ်စားကြီးတို့ အာဏာရလာသောအခါ အဆင်အခြင်မဲ့သော စစ်ရေးစွန့်စားမှုများကို ဆက်တိုက်လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသဖြင့် အရှက်ရဖွယ် ကပ်ဆိုးကြီးများဖြင့်သာ နိဂုံးချုပ်ခဲ့ရသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အမဲလိုက်ခြင်းကဲ့သို့သော အပန်းဖြေမှုများအတွက် အစိုးရရုံးလုပ်ငန်းများကို မကြာခဏ ပစ်ပယ်ထားလေ့ရှိပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် အရှုပ်တော်ပုံများဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော နန်းတွင်း၌ မျက်နှာသာပေးခံရသူများအပေါ် အလွန်အကျွံ မှီခိုလာခြင်းက ယခင် အဲလိဇဘတ် (၁) ဘုရင်မကြီး စနစ်တကျ တည်ဆောက်ခဲ့သော ဘုရင်စနစ်၏ ရိုသေလေးစားဖွယ် ပုံရိပ်ကို ကျဆင်းပျက်ပြားစေခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ လက်ထက်တွင် အင်္ဂလိပ်နှင့် စကော့တလန် ပရိုတက်စတင့်များက အိုင်ယာလန်မြောက်ပိုင်း အာလ်စတာဒေသသို့ ဝင်ရောက်အခြေချသည့် စီမံကိန်း စတင်ခဲ့ပြီး၊ ၁၆၀၇ ခုနှစ်တွင် ဗာဂျီးနီးယားပြည်နယ်၌ ဂျိမ်းစ်တောင်း (Jamestown) မြို့ တည်ထောင်ခြင်း၊ ၁၆၁၀ ပြည့်နှစ်တွင် နယူးဖောင်လန်၌ ကျူးပါးစ်ကို့ဗ် တို့ကို တည်ထောင်ခြင်းဖြင့် မြောက်အမေရိကတိုက်ကို အင်္ဂလိပ်တို့ နယ်ချဲ့အခြေချခြင်း လုပ်ငန်းစဉ် ခြေလှမ်းစတင်ခဲ့သည်။ နောက်ထပ် နှစ်ပေါင်း ၁၅၀ အတွင်း အင်္ဂလန်သည် ထိုတိုက်ကြီးကို ထိန်းချုပ်နိုင်ရန် စပိန်၊ နယ်သာလန်၊ ပြင်သစ်တို့နှင့် စစ်ပြိုင်ခဲ့ရပြီး၊ အိုင်ယာလန်ရှိ ပရိုတက်စတင့်နှင့် ကက်သလစ်များအကြား ဘာသာရေးအရ စိတ်ဝမ်းကွဲပြားမှုမှာ နှစ်ပေါင်း ၄၀၀ ကြာသည်အထိ တည်ရှိနေခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် မိမိ၏ အုပ်ချုပ်ရာနယ်မြေများကို ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအရ ပေါင်းစည်းရုံထက်မကဘဲ ဗဟိုချက်မတစ်ခုတည်းရှိသော ဗြိတိသျှနိုင်ငံတော် ကြီး ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် တက်ကြွစွာ ကြိုးပမ်းခြင်းဖြင့် အခြေခံအုတ်မြစ်ကို ချပေးခဲ့သည်။ ၁၇ ရာစုအလယ်ပိုင်းက စတူးဝပ်မင်းဆက်ကို ဆန့်ကျင်သော သမိုင်းပညာရှင်များထံမှ ဆင်းသက်လာသည့် ရိုးရာအယူအဆအရ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အကြွင်းမဲ့အာဏာပိုင်စနစ်ကို လိုလားမှု၊ ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ တာဝန်မဲ့မှုနှင့် လူထုမနှစ်သက်သော အချစ်တော်များကို မြှောက်စားခဲ့မှုတို့သည် အင်္ဂလိပ်ပြည်တွင်းစစ် ဖြစ်ပွားရခြင်း၏ အခြေခံအုတ်မြစ်ကို ချပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် သူ၏သားတော် ချားလ်စ်ထံသို့ ပါလီမန်ကို မထောက်ထားဘဲ "ဘုရင်တို့၏ နတ်ပေးအာဏာ" ကို အကန်းယုံ ယုံကြည်သည့် အန္တရာယ်ရှိသော စိတ်ဓာတ်ကို အမွေပေးခဲ့ရာ၊ ၎င်းသည် နောက်ဆုံးတွင် ချားလ်စ် (၁) ကွပ်မျက်ခံရခြင်းနှင့် ဘုရင်စနစ် ဖျက်သိမ်းခံရခြင်းတို့ဖြင့် အဆုံးသတ်ခဲ့ရသည်။ လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်းသုံးရာကျော်အတွင်း ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဂုဏ်သတင်းမှာ ၎င်းရာထူးမှ ထုတ်ပယ်ခဲ့သဖြင့် ရန်ငြိုးထားကာ ၁၇ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ဘုရင်အကြောင်း ပုတ်ခတ်ရေးသားခဲ့သူ အန်ထော်နီ ဝဲလ်ဒွန် (Anthony Weldon) ၏ ပြင်းထန်သော သရော်စာများကြောင့် ထိခိုက်ကျဆင်းခဲ့ရသည်။ ၁၆၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း ရေးသားခဲ့သော အခြားသော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ဆန့်ကျင်ရေး သမိုင်းကျမ်းများတွင် - * အက်ဒ်ဝပ် ပေတွန်၏ ''Divine Catastrophe of the Kingly Family of the House of Stuarts'' (၁၆၅၂) * အာသာ ဝီလ်ဆင်၏ ''History of Great Britain, Being the Life and Reign of King James I'' (၁၆၅၈) * ဖရန်စစ် အော့စ်ဘန်း၏ ''Historical Memoirs of the Reigns of Queen Elizabeth and King James'' (၁၆၅၈) တို့ ပါဝင်သည်။ ဒေးဗစ် ဟဲရစ် ဝီလ်ဆင်၏ ၁၉၅၆ ခုနှစ်ထုတ် အတ္ထုပ္ပတ္တိစာအုပ်သည်လည်း ဤကဲ့သို့သော ရန်လိုသည့်အမြင်ကို ဆက်လက်သယ်ဆောင်ခဲ့သည်။ သမိုင်းပညာရှင် ဂျင်းနီ ဝေါမော့လ်ဒ် ၏ စကားအရ ဝီလ်ဆင်၏ စာအုပ်သည် "စာမျက်နှာတိုင်းတွင် စာရေးသူက သူရေးသားနေသည့် ဘုရင်အပေါ် မုန်းတီးစိတ် တိုးပွားလာသည်ကို ထင်ရှားစွာ ပြသနေသည့် အံ့ဩစရာ ကောင်းလှသော မြင်ကွင်းကျမ်းကြီး" ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ သို့သော်လည်း ဝီလ်ဆင်နောက်ပိုင်းတွင်မူ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ စကော့တလန်နိုင်ငံနှင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံကို စတင်စိုးစံချိန် အစောပိုင်းကာလအတွင်း အစိုးရအဖွဲ့၏ တည်ငြိမ်မှု၊ ဘာသာရေးနှင့် စစ်ပွဲများအပေါ် သူ၏ အတော်အတန် အမြော်အမြင်ရှိသော အမြင်များကြောင့် သမိုင်းပညာရှင်အများစုက သူ့အပေါ် ပြန်လည်သုံးသပ်လာကြပြီး ၎င်း၏ ဂုဏ်သတင်းကို ရှေးယခင် ဝေဖန်ရှုံ့ချမှုများမှ ကယ်တင်ပေးနိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဤသမိုင်းဝင်အမြင်သစ်ကို ကိုယ်စားပြုသည့် လက်ရာမှာ ပေါ်လင်း ခရော့ဖ်တ် ၏ ၂၀၀၃ ခုနှစ်ထုတ် အတ္ထုပ္ပတ္တိ ဖြစ်သည်။ ဝေဖန်ရေးသမား ဂျွန် ခရမ်ဆီက သူမ၏ ရှာဖွေတွေ့ရှိချက်များကို ဤသို့ အကျဉ်းချုပ်ဖော်ပြခဲ့သည် -<blockquote>"ခရော့ဖ်တ်၏ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်အပေါ် ခြုံငုံသုံးသပ်ချက်မှာ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ မျှတမှုရှိသည်။ သူမသည် အင်္ဂလိပ်-စကော့တလန် ပေါင်းစည်းရေးကဲ့သို့သော ကိစ္စရပ်များတွင် ဘုရင်၏ စေတနာကောင်းများ၊ မတူကွဲပြားသောအမြင်များအပေါ် ပွင့်လင်းစွာ လက်ခံမှုများနှင့် တိုင်းပြည်၏ ဘဏ္ဍာရေးအခြေအနေအတွင်း ငြိမ်းချမ်းသော နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒကို ကျင့်သုံးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည့် အစီအစဉ်များကို အသိအမှတ်ပြုထားသည်။ သူ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များသည် ကွဲပြားခြားနားသော ပြည်သူများအကြား ပွတ်တိုက်မှုများကို လျော့ပါးစေခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သူသည် ပြဿနာသစ်များကိုလည်း ဖန်တီးခဲ့သည်၊ အထူးသဖြင့် အိုင်ယာလန်တွင် ဘုရင်၏ အကျိုးစီးပွားအုပ်စုများကို ကွဲပြားစေခဲ့သည့် နယ်ချဲ့အခြေချမှုကို အားပေးခဲ့ခြင်း၊ သူ၏ ရက်ရောလွန်းသော ရာထူးဆုလာဘ်ပေးမှုများမှ နိုင်ငံရေးအရ အကျိုးအမြတ် လုံလောက်စွာ မရရှိခဲ့ခြင်း၊ (အထူးသဖြင့် ပုံရိပ်ကို အလွန်အလေးထားသော အဲလိဇဘတ်ခေတ်အပြီး) ဘုရင်စနစ်၏ တော်ဝင်ပုံရိပ်အပေါ် ဂရုစိုက်မှု အားနည်းခဲ့ခြင်း၊ ဘာသာရေးအရ အမုန်းပွားစေပြီး အင်္ဂလိပ်အသင်းတော်အတွင်း အာမေးနီးယန်းဝါဒီ (Arminians) များ နေရာရလာစေရန် လမ်းဖွင့်ပေးခဲ့သည့် စပိန်လိုလားသော နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒကို ကျင့်သုံးခဲ့ခြင်းနှင့် စကော့တလန်အသင်းတော်အပေါ် မလိုလားအပ်သော ဘာသာရေးအပြောင်းအလဲများကို အတင်းအကျပ် လုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ဤဝေဖန်ချက်အများစုသည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင် စိုးစံခဲ့သည့် ကာလရှည် ရှုထောင့်မှ ကြည့်လျှင် သူ၏ သားတော် ချားလ်စ် (၁) ထံသို့ ပိုမိုရှုပ်ထွေးပြီး ပြဿနာများလှသော အမွေအနှစ်များကို ချန်ထားရစ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ကြောင်း နားလည်နိုင်ပါသည်ဟု သုံးသပ်ထားသည်။"</blockquote> == '''ဘွဲ့ထူး၊ အမည်နာမ၊ ဂုဏ်ထူးဆောင်တံဆိပ်များနှင့် အမှတ်တံဆိပ်များ''' == === '''ဘွဲ့ထူးနှင့် အမည်နာမများ''' === စကော့တလန်နိုင်ငံတွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်အား ၁၆၀၄ ခုနှစ်အထိ '''"စကော့တလန်နိုင်ငံ၏ ဘုရင်၊ ဂျိမ်းစ်ဆဋ္ဌမ"''' ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ် မတ်လ ၂၄ ရက်တွင် လန်ဒန်မြို့၌ သူ့ကို '''"ယုံကြည်ခြင်း၏ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သူ၊ အင်္ဂလန်၊ ပြင်သစ်နှင့် အိုင်ယာလန်တို့၏ ဘုရင်၊ ဂျိမ်းစ်ပထမ"''' အဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။ ၁၆၀၄ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၂၀ ရက်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ဝက်စ်မင်စတာ၌ အမိန့်ကြေညာချက်တစ်စောင် ထုတ်ပြန်ကာ သူ၏ ဘွဲ့တော်အမည်နာမကို '''"ယုံကြည်ခြင်း၏ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သူ၊ ဂရိတ်ဗြိတိန်၊ ပြင်သစ်နှင့် အိုင်ယာလန်တို့၏ ဘုရင်၊ စသည်ဖြင့်..."''' (King of Great Brittaine, France and Ireland, Defender of the Faith, &c.) ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ထိုဘွဲ့စတိုင်ကို အင်္ဂလိပ်ဥပဒေများတွင် အသုံးမပြုခဲ့သော်လည်း အမိန့်ကြေညာချက်များ၊ ဒင်္ဂါးပြားများ၊ ပေးစာများ၊ စာချုပ်များနှင့် စကော့တလန်နိုင်ငံအတွင်း၌ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပြင်သစ်နိုင်ငံကို အမှန်တကယ် အုပ်ချုပ်ခြင်း မရှိခဲ့သော်လည်း၊ ၁၃၄၀ ပြည့်နှစ်မှ ၁၈၀၁ ခုနှစ်အတွင်းရှိ အခြားသော အင်္ဂလန်ဘုရင်များနည်းတူ မိမိကိုယ်မိမိ "ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ ဘုရင်" ဟု ဘွဲ့တော် ခံယူခဲ့သည်။ == လက်နက်တံဆိပ်များနှင့် အမှတ်တံဆိပ်များ == ဂျိမ်းစ်သည် စကော့တလန်ဘုရင် ဖြစ်ခဲ့စဉ်က စကော့တလန်နိုင်ငံ၏ ရှေးဟောင်းတော်ဝင် လက်နက်တံဆိပ်ကို အသုံးပြုခဲ့သည် - ၎င်းမှာ ရွှေရောင်နောက်ခံ (Or) တွင် နှုတ်ခမ်းနှင့်ခြေသည်းများ ပြာလဲ့၍ (Azure) ဒေါသတကြီး နောက်ခြေဖြင့် ရပ်နေသော နီရဲသည့် ခြင်္သေ့တစ်ကောင် ပါဝင်ပြီး၊ ၎င်းခြင်္သေ့ကို ထိပ်ချင်းဆိုင် နှင်းပန်းပုံစံများဖြင့် အနားသတ်ထားသော နီရဲသည့် တော်ဝင်အနားကွပ်နှစ်ထပ် အတွင်း၌ ထည့်သွင်းထားသည်။ ထိုလက်နက်တံဆိပ်ကို ချို၊ လည်ဆံမွေးနှင့် ခြေသည်းများ သဘာဝအတိုင်းရွှေရောင်တောက်နေပြီး၊ လက်ဝါးကပ်တိုင်ပုံစံနှင့် နှင်းပန်းပုံစံများဖြင့် ဖန်တီးထားသော ရွှေရောင်သရဖူငယ် ကို လည်ပင်းတွင် ဆင်မြန်းထားသည့် ငွေဖြူရောင် ယူနီကွန်း နှစ်ကောင်က ဘေးမှ ပင့်မထားသည်။ ထိုယူနီကွန်းများ၏ လည်ပင်းတွင် ချည်နှောင်ထားသော ရွှေရောင်သံကြိုးသည် ရှေ့ခြေထောက်နှစ်ခုကြားမှတစ်ဆင့် ကျောပြင်ပေါ်သို့ ဖြတ်သန်းကျော်ခွသွားသည်။ တံဆိပ်၏ ထိပ်ဆုံးအမှတ်အသား မှာ တော်ဝင်ရွှေသရဖူ ဆင်မြန်းထားပြီး ရှေ့တည့်တည့်သို့ မျက်နှာမူကာ ထိုင်နေသော နီရဲသည့် ခြင်္သေ့တစ်ကောင် ) ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏ ညာဘက်လက်သည်းဖြင့် ဓားတစ်စင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဘယ်ဘက်လက်သည်းဖြင့် ရာဇလှံတံတစ်စင်းကိုလည်းကောင်း သဘာဝအတိုင်း မတ်မတ်ကိုင်မြှောက်ထားသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ လက်ထက်တွင် အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန် ထီးနန်းနှစ်ခု ပေါင်းစည်းခြင်း ကို ၎င်းတို့၏ လက်နက်တံဆိပ်များ၊ ဘေးမှပင့်မသူ သတ္တဝါများနှင့် အမှတ်တံဆိပ်များကို ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် အမှုအရာပြောင်းလဲမှု သရုပ်ဖော်ခဲ့သည်။ ထိုလက်နက်တံဆိပ်များကို မည်သို့ စီမံခင်းကျင်းရမည်၊ နှင့် မည်သည့်ဘုရင်နိုင်ငံက ဦးစားပေးနေရာ ယူရမည်ဟူသော အငြင်းပွားမှုကို တိုင်းပြည်တစ်ခုစီအတွက် မတူညီသော တံဆိပ်များကို သီးခြားစီ အသုံးပြုစေခြင်းဖြင့် ဖြေရှင်းခဲ့သည်။ '''အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် အသုံးပြုသော လက်နက်တံဆိပ်များမှာ -''' လေးစိတ်စိတ်ထားသည့် တံဆိပ်အကွက်တွင် ပထမနှင့် စတုတ္ထအကွက်ကို ထပ်မံ၍ လေးစိတ်စီခွဲထားပြီး၊ ၎င်းတို့၏ ပထမနှင့် စတုတ္ထနေရာတွင် ပြာလဲ့သောနောက်ခံ၌ ရွှေရောင်နှင်းပန်းသုံးပွင့် (ပြင်သစ်နိုင်ငံအတွက်)၊ ဒုတိယနှင့် တတိယနေရာတွင် နီရဲသောနောက်ခံ၌ အဝါရောင် အလျားလိုက်လမ်းလျှောက်နေပြီး ရှေ့သို့မျက်နှာမူထားသော ခြင်္သေ့သုံးကောင် (အင်္ဂလန်နိုင်ငံအတွက်) ထည့်သွင်းထားသည်။ ဒုတိယအကွက်ကြီးတွင် ရွှေရောင်နောက်ခံ၌ နှင်းပန်းပုံစံအနားကွပ်အတွင်း နီရဲ၍ နောက်ခြေဖြင့် ရပ်နေသော ခြင်္သေ့တစ်ကောင် (စကော့တလန်နိုင်ငံအတွက်) ပါဝင်ပြီး၊ တတိယအကွက်ကြီးတွင် ပြာလဲ့သောနောက်ခံ၌ ငွေကြိုးတပ်ဆင်ထားသော ရွှေရောင်စောင်းတစ်လက် (အိုင်ယာလန်နိုင်ငံအတွက်) ပါဝင်သည်။ (ဤသည်မှာ အိုင်ယာလန်နိုင်ငံကို တော်ဝင်လက်နက်တံဆိပ်အတွင်း ပထမဆုံးအကြိမ် ထည့်သွင်းခြင်း ဖြစ်သည်)။ ဘေးမှ ပင့်မပေးသူ သတ္တဝါများမှာ - ညာဘက်တွင် တော်ဝင်သရဖူဆင်မြန်းထားပြီး ရှေ့သို့မျက်နှာမူကာ နောက်ခြေဖြင့်ရပ်နေသော ရွှေရောင်ခြင်္သေ့တစ်ကောင် ဖြစ်လာပြီး၊ ဘယ်ဘက်တွင် စကော့တလန်၏ ယူနီကွန်း ဖြစ်လာသည်။ တူးဒါ မင်းဆက်များ စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည့် နီရဲသောနဂါး နေရာတွင် ဤယူနီကွန်းက အစားထိုး ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုယူနီကွန်းသည် ပေါင်းစည်းထားသော ဘုရင်နိုင်ငံနှစ်ခု၏ တော်ဝင်လက်နက်တံဆိပ်များတွင် ယနေ့တိုင် ဆက်လက်တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်၏ ထိပ်ဆုံးအမှတ်အသား နှင့် ဆောင်ပုဒ်ကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားခဲ့သည်။ အောက်ခြေမျက်နှာပြင်တွင်မူ တူဒါနှင်းဆီပွင့်ခက်နှင့်အတူ ကလဗာရွက်နှင့် စကော့တလန်ဆူးပင် တို့ကို ပင်စည်တစ်ခုတည်းတွင် အတူတကွ ကိုင်းဆက်ထားလေ့ရှိသည်။ ဤလက်နက်တံဆိပ်များကို ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ကိုယ်ပိုင်ဆောင်ပုဒ်ဖြစ်သော ''"Beati pacifici"'' (ငြိမ်းချမ်းမှုကို ဖော်ဆောင်သူများသည် မင်္ဂလာရှိကြကုန်၏) ဟူသော စာသားနှင့်အတူ မကြာခဏ ပြသလေ့ရှိသည်။ '''စကော့တလန်နိုင်ငံတွင် အသုံးပြုသော လက်နက်တံဆိပ်များမှာ -''' လေးစိတ်စိတ်ထားသည့် တံဆိပ်အကွက်တွင် ပထမနှင့် စတုတ္ထနေရာ၌ စကော့တလန်၊ ဒုတိယနေရာ၌ အင်္ဂလန်နှင့် ပြင်သစ်၊ တတိယနေရာ၌ အိုင်ယာလန်တို့ကို ထည့်သွင်းထားပြီး၊ အင်္ဂလန်၏အထက်တွင် စကော့တလန်က ဦးစားပေးနေရာ ယူထားသည်။ ဘေးမှ ပင့်မပေးသူ သတ္တဝါများမှာ - ညာဘက်တွင် တော်ဝင်သရဖူ ဆင်မြန်းထားသော စကော့တလန်၏ ယူနီကွန်းဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် ပြာလဲ့သောနောက်ခံ၌ ငွေဖြူရောင် ကြက်ခြေခတ်ပါသည့် အလံ (စိန့်အင်ဒရူးစ် လက်ဝါးကပ်တိုင်အလံ - Cross of Saint Andrew) လွှင့်ထူထားသော လှံတစ်စင်းကို ကိုင်မြှောက်ထားသည်။ ဘယ်ဘက်တွင်မူ သရဖူဆင်မြန်းထားသော အင်္ဂလန်၏ ခြင်္သေ့ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် ငွေဖြူရောင်နောက်ခံ၌ နီရဲသော လက်ဝါးကပ်တိုင်ပါသည့် အလံ (စိန့်ဂျော့ဂျ် လက်ဝါးကပ်တိုင်အလံ - Cross of Saint George) လွှင့်ထူထားသော အလားတူ လှံတစ်စင်းကို ကိုင်မြှောက်ထားသည်။ စကော့တလန်၏ ထိပ်ဆုံးအမှတ်အသားနှင့် ဆောင်ပုဒ်ကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားပြီး၊ စကော့တလန်၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာအရ ''"In defens"'' (၎င်းမှာ "In My Defens God Me Defend" - ငါ့ကိုကာကွယ်ရာ၌ ဘုရားသခင်သည် ငါ့ကို စောင့်ရှောက်တော်မူ၏ ဟူသော စာသား၏ အတိုကောက်ဖြစ်သည်) ဆောင်ပုဒ်ကို ထိပ်ဆုံးအမှတ်အသား၏ အထက်တွင် ရေးထိုးထားသည်။ တော်ဝင်အမှတ်တံဆိပ်များ (Royal badges) အဖြစ် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် - တူဒါနှင်းဆီ (Tudor rose)၊ စကော့တလန်ဆူးပင် (Thistle - စကော့တလန်နိုင်ငံအတွက်ဖြစ်ပြီး စကော့တလန်ဘုရင် ဂျိမ်းစ် ၃ မင်းကြီးက ပထမဆုံး စတင်အသုံးပြုခဲ့သည်)၊ တော်ဝင်သရဖူအောက်တွင် တူဒါနှင်းဆီနှင့် စကော့တလန်ဆူးပင်ကို တစ်ဝက်စီ ပေါင်းစပ်ထားသောအမှတ်၊ စောင်းတစ်လက် (အိုင်ယာလန်နိုင်ငံအတွက်) နှင့် နှင်းပန်းပုံစံ (ပြင်သစ်နိုင်ငံအတွက်) တို့ကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ == '''သားတော်သမီးတော်များ''' == ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ မိဖုရားခေါင်ကြီး ဒိန်းမတ်နိုင်ငံမှ အန်း သည် ကလေးငယ် ခုနစ်ဦး မွေးဖွားခဲ့ပြီး ၎င်းတို့အနက် သုံးဦးသာ အရွယ်ရောက်သည်အထိ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်ခဲ့သည် - * '''ဟင်နရီ ဖရက်ဒရစ် (Henry Frederick - ဝေလမင်းသား)''' (၁၅၉၄ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉ ရက် – ၁၆၁၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာ ၆ ရက်)။ အသက် ၁၈ နှစ်အရွယ်တွင် တိုင်ဖွိုက်အဖျားရောဂါ (Typhoid fever) ဖြင့် ကွယ်လွန်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ * '''အဲလိဇဘတ် (Elizabeth - ဘိုဟီးမီးယားဘုရင်မ)''' (၁၅၉၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၁၉ ရက် – ၁၆၆၂ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၃ ရက်)။ ၁၆၁၃ ခုနှစ်တွင် ဖရက်ဒရစ် (၅) (Frederick V, Elector Palatine) နှင့် ထိမ်းမြားမင်္ဂလာပြုခဲ့သည်။ အသက် ၆၅ နှစ်အရွယ်တွင် ကွယ်လွန်သည်။ * '''မာဂရက် (Margaret)''' (၁၅၉၈ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၂၄ ရက် – ၁၆၀၀ ပြည့်နှစ်၊ မတ်လ)။ အသက် ၁ နှစ်အရွယ်တွင် ကွယ်လွန်သည်။ * '''ချားလ်စ် (၁) (Charles I - အင်္ဂလန်၊ စကော့တလန်နှင့် အိုင်ယာလန်တို့၏ ဘုရင်)''' (၁၆၀၀ ပြည့်နှစ်၊ နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက် – ၁၆၄၉ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃၀ ရက်တွင် ခေါင်းဖြတ်ကွပ်မျက်ခံရသည်)။ ၁၆၂၅ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံမှ ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာ (Henrietta Maria of France) နှင့် ထိမ်းမြားခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် (၁) & (၆) ၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံခဲ့သည်။ * '''ရောဘတ် (Robert - ကင်တိုင်းယာနယ်စား)''' (၁၆၀၂ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁၈ ရက် – ၁၆၀၂ ခုနှစ်၊ မေ ၂၇ ရက်)။ သက်တမ်း ၄ လသားအရွယ်တွင် ကွယ်လွန်သည်။ * '''မေရီ (Mary)''' (၁၆၀၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၈ ရက် – ၁၆၀၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်)။ အသက် ၂ နှစ်အရွယ်တွင် ကွယ်လွန်သည်။ * '''ဆိုဖီယာ (Sophia)''' (၁၆၀၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ)။ မွေးဖွားပြီး ၄၈ နာရီအတွင်း ကွယ်လွန်သည်။ nmkih17pdn31ja22on38cte5tqm0h81 1055091 1055087 2026-09-24T14:50:43Z Dr Lotus Black 31011 1055091 wikitext text/x-wiki {{Short description|King of Scotland from 1567 to 1625, King of England and Ireland from 1603}} {{Infobox royalty | image = JamesIEngland (cropped 2).jpg | caption = Portrait, {{circa| 1605}} | succession1 = [[အင်္ဂလန်နိုင်ငံဘုရင်]] နှင့် [[အိုင်ယာလန်နိုင်ငံပြည့်ရှင်ဘုရင်များ]] | more_text1 = ([[Styles of English and Scottish sovereigns|more...]]) | coronation1 = ၂၅ ဇူလိုင် ၁၆၀၃ | predecessor1 = [[ပထမမြောက်အယ်လီဇဘက်ဘုရင်မကြီး]] | successor1 = [[ပထမမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်]] | succession = [[စကော့တလန်ဘုရင်]] | reign = ၂၄ ဇူလိုင် ၁၅၆၇ – ၂၇ မတ် ၁၆၂၅ | coronation = ၂၉ ဇူလိုင် ၁၅၆၇ | predecessor = [[စကော့တလန်ဘုရင်မမေရီ]] | reg_type = Regents | successor = [[အင်္ဂလန်ပြည့်ရှင် ပထမမြောက် ချားလ်စ်ဘုရင်]] | spouse = [[ဒိန်းမတ်မှအန်း]] | issue = * [[ဝေလမင်းသားဟင်နရီဖရက်ဒရစ်ချ်]] * [[ဘိုမီးယားဘုရင်မအဲလိဇဘက်]] * [[မာဂရက်စတူးအက် (၁၅၉၈-၁၆၀၀)]] * [[အင်္ဂလန်နိုင်ငံပြည့်ရှင် ပထမချားလ်စ်ဘုရင်]] * [[ကင်တာနှင့်လုံးမြို့စားရောဘတ်ထ်]] * [[မေရီစတူးအက် (၁၆၀၅-၁၆၀၇)]] * [[ဆိုဖီယာစတူးအက်]] | house = [[စတူးအက်အိမ်တော်]] | father = [[ဟင်နရီစတူးအက် (လော့ဒန်လေ)]] | mother = [[စကော့တလန်ဘုရင်မမေရီ]] | birth_date = ၁၉ ဇွန် ၁၅၆၆ | birth_place = [[အီဒင်ဘာ့ဂ်ရဲတိုက်]]၊ အီဒင်ဘာ့ဂ်၊ စကော့တလန် | death_date = ၂၇ မတ် ၁၆၂၅ (အသက် ၅၈) | death_place = [[သီအိုဘတ့်သ်အိမ်တော်]], ဟတ်သ်ဖို့သ်ရှိုင်းယား၊ စကော့တလန် | burial_date = ၇ မေ ၁၆၂၅ | burial_place = [[ဝက်စ်မင်စတာဘုရားရှိခိုးကျောင်း]] | signature = James I of England signature.svg | alt = James's signature |name=ပထမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်}}'''<big>ဆဌမနှင့် ပထမမြောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်</big>''' (ဂျိမ်းစ် ချားလ်စ် စတူးအတ်၊ ၁၅၆၆ ဇွန် ၁၉ – ၁၆၂၅ မတ် ၂၇) သည် ၁၅၆၇ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၂၄ ရက်မှစ၍ '''ဆဋ္ဌမမြောက် ဂျိမ်းစ် အဖြစ် စကော့တလန်နိုင်ငံ၏ ဘုရင်''' ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ၁၆၀၃ ခုနှစ် မတ် ၂၄ ရက်တွင် စကော့တလန်နှင့် အင်္ဂလန် ထီးနန်းများ ပူးပေါင်းချိန်မှစ၍ ၁၆၂၅ ခုနှစ် ကွယ်လွန်ချိန်အထိ '''ပထမမြောက် ဂျိမ်းစ် အဖြစ် အင်္ဂလန်နှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့၏ ဘုရင်''' အဖြစ် စိုးစံခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် နိုင်ငံနှစ်ခုလုံးကို ပိုမိုနီးကပ်သော နိုင်ငံရေးပူးပေါင်းမှုဖြစ်စေရန် ရေရှည်ကြိုးပမ်းခဲ့သော်လည်း စကော့တလန်နှင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံတို့သည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်တစ်ဦးတည်းအောက်တွင် သီးခြားလွှတ်တော်၊ တရားစီရင်ရေးနှင့် ဥပဒေများဖြင့် အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံများအဖြစ်သာ ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သည်။ '''''မှတ်ချက်။ စကော့တလန်တွင် အုပ်ချုပ်သည့်အခါ ဆဌမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ဖြစ်ပြီး အင်္ဂလန်တွင် ဘုရင်ကြီးဖြစ်လာသည့်အခါ ပထမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ဟု ခံယူတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် ဆဌမမြောက်နှင့် ပထမ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ဟုခေါ်ကြသည်။''''' ဂျိမ်းစ်သည် စကော့တလန်ဘုရင်မ မေရီ၏ သားတော်ဖြစ်ပြီး၊ အင်္ဂလန်ဘုရင်နှင့် အိုင်ယာလန်အရှင်သခင် သတ္တမမြောက်ဟင်နရီဘုရင် ၏ မြစ်တော်စပ်သူဖြစ်သောကြောင့် ထီးနန်းသုံးခုလုံးကို ဆက်ခံနိုင်ခွင့်ရှိသူ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မိခင်ဖြစ်သူ ရာထူးမှ အတင်းအကျပ် နုတ်ထွက်ခိုင်းခြင်း ခံရပြီးနောက် ၎င်းသည် '''သက်တော် ၁၃ လသား အရွယ်တွင် စကော့တလန်ထီးနန်းကို ဆက်ခံခဲ့သည်'''။ မိခင်ဖြစ်သူမှာ ကက်သလစ်ဘာသာဝင်ဖြစ်သော်လည်း ဂျိမ်းစ်ကို ပရိုတက်စတင့်ဘာသာဝင်အဖြစ် မွေးမြူပျိုးထောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းအရွယ်မရောက်သေးမီကာလအတွင်း ဘုရင်ခံလေးဦးက အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး၊ ထိုကာလသည် ၁၅၇၈ ခုနှစ်တွင် တရားဝင်ကုန်ဆုံးခဲ့သော်လည်း ၁၅၈၃ ခုနှစ်ရောက်မှသာ အစိုးရအာဏာကို အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၅၈၉ ခုနှစ်တွင် ဒိန်းမတ်နိုင်ငံမှ အန်း နှင့် လက်ထပ်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ သားသမီး သုံးဦးဖြစ်သော ဟင်နရီ ဖရက်ဒရစ်၊ အယ်လီဇဘက် နှင့် ချားလ်စ် တို့သည် အရွယ်ရောက်သည်အထိ အသက်ရှင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်သည် သားသမီးမရှိဘဲ ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည့် အင်္ဂလန်တူးဒါ မင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးဘုရင်မဖြစ်သော ၎င်း၏ ဝမ်းကွဲမောင်နှမတော်စပ်သူ ပထမမြောက် အဲလီဇဘက်၏ ရာထူးကို ဆက်ခံခဲ့သည်။ ၎င်းသည် နိုင်ငံသုံးခုလုံးကို ၂၂ နှစ်ကြာ စိုးစံခဲ့ပြီး ထိုကာလကို '''ဂျာကိုဘီယံခေတ်''' ဟု လူသိများသည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ် ထီးနန်းများပူးပေါင်းပြီးနောက် ၎င်းသည် အင်္ဂလန်တွင်သာ အခြေစိုက်နေထိုင်ခဲ့ပြီး၊ စကော့တလန်သို့ ၁၆၁၇ ခုနှစ်တွင် တစ်ကြိမ်သာ ပြန်လည်ရောက်ရှိခဲ့ကာ မိမိကိုယ်ကိုယ် ဂရိတ်ဗြိတိန်နှင့် အိုင်ယာလန်၏ ဘုရင်အဖြစ် ခေါ်ဝေါ်သမုတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်အတွက် လွှတ်တော်တစ်ခုတည်း ထားရှိရန် တွန်းအားပေးခဲ့သည်။ ၎င်း၏စိုးစံမှုအတွင်း အိုင်ယာလန်မြောက်ပိုင်းသို့ ဗြိတိသျှတို့ အခြေချနေထိုင်ခြင်း နှင့် အမေရိကတိုက်များ၌ အင်္ဂလိပ်တို့ နယ်ချဲ့အခြေစိုက်ခြင်းများ စတင်ခဲ့သည်။ စကော့တလန်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ၅၇ နှစ်နှင့် ၂၄၆ ရက်ကြာ စိုးစံမှုသည် စကော့တလန်ဘုရင်များထဲတွင် '''သက်တမ်းအရှည်ဆုံး''' ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် စကော့တလန်တွင် ၎င်း၏ ရည်မှန်းချက်အများစုကို အောင်မြင်အောင် ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သော်လည်း အင်္ဂလန်တွင်မူ ၁၆၀၅ ခုနှစ် ယမ်းမှုန့်လုပ်ကြံမှု နှင့် အင်္ဂလန်လွှတ်တော်နှင့် ပဋိပက္ခများအပါအဝင် ကြီးမားသော အခက်အခဲများနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်လက်ထက်တွင် ဝီလျံ ရှိတ်စပီးယား၊ ဂျွန် ဒန်း၊ ဘင် ဂျွန်ဆင် နှင့် ဖရန်စစ် ဘေကွန် ကဲ့သို့သော စာဆိုတော်များ၏ စာပေယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားလာမှုနှင့်အတူ အယ်လီဇဘက်ခေတ် စာပေနှင့် ပြဇာတ်များ၏ "ရွှေခေတ်" သည် ဆက်လက်ရှင်သန်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်သည် စာပေအမြောက်အမြား ရေးသားခဲ့သူဖြစ်ပြီး ''Daemonologie'' (၁၅၉၇)၊ ''The True Law of Free Monarchies'' (၁၅၉၈) နှင့် ''Basilikon Doron'' (၁၅၉၉) စသည့် စာအုပ်များကို ရေးသားခဲ့သည်။ ၎င်းသည် သမ္မာကျမ်းစာကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာသို့ စောစောစီးစီး ဘာသာပြန်ဆိုခြင်း (နောက်ပိုင်းတွင် ၎င်းကို အစွဲပြု၍ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏အမြင် ဟု ခေါ်တွင်သည်) နှင့် ၁၆၀၄ ခုနှစ် ဝတ်ပြုစာအုပ် ပြင်ဆင်ခြင်းတို့ကို ပံ့ပိုးကူညီခဲ့သည်။ ခေတ်ပြိုင်နန်းတွင်းအရာရှိ အန်တိုနီ ဝဲလ်ဒွန် က ဂျိမ်းစ်အား "ခရစ်ယာန်လောကတွင် အသိဉာဏ်အရှိဆုံး လူမိုက်" (အသေးအဖွဲကိစ္စများတွင် တော်သော်လည်း အခြားကိစ္စများတွင် မိုက်မဲသူ) ဟု တင်စားခဲ့ပြီး ယင်းဂုဏ်ပုဒ်သည် ၎င်း၏စရိုက်လက္ခဏာနှင့် ယှဉ်တွဲလျက် ရှိနေခဲ့သည်။ သို့သော် ၂၀ ရာစုနောက်ပိုင်းမှစ၍ သမိုင်းပညာရှင်များသည် ဂျိမ်းစ်၏ ဂုဏ်သတင်းကို ပြန်လည်သုံးသပ်လာကြပြီး ၎င်းအား လေးနက်တည်ငြိမ်ကာ တွေးခေါ်မြော်မြင်တတ်သော ဘုရင်တစ်ဦးအဖြစ် ရှုမြင်လာကြသည်။ ၎င်းသည် ငြိမ်းချမ်းရေးမူဝါဒကို ပြတ်ပြတ်သားသား ဆုပ်ကိုင်ထားခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် ဥရောပအလယ်ပိုင်းကို ပျက်စီးစေခဲ့သော အနှစ်သုံးဆယ်စစ်ပွဲကဲ့သို့သော ဘာသာရေးစစ်ပွဲများတွင် ပါဝင်ပတ်သက်မှုကို ရှောင်ရှားရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ကက်သလစ် စပိန်နိုင်ငံနှင့် စစ်ဖြစ်လိုသော အင်္ဂလန်လွှတ်တော်တွင်းရှိ စစ်လိုလားသည့် အစုအဖွဲ့များ ထွက်ပေါ်လာခြင်းကို တားဆီးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ စတူးအတ်မင်းဆက်၏ ပထမဆုံး အင်္ဂလန်ဘုရင်ဖြစ်သော ၎င်းကို ဒုတိယမြောက် သားတော်ဖြစ်သူ '''ပထမမြောက် ချားလ်စ်''' က ထီးနန်းဆက်ခံခဲ့သည်။ == '''ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဘဝအစောပိုင်း''' == === မွေးဖွားခြင်း === '''ဂျိမ်းစ်''' သည် စကော့တလန်ဘုရင်မ '''မေရီ''' နှင့် သူမ၏ ဒုတိယမြောက်ခင်ပွန်း '''ဟင်နရီ စတူးဝပ်''' ( လော့ဒ် ဒါန်လေ) တို့မှ မွေးဖွားသော တစ်ဦးတည်းသော သားတော်ဖြစ်သည်။ မေရီနှင့် ဒါန်လေတို့ နှစ်ဦးစလုံးသည် အင်္ဂလန်ပြည့်ရှင် ဟင်နရီ (၇) မင်းကြီး၏ သမီးတော်ကြီး မာဂရက်တူးဒါ (အဌမမြောက်ဟင်နရီဘုရင်ကြီး၏ အစ်မတော်) မှတစ်ဆင့် တော်စပ်သော မြစ်တော်များ ဖြစ်ကြသည်။ မေရီ၏ စကော့တလန်နိုင်ငံအပေါ် အုပ်ချုပ်စိုးစံမှုမှာ မတည်မငြိမ်ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ သူမနှင့် ခင်ပွန်းဖြစ်သူတို့မှာ ရိုမန်ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသည့်အတွက် ပရိုတက်စတင့် မှူးမတ်မျိုးနွယ်များ၏ ပုန်ကန်မှုကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ မေရီနှင့် ဒါန်လေတို့၏ အိမ်ထောင်ရေး အဆင်မပြေဖြစ်နေစဉ်အတွင်း ဒါန်လေသည် ပုန်ကန်သူများနှင့် တိတ်တဆိတ် မဟာမိတ်ဖွဲ့ခဲ့ပြီး ဂျိမ်းစ်မင်းသား မွေးဖွားရန် သုံးလအလိုတွင် ဘုရင်မ၏ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာအတွင်းရေးမှူး ဒါဗစ် ရစ်ဇီယို ကို လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ရာ၌ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်မင်းသားကို '''၁၅၆၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁၉ ရက်'''တွင် '''အက်ဒင်ဗာရာ ရုန်းတော်''' ၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။ သူသည် ဘုရင်မ၏ သားကြီးဖြစ်ပြီး ထီးမွေနန်းမွေ ဆက်ခံမည့်သူဖြစ်သည့်အတွက် အလိုအလျောက် '''ရော့သ်ဆေးနယ်စား''' ၊ '''စကော့တလန်နိုင်ငံ၏ မင်းသားနှင့် အကြီးအကဲ''' ) ဘွဲ့ထူးများကို ရရှိခဲ့သည်။ မွေးဖွားပြီး ငါးရက်အကြာတွင် အင်္ဂလိပ်သံတမန် ဟင်နရီ ကီလီဂရူး) သည် မကျန်းမမာဖြစ်နေဆဲဖြစ်ပြီး တိုးတိုးသာ စကားပြောနိုင်ရှာသော ဘုရင်မကြီးကို လာရောက်တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ကလေးငယ်မှာ "နို့ထိန်းထံမှ နို့စို့နေပြီး"၊ "ခန္ဓာကိုယ် အချိုးအစား ပြေပြစ်ကာ ကောင်းမွန်ထက်မြက်မည့် မင်းသားတစ်ပါး ဖြစ်လာမည့် လက္ခဏာရှိသည်" ဟု မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ မင်းသားငယ်အား ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်တွင် စတာလင်ရုန်းတော် (Stirling Castle) ၌ ကျင်းပသော ကက်သလစ်ဘာသာရေး အခမ်းအနားတွင် '''"ချားလ်စ် ဂျိမ်းစ်"''' သို့မဟုတ် '''"ဂျိမ်းစ် ချားလ်စ်"''' ဟု ခရစ်ယာန်ဘာသာအမည် (ဗတ္တိဇံ) ပေးခဲ့သည်။ သူ၏ နတ်ထိန်း (မိဘကိုယ်စား စောင့်ရှောက်မည့်သူ) များမှာ - * ပြင်သစ်ဘုရင် ချားလ်စ် (၉) (ဘရီယန်နယ်စား ဂျွန် မှ ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်) * အင်္ဂလန်ဘုရင်မ အဲလိဇဘတ် (၁) (ဘက်ဒ်ဖို့ဒ်နယ်စား ဖရန်စစ် ရပ်ဆဲလ် မှ ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်) * ဆာဗွိုင်းနယ်စား အီမန်နျူရယ် ဖိလစ်ဘာ့တ် (သံအမတ် ဖိလစ်ဘာ့တ် ဒူခရော့ခ် မှ ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုခေတ်ကာလ ဓလေ့ထုံးတမ်းအရ စိန့်အင်ဒရူးစ် ဂိုဏ်းချုပ်ဘုန်းတော်ကြီးအား ကလေးငယ်၏ ခံတွင်းထဲသို့ တံထွေးထွေးခွင့်ပြုရမည် ဖြစ်သော်လည်း မေရီဘုရင်မက ထိုဘုန်းတော်ကြီးကို "ကျောက်ပေါက်မာ ကူးစက်တတ်သော ဘုန်းကြီး" ဟု ခေါ်ဆိုကာ ငြင်းဆန်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ပြင်သစ်လူမျိုး ဘက်စ်တီယန် ပါဂျက်ဇ် စီစဉ်သော ဧည့်ခံဖျော်ဖြေပွဲတွင် လူများက ဆက်ထရ် ( ဂရိဒဏ္ဍာရီလာ လူတစ်ပိုင်း ဆိတ်တစ်ပိုင်းသတ္တဝါ) များကဲ့သို့ ဝတ်ဆင်ပြီး အမြီးများ တပ်ဆင်ကာ ကပြခဲ့ကြရာ၊ အင်္ဂလိပ်ဧည့်သည်တော်များက ထိုအပြုအမူကို မိမိတို့အား စော်ကားရန် ရည်ရွယ်လုပ်ဆောင်ခြင်းဟု ထင်မှတ်ကာ စိတ်ဆိုးဒေါသထွက်ခဲ့ကြသည်။ လော့ဒ် ဒါန်လေ (ဂျိမ်းစ်၏ဖခင်) သည် '''၁၅၆၇ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၀ ရက်'''တွင် အက်ဒင်ဗာရာမြို့ရှိ ကာ့ခ် အို ဖီးလ်ဒ် ၌ လုပ်ကြံခံခဲ့ရပြီး၊ ၎င်းသည် ရစ်ဇီယို အသတ်ခံရမှုအတွက် ကလဲ့စားချေခြင်း ဖြစ်နိုင်ပါသည်။ ဂျိမ်းစ်မင်းသားငယ်သည် သူ၏ဖခင်ပိုင်ဆိုင်သော '''အော်လ်ဘနီနယ်စား''' နှင့် '''ရော့စ်နယ်စား''' ဘွဲ့ထူးများကို ဆက်ခံခဲ့သည်။ မေရီဘုရင်မသည် ထိုအချိန်တွင်ပင် လူထုအကြား ရေပန်းစားမှု မရှိတော့ဘဲ ဖြစ်နေပြီး၊ ခင်ပွန်းဖြစ်သူ သေဆုံးပြီး သုံးလအကြာ ('''၁၅၆၇ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၅ ရက်''') တွင် ဒါန်လေကို သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်ဟု လူအများ သင်္ကာမကင်းဖြစ်နေကြသော ဘော့သ်ဝဲလ်နယ်စား '''ဂျိမ်းစ် ဟက်ပ်ဘန်း''' နှင့် ထပ်မံအိမ်ထောင်ပြုလိုက်ခြင်းကြောင့် သူမအပေါ် လူထု၏ မကျေနပ်မှုများ ပိုမိုပြင်းထန်လာခဲ့သည်။ ၁၅၆၇ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ပရိုတက်စတင့် ပုန်ကန်သူများက မေရီဘုရင်မကို ဖမ်းဆီးပြီး လော့ခ်လဲဗင်ရဲတိုက် တွင် အကျဉ်းချထားခဲ့ရာ၊ သူမသည် သားတော်ကို နောက်ဘယ်သောအခါမှ ပြန်လည်မတွေ့မြင်ခဲ့ရတော့ပေ။ သူမသည် '''၁၅၆၇ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၂၄ ရက်'''တွင် မွေးကင်းစကလေးငယ်ဖြစ်သော '''ဂျိမ်းစ်မင်းသားငယ်အတွက် ထီးနန်းကို စွန့်လွှတ်ပေးခဲ့ရပြီး'''၊ သူမ၏ ဖအေတူမအေကွဲ မောင်တော်စပ်သူ မိုရေးနယ်စား ဂျိမ်းစ် စတူးဝပ်ကို ဘုရင်ခံအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ရသည်။ ဤဖြစ်ရပ်ကြောင့် ဂျိမ်းစ်သည် စကော့တလန်သမိုင်းတွင် မွေးကင်းစကလေးငယ်ဘဝဖြင့် နန်းတက်ခဲ့ရသည့် တတိယမြောက် ဆက်တိုက်ဖြစ်ရပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == '''ဘုရင်ခံများ အုပ်ချုပ်သည့်ကာလ''' == ဂျိမ်းစ်မင်းသားငယ်ကို ဘေးကင်းလုံခြုံသော စတာလင်ရဲတိုက်) တွင် "ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရန်၊ ပြုစုပျိုးထောင်ရန်နှင့် ကျွေးမွေးစောင့်ရှောက်ရန်" '''မားနယ်စားနှင့် နယ်စားကတော်''' တို့ထံ အပ်နှံခဲ့သည်။ '''၁၅၆၇ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၂၉ ရက်'''တွင် စတာလင်မြို့ရှိ ဟိုးလီးရုဒ်ဘုရားကျောင်း၌ အော့ကနီဂိုဏ်းအုပ်ဘုန်းတော်ကြီး အာဒံ ဘော့သ်ဝဲလ် က သက်တမ်း '''၁၃ လသားအရွယ်'''သာ ရှိသေးသော ဂျိမ်းစ်မင်းသားငယ်ကို စကော့တလန်နိုင်ငံ၏ ဘုရင်အဖြစ် ဘိသိက်မြှောက်ခဲ့သည်။ နန်းတက်ပွဲ အခမ်းအနားတွင် ဂျွန် နော့စ် က သာသနာပြုတရား ဟောကြားခဲ့သည်။ စကော့တလန် အုပ်ချုပ်သူလူတန်းစားအများစု၏ ဘာသာရေးယုံကြည်ချက်နှင့်အညီ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို စကော့တလန် ပရိုတက်စတင့်အသင်းတော် ဝင်တစ်ဦးအဖြစ် ပျိုးထောင်ခဲ့သည်။ မင်းတိုင်ပင်အမတ်များအဖွဲ့ က ဂျော့ဂျ် ဘူခါနန် )၊ ပီတာ ယန်း ၊ အာဒံ အာစကင် နှင့် ဒါဗစ် အာစကင် တို့ကို ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဆရာများ သို့မဟုတ် ကျူတာများအဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ ဘုရင်ငယ်၏ အဓိကဆရာကြီးဖြစ်သူ ဘူခါနန်သည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို ရိုက်နှက်ဆုံးမလေ့ရှိသော်လည်း ၎င်း၏ရင်ထဲတွင် စာပေနှင့် ပညာရပ်များအပေါ် တစ်သက်တာ အမြတ်တနိုးတန်ဖိုးထားမှုကိုလည်း ကိန်းအောင်းစေခဲ့သည်။ ဘူခါနန်သည် ၎င်း၏ ''De Jure Regni apud Scotos'' ဟူသော ကျမ်းစာတွင် ရေးသားထားသည့်အတိုင်း စည်းမျက်နှာဘောင်အတွင်းရှိသော မင်းစနစ်ကို လက်ခံသည့်၊ ဘုရားသခင်ကို ကြောက်ရွံ့ရိုသေသော ပရိုတက်စတင့်ဘုရင်တစ်ပါး ဖြစ်လာစေရန် ပုံသွင်းခဲ့သည်။ ၁၅၆၈ ခုနှစ်တွင် မေရီဘုရင်မသည် လော့ခ်လဲဗင်ရုန်းတော်မှ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်သွားခဲ့ရာမှ နှစ်ပေါင်းများစွာ အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပွားသော အကြမ်းဖက်ပဋိပက္ခများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ မိုရေးနယ်စားသည် လန်ဆိုက်ဒ်တိုက်ပွဲ တွင် မေရီ၏တပ်များကို အနိုင်တိုက်ခဲ့သဖြင့် မေရီသည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ရပြီး ထိုနေရာတွင် အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မ၏ အကျဉ်းချထားခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ ၁၅၇၀ ပြည့်နှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၂၃ ရက်တွင် မိုရေးနယ်စားသည် ဂျိမ်းစ် ဟာမီလ်တန် (James Hamilton) ၏ လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ နောက်ထပ် ဘုရင်ခံဖြစ်လာသူမှာ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဖခင်ဘက်မှ အဖိုးတော်စပ်သူ လင်းနော့စ်နယ်စား '''မက်သယူ စတူးဝပ်''' ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် တစ်နှစ်အကြာတွင် မေရီကို ထောက်ခံသူများ၏ ဝင်ရောက်စီးနင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ပြင်းထန်စွာ ဒဏ်ရာရရှိကာ စတာလင်ရုန်းတော်အတွင်း၌ပင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ ၎င်း၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံသော မားနယ်စားသည်လည်း စတာလင်မြို့တွင်ပင် ပြင်းထန်သော ရောဂါဝေဒနာ ခံစားရပြီး '''၁၅၇၂ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာ ၂၈ ရက်'''တွင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ် မဲလ်ဗေးလ် ၏ မှတ်တမ်းအရ မားနယ်စား၏ နာမကျန်းဖြစ်မှုသည် မော်တွန်နယ်စား ဂျိမ်းစ် ဒေါက်ဂလပ်စ် ကျင်းပသော ဒဲလ်ကီးသ်နန်းတော် မိတ်ဆုံစားပွဲအပြီးတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ ထို့နောက် မော်တွန်နယ်စား သည် မားနယ်စား၏ ရာထူးနေရာကို ဆက်ခံရန် ရွေးကောက်ခံခဲ့ရပြီး၊ နည်းလမ်းပေါင်းစုံဖြင့် ကြည့်လျှင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဘုရင်ခံများထဲတွင် '''အထိရောက်ဆုံး လုပ်ဆောင်နိုင်သူ''' ဖြစ်ခဲ့သည်။ သို့သော် ၎င်း၏ လောဘရမ္မက်ကြီးမှုကြောင့် ရန်သူများပြားခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဖခင် လော့ဒ် ဒါန်လေနှင့် တစ်ဝမ်းကွဲတော်စပ်သူ ပြင်သစ်လူမျိုး '''အက်စ်မေး စတူးဝပ်''' စကော့တလန်သို့ ရောက်ရှိလာပြီး ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဩဇာအရှိဆုံး မျက်နှာသာပေးခံရသူ အဖြစ် လျင်မြန်စွာ နေရာရလာသောအခါ မော်တွန်နယ်စားသည် မျက်နှာသာပေးခံရမှု လျော့နည်းသွားခဲ့သည်။ '''၁၅၇၉ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာ ၁၉ ရက်'''တွင် အက်ဒင်ဗာရာမြို့သို့ ဝင်ရောက်သည့် အခမ်းအနား၌ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို အရွယ်ရောက်ပြီးသော အုပ်ချုပ်သူမင်းအဖြစ် တရားဝင်ကြေညာခဲ့သည်။ မော်တွန်နယ်စားသည် ဒါန်လေကို လုပ်ကြံမှုတွင် ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့သည်ဟူသော စွပ်စွဲချက်ဖြင့် '''၁၅၈၁ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂ ရက်'''တွင် ကွပ်မျက်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ဩဂုတ်လ ၈ ရက်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အက်စ်မေး စတူးဝပ်ကို '''လင်းနော့စ်နယ်စားကြီး''' အဖြစ် တိုးမြှင့်ခန့်အပ်ခဲ့ပြီး ထိုစဉ်က စကော့တလန်တွင် တစ်ဦးတည်းသော နယ်စားကြီး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် သက်တမ်း ၁၅ နှစ်ရှိပြီဖြစ်သော ဘုရင်သည် ၎င်းနယ်စားကြီး၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုအောက်တွင် နောက်ထပ် တစ်နှစ်ခန့် ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သည်။ == '''စကော့တလန်နိုင်ငံအား အုပ်ချုပ်ခြင်း''' == ဂျိမ်းစ်ဘုရင် အလွန်မျက်နှာသာပေးရသော လင်းနော့စ်နယ်စားကြီး သည် ပရိုတက်စတင့်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းလာသူ ဖြစ်သော်လည်း စကော့တလန် ကယ်လ်ဗင်ဝါဒီများ၏ ယုံကြည်မှုကို မရရှိခဲ့ပေ။ ၎င်းတို့သည် နယ်စားကြီးနှင့် ဘုရင်တို့အကြား ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ ချစ်ခင်တွယ်တာမှုကို ပြသနေကြသည်ကို သတိပြုမိကြပြီး လင်းနော့စ်သည် "ဘုရင်မင်းမြတ်အား ကာမဂုဏ်ခံစားလိုစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် သွေးဆောင်နေသည်" ဟု စွပ်စွဲခဲ့ကြသည်။ ၁၅၈၂ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် "ရုသ်ဗင်စီးနင်းမှု" ဟု လူသိများလာမည့် ဖြစ်ရပ်တစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး၊ ပရိုတက်စတင့် နယ်စားများဖြစ်ကြသည့် ဂေါရီနယ်စား ဝီလျံ ရုသ်ဗင် နှင့် အန်ဂတ်စ်နယ်စား အာချီဘောလ် ဒေါက်ဂလပ်စ် တို့သည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို ရုသ်ဗင်ရုန်းတော်သို့ မျှားခေါ်ကာ ဖမ်းဆီးအကျဉ်းချခဲ့ပြီး လင်းနော့စ်ကို စကော့တလန်နိုင်ငံမှ ထွက်ခွာသွားစေရန် အကျပ်ကိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၅၈၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁၉ ရက် ဘုရင် အကျဉ်းကျနေစဉ်အတွင်း၊ ၁၅၇၉ ခုနှစ်က ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ခန့်အပ်ခဲ့သော နန်းတွင်းဓမ္မကထိက ဂျွန် ခရိတ်ဂ်သည် ဘုရင်ထုတ်ပြန်ခဲ့သော အမိန့်ကြေညာချက်သည် သာသနာ့ဝန်ထမ်းများအပေါ် စော်ကားလွန်းလှသည်ဟု ဆိုကာ တရားပလ္လင်ပေါ်မှနေ၍ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ပြစ်တင်ဝေဖန်ခဲ့သဖြင့် "ဘုရင်မင်းမြတ် မျက်ရည်ကျခဲ့ရရှာသည်"။ ၁၅၈၃ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၇ ရက်တွင် ဖော့ကလန် မှ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်လာပြီးနောက် ၎င်း၏ တိုင်းပြည်အပေါ် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာကို ပိုမိုဆုပ်ကိုင်လာနိုင်ခဲ့သည်။ ဘုရင်သည် စကော့တလန်အသင်းတော် အပေါ် တော်ဝင်အာဏာ သက်ရောက်စေရန် "လူမည်းအက်ဥပဒေ" ကို အတင်းအကျပ် ပြဌာန်းခဲ့ပြီး သူ၏ဆရာဟောင်း ဘူခါနန်၏ ရေးသားချက်များကိုလည်း ရှုံ့ချခဲ့သည်။ ၁၅၈၄ ခုနှစ်မှ ၁၆၀၃ ခုနှစ်အကြားတွင် ဘုရင်သည် ထိရောက်သော တော်ဝင်အစိုးရတစ်ရပ်ကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ပြီး မှူးမတ်များအကြားတွင်လည်း အတော်အသင့် ငြိမ်းချမ်းမှုကို ဖော်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ဆောင်ရွက်ရာတွင် ၁၅၉၂ ခုနှစ်အထိ အစိုးရအဖွဲ့ကို ဦးဆောင်ခဲ့သူ ဂျွန် မိန်းတလန်း ၏ ကျွမ်းကျင်စွာ ကူညီပံ့ပိုးပေးမှုများ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၅၉၆ ခုနှစ်တွင် "အော့တေးဗီးယန်းစ်" ဟု လူသိများသော လူရှစ်ဦးပါ ကော်မရှင်တစ်ခုက ပျက်စီးယိုယွင်းနေသော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဘဏ္ဍာရေးအခြေအနေကို အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော်လည်း အကျိုးစီးပွားသက်ဆိုင်သူများ၏ ဆန့်ကျင်မှုကို ခံခဲ့ရသည်။ ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေးဝါဒကြောင့် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အက်ဒင်ဗာရာမြို့ အဓိကရုဏ်းအပြီး တစ်နှစ်အတွင်း ထိုကော်မရှင်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ရပြီး၊ နန်းတွင်းအဖွဲ့သည်လည်း လင်လစ်ဂိုး သို့ ယာယီရွှေ့ပြောင်းခဲ့ရသည်။ ဘုရင်၏ အသက်အန္တရာယ်ကို နောက်ဆုံးအကြိမ် လုပ်ကြံရန် ကြိုးပမ်းမှုသည် ၁၆၀၀ ပြည့်နှစ် ဩဂုတ်လတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဂေါရီအိမ်တော်) ၌ ဂေါရီနယ်စား ဂျွန် ရုသ်ဗင်၏ ညီဖြစ်သူ အလက်ဇန္ဒား ရုသ်ဗင် က ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို ကိုယ်ထိလက်ရောက် တိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပုံရသည်။ ရုသ်ဗင်သည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ကိုယ်ရံတော်စာမျက်နှာ ဂျွန် ရမ်ဆေး ၏ ဓားဖြင့် ထိုးသတ်ခြင်းကို ခံခဲ့ရပြီး၊ နောက်ဆက်တွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့သော ရုန်းရင်းဆန်ခတ်မှုအတွင်း ဂေါရီနယ်စားလည်း သေဆုံးသွားခဲ့သည်။ အခင်းဖြစ်ပွားရာတွင် အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သူ သက်သေ အနည်းငယ်သာ ရှိခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်နှင့် ရုသ်ဗင်မိသားစုတို့၏ ယခင်က သမိုင်းကြောင်းများကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘုရင်က ၎င်းတို့ထံတွင် ငွေကြေးအမြောက်အမြား ကြွေးမြီတင်နေသည့် အချက်ကြောင့်လည်းကောင်း ဘုရင်၏ ထွက်ဆိုချက်ကို လူတိုင်းက အကြွင်းမဲ့ မယုံကြည်ခဲ့ကြပေ။ ၁၅၈၆ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံနှင့် "ဘာဝစ်စာချုပ်"ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ ထိုစာချုပ်နှင့် ၁၅၈၇ ခုနှစ်တွင် ၎င်း၏မိခင် ကွပ်မျက်ခံရမှု (ထိုလုပ်ရပ်ကို ဘုရင်က "မုချမဖြစ်သင့်ဘဲ ထူးဆန်းသော လုပ်ထုံးလုပ်နည်း" ဟု ရှုံ့ချခဲ့သည်) တို့သည် နယ်စပ်တောင်ဘက်ရှိ အင်္ဂလန်ထီးနန်းကို ဆက်ခံနိုင်ရန် လမ်းစပွင့်သွားစေခဲ့သည်။ အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီးသည် အိမ်ထောင်မရှိ၊ သားသမီးမထွန်းကားသဖြင့် ဂျိမ်းစ်သည် သူမ၏ ထီးနန်းကို ဆက်ခံရန် အနီးစပ်ဆုံးသူ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်ထီးနန်းကို သေချာပေါက် ရရှိစေရေးသည် သူ၏ မူဝါဒ၏ အဓိက အုတ်မြစ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၅၈၈ ခုနှစ် စပိန်ရေတပ် အကျပ်အတည်းအတွင်း ၎င်းက အဲလိဇဘတ်အား "အရှင်မင်းကြီး၏ သွေးရင်းသားရင်းသားတော်နှင့် အရှင်မင်းကြီးတိုင်းပြည်၏ ရဲဘော်ရဲဘက်" အဖြစ် ပံ့ပိုးကူညီမည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်။ အဲလိဇဘတ်သည် ၁၅၈၆ ခုနှစ်မှစ၍ ဂျိမ်းစ်ထံသို့ နှစ်စဉ် ထောက်ပံ့ကြေးငွေများ ပေးပို့ခဲ့ရာ ၎င်းက စကော့တလန်၏ ရေးရာများအပေါ် ဩဇာသက်ရောက်စေခဲ့ပြီး၊ နောက်ပိုင်းနှစ်များတွင် ဂျိမ်းစ်သည် စုစုပေါင်း စတာလင်ပေါင် ၅၈,၅၀၀ ရရှိခဲ့သည်။ ထိုငွေများကို သောမတ်စ် ဖိုးလစ် နှင့် ရောဘတ် ဂျူစီ တို့က စီမံခန့်ခွဲခဲ့ပြီး ၎င်း၏ အတော်များများကို တော်ဝင်အဝတ်အစားများအတွက် အထည်အလိပ်များ ဝယ်ယူရာတွင် သုံးစွဲခဲ့သည်။ == '''ထိမ်းမြားမင်္ဂလာပြုခြင်း''' == ဂျိမ်းစ်သည် အမျိုးသမီးများအပေါ် စိတ်ဝင်စားမှု နည်းပါးခဲ့သဖြင့် သူ၏ လူငယ်ဘဝတစ်လျှောက်လုံး ကာမဂုဏ်စောင့်ထိန်းမှု ရှိသည်ဟု ချီးမွမ်းခြင်းခံခဲ့ရသည်။ လင်းနော့စ်နှင့် ခွဲခွာခဲ့ရပြီးနောက်တွင်လည်း သူသည် အမျိုးသားအဖော်အပေါင်းများနှင့်သာ ဆက်လက်၍ ဝန်းရံနေထိုင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သူ၏ အုပ်ချုပ်မှုကို ပိုမိုခိုင်မာစေရန်အတွက် သင့်တော်သော အိမ်ထောင်တစ်ခု ပြုရန် လိုအပ်ခဲ့ပြီး၊ ပရိုတက်စတင့် ဒိန်းမတ်ဘုရင် ဖရက်ဒရစ် (၂) ၏ သမီးတော်ငယ်၊ အသက် ၁၄ နှစ်အရွယ် '''ဒိန်းမတ်နိုင်ငံမှ အန်းမင်းသမီး'''ကို ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ ၁၅၈၉ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ကိုပင်ဟေဂင်မြို့၌ ကိုယ်စားလှယ်ဖြင့် လက်ထပ်ပွဲ ပြုလုပ်ပြီးနောက် မကြာမီ အန်းမင်းသမီးသည် စကော့တလန်သို့ သင်္ဘောဖြင့် ထွက်ခွာခဲ့သော်လည်း မုန်တိုင်းများကြောင့် နော်ဝေကမ်းရိုးတန်းသို့ ကပ်ခဲ့ရသည်။ ပင်လယ်ကူးခရီးစဉ်ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်ရကြောင်း ကြားသိရသောအခါ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အန်းမင်းသမီးကို ကိုယ်တိုင်သွားရောက်ခေါ်ယူရန် ခြံရံသူအင်အား ၃၀၀ နှင့်အတူ လိုက်သ် ဆိပ်ကမ်းမှ သင်္ဘောဖြင့် ထွက်ခွာခဲ့သည်။ သမိုင်းပညာရှင် ဒေးဗစ် ဟဲရစ် ဝီလ်ဆင်က ဤဖြစ်ရပ်ကို "သူ့ဘဝ၏ တစ်ခုတည်းသော ရိုမန်းတစ်ဆန်သည့် အခိုက်အတန့်" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ဤဖြစ်ရပ်ကြောင့် ဂျိမ်းစ်နှင့် အနာဂတ် ဒိန်းမတ်ဘုရင် ခရစ်ရှန် (၄) တို့အကြား အပြန်အလှန် ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်မှု ရရှိခဲ့ပြီး ခရစ်ရှန် (၄) လန်ဒန်သို့ နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် လာရောက်လည်ပတ်ပြီးနောက် ထိုဘုရင်နှစ်ပါးအကြား ဆက်ဆံရေး ပိုမိုခိုင်မာလာခဲ့သည်။ အန်းနှင့် ဂျိမ်းစ်တို့သည် နိုဝင်ဘာ ၂၃ ရက်တွင် အော့စလိုမြို့ရှိ ဘုန်းတော်ကြီးနန်းတော် ၌ တရားဝင် ထိမ်းမြားမင်္ဂလာပြုခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်သည် တင်တောင်းပဏ္ဏာအဖြစ် ဒိန်းမတ် ဒါလာ ၇၅,၀၀၀ နှင့် ယောက္ခမဖြစ်သူ ဆိုဖီ ထံမှ လက်ဖွဲ့အဖြစ် ဒါလာ ၁၀,၀၀၀ ရရှိခဲ့သည်။ အယ်လ်စီနို နှင့် ကိုပင်ဟေဂင်တို့တွင် ခေတ္တနေထိုင်ပြီး တိုင်ခို ဗြာဟေး (နက္ခတ်ဗေဒင်ပညာရှင်) နှင့် တွေ့ဆုံပြီးနောက် ဂျိမ်းစ်နှင့် အန်းတို့သည် ၁၅၉၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၁ ရက်တွင် စကော့တလန်သို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိခဲ့ကြသည်။ အချက်အလက်အားလုံးအရ ဂျိမ်းစ်သည် အစပိုင်းတွင် အန်းအပေါ် အလွန်စွဲလန်းခဲ့ပြီး ၎င်းတို့အိမ်ထောင်ရေး၏ အစောပိုင်းနှစ်များတွင် သူမအပေါ် အမြဲတစေ စိတ်ရှည်မှုနှင့် ချစ်ခင်မြတ်နိုးမှုကို ပြသခဲ့ပုံရသည်။ ၎င်းတို့သည် နန်းတွင်းသူနန်းတွင်းသားများ၏ မင်္ဂလာပွဲ အခမ်းအနားများသို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြပြီး မျက်နှာဖုံးစွပ် ကခုန်ပွဲ ဝတ်စုံများဖြင့် အတူတကွ ကခဲ့ကြသည်။ တော်ဝင်ဇနီးမောင်နှံသည် အရွယ်ရောက်သည်အထိ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သော သားသမီးသုံးဦး ထွန်းကားခဲ့သည် - * '''ဟင်နရီ ဖရက်ဒရစ်''' (ဝေလမင်းသား) - ၁၆၁၂ ခုနှစ်တွင် အသက် ၁၈ နှစ်အရွယ်၌ အူရောင်ငန်းဖျားရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန်သည်။ * '''အဲလိဇဘတ်''' - နောက်ပိုင်းတွင် ဘိုဟီးမီးယားဘုရင်မ ဖြစ်လာသည်။ * '''ချားလ်စ်''' - ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံသူ (ပထမမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်ကြီး)။ ၁၆၁၃ ခုနှစ်တွင် စကော့တလန်လူမျိုး သံတမန်နှစ်ဦးဖြစ်ကြသည့် ဂျိမ်းစ် စပန်းစ် နှင့် ရောဘတ် အန်စထရူသာ တို့သည် ဒိန်းမတ်နှင့် ဆွီဒင်နိုင်ငံတို့အကြား ငြိမ်းချမ်းရေးရရှိရန် စေ့စပ်ညှိနှိုင်းပေးခဲ့သည်။ အန်းဘုရင်မသည် နာမကျန်းမှု ဝေဒနာများကို မကြာခဏ ခံစားခဲ့ရပြီး ၁၆၁၇ ခုနှစ်မှစ၍ ပြင်းထန်စွာ ဖျားနာခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် သူမ၏ နောက်ဆုံး နာမကျန်းဖြစ်ချိန်အတွင်း သုံးကြိမ်သာ လာရောက်ကြည့်ရှုခဲ့သည်။ သူမသည် ခင်ပွန်းဖြစ်သူထက် စော၍ ၁၆၁၉ ခုနှစ် မတ်လတွင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ === '''စုန်းမရှာဖွေမှုများ''' === ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စုန်းမရှာဖွေနှိမ်နင်းမှုများနှင့် အကျွမ်းတဝင်ရှိပြီးသားဖြစ်သည့် ဒိန်းမတ်နိုင်ငံသို့ သွားရောက်လည်ပတ်ခဲ့ပြီးနောက်၊ စုန်းကဝေအတတ်ပညာရပ်ကို လေ့လာလိုက်စားရန် စိတ်ဝင်စားမှု နိုးကြားလာခဲ့ပြီး ၎င်းပညာရပ်ကို ဓမ္မပညာ ၏ ခက်မတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ သူသည် စကော့တလန်နိုင်ငံ၏ ၁၅၆၃ ခုနှစ် စုန်းကဝေအတတ်ဆိုင်ရာ အက်ဥပဒေအောက်တွင် ပထမဆုံးအကြိမ် အကြီးအကျယ် စုန်းမအမဲလိုက် နှိမ်နင်းမှုဖြစ်သည့် "နော့သ် ဘာဝစ် စုန်းမခွင်" သို့ ကိုယ်တိုင်တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ သင်္ဘောကို မုန်တိုင်းများတိုက်ခတ်စေရန် စုန်းကဝေအတတ်ကို အသုံးပြုခဲ့သည်ဟူသော စွပ်စွဲချက်ဖြင့် လူအတော်များများ ပြစ်ဒဏ်စီရင်ခြင်း ခံခဲ့ရပြီး၊ ထိုသူများထဲတွင် အက်ဂ်နက်စ် ဆမ်ဆန်မှာ အထင်ရှားဆုံးဖြစ်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စုန်းမများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည့် အန္တရာယ်ကို စိုးရိမ်လာခဲ့ပြီး သူကိုယ်တိုင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့သည့် အတွေ့အကြုံများကို အခြေခံကာ ၁၅၉၇ ခုနှစ်တွင် ''Daemonologie'' (မိစ္ဆာဗေဒ) အမည်ရှိ ကျမ်းစာတစ်စောင်ကို ရေးသားခဲ့သည်။ ၎င်းကျမ်းစာသည် စုန်းကဝေအတတ် လုပ်ဆောင်မှုများကို ဆန့်ကျင်ထားပြီး ရှေးဟောင်းရှိတ်စပီးယား၏ ''Macbeth'' (မက္ကဘတ်) ပြဇာတ်အတွက် နောက်ခံအချက်အလက်များကို ပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စုန်းမဟု စွပ်စွဲခံရသော အမျိုးသမီးများကို ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်ရာတွင် ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ကြီးကြပ်ခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၅၉၉ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် သူ၏ အမြင်များမှာ ပိုမိုဝေဖန်ပိုင်းခြားတတ်လာပြီး သံသယစိတ် ရှိလာခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် သူ၏သားတော် ဟင်နရီမင်းသားထံသို့ အင်္ဂလန်နိုင်ငံမှနေ၍ ရေးသားခဲ့သော ပေးစာတစ်စောင်တွင် ဘုရင်က - "ဟိုကောင်မလေးရဲ့ ဟန်ဆောင်လိမ်ညာမှုကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့တဲ့အတွက် ဝမ်းမြောက်ပါတယ်။ မင်းဟာ အဲဒီလို လိမ်ညာမှုတွေကို ဖော်ထုတ်ရာမှာ ငါ့ရဲ့ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံနိုင်တဲ့သူ ဖြစ်ပါစေလို့ ဘုရားသခင်ထံ ဆုတောင်းပါတယ်။ ... အခုခေတ်မှာ ဖြစ်ပျက်နေတဲ့ တန်ခိုးပြာဋိဟာရ အများစုဟာ လှည့်စားမှုတွေသာ ဖြစ်နေတတ်တာမို့ စွပ်စွဲချက်တွေကို ယုံကြည်တဲ့နေရာမှာ တရားသူကြီးတွေ ဘယ်လောက်အထိ သတိထားသင့်တယ်ဆိုတာ မင်းမြင်နိုင်ပါတယ်" ဟု ရေးသားချီးမွမ်းခဲ့သည်။ === ကုန်းမြင့်ဒေသနှင့် ကျွန်းစုများအရေး === ၁၄၉၃ ခုနှစ်တွင် စကော့တလန်ဘုရင် စတုတ္ထမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင် က အနောက်ဘက်ကျွန်းစုများ၏ အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာ ကို အဓမ္မဖျက်သိမ်းခဲ့ခြင်းကြောင့် အနောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းဒေသတွင် ရုန်းရင်းဆန်ခတ် အခြေအနေများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ် (၄) သည် ဟက်ဘရိုက်စ်ကျွန်းစု ၏ စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းထားသော စစ်အင်အားကို နှိမ်နင်းနိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ သူနှင့် သူ့နောက်တက်သည့် ဘုရင်များသည် အစားထိုး အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်သစ်တစ်ခု ပံ့ပိုးပေးရန် ဆန္ဒ သို့မဟုတ် စွမ်းဆောင်ရည် မရှိခဲ့ကြပေ။ ထို့ကြောင့် ၁၆ ရာစုကို ''linn nan creach'' ဟုခေါ်သည့် "လုယက်တိုက်ခိုက်မှုများပြားသောခေတ်" ဟု သိကြသည်။ ထို့ပြင် ဘာသာရေးပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု (Reformation) ၏ သက်ရောက်မှုများသည် ဂေလစ်စကားပြောဒေသ သို့ ရောက်ရှိရန် နှေးကွေးခဲ့သဖြင့်၊ ဤဒေသနှင့် ဗဟိုချက်မနိုင်ငံရေးထိန်းချုပ်ရာဒေသ အကြားတွင် ဘာသာရေးအရ သပ်လျှိုခွဲခြားသကဲ့သို့ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၅၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပဉ္စမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင် သည် ဟက်ဘရိုက်စ်ကျွန်းစုသို့ လှည့်လည်ခဲ့ပြီး မျိုးနွယ်စုခေါင်းဆောင်များကို ၎င်းနှင့်အတူ လိုက်ပါရန် အတင်းအကျပ်စေခိုင်းခဲ့သဖြင့် ခေတ္တမျှ ငြိမ်းချမ်းသွားခဲ့သော်လည်း၊ မကြာမီ မျိုးနွယ်စုများအကြား ပြန်လည်ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ် (၆) အုပ်ချုပ်ချိန်အတွင်း၌မူ ဟက်ဘရိုက်စ်ကျွန်းစုသားများကို စကော့တလန် ခရစ်ယာန်ဘာသာနှင့် နိုင်ငံတော်၏ မွေးဖွားရာအခြေခံမြေအဖြစ် မရှုမြင်တော့ဘဲ ဥပဒေမဲ့ရိုင်းစိုင်းသူများအဖြစ် သရုပ်ဖော်ခဲ့ကြသည်။ တရားဝင်စာရွက်စာတမ်းများတွင် ကုန်းမြင့်ဒေသ (Highlands) ရှိ လူမျိုးစုများကို "ဘုရားသခင်ကို ကြောက်ရွံ့ရိုသေခြင်းနှင့် သိနားလည်ခြင်းကင်းမဲ့သူများ" နှင့် "ရိုင်းစိုင်းအောက်တန်းကျသော ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှု အမျိုးမျိုး" ကို ပြုလုပ်တတ်သူများအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ် (၄) နှင့် ဂျိမ်းစ် (၅) တို့ ကောင်းစွာပြောဆိုနိုင်ခဲ့ကြသော "ဂေလစ်ဘာသာစကား" (Gaelic language) ကို ဂျိမ်းစ် (၆) ခေတ်တွင် "အားစ်" (Erse) သို့မဟုတ် အိုင်းရစ်ရှ်ဘာသာစကားဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြပြီး ၎င်းစကားမှာ မွေးရာပါမဟုတ်ဘဲ သူစိမ်းပြင်ပစကားဖြစ်သည်ဟူသော သဘောကို သက်ရောက်စေခဲ့သည်။ လွှတ်တော်က ဂေလစ်ဘာသာစကားသည် ကုန်းမြင့်ဒေသသားများ၏ အပြစ်အနာအဆာများအတွက် အဓိကအကြောင်းရင်းဖြစ်သည်ဟု ဆုံးဖြတ်ကာ ၎င်းဘာသာစကားကို ပယ်ဖျက်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့သော နောက်ခံအခြေအနေများကြောင့် ၁၅၉၈ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ် (၆) သည် "ဖိုက်ဖ်ဒေသမှ အမျိုးကောင်းသား စွန့်စားသူများ" (Gentleman Adventurers of Fife) အား "အလွန်ရိုင်းစိုင်းလှသော လူးဝစ်ကျွန်း" (Isle of Lewis) ကို ယဉ်ကျေးအောင်လုပ်ဆောင်ရန် အခွင့်အာဏာ ပေးခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က နယ်သစ်တည်သူများသည် ဒေသခံများနှင့် "သဘောတူညီချက်အရ" မဟုတ်ဘဲ "၎င်းတို့ကို အမြစ်ပြတ်ချေမှုန်းခြင်းဖြင့်" လုပ်ဆောင်ရမည်ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ စတိုနိုဝေး (Stornoway) သို့ ၎င်းတို့ ဆိုက်ရောက်ချိန်တွင် ကနဦး၌ အဆင်ပြေခဲ့သော်လည်း၊ မာဒေါ့ခ် မက်လောက်ဒ် (Murdoch MacLeod) နှင့် နေးလ် မက်လောက်ဒ် (Neil MacLeod) တို့ ဦးဆောင်သော ဒေသခံတပ်များ၏ တိုက်ထုတ်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ နယ်သစ်တည်သူများသည် ၁၆၀၅ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယအကြိမ် ထပ်မံကြိုးပမ်းခဲ့သော်လည်း ထိုရလဒ်အတိုင်းပင် ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ၁၆၀၇ ခုနှစ်တွင် ပြုလုပ်သော တတိယအကြိမ် ကြိုးပမ်းမှုမှသာ ပိုမိုအောင်မြင်မှု ရရှိခဲ့သည်။ ၁၆၀٩ ခုနှစ်တွင် "အိုင်အိုနာ ပြဌာန်းချက်များ" (Statutes of Iona) ကို ဥပဒေအဖြစ် ပြဌာန်းခဲ့ပြီး၊ ၎င်းဥပဒေအရ မျိုးနွယ်စုခေါင်းဆောင်များသည် ကုန်းမြင့်ဒေသရှိ ခရစ်ယာန်ဂိုဏ်းအုပ်နယ်မြေများအတွက် ပရိုတက်စတင့်ဓမ္မဆရာများကို ထောက်ပံ့ရန်၊ လှည့်လည်တေးဆိုသူ (Bards) များကို ဥပဒေပြင်ပအဖြစ် သတ်မှတ်ရန်၊ ၎င်းတို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်များအတွက် အဖြေပေးရန် အက်ဒင်ဗာရာမြို့သို့ ပုံမှန်အစီရင်ခံရန်နှင့် ၎င်းတို့၏ ထီးမွေနန်းမွေဆက်ခံမည့်သူများကို အင်္ဂလိပ်စကားပြော ပရိုတက်စတင့်ကျောင်းများတွင် ပညာသင်ကြားစေရန် စကော့တလန်အောက်ပိုင်းဒေသ (Lowland Scotland) သို့ စေလွှတ်ရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် "ဂေလစ်ဘာသာစကားကို အမြစ်ပြတ်ချေမှုန်းရန်၊ ၎င်း၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုကို ဖျက်ဆီးရန်နှင့် ၎င်းကို ထိန်းသိမ်းထားသူများကို နှိပ်ကွပ်ရန် အတိအကျ ရည်ရွယ်ထားသော" လုပ်ငန်းစဉ်ကြီး စတင်ခဲ့လေသည်။ မြောက်ဘက်ကျွန်းစုများတွင်မူ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ တစ်ဝမ်းကွဲတော်စပ်သူ အော့ကနီနယ်စား ပက်ထရစ် စတူးဝပ် (Patrick Stewart, Earl of Orkney) က အိုင်အိုနာပြဌာန်းချက်များကို ဆန့်ကျင်ခဲ့သောကြောင့် အကျဉ်းချခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ သူ၏ လင်မယားမမြောက်ဘဲ မွေးဖွားသောသား ရောဘတ်သည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို မအောင်မြင်သော ပုန်ကန်မှုတစ်ခု ပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် နယ်စားကြီးနှင့် ၎င်း၏သားဖြစ်သူတို့မှာ ကြိုးပေးကွပ်မျက်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ၎င်းတို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှုမြေယာများကို သိမ်းယူခဲ့ပြီး အော့ကနီ (Orkney) နှင့် ရှက်တလန် (Shetland) ကျွန်းစုများကို ဘုရင်နိုင်ငံတော်ပိုင်အဖြစ် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ == '''ဘုရင်စနစ် သီအိုရီ''' == ၁၅၉၇-၉၈ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ''The True Law of Free Monarchies'' (လွတ်လပ်သော ဘုရင်စနစ်များ၏ မှန်ကန်သောဥပဒေ) နှင့် ''Basilikon Doron'' (တော်ဝင်လက်ဆောင်) ကျမ်းစာများကို ရေးသားခဲ့ပြီး ၎င်းကျမ်းများတွင် ဘုရင်စနစ်အတွက် ဓမ္မပညာဆိုင်ရာ အခြေခံအချက်ကို အကျိုးအကြောင်းပြ ဆွေးနွေးထားသည်။ ''True Law'' (မှန်ကန်သောဉပဒေ) ကျမ်းတွင် သူက "ဘုရင်တို့၏ တရားဝင်သော နတ်ပေးအာဏာ" (Divine right of kings) ကို ချပြခဲ့ပြီး၊ ကျမ်းစာလာ အကြောင်းပြချက်များအရ ဘုရင်များသည် အခြားသော လူသားများထက် ပိုမိုမြင့်မြတ်သော သတ္တဝါများဖြစ်သည်ဟု ရှင်းလင်းထားသော်လည်း "အမြင့်ဆုံးထိုင်ခုံသည် ထိုင်ရန်အချောချောဆုံး (အန္တရာယ်အရှိဆုံး) ဖြစ်သည်" ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ထိုစာတမ်းက အကြွင်းမဲ့အာဏာပိုင် ဘုရင်စနစ်သီအိုရီကို တင်ပြထားပြီး ဘုရင်တစ်ပါးသည် တော်ဝင်အထူးအာဏာဖြင့် ဥပဒေသစ်များကို ပြဌာန်းနိုင်သော်လည်း ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် ဘုရားသခင်ကိုလည်း ရိုသေဂရုစိုက်ရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ အကယ်၍ မိုက်မဲသောဘုရင်များကို အပြစ်ပေးရန် လိုအပ်ပါက ဘုရားသခင်က "မိမိအလိုရှိရာ ကပ်ဆိုးဒဏ်ချက်များကို ဖန်တီးနှိပ်ကွပ်လိမ့်မည်" ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ''Basilikon Doron'' (တော်ဝင်လက်ဆောင်) ကျမ်းကိုမူ အသက်လေးနှစ်အရွယ် ဟင်နရီမင်းသားအတွက် လမ်းညွှန်စာအုပ်အဖြစ် ရေးသားခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ဘုရင်အဖြစ် အုပ်ချုပ်ရေးအတွက် ပိုမိုလက်တွေ့ကျသော လမ်းညွှန်ချက်များကို ပေးထားသည်။ ဤလက်ရာသည် အလွန်အရေးအသားကောင်းမွန်ပြီး ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ စကားပြေအရေးအသားများထဲတွင် အကောင်းဆုံးနမူနာတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ပါလီမန်လွှတ်တော်များကို ဘုရင်၏ "အဓိကတရားရုံး" မျှသာဟု နားလည်ထားသော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အယူအဆက အင်္ဂလန်အောက်လွှတ်တော် (House of Commons) နှင့် နောက်ပိုင်းတွင် ကြုံတွေ့ရမည့် အခက်အခဲများကို ကြိုတင်အရိပ်အယောင် ပြနေခဲ့သည်။ သူက ဟင်နရီမင်းသားအား "ဥပဒေသစ်များ ပြဌာန်းရန် အလွန်တရာ လိုအပ်မှလွဲ၍ ပါလီမန်များကို မခေါ်ယူပါနှင့်၊ ထိုသို့ လိုအပ်ခြင်းမျိုးကလည်း ဖြစ်ခဲလှသည်" ဟု လမ်းညွှန်ခဲ့သည်။ ''True Law'' ကျမ်းတွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က ပဒေသီယယ်ရှင်ဘုရင်တစ်ပါးသည် မိမိ၏ လက်အောက်ခံနယ်မြေကို ပိုင်ဆိုင်သကဲ့သို့ တိုင်းပြည်ကို ပိုင်ဆိုင်သည်ဟု အခိုင်အမာဆိုထားသည်။ အကြောင်းမှာ ဘုရင်များသည် "မည်သည့် လူတန်းစား အဆင့်အတန်း သို့မဟုတ် ပါလီမန်များ မပေါ်ပေါက်မီ၊ ဥပဒေများ မပြဌာန်းမီကတည်းက ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ အစပိုင်းတွင် ဘုရင်များသာ အလုံးစုံပိုင်ဆိုင်သော မြေယာများကို ၎င်းတို့က ခွဲဝေပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဘုရင်များသည် ဥပဒေများကို ဖန်တီးသူများနှင့် စတင်သူများဖြစ်ပြီး၊ ဥပဒေများက ဘုရင်များကို ဖန်တီးခဲ့ခြင်းမဟုတ်ကြောင်း မလွဲမသွေ သက်ရောက်နေပါသည်" ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ == '''စာပေနှင့် ပြဇာတ်အနုပညာကို အားပေးချီးမြှောက်မှု''' == ၁၅၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှင့် ၁၅၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် မိမိ၏ မွေးရပ်မြေမှ စာပေအနုပညာကို မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ သူသည် ၁၅၈၄ ခုနှစ်၊ အသက် ၁၈ နှစ်အရွယ်တွင် ''Some Rules and Cautions to be Observed and Eschewed in Scottish Prosody'' (စကော့တလန် ကဗျာလင်္ကာစပ်နည်းတွင် လိုက်နာရန်နှင့် ရှောင်ကြဉ်ရန် စည်းကမ်းချက်များနှင့် သတိပေးချက်အချို့) ဟူသော ကျမ်းစာကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ကဗျာရေးဖွဲ့နည်း လမ်းညွှန်စာအုပ်ဖြစ်သလို၊ ဉာဏ်သစ်အလင်းခေတ် ၏ အခြေခံမူများကို အသုံးချ၍ မိမိ၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော စကော့ဘာသာစကား ၏ ကဗျာရိုးရာဓလေ့ကို ဖော်ပြထားခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် သူသည် စာပေနှင့် ဂီတပညာရပ် နှစ်ခုစလုံး ဆက်စပ်နေသည်ဟု ရှုမြင်သဖြင့် ဂီတသင်ကြားမှုကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန်နှင့် မြှင့်တင်ရန်အတွက် ဥပဒေကြောင်းအရ ပြဌာန်းချက်များကို လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ သူ၏ အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ပြဌာန်းခဲ့သော အက်ဥပဒေတစ်ခုတွင် စကော့တလန်မြို့ပြ များအနေဖြင့် တေးဂီတကျောင်း များတွင် ဂီတသင်ကြားမှုကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန်နှင့် ထောက်ပံ့ကူညီရန် တိုက်တွန်းထားသည်။ ဤရည်မှန်းချက်များကို ပိုမိုအောင်မြင်စေရန်အတွက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် နောင်တွင် ဝေဖန်ရေးသမားများက "ကက်စတေးလျန်း ဝိုင်းတော်သားများ" ) ဟု ခေါ်ဆိုကြမည့် စကော့တလန် ဂျကိုဘီယံ နန်းတွင်းကဗျာဆရာများနှင့် ဂီတပညာရှင်များ အစုအဖွဲ့၏ နာယကအဖြစ်လည်းကောင်း၊ အကြီးအကဲအဖြစ်လည်းကောင်း ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့တွင် ဝီလျံ ဖောင်လာ နှင့် ဘုရင်၏ အကြိုက်ဆုံးဖြစ်သူ အလက်ဇန္ဒား မွန်ဂိုမေရီ တို့ အပါအဝင် အခြားသူများ ပါဝင်ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကိုယ်တိုင်သည်လည်း ကဗျာဆရာတစ်ဦးဖြစ်ပြီး ၎င်းအဖွဲ့၏ လက်တွေ့ကဗျာရေးဖွဲ့နေသော အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံရခြင်းကို ဝမ်းမြောက်ဂုဏ်ယူခဲ့သည်။ ၁၅၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းသို့ ရောက်သောအခါ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အင်္ဂလန်ထီးနန်းကို ဆက်ခံရန် အလားအလာ ပိုမိုများပြားလာခြင်းကြောင့် မိခင်စကော့တလန်၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုကို အလေးထားမှုမှာ အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ လျော့နည်းသွားခဲ့သည်။ ဝီလျံ အလက်ဇန္ဒားနှင့် အခြားသော နန်းတွင်းကဗျာဆရာများသည် ၎င်းတို့၏ ရေးသားမှု ဘာသာစကားကို အင်္ဂလိပ်ဆန်အောင် စတင်ပြောင်းလဲခဲ့ကြပြီး ၁၆၀၃ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ဘုရင်နှင့်အတူ လန်ဒန်မြို့သို့ လိုက်ပါသွားခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စာပေလောကတွင် ကိုယ်တိုင်တက်ကြွစွာ ပါဝင်သူနှင့် နာယကတစ်ဦးအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ရှုထောင့်ပေါင်းစုံမှကြည့်လျှင် အင်္ဂလိပ်ဉာဏ်သစ်အလင်းခေတ် ကဗျာနှင့် ပြဇာတ်အနုပညာအတွက် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုပေးနိုင်ခဲ့သည့် ထူးခြားသောအရှိန်အဝါရှိသူတစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ သူ၏ လက်ထက်တွင် ထိုအနုပညာရပ်များသည် အမြင့်ဆုံးအဆင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သူ၏ဘိုးဘေးဖြစ်သူ စကော့တလန်ဘုရင် ဂျိမ်းစ် (၁) အပါအဝင် စကော့တလန်ရိုးရာ မြင့်မားသောအရေးအသား စတိုင်များကို အားပေးချီးမြှောက်မှုမှာမူ ဘေးဖယ်ခြင်း ခံလိုက်ရသည်။ ၁၅၉၉ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပြဇာတ်အနုပညာကို အားပေးထောက်ခံကြောင်း ခိုင်မာသော အရိပ်အယောင်တစ်ခုကို ပြသခဲ့သည်။ သူသည် ပြုပြင်ပြောင်းလဲထားသော စကော့တလန်အသင်းတော် ၏ ကန့်ကွက်မှုများကို ပယ်ချကာ အင်္ဂလိပ်ပြဇာတ်အဖွဲ့တစ်ဖွဲ့အတွက် အက်ဒင်ဗာရာမြို့၏ High Street လမ်းမကြီးအလွန်တွင် ပြဇာတ်ရုံတစ်ခု ပံ့ပိုးပေးရမည်ဟု အတင်းအကျပ် အမိန့်ချမှတ်ခဲ့သည်။ == '''အင်္ဂလန်ထီးနန်းကို ဆက်ခံခြင်း''' == ၁၆၀၁ ခုနှစ်မှစ၍ အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီး၏ ဘဝနောက်ဆုံးနှစ်များတွင် အင်္ဂလိပ်နိုင်ငံရေးသမားအချို့—အထူးသဖြင့် သူမ၏ အဓိကဝန်ကြီး ရောဘတ် ဆီစီလ်—သည် ထီးနန်းဆက်ခံမှု ချောမွေ့အဆင်ပြေစေရန်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်သောအားဖြင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်နှင့် လျှို့ဝှက်စာပေးစာယူ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဘုရင်မကြီး ကွယ်လွန်ခါနီးအချိန် ဖြစ်သော ၁၆၀၃ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဆီဆင်လ်သည် အင်္ဂလန်ထီးနန်းဆက်ခံမည့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ကြေညာချက်မူကြမ်းကို ပေးပို့ခဲ့သည်။ အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီးသည် မတ်လ ၂၄ ရက် မိုးသောက်ယံအချိန်တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်းနေ့ နှောင်းပိုင်းတွင်ပင် လန်ဒန်မြို့၌ ဂျိမ်းစ်အား အင်္ဂလန်ဘုရင်အဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။ ဧပြီလ ၅ ရက်နေ့တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် လန်ဒန်သို့ သွားရောက်ရန် အက်ဒင်ဗာရာမြို့မှ ထွက်ခွာခဲ့ပြီး သုံးနှစ်တစ်ကြိမ် ပြန်လာပါမည်ဟု ကတိပြုခဲ့သော်လည်း (ထိုကတိကို သူ မတည်ခဲ့ပါ)၊ တောင်ဘက်သို့ ဖြည်းညှင်းစွာ ခရီးဆက်ခဲ့သည်။ လမ်းခရီးတစ်လျှောက်ရှိ ဒေသခံမှူးမတ်များက သူ့ကို ခမ်းနားကြီးကျယ်စွာ ဧည့်ခံကျွေးမွေးခဲ့ကြပြီး၊ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် သူ၏နယ်မြေအသစ်နှင့် လက်အောက်ခံပြည်သူများ၏ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုကို အံ့သြမှင်တက်ခဲ့ကာ မိမိကိုယ်မိမိ "ကျောက်ဆောင်ကုတင်ကို စွန့်ပြီး ထူထဲအိစက်တဲ့ ကြက်မွှေးမွေ့ရာနဲ့ လဲလှယ်လိုက်ရသလိုပဲ" ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီး၏ သင်္ဂြိုဟ်ပွဲအပြီး ကိုးရက်အကြာဖြစ်သော မေလ ၇ ရက်နေ့တွင် မြို့တော်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ သူ၏ လက်အောက်ခံပြည်သူအသစ်များသည် ထီးနန်းဆက်ခံမှုကြောင့် တိုင်းပြည်အတွင်း ဆူပူအုံကြွမှု သို့မဟုတ် ပြင်ပကျူးကျော်မှုများ မဖြစ်ပွားခဲ့သည့်အတွက် စိတ်သက်သာရာရကာ ဘုရင်သစ်ကို ဖူးမြော်ရန် တိုးဝှေ့လာခဲ့ကြသည်။ လန်ဒန်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် သူသည် လာရောက်ကြည့်ရှုကြသော လူအုပ်ကြီး၏ ဝိုင်းဝန်းအုံခဲခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အင်္ဂလန်နန်းတက်ပွဲ အခမ်းအနားကို ၁၆၀၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ဝက်စ်မင်စတာဘုရားရှိခိုးကျောင်း ၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ သို့သော် ပလိပ်ရောဂါကူးစက်ပြန့်ပွားမှုကြောင့် ပွဲလမ်းသဘင် ဆင်နွှဲမှုများကို ကန့်သတ်ခဲ့ရသည်။ သောမတ်စ် ဒက်ကာ နှင့် ဘန် ဂျွန်ဆင် ကဲ့သို့သော ပြဇာတ်ကဗျာဆရာများက ခမ်းနားထည်ဝါသော ပုံဆောင်ခိုင်းနှိုင်းချက်များဖြင့် စီစဉ်တင်ဆက်သည့် လန်ဒန်မြို့သို့ တော်ဝင်ဝင်ရောက်ခြင်း အခမ်းအနားကိုမူ ၁၆၀၄ ခုနှစ် မတ်လ ၁၅ ရက်နေ့သို့ ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့ရသည်။ ဒက်ကာက ထိုမြင်ကွင်းကို "လမ်းမတွေပေါ်မှာ လူတွေနဲ့ ချင်းချင်းထပ်နေပြီး၊ အဖိုးတန်ကုန်ပစ္စည်းတွေနေရာမှာ ကလေးတွေကို ဆိုင်ခန်းတွေလို ခင်းကျင်းထားသလိုပဲ၊ ပွင့်ဟနေတဲ့ ပြတင်းပေါက်မှန်မှန်သမျှမှာလည်း အမျိုးသမီးတွေနဲ့ ပြည့်နှက်နေတယ်" ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ဆက်ခံခဲ့သည့် အင်္ဂလန်ဘုရင်နိုင်ငံတော်တွင် စိန်ခေါ်မှုပြဿနာများ ရှိနေခဲ့သည်။ ကုန်သွယ်မှု လက်ဝါးကြီးအုပ်မှုများနှင့် အခွန်အတုပ်ကြီးလေးမှုများကြောင့် ပြည်သူများအကြား မကျေနပ်မှုများ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဖြစ်ပေါ်နေပြီး၊ အိုင်ယာလန်နိုင်ငံအတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော စစ်ပွဲစရိတ်များသည်လည်း အစိုးရအဖွဲ့အတွက် ကြီးလေးသော ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး ဖြစ်လာခဲ့ကာ ထိုအချိန်တွင် အစိုးရ၌ စတာလင်ပေါင် ၄၀၀,၀၀၀ မျှ အကြွေးတင်ရှိနေခဲ့သည်။ == '''အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် စတင်စိုးစံခြင်းနှင့် ဂရိတ်ဗြိတိန်ဘုရင်''' == ထီးနန်းဆက်ခံမှုမှာ ချောမွေ့ပုံရပြီး ပြည်သူများ၏ သောင်းသောင်းဖျဖျ ကြိုဆိုမှုကို ရရှိခဲ့သော်လည်း ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အင်္ဂလန်တွင် စတင်စိုးစံသည့် ပထမဆုံးနှစ်၌ပင် လျှို့ဝှက်ကြံစည်မှု နှစ်ခုကို ရင်ဆိုင်ကျော်ဖြတ်ခဲ့ရသည်။ ၎င်းတို့မှာ "ဘိုင်လုပ်ကြံမှု" နှင့် "မိန်းလုပ်ကြံမှု" တို့ဖြစ်ကြပြီး၊ ထိုဖြစ်ရပ်များကြောင့် ဟင်နရီ ဘရွတ်ခ် နှင့် ဝေါ်လ်တာ ရာလေ တို့ အပါအဝင် အခြားသူများ ဖမ်းဆီးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ထံမှ အစိုးရအဖွဲ့ အပြောင်းအလဲသစ်ကို မျှော်လင့်ထားသူများသည် ကနဦးတွင် စိတ်ပျက်ခဲ့ကြရသည်။ အကြောင်းမှာ ဘုရင်သည် ဆီလ်စီနှင့် လျှို့ဝှက်စီစဉ်ထားသည့်အတိုင်း အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီး၏ မင်းတိုင်ပင်အမတ်ဟောင်းများကိုပင် ရာထူး၌ ဆက်လက်ခန့်အပ်ထားခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ သို့သော် မကြာမီမှာပင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ၎င်းအား ရေရှည်ထောက်ခံခဲ့သူ ဟင်နရီ ဟိုးဝပ် နှင့် ၎င်း၏တူဖြစ်သူ သောမတ်စ်ဟောင်းဝပ် တို့အပြင် စကော့တလန် မှူးမတ်ငါးဦးကိုပါ မင်းတိုင်ပင်အမတ်များအဖွဲ့ ထဲသို့ ထည့်သွင်းခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် အုပ်ချုပ်သည့် အစောပိုင်းနှစ်များတွင် အင်္ဂလန်အစိုးရ၏ နေ့စဉ်လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို လျှို့ဝှက်ပါးနပ်သော ဆီဆင်လ် (နောက်ပိုင်းတွင် ဆလစ်ဘာရီနယ်စား ဖြစ်လာသူ) က တင်းကျပ်စွာ စီမံခန့်ခွဲခဲ့သည်။ ၎င်းအား အတွေ့အကြုံရင့်ကျက်ပြီး ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က အဲလ်စ်မီယာနယ်စားနှင့် အဓိပတိ အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သော သောမတ်စ် အက်ဂါတွန် နှင့် တော်ဝင်ဘဏ္ဍာထိန်း အဖြစ် ဆက်လက်တာဝန်ယူခဲ့ပြီး မကြာမီ ဒေါ့ဆက်နယ်စား ဖြစ်လာမည့် သောမတ်စ် ဆက်ခ်ဗီးလ်တို့က ကျွမ်းကျင်စွာ ကူညီပံ့ပိုးပေးခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပိုမိုကြီးမားသော ကိစ္စရပ်များဖြစ်သည့် အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်တို့အကြား ပိုမိုနီးကပ်သော ပေါင်းစည်းမှုစီမံကိန်းနှင့် နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒ ကိစ္စရပ်များအပေါ် အာရုံစိုက်ရန် အချိန်ရခဲ့သလို၊ သူနှစ်သက်သော အပန်းဖြေမှုများ (အထူးသဖြင့် အမဲလိုက်ခြင်း) ကိုလည်း လွတ်လပ်စွာ အချိန်ပေး ခံစားနိုင်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စကော့တလန်နှင့် အင်္ဂလန်တို့၏ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအရ ပေါင်းစည်းမှုကို အခြေခံ၍ ဘုရင်တစ်ပါး၊ ပါလီမန်တစ်ခုနှင့် ဥပဒေတစ်ခုတည်းအောက်တွင် တစ်နိုင်ငံတည်းအဖြစ် တည်ထောင်ရန် ရည်မှန်းချက်ကြီးမားခဲ့သည်။ သို့သော် ထိုအစီအစဉ်သည် အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် စကော့တလန်ပါလီမန် နှစ်ခုစလုံး၏ ဆန့်ကျင်မှုကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က အင်္ဂလန်ပါလီမန်သို့ "ဘုရားသခင်က ငါတို့အားလုံးကို ပင်လယ်တစ်ခုတည်းက ဝန်းရံထားပြီး ၎င်းဘာသာ သဘာဝအရ ခွဲခြား၍မရတဲ့ ကျွန်းတစ်ကျွန်းတည်းပေါ်မှာ အတူတူ ဖန်ဆင်းပေးထားတာ မဟုတ်ဘူးလား" ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၆၀၄ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် အောက်လွှတ်တော်က ဥပဒေကြောင်းအရ အကြောင်းပြချက်များဖြင့် သူ့ကို "ဂရိတ်ဗြိတိန်ဘုရင်"ဟု ဘွဲ့တော်ခံယူရန် တောင်းဆိုမှုကို ငြင်းဆန်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၁၆၀၄ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် သူသည် "အင်္ဂလန်ဘုရင်" နှင့် "စကော့တလန်ဘုရင်" ဟူသော ဘွဲ့များအစား "ဂရိတ်ဗြိတိန်ဘုရင်" ဟူသော ဘွဲ့တော်ကို ကိုယ်တိုင် ပြောင်းလဲခံယူခဲ့သည်။ ဖရန်စစ် ဘေကွန် က ဘုရင်အနေဖြင့် ထိုဘွဲ့စတိုင်ကို "မည်သည့် ဥပဒေကြောင်းအရ အရေးယူဆောင်ရွက်မှု၊ စာချုပ်စာတမ်း သို့မဟုတ် အာမခံချက်" များတွင်မှ အသုံးပြု၍မရကြောင်း သတိပေးခဲ့ပြီး ထိုဘွဲ့ကို အင်္ဂလိပ်ဥပဒေများတွင် အသုံးမပြုခဲ့ကြပေ။ သို့သော် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စကော့တလန်ပါလီမန်အား ထိုဘွဲ့ကို မဖြစ်မနေ အသုံးပြုစေခဲ့ပြီး ၎င်းကို တိုင်းပြည်နှစ်ခုစလုံး၏ အမိန့်ကြေညာချက်များ၊ ဒင်္ဂါးပြားများ၊ ပေးစာများနှင့် စာချုပ်စာတမ်းများတွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒတွင်မူ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပိုမိုအောင်မြင်မှု ရရှိခဲ့သည်။ စပိန်နိုင်ငံနှင့် မည်သည့်အခါကမျှ စစ်မဖြစ်ခဲ့ဖူးသောကြောင့် သူသည် ရေရှည်ဖြစ်ပွားနေသည့် အင်္ဂလိပ်-စပိန်စစ်ပွဲကို အဆုံးသတ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ပြီး၊ Robert Cecil နှင့် ယခုအခါ နော့သမ်ပတန်နယ်စား ဖြစ်လာသူ ဟင်နရီဟောင်းဝပ် တို့ ပါဝင်သည့် သံတမန်အဖွဲ့၏ ကျွမ်းကျင်သော စေ့စပ်ညှိနှိုင်းမှုများကြောင့် ၁၆၀၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် နိုင်ငံနှစ်ခုအကြား ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးနိုင်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ထိုစာချုပ်ကို ဂုဏ်ပြုသည့်အနေဖြင့် ခမ်းနားကြီးကျယ်သော မိတ်ဆုံစားပွဲတစ်ခုကို တည်ခင်းဧည့်ခံခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အင်္ဂလန်ရှိ ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များအတွက် လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့်ရရှိရေးသည် စပိန်မူဝါဒ၏ အဓိကရည်မှန်းချက်အဖြစ် ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သဖြင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်အတွက် အမြဲတစေ အကျပ်ရိုက်စရာ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ သူသည် ပြည်ပတွင် ကက်သလစ်များကို နှိပ်ကွပ်သူအဖြစ် သံသယဝင်ခြင်းခံရပြီး၊ ပြည်တွင်း၌မူ မင်းတိုင်ပင်အမတ်များအဖွဲ့က ကက်သလစ်များအပေါ် ပိုမိုတင်းကျပ်စွာ ကိုင်တွယ်ရန် တိုက်တွန်းခြင်းကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ == '''ဂန်းပါဝါဒါ လုပ်ကြံမှု''' == ၁၆၀၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၄ ရက်မှ ၅ ရက်သို့ ကူးပြောင်းသော ညအချိန် (ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ပထမဆုံး အင်္ဂလိပ်ပါလီမန် ဒုတိယအကြိမ်မြောက် ညီလာခံ ဖွင့်လှစ်မည့် အကြိုည) တွင် ပါလီမန်အဆောက်အအုံ၏ မြေအောက်ခန်းအတွင်း၌ အစိုးရကို ဆန့်ကျင်သူ ကက်သလစ်ဘာသာဝင် '''ဂိုင်း ဖော့ခ်စ်''' ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဖော့ခ်စ်သည် နောက်တစ်နေ့တွင် ပါလီမန်အဆောက်အအုံကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးရန်အတွက် ယမ်းစည် ၃၆ စည်နှင့် မလှမ်းမကမ်းတွင်ရှိသော ထင်းပုံကြီးကို စောင့်ကြပ်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အဆိုအရ ၎င်းလုပ်ရပ်သည် "ငါ့တစ်ဦးတည်း သို့မဟုတ် ငါ့ဇနီးနဲ့ ငါ့ရဲ့သားသမီးတွေတင်မကဘဲ နိုင်ငံတော်တစ်ခုလုံးရဲ့ ယန္တရားကြီးတစ်ခုလုံးကို" ပျက်စီးစေရန် ရည်ရွယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤတုန်လှုပ်ချောက်ချားဖွယ် "ဂန်းပါဝါဒါ လုပ်ကြံမှု" ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဘုရင်နှင့် သားတော်များ ဘေးကင်းခဲ့သည့်အတွက် တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် စိတ်သက်သာရာရမှုနှင့် ဝမ်းမြောက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဆလစ်ဘာရီနယ်စားသည် ဤအခြေအနေကို အသုံးချကာ အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီး လက်ထက်ကထက်ပင် ပိုမိုများပြားသော အခွန်ဘဏ္ဍာငွေများကို ပါလီမန်ထံမှ တောင်းခံရယူနိုင်ခဲ့သည်။ ထိုမအောင်မြင်သော ကြံစည်မှုတွင် ပါဝင်ပတ်သက်သူ ဂိုင်းဖော့ခ်စ်နှင့် အခြားသူများမှာ ကွပ်မျက်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ == '''ဘုရင်နှင့် ပါလီမန်''' == ဂန်းပါဝါဒါလုပ်ကြံမှုအပြီးတွင် ဘုရင်နှင့် ပါလီမန်အကြား ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုမှာ ထူးခြားသော ဖြစ်ရပ်တစ်ခုသာ ဖြစ်ခဲ့ပြီး အမြဲတမ်းမဟုတ်ခဲ့ပေ။ ယင်းအစား ၁၆၀၄ ခုနှစ်က ကျင်းပခဲ့သော ယခင်ပါလီမန်ညီလာခံသည်သာ ဘုရင်နှင့် ပါလီမန် နှစ်ဦးနှစ်ဖက်စလုံး၏ သဘောထားကို တစ်သက်တာလုံး ပုံသွင်းပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကနဦး ကြုံတွေ့ရသည့် အခက်အခဲများသည် တမင်ရန်လိုမှုကြောင့်ထက် အပြန်အလှန် နားလည်မှုလွဲမှားခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၆၀၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၇ ရက်နေ့တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် နိုင်ငံနှစ်ခုလုံးလုံးလျားလျား ပေါင်းစည်းရေး သို့မဟုတ် ဘဏ္ဍာရေးထောက်ပံ့မှုများအတွက် ပါလီမန်၏ ထောက်ခံမှုကို မရရှိခဲ့ပြီးနောက် ဒေါသတကြီးဖြင့် ပါလီမန်ညီလာခံကို ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့သည်။ သူက ညီလာခံပိတ်ပွဲ မိန့်ခွန်းတွင် "ကျေးဇူးတင်စရာ မလိုတဲ့နေရာမှာ ငါ ကျေးဇူးတင်မှာ မဟုတ်ဘူး၊ ငါဟာ လူမိုက်တွေကို ချီးမွမ်းတတ်တဲ့ လူမျိုးမဟုတ်ဘူး ... မင်းတို့ ဘယ်လောက်တောင် အမှားတွေ လုပ်ခဲ့သလဲဆိုတာ မြင်တဲ့အတိုင်းပဲ ... နောင်အနာဂတ်မှာ မင်းတို့ရဲ့ လွတ်လပ်ခွင့်ကို ပိုပြီးတော့ အိန္ဒြေရရနဲ့ သတိထား သုံးစွဲကြဖို့ မျှော်လင့်ပါတယ်" ဟု ခါးခါးသီးသီး ပြောကြားခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ စိုးစံမှု တိုးတက်လာသည်နှင့်အမျှ သူ၏ အစိုးရအဖွဲ့သည် ကြီးထွားလာသော ဘဏ္ဍာရေး ဖိအားများနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ၎င်းမှာ ငွေကြေးဖောင်းပွမှုကြောင့်သာမက ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ နန်းတွင်းအဖွဲ့၏ ဖြုန်းတီးမှုနှင့် ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ မကျွမ်းကျင်မှုများကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်။ ၁၆၁၀ ပြည့်နှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ဆလစ်ဘာရီသည် "မဟာပဋိညာဉ်" ဟု လူသိများသော စီမံကိန်းတစ်ခုကို တင်ပြခဲ့သည်။ ၎င်းအရ ဘုရင်က လိုက်လျောမှု ၁၀ ခု ပြုလုပ်ပေးမည့်အစား ပါလီမန်က ဘုရင်၏ ကြွေးမြီများကို ဆပ်ရန်အတွက် စတာလင်ပေါင် ၆၀၀,၀၀၀ နှင့် နှစ်စဉ် ထောက်ပံ့ကြေး ပေါင် ၂၀၀,၀၀၀ ကို ပေးအပ်ရန် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ထိုသို့ စေ့စပ်ညှိနှိုင်းမှုများသည် အလွန်တရာ အခြေအတင် ဖြစ်ပွားကာ ကြာမြင့်လွန်းလှသဖြင့် နောက်ဆုံးတွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စိတ်ရှည်မှု ကုန်ဆုံးသွားပြီး ၁၆၁၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာ ၃၁ ရက်တွင် ပါလီမန်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ သူက ဆလစ်ဘာရီအား "မင်းရဲ့ အကြီးဆုံးအမှားကတော့ သည်းခြေရည်ထဲကနေ ပျားရည်ထုတ်ဖို့ အမြဲတမ်း မျှော်လင့်နေခဲ့တာပဲ" ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့သော ပုံစံအတိုင်းပင် ၁၆၁၄ ခုနှစ်၏ "လွဲချော်ခဲ့သော ပါလီမန်" ) တွင်လည်း ထပ်မံဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး၊ အောက်လွှတ်တော်က ဘုရင်လိုအပ်သော ငွေကြေးပေးရန် တွန့်ဆုတ်နေခဲ့သဖြင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပါလီမန်သက်တမ်း ကိုးပတ်မျှသာ ရှိသေးချိန်တွင် ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ၁၆၂၁ ခုနှစ်အထိ ပါလီမန်မခေါ်ဘဲ တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး၊ နန်းတွင်းအတွက် ငွေကြေးရှာဖွေစုဆောင်းရာတွင် ကျွမ်းကျင်သော ကုန်သည် လိုင်ယွန်နယ် ခရမ်ဖီးလ်ဒ် ကဲ့သို့သော အရာရှိများကို အသုံးပြုခဲ့ကာ၊ အခြားသော ဝင်ငွေရလမ်းတစ်ခုအနေဖြင့် ဘာရွန်နက် အဆင့်အတန်းနှင့် အခြားသော ဘွဲ့ထူး ဂုဏ်ထူးများကို အသစ်ဖန်တီး၍ ရောင်းချခြင်းဖြင့် ငွေရှာခဲ့သည်။ == '''စပိန်နိုင်ငံနှင့် ထိမ်းမြားရန် ကြိုးပမ်းမှု''' == တော်ဝင်ဝင်ငွေရရှိနိုင်မည့် အခြားလမ်းကြောင်းတစ်ခုမှာ ဝေလမင်းသား '''ချားလ်စ်''' (Charles) နှင့် စပိန်မင်းသမီး '''မာရီယာ အန်နာ''' တို့ ထိမ်းမြားမင်္ဂလာပြုခြင်းမှ ရရှိလာမည့် စပိန်နိုင်ငံ၏ တင်တောင်းပဏ္ဏာ (Dowry) ဖြစ်သည်။ "စပိန်မင်္ဂလာပွဲ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသော ဤမူဝါဒသည် စပိန်နိုင်ငံနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ပြီး စစ်ပွဲစရိတ်များကို ရှောင်ရှားနိုင်မည့် နည်းလမ်းတစ်ခုအဖြစ် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်အတွက် ဆွဲဆောင်မှုရှိခဲ့သည်။ ထိုမင်္ဂလာပွဲကို အမှန်တကယ် လက်ထပ်ပြီးမြောက်အောင် လုပ်ဆောင်ခြင်းဖြင့်ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် စေ့စပ်ညှိနှိုင်းမှုများကို အသက်ဆက်ရှင်အောင် ဆွဲဆန့်ထားခြင်းဖြင့်ဖြစ်စေ ငြိမ်းချမ်းရေးကို ထိရောက်စွာ ထိန်းသိမ်းထားနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ဤအချက်သည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က ထိုစေ့စပ်ညှိနှိုင်းမှုများကို ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုနီးပါး အချိန်ဆွဲခဲ့သည့် အကြောင်းရင်း ဖြစ်နိုင်ပါသည်။ ဤမူဝါဒကို ဟောင်းဝပ်မိသားစုများ နှင့် ကက်သလစ်အမြင်ဘက်သို့ ယိုင်ကြသော အခြားဝန်ကြီးများ၊ သံတမန်များ (၎င်းတို့ကို စုပေါင်း၍ "စပိန်ဂိုဏ်း" - Spanish Party ဟု သိကြသည်) က ထောက်ခံခဲ့ကြသော်လည်း၊ ပရိုတက်စတင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင်မူ အလွန်တရာ သံသယဝင်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ၁၆၁၆ ခုနှစ်တွင် '''ဝေါ်လ်တာ ရာလေ''' အကျဉ်းထောင်မှ လွတ်မြောက်လာသောအခါ၊ သူသည် စပိန်လူမျိုးများနှင့် မည်သည့်တိုက်ပွဲမျှ မဖြစ်ပွားစေရဟု ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ တင်းကျပ်သော ညွှန်ကြားချက်ဖြင့် တောင်အမေရိကသို့ ရွှေရှာဖွေရေးခရီး ထွက်ခွာခဲ့သည်။ သို့သော် ရာလေ၏ စွန့်စားခန်းသည် ကံဆိုးမိုးမှောင်ကျကာ လုံးလုံးလျားလျား ပျက်စီးခဲ့ရပြီး သူ၏သားဖြစ်သူ ဝေါ်လ်တာသည် စပိန်တို့နှင့် တိုက်ပွဲအတွင်း သေဆုံးခဲ့သည်။ ရာလေ အင်္ဂလန်သို့ ပြန်ရောက်လာသောအခါ၊ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က သူ့ကို ကွပ်မျက်စေခဲ့သဖြင့် စပိန်အလိုကျ လိုက်လျောမှုကို ဆန့်ကျင်ကြသော အင်္ဂလိပ်လူထုတစ်ရပ်လုံး အမျက်ဒေါသထွက်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပေါ်ပေါက်လာသော "နှစ်သုံးဆယ်စစ်ပွဲ" ကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ မူဝါဒမှာ ပိုမိုအကျပ်ရိုက်သွားခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် သူ၏ပရိုတက်စတင့် သမက်တော် ဖရက်ဒရစ် (၅)သည် ကက်သလစ် ဧကရာဇ် ဖာဒီနန် (၂) ကြောင့် ဘိုဟီးမီးယားထီးနန်းမှ ဖယ်ရှားခြင်းခံခဲ့ရပြီး၊ စပိန်တပ်များကလည်း ဖရက်ဒရစ်ပိုင်ဆိုင်သော ရိုင်းလန်း နယ်မြေကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဝင်ရောက်ကျူးကျော်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၂၁ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က သမက်တော်ကို ကူညီရန် စစ်ရေးအရ အင်အားစိုက်ထုတ်နိုင်ရေးအတွက် ပါလီမန်ကို ခေါ်ယူလိုက်သောအခါ ပြဿနာများ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ အောက်လွှတ်တော်က ဖရက်ဒရစ်အား ထိရောက်စွာ စစ်ကူပေးနိုင်ရန် မလုံလောက်သော ဘဏ္ဍာငွေများကိုသာ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး၊ တစ်ဖက်တွင်လည်း—အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီး လက်ထက်က စပိန်ရွှေသင်္ဘောများကို ရေတပ်ဖြင့် တိုက်ခိုက်ပြီး ရရှိခဲ့သော အကျိုးအမြတ်များကို သတိရကာ—စပိန်နိုင်ငံကို တိုက်ရိုက်စစ်ကြေညာရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ၁၆၂၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် အက်ဒ်ဝပ် ကို့ခ် ၏ လှုံ့ဆော်မှုကြောင့် အောက်လွှတ်တော်သည် စပိန်နှင့် စစ်ဖြစ်ပွားရေးသာမက ချားလ်စ်မင်းသားအား ပရိုတက်စတင့် အမျိုးသမီးတစ်ဦးနှင့်သာ လက်ထပ်ရန်နှင့် ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး ဥပဒေများကို ပိုမိုတင်းကျပ်စွာ အာဏာတည်စေရန် အသနားခံစာတစ်စောင်ကို ပြုစုခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကမူ ၎င်းတို့အား ဘုရင်၏ အထူးအာဏာ ကိစ္စရပ်များတွင် ဝင်ရောက်မစွက်ဖက်ရန်နှင့် စွက်ဖက်ပါက အပြစ်ပေးခံရမည်ဟု ပြတ်ပြတ်သားသား သတိပေးခဲ့သဖြင့်၊ အောက်လွှတ်တော်အမတ်များက မိမိတို့၏ လွတ်လပ်စွာ ပြောဆိုခွင့် အပါအဝင် ရပိုင်ခွင့်များကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန် ကန့်ကွက်လွှာတစ်စောင်ကို ထုတ်ပြန်ကာ တုံ့ပြန်ခဲ့ကြသည်။ ဘက်ကင်ဟမ်နယ်စားကြီး ဂျော့ဂ်ျ ဗီလီယာစ် နှင့် စပိန်သံအမတ် ဂွန်ဒိုမာနယ်စား တို့၏ တိုက်တွန်းမှုကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ထိုကန့်ကွက်လွှာကို မှတ်တမ်းစာအုပ်ထဲမှ ဆုတ်ဖြဲပစ်ခဲ့ပြီး ပါလီမန်ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ၁၆၂၃ ခုနှစ်အစောပိုင်းတွင် အသက် ၂၂ နှစ်ရှိပြီဖြစ်သော ချားလ်စ်မင်းသားနှင့် ဘက်ကင်ဟမ်တို့သည် မိမိတို့ဘာသာ ဦးဆောင်ကာ စပိန်မင်းသမီး မာရီယာ အန်နာ၏ စိတ်ကို တိုက်ရိုက်ဖမ်းစားနိုင်ရန်အတွက် မည်သူမည်ဝါဖြစ်ကြောင်း ဖုံးကွယ်၍ စပိန်နိုင်ငံသို့ လျှို့ဝှက်ခရီးထွက်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ထိုခရီးစဉ်မှာ မအောင်မြင်သော အမှားတစ်ခုသာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ မင်းသမီး မာရီယာ အန်နာသည် ချားလ်စ်ကို အလွန်မုန်းတီးခဲ့ပြီး၊ စပိန်တို့က ၎င်းတို့အား ပါလီမန်မှ ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး ဥပဒေများကို ပယ်ဖျက်ပေးရန်ဟူသော အချက်အပါအဝင် တင်းကျပ်သော စည်းကမ်းချက်များကို ချပြခဲ့သည်။ စာချုပ်တစ်ခုကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသော်လည်း ချားလ်စ်နှင့် ဘက်ကင်ဟမ်တို့သည် အောက်တိုဘာလတွင် မင်းသမီးကို ခေါ်ဆောင်မလာနိုင်ဘဲ အင်္ဂလန်သို့ ပြန်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး၊ ထိုစာချုပ်ကို ချက်ချင်းပင် စွန့်လွှတ်လိုက်ကြသဖြင့် ဗြိတိန်ပြည်သူများ အလွန်တရာ ဝမ်းမြောက်ခဲ့ကြသည်။ စပိန်ခရီးစဉ်ကြောင့် စိတ်ပျက်သွားခဲ့ကြသော ချားလ်စ်နှင့် ဘက်ကင်ဟမ်တို့သည် ယခုအခါ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ စပိန်မူဝါဒကို ပြောင်းပြန်လှန်လိုက်ကြပြီး ပြင်သစ်နိုင်ငံနှင့် ထိမ်းမြားရန်နှင့် ဟက်ဘ်စ်ဘာ့ဂ် အင်ပါယာကို စစ်ကြေညာရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ လိုအပ်သော ဘဏ္ဍာငွေရှာဖွေရန်အတွက် ၎င်းတို့က ဂျိမ်းစ်ဘုရင်အား အခြားပါလီမန်တစ်ခု ခေါ်ယူရန် နားချခဲ့ကြသဖြင့် ၁၆၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ပါလီမန်ညီလာခံ ကျင်းပခဲ့သည်။ ဤတစ်ကြိမ်တွင်မူ အောက်လွှတ်တော်အတွင်းရှိ ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး အုန်းအုန်းကျွက်ကျွက် သဘောထားများသည် နန်းတွင်းနှင့်ပါ ထပ်တူကျခဲ့ပြီး၊ နန်းတွင်း၏ မူဝါဒထိန်းချုပ်မှုမှာ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ထံမှ ချားလ်စ်နှင့် ဘက်ကင်ဟမ်တို့ထံသို့ ရွှေ့ပြောင်းနေပြီဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဘုရင်အား စစ်ကြေညာရန် ဖိအားပေးခဲ့ကြပြီး စရိတ်ကြီးလေးမှုကို အကြောင်းပြကာ ထိုအစီအစဉ်ကို ဆန့်ကျင်ခဲ့သော တော်ဝင်ဘဏ္ဍာထိန်း ခရမ်ဖီးလ်ဒ် (ယခုအခါ မစ်ဒဲလ်ဆက်စ်နယ်စား ဖြစ်လာသူ) ကို ရာထူးမှ ဖယ်ရှားရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၂၄ ခုနှစ် ပါလီမန်၏ ရလဒ်မှာ မရေမရာဖြစ်ခဲ့သည် - ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စစ်ကြေညာရန် သို့မဟုတ် စစ်စရိတ်ထောက်ပံ့ရန် ငြင်းဆန်နေဆဲဖြစ်သော်လည်း၊ ချားလ်စ်ကမူ အောက်လွှတ်တော်သည် စပိန်နှင့် စစ်ဖြစ်ပွားရေးအတွက် ငွေကြေးထောက်ပံ့ရန် ကတိပြုထားပြီးဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့သည်။ ဤယူဆချက်သည် နောက်ပိုင်းတွင် သူကိုယ်တိုင် စိုးစံသည့်ကာလ၌ ပါလီမန်နှင့် ကြုံတွေ့ရမည့် ပြဿနာများအတွက် အကြောင်းရင်းတစ်ရပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == '''ဘုရင်နှင့် အသင်းတော်''' == ဂန်းပါဝါဒါလုပ်ကြံမှု ဖြစ်ပွားပြီးနောက်၊ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အင်္ဂလိပ် ကက်သလစ်များကို ထိန်းချုပ်ရန် ပြင်းထန်သော အစီအမံများကို ခွင့်ပြုခဲ့သည်။ ၁၆၀၆ ခုနှစ် မေလတွင် ပါလီမန်သည် "ပုပ်ရဟန်းမင်း၏ အမိန့်ကို ငြင်းဆန်သူများဆိုင်ရာ အက်ဥပဒေ" ကို အတည်ပြုခဲ့ပြီး ၎င်းအရ မည်သည့်နိုင်ငံသားကိုမဆို ဘုရင်အပေါ် ပုပ်ရဟန်းမင်း၏ အာဏာသက်ရောက်မှုကို ငြင်းပယ်သည့် "သစ္စာခံခြင်း ကတိသစ္စာ" ကို တောင်းဆိုနိုင်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ထိုကတိသစ္စာကို ခံယူသော ကက်သလစ်များအပေါ် ညှာတာခဲ့ပြီး နန်းတွင်း၌ပင် လျှို့ဝှက်ကက်သလစ်ဘာသာကိုးကွယ်မှု ကို လျစ်လျူရှုပေးခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဟင်နရီဟောင်းဝပ် သည် လျှို့ဝှက်ကက်သလစ်ဘာသာဝင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူ၏ ကွယ်လွန်ခါနီး နောက်ဆုံးလများတွင် ကက်သလစ်အသင်းတော်သို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်ထီးနန်း တက်စကတည်းက ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် မိမိအနေဖြင့် အင်္ဂလန်ရှိ ကက်သလစ်များ၏ ထောက်ပံ့မှုကို လိုအပ်နိုင်သည်ဟု တွေးဆခဲ့သဖြင့်၊ ကက်သလစ်ဘာသာကို လိုလားသူတစ်ဦးဖြစ်သည့် နော့သမ်ဘာလန်နယ်စားကြီး ဟင်နရီ ပါစီ အား မိမိအနေဖြင့် "ငြိမ်ငြိမ်သက်သက်နေပြီး ဥပဒေကို အပေါ်ယံမျှသာ လိုက်နာရိုသေသူ မည်သူ့ကိုမဆို နှိပ်စက်ညှဉ်းပန်းမည်မဟုတ်ကြောင်း" ကတိပြုခဲ့သည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ်၏ "မီလီနရီ အသနားခံစာ" တွင် ပျူရီတန်ဓမ္မဆရာများက အခြားအရာများနှင့်အတူ ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်အဖြစ် အတည်ပြုခြင်း စနစ် ၊ မင်္ဂလာလက်စွပ်များ အသုံးပြုခြင်းနှင့် "ဘုန်းကြီး" ဟူသော ဝေါဟာရကို ဖျက်သိမ်းပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြပြီး၊ ဝတ်ရုံနှင့် ဦးထုပ်များကို ဝတ်ဆင်ခြင်းကိုလည်း မိမိတို့အလိုအလျောက် ရွေးချယ်ခွင့်ပြုရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ကနဦးတွင် စည်းကမ်းချက်များကို တင်းကျပ်စွာ လိုက်နာစေခဲ့သဖြင့် ပျူရီတန်အများစုအကြား နှိပ်ကွပ်ခံရသည်ဟု ခံစားခဲ့ကြရသော်လည်း၊ ဘုရင်၏ စိုးစံမှု သက်တမ်းကြာလာသည်နှင့်အမျှ ရာထူးမှ ထုတ်ပယ်ခြင်းနှင့် ဆိုင်းငံ့ခြင်းများမှာ ရှားပါးလာခဲ့သည်။ ၁၆၀၄ ခုနှစ် "ဟမ်ပတန်ကုတ် ညီလာခံ" ၏ ရလဒ်အနေဖြင့် ပျူရီတန်တို့၏ တောင်းဆိုချက်အချို့ကို ၁၆၀４ ခုနှစ်ထုတ် ဘုံဆုတောင်းစာအုပ် တွင် ထည့်သွင်းပေးခဲ့သော်လည်း အများစုမှာ မကျေနပ်ကြသေးပေ။ ထိုညီလာခံသည် ထိုစဉ်က အသုံးပြုနေကြသော ကွဲပြားသည့် ဘာသာပြန်ဆိုချက်များအကြား အမှားအယွင်းများကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် သမ္မာကျမ်းစာ (Bible) ၏ ဘာသာပြန်ဆိုချက်အသစ်ကို ပြုစုရန် တာဝန်ပေးခဲ့သည်။ နောင်တွင် '''"ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ဗားရှင်း"''' (King James Version သို့မဟုတ် KJV) ဟု လူသိများလာမည့် ထိုကျမ်းစာကို ၁၆၁၁ ခုနှစ်တွင် ပြီးစီးခဲ့ပြီး၊ ၎င်းကို ဂျကိုဘီယံခေတ် စကားပြေအရေးအသား၏ ပြောင်မြောက်လှသော လက်ရာတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကြကာ ယနေ့တိုင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုနေဆဲ ဖြစ်သည်။ စကော့တလန်နိုင်ငံတွင်မူ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စကော့တလန်အသင်းတော် (Kirk) ကို အင်္ဂလိပ်အသင်းတော်နှင့် "အတတ်နိုင်ဆုံး တူညီအောင်" လုပ်ဆောင်ရန်နှင့် ဂိုဏ်းအုပ်စနစ် ကို ပြန်လည်တည်ထောင်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သဖြင့် ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်း များ၏ ပြင်းထန်သော ဆန့်ကျင်မှုကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အင်္ဂလန်ထီးနန်းတက်ပြီးနောက် ၁၆၁၇ ခုနှစ်တွင် စကော့တလန်သို့ တစ်ဦးတည်းသော အကြိမ်အဖြစ် ပြန်လည်ရောက်ရှိခဲ့ပြီး အန်ဂလီကန် ဘာသာရေးထုံးတမ်းများကို အကောင်အထည်ဖော်ရန် မျှော်လင့်ခဲ့သည်။ ဘုရင်၏ ဂိုဏ်းအုပ်များက ၎င်း၏ "ပါ့သ်မြို့၏ ပြဌာန်းချက် ငါးရပ်" ကို နောက်တစ်နှစ်တွင် ကျင်းပသော အထွေထွေညီလာခံ၌ အတင်းအကျပ် အတည်ပြုစေခဲ့သော်လည်း ထိုဆုံးဖြတ်ချက်များကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ကွယ်လွန်ချိန်တွင် စကော့တလန်ရှိ အသင်းတော်မှာ စိတ်ဝမ်းကွဲပြားလျက် ကျန်ရစ်ခဲ့ပြီး ၎င်းသည် သူ၏သားတော်အတွက် နောင်တွင် ကြုံတွေ့ရမည့် ပြဿနာများ၏ ရေသာသောက်မြစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == '''ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဆိုင်ရာ ဆက်ဆံရေးများ''' == ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် သူ၏တစ်သက်တာလုံးတွင် နန်းတွင်းရှိ အမျိုးသားအရာရှိများနှင့် နီးကပ်သော ဆက်ဆံရေးများ ရှိခဲ့သဖြင့် ထိုဆက်ဆံရေးများ၏ တကယ့်သဘောသဘာဝ အစစ်အမှန်နှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းပညာရှင်များအကြား အခြေအတင် ငြင်းခုံစရာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ စကော့တလန်နိုင်ငံတွင် ရှိစဉ်ကမူ အန်း မာရေး သည် ဘုရင်၏ ရွှေထားသော အပျော်အပါးမယား (Mistress) ဖြစ်သည်ဟု လူသိများခဲ့သည်။ သူ အင်္ဂလန်ထီးနန်း တက်ပြီးနောက်တွင်မူ သူ၏ ငြိမ်းချမ်းပြီး ပညာရပ်အပေါ် အာရုံစိုက်သော သဘောထားသည် ယခင် အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီး၏ စစ်လိုလားပြီး မြူဆွယ်တတ်သော အပြုအမူများနှင့် သိသိသာသာ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်နေခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုခေတ်ကာလက ကဗျာတိုတစ်ခုတွင် ''"Rex fuit Elizabeth, nunc est regina Iacobus"'' (အဲလိဇဘတ်က ဘုရင်ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ယခု ဂျိမ်းစ်က ဘုရင်မ ဖြစ်နေသည်) ဟု ပုတ်ခတ်ရေးသားခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိ ရေးသားသူအချို့ကမူ ပထမမြောက် လင်းနော့စ်နယ်စားကြီး အက်စ်မေး စတူးဝပ်၊ ပထမမြောက် ဆမ်းမားဆက်နယ်စား ရော့ဘတ် ကား ၊ နှင့် ပထမမြောက် ဘက်ကင်ဟမ်နယ်စားကြီး ဂျော့ဂ်ျ ဗီလီယာစ် တို့သည် ဘုရင်၏ ချစ်သူများဖြစ်ကြသည်ဟု ကောက်ချက်ချကြသည်။ ဂျွန် အိုဂလန်ဒါ က "ဘုရင်ဂျိမ်းစ်သည် သူ၏မျက်နှာသာပေးခံရသူများ၊ အထူးသဖြင့် ဘက်ကင်ဟမ်နယ်စားကြီးအပေါ်တွင် ကလူမြူဆွယ် အလိုလိုက်နေပုံမျိုးကို မည်သည့် အချစ်ကြီးလှချည်ရဲ့ဆိုတဲ့ လင်ယောက်ျားကမှ မိမိ၏ လှပသောဇနီးအပေါ် ပြုမူတာမျိုး ငါတစ်ခါမျှ မမြင်ဖူးသေးပါ" ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ ဆာ အက်ဒ်ဝပ် ပေတွန် ကလည်း ဘုရင်သည် နယ်စားကြီးအား "အပျော်အပါးမယားတစ်ယောက်လို ဖက်လှဲတကင်း နမ်းရှုံ့လေ့ရှိသည်" ဟု ပြန်ပြောင်းပြောပြခဲ့သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အတွင်း နော့သမ်ပတန်ရှိုင်းယားရှိ အက်ပီသရုပ်ထ်ခန်းမ ကို ခေတ်မီနည်းစနစ်ဖြင့် ပြန်လည်ပြုပြင်မွမ်းမံရာတွင် ယခင်က မသိရှိခဲ့ရသော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်နှင့် ဗီလီယာစ် (ဘက်ကင်ဟမ်) တို့၏ အိပ်ခန်းများကို ချိတ်ဆက်ထားသည့် လျှို့ဝှက်စင်္ကြံလမ်းတစ်ခုကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိ ရေးသားသူ အချို့ကမူ ထိုဆက်ဆံရေးများသည် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဆက်ဆံရေးမဟုတ်ဟု ငြင်းချက်ထုတ်ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ကိုယ်တိုင်ရေးသားခဲ့သော ''Basilikon Doron'' ကျမ်းတွင် ယောက်ျားချင်း ဆက်ဆံခြင်း (Sodomy) ကို "မင်းတို့အနေနဲ့ ကိုယ်ချင်းစာတရားအရ ဘယ်သောအခါမျှ ခွင့်မလွှတ်သင့်တဲ့ ရာဇဝတ်မှုတွေ" ထဲတွင် ထည့်သွင်းဖော်ပြထားပြီး၊ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဇနီးဖြစ်သူ အန်းဘုရင်မသည် အသက်ရှင်သော သားသမီးခုနစ်ဦး မွေးဖွားပေးခဲ့သည့်အပြင် နှစ်ကြိမ် အသေမွေးဖွားခဲ့ပြီး အနည်းဆုံး သုံးကြိမ်ထက်မနည်း ကိုယ်ဝန်ပျက်ကျခဲ့ဖူးသည်။ ထိုခေတ်ကာလက ဟျူးဂတ်နိုး ကဗျာဆရာ သီအိုဖီးလ် ဒီ ဗီအော ကမူ "အင်္ဂလန်ဘုရင်သည် ဘက်ကင်ဟမ်နယ်စားကြီးနှင့် လိင်ဆက်ဆံသည်မှာ လူသိရှင်ကြားပင် ဖြစ်သည်" ဟု မှတ်တမ်းတင် ရေးသားခဲ့သည်။ ဘက်ကင်ဟမ်ကိုယ်တိုင်ကလည်း သူသည် ဘုရင်နှင့် ကုတင်တစ်ခုတည်းတွင် အတူအိပ်ခဲ့ကြောင်း သက်သေပြနိုင်မည့် စာတစ်စောင်ကို နောင်နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာသောအခါ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ထံ ရေးသားခဲ့ရာတွင် - "အရှင်မင်းကြီးသည် အကျွန်ုပ်အား ယခုအချိန်တွင် ... ဖာန်ဟမ် မှာ ရှိစဉ်ကထက် ပို၍ ချစ်ပါသေးသလော၊ ထိုစဉ်က သခင်နှင့် ခွေး (ဘုရင်နှင့် ၎င်း) အကြား ကုတင်ခေါင်းရင်းကိုပင် ရှာမတွေ့နိုင်အောင် ရှိခဲ့သည့် အချိန်ကို အကျွန်ုပ် ဘယ်တော့မှ မေ့မည်မဟုတ်ပါ" ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၇ ရာစု နန်းတွင်းလူနေမှုဘဝ နောက်ခံအခြေအနေအရ ဘက်ကင်ဟမ်၏ စကားလုံးများသည် ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှုကို ဖော်ပြသော်လည်း လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ မဟုတ်ဘဲ အဓိပ္ပာယ် ဝေဝါးလျက်သာ ရှိနေနိုင်ပါသည်။ ထို့ပြင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် လိင်နှစ်မျိုးစလုံးစိတ်ဝင်စားသူ (Bisexual - ကျား၊ မ နှစ်ဦးစလုံးကို စိတ်ဝင်စားသူ) ဖြစ်နိုင်ခြေလည်း ရှိပါသည်။ ၁၆၁၂ ခုနှစ်တွင် ဆလစ်ဘာရီနယ်စား ကွယ်လွန်သွားသောအခါ အာဏာလေဟာနယ်ကို လုယူရန် ကြိုးပမ်းနေကြသူများအကြား ၎င်းအတွက် ဝမ်းနည်းပူဆွေးသူ အလွန်နည်းပါးခဲ့သည်။ ဆလစ်ဘာရီ မကွယ်လွန်မီအချိန်အထိ သူကြီးကြပ်ခဲ့သော အဲလိဇဘတ်ခေတ်က အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားသည် အတော်အတန် ထိရောက်စွာ လည်ပတ်နိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ ၎င်းနောက်ပိုင်းတွင်မူ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အစိုးရအဖွဲ့သည် ကျဆင်းခြင်းနှင့် နာမည်ပျက်ခြင်း အဆင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဆလစ်ဘာရီ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် မိမိကိုယ်တိုင် တိုင်းပြည်၏ အဓိက အစိုးရအဖွဲ့ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် လူကိုယ်တိုင် အုပ်ချုပ်ရန် စိတ်ကူးရခဲ့ပြီး၊ သူ၏ စကော့တလန်လူမျိုး မျက်နှာသာပေးခံရသူ လူငယ်လေး ရော့ဘတ် ကား အား ဆလစ်ဘာရီ၏ တာဝန်ဟောင်း အတော်များများကို လွှဲအပ်လုပ်ကိုင်စေခဲ့သည်။ သို့သော် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ရုံးလုပ်ငန်းကိစ္စရပ်များကို သေချာစွာ အနီးကပ် မကြီးကြပ်နိုင်ခဲ့သဖြင့် အစိုးရအဖွဲ့အတွင်း ဂိုဏ်းဂဏကွဲပြားမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ မကြာမီမှာပင် ဟောင်းဝပ်အုပ်စု သမက်ဖြစ်သူ ဝီလျံနွိုက်စ်၊ လော့ဒ်နွိုက်စ်၊ ချားလစ်ဟောင်းဝပ် (နော့တင်ဟန်နယ်စား) နှင့် သောမတ်စ်လိပ်က် က အစိုးရအဖွဲ့နှင့် ရာထူးနေရာပေးခွင့် အာဏာအတော်များများကို ထိန်းချုပ်လိုက်ကြသည်။ ဩဇာကြီးမားလှသော ကား ပင်လျှင် ဟိုးဝပ်အုပ်စုဘက်သို့ ပါသွားခဲ့သည်။ ၎င်းသည် မိမိအပေါ် ပုံအောပေးထားသော တာဝန်ကြီးများကို ထမ်းဆောင်ရန် အတွေ့အကြုံ မရှိသလောက်ဖြစ်သဖြင့် အစိုးရရုံးစာရွက်စာတမ်းများ ကိုင်တွယ်ရာတွင် သူ၏ ရင်းနှီးသော မိတ်ဆွေ သောမတ်စ် အိုဗာဘာရီ၏ အကူအညီကို အမြဲတစေ အားကိုးခဲ့ရသည်။ ထိုအတောအတွင်း ကား သည် ဆပ်ဖော့ခ်နယ်စား၏ သမီးဖြစ်ပြီး အက်ဆက်စ်နယ်စားကတော် ဖြစ်သူ ဖရန်စစ် ဟောင်းဝပ် နှင့် ဖောက်ပြန်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ဖရန်စစ်အား ယခုအခါ ဆမ်းမားဆက်နယ်စား ဖြစ်လာသူ ကား နှင့် လက်ထပ်နိုင်စေရန်အတွက် သူမ၏ ယခင်အိမ်ထောင်ရေးကို တရားဝင် ပယ်ဖျက်ပေးခြင်းဖြင့် ကူညီပေးခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၆၁၅ ခုနှစ် နွေရာသီတွင် အိုဗာဘာရီသည် အဆိပ်ခတ်ခံခဲ့ရခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ သူသည် ၁၆၁၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလက ဘုရင်၏ အမိန့်အရ ချုပ်နှောင်ခြင်းခံထားရသည့် လန်ဒန်မျှော်စင် အတွင်း၌ ကွယ်လွန်သွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုလုပ်ကြံမှုအတွက် ပြစ်ဒဏ်စီရင်ခြင်းခံရသူများထဲတွင် ဆမ်းမားဆက် နယ်စားနှင့် နယ်စားကတော်တို့ ပါဝင်ခဲ့ကြပြီး၊ ထိုအတောအတွင်း ဘုရင်၏ အချစ်တော် ရာထူးနေရာတွင် ကား ၏ နေရာ၌ ဗီလီယာစ် က အစားထိုး နေရာရရှိသွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် နယ်စားကတော်ကို လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့် ပေးခဲ့ပြီး နယ်စားကြီး၏ သေဒဏ်ကို လျှော့ပေါ့ပေးခဲ့ကာ နောက်ဆုံးတွင် ၁၆၂၄ ခုနှစ်၌ ၎င်းကိုပါ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့် ပေးခဲ့သည်။ ယခုကဲ့သို့သော အရှုပ်တော်ပုံကြီးတွင် ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ပါဝင်ပတ်သက်နေခြင်းက ပြည်သူများနှင့် စာပေလောကအကြား ဝေဖန်ခန့်မှန်းမှုများ အကြီးအကျယ် ဖြစ်ပွားစေခဲ့ပြီး ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ နန်းတွင်းအဖွဲ့ကို အကျင့်ပျက်ခြစားမှုနှင့် ပျက်စီးယိုယွင်းမှု ပုံရိပ်များဖြင့် ပြန်လည်ကုစား၍မရအောင် ညှိုးနွမ်းစေခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဟိုးဝပ်မိသားစုများ နိဂုံးချုပ် ပျက်စီးသွားပြီးနောက် ၁၆၁၉ ခုနှစ်တွင် ဗီလီယာစ် (ဘက်ကင်ဟမ်) သည် အစိုးရအဖွဲ့အတွင်း ပြိုင်ဘက်မရှိ အမြင့်ဆုံး ဩဇာအာဏာရှိသူ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == '''ကျန်းမာရေးနှင့် ကွယ်လွန်ခြင်း''' == ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် သူ၏ အသက်ကြီးပိုင်းနှစ်များတွင် အဆစ်အမြစ်ရောင်ရောဂါ ၊ ဂေါက်ရောဂါ နှင့် ကျောက်ကပ်တွင် ကျောက်တည်ခြင်း ဝေဒနာများကို ပိုမိုပြင်းထန်စွာ ခံစားခဲ့ရသည်။ ထို့ပြင် သူသည် သွားများလည်း ကျိုးကုန်ပြီး အရက်ကိုလည်း အလွန်အကျွံ သောက်သုံးခဲ့သည်။ ဘုရင်သည် သူ၏ ဘဝနောက်ဆုံးနှစ်အတွင်း မကြာခဏ ပြင်းထန်စွာ နာမကျန်းဖြစ်ခဲ့သဖြင့် လန်ဒန်သို့လည်း ခဲခဲယဉ်းယဉ်းသာ လာရောက်နိုင်တော့ဘဲ တဖြည်းဖြည်းနှင့် အစိုးရအဖွဲ့၏ အပြင်အပသို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့ရသည်။ ထိုအချိန်တွင် ဘက်ကင်ဟမ်သည် မိမိ၏ အနာဂတ် ရာထူးတည်မြဲရေးအတွက် ချားလ်စ်မင်းသားအပေါ် ၎င်း၏ ထိန်းချုပ်မှုကို ပိုမိုခိုင်မာအောင် လုပ်ဆောင်နေခဲ့သည်။ သီအိုရီတစ်ခုအရမူ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် သူ၏မျိုးဆက်ဖြစ်သူ ဂျော့ဂ်ျ (၃) တွင်လည်း အချို့သော လက္ခဏာများ ပြသခဲ့ဖူးသည့် "ပေါ်ဖီရီယာ" (Porphyria - သွေးနီဥဆိုင်ရာ မျိုးရိုးလိုက်ရောဂါ) ဝေဒနာကို ခံစားခဲ့ရခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က သူ၏ ဆရာဝန် သီအိုဒေါ ဒီ မေယန်း အား မိမိ၏ ဆီးသည် "အလီကန်တေး ဝိုင်နီကဲ့သို့ အနီရင့်ရောင်" ထွက်နေကြောင်း ပြောပြခဲ့ဖူးသည်။ သို့သော် အချို့သော ပညာရှင်များကမူ ထိုသီအိုရီကို ပယ်ချကြသည်။ အထူးသဖြင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်တွင် ဆီးကို အနီရောင် ပြောင်းလဲစေနိုင်သည့် သွေးပါခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသော ကျောက်ကပ်ကျောက်တည်သည့် ရောဂါအခံ ရှိနေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၁၆၂၅ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပြင်းထန်သော အဆစ်အမြစ်ရောင်ရောဂါ၊ ဂေါက်ရောဂါနှင့် သတိလစ် မူးလဲခြင်း ဝေဒနာများကို ဆက်တိုက်ခံစားခဲ့ရပြီး၊ မတ်လတွင် သုံးရက်တစ်ခါတက်သော အဖျားရောဂါ ဖြင့် ပြင်းထန်စွာ ဖျားနာကာ လေဖြတ်ဝေဒနာ ခံစားခဲ့ရသည်။ သူသည် '''၁၆၂၅ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၇ ရက်'''တွင် ဟတ်ဖို့ဒ်ရှိုင်းယားရှိ သီယိုဘတ်သ်အိမ်တော် ၌ အသက် '''၅၈ နှစ်အရွယ်'''တွင် ပြင်းထန်သော သွေးဝမ်းကိုက်ရောဂါ ခံစားရပြီးနောက်၊ ကုတင်ဘေးတွင် ဘက်ကင်ဟမ် ရှိနေစဉ် ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ မေလ ၇ ရက်တွင် ပြုလုပ်သော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဈာပန အခမ်းအနားမှာ ခမ်းနားထည်ဝါသော်လည်း စနစ်တကျမရှိဘဲ ရုန်းရင်းဆန်ခတ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ လင်ကွန်းဂိုဏ်းအုပ်ဘုန်းတော်ကြီး ဂျွန် ဝီလျံစ် က သာသနာပြုတရား ဟောကြားခဲ့ရာတွင် - "ရှောလမုန်မင်းကြီးသည် အသက်ခြောက်ဆယ်ခန့်အထိ နေထိုင်သွားပြီးနောက် ငြိမ်းချမ်းစွာ ကွယ်လွန်ခဲ့သည် ... ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည်လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်ကြောင်း သင်တို့သိပါသည်" ဟု မိန့်ကြားခဲ့သည်။ ထိုတရားဒေသနာကို နောက်ပိုင်းတွင် ''Great Britain's Salomon'' (ဂရိတ်ဗြိတိန်၏ ရှောလမုန်မင်းကြီး) ဟူသော အမည်ဖြင့် စာအုပ်အဖြစ် ရိုက်နှိပ်ခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ရုပ်ကလာပ်ကို ဝက်စ်မင်စတာဘုရားရှိခိုးကျောင်း ၌ သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့သည်။ သူ၏ ဂူဗိမာန် တည်နေရာမှာ နှစ်ပေါင်းများစွာကြာအောင် ပျောက်ဆုံးနေခဲ့ပြီးနောက်၊ ၁၉ ရာစုအတွင်း တူးဖော်မှုတစ်ခု ပြုလုပ်စဉ်အခါမှသာ ဟင်နရီ (၇) ၏ မြေအောက်လှိုဏ်ဂူအတွင်း၌ သူ၏ ခဲဖြင့်လုပ်ထားသော ခေါင်းတလားကို ပြန်လည်ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == '''သမိုင်းဝင်အမွေအနှစ်''' == ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ကွယ်လွန်ချိန်တွင် ပြည်သူအများက ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဝမ်းနည်းပူဆွေးခဲ့ကြသည်။ သူ၌ ချို့ယွင်းချက်များ ရှိသော်လည်း ဂျကိုဘီယံခေတ်အတွင်း အဆက်မပြတ်သော ငြိမ်းချမ်းရေးနှင့် အာဏာစက်အောက်တွင် အခွန်အတုပ် သက်သာမှုကို ခံစားခဲ့ရသည့် ပြည်သူလူထု၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးမှုကို အပြည့်အဝ ရရှိထားဆဲ ဖြစ်သည်။ ကယ်လီနယ်စား ) က "သူသည် ငြိမ်းချမ်းစွာ နေထိုင်သွားခဲ့သကဲ့သို့ ငြိမ်းချမ်းစွာပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ငါတို့၏ ဘုရင်သစ် [ချားလ်စ် ၁ မင်းကြီး] သည်လည်း သူ၏ခြေရာကို လိုက်နိုင်ပါစေကြောင်း ဘုရားသခင်ထံ ဆုတောင်းပါသည်" ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ သို့သော် နယ်စားကြီး၏ ဆုတောင်းချက်မှာ အချည်းနှီးသာ ဖြစ်ခဲ့ရသည် - ချားလ်စ် (၁) နှင့် ဘက်ကင်ဟမ်နယ်စားကြီးတို့ အာဏာရလာသောအခါ အဆင်အခြင်မဲ့သော စစ်ရေးစွန့်စားမှုများကို ဆက်တိုက်လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသဖြင့် အရှက်ရဖွယ် ကပ်ဆိုးကြီးများဖြင့်သာ နိဂုံးချုပ်ခဲ့ရသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အမဲလိုက်ခြင်းကဲ့သို့သော အပန်းဖြေမှုများအတွက် အစိုးရရုံးလုပ်ငန်းများကို မကြာခဏ ပစ်ပယ်ထားလေ့ရှိပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် အရှုပ်တော်ပုံများဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော နန်းတွင်း၌ မျက်နှာသာပေးခံရသူများအပေါ် အလွန်အကျွံ မှီခိုလာခြင်းက ယခင် အဲလိဇဘတ် (၁) ဘုရင်မကြီး စနစ်တကျ တည်ဆောက်ခဲ့သော ဘုရင်စနစ်၏ ရိုသေလေးစားဖွယ် ပုံရိပ်ကို ကျဆင်းပျက်ပြားစေခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ လက်ထက်တွင် အင်္ဂလိပ်နှင့် စကော့တလန် ပရိုတက်စတင့်များက အိုင်ယာလန်မြောက်ပိုင်း အာလ်စတာဒေသသို့ ဝင်ရောက်အခြေချသည့် စီမံကိန်း စတင်ခဲ့ပြီး၊ ၁၆၀၇ ခုနှစ်တွင် ဗာဂျီးနီးယားပြည်နယ်၌ ဂျိမ်းစ်တောင်း (Jamestown) မြို့ တည်ထောင်ခြင်း၊ ၁၆၁၀ ပြည့်နှစ်တွင် နယူးဖောင်လန်၌ ကျူးပါးစ်ကို့ဗ် တို့ကို တည်ထောင်ခြင်းဖြင့် မြောက်အမေရိကတိုက်ကို အင်္ဂလိပ်တို့ နယ်ချဲ့အခြေချခြင်း လုပ်ငန်းစဉ် ခြေလှမ်းစတင်ခဲ့သည်။ နောက်ထပ် နှစ်ပေါင်း ၁၅၀ အတွင်း အင်္ဂလန်သည် ထိုတိုက်ကြီးကို ထိန်းချုပ်နိုင်ရန် စပိန်၊ နယ်သာလန်၊ ပြင်သစ်တို့နှင့် စစ်ပြိုင်ခဲ့ရပြီး၊ အိုင်ယာလန်ရှိ ပရိုတက်စတင့်နှင့် ကက်သလစ်များအကြား ဘာသာရေးအရ စိတ်ဝမ်းကွဲပြားမှုမှာ နှစ်ပေါင်း ၄၀၀ ကြာသည်အထိ တည်ရှိနေခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် မိမိ၏ အုပ်ချုပ်ရာနယ်မြေများကို ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအရ ပေါင်းစည်းရုံထက်မကဘဲ ဗဟိုချက်မတစ်ခုတည်းရှိသော ဗြိတိသျှနိုင်ငံတော် ကြီး ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် တက်ကြွစွာ ကြိုးပမ်းခြင်းဖြင့် အခြေခံအုတ်မြစ်ကို ချပေးခဲ့သည်။ ၁၇ ရာစုအလယ်ပိုင်းက စတူးဝပ်မင်းဆက်ကို ဆန့်ကျင်သော သမိုင်းပညာရှင်များထံမှ ဆင်းသက်လာသည့် ရိုးရာအယူအဆအရ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အကြွင်းမဲ့အာဏာပိုင်စနစ်ကို လိုလားမှု၊ ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ တာဝန်မဲ့မှုနှင့် လူထုမနှစ်သက်သော အချစ်တော်များကို မြှောက်စားခဲ့မှုတို့သည် အင်္ဂလိပ်ပြည်တွင်းစစ် ဖြစ်ပွားရခြင်း၏ အခြေခံအုတ်မြစ်ကို ချပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် သူ၏သားတော် ချားလ်စ်ထံသို့ ပါလီမန်ကို မထောက်ထားဘဲ "ဘုရင်တို့၏ နတ်ပေးအာဏာ" ကို အကန်းယုံ ယုံကြည်သည့် အန္တရာယ်ရှိသော စိတ်ဓာတ်ကို အမွေပေးခဲ့ရာ၊ ၎င်းသည် နောက်ဆုံးတွင် ချားလ်စ် (၁) ကွပ်မျက်ခံရခြင်းနှင့် ဘုရင်စနစ် ဖျက်သိမ်းခံရခြင်းတို့ဖြင့် အဆုံးသတ်ခဲ့ရသည်။ လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်းသုံးရာကျော်အတွင်း ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဂုဏ်သတင်းမှာ ၎င်းရာထူးမှ ထုတ်ပယ်ခဲ့သဖြင့် ရန်ငြိုးထားကာ ၁၇ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ဘုရင်အကြောင်း ပုတ်ခတ်ရေးသားခဲ့သူ အန်ထော်နီ ဝဲလ်ဒွန် (Anthony Weldon) ၏ ပြင်းထန်သော သရော်စာများကြောင့် ထိခိုက်ကျဆင်းခဲ့ရသည်။ ၁၆၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း ရေးသားခဲ့သော အခြားသော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ဆန့်ကျင်ရေး သမိုင်းကျမ်းများတွင် - * အက်ဒ်ဝပ် ပေတွန်၏ ''Divine Catastrophe of the Kingly Family of the House of Stuarts'' (၁၆၅၂) * အာသာ ဝီလ်ဆင်၏ ''History of Great Britain, Being the Life and Reign of King James I'' (၁၆၅၈) * ဖရန်စစ် အော့စ်ဘန်း၏ ''Historical Memoirs of the Reigns of Queen Elizabeth and King James'' (၁၆၅၈) တို့ ပါဝင်သည်။ ဒေးဗစ် ဟဲရစ် ဝီလ်ဆင်၏ ၁၉၅၆ ခုနှစ်ထုတ် အတ္ထုပ္ပတ္တိစာအုပ်သည်လည်း ဤကဲ့သို့သော ရန်လိုသည့်အမြင်ကို ဆက်လက်သယ်ဆောင်ခဲ့သည်။ သမိုင်းပညာရှင် ဂျင်းနီ ဝေါမော့လ်ဒ် ၏ စကားအရ ဝီလ်ဆင်၏ စာအုပ်သည် "စာမျက်နှာတိုင်းတွင် စာရေးသူက သူရေးသားနေသည့် ဘုရင်အပေါ် မုန်းတီးစိတ် တိုးပွားလာသည်ကို ထင်ရှားစွာ ပြသနေသည့် အံ့ဩစရာ ကောင်းလှသော မြင်ကွင်းကျမ်းကြီး" ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ သို့သော်လည်း ဝီလ်ဆင်နောက်ပိုင်းတွင်မူ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ စကော့တလန်နိုင်ငံနှင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံကို စတင်စိုးစံချိန် အစောပိုင်းကာလအတွင်း အစိုးရအဖွဲ့၏ တည်ငြိမ်မှု၊ ဘာသာရေးနှင့် စစ်ပွဲများအပေါ် သူ၏ အတော်အတန် အမြော်အမြင်ရှိသော အမြင်များကြောင့် သမိုင်းပညာရှင်အများစုက သူ့အပေါ် ပြန်လည်သုံးသပ်လာကြပြီး ၎င်း၏ ဂုဏ်သတင်းကို ရှေးယခင် ဝေဖန်ရှုံ့ချမှုများမှ ကယ်တင်ပေးနိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဤသမိုင်းဝင်အမြင်သစ်ကို ကိုယ်စားပြုသည့် လက်ရာမှာ ပေါ်လင်း ခရော့ဖ်တ် ၏ ၂၀၀၃ ခုနှစ်ထုတ် အတ္ထုပ္ပတ္တိ ဖြစ်သည်။ ဝေဖန်ရေးသမား ဂျွန် ခရမ်ဆီက သူမ၏ ရှာဖွေတွေ့ရှိချက်များကို ဤသို့ အကျဉ်းချုပ်ဖော်ပြခဲ့သည် -<blockquote>"ခရော့ဖ်တ်၏ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်အပေါ် ခြုံငုံသုံးသပ်ချက်မှာ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ မျှတမှုရှိသည်။ သူမသည် အင်္ဂလိပ်-စကော့တလန် ပေါင်းစည်းရေးကဲ့သို့သော ကိစ္စရပ်များတွင် ဘုရင်၏ စေတနာကောင်းများ၊ မတူကွဲပြားသောအမြင်များအပေါ် ပွင့်လင်းစွာ လက်ခံမှုများနှင့် တိုင်းပြည်၏ ဘဏ္ဍာရေးအခြေအနေအတွင်း ငြိမ်းချမ်းသော နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒကို ကျင့်သုံးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည့် အစီအစဉ်များကို အသိအမှတ်ပြုထားသည်။ သူ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များသည် ကွဲပြားခြားနားသော ပြည်သူများအကြား ပွတ်တိုက်မှုများကို လျော့ပါးစေခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သူသည် ပြဿနာသစ်များကိုလည်း ဖန်တီးခဲ့သည်၊ အထူးသဖြင့် အိုင်ယာလန်တွင် ဘုရင်၏ အကျိုးစီးပွားအုပ်စုများကို ကွဲပြားစေခဲ့သည့် နယ်ချဲ့အခြေချမှုကို အားပေးခဲ့ခြင်း၊ သူ၏ ရက်ရောလွန်းသော ရာထူးဆုလာဘ်ပေးမှုများမှ နိုင်ငံရေးအရ အကျိုးအမြတ် လုံလောက်စွာ မရရှိခဲ့ခြင်း၊ (အထူးသဖြင့် ပုံရိပ်ကို အလွန်အလေးထားသော အဲလိဇဘတ်ခေတ်အပြီး) ဘုရင်စနစ်၏ တော်ဝင်ပုံရိပ်အပေါ် ဂရုစိုက်မှု အားနည်းခဲ့ခြင်း၊ ဘာသာရေးအရ အမုန်းပွားစေပြီး အင်္ဂလိပ်အသင်းတော်အတွင်း အာမေးနီးယန်းဝါဒီ (Arminians) များ နေရာရလာစေရန် လမ်းဖွင့်ပေးခဲ့သည့် စပိန်လိုလားသော နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒကို ကျင့်သုံးခဲ့ခြင်းနှင့် စကော့တလန်အသင်းတော်အပေါ် မလိုလားအပ်သော ဘာသာရေးအပြောင်းအလဲများကို အတင်းအကျပ် လုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ဤဝေဖန်ချက်အများစုသည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင် စိုးစံခဲ့သည့် ကာလရှည် ရှုထောင့်မှ ကြည့်လျှင် သူ၏ သားတော် ချားလ်စ် (၁) ထံသို့ ပိုမိုရှုပ်ထွေးပြီး ပြဿနာများလှသော အမွေအနှစ်များကို ချန်ထားရစ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ကြောင်း နားလည်နိုင်ပါသည်ဟု သုံးသပ်ထားသည်။"</blockquote> == '''ဘွဲ့ထူး၊ အမည်နာမ၊ ဂုဏ်ထူးဆောင်တံဆိပ်များနှင့် အမှတ်တံဆိပ်များ''' == === '''ဘွဲ့ထူးနှင့် အမည်နာမများ''' === စကော့တလန်နိုင်ငံတွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်အား ၁၆၀၄ ခုနှစ်အထိ '''"စကော့တလန်နိုင်ငံ၏ ဘုရင်၊ ဂျိမ်းစ်ဆဋ္ဌမ"''' ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ် မတ်လ ၂၄ ရက်တွင် လန်ဒန်မြို့၌ သူ့ကို '''"ယုံကြည်ခြင်း၏ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သူ၊ အင်္ဂလန်၊ ပြင်သစ်နှင့် အိုင်ယာလန်တို့၏ ဘုရင်၊ ဂျိမ်းစ်ပထမ"''' အဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။ ၁၆၀၄ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၂၀ ရက်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ဝက်စ်မင်စတာ၌ အမိန့်ကြေညာချက်တစ်စောင် ထုတ်ပြန်ကာ သူ၏ ဘွဲ့တော်အမည်နာမကို '''"ယုံကြည်ခြင်း၏ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သူ၊ ဂရိတ်ဗြိတိန်၊ ပြင်သစ်နှင့် အိုင်ယာလန်တို့၏ ဘုရင်၊ စသည်ဖြင့်..."''' (King of Great Brittaine, France and Ireland, Defender of the Faith, &c.) ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ထိုဘွဲ့စတိုင်ကို အင်္ဂလိပ်ဥပဒေများတွင် အသုံးမပြုခဲ့သော်လည်း အမိန့်ကြေညာချက်များ၊ ဒင်္ဂါးပြားများ၊ ပေးစာများ၊ စာချုပ်များနှင့် စကော့တလန်နိုင်ငံအတွင်း၌ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပြင်သစ်နိုင်ငံကို အမှန်တကယ် အုပ်ချုပ်ခြင်း မရှိခဲ့သော်လည်း၊ ၁၃၄၀ ပြည့်နှစ်မှ ၁၈၀၁ ခုနှစ်အတွင်းရှိ အခြားသော အင်္ဂလန်ဘုရင်များနည်းတူ မိမိကိုယ်မိမိ "ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ ဘုရင်" ဟု ဘွဲ့တော် ခံယူခဲ့သည်။ == လက်နက်တံဆိပ်များနှင့် အမှတ်တံဆိပ်များ == ဂျိမ်းစ်သည် စကော့တလန်ဘုရင် ဖြစ်ခဲ့စဉ်က စကော့တလန်နိုင်ငံ၏ ရှေးဟောင်းတော်ဝင် လက်နက်တံဆိပ်ကို အသုံးပြုခဲ့သည် - ၎င်းမှာ ရွှေရောင်နောက်ခံ (Or) တွင် နှုတ်ခမ်းနှင့်ခြေသည်းများ ပြာလဲ့၍ (Azure) ဒေါသတကြီး နောက်ခြေဖြင့် ရပ်နေသော နီရဲသည့် ခြင်္သေ့တစ်ကောင် ပါဝင်ပြီး၊ ၎င်းခြင်္သေ့ကို ထိပ်ချင်းဆိုင် နှင်းပန်းပုံစံများဖြင့် အနားသတ်ထားသော နီရဲသည့် တော်ဝင်အနားကွပ်နှစ်ထပ် အတွင်း၌ ထည့်သွင်းထားသည်။ ထိုလက်နက်တံဆိပ်ကို ချို၊ လည်ဆံမွေးနှင့် ခြေသည်းများ သဘာဝအတိုင်းရွှေရောင်တောက်နေပြီး၊ လက်ဝါးကပ်တိုင်ပုံစံနှင့် နှင်းပန်းပုံစံများဖြင့် ဖန်တီးထားသော ရွှေရောင်သရဖူငယ် ကို လည်ပင်းတွင် ဆင်မြန်းထားသည့် ငွေဖြူရောင် ယူနီကွန်း နှစ်ကောင်က ဘေးမှ ပင့်မထားသည်။ ထိုယူနီကွန်းများ၏ လည်ပင်းတွင် ချည်နှောင်ထားသော ရွှေရောင်သံကြိုးသည် ရှေ့ခြေထောက်နှစ်ခုကြားမှတစ်ဆင့် ကျောပြင်ပေါ်သို့ ဖြတ်သန်းကျော်ခွသွားသည်။ တံဆိပ်၏ ထိပ်ဆုံးအမှတ်အသား မှာ တော်ဝင်ရွှေသရဖူ ဆင်မြန်းထားပြီး ရှေ့တည့်တည့်သို့ မျက်နှာမူကာ ထိုင်နေသော နီရဲသည့် ခြင်္သေ့တစ်ကောင် ) ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏ ညာဘက်လက်သည်းဖြင့် ဓားတစ်စင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဘယ်ဘက်လက်သည်းဖြင့် ရာဇလှံတံတစ်စင်းကိုလည်းကောင်း သဘာဝအတိုင်း မတ်မတ်ကိုင်မြှောက်ထားသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ လက်ထက်တွင် အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန် ထီးနန်းနှစ်ခု ပေါင်းစည်းခြင်း ကို ၎င်းတို့၏ လက်နက်တံဆိပ်များ၊ ဘေးမှပင့်မသူ သတ္တဝါများနှင့် အမှတ်တံဆိပ်များကို ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် အမှုအရာပြောင်းလဲမှု သရုပ်ဖော်ခဲ့သည်။ ထိုလက်နက်တံဆိပ်များကို မည်သို့ စီမံခင်းကျင်းရမည်၊ နှင့် မည်သည့်ဘုရင်နိုင်ငံက ဦးစားပေးနေရာ ယူရမည်ဟူသော အငြင်းပွားမှုကို တိုင်းပြည်တစ်ခုစီအတွက် မတူညီသော တံဆိပ်များကို သီးခြားစီ အသုံးပြုစေခြင်းဖြင့် ဖြေရှင်းခဲ့သည်။ '''အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် အသုံးပြုသော လက်နက်တံဆိပ်များမှာ -''' လေးစိတ်စိတ်ထားသည့် တံဆိပ်အကွက်တွင် ပထမနှင့် စတုတ္ထအကွက်ကို ထပ်မံ၍ လေးစိတ်စီခွဲထားပြီး၊ ၎င်းတို့၏ ပထမနှင့် စတုတ္ထနေရာတွင် ပြာလဲ့သောနောက်ခံ၌ ရွှေရောင်နှင်းပန်းသုံးပွင့် (ပြင်သစ်နိုင်ငံအတွက်)၊ ဒုတိယနှင့် တတိယနေရာတွင် နီရဲသောနောက်ခံ၌ အဝါရောင် အလျားလိုက်လမ်းလျှောက်နေပြီး ရှေ့သို့မျက်နှာမူထားသော ခြင်္သေ့သုံးကောင် (အင်္ဂလန်နိုင်ငံအတွက်) ထည့်သွင်းထားသည်။ ဒုတိယအကွက်ကြီးတွင် ရွှေရောင်နောက်ခံ၌ နှင်းပန်းပုံစံအနားကွပ်အတွင်း နီရဲ၍ နောက်ခြေဖြင့် ရပ်နေသော ခြင်္သေ့တစ်ကောင် (စကော့တလန်နိုင်ငံအတွက်) ပါဝင်ပြီး၊ တတိယအကွက်ကြီးတွင် ပြာလဲ့သောနောက်ခံ၌ ငွေကြိုးတပ်ဆင်ထားသော ရွှေရောင်စောင်းတစ်လက် (အိုင်ယာလန်နိုင်ငံအတွက်) ပါဝင်သည်။ (ဤသည်မှာ အိုင်ယာလန်နိုင်ငံကို တော်ဝင်လက်နက်တံဆိပ်အတွင်း ပထမဆုံးအကြိမ် ထည့်သွင်းခြင်း ဖြစ်သည်)။ ဘေးမှ ပင့်မပေးသူ သတ္တဝါများမှာ - ညာဘက်တွင် တော်ဝင်သရဖူဆင်မြန်းထားပြီး ရှေ့သို့မျက်နှာမူကာ နောက်ခြေဖြင့်ရပ်နေသော ရွှေရောင်ခြင်္သေ့တစ်ကောင် ဖြစ်လာပြီး၊ ဘယ်ဘက်တွင် စကော့တလန်၏ ယူနီကွန်း ဖြစ်လာသည်။ တူးဒါ မင်းဆက်များ စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည့် နီရဲသောနဂါး နေရာတွင် ဤယူနီကွန်းက အစားထိုး ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုယူနီကွန်းသည် ပေါင်းစည်းထားသော ဘုရင်နိုင်ငံနှစ်ခု၏ တော်ဝင်လက်နက်တံဆိပ်များတွင် ယနေ့တိုင် ဆက်လက်တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်၏ ထိပ်ဆုံးအမှတ်အသား နှင့် ဆောင်ပုဒ်ကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားခဲ့သည်။ အောက်ခြေမျက်နှာပြင်တွင်မူ တူဒါနှင်းဆီပွင့်ခက်နှင့်အတူ ကလဗာရွက်နှင့် စကော့တလန်ဆူးပင် တို့ကို ပင်စည်တစ်ခုတည်းတွင် အတူတကွ ကိုင်းဆက်ထားလေ့ရှိသည်။ ဤလက်နက်တံဆိပ်များကို ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ကိုယ်ပိုင်ဆောင်ပုဒ်ဖြစ်သော ''"Beati pacifici"'' (ငြိမ်းချမ်းမှုကို ဖော်ဆောင်သူများသည် မင်္ဂလာရှိကြကုန်၏) ဟူသော စာသားနှင့်အတူ မကြာခဏ ပြသလေ့ရှိသည်။ '''စကော့တလန်နိုင်ငံတွင် အသုံးပြုသော လက်နက်တံဆိပ်များမှာ -''' လေးစိတ်စိတ်ထားသည့် တံဆိပ်အကွက်တွင် ပထမနှင့် စတုတ္ထနေရာ၌ စကော့တလန်၊ ဒုတိယနေရာ၌ အင်္ဂလန်နှင့် ပြင်သစ်၊ တတိယနေရာ၌ အိုင်ယာလန်တို့ကို ထည့်သွင်းထားပြီး၊ အင်္ဂလန်၏အထက်တွင် စကော့တလန်က ဦးစားပေးနေရာ ယူထားသည်။ ဘေးမှ ပင့်မပေးသူ သတ္တဝါများမှာ - ညာဘက်တွင် တော်ဝင်သရဖူ ဆင်မြန်းထားသော စကော့တလန်၏ ယူနီကွန်းဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် ပြာလဲ့သောနောက်ခံ၌ ငွေဖြူရောင် ကြက်ခြေခတ်ပါသည့် အလံ (စိန့်အင်ဒရူးစ် လက်ဝါးကပ်တိုင်အလံ - Cross of Saint Andrew) လွှင့်ထူထားသော လှံတစ်စင်းကို ကိုင်မြှောက်ထားသည်။ ဘယ်ဘက်တွင်မူ သရဖူဆင်မြန်းထားသော အင်္ဂလန်၏ ခြင်္သေ့ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် ငွေဖြူရောင်နောက်ခံ၌ နီရဲသော လက်ဝါးကပ်တိုင်ပါသည့် အလံ (စိန့်ဂျော့ဂျ် လက်ဝါးကပ်တိုင်အလံ - Cross of Saint George) လွှင့်ထူထားသော အလားတူ လှံတစ်စင်းကို ကိုင်မြှောက်ထားသည်။ စကော့တလန်၏ ထိပ်ဆုံးအမှတ်အသားနှင့် ဆောင်ပုဒ်ကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားပြီး၊ စကော့တလန်၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာအရ ''"In defens"'' (၎င်းမှာ "In My Defens God Me Defend" - ငါ့ကိုကာကွယ်ရာ၌ ဘုရားသခင်သည် ငါ့ကို စောင့်ရှောက်တော်မူ၏ ဟူသော စာသား၏ အတိုကောက်ဖြစ်သည်) ဆောင်ပုဒ်ကို ထိပ်ဆုံးအမှတ်အသား၏ အထက်တွင် ရေးထိုးထားသည်။ တော်ဝင်အမှတ်တံဆိပ်များ (Royal badges) အဖြစ် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် - တူဒါနှင်းဆီ (Tudor rose)၊ စကော့တလန်ဆူးပင် (Thistle - စကော့တလန်နိုင်ငံအတွက်ဖြစ်ပြီး စကော့တလန်ဘုရင် ဂျိမ်းစ် ၃ မင်းကြီးက ပထမဆုံး စတင်အသုံးပြုခဲ့သည်)၊ တော်ဝင်သရဖူအောက်တွင် တူဒါနှင်းဆီနှင့် စကော့တလန်ဆူးပင်ကို တစ်ဝက်စီ ပေါင်းစပ်ထားသောအမှတ်၊ စောင်းတစ်လက် (အိုင်ယာလန်နိုင်ငံအတွက်) နှင့် နှင်းပန်းပုံစံ (ပြင်သစ်နိုင်ငံအတွက်) တို့ကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ == '''သားတော်သမီးတော်များ''' == ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ မိဖုရားခေါင်ကြီး ဒိန်းမတ်နိုင်ငံမှ အန်း သည် ကလေးငယ် ခုနစ်ဦး မွေးဖွားခဲ့ပြီး ၎င်းတို့အနက် သုံးဦးသာ အရွယ်ရောက်သည်အထိ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်ခဲ့သည် - * '''ဟင်နရီ ဖရက်ဒရစ် (Henry Frederick - ဝေလမင်းသား)''' (၁၅၉၄ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉ ရက် – ၁၆၁၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာ ၆ ရက်)။ အသက် ၁၈ နှစ်အရွယ်တွင် တိုင်ဖွိုက်အဖျားရောဂါ (Typhoid fever) ဖြင့် ကွယ်လွန်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ * '''အဲလိဇဘတ် (Elizabeth - ဘိုဟီးမီးယားဘုရင်မ)''' (၁၅၉၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၁၉ ရက် – ၁၆၆၂ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၃ ရက်)။ ၁၆၁၃ ခုနှစ်တွင် ဖရက်ဒရစ် (၅) (Frederick V, Elector Palatine) နှင့် ထိမ်းမြားမင်္ဂလာပြုခဲ့သည်။ အသက် ၆၅ နှစ်အရွယ်တွင် ကွယ်လွန်သည်။ * '''မာဂရက် (Margaret)''' (၁၅၉၈ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၂၄ ရက် – ၁၆၀၀ ပြည့်နှစ်၊ မတ်လ)။ အသက် ၁ နှစ်အရွယ်တွင် ကွယ်လွန်သည်။ * '''ချားလ်စ် (၁) (Charles I - အင်္ဂလန်၊ စကော့တလန်နှင့် အိုင်ယာလန်တို့၏ ဘုရင်)''' (၁၆၀၀ ပြည့်နှစ်၊ နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက် – ၁၆၄၉ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃၀ ရက်တွင် ခေါင်းဖြတ်ကွပ်မျက်ခံရသည်)။ ၁၆၂၅ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံမှ ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာ (Henrietta Maria of France) နှင့် ထိမ်းမြားခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် (၁) & (၆) ၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံခဲ့သည်။ * '''ရောဘတ် (Robert - ကင်တိုင်းယာနယ်စား)''' (၁၆၀၂ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁၈ ရက် – ၁၆၀၂ ခုနှစ်၊ မေ ၂၇ ရက်)။ သက်တမ်း ၄ လသားအရွယ်တွင် ကွယ်လွန်သည်။ * '''မေရီ (Mary)''' (၁၆၀၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၈ ရက် – ၁၆၀၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်)။ အသက် ၂ နှစ်အရွယ်တွင် ကွယ်လွန်သည်။ * '''ဆိုဖီယာ (Sophia)''' (၁၆၀၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ)။ မွေးဖွားပြီး ၄၈ နာရီအတွင်း ကွယ်လွန်သည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{Lifetime|၁၅၆၆|၁၆၂၅}} [[ b73arw08j6q3w9or8lxztpjetjht7op 1055097 1055091 2026-09-24T14:56:18Z Dr Lotus Black 31011 /* ကိုးကား */ 1055097 wikitext text/x-wiki {{Short description|King of Scotland from 1567 to 1625, King of England and Ireland from 1603}} {{Infobox royalty | image = JamesIEngland (cropped 2).jpg | caption = Portrait, {{circa| 1605}} | succession1 = [[အင်္ဂလန်နိုင်ငံဘုရင်]] နှင့် [[အိုင်ယာလန်နိုင်ငံပြည့်ရှင်ဘုရင်များ]] | more_text1 = ([[Styles of English and Scottish sovereigns|more...]]) | coronation1 = ၂၅ ဇူလိုင် ၁၆၀၃ | predecessor1 = [[ပထမမြောက်အယ်လီဇဘက်ဘုရင်မကြီး]] | successor1 = [[ပထမမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်]] | succession = [[စကော့တလန်ဘုရင်]] | reign = ၂၄ ဇူလိုင် ၁၅၆၇ – ၂၇ မတ် ၁၆၂၅ | coronation = ၂၉ ဇူလိုင် ၁၅၆၇ | predecessor = [[စကော့တလန်ဘုရင်မမေရီ]] | reg_type = Regents | successor = [[အင်္ဂလန်ပြည့်ရှင် ပထမမြောက် ချားလ်စ်ဘုရင်]] | spouse = [[ဒိန်းမတ်မှအန်း]] | issue = * [[ဝေလမင်းသားဟင်နရီဖရက်ဒရစ်ချ်]] * [[ဘိုမီးယားဘုရင်မအဲလိဇဘက်]] * [[မာဂရက်စတူးအက် (၁၅၉၈-၁၆၀၀)]] * [[အင်္ဂလန်နိုင်ငံပြည့်ရှင် ပထမချားလ်စ်ဘုရင်]] * [[ကင်တာနှင့်လုံးမြို့စားရောဘတ်ထ်]] * [[မေရီစတူးအက် (၁၆၀၅-၁၆၀၇)]] * [[ဆိုဖီယာစတူးအက်]] | house = [[စတူးအက်အိမ်တော်]] | father = [[ဟင်နရီစတူးအက် (လော့ဒန်လေ)]] | mother = [[စကော့တလန်ဘုရင်မမေရီ]] | birth_date = ၁၉ ဇွန် ၁၅၆၆ | birth_place = [[အီဒင်ဘာ့ဂ်ရဲတိုက်]]၊ အီဒင်ဘာ့ဂ်၊ စကော့တလန် | death_date = ၂၇ မတ် ၁၆၂၅ (အသက် ၅၈) | death_place = [[သီအိုဘတ့်သ်အိမ်တော်]], ဟတ်သ်ဖို့သ်ရှိုင်းယား၊ စကော့တလန် | burial_date = ၇ မေ ၁၆၂၅ | burial_place = [[ဝက်စ်မင်စတာဘုရားရှိခိုးကျောင်း]] | signature = James I of England signature.svg | alt = James's signature |name=ပထမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်}}'''<big>ဆဌမနှင့် ပထမမြောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်</big>''' (ဂျိမ်းစ် ချားလ်စ် စတူးအတ်၊ ၁၅၆၆ ဇွန် ၁၉ – ၁၆၂၅ မတ် ၂၇) သည် ၁၅၆၇ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၂၄ ရက်မှစ၍ '''ဆဋ္ဌမမြောက် ဂျိမ်းစ် အဖြစ် စကော့တလန်နိုင်ငံ၏ ဘုရင်''' ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ၁၆၀၃ ခုနှစ် မတ် ၂၄ ရက်တွင် စကော့တလန်နှင့် အင်္ဂလန် ထီးနန်းများ ပူးပေါင်းချိန်မှစ၍ ၁၆၂၅ ခုနှစ် ကွယ်လွန်ချိန်အထိ '''ပထမမြောက် ဂျိမ်းစ် အဖြစ် အင်္ဂလန်နှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့၏ ဘုရင်''' အဖြစ် စိုးစံခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် နိုင်ငံနှစ်ခုလုံးကို ပိုမိုနီးကပ်သော နိုင်ငံရေးပူးပေါင်းမှုဖြစ်စေရန် ရေရှည်ကြိုးပမ်းခဲ့သော်လည်း စကော့တလန်နှင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံတို့သည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်တစ်ဦးတည်းအောက်တွင် သီးခြားလွှတ်တော်၊ တရားစီရင်ရေးနှင့် ဥပဒေများဖြင့် အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံများအဖြစ်သာ ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သည်။ '''''မှတ်ချက်။ စကော့တလန်တွင် အုပ်ချုပ်သည့်အခါ ဆဌမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ဖြစ်ပြီး အင်္ဂလန်တွင် ဘုရင်ကြီးဖြစ်လာသည့်အခါ ပထမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ဟု ခံယူတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် ဆဌမမြောက်နှင့် ပထမ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ဟုခေါ်ကြသည်။''''' ဂျိမ်းစ်သည် စကော့တလန်ဘုရင်မ မေရီ၏ သားတော်ဖြစ်ပြီး၊ အင်္ဂလန်ဘုရင်နှင့် အိုင်ယာလန်အရှင်သခင် သတ္တမမြောက်ဟင်နရီဘုရင် ၏ မြစ်တော်စပ်သူဖြစ်သောကြောင့် ထီးနန်းသုံးခုလုံးကို ဆက်ခံနိုင်ခွင့်ရှိသူ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မိခင်ဖြစ်သူ ရာထူးမှ အတင်းအကျပ် နုတ်ထွက်ခိုင်းခြင်း ခံရပြီးနောက် ၎င်းသည် '''သက်တော် ၁၃ လသား အရွယ်တွင် စကော့တလန်ထီးနန်းကို ဆက်ခံခဲ့သည်'''။ မိခင်ဖြစ်သူမှာ ကက်သလစ်ဘာသာဝင်ဖြစ်သော်လည်း ဂျိမ်းစ်ကို ပရိုတက်စတင့်ဘာသာဝင်အဖြစ် မွေးမြူပျိုးထောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းအရွယ်မရောက်သေးမီကာလအတွင်း ဘုရင်ခံလေးဦးက အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး၊ ထိုကာလသည် ၁၅၇၈ ခုနှစ်တွင် တရားဝင်ကုန်ဆုံးခဲ့သော်လည်း ၁၅၈၃ ခုနှစ်ရောက်မှသာ အစိုးရအာဏာကို အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၅၈၉ ခုနှစ်တွင် ဒိန်းမတ်နိုင်ငံမှ အန်း နှင့် လက်ထပ်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ သားသမီး သုံးဦးဖြစ်သော ဟင်နရီ ဖရက်ဒရစ်၊ အယ်လီဇဘက် နှင့် ချားလ်စ် တို့သည် အရွယ်ရောက်သည်အထိ အသက်ရှင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်သည် သားသမီးမရှိဘဲ ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည့် အင်္ဂလန်တူးဒါ မင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးဘုရင်မဖြစ်သော ၎င်း၏ ဝမ်းကွဲမောင်နှမတော်စပ်သူ ပထမမြောက် အဲလီဇဘက်၏ ရာထူးကို ဆက်ခံခဲ့သည်။ ၎င်းသည် နိုင်ငံသုံးခုလုံးကို ၂၂ နှစ်ကြာ စိုးစံခဲ့ပြီး ထိုကာလကို '''ဂျာကိုဘီယံခေတ်''' ဟု လူသိများသည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ် ထီးနန်းများပူးပေါင်းပြီးနောက် ၎င်းသည် အင်္ဂလန်တွင်သာ အခြေစိုက်နေထိုင်ခဲ့ပြီး၊ စကော့တလန်သို့ ၁၆၁၇ ခုနှစ်တွင် တစ်ကြိမ်သာ ပြန်လည်ရောက်ရှိခဲ့ကာ မိမိကိုယ်ကိုယ် ဂရိတ်ဗြိတိန်နှင့် အိုင်ယာလန်၏ ဘုရင်အဖြစ် ခေါ်ဝေါ်သမုတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်အတွက် လွှတ်တော်တစ်ခုတည်း ထားရှိရန် တွန်းအားပေးခဲ့သည်။ ၎င်း၏စိုးစံမှုအတွင်း အိုင်ယာလန်မြောက်ပိုင်းသို့ ဗြိတိသျှတို့ အခြေချနေထိုင်ခြင်း နှင့် အမေရိကတိုက်များ၌ အင်္ဂလိပ်တို့ နယ်ချဲ့အခြေစိုက်ခြင်းများ စတင်ခဲ့သည်။ စကော့တလန်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ၅၇ နှစ်နှင့် ၂၄၆ ရက်ကြာ စိုးစံမှုသည် စကော့တလန်ဘုရင်များထဲတွင် '''သက်တမ်းအရှည်ဆုံး''' ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် စကော့တလန်တွင် ၎င်း၏ ရည်မှန်းချက်အများစုကို အောင်မြင်အောင် ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သော်လည်း အင်္ဂလန်တွင်မူ ၁၆၀၅ ခုနှစ် ယမ်းမှုန့်လုပ်ကြံမှု နှင့် အင်္ဂလန်လွှတ်တော်နှင့် ပဋိပက္ခများအပါအဝင် ကြီးမားသော အခက်အခဲများနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်လက်ထက်တွင် ဝီလျံ ရှိတ်စပီးယား၊ ဂျွန် ဒန်း၊ ဘင် ဂျွန်ဆင် နှင့် ဖရန်စစ် ဘေကွန် ကဲ့သို့သော စာဆိုတော်များ၏ စာပေယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားလာမှုနှင့်အတူ အယ်လီဇဘက်ခေတ် စာပေနှင့် ပြဇာတ်များ၏ "ရွှေခေတ်" သည် ဆက်လက်ရှင်သန်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်သည် စာပေအမြောက်အမြား ရေးသားခဲ့သူဖြစ်ပြီး ''Daemonologie'' (၁၅၉၇)၊ ''The True Law of Free Monarchies'' (၁၅၉၈) နှင့် ''Basilikon Doron'' (၁၅၉၉) စသည့် စာအုပ်များကို ရေးသားခဲ့သည်။ ၎င်းသည် သမ္မာကျမ်းစာကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာသို့ စောစောစီးစီး ဘာသာပြန်ဆိုခြင်း (နောက်ပိုင်းတွင် ၎င်းကို အစွဲပြု၍ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏အမြင် ဟု ခေါ်တွင်သည်) နှင့် ၁၆၀၄ ခုနှစ် ဝတ်ပြုစာအုပ် ပြင်ဆင်ခြင်းတို့ကို ပံ့ပိုးကူညီခဲ့သည်။ ခေတ်ပြိုင်နန်းတွင်းအရာရှိ အန်တိုနီ ဝဲလ်ဒွန် က ဂျိမ်းစ်အား "ခရစ်ယာန်လောကတွင် အသိဉာဏ်အရှိဆုံး လူမိုက်" (အသေးအဖွဲကိစ္စများတွင် တော်သော်လည်း အခြားကိစ္စများတွင် မိုက်မဲသူ) ဟု တင်စားခဲ့ပြီး ယင်းဂုဏ်ပုဒ်သည် ၎င်း၏စရိုက်လက္ခဏာနှင့် ယှဉ်တွဲလျက် ရှိနေခဲ့သည်။ သို့သော် ၂၀ ရာစုနောက်ပိုင်းမှစ၍ သမိုင်းပညာရှင်များသည် ဂျိမ်းစ်၏ ဂုဏ်သတင်းကို ပြန်လည်သုံးသပ်လာကြပြီး ၎င်းအား လေးနက်တည်ငြိမ်ကာ တွေးခေါ်မြော်မြင်တတ်သော ဘုရင်တစ်ဦးအဖြစ် ရှုမြင်လာကြသည်။ ၎င်းသည် ငြိမ်းချမ်းရေးမူဝါဒကို ပြတ်ပြတ်သားသား ဆုပ်ကိုင်ထားခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် ဥရောပအလယ်ပိုင်းကို ပျက်စီးစေခဲ့သော အနှစ်သုံးဆယ်စစ်ပွဲကဲ့သို့သော ဘာသာရေးစစ်ပွဲများတွင် ပါဝင်ပတ်သက်မှုကို ရှောင်ရှားရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ကက်သလစ် စပိန်နိုင်ငံနှင့် စစ်ဖြစ်လိုသော အင်္ဂလန်လွှတ်တော်တွင်းရှိ စစ်လိုလားသည့် အစုအဖွဲ့များ ထွက်ပေါ်လာခြင်းကို တားဆီးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ စတူးအတ်မင်းဆက်၏ ပထမဆုံး အင်္ဂလန်ဘုရင်ဖြစ်သော ၎င်းကို ဒုတိယမြောက် သားတော်ဖြစ်သူ '''ပထမမြောက် ချားလ်စ်''' က ထီးနန်းဆက်ခံခဲ့သည်။ == '''ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဘဝအစောပိုင်း''' == === မွေးဖွားခြင်း === '''ဂျိမ်းစ်''' သည် စကော့တလန်ဘုရင်မ '''မေရီ''' နှင့် သူမ၏ ဒုတိယမြောက်ခင်ပွန်း '''ဟင်နရီ စတူးဝပ်''' ( လော့ဒ် ဒါန်လေ) တို့မှ မွေးဖွားသော တစ်ဦးတည်းသော သားတော်ဖြစ်သည်။ မေရီနှင့် ဒါန်လေတို့ နှစ်ဦးစလုံးသည် အင်္ဂလန်ပြည့်ရှင် ဟင်နရီ (၇) မင်းကြီး၏ သမီးတော်ကြီး မာဂရက်တူးဒါ (အဌမမြောက်ဟင်နရီဘုရင်ကြီး၏ အစ်မတော်) မှတစ်ဆင့် တော်စပ်သော မြစ်တော်များ ဖြစ်ကြသည်။ မေရီ၏ စကော့တလန်နိုင်ငံအပေါ် အုပ်ချုပ်စိုးစံမှုမှာ မတည်မငြိမ်ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ သူမနှင့် ခင်ပွန်းဖြစ်သူတို့မှာ ရိုမန်ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသည့်အတွက် ပရိုတက်စတင့် မှူးမတ်မျိုးနွယ်များ၏ ပုန်ကန်မှုကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ မေရီနှင့် ဒါန်လေတို့၏ အိမ်ထောင်ရေး အဆင်မပြေဖြစ်နေစဉ်အတွင်း ဒါန်လေသည် ပုန်ကန်သူများနှင့် တိတ်တဆိတ် မဟာမိတ်ဖွဲ့ခဲ့ပြီး ဂျိမ်းစ်မင်းသား မွေးဖွားရန် သုံးလအလိုတွင် ဘုရင်မ၏ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာအတွင်းရေးမှူး ဒါဗစ် ရစ်ဇီယို ကို လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ရာ၌ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်မင်းသားကို '''၁၅၆၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁၉ ရက်'''တွင် '''အက်ဒင်ဗာရာ ရုန်းတော်''' ၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။ သူသည် ဘုရင်မ၏ သားကြီးဖြစ်ပြီး ထီးမွေနန်းမွေ ဆက်ခံမည့်သူဖြစ်သည့်အတွက် အလိုအလျောက် '''ရော့သ်ဆေးနယ်စား''' ၊ '''စကော့တလန်နိုင်ငံ၏ မင်းသားနှင့် အကြီးအကဲ''' ) ဘွဲ့ထူးများကို ရရှိခဲ့သည်။ မွေးဖွားပြီး ငါးရက်အကြာတွင် အင်္ဂလိပ်သံတမန် ဟင်နရီ ကီလီဂရူး) သည် မကျန်းမမာဖြစ်နေဆဲဖြစ်ပြီး တိုးတိုးသာ စကားပြောနိုင်ရှာသော ဘုရင်မကြီးကို လာရောက်တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ကလေးငယ်မှာ "နို့ထိန်းထံမှ နို့စို့နေပြီး"၊ "ခန္ဓာကိုယ် အချိုးအစား ပြေပြစ်ကာ ကောင်းမွန်ထက်မြက်မည့် မင်းသားတစ်ပါး ဖြစ်လာမည့် လက္ခဏာရှိသည်" ဟု မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ မင်းသားငယ်အား ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်တွင် စတာလင်ရုန်းတော် (Stirling Castle) ၌ ကျင်းပသော ကက်သလစ်ဘာသာရေး အခမ်းအနားတွင် '''"ချားလ်စ် ဂျိမ်းစ်"''' သို့မဟုတ် '''"ဂျိမ်းစ် ချားလ်စ်"''' ဟု ခရစ်ယာန်ဘာသာအမည် (ဗတ္တိဇံ) ပေးခဲ့သည်။ သူ၏ နတ်ထိန်း (မိဘကိုယ်စား စောင့်ရှောက်မည့်သူ) များမှာ - * ပြင်သစ်ဘုရင် ချားလ်စ် (၉) (ဘရီယန်နယ်စား ဂျွန် မှ ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်) * အင်္ဂလန်ဘုရင်မ အဲလိဇဘတ် (၁) (ဘက်ဒ်ဖို့ဒ်နယ်စား ဖရန်စစ် ရပ်ဆဲလ် မှ ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်) * ဆာဗွိုင်းနယ်စား အီမန်နျူရယ် ဖိလစ်ဘာ့တ် (သံအမတ် ဖိလစ်ဘာ့တ် ဒူခရော့ခ် မှ ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုခေတ်ကာလ ဓလေ့ထုံးတမ်းအရ စိန့်အင်ဒရူးစ် ဂိုဏ်းချုပ်ဘုန်းတော်ကြီးအား ကလေးငယ်၏ ခံတွင်းထဲသို့ တံထွေးထွေးခွင့်ပြုရမည် ဖြစ်သော်လည်း မေရီဘုရင်မက ထိုဘုန်းတော်ကြီးကို "ကျောက်ပေါက်မာ ကူးစက်တတ်သော ဘုန်းကြီး" ဟု ခေါ်ဆိုကာ ငြင်းဆန်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ပြင်သစ်လူမျိုး ဘက်စ်တီယန် ပါဂျက်ဇ် စီစဉ်သော ဧည့်ခံဖျော်ဖြေပွဲတွင် လူများက ဆက်ထရ် ( ဂရိဒဏ္ဍာရီလာ လူတစ်ပိုင်း ဆိတ်တစ်ပိုင်းသတ္တဝါ) များကဲ့သို့ ဝတ်ဆင်ပြီး အမြီးများ တပ်ဆင်ကာ ကပြခဲ့ကြရာ၊ အင်္ဂလိပ်ဧည့်သည်တော်များက ထိုအပြုအမူကို မိမိတို့အား စော်ကားရန် ရည်ရွယ်လုပ်ဆောင်ခြင်းဟု ထင်မှတ်ကာ စိတ်ဆိုးဒေါသထွက်ခဲ့ကြသည်။ လော့ဒ် ဒါန်လေ (ဂျိမ်းစ်၏ဖခင်) သည် '''၁၅၆၇ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၀ ရက်'''တွင် အက်ဒင်ဗာရာမြို့ရှိ ကာ့ခ် အို ဖီးလ်ဒ် ၌ လုပ်ကြံခံခဲ့ရပြီး၊ ၎င်းသည် ရစ်ဇီယို အသတ်ခံရမှုအတွက် ကလဲ့စားချေခြင်း ဖြစ်နိုင်ပါသည်။ ဂျိမ်းစ်မင်းသားငယ်သည် သူ၏ဖခင်ပိုင်ဆိုင်သော '''အော်လ်ဘနီနယ်စား''' နှင့် '''ရော့စ်နယ်စား''' ဘွဲ့ထူးများကို ဆက်ခံခဲ့သည်။ မေရီဘုရင်မသည် ထိုအချိန်တွင်ပင် လူထုအကြား ရေပန်းစားမှု မရှိတော့ဘဲ ဖြစ်နေပြီး၊ ခင်ပွန်းဖြစ်သူ သေဆုံးပြီး သုံးလအကြာ ('''၁၅၆၇ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၅ ရက်''') တွင် ဒါန်လေကို သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်ဟု လူအများ သင်္ကာမကင်းဖြစ်နေကြသော ဘော့သ်ဝဲလ်နယ်စား '''ဂျိမ်းစ် ဟက်ပ်ဘန်း''' နှင့် ထပ်မံအိမ်ထောင်ပြုလိုက်ခြင်းကြောင့် သူမအပေါ် လူထု၏ မကျေနပ်မှုများ ပိုမိုပြင်းထန်လာခဲ့သည်။ ၁၅၆၇ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ပရိုတက်စတင့် ပုန်ကန်သူများက မေရီဘုရင်မကို ဖမ်းဆီးပြီး လော့ခ်လဲဗင်ရဲတိုက် တွင် အကျဉ်းချထားခဲ့ရာ၊ သူမသည် သားတော်ကို နောက်ဘယ်သောအခါမှ ပြန်လည်မတွေ့မြင်ခဲ့ရတော့ပေ။ သူမသည် '''၁၅၆၇ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၂၄ ရက်'''တွင် မွေးကင်းစကလေးငယ်ဖြစ်သော '''ဂျိမ်းစ်မင်းသားငယ်အတွက် ထီးနန်းကို စွန့်လွှတ်ပေးခဲ့ရပြီး'''၊ သူမ၏ ဖအေတူမအေကွဲ မောင်တော်စပ်သူ မိုရေးနယ်စား ဂျိမ်းစ် စတူးဝပ်ကို ဘုရင်ခံအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ရသည်။ ဤဖြစ်ရပ်ကြောင့် ဂျိမ်းစ်သည် စကော့တလန်သမိုင်းတွင် မွေးကင်းစကလေးငယ်ဘဝဖြင့် နန်းတက်ခဲ့ရသည့် တတိယမြောက် ဆက်တိုက်ဖြစ်ရပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == '''ဘုရင်ခံများ အုပ်ချုပ်သည့်ကာလ''' == ဂျိမ်းစ်မင်းသားငယ်ကို ဘေးကင်းလုံခြုံသော စတာလင်ရဲတိုက်) တွင် "ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရန်၊ ပြုစုပျိုးထောင်ရန်နှင့် ကျွေးမွေးစောင့်ရှောက်ရန်" '''မားနယ်စားနှင့် နယ်စားကတော်''' တို့ထံ အပ်နှံခဲ့သည်။ '''၁၅၆၇ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၂၉ ရက်'''တွင် စတာလင်မြို့ရှိ ဟိုးလီးရုဒ်ဘုရားကျောင်း၌ အော့ကနီဂိုဏ်းအုပ်ဘုန်းတော်ကြီး အာဒံ ဘော့သ်ဝဲလ် က သက်တမ်း '''၁၃ လသားအရွယ်'''သာ ရှိသေးသော ဂျိမ်းစ်မင်းသားငယ်ကို စကော့တလန်နိုင်ငံ၏ ဘုရင်အဖြစ် ဘိသိက်မြှောက်ခဲ့သည်။ နန်းတက်ပွဲ အခမ်းအနားတွင် ဂျွန် နော့စ် က သာသနာပြုတရား ဟောကြားခဲ့သည်။ စကော့တလန် အုပ်ချုပ်သူလူတန်းစားအများစု၏ ဘာသာရေးယုံကြည်ချက်နှင့်အညီ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို စကော့တလန် ပရိုတက်စတင့်အသင်းတော် ဝင်တစ်ဦးအဖြစ် ပျိုးထောင်ခဲ့သည်။ မင်းတိုင်ပင်အမတ်များအဖွဲ့ က ဂျော့ဂျ် ဘူခါနန် )၊ ပီတာ ယန်း ၊ အာဒံ အာစကင် နှင့် ဒါဗစ် အာစကင် တို့ကို ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဆရာများ သို့မဟုတ် ကျူတာများအဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ ဘုရင်ငယ်၏ အဓိကဆရာကြီးဖြစ်သူ ဘူခါနန်သည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို ရိုက်နှက်ဆုံးမလေ့ရှိသော်လည်း ၎င်း၏ရင်ထဲတွင် စာပေနှင့် ပညာရပ်များအပေါ် တစ်သက်တာ အမြတ်တနိုးတန်ဖိုးထားမှုကိုလည်း ကိန်းအောင်းစေခဲ့သည်။ ဘူခါနန်သည် ၎င်း၏ ''De Jure Regni apud Scotos'' ဟူသော ကျမ်းစာတွင် ရေးသားထားသည့်အတိုင်း စည်းမျက်နှာဘောင်အတွင်းရှိသော မင်းစနစ်ကို လက်ခံသည့်၊ ဘုရားသခင်ကို ကြောက်ရွံ့ရိုသေသော ပရိုတက်စတင့်ဘုရင်တစ်ပါး ဖြစ်လာစေရန် ပုံသွင်းခဲ့သည်။ ၁၅၆၈ ခုနှစ်တွင် မေရီဘုရင်မသည် လော့ခ်လဲဗင်ရုန်းတော်မှ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်သွားခဲ့ရာမှ နှစ်ပေါင်းများစွာ အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပွားသော အကြမ်းဖက်ပဋိပက္ခများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ မိုရေးနယ်စားသည် လန်ဆိုက်ဒ်တိုက်ပွဲ တွင် မေရီ၏တပ်များကို အနိုင်တိုက်ခဲ့သဖြင့် မေရီသည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ရပြီး ထိုနေရာတွင် အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မ၏ အကျဉ်းချထားခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ ၁၅၇၀ ပြည့်နှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၂၃ ရက်တွင် မိုရေးနယ်စားသည် ဂျိမ်းစ် ဟာမီလ်တန် (James Hamilton) ၏ လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ နောက်ထပ် ဘုရင်ခံဖြစ်လာသူမှာ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဖခင်ဘက်မှ အဖိုးတော်စပ်သူ လင်းနော့စ်နယ်စား '''မက်သယူ စတူးဝပ်''' ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် တစ်နှစ်အကြာတွင် မေရီကို ထောက်ခံသူများ၏ ဝင်ရောက်စီးနင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ပြင်းထန်စွာ ဒဏ်ရာရရှိကာ စတာလင်ရုန်းတော်အတွင်း၌ပင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ ၎င်း၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံသော မားနယ်စားသည်လည်း စတာလင်မြို့တွင်ပင် ပြင်းထန်သော ရောဂါဝေဒနာ ခံစားရပြီး '''၁၅၇၂ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာ ၂၈ ရက်'''တွင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ် မဲလ်ဗေးလ် ၏ မှတ်တမ်းအရ မားနယ်စား၏ နာမကျန်းဖြစ်မှုသည် မော်တွန်နယ်စား ဂျိမ်းစ် ဒေါက်ဂလပ်စ် ကျင်းပသော ဒဲလ်ကီးသ်နန်းတော် မိတ်ဆုံစားပွဲအပြီးတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ ထို့နောက် မော်တွန်နယ်စား သည် မားနယ်စား၏ ရာထူးနေရာကို ဆက်ခံရန် ရွေးကောက်ခံခဲ့ရပြီး၊ နည်းလမ်းပေါင်းစုံဖြင့် ကြည့်လျှင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဘုရင်ခံများထဲတွင် '''အထိရောက်ဆုံး လုပ်ဆောင်နိုင်သူ''' ဖြစ်ခဲ့သည်။ သို့သော် ၎င်း၏ လောဘရမ္မက်ကြီးမှုကြောင့် ရန်သူများပြားခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဖခင် လော့ဒ် ဒါန်လေနှင့် တစ်ဝမ်းကွဲတော်စပ်သူ ပြင်သစ်လူမျိုး '''အက်စ်မေး စတူးဝပ်''' စကော့တလန်သို့ ရောက်ရှိလာပြီး ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဩဇာအရှိဆုံး မျက်နှာသာပေးခံရသူ အဖြစ် လျင်မြန်စွာ နေရာရလာသောအခါ မော်တွန်နယ်စားသည် မျက်နှာသာပေးခံရမှု လျော့နည်းသွားခဲ့သည်။ '''၁၅၇၉ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာ ၁၉ ရက်'''တွင် အက်ဒင်ဗာရာမြို့သို့ ဝင်ရောက်သည့် အခမ်းအနား၌ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို အရွယ်ရောက်ပြီးသော အုပ်ချုပ်သူမင်းအဖြစ် တရားဝင်ကြေညာခဲ့သည်။ မော်တွန်နယ်စားသည် ဒါန်လေကို လုပ်ကြံမှုတွင် ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့သည်ဟူသော စွပ်စွဲချက်ဖြင့် '''၁၅၈၁ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂ ရက်'''တွင် ကွပ်မျက်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ဩဂုတ်လ ၈ ရက်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အက်စ်မေး စတူးဝပ်ကို '''လင်းနော့စ်နယ်စားကြီး''' အဖြစ် တိုးမြှင့်ခန့်အပ်ခဲ့ပြီး ထိုစဉ်က စကော့တလန်တွင် တစ်ဦးတည်းသော နယ်စားကြီး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် သက်တမ်း ၁၅ နှစ်ရှိပြီဖြစ်သော ဘုရင်သည် ၎င်းနယ်စားကြီး၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုအောက်တွင် နောက်ထပ် တစ်နှစ်ခန့် ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သည်။ == '''စကော့တလန်နိုင်ငံအား အုပ်ချုပ်ခြင်း''' == ဂျိမ်းစ်ဘုရင် အလွန်မျက်နှာသာပေးရသော လင်းနော့စ်နယ်စားကြီး သည် ပရိုတက်စတင့်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းလာသူ ဖြစ်သော်လည်း စကော့တလန် ကယ်လ်ဗင်ဝါဒီများ၏ ယုံကြည်မှုကို မရရှိခဲ့ပေ။ ၎င်းတို့သည် နယ်စားကြီးနှင့် ဘုရင်တို့အကြား ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ ချစ်ခင်တွယ်တာမှုကို ပြသနေကြသည်ကို သတိပြုမိကြပြီး လင်းနော့စ်သည် "ဘုရင်မင်းမြတ်အား ကာမဂုဏ်ခံစားလိုစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် သွေးဆောင်နေသည်" ဟု စွပ်စွဲခဲ့ကြသည်။ ၁၅၈၂ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် "ရုသ်ဗင်စီးနင်းမှု" ဟု လူသိများလာမည့် ဖြစ်ရပ်တစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး၊ ပရိုတက်စတင့် နယ်စားများဖြစ်ကြသည့် ဂေါရီနယ်စား ဝီလျံ ရုသ်ဗင် နှင့် အန်ဂတ်စ်နယ်စား အာချီဘောလ် ဒေါက်ဂလပ်စ် တို့သည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို ရုသ်ဗင်ရုန်းတော်သို့ မျှားခေါ်ကာ ဖမ်းဆီးအကျဉ်းချခဲ့ပြီး လင်းနော့စ်ကို စကော့တလန်နိုင်ငံမှ ထွက်ခွာသွားစေရန် အကျပ်ကိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၅၈၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁၉ ရက် ဘုရင် အကျဉ်းကျနေစဉ်အတွင်း၊ ၁၅၇၉ ခုနှစ်က ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ခန့်အပ်ခဲ့သော နန်းတွင်းဓမ္မကထိက ဂျွန် ခရိတ်ဂ်သည် ဘုရင်ထုတ်ပြန်ခဲ့သော အမိန့်ကြေညာချက်သည် သာသနာ့ဝန်ထမ်းများအပေါ် စော်ကားလွန်းလှသည်ဟု ဆိုကာ တရားပလ္လင်ပေါ်မှနေ၍ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ပြစ်တင်ဝေဖန်ခဲ့သဖြင့် "ဘုရင်မင်းမြတ် မျက်ရည်ကျခဲ့ရရှာသည်"။ ၁၅၈၃ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၇ ရက်တွင် ဖော့ကလန် မှ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်လာပြီးနောက် ၎င်း၏ တိုင်းပြည်အပေါ် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာကို ပိုမိုဆုပ်ကိုင်လာနိုင်ခဲ့သည်။ ဘုရင်သည် စကော့တလန်အသင်းတော် အပေါ် တော်ဝင်အာဏာ သက်ရောက်စေရန် "လူမည်းအက်ဥပဒေ" ကို အတင်းအကျပ် ပြဌာန်းခဲ့ပြီး သူ၏ဆရာဟောင်း ဘူခါနန်၏ ရေးသားချက်များကိုလည်း ရှုံ့ချခဲ့သည်။ ၁၅၈၄ ခုနှစ်မှ ၁၆၀၃ ခုနှစ်အကြားတွင် ဘုရင်သည် ထိရောက်သော တော်ဝင်အစိုးရတစ်ရပ်ကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ပြီး မှူးမတ်များအကြားတွင်လည်း အတော်အသင့် ငြိမ်းချမ်းမှုကို ဖော်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ဆောင်ရွက်ရာတွင် ၁၅၉၂ ခုနှစ်အထိ အစိုးရအဖွဲ့ကို ဦးဆောင်ခဲ့သူ ဂျွန် မိန်းတလန်း ၏ ကျွမ်းကျင်စွာ ကူညီပံ့ပိုးပေးမှုများ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၅၉၆ ခုနှစ်တွင် "အော့တေးဗီးယန်းစ်" ဟု လူသိများသော လူရှစ်ဦးပါ ကော်မရှင်တစ်ခုက ပျက်စီးယိုယွင်းနေသော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဘဏ္ဍာရေးအခြေအနေကို အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော်လည်း အကျိုးစီးပွားသက်ဆိုင်သူများ၏ ဆန့်ကျင်မှုကို ခံခဲ့ရသည်။ ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေးဝါဒကြောင့် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အက်ဒင်ဗာရာမြို့ အဓိကရုဏ်းအပြီး တစ်နှစ်အတွင်း ထိုကော်မရှင်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ရပြီး၊ နန်းတွင်းအဖွဲ့သည်လည်း လင်လစ်ဂိုး သို့ ယာယီရွှေ့ပြောင်းခဲ့ရသည်။ ဘုရင်၏ အသက်အန္တရာယ်ကို နောက်ဆုံးအကြိမ် လုပ်ကြံရန် ကြိုးပမ်းမှုသည် ၁၆၀၀ ပြည့်နှစ် ဩဂုတ်လတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဂေါရီအိမ်တော်) ၌ ဂေါရီနယ်စား ဂျွန် ရုသ်ဗင်၏ ညီဖြစ်သူ အလက်ဇန္ဒား ရုသ်ဗင် က ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို ကိုယ်ထိလက်ရောက် တိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပုံရသည်။ ရုသ်ဗင်သည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ကိုယ်ရံတော်စာမျက်နှာ ဂျွန် ရမ်ဆေး ၏ ဓားဖြင့် ထိုးသတ်ခြင်းကို ခံခဲ့ရပြီး၊ နောက်ဆက်တွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့သော ရုန်းရင်းဆန်ခတ်မှုအတွင်း ဂေါရီနယ်စားလည်း သေဆုံးသွားခဲ့သည်။ အခင်းဖြစ်ပွားရာတွင် အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သူ သက်သေ အနည်းငယ်သာ ရှိခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်နှင့် ရုသ်ဗင်မိသားစုတို့၏ ယခင်က သမိုင်းကြောင်းများကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘုရင်က ၎င်းတို့ထံတွင် ငွေကြေးအမြောက်အမြား ကြွေးမြီတင်နေသည့် အချက်ကြောင့်လည်းကောင်း ဘုရင်၏ ထွက်ဆိုချက်ကို လူတိုင်းက အကြွင်းမဲ့ မယုံကြည်ခဲ့ကြပေ။ ၁၅၈၆ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံနှင့် "ဘာဝစ်စာချုပ်"ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ ထိုစာချုပ်နှင့် ၁၅၈၇ ခုနှစ်တွင် ၎င်း၏မိခင် ကွပ်မျက်ခံရမှု (ထိုလုပ်ရပ်ကို ဘုရင်က "မုချမဖြစ်သင့်ဘဲ ထူးဆန်းသော လုပ်ထုံးလုပ်နည်း" ဟု ရှုံ့ချခဲ့သည်) တို့သည် နယ်စပ်တောင်ဘက်ရှိ အင်္ဂလန်ထီးနန်းကို ဆက်ခံနိုင်ရန် လမ်းစပွင့်သွားစေခဲ့သည်။ အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီးသည် အိမ်ထောင်မရှိ၊ သားသမီးမထွန်းကားသဖြင့် ဂျိမ်းစ်သည် သူမ၏ ထီးနန်းကို ဆက်ခံရန် အနီးစပ်ဆုံးသူ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်ထီးနန်းကို သေချာပေါက် ရရှိစေရေးသည် သူ၏ မူဝါဒ၏ အဓိက အုတ်မြစ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၅၈၈ ခုနှစ် စပိန်ရေတပ် အကျပ်အတည်းအတွင်း ၎င်းက အဲလိဇဘတ်အား "အရှင်မင်းကြီး၏ သွေးရင်းသားရင်းသားတော်နှင့် အရှင်မင်းကြီးတိုင်းပြည်၏ ရဲဘော်ရဲဘက်" အဖြစ် ပံ့ပိုးကူညီမည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်။ အဲလိဇဘတ်သည် ၁၅၈၆ ခုနှစ်မှစ၍ ဂျိမ်းစ်ထံသို့ နှစ်စဉ် ထောက်ပံ့ကြေးငွေများ ပေးပို့ခဲ့ရာ ၎င်းက စကော့တလန်၏ ရေးရာများအပေါ် ဩဇာသက်ရောက်စေခဲ့ပြီး၊ နောက်ပိုင်းနှစ်များတွင် ဂျိမ်းစ်သည် စုစုပေါင်း စတာလင်ပေါင် ၅၈,၅၀၀ ရရှိခဲ့သည်။ ထိုငွေများကို သောမတ်စ် ဖိုးလစ် နှင့် ရောဘတ် ဂျူစီ တို့က စီမံခန့်ခွဲခဲ့ပြီး ၎င်း၏ အတော်များများကို တော်ဝင်အဝတ်အစားများအတွက် အထည်အလိပ်များ ဝယ်ယူရာတွင် သုံးစွဲခဲ့သည်။ == '''ထိမ်းမြားမင်္ဂလာပြုခြင်း''' == ဂျိမ်းစ်သည် အမျိုးသမီးများအပေါ် စိတ်ဝင်စားမှု နည်းပါးခဲ့သဖြင့် သူ၏ လူငယ်ဘဝတစ်လျှောက်လုံး ကာမဂုဏ်စောင့်ထိန်းမှု ရှိသည်ဟု ချီးမွမ်းခြင်းခံခဲ့ရသည်။ လင်းနော့စ်နှင့် ခွဲခွာခဲ့ရပြီးနောက်တွင်လည်း သူသည် အမျိုးသားအဖော်အပေါင်းများနှင့်သာ ဆက်လက်၍ ဝန်းရံနေထိုင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သူ၏ အုပ်ချုပ်မှုကို ပိုမိုခိုင်မာစေရန်အတွက် သင့်တော်သော အိမ်ထောင်တစ်ခု ပြုရန် လိုအပ်ခဲ့ပြီး၊ ပရိုတက်စတင့် ဒိန်းမတ်ဘုရင် ဖရက်ဒရစ် (၂) ၏ သမီးတော်ငယ်၊ အသက် ၁၄ နှစ်အရွယ် '''ဒိန်းမတ်နိုင်ငံမှ အန်းမင်းသမီး'''ကို ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ ၁၅၈၉ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ကိုပင်ဟေဂင်မြို့၌ ကိုယ်စားလှယ်ဖြင့် လက်ထပ်ပွဲ ပြုလုပ်ပြီးနောက် မကြာမီ အန်းမင်းသမီးသည် စကော့တလန်သို့ သင်္ဘောဖြင့် ထွက်ခွာခဲ့သော်လည်း မုန်တိုင်းများကြောင့် နော်ဝေကမ်းရိုးတန်းသို့ ကပ်ခဲ့ရသည်။ ပင်လယ်ကူးခရီးစဉ်ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်ရကြောင်း ကြားသိရသောအခါ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အန်းမင်းသမီးကို ကိုယ်တိုင်သွားရောက်ခေါ်ယူရန် ခြံရံသူအင်အား ၃၀၀ နှင့်အတူ လိုက်သ် ဆိပ်ကမ်းမှ သင်္ဘောဖြင့် ထွက်ခွာခဲ့သည်။ သမိုင်းပညာရှင် ဒေးဗစ် ဟဲရစ် ဝီလ်ဆင်က ဤဖြစ်ရပ်ကို "သူ့ဘဝ၏ တစ်ခုတည်းသော ရိုမန်းတစ်ဆန်သည့် အခိုက်အတန့်" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ဤဖြစ်ရပ်ကြောင့် ဂျိမ်းစ်နှင့် အနာဂတ် ဒိန်းမတ်ဘုရင် ခရစ်ရှန် (၄) တို့အကြား အပြန်အလှန် ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်မှု ရရှိခဲ့ပြီး ခရစ်ရှန် (၄) လန်ဒန်သို့ နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် လာရောက်လည်ပတ်ပြီးနောက် ထိုဘုရင်နှစ်ပါးအကြား ဆက်ဆံရေး ပိုမိုခိုင်မာလာခဲ့သည်။ အန်းနှင့် ဂျိမ်းစ်တို့သည် နိုဝင်ဘာ ၂၃ ရက်တွင် အော့စလိုမြို့ရှိ ဘုန်းတော်ကြီးနန်းတော် ၌ တရားဝင် ထိမ်းမြားမင်္ဂလာပြုခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်သည် တင်တောင်းပဏ္ဏာအဖြစ် ဒိန်းမတ် ဒါလာ ၇၅,၀၀၀ နှင့် ယောက္ခမဖြစ်သူ ဆိုဖီ ထံမှ လက်ဖွဲ့အဖြစ် ဒါလာ ၁၀,၀၀၀ ရရှိခဲ့သည်။ အယ်လ်စီနို နှင့် ကိုပင်ဟေဂင်တို့တွင် ခေတ္တနေထိုင်ပြီး တိုင်ခို ဗြာဟေး (နက္ခတ်ဗေဒင်ပညာရှင်) နှင့် တွေ့ဆုံပြီးနောက် ဂျိမ်းစ်နှင့် အန်းတို့သည် ၁၅၉၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၁ ရက်တွင် စကော့တလန်သို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိခဲ့ကြသည်။ အချက်အလက်အားလုံးအရ ဂျိမ်းစ်သည် အစပိုင်းတွင် အန်းအပေါ် အလွန်စွဲလန်းခဲ့ပြီး ၎င်းတို့အိမ်ထောင်ရေး၏ အစောပိုင်းနှစ်များတွင် သူမအပေါ် အမြဲတစေ စိတ်ရှည်မှုနှင့် ချစ်ခင်မြတ်နိုးမှုကို ပြသခဲ့ပုံရသည်။ ၎င်းတို့သည် နန်းတွင်းသူနန်းတွင်းသားများ၏ မင်္ဂလာပွဲ အခမ်းအနားများသို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြပြီး မျက်နှာဖုံးစွပ် ကခုန်ပွဲ ဝတ်စုံများဖြင့် အတူတကွ ကခဲ့ကြသည်။ တော်ဝင်ဇနီးမောင်နှံသည် အရွယ်ရောက်သည်အထိ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သော သားသမီးသုံးဦး ထွန်းကားခဲ့သည် - * '''ဟင်နရီ ဖရက်ဒရစ်''' (ဝေလမင်းသား) - ၁၆၁၂ ခုနှစ်တွင် အသက် ၁၈ နှစ်အရွယ်၌ အူရောင်ငန်းဖျားရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန်သည်။ * '''အဲလိဇဘတ်''' - နောက်ပိုင်းတွင် ဘိုဟီးမီးယားဘုရင်မ ဖြစ်လာသည်။ * '''ချားလ်စ်''' - ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံသူ (ပထမမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်ကြီး)။ ၁၆၁၃ ခုနှစ်တွင် စကော့တလန်လူမျိုး သံတမန်နှစ်ဦးဖြစ်ကြသည့် ဂျိမ်းစ် စပန်းစ် နှင့် ရောဘတ် အန်စထရူသာ တို့သည် ဒိန်းမတ်နှင့် ဆွီဒင်နိုင်ငံတို့အကြား ငြိမ်းချမ်းရေးရရှိရန် စေ့စပ်ညှိနှိုင်းပေးခဲ့သည်။ အန်းဘုရင်မသည် နာမကျန်းမှု ဝေဒနာများကို မကြာခဏ ခံစားခဲ့ရပြီး ၁၆၁၇ ခုနှစ်မှစ၍ ပြင်းထန်စွာ ဖျားနာခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် သူမ၏ နောက်ဆုံး နာမကျန်းဖြစ်ချိန်အတွင်း သုံးကြိမ်သာ လာရောက်ကြည့်ရှုခဲ့သည်။ သူမသည် ခင်ပွန်းဖြစ်သူထက် စော၍ ၁၆၁၉ ခုနှစ် မတ်လတွင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ === '''စုန်းမရှာဖွေမှုများ''' === ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စုန်းမရှာဖွေနှိမ်နင်းမှုများနှင့် အကျွမ်းတဝင်ရှိပြီးသားဖြစ်သည့် ဒိန်းမတ်နိုင်ငံသို့ သွားရောက်လည်ပတ်ခဲ့ပြီးနောက်၊ စုန်းကဝေအတတ်ပညာရပ်ကို လေ့လာလိုက်စားရန် စိတ်ဝင်စားမှု နိုးကြားလာခဲ့ပြီး ၎င်းပညာရပ်ကို ဓမ္မပညာ ၏ ခက်မတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ သူသည် စကော့တလန်နိုင်ငံ၏ ၁၅၆၃ ခုနှစ် စုန်းကဝေအတတ်ဆိုင်ရာ အက်ဥပဒေအောက်တွင် ပထမဆုံးအကြိမ် အကြီးအကျယ် စုန်းမအမဲလိုက် နှိမ်နင်းမှုဖြစ်သည့် "နော့သ် ဘာဝစ် စုန်းမခွင်" သို့ ကိုယ်တိုင်တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ သင်္ဘောကို မုန်တိုင်းများတိုက်ခတ်စေရန် စုန်းကဝေအတတ်ကို အသုံးပြုခဲ့သည်ဟူသော စွပ်စွဲချက်ဖြင့် လူအတော်များများ ပြစ်ဒဏ်စီရင်ခြင်း ခံခဲ့ရပြီး၊ ထိုသူများထဲတွင် အက်ဂ်နက်စ် ဆမ်ဆန်မှာ အထင်ရှားဆုံးဖြစ်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စုန်းမများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည့် အန္တရာယ်ကို စိုးရိမ်လာခဲ့ပြီး သူကိုယ်တိုင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့သည့် အတွေ့အကြုံများကို အခြေခံကာ ၁၅၉၇ ခုနှစ်တွင် ''Daemonologie'' (မိစ္ဆာဗေဒ) အမည်ရှိ ကျမ်းစာတစ်စောင်ကို ရေးသားခဲ့သည်။ ၎င်းကျမ်းစာသည် စုန်းကဝေအတတ် လုပ်ဆောင်မှုများကို ဆန့်ကျင်ထားပြီး ရှေးဟောင်းရှိတ်စပီးယား၏ ''Macbeth'' (မက္ကဘတ်) ပြဇာတ်အတွက် နောက်ခံအချက်အလက်များကို ပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စုန်းမဟု စွပ်စွဲခံရသော အမျိုးသမီးများကို ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်ရာတွင် ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ကြီးကြပ်ခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၅၉၉ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် သူ၏ အမြင်များမှာ ပိုမိုဝေဖန်ပိုင်းခြားတတ်လာပြီး သံသယစိတ် ရှိလာခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် သူ၏သားတော် ဟင်နရီမင်းသားထံသို့ အင်္ဂလန်နိုင်ငံမှနေ၍ ရေးသားခဲ့သော ပေးစာတစ်စောင်တွင် ဘုရင်က - "ဟိုကောင်မလေးရဲ့ ဟန်ဆောင်လိမ်ညာမှုကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့တဲ့အတွက် ဝမ်းမြောက်ပါတယ်။ မင်းဟာ အဲဒီလို လိမ်ညာမှုတွေကို ဖော်ထုတ်ရာမှာ ငါ့ရဲ့ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံနိုင်တဲ့သူ ဖြစ်ပါစေလို့ ဘုရားသခင်ထံ ဆုတောင်းပါတယ်။ ... အခုခေတ်မှာ ဖြစ်ပျက်နေတဲ့ တန်ခိုးပြာဋိဟာရ အများစုဟာ လှည့်စားမှုတွေသာ ဖြစ်နေတတ်တာမို့ စွပ်စွဲချက်တွေကို ယုံကြည်တဲ့နေရာမှာ တရားသူကြီးတွေ ဘယ်လောက်အထိ သတိထားသင့်တယ်ဆိုတာ မင်းမြင်နိုင်ပါတယ်" ဟု ရေးသားချီးမွမ်းခဲ့သည်။ === ကုန်းမြင့်ဒေသနှင့် ကျွန်းစုများအရေး === ၁၄၉၃ ခုနှစ်တွင် စကော့တလန်ဘုရင် စတုတ္ထမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင် က အနောက်ဘက်ကျွန်းစုများ၏ အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာ ကို အဓမ္မဖျက်သိမ်းခဲ့ခြင်းကြောင့် အနောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းဒေသတွင် ရုန်းရင်းဆန်ခတ် အခြေအနေများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ် (၄) သည် ဟက်ဘရိုက်စ်ကျွန်းစု ၏ စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းထားသော စစ်အင်အားကို နှိမ်နင်းနိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ သူနှင့် သူ့နောက်တက်သည့် ဘုရင်များသည် အစားထိုး အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်သစ်တစ်ခု ပံ့ပိုးပေးရန် ဆန္ဒ သို့မဟုတ် စွမ်းဆောင်ရည် မရှိခဲ့ကြပေ။ ထို့ကြောင့် ၁၆ ရာစုကို ''linn nan creach'' ဟုခေါ်သည့် "လုယက်တိုက်ခိုက်မှုများပြားသောခေတ်" ဟု သိကြသည်။ ထို့ပြင် ဘာသာရေးပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု (Reformation) ၏ သက်ရောက်မှုများသည် ဂေလစ်စကားပြောဒေသ သို့ ရောက်ရှိရန် နှေးကွေးခဲ့သဖြင့်၊ ဤဒေသနှင့် ဗဟိုချက်မနိုင်ငံရေးထိန်းချုပ်ရာဒေသ အကြားတွင် ဘာသာရေးအရ သပ်လျှိုခွဲခြားသကဲ့သို့ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၅၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပဉ္စမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင် သည် ဟက်ဘရိုက်စ်ကျွန်းစုသို့ လှည့်လည်ခဲ့ပြီး မျိုးနွယ်စုခေါင်းဆောင်များကို ၎င်းနှင့်အတူ လိုက်ပါရန် အတင်းအကျပ်စေခိုင်းခဲ့သဖြင့် ခေတ္တမျှ ငြိမ်းချမ်းသွားခဲ့သော်လည်း၊ မကြာမီ မျိုးနွယ်စုများအကြား ပြန်လည်ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ် (၆) အုပ်ချုပ်ချိန်အတွင်း၌မူ ဟက်ဘရိုက်စ်ကျွန်းစုသားများကို စကော့တလန် ခရစ်ယာန်ဘာသာနှင့် နိုင်ငံတော်၏ မွေးဖွားရာအခြေခံမြေအဖြစ် မရှုမြင်တော့ဘဲ ဥပဒေမဲ့ရိုင်းစိုင်းသူများအဖြစ် သရုပ်ဖော်ခဲ့ကြသည်။ တရားဝင်စာရွက်စာတမ်းများတွင် ကုန်းမြင့်ဒေသ (Highlands) ရှိ လူမျိုးစုများကို "ဘုရားသခင်ကို ကြောက်ရွံ့ရိုသေခြင်းနှင့် သိနားလည်ခြင်းကင်းမဲ့သူများ" နှင့် "ရိုင်းစိုင်းအောက်တန်းကျသော ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှု အမျိုးမျိုး" ကို ပြုလုပ်တတ်သူများအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ် (၄) နှင့် ဂျိမ်းစ် (၅) တို့ ကောင်းစွာပြောဆိုနိုင်ခဲ့ကြသော "ဂေလစ်ဘာသာစကား" (Gaelic language) ကို ဂျိမ်းစ် (၆) ခေတ်တွင် "အားစ်" (Erse) သို့မဟုတ် အိုင်းရစ်ရှ်ဘာသာစကားဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြပြီး ၎င်းစကားမှာ မွေးရာပါမဟုတ်ဘဲ သူစိမ်းပြင်ပစကားဖြစ်သည်ဟူသော သဘောကို သက်ရောက်စေခဲ့သည်။ လွှတ်တော်က ဂေလစ်ဘာသာစကားသည် ကုန်းမြင့်ဒေသသားများ၏ အပြစ်အနာအဆာများအတွက် အဓိကအကြောင်းရင်းဖြစ်သည်ဟု ဆုံးဖြတ်ကာ ၎င်းဘာသာစကားကို ပယ်ဖျက်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့သော နောက်ခံအခြေအနေများကြောင့် ၁၅၉၈ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ် (၆) သည် "ဖိုက်ဖ်ဒေသမှ အမျိုးကောင်းသား စွန့်စားသူများ" (Gentleman Adventurers of Fife) အား "အလွန်ရိုင်းစိုင်းလှသော လူးဝစ်ကျွန်း" (Isle of Lewis) ကို ယဉ်ကျေးအောင်လုပ်ဆောင်ရန် အခွင့်အာဏာ ပေးခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က နယ်သစ်တည်သူများသည် ဒေသခံများနှင့် "သဘောတူညီချက်အရ" မဟုတ်ဘဲ "၎င်းတို့ကို အမြစ်ပြတ်ချေမှုန်းခြင်းဖြင့်" လုပ်ဆောင်ရမည်ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ စတိုနိုဝေး (Stornoway) သို့ ၎င်းတို့ ဆိုက်ရောက်ချိန်တွင် ကနဦး၌ အဆင်ပြေခဲ့သော်လည်း၊ မာဒေါ့ခ် မက်လောက်ဒ် (Murdoch MacLeod) နှင့် နေးလ် မက်လောက်ဒ် (Neil MacLeod) တို့ ဦးဆောင်သော ဒေသခံတပ်များ၏ တိုက်ထုတ်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ နယ်သစ်တည်သူများသည် ၁၆၀၅ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယအကြိမ် ထပ်မံကြိုးပမ်းခဲ့သော်လည်း ထိုရလဒ်အတိုင်းပင် ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ၁၆၀၇ ခုနှစ်တွင် ပြုလုပ်သော တတိယအကြိမ် ကြိုးပမ်းမှုမှသာ ပိုမိုအောင်မြင်မှု ရရှိခဲ့သည်။ ၁၆၀٩ ခုနှစ်တွင် "အိုင်အိုနာ ပြဌာန်းချက်များ" (Statutes of Iona) ကို ဥပဒေအဖြစ် ပြဌာန်းခဲ့ပြီး၊ ၎င်းဥပဒေအရ မျိုးနွယ်စုခေါင်းဆောင်များသည် ကုန်းမြင့်ဒေသရှိ ခရစ်ယာန်ဂိုဏ်းအုပ်နယ်မြေများအတွက် ပရိုတက်စတင့်ဓမ္မဆရာများကို ထောက်ပံ့ရန်၊ လှည့်လည်တေးဆိုသူ (Bards) များကို ဥပဒေပြင်ပအဖြစ် သတ်မှတ်ရန်၊ ၎င်းတို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်များအတွက် အဖြေပေးရန် အက်ဒင်ဗာရာမြို့သို့ ပုံမှန်အစီရင်ခံရန်နှင့် ၎င်းတို့၏ ထီးမွေနန်းမွေဆက်ခံမည့်သူများကို အင်္ဂလိပ်စကားပြော ပရိုတက်စတင့်ကျောင်းများတွင် ပညာသင်ကြားစေရန် စကော့တလန်အောက်ပိုင်းဒေသ (Lowland Scotland) သို့ စေလွှတ်ရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် "ဂေလစ်ဘာသာစကားကို အမြစ်ပြတ်ချေမှုန်းရန်၊ ၎င်း၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုကို ဖျက်ဆီးရန်နှင့် ၎င်းကို ထိန်းသိမ်းထားသူများကို နှိပ်ကွပ်ရန် အတိအကျ ရည်ရွယ်ထားသော" လုပ်ငန်းစဉ်ကြီး စတင်ခဲ့လေသည်။ မြောက်ဘက်ကျွန်းစုများတွင်မူ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ တစ်ဝမ်းကွဲတော်စပ်သူ အော့ကနီနယ်စား ပက်ထရစ် စတူးဝပ် (Patrick Stewart, Earl of Orkney) က အိုင်အိုနာပြဌာန်းချက်များကို ဆန့်ကျင်ခဲ့သောကြောင့် အကျဉ်းချခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ သူ၏ လင်မယားမမြောက်ဘဲ မွေးဖွားသောသား ရောဘတ်သည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို မအောင်မြင်သော ပုန်ကန်မှုတစ်ခု ပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် နယ်စားကြီးနှင့် ၎င်း၏သားဖြစ်သူတို့မှာ ကြိုးပေးကွပ်မျက်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ၎င်းတို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှုမြေယာများကို သိမ်းယူခဲ့ပြီး အော့ကနီ (Orkney) နှင့် ရှက်တလန် (Shetland) ကျွန်းစုများကို ဘုရင်နိုင်ငံတော်ပိုင်အဖြစ် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ == '''ဘုရင်စနစ် သီအိုရီ''' == ၁၅၉၇-၉၈ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ''The True Law of Free Monarchies'' (လွတ်လပ်သော ဘုရင်စနစ်များ၏ မှန်ကန်သောဥပဒေ) နှင့် ''Basilikon Doron'' (တော်ဝင်လက်ဆောင်) ကျမ်းစာများကို ရေးသားခဲ့ပြီး ၎င်းကျမ်းများတွင် ဘုရင်စနစ်အတွက် ဓမ္မပညာဆိုင်ရာ အခြေခံအချက်ကို အကျိုးအကြောင်းပြ ဆွေးနွေးထားသည်။ ''True Law'' (မှန်ကန်သောဉပဒေ) ကျမ်းတွင် သူက "ဘုရင်တို့၏ တရားဝင်သော နတ်ပေးအာဏာ" (Divine right of kings) ကို ချပြခဲ့ပြီး၊ ကျမ်းစာလာ အကြောင်းပြချက်များအရ ဘုရင်များသည် အခြားသော လူသားများထက် ပိုမိုမြင့်မြတ်သော သတ္တဝါများဖြစ်သည်ဟု ရှင်းလင်းထားသော်လည်း "အမြင့်ဆုံးထိုင်ခုံသည် ထိုင်ရန်အချောချောဆုံး (အန္တရာယ်အရှိဆုံး) ဖြစ်သည်" ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ထိုစာတမ်းက အကြွင်းမဲ့အာဏာပိုင် ဘုရင်စနစ်သီအိုရီကို တင်ပြထားပြီး ဘုရင်တစ်ပါးသည် တော်ဝင်အထူးအာဏာဖြင့် ဥပဒေသစ်များကို ပြဌာန်းနိုင်သော်လည်း ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် ဘုရားသခင်ကိုလည်း ရိုသေဂရုစိုက်ရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ အကယ်၍ မိုက်မဲသောဘုရင်များကို အပြစ်ပေးရန် လိုအပ်ပါက ဘုရားသခင်က "မိမိအလိုရှိရာ ကပ်ဆိုးဒဏ်ချက်များကို ဖန်တီးနှိပ်ကွပ်လိမ့်မည်" ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ''Basilikon Doron'' (တော်ဝင်လက်ဆောင်) ကျမ်းကိုမူ အသက်လေးနှစ်အရွယ် ဟင်နရီမင်းသားအတွက် လမ်းညွှန်စာအုပ်အဖြစ် ရေးသားခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ဘုရင်အဖြစ် အုပ်ချုပ်ရေးအတွက် ပိုမိုလက်တွေ့ကျသော လမ်းညွှန်ချက်များကို ပေးထားသည်။ ဤလက်ရာသည် အလွန်အရေးအသားကောင်းမွန်ပြီး ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ စကားပြေအရေးအသားများထဲတွင် အကောင်းဆုံးနမူနာတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ပါလီမန်လွှတ်တော်များကို ဘုရင်၏ "အဓိကတရားရုံး" မျှသာဟု နားလည်ထားသော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အယူအဆက အင်္ဂလန်အောက်လွှတ်တော် (House of Commons) နှင့် နောက်ပိုင်းတွင် ကြုံတွေ့ရမည့် အခက်အခဲများကို ကြိုတင်အရိပ်အယောင် ပြနေခဲ့သည်။ သူက ဟင်နရီမင်းသားအား "ဥပဒေသစ်များ ပြဌာန်းရန် အလွန်တရာ လိုအပ်မှလွဲ၍ ပါလီမန်များကို မခေါ်ယူပါနှင့်၊ ထိုသို့ လိုအပ်ခြင်းမျိုးကလည်း ဖြစ်ခဲလှသည်" ဟု လမ်းညွှန်ခဲ့သည်။ ''True Law'' ကျမ်းတွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က ပဒေသီယယ်ရှင်ဘုရင်တစ်ပါးသည် မိမိ၏ လက်အောက်ခံနယ်မြေကို ပိုင်ဆိုင်သကဲ့သို့ တိုင်းပြည်ကို ပိုင်ဆိုင်သည်ဟု အခိုင်အမာဆိုထားသည်။ အကြောင်းမှာ ဘုရင်များသည် "မည်သည့် လူတန်းစား အဆင့်အတန်း သို့မဟုတ် ပါလီမန်များ မပေါ်ပေါက်မီ၊ ဥပဒေများ မပြဌာန်းမီကတည်းက ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ အစပိုင်းတွင် ဘုရင်များသာ အလုံးစုံပိုင်ဆိုင်သော မြေယာများကို ၎င်းတို့က ခွဲဝေပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဘုရင်များသည် ဥပဒေများကို ဖန်တီးသူများနှင့် စတင်သူများဖြစ်ပြီး၊ ဥပဒေများက ဘုရင်များကို ဖန်တီးခဲ့ခြင်းမဟုတ်ကြောင်း မလွဲမသွေ သက်ရောက်နေပါသည်" ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ == '''စာပေနှင့် ပြဇာတ်အနုပညာကို အားပေးချီးမြှောက်မှု''' == ၁၅၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှင့် ၁၅၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် မိမိ၏ မွေးရပ်မြေမှ စာပေအနုပညာကို မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ သူသည် ၁၅၈၄ ခုနှစ်၊ အသက် ၁၈ နှစ်အရွယ်တွင် ''Some Rules and Cautions to be Observed and Eschewed in Scottish Prosody'' (စကော့တလန် ကဗျာလင်္ကာစပ်နည်းတွင် လိုက်နာရန်နှင့် ရှောင်ကြဉ်ရန် စည်းကမ်းချက်များနှင့် သတိပေးချက်အချို့) ဟူသော ကျမ်းစာကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ကဗျာရေးဖွဲ့နည်း လမ်းညွှန်စာအုပ်ဖြစ်သလို၊ ဉာဏ်သစ်အလင်းခေတ် ၏ အခြေခံမူများကို အသုံးချ၍ မိမိ၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော စကော့ဘာသာစကား ၏ ကဗျာရိုးရာဓလေ့ကို ဖော်ပြထားခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် သူသည် စာပေနှင့် ဂီတပညာရပ် နှစ်ခုစလုံး ဆက်စပ်နေသည်ဟု ရှုမြင်သဖြင့် ဂီတသင်ကြားမှုကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန်နှင့် မြှင့်တင်ရန်အတွက် ဥပဒေကြောင်းအရ ပြဌာန်းချက်များကို လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ သူ၏ အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ပြဌာန်းခဲ့သော အက်ဥပဒေတစ်ခုတွင် စကော့တလန်မြို့ပြ များအနေဖြင့် တေးဂီတကျောင်း များတွင် ဂီတသင်ကြားမှုကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန်နှင့် ထောက်ပံ့ကူညီရန် တိုက်တွန်းထားသည်။ ဤရည်မှန်းချက်များကို ပိုမိုအောင်မြင်စေရန်အတွက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် နောင်တွင် ဝေဖန်ရေးသမားများက "ကက်စတေးလျန်း ဝိုင်းတော်သားများ" ) ဟု ခေါ်ဆိုကြမည့် စကော့တလန် ဂျကိုဘီယံ နန်းတွင်းကဗျာဆရာများနှင့် ဂီတပညာရှင်များ အစုအဖွဲ့၏ နာယကအဖြစ်လည်းကောင်း၊ အကြီးအကဲအဖြစ်လည်းကောင်း ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့တွင် ဝီလျံ ဖောင်လာ နှင့် ဘုရင်၏ အကြိုက်ဆုံးဖြစ်သူ အလက်ဇန္ဒား မွန်ဂိုမေရီ တို့ အပါအဝင် အခြားသူများ ပါဝင်ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကိုယ်တိုင်သည်လည်း ကဗျာဆရာတစ်ဦးဖြစ်ပြီး ၎င်းအဖွဲ့၏ လက်တွေ့ကဗျာရေးဖွဲ့နေသော အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံရခြင်းကို ဝမ်းမြောက်ဂုဏ်ယူခဲ့သည်။ ၁၅၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းသို့ ရောက်သောအခါ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အင်္ဂလန်ထီးနန်းကို ဆက်ခံရန် အလားအလာ ပိုမိုများပြားလာခြင်းကြောင့် မိခင်စကော့တလန်၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုကို အလေးထားမှုမှာ အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ လျော့နည်းသွားခဲ့သည်။ ဝီလျံ အလက်ဇန္ဒားနှင့် အခြားသော နန်းတွင်းကဗျာဆရာများသည် ၎င်းတို့၏ ရေးသားမှု ဘာသာစကားကို အင်္ဂလိပ်ဆန်အောင် စတင်ပြောင်းလဲခဲ့ကြပြီး ၁၆၀၃ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ဘုရင်နှင့်အတူ လန်ဒန်မြို့သို့ လိုက်ပါသွားခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စာပေလောကတွင် ကိုယ်တိုင်တက်ကြွစွာ ပါဝင်သူနှင့် နာယကတစ်ဦးအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ရှုထောင့်ပေါင်းစုံမှကြည့်လျှင် အင်္ဂလိပ်ဉာဏ်သစ်အလင်းခေတ် ကဗျာနှင့် ပြဇာတ်အနုပညာအတွက် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုပေးနိုင်ခဲ့သည့် ထူးခြားသောအရှိန်အဝါရှိသူတစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ သူ၏ လက်ထက်တွင် ထိုအနုပညာရပ်များသည် အမြင့်ဆုံးအဆင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သူ၏ဘိုးဘေးဖြစ်သူ စကော့တလန်ဘုရင် ဂျိမ်းစ် (၁) အပါအဝင် စကော့တလန်ရိုးရာ မြင့်မားသောအရေးအသား စတိုင်များကို အားပေးချီးမြှောက်မှုမှာမူ ဘေးဖယ်ခြင်း ခံလိုက်ရသည်။ ၁၅၉၉ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပြဇာတ်အနုပညာကို အားပေးထောက်ခံကြောင်း ခိုင်မာသော အရိပ်အယောင်တစ်ခုကို ပြသခဲ့သည်။ သူသည် ပြုပြင်ပြောင်းလဲထားသော စကော့တလန်အသင်းတော် ၏ ကန့်ကွက်မှုများကို ပယ်ချကာ အင်္ဂလိပ်ပြဇာတ်အဖွဲ့တစ်ဖွဲ့အတွက် အက်ဒင်ဗာရာမြို့၏ High Street လမ်းမကြီးအလွန်တွင် ပြဇာတ်ရုံတစ်ခု ပံ့ပိုးပေးရမည်ဟု အတင်းအကျပ် အမိန့်ချမှတ်ခဲ့သည်။ == '''အင်္ဂလန်ထီးနန်းကို ဆက်ခံခြင်း''' == ၁၆၀၁ ခုနှစ်မှစ၍ အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီး၏ ဘဝနောက်ဆုံးနှစ်များတွင် အင်္ဂလိပ်နိုင်ငံရေးသမားအချို့—အထူးသဖြင့် သူမ၏ အဓိကဝန်ကြီး ရောဘတ် ဆီစီလ်—သည် ထီးနန်းဆက်ခံမှု ချောမွေ့အဆင်ပြေစေရန်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်သောအားဖြင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်နှင့် လျှို့ဝှက်စာပေးစာယူ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဘုရင်မကြီး ကွယ်လွန်ခါနီးအချိန် ဖြစ်သော ၁၆၀၃ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဆီဆင်လ်သည် အင်္ဂလန်ထီးနန်းဆက်ခံမည့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ကြေညာချက်မူကြမ်းကို ပေးပို့ခဲ့သည်။ အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီးသည် မတ်လ ၂၄ ရက် မိုးသောက်ယံအချိန်တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်းနေ့ နှောင်းပိုင်းတွင်ပင် လန်ဒန်မြို့၌ ဂျိမ်းစ်အား အင်္ဂလန်ဘုရင်အဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။ ဧပြီလ ၅ ရက်နေ့တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် လန်ဒန်သို့ သွားရောက်ရန် အက်ဒင်ဗာရာမြို့မှ ထွက်ခွာခဲ့ပြီး သုံးနှစ်တစ်ကြိမ် ပြန်လာပါမည်ဟု ကတိပြုခဲ့သော်လည်း (ထိုကတိကို သူ မတည်ခဲ့ပါ)၊ တောင်ဘက်သို့ ဖြည်းညှင်းစွာ ခရီးဆက်ခဲ့သည်။ လမ်းခရီးတစ်လျှောက်ရှိ ဒေသခံမှူးမတ်များက သူ့ကို ခမ်းနားကြီးကျယ်စွာ ဧည့်ခံကျွေးမွေးခဲ့ကြပြီး၊ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် သူ၏နယ်မြေအသစ်နှင့် လက်အောက်ခံပြည်သူများ၏ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုကို အံ့သြမှင်တက်ခဲ့ကာ မိမိကိုယ်မိမိ "ကျောက်ဆောင်ကုတင်ကို စွန့်ပြီး ထူထဲအိစက်တဲ့ ကြက်မွှေးမွေ့ရာနဲ့ လဲလှယ်လိုက်ရသလိုပဲ" ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီး၏ သင်္ဂြိုဟ်ပွဲအပြီး ကိုးရက်အကြာဖြစ်သော မေလ ၇ ရက်နေ့တွင် မြို့တော်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ သူ၏ လက်အောက်ခံပြည်သူအသစ်များသည် ထီးနန်းဆက်ခံမှုကြောင့် တိုင်းပြည်အတွင်း ဆူပူအုံကြွမှု သို့မဟုတ် ပြင်ပကျူးကျော်မှုများ မဖြစ်ပွားခဲ့သည့်အတွက် စိတ်သက်သာရာရကာ ဘုရင်သစ်ကို ဖူးမြော်ရန် တိုးဝှေ့လာခဲ့ကြသည်။ လန်ဒန်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် သူသည် လာရောက်ကြည့်ရှုကြသော လူအုပ်ကြီး၏ ဝိုင်းဝန်းအုံခဲခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အင်္ဂလန်နန်းတက်ပွဲ အခမ်းအနားကို ၁၆၀၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ဝက်စ်မင်စတာဘုရားရှိခိုးကျောင်း ၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ သို့သော် ပလိပ်ရောဂါကူးစက်ပြန့်ပွားမှုကြောင့် ပွဲလမ်းသဘင် ဆင်နွှဲမှုများကို ကန့်သတ်ခဲ့ရသည်။ သောမတ်စ် ဒက်ကာ နှင့် ဘန် ဂျွန်ဆင် ကဲ့သို့သော ပြဇာတ်ကဗျာဆရာများက ခမ်းနားထည်ဝါသော ပုံဆောင်ခိုင်းနှိုင်းချက်များဖြင့် စီစဉ်တင်ဆက်သည့် လန်ဒန်မြို့သို့ တော်ဝင်ဝင်ရောက်ခြင်း အခမ်းအနားကိုမူ ၁၆၀၄ ခုနှစ် မတ်လ ၁၅ ရက်နေ့သို့ ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့ရသည်။ ဒက်ကာက ထိုမြင်ကွင်းကို "လမ်းမတွေပေါ်မှာ လူတွေနဲ့ ချင်းချင်းထပ်နေပြီး၊ အဖိုးတန်ကုန်ပစ္စည်းတွေနေရာမှာ ကလေးတွေကို ဆိုင်ခန်းတွေလို ခင်းကျင်းထားသလိုပဲ၊ ပွင့်ဟနေတဲ့ ပြတင်းပေါက်မှန်မှန်သမျှမှာလည်း အမျိုးသမီးတွေနဲ့ ပြည့်နှက်နေတယ်" ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ဆက်ခံခဲ့သည့် အင်္ဂလန်ဘုရင်နိုင်ငံတော်တွင် စိန်ခေါ်မှုပြဿနာများ ရှိနေခဲ့သည်။ ကုန်သွယ်မှု လက်ဝါးကြီးအုပ်မှုများနှင့် အခွန်အတုပ်ကြီးလေးမှုများကြောင့် ပြည်သူများအကြား မကျေနပ်မှုများ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဖြစ်ပေါ်နေပြီး၊ အိုင်ယာလန်နိုင်ငံအတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော စစ်ပွဲစရိတ်များသည်လည်း အစိုးရအဖွဲ့အတွက် ကြီးလေးသော ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး ဖြစ်လာခဲ့ကာ ထိုအချိန်တွင် အစိုးရ၌ စတာလင်ပေါင် ၄၀၀,၀၀၀ မျှ အကြွေးတင်ရှိနေခဲ့သည်။ == '''အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် စတင်စိုးစံခြင်းနှင့် ဂရိတ်ဗြိတိန်ဘုရင်''' == ထီးနန်းဆက်ခံမှုမှာ ချောမွေ့ပုံရပြီး ပြည်သူများ၏ သောင်းသောင်းဖျဖျ ကြိုဆိုမှုကို ရရှိခဲ့သော်လည်း ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အင်္ဂလန်တွင် စတင်စိုးစံသည့် ပထမဆုံးနှစ်၌ပင် လျှို့ဝှက်ကြံစည်မှု နှစ်ခုကို ရင်ဆိုင်ကျော်ဖြတ်ခဲ့ရသည်။ ၎င်းတို့မှာ "ဘိုင်လုပ်ကြံမှု" နှင့် "မိန်းလုပ်ကြံမှု" တို့ဖြစ်ကြပြီး၊ ထိုဖြစ်ရပ်များကြောင့် ဟင်နရီ ဘရွတ်ခ် နှင့် ဝေါ်လ်တာ ရာလေ တို့ အပါအဝင် အခြားသူများ ဖမ်းဆီးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ထံမှ အစိုးရအဖွဲ့ အပြောင်းအလဲသစ်ကို မျှော်လင့်ထားသူများသည် ကနဦးတွင် စိတ်ပျက်ခဲ့ကြရသည်။ အကြောင်းမှာ ဘုရင်သည် ဆီလ်စီနှင့် လျှို့ဝှက်စီစဉ်ထားသည့်အတိုင်း အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီး၏ မင်းတိုင်ပင်အမတ်ဟောင်းများကိုပင် ရာထူး၌ ဆက်လက်ခန့်အပ်ထားခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ သို့သော် မကြာမီမှာပင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ၎င်းအား ရေရှည်ထောက်ခံခဲ့သူ ဟင်နရီ ဟိုးဝပ် နှင့် ၎င်း၏တူဖြစ်သူ သောမတ်စ်ဟောင်းဝပ် တို့အပြင် စကော့တလန် မှူးမတ်ငါးဦးကိုပါ မင်းတိုင်ပင်အမတ်များအဖွဲ့ ထဲသို့ ထည့်သွင်းခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် အုပ်ချုပ်သည့် အစောပိုင်းနှစ်များတွင် အင်္ဂလန်အစိုးရ၏ နေ့စဉ်လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို လျှို့ဝှက်ပါးနပ်သော ဆီဆင်လ် (နောက်ပိုင်းတွင် ဆလစ်ဘာရီနယ်စား ဖြစ်လာသူ) က တင်းကျပ်စွာ စီမံခန့်ခွဲခဲ့သည်။ ၎င်းအား အတွေ့အကြုံရင့်ကျက်ပြီး ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က အဲလ်စ်မီယာနယ်စားနှင့် အဓိပတိ အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သော သောမတ်စ် အက်ဂါတွန် နှင့် တော်ဝင်ဘဏ္ဍာထိန်း အဖြစ် ဆက်လက်တာဝန်ယူခဲ့ပြီး မကြာမီ ဒေါ့ဆက်နယ်စား ဖြစ်လာမည့် သောမတ်စ် ဆက်ခ်ဗီးလ်တို့က ကျွမ်းကျင်စွာ ကူညီပံ့ပိုးပေးခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပိုမိုကြီးမားသော ကိစ္စရပ်များဖြစ်သည့် အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်တို့အကြား ပိုမိုနီးကပ်သော ပေါင်းစည်းမှုစီမံကိန်းနှင့် နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒ ကိစ္စရပ်များအပေါ် အာရုံစိုက်ရန် အချိန်ရခဲ့သလို၊ သူနှစ်သက်သော အပန်းဖြေမှုများ (အထူးသဖြင့် အမဲလိုက်ခြင်း) ကိုလည်း လွတ်လပ်စွာ အချိန်ပေး ခံစားနိုင်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စကော့တလန်နှင့် အင်္ဂလန်တို့၏ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအရ ပေါင်းစည်းမှုကို အခြေခံ၍ ဘုရင်တစ်ပါး၊ ပါလီမန်တစ်ခုနှင့် ဥပဒေတစ်ခုတည်းအောက်တွင် တစ်နိုင်ငံတည်းအဖြစ် တည်ထောင်ရန် ရည်မှန်းချက်ကြီးမားခဲ့သည်။ သို့သော် ထိုအစီအစဉ်သည် အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် စကော့တလန်ပါလီမန် နှစ်ခုစလုံး၏ ဆန့်ကျင်မှုကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က အင်္ဂလန်ပါလီမန်သို့ "ဘုရားသခင်က ငါတို့အားလုံးကို ပင်လယ်တစ်ခုတည်းက ဝန်းရံထားပြီး ၎င်းဘာသာ သဘာဝအရ ခွဲခြား၍မရတဲ့ ကျွန်းတစ်ကျွန်းတည်းပေါ်မှာ အတူတူ ဖန်ဆင်းပေးထားတာ မဟုတ်ဘူးလား" ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၆၀၄ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် အောက်လွှတ်တော်က ဥပဒေကြောင်းအရ အကြောင်းပြချက်များဖြင့် သူ့ကို "ဂရိတ်ဗြိတိန်ဘုရင်"ဟု ဘွဲ့တော်ခံယူရန် တောင်းဆိုမှုကို ငြင်းဆန်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၁၆၀၄ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် သူသည် "အင်္ဂလန်ဘုရင်" နှင့် "စကော့တလန်ဘုရင်" ဟူသော ဘွဲ့များအစား "ဂရိတ်ဗြိတိန်ဘုရင်" ဟူသော ဘွဲ့တော်ကို ကိုယ်တိုင် ပြောင်းလဲခံယူခဲ့သည်။ ဖရန်စစ် ဘေကွန် က ဘုရင်အနေဖြင့် ထိုဘွဲ့စတိုင်ကို "မည်သည့် ဥပဒေကြောင်းအရ အရေးယူဆောင်ရွက်မှု၊ စာချုပ်စာတမ်း သို့မဟုတ် အာမခံချက်" များတွင်မှ အသုံးပြု၍မရကြောင်း သတိပေးခဲ့ပြီး ထိုဘွဲ့ကို အင်္ဂလိပ်ဥပဒေများတွင် အသုံးမပြုခဲ့ကြပေ။ သို့သော် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စကော့တလန်ပါလီမန်အား ထိုဘွဲ့ကို မဖြစ်မနေ အသုံးပြုစေခဲ့ပြီး ၎င်းကို တိုင်းပြည်နှစ်ခုစလုံး၏ အမိန့်ကြေညာချက်များ၊ ဒင်္ဂါးပြားများ၊ ပေးစာများနှင့် စာချုပ်စာတမ်းများတွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒတွင်မူ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပိုမိုအောင်မြင်မှု ရရှိခဲ့သည်။ စပိန်နိုင်ငံနှင့် မည်သည့်အခါကမျှ စစ်မဖြစ်ခဲ့ဖူးသောကြောင့် သူသည် ရေရှည်ဖြစ်ပွားနေသည့် အင်္ဂလိပ်-စပိန်စစ်ပွဲကို အဆုံးသတ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ပြီး၊ Robert Cecil နှင့် ယခုအခါ နော့သမ်ပတန်နယ်စား ဖြစ်လာသူ ဟင်နရီဟောင်းဝပ် တို့ ပါဝင်သည့် သံတမန်အဖွဲ့၏ ကျွမ်းကျင်သော စေ့စပ်ညှိနှိုင်းမှုများကြောင့် ၁၆၀၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် နိုင်ငံနှစ်ခုအကြား ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးနိုင်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ထိုစာချုပ်ကို ဂုဏ်ပြုသည့်အနေဖြင့် ခမ်းနားကြီးကျယ်သော မိတ်ဆုံစားပွဲတစ်ခုကို တည်ခင်းဧည့်ခံခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အင်္ဂလန်ရှိ ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များအတွက် လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့်ရရှိရေးသည် စပိန်မူဝါဒ၏ အဓိကရည်မှန်းချက်အဖြစ် ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သဖြင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်အတွက် အမြဲတစေ အကျပ်ရိုက်စရာ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ သူသည် ပြည်ပတွင် ကက်သလစ်များကို နှိပ်ကွပ်သူအဖြစ် သံသယဝင်ခြင်းခံရပြီး၊ ပြည်တွင်း၌မူ မင်းတိုင်ပင်အမတ်များအဖွဲ့က ကက်သလစ်များအပေါ် ပိုမိုတင်းကျပ်စွာ ကိုင်တွယ်ရန် တိုက်တွန်းခြင်းကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ == '''ဂန်းပါဝါဒါ လုပ်ကြံမှု''' == ၁၆၀၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၄ ရက်မှ ၅ ရက်သို့ ကူးပြောင်းသော ညအချိန် (ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ပထမဆုံး အင်္ဂလိပ်ပါလီမန် ဒုတိယအကြိမ်မြောက် ညီလာခံ ဖွင့်လှစ်မည့် အကြိုည) တွင် ပါလီမန်အဆောက်အအုံ၏ မြေအောက်ခန်းအတွင်း၌ အစိုးရကို ဆန့်ကျင်သူ ကက်သလစ်ဘာသာဝင် '''ဂိုင်း ဖော့ခ်စ်''' ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဖော့ခ်စ်သည် နောက်တစ်နေ့တွင် ပါလီမန်အဆောက်အအုံကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးရန်အတွက် ယမ်းစည် ၃၆ စည်နှင့် မလှမ်းမကမ်းတွင်ရှိသော ထင်းပုံကြီးကို စောင့်ကြပ်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အဆိုအရ ၎င်းလုပ်ရပ်သည် "ငါ့တစ်ဦးတည်း သို့မဟုတ် ငါ့ဇနီးနဲ့ ငါ့ရဲ့သားသမီးတွေတင်မကဘဲ နိုင်ငံတော်တစ်ခုလုံးရဲ့ ယန္တရားကြီးတစ်ခုလုံးကို" ပျက်စီးစေရန် ရည်ရွယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤတုန်လှုပ်ချောက်ချားဖွယ် "ဂန်းပါဝါဒါ လုပ်ကြံမှု" ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဘုရင်နှင့် သားတော်များ ဘေးကင်းခဲ့သည့်အတွက် တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် စိတ်သက်သာရာရမှုနှင့် ဝမ်းမြောက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဆလစ်ဘာရီနယ်စားသည် ဤအခြေအနေကို အသုံးချကာ အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီး လက်ထက်ကထက်ပင် ပိုမိုများပြားသော အခွန်ဘဏ္ဍာငွေများကို ပါလီမန်ထံမှ တောင်းခံရယူနိုင်ခဲ့သည်။ ထိုမအောင်မြင်သော ကြံစည်မှုတွင် ပါဝင်ပတ်သက်သူ ဂိုင်းဖော့ခ်စ်နှင့် အခြားသူများမှာ ကွပ်မျက်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ == '''ဘုရင်နှင့် ပါလီမန်''' == ဂန်းပါဝါဒါလုပ်ကြံမှုအပြီးတွင် ဘုရင်နှင့် ပါလီမန်အကြား ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုမှာ ထူးခြားသော ဖြစ်ရပ်တစ်ခုသာ ဖြစ်ခဲ့ပြီး အမြဲတမ်းမဟုတ်ခဲ့ပေ။ ယင်းအစား ၁၆၀၄ ခုနှစ်က ကျင်းပခဲ့သော ယခင်ပါလီမန်ညီလာခံသည်သာ ဘုရင်နှင့် ပါလီမန် နှစ်ဦးနှစ်ဖက်စလုံး၏ သဘောထားကို တစ်သက်တာလုံး ပုံသွင်းပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကနဦး ကြုံတွေ့ရသည့် အခက်အခဲများသည် တမင်ရန်လိုမှုကြောင့်ထက် အပြန်အလှန် နားလည်မှုလွဲမှားခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၆၀၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၇ ရက်နေ့တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် နိုင်ငံနှစ်ခုလုံးလုံးလျားလျား ပေါင်းစည်းရေး သို့မဟုတ် ဘဏ္ဍာရေးထောက်ပံ့မှုများအတွက် ပါလီမန်၏ ထောက်ခံမှုကို မရရှိခဲ့ပြီးနောက် ဒေါသတကြီးဖြင့် ပါလီမန်ညီလာခံကို ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့သည်။ သူက ညီလာခံပိတ်ပွဲ မိန့်ခွန်းတွင် "ကျေးဇူးတင်စရာ မလိုတဲ့နေရာမှာ ငါ ကျေးဇူးတင်မှာ မဟုတ်ဘူး၊ ငါဟာ လူမိုက်တွေကို ချီးမွမ်းတတ်တဲ့ လူမျိုးမဟုတ်ဘူး ... မင်းတို့ ဘယ်လောက်တောင် အမှားတွေ လုပ်ခဲ့သလဲဆိုတာ မြင်တဲ့အတိုင်းပဲ ... နောင်အနာဂတ်မှာ မင်းတို့ရဲ့ လွတ်လပ်ခွင့်ကို ပိုပြီးတော့ အိန္ဒြေရရနဲ့ သတိထား သုံးစွဲကြဖို့ မျှော်လင့်ပါတယ်" ဟု ခါးခါးသီးသီး ပြောကြားခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ စိုးစံမှု တိုးတက်လာသည်နှင့်အမျှ သူ၏ အစိုးရအဖွဲ့သည် ကြီးထွားလာသော ဘဏ္ဍာရေး ဖိအားများနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ၎င်းမှာ ငွေကြေးဖောင်းပွမှုကြောင့်သာမက ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ နန်းတွင်းအဖွဲ့၏ ဖြုန်းတီးမှုနှင့် ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ မကျွမ်းကျင်မှုများကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်။ ၁၆၁၀ ပြည့်နှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ဆလစ်ဘာရီသည် "မဟာပဋိညာဉ်" ဟု လူသိများသော စီမံကိန်းတစ်ခုကို တင်ပြခဲ့သည်။ ၎င်းအရ ဘုရင်က လိုက်လျောမှု ၁၀ ခု ပြုလုပ်ပေးမည့်အစား ပါလီမန်က ဘုရင်၏ ကြွေးမြီများကို ဆပ်ရန်အတွက် စတာလင်ပေါင် ၆၀၀,၀၀၀ နှင့် နှစ်စဉ် ထောက်ပံ့ကြေး ပေါင် ၂၀၀,၀၀၀ ကို ပေးအပ်ရန် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ထိုသို့ စေ့စပ်ညှိနှိုင်းမှုများသည် အလွန်တရာ အခြေအတင် ဖြစ်ပွားကာ ကြာမြင့်လွန်းလှသဖြင့် နောက်ဆုံးတွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စိတ်ရှည်မှု ကုန်ဆုံးသွားပြီး ၁၆၁၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာ ၃၁ ရက်တွင် ပါလီမန်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ သူက ဆလစ်ဘာရီအား "မင်းရဲ့ အကြီးဆုံးအမှားကတော့ သည်းခြေရည်ထဲကနေ ပျားရည်ထုတ်ဖို့ အမြဲတမ်း မျှော်လင့်နေခဲ့တာပဲ" ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့သော ပုံစံအတိုင်းပင် ၁၆၁၄ ခုနှစ်၏ "လွဲချော်ခဲ့သော ပါလီမန်" ) တွင်လည်း ထပ်မံဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး၊ အောက်လွှတ်တော်က ဘုရင်လိုအပ်သော ငွေကြေးပေးရန် တွန့်ဆုတ်နေခဲ့သဖြင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပါလီမန်သက်တမ်း ကိုးပတ်မျှသာ ရှိသေးချိန်တွင် ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ၁၆၂၁ ခုနှစ်အထိ ပါလီမန်မခေါ်ဘဲ တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး၊ နန်းတွင်းအတွက် ငွေကြေးရှာဖွေစုဆောင်းရာတွင် ကျွမ်းကျင်သော ကုန်သည် လိုင်ယွန်နယ် ခရမ်ဖီးလ်ဒ် ကဲ့သို့သော အရာရှိများကို အသုံးပြုခဲ့ကာ၊ အခြားသော ဝင်ငွေရလမ်းတစ်ခုအနေဖြင့် ဘာရွန်နက် အဆင့်အတန်းနှင့် အခြားသော ဘွဲ့ထူး ဂုဏ်ထူးများကို အသစ်ဖန်တီး၍ ရောင်းချခြင်းဖြင့် ငွေရှာခဲ့သည်။ == '''စပိန်နိုင်ငံနှင့် ထိမ်းမြားရန် ကြိုးပမ်းမှု''' == တော်ဝင်ဝင်ငွေရရှိနိုင်မည့် အခြားလမ်းကြောင်းတစ်ခုမှာ ဝေလမင်းသား '''ချားလ်စ်''' (Charles) နှင့် စပိန်မင်းသမီး '''မာရီယာ အန်နာ''' တို့ ထိမ်းမြားမင်္ဂလာပြုခြင်းမှ ရရှိလာမည့် စပိန်နိုင်ငံ၏ တင်တောင်းပဏ္ဏာ (Dowry) ဖြစ်သည်။ "စပိန်မင်္ဂလာပွဲ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသော ဤမူဝါဒသည် စပိန်နိုင်ငံနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ပြီး စစ်ပွဲစရိတ်များကို ရှောင်ရှားနိုင်မည့် နည်းလမ်းတစ်ခုအဖြစ် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်အတွက် ဆွဲဆောင်မှုရှိခဲ့သည်။ ထိုမင်္ဂလာပွဲကို အမှန်တကယ် လက်ထပ်ပြီးမြောက်အောင် လုပ်ဆောင်ခြင်းဖြင့်ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် စေ့စပ်ညှိနှိုင်းမှုများကို အသက်ဆက်ရှင်အောင် ဆွဲဆန့်ထားခြင်းဖြင့်ဖြစ်စေ ငြိမ်းချမ်းရေးကို ထိရောက်စွာ ထိန်းသိမ်းထားနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ဤအချက်သည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က ထိုစေ့စပ်ညှိနှိုင်းမှုများကို ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုနီးပါး အချိန်ဆွဲခဲ့သည့် အကြောင်းရင်း ဖြစ်နိုင်ပါသည်။ ဤမူဝါဒကို ဟောင်းဝပ်မိသားစုများ နှင့် ကက်သလစ်အမြင်ဘက်သို့ ယိုင်ကြသော အခြားဝန်ကြီးများ၊ သံတမန်များ (၎င်းတို့ကို စုပေါင်း၍ "စပိန်ဂိုဏ်း" - Spanish Party ဟု သိကြသည်) က ထောက်ခံခဲ့ကြသော်လည်း၊ ပရိုတက်စတင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင်မူ အလွန်တရာ သံသယဝင်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ၁၆၁၆ ခုနှစ်တွင် '''ဝေါ်လ်တာ ရာလေ''' အကျဉ်းထောင်မှ လွတ်မြောက်လာသောအခါ၊ သူသည် စပိန်လူမျိုးများနှင့် မည်သည့်တိုက်ပွဲမျှ မဖြစ်ပွားစေရဟု ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ တင်းကျပ်သော ညွှန်ကြားချက်ဖြင့် တောင်အမေရိကသို့ ရွှေရှာဖွေရေးခရီး ထွက်ခွာခဲ့သည်။ သို့သော် ရာလေ၏ စွန့်စားခန်းသည် ကံဆိုးမိုးမှောင်ကျကာ လုံးလုံးလျားလျား ပျက်စီးခဲ့ရပြီး သူ၏သားဖြစ်သူ ဝေါ်လ်တာသည် စပိန်တို့နှင့် တိုက်ပွဲအတွင်း သေဆုံးခဲ့သည်။ ရာလေ အင်္ဂလန်သို့ ပြန်ရောက်လာသောအခါ၊ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က သူ့ကို ကွပ်မျက်စေခဲ့သဖြင့် စပိန်အလိုကျ လိုက်လျောမှုကို ဆန့်ကျင်ကြသော အင်္ဂလိပ်လူထုတစ်ရပ်လုံး အမျက်ဒေါသထွက်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပေါ်ပေါက်လာသော "နှစ်သုံးဆယ်စစ်ပွဲ" ကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ မူဝါဒမှာ ပိုမိုအကျပ်ရိုက်သွားခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် သူ၏ပရိုတက်စတင့် သမက်တော် ဖရက်ဒရစ် (၅)သည် ကက်သလစ် ဧကရာဇ် ဖာဒီနန် (၂) ကြောင့် ဘိုဟီးမီးယားထီးနန်းမှ ဖယ်ရှားခြင်းခံခဲ့ရပြီး၊ စပိန်တပ်များကလည်း ဖရက်ဒရစ်ပိုင်ဆိုင်သော ရိုင်းလန်း နယ်မြေကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဝင်ရောက်ကျူးကျော်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၂၁ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က သမက်တော်ကို ကူညီရန် စစ်ရေးအရ အင်အားစိုက်ထုတ်နိုင်ရေးအတွက် ပါလီမန်ကို ခေါ်ယူလိုက်သောအခါ ပြဿနာများ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ အောက်လွှတ်တော်က ဖရက်ဒရစ်အား ထိရောက်စွာ စစ်ကူပေးနိုင်ရန် မလုံလောက်သော ဘဏ္ဍာငွေများကိုသာ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး၊ တစ်ဖက်တွင်လည်း—အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီး လက်ထက်က စပိန်ရွှေသင်္ဘောများကို ရေတပ်ဖြင့် တိုက်ခိုက်ပြီး ရရှိခဲ့သော အကျိုးအမြတ်များကို သတိရကာ—စပိန်နိုင်ငံကို တိုက်ရိုက်စစ်ကြေညာရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ၁၆၂၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် အက်ဒ်ဝပ် ကို့ခ် ၏ လှုံ့ဆော်မှုကြောင့် အောက်လွှတ်တော်သည် စပိန်နှင့် စစ်ဖြစ်ပွားရေးသာမက ချားလ်စ်မင်းသားအား ပရိုတက်စတင့် အမျိုးသမီးတစ်ဦးနှင့်သာ လက်ထပ်ရန်နှင့် ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး ဥပဒေများကို ပိုမိုတင်းကျပ်စွာ အာဏာတည်စေရန် အသနားခံစာတစ်စောင်ကို ပြုစုခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကမူ ၎င်းတို့အား ဘုရင်၏ အထူးအာဏာ ကိစ္စရပ်များတွင် ဝင်ရောက်မစွက်ဖက်ရန်နှင့် စွက်ဖက်ပါက အပြစ်ပေးခံရမည်ဟု ပြတ်ပြတ်သားသား သတိပေးခဲ့သဖြင့်၊ အောက်လွှတ်တော်အမတ်များက မိမိတို့၏ လွတ်လပ်စွာ ပြောဆိုခွင့် အပါအဝင် ရပိုင်ခွင့်များကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန် ကန့်ကွက်လွှာတစ်စောင်ကို ထုတ်ပြန်ကာ တုံ့ပြန်ခဲ့ကြသည်။ ဘက်ကင်ဟမ်နယ်စားကြီး ဂျော့ဂ်ျ ဗီလီယာစ် နှင့် စပိန်သံအမတ် ဂွန်ဒိုမာနယ်စား တို့၏ တိုက်တွန်းမှုကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ထိုကန့်ကွက်လွှာကို မှတ်တမ်းစာအုပ်ထဲမှ ဆုတ်ဖြဲပစ်ခဲ့ပြီး ပါလီမန်ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ၁၆၂၃ ခုနှစ်အစောပိုင်းတွင် အသက် ၂၂ နှစ်ရှိပြီဖြစ်သော ချားလ်စ်မင်းသားနှင့် ဘက်ကင်ဟမ်တို့သည် မိမိတို့ဘာသာ ဦးဆောင်ကာ စပိန်မင်းသမီး မာရီယာ အန်နာ၏ စိတ်ကို တိုက်ရိုက်ဖမ်းစားနိုင်ရန်အတွက် မည်သူမည်ဝါဖြစ်ကြောင်း ဖုံးကွယ်၍ စပိန်နိုင်ငံသို့ လျှို့ဝှက်ခရီးထွက်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ထိုခရီးစဉ်မှာ မအောင်မြင်သော အမှားတစ်ခုသာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ မင်းသမီး မာရီယာ အန်နာသည် ချားလ်စ်ကို အလွန်မုန်းတီးခဲ့ပြီး၊ စပိန်တို့က ၎င်းတို့အား ပါလီမန်မှ ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး ဥပဒေများကို ပယ်ဖျက်ပေးရန်ဟူသော အချက်အပါအဝင် တင်းကျပ်သော စည်းကမ်းချက်များကို ချပြခဲ့သည်။ စာချုပ်တစ်ခုကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသော်လည်း ချားလ်စ်နှင့် ဘက်ကင်ဟမ်တို့သည် အောက်တိုဘာလတွင် မင်းသမီးကို ခေါ်ဆောင်မလာနိုင်ဘဲ အင်္ဂလန်သို့ ပြန်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး၊ ထိုစာချုပ်ကို ချက်ချင်းပင် စွန့်လွှတ်လိုက်ကြသဖြင့် ဗြိတိန်ပြည်သူများ အလွန်တရာ ဝမ်းမြောက်ခဲ့ကြသည်။ စပိန်ခရီးစဉ်ကြောင့် စိတ်ပျက်သွားခဲ့ကြသော ချားလ်စ်နှင့် ဘက်ကင်ဟမ်တို့သည် ယခုအခါ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ စပိန်မူဝါဒကို ပြောင်းပြန်လှန်လိုက်ကြပြီး ပြင်သစ်နိုင်ငံနှင့် ထိမ်းမြားရန်နှင့် ဟက်ဘ်စ်ဘာ့ဂ် အင်ပါယာကို စစ်ကြေညာရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ လိုအပ်သော ဘဏ္ဍာငွေရှာဖွေရန်အတွက် ၎င်းတို့က ဂျိမ်းစ်ဘုရင်အား အခြားပါလီမန်တစ်ခု ခေါ်ယူရန် နားချခဲ့ကြသဖြင့် ၁၆၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ပါလီမန်ညီလာခံ ကျင်းပခဲ့သည်။ ဤတစ်ကြိမ်တွင်မူ အောက်လွှတ်တော်အတွင်းရှိ ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး အုန်းအုန်းကျွက်ကျွက် သဘောထားများသည် နန်းတွင်းနှင့်ပါ ထပ်တူကျခဲ့ပြီး၊ နန်းတွင်း၏ မူဝါဒထိန်းချုပ်မှုမှာ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ထံမှ ချားလ်စ်နှင့် ဘက်ကင်ဟမ်တို့ထံသို့ ရွှေ့ပြောင်းနေပြီဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ဘုရင်အား စစ်ကြေညာရန် ဖိအားပေးခဲ့ကြပြီး စရိတ်ကြီးလေးမှုကို အကြောင်းပြကာ ထိုအစီအစဉ်ကို ဆန့်ကျင်ခဲ့သော တော်ဝင်ဘဏ္ဍာထိန်း ခရမ်ဖီးလ်ဒ် (ယခုအခါ မစ်ဒဲလ်ဆက်စ်နယ်စား ဖြစ်လာသူ) ကို ရာထူးမှ ဖယ်ရှားရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၂၄ ခုနှစ် ပါလီမန်၏ ရလဒ်မှာ မရေမရာဖြစ်ခဲ့သည် - ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စစ်ကြေညာရန် သို့မဟုတ် စစ်စရိတ်ထောက်ပံ့ရန် ငြင်းဆန်နေဆဲဖြစ်သော်လည်း၊ ချားလ်စ်ကမူ အောက်လွှတ်တော်သည် စပိန်နှင့် စစ်ဖြစ်ပွားရေးအတွက် ငွေကြေးထောက်ပံ့ရန် ကတိပြုထားပြီးဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့သည်။ ဤယူဆချက်သည် နောက်ပိုင်းတွင် သူကိုယ်တိုင် စိုးစံသည့်ကာလ၌ ပါလီမန်နှင့် ကြုံတွေ့ရမည့် ပြဿနာများအတွက် အကြောင်းရင်းတစ်ရပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == '''ဘုရင်နှင့် အသင်းတော်''' == ဂန်းပါဝါဒါလုပ်ကြံမှု ဖြစ်ပွားပြီးနောက်၊ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အင်္ဂလိပ် ကက်သလစ်များကို ထိန်းချုပ်ရန် ပြင်းထန်သော အစီအမံများကို ခွင့်ပြုခဲ့သည်။ ၁၆၀၆ ခုနှစ် မေလတွင် ပါလီမန်သည် "ပုပ်ရဟန်းမင်း၏ အမိန့်ကို ငြင်းဆန်သူများဆိုင်ရာ အက်ဥပဒေ" ကို အတည်ပြုခဲ့ပြီး ၎င်းအရ မည်သည့်နိုင်ငံသားကိုမဆို ဘုရင်အပေါ် ပုပ်ရဟန်းမင်း၏ အာဏာသက်ရောက်မှုကို ငြင်းပယ်သည့် "သစ္စာခံခြင်း ကတိသစ္စာ" ကို တောင်းဆိုနိုင်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ထိုကတိသစ္စာကို ခံယူသော ကက်သလစ်များအပေါ် ညှာတာခဲ့ပြီး နန်းတွင်း၌ပင် လျှို့ဝှက်ကက်သလစ်ဘာသာကိုးကွယ်မှု ကို လျစ်လျူရှုပေးခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဟင်နရီဟောင်းဝပ် သည် လျှို့ဝှက်ကက်သလစ်ဘာသာဝင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူ၏ ကွယ်လွန်ခါနီး နောက်ဆုံးလများတွင် ကက်သလစ်အသင်းတော်သို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်ထီးနန်း တက်စကတည်းက ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် မိမိအနေဖြင့် အင်္ဂလန်ရှိ ကက်သလစ်များ၏ ထောက်ပံ့မှုကို လိုအပ်နိုင်သည်ဟု တွေးဆခဲ့သဖြင့်၊ ကက်သလစ်ဘာသာကို လိုလားသူတစ်ဦးဖြစ်သည့် နော့သမ်ဘာလန်နယ်စားကြီး ဟင်နရီ ပါစီ အား မိမိအနေဖြင့် "ငြိမ်ငြိမ်သက်သက်နေပြီး ဥပဒေကို အပေါ်ယံမျှသာ လိုက်နာရိုသေသူ မည်သူ့ကိုမဆို နှိပ်စက်ညှဉ်းပန်းမည်မဟုတ်ကြောင်း" ကတိပြုခဲ့သည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ်၏ "မီလီနရီ အသနားခံစာ" တွင် ပျူရီတန်ဓမ္မဆရာများက အခြားအရာများနှင့်အတူ ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်အဖြစ် အတည်ပြုခြင်း စနစ် ၊ မင်္ဂလာလက်စွပ်များ အသုံးပြုခြင်းနှင့် "ဘုန်းကြီး" ဟူသော ဝေါဟာရကို ဖျက်သိမ်းပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြပြီး၊ ဝတ်ရုံနှင့် ဦးထုပ်များကို ဝတ်ဆင်ခြင်းကိုလည်း မိမိတို့အလိုအလျောက် ရွေးချယ်ခွင့်ပြုရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ကနဦးတွင် စည်းကမ်းချက်များကို တင်းကျပ်စွာ လိုက်နာစေခဲ့သဖြင့် ပျူရီတန်အများစုအကြား နှိပ်ကွပ်ခံရသည်ဟု ခံစားခဲ့ကြရသော်လည်း၊ ဘုရင်၏ စိုးစံမှု သက်တမ်းကြာလာသည်နှင့်အမျှ ရာထူးမှ ထုတ်ပယ်ခြင်းနှင့် ဆိုင်းငံ့ခြင်းများမှာ ရှားပါးလာခဲ့သည်။ ၁၆၀၄ ခုနှစ် "ဟမ်ပတန်ကုတ် ညီလာခံ" ၏ ရလဒ်အနေဖြင့် ပျူရီတန်တို့၏ တောင်းဆိုချက်အချို့ကို ၁၆၀４ ခုနှစ်ထုတ် ဘုံဆုတောင်းစာအုပ် တွင် ထည့်သွင်းပေးခဲ့သော်လည်း အများစုမှာ မကျေနပ်ကြသေးပေ။ ထိုညီလာခံသည် ထိုစဉ်က အသုံးပြုနေကြသော ကွဲပြားသည့် ဘာသာပြန်ဆိုချက်များအကြား အမှားအယွင်းများကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် သမ္မာကျမ်းစာ (Bible) ၏ ဘာသာပြန်ဆိုချက်အသစ်ကို ပြုစုရန် တာဝန်ပေးခဲ့သည်။ နောင်တွင် '''"ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ဗားရှင်း"''' (King James Version သို့မဟုတ် KJV) ဟု လူသိများလာမည့် ထိုကျမ်းစာကို ၁၆၁၁ ခုနှစ်တွင် ပြီးစီးခဲ့ပြီး၊ ၎င်းကို ဂျကိုဘီယံခေတ် စကားပြေအရေးအသား၏ ပြောင်မြောက်လှသော လက်ရာတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကြကာ ယနေ့တိုင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုနေဆဲ ဖြစ်သည်။ စကော့တလန်နိုင်ငံတွင်မူ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စကော့တလန်အသင်းတော် (Kirk) ကို အင်္ဂလိပ်အသင်းတော်နှင့် "အတတ်နိုင်ဆုံး တူညီအောင်" လုပ်ဆောင်ရန်နှင့် ဂိုဏ်းအုပ်စနစ် ကို ပြန်လည်တည်ထောင်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သဖြင့် ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်း များ၏ ပြင်းထန်သော ဆန့်ကျင်မှုကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အင်္ဂလန်ထီးနန်းတက်ပြီးနောက် ၁၆၁၇ ခုနှစ်တွင် စကော့တလန်သို့ တစ်ဦးတည်းသော အကြိမ်အဖြစ် ပြန်လည်ရောက်ရှိခဲ့ပြီး အန်ဂလီကန် ဘာသာရေးထုံးတမ်းများကို အကောင်အထည်ဖော်ရန် မျှော်လင့်ခဲ့သည်။ ဘုရင်၏ ဂိုဏ်းအုပ်များက ၎င်း၏ "ပါ့သ်မြို့၏ ပြဌာန်းချက် ငါးရပ်" ကို နောက်တစ်နှစ်တွင် ကျင်းပသော အထွေထွေညီလာခံ၌ အတင်းအကျပ် အတည်ပြုစေခဲ့သော်လည်း ထိုဆုံးဖြတ်ချက်များကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ကွယ်လွန်ချိန်တွင် စကော့တလန်ရှိ အသင်းတော်မှာ စိတ်ဝမ်းကွဲပြားလျက် ကျန်ရစ်ခဲ့ပြီး ၎င်းသည် သူ၏သားတော်အတွက် နောင်တွင် ကြုံတွေ့ရမည့် ပြဿနာများ၏ ရေသာသောက်မြစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == '''ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဆိုင်ရာ ဆက်ဆံရေးများ''' == ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် သူ၏တစ်သက်တာလုံးတွင် နန်းတွင်းရှိ အမျိုးသားအရာရှိများနှင့် နီးကပ်သော ဆက်ဆံရေးများ ရှိခဲ့သဖြင့် ထိုဆက်ဆံရေးများ၏ တကယ့်သဘောသဘာဝ အစစ်အမှန်နှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းပညာရှင်များအကြား အခြေအတင် ငြင်းခုံစရာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ စကော့တလန်နိုင်ငံတွင် ရှိစဉ်ကမူ အန်း မာရေး သည် ဘုရင်၏ ရွှေထားသော အပျော်အပါးမယား (Mistress) ဖြစ်သည်ဟု လူသိများခဲ့သည်။ သူ အင်္ဂလန်ထီးနန်း တက်ပြီးနောက်တွင်မူ သူ၏ ငြိမ်းချမ်းပြီး ပညာရပ်အပေါ် အာရုံစိုက်သော သဘောထားသည် ယခင် အဲလိဇဘတ်ဘုရင်မကြီး၏ စစ်လိုလားပြီး မြူဆွယ်တတ်သော အပြုအမူများနှင့် သိသိသာသာ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်နေခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုခေတ်ကာလက ကဗျာတိုတစ်ခုတွင် ''"Rex fuit Elizabeth, nunc est regina Iacobus"'' (အဲလိဇဘတ်က ဘုရင်ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ယခု ဂျိမ်းစ်က ဘုရင်မ ဖြစ်နေသည်) ဟု ပုတ်ခတ်ရေးသားခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိ ရေးသားသူအချို့ကမူ ပထမမြောက် လင်းနော့စ်နယ်စားကြီး အက်စ်မေး စတူးဝပ်၊ ပထမမြောက် ဆမ်းမားဆက်နယ်စား ရော့ဘတ် ကား ၊ နှင့် ပထမမြောက် ဘက်ကင်ဟမ်နယ်စားကြီး ဂျော့ဂ်ျ ဗီလီယာစ် တို့သည် ဘုရင်၏ ချစ်သူများဖြစ်ကြသည်ဟု ကောက်ချက်ချကြသည်။ ဂျွန် အိုဂလန်ဒါ က "ဘုရင်ဂျိမ်းစ်သည် သူ၏မျက်နှာသာပေးခံရသူများ၊ အထူးသဖြင့် ဘက်ကင်ဟမ်နယ်စားကြီးအပေါ်တွင် ကလူမြူဆွယ် အလိုလိုက်နေပုံမျိုးကို မည်သည့် အချစ်ကြီးလှချည်ရဲ့ဆိုတဲ့ လင်ယောက်ျားကမှ မိမိ၏ လှပသောဇနီးအပေါ် ပြုမူတာမျိုး ငါတစ်ခါမျှ မမြင်ဖူးသေးပါ" ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ ဆာ အက်ဒ်ဝပ် ပေတွန် ကလည်း ဘုရင်သည် နယ်စားကြီးအား "အပျော်အပါးမယားတစ်ယောက်လို ဖက်လှဲတကင်း နမ်းရှုံ့လေ့ရှိသည်" ဟု ပြန်ပြောင်းပြောပြခဲ့သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အတွင်း နော့သမ်ပတန်ရှိုင်းယားရှိ အက်ပီသရုပ်ထ်ခန်းမ ကို ခေတ်မီနည်းစနစ်ဖြင့် ပြန်လည်ပြုပြင်မွမ်းမံရာတွင် ယခင်က မသိရှိခဲ့ရသော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်နှင့် ဗီလီယာစ် (ဘက်ကင်ဟမ်) တို့၏ အိပ်ခန်းများကို ချိတ်ဆက်ထားသည့် လျှို့ဝှက်စင်္ကြံလမ်းတစ်ခုကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိ ရေးသားသူ အချို့ကမူ ထိုဆက်ဆံရေးများသည် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဆက်ဆံရေးမဟုတ်ဟု ငြင်းချက်ထုတ်ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ကိုယ်တိုင်ရေးသားခဲ့သော ''Basilikon Doron'' ကျမ်းတွင် ယောက်ျားချင်း ဆက်ဆံခြင်း (Sodomy) ကို "မင်းတို့အနေနဲ့ ကိုယ်ချင်းစာတရားအရ ဘယ်သောအခါမျှ ခွင့်မလွှတ်သင့်တဲ့ ရာဇဝတ်မှုတွေ" ထဲတွင် ထည့်သွင်းဖော်ပြထားပြီး၊ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဇနီးဖြစ်သူ အန်းဘုရင်မသည် အသက်ရှင်သော သားသမီးခုနစ်ဦး မွေးဖွားပေးခဲ့သည့်အပြင် နှစ်ကြိမ် အသေမွေးဖွားခဲ့ပြီး အနည်းဆုံး သုံးကြိမ်ထက်မနည်း ကိုယ်ဝန်ပျက်ကျခဲ့ဖူးသည်။ ထိုခေတ်ကာလက ဟျူးဂတ်နိုး ကဗျာဆရာ သီအိုဖီးလ် ဒီ ဗီအော ကမူ "အင်္ဂလန်ဘုရင်သည် ဘက်ကင်ဟမ်နယ်စားကြီးနှင့် လိင်ဆက်ဆံသည်မှာ လူသိရှင်ကြားပင် ဖြစ်သည်" ဟု မှတ်တမ်းတင် ရေးသားခဲ့သည်။ ဘက်ကင်ဟမ်ကိုယ်တိုင်ကလည်း သူသည် ဘုရင်နှင့် ကုတင်တစ်ခုတည်းတွင် အတူအိပ်ခဲ့ကြောင်း သက်သေပြနိုင်မည့် စာတစ်စောင်ကို နောင်နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာသောအခါ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ထံ ရေးသားခဲ့ရာတွင် - "အရှင်မင်းကြီးသည် အကျွန်ုပ်အား ယခုအချိန်တွင် ... ဖာန်ဟမ် မှာ ရှိစဉ်ကထက် ပို၍ ချစ်ပါသေးသလော၊ ထိုစဉ်က သခင်နှင့် ခွေး (ဘုရင်နှင့် ၎င်း) အကြား ကုတင်ခေါင်းရင်းကိုပင် ရှာမတွေ့နိုင်အောင် ရှိခဲ့သည့် အချိန်ကို အကျွန်ုပ် ဘယ်တော့မှ မေ့မည်မဟုတ်ပါ" ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၇ ရာစု နန်းတွင်းလူနေမှုဘဝ နောက်ခံအခြေအနေအရ ဘက်ကင်ဟမ်၏ စကားလုံးများသည် ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှုကို ဖော်ပြသော်လည်း လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ မဟုတ်ဘဲ အဓိပ္ပာယ် ဝေဝါးလျက်သာ ရှိနေနိုင်ပါသည်။ ထို့ပြင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် လိင်နှစ်မျိုးစလုံးစိတ်ဝင်စားသူ (Bisexual - ကျား၊ မ နှစ်ဦးစလုံးကို စိတ်ဝင်စားသူ) ဖြစ်နိုင်ခြေလည်း ရှိပါသည်။ ၁၆၁၂ ခုနှစ်တွင် ဆလစ်ဘာရီနယ်စား ကွယ်လွန်သွားသောအခါ အာဏာလေဟာနယ်ကို လုယူရန် ကြိုးပမ်းနေကြသူများအကြား ၎င်းအတွက် ဝမ်းနည်းပူဆွေးသူ အလွန်နည်းပါးခဲ့သည်။ ဆလစ်ဘာရီ မကွယ်လွန်မီအချိန်အထိ သူကြီးကြပ်ခဲ့သော အဲလိဇဘတ်ခေတ်က အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားသည် အတော်အတန် ထိရောက်စွာ လည်ပတ်နိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ ၎င်းနောက်ပိုင်းတွင်မူ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အစိုးရအဖွဲ့သည် ကျဆင်းခြင်းနှင့် နာမည်ပျက်ခြင်း အဆင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဆလစ်ဘာရီ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် မိမိကိုယ်တိုင် တိုင်းပြည်၏ အဓိက အစိုးရအဖွဲ့ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် လူကိုယ်တိုင် အုပ်ချုပ်ရန် စိတ်ကူးရခဲ့ပြီး၊ သူ၏ စကော့တလန်လူမျိုး မျက်နှာသာပေးခံရသူ လူငယ်လေး ရော့ဘတ် ကား အား ဆလစ်ဘာရီ၏ တာဝန်ဟောင်း အတော်များများကို လွှဲအပ်လုပ်ကိုင်စေခဲ့သည်။ သို့သော် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ရုံးလုပ်ငန်းကိစ္စရပ်များကို သေချာစွာ အနီးကပ် မကြီးကြပ်နိုင်ခဲ့သဖြင့် အစိုးရအဖွဲ့အတွင်း ဂိုဏ်းဂဏကွဲပြားမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ မကြာမီမှာပင် ဟောင်းဝပ်အုပ်စု သမက်ဖြစ်သူ ဝီလျံနွိုက်စ်၊ လော့ဒ်နွိုက်စ်၊ ချားလစ်ဟောင်းဝပ် (နော့တင်ဟန်နယ်စား) နှင့် သောမတ်စ်လိပ်က် က အစိုးရအဖွဲ့နှင့် ရာထူးနေရာပေးခွင့် အာဏာအတော်များများကို ထိန်းချုပ်လိုက်ကြသည်။ ဩဇာကြီးမားလှသော ကား ပင်လျှင် ဟိုးဝပ်အုပ်စုဘက်သို့ ပါသွားခဲ့သည်။ ၎င်းသည် မိမိအပေါ် ပုံအောပေးထားသော တာဝန်ကြီးများကို ထမ်းဆောင်ရန် အတွေ့အကြုံ မရှိသလောက်ဖြစ်သဖြင့် အစိုးရရုံးစာရွက်စာတမ်းများ ကိုင်တွယ်ရာတွင် သူ၏ ရင်းနှီးသော မိတ်ဆွေ သောမတ်စ် အိုဗာဘာရီ၏ အကူအညီကို အမြဲတစေ အားကိုးခဲ့ရသည်။ ထိုအတောအတွင်း ကား သည် ဆပ်ဖော့ခ်နယ်စား၏ သမီးဖြစ်ပြီး အက်ဆက်စ်နယ်စားကတော် ဖြစ်သူ ဖရန်စစ် ဟောင်းဝပ် နှင့် ဖောက်ပြန်ခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ဖရန်စစ်အား ယခုအခါ ဆမ်းမားဆက်နယ်စား ဖြစ်လာသူ ကား နှင့် လက်ထပ်နိုင်စေရန်အတွက် သူမ၏ ယခင်အိမ်ထောင်ရေးကို တရားဝင် ပယ်ဖျက်ပေးခြင်းဖြင့် ကူညီပေးခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၆၁၅ ခုနှစ် နွေရာသီတွင် အိုဗာဘာရီသည် အဆိပ်ခတ်ခံခဲ့ရခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ သူသည် ၁၆၁၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလက ဘုရင်၏ အမိန့်အရ ချုပ်နှောင်ခြင်းခံထားရသည့် လန်ဒန်မျှော်စင် အတွင်း၌ ကွယ်လွန်သွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုလုပ်ကြံမှုအတွက် ပြစ်ဒဏ်စီရင်ခြင်းခံရသူများထဲတွင် ဆမ်းမားဆက် နယ်စားနှင့် နယ်စားကတော်တို့ ပါဝင်ခဲ့ကြပြီး၊ ထိုအတောအတွင်း ဘုရင်၏ အချစ်တော် ရာထူးနေရာတွင် ကား ၏ နေရာ၌ ဗီလီယာစ် က အစားထိုး နေရာရရှိသွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် နယ်စားကတော်ကို လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့် ပေးခဲ့ပြီး နယ်စားကြီး၏ သေဒဏ်ကို လျှော့ပေါ့ပေးခဲ့ကာ နောက်ဆုံးတွင် ၁၆၂၄ ခုနှစ်၌ ၎င်းကိုပါ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့် ပေးခဲ့သည်။ ယခုကဲ့သို့သော အရှုပ်တော်ပုံကြီးတွင် ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ပါဝင်ပတ်သက်နေခြင်းက ပြည်သူများနှင့် စာပေလောကအကြား ဝေဖန်ခန့်မှန်းမှုများ အကြီးအကျယ် ဖြစ်ပွားစေခဲ့ပြီး ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ နန်းတွင်းအဖွဲ့ကို အကျင့်ပျက်ခြစားမှုနှင့် ပျက်စီးယိုယွင်းမှု ပုံရိပ်များဖြင့် ပြန်လည်ကုစား၍မရအောင် ညှိုးနွမ်းစေခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဟိုးဝပ်မိသားစုများ နိဂုံးချုပ် ပျက်စီးသွားပြီးနောက် ၁၆၁၉ ခုနှစ်တွင် ဗီလီယာစ် (ဘက်ကင်ဟမ်) သည် အစိုးရအဖွဲ့အတွင်း ပြိုင်ဘက်မရှိ အမြင့်ဆုံး ဩဇာအာဏာရှိသူ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == '''ကျန်းမာရေးနှင့် ကွယ်လွန်ခြင်း''' == ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် သူ၏ အသက်ကြီးပိုင်းနှစ်များတွင် အဆစ်အမြစ်ရောင်ရောဂါ ၊ ဂေါက်ရောဂါ နှင့် ကျောက်ကပ်တွင် ကျောက်တည်ခြင်း ဝေဒနာများကို ပိုမိုပြင်းထန်စွာ ခံစားခဲ့ရသည်။ ထို့ပြင် သူသည် သွားများလည်း ကျိုးကုန်ပြီး အရက်ကိုလည်း အလွန်အကျွံ သောက်သုံးခဲ့သည်။ ဘုရင်သည် သူ၏ ဘဝနောက်ဆုံးနှစ်အတွင်း မကြာခဏ ပြင်းထန်စွာ နာမကျန်းဖြစ်ခဲ့သဖြင့် လန်ဒန်သို့လည်း ခဲခဲယဉ်းယဉ်းသာ လာရောက်နိုင်တော့ဘဲ တဖြည်းဖြည်းနှင့် အစိုးရအဖွဲ့၏ အပြင်အပသို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့ရသည်။ ထိုအချိန်တွင် ဘက်ကင်ဟမ်သည် မိမိ၏ အနာဂတ် ရာထူးတည်မြဲရေးအတွက် ချားလ်စ်မင်းသားအပေါ် ၎င်း၏ ထိန်းချုပ်မှုကို ပိုမိုခိုင်မာအောင် လုပ်ဆောင်နေခဲ့သည်။ သီအိုရီတစ်ခုအရမူ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် သူ၏မျိုးဆက်ဖြစ်သူ ဂျော့ဂ်ျ (၃) တွင်လည်း အချို့သော လက္ခဏာများ ပြသခဲ့ဖူးသည့် "ပေါ်ဖီရီယာ" (Porphyria - သွေးနီဥဆိုင်ရာ မျိုးရိုးလိုက်ရောဂါ) ဝေဒနာကို ခံစားခဲ့ရခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က သူ၏ ဆရာဝန် သီအိုဒေါ ဒီ မေယန်း အား မိမိ၏ ဆီးသည် "အလီကန်တေး ဝိုင်နီကဲ့သို့ အနီရင့်ရောင်" ထွက်နေကြောင်း ပြောပြခဲ့ဖူးသည်။ သို့သော် အချို့သော ပညာရှင်များကမူ ထိုသီအိုရီကို ပယ်ချကြသည်။ အထူးသဖြင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်တွင် ဆီးကို အနီရောင် ပြောင်းလဲစေနိုင်သည့် သွေးပါခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသော ကျောက်ကပ်ကျောက်တည်သည့် ရောဂါအခံ ရှိနေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၁၆၂၅ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပြင်းထန်သော အဆစ်အမြစ်ရောင်ရောဂါ၊ ဂေါက်ရောဂါနှင့် သတိလစ် မူးလဲခြင်း ဝေဒနာများကို ဆက်တိုက်ခံစားခဲ့ရပြီး၊ မတ်လတွင် သုံးရက်တစ်ခါတက်သော အဖျားရောဂါ ဖြင့် ပြင်းထန်စွာ ဖျားနာကာ လေဖြတ်ဝေဒနာ ခံစားခဲ့ရသည်။ သူသည် '''၁၆၂၅ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၇ ရက်'''တွင် ဟတ်ဖို့ဒ်ရှိုင်းယားရှိ သီယိုဘတ်သ်အိမ်တော် ၌ အသက် '''၅၈ နှစ်အရွယ်'''တွင် ပြင်းထန်သော သွေးဝမ်းကိုက်ရောဂါ ခံစားရပြီးနောက်၊ ကုတင်ဘေးတွင် ဘက်ကင်ဟမ် ရှိနေစဉ် ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ မေလ ၇ ရက်တွင် ပြုလုပ်သော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဈာပန အခမ်းအနားမှာ ခမ်းနားထည်ဝါသော်လည်း စနစ်တကျမရှိဘဲ ရုန်းရင်းဆန်ခတ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ လင်ကွန်းဂိုဏ်းအုပ်ဘုန်းတော်ကြီး ဂျွန် ဝီလျံစ် က သာသနာပြုတရား ဟောကြားခဲ့ရာတွင် - "ရှောလမုန်မင်းကြီးသည် အသက်ခြောက်ဆယ်ခန့်အထိ နေထိုင်သွားပြီးနောက် ငြိမ်းချမ်းစွာ ကွယ်လွန်ခဲ့သည် ... ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည်လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်ကြောင်း သင်တို့သိပါသည်" ဟု မိန့်ကြားခဲ့သည်။ ထိုတရားဒေသနာကို နောက်ပိုင်းတွင် ''Great Britain's Salomon'' (ဂရိတ်ဗြိတိန်၏ ရှောလမုန်မင်းကြီး) ဟူသော အမည်ဖြင့် စာအုပ်အဖြစ် ရိုက်နှိပ်ခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ရုပ်ကလာပ်ကို ဝက်စ်မင်စတာဘုရားရှိခိုးကျောင်း ၌ သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့သည်။ သူ၏ ဂူဗိမာန် တည်နေရာမှာ နှစ်ပေါင်းများစွာကြာအောင် ပျောက်ဆုံးနေခဲ့ပြီးနောက်၊ ၁၉ ရာစုအတွင်း တူးဖော်မှုတစ်ခု ပြုလုပ်စဉ်အခါမှသာ ဟင်နရီ (၇) ၏ မြေအောက်လှိုဏ်ဂူအတွင်း၌ သူ၏ ခဲဖြင့်လုပ်ထားသော ခေါင်းတလားကို ပြန်လည်ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == '''သမိုင်းဝင်အမွေအနှစ်''' == ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ကွယ်လွန်ချိန်တွင် ပြည်သူအများက ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဝမ်းနည်းပူဆွေးခဲ့ကြသည်။ သူ၌ ချို့ယွင်းချက်များ ရှိသော်လည်း ဂျကိုဘီယံခေတ်အတွင်း အဆက်မပြတ်သော ငြိမ်းချမ်းရေးနှင့် အာဏာစက်အောက်တွင် အခွန်အတုပ် သက်သာမှုကို ခံစားခဲ့ရသည့် ပြည်သူလူထု၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးမှုကို အပြည့်အဝ ရရှိထားဆဲ ဖြစ်သည်။ ကယ်လီနယ်စား ) က "သူသည် ငြိမ်းချမ်းစွာ နေထိုင်သွားခဲ့သကဲ့သို့ ငြိမ်းချမ်းစွာပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ငါတို့၏ ဘုရင်သစ် [ချားလ်စ် ၁ မင်းကြီး] သည်လည်း သူ၏ခြေရာကို လိုက်နိုင်ပါစေကြောင်း ဘုရားသခင်ထံ ဆုတောင်းပါသည်" ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ သို့သော် နယ်စားကြီး၏ ဆုတောင်းချက်မှာ အချည်းနှီးသာ ဖြစ်ခဲ့ရသည် - ချားလ်စ် (၁) နှင့် ဘက်ကင်ဟမ်နယ်စားကြီးတို့ အာဏာရလာသောအခါ အဆင်အခြင်မဲ့သော စစ်ရေးစွန့်စားမှုများကို ဆက်တိုက်လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသဖြင့် အရှက်ရဖွယ် ကပ်ဆိုးကြီးများဖြင့်သာ နိဂုံးချုပ်ခဲ့ရသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အမဲလိုက်ခြင်းကဲ့သို့သော အပန်းဖြေမှုများအတွက် အစိုးရရုံးလုပ်ငန်းများကို မကြာခဏ ပစ်ပယ်ထားလေ့ရှိပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် အရှုပ်တော်ပုံများဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော နန်းတွင်း၌ မျက်နှာသာပေးခံရသူများအပေါ် အလွန်အကျွံ မှီခိုလာခြင်းက ယခင် အဲလိဇဘတ် (၁) ဘုရင်မကြီး စနစ်တကျ တည်ဆောက်ခဲ့သော ဘုရင်စနစ်၏ ရိုသေလေးစားဖွယ် ပုံရိပ်ကို ကျဆင်းပျက်ပြားစေခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ လက်ထက်တွင် အင်္ဂလိပ်နှင့် စကော့တလန် ပရိုတက်စတင့်များက အိုင်ယာလန်မြောက်ပိုင်း အာလ်စတာဒေသသို့ ဝင်ရောက်အခြေချသည့် စီမံကိန်း စတင်ခဲ့ပြီး၊ ၁၆၀၇ ခုနှစ်တွင် ဗာဂျီးနီးယားပြည်နယ်၌ ဂျိမ်းစ်တောင်း (Jamestown) မြို့ တည်ထောင်ခြင်း၊ ၁၆၁၀ ပြည့်နှစ်တွင် နယူးဖောင်လန်၌ ကျူးပါးစ်ကို့ဗ် တို့ကို တည်ထောင်ခြင်းဖြင့် မြောက်အမေရိကတိုက်ကို အင်္ဂလိပ်တို့ နယ်ချဲ့အခြေချခြင်း လုပ်ငန်းစဉ် ခြေလှမ်းစတင်ခဲ့သည်။ နောက်ထပ် နှစ်ပေါင်း ၁၅၀ အတွင်း အင်္ဂလန်သည် ထိုတိုက်ကြီးကို ထိန်းချုပ်နိုင်ရန် စပိန်၊ နယ်သာလန်၊ ပြင်သစ်တို့နှင့် စစ်ပြိုင်ခဲ့ရပြီး၊ အိုင်ယာလန်ရှိ ပရိုတက်စတင့်နှင့် ကက်သလစ်များအကြား ဘာသာရေးအရ စိတ်ဝမ်းကွဲပြားမှုမှာ နှစ်ပေါင်း ၄၀၀ ကြာသည်အထိ တည်ရှိနေခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် မိမိ၏ အုပ်ချုပ်ရာနယ်မြေများကို ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအရ ပေါင်းစည်းရုံထက်မကဘဲ ဗဟိုချက်မတစ်ခုတည်းရှိသော ဗြိတိသျှနိုင်ငံတော် ကြီး ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် တက်ကြွစွာ ကြိုးပမ်းခြင်းဖြင့် အခြေခံအုတ်မြစ်ကို ချပေးခဲ့သည်။ ၁၇ ရာစုအလယ်ပိုင်းက စတူးဝပ်မင်းဆက်ကို ဆန့်ကျင်သော သမိုင်းပညာရှင်များထံမှ ဆင်းသက်လာသည့် ရိုးရာအယူအဆအရ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အကြွင်းမဲ့အာဏာပိုင်စနစ်ကို လိုလားမှု၊ ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ တာဝန်မဲ့မှုနှင့် လူထုမနှစ်သက်သော အချစ်တော်များကို မြှောက်စားခဲ့မှုတို့သည် အင်္ဂလိပ်ပြည်တွင်းစစ် ဖြစ်ပွားရခြင်း၏ အခြေခံအုတ်မြစ်ကို ချပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် သူ၏သားတော် ချားလ်စ်ထံသို့ ပါလီမန်ကို မထောက်ထားဘဲ "ဘုရင်တို့၏ နတ်ပေးအာဏာ" ကို အကန်းယုံ ယုံကြည်သည့် အန္တရာယ်ရှိသော စိတ်ဓာတ်ကို အမွေပေးခဲ့ရာ၊ ၎င်းသည် နောက်ဆုံးတွင် ချားလ်စ် (၁) ကွပ်မျက်ခံရခြင်းနှင့် ဘုရင်စနစ် ဖျက်သိမ်းခံရခြင်းတို့ဖြင့် အဆုံးသတ်ခဲ့ရသည်။ လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်းသုံးရာကျော်အတွင်း ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ဂုဏ်သတင်းမှာ ၎င်းရာထူးမှ ထုတ်ပယ်ခဲ့သဖြင့် ရန်ငြိုးထားကာ ၁၇ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ဘုရင်အကြောင်း ပုတ်ခတ်ရေးသားခဲ့သူ အန်ထော်နီ ဝဲလ်ဒွန် (Anthony Weldon) ၏ ပြင်းထန်သော သရော်စာများကြောင့် ထိခိုက်ကျဆင်းခဲ့ရသည်။ ၁၆၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း ရေးသားခဲ့သော အခြားသော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ဆန့်ကျင်ရေး သမိုင်းကျမ်းများတွင် - * အက်ဒ်ဝပ် ပေတွန်၏ ''Divine Catastrophe of the Kingly Family of the House of Stuarts'' (၁၆၅၂) * အာသာ ဝီလ်ဆင်၏ ''History of Great Britain, Being the Life and Reign of King James I'' (၁၆၅၈) * ဖရန်စစ် အော့စ်ဘန်း၏ ''Historical Memoirs of the Reigns of Queen Elizabeth and King James'' (၁၆၅၈) တို့ ပါဝင်သည်။ ဒေးဗစ် ဟဲရစ် ဝီလ်ဆင်၏ ၁၉၅၆ ခုနှစ်ထုတ် အတ္ထုပ္ပတ္တိစာအုပ်သည်လည်း ဤကဲ့သို့သော ရန်လိုသည့်အမြင်ကို ဆက်လက်သယ်ဆောင်ခဲ့သည်။ သမိုင်းပညာရှင် ဂျင်းနီ ဝေါမော့လ်ဒ် ၏ စကားအရ ဝီလ်ဆင်၏ စာအုပ်သည် "စာမျက်နှာတိုင်းတွင် စာရေးသူက သူရေးသားနေသည့် ဘုရင်အပေါ် မုန်းတီးစိတ် တိုးပွားလာသည်ကို ထင်ရှားစွာ ပြသနေသည့် အံ့ဩစရာ ကောင်းလှသော မြင်ကွင်းကျမ်းကြီး" ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ သို့သော်လည်း ဝီလ်ဆင်နောက်ပိုင်းတွင်မူ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ စကော့တလန်နိုင်ငံနှင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံကို စတင်စိုးစံချိန် အစောပိုင်းကာလအတွင်း အစိုးရအဖွဲ့၏ တည်ငြိမ်မှု၊ ဘာသာရေးနှင့် စစ်ပွဲများအပေါ် သူ၏ အတော်အတန် အမြော်အမြင်ရှိသော အမြင်များကြောင့် သမိုင်းပညာရှင်အများစုက သူ့အပေါ် ပြန်လည်သုံးသပ်လာကြပြီး ၎င်း၏ ဂုဏ်သတင်းကို ရှေးယခင် ဝေဖန်ရှုံ့ချမှုများမှ ကယ်တင်ပေးနိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဤသမိုင်းဝင်အမြင်သစ်ကို ကိုယ်စားပြုသည့် လက်ရာမှာ ပေါ်လင်း ခရော့ဖ်တ် ၏ ၂၀၀၃ ခုနှစ်ထုတ် အတ္ထုပ္ပတ္တိ ဖြစ်သည်။ ဝေဖန်ရေးသမား ဂျွန် ခရမ်ဆီက သူမ၏ ရှာဖွေတွေ့ရှိချက်များကို ဤသို့ အကျဉ်းချုပ်ဖော်ပြခဲ့သည် -<blockquote>"ခရော့ဖ်တ်၏ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်အပေါ် ခြုံငုံသုံးသပ်ချက်မှာ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ မျှတမှုရှိသည်။ သူမသည် အင်္ဂလိပ်-စကော့တလန် ပေါင်းစည်းရေးကဲ့သို့သော ကိစ္စရပ်များတွင် ဘုရင်၏ စေတနာကောင်းများ၊ မတူကွဲပြားသောအမြင်များအပေါ် ပွင့်လင်းစွာ လက်ခံမှုများနှင့် တိုင်းပြည်၏ ဘဏ္ဍာရေးအခြေအနေအတွင်း ငြိမ်းချမ်းသော နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒကို ကျင့်သုံးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည့် အစီအစဉ်များကို အသိအမှတ်ပြုထားသည်။ သူ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များသည် ကွဲပြားခြားနားသော ပြည်သူများအကြား ပွတ်တိုက်မှုများကို လျော့ပါးစေခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သူသည် ပြဿနာသစ်များကိုလည်း ဖန်တီးခဲ့သည်၊ အထူးသဖြင့် အိုင်ယာလန်တွင် ဘုရင်၏ အကျိုးစီးပွားအုပ်စုများကို ကွဲပြားစေခဲ့သည့် နယ်ချဲ့အခြေချမှုကို အားပေးခဲ့ခြင်း၊ သူ၏ ရက်ရောလွန်းသော ရာထူးဆုလာဘ်ပေးမှုများမှ နိုင်ငံရေးအရ အကျိုးအမြတ် လုံလောက်စွာ မရရှိခဲ့ခြင်း၊ (အထူးသဖြင့် ပုံရိပ်ကို အလွန်အလေးထားသော အဲလိဇဘတ်ခေတ်အပြီး) ဘုရင်စနစ်၏ တော်ဝင်ပုံရိပ်အပေါ် ဂရုစိုက်မှု အားနည်းခဲ့ခြင်း၊ ဘာသာရေးအရ အမုန်းပွားစေပြီး အင်္ဂလိပ်အသင်းတော်အတွင်း အာမေးနီးယန်းဝါဒီ (Arminians) များ နေရာရလာစေရန် လမ်းဖွင့်ပေးခဲ့သည့် စပိန်လိုလားသော နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒကို ကျင့်သုံးခဲ့ခြင်းနှင့် စကော့တလန်အသင်းတော်အပေါ် မလိုလားအပ်သော ဘာသာရေးအပြောင်းအလဲများကို အတင်းအကျပ် လုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ဤဝေဖန်ချက်အများစုသည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင် စိုးစံခဲ့သည့် ကာလရှည် ရှုထောင့်မှ ကြည့်လျှင် သူ၏ သားတော် ချားလ်စ် (၁) ထံသို့ ပိုမိုရှုပ်ထွေးပြီး ပြဿနာများလှသော အမွေအနှစ်များကို ချန်ထားရစ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ကြောင်း နားလည်နိုင်ပါသည်ဟု သုံးသပ်ထားသည်။"</blockquote> == '''ဘွဲ့ထူး၊ အမည်နာမ၊ ဂုဏ်ထူးဆောင်တံဆိပ်များနှင့် အမှတ်တံဆိပ်များ''' == === '''ဘွဲ့ထူးနှင့် အမည်နာမများ''' === စကော့တလန်နိုင်ငံတွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်အား ၁၆၀၄ ခုနှစ်အထိ '''"စကော့တလန်နိုင်ငံ၏ ဘုရင်၊ ဂျိမ်းစ်ဆဋ္ဌမ"''' ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ် မတ်လ ၂၄ ရက်တွင် လန်ဒန်မြို့၌ သူ့ကို '''"ယုံကြည်ခြင်း၏ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သူ၊ အင်္ဂလန်၊ ပြင်သစ်နှင့် အိုင်ယာလန်တို့၏ ဘုရင်၊ ဂျိမ်းစ်ပထမ"''' အဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။ ၁၆၀၄ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၂၀ ရက်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ဝက်စ်မင်စတာ၌ အမိန့်ကြေညာချက်တစ်စောင် ထုတ်ပြန်ကာ သူ၏ ဘွဲ့တော်အမည်နာမကို '''"ယုံကြည်ခြင်း၏ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သူ၊ ဂရိတ်ဗြိတိန်၊ ပြင်သစ်နှင့် အိုင်ယာလန်တို့၏ ဘုရင်၊ စသည်ဖြင့်..."''' (King of Great Brittaine, France and Ireland, Defender of the Faith, &c.) ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ထိုဘွဲ့စတိုင်ကို အင်္ဂလိပ်ဥပဒေများတွင် အသုံးမပြုခဲ့သော်လည်း အမိန့်ကြေညာချက်များ၊ ဒင်္ဂါးပြားများ၊ ပေးစာများ၊ စာချုပ်များနှင့် စကော့တလန်နိုင်ငံအတွင်း၌ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပြင်သစ်နိုင်ငံကို အမှန်တကယ် အုပ်ချုပ်ခြင်း မရှိခဲ့သော်လည်း၊ ၁၃၄၀ ပြည့်နှစ်မှ ၁၈၀၁ ခုနှစ်အတွင်းရှိ အခြားသော အင်္ဂလန်ဘုရင်များနည်းတူ မိမိကိုယ်မိမိ "ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ ဘုရင်" ဟု ဘွဲ့တော် ခံယူခဲ့သည်။ == လက်နက်တံဆိပ်များနှင့် အမှတ်တံဆိပ်များ == ဂျိမ်းစ်သည် စကော့တလန်ဘုရင် ဖြစ်ခဲ့စဉ်က စကော့တလန်နိုင်ငံ၏ ရှေးဟောင်းတော်ဝင် လက်နက်တံဆိပ်ကို အသုံးပြုခဲ့သည် - ၎င်းမှာ ရွှေရောင်နောက်ခံ (Or) တွင် နှုတ်ခမ်းနှင့်ခြေသည်းများ ပြာလဲ့၍ (Azure) ဒေါသတကြီး နောက်ခြေဖြင့် ရပ်နေသော နီရဲသည့် ခြင်္သေ့တစ်ကောင် ပါဝင်ပြီး၊ ၎င်းခြင်္သေ့ကို ထိပ်ချင်းဆိုင် နှင်းပန်းပုံစံများဖြင့် အနားသတ်ထားသော နီရဲသည့် တော်ဝင်အနားကွပ်နှစ်ထပ် အတွင်း၌ ထည့်သွင်းထားသည်။ ထိုလက်နက်တံဆိပ်ကို ချို၊ လည်ဆံမွေးနှင့် ခြေသည်းများ သဘာဝအတိုင်းရွှေရောင်တောက်နေပြီး၊ လက်ဝါးကပ်တိုင်ပုံစံနှင့် နှင်းပန်းပုံစံများဖြင့် ဖန်တီးထားသော ရွှေရောင်သရဖူငယ် ကို လည်ပင်းတွင် ဆင်မြန်းထားသည့် ငွေဖြူရောင် ယူနီကွန်း နှစ်ကောင်က ဘေးမှ ပင့်မထားသည်။ ထိုယူနီကွန်းများ၏ လည်ပင်းတွင် ချည်နှောင်ထားသော ရွှေရောင်သံကြိုးသည် ရှေ့ခြေထောက်နှစ်ခုကြားမှတစ်ဆင့် ကျောပြင်ပေါ်သို့ ဖြတ်သန်းကျော်ခွသွားသည်။ တံဆိပ်၏ ထိပ်ဆုံးအမှတ်အသား မှာ တော်ဝင်ရွှေသရဖူ ဆင်မြန်းထားပြီး ရှေ့တည့်တည့်သို့ မျက်နှာမူကာ ထိုင်နေသော နီရဲသည့် ခြင်္သေ့တစ်ကောင် ) ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏ ညာဘက်လက်သည်းဖြင့် ဓားတစ်စင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဘယ်ဘက်လက်သည်းဖြင့် ရာဇလှံတံတစ်စင်းကိုလည်းကောင်း သဘာဝအတိုင်း မတ်မတ်ကိုင်မြှောက်ထားသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ လက်ထက်တွင် အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန် ထီးနန်းနှစ်ခု ပေါင်းစည်းခြင်း ကို ၎င်းတို့၏ လက်နက်တံဆိပ်များ၊ ဘေးမှပင့်မသူ သတ္တဝါများနှင့် အမှတ်တံဆိပ်များကို ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် အမှုအရာပြောင်းလဲမှု သရုပ်ဖော်ခဲ့သည်။ ထိုလက်နက်တံဆိပ်များကို မည်သို့ စီမံခင်းကျင်းရမည်၊ နှင့် မည်သည့်ဘုရင်နိုင်ငံက ဦးစားပေးနေရာ ယူရမည်ဟူသော အငြင်းပွားမှုကို တိုင်းပြည်တစ်ခုစီအတွက် မတူညီသော တံဆိပ်များကို သီးခြားစီ အသုံးပြုစေခြင်းဖြင့် ဖြေရှင်းခဲ့သည်။ '''အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် အသုံးပြုသော လက်နက်တံဆိပ်များမှာ -''' လေးစိတ်စိတ်ထားသည့် တံဆိပ်အကွက်တွင် ပထမနှင့် စတုတ္ထအကွက်ကို ထပ်မံ၍ လေးစိတ်စီခွဲထားပြီး၊ ၎င်းတို့၏ ပထမနှင့် စတုတ္ထနေရာတွင် ပြာလဲ့သောနောက်ခံ၌ ရွှေရောင်နှင်းပန်းသုံးပွင့် (ပြင်သစ်နိုင်ငံအတွက်)၊ ဒုတိယနှင့် တတိယနေရာတွင် နီရဲသောနောက်ခံ၌ အဝါရောင် အလျားလိုက်လမ်းလျှောက်နေပြီး ရှေ့သို့မျက်နှာမူထားသော ခြင်္သေ့သုံးကောင် (အင်္ဂလန်နိုင်ငံအတွက်) ထည့်သွင်းထားသည်။ ဒုတိယအကွက်ကြီးတွင် ရွှေရောင်နောက်ခံ၌ နှင်းပန်းပုံစံအနားကွပ်အတွင်း နီရဲ၍ နောက်ခြေဖြင့် ရပ်နေသော ခြင်္သေ့တစ်ကောင် (စကော့တလန်နိုင်ငံအတွက်) ပါဝင်ပြီး၊ တတိယအကွက်ကြီးတွင် ပြာလဲ့သောနောက်ခံ၌ ငွေကြိုးတပ်ဆင်ထားသော ရွှေရောင်စောင်းတစ်လက် (အိုင်ယာလန်နိုင်ငံအတွက်) ပါဝင်သည်။ (ဤသည်မှာ အိုင်ယာလန်နိုင်ငံကို တော်ဝင်လက်နက်တံဆိပ်အတွင်း ပထမဆုံးအကြိမ် ထည့်သွင်းခြင်း ဖြစ်သည်)။ ဘေးမှ ပင့်မပေးသူ သတ္တဝါများမှာ - ညာဘက်တွင် တော်ဝင်သရဖူဆင်မြန်းထားပြီး ရှေ့သို့မျက်နှာမူကာ နောက်ခြေဖြင့်ရပ်နေသော ရွှေရောင်ခြင်္သေ့တစ်ကောင် ဖြစ်လာပြီး၊ ဘယ်ဘက်တွင် စကော့တလန်၏ ယူနီကွန်း ဖြစ်လာသည်။ တူးဒါ မင်းဆက်များ စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည့် နီရဲသောနဂါး နေရာတွင် ဤယူနီကွန်းက အစားထိုး ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုယူနီကွန်းသည် ပေါင်းစည်းထားသော ဘုရင်နိုင်ငံနှစ်ခု၏ တော်ဝင်လက်နက်တံဆိပ်များတွင် ယနေ့တိုင် ဆက်လက်တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်၏ ထိပ်ဆုံးအမှတ်အသား နှင့် ဆောင်ပုဒ်ကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားခဲ့သည်။ အောက်ခြေမျက်နှာပြင်တွင်မူ တူဒါနှင်းဆီပွင့်ခက်နှင့်အတူ ကလဗာရွက်နှင့် စကော့တလန်ဆူးပင် တို့ကို ပင်စည်တစ်ခုတည်းတွင် အတူတကွ ကိုင်းဆက်ထားလေ့ရှိသည်။ ဤလက်နက်တံဆိပ်များကို ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ကိုယ်ပိုင်ဆောင်ပုဒ်ဖြစ်သော ''"Beati pacifici"'' (ငြိမ်းချမ်းမှုကို ဖော်ဆောင်သူများသည် မင်္ဂလာရှိကြကုန်၏) ဟူသော စာသားနှင့်အတူ မကြာခဏ ပြသလေ့ရှိသည်။ '''စကော့တလန်နိုင်ငံတွင် အသုံးပြုသော လက်နက်တံဆိပ်များမှာ -''' လေးစိတ်စိတ်ထားသည့် တံဆိပ်အကွက်တွင် ပထမနှင့် စတုတ္ထနေရာ၌ စကော့တလန်၊ ဒုတိယနေရာ၌ အင်္ဂလန်နှင့် ပြင်သစ်၊ တတိယနေရာ၌ အိုင်ယာလန်တို့ကို ထည့်သွင်းထားပြီး၊ အင်္ဂလန်၏အထက်တွင် စကော့တလန်က ဦးစားပေးနေရာ ယူထားသည်။ ဘေးမှ ပင့်မပေးသူ သတ္တဝါများမှာ - ညာဘက်တွင် တော်ဝင်သရဖူ ဆင်မြန်းထားသော စကော့တလန်၏ ယူနီကွန်းဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် ပြာလဲ့သောနောက်ခံ၌ ငွေဖြူရောင် ကြက်ခြေခတ်ပါသည့် အလံ (စိန့်အင်ဒရူးစ် လက်ဝါးကပ်တိုင်အလံ - Cross of Saint Andrew) လွှင့်ထူထားသော လှံတစ်စင်းကို ကိုင်မြှောက်ထားသည်။ ဘယ်ဘက်တွင်မူ သရဖူဆင်မြန်းထားသော အင်္ဂလန်၏ ခြင်္သေ့ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် ငွေဖြူရောင်နောက်ခံ၌ နီရဲသော လက်ဝါးကပ်တိုင်ပါသည့် အလံ (စိန့်ဂျော့ဂျ် လက်ဝါးကပ်တိုင်အလံ - Cross of Saint George) လွှင့်ထူထားသော အလားတူ လှံတစ်စင်းကို ကိုင်မြှောက်ထားသည်။ စကော့တလန်၏ ထိပ်ဆုံးအမှတ်အသားနှင့် ဆောင်ပုဒ်ကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားပြီး၊ စကော့တလန်၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာအရ ''"In defens"'' (၎င်းမှာ "In My Defens God Me Defend" - ငါ့ကိုကာကွယ်ရာ၌ ဘုရားသခင်သည် ငါ့ကို စောင့်ရှောက်တော်မူ၏ ဟူသော စာသား၏ အတိုကောက်ဖြစ်သည်) ဆောင်ပုဒ်ကို ထိပ်ဆုံးအမှတ်အသား၏ အထက်တွင် ရေးထိုးထားသည်။ တော်ဝင်အမှတ်တံဆိပ်များ (Royal badges) အဖြစ် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် - တူဒါနှင်းဆီ (Tudor rose)၊ စကော့တလန်ဆူးပင် (Thistle - စကော့တလန်နိုင်ငံအတွက်ဖြစ်ပြီး စကော့တလန်ဘုရင် ဂျိမ်းစ် ၃ မင်းကြီးက ပထမဆုံး စတင်အသုံးပြုခဲ့သည်)၊ တော်ဝင်သရဖူအောက်တွင် တူဒါနှင်းဆီနှင့် စကော့တလန်ဆူးပင်ကို တစ်ဝက်စီ ပေါင်းစပ်ထားသောအမှတ်၊ စောင်းတစ်လက် (အိုင်ယာလန်နိုင်ငံအတွက်) နှင့် နှင်းပန်းပုံစံ (ပြင်သစ်နိုင်ငံအတွက်) တို့ကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ == '''သားတော်သမီးတော်များ''' == ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ မိဖုရားခေါင်ကြီး ဒိန်းမတ်နိုင်ငံမှ အန်း သည် ကလေးငယ် ခုနစ်ဦး မွေးဖွားခဲ့ပြီး ၎င်းတို့အနက် သုံးဦးသာ အရွယ်ရောက်သည်အထိ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်ခဲ့သည် - * '''ဟင်နရီ ဖရက်ဒရစ် (Henry Frederick - ဝေလမင်းသား)''' (၁၅၉၄ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉ ရက် – ၁၆၁၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာ ၆ ရက်)။ အသက် ၁၈ နှစ်အရွယ်တွင် တိုင်ဖွိုက်အဖျားရောဂါ (Typhoid fever) ဖြင့် ကွယ်လွန်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ * '''အဲလိဇဘတ် (Elizabeth - ဘိုဟီးမီးယားဘုရင်မ)''' (၁၅၉၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ် ၁၉ ရက် – ၁၆၆၂ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၃ ရက်)။ ၁၆၁၃ ခုနှစ်တွင် ဖရက်ဒရစ် (၅) (Frederick V, Elector Palatine) နှင့် ထိမ်းမြားမင်္ဂလာပြုခဲ့သည်။ အသက် ၆၅ နှစ်အရွယ်တွင် ကွယ်လွန်သည်။ * '''မာဂရက် (Margaret)''' (၁၅၉၈ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၂၄ ရက် – ၁၆၀၀ ပြည့်နှစ်၊ မတ်လ)။ အသက် ၁ နှစ်အရွယ်တွင် ကွယ်လွန်သည်။ * '''ချားလ်စ် (၁) (Charles I - အင်္ဂလန်၊ စကော့တလန်နှင့် အိုင်ယာလန်တို့၏ ဘုရင်)''' (၁၆၀၀ ပြည့်နှစ်၊ နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက် – ၁၆၄၉ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၃၀ ရက်တွင် ခေါင်းဖြတ်ကွပ်မျက်ခံရသည်)။ ၁၆၂၅ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံမှ ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာ (Henrietta Maria of France) နှင့် ထိမ်းမြားခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် (၁) & (၆) ၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံခဲ့သည်။ * '''ရောဘတ် (Robert - ကင်တိုင်းယာနယ်စား)''' (၁၆၀၂ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၁၈ ရက် – ၁၆၀၂ ခုနှစ်၊ မေ ၂၇ ရက်)။ သက်တမ်း ၄ လသားအရွယ်တွင် ကွယ်လွန်သည်။ * '''မေရီ (Mary)''' (၁၆၀၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၈ ရက် – ၁၆၀၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်)။ အသက် ၂ နှစ်အရွယ်တွင် ကွယ်လွန်သည်။ * '''ဆိုဖီယာ (Sophia)''' (၁၆၀၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ)။ မွေးဖွားပြီး ၄၈ နာရီအတွင်း ကွယ်လွန်သည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{Lifetime|၁၅၆၆|၁၆၂၅}} s2hahapkp6fnhvbbjv6sutjb2nsje4z 100 292064 1055163 1055038 2026-09-25T02:55:43Z Salai Rungtoi 22844 1055163 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=09|day=24|content= <!-- All news items below this line --> '''လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခများနှင့် တိုက်ခိုက်မှုများ''' *[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] **[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် အချိန်မှတ်တမ်း (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] ***[[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) ၏ ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့နှင့် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရာပြည့်]] ဦးဆောင်သည့် NSPNC တို့သည် နေပြည်တော်၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ [https://burmese.dvb.no/post/786994 (DVB)] ***[[မွန်ပြည်နယ်]]နှင့် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]အစပ်ရှိ [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] (NUG) ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန၏ အထူးတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်ရုံးအား စစ်တပ်က လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် PDF တပ်ဖွဲ့ဝင် လေးဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့ပြီး နောက်ထပ် ငါးဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိထားသည်။ [https://www.rfa.org/burmese/news/2026/09/24/at-least-four-killed-and-five-injured-nug-special-forces/ (RFA)] <!-- All news items above this line -->}} msh35yd3p068p4ewxim4ue40kt4a55i 1055177 1055163 2026-09-25T08:43:02Z Salai Rungtoi 22844 1055177 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=09|day=24|content= <!-- All news items below this line --> '''လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခများနှင့် တိုက်ခိုက်မှုများ''' *[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] **[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် အချိန်မှတ်တမ်း (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] ***[[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) ၏ ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့နှင့် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရာပြည့်]] ဦးဆောင်သည့် NSPNC တို့သည် နေပြည်တော်၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ [https://burmese.dvb.no/post/786994 (DVB)] ***[[မွန်ပြည်နယ်]]နှင့် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]အစပ်ရှိ [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] (NUG) ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန၏ အထူးတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်ရုံးအား စစ်တပ်က လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် PDF တပ်ဖွဲ့ဝင် လေးဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့ပြီး နောက်ထပ် ငါးဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိထားသည်။ [https://www.rfa.org/burmese/news/2026/09/24/at-least-four-killed-and-five-injured-nug-special-forces/ (RFA)] '''ဥပဒေနှင့် ရာဇဝတ်မှု''' *အမျိုးသမီးငယ်များကို တရုတ်ဇနီးမယားအဖြစ် ပို့ဆောင်ရောင်းစားရန်စီစဉ်ဆောင်ရွက်ခဲ့သူများကို လူကုန်ကူးမှုဖြင့် အလုပ်နှင့်ထောင်ဒဏ် နှစ် ၂၀ ချမှတ်ပြီး တိမ်းရှောင်တရားခံ မိုးမိုးအောင်(ခ)မမိုးနှင့် မဖြူ(ခ)အဖြူတို့နှစ်ဦးကို ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံးဥပဒေပုဒ်မ ၅၁၂ အရ ၈၇/၈၈ အတည်ပြုထုတ်ဆင့်ခဲ့သည်။ [https://www.moi.gov.mm/news/88480 (MOI)] <!-- All news items above this line -->}} qhhgps7700yqfuygo2t0h3eifb23nix 0 292066 1055098 1055002 2026-09-24T14:57:41Z Dr Lotus Black 31011 စာမျက်နှာကို [[ပထမမြောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည် 1055098 wikitext text/x-wiki #Redirect[[ပထမမြောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်]] qk5fqr08sqtvuq8l7k3dt4skt9qyzpp 0 292068 1055054 1055032 2026-09-24T12:17:59Z I'm Rinn 148432 1055054 wikitext text/x-wiki {{Short description|King of Scotland from 1567 to 1625, King of England and Ireland from 1603}}{{Infobox royalty|image=King_Charles_I_after_original_by_van_Dyck.jpg|caption=Portrait, {{circa| 1636}}|succession=[[အင်္ဂလန်နိုင်ငံဘုရင်ကြီး]]နှင့်[[အိုင်ယာလန်နိုင်ငံဘုရင်ကြီး]]|reign=၂၇ မတ် ၁၆၂၅ - ၃၀ ဇန်နဝါရီ ၁၆၄၉|coronation=၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၆၂၆|predecessor=[[ပထမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်]]|successor=[[ဒုတိယမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်]]နှင့်[[နိုင်ငံတော်အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့]]|spouse=[[ဟင်ရီရက်တာ မာရီယာ အော့ဖ် ဖရန့်စ်]]|issue=* [[ဒုတိယမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်]] * [[နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏တော်ဝင်မင်းသမီးမေရီ]] * [[သတ္တမမြောက်စကော့တလန်ဘုရင် နှင့် ဒုတိယမြောက်အင်္ဂလန်နိုင်ငံဘုရင် ဂျိမ်းစ်]] * [[အဲလိဇဘက်]] * [[အန်း]] * [[ဂလိုစတာမြို့စားဟင်နရီ]] * [[ဟင်နရီရက်တာ၊ ဒတ်ချက်စ် အော့ဗ် အော်လင်း]]|house=[[စတူးအက်အိမ်တော်]]|father=[[ဆဌမမြောက် နှင့် ပထမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်]]|mother=[[ဒိန်းမတ်မှအန်း]]|birth_date=၁၉ နိုဝင်ဘာ ၁၆၀၀|birth_place=[[ဒွန်ဖန်လိုင်းနန်းတော်]]၊ ဒွန်ဖန်လိုင်း၊ စကော့တလန်|death_date=၃၀ ဇန်နဝါရီ ၁၆၄၉|death_place=ဝှိုက်စ်ဟော၊ ဝက်စ်မင်စတာ၊ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ|burial_date=၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၆၄၉|burial_place=စိန့်ဂျော့်ချ်ဘုရားရှိခိုးကျောင်း၊ ဝင်စတာရဲတိုက် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ|signature=UK-Royal-Signature_Charles.svg|alt=James's signature|name=ပထမမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်ကြီး}}'''<big>ပထမမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်</big>''' (၁၆၀၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက် – ၁၆၄၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၃၀ ရက်) သည် ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇ ရက်နေ့မှစ၍ ၁၆၄၉ ခုနှစ်တွင် ကွပ်မျက်ခြင်းမခံရမီအထိ '''အင်္ဂလန်၊ စကော့တလန်နှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့၏ ဘုရင်''' ဖြစ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်ကို စကော့တလန်ပြည့်ရှင် ဆဌမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်မင်းမြတ်၏ ဒုတိယမြောက်သားတော်အဖြစ် စတူးအတ်မင်းဆက်ထဲတွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ်တွင် ခမည်းတော်ဖြစ်သူက အင်္ဂလန်ထီးနန်းကို ဆက်ခံရရှိပြီးနောက် ၎င်းသည် အင်္ဂလန်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး ၎င်း၏ဘဝသက်တမ်းအများစုကို ထိုနေရာ၌ပင် ကုန်ဆုံးစေခဲ့သည်။ ၁၆၁၂ ခုနှစ်တွင် နောင်တော်ဖြစ်သူ ဝေလမင်းသား ဟင်နရီ ဖရက်ဒရစ် ကွယ်လွန်သွားပြီးနောက် ၎င်းသည် အင်္ဂလန်၊ စကော့တလန်နှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့၏ အိမ်ရှေ့စံမင်းသား ဖြစ်လာခဲ့သည်။ စပိန်နိုင်ငံမှ မင်းသမီး မာရီယာ အန်နာနှင့် လက်ထပ်ရန် ကြိုးပမ်းမှုမှာ မအောင်မြင်ဘဲ လူကြိုက်နည်းခဲ့ပြီး၊ ၁၆၂၃ ခုနှစ်တွင် စပိန်နိုင်ငံသို့ ရှစ်လကြာ သွားရောက်လည်ပတ်ခဲ့ခြင်းဖြင့် ထိုထိမ်းမြားမှုဆွေးနွေးပွဲများမှာ အချည်းနှီးသာဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြရာ ရောက်ခဲ့သည်။ ထိုဖြစ်ရပ်အပြီး နှစ်နှစ်အကြာ၊ ၎င်းနန်းတက်ပြီး သိပ်မကြာမီမှာပင် ပြင်သစ်မင်းသမီး ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာနှင့် လက်ထပ်ခဲ့သည်။ ၁၆၂၅ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်ပြီးနောက်၊ ဘုရင်၏ အခွင့်အာဏာများကို ကန့်သတ်ရန် ကြိုးပမ်းသော အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် ချားလ်စ်သည် သဘောထားကွဲလွဲ အငြင်းပွားခဲ့သည်။ ၎င်းသည် "ဘုရင်တို့၏ အခွင့်အာဏာသည် နတ်ဘုရားထံမှ ဆင်းသက်လာသည်" ဟူသော အယူအဆကို ယုံကြည်ပြီး မိမိ၏အသိစိတ်အတိုင်းသာ အုပ်ချုပ်ရန် သန္နိဋ္ဌာန်ချထားသူ ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏နိုင်ငံသားအများအပြားက ၎င်း၏မူဝါဒများကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြပြီး၊ အထူးသဖြင့် ပါလီမန်၏သဘောတူညီချက်မပါဘဲ အခွန်အတုပ်များ ကောက်ခံခြင်းကို မကျေမနပ်ဖြစ်ကာ ၎င်း၏လုပ်ရပ်များကို ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သော အာဏာရှင်ဆန်သည့် ဘုရင်တစ်ပါး၏ လုပ်ရပ်များအဖြစ် ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ မူဝါဒများနှင့် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်တစ်ဦးနှင့် လက်ထပ်ခဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် အင်္ဂလန်ပရူရီတန်များ နှင့် စကော့တလန် ကော့ဗနန်တာများ ) ကဲ့သို့သော ခရစ်ယာန်ဂိုဏ်းသစ်များ၏ မုန်းတီးမှုနှင့် မယုံကြည်မှုများကို ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ၎င်းတို့က ချားလ်စ်၏ အယူအဆများသည် ကက်သလစ်ဆန်လွန်းသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ၎င်းသည် အင်္ဂလီကန်အသင်းတော်ကြီးကို ထောက်ခံခဲ့ပြီး နှစ်သုံးဆယ်စစ်ပွဲ အတွင်း ဥရောပတိုက်ကြီးရှိ ပရိုတက်စတင့်တပ်ဖွဲ့များကို အောင်မြင်စွာ မကူညီနိုင်ခဲ့ပေ။ စကော့တလန်အသင်းတော်ကို အင်္ဂလီကန်ထုံးတမ်းစဉ်လာများအတိုင်း လိုက်နာရန် အတင်းအကျပ် ဖိအားပေးခဲ့ခြင်းကြောင့် ဘုန်းကြီးများ၏စစ်ပွဲ ဟုခေါ်သော စစ်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်ပါလီမန်တို့၏ အခန်းကဏ္ဍကို ပိုမိုအားကောင်းလာစေကာ ၎င်း၏နန်းကျပျက်စီးခြင်းကို မြန်ဆန်စေခဲ့သည်။ ၁၆၄၂ ခုနှစ်မှစ၍ ချားလ်စ်သည် အင်္ဂလန်ပြည်တွင်းစစ် တွင် အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်ပါလီမန်တပ်မတော်များကို ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၁၆၄၅ ခုနှစ်တွင် ပါလီမန်လိုလားသော တပ်မတော်၏ လက်ချက်ဖြင့် စစ်ရှုံးခဲ့ပြီးနောက်၊ ၎င်းအခြေစိုက်ရာ အောက်စဖို့ဒ် မှ မြောက်ဘက်သို့ ထွက်ပြေးခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် စကော့တလန်တပ်ဖွဲ့များထံ လက်နက်ချခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်ပါလီမန်တို့အကြား ရေရှည်ဆွေးနွေးပွဲများအပြီးတွင် ၎င်းအား လန်ဒန်ရှိ ပါလီမန် ထံသို့ လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ၎င်းအား ဖမ်းဆီးထားသူများ တောင်းဆိုသည့် စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်ကို လက်ခံရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီး၊ ၁၆၄၇ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ခေတ္တမျှ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဝိုက်ကျွန်း တွင် ပြန်လည်အကျဉ်းချခံရပြီးနောက် စကော့တလန်နှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ခဲ့သော်လည်း၊ ၁၆၄၈ ခုနှစ်ကုန်တွင် အသစ်ဖွဲ့စည်းထားသောစစ်တပ်သည် အင်္ဂလန်တစ်ဝှမ်းလုံးကို အုပ်ချုပ်ရေးခိုင်မာအောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုကြီး (ဖြင့် စစ်ဆေးစီရင်ခြင်း၊ ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရပြီး ၁၆၄၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ကွပ်မျက်ခံခဲ့ရသည်။ ထို့နောက် ဘုရင်စနစ်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး အင်္ဂလန်ဓနသဟာယ အမည်ရှိ သမ္မတနိုင်ငံကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ ၁၆၆၀ ပြည့်နှစ်တွင် ချားလ်စ်၏သားတော် ချားလ်စ် (၂) မင်းမြတ် ဘုရင်ဖြစ်လာပြီးနောက်မှသာ ဘုရင်စနစ်ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းနိုင်ခဲ့သည်။ == '''ငယ်ဘဝ''' == စကော့တလန်ပြည့်ရှင် ဂျိမ်းစ် (၆) မင်းမြတ်နှင့် ဒိန်းမတ်မင်းသမီး အန်းတို့၏ ဒုတိယမြောက်သားတော်ဖြစ်သူ ချားလ်စ်ကို ၁၆၀၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ဖိုက်ဖ်နယ်ရှိ ဒန်းဖန်းလင်း နန်းတော် ၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။ ၁၆၀၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် အီဒင်ဘာ့ဂ်မြို့၊ ဟိုလီရုဒ်နန်းတော်ရှိ တော်ဝင်ဘုရားကျောင်း၌ ကျင်းပသည့် ပရိုတက်စတင့် ဘာသာရေးအခမ်းအနားတွင် ၎င်းအား ရော့စ်နယ်၏ အခြေစိုက်ဆရာတော် ဒေးဗစ် လင်းဆေးက ရေဖျန်းမင်္ဂလာပေးခဲ့သည်။ ထို့ပြင် စကော့တလန်ဘုရင်၏ ဒုတိယမြောက် သားတော်များအား ပေးအပ်လေ့ရှိသည့် အစဉ်အလာဘွဲ့အမည်ဖြစ်သော '''အယ်လ်ဘာနီ မြို့စား''' ဘွဲ့အပြင်၊ အော်မွန် နယ်စား၊ ရော့စ် အမတ် (Earl of နှင့် အာ့ဒ်မန်နောက် သခင် ဟူသော လက်အောက်ခံ ဘွဲ့ထူးများကိုလည်း ပေးအပ်ခြင်းခံရသည်။ ဆဌမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင် မင်းမြတ်သည် အင်္ဂလန်ဘုရင်မ အဲလိဇဘက် (၁) ၏ တစ်ဝမ်းကွဲ တူတော်စပ်သူ ဖြစ်ပြီး၊ ၁၆၀၃ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဘုရင်မကြီး သားသမီးမရှိဘဲ ကွယ်လွန်သွားသောအခါ ၎င်းသည် ဂျိမ်းစ် (၁) အဖြစ် အင်္ဂလန်၏ ဘုရင်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ငယ်စဉ်က အားနည်းပြီး ကျန်းမာရေးချို့တဲ့သော ကလေးငယ်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ် ဧပြီလနှင့် ဇွန်လဆန်းပိုင်းတွင် ၎င်း၏ မိဘများနှင့် မောင်နှမများ အင်္ဂလန်သို့ ထွက်ခွာသွားကြစဉ်၊ ချားလ်စ်မှာမူ နုနယ်လွန်းသော ကျန်းမာရေးအခြေအနေကြောင့် စကော့တလန်တွင်ပင် ကျန်ရစ်ခဲ့ရပြီး ခမည်းတော်၏ မိတ်ဆွေဖြစ်သူ လော့ဒ် ဖိုက်ဗီ အား အုပ်ထိန်းသူအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ၁၆၀၄ ခုနှစ်၊ ချားလ်စ် အသက် သုံးနှစ်ခွဲအရွယ်သို့ ရောက်သောအခါ ဒန်းဖန်းလင်းနန်းတော်၏ ခန်းမဆောင်ကြီးအတွင်း တစ်ဦးတည်း အကူအညီမပါဘဲ လမ်းလျှောက်နိုင်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်း၏မိသားစုနှင့် ပြန်လည်ဆုံစည်းရန် အင်္ဂလန်သို့ ခရီးနှင်နိုင်လောက်အောင် ကြံ့ခိုင်ပြီဟု ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၀၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လလယ်တွင် ၎င်းသည် ဒန်းဖန်းလင်းမှ အင်္ဂလန်သို့ ထွက်ခွာခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏ ကျန်ရှိသောဘဝ သက်တမ်းအများစုကို ထိုနေရာ၌ပင် ကုန်ဆုံးစေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်တွင် ချားလ်စ်ကို နန်းတွင်းအမတ် ဆာ ရောဘတ် ကာရီ၏ ဇနီးဖြစ်သူ အဲလိဇဘက်၊ လေဒီ ကာရီ ၏ လက်အောက်တွင် စောင့်ရှောက်ထားခဲ့သည်။ လေဒီ ကာရီသည် ချားလ်စ်၏ အားနည်းသော ခြေကျင်းဝတ်များ သန်မာလာစေရန် စပိန်သားရေနှင့် ကြေးဝါတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဖိနပ်အမြင့်များကို စီးစေခဲ့သည်။ ၎င်းသည် စကားပြောဖွံ့ဖြိုးမှုလည်း နှေးကွေးခဲ့ပြီး ဘဝတစ်လျှောက်လုံး စကားထစ်သည့် ဝေဒနာကို ခံစားခဲ့ရသည်။ ၁၆၀၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် အင်္ဂလန်ဧကရာဇ်၏ ဒုတိယသားတော်များ ရရှိမြဲ အစဉ်အလာအတိုင်း ချားလ်စ်အား '''ယော့ခ် မြို့စား''' ဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး သူရဲကောင်းဘွဲ့ကိုပါ ပေးခဲ့သည်။ စကော့တလန် သာသနာပြုဆရာ တစ်ဦးဖြစ်သူ သောမတ်စ် မာရေး ကို ၎င်း၏ ပညာသင်ဆရာအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ဂန္ထဝင်စာပေ၊ ဘာသာစကားများ၊ သင်္ချာနှင့် ဘာသာရေး အစရှိသည့် ပုံမှန်ဘာသာရပ်များကို သင်ယူခဲ့သည်။ ၁၆၁၁ ခုနှစ်တွင် ၎င်းအား (ဂါတာသူကောင်းပြုဘွဲ့) သူရဲကောင်းဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ချားလ်စ်သည် ရစ်ကက် အရိုးပျော့ရောဂါကြောင့် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော ၎င်း၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မစွမ်းမသန်မှုများကို အောင်မြင်စွာ ကျော်လွှားနိုင်ခဲ့ပုံရသည်။ ၎င်းသည် ကျွမ်းကျင်သော မြင်းစီးသမား၊ သေနတ်ပစ်သမားတစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ဓားခုတ်ပညာကိုလည်း လေ့လာခဲ့သည်။ ထိုသို့ဖြစ်လင့်ကစား ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပိုမိုသန်မာပြီး အရပ်အမောင်း ပိုမိုမြင့်မားကာ မိမိက အလွန်ကြည်ညိုပြီး အတုယူရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ရသည့် နောင်တော် ဝေလမင်းသား ဟင်နရီ ဖရက်ဒရစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ချားလ်စ်၏ လူထုကြား ထင်ပေါ်မှုမှာ မှေးမှိန်နေခဲ့ဆဲဖြစ်သည်။ သို့သော် ၁၆၁၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလဆန်းတွင် နောင်တော် ဟင်နရီသည် အူဖျားယောင်ဖျားရောဂါ (သို့မဟုတ် Porphyria ရောဂါ) ဟု သံသယရှိဖွယ် ရောဂါတစ်ခုဖြင့် အသက် ၁၈ နှစ်အရွယ်၌ ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ နှစ်ပတ်အကြာတွင် အသက် ၁၂ နှစ် ပြည့်ခဲ့သည့် ချားလ်စ်သည် အိမ်ရှေ့စံမင်းသား ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ရှင်ဘုရင်၏ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သော အကြီးဆုံးသားတော်အဖြစ် ကွန်ဝေါမြို့စား နှင့် ရော့သ်ဆေးမြို့စား ဘွဲ့များအပါအဝင် ဘွဲ့တံဆိပ်အတော်များများကို အလိုအလျောက် ရရှိခဲ့သည်။ ၁၆၁၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ၎င်းအား '''ဝေလမင်းသား''' '''(အိမ်ရှေ့စံမင်းသားဘွဲ့)''' နှင့် ချက်စတာ အမတ် အဖြစ် တရားဝင် ချီးမြှင့်မြှောက်စားခဲ့သည်။ == '''အိမ်ရှေ့စံဘဝ''' == ၁၆၁၃ ခုနှစ်တွင် ချားလ်စ်၏အစ်မဖြစ်သူ အဲလိဇဘက်သည် ပလတ်တနိတ်နယ်၏ မင်းရွေးမှူး ဖရက်ဒရစ် (၅) (နှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့ပြီး ဟိုက်ဒဲလ်ဘာ့ဂ်မြို့ သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားခဲ့သည်။ ၁၆၁၇ ခုနှစ်တွင် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်တစ်ဦးဖြစ်သည့် ဩစတြီးယားနိုင်ငံမှ ဟပ်စ်ဘတ်မင်းသား ဖာဒီနန်သည် ဘိုဟီးမီးယားနိုင်ငံ၏ ဘုရင်အဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခြင်း ခံရသည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် ဘိုဟီးမီးယားပြည်သူတို့သည် တော်လှန်ပုန်ကန်ကြပြီး ကက်သလစ်ဘုရင်ခံများကို ပြတင်းပေါက်မှ ပစ်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၆၁၉ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ဘိုဟီးမီးယားလွှတ်တော်က ပရိုတက်စတင့်မဟာမိတ်အဖွဲ့ကို ဦးဆောင်သူ ဖရက်ဒရစ်အား ၎င်းတို့၏ ဧကရာဇ်အဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့ကြပြီး၊ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ဖာဒီနန်သည် သန့်ရှင်းသော ရောမအင်ပါယာ၏ ဧကရာဇ်အဖြစ် ရွေးကောက်ခံခဲ့ရသည်။ ဖရက်ဒရစ်က အင်ပါယာဧကရာဇ်ကို အာခံပြီး ဘိုဟီးမီးယားထီးနန်းကို လက်ခံလိုက်ခြင်းသည် နောက်ပိုင်းတွင် နှစ်သုံးဆယ်စစ်ပွဲ အဖြစ် ကူးစက်ကျယ်ပြန့်လာမည့် ရုန်းရင်းဆန်းခတ်မှုများ၏ အစပျိုးခြင်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကနဦးတွင် ဘိုဟီးမီးယားဒေသတွင်း၌သာ ကန့်သတ်ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဤပဋိပက္ခသည် ဥရောပစစ်ပွဲကြီးအဖြစ် ကျယ်ပြန့်လာခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် ပြည်သူတို့က ယင်းကို ကက်သလစ်နှင့် ပရိုတက်စတင့်တို့အကြား ပြတ်ပြတ်သားသား ကွဲပြားသွားသည့် ဥရောပတိုက်ကြီး၏ အားပြိုင်မှုကြီးတစ်ခုအဖြစ် လျင်မြန်စွာ ရှုမြင်လာကြသည်။ ၁၆၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဘုရင်ဖရက်ဒရစ်သည် ပရပ်ခ်မြို့အနီး၌ ဖြစ်ပွားသော အဖြူရောင်တောင်ကုန်း တိုက်ပွဲတွင် ရှုံးနိမ့်ခဲ့ပြီး ၎င်း၏ မျိုးရိုးလိုက်ပိုင်ဆိုင်သည့် ပလတ်တနိတ်နယ်မြေများကို စပိန်ပိုင်နယ်သာလန်မှ ရောက်ရှိလာသော ဟပ်စ်ဘတ်တပ်ဖွဲ့များက ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ဘုရင်ဂျိမ်းစ်သည် မင်းသားချားလ်စ်နှင့် ဖာဒီနန်၏တူမဖြစ်သူ စပိန်မင်းသမီး မာရီယာ အန်နာတို့ ထိမ်းမြားလက်ထပ်ရန် ကြိုးပမ်းနေခဲ့ပြီး စပိန်နှင့် အိမ်ထောင်ဖက်စပ်ခြင်းကို ဥရောပတွင် ငြိမ်းချမ်းရေးရရှိစေမည့် သံတမန်ရေးရာ နည်းလမ်းတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်လာခဲ့သည်။ စပိန်နိုင်ငံနှင့် ထိုသို့ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းခြင်းသည် ပြည်သူများအကြားတွင်ကော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ နန်းတွင်း၌ပါ လူကြိုက်နည်းလှသည်။ အင်္ဂလန်ပါလီမန်သည် စပိန်နှင့် ကက်သလစ်ဘာသာအပေါ် သိသိသာသာ ရန်လိုခဲ့ပြီး၊ ထို့ကြောင့် ၁၆၂၁ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က ပါလီမန်ကို ခေါ်ယူသောအခါ အမတ်များသည် ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး ဥပဒေများကို ပိုမိုတင်းကျပ်ရန်၊ စပိန်ကို ရေကြောင်းမှ စစ်ဆင်နွှဲရန်နှင့် ဝေလမင်းသားအတွက် ပရိုတက်စတင့်အမျိုးသမီးတစ်ဦးနှင့်သာ လက်ထပ်ရန် မျှော်လင့်ခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ တရားသူကြီးချုပ် ဖရန်စစ် ဘေကွန်သည် ခြစားမှုဖြင့် အထက်လွှတ်တော် တွင် စွပ်စွဲပြစ်တင်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ဤစွပ်စွဲပြစ်တင်မှုသည် ၁၄၅၉ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ဘုရင်၏ တရားဝင်ခွင့်ပြုချက် (ပုံစံဖြင့် ခွင့်ပြုချက်) မပါဘဲ ပထမဆုံးအကြိမ် ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤဖြစ်ရပ်သည် အရေးကြီးသော အစဉ်အလာတစ်ခု ဖြစ်သွားခဲ့ပြီး၊ အကြောင်းမှာ ထိုစွပ်စွဲပြစ်တင်မှု လုပ်ငန်းစဉ်ကို နောက်ပိုင်းတွင် ချားလ်စ်နှင့် ၎င်းအား ထောက်ခံသူများဖြစ်ကြသည့် ဘာကင်ဟမ်မြို့စား ဂျော့ခ်ျ ဗီလီယာစ် ၊ ဆရာတော်ကြီး ဝီလျံ လော့ဒ်) နှင့် စထရက်ဖို့ဒ်အမတ် သောမတ်စ် ဝဲန့်ဝေါ့တ် တို့ကို အရေးယူရာတွင် ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က အောက်လွှတ်တော်အနေဖြင့် ပြည်တွင်းရေးကိစ္စရပ်များကိုသာ သီးသန့်အာရုံစိုက်ရန် အတင်းအကျပ် ပြောဆိုခဲ့သော်လည်း၊ အမတ်များကမူ ၎င်းတို့တွင် လွှတ်တော်အတွင်း လွတ်လပ်စွာ ပြောဆိုခွင့်ရှိကြောင်း ကန့်ကွက်ခဲ့ကြပြီး စပိန်နှင့် စစ်ဖြစ်ပွားရန်နှင့် ဝေလမင်းသားအတွက် ပရိုတက်စတင့် မင်းသမီးတစ်ပါးကိုသာ တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ခမည်းတော်ကဲ့သို့ပင် ချားလ်စ်သည် မိမိ၏ထိမ်းမြားမှုကိစ္စကို အောက်လွှတ်တော်တွင် ဆွေးနွေးခြင်းသည် မသင့်လျော်သည့်အပြင် ခမည်းတော်၏ ဘုရင်အာဏာစက်ကို ချိုးဖောက်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆခဲ့သည်။ ၁၆၂၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အမတ်များ၏ ရိုင်းစိုင်းမှုနှင့် ခေါင်းမာမှုတို့အပေါ် ဒေါသထွက်ကာ ပါလီမန်ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အချစ်တော်ဖြစ်ပြီး မင်းသားအပေါ် သြဇာညောင်းသူ ဘာကင်ဟမ် နှင့် ချားလ်စ်တို့သည် ကာလရှည်ကြာ ကြန့်ကြာနေသည့် စပိန်နှင့် အိမ်ထောင်ဖက်စပ်ရေးကိစ္စကို သဘောတူညီမှုရရှိရန် ကြိုးပမ်းသည့်အနေဖြင့် ၁၆၂၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် လူသိမခံဘဲ လျှို့ဝှက်စွာ စပိန်သို့ သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။ ထိုခရီးစဉ်သည် အရှက်ရဖွယ် မအောင်မြင်မှုတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ စပိန်မင်းသမီးက ချားလ်စ်ကို ဘာသာမဲ့တစ်ဦးထက် မပိုဟု ယူဆခဲ့ပြီး စပိန်တို့ကလည်း အစပိုင်းတွင် လက်ထပ်ရန် အခြေအနေတစ်ရပ်အနေဖြင့် ၎င်းအား ကက်သလစ်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့က အင်္ဂလန်တွင် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များကို လွတ်လပ်ခွင့်ပေးရန်နှင့် အင်္ဂလန်၏ (ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး) ပြစ်ဒဏ်ခတ်ဥပဒေများကို ပယ်ဖျက်ပေးရန် ဇွတ်အတင်း တောင်းဆိုခဲ့ကြရာ၊ ယင်းကို ပါလီမန်က သဘောတူမည်မဟုတ်ကြောင်း ချားလ်စ် သိရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အင်္ဂလန်ဘက်က စာချုပ်ပါ အခြေအနေအားလုံးကို လိုက်နာခြင်း ရှိ၊ မရှိ သေချာစေရန် မင်္ဂလာဆောင်ပြီးနောက် တစ်နှစ်အထိ မင်းသမီးကို စပိန်၌ပင် ဆက်ထားမည်ဟု တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ဘာကင်ဟမ်နှင့် စပိန်ဝန်ကြီးချုပ် အိုလီဗာရက်စ်မြို့စား တို့အကြား တစ်ဦးချင်း ရန်ပွဲတစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့သောကြောင့် ချားလ်စ်သည် အဆုံးသတ်တွင် အချည်းနှီးဖြစ်သွားမည့် ထိုဆွေးနွေးပွဲများကို ကိုယ်တိုင် ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလတွင် ၎င်းသည် သတို့သမီးမပါဘဲ လန်ဒန်သို့ ပြန်ရောက်လာသောအခါ ပြည်သူများက အလွန်ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာနှင့် စိတ်သက်သာရာရစွာ ကြိုဆိုခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းနှင့် ဘာကင်ဟမ်တို့သည် စစ်တိုက်ရန် ဝန်လေးနေသော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်အား စပိန်ကို စစ်ကြေညာရန် ဖိအားပေးခဲ့ကြသည်။ ပရိုတက်စတင့် အကြံပေးများ၏ တိုက်တွန်းမှုကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စစ်စရိတ်အတွက် အထောက်အပံ့ကြေး တောင်းခံရန် ၁၆၂၄ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလန်ပါလီမန်ကို ခေါ်ယူခဲ့သည်။ ချားလ်စ်နှင့် ဘာကင်ဟမ်တို့သည် စစ်စရိတ်ကြီးမားမှုကို အကြောင်းပြကာ စစ်ဖြစ်ပွားခြင်းကို ဆန့်ကျင်ခဲ့သည့် ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး မစ်ဒယ်ဆက်စ်အမတ် လိုင်ယွန်နယ် ခရန်းဖီးလ်ဒ် အား စွပ်စွဲပြစ်တင်မှုကို ထောက်ခံခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းသည်လည်း ဘေကွန်ကဲ့သို့ပင် လျင်မြန်စွာ ရာထူးမှ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က ဘာကင်ဟမ်အား "မင်းဟာ လူမိုက်ပဲ" ဟု ပြောဆိုခဲ့ပြီး၊ ချားလ်စ်ကိုလည်း ပါလီမန်၏ လက်နက်တစ်ခုအဖြစ် စွပ်စွဲပြစ်တင်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းခဲ့မှုအတွက် နောင်တွင် နောင်တရလိမ့်မည်ဟု ကြိုတင်သတိပေးခဲ့သည်။ အန့်စ် ဗွန် မန်းစ်ဖဲလ်ဒ် ဦးဆောင်သော ရန်ပုံငွေ မလုံလောက်သည့် ယာယီစစ်တပ်တစ်ခုသည် ပလတ်တနိတ်နယ်ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် ထွက်ခွာခဲ့သော်လည်း ရိက္ခာထောက်ပံ့မှု အလွန်ညံ့ဖျင်းသဖြင့် ဒတ်ခ်ျကမ်းရိုးတန်းထက် ကျော်လွန်၍ပင် ရှေ့မတိုးနိုင်ခဲ့ချေ။ ၁၆၂၄ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ကျန်းမာရေး ပိုမိုဆိုးရွားလာသည့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပါလီမန်ကို ထိန်းချုပ်ရန် ခက်ခဲလာခဲ့သည်။ ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် ၎င်းကွယ်လွန်ချိန်၌ ချားလ်စ်နှင့် ဘာကင်ဟမ်တို့သည် တိုင်းပြည်ကို လက်တွေ့ (de facto) ထိန်းချုပ်ထားပြီး ဖြစ်သည်။ == '''နန်းစံကာလအစောပိုင်း''' == စပိန်နှင့် အိမ်ထောင်ဖက်စပ်ရေး ပျက်ပြားသွားပြီးနောက် ချားလ်စ်နှင့် ဘာကင်ဟမ်တို့သည် ပြင်သစ်နိုင်ငံဘက်သို့ အာရုံပြောင်းခဲ့ကြသည်။ ၁၆၂၅ ခုနှစ် မေလ ၁ ရက်နေ့တွင် ချားလ်စ်သည် အသက် ၁၅ နှစ်အရွယ်ရှိ ပြင်သစ်မင်းသမီး ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာနှင့် ပါရီမြို့ နိုတာဒမ် ဘုရားကျောင်းကြီး ၏ တံခါးဝရှေ့၌ ကိုယ်စားလှယ်ဖြင့် ထိမ်းမြားမင်္ဂလာပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် စပိန်သို့သွားရာ လမ်းခရီးတွင် မင်းသမီးကို ပါရီမြို့၌ မြင်တွေ့ခဲ့ဖူးခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့နှစ်ဦးသည် ၁၆၂၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၃ ရက်နေ့တွင် ကန်တာဘာရီမြို့၌ ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ပထမဆုံးအကြိမ် ဆုံတွေ့ခဲ့ကြသည်။ ကန့်ကွက်မှုမှန်သမျှကို ကြိုတင်ကာကွယ်ရန်အတွက် ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏ပထမဆုံး ပါလီမန်အစည်းအဝေး ဖွင့်လှစ်မည့်ရက်ကို မင်္ဂလာဦးည ပြီးဆုံးသည့်အချိန်အထိ ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့သည်။ အောက်လွှတ်တော်အမတ် အများအပြားက ၎င်းအနေဖြင့် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်တစ်ဦးနှင့် လက်ထပ်ခြင်းကို ကန့်ကွက်ခဲ့ကြသည်။ အကြောင်းမှာ ဘုရင်သည် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များအပေါ် ကန့်သတ်ချက်များကို ရုပ်သိမ်းပေးပြီး ပြုပြင်ပြောင်းလဲထားသော အင်္ဂလန်အသင်းတော်၏ တရားဝင်ရပ်တည်မှုကို ထိခိုက်စေမည်ကို စိုးရိမ်ခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချားလ်စ်က ပါလီမန်သို့ ဘာသာရေးကန့်သတ်ချက်များကို လျှော့ချမည်မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သော်လည်း၊ ၎င်း၏ခဲအိုဖြစ်သူ ပြင်သစ်ဘုရင် လူဝီ (၁၃) နှင့် ချုပ်ဆိုခဲ့သည့် လျှို့ဝှက်မင်္ဂလာဆောင်စာချုပ်တွင်မူ ထိုသို့လျှော့ချပေးမည်ဟု အတိအလင်း ကတိပြုခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ထိုစာချုပ်အရ ပြင်သစ်တို့ထံ အင်္ဂလန်စစ်သင်္ဘော ခုနစ်စင်း ငှားရမ်းပေးခဲ့ပြီး ယင်းသင်္ဘောများကို ၁၆၂၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် လာရိုရှဲလ် ဒေသရှိ ပရိုတက်စတင့် ဟျူးဂတ်နိုးများ ကို နှိမ်နင်းရာတွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၁၆၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ ရက်နေ့တွင် ဝက်စ်မင်စတာဘုရားရှိခိုးကျောင်း ၌ ချားလ်စ်၏ ဘိသိက်ခံပွဲကို ကျင်းပခဲ့သော်လည်း ၎င်း၏ မိဖုရားမှာမူ ပရိုတက်စတင့် ဘာသာရေးအခမ်းအနားတွင် ပါဝင်ရန် ငြင်းဆန်ခဲ့သဖြင့် ၎င်း၏ဘေး၌ ရှိမနေခဲ့ပေ။ ချားလ်စ်သည် ပရူရီတန်များအကြား နာမည်ပျက်နေသည့် အငြင်းပွားဖွယ်ရာ ကာဗင်ဝါဒဆန့်ကျင်ရေး သာသနာပြုဆရာ ရစ်ချက် မွန်တာဂူ) ကို ထောက်ခံခဲ့ခြင်းကြောင့် ၎င်း၏ ဘာသာရေးမူဝါဒများအပေါ် မယုံကြည်မှုများ ပိုမိုတိုးပွားလာခဲ့သည်။ မွန်တာဂူသည် ကက်သလစ်ဘာသာရေးစာစောင်ကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ''A New Gag for an Old Goose (၁၆၂၄)'' အမည်ရှိ ၎င်း၏စာစောင်တွင် ဘုရားသခင်က ကယ်တင်ခြင်းနှင့် ပျက်စီးခြင်းကို ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားသည်ဟူသော ကာဗင်ဝါဒ၏ ကံကြမ္မာကြိုတင်ပြဋ္ဌာန်းမှုအယူအဆ ကို ဆန့်ကျင်ငြင်းခုံခဲ့သည်။ အာမေးနီးယန်း ဟု လူသိများသော ကာဗင်ဝါဒဆန့်ကျင်ရေးသမားများသည် လူသားတို့အနေဖြင့် မိမိတို့၏ လွတ်လပ်သောဆန္ဒကို အသုံးပြု၍ ကယ်တင်ခြင်းကို လက်ခံနိုင် သို့မဟုတ် ငြင်းပယ်နိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ အာမေးနီးယန်းဘာသာရေးပညာရှင်များသည် ချားလ်စ်ကြံစည်ခဲ့သော စပိန်နှင့် အိမ်ထောင်ဖက်စပ်ရေးကို ထောက်ခံခဲ့သည့် အနည်းငယ်သော အစုအဖွဲ့ထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ကွယ်လွန်ပြီး ချားလ်စ်နန်းတက်ပြီး သိပ်မကြာမီ ၁၆၂၅ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် မွန်တာဂူသည် ''Appello Caesarem'' အမည်ရှိ အခြားစာစောင်တစ်ခုကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ မွန်တာဂူအား ပါလီမန်ရှိ ပရူရီတန်အမတ်များ၏ ပြစ်တင်ဝေဖန်မှုမှ ကာကွယ်ရန်အတွက် ချားလ်စ်သည် ၎င်းအား တော်ဝင်ဓမ္မဆရာအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ရာ၊ ချားလ်စ်သည် ကက်သလစ်ဘာသာ ပြန်လည်ဦးမော့လာစေရန် လျှို့ဝှက်ကြိုးပမ်းမှုအဖြစ် အာမေးနီးယန်းဝါဒကို မျက်နှာသာပေးနေသည်ဟူသော ပရူရီတန်အများစု၏ သံသယကို ပိုမိုကြီးထွားစေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်ပါလီမန်သည် ဥရောပတိုက်ကုန်းတွင်းပိုင်း စစ်ပွဲတွင် တိုက်ရိုက်ပါဝင်ပတ်သက်မည့်အစား ကမ္ဘာသစ် (အမေရိကတိုက်) ရှိ စပိန်ကိုလိုနီများကို ကုန်ကျစရိတ်သက်သာသော ရေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုမျိုး ပြုလုပ်ရန် ပိုမိုနှစ်သက်ကြပြီး၊ စပိန်တို့၏ ရတနာတင်သင်္ဘောအုပ်စုများကို ဖမ်းဆီးရမိရန် မျှော်လင့်ခဲ့ကြသည်။ ပါလီမန်သည် အထောက်အပံ့ကြေး ပေါင် ၁၄၀,၀၀၀ ပေးရန် မဲခွဲဆုံးဖြတ်ခဲ့သော်လည်း ယင်းပမာဏမှာ ချားလ်စ်၏ စစ်အစီအစဉ်များအတွက် မလုံလောက်ပေ။ ထို့ပြင် အောက်လွှတ်တော်သည် ဘုရင်၏ တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန် (သွင်းကုန်ထုတ်ကုန် အကောက်ခွန်နှစ်မျိုး) ကောက်ခံခွင့် အာဏာကို တစ်နှစ်သာ ကန့်သတ်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။ အမှန်စင်စစ် ဟင်နရီ (၆) လက်ထက်ကတည်းက ယခင်ဧကရာဇ်များသည် ထိုအခွင့်အရေးကို တစ်သက်တာလုံးအတွက် ရရှိခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။ ဤနည်းဖြင့် ပါလီမန်သည် အကောက်ခွန်ဝင်ငွေကို အလုံးစုံပြန်လည်သုံးသပ်ပြီးမှသာ အခွန်နှုန်းထားများကို အတည်ပြုရန် ရွှေ့ဆိုင်းထားနိုင်သည်။ ထိုဥပဒေကြမ်းသည် အထက်လွှတ်တော်တွင် ပထမအကြိမ် ဖတ်ကြားပြီးနောက် ရှေ့မတိုးနိုင်ခဲ့ပေ။ တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်ကောက်ခံရန် ပါလီမန်ဥပဒေ မရရှိခဲ့သော်လည်း ချားလ်စ်သည် ထိုအကောက်ခွန်များကို ဆက်လက်ကောက်ခံခဲ့သည်။ ဘာကင်ဟမ်၏ ဦးဆောင်မှုအောက်တွင် စပိန်ကို ရေကြောင်းမှ သွားရောက်တိုက်ခိုက်သည့် စစ်ဆင်ရေးမှာ စနစ်တကျပြင်ဆင်မှုမရှိဘဲ အကောင်အထည်ဖော်မှု ညံ့ဖျင်းခဲ့သဖြင့် အခြေအနေ အလွန်ဆိုးရွားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် အောက်လွှတ်တော်သည် မြို့စားကြီးအား ရာထူးမှစွပ်စွဲပြစ်တင်ရန် လုပ်ငန်းစဉ်များကို စတင်ခဲ့သည်။ ၁၆၂၆ ခုနှစ် မေလတွင် ချားလ်စ်သည် ဘာကင်ဟမ်ကို ထောက်ခံကြောင်း ပြသသည့်အနေဖြင့် ၎င်းအား ကိန်းဘရစ်ချ်တက္ကသိုလ်၏ အဓိပတိအဖြစ် အမည်စာရင်းတင်သွင်းခဲ့ပြီး၊ ဘာကင်ဟမ်အား ဆန့်ကျင်ပြောဆိုခဲ့သည့် အမတ်နှစ်ဦးဖြစ်သော ဒတ်ဒ်လေ ဒစ်ဂျက်စ် နှင့် ဆာ ဂျွန် အီလီယော့တို့ကို လွှတ်တော်တံခါးဝတွင် ဖမ်းဆီးစေခဲ့သည်။ အောက်လွှတ်တော်သည် ၎င်းတို့၏ အမတ်နှစ်ဦး အကျဉ်းချခံရမှုအပေါ် အလွန်အမင်းဒေါသထွက်ခဲ့ကြပြီး၊ တစ်ပတ်ခန့် ထိန်းသိမ်းခံရပြီးနောက် နှစ်ဦးစလုံး ပြန်လည်လွတ်မြောက်လာခဲ့သည်။ ၁၆၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် အောက်လွှတ်တော်သည် ဘာကင်ဟမ်ကို တိုက်ရိုက်တိုက်ခိုက်သည့် ကန့်ကွက်လွှာတစ်ရပ်ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး၊ "ဒီဩဇာကြီးမားတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်ကို နိုင်ငံတော်ရဲ့ အရေးကြီးတဲ့ ကိစ္စရပ်တွေမှာ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းကနေ မဖယ်ရှားသရွေ့ ကျွန်တော်မျိုးတို့အနေနဲ့ အောင်မြင်မှုရဖို့ မျှော်လင့်ချက်မရှိပါကြောင်း၊ တိုင်းပြည်အတွက် ပေးအပ်ခဲ့တဲ့ သို့မဟုတ် ပေးအပ်နိုင်မယ့် ငွေကြေးမှန်သမျှဟာလည်း ၎င်းရဲ့လွဲမှားစွာအသုံးချမှုကြောင့် တိုင်းပြည်ရဲ့ အကျိုးစီးပွားကို ထိခိုက်နစ်နာစေတဲ့ဘက်ကိုသာ ဦးတည်သွားမှာကို စိုးရိမ်ရပါကြောင်း၊ ယခင်ကနှင့် မကြာသေးမီက ပေးအပ်ခဲ့သည့် များပြားလှသော ထောက်ပံ့မှုများကြောင့် စိတ်မချမ်းမြေ့ဖွယ် အတွေ့အကြုံများကို တွေ့ကြုံခဲ့ရပြီးဖြစ်ပါကြောင်း မိတ္တူတော်ဦးတင်အပ်ပါသည်" ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ ထိုသို့ ကန့်ကွက်မှုများရှိလင့်ကစား ချားလ်စ်သည် မိမိ၏ မိတ်ဆွေကို ရာထူးမှထုတ်ပယ်ရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီး ပါလီမန်ကိုသာ ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ထိုအတောအတွင်း ချားလ်စ်နှင့် ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာတို့အကြား ပြည်တွင်းရေး အိမ်ထောင်ရေးရန်ပွဲများသည် ၎င်းတို့၏ အိမ်ထောင်ရေးအစောပိုင်းနှစ်များကို ပျက်စီးစေခဲ့သည်။ ၎င်းမင်းသမီး၏ မင်္ဂလာလက်ဖွဲ့ပိုင်ဆိုင်ခွင့်၊ ၎င်း၏ အိမ်တော်ထိန်းများ ခန့်အပ်မှုနှင့် ၎င်း၏ ဘာသာရေးဝတ်ပြုမှုတို့အပေါ် အငြင်းပွားမှုများသည် ၁၆၂၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ဘုရင်က မင်းသမီး၏ ပြင်သစ်အခြွေအရံအများစုကို တိုင်းပြည်မှ နှင်ထုတ်လိုက်သည်အထိ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာနှင့် လက်ထပ်ရန် အခြေအနေတစ်ရပ်အနေဖြင့် ပြင်သစ်တို့ထံ အင်္ဂလန်သင်္ဘောများ ထောက်ပံ့ပေးရန် သဘောတူညီခဲ့သော်လည်း၊ ၁၆၂၇ ခုနှစ်တွင် ချားလ်စ်သည် လာရိုရှဲလ်ရှိ ဟျူးဂတ်နိုးများကို ကာကွယ်ရန်အတွက် ပြင်သစ်ကမ်းရိုးတန်းကို စစ်ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ဘာကင်ဟမ် ဦးဆောင်သော ထိုစစ်ဆင်ရေးသည်လည်း နောက်ဆုံးတွင် မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ ဘာကင်ဟမ်အနေဖြင့် ဟျူးဂတ်နိုးများကို မကာကွယ်နိုင်ခဲ့ခြင်းနှင့် စိန့်မာတင်ဒီရေးစ် မှ ဆုတ်ခွာခဲ့ရခြင်းတို့သည် ပြင်သစ်ဘုရင် လူဝီ (၁၃) က လာရိုရှဲလ်ကို ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ရန် တွန်းအားပေးသကဲ့သို့ဖြစ်စေခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် ပြည်သူတို့က မြို့စားကြီးအပေါ် မုန်းတီးမှုကို ပိုမိုကြီးထွားစေခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ပါလီမန်၏ သဘောတူညီချက်မပါဘဲ ကောက်ခံသော အခွန်တစ်မျိုးဖြစ်သည့် "အတင်းအကျပ် ချေးငွေ" ဖြင့် စစ်စရိတ်ရှာရန် ကြိုးပမ်းခြင်းဖြင့် နောက်ထပ် မငြိမ်မသက်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ၁၆၂၇ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ဘုရင့်တရားရုံးရှိ စံပြအမှုတစ်ခုဖြစ်သော "Five Knights' Case" တွင် ဘုရင်သည် အတင်းအကျပ်ချေးငွေ ပေးဆောင်ရန် ငြင်းဆန်သူများကို တရားစီရင်ခြင်းမရှိဘဲ အကျဉ်းချပိုင်ခွင့်ရှိသည့် အထူးအခွင့်အာဏာ ရှိကြောင်း ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ ၁၆၂၈ ခုနှစ် မတ်လတွင် ပါလီမန်ကို ထပ်မံခေါ်ယူခဲ့ပြီး၊ မေလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် အခွင့်အရေးတောင်းဆိုလွှာ ကို အတည်ပြုခဲ့ကာ ချားလ်စ်အနေဖြင့် ပါလီမန်၏ သဘောတူညီချက်မပါဘဲ အခွန်မကောက်ခံရန်၊ အရပ်သားများအပေါ် စစ်အုပ်ချုပ်ရေး မပြဋ္ဌာန်းရန်၊ တရားဥပဒေလုပ်ထုံးလုပ်နည်းမပါဘဲ အကျဉ်းမချရန်နှင့် စစ်တပ်များကို အရပ်သားများ၏ နေအိမ်များတွင် နေရာမချရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ဇွန်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ထိုတောင်းဆိုလွှာကို သဘောတူလက်ခံခဲ့သော်လည်း၊ ထိုလကုန်တွင် ပါလီမန်ကို ရွှေ့ဆိုင်းလိုက်ပြီး ပါလီမန်၏ ခွင့်ပြုချက်မပါဘဲ အကောက်ခွန်များ ကောက်ခံပိုင်ခွင့်ရှိကြောင်း ၎င်း၏အခွင့်အာဏာကို ပြန်လည်အတည်ပြုခဲ့သည်။ ၁၆၂၈ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ဘာကင်ဟမ်သည် လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ချားလ်စ်သည် အလွန်အမင်း စိတ်ထိခိုက်ခဲ့ရသည်။ ကလဲရင်ဒန်အမတ် အက်ဒဝပ် ဟိုက်ဒ် ၏ ပြောကြားချက်အရ ဘုရင်သည် "၎င်း၏ ကုတင်ပေါ်သို့ ပစ်လှဲချကာ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ငိုကြွေးမြည်တမ်းခဲ့ပြီး မျက်ရည်များစွာ စီးကျခဲ့သည်" ဟု ဆိုသည်။ ၎င်းသည် ၎င်း၏ အခန်းထဲတွင် နှစ်ရက်တိုင်တိုင် ဝမ်းနည်းပူဆွေးနေခဲ့သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် ပြည်သူများကမူ ဘာကင်ဟမ် ကွယ်လွန်မှုအပေါ် ဝမ်းမြောက်ခဲ့ကြရာ၊ ယင်းက နန်းတွင်းနှင့် ပြည်သူကြား၊ ဘုရင်နှင့် အောက်လွှတ်တော်ကြားရှိ ကွာဟချက်ကို ပိုမိုထင်ရှားစေခဲ့သည်။ ဘာကင်ဟမ် ကွယ်လွန်သွားခြင်းသည် စပိန်နှင့် စစ်ပွဲကို ထိရောက်စွာ အဆုံးသတ်စေခဲ့ပြီး ၎င်း၏ ဦးဆောင်မှုဆိုင်ရာ ပြဿနာကို ဖယ်ရှားနိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ ချားလ်စ်နှင့် ပါလီမန်အကြား ပဋိပက္ခများကိုမူ အဆုံးမသတ်နိုင်ခဲ့ပေ။ သို့သော်လည်း ထိုဖြစ်ရပ်သည် ချားလ်စ်နှင့် ၎င်း၏ မိဖုရားအကြား ဆက်ဆံရေး တိုးတက်ကောင်းမွန်လာမှုနှင့် တိုက်ဆိုင်နေခဲ့ပြီး၊ ၁၆၂၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ၎င်းတို့၏ ယခင်ရန်ပွဲဟောင်းများ အဆုံးသတ်သွားခဲ့သည်။ ချားလ်စ်၏ သံယောဇဉ်တွယ်မှုများသည် ဘာကင်ဟမ်ထံမှ ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာထံသို့ ပြောင်းရွှေ့သွားခြင်းလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ မိဖုရားတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် ကိုယ်ဝန်ရှိလာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့အကြား သံယောဇဉ် ပိုမိုခိုင်မြဲလာခဲ့သည်။ ၎င်းတို့နှစ်ဦးစလုံးသည် သီလနှင့် ပြည့်စုံသော မိသားစုဘဝ၏ စံပြပုံရိပ်ကို ဆောင်ကြဉ်းနိုင်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ နန်းတွင်းသည်လည်း စနစ်တကျရှိမှုနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရား ကောင်းမွန်မှုတို့၏ စံပြတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == '''တစ်ပါးတည်း အုပ်ချုပ်ခဲ့သည့်ကာလ''' == === '''ပါလီမန်ကို ရွှေ့ဆိုင်းခြင်း''' === ၁၆၂၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ချားလ်စ်သည် ၁၆၂၈ ခုနှစ် ဇွန်လကတည်းက ရွှေ့ဆိုင်းထားခဲ့သော အင်္ဂလန်ပါလီမန်၏ ဒုတိယအကြိမ်မြောက် အစည်းအဝေးကို တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်ကိစ္စအပေါ် သင့်တင့်မျှတသော မိန့်ခွန်းတစ်စောင်ဖြင့် ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။ သို့သော် အောက်လွှတ်တော်အမတ်များသည် တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်ကို မပေးဆောင်သဖြင့် ၎င်း၏ကုန်ပစ္စည်းများ သိမ်းဆည်းခံခဲ့ရသည့် ပါလီမန်အမတ် ဂျွန် ရိုးလ် ) ၏ ဖြစ်ရပ်ကို ထောက်ပြကာ ချားလ်စ်၏ မူဝါဒများကို ဆန့်ကျင်ကန့်ကွက်ကြောင်း အသံထွက်လာကြသည်။ အမတ်အများအပြားက ဤသို့ အခွန်အတင်းအကျပ် ကောက်ခံခြင်းသည် အခွင့်အရေးတောင်းဆိုလွှာ ကို ချိုးဖောက်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ရှုမြင်ကြသည်။ မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် ချားလ်စ်က ပါလီမန်အစည်းအဝေးကို ရွှေ့ဆိုင်းရန် အမိန့်ပေးသောအခါ၊ အမတ်များသည် လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ဆာ ဂျွန် ဖင့်ခ် ကို ၎င်း၏ထိုင်ခုံတွင် အတင်းဖိသိပ်ထားကာ ကက်သလစ်ဘာသာ၊ အာမေးနီးယန်းဝါဒ၊ တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်တို့ကို ဆန့်ကျင်သည့် ဆုံးဖြတ်ချက်များကို လွှတ်တော်အတွင်း ဖတ်ကြားအတည်ပြုနိုင်သည်အထိ အစည်းအဝေးအချိန်ကို ဆွဲဆန့်ခဲ့ကြသည်။ ဤလုပ်ရပ်မှာ ချားလ်စ်အတွက် လုံးဝသည်းခံနိုင်စရာမရှိသဖြင့် ၎င်းသည် ပါလီမန်ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်ပြီး ဆာ ဂျွန် အီလီယော့ အပါအဝင် ပါလီမန်ခေါင်းဆောင် ကိုးဦးကို ယင်းကိစ္စနှင့် ပတ်သက်၍ အကျဉ်းချခဲ့သည်။ ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ထိုသူများကို သမိုင်းဝင်အာဇာနည်များ ဖြစ်သွားစေခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုကို လူထုက ပိုမိုထောက်ခံလာစေခဲ့သည်။ ဘုရင်တစ်ဦးတည်း အုပ်ချုပ်ရေးကို ဆက်လုပ်ရန်အတွက် ငြိမ်းချမ်းရေးရယူရန် လိုအပ်လာသည်။ ရှေ့လျှောက်တွင် ဥရောပစစ်ပွဲအတွက် ပါလီမန်ထံမှ ရန်ပုံငွေတောင်းခံရန် နည်းလမ်းမရှိတော့ခြင်း၊ ဘာကင်ဟမ်၏ အကူအညီလည်း မရှိတော့ခြင်းတို့ကြောင့် ချားလ်စ်သည် ပြင်သစ်၊ စပိန်နိုင်ငံတို့နှင့် ငြိမ်းချမ်းရေး ရယူလိုက်သည်။ ထို့နောက်ပိုင်း ချားလ်စ်သည် ပါလီမန်မခေါ်ဘဲ အင်္ဂလန်နိုင်ငံကို ၁၁ နှစ်တိုင်တိုင် တစ်ဦးတည်း အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး ယင်းကာလကို '''"ဘုရင်တစ်ဦးတည်း အုပ်ချုပ်ခဲ့သည့်ကာလ" )''' သို့မဟုတ် '''"၁၁ နှစ်တာ အာဏာရှင်စနစ်"''' ဟု လူသိများသည်။ ပါလီမန်မပါဘဲ အုပ်ချုပ်ခြင်းသည် ထိုခေတ်အခါက ထူးခြားသောကိစ္စမဟုတ်ဘဲ ယခင်အစဉ်အလာ အထောက်အထားများလည်း ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် ပါလီမန်တစ်ခုတည်းသာ ဥပဒေအကြောင်းအရ အခွန်တိုးကောက်နိုင်ခွင့်ရှိသဖြင့် ပါလီမန်မရှိဘဲ တော်ဝင်ဘဏ္ဍာတိုက်အတွက် ရန်ပုံငွေရှာဖွေရန် ချားလ်စ်၏ အရည်အချင်းမှာ ၎င်း၏ အစဉ်အလာပိုင်ခွင့်များနှင့် အထူးအခွင့်အာဏာများပေါ်တွင်သာ ကန့်သတ်ထားသကဲ့သို့ ဖြစ်နေခဲ့သည်။ === '''ဘဏ္ဍာရေး''' === အဲလိဇဘက် (၁) နှင့် ဂျိမ်းစ် (၁) တို့၏ နန်းစံကာလများအတွင်းကတည်းက ကြီးမားသော ဘဏ္ဍာရေးလိုငွေပြမှုများ ဖြစ်ပေါ်နေခဲ့သည်။ စပိန်နှင့် ပြင်သစ်တို့ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် ဘာကင်ဟမ်၏ ရေတိုစစ်ဆင်ရေးများ ရှိခဲ့သော်လည်း ချားလ်စ်တွင် ပြည်ပစစ်ပွဲများ ဆင်နွှဲရန် ဘဏ္ဍာရေးအင်အား မရှိသလောက်ဖြစ်နေခဲ့သည်။ ၎င်း၏ နန်းစံတစ်လျှောက်လုံးတွင် ကာကွယ်ရေးအတွက် စေတနာ့ဝန်ထမ်းတပ်ဖွဲ့များကိုသာ အဓိကအားကိုးခဲ့ရပြီး၊ ၎င်း၏ အစ်မဖြစ်သူ အဲလိဇဘက်ကို ကူညီရန်နှင့် ပလတ်တနိတ်နယ်မြေ ပြန်လည်ရရှိရေး ဟူသော ပြည်ပမူဝါဒရည်မှန်းချက်အတွက် သံတမန်ရေးရာ ကြိုးပမ်းမှုများကိုသာ အားပြုခဲ့ရသည်။ ထိုစဉ်က အင်္ဂလန်သည် တရားဝင်ကုန်စည်ခွန် နှင့် ပုံမှန်တိုက်ရိုက်အခွန် ကောက်ခံခြင်းမရှိသဖြင့် ဥရောပတွင် အခွန်အနည်းဆုံးကောက်ခံသော နိုင်ငံဖြစ်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ ပါလီမန်ကို ပြန်မခေါ်ဘဲ ဝင်ငွေရှာရန်အတွက် ချားလ်စ်သည် ရာစုနှစ်တစ်ခုကျော်ကြာ ဆိုင်းငံ့ထားပြီး လူမေ့လုနီးပါးဖြစ်နေသည့် '''"သူရဲကောင်းဘွဲ့ အတင်းအကျပ်ပေးဆောင်စေသည့်ဥပဒေ"''' ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းခဲ့သည်။ ယင်းဥပဒေအရ မြေယာမှ တစ်နှစ်လျှင် ပေါင် ၄၀ သို့မဟုတ် ထိုထက်ပို၍ ဝင်ငွေရရှိသူ မည်သူမဆို ဘုရင့်ဘိသိက်ခံပွဲသို့ လာရောက်ပြီး သူရဲကောင်းဘွဲ့ခံယူရမည် ဖြစ်သည်။ ဤဥပဒေဟောင်းကို အသုံးချ၍ ချားလ်စ်သည် ၁၆၂၆ ခုနှစ် ၎င်း၏ ဘိသိက်ခံပွဲသို့ တက်ရောက်ရန် ပျက်ကွက်ခဲ့သူများကို ဒဏ်ငွေရိုက်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ် ကောက်ခံခဲ့သည့် အဓိကအခွန်မှာ '''"သင်္ဘောအခွန်"''' ဟုခေါ်သော ပဒေသရာဇ်အခွန်တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ ယင်းသည် တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်တို့ထက်ပင် ပိုမိုလူကြိုက်နည်းခဲ့သလို ပိုမို၍လည်း ဝင်ငွေရရှိခဲ့သည်။ ယခင်က သင်္ဘောအခွန်ကို စစ်မက်ဖြစ်ပွားချိန်နှင့် ကမ်းရိုးတန်းဒေသများတွင်သာ ကောက်ခံခွင့်ပြုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ငြိမ်းချမ်းရေးကာလတွင်လည်း ကာကွယ်ရေးအတွက် တာဝန်ရှိသဖြင့် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ဤအခွန်ကို ကောက်ခံရန် ဥပဒေကြောင်းအရ ပိတ်ပင်တားဆီးမှု မရှိကြောင်း ချားလ်စ်က ငြင်းခုံခဲ့သည်။ ရေတပ်ဘဏ္ဍာတိုက်သို့ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းရသည့် သင်္ဘောအခွန်သည် ၁၆၃၄ မှ ၁၆၃၈ ခုနှစ်အကြား တစ်နှစ်လျှင် ပေါင် ၁၅၀,၀၀၀ မှ ပေါင် ၂၀၀,၀၀၀ အထိ ရရှိခဲ့ပြီး၊ ထိုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ဝင်ငွေပြန်လည်ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ သင်္ဘောအခွန်အပေါ် ဆန့်ကျင်မှုများ တဖြည်းဖြည်း ကြီးထွားလာသော်လည်း အင်္ဂလန်၏ အယူခံတရားသူကြီး ၁၂ ဦးက အချို့သော တရားသူကြီးများတွင် သံသယစိတ်ရှိနေလင့်ကစား ဤအခွန်သည် ဘုရင်၏ အထူးအခွင့်အာဏာအတွင်းတွင်သာ ရှိကြောင်း ဆုံးဖြတ်ပေးခဲ့သည်။ ၁၆၃၇-၃၈ ခုနှစ်တွင် အခွန်မဆောင်သဖြင့် ဂျွန် ဟမ်းဒန် အား တရားစွဲဆိုမှုသည် လူထုကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုအတွက် စင်မြင့်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ တရားသူကြီးများကလည်း ဟမ်းဒန်အား ၇ မဲ - ၅ မဲ ဟူသော ကပ်သီးကပ်သတ်မဲအဖြေဖြင့်သာ အမှုရှုံးစေခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ချားလ်စ်သည် ကုန်သွယ်မှု လက်ဝါးကြီးအုပ်ခွင့်များကို ပေးအပ်ခြင်းဖြင့်လည်း ငွေရှာခဲ့သည်။ အမှန်စင်စစ် ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းကို တားမြစ်သည့် ဥပဒေရှိသော်လည်း ဤနည်းလမ်းဖြင့် ၁၆၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ နှောင်းပိုင်းတွင် တစ်နှစ်လျှင် ခန့်မှန်းခြေ ပေါင် ၁၀၀,၀၀၀ အထိ ရရှိခဲ့သည်။ ထိုသို့ လက်ဝါးကြီးအုပ်ခွင့်ပေးခဲ့ရာတွင် ဆပ်ပြာလုပ်ငန်းလည်း ပါဝင်ပြီး ယင်းကို ကက်သလစ်အချို့က နောက်ကွယ်က ပံ့ပိုးထားသောကြောင့် '''"ကက်သလစ်ဆပ်ပြာ"''' ဟု ကဲ့ရဲ့ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ချားလ်စ်သည် စကော့တလန်မှ ဆင်းသက်လာသော မှူးမတ်များထံမှလည်း ပေါင်နှံပစ္စည်းပြန်လည်သိမ်းဆည်းခွင့်ဥပဒေ ၁၆၂၅ (Act of Revocation - 1625) ကို အသုံးပြုကာ ရန်ပုံငွေရှာခဲ့ရာ များစွာ အချင်းများခဲ့ကြရသည်။ ယင်းဥပဒေအရ ၁၅၄၀ ခုနှစ်ကတည်းက မှူးမတ်များကို ပေးအပ်ခဲ့သည့် တော်ဝင် သို့မဟုတ် အသင်းတော်ပိုင် မြေယာလက်ဆောင်အားလုံးကို ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းလိုက်ပြီး၊ ဆက်လက်ပိုင်ဆိုင်လိုပါက တစ်နှစ်လျှင် မြေငှားခ ပေးဆောင်ရမည် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဝင်ငွေအများဆုံးရရှိစေရန် မြေယာများကို အသုံးချခြင်းနှင့် နယ်နိမိတ်ကျော်လွန်ကျူးကျော်သူများကို ဒဏ်ရိုက်ခြင်းတို့ ပြုလုပ်ရန် အင်္ဂလန်ရှိ တော်ဝင်သစ်တောများ၏ နယ်နိမိတ်များကို ရှေးဟောင်းအတိုင်း ပြန်လည်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ဤအစီအစဉ်၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ သစ်တောများကို ဖျက်သိမ်းပြီး စားကျက်မြေနှင့် စိုက်ပျိုးရေးမြေအဖြစ် ပြောင်းလဲရောင်းချရန် ဖြစ်သည်၊ သို့မဟုတ် Forest of Dean သစ်တောကဲ့သို့ သံသတ္တုလုပ်ငန်းအတွက် အကောင်အထည်ဖော်ရန် ဖြစ်သည်။ သစ်တောများ ဖျက်သိမ်းခြင်းကြောင့် Western Rising ဟု လူသိများသော အဓိကရုဏ်းများနှင့် မငြိမ်မသက်မှုများ မကြာခဏ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤမငြိမ်မသက်မှုများ ဖြစ်ပွားနေသည့် နောက်ခံသမိုင်းကြောင်းနှင့်အတူ ချားလ်စ်သည် ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် နှစ်လယ်ပိုင်းတွင် ဒေဝါလီခံရမည့်အခြေအနေနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ မိမိတို့၏ နစ်နာချက်များကိုသာ အာရုံစိုက်နေကြသော လန်ဒန်စီးပွားရေးဇုန် နှင့် ပြည်ပအင်အားကြီးနိုင်ငံများသည် ဘုရင်အား ချေးငွေထုတ်ပေးရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ အကျပ်အတည်းဆိုက်နေစဉ်အတွင်း ဇူလိုင်လတွင် ချားလ်စ်သည် လန်ဒန်ရဲတိုက်ရှိ ဒင်္ဂါးသွန်းစက်ရုံ၌ ယုံကြည်စိတ်ချစွာ အပ်နှံထားသည့် ပေါင် ၁၃၀,၀၀၀ တန်ဖိုးရှိသော ငွေတုံးများကို အတင်းအကျပ် သိမ်းယူခဲ့ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပိုင်ရှင်များကို အတိုးနှုန်း ၈% ဖြင့် ပြန်လည်ပေးဆပ်မည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်။ ဩဂုတ်လတွင် အရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီ က ချေးငွေပေးရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီးနောက်၊ လော့ဒ် ကော့တန်တန်သည် ကုမ္ပဏီ၏ ငရုတ်ကောင်းနှင့် ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင် သိုလှောင်မှုများကို သိမ်းဆည်းကာ ပေါင် ၆၀,၀၀၀ (ယင်း၏ ဈေးကွက်ပေါက်ဈေးထက် များစွာလျော့နည်းသောဈေး) ဖြင့် ရောင်းချခဲ့ပြီး၊ ထိုငွေကိုလည်း နောက်ပိုင်းတွင် အတိုးနှင့်တကွ ပြန်လည်ပေးဆပ်မည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်။ == '''ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခများ''' == ချားလ်စ်၏ နန်းစံတစ်လျှောက်လုံးတွင် အင်္ဂလန်သာသနာပြု ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သည် နိုင်ငံရေးဆွေးနွေးငြင်းခုံမှုများ၏ ရှေ့တန်းတွင် ရှိနေခဲ့သည်။ အာမေးနီးယန်းဓမ္မပညာသည် ဓမ္မဆရာများ၏ အာဏာစက်နှင့် ကယ်တင်ခြင်းကို ငြင်းပယ်နိုင် သို့မဟုတ် လက်ခံနိုင်သည့် လူသားတစ်ဦးချင်းစီ၏ အရည်အချင်းကို အလေးပေးထားရာ၊ ယင်းကို ဆန့်ကျင်သူများက မိစ္ဆာအယူဝါဒအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ကက်သလစ်ဘာသာကို ပြန်လည်အသက်သွင်းမည့် လမ်းစတစ်ခုအဖြစ်လည်းကောင်း ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။ ပရူရီတန် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးသမားများသည် ချားလ်စ်အား အာမေးနီးယန်းဝါဒအပေါ် စာနာမှုလွန်ကဲသည်ဟု ယူဆကြပြီး၊ အင်္ဂလန်အသင်းတော်ကို ပိုမိုရှေးရိုးဆန်ပြီး ပူဇော်သက္ကာဆိုင်ရာ လမ်းကြောင်း သို့ ရွှေ့ပြောင်းလိုသည့် ၎င်း၏ဆန္ဒကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် ပရိုတက်စတင့် ကိုးကွယ်သည့် ၎င်း၏နိုင်ငံသားများသည် ဥရောပစစ်ပွဲကို အနီးကပ်စောင့်ကြည့်နေခဲ့ကြပြီး၊ ချားလ်စ်၏ စပိန်နိုင်ငံနှင့် သံတမန်ရေးရာ ဆက်သွယ်မှုများအပြင် ပြည်ပရှိ ပရိုတက်စတင့်တို့၏ အရေးကိစ္စကို ထိရောက်စွာ မကူညီနိုင်ခဲ့မှုတို့အပေါ် ပိုမိုစိတ်ပျက်လာခဲ့ကြသည်။ ၁၆၃၃ ခုနှစ်တွင် ချားလ်စ်သည် ဝီလျံ လော့ဒ် အား ကန်တာဘာရီမြို့၏ ဆရာတော်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် (အင်္ဂလီကန်ထုံးတမ်းစဉ်လာအတိုင်း) ဘာသာရေးတစ်သမတ်တည်းဖြစ်စေရန် မြှင့်တင်မည့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများစွာကို စတင်ခဲ့သည်။ ယင်းတွင် ထုံးတမ်းစဉ်လာမလိုက်နာသော ဟောပြောသူများကို ကန့်သတ်ခြင်း၊ Book of Common Prayer စာအုပ်ပါ ပြဋ္ဌာန်းချက်အတိုင်း ဝတ်ပြုဆုတောင်းပွဲများကို ကျင်းပရန် ဇွတ်အတင်းတောင်းဆိုခြင်း၊ ယဇ်ပလ္လင်၏ ပူဇော်သက္ကာမင်္ဂလာကို အလေးပေးစေရန် အင်္ဂလန်ဘုရားကျောင်းများ၏ အတွင်းပိုင်းဗိသုကာလက်ရာများကို ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခြင်းနှင့် ဥပုသ်နေ့ တွင် လောကီအပန်းဖြေမှုများကို ခွင့်ပြုပေးသည့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ Declaration of Sports အမိန့်ပြန်တမ်းကို ပြန်လည်ထုတ်ပြန်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ပရူရီတန်များကို ခန့်အပ်နိုင်ရန်အတွက် ဘုရားကျောင်းပိုင်ဆိုင်ခွင့်နှင့် ဘုန်းတော်ကြီးရာထူးများကို ဝယ်ယူပေးသည့် Feoffees for Impropriations အဖွဲ့အစည်းကိုလည်း ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ဆရာတော်ကြီး လော့ဒ်သည် ၎င်း၏ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကို ဆန့်ကျင်သူများကို တိုင်းပြည်တွင် သြဇာအကြီးမားဆုံး တရားရုံးနှစ်ခုဖြစ်သည့် Court of High Commission နှင့် Star Chamber တို့တွင် တရားစွဲဆိုအရေးယူခဲ့သည်။ ထိုတရားရုံးများသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဘာသာရေးအမြင်များကို ဆင်ဆာဖြတ်တောက်မှုကြောင့် ကြောက်ရွံ့ခြင်းခံခဲ့ရပြီး၊ လူကြီးလူကောင်းများကို ဂုဏ်သိက္ခာကျဆင်းစေသည့် ပြစ်ဒဏ်များ ချမှတ်ခြင်းကြောင့် အထက်တန်းလွှတ်တော်နှင့် မြေပိုင်ရှင်လူတန်းစားများအကြား ရေပန်းမစားဘဲ လူမုန်းများခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ၁၆၃၇ ခုနှစ်တွင် ဝီလျံ ပရင် ဟင်နရီ ဘာတန် နှင့် ဂျွန် ဘတ်စ်ဝစ် တို့သည် ဆရာတော်ကြီးစနစ်ဆန့်ကျင်ရေး (Anti-episcopal) စာစောင်များ ထုတ်ဝေမှုကြောင့် ထိပ်တုံးရိုက်ခြင်း၊ ကြိမ်ဒဏ်ပေးခြင်း၊ နားရွက်ဖြတ်တောက်ကာ ရုပ်ပျက်ဆင်းပျက်ဖြစ်စေခြင်းတို့ ခံခဲ့ရသည့်အပြင် သက်တမ်းမကုန်ဆုံးနိုင်သော ထောင်ဒဏ်များ ချမှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏ ဘာသာရေးမူဝါဒများကို စကော့တလန်နိုင်ငံတွင် အတင်းအကျပ် ပြဋ္ဌာန်းရန် ကြိုးပမ်းသောအခါ အခက်အခဲများစွာနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ချားလ်စ်သည် စကော့တလန်တွင် မွေးဖွားခဲ့သော်လည်း စကော့တလန်နှင့် စိမ်းကားသွားခဲ့ပြီး၊ ငယ်ဘဝနောက်ပိုင်း ၎င်း၏ ပထမဆုံးသော စကော့တလန်ခရီးစဉ်မှာ ၁၆၃၁ ခုနှစ် ၎င်း၏ စကော့တလန်ဘိသိက်ခံပွဲအတွက် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ဝတ်ပြုမှုထုံးတမ်းများမှ ရှေးရိုးဓလေ့အများစုကို ဖယ်ရှားထားပြီးဖြစ်သော စကော့တလန်သားတို့ စိတ်ပျက်ရသည်မှာ ချားလ်စ်သည် ဘိသိက်ခံပွဲကို အင်္ဂလီကန် ထုံးတမ်းစဉ်လာအတိုင်း ကျင်းပရန် ဇွတ်အတင်းတောင်းဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၆၃၇ ခုနှစ်တွင် ၎င်းသည် စကော့တလန်ပါလီမန် သို့မဟုတ် စကော့တလန်အသင်းတော် နှင့် တစ်စုံတစ်ရာ တိုင်ပင်ဆွေးနွေးခြင်းမရှိဘဲ၊ အင်္ဂလန်၏ Book of Common Prayer နှင့် ထပ်တူနီးပါးတူညီသော ဆုတောင်းစာအုပ်အသစ်ကို စကော့တလန်တွင် အသုံးပြုရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ယင်းစာအုပ်ကို ချားလ်စ်၏ လမ်းညွှန်မှုဖြင့် စကော့တလန်ဆရာတော်များက ရေးသားခဲ့ခြင်းဖြစ်သော်လည်း၊ စကော့တလန်သားအများစုက ယင်းကို စကော့တလန်သို့ အင်္ဂလီကန်ဝါဒ သွတ်သွင်းမည့် ကိရိယာတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်ကာ ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြသည်။ ဇူလိုင်လ ၂၃ ရက်၊ ဆုတောင်းစာအုပ်အသစ်ကို စတင်အသုံးပြုသည့် ပထမဆုံး တနင်္ဂနွေနေ့တွင် အီဒင်ဘာ့ဂ်မြို့၌ အဓိကရုဏ်းများ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး မငြိမ်မသက်မှုများသည် စကော့တလန်အသင်းတော်တစ်ခုလုံးသို့ ကူးစက်သွားခဲ့သည်။ ပြည်သူများသည် စကော့တလန်၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲထားသော ဘာသာရေးကို ထိန်းသိမ်းရန်နှင့် အသင်းတော်နှင့် ပါလီမန်က ခွင့်ပြုမထားသော မည်သည့်ဆန်းသစ်မှုမျိုးကိုမဆို ငြင်းပယ်ရန် လက်မှတ်ရေးထိုးထားသည့် အမျိုးသားပဋိညာဉ်စာချုပ် ကို ပြန်လည်အတည်ပြုရန်အတွက် စည်းရုံးလှုပ်ရှားလာကြသည်။ ၁၆၃၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် စကော့တလန်အသင်းတော်၏ အထွေထွေညီလာခံ ကျင်းပသောအခါ ဆုတောင်းစာအုပ်အသစ်ကို ရှုတ်ချခဲ့ပြီး၊ ဆရာတော်ကြီးများအုပ်ချုပ်သည့်စနစ် ကို ဖျက်သိမ်းကာ သက်ကြီးဝါကြီးအမှုတော်ဆောင်များနှင့် ဒီကွန်များက အုပ်ချုပ်သည့် ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်းစနစ် ကို အစားထိုးအတည်ပြုခဲ့သည်။ == '''ဆရာတော်ကြီးများစစ်ပွဲ''' == ချားလ်စ်သည် စကော့တလန်ရှိ မငြိမ်မသက်မှုများကို မိမိ၏အာဏာကို ပုန်ကန်ခြင်းအဖြစ် ရှုမြင်ခဲ့ပြီး ယင်းက ၁၆၃၉ ခုနှစ်တွင် ပထမအကြိမ် ဆရာတော်ကြီးများစစ်ပွဲ ကို ဖြစ်ပွားစေခဲ့သည်။ ၎င်းသည် စစ်တိုက်ရန်အတွက် အင်္ဂလန်ပါလီမန်ထံမှ ထောက်ပံ့ကြေးမတောင်းခံဘဲ ပါလီမန်အကူအညီမပါဘဲ စစ်တပ်တစ်ခုကို ကိုယ်တိုင်စုဆောင်းကာ စကော့တလန်နယ်စပ်ရှိ Berwick-upon-Tweed သို့ ချီတက်ခဲ့သည်။ သို့သော် မိမိ၏တပ်ဖွဲ့များသည် စကော့တလန်သားများထက် အရေအတွက်အားဖြင့် များစွာလျော့နည်းသည်ဟု ဘုရင်က ယုံကြည်ပြီး စစ်ရှုံးမည်ကို စိုးရိမ်သောကြောင့် ထိုစစ်တပ်သည် ကော့ဗနန်တာတပ်များနှင့် ရင်ဆိုင်မတိုက်ခိုက်ခဲ့ပေ။ Berwick စာချုပ်တွင် ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏ စကော့တလန်ခံတပ်များကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ခွင့်ရရှိခဲ့ပြီး ကော့ဗနန်တာတို့၏ ယာယီအစိုးရကို ဖျက်သိမ်းနိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ စကော့တလန်ပါလီမန်နှင့် စကော့တလန်အသင်းတော် အထွေထွေညီလာခံနှစ်ခုစလုံးကို ခေါ်ယူခွင့်ပြုရမည်ဟူသော အဆုံးအဖြတ်ဖြစ်စေသည့် လိုက်လျောမှုကိုမူ ပေးခဲ့ရသည်။ ပထမအကြိမ် ဆရာတော်ကြီးများစစ်ပွဲတွင် စစ်ရေးအရ ကျရှုံးမှုသည် ချားလ်စ်အတွက် ဘဏ္ဍာရေးနှင့် သံတမန်ရေးရာ အကျပ်အတည်းကို ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ပလတ်တနိတ်ဆွေမျိုးများကို ဆက်လက်ကူညီနေစဉ် တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပင် စပိန်နိုင်ငံထံမှ ရန်ပုံငွေရှာရန် ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် Battle of the Downs တိုက်ပွဲတွင် လူသိရှင်ကြား အရှက်ကွဲမှု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ရသောအခါ အကျပ်အတည်းမှာ ပိုမိုနက်ရှိုင်းသွားခဲ့သည်။ ထိုတိုက်ပွဲတွင် ကန့် ကမ်းရိုးတန်းအလွန်တွင် အစွမ်းအစမရှိဘဲ ရပ်ကြည့်နေရသော အင်္ဂလန်ရေတပ်၏ ရှေ့မှောက်၌ပင် ဒတ်ခ်ျတပ်များက စပိန်၏ ရွှေငွေတင်သင်္ဘောအုပ်စုကို ဖျက်ဆီးပစ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် စစ်ဆင်ရေးအသစ်တစ်ခုကို မစတင်မီ အချိန်ဆွဲရန်အတွက် စကော့တလန်သားများနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးမှုများကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ဘဏ္ဍာရေးချို့တဲ့မှုကြောင့် ထိုကဲ့သို့သော စွန့်စားမှုအတွက် ရန်ပုံငွေရှာရန် ပါလီမန်ကို အစည်းအဝေးခေါ်ယူရန် အတင်းအကျပ် ဖိအားပေးခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် အစောပိုင်းလများတွင် အင်္ဂလန်နှင့် အိုင်ယာလန် ပါလီမန်နှစ်ခုစလုံးကို ခေါ်ယူခဲ့သည်။ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် မတ်လတွင် အိုင်ယာလန်ပါလီမန်က မေလကုန်တွင် စစ်သည်အင်အား ၉,၀၀၀ ရှိသော စစ်တပ်တစ်ခု ဖွဲ့စည်းပေးမည်ဟူသော ကတိဖြင့် ပေါင် ၁၈၀,၀၀၀ တန်ဖိုးရှိ အထောက်အပံ့ကြေးကို စနစ်တကျ မဲခွဲအတည်ပြုပေးခဲ့သည်။ သို့သော် မတ်လတွင် ပြုလုပ်သည့် အင်္ဂလန်အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင် နန်းတွင်းလိုလားသော ကိုယ်စားလှယ်လောင်းများ အခြေအနေမကောင်းခဲ့ဘဲ၊ ဧပြီလတွင် ပြုလုပ်သည့် အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် ချားလ်စ်၏ ဆွေးနွေးမှုများသည် လျင်မြန်စွာပင် ရှေ့မတိုးသာ နောက်မဆုတ်သာ အခြေအနေ (Stalemate) သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။ နော့သမ်ဘာလန် နှင့် စထရက်ဖို့ဒ်အမတ်တို့သည် ဘုရင်အနေဖြင့် ပေါင် ၆၅၀,၀၀၀ (လာမည့်စစ်ပွဲစရိတ်ကို ပေါင် ၁ သန်းဟု ခန့်မှန်းထားသော်လည်း) ရရှိလျှင် သင်္ဘောအခွန်ကို စွန့်လွှတ်ရန် သဘောတူမည့် အပြန်အလှန် လိုက်လျောမှု သဘောတူညီချက်တစ်ခုကို ကြားဝင်စေ့စပ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ သို့သော်ငြားလည်း ဤမျှနှင့် အောက်လွှတ်တော်တွင် အများသဘောတူညီချက် မရရှိနိုင်ခဲ့ပေ။ အထက်လွှတ်တော်၏ ထောက်ခံမှုကို ရရှိထားဆဲဖြစ်သော ချားလ်စ်သည် ပါလီမန်အမတ်များ၏ ထပ်မံပြုပြင်ပြောင်းလဲရန် တောင်းဆိုမှုများကို လျစ်လျူရှုခဲ့သည်။ နော့သမ်ဘာလန်အမတ်၏ ကန့်ကွက်မှုများရှိလင့်ကစား '''"ပါလီမန်တို"''' ဟု လူသိများလာမည့် ထိုပါလီမန်ကို စတင်ဖွဲ့စည်းပြီး တစ်လမပြည့်မီ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် မေလတွင် ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ဤအဆင့်တွင် ၁၆၃၂ ခုနှစ်ကတည်းက အိုင်ယာလန်၏ ဘုရင်ခံချုပ် ဖြစ်ခဲ့သူ စထရက်ဖို့ဒ်အမတ် သည် ချားလ်စ်၏ ညာလက်ရုံးအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့ပြီး၊ ဆရာတော်ကြီး လော့ဒ်နှင့်အတူ ၎င်းက "Thorough" ဟု ခေါ်ဆိုသည့် မူဝါဒတစ်ခုကို ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ ယင်းသည် ဒေသခံ သို့မဟုတ် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး အကျိုးစီးပွားများကို စနစ်တကျ ဖိနှိပ်ပြီး ဗဟိုတော်ဝင်အာဏာစက်ကို ပိုမိုထိရောက် ထက်မြက်လာစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ စထရက်ဖို့ဒ်သည် မူလက ဘုရင်ကို ဝေဖန်သူတစ်ဦးဖြစ်သော်လည်း ဘာကင်ဟမ်မြို့စား၏ စည်းရုံးမှုလည်း ပါဝင်သဖြင့် ၁၆၂၈ ခုနှစ်တွင် တော်ဝင်အမှုထမ်းအဖြစ် ဘက်ပြောင်းလာခဲ့ပြီး၊ ထိုအချိန်မှစ၍ လော့ဒ်နှင့်အတူ ချားလ်စ်၏ သြဇာအရှိဆုံး ဝန်ကြီးများအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ အင်္ဂလန် "ပါလီမန်တို" ပျက်ပြားသွားခြင်းကြောင့် ပိုမိုအားတက်လာသည့် စကော့တလန်ပါလီမန်သည် ဘုရင်၏ သဘောတူညီချက်မပါဘဲ မိမိဘာသာ အုပ်ချုပ်နိုင်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး၊ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် ဩဂုတ်လတွင် ကော့ဗနန်တာ စစ်တပ်သည် အင်္ဂလန်၏ နော့သမ်ဘာလန်ခရိုင်အတွင်းသို့ ချီတက်ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ဘုရင်၏ သေနာပတိဖြစ်သူ လော့ဒ် နော့သမ်ဘာလန် ဖျားနာသွားပြီးနောက်၊ စထရက်ဖို့ဒ်ကိုယ်တိုင် မဟာလေးညှင်းရောဂ ဂေါက်ရောဂါ နှင့် ဝမ်းကိုက်ရောဂါများ ပူးတွဲခံစားနေရလင့်ကစား၊ ချားလ်စ်နှင့် စထရက်ဖို့ဒ်တို့သည် အင်္ဂလန်တပ်ဖွဲ့များကို ကွပ်ကဲရန် မြောက်ဘက်သို့ သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။ စကော့တလန် စစ်သည်အများစုမှာ နှစ်သောက်ဆယ်စစ်ပွဲတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြသည့် စစ်ပြန်များဖြစ်ကြသဖြင့် အင်္ဂလန်စစ်သည်များထက် စိတ်ဓာတ်နှင့် လေ့ကျင့်မှုအပိုင်းတွင် များစွာ သာလွန်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နယူးကာဆယ် (Newcastle upon Tyne) သို့ မရောက်မချင်း တစ်စုံတစ်ရာ ဆန့်ကျင်မှုကို မကြုံတွေ့ခဲ့ရဘဲ၊ နယူးကာဆယ်တွင် ဖြစ်ပွားသည့် Newburn တိုက်ပွဲ၌ အင်္ဂလန်တပ်များကို အနိုင်ရရှိကာ ထိုမြို့နှင့် အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော ဒါရမ် နယ်မြေကိုပါ သိမ်းပိုက်ခဲ့ကြသည်။ ပါလီမန်ခေါ်ယူရန် တောင်းဆိုမှုများ ပိုမိုများပြားလာသောအခါ ချားလ်စ်သည် မှူးမတ်မျိုးနွယ်များ၏ မဟာကောင်စီ ( ကို ခေါ်ယူသည့် ထူးခြားသောခြေလှမ်းကို လှမ်းခဲ့သည်။ စက်တင်ဘာ ၂၄ ရက်တွင် ယော့ခ်မြို့၌ ထိုကောင်စီ စတင်ဆုံတွေ့ချိန်တွင် ချားလ်စ်သည် ပါလီမန်ခေါ်ယူရန်ဟူသော အများသဘောတူ အကြံပြုချက်ကို လိုက်နာရန် ဆုံးဖြတ်ပြီး ဖြစ်သည်။ နိုဝင်ဘာလတွင် ပါလီမန်ခေါ်ယူမည်ဖြစ်ကြောင်း မှူးမတ်များကို အကြောင်းကြားပြီးနောက်၊ ထိုအတောအတွင်း စကော့တလန်သားများကို ရင်ဆိုင်ရန် ၎င်း၏စစ်တပ်ကို ထိန်းသိမ်းထားမည့် ရန်ပုံငွေ မည်သို့ရှာရမည်ကို စဉ်းစားပေးရန် ၎င်းတို့အား တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ၎င်းတို့က ငြိမ်းချမ်းရေးရယူရန် အကြံပြုခဲ့ကြသည်။ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် အောက်တိုဘာလတွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည့် အရှက်ရဖွယ် ရစ်ပွန်စာချုပ် ဖြင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ညှိနှိုင်းခဲ့ကြသည်။ ယင်းစာချုပ်အရ စကော့တလန်သားများသည် နော့သမ်ဘာလန်နှင့် ဒါရမ်တို့ကို ဆက်လက်သိမ်းပိုက်ထားမည်ဖြစ်ပြီး၊ အပြီးသတ် သဘောတူညီချက်မရမချင်းနှင့် အင်္ဂလန်ပါလီမန်ကို ပြန်လည်မခေါ်ယူမချင်း တစ်ရက်လျှင် ပေါင် ၈၅၀ ကို ကာလအကန့်အသတ်မရှိ ပေးဆောင်ရမည်ဟု ဖော်ပြထားရာ၊ ထိုစကော့တလန်တပ်များကို ပေးချေရန် လုံလောက်သော ရန်ပုံငွေရှာဖွေရန်အတွက် အင်္ဂလန်ပါလီမန်ကို ပြန်လည်ခေါ်ယူရန် မဖြစ်မနေ လိုအပ်သွားခဲ့သည်။ pw1v5l280q5hv3njx793ksbfojcxvmz 1055057 1055054 2026-09-24T12:38:11Z I'm Rinn 148432 1055057 wikitext text/x-wiki {{Short description|King of Scotland from 1567 to 1625, King of England and Ireland from 1603}}{{Infobox royalty|image=King_Charles_I_after_original_by_van_Dyck.jpg|caption=Portrait, {{circa| 1636}}|succession=[[အင်္ဂလန်နိုင်ငံဘုရင်ကြီး]]နှင့်[[အိုင်ယာလန်နိုင်ငံဘုရင်ကြီး]]|reign=၂၇ မတ် ၁၆၂၅ - ၃၀ ဇန်နဝါရီ ၁၆၄၉|coronation=၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၆၂၆|predecessor=[[ပထမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်]]|successor=[[ဒုတိယမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်]]နှင့်[[နိုင်ငံတော်အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့]]|spouse=[[ဟင်ရီရက်တာ မာရီယာ အော့ဖ် ဖရန့်စ်]]|issue=* [[ဒုတိယမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်]] * [[နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏တော်ဝင်မင်းသမီးမေရီ]] * [[သတ္တမမြောက်စကော့တလန်ဘုရင် နှင့် ဒုတိယမြောက်အင်္ဂလန်နိုင်ငံဘုရင် ဂျိမ်းစ်]] * [[အဲလိဇဘက်]] * [[အန်း]] * [[ဂလိုစတာမြို့စားဟင်နရီ]] * [[ဟင်နရီရက်တာ၊ ဒတ်ချက်စ် အော့ဗ် အော်လင်း]]|house=[[စတူးအက်အိမ်တော်]]|father=[[ဆဌမမြောက် နှင့် ပထမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်]]|mother=[[ဒိန်းမတ်မှအန်း]]|birth_date=၁၉ နိုဝင်ဘာ ၁၆၀၀|birth_place=[[ဒွန်ဖန်လိုင်းနန်းတော်]]၊ ဒွန်ဖန်လိုင်း၊ စကော့တလန်|death_date=၃၀ ဇန်နဝါရီ ၁၆၄၉|death_place=ဝှိုက်စ်ဟော၊ ဝက်စ်မင်စတာ၊ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ|burial_date=၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၆၄၉|burial_place=စိန့်ဂျော့်ချ်ဘုရားရှိခိုးကျောင်း၊ ဝင်စတာရဲတိုက် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ|signature=UK-Royal-Signature_Charles.svg|alt=James's signature|name=ပထမမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်ကြီး}}'''<big>ပထမမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်</big>''' (၁၆၀၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက် – ၁၆၄၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၃၀ ရက်) သည် ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇ ရက်နေ့မှစ၍ ၁၆၄၉ ခုနှစ်တွင် ကွပ်မျက်ခြင်းမခံရမီအထိ '''အင်္ဂလန်၊ စကော့တလန်နှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့၏ ဘုရင်''' ဖြစ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်ကို စကော့တလန်ပြည့်ရှင် ဆဌမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်မင်းမြတ်၏ ဒုတိယမြောက်သားတော်အဖြစ် စတူးအတ်မင်းဆက်ထဲတွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ်တွင် ခမည်းတော်ဖြစ်သူက အင်္ဂလန်ထီးနန်းကို ဆက်ခံရရှိပြီးနောက် ၎င်းသည် အင်္ဂလန်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး ၎င်း၏ဘဝသက်တမ်းအများစုကို ထိုနေရာ၌ပင် ကုန်ဆုံးစေခဲ့သည်။ ၁၆၁၂ ခုနှစ်တွင် နောင်တော်ဖြစ်သူ ဝေလမင်းသား ဟင်နရီ ဖရက်ဒရစ် ကွယ်လွန်သွားပြီးနောက် ၎င်းသည် အင်္ဂလန်၊ စကော့တလန်နှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့၏ အိမ်ရှေ့စံမင်းသား ဖြစ်လာခဲ့သည်။ စပိန်နိုင်ငံမှ မင်းသမီး မာရီယာ အန်နာနှင့် လက်ထပ်ရန် ကြိုးပမ်းမှုမှာ မအောင်မြင်ဘဲ လူကြိုက်နည်းခဲ့ပြီး၊ ၁၆၂၃ ခုနှစ်တွင် စပိန်နိုင်ငံသို့ ရှစ်လကြာ သွားရောက်လည်ပတ်ခဲ့ခြင်းဖြင့် ထိုထိမ်းမြားမှုဆွေးနွေးပွဲများမှာ အချည်းနှီးသာဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြရာ ရောက်ခဲ့သည်။ ထိုဖြစ်ရပ်အပြီး နှစ်နှစ်အကြာ၊ ၎င်းနန်းတက်ပြီး သိပ်မကြာမီမှာပင် ပြင်သစ်မင်းသမီး ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာနှင့် လက်ထပ်ခဲ့သည်။ ၁၆၂၅ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်ပြီးနောက်၊ ဘုရင်၏ အခွင့်အာဏာများကို ကန့်သတ်ရန် ကြိုးပမ်းသော အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် ချားလ်စ်သည် သဘောထားကွဲလွဲ အငြင်းပွားခဲ့သည်။ ၎င်းသည် "ဘုရင်တို့၏ အခွင့်အာဏာသည် နတ်ဘုရားထံမှ ဆင်းသက်လာသည်" ဟူသော အယူအဆကို ယုံကြည်ပြီး မိမိ၏အသိစိတ်အတိုင်းသာ အုပ်ချုပ်ရန် သန္နိဋ္ဌာန်ချထားသူ ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏နိုင်ငံသားအများအပြားက ၎င်း၏မူဝါဒများကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြပြီး၊ အထူးသဖြင့် ပါလီမန်၏သဘောတူညီချက်မပါဘဲ အခွန်အတုပ်များ ကောက်ခံခြင်းကို မကျေမနပ်ဖြစ်ကာ ၎င်း၏လုပ်ရပ်များကို ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သော အာဏာရှင်ဆန်သည့် ဘုရင်တစ်ပါး၏ လုပ်ရပ်များအဖြစ် ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ မူဝါဒများနှင့် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်တစ်ဦးနှင့် လက်ထပ်ခဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် အင်္ဂလန်ပရူရီတန်များ နှင့် စကော့တလန် ကော့ဗနန်တာများ ) ကဲ့သို့သော ခရစ်ယာန်ဂိုဏ်းသစ်များ၏ မုန်းတီးမှုနှင့် မယုံကြည်မှုများကို ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ၎င်းတို့က ချားလ်စ်၏ အယူအဆများသည် ကက်သလစ်ဆန်လွန်းသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ၎င်းသည် အင်္ဂလီကန်အသင်းတော်ကြီးကို ထောက်ခံခဲ့ပြီး နှစ်သုံးဆယ်စစ်ပွဲ အတွင်း ဥရောပတိုက်ကြီးရှိ ပရိုတက်စတင့်တပ်ဖွဲ့များကို အောင်မြင်စွာ မကူညီနိုင်ခဲ့ပေ။ စကော့တလန်အသင်းတော်ကို အင်္ဂလီကန်ထုံးတမ်းစဉ်လာများအတိုင်း လိုက်နာရန် အတင်းအကျပ် ဖိအားပေးခဲ့ခြင်းကြောင့် ဘုန်းကြီးများ၏စစ်ပွဲ ဟုခေါ်သော စစ်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်ပါလီမန်တို့၏ အခန်းကဏ္ဍကို ပိုမိုအားကောင်းလာစေကာ ၎င်း၏နန်းကျပျက်စီးခြင်းကို မြန်ဆန်စေခဲ့သည်။ ၁၆၄၂ ခုနှစ်မှစ၍ ချားလ်စ်သည် အင်္ဂလန်ပြည်တွင်းစစ် တွင် အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်ပါလီမန်တပ်မတော်များကို ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၁၆၄၅ ခုနှစ်တွင် ပါလီမန်လိုလားသော တပ်မတော်၏ လက်ချက်ဖြင့် စစ်ရှုံးခဲ့ပြီးနောက်၊ ၎င်းအခြေစိုက်ရာ အောက်စဖို့ဒ် မှ မြောက်ဘက်သို့ ထွက်ပြေးခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် စကော့တလန်တပ်ဖွဲ့များထံ လက်နက်ချခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်ပါလီမန်တို့အကြား ရေရှည်ဆွေးနွေးပွဲများအပြီးတွင် ၎င်းအား လန်ဒန်ရှိ ပါလီမန် ထံသို့ လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ၎င်းအား ဖမ်းဆီးထားသူများ တောင်းဆိုသည့် စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်ကို လက်ခံရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီး၊ ၁၆၄၇ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ခေတ္တမျှ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဝိုက်ကျွန်း တွင် ပြန်လည်အကျဉ်းချခံရပြီးနောက် စကော့တလန်နှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ခဲ့သော်လည်း၊ ၁၆၄၈ ခုနှစ်ကုန်တွင် အသစ်ဖွဲ့စည်းထားသောစစ်တပ်သည် အင်္ဂလန်တစ်ဝှမ်းလုံးကို အုပ်ချုပ်ရေးခိုင်မာအောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုကြီး (ဖြင့် စစ်ဆေးစီရင်ခြင်း၊ ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရပြီး ၁၆၄၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ကွပ်မျက်ခံခဲ့ရသည်။ ထို့နောက် ဘုရင်စနစ်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး အင်္ဂလန်ဓနသဟာယ အမည်ရှိ သမ္မတနိုင်ငံကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ ၁၆၆၀ ပြည့်နှစ်တွင် ချားလ်စ်၏သားတော် ချားလ်စ် (၂) မင်းမြတ် ဘုရင်ဖြစ်လာပြီးနောက်မှသာ ဘုရင်စနစ်ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းနိုင်ခဲ့သည်။ == '''ငယ်ဘဝ''' == စကော့တလန်ပြည့်ရှင် ဂျိမ်းစ် (၆) မင်းမြတ်နှင့် ဒိန်းမတ်မင်းသမီး အန်းတို့၏ ဒုတိယမြောက်သားတော်ဖြစ်သူ ချားလ်စ်ကို ၁၆၀၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ဖိုက်ဖ်နယ်ရှိ ဒန်းဖန်းလင်း နန်းတော် ၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။ ၁၆၀၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် အီဒင်ဘာ့ဂ်မြို့၊ ဟိုလီရုဒ်နန်းတော်ရှိ တော်ဝင်ဘုရားကျောင်း၌ ကျင်းပသည့် ပရိုတက်စတင့် ဘာသာရေးအခမ်းအနားတွင် ၎င်းအား ရော့စ်နယ်၏ အခြေစိုက်ဆရာတော် ဒေးဗစ် လင်းဆေးက ရေဖျန်းမင်္ဂလာပေးခဲ့သည်။ ထို့ပြင် စကော့တလန်ဘုရင်၏ ဒုတိယမြောက် သားတော်များအား ပေးအပ်လေ့ရှိသည့် အစဉ်အလာဘွဲ့အမည်ဖြစ်သော '''အယ်လ်ဘာနီ မြို့စား''' ဘွဲ့အပြင်၊ အော်မွန် နယ်စား၊ ရော့စ် အမတ် (Earl of နှင့် အာ့ဒ်မန်နောက် သခင် ဟူသော လက်အောက်ခံ ဘွဲ့ထူးများကိုလည်း ပေးအပ်ခြင်းခံရသည်။ ဆဌမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင် မင်းမြတ်သည် အင်္ဂလန်ဘုရင်မ အဲလိဇဘက် (၁) ၏ တစ်ဝမ်းကွဲ တူတော်စပ်သူ ဖြစ်ပြီး၊ ၁၆၀၃ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဘုရင်မကြီး သားသမီးမရှိဘဲ ကွယ်လွန်သွားသောအခါ ၎င်းသည် ဂျိမ်းစ် (၁) အဖြစ် အင်္ဂလန်၏ ဘုရင်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ငယ်စဉ်က အားနည်းပြီး ကျန်းမာရေးချို့တဲ့သော ကလေးငယ်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ် ဧပြီလနှင့် ဇွန်လဆန်းပိုင်းတွင် ၎င်း၏ မိဘများနှင့် မောင်နှမများ အင်္ဂလန်သို့ ထွက်ခွာသွားကြစဉ်၊ ချားလ်စ်မှာမူ နုနယ်လွန်းသော ကျန်းမာရေးအခြေအနေကြောင့် စကော့တလန်တွင်ပင် ကျန်ရစ်ခဲ့ရပြီး ခမည်းတော်၏ မိတ်ဆွေဖြစ်သူ လော့ဒ် ဖိုက်ဗီ အား အုပ်ထိန်းသူအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ၁၆၀၄ ခုနှစ်၊ ချားလ်စ် အသက် သုံးနှစ်ခွဲအရွယ်သို့ ရောက်သောအခါ ဒန်းဖန်းလင်းနန်းတော်၏ ခန်းမဆောင်ကြီးအတွင်း တစ်ဦးတည်း အကူအညီမပါဘဲ လမ်းလျှောက်နိုင်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်း၏မိသားစုနှင့် ပြန်လည်ဆုံစည်းရန် အင်္ဂလန်သို့ ခရီးနှင်နိုင်လောက်အောင် ကြံ့ခိုင်ပြီဟု ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၀၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လလယ်တွင် ၎င်းသည် ဒန်းဖန်းလင်းမှ အင်္ဂလန်သို့ ထွက်ခွာခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏ ကျန်ရှိသောဘဝ သက်တမ်းအများစုကို ထိုနေရာ၌ပင် ကုန်ဆုံးစေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်တွင် ချားလ်စ်ကို နန်းတွင်းအမတ် ဆာ ရောဘတ် ကာရီ၏ ဇနီးဖြစ်သူ အဲလိဇဘက်၊ လေဒီ ကာရီ ၏ လက်အောက်တွင် စောင့်ရှောက်ထားခဲ့သည်။ လေဒီ ကာရီသည် ချားလ်စ်၏ အားနည်းသော ခြေကျင်းဝတ်များ သန်မာလာစေရန် စပိန်သားရေနှင့် ကြေးဝါတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဖိနပ်အမြင့်များကို စီးစေခဲ့သည်။ ၎င်းသည် စကားပြောဖွံ့ဖြိုးမှုလည်း နှေးကွေးခဲ့ပြီး ဘဝတစ်လျှောက်လုံး စကားထစ်သည့် ဝေဒနာကို ခံစားခဲ့ရသည်။ ၁၆၀၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် အင်္ဂလန်ဧကရာဇ်၏ ဒုတိယသားတော်များ ရရှိမြဲ အစဉ်အလာအတိုင်း ချားလ်စ်အား '''ယော့ခ် မြို့စား''' ဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး သူရဲကောင်းဘွဲ့ကိုပါ ပေးခဲ့သည်။ စကော့တလန် သာသနာပြုဆရာ တစ်ဦးဖြစ်သူ သောမတ်စ် မာရေး ကို ၎င်း၏ ပညာသင်ဆရာအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ဂန္ထဝင်စာပေ၊ ဘာသာစကားများ၊ သင်္ချာနှင့် ဘာသာရေး အစရှိသည့် ပုံမှန်ဘာသာရပ်များကို သင်ယူခဲ့သည်။ ၁၆၁၁ ခုနှစ်တွင် ၎င်းအား (ဂါတာသူကောင်းပြုဘွဲ့) သူရဲကောင်းဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ချားလ်စ်သည် ရစ်ကက် အရိုးပျော့ရောဂါကြောင့် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော ၎င်း၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မစွမ်းမသန်မှုများကို အောင်မြင်စွာ ကျော်လွှားနိုင်ခဲ့ပုံရသည်။ ၎င်းသည် ကျွမ်းကျင်သော မြင်းစီးသမား၊ သေနတ်ပစ်သမားတစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ဓားခုတ်ပညာကိုလည်း လေ့လာခဲ့သည်။ ထိုသို့ဖြစ်လင့်ကစား ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပိုမိုသန်မာပြီး အရပ်အမောင်း ပိုမိုမြင့်မားကာ မိမိက အလွန်ကြည်ညိုပြီး အတုယူရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ရသည့် နောင်တော် ဝေလမင်းသား ဟင်နရီ ဖရက်ဒရစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ချားလ်စ်၏ လူထုကြား ထင်ပေါ်မှုမှာ မှေးမှိန်နေခဲ့ဆဲဖြစ်သည်။ သို့သော် ၁၆၁၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလဆန်းတွင် နောင်တော် ဟင်နရီသည် အူဖျားယောင်ဖျားရောဂါ (သို့မဟုတ် Porphyria ရောဂါ) ဟု သံသယရှိဖွယ် ရောဂါတစ်ခုဖြင့် အသက် ၁၈ နှစ်အရွယ်၌ ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ နှစ်ပတ်အကြာတွင် အသက် ၁၂ နှစ် ပြည့်ခဲ့သည့် ချားလ်စ်သည် အိမ်ရှေ့စံမင်းသား ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ရှင်ဘုရင်၏ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သော အကြီးဆုံးသားတော်အဖြစ် ကွန်ဝေါမြို့စား နှင့် ရော့သ်ဆေးမြို့စား ဘွဲ့များအပါအဝင် ဘွဲ့တံဆိပ်အတော်များများကို အလိုအလျောက် ရရှိခဲ့သည်။ ၁၆၁၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ၎င်းအား '''ဝေလမင်းသား''' '''(အိမ်ရှေ့စံမင်းသားဘွဲ့)''' နှင့် ချက်စတာ အမတ် အဖြစ် တရားဝင် ချီးမြှင့်မြှောက်စားခဲ့သည်။ == '''အိမ်ရှေ့စံဘဝ''' == ၁၆၁၃ ခုနှစ်တွင် ချားလ်စ်၏အစ်မဖြစ်သူ အဲလိဇဘက်သည် ပလတ်တနိတ်နယ်၏ မင်းရွေးမှူး ဖရက်ဒရစ် (၅) (နှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့ပြီး ဟိုက်ဒဲလ်ဘာ့ဂ်မြို့ သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားခဲ့သည်။ ၁၆၁၇ ခုနှစ်တွင် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်တစ်ဦးဖြစ်သည့် ဩစတြီးယားနိုင်ငံမှ ဟပ်စ်ဘတ်မင်းသား ဖာဒီနန်သည် ဘိုဟီးမီးယားနိုင်ငံ၏ ဘုရင်အဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခြင်း ခံရသည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် ဘိုဟီးမီးယားပြည်သူတို့သည် တော်လှန်ပုန်ကန်ကြပြီး ကက်သလစ်ဘုရင်ခံများကို ပြတင်းပေါက်မှ ပစ်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၆၁၉ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ဘိုဟီးမီးယားလွှတ်တော်က ပရိုတက်စတင့်မဟာမိတ်အဖွဲ့ကို ဦးဆောင်သူ ဖရက်ဒရစ်အား ၎င်းတို့၏ ဧကရာဇ်အဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့ကြပြီး၊ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ဖာဒီနန်သည် သန့်ရှင်းသော ရောမအင်ပါယာ၏ ဧကရာဇ်အဖြစ် ရွေးကောက်ခံခဲ့ရသည်။ ဖရက်ဒရစ်က အင်ပါယာဧကရာဇ်ကို အာခံပြီး ဘိုဟီးမီးယားထီးနန်းကို လက်ခံလိုက်ခြင်းသည် နောက်ပိုင်းတွင် နှစ်သုံးဆယ်စစ်ပွဲ အဖြစ် ကူးစက်ကျယ်ပြန့်လာမည့် ရုန်းရင်းဆန်းခတ်မှုများ၏ အစပျိုးခြင်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကနဦးတွင် ဘိုဟီးမီးယားဒေသတွင်း၌သာ ကန့်သတ်ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဤပဋိပက္ခသည် ဥရောပစစ်ပွဲကြီးအဖြစ် ကျယ်ပြန့်လာခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် ပြည်သူတို့က ယင်းကို ကက်သလစ်နှင့် ပရိုတက်စတင့်တို့အကြား ပြတ်ပြတ်သားသား ကွဲပြားသွားသည့် ဥရောပတိုက်ကြီး၏ အားပြိုင်မှုကြီးတစ်ခုအဖြစ် လျင်မြန်စွာ ရှုမြင်လာကြသည်။ ၁၆၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဘုရင်ဖရက်ဒရစ်သည် ပရပ်ခ်မြို့အနီး၌ ဖြစ်ပွားသော အဖြူရောင်တောင်ကုန်း တိုက်ပွဲတွင် ရှုံးနိမ့်ခဲ့ပြီး ၎င်း၏ မျိုးရိုးလိုက်ပိုင်ဆိုင်သည့် ပလတ်တနိတ်နယ်မြေများကို စပိန်ပိုင်နယ်သာလန်မှ ရောက်ရှိလာသော ဟပ်စ်ဘတ်တပ်ဖွဲ့များက ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ဘုရင်ဂျိမ်းစ်သည် မင်းသားချားလ်စ်နှင့် ဖာဒီနန်၏တူမဖြစ်သူ စပိန်မင်းသမီး မာရီယာ အန်နာတို့ ထိမ်းမြားလက်ထပ်ရန် ကြိုးပမ်းနေခဲ့ပြီး စပိန်နှင့် အိမ်ထောင်ဖက်စပ်ခြင်းကို ဥရောပတွင် ငြိမ်းချမ်းရေးရရှိစေမည့် သံတမန်ရေးရာ နည်းလမ်းတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်လာခဲ့သည်။ စပိန်နိုင်ငံနှင့် ထိုသို့ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းခြင်းသည် ပြည်သူများအကြားတွင်ကော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ နန်းတွင်း၌ပါ လူကြိုက်နည်းလှသည်။ အင်္ဂလန်ပါလီမန်သည် စပိန်နှင့် ကက်သလစ်ဘာသာအပေါ် သိသိသာသာ ရန်လိုခဲ့ပြီး၊ ထို့ကြောင့် ၁၆၂၁ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က ပါလီမန်ကို ခေါ်ယူသောအခါ အမတ်များသည် ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး ဥပဒေများကို ပိုမိုတင်းကျပ်ရန်၊ စပိန်ကို ရေကြောင်းမှ စစ်ဆင်နွှဲရန်နှင့် ဝေလမင်းသားအတွက် ပရိုတက်စတင့်အမျိုးသမီးတစ်ဦးနှင့်သာ လက်ထပ်ရန် မျှော်လင့်ခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ တရားသူကြီးချုပ် ဖရန်စစ် ဘေကွန်သည် ခြစားမှုဖြင့် အထက်လွှတ်တော် တွင် စွပ်စွဲပြစ်တင်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ဤစွပ်စွဲပြစ်တင်မှုသည် ၁၄၅၉ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ဘုရင်၏ တရားဝင်ခွင့်ပြုချက် (ပုံစံဖြင့် ခွင့်ပြုချက်) မပါဘဲ ပထမဆုံးအကြိမ် ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤဖြစ်ရပ်သည် အရေးကြီးသော အစဉ်အလာတစ်ခု ဖြစ်သွားခဲ့ပြီး၊ အကြောင်းမှာ ထိုစွပ်စွဲပြစ်တင်မှု လုပ်ငန်းစဉ်ကို နောက်ပိုင်းတွင် ချားလ်စ်နှင့် ၎င်းအား ထောက်ခံသူများဖြစ်ကြသည့် ဘာကင်ဟမ်မြို့စား ဂျော့ခ်ျ ဗီလီယာစ် ၊ ဆရာတော်ကြီး ဝီလျံ လော့ဒ်) နှင့် စထရက်ဖို့ဒ်အမတ် သောမတ်စ် ဝဲန့်ဝေါ့တ် တို့ကို အရေးယူရာတွင် ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က အောက်လွှတ်တော်အနေဖြင့် ပြည်တွင်းရေးကိစ္စရပ်များကိုသာ သီးသန့်အာရုံစိုက်ရန် အတင်းအကျပ် ပြောဆိုခဲ့သော်လည်း၊ အမတ်များကမူ ၎င်းတို့တွင် လွှတ်တော်အတွင်း လွတ်လပ်စွာ ပြောဆိုခွင့်ရှိကြောင်း ကန့်ကွက်ခဲ့ကြပြီး စပိန်နှင့် စစ်ဖြစ်ပွားရန်နှင့် ဝေလမင်းသားအတွက် ပရိုတက်စတင့် မင်းသမီးတစ်ပါးကိုသာ တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ခမည်းတော်ကဲ့သို့ပင် ချားလ်စ်သည် မိမိ၏ထိမ်းမြားမှုကိစ္စကို အောက်လွှတ်တော်တွင် ဆွေးနွေးခြင်းသည် မသင့်လျော်သည့်အပြင် ခမည်းတော်၏ ဘုရင်အာဏာစက်ကို ချိုးဖောက်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆခဲ့သည်။ ၁၆၂၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အမတ်များ၏ ရိုင်းစိုင်းမှုနှင့် ခေါင်းမာမှုတို့အပေါ် ဒေါသထွက်ကာ ပါလီမန်ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အချစ်တော်ဖြစ်ပြီး မင်းသားအပေါ် သြဇာညောင်းသူ ဘာကင်ဟမ် နှင့် ချားလ်စ်တို့သည် ကာလရှည်ကြာ ကြန့်ကြာနေသည့် စပိန်နှင့် အိမ်ထောင်ဖက်စပ်ရေးကိစ္စကို သဘောတူညီမှုရရှိရန် ကြိုးပမ်းသည့်အနေဖြင့် ၁၆၂၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် လူသိမခံဘဲ လျှို့ဝှက်စွာ စပိန်သို့ သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။ ထိုခရီးစဉ်သည် အရှက်ရဖွယ် မအောင်မြင်မှုတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ စပိန်မင်းသမီးက ချားလ်စ်ကို ဘာသာမဲ့တစ်ဦးထက် မပိုဟု ယူဆခဲ့ပြီး စပိန်တို့ကလည်း အစပိုင်းတွင် လက်ထပ်ရန် အခြေအနေတစ်ရပ်အနေဖြင့် ၎င်းအား ကက်သလစ်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့က အင်္ဂလန်တွင် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များကို လွတ်လပ်ခွင့်ပေးရန်နှင့် အင်္ဂလန်၏ (ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး) ပြစ်ဒဏ်ခတ်ဥပဒေများကို ပယ်ဖျက်ပေးရန် ဇွတ်အတင်း တောင်းဆိုခဲ့ကြရာ၊ ယင်းကို ပါလီမန်က သဘောတူမည်မဟုတ်ကြောင်း ချားလ်စ် သိရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အင်္ဂလန်ဘက်က စာချုပ်ပါ အခြေအနေအားလုံးကို လိုက်နာခြင်း ရှိ၊ မရှိ သေချာစေရန် မင်္ဂလာဆောင်ပြီးနောက် တစ်နှစ်အထိ မင်းသမီးကို စပိန်၌ပင် ဆက်ထားမည်ဟု တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ဘာကင်ဟမ်နှင့် စပိန်ဝန်ကြီးချုပ် အိုလီဗာရက်စ်မြို့စား တို့အကြား တစ်ဦးချင်း ရန်ပွဲတစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့သောကြောင့် ချားလ်စ်သည် အဆုံးသတ်တွင် အချည်းနှီးဖြစ်သွားမည့် ထိုဆွေးနွေးပွဲများကို ကိုယ်တိုင် ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလတွင် ၎င်းသည် သတို့သမီးမပါဘဲ လန်ဒန်သို့ ပြန်ရောက်လာသောအခါ ပြည်သူများက အလွန်ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာနှင့် စိတ်သက်သာရာရစွာ ကြိုဆိုခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းနှင့် ဘာကင်ဟမ်တို့သည် စစ်တိုက်ရန် ဝန်လေးနေသော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်အား စပိန်ကို စစ်ကြေညာရန် ဖိအားပေးခဲ့ကြသည်။ ပရိုတက်စတင့် အကြံပေးများ၏ တိုက်တွန်းမှုကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စစ်စရိတ်အတွက် အထောက်အပံ့ကြေး တောင်းခံရန် ၁၆၂၄ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလန်ပါလီမန်ကို ခေါ်ယူခဲ့သည်။ ချားလ်စ်နှင့် ဘာကင်ဟမ်တို့သည် စစ်စရိတ်ကြီးမားမှုကို အကြောင်းပြကာ စစ်ဖြစ်ပွားခြင်းကို ဆန့်ကျင်ခဲ့သည့် ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး မစ်ဒယ်ဆက်စ်အမတ် လိုင်ယွန်နယ် ခရန်းဖီးလ်ဒ် အား စွပ်စွဲပြစ်တင်မှုကို ထောက်ခံခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းသည်လည်း ဘေကွန်ကဲ့သို့ပင် လျင်မြန်စွာ ရာထူးမှ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က ဘာကင်ဟမ်အား "မင်းဟာ လူမိုက်ပဲ" ဟု ပြောဆိုခဲ့ပြီး၊ ချားလ်စ်ကိုလည်း ပါလီမန်၏ လက်နက်တစ်ခုအဖြစ် စွပ်စွဲပြစ်တင်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းခဲ့မှုအတွက် နောင်တွင် နောင်တရလိမ့်မည်ဟု ကြိုတင်သတိပေးခဲ့သည်။ အန့်စ် ဗွန် မန်းစ်ဖဲလ်ဒ် ဦးဆောင်သော ရန်ပုံငွေ မလုံလောက်သည့် ယာယီစစ်တပ်တစ်ခုသည် ပလတ်တနိတ်နယ်ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် ထွက်ခွာခဲ့သော်လည်း ရိက္ခာထောက်ပံ့မှု အလွန်ညံ့ဖျင်းသဖြင့် ဒတ်ခ်ျကမ်းရိုးတန်းထက် ကျော်လွန်၍ပင် ရှေ့မတိုးနိုင်ခဲ့ချေ။ ၁၆၂၄ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ကျန်းမာရေး ပိုမိုဆိုးရွားလာသည့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပါလီမန်ကို ထိန်းချုပ်ရန် ခက်ခဲလာခဲ့သည်။ ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် ၎င်းကွယ်လွန်ချိန်၌ ချားလ်စ်နှင့် ဘာကင်ဟမ်တို့သည် တိုင်းပြည်ကို လက်တွေ့ (de facto) ထိန်းချုပ်ထားပြီး ဖြစ်သည်။ == '''နန်းစံကာလအစောပိုင်း''' == စပိန်နှင့် အိမ်ထောင်ဖက်စပ်ရေး ပျက်ပြားသွားပြီးနောက် ချားလ်စ်နှင့် ဘာကင်ဟမ်တို့သည် ပြင်သစ်နိုင်ငံဘက်သို့ အာရုံပြောင်းခဲ့ကြသည်။ ၁၆၂၅ ခုနှစ် မေလ ၁ ရက်နေ့တွင် ချားလ်စ်သည် အသက် ၁၅ နှစ်အရွယ်ရှိ ပြင်သစ်မင်းသမီး ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာနှင့် ပါရီမြို့ နိုတာဒမ် ဘုရားကျောင်းကြီး ၏ တံခါးဝရှေ့၌ ကိုယ်စားလှယ်ဖြင့် ထိမ်းမြားမင်္ဂလာပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် စပိန်သို့သွားရာ လမ်းခရီးတွင် မင်းသမီးကို ပါရီမြို့၌ မြင်တွေ့ခဲ့ဖူးခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့နှစ်ဦးသည် ၁၆၂၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၃ ရက်နေ့တွင် ကန်တာဘာရီမြို့၌ ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ပထမဆုံးအကြိမ် ဆုံတွေ့ခဲ့ကြသည်။ ကန့်ကွက်မှုမှန်သမျှကို ကြိုတင်ကာကွယ်ရန်အတွက် ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏ပထမဆုံး ပါလီမန်အစည်းအဝေး ဖွင့်လှစ်မည့်ရက်ကို မင်္ဂလာဦးည ပြီးဆုံးသည့်အချိန်အထိ ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့သည်။ အောက်လွှတ်တော်အမတ် အများအပြားက ၎င်းအနေဖြင့် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်တစ်ဦးနှင့် လက်ထပ်ခြင်းကို ကန့်ကွက်ခဲ့ကြသည်။ အကြောင်းမှာ ဘုရင်သည် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များအပေါ် ကန့်သတ်ချက်များကို ရုပ်သိမ်းပေးပြီး ပြုပြင်ပြောင်းလဲထားသော အင်္ဂလန်အသင်းတော်၏ တရားဝင်ရပ်တည်မှုကို ထိခိုက်စေမည်ကို စိုးရိမ်ခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချားလ်စ်က ပါလီမန်သို့ ဘာသာရေးကန့်သတ်ချက်များကို လျှော့ချမည်မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သော်လည်း၊ ၎င်း၏ခဲအိုဖြစ်သူ ပြင်သစ်ဘုရင် လူဝီ (၁၃) နှင့် ချုပ်ဆိုခဲ့သည့် လျှို့ဝှက်မင်္ဂလာဆောင်စာချုပ်တွင်မူ ထိုသို့လျှော့ချပေးမည်ဟု အတိအလင်း ကတိပြုခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ထိုစာချုပ်အရ ပြင်သစ်တို့ထံ အင်္ဂလန်စစ်သင်္ဘော ခုနစ်စင်း ငှားရမ်းပေးခဲ့ပြီး ယင်းသင်္ဘောများကို ၁၆၂၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် လာရိုရှဲလ် ဒေသရှိ ပရိုတက်စတင့် ဟျူးဂတ်နိုးများ ကို နှိမ်နင်းရာတွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၁၆၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ ရက်နေ့တွင် ဝက်စ်မင်စတာဘုရားရှိခိုးကျောင်း ၌ ချားလ်စ်၏ ဘိသိက်ခံပွဲကို ကျင်းပခဲ့သော်လည်း ၎င်း၏ မိဖုရားမှာမူ ပရိုတက်စတင့် ဘာသာရေးအခမ်းအနားတွင် ပါဝင်ရန် ငြင်းဆန်ခဲ့သဖြင့် ၎င်း၏ဘေး၌ ရှိမနေခဲ့ပေ။ ချားလ်စ်သည် ပရူရီတန်များအကြား နာမည်ပျက်နေသည့် အငြင်းပွားဖွယ်ရာ ကာဗင်ဝါဒဆန့်ကျင်ရေး သာသနာပြုဆရာ ရစ်ချက် မွန်တာဂူ) ကို ထောက်ခံခဲ့ခြင်းကြောင့် ၎င်း၏ ဘာသာရေးမူဝါဒများအပေါ် မယုံကြည်မှုများ ပိုမိုတိုးပွားလာခဲ့သည်။ မွန်တာဂူသည် ကက်သလစ်ဘာသာရေးစာစောင်ကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ''A New Gag for an Old Goose (၁၆၂၄)'' အမည်ရှိ ၎င်း၏စာစောင်တွင် ဘုရားသခင်က ကယ်တင်ခြင်းနှင့် ပျက်စီးခြင်းကို ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားသည်ဟူသော ကာဗင်ဝါဒ၏ ကံကြမ္မာကြိုတင်ပြဋ္ဌာန်းမှုအယူအဆ ကို ဆန့်ကျင်ငြင်းခုံခဲ့သည်။ အာမေးနီးယန်း ဟု လူသိများသော ကာဗင်ဝါဒဆန့်ကျင်ရေးသမားများသည် လူသားတို့အနေဖြင့် မိမိတို့၏ လွတ်လပ်သောဆန္ဒကို အသုံးပြု၍ ကယ်တင်ခြင်းကို လက်ခံနိုင် သို့မဟုတ် ငြင်းပယ်နိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ အာမေးနီးယန်းဘာသာရေးပညာရှင်များသည် ချားလ်စ်ကြံစည်ခဲ့သော စပိန်နှင့် အိမ်ထောင်ဖက်စပ်ရေးကို ထောက်ခံခဲ့သည့် အနည်းငယ်သော အစုအဖွဲ့ထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ကွယ်လွန်ပြီး ချားလ်စ်နန်းတက်ပြီး သိပ်မကြာမီ ၁၆၂၅ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် မွန်တာဂူသည် ''Appello Caesarem'' အမည်ရှိ အခြားစာစောင်တစ်ခုကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ မွန်တာဂူအား ပါလီမန်ရှိ ပရူရီတန်အမတ်များ၏ ပြစ်တင်ဝေဖန်မှုမှ ကာကွယ်ရန်အတွက် ချားလ်စ်သည် ၎င်းအား တော်ဝင်ဓမ္မဆရာအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ရာ၊ ချားလ်စ်သည် ကက်သလစ်ဘာသာ ပြန်လည်ဦးမော့လာစေရန် လျှို့ဝှက်ကြိုးပမ်းမှုအဖြစ် အာမေးနီးယန်းဝါဒကို မျက်နှာသာပေးနေသည်ဟူသော ပရူရီတန်အများစု၏ သံသယကို ပိုမိုကြီးထွားစေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်ပါလီမန်သည် ဥရောပတိုက်ကုန်းတွင်းပိုင်း စစ်ပွဲတွင် တိုက်ရိုက်ပါဝင်ပတ်သက်မည့်အစား ကမ္ဘာသစ် (အမေရိကတိုက်) ရှိ စပိန်ကိုလိုနီများကို ကုန်ကျစရိတ်သက်သာသော ရေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုမျိုး ပြုလုပ်ရန် ပိုမိုနှစ်သက်ကြပြီး၊ စပိန်တို့၏ ရတနာတင်သင်္ဘောအုပ်စုများကို ဖမ်းဆီးရမိရန် မျှော်လင့်ခဲ့ကြသည်။ ပါလီမန်သည် အထောက်အပံ့ကြေး ပေါင် ၁၄၀,၀၀၀ ပေးရန် မဲခွဲဆုံးဖြတ်ခဲ့သော်လည်း ယင်းပမာဏမှာ ချားလ်စ်၏ စစ်အစီအစဉ်များအတွက် မလုံလောက်ပေ။ ထို့ပြင် အောက်လွှတ်တော်သည် ဘုရင်၏ တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန် (သွင်းကုန်ထုတ်ကုန် အကောက်ခွန်နှစ်မျိုး) ကောက်ခံခွင့် အာဏာကို တစ်နှစ်သာ ကန့်သတ်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။ အမှန်စင်စစ် ဟင်နရီ (၆) လက်ထက်ကတည်းက ယခင်ဧကရာဇ်များသည် ထိုအခွင့်အရေးကို တစ်သက်တာလုံးအတွက် ရရှိခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။ ဤနည်းဖြင့် ပါလီမန်သည် အကောက်ခွန်ဝင်ငွေကို အလုံးစုံပြန်လည်သုံးသပ်ပြီးမှသာ အခွန်နှုန်းထားများကို အတည်ပြုရန် ရွှေ့ဆိုင်းထားနိုင်သည်။ ထိုဥပဒေကြမ်းသည် အထက်လွှတ်တော်တွင် ပထမအကြိမ် ဖတ်ကြားပြီးနောက် ရှေ့မတိုးနိုင်ခဲ့ပေ။ တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်ကောက်ခံရန် ပါလီမန်ဥပဒေ မရရှိခဲ့သော်လည်း ချားလ်စ်သည် ထိုအကောက်ခွန်များကို ဆက်လက်ကောက်ခံခဲ့သည်။ ဘာကင်ဟမ်၏ ဦးဆောင်မှုအောက်တွင် စပိန်ကို ရေကြောင်းမှ သွားရောက်တိုက်ခိုက်သည့် စစ်ဆင်ရေးမှာ စနစ်တကျပြင်ဆင်မှုမရှိဘဲ အကောင်အထည်ဖော်မှု ညံ့ဖျင်းခဲ့သဖြင့် အခြေအနေ အလွန်ဆိုးရွားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် အောက်လွှတ်တော်သည် မြို့စားကြီးအား ရာထူးမှစွပ်စွဲပြစ်တင်ရန် လုပ်ငန်းစဉ်များကို စတင်ခဲ့သည်။ ၁၆၂၆ ခုနှစ် မေလတွင် ချားလ်စ်သည် ဘာကင်ဟမ်ကို ထောက်ခံကြောင်း ပြသသည့်အနေဖြင့် ၎င်းအား ကိန်းဘရစ်ချ်တက္ကသိုလ်၏ အဓိပတိအဖြစ် အမည်စာရင်းတင်သွင်းခဲ့ပြီး၊ ဘာကင်ဟမ်အား ဆန့်ကျင်ပြောဆိုခဲ့သည့် အမတ်နှစ်ဦးဖြစ်သော ဒတ်ဒ်လေ ဒစ်ဂျက်စ် နှင့် ဆာ ဂျွန် အီလီယော့တို့ကို လွှတ်တော်တံခါးဝတွင် ဖမ်းဆီးစေခဲ့သည်။ အောက်လွှတ်တော်သည် ၎င်းတို့၏ အမတ်နှစ်ဦး အကျဉ်းချခံရမှုအပေါ် အလွန်အမင်းဒေါသထွက်ခဲ့ကြပြီး၊ တစ်ပတ်ခန့် ထိန်းသိမ်းခံရပြီးနောက် နှစ်ဦးစလုံး ပြန်လည်လွတ်မြောက်လာခဲ့သည်။ ၁၆၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် အောက်လွှတ်တော်သည် ဘာကင်ဟမ်ကို တိုက်ရိုက်တိုက်ခိုက်သည့် ကန့်ကွက်လွှာတစ်ရပ်ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး၊ "ဒီဩဇာကြီးမားတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်ကို နိုင်ငံတော်ရဲ့ အရေးကြီးတဲ့ ကိစ္စရပ်တွေမှာ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းကနေ မဖယ်ရှားသရွေ့ ကျွန်တော်မျိုးတို့အနေနဲ့ အောင်မြင်မှုရဖို့ မျှော်လင့်ချက်မရှိပါကြောင်း၊ တိုင်းပြည်အတွက် ပေးအပ်ခဲ့တဲ့ သို့မဟုတ် ပေးအပ်နိုင်မယ့် ငွေကြေးမှန်သမျှဟာလည်း ၎င်းရဲ့လွဲမှားစွာအသုံးချမှုကြောင့် တိုင်းပြည်ရဲ့ အကျိုးစီးပွားကို ထိခိုက်နစ်နာစေတဲ့ဘက်ကိုသာ ဦးတည်သွားမှာကို စိုးရိမ်ရပါကြောင်း၊ ယခင်ကနှင့် မကြာသေးမီက ပေးအပ်ခဲ့သည့် များပြားလှသော ထောက်ပံ့မှုများကြောင့် စိတ်မချမ်းမြေ့ဖွယ် အတွေ့အကြုံများကို တွေ့ကြုံခဲ့ရပြီးဖြစ်ပါကြောင်း မိတ္တူတော်ဦးတင်အပ်ပါသည်" ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ ထိုသို့ ကန့်ကွက်မှုများရှိလင့်ကစား ချားလ်စ်သည် မိမိ၏ မိတ်ဆွေကို ရာထူးမှထုတ်ပယ်ရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီး ပါလီမန်ကိုသာ ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ထိုအတောအတွင်း ချားလ်စ်နှင့် ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာတို့အကြား ပြည်တွင်းရေး အိမ်ထောင်ရေးရန်ပွဲများသည် ၎င်းတို့၏ အိမ်ထောင်ရေးအစောပိုင်းနှစ်များကို ပျက်စီးစေခဲ့သည်။ ၎င်းမင်းသမီး၏ မင်္ဂလာလက်ဖွဲ့ပိုင်ဆိုင်ခွင့်၊ ၎င်း၏ အိမ်တော်ထိန်းများ ခန့်အပ်မှုနှင့် ၎င်း၏ ဘာသာရေးဝတ်ပြုမှုတို့အပေါ် အငြင်းပွားမှုများသည် ၁၆၂၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ဘုရင်က မင်းသမီး၏ ပြင်သစ်အခြွေအရံအများစုကို တိုင်းပြည်မှ နှင်ထုတ်လိုက်သည်အထိ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာနှင့် လက်ထပ်ရန် အခြေအနေတစ်ရပ်အနေဖြင့် ပြင်သစ်တို့ထံ အင်္ဂလန်သင်္ဘောများ ထောက်ပံ့ပေးရန် သဘောတူညီခဲ့သော်လည်း၊ ၁၆၂၇ ခုနှစ်တွင် ချားလ်စ်သည် လာရိုရှဲလ်ရှိ ဟျူးဂတ်နိုးများကို ကာကွယ်ရန်အတွက် ပြင်သစ်ကမ်းရိုးတန်းကို စစ်ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ဘာကင်ဟမ် ဦးဆောင်သော ထိုစစ်ဆင်ရေးသည်လည်း နောက်ဆုံးတွင် မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ ဘာကင်ဟမ်အနေဖြင့် ဟျူးဂတ်နိုးများကို မကာကွယ်နိုင်ခဲ့ခြင်းနှင့် စိန့်မာတင်ဒီရေးစ် မှ ဆုတ်ခွာခဲ့ရခြင်းတို့သည် ပြင်သစ်ဘုရင် လူဝီ (၁၃) က လာရိုရှဲလ်ကို ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ရန် တွန်းအားပေးသကဲ့သို့ဖြစ်စေခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် ပြည်သူတို့က မြို့စားကြီးအပေါ် မုန်းတီးမှုကို ပိုမိုကြီးထွားစေခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ပါလီမန်၏ သဘောတူညီချက်မပါဘဲ ကောက်ခံသော အခွန်တစ်မျိုးဖြစ်သည့် "အတင်းအကျပ် ချေးငွေ" ဖြင့် စစ်စရိတ်ရှာရန် ကြိုးပမ်းခြင်းဖြင့် နောက်ထပ် မငြိမ်မသက်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ၁၆၂၇ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ဘုရင့်တရားရုံးရှိ စံပြအမှုတစ်ခုဖြစ်သော "Five Knights' Case" တွင် ဘုရင်သည် အတင်းအကျပ်ချေးငွေ ပေးဆောင်ရန် ငြင်းဆန်သူများကို တရားစီရင်ခြင်းမရှိဘဲ အကျဉ်းချပိုင်ခွင့်ရှိသည့် အထူးအခွင့်အာဏာ ရှိကြောင်း ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ ၁၆၂၈ ခုနှစ် မတ်လတွင် ပါလီမန်ကို ထပ်မံခေါ်ယူခဲ့ပြီး၊ မေလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် အခွင့်အရေးတောင်းဆိုလွှာ ကို အတည်ပြုခဲ့ကာ ချားလ်စ်အနေဖြင့် ပါလီမန်၏ သဘောတူညီချက်မပါဘဲ အခွန်မကောက်ခံရန်၊ အရပ်သားများအပေါ် စစ်အုပ်ချုပ်ရေး မပြဋ္ဌာန်းရန်၊ တရားဥပဒေလုပ်ထုံးလုပ်နည်းမပါဘဲ အကျဉ်းမချရန်နှင့် စစ်တပ်များကို အရပ်သားများ၏ နေအိမ်များတွင် နေရာမချရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ဇွန်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ထိုတောင်းဆိုလွှာကို သဘောတူလက်ခံခဲ့သော်လည်း၊ ထိုလကုန်တွင် ပါလီမန်ကို ရွှေ့ဆိုင်းလိုက်ပြီး ပါလီမန်၏ ခွင့်ပြုချက်မပါဘဲ အကောက်ခွန်များ ကောက်ခံပိုင်ခွင့်ရှိကြောင်း ၎င်း၏အခွင့်အာဏာကို ပြန်လည်အတည်ပြုခဲ့သည်။ ၁၆၂၈ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ဘာကင်ဟမ်သည် လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ချားလ်စ်သည် အလွန်အမင်း စိတ်ထိခိုက်ခဲ့ရသည်။ ကလဲရင်ဒန်အမတ် အက်ဒဝပ် ဟိုက်ဒ် ၏ ပြောကြားချက်အရ ဘုရင်သည် "၎င်း၏ ကုတင်ပေါ်သို့ ပစ်လှဲချကာ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ငိုကြွေးမြည်တမ်းခဲ့ပြီး မျက်ရည်များစွာ စီးကျခဲ့သည်" ဟု ဆိုသည်။ ၎င်းသည် ၎င်း၏ အခန်းထဲတွင် နှစ်ရက်တိုင်တိုင် ဝမ်းနည်းပူဆွေးနေခဲ့သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် ပြည်သူများကမူ ဘာကင်ဟမ် ကွယ်လွန်မှုအပေါ် ဝမ်းမြောက်ခဲ့ကြရာ၊ ယင်းက နန်းတွင်းနှင့် ပြည်သူကြား၊ ဘုရင်နှင့် အောက်လွှတ်တော်ကြားရှိ ကွာဟချက်ကို ပိုမိုထင်ရှားစေခဲ့သည်။ ဘာကင်ဟမ် ကွယ်လွန်သွားခြင်းသည် စပိန်နှင့် စစ်ပွဲကို ထိရောက်စွာ အဆုံးသတ်စေခဲ့ပြီး ၎င်း၏ ဦးဆောင်မှုဆိုင်ရာ ပြဿနာကို ဖယ်ရှားနိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ ချားလ်စ်နှင့် ပါလီမန်အကြား ပဋိပက္ခများကိုမူ အဆုံးမသတ်နိုင်ခဲ့ပေ။ သို့သော်လည်း ထိုဖြစ်ရပ်သည် ချားလ်စ်နှင့် ၎င်း၏ မိဖုရားအကြား ဆက်ဆံရေး တိုးတက်ကောင်းမွန်လာမှုနှင့် တိုက်ဆိုင်နေခဲ့ပြီး၊ ၁၆၂၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ၎င်းတို့၏ ယခင်ရန်ပွဲဟောင်းများ အဆုံးသတ်သွားခဲ့သည်။ ချားလ်စ်၏ သံယောဇဉ်တွယ်မှုများသည် ဘာကင်ဟမ်ထံမှ ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာထံသို့ ပြောင်းရွှေ့သွားခြင်းလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ မိဖုရားတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် ကိုယ်ဝန်ရှိလာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့အကြား သံယောဇဉ် ပိုမိုခိုင်မြဲလာခဲ့သည်။ ၎င်းတို့နှစ်ဦးစလုံးသည် သီလနှင့် ပြည့်စုံသော မိသားစုဘဝ၏ စံပြပုံရိပ်ကို ဆောင်ကြဉ်းနိုင်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ နန်းတွင်းသည်လည်း စနစ်တကျရှိမှုနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရား ကောင်းမွန်မှုတို့၏ စံပြတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == '''တစ်ပါးတည်း အုပ်ချုပ်ခဲ့သည့်ကာလ''' == === '''ပါလီမန်ကို ရွှေ့ဆိုင်းခြင်း''' === ၁၆၂၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ချားလ်စ်သည် ၁၆၂၈ ခုနှစ် ဇွန်လကတည်းက ရွှေ့ဆိုင်းထားခဲ့သော အင်္ဂလန်ပါလီမန်၏ ဒုတိယအကြိမ်မြောက် အစည်းအဝေးကို တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်ကိစ္စအပေါ် သင့်တင့်မျှတသော မိန့်ခွန်းတစ်စောင်ဖြင့် ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။ သို့သော် အောက်လွှတ်တော်အမတ်များသည် တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်ကို မပေးဆောင်သဖြင့် ၎င်း၏ကုန်ပစ္စည်းများ သိမ်းဆည်းခံခဲ့ရသည့် ပါလီမန်အမတ် ဂျွန် ရိုးလ် ) ၏ ဖြစ်ရပ်ကို ထောက်ပြကာ ချားလ်စ်၏ မူဝါဒများကို ဆန့်ကျင်ကန့်ကွက်ကြောင်း အသံထွက်လာကြသည်။ အမတ်အများအပြားက ဤသို့ အခွန်အတင်းအကျပ် ကောက်ခံခြင်းသည် အခွင့်အရေးတောင်းဆိုလွှာ ကို ချိုးဖောက်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ရှုမြင်ကြသည်။ မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် ချားလ်စ်က ပါလီမန်အစည်းအဝေးကို ရွှေ့ဆိုင်းရန် အမိန့်ပေးသောအခါ၊ အမတ်များသည် လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ဆာ ဂျွန် ဖင့်ခ် ကို ၎င်း၏ထိုင်ခုံတွင် အတင်းဖိသိပ်ထားကာ ကက်သလစ်ဘာသာ၊ အာမေးနီးယန်းဝါဒ၊ တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်တို့ကို ဆန့်ကျင်သည့် ဆုံးဖြတ်ချက်များကို လွှတ်တော်အတွင်း ဖတ်ကြားအတည်ပြုနိုင်သည်အထိ အစည်းအဝေးအချိန်ကို ဆွဲဆန့်ခဲ့ကြသည်။ ဤလုပ်ရပ်မှာ ချားလ်စ်အတွက် လုံးဝသည်းခံနိုင်စရာမရှိသဖြင့် ၎င်းသည် ပါလီမန်ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်ပြီး ဆာ ဂျွန် အီလီယော့ အပါအဝင် ပါလီမန်ခေါင်းဆောင် ကိုးဦးကို ယင်းကိစ္စနှင့် ပတ်သက်၍ အကျဉ်းချခဲ့သည်။ ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ထိုသူများကို သမိုင်းဝင်အာဇာနည်များ ဖြစ်သွားစေခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုကို လူထုက ပိုမိုထောက်ခံလာစေခဲ့သည်။ ဘုရင်တစ်ဦးတည်း အုပ်ချုပ်ရေးကို ဆက်လုပ်ရန်အတွက် ငြိမ်းချမ်းရေးရယူရန် လိုအပ်လာသည်။ ရှေ့လျှောက်တွင် ဥရောပစစ်ပွဲအတွက် ပါလီမန်ထံမှ ရန်ပုံငွေတောင်းခံရန် နည်းလမ်းမရှိတော့ခြင်း၊ ဘာကင်ဟမ်၏ အကူအညီလည်း မရှိတော့ခြင်းတို့ကြောင့် ချားလ်စ်သည် ပြင်သစ်၊ စပိန်နိုင်ငံတို့နှင့် ငြိမ်းချမ်းရေး ရယူလိုက်သည်။ ထို့နောက်ပိုင်း ချားလ်စ်သည် ပါလီမန်မခေါ်ဘဲ အင်္ဂလန်နိုင်ငံကို ၁၁ နှစ်တိုင်တိုင် တစ်ဦးတည်း အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး ယင်းကာလကို '''"ဘုရင်တစ်ဦးတည်း အုပ်ချုပ်ခဲ့သည့်ကာလ" )''' သို့မဟုတ် '''"၁၁ နှစ်တာ အာဏာရှင်စနစ်"''' ဟု လူသိများသည်။ ပါလီမန်မပါဘဲ အုပ်ချုပ်ခြင်းသည် ထိုခေတ်အခါက ထူးခြားသောကိစ္စမဟုတ်ဘဲ ယခင်အစဉ်အလာ အထောက်အထားများလည်း ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် ပါလီမန်တစ်ခုတည်းသာ ဥပဒေအကြောင်းအရ အခွန်တိုးကောက်နိုင်ခွင့်ရှိသဖြင့် ပါလီမန်မရှိဘဲ တော်ဝင်ဘဏ္ဍာတိုက်အတွက် ရန်ပုံငွေရှာဖွေရန် ချားလ်စ်၏ အရည်အချင်းမှာ ၎င်း၏ အစဉ်အလာပိုင်ခွင့်များနှင့် အထူးအခွင့်အာဏာများပေါ်တွင်သာ ကန့်သတ်ထားသကဲ့သို့ ဖြစ်နေခဲ့သည်။ === '''ဘဏ္ဍာရေး''' === အဲလိဇဘက် (၁) နှင့် ဂျိမ်းစ် (၁) တို့၏ နန်းစံကာလများအတွင်းကတည်းက ကြီးမားသော ဘဏ္ဍာရေးလိုငွေပြမှုများ ဖြစ်ပေါ်နေခဲ့သည်။ စပိန်နှင့် ပြင်သစ်တို့ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် ဘာကင်ဟမ်၏ ရေတိုစစ်ဆင်ရေးများ ရှိခဲ့သော်လည်း ချားလ်စ်တွင် ပြည်ပစစ်ပွဲများ ဆင်နွှဲရန် ဘဏ္ဍာရေးအင်အား မရှိသလောက်ဖြစ်နေခဲ့သည်။ ၎င်း၏ နန်းစံတစ်လျှောက်လုံးတွင် ကာကွယ်ရေးအတွက် စေတနာ့ဝန်ထမ်းတပ်ဖွဲ့များကိုသာ အဓိကအားကိုးခဲ့ရပြီး၊ ၎င်း၏ အစ်မဖြစ်သူ အဲလိဇဘက်ကို ကူညီရန်နှင့် ပလတ်တနိတ်နယ်မြေ ပြန်လည်ရရှိရေး ဟူသော ပြည်ပမူဝါဒရည်မှန်းချက်အတွက် သံတမန်ရေးရာ ကြိုးပမ်းမှုများကိုသာ အားပြုခဲ့ရသည်။ ထိုစဉ်က အင်္ဂလန်သည် တရားဝင်ကုန်စည်ခွန် နှင့် ပုံမှန်တိုက်ရိုက်အခွန် ကောက်ခံခြင်းမရှိသဖြင့် ဥရောပတွင် အခွန်အနည်းဆုံးကောက်ခံသော နိုင်ငံဖြစ်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ ပါလီမန်ကို ပြန်မခေါ်ဘဲ ဝင်ငွေရှာရန်အတွက် ချားလ်စ်သည် ရာစုနှစ်တစ်ခုကျော်ကြာ ဆိုင်းငံ့ထားပြီး လူမေ့လုနီးပါးဖြစ်နေသည့် '''"သူရဲကောင်းဘွဲ့ အတင်းအကျပ်ပေးဆောင်စေသည့်ဥပဒေ"''' ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းခဲ့သည်။ ယင်းဥပဒေအရ မြေယာမှ တစ်နှစ်လျှင် ပေါင် ၄၀ သို့မဟုတ် ထိုထက်ပို၍ ဝင်ငွေရရှိသူ မည်သူမဆို ဘုရင့်ဘိသိက်ခံပွဲသို့ လာရောက်ပြီး သူရဲကောင်းဘွဲ့ခံယူရမည် ဖြစ်သည်။ ဤဥပဒေဟောင်းကို အသုံးချ၍ ချားလ်စ်သည် ၁၆၂၆ ခုနှစ် ၎င်း၏ ဘိသိက်ခံပွဲသို့ တက်ရောက်ရန် ပျက်ကွက်ခဲ့သူများကို ဒဏ်ငွေရိုက်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ် ကောက်ခံခဲ့သည့် အဓိကအခွန်မှာ '''"သင်္ဘောအခွန်"''' ဟုခေါ်သော ပဒေသရာဇ်အခွန်တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ ယင်းသည် တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်တို့ထက်ပင် ပိုမိုလူကြိုက်နည်းခဲ့သလို ပိုမို၍လည်း ဝင်ငွေရရှိခဲ့သည်။ ယခင်က သင်္ဘောအခွန်ကို စစ်မက်ဖြစ်ပွားချိန်နှင့် ကမ်းရိုးတန်းဒေသများတွင်သာ ကောက်ခံခွင့်ပြုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ငြိမ်းချမ်းရေးကာလတွင်လည်း ကာကွယ်ရေးအတွက် တာဝန်ရှိသဖြင့် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ဤအခွန်ကို ကောက်ခံရန် ဥပဒေကြောင်းအရ ပိတ်ပင်တားဆီးမှု မရှိကြောင်း ချားလ်စ်က ငြင်းခုံခဲ့သည်။ ရေတပ်ဘဏ္ဍာတိုက်သို့ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းရသည့် သင်္ဘောအခွန်သည် ၁၆၃၄ မှ ၁၆၃၈ ခုနှစ်အကြား တစ်နှစ်လျှင် ပေါင် ၁၅၀,၀၀၀ မှ ပေါင် ၂၀၀,၀၀၀ အထိ ရရှိခဲ့ပြီး၊ ထိုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ဝင်ငွေပြန်လည်ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ သင်္ဘောအခွန်အပေါ် ဆန့်ကျင်မှုများ တဖြည်းဖြည်း ကြီးထွားလာသော်လည်း အင်္ဂလန်၏ အယူခံတရားသူကြီး ၁၂ ဦးက အချို့သော တရားသူကြီးများတွင် သံသယစိတ်ရှိနေလင့်ကစား ဤအခွန်သည် ဘုရင်၏ အထူးအခွင့်အာဏာအတွင်းတွင်သာ ရှိကြောင်း ဆုံးဖြတ်ပေးခဲ့သည်။ ၁၆၃၇-၃၈ ခုနှစ်တွင် အခွန်မဆောင်သဖြင့် ဂျွန် ဟမ်းဒန် အား တရားစွဲဆိုမှုသည် လူထုကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုအတွက် စင်မြင့်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ တရားသူကြီးများကလည်း ဟမ်းဒန်အား ၇ မဲ - ၅ မဲ ဟူသော ကပ်သီးကပ်သတ်မဲအဖြေဖြင့်သာ အမှုရှုံးစေခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ချားလ်စ်သည် ကုန်သွယ်မှု လက်ဝါးကြီးအုပ်ခွင့်များကို ပေးအပ်ခြင်းဖြင့်လည်း ငွေရှာခဲ့သည်။ အမှန်စင်စစ် ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းကို တားမြစ်သည့် ဥပဒေရှိသော်လည်း ဤနည်းလမ်းဖြင့် ၁၆၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ နှောင်းပိုင်းတွင် တစ်နှစ်လျှင် ခန့်မှန်းခြေ ပေါင် ၁၀၀,၀၀၀ အထိ ရရှိခဲ့သည်။ ထိုသို့ လက်ဝါးကြီးအုပ်ခွင့်ပေးခဲ့ရာတွင် ဆပ်ပြာလုပ်ငန်းလည်း ပါဝင်ပြီး ယင်းကို ကက်သလစ်အချို့က နောက်ကွယ်က ပံ့ပိုးထားသောကြောင့် '''"ကက်သလစ်ဆပ်ပြာ"''' ဟု ကဲ့ရဲ့ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ချားလ်စ်သည် စကော့တလန်မှ ဆင်းသက်လာသော မှူးမတ်များထံမှလည်း ပေါင်နှံပစ္စည်းပြန်လည်သိမ်းဆည်းခွင့်ဥပဒေ ၁၆၂၅ (Act of Revocation - 1625) ကို အသုံးပြုကာ ရန်ပုံငွေရှာခဲ့ရာ များစွာ အချင်းများခဲ့ကြရသည်။ ယင်းဥပဒေအရ ၁၅၄၀ ခုနှစ်ကတည်းက မှူးမတ်များကို ပေးအပ်ခဲ့သည့် တော်ဝင် သို့မဟုတ် အသင်းတော်ပိုင် မြေယာလက်ဆောင်အားလုံးကို ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းလိုက်ပြီး၊ ဆက်လက်ပိုင်ဆိုင်လိုပါက တစ်နှစ်လျှင် မြေငှားခ ပေးဆောင်ရမည် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဝင်ငွေအများဆုံးရရှိစေရန် မြေယာများကို အသုံးချခြင်းနှင့် နယ်နိမိတ်ကျော်လွန်ကျူးကျော်သူများကို ဒဏ်ရိုက်ခြင်းတို့ ပြုလုပ်ရန် အင်္ဂလန်ရှိ တော်ဝင်သစ်တောများ၏ နယ်နိမိတ်များကို ရှေးဟောင်းအတိုင်း ပြန်လည်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ဤအစီအစဉ်၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ သစ်တောများကို ဖျက်သိမ်းပြီး စားကျက်မြေနှင့် စိုက်ပျိုးရေးမြေအဖြစ် ပြောင်းလဲရောင်းချရန် ဖြစ်သည်၊ သို့မဟုတ် Forest of Dean သစ်တောကဲ့သို့ သံသတ္တုလုပ်ငန်းအတွက် အကောင်အထည်ဖော်ရန် ဖြစ်သည်။ သစ်တောများ ဖျက်သိမ်းခြင်းကြောင့် Western Rising ဟု လူသိများသော အဓိကရုဏ်းများနှင့် မငြိမ်မသက်မှုများ မကြာခဏ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤမငြိမ်မသက်မှုများ ဖြစ်ပွားနေသည့် နောက်ခံသမိုင်းကြောင်းနှင့်အတူ ချားလ်စ်သည် ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် နှစ်လယ်ပိုင်းတွင် ဒေဝါလီခံရမည့်အခြေအနေနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ မိမိတို့၏ နစ်နာချက်များကိုသာ အာရုံစိုက်နေကြသော လန်ဒန်စီးပွားရေးဇုန် နှင့် ပြည်ပအင်အားကြီးနိုင်ငံများသည် ဘုရင်အား ချေးငွေထုတ်ပေးရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ အကျပ်အတည်းဆိုက်နေစဉ်အတွင်း ဇူလိုင်လတွင် ချားလ်စ်သည် လန်ဒန်ရဲတိုက်ရှိ ဒင်္ဂါးသွန်းစက်ရုံ၌ ယုံကြည်စိတ်ချစွာ အပ်နှံထားသည့် ပေါင် ၁၃၀,၀၀၀ တန်ဖိုးရှိသော ငွေတုံးများကို အတင်းအကျပ် သိမ်းယူခဲ့ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပိုင်ရှင်များကို အတိုးနှုန်း ၈% ဖြင့် ပြန်လည်ပေးဆပ်မည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်။ ဩဂုတ်လတွင် အရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီ က ချေးငွေပေးရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီးနောက်၊ လော့ဒ် ကော့တန်တန်သည် ကုမ္ပဏီ၏ ငရုတ်ကောင်းနှင့် ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင် သိုလှောင်မှုများကို သိမ်းဆည်းကာ ပေါင် ၆၀,၀၀၀ (ယင်း၏ ဈေးကွက်ပေါက်ဈေးထက် များစွာလျော့နည်းသောဈေး) ဖြင့် ရောင်းချခဲ့ပြီး၊ ထိုငွေကိုလည်း နောက်ပိုင်းတွင် အတိုးနှင့်တကွ ပြန်လည်ပေးဆပ်မည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်။ == '''ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခများ''' == ချားလ်စ်၏ နန်းစံတစ်လျှောက်လုံးတွင် အင်္ဂလန်သာသနာပြု ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သည် နိုင်ငံရေးဆွေးနွေးငြင်းခုံမှုများ၏ ရှေ့တန်းတွင် ရှိနေခဲ့သည်။ အာမေးနီးယန်းဓမ္မပညာသည် ဓမ္မဆရာများ၏ အာဏာစက်နှင့် ကယ်တင်ခြင်းကို ငြင်းပယ်နိုင် သို့မဟုတ် လက်ခံနိုင်သည့် လူသားတစ်ဦးချင်းစီ၏ အရည်အချင်းကို အလေးပေးထားရာ၊ ယင်းကို ဆန့်ကျင်သူများက မိစ္ဆာအယူဝါဒအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ကက်သလစ်ဘာသာကို ပြန်လည်အသက်သွင်းမည့် လမ်းစတစ်ခုအဖြစ်လည်းကောင်း ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။ ပရူရီတန် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးသမားများသည် ချားလ်စ်အား အာမေးနီးယန်းဝါဒအပေါ် စာနာမှုလွန်ကဲသည်ဟု ယူဆကြပြီး၊ အင်္ဂလန်အသင်းတော်ကို ပိုမိုရှေးရိုးဆန်ပြီး ပူဇော်သက္ကာဆိုင်ရာ လမ်းကြောင်း သို့ ရွှေ့ပြောင်းလိုသည့် ၎င်း၏ဆန္ဒကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် ပရိုတက်စတင့် ကိုးကွယ်သည့် ၎င်း၏နိုင်ငံသားများသည် ဥရောပစစ်ပွဲကို အနီးကပ်စောင့်ကြည့်နေခဲ့ကြပြီး၊ ချားလ်စ်၏ စပိန်နိုင်ငံနှင့် သံတမန်ရေးရာ ဆက်သွယ်မှုများအပြင် ပြည်ပရှိ ပရိုတက်စတင့်တို့၏ အရေးကိစ္စကို ထိရောက်စွာ မကူညီနိုင်ခဲ့မှုတို့အပေါ် ပိုမိုစိတ်ပျက်လာခဲ့ကြသည်။ ၁၆၃၃ ခုနှစ်တွင် ချားလ်စ်သည် ဝီလျံ လော့ဒ် အား ကန်တာဘာရီမြို့၏ ဆရာတော်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် (အင်္ဂလီကန်ထုံးတမ်းစဉ်လာအတိုင်း) ဘာသာရေးတစ်သမတ်တည်းဖြစ်စေရန် မြှင့်တင်မည့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများစွာကို စတင်ခဲ့သည်။ ယင်းတွင် ထုံးတမ်းစဉ်လာမလိုက်နာသော ဟောပြောသူများကို ကန့်သတ်ခြင်း၊ Book of Common Prayer စာအုပ်ပါ ပြဋ္ဌာန်းချက်အတိုင်း ဝတ်ပြုဆုတောင်းပွဲများကို ကျင်းပရန် ဇွတ်အတင်းတောင်းဆိုခြင်း၊ ယဇ်ပလ္လင်၏ ပူဇော်သက္ကာမင်္ဂလာကို အလေးပေးစေရန် အင်္ဂလန်ဘုရားကျောင်းများ၏ အတွင်းပိုင်းဗိသုကာလက်ရာများကို ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခြင်းနှင့် ဥပုသ်နေ့ တွင် လောကီအပန်းဖြေမှုများကို ခွင့်ပြုပေးသည့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ Declaration of Sports အမိန့်ပြန်တမ်းကို ပြန်လည်ထုတ်ပြန်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ပရူရီတန်များကို ခန့်အပ်နိုင်ရန်အတွက် ဘုရားကျောင်းပိုင်ဆိုင်ခွင့်နှင့် ဘုန်းတော်ကြီးရာထူးများကို ဝယ်ယူပေးသည့် Feoffees for Impropriations အဖွဲ့အစည်းကိုလည်း ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ဆရာတော်ကြီး လော့ဒ်သည် ၎င်း၏ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကို ဆန့်ကျင်သူများကို တိုင်းပြည်တွင် သြဇာအကြီးမားဆုံး တရားရုံးနှစ်ခုဖြစ်သည့် Court of High Commission နှင့် Star Chamber တို့တွင် တရားစွဲဆိုအရေးယူခဲ့သည်။ ထိုတရားရုံးများသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဘာသာရေးအမြင်များကို ဆင်ဆာဖြတ်တောက်မှုကြောင့် ကြောက်ရွံ့ခြင်းခံခဲ့ရပြီး၊ လူကြီးလူကောင်းများကို ဂုဏ်သိက္ခာကျဆင်းစေသည့် ပြစ်ဒဏ်များ ချမှတ်ခြင်းကြောင့် အထက်တန်းလွှတ်တော်နှင့် မြေပိုင်ရှင်လူတန်းစားများအကြား ရေပန်းမစားဘဲ လူမုန်းများခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ၁၆၃၇ ခုနှစ်တွင် ဝီလျံ ပရင် ဟင်နရီ ဘာတန် နှင့် ဂျွန် ဘတ်စ်ဝစ် တို့သည် ဆရာတော်ကြီးစနစ်ဆန့်ကျင်ရေး (Anti-episcopal) စာစောင်များ ထုတ်ဝေမှုကြောင့် ထိပ်တုံးရိုက်ခြင်း၊ ကြိမ်ဒဏ်ပေးခြင်း၊ နားရွက်ဖြတ်တောက်ကာ ရုပ်ပျက်ဆင်းပျက်ဖြစ်စေခြင်းတို့ ခံခဲ့ရသည့်အပြင် သက်တမ်းမကုန်ဆုံးနိုင်သော ထောင်ဒဏ်များ ချမှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏ ဘာသာရေးမူဝါဒများကို စကော့တလန်နိုင်ငံတွင် အတင်းအကျပ် ပြဋ္ဌာန်းရန် ကြိုးပမ်းသောအခါ အခက်အခဲများစွာနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ချားလ်စ်သည် စကော့တလန်တွင် မွေးဖွားခဲ့သော်လည်း စကော့တလန်နှင့် စိမ်းကားသွားခဲ့ပြီး၊ ငယ်ဘဝနောက်ပိုင်း ၎င်း၏ ပထမဆုံးသော စကော့တလန်ခရီးစဉ်မှာ ၁၆၃၁ ခုနှစ် ၎င်း၏ စကော့တလန်ဘိသိက်ခံပွဲအတွက် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ဝတ်ပြုမှုထုံးတမ်းများမှ ရှေးရိုးဓလေ့အများစုကို ဖယ်ရှားထားပြီးဖြစ်သော စကော့တလန်သားတို့ စိတ်ပျက်ရသည်မှာ ချားလ်စ်သည် ဘိသိက်ခံပွဲကို အင်္ဂလီကန် ထုံးတမ်းစဉ်လာအတိုင်း ကျင်းပရန် ဇွတ်အတင်းတောင်းဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၆၃၇ ခုနှစ်တွင် ၎င်းသည် စကော့တလန်ပါလီမန် သို့မဟုတ် စကော့တလန်အသင်းတော် နှင့် တစ်စုံတစ်ရာ တိုင်ပင်ဆွေးနွေးခြင်းမရှိဘဲ၊ အင်္ဂလန်၏ Book of Common Prayer နှင့် ထပ်တူနီးပါးတူညီသော ဆုတောင်းစာအုပ်အသစ်ကို စကော့တလန်တွင် အသုံးပြုရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ယင်းစာအုပ်ကို ချားလ်စ်၏ လမ်းညွှန်မှုဖြင့် စကော့တလန်ဆရာတော်များက ရေးသားခဲ့ခြင်းဖြစ်သော်လည်း၊ စကော့တလန်သားအများစုက ယင်းကို စကော့တလန်သို့ အင်္ဂလီကန်ဝါဒ သွတ်သွင်းမည့် ကိရိယာတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်ကာ ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြသည်။ ဇူလိုင်လ ၂၃ ရက်၊ ဆုတောင်းစာအုပ်အသစ်ကို စတင်အသုံးပြုသည့် ပထမဆုံး တနင်္ဂနွေနေ့တွင် အီဒင်ဘာ့ဂ်မြို့၌ အဓိကရုဏ်းများ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး မငြိမ်မသက်မှုများသည် စကော့တလန်အသင်းတော်တစ်ခုလုံးသို့ ကူးစက်သွားခဲ့သည်။ ပြည်သူများသည် စကော့တလန်၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲထားသော ဘာသာရေးကို ထိန်းသိမ်းရန်နှင့် အသင်းတော်နှင့် ပါလီမန်က ခွင့်ပြုမထားသော မည်သည့်ဆန်းသစ်မှုမျိုးကိုမဆို ငြင်းပယ်ရန် လက်မှတ်ရေးထိုးထားသည့် အမျိုးသားပဋိညာဉ်စာချုပ် ကို ပြန်လည်အတည်ပြုရန်အတွက် စည်းရုံးလှုပ်ရှားလာကြသည်။ ၁၆၃၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် စကော့တလန်အသင်းတော်၏ အထွေထွေညီလာခံ ကျင်းပသောအခါ ဆုတောင်းစာအုပ်အသစ်ကို ရှုတ်ချခဲ့ပြီး၊ ဆရာတော်ကြီးများအုပ်ချုပ်သည့်စနစ် ကို ဖျက်သိမ်းကာ သက်ကြီးဝါကြီးအမှုတော်ဆောင်များနှင့် ဒီကွန်များက အုပ်ချုပ်သည့် ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်းစနစ် ကို အစားထိုးအတည်ပြုခဲ့သည်။ == '''ဆရာတော်ကြီးများစစ်ပွဲ''' == ချားလ်စ်သည် စကော့တလန်ရှိ မငြိမ်မသက်မှုများကို မိမိ၏အာဏာကို ပုန်ကန်ခြင်းအဖြစ် ရှုမြင်ခဲ့ပြီး ယင်းက ၁၆၃၉ ခုနှစ်တွင် ပထမအကြိမ် ဆရာတော်ကြီးများစစ်ပွဲ ကို ဖြစ်ပွားစေခဲ့သည်။ ၎င်းသည် စစ်တိုက်ရန်အတွက် အင်္ဂလန်ပါလီမန်ထံမှ ထောက်ပံ့ကြေးမတောင်းခံဘဲ ပါလီမန်အကူအညီမပါဘဲ စစ်တပ်တစ်ခုကို ကိုယ်တိုင်စုဆောင်းကာ စကော့တလန်နယ်စပ်ရှိ Berwick-upon-Tweed သို့ ချီတက်ခဲ့သည်။ သို့သော် မိမိ၏တပ်ဖွဲ့များသည် စကော့တလန်သားများထက် အရေအတွက်အားဖြင့် များစွာလျော့နည်းသည်ဟု ဘုရင်က ယုံကြည်ပြီး စစ်ရှုံးမည်ကို စိုးရိမ်သောကြောင့် ထိုစစ်တပ်သည် ကော့ဗနန်တာတပ်များနှင့် ရင်ဆိုင်မတိုက်ခိုက်ခဲ့ပေ။ Berwick စာချုပ်တွင် ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏ စကော့တလန်ခံတပ်များကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ခွင့်ရရှိခဲ့ပြီး ကော့ဗနန်တာတို့၏ ယာယီအစိုးရကို ဖျက်သိမ်းနိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ စကော့တလန်ပါလီမန်နှင့် စကော့တလန်အသင်းတော် အထွေထွေညီလာခံနှစ်ခုစလုံးကို ခေါ်ယူခွင့်ပြုရမည်ဟူသော အဆုံးအဖြတ်ဖြစ်စေသည့် လိုက်လျောမှုကိုမူ ပေးခဲ့ရသည်။ ပထမအကြိမ် ဆရာတော်ကြီးများစစ်ပွဲတွင် စစ်ရေးအရ ကျရှုံးမှုသည် ချားလ်စ်အတွက် ဘဏ္ဍာရေးနှင့် သံတမန်ရေးရာ အကျပ်အတည်းကို ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ပလတ်တနိတ်ဆွေမျိုးများကို ဆက်လက်ကူညီနေစဉ် တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပင် စပိန်နိုင်ငံထံမှ ရန်ပုံငွေရှာရန် ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် Battle of the Downs တိုက်ပွဲတွင် လူသိရှင်ကြား အရှက်ကွဲမှု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ရသောအခါ အကျပ်အတည်းမှာ ပိုမိုနက်ရှိုင်းသွားခဲ့သည်။ ထိုတိုက်ပွဲတွင် ကန့် ကမ်းရိုးတန်းအလွန်တွင် အစွမ်းအစမရှိဘဲ ရပ်ကြည့်နေရသော အင်္ဂလန်ရေတပ်၏ ရှေ့မှောက်၌ပင် ဒတ်ခ်ျတပ်များက စပိန်၏ ရွှေငွေတင်သင်္ဘောအုပ်စုကို ဖျက်ဆီးပစ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် စစ်ဆင်ရေးအသစ်တစ်ခုကို မစတင်မီ အချိန်ဆွဲရန်အတွက် စကော့တလန်သားများနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးမှုများကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ဘဏ္ဍာရေးချို့တဲ့မှုကြောင့် ထိုကဲ့သို့သော စွန့်စားမှုအတွက် ရန်ပုံငွေရှာရန် ပါလီမန်ကို အစည်းအဝေးခေါ်ယူရန် အတင်းအကျပ် ဖိအားပေးခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် အစောပိုင်းလများတွင် အင်္ဂလန်နှင့် အိုင်ယာလန် ပါလီမန်နှစ်ခုစလုံးကို ခေါ်ယူခဲ့သည်။ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် မတ်လတွင် အိုင်ယာလန်ပါလီမန်က မေလကုန်တွင် စစ်သည်အင်အား ၉,၀၀၀ ရှိသော စစ်တပ်တစ်ခု ဖွဲ့စည်းပေးမည်ဟူသော ကတိဖြင့် ပေါင် ၁၈၀,၀၀၀ တန်ဖိုးရှိ အထောက်အပံ့ကြေးကို စနစ်တကျ မဲခွဲအတည်ပြုပေးခဲ့သည်။ သို့သော် မတ်လတွင် ပြုလုပ်သည့် အင်္ဂလန်အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင် နန်းတွင်းလိုလားသော ကိုယ်စားလှယ်လောင်းများ အခြေအနေမကောင်းခဲ့ဘဲ၊ ဧပြီလတွင် ပြုလုပ်သည့် အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် ချားလ်စ်၏ ဆွေးနွေးမှုများသည် လျင်မြန်စွာပင် ရှေ့မတိုးသာ နောက်မဆုတ်သာ အခြေအနေ (Stalemate) သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။ နော့သမ်ဘာလန် နှင့် စထရက်ဖို့ဒ်အမတ်တို့သည် ဘုရင်အနေဖြင့် ပေါင် ၆၅၀,၀၀၀ (လာမည့်စစ်ပွဲစရိတ်ကို ပေါင် ၁ သန်းဟု ခန့်မှန်းထားသော်လည်း) ရရှိလျှင် သင်္ဘောအခွန်ကို စွန့်လွှတ်ရန် သဘောတူမည့် အပြန်အလှန် လိုက်လျောမှု သဘောတူညီချက်တစ်ခုကို ကြားဝင်စေ့စပ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ သို့သော်ငြားလည်း ဤမျှနှင့် အောက်လွှတ်တော်တွင် အများသဘောတူညီချက် မရရှိနိုင်ခဲ့ပေ။ အထက်လွှတ်တော်၏ ထောက်ခံမှုကို ရရှိထားဆဲဖြစ်သော ချားလ်စ်သည် ပါလီမန်အမတ်များ၏ ထပ်မံပြုပြင်ပြောင်းလဲရန် တောင်းဆိုမှုများကို လျစ်လျူရှုခဲ့သည်။ နော့သမ်ဘာလန်အမတ်၏ ကန့်ကွက်မှုများရှိလင့်ကစား '''"ပါလီမန်တို"''' ဟု လူသိများလာမည့် ထိုပါလီမန်ကို စတင်ဖွဲ့စည်းပြီး တစ်လမပြည့်မီ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် မေလတွင် ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ဤအဆင့်တွင် ၁၆၃၂ ခုနှစ်ကတည်းက အိုင်ယာလန်၏ ဘုရင်ခံချုပ် ဖြစ်ခဲ့သူ စထရက်ဖို့ဒ်အမတ် သည် ချားလ်စ်၏ ညာလက်ရုံးအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့ပြီး၊ ဆရာတော်ကြီး လော့ဒ်နှင့်အတူ ၎င်းက "Thorough" ဟု ခေါ်ဆိုသည့် မူဝါဒတစ်ခုကို ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ ယင်းသည် ဒေသခံ သို့မဟုတ် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး အကျိုးစီးပွားများကို စနစ်တကျ ဖိနှိပ်ပြီး ဗဟိုတော်ဝင်အာဏာစက်ကို ပိုမိုထိရောက် ထက်မြက်လာစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ စထရက်ဖို့ဒ်သည် မူလက ဘုရင်ကို ဝေဖန်သူတစ်ဦးဖြစ်သော်လည်း ဘာကင်ဟမ်မြို့စား၏ စည်းရုံးမှုလည်း ပါဝင်သဖြင့် ၁၆၂၈ ခုနှစ်တွင် တော်ဝင်အမှုထမ်းအဖြစ် ဘက်ပြောင်းလာခဲ့ပြီး၊ ထိုအချိန်မှစ၍ လော့ဒ်နှင့်အတူ ချားလ်စ်၏ သြဇာအရှိဆုံး ဝန်ကြီးများအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ အင်္ဂလန် "ပါလီမန်တို" ပျက်ပြားသွားခြင်းကြောင့် ပိုမိုအားတက်လာသည့် စကော့တလန်ပါလီမန်သည် ဘုရင်၏ သဘောတူညီချက်မပါဘဲ မိမိဘာသာ အုပ်ချုပ်နိုင်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး၊ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် ဩဂုတ်လတွင် ကော့ဗနန်တာ စစ်တပ်သည် အင်္ဂလန်၏ နော့သမ်ဘာလန်ခရိုင်အတွင်းသို့ ချီတက်ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ဘုရင်၏ သေနာပတိဖြစ်သူ လော့ဒ် နော့သမ်ဘာလန် ဖျားနာသွားပြီးနောက်၊ စထရက်ဖို့ဒ်ကိုယ်တိုင် မဟာလေးညှင်းရောဂ ဂေါက်ရောဂါ နှင့် ဝမ်းကိုက်ရောဂါများ ပူးတွဲခံစားနေရလင့်ကစား၊ ချားလ်စ်နှင့် စထရက်ဖို့ဒ်တို့သည် အင်္ဂလန်တပ်ဖွဲ့များကို ကွပ်ကဲရန် မြောက်ဘက်သို့ သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။ စကော့တလန် စစ်သည်အများစုမှာ နှစ်သောက်ဆယ်စစ်ပွဲတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြသည့် စစ်ပြန်များဖြစ်ကြသဖြင့် အင်္ဂလန်စစ်သည်များထက် စိတ်ဓာတ်နှင့် လေ့ကျင့်မှုအပိုင်းတွင် များစွာ သာလွန်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နယူးကာဆယ် (Newcastle upon Tyne) သို့ မရောက်မချင်း တစ်စုံတစ်ရာ ဆန့်ကျင်မှုကို မကြုံတွေ့ခဲ့ရဘဲ၊ နယူးကာဆယ်တွင် ဖြစ်ပွားသည့် Newburn တိုက်ပွဲ၌ အင်္ဂလန်တပ်များကို အနိုင်ရရှိကာ ထိုမြို့နှင့် အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော ဒါရမ် နယ်မြေကိုပါ သိမ်းပိုက်ခဲ့ကြသည်။ ပါလီမန်ခေါ်ယူရန် တောင်းဆိုမှုများ ပိုမိုများပြားလာသောအခါ ချားလ်စ်သည် မှူးမတ်မျိုးနွယ်များ၏ မဟာကောင်စီ ( ကို ခေါ်ယူသည့် ထူးခြားသောခြေလှမ်းကို လှမ်းခဲ့သည်။ စက်တင်ဘာ ၂၄ ရက်တွင် ယော့ခ်မြို့၌ ထိုကောင်စီ စတင်ဆုံတွေ့ချိန်တွင် ချားလ်စ်သည် ပါလီမန်ခေါ်ယူရန်ဟူသော အများသဘောတူ အကြံပြုချက်ကို လိုက်နာရန် ဆုံးဖြတ်ပြီး ဖြစ်သည်။ နိုဝင်ဘာလတွင် ပါလီမန်ခေါ်ယူမည်ဖြစ်ကြောင်း မှူးမတ်များကို အကြောင်းကြားပြီးနောက်၊ ထိုအတောအတွင်း စကော့တလန်သားများကို ရင်ဆိုင်ရန် ၎င်း၏စစ်တပ်ကို ထိန်းသိမ်းထားမည့် ရန်ပုံငွေ မည်သို့ရှာရမည်ကို စဉ်းစားပေးရန် ၎င်းတို့အား တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ၎င်းတို့က ငြိမ်းချမ်းရေးရယူရန် အကြံပြုခဲ့ကြသည်။ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် အောက်တိုဘာလတွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည့် အရှက်ရဖွယ် ရစ်ပွန်စာချုပ် ဖြင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ညှိနှိုင်းခဲ့ကြသည်။ ယင်းစာချုပ်အရ စကော့တလန်သားများသည် နော့သမ်ဘာလန်နှင့် ဒါရမ်တို့ကို ဆက်လက်သိမ်းပိုက်ထားမည်ဖြစ်ပြီး၊ အပြီးသတ် သဘောတူညီချက်မရမချင်းနှင့် အင်္ဂလန်ပါလီမန်ကို ပြန်လည်မခေါ်ယူမချင်း တစ်ရက်လျှင် ပေါင် ၈၅၀ ကို ကာလအကန့်အသတ်မရှိ ပေးဆောင်ရမည်ဟု ဖော်ပြထားရာ၊ ထိုစကော့တလန်တပ်များကို ပေးချေရန် လုံလောက်သော ရန်ပုံငွေရှာဖွေရန်အတွက် အင်္ဂလန်ပါလီမန်ကို ပြန်လည်ခေါ်ယူရန် မဖြစ်မနေ လိုအပ်သွားခဲ့သည်။ == '''ပါလီမန်ရှည်''' == === '''တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခြင်း''' === "ပါလီမန်တို" ကဲ့သို့ပင် "ပါလီမန်ရှည်" သည်လည်း ချားလ်စ်အတွက် ခက်ခဲသော ပါလီမန်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ယင်းပါလီမန်ကို ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလ ၃ ရက်နေ့တွင် စတင်စုဝေးခဲ့ပြီး၊ ဘုရင်၏ အဓိကအကြံပေးအရာရှိများကို နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုကြီးဖြင့် စွပ်စွဲပြစ်တင်ရန်လုပ်ငန်းစဉ်များကို လျင်မြန်စွာ စတင်ခဲ့သည်။ စထရက်ဖို့ဒ် အမတ်ကို နိုဝင်ဘာ ၁၀ ရက်တွင် ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခဲ့ပြီး၊ ဆရာတော်ကြီး လော့ဒ် ကို ဒီဇင်ဘာ ၁၈ ရက်တွင် စွပ်စွဲပြစ်တင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် တော်ဝင်တံဆိပ်တော်ထိန်းချုပ် ဖြစ်လာသူ ဖင့်ခ် ကို နောက်တစ်နေ့တွင် စွပ်စွဲပြစ်တင်ခဲ့ရာ ၎င်းသည် ချားလ်စ်၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် ဒီဇင်ဘာ ၂၁ ရက်တွင် သည်ဟိဂ်မြို့ သို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်သွားခဲ့သည်။ ဘုရင်အနေဖြင့် မိမိဆန္ဒအလျောက် ပါလီမန်ကို မဖျက်သိမ်းနိုင်စေရန် ပါလီမန်သည် ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် သုံးနှစ်တစ်ကြိမ်ဥပဒေ (Triennial Act 1640) ကို အတည်ပြုခဲ့သည်။ ယင်းဥပဒေအရ အနည်းဆုံး သုံးနှစ်လျှင်တစ်ကြိမ် ပါလီမန်ကို မဖြစ်မနေခေါ်ယူရန် သတ်မှတ်ထားပြီး၊ အကယ်၍ ဘုရင်က ခေါ်ယူရန် ပျက်ကွက်ပါက တံဆိပ်တော်ထိန်းချုပ်နှင့် မှူးမတ် ၁၂ ဦးတို့က ပါလီမန်ကို ခေါ်ယူခွင့်ပြုထားသည်။ ထိုဥပဒေကို အထောက်အပံ့ကြေး ဥပဒေကြမ်းတစ်ခုနှင့် ပူးတွဲတင်ပြခဲ့သဖြင့် ရန်ပုံငွေရရှိရေးအတွက် ချားလ်စ်သည် ၁၆၄၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် မကျေမနပ်ဖြင့် တော်ဝင်သဘောတူညီချက်ပေးခဲ့ရသည်။ စထရက်ဖို့ဒ်သည် ပါလီမန်အမတ်များ (အထူးသဖြင့် ဂျွန် ပင်မ် - John Pym) ၏ အဓိကပစ်မှတ် ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ ၁၆၄၁ ခုနှစ် မတ်လ ၂၂ ရက်တွင် ၎င်းအား နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုဖြင့် စစ်ဆေးစီရင်ခြင်း စတင်ခဲ့သည်။ သို့သော် အင်္ဂလန်ကို နှိမ်နင်းရန် စထရက်ဖို့ဒ်က အိုင်ယာလန်စစ်တပ်ကို အသုံးပြုမည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့ကြောင်း ဆာ ဟင်နရီ ဗိန်း၏ အဓိကစွပ်စွဲချက်မှာ ခိုင်လုံသော သက်သေမရှိသဖြင့် ဧပြီ ၁၀ ရက်တွင် ပင်မ်၏ တရားစွဲဆိုမှု ပျက်ပြားသွားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ပင်မ်နှင့် ၎င်း၏ မဟာမိတ်များသည် စထရက်ဖို့ဒ်တွင် အပြစ်ရှိကြောင်း တိုက်ရိုက်ကြေညာပြီး သေဒဏ်ပေးပိုင်ခွင့်ရှိသည့် အထူးဥပဒေကြမ်း တစ်ရပ်ကို ချက်ချင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်က စထရက်ဖို့ဒ်အား "ဘုရင်တစ်ပါး၏ ကတိစကားအရ သင်၏အသက်၊ ဂုဏ်သိက္ခာ သို့မဟုတ် စည်းစိမ်ဥစ္စာကို တစ်စုံတစ်ရာ ထိခိုက်စေရမည်မဟုတ်" ဟု အာမခံထားခဲ့ပြီး၊ အကယ်၍ ချားလ်စ်က သဘောတူညီချက် မပေးပါက ထိုအထူးဥပဒေမှာ အောင်မြင်နိုင်မည်မဟုတ်ပေ။ ထို့အပြင် အမတ်အများအပြားနှင့် မှူးမတ်အများစုကလည်း အမတ်တစ်ဦး၏ စကားအရ "တရားမျှတမှု ဓားကိုသုံးပြီး လူသတ်မှုမကျူးလွန်လို" သဖြင့် ယင်းအထူးဥပဒေကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခြင်းနှင့် စထရက်ဖို့ဒ်ကို ကူညီရန် ဘုရင်လိုလားသော စစ်ဗိုလ်ရှိများက စစ်တပ်ဖြင့် အာဏာသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းမှုတွင် ချားလ်စ်ကိုယ်တိုင် ပါဝင်ပတ်သက်နေခြင်းတို့က အခြေအနေကို စတင်ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။ အောက်လွှတ်တော်သည် ဧပြီ ၂၀ ရက်တွင် ထိုဥပဒေကြမ်းကို မဲအပြတ်အသတ်ဖြင့် (ထောက်ခံ ၂၀၄ မဲ၊ ကန့်ကွက် ၅၉ မဲ၊ ကြားနေ ၂၃၀ မဲ) အတည်ပြုခဲ့ပြီး၊ မေလတွင် အထက်လွှတ်တော်ကလည်း (ထောက်ခံ ၂၆ မဲ၊ ကန့်ကွက် ၁၉ မဲ၊ ပျက်ကွက် ၇၉ မဲဖြင့်) သဘောတူ လိုက်လျောခဲ့ရသည်။ မေလ ၃ ရက်နေ့တွင် ပါလီမန်၏ ကန့်ကွက်ရှုတ်ချလွှာ ၌ ချားလ်စ်၏ "အာဏာရှင်ဆန်ပြီး ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သော အစိုးရ" ၏ "ဆိုးညစ်သောအကြံပေးမှုများ" ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထိုအသနားခံလွှာတွင် လက်မှတ်ရေးထိုးသူများသည် ဘုရင်၏ "ရုပ်ကလပ်၊ ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် စည်းစိမ်" ကို ကာကွယ်ရန် တာဝန်ယူထားကြသော်လည်း၊ "စစ်မှန်သော ပြုပြင်ပြောင်းလဲထားသော ဘာသာရေး"၊ ပါလီမန်နှင့် "နိုင်ငံသားတို့၏ အခွင့်အရေးနှင့် လွတ်လပ်ခွင့်များ" ကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရန်လည်း သစ္စာဆိုခဲ့ကြသည်။ မငြိမ်မသက်မှုများအကြား မိမိမိသားစု၏ လုံခြုံရေးအတွက် စိုးရိမ်သဖြင့် ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏တရားသူကြီးများနှင့် ဆရာတော်များကို တိုင်ပင်ပြီးနောက် မေလ ၉ ရက်နေ့တွင် စထရက်ဖို့ဒ်အား အထူးဥပဒေဖြင့် သေဒဏ်ပေးရန် သဘောတူညီချက် ပေးခဲ့ရသည်။ စထရက်ဖို့ဒ်သည် သုံးရက်အကြာတွင် ခေါင်းဖြတ်ကွပ်မျက်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ထို့ပြင် မေလအစောပိုင်းတွင် ချားလ်စ်သည် အင်္ဂလန်ပါလီမန်၏ သဘောတူညီချက်မပါဘဲ ပါလီမန်ကို မဖျက်သိမ်းရဟူသော မကြုံစဖူး ထူးခြားသည့် ဥပဒေတစ်ရပ်ကိုလည်း သဘောတူခဲ့ရသည်။ နောက်ဆက်တွဲ လများတွင် သင်္ဘောအခွန်၊ သူရဲကောင်းဘွဲ့ အတင်းအကျပ်ပေးဆောင်စေမှုကြောင့် ရိုက်သည့်ဒဏ်ငွေများနှင့် ပါလီမန်သဘောတူညီချက်မပါဘဲ ကောက်ခံသော ကုန်စည်ခွန်များကို တရားမဝင်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး၊ Star Chamber နှင့် High Commission တရားရုံးများကို ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ ကျန်ရှိသော အခွန်ကောက်ခံမှုပုံစံအားလုံးကို တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်ဥပဒေ ဖြင့် တရားဝင်ဖြစ်စေပြီး စနစ်တကျ ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ အောက်လွှတ်တော်သည် ဆရာတော်များနှင့် ဆရာတော်ကြီးများအုပ်ချုပ်သည့်စနစ် ကို တိုက်ခိုက်သည့် ဥပဒေကြမ်းများကိုလည်း တင်သွင်းခဲ့သော်လည်း အထက်လွှတ်တော်တွင် ပယ်ချခံခဲ့ရသည်။ ချားလ်စ်သည် အင်္ဂလန်တွင် အရေးကြီးသော လိုက်လျောမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး၊ ဆရာတော်ကြီးများစစ်ပွဲ၏ အပြီးသတ်သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခြင်းဖြင့် စကော့တလန်တွင် ၎င်း၏အခြေအနေကို ခေတ္တတိုးတက်ကောင်းမွန်အောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၆၄၁ ခုနှစ် ဩဂုတ်လမှ နိုဝင်ဘာလအထိ စကော့တလန်သို့ သွားရောက်လည်ပတ်စဉ် စကော့တလန်၌ ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်းစနစ် ကို တရားဝင်ထူထောင်ရန် လိုက်လျောပေးခြင်းဖြင့် စကော့တလန်သားတို့၏ ထောက်ခံမှုကို ရယူခဲ့သည်။ သို့သော် စကော့တလန်တွင် "The Incident" ဟု လူသိများသော ဘုရင်လိုလားသူများ၏ အာဏာသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းမှု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် ချားလ်စ်၏ ယုံကြည်စိတ်ချရမှုမှာ သိသိသာသာ ပျက်ပြားသွားခဲ့သည်။ === '''အိုင်ယာလန် ပုန်ကန်မှု''' === အိုင်ယာလန်၏ လူဦးရေကို နိုင်ငံရေးနှင့် လူမှုရေးအရ အဓိကအုပ်စု သုံးစုအဖြစ် ခွဲခြားထားသည်။ ယင်းတို့မှာ ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များဖြစ်ကြသည့် ဂေးလစ်အိုင်ရစ်လူမျိုးများ (Gaelic Irish)၊ အလယ်ခေတ် နော်မန်တို့မှ ဆင်းသက်လာပြီး ကက်သလစ်ဘာသာကိုပင် အဓိကကိုးကွယ်ကြသည့် အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်ဟောင်းများ (Old English) နှင့် အင်္ဂလန်ပါလီမန်၊ ကော့ဗနန်တာတို့နှင့် ပူးပေါင်းထားပြီး အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်တို့မှ လာရောက်အခြေချကြသည့် ပရိုတက်စတင့်ဘာသာဝင် အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်သစ်များ (New English) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စထရက်ဖို့ဒ်၏ အုပ်ချုပ်ရေးသည် အိုင်ယာလန်စီးပွားရေးကို တိုးတက်စေခဲ့ပြီး အခွန်ဝင်ငွေကို မြှင့်တင်ပေးနိုင်ခဲ့သော်လည်း အာဏာသုံး၍ တင်းတင်းကျပ်ကျပ် အမိန့်ပေးလုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဘုရင်ကို ထောက်ခံရန်အတွက် ကြီးမားသော ကက်သလစ်စစ်တပ်တစ်ခုကို လေ့ကျင့်ပေးခဲ့ပြီး အိုင်ယာလန်ပါလီမန်၏ အာဏာကို မှေးမှိန်စေခဲ့သည်။ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပင် ပရိုတက်စတင့်များ အခြေချနေထိုင်ရန်အတွက် ကက်သလစ်များထံမှ မြေယာများကို ဆက်လက်သိမ်းယူခဲ့ပြီး၊ ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်းများ လုံးဝမနှစ်သက်သည့် လော့ဒ်ဒီယံအင်္ဂလီကန်ဝါဒ (Laudian Anglicanism) ကို မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် ထိုလူမျိုးစုသုံးစုစလုံးမှာ မကျေမနပ် ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ စထရက်ဖို့ဒ်အား စွပ်စွဲပြစ်တင်မှုသည် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံရေးအတွက် လမ်းစအသစ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ အားလုံးက ပူးပေါင်း၍ ၎င်းအား ဆန့်ကျင်သည့် သက်သေအထောက်အထားများကို တင်ပြခဲ့ကြသည်။ အင်္ဂလန်ပါလီမန်နည်းတူ အိုင်ယာလန်ပါလီမန်ရှိ အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်ဟောင်း (Old English) အမတ်များကလည်း ၎င်းတို့အနေဖြင့် စထရက်ဖို့ဒ်ကိုသာ ဆန့်ကျင်ခြင်းဖြစ်ပြီး ချားလ်စ်အပေါ် သစ္စာစောင့်သိဆဲဖြစ်ကြောင်း ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့က ဘုရင်သည် ဆိုးညစ်သောအကြံပေးများ၏ လမ်းမှားသို့ ပို့ဆောင်ခြင်းကို ခံခဲ့ရခြင်းဖြစ်ကြောင်းနှင့် ထို့အပြင် စထရက်ဖို့ဒ်ကဲ့သို့သော ဘုရင်ခံချုပ်မျိုးသည် ဘုရင်ကိုယ်တိုင် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် တိုက်ရိုက်ပါဝင်ပတ်သက်ခွင့်ရအောင် ဆောင်ရွက်ပေးမည့်အစား အာဏာရှင်တစ်ဦးအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာနိုင်ကြောင်း ဆွေးနွေးငြင်းခုံခဲ့ကြသည်။ စထရက်ဖို့ဒ် အာဏာလက်လွတ်ဖြစ်သွားခြင်းသည် အိုင်ယာလန်တွင် ချားလ်စ်၏ သြဇာလွှမ်းမိုးမှုကို လျော့နည်းစေခဲ့သည်။ စထရက်ဖို့ဒ် အကျဉ်းချခံထားရစဉ်အတွင်း အိုင်ရစ်စစ်တပ်ကို ဖျက်သိမ်းရန် အင်္ဂလန်အောက်လွှတ်တော်က သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် တောင်းဆိုခဲ့သော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့ဘဲ၊ နောက်ဆုံးတွင် ရန်ပုံငွေမလုံလောက်မှုကြောင့် စထရက်ဖို့ဒ်၏ တရားစီရင်မှုအပြီးတွင် ချားလ်စ်သည် ထိုစစ်တပ်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ရသည်။ ဌာနေကက်သလစ်များထံမှ လာရောက်အခြေချသူ ပရိုတက်စတင့်များထံသို့ မြေယာပိုင်ဆိုင်ခွင့် လွှဲပြောင်းပေးမှုအပေါ် အငြင်းပွားမှုများ (အထူးသဖြင့် အာလ်စတာဒေသ - Ulster တွင် မြေယာချထားပေးမှုများနှင့် ပတ်သက်၍) နှင့် အိုင်ယာလန်ပါလီမန်ကို အင်္ဂလန်ပါလီမန်၏ လက်အောက်ခံဖြစ်စေရန် လုပ်ဆောင်မှုများအပေါ် မကျေနပ်မှုတို့ ပေါင်းစပ်ကာ ပုန်ကန်မှု၏ မျိုးစေ့များကို ပျိုးထောင်ခဲ့သည်။ ၁၆၄၁ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလနှောင်းပိုင်းတွင် ဂေးလစ်အိုင်ရစ်များနှင့် အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်သစ် (New English) တို့အကြား လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခ ဖြစ်ပွားသောအခါ၊ အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်ဟောင်း (Old English) များသည် ဘုရင်အပေါ် ၎င်းတို့၏ သစ္စာရှိမှုကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ထုတ်ဖော်ပြောဆိုရင်း ဂေးလစ်အိုင်ရစ်များဘက်မှ ရပ်တည်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၄၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် အောက်လွှတ်တော်သည် "မဟာကန့်ကွက်လွှာ" (Grand Remonstrance) ကို အတည်ပြုခဲ့သည်။ ယင်းသည် ချားလ်စ်နန်းတက်စကတည်းက ၎င်း၏ဝန်ကြီးများ ကျူးလွန်ခဲ့သည့် လုပ်ရပ်များအပေါ် ရှည်လျားလှသော နစ်နာချက်စာရင်း ဖြစ်သည် (ယင်းလုပ်ရပ်များသည် ဘုရင်ကိုယ်တိုင် သတိမထားမိဘဲ ပါဝင်နေသည့် ကက်သလစ်တို့၏ ကြီးမားသော ပူးပေါင်းကြံစည်မှုကြီး၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည်ဟု အခိုင်အမာဆိုကြသည်)။ သို့သော် ယင်းသည် နည်းလမ်းများစွာဖြင့် ပင်မ် (Pym) ဘက်က လွန်ကဲသွားခဲ့ပြီး ၁၅၉ မဲ - ၁၄၈ မဲ၊ သာလွန်မဲ ၁၁ မဲဖြင့်သာ ကပ်သီးကပ်သတ် အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ထိုကန့်ကွက်လွှာသည် ယင်း၏ တိုက်ခိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသော အထက်လွှတ်တော်တွင် ထောက်ခံမှု အလွန်နည်းပါးခဲ့သည်။ အိုင်ယာလန်ပုန်ကန်မှု သတင်းများနှင့်အတူ ချားလ်စ်ကိုယ်တိုင် ပူးပေါင်းပါဝင်နေသည်ဟူသော မမှန်ကန်သည့် ကောလာဟလများကြောင့် တင်းမာမှုများ ပိုမိုမြင့်တက်လာခဲ့သည်။ နိုဝင်ဘာလတစ်လျှောက်လုံးတွင် အိုင်ယာလန်ရှိ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှု သမိုင်းကြောင်းများကို ဖော်ပြထားသည့် ထိတ်လန့်ဖွယ် စာစောင်များစွာ ထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီး၊ ယင်းတို့တွင် အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်ဟောင်း မှူးမတ်များက မထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော ဌာနေအိုင်ရစ်များ၏ အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်သစ် (New English) အခြေချနေထိုင်သူများကို အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ ပါဝင်သည်။ အင်္ဂလန်တွင် ကက်သလစ် (Papist) တို့၏ ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကောလာဟလများ ပျံ့နှံ့ခဲ့ပြီး အင်္ဂလန်၏ ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး အမြင်များ ပိုမိုအားကောင်းလာကာ ချားလ်စ်၏ ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် အာဏာစက်ကို ထိခိုက်စေခဲ့သည်။ ချားလ်စ်က အိုင်ယာလန်ပုန်ကန်မှုကို နှိမ်နင်းရန် ရန်ပုံငွေတောင်းခံသောအခါ အင်္ဂလန်ပါလီမန်သည် ၎င်း၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို မယုံကြည်ခဲ့ကြပေ။ အောက်လွှတ်တော်အမတ် အများအပြားက ၎င်းစုဆောင်းမည့် စစ်တပ်များကို နောက်ပိုင်းတွင် ပါလီမန်ကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်ရာ၌ အသုံးပြုလာမည်ကို သံသယရှိခဲ့ကြသည်။ ပင်မ် တင်သွင်းခဲ့သည့် စစ်တပ်အက်ဥပဒေကြမ်း (Militia Bill) သည် စစ်တပ်ထိန်းချုပ်ခွင့်ကို ဘုရင့်ထံမှ လုယူရန် ရည်ရွယ်ခြင်းဖြစ်သော်လည်း၊ ချားလ်စ်သည် ထားရှိဘိ၊ အထက်လွှတ်တော်၏ ထောက်ခံမှုကိုပင် မရရှိခဲ့ချေ။ ထို့ကြောင့် အောက်လွှတ်တော်သည် ထိုဥပဒေကြမ်းကို တော်ဝင်သဘောတူညီချက် မလိုအပ်ဟု ၎င်းတို့အခိုင်အမာဆိုသည့် အမိန့်ညွှန်ကြားချက် (Ordinance) အဖြစ် အတည်ပြုခဲ့သည်။ ဤစစ်တပ်အမိန့်ညွှန်ကြားချက် (Militia Ordinance) ကြောင့် အထက်လွှတ်တော်အမတ် အများအပြား ဘုရင်ဘက်သို့ ပြောင်းလဲထောက်ခံလာခဲ့ကြပုံရသည်။ မိမိ၏ အခြေအနေကို ခိုင်မာအောင် လုပ်ဆောင်ရန် ကြိုးပမ်းသည့်အနေဖြင့် ချားလ်စ်သည် လန်ဒန်ရဲတိုက် (Tower of London) ကို နာမည်ဆိုးဖြင့်ကျော်ကြားသော်လည်း အရည်အချင်းရှိသည့် စစ်ဗိုလ်ချုပ် သောမတ်စ် လန်းစ်ဖို့ဒ် (Colonel Thomas Lunsford) ၏ ကွပ်ကဲမှုအောက်တွင် ထားရှိခဲ့ရာ၊ ယင်းလုပ်ရပ်ကြောင့် ဥပဒေမဲ့မှုများ လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်နေပြီဖြစ်သော လန်ဒန်မြို့တွင် ကြီးမားသော မုန်းတီးမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ပါလီမန်သည် မိမိ၏မိဖုရားအား အိုင်ရစ်ပုန်ကန်သူများနှင့် ပူးပေါင်းကြံစည်သည်ဟု စွပ်စွဲကာ ရာထူးမှ စွပ်စွဲပြစ်တင်ရန် ကြံစည်နေသည်ဟူသော ကောလာဟလများ ချားလ်စ်ထံသို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ၊ ၎င်းသည် ပြတ်ပြတ်သားသား အရေးယူဆောင်ရွက်ရန် ဆုံးဖြတ်လိုက်သည်။ === '''ပါလီမန်အမတ် ငါးဦး''' === ချားလ်စ်သည် အင်္ဂလန်ပါလီမန်အမတ်အချို့က ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာသော စကော့တလန်သားများနှင့် ပူးပေါင်းကြံစည်ခဲ့သည်ဟု သံသယရှိခဲ့ပြီး ယင်းသည်လည်း မှန်ကန်နိုင်ခြေရှိသည်။ ၁၆၄၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၃ ရက်နေ့တွင် ချားလ်စ်သည် နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုကြီးဖြင့် အောက်လွှတ်တော်အမတ် ငါးဦးဖြစ်သော '''ပင်မ် (Pym)'''၊ '''ဂျွန် ဟမ်းဒန် (John Hampden)'''၊ '''ဒန်းဇီ ဟိုးလစ် (Denzil Holles)'''၊ '''ဝီလျံ စထရုတ် (William Strode)'''၊ '''ဆာ အာသာ ဟာဆယ်ရစ်ဂ် (Sir Arthur Haselrig)''' နှင့် မှူးမတ်တစ်ဦးဖြစ်သူ '''လော့ဒ် မန်ဒီဗီးလ် (Lord Mandeville)''' တို့ကို ဖမ်းဆီးအပ်နှံရန် ပါလီမန်သို့ ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ပါလီမန်က ငြင်းဆန်သောအခါ၊ မိဖုရား ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာ၏ တိုက်တွန်းမှုကြောင့် ချားလ်စ်သည် ထိုအမတ်ငါးဦးကို အင်အားသုံး၍ ကိုယ်တိုင်သွားရောက်ဖမ်းဆီးရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ပုံရသည်။ သို့သော် ဝရမ်းသတင်းမှာ ဘုရင်မရောက်မီ ပါလီမန်သို့ ကြိုတင်ပေါက်ကြားသွားခဲ့သဖြင့် ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် ချားလ်စ်သည် လက်နက်ကိုင်အစောင့်အရှောက်များနှင့်အတူ အောက်လွှတ်တော်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာချိန်တွင် ၎င်းတို့အလိုရှိနေသည့် အမတ်များသည် လှေဖြင့် ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်သွားခဲ့ကြပြီး ဖြစ်သည်။ ချားလ်စ်သည် လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ဝီလျံ လင်းသဲလ် (William Lenthall) အား ၎င်း၏ထိုင်ခုံမှ ဖယ်ရှားပြီးနောက် ထိုအမတ်များ ဘယ်ကိုထွက်ပြေးသွားသလဲဟု မေးမြန်းခဲ့သည်။ လင်းသဲလ်က ဒူးထောက်လျက်ဖြင့် '''"ဘုရင့်မင်းမြတ်ခင်ဗျာ၊ ကျွန်တော်မျိုးဟာ ဒီနေရာမှာ လွှတ်တော်က လမ်းညွှန်တဲ့အတိုင်း လုပ်ဆောင်ရမယ့် အစေခံတစ်ဦးသာဖြစ်လို့ လွှတ်တော်ရဲ့ လမ်းညွှန်ချက်မပါဘဲ ကြည့်မြင်ဖို့ မျက်စိလည်းမရှိ၊ ပြောဆိုဖို့ လျှာလည်းမရှိပါကြောင်း"''' ဟု နာမည်ကျော်စကားဖြင့် ပြန်လည်ဖြေကြားခဲ့သည်။ ချားလ်စ်က '''"ငါ့ရဲ့ ငှက်တွေအားလုံး ပျံသန်းသွားကြပြီ"''' ဟု စိတ်ပျက်လက်ပျက် ရေရွတ်ခဲ့ရပြီး လက်ဗလာဖြင့် ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ ဤသို့ ဖမ်းဆီးရန် ကြိုးပမ်းမှု လွဲချော်သွားခြင်းသည် ချားလ်စ်အတွက် နိုင်ငံရေးအရ အကြီးအကျယ် အထိနာစေခဲ့သည်။ ယခင်က မည်သည့်အင်္ဂလန်ဧကရာဇ်မျှ အောက်လွှတ်တော်အတွင်းသို့ ကိုယ်တိုင်ဝင်ရောက်ခဲ့ဖူးခြင်းမရှိသဖြင့် အမတ်များကို ဖမ်းဆီးရန် လွှတ်တော်ခန်းမဆောင်အတွင်းသို့ မကြုံစဖူး ကျူးကျော်ဝင်ရောက်မှုမှာ ပါလီမန်၏ အခွင့်အရေးကို ဆိုးရွားစွာ ချိုးဖောက်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ချားလ်စ်သည် မိမိကိုယ်မိမိ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများနှင့် မငြိမ်မသက်မှုများကို ကာကွယ်ပေးသူအဖြစ် ပုံဖော်ရန် ကြိုးပမ်းနေသည့် ၎င်း၏ထောက်ခံသူများ၏ ကြိုးပမ်းမှုကို ဤလုပ်ရပ်တစ်ခုတည်းဖြင့် ဖျက်ဆီးပစ်ခဲ့သည်။ ပါလီမန်သည် လန်ဒန်မြို့ကို လျင်မြန်စွာ ထိန်းချုပ်လိုက်သဖြင့် ချားလ်စ်သည် ဇန်နဝါရီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် မြို့တော်မှ ဟန်ပတန်ကုတ်နန်းတော် (Hampton Court Palace) သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ရပြီး၊ နှစ်ရက်အကြာတွင် ဝင်ဆာရဲတိုက် (Windsor Castle) သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ၎င်း၏မိဖုရားနှင့် အကြီးဆုံးသမီးတော်တို့ကို ဘေးကင်းရာ ပြည်ပသို့ စေလွှတ်ပြီးနောက်၊ ဟားလ်မြို့ (Hull) ရှိ စစ်လက်နက်တိုက်ကို သိမ်းပိုက်ရန် မျှော်လင့်ချက်ဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ ခရီးနှင်ခဲ့သည်။ သို့သော် ဧပြီလတွင် ရောက်ရှိချိန်၌ ပါလီမန်လိုလားသော မြို့တော်ဝန် ဆာ ဂျွန် ဟိုသမ် (Sir John Hotham) က ၎င်းအား မြို့ထဲသို့ ဝင်ရောက်ခွင့်မပြုဘဲ ငြင်းပယ်ခဲ့သဖြင့် ချားလ်စ်မှာ စိတ်ပျက်လက်ပျက်ဖြင့် ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ == '''အင်္ဂလန်ပြည်တွင်းစစ်''' == ၁၆၄၂ ခုနှစ် နှစ်လယ်ပိုင်းတွင် နှစ်ဖက်စလုံးသည် လက်နက်စွဲကိုင်ရန် ပြင်ဆင်လာကြသည်။ ချားလ်စ်သည် အလယ်ခေတ်ထုံးတမ်းစဉ်လာအတိုင်း ဘုရင့်အမိန့်ပြန်တမ်း (Commission of array) ဖြင့် စစ်တပ်ကို စုဆောင်းခဲ့ပြီး၊ ပါလီမန်ကလည်း ၎င်းတို့၏ ပြည်သူ့စစ်တပ်အတွက် စေတနာ့ဝန်ထမ်းများကို ခေါ်ယူခဲ့သည်။ ညှိနှိုင်းမှုများမှာ အချည်းနှီးဖြစ်ခဲ့ပြီးနောက် ချားလ်စ်သည် ၁၆၄၂ ခုနှစ် သြဂုတ်လ ၂၂ ရက်နေ့တွင် နော့တင်ဟမ်မြို့၌ (Nottingham) တော်ဝင်အလံတော်ကို လွှင့်ထူ၍ စစ်ကြေညာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ၎င်း၏တပ်ဖွဲ့များသည် အင်္ဂလန်အလယ်ပိုင်း (Midlands)၊ ဝေလပြည်နယ်၊ အနောက်ဘက်ဒေသများနှင့် အင်္ဂလန်မြောက်ပိုင်းတို့ကို အကြမ်းဖျင်း ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့ပြီး အောက်စဖို့ဒ် (Oxford) တွင် ၎င်း၏နန်းတွင်းကို အခြေစိုက်ခဲ့သည်။ ပါလီမန်ကမူ လန်ဒန်မြို့၊ အရှေ့တောင်ဘက်ဒေသများနှင့် အရှေ့အန်ဂလီယာ (East Anglia) အပြင် အင်္ဂလန်ရေတပ်ကိုပါ ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သည်။ အသေးစား တိုက်ပွဲငယ်အချို့ ဖြစ်ပွားပြီးနောက် နှစ်ဖက်စစ်တပ်များသည် ၁၆၄၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် '''အက်ဂျ်ဟေးလ် (Edgehill)''' တိုက်ပွဲ၌ အပြင်းအထန် စတင်ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ချားလ်စ်၏ တူတော်စပ်သူ ရိုင်းမင်းသား ရူးပတ် (Prince Rupert) သည် တော်ဝင်တပ်မှူး လင်ဆေးအမတ် ရောဘတ် ဘာတီး (Robert Bertie, 1st Earl of Lindsey) ၏ စစ်ဗျူဟာကို သဘောမတူခဲ့ရာတွင် ချားလ်စ်က ရူးပတ်ဘက်မှ ရပ်တည်ပေးခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် လင်ဆေးသည် ရာထူးမှ နုတ်ထွက်သွားခဲ့သဖြင့် ချားလ်စ်ကိုယ်တိုင် အထွေထွေသေနာပတိအဖြစ် တာဝန်ယူကာ စစ်သူကြီး ပက်ထရစ် ရုသ်ဗင် (Patrick Ruthven) ၏ အကူအညီဖြင့် ကွပ်ကဲခဲ့သည်။ ရူးပတ်၏ မြင်းတပ်သည် ပါလီမန်တပ်များကို အောင်မြင်စွာ ထိုးဖောက်တိုက်ခိုက်နိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ စစ်မြေပြင်သို့ ချက်ချင်းပြန်မလှည့်ဘဲ ပါလီမန်တပ်၏ ရိက္ခာနှင့် အထုပ်အပိုး တင်ဆောင်လာသော လှည်းတန်းများကို လုယက်ရန် ထွက်ခွာသွားခဲ့သည်။ ဗိုလ်မှူးကြီးအဖြစ် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော လင်ဆေးမှာမူ ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ပြီး ဆေးကုသမှုမခံရဘဲ သွေးလွန်ကာ ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ ထိုတိုက်ပွဲသည် နေဝင်မိုးချုပ်သွားသည်အထိ တစ်ဖက်နှင့်တစ်ဖက် အပြတ်အသတ် အနိုင်မရဘဲ အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်၏ ကိုယ်ပိုင်စကားအရ ထိုစစ်မြေပြင်အတွေ့အကြုံသည် ၎င်းအား "အလွန်အမင်းနှင့် နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း ဝမ်းနည်းပူဆွေးစေခဲ့သည်" ဟု ဆိုသည်။ ၎င်းသည် အောက်စဖို့ဒ်တွင် စစ်တပ်ကို ပြန်လည်စုစည်းခဲ့ပြီး လန်ဒန်သို့ ချက်ချင်းသွားရောက်တိုက်ခိုက်ရန် ရူးပတ်၏ အကြံပြုချက်ကို ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ တစ်ပတ်အကြာ နိုဝင်ဘာ ၃ ရက်တွင် မြို့တော်သို့ ချီတက်ခဲ့ပြီး လမ်းခရီးတွင် ဘရန့်ဖို့ဒ် (Brentford) ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ကာ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပင် ပါလီမန်ကိုယ်စားလှယ်များနှင့် ဆက်လက်ညှိနှိုင်းနေခဲ့သည်။ လန်ဒန်မြို့အပြင်ဘက် Turnham Green သို့ ရောက်သောအခါ တော်ဝင်စစ်တပ်သည် မြို့ပြပြည်သူ့စစ်တပ်၏ ခုခံမှုကို ကြုံတွေ့ရပြီး၊ အရေအတွက်အားဖြင့် သာလွန်သော ပါလီမန်တပ်များနှင့် ရင်ဆိုင်ရသဖြင့် ချားလ်စ်သည် ပြန်လည်ဆုတ်ခွာရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ၎င်းသည် အောက်စဖို့ဒ်တွင် ဆောင်းခိုရင်း မြို့၏ကာကွယ်ရေးကို အားကောင်းအောင်လုပ်ဆောင်ကာ လာမည့်ရာသီ စစ်ဆင်ရေးအတွက် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ နှစ်ဖက်အကြား ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးမှုများမှာ ဧပြီလတွင် ပျက်ပြားသွားခဲ့သည်။ စစ်ပွဲသည် နောက်ထပ် နှစ်အနည်းငယ်အထိ အဖြေမထွက်ဘဲ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေခဲ့ပြီး၊ မိဖုရား ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာသည် ၁၆၄၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလမှစ၍ ဗြိတိန်သို့ ၁၇ လကြာ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ၁၆၄၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ရူးပတ်က ဘရစ္စတိုမြို့ကို (Bristol) သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်၊ ချားလ်စ်သည် ထိုဆိပ်ကမ်းမြို့သို့ သွားရောက်ခဲ့ပြီး ဆဲဗန်းမြစ် (Severn) အထက်ပိုင်းရှိ ဂလော့စတာမြို့ကို (Gloucester) ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ခဲ့သည်။ မြို့ရိုးများကို မြေအောက်မှ ဖြိုလှဲမည့် ၎င်း၏အစီအစဉ်မှာ မိုးသည်းထန်စွာရွာသွန်းမှုကြောင့် ပျက်ပြားခဲ့ရပြီး ပါလီမန်စစ်ကူတပ်များ ချဉ်းကပ်လာသောအခါ ချားလ်စ်သည် ပိတ်ဆို့မှုကို ရုပ်သိမ်းကာ Sudeley ရဲတိုက်သို့ ဆုတ်ခွာခဲ့သည်။ ပါလီမန်စစ်တပ်က လန်ဒန်ဘက်သို့ ပြန်လှည့်သွားသောအခါ ချားလ်စ်က နောက်မှ လိုက်လံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထိုစစ်တပ်နှစ်ခုသည် စက်တင်ဘာ ၂၀ ရက်တွင် ဘာခ်ရှိုင်းယားနယ်ရှိ နယူးဘရီ (Newbury) ၌ ဆုံတွေ့ခဲ့ကြသည်။ အက်ဂျ်ဟေးလ်တိုက်ပွဲကဲ့သို့ပင် ဤတိုက်ပွဲသည်လည်း ညမှောင်သည်အထိ အဖြေမထွက်ဘဲ ဖြစ်နေခဲ့သဖြင့် စစ်တပ်များ လမ်းခွဲခဲ့ကြသည်။ ၁၆၄၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ချားလ်စ်သည် အောက်စဖို့ဒ်၌ ပါလီမန်တစ်ခုကို ခေါ်ယူခဲ့ရာ မှူးမတ် ၄၀ ခန့်နှင့် အောက်လွှတ်တော်အမတ် ၁၁၈ ဦး တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ခြုံငုံပြောရလျှင် ၁၆၄၅ ခုနှစ် မတ်လအထိ တည်ရှိခဲ့သော ထိုအောက်စဖို့ဒ်ပါလီမန်ကို မှူးမတ်အများစုနှင့် အောက်လွှတ်တော်၏ သုံးပုံတစ်ပုံခန့်က ထောက်ခံခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ထိုလွှတ်တော်၏ ထိရောက်မှုမရှိခြင်းအပေါ် ချားလ်စ်က စိတ်ပျက်ခဲ့ပြီး မိဖုရားထံရေးသော လျှို့ဝှက်ပေးစာများတွင် ယင်းလွှတ်တော်ကို "မျိုးစပ်လွှတ်တော်" (Mongrel) ဟု နှိမ့်ချခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ၁၆၄၄ ခုနှစ်တွင် ချားလ်စ်သည် အင်္ဂလန်တောင်ပိုင်းတွင်သာ ရှိနေခဲ့ပြီး၊ ရူးပတ်ကမူ ပါလီမန်နှင့် စကော့တလန် ကော့ဗနန်တာ စစ်တပ်များ၏ ခြိမ်းခြောက်မှုကို ခံနေရသော နယူးအာ့ခ် (Newark) နှင့် ယော့ခ် (York) မြို့များကို ကူညီရန် မြောက်ဘက်သို့ ချီတက်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ဇွန်လနှောင်းပိုင်းတွင် ဖြစ်ပွားသည့် Cropredy Bridge တိုက်ပွဲတွင် အောင်ပွဲရရှိခဲ့သော်လည်း၊ မြောက်ဘက်ရှိ တော်ဝင်တပ်များမှာမူ ရက်ပိုင်းအကြာတွင် ဖြစ်ပွားသည့် '''မာစတန်မူး (Marston Moor)''' တိုက်ပွဲတွင် အကြီးအကျယ် ရှုံးနိမ့်ခဲ့ရသည်။ ဘုရင်သည် တောင်ပိုင်းတွင် စစ်ဆင်ရေးကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး အက်ဆက်စ်အမတ် ရောဘတ် ဒီဗာရိုး (Robert Devereux, 3rd Earl of Essex) ဦးဆောင်သော ပါလီမန်စစ်တပ်ကို ဝိုင်းရံကာ လက်နက်ဖြုတ်သိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏အခြေစိုက်ရာ အောက်စဖို့ဒ်သို့ မြောက်ဘက်အတိုင်း ပြန်လာစဉ် ဆောင်းတွင်းမရောက်မီ နယူးဘရီတွင် ဒုတိယအကြိမ် ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း ဤတိုက်ပွဲသည်လည်း အဖြေမထွက်ဘဲ ပြီးဆုံးခဲ့သည်။ ဆောင်းရာသီအတွင်း နှစ်ဖက်စလုံး လက်နက်ခဲယမ်းစုဆောင်းပြီး ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းနေစဉ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးရန် ကြိုးပမ်းမှုများမှာလည်း ထပ်မံမအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ ၁၆၄၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၄ ရက်နေ့တွင် ဖြစ်ပွားသည့် '''နေစဘီ (Naseby)''' တိုက်ပွဲ၌ ရူးပတ်၏ မြင်းတပ်သည် ပါလီမန်၏ တပ်မတော်သစ် (New Model Army) ၏ နံဘေးတောင်ပံကို အောင်မြင်စွာ ထိုးဖောက်တိုက်ခိုက်နိုင်ခဲ့ပြန်သည်။ သို့သော် စစ်မြေပြင်၏ အခြားနေရာများတွင်မူ ပါလီမန်တပ်များက ချားလ်စ်၏ စစ်သည်များကို နောက်သို့ တွန်းပို့ထားနိုင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် မိမိ၏စစ်သည်များကို စိတ်ဓာတ်မြှင့်တင်ပေးရန် ရှေ့သို့ မြင်းစီးထွက်ခဲ့သော်လည်း၊ ထိုသို့လုပ်ဆောင်စဉ် ကန်းဝပ်တ်အမတ် ရောဘတ် ဒယ်ဇဲလ် (Robert Dalzell, 1st Earl of Carnwath) က ဘုရင့်လုံခြုံရေးအတွက် စိုးရိမ်သဖြင့် ဘုရင့်မြင်းဇက်ကြိုးကို ဆွဲကိုင်ကာ နောက်သို့ ဆွဲခေါ်သွားခဲ့သည်။ တော်ဝင်စစ်သည်များက ကန်းဝပ်တ်၏ လုပ်ရပ်ကို နောက်ဆုတ်ရန် အချက်ပြမှုအဖြစ် မှားယွင်းစွာ ယူဆခဲ့ကြသဖြင့် ၎င်းတို့၏ စစ်ကြောင်းတစ်ခုလုံး ပြိုလဲသွားခဲ့ရသည်။ ဤတိုက်ပွဲသည် စစ်ရေးအသာစီးရမှုကို ပါလီမန်ဘက်သို့ အပြီးသတ် ရောက်ရှိသွားစေခဲ့သည်။ ထို့နောက်ပိုင်းတွင် တော်ဝင်တပ်များ ဆက်တိုက်ရှုံးနိမ့်ခဲ့ပြီးနောက် အောက်စဖို့ဒ်မြို့ပါ ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ခြင်း ခံခဲ့ရရာ၊ ချားလ်စ်သည် ၁၆၄၆ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် (အစေခံတစ်ဦးအဖြစ် ရုပ်ဖျက်၍) မြို့မှ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် နယူးအာ့ခ်မြို့ကို ဝိုင်းရံထားသော စကော့တလန် ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်း စစ်တပ်ထံသို့ မိမိကိုယ်ကို အပ်နှံခဲ့ပြီး မြောက်ဘက်ရှိ နယူးကာဆယ် (Newcastle upon Tyne) သို့ ခေါ်ဆောင်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ကိုးလကြာ ညှိနှိုင်းဆွေးနွေးပြီးနောက် စကော့တလန်သားများသည် အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် သဘောတူညီချက် ရရှိခဲ့ကြသည်။ ယင်းမှာ ပေါင် ၁၀၀,၀၀၀ (နှင့် နောင်တွင် နောက်ထပ်ငွေများ ပေးအပ်ရန် ကတိပြုချက်) ဖြင့် အပြန်အလှန်အဖြစ် စကော့တလန်သားများသည် နယူးကာဆယ်မှ ဆုတ်ခွာပေးခဲ့ပြီး၊ ၁၆၄" ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ချားလ်စ်အား အင်္ဂလန်ပါလီမန် ကိုယ်စားလှယ်များထံသို့ လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့သည်။ == '''တရားစီရင်ခြင်း''' == ချားလ်စ်ကို ၁၆၄၈ ခုနှစ်ကုန်တွင် ဟတ်စ်တ်ရဲတိုက် (Hurst Castle) သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဝင်ဆာရဲတိုက် (Windsor Castle) သို့ ထပ်မံရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။ ၁၆၄၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် '''ရန့်ပ်ပါလီမန် (Rump Parliament)''' ၏ အောက်လွှတ်တော်က ၎င်းအား နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုဖြင့် တရားစွဲဆိုရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သော်လည်း အထက်လွှတ်တော်က ထိုစွဲချက်ကို ပယ်ချခဲ့သည်။ ရှင်ဘုရင်တစ်ပါးကို တရားစီရင်ရန် ကြံစည်မှုမှာ ထိုခေတ်အခါက အလွန်ထူးဆန်းသော ကိစ္စရပ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်၏ အယူခံတရားရုံးကြီး သုံးခုမှ တရားသူကြီးချုပ်များဖြစ်ကြသည့် ဟင်နရီ ရိုးလ် (Henry Rolle)၊ အိုလီဗာ စိန့်ဂျွန် (Oliver St John) နှင့် ဂျွန် ဝိုင်းလ်ဒ် (John Wilde) တို့အားလုံးက ဤတရားစွဲဆိုမှုသည် ဥပဒေနှင့်မညီဘဲ တရားမဝင်ကြောင်း ကန့်ကွက်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ရန့်ပ်ပါလီမန် အောက်လွှတ်တော်သည် ၎င်းတို့တစ်ဦးတည်းဖြင့် ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းနိုင်ခွင့်ရှိကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး၊ ချားလ်စ်ကို စစ်ဆေးစီရင်ရန် သီးသန့်တရားရုံးတစ်ခု ဖွဲ့စည်းမည့် ဥပဒေကြမ်းကို အတည်ပြုကာ ယင်းဥပဒေကြမ်းသည် ဘုရင့်သဘောတူညီချက်မလိုဘဲ အာဏာတည်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ထိုဥပဒေအရ ဖွဲ့စည်းလိုက်သည့် '''တရားမျှတမှုဆိုင်ရာ တရားရုံးချုပ် (High Court of Justice)''' တွင် ကော်မရှင်နာအဖွဲ့ဝင် ၁၃၅ ဦး ပါဝင်သော်လည်း၊ အများစုမှာ တာဝန်ထမ်းဆောင်ရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြ သို့မဟုတ် တမင်တကာ ရှောင်ရှားခဲ့ကြသည်။ ၁၆၄" ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် ဝက်စ်မင်စတာခန်းမ၌ (Westminster Hall) စတင်ခဲ့သော ချားလ်စ်၏ နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုနှင့် "အခြားကြီးလေးသော ရာဇဝတ်မှုများ" စစ်ဆေးစီရင်ရေးသို့ (ပါလီမန်ကို အခိုင်အမာထောက်ခံသူများ ဖြစ်ကြသည့်) ကော်မရှင်နာ ၆၈ ဦးသာ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ဂျွန် ဘရက်ဒ်ရှော (John Bradshaw) က တရားရုံးဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဆောင်ရွက်ပြီး၊ တရားစွဲဆိုမှုကို ရှေ့နေချုပ် ဂျွန် ကွတ်ခ် (John Cook) က ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် နိုင်ငံတော်အကျိုးစီးပွားထက် မိမိ၏ ကိုယ်ကျိုးစီးပွားကို ရှေးရှုရန် ၎င်း၏အာဏာကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံအပေါ် သစ္စာဖောက်မှု ကျူးလွန်ခဲ့သည်ဟု စွပ်စွဲခံရသည်။ စွဲချက်တွင် ၎င်းသည် "မိမိစိတ်တိုင်းကျ အုပ်ချုပ်ရန်အတွက် အကန့်အသတ်မရှိသော အာဏာရှင်စနစ်ကို ထူထောင်ထိန်းသိမ်းရန်နှင့် ပြည်သူတို့၏ အခွင့်အရေးနှင့် လွတ်လပ်ခွင့်များကို ဖြိုဖျက်ရန် ဆိုးညစ်သောအကြံအစည်များ" ကို ကြံစည်ခဲ့သည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ယင်းကို အကောင်အထည်ဖော်ရန်အတွက် ၎င်းသည် "လက်ရှိပါလီမန်နှင့် ပါလီမန်က ကိုယ်စားပြုသော ပြည်သူများအပေါ် သစ္စာဖောက်ဖျက်ကာ မလိုမုန်းထားစိတ်ဖြင့် စစ်မီးမွှေးခဲ့သည်" ဟုလည်းကောင်း၊ ယင်း "ချားလ်စ် စတူးအတ်၏ ဆိုးညစ်သောအကြံအစည်များ၊ စစ်ပွဲများနှင့် မကောင်းသော လုပ်ရပ်များသည် ပြည်သူလူထု၏ အကျိုးစီးပွား၊ အများပိုင်အခွင့်အရေး၊ လွတ်လပ်မှု၊ တရားမျှတမှုနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးတို့ကို ဆန့်ကျင်၍ မိမိနှင့် မိမိမိသားစုအတွက် ကိုယ်ကျိုးစီးပွား၊ အာဏာစက်နှင့် လုပ်ကြံဖန်တီးထားသော အထူးအခွင့်အာဏာများကို မြှင့်တင်ထိန်းသိမ်းရန်အတွက်သာ ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်" ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ယနေ့ခေတ်ကာလ စစ်ဗိုလ်ချုပ်များတွင် တာဝန်ရှိမှု (Command responsibility) ဟူသော သဘောတရားကို အစပျိုးသည့်အနေဖြင့်၊ အဆိုပါစွဲချက်တွင် ၎င်းအား "ထိုစစ်ပွဲများအတွင်း ကျူးလွန်ခဲ့သည့် သို့မဟုတ် ထိုစစ်ပွဲများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့် နိုင်ငံတော်အပေါ် သစ္စာဖောက်မှု၊ လူသတ်မှု၊ လုယက်မှု၊ မီးရှို့မှု၊ ဖျက်ဆီးမှု၊ နစ်နာဆုံးရှုံးမှုများနှင့် ဒုစရိုက်မှုအားလုံးအတွက် အပြစ်ရှိကြောင်း" သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအတွင်း လူဦးရေ၏ ၆ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သော ခန့်မှန်းခြေ လူပေါင်း ၃၀၀,၀၀၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။ တရားစီရင်မှု၏ ပထမဆုံး သုံးရက်တာအတွင်း ချားလ်စ်အား အပြစ်ရှိ၊ မရှိ ထွက်ဆိုရန် တောင်းဆိုသည့်အခါတိုင်း ၎င်းက ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီး၊ '''"ကျွန်ုပ်ကို ဘယ်လိုအာဏာမျိုး၊ ဘယ်လိုတရားဝင်လုပ်ပိုင်ခွင့်မျိုးနဲ့ ဒီနေရာကို ခေါ်ယူစစ်ဆေးတာလဲဆိုတာ သိချင်တယ်"''' ဟူသော စကားဖြင့် ကန့်ကွက်ခဲ့သည်။ ၎င်းက မည်သည့်တရားရုံးမျှ ဧရာဇ်တစ်ပါးအပေါ် စီရင်ပိုင်ခွင့်မရှိကြောင်း၊ မိမိ၏ အုပ်ချုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာကို ဘုရားသခင်နှင့် အင်္ဂလန်၏ အစဉ်အလာဥပဒေများက ပေးအပ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မိမိကို စစ်ဆေးနေသူများ၏ အာဏာမှာ လက်နက်အားကိုးအကြမ်းဖက်မှုသာဖြစ်ကြောင်း လျှောက်လဲခဲ့သည်။ ချားလ်စ်က ဤတရားစီရင်မှုသည် တရားမဝင်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုကာ အောက်ပါအတိုင်း ရှင်းလင်းခဲ့သည် -<blockquote>"လောကီအာဏာ မည်မျှပင်ကြီးမားစေကာမူ (သင်တို့၏ ဘုရင်ဖြစ်သော) ကျွန်ုပ်ကို ရာဇဝတ်ကောင်တစ်ဦးအဖြစ် တရားစွဲဆိုပိုင်ခွင့်မရှိပါ။ ယနေ့လုပ်ဆောင်ချက်များသည် ဘုရားသခင်၏ ဥပဒေများနှင့် ညီညွတ်မှုမရှိပါ။ အကြောင်းမှာ ဓမ္မဟောင်းကျမ်းနှင့် ဓမ္မသစ်ကျမ်း နှစ်ခုစလုံးတွင် ဘုရင်များအပေါ် ရိုသေနာခံရန် အာဏာကို အတိအလင်း အာမခံထားပြီး တင်းကျပ်စွာ မိန့်မှာထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤမြေပြင်၏ ဥပဒေနှင့် ပတ်သက်၍လည်း ဘုရင်အား တရားစွဲဆိုပိုင်ခွင့်ရှိသည်ဟု မည်သည့်ပညာတတ်ရှေ့နေမျှ အတည်ပြုလိမ့်မည်မဟုတ်ကြောင်း ကျွန်ုပ် အပြည့်အဝယုံကြည်သည်။ အကြောင်းမှာ ဥပဒေအားလုံးသည် ဘုရင့်နာမတော်ဖြင့်သာ လည်ပတ်နေသောကြောင့်ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့၏ အခြေခံမူတစ်ခုမှာ 'ဘုရင်သည် မည်သည့်အခါမျှ အမှားမလုပ်' (The King can do no wrong) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ အထက်လွှတ်တော်ကိုလည်း လုံးဝဖယ်ထုတ်ထားပြီး၊ အောက်လွှတ်တော်မှာမူ ၎င်းတို့၏ အမတ်အများစုမှာ လွှတ်တော်တက်ရောက်ခွင့်မရအောင် အကျဉ်းချခံထားရခြင်း သို့မဟုတ် ခြိမ်းခြောက်ခံထားရခြင်းများကို လူတိုင်းသိရှိကြသည်။ ကျွန်ုပ်လက်နက်စွဲကိုင်ခဲ့ခြင်းမှာ မိမိ၏အာဏာက ရှေးဟောင်းအစိုးရစနစ်ကို လုံးဝပြောင်းလဲပစ်လိုက်ပြီဟု ထင်မြင်ယူဆနေကြသူများ၏ရန်မှ ဤနိုင်ငံ၏ အခြေခံဥပဒေများကို ကာကွယ်ရန်အတွက်သာ ဖြစ်သည်။"</blockquote>ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် တရားရုံးက ဧရာဇ်တို့၏ တရားစွဲဆိုမှုကင်းလွတ်ခွင့် အခွင့်အာဏာ (Sovereign immunity) ကို စိန်ခေါ်ခဲ့ပြီး '''"အင်္ဂလန်ဘုရင်ဆိုသည်မှာ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတစ်ယောက်မဟုတ်ဘဲ၊ နိုင်ငံတော်၏ ဥပဒေများနှင့်အညီသာ အုပ်ချုပ်ရန် ကန့်သတ်ထားသော အာဏာကို အပ်နှင်းခံထားရသည့် ရာထူးသက်သက်သာဖြစ်သည်"''' ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ သုံးရက်မြောက်နေ့ အဆုံးတွင် ချားလ်စ်ကို တရားရုံးမှ ခေါ်ထုတ်သွားခဲ့ပြီးနောက်၊ တရားရုံးသည် ၎င်းမရှိခိုက် နောက်ထပ်နှစ်ရက်တိုင်တိုင် ၎င်းအား ဆန့်ကျင်သည့် သက်သေ ၃၀ ကျော်ကို စစ်ဆေးခဲ့ကာ ဇန်နဝါရီ ၂၆ ရက်တွင် ၎င်းအား သေဒဏ်ချမှတ်ခဲ့သည်။ နောက်တစ်နေ့တွင် ဘုရင်ကြီးကို ကော်မရှင်၏ အများပြည်သူဆိုင်ရာ အစည်းအဝေးရှေ့မှောက်သို့ ခေါ်ဆောင်လာပြီး အပြစ်ရှိကြောင်း ကြေညာကာ ပြစ်ဒဏ်စီရင်ချက် ဖတ်ကြားခဲ့သည်။ စီရင်ချက်တွင် "အဆိုပါ သစ္စာဖောက်မှုနှင့် ရာဇဝတ်မှုအားလုံးအတွက် ဤတရားရုံးက အဆိုပါ ချားလ်စ် စတူးအတ်အား အာဏာရှင်၊ သစ္စာဖောက်၊ လူသတ်သမားနှင့် ဤနိုင်ငံရှိ ကောင်းမွန်သော ပြည်သူတို့၏ အများပြည်သူဆိုင်ရာ ရန်သူအဖြစ် သတ်မှတ်ကာ ၎င်း၏ကိုယ်ခန္ဓာမှ ဦးခေါင်းကို ဖြတ်တောက်၍ သေဒဏ်ပေးရန် စီရင်ချက်ချမှတ်သည်" ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ကော်မရှင်နာအဖွဲ့ဝင် ၅၉ ဦးက ချားလ်စ်၏ သေဒဏ်ကွပ်မျက်မှုအမိန့်လွှာ (Death warrant) တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။ == '''ကွပ်မျက်ခြင်း''' == ချားလ်စ်အား ကွပ်မျက်ရန်ရက်ကို ၁၆၄၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၃၀ ရက်နေ့အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏ သားသမီးများအနက် အဲလိဇဘက်နှင့် ဟင်နရီ နှစ်ဦးသာ ပါလီမန်တပ်များ၏ ထိန်းချုပ်မှုအောက်တွင် အင်္ဂလန်၌ ကျန်ရှိနေခဲ့သည်။ ၎င်းတို့အား ဇန်နဝါရီ ၂၉ ရက်တွင် ဘုရင်ကြီးထံ သွားရောက်တွေ့ဆုံခွင့်ပြုခဲ့ပြီး ဘုရင်ကြီးက ၎င်းတို့အား မျက်ရည်စက်လက်ဖြင့် နှုတ်ဆက်ခဲ့သည်။ နောက်တစ်နေ့မနက်တွင် ဘုရင်ကြီးက အင်္ကျီနှစ်ထည် ထပ်စီးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အကြောင်းမှာ ရာသီဥတုအေးလွန်းသဖြင့် မိမိကိုယ်ခန္ဓာတုန်ရင်ခြင်းကို ကြည့်ရှုနေသည့် လူထုက ကြောက်ရွံ့နေသည်ဟု မှားယွင်းစွာ မထင်မှတ်စေရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ ဘုရင်ကြီးက '''"ရာသီဥတုက အရမ်းအေးလွန်းလို့ ကျွန်ုပ်ကို တုန်ရင်စေနိုင်တယ်၊ အဲဒါကို ကြည့်နေတဲ့သူအချို့က ကြောက်လို့ တုန်နေတာလို့ ထင်သွားကြလိမ့်မယ်။ ကျွန်ုပ်အပေါ် အဲဒီလို အစွန်းအထင်းမျိုး မခံချင်ဘူး"''' ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ၎င်းအား ပိတ်လှောင်ထားသည့် စိန့်ဂျိမ်းစ်နန်းတော် (St James's Palace) မှတစ်ဆင့် ကွပ်မျက်မည့် စင်မြင့်ကို ဆောက်လုပ်ထားသော ဝှိုက်ဟောနန်းတော် (Palace of Whitehall) ရှိ ဘန်ကွက်တင်းဟောက်စ် (Banqueting House) ရှေ့သို့ စစ်သားများ၏ အစောင့်အရှောက်ဖြင့် လမ်းလျှောက်ခေါ်ဆောင်လာခဲ့သည်။ ချားလ်စ်ကို ကြည့်ရှုသူ ပြည်သူလူထုနှင့် ဝေးကွာစေရန် စစ်သားအဆင့်ဆင့်ဖြင့် ဝန်းရံတားဆီးထားသဖြင့် ၎င်း၏ နောက်ဆုံးမိန့်ခွန်းကို စင်မြင့်ပေါ်တွင် အတူရှိနေသူများသာ ကြားခဲ့ရသည်။ ၎င်းက မိမိ၏ သစ္စာရှိအမှုထမ်း စထရက်ဖို့ဒ်ကို ကွပ်မျက်ခြင်းမှ မတားဆီးနိုင်ခဲ့သည့် မိမိ၏အမှားကြောင့် ယခုကဲ့သို့ ကံကြမ္မာဆိုးနှင့် ကြုံရခြင်းဖြစ်သည်ဟု အပြစ်တင်ခဲ့သည် - "ကျွန်ုပ် ဇွတ်အတည်ပြုပေးခဲ့တဲ့ မတရားတဲ့ စီရင်ချက်တစ်ခုအတွက် အခု ကျွန်ုပ်အပေါ် မတရားတဲ့ စီရင်ချက်နဲ့ ပြန်ပြီး ပြစ်ဒဏ်ခတ်ခံရတာပဲ ဖြစ်တယ်။" ၎င်းက မိမိသည်လည်း အခြားသူများနည်းတူ ပြည်သူတို့၏ လွတ်လပ်ခွင့်ကို အလိုရှိခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည် - "ဒါပေမယ့် ကျွန်ုပ် ပြောရမှာက ပြည်သူတွေရဲ့ လွတ်လပ်ခွင့်ဆိုတာ အုပ်ချုပ်မှုစနစ်တစ်ခု ရှိနေခြင်းအပေါ်မှာပဲ တည်မှီပါတယ်။ အုပ်ချုပ်ရေးမှာ ပြည်သူတွေ ပါဝင်ပတ်သက်ခွင့် ရဖို့ မဟုတ်ပါဘူး၊ အဲဒါက သူတို့နဲ့ မဆိုင်တဲ့အရာပါ။ နိုင်ငံသားတစ်ယောက်နဲ့ ဧကရာဇ်တစ်ပါးဆိုတာ လုံးဝဥဿုံ ကွဲပြားခြားနားတဲ့ အရာတွေ ဖြစ်ပါတယ်။" ၎င်းက ဆက်လက်၍ "ကျွန်ုပ်ဟာ ပျက်စီးလွယ်တဲ့ လောကီသရဖူကနေ ဘယ်တော့မှ မပျက်စီးနိုင်ဘဲ ဘယ်လိုမငြိမ်မသက်မှုမှ မရှိတော့တဲ့ ထာဝရသရဖူဆီသို့ သွားပါတော့မယ်" ဟု ဆိုခဲ့သည်။ မွန်းလွဲ ၂ နာရီခန့်တွင် အသက် ၄၈ နှစ်ရှိပြီဖြစ်သော ချားလ်စ်သည် ဆုတောင်းစကားဆိုပြီးနောက် ၎င်း၏ဦးခေါင်းကို သစ်တုံးပေါ်သို့ တင်လိုက်ပြီး မိမိအဆင်သင့်ဖြစ်ပြီဖြစ်ကြောင်း လက်နှစ်ဖက်ကို ဆန့်ထုတ်၍ အာဏာပိုင်အား အချက်ပြခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၎င်း၏ဦးခေါင်းကို တစ်ချက်တည်းဖြင့် ပြတ်တောက်ကာ ကွပ်မျက်လိုက်သည်။ မျက်မြင်သက်သေ ဖိလစ် ဟင်နရီ (Philip Henry) ၏ ပြောကြားချက်အရ စုဝေးနေသော လူအုပ်ကြီးထံမှ "ယခင်က တစ်ခါမှမကြားဖူးသလို နောက်နောင်လည်း မကြားချင်တော့တဲ့" ညည်းတွားသံကြီး တစ်ခု ထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီး၊ အချို့သော ပြည်သူများသည် ဘုရင်ကြီး၏ သွေးများကို အမှတ်တရအဖြစ် ၎င်းတို့၏ လက်ကိုင်ပုဝါများနှင့် တို့ယူခဲ့ကြသည်။ စစ်ဗိုလ်ချုပ် ကရွမ်းဝဲလ် (Cromwell) သည် ချားလ်စ်၏ ခေါင်းတလားဆီသို့ လာရောက်ကြည့်ရှုကာ "ရက်စက်လှတဲ့ မလွှဲသာမရှောင်သာမှုပဲ" ဟု သက်ပြင်းချကာ ပြောဆိုခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ကွပ်မျက်သူ အာဏာပိုင်မှာ မျက်နှာဖုံးစွပ်ပြီး ရုပ်ဖျက်ထားသဖြင့် ၎င်းမှာ မည်သူမည်ဝါဖြစ်ကြောင်း ငြင်းခုံနေကြဆဲ ဖြစ်သည်။ ကော်မရှင်နာများသည် လန်ဒန်၏ သာမန်လက်ပွတ်သမား ရစ်ချက် ဘရန်ဒန် (Richard Brandon) ထံ ချဉ်းကပ်ခဲ့ကြသော်လည်း ထိုခေတ်အခါက အလွန်များပြားလှသော ပမာဏဖြစ်သည့် ပေါင် ၂၀၀ ပေးမည်ဟု ကမ်းလှမ်းခဲ့လင့်ကစား ၎င်းက အစပိုင်းတွင် ငြင်းဆန်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် သေဒဏ်ပေးမည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခံရသဖြင့် ၎င်းကပင် လိုက်လျောပြီး ကွပ်မျက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်သလို၊ ဂျော့ခ်ျ ဂျွိုက်စ် (George Joyce)၊ ဝီလျံ ဟျူးလက် (William Hulet) နှင့် ဟျူး ပီတာစ် (Hugh Peters) အစရှိသူတို့၏ အမည်များကိုလည်း သံသယရှိသူများအဖြစ် အမည်စာရင်း တင်သွင်းခဲ့ကြသည်။ ၁၈၁၃ ခုနှစ်တွင် ဝင်ဆာ၌ ဘုရင်ကြီး၏ ရုပ်အလောင်းကို ပြန်လည်စစ်ဆေးချက်အရ တစ်ချက်တည်းဖြင့် သန့်ရှင်းစွာ ပြတ်တောက်သွားခြင်းကို ထောက်ရှု၍ ဤကွပ်မျက်မှုကို အတွေ့အကြုံရင့်ကျက်သော ခေါင်းဖြတ်ကျွမ်းကျင်သူတစ်ဦးက ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။ ထိုခေတ်အခါက နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်တစ်ဦး၏ ဖြတ်တောက်ထားသော ဦးခေါင်းကို မြှောက်ပြ၍ "သစ္စာဖောက်ရဲ့ ဦးခေါင်းကို ကြည့်ကြလော့" ဟု လူအုပ်ကြီးအား ပြသလေ့ရှိသည့် အစဉ်အလာအတိုင်း ချားလ်စ်၏ ဦးခေါင်းကိုလည်း မြှောက်ပြခဲ့သော်လည်း ထိုစကားစုကိုမူ အသုံးမပြုခဲ့ပေ၊ အကြောင်းမှာ ကွပ်မျက်သူသည် ၎င်း၏အသံကို လူများမှတ်မိသွားမည်ကို မလိုလားသောကြောင့် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသည်။ ကွပ်မျက်ပြီးနောက် နောက်တစ်နေ့တွင် ဘုရင်ကြီး၏ ဦးခေါင်းကို ၎င်း၏ခန္ဓာကိုယ်နှင့် ပြန်လည်ချုပ်ပေးခဲ့ပြီး၊ ထို့နောက် ရုပ်အလောင်းကို ဆေးစိမ်ကာ ခဲခေါင်းတလားထဲသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ကော်မရှင်သည် ချားလ်စ်၏ ရုပ်အလောင်းကို ဝက်စ်မင်စတာ အက်ဘီ (Westminster Abbey) ၌ သင်္ဂြိုဟ်ခွင့်မပြုသဖြင့် ၎င်း၏ရုပ်အလောင်းကို ဖေဖော်ဝါရီ ၇ ရက် ညတွင် ဝင်ဆာ (Windsor) သို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။ ၁၆၄၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၉ ရက်နေ့တွင် ဝင်ဆာရဲတိုက်ရှိ St George's Chapel ဘုရားကျောင်း၏ သီချင်းဆိုရာ နေရာ (Quire) ၌ ဟင်နရီ (၈) နှင့် ၎င်း၏ တတိယမြောက် မိဖုရား ဂျိန်း ဆေးမိုး (Jane Seymour) တို့၏ ခေါင်းတလားများ ဘေးတွင် ဆိတ်ကွယ်ရာ၌ သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့သည်။ ဘုရင်ကြီး၏ သားတော် ချားလ်စ် (၂) မင်းမြတ်သည် နောက်ပိုင်းတွင် လန်ဒန်မြို့ ဟိုက်ပန်းခ် (Hyde Park) ၌ ခမ်းနားထည်ဝါသော တော်ဝင်ဂူဗိမာန်တစ်ခု တည်ဆောက်ရန် စီစဉ်ခဲ့သော်လည်း ဘယ်သောအခါမှ တည်ဆောက်မဖြစ်ခဲ့ချေ။ == '''အမွေအနှစ်''' == ချားလ်စ် ကွပ်မျက်ခံရပြီး ဆယ်ရက်အကြာ ၎င်း၏ရုပ်အလောင်းကို မြေမြှုပ်သင်္ဂြိုဟ်သည့်နေ့တွင် ၎င်းကိုယ်တိုင် ရေးသားခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသော ကိုယ်တိုင်ရေးအတ္ထုပ္ပတ္တိ စာအုပ်တစ်အုပ်ကို စတင်ရောင်းချခဲ့သည်။ ''Eikon Basilike'' (ဂရိဘာသာဖြင့် "တော်ဝင်ပုံတူ") ဟု အမည်ရသည့် ဤစာအုပ်တွင် တော်ဝင်မူဝါဒများအတွက် ကာကွယ်လျှောက်လဲချက်များ ပါဝင်ပြီး တော်ဝင်လိုလားသူများအတွက် ထိရောက်သော ဝါဒဖြန့်လက်နက်တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ ဂျွန် မီလ်တန် (John Milton) က ပါလီမန်ဘက်မှ တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ''Eikonoklastes'' ("ရုပ်တုဖျက်ဆီးသူ") အမည်ရှိ စာအုပ်ကို ရေးသားခဲ့သော်လည်း ထိုတုံ့ပြန်ချက်မှာ တော်ဝင်လိုလားသူများ၏ စာအုပ်က ပေးစွမ်းသည့် စာနာသနားမှုလှိုင်းလုံးကို မကျော်လွှားနိုင်ခဲ့ပေ။ အင်္ဂလီကန်များနှင့် တော်ဝင်လိုလားသူများသည် (ချားလ်စ်၏) အာဇာနည်ပုံရိပ်ကို ပုံဖော်ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၆၆၀ ပြည့်နှစ် ကန်တာဘာရီနှင့် ယော့ခ် ဘာသာရေးညီလာခံများတွင် "အာဇာနည်ဘုရင် ချားလ်စ်" (King Charles the Martyr) အား အင်္ဂလန်အသင်းတော်၏ ဝတ်ပြုကိုးကွယ်မှု ပြက္ခဒိန်ထဲသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ အဆင့်မြင့် အင်္ဂလီကန်အသင်းတော်ဝင်များသည် ၎င်းကွယ်လွန်သည့် နှစ်ပတ်လည်နေ့များတွင် အထူးဝတ်ပြုဆုတောင်းပွဲများ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ဖာမောက်သ် (Falmouth) နှင့် တွန်ဘရစ်ချ် ဝဲလ်စ် (Tunbridge Wells) ရှိ ဘုရားကျောင်းများနှင့် Society of King Charles the Martyr ကဲ့သို့သော အင်္ဂလီကန် ဘာသာရေးအသင်းအဖွဲ့များကို ၎င်းအား ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ဘုရင်စနစ် ပျက်သုဉ်းသွားပြီးနောက် အင်္ဂလန်သည် သမ္မတနိုင်ငံ သို့မဟုတ် "ဓနသဟာယ" (Commonwealth) ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ရန့်ပ်ပါလီမန် (Rump Commons) အောက်လွှတ်တော်က အထက်လွှတ်တော်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော်ကောင်စီ (Council of State) က အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာကို ရယူခဲ့သည်။ ဗြိတိန်နှင့် အိုင်ယာလန်ရှိ သိသာထင်ရှားသော စစ်ရေးအရ ဆန့်ကျင်မှုမှန်သမျှကို အိုလီဗာ ကရွမ်းဝဲလ် (Oliver Cromwell) ၏ တပ်ဖွဲ့များက အင်္ဂလို-စကော့တလန်စစ်ပွဲနှင့် အိုင်ယာလန်ကို ကရွမ်းဝဲလ်အုပ်ချုပ်ရေးအောက် သိမ်းပိုက်မှုများဖြင့် ချေမှုန်းခဲ့သည်။ ကရွမ်းဝဲလ်သည် ၁၆၅၃ ခုနှစ်တွင် ရန့်ပ်ပါလီမန်ကို အတင်းအကျပ် ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး၊ ထိုသို့ဖြင့် မိမိကိုယ်မိမိ အုပ်ချုပ်ရေးမှူးချုပ် (Lord Protector) အဖြစ် တင်မြှောက်ကာ ပရိုတက်တိုရိတ် (Protectorate) အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ ၁၆၅၈ ခုနှစ်တွင် ၎င်းကွယ်လွန်သောအခါ အရည်အချင်းမရှိသည့် ၎င်း၏သားတော် ရစ်ချက် (Richard) က ရာထူးကို ခေတ္တဆက်ခံခဲ့သည်။ ထို့နောက် ပါလီမန်ကို ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၆၆၀ ပြည့်နှစ်တွင် ချားလ်စ် (၁) ၏ အကြီးဆုံးသားတော် ချားလ်စ် (၂) မင်းမြတ်ထံသို့ ဘုရင်စနစ်ကို ပြန်လည်အပ်နှင်းကာ ထီးနန်းပြန်လည်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ၁၆၄၂ ခုနှစ်တွင် ပါလီမန်၏ လွတ်လပ်ခွင့်ကို ပြင်းထန်စွာချိုးဖောက်၍ အောက်လွှတ်တော်ခန်းမဆောင်အတွင်းသို့ မကြုံစဖူး ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့မှုနှင့် ပါလီမန်အမတ် ငါးဦးကို ဖမ်းဆီးရန် ကြိုးပမ်းသော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့သည့် ဖြစ်ရပ်ကို နှစ်စဉ် ပါလီမန်ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနား (State Opening of Parliament) များတွင် သတိရအောက်မေ့စရာ အစဉ်အလာတစ်ရပ်အဖြစ် ပြုလုပ်ကြဆဲဖြစ်သည်။ === '''အနုပညာ''' === ၁၆၂၃ ခုနှစ်တွင် စပိန်နန်းတွင်းသို့ သွားရောက်ခဲ့သည့် ခရီးစဉ်မှ စိတ်ကူးဉာဏ်အချို့ ရရှိခဲ့ပြီးနောက်၊ ချားလ်စ်သည် အနုပညာအပေါ် ဝါသနာကြီးပြီး အကဲဖြတ်တတ်သော စုဆောင်းသူတစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့ကာ သမိုင်းတွင် အကောင်းဆုံးသော အနုပညာစုဆောင်းမှုများထဲမှ တစ်ခုကို စုဆောင်းနိုင်ခဲ့သည်။ စပိန်နိုင်ငံတွင် ၎င်းသည် ဗီလာက်စ်ကွက်ဇ် (Velázquez) ၏ ခဲခြစ်ပန်းချီရေးဆွဲခြင်းကို ခံခဲ့ပြီး တီရှန် (Titian) နှင့် ကော်ရက်ဂျီယို (Correggio) တို့၏ လက်ရာများအပါအဝင် အခြားလက်ရာများကိုပါ ရယူခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်တွင်မူ ၎င်း၏ ကော်မရှင်အပ်နှံမှုများအနက် ဝှိုက်ဟောရှိ ဘန်ကွက်တင်းဟောက်စ် (Banqueting House) ၏ မျက်နှာကြက်ပန်းချီကို ပီတာ ပေါလ် ရူးဘန်းစ် (Peter Paul Rubens) အား ရေးဆွဲစေခဲ့ပြီး၊ ဂျရတ် ဗန် ဟွန့်သ်ဟော့စ်တ် (Gerard van Honthorst)၊ ဒန်နီရယ် မီတန်စ် (Daniel Mytens) နှင့် အန်သိုနီ ဗန် ဒိုက် (Anthony van Dyck) တို့ကဲ့သို့သော အခြားဥရောပမြောက်ပိုင်း အနုပညာရှင်များ၏ ပန်းချီလက်ရာများကိုလည်း အပ်နှံရေးဆွဲစေခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ရင်းနှီးသော လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်များဖြစ်ကြသည့် ဘာကင်ဟမ်မြို့စားနှင့် အာရန်ဒယ်အမတ် သောမတ်စ် ဟိုးဝပ် (Thomas Howard, 21st Earl of Arundel) တို့သည်လည်း ၎င်း၏ စိတ်ဝင်စားမှုကို မျှဝေခံစားခဲ့ကြပြီး ၎င်းတို့အုပ်စုကို ဝှိုက်ဟောအုပ်စု (Whitehall Group) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ၁၆၂" နှင့် ၁၆၂၈ ခုနှစ်များတွင် ချားလ်စ်သည် မန်တူအာမြို့စား (Duke of Mantua) ၏ စုဆောင်းမှုတစ်ခုလုံးကို ဝယ်ယူခဲ့ပြီး ယင်းတွင် တီရှန်၊ ကော်ရက်ဂျီယို၊ ရာဖာအယ်လ် (Raphael)၊ ကာရာဗက်ဂျီယို (Caravaggio)၊ အန်ဒရီယာ ဒယ်လ် ဆာတို (Andrea del Sarto) နှင့် အန်ဒရီယာ မန်တေးဂ်ညာ (Andrea Mantegna) တို့၏ လက်ရာများ ပါဝင်သည်။ ၎င်း၏ စုဆောင်းမှုမှာ ပိုမိုကြီးထွားလာခဲ့ပြီး ဘာနီနီ (Gian Lorenzo Bernini)၊ ပီတာ ဘရူးဂဲလ် (Pieter Bruegel the Elder)၊ လီယိုနာဒို ဒါဗင်ချီ (Leonardo da Vinci)၊ ဟန်းစ် ဟိုးဘိန်း (Hans Holbein the Younger)၊ ဝန်းဆင့်စလပ်စ် ဟော်လာ (Wenceslaus Hollar)၊ တင်တိုရက်တို (Tintoretto) နှင့် ဗီရွန်နီးစ် (Veronese) တို့အပြင် ဒူရာ (Albrecht Dürer) နှင့် ရက်မ်းဗရန့် (Rembrandt) တို့၏ ကိုယ်တိုင်ရေးပုံတူပန်းချီများအထိ လွှမ်းခြုံနိုင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ် ကွယ်လွန်ချိန်တွင် ခန့်မှန်းခြေ ပန်းချီကားပေါင်း ၁,၇၆၀ ရှိခဲ့ပြီး ယင်းတို့အနက် အများစုကို ပါလီမန်က ရောင်းချကာ ခွဲဖြန့်ပစ်ခဲ့သည်။ === '''သုံးသပ်ချက်များ''' === ဂျွန် ဖိလစ် ကင်ယွန် (John Philipps Kenyon) ၏ စကားအရ "ချားလ်စ် စတူးအတ်သည် ရှေ့နောက်မညီမှုများနှင့် အငြင်းပွားဖွယ်ရာများ ပြည့်နှက်နေသည့် လူတစ်ဦးဖြစ်သည်" ဟု ဆိုသည်။ ၎င်းအား စံပြအာဇာနည်တစ်ဦးအဖြစ် ယူဆကြသည့် ရှေးရိုးစွဲဝါဒီ (High Tories) များက ကြည်ညိုလေးစားကြသော်လည်း၊ ၎င်းသည် လှည့်ဖြားတတ်ပြီး အမြင်မှားနေသူတစ်ဦးအဖြစ် ယူဆကြသော ဆင်မြူရယ် ရောဆန် ဂါဒီနာ (Samuel Rawson Gardiner) ကဲ့သို့သော ဝှစ်ဂ် (Whig) သမိုင်းပညာရှင်များကမူ ၎င်းကို ရှုတ်ချခဲ့ကြသည်။ မကြာသေးမီက ဆယ်စုနှစ်များအတွင်း သမိုင်းပညာရှင်အများစုက ၎င်းအား ဝေဖန်ခဲ့ကြပြီး၊ ကယ်ဗင် ရှာ့ပ် (Kevin Sharpe) တစ်ဦးတည်းသာ ၎င်းအပေါ် စာနာသော အမြင်ကို တင်ပြခဲ့သော်လည်း အများစုက လက်မခံခဲ့ကြပေ။ ရှာ့ပ်က ဘုရင်သည် တက်ကြွပြီး အသိစိတ်ရှိသူတစ်ဦးဖြစ်သည်ဟု ငြင်းခုံခဲ့သော်လည်း၊ ဘာရီ ကောင်းဝပ် (Barry Coward) ကမူ ချားလ်စ်သည် "ဟင်နရီ (၆) လက်ထက်ကတည်းက ကြည့်လျှင် အင်္ဂလန်၏ အရည်အချင်းမရှိဆုံး ဧကရာဇ်ဖြစ်သည်" ဟု ယူဆခဲ့သည်။ ယင်းအမြင်ကို ရော်နယ် ဟတ်တန် (Ronald Hutton) ကလည်း ထောက်ခံခဲ့ပြီး ၎င်းအား "အလယ်ခေတ်ကတည်းက ကြည့်လျှင် ကျွန်ုပ်တို့ ရရှိခဲ့သမျှထဲ၌ အဆိုးဆုံးသော ဘုရင်ဖြစ်သည်" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအတွင်း ပါလီမန်က ခေါင်းဖြတ်ကွပ်မျက်ခဲ့သည့် ဆရာတော်ကြီး ဝီလျံ လော့ဒ် (William Laud) က ချားလ်စ်အား "ကြီးမြတ်တဲ့သူတစ်ဦး ဘယ်လိုဖြစ်ရမလဲ၊ သို့မဟုတ် ဘယ်လိုကြီးမြတ်အောင် လုပ်ရမလဲဆိုတာကို မသိရှာတဲ့ နူးညံ့သိမ်မွေ့ပြီး သနားကြင်နာတတ်တဲ့ မင်းသားတစ်ပါး" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏ ခမည်းတော်ထက် ပိုမိုတည်ငြိမ်ပြီး ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့သော်လည်း ခေါင်းမာသူ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် မိမိကိုယ်မိမိ ပျက်စီးခြင်းသို့ ပို့ဆောင်မည့် လူကြိုက်နည်းသော မမူဝါဒများကို တမင်တကာ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်နှင့် ဂျိမ်းစ် နှစ်ဦးစလုံးသည် ဘုရင်တို့၏ အခွင့်အာဏာသည် နတ်ဘုရားထံမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟူသော အယူအဆကို ရှေ့တန်းတင်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ ဂျိမ်းစ်၏ အကြွင်းမဲ့ အထူးအခွင့်အာဏာဆိုင်ရာ ရည်မှန်းချက်များကို ၎င်း၏နိုင်ငံသားများနှင့် အပြန်အလှန် လိုက်လျောမှု၊ အများသဘောတူညီချက်များဖြင့် ထိန်းညှိခဲ့ပြီး၊ ချားလ်စ်ကမူ မိမိအနေဖြင့် လိုက်လျောရန် မလိုသည့်အပြင် မိမိ၏ လုပ်ရပ်များကို ရှင်းပြရန်ပင် မလိုအပ်ဟု ယုံကြည်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် မိမိကိုယ်မိမိ ဘုရားသခင်ထံတွင်သာ အဖြေပေးရန် တာဝန်ရှိသည်ဟု ယူဆခဲ့သည်။ ၎င်းက '''"မင်းညီမင်းသားတို့သည် မိမိတို့၏ လုပ်ရပ်များအတွက် (လူသားတို့ထံ) အစီရင်ခံရန် တာဝန်မရှိ၊ ဘုရားသခင်တစ်ပါးတည်းထံ၌သာ တာဝန်ရှိသည်"''' ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ '''ဘွဲ့တံဆိပ်များ၊ အဆောင်အယောင်များ၊ ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များနှင့် အမှတ်တံဆိပ်များ''' '''ဘွဲ့တံဆိပ်များနှင့် ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းပုံများ''' * '''၁၆၀၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာ ၂၃ – ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇:''' အယ်လ်ဘာနီ မြို့စား၊ အော်မွန် နယ်စား၊ ရော့စ် အမတ် နှင့် အာ့ဒ်မန်နောက် သခင် (Duke of Albany, Marquess of Ormonde, Earl of Ross and Lord Ardmannoch) * '''၁၆၀၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၆ – ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇:''' ယော့ခ် မြို့စား (Duke of York) * '''၁၆၁၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၆ – ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇:''' ကွန်ဝေါနှင့် ရော့သ်ဆေး မြို့စား (Duke of Cornwall and Rothesay) * '''၁၆၁၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၄ – ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇:''' ဝေလမင်းသားနှင့် ချက်စတာ အမတ် (Prince of Wales and Earl of Chester) * '''၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇ – ၁၆Active ဇန်နဝါရီ ၃၀:''' ရှင်ဘုရင် မင်းမြတ် (His Majesty The King) အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် ဘုရင်အဖြစ် ချားလ်စ် (၁) ၏ တရားဝင်ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းပုံမှာ '''"ဘုရားသခင်၏ ကျေးဇူးတော်ကြောင့် အင်္ဂလန်၊ စကော့တလန်၊ ပြင်သစ်နှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့၏ ဘုရင်၊ ခရစ်ယာန်သာသနာတော်ကို စောင့်ရှောက်သူ အစရှိသည်ဖြင့်..."''' (Charles, by the Grace of God, King of England, Scotland, France and Ireland, Defender of the Faith, etc.) ဖြစ်သည်။ "ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ ဘုရင်" ဟူသော ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းမှုမှာ အမည်ခံမျှသာဖြစ်ပြီး၊ ပြင်သစ်နယ်မြေကို လက်တွေ့တွင် မည်မျှပင် ထိန်းချုပ်ထားနိုင်သည်ဖြစ်စေ အက်ဒဝပ် (၃) မှ ဂျော့ခ်ျ (၃) အထိ အင်္ဂလန်ဧကရာဇ်တိုင်းက အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ သေဒဏ်ကွပ်မျက်မှုအမိန့်လွှာကို ရေးသားသူများကမူ ၎င်းအား '''"ချားလ်စ် စတူးအတ်၊ အင်္ဂလန်ဘုရင်"''' ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ '''ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များ''' * '''KB:''' Knight of the Bath သူရဲကောင်းဘွဲ့ (၁၆၀၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၆) * '''KG:''' Knight of the Garter သူရဲကောင်းဘွဲ့ (၁၆၁၁ ခုနှစ် ဧပြီ ၂၄) === '''နိုင်ငံတော်အမှတ်တံဆိပ်''' === ယော့ခ်မြို့စားဘဝတွင် ချားလ်စ်သည် တော်ဝင်အမှတ်တံဆိပ်အပေါ်၌ အမှတ်အသားအဖြစ် အဖြူရောင် (Argent) အခွင်သုံးခုပါသော တန်းတစ်ခု (label) ထည့်သွင်းထားပြီး၊ တစ်ခုချင်းစီတွင် ရဲရဲနီသော စက်ဝိုင်းပုံ (Gules torteaux) သုံးခုစီ ပါရှိသည်။ ဝေလမင်းသားဘဝတွင်မူ ရိုးရိုးအဖြူရောင် အခွင်သုံးခုပါသော တန်းဖြင့် ခွဲခြားထားသည့် တော်ဝင်အမှတ်တံဆိပ်ကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ဘုရင်အဖြစ် နန်းတက်သောအခါ ချားလ်စ်သည် မည်သည့်အမှတ်အသားမျှ ထပ်မံခွဲခြားထားခြင်းမရှိသည့် မူလတော်ဝင်အမှတ်တံဆိပ် (Royal arms undifferenced) ကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ယင်းကို လေးစိတ် စိတ်ထားပြီး - * '''ပထမနှင့် စတုတ္ထမြောက် အကွက်ကြီးများ (I and IV):''' ယင်းအကွက်ကြီးများကို ထပ်မံ၍ လေးစိတ်စိတ်ထားကာ ပြင်သစ်နိုင်ငံအတွက် အပြာရောင်နောက်ခံတွင် ရွှေရောင်နှင်းပန်းပုံ သုံးပွင့် (Azure three fleurs-de-lis Or) နှင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံအတွက် အနီရောင်နောက်ခံတွင် ရှေ့တည့်ကြည့်လျက် လမ်းလျှောက်နေသော ရွှေရောင်ခြင်္သေ့ သုံးကောင် (Gules three lions passant guardant in pale Or) ကို ထည့်သွင်းထားသည်။ * '''ဒုတိယမြောက် အကွက် (II):''' စကော့တလန်နိုင်ငံအတွက် ရွှေရောင်နောက်ခံတွင် နှင်းပန်းနွယ်များ ဝန်းရံထားသည့် အနီရောင် ခြေနှစ်ချောင်းထောက် မတ်တတ်ရပ်ခြင်္သေ့ပုံ (Or a lion rampant within a tressure flory-counter-flory Gules) ပါရှိသည်။ * '''တတိယမြောက် အကွက် (III):''' အိုင်ယာလန်နိုင်ငံအတွက် အပြာရောင်နောက်ခံတွင် ငွေရောင်ကြိုးတပ်ထားသည့် ရွှေရောင်စောင်းပုံ (Azure a harp Or stringed Argent) ပါရှိသည်။ စကော့တလန်နိုင်ငံတွင် အသုံးပြုသောအခါ၌မူ စကော့တလန်အမှတ်တံဆိပ်ကို ပထမနှင့် စတုတ္ထမြောက် အကွက်များတွင် ထားရှိပြီး၊ အင်္ဂလန်နှင့် ပြင်သစ်အမှတ်တံဆိပ်များကို ဒုတိယမြောက် အကွက်တွင် ပြောင်းလဲနေရာချထားသည်။ == '''သားသမီးများ''' == ချားလ်စ်တွင် သားသမီး ကိုးဦး ထွန်းကားခဲ့ပြီး ယင်းတို့အနက် ငါးဦးသာ လူလားမြောက်သည့် အရွယ်အထိ အသက်ရှင်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏ သားတော်နှစ်ဦးမှာ နောက်ပိုင်းတွင် ဘုရင်အဖြစ် ထီးနန်းဆက်ခံခဲ့ကြပြီး၊ ကလေးနှစ်ဦးမှာမူ မွေးဖွားစဉ် သို့မဟုတ် မွေးဖွားပြီး သိပ်မကြာမီမှာပင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့ကြသည်။ '''ချားလ်စ် ဂျိမ်းစ်၊ ကွန်ဝေါနှင့် ရော့သ်ဆေး မြို့စား''' | ၁၆၂၉ ခုနှစ် မေလ ၁၃ ရက် | ၁၆၂၉ ခုနှစ် မေလ ၁၃ ရက် | မွေးဖွားသည့်နေ့၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ "ဝေလမင်းသား ချားလ်စ်" အမည်ဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့သည်။ '''ချားလ်စ် (၂) မင်းမြတ်''' | ၁၆၃၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၂၉ ရက် | ၁၆၈၅ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက် | ၁၆၆၂ ခုနှစ်တွင် ကတ်သရင်း အော့ဖ် ဘရာဂန်ဇာ (Catherine of Braganza) နှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့သည်။ တရားဝင် ဥပဒေနွယ်ဖွား သားသမီး မထွန်းကားခဲ့သော်လည်း ၎င်းကိုယ်တိုင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည့် တရားမဝင် သားသမီး အမြောက်အမြား ရှိခဲ့သည်။ '''မေရီ၊ တော်ဝင်မင်းသမီး''' | ၁၆၃၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၄ ရက် | ၁၆၆၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၄ ရက် | ၁၆၄၁ ခုနှစ်တွင် ဩရိန်းမင်းသား ဝီလျံ (၂) (William II, Prince of Orange) နှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတွင် '''ဝီလျံ (၃) နှင့် (၂)''' (William III & II) ဟုခေါ်သော သားတော်တစ်ပါး ထွန်းကားခဲ့သည်။ ''(မှတ်ချက်။ ။ ဤသားတော်သည် နောက်ပိုင်းတွင် အင်္ဂလန်ကို ဝီလျံ (၃) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ စကော့တလန်ကို ဝီလျံ (၂) အဖြစ်လည်းကောင်း အုပ်ချုပ်ခဲ့သည့် ဘုရင်ဖြစ်လာပါသည်)'' '''ဂျိမ်းစ် (၂) နှင့် (၇) မင်းမြတ်''' | ၁၆၃၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၄ ရက် | ၁၇၀၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၆ ရက် | (၁) ၁၆၅၉ ခုနှစ်တွင် အန်း ဟိုက်ဒ် နှင့် ပထမဆုံး ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့တွင် ဘုရင်မ မယ်ရီ (၂) နှင့် ဗြိတိန်ဘုရင်မ အန်း တို့အပါအဝင် သားသမီးများ ထွန်းကားခဲ့သည်။ (၂) ၁၆၇၃ ခုနှစ်တွင် မိုဒနားမှ မယ်ရီ နှင့် ဒုတိယအကြိမ် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့ပြီး သားသမီးများ ထွန်းကားခဲ့သည်။ ''(မှတ်ချက်။ ။ ၎င်းသည် အင်္ဂလန်တွင် ဂျိမ်းစ် (၂) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ စကော့တလန်တွင် ဂျိမ်းစ် (၇) အဖြစ်လည်းကောင်း စိုးစံခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏ သမီးတော်နှစ်ဦးစလုံးမှာလည်း နောက်ပိုင်းတွင် ဘုရင်မများ ဖြစ်လာခဲ့ကြပါသည်)'' '''အဲလိဇဘက်''' | ၁၆၃၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၉ ရက် | ၁၆၅၀ ပြည့်နှစ် စက်တင်ဘာလ ၈ ရက် | ငယ်စဉ်ကပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ '''အန်း'''| ၁၆၃၇ ခုနှစ် မတ်လ ၁၇ ရက် | ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလ ၅ ရက် | ငယ်စဉ်ကပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ '''ကတ်သရင်း''' | ၁၆၃၉ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၉ ရက် | ၁၆၃၉ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၉ ရက် | မွေးဖွားသည့်နေ့၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ '''ဟင်နရီ၊ ဂလော့စတာ မြို့စား''' | ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် ဇူလိုင်လ ၈ ရက် | ၁၁ villa ၆၀ ပြည့်နှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၃ ရက် | သားသမီး မထွန်းကားခဲ့ပေ။ '''ဟင်နရီယက်တာ (Henrietta)''' | ၁၆၄၄ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၆ ရက် | ၁၆၇၀ ပြည့်နှစ် ဇွန်လ ၃၀ ရက် | ၁၆၆၁ ခုနှစ်တွင် အော်လီယွန် မြို့စား ဖိလစ် နှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့သည်။ သားသမီးများ ထွန်းကားခဲ့သည်။ ''(မှတ်ချက်။ ။ ဤသမီးတော်သည် အစောပိုင်းတွင် မေးမြန်းခဲ့သော Henrietta, Duchess of Orléans ပင် ဖြစ်ပါသည်)'' hkx7ivas5tswa5doxzaciwf2x1cy9wp 1055059 1055057 2026-09-24T12:38:44Z I'm Rinn 148432 1055059 wikitext text/x-wiki {{Short description|King of Scotland from 1567 to 1625, King of England and Ireland from 1603}}{{Infobox royalty|image=King_Charles_I_after_original_by_van_Dyck.jpg|caption=Portrait, {{circa| 1636}}|succession=[[အင်္ဂလန်နိုင်ငံဘုရင်ကြီး]]နှင့်[[အိုင်ယာလန်နိုင်ငံဘုရင်ကြီး]]|reign=၂၇ မတ် ၁၆၂၅ - ၃၀ ဇန်နဝါရီ ၁၆၄၉|coronation=၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၆၂၆|predecessor=[[ပထမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်]]|successor=[[ဒုတိယမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်]]နှင့်[[နိုင်ငံတော်အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့]]|spouse=[[ဟင်ရီရက်တာ မာရီယာ အော့ဖ် ဖရန့်စ်]]|issue=* [[ဒုတိယမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်]] * [[နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏တော်ဝင်မင်းသမီးမေရီ]] * [[သတ္တမမြောက်စကော့တလန်ဘုရင် နှင့် ဒုတိယမြောက်အင်္ဂလန်နိုင်ငံဘုရင် ဂျိမ်းစ်]] * [[အဲလိဇဘက်]] * [[အန်း]] * [[ဂလိုစတာမြို့စားဟင်နရီ]] * [[ဟင်နရီရက်တာ၊ ဒတ်ချက်စ် အော့ဗ် အော်လင်း]]|house=[[စတူးအက်အိမ်တော်]]|father=[[ဆဌမမြောက် နှင့် ပထမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်]]|mother=[[ဒိန်းမတ်မှအန်း]]|birth_date=၁၉ နိုဝင်ဘာ ၁၆၀၀|birth_place=[[ဒွန်ဖန်လိုင်းနန်းတော်]]၊ ဒွန်ဖန်လိုင်း၊ စကော့တလန်|death_date=၃၀ ဇန်နဝါရီ ၁၆၄၉|death_place=ဝှိုက်စ်ဟော၊ ဝက်စ်မင်စတာ၊ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ|burial_date=၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၆၄၉|burial_place=စိန့်ဂျော့်ချ်ဘုရားရှိခိုးကျောင်း၊ ဝင်စတာရဲတိုက် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ|signature=UK-Royal-Signature_Charles.svg|alt=James's signature|name=ပထမမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်ကြီး}}'''<big>ပထမမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်</big>''' (၁၆၀၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက် – ၁၆၄၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၃၀ ရက်) သည် ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇ ရက်နေ့မှစ၍ ၁၆၄၉ ခုနှစ်တွင် ကွပ်မျက်ခြင်းမခံရမီအထိ '''အင်္ဂလန်၊ စကော့တလန်နှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့၏ ဘုရင်''' ဖြစ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်ကို စကော့တလန်ပြည့်ရှင် ဆဌမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်မင်းမြတ်၏ ဒုတိယမြောက်သားတော်အဖြစ် စတူးအတ်မင်းဆက်ထဲတွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ်တွင် ခမည်းတော်ဖြစ်သူက အင်္ဂလန်ထီးနန်းကို ဆက်ခံရရှိပြီးနောက် ၎င်းသည် အင်္ဂလန်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး ၎င်း၏ဘဝသက်တမ်းအများစုကို ထိုနေရာ၌ပင် ကုန်ဆုံးစေခဲ့သည်။ ၁၆၁၂ ခုနှစ်တွင် နောင်တော်ဖြစ်သူ ဝေလမင်းသား ဟင်နရီ ဖရက်ဒရစ် ကွယ်လွန်သွားပြီးနောက် ၎င်းသည် အင်္ဂလန်၊ စကော့တလန်နှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့၏ အိမ်ရှေ့စံမင်းသား ဖြစ်လာခဲ့သည်။ စပိန်နိုင်ငံမှ မင်းသမီး မာရီယာ အန်နာနှင့် လက်ထပ်ရန် ကြိုးပမ်းမှုမှာ မအောင်မြင်ဘဲ လူကြိုက်နည်းခဲ့ပြီး၊ ၁၆၂၃ ခုနှစ်တွင် စပိန်နိုင်ငံသို့ ရှစ်လကြာ သွားရောက်လည်ပတ်ခဲ့ခြင်းဖြင့် ထိုထိမ်းမြားမှုဆွေးနွေးပွဲများမှာ အချည်းနှီးသာဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြရာ ရောက်ခဲ့သည်။ ထိုဖြစ်ရပ်အပြီး နှစ်နှစ်အကြာ၊ ၎င်းနန်းတက်ပြီး သိပ်မကြာမီမှာပင် ပြင်သစ်မင်းသမီး ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာနှင့် လက်ထပ်ခဲ့သည်။ ၁၆၂၅ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်ပြီးနောက်၊ ဘုရင်၏ အခွင့်အာဏာများကို ကန့်သတ်ရန် ကြိုးပမ်းသော အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် ချားလ်စ်သည် သဘောထားကွဲလွဲ အငြင်းပွားခဲ့သည်။ ၎င်းသည် "ဘုရင်တို့၏ အခွင့်အာဏာသည် နတ်ဘုရားထံမှ ဆင်းသက်လာသည်" ဟူသော အယူအဆကို ယုံကြည်ပြီး မိမိ၏အသိစိတ်အတိုင်းသာ အုပ်ချုပ်ရန် သန္နိဋ္ဌာန်ချထားသူ ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏နိုင်ငံသားအများအပြားက ၎င်း၏မူဝါဒများကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြပြီး၊ အထူးသဖြင့် ပါလီမန်၏သဘောတူညီချက်မပါဘဲ အခွန်အတုပ်များ ကောက်ခံခြင်းကို မကျေမနပ်ဖြစ်ကာ ၎င်း၏လုပ်ရပ်များကို ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သော အာဏာရှင်ဆန်သည့် ဘုရင်တစ်ပါး၏ လုပ်ရပ်များအဖြစ် ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ မူဝါဒများနှင့် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်တစ်ဦးနှင့် လက်ထပ်ခဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် အင်္ဂလန်ပရူရီတန်များ နှင့် စကော့တလန် ကော့ဗနန်တာများ ) ကဲ့သို့သော ခရစ်ယာန်ဂိုဏ်းသစ်များ၏ မုန်းတီးမှုနှင့် မယုံကြည်မှုများကို ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ၎င်းတို့က ချားလ်စ်၏ အယူအဆများသည် ကက်သလစ်ဆန်လွန်းသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ၎င်းသည် အင်္ဂလီကန်အသင်းတော်ကြီးကို ထောက်ခံခဲ့ပြီး နှစ်သုံးဆယ်စစ်ပွဲ အတွင်း ဥရောပတိုက်ကြီးရှိ ပရိုတက်စတင့်တပ်ဖွဲ့များကို အောင်မြင်စွာ မကူညီနိုင်ခဲ့ပေ။ စကော့တလန်အသင်းတော်ကို အင်္ဂလီကန်ထုံးတမ်းစဉ်လာများအတိုင်း လိုက်နာရန် အတင်းအကျပ် ဖိအားပေးခဲ့ခြင်းကြောင့် ဘုန်းကြီးများ၏စစ်ပွဲ ဟုခေါ်သော စစ်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်ပါလီမန်တို့၏ အခန်းကဏ္ဍကို ပိုမိုအားကောင်းလာစေကာ ၎င်း၏နန်းကျပျက်စီးခြင်းကို မြန်ဆန်စေခဲ့သည်။ ၁၆၄၂ ခုနှစ်မှစ၍ ချားလ်စ်သည် အင်္ဂလန်ပြည်တွင်းစစ် တွင် အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်ပါလီမန်တပ်မတော်များကို ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၁၆၄၅ ခုနှစ်တွင် ပါလီမန်လိုလားသော တပ်မတော်၏ လက်ချက်ဖြင့် စစ်ရှုံးခဲ့ပြီးနောက်၊ ၎င်းအခြေစိုက်ရာ အောက်စဖို့ဒ် မှ မြောက်ဘက်သို့ ထွက်ပြေးခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် စကော့တလန်တပ်ဖွဲ့များထံ လက်နက်ချခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်ပါလီမန်တို့အကြား ရေရှည်ဆွေးနွေးပွဲများအပြီးတွင် ၎င်းအား လန်ဒန်ရှိ ပါလီမန် ထံသို့ လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ၎င်းအား ဖမ်းဆီးထားသူများ တောင်းဆိုသည့် စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်ကို လက်ခံရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီး၊ ၁၆၄၇ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ခေတ္တမျှ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဝိုက်ကျွန်း တွင် ပြန်လည်အကျဉ်းချခံရပြီးနောက် စကော့တလန်နှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ခဲ့သော်လည်း၊ ၁၆၄၈ ခုနှစ်ကုန်တွင် အသစ်ဖွဲ့စည်းထားသောစစ်တပ်သည် အင်္ဂလန်တစ်ဝှမ်းလုံးကို အုပ်ချုပ်ရေးခိုင်မာအောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုကြီး (ဖြင့် စစ်ဆေးစီရင်ခြင်း၊ ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရပြီး ၁၆၄၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ကွပ်မျက်ခံခဲ့ရသည်။ ထို့နောက် ဘုရင်စနစ်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး အင်္ဂလန်ဓနသဟာယ အမည်ရှိ သမ္မတနိုင်ငံကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ ၁၆၆၀ ပြည့်နှစ်တွင် ချားလ်စ်၏သားတော် ချားလ်စ် (၂) မင်းမြတ် ဘုရင်ဖြစ်လာပြီးနောက်မှသာ ဘုရင်စနစ်ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းနိုင်ခဲ့သည်။ == '''ငယ်ဘဝ''' == စကော့တလန်ပြည့်ရှင် ဂျိမ်းစ် (၆) မင်းမြတ်နှင့် ဒိန်းမတ်မင်းသမီး အန်းတို့၏ ဒုတိယမြောက်သားတော်ဖြစ်သူ ချားလ်စ်ကို ၁၆၀၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ဖိုက်ဖ်နယ်ရှိ ဒန်းဖန်းလင်း နန်းတော် ၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။ ၁၆၀၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် အီဒင်ဘာ့ဂ်မြို့၊ ဟိုလီရုဒ်နန်းတော်ရှိ တော်ဝင်ဘုရားကျောင်း၌ ကျင်းပသည့် ပရိုတက်စတင့် ဘာသာရေးအခမ်းအနားတွင် ၎င်းအား ရော့စ်နယ်၏ အခြေစိုက်ဆရာတော် ဒေးဗစ် လင်းဆေးက ရေဖျန်းမင်္ဂလာပေးခဲ့သည်။ ထို့ပြင် စကော့တလန်ဘုရင်၏ ဒုတိယမြောက် သားတော်များအား ပေးအပ်လေ့ရှိသည့် အစဉ်အလာဘွဲ့အမည်ဖြစ်သော '''အယ်လ်ဘာနီ မြို့စား''' ဘွဲ့အပြင်၊ အော်မွန် နယ်စား၊ ရော့စ် အမတ် (Earl of နှင့် အာ့ဒ်မန်နောက် သခင် ဟူသော လက်အောက်ခံ ဘွဲ့ထူးများကိုလည်း ပေးအပ်ခြင်းခံရသည်။ ဆဌမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင် မင်းမြတ်သည် အင်္ဂလန်ဘုရင်မ အဲလိဇဘက် (၁) ၏ တစ်ဝမ်းကွဲ တူတော်စပ်သူ ဖြစ်ပြီး၊ ၁၆၀၃ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဘုရင်မကြီး သားသမီးမရှိဘဲ ကွယ်လွန်သွားသောအခါ ၎င်းသည် ဂျိမ်းစ် (၁) အဖြစ် အင်္ဂလန်၏ ဘုရင်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ငယ်စဉ်က အားနည်းပြီး ကျန်းမာရေးချို့တဲ့သော ကလေးငယ်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ် ဧပြီလနှင့် ဇွန်လဆန်းပိုင်းတွင် ၎င်း၏ မိဘများနှင့် မောင်နှမများ အင်္ဂလန်သို့ ထွက်ခွာသွားကြစဉ်၊ ချားလ်စ်မှာမူ နုနယ်လွန်းသော ကျန်းမာရေးအခြေအနေကြောင့် စကော့တလန်တွင်ပင် ကျန်ရစ်ခဲ့ရပြီး ခမည်းတော်၏ မိတ်ဆွေဖြစ်သူ လော့ဒ် ဖိုက်ဗီ အား အုပ်ထိန်းသူအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ၁၆၀၄ ခုနှစ်၊ ချားလ်စ် အသက် သုံးနှစ်ခွဲအရွယ်သို့ ရောက်သောအခါ ဒန်းဖန်းလင်းနန်းတော်၏ ခန်းမဆောင်ကြီးအတွင်း တစ်ဦးတည်း အကူအညီမပါဘဲ လမ်းလျှောက်နိုင်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်း၏မိသားစုနှင့် ပြန်လည်ဆုံစည်းရန် အင်္ဂလန်သို့ ခရီးနှင်နိုင်လောက်အောင် ကြံ့ခိုင်ပြီဟု ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၀၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လလယ်တွင် ၎င်းသည် ဒန်းဖန်းလင်းမှ အင်္ဂလန်သို့ ထွက်ခွာခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏ ကျန်ရှိသောဘဝ သက်တမ်းအများစုကို ထိုနေရာ၌ပင် ကုန်ဆုံးစေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်တွင် ချားလ်စ်ကို နန်းတွင်းအမတ် ဆာ ရောဘတ် ကာရီ၏ ဇနီးဖြစ်သူ အဲလိဇဘက်၊ လေဒီ ကာရီ ၏ လက်အောက်တွင် စောင့်ရှောက်ထားခဲ့သည်။ လေဒီ ကာရီသည် ချားလ်စ်၏ အားနည်းသော ခြေကျင်းဝတ်များ သန်မာလာစေရန် စပိန်သားရေနှင့် ကြေးဝါတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဖိနပ်အမြင့်များကို စီးစေခဲ့သည်။ ၎င်းသည် စကားပြောဖွံ့ဖြိုးမှုလည်း နှေးကွေးခဲ့ပြီး ဘဝတစ်လျှောက်လုံး စကားထစ်သည့် ဝေဒနာကို ခံစားခဲ့ရသည်။ ၁၆၀၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် အင်္ဂလန်ဧကရာဇ်၏ ဒုတိယသားတော်များ ရရှိမြဲ အစဉ်အလာအတိုင်း ချားလ်စ်အား '''ယော့ခ် မြို့စား''' ဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး သူရဲကောင်းဘွဲ့ကိုပါ ပေးခဲ့သည်။ စကော့တလန် သာသနာပြုဆရာ တစ်ဦးဖြစ်သူ သောမတ်စ် မာရေး ကို ၎င်း၏ ပညာသင်ဆရာအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ဂန္ထဝင်စာပေ၊ ဘာသာစကားများ၊ သင်္ချာနှင့် ဘာသာရေး အစရှိသည့် ပုံမှန်ဘာသာရပ်များကို သင်ယူခဲ့သည်။ ၁၆၁၁ ခုနှစ်တွင် ၎င်းအား (ဂါတာသူကောင်းပြုဘွဲ့) သူရဲကောင်းဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ချားလ်စ်သည် ရစ်ကက် အရိုးပျော့ရောဂါကြောင့် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော ၎င်း၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မစွမ်းမသန်မှုများကို အောင်မြင်စွာ ကျော်လွှားနိုင်ခဲ့ပုံရသည်။ ၎င်းသည် ကျွမ်းကျင်သော မြင်းစီးသမား၊ သေနတ်ပစ်သမားတစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ဓားခုတ်ပညာကိုလည်း လေ့လာခဲ့သည်။ ထိုသို့ဖြစ်လင့်ကစား ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပိုမိုသန်မာပြီး အရပ်အမောင်း ပိုမိုမြင့်မားကာ မိမိက အလွန်ကြည်ညိုပြီး အတုယူရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ရသည့် နောင်တော် ဝေလမင်းသား ဟင်နရီ ဖရက်ဒရစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ချားလ်စ်၏ လူထုကြား ထင်ပေါ်မှုမှာ မှေးမှိန်နေခဲ့ဆဲဖြစ်သည်။ သို့သော် ၁၆၁၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလဆန်းတွင် နောင်တော် ဟင်နရီသည် အူဖျားယောင်ဖျားရောဂါ (သို့မဟုတ် Porphyria ရောဂါ) ဟု သံသယရှိဖွယ် ရောဂါတစ်ခုဖြင့် အသက် ၁၈ နှစ်အရွယ်၌ ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ နှစ်ပတ်အကြာတွင် အသက် ၁၂ နှစ် ပြည့်ခဲ့သည့် ချားလ်စ်သည် အိမ်ရှေ့စံမင်းသား ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ရှင်ဘုရင်၏ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သော အကြီးဆုံးသားတော်အဖြစ် ကွန်ဝေါမြို့စား နှင့် ရော့သ်ဆေးမြို့စား ဘွဲ့များအပါအဝင် ဘွဲ့တံဆိပ်အတော်များများကို အလိုအလျောက် ရရှိခဲ့သည်။ ၁၆၁၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ၎င်းအား '''ဝေလမင်းသား''' '''(အိမ်ရှေ့စံမင်းသားဘွဲ့)''' နှင့် ချက်စတာ အမတ် အဖြစ် တရားဝင် ချီးမြှင့်မြှောက်စားခဲ့သည်။ == '''အိမ်ရှေ့စံဘဝ''' == ၁၆၁၃ ခုနှစ်တွင် ချားလ်စ်၏အစ်မဖြစ်သူ အဲလိဇဘက်သည် ပလတ်တနိတ်နယ်၏ မင်းရွေးမှူး ဖရက်ဒရစ် (၅) (နှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့ပြီး ဟိုက်ဒဲလ်ဘာ့ဂ်မြို့ သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားခဲ့သည်။ ၁၆၁၇ ခုနှစ်တွင် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်တစ်ဦးဖြစ်သည့် ဩစတြီးယားနိုင်ငံမှ ဟပ်စ်ဘတ်မင်းသား ဖာဒီနန်သည် ဘိုဟီးမီးယားနိုင်ငံ၏ ဘုရင်အဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခြင်း ခံရသည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် ဘိုဟီးမီးယားပြည်သူတို့သည် တော်လှန်ပုန်ကန်ကြပြီး ကက်သလစ်ဘုရင်ခံများကို ပြတင်းပေါက်မှ ပစ်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၆၁၉ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ဘိုဟီးမီးယားလွှတ်တော်က ပရိုတက်စတင့်မဟာမိတ်အဖွဲ့ကို ဦးဆောင်သူ ဖရက်ဒရစ်အား ၎င်းတို့၏ ဧကရာဇ်အဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့ကြပြီး၊ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ဖာဒီနန်သည် သန့်ရှင်းသော ရောမအင်ပါယာ၏ ဧကရာဇ်အဖြစ် ရွေးကောက်ခံခဲ့ရသည်။ ဖရက်ဒရစ်က အင်ပါယာဧကရာဇ်ကို အာခံပြီး ဘိုဟီးမီးယားထီးနန်းကို လက်ခံလိုက်ခြင်းသည် နောက်ပိုင်းတွင် နှစ်သုံးဆယ်စစ်ပွဲ အဖြစ် ကူးစက်ကျယ်ပြန့်လာမည့် ရုန်းရင်းဆန်းခတ်မှုများ၏ အစပျိုးခြင်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကနဦးတွင် ဘိုဟီးမီးယားဒေသတွင်း၌သာ ကန့်သတ်ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဤပဋိပက္ခသည် ဥရောပစစ်ပွဲကြီးအဖြစ် ကျယ်ပြန့်လာခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် ပြည်သူတို့က ယင်းကို ကက်သလစ်နှင့် ပရိုတက်စတင့်တို့အကြား ပြတ်ပြတ်သားသား ကွဲပြားသွားသည့် ဥရောပတိုက်ကြီး၏ အားပြိုင်မှုကြီးတစ်ခုအဖြစ် လျင်မြန်စွာ ရှုမြင်လာကြသည်။ ၁၆၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဘုရင်ဖရက်ဒရစ်သည် ပရပ်ခ်မြို့အနီး၌ ဖြစ်ပွားသော အဖြူရောင်တောင်ကုန်း တိုက်ပွဲတွင် ရှုံးနိမ့်ခဲ့ပြီး ၎င်း၏ မျိုးရိုးလိုက်ပိုင်ဆိုင်သည့် ပလတ်တနိတ်နယ်မြေများကို စပိန်ပိုင်နယ်သာလန်မှ ရောက်ရှိလာသော ဟပ်စ်ဘတ်တပ်ဖွဲ့များက ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ဘုရင်ဂျိမ်းစ်သည် မင်းသားချားလ်စ်နှင့် ဖာဒီနန်၏တူမဖြစ်သူ စပိန်မင်းသမီး မာရီယာ အန်နာတို့ ထိမ်းမြားလက်ထပ်ရန် ကြိုးပမ်းနေခဲ့ပြီး စပိန်နှင့် အိမ်ထောင်ဖက်စပ်ခြင်းကို ဥရောပတွင် ငြိမ်းချမ်းရေးရရှိစေမည့် သံတမန်ရေးရာ နည်းလမ်းတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်လာခဲ့သည်။ စပိန်နိုင်ငံနှင့် ထိုသို့ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းခြင်းသည် ပြည်သူများအကြားတွင်ကော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ နန်းတွင်း၌ပါ လူကြိုက်နည်းလှသည်။ အင်္ဂလန်ပါလီမန်သည် စပိန်နှင့် ကက်သလစ်ဘာသာအပေါ် သိသိသာသာ ရန်လိုခဲ့ပြီး၊ ထို့ကြောင့် ၁၆၂၁ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က ပါလီမန်ကို ခေါ်ယူသောအခါ အမတ်များသည် ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး ဥပဒေများကို ပိုမိုတင်းကျပ်ရန်၊ စပိန်ကို ရေကြောင်းမှ စစ်ဆင်နွှဲရန်နှင့် ဝေလမင်းသားအတွက် ပရိုတက်စတင့်အမျိုးသမီးတစ်ဦးနှင့်သာ လက်ထပ်ရန် မျှော်လင့်ခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ တရားသူကြီးချုပ် ဖရန်စစ် ဘေကွန်သည် ခြစားမှုဖြင့် အထက်လွှတ်တော် တွင် စွပ်စွဲပြစ်တင်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ဤစွပ်စွဲပြစ်တင်မှုသည် ၁၄၅၉ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ဘုရင်၏ တရားဝင်ခွင့်ပြုချက် (ပုံစံဖြင့် ခွင့်ပြုချက်) မပါဘဲ ပထမဆုံးအကြိမ် ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤဖြစ်ရပ်သည် အရေးကြီးသော အစဉ်အလာတစ်ခု ဖြစ်သွားခဲ့ပြီး၊ အကြောင်းမှာ ထိုစွပ်စွဲပြစ်တင်မှု လုပ်ငန်းစဉ်ကို နောက်ပိုင်းတွင် ချားလ်စ်နှင့် ၎င်းအား ထောက်ခံသူများဖြစ်ကြသည့် ဘာကင်ဟမ်မြို့စား ဂျော့ခ်ျ ဗီလီယာစ် ၊ ဆရာတော်ကြီး ဝီလျံ လော့ဒ်) နှင့် စထရက်ဖို့ဒ်အမတ် သောမတ်စ် ဝဲန့်ဝေါ့တ် တို့ကို အရေးယူရာတွင် ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က အောက်လွှတ်တော်အနေဖြင့် ပြည်တွင်းရေးကိစ္စရပ်များကိုသာ သီးသန့်အာရုံစိုက်ရန် အတင်းအကျပ် ပြောဆိုခဲ့သော်လည်း၊ အမတ်များကမူ ၎င်းတို့တွင် လွှတ်တော်အတွင်း လွတ်လပ်စွာ ပြောဆိုခွင့်ရှိကြောင်း ကန့်ကွက်ခဲ့ကြပြီး စပိန်နှင့် စစ်ဖြစ်ပွားရန်နှင့် ဝေလမင်းသားအတွက် ပရိုတက်စတင့် မင်းသမီးတစ်ပါးကိုသာ တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ခမည်းတော်ကဲ့သို့ပင် ချားလ်စ်သည် မိမိ၏ထိမ်းမြားမှုကိစ္စကို အောက်လွှတ်တော်တွင် ဆွေးနွေးခြင်းသည် မသင့်လျော်သည့်အပြင် ခမည်းတော်၏ ဘုရင်အာဏာစက်ကို ချိုးဖောက်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆခဲ့သည်။ ၁၆၂၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အမတ်များ၏ ရိုင်းစိုင်းမှုနှင့် ခေါင်းမာမှုတို့အပေါ် ဒေါသထွက်ကာ ပါလီမန်ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အချစ်တော်ဖြစ်ပြီး မင်းသားအပေါ် သြဇာညောင်းသူ ဘာကင်ဟမ် နှင့် ချားလ်စ်တို့သည် ကာလရှည်ကြာ ကြန့်ကြာနေသည့် စပိန်နှင့် အိမ်ထောင်ဖက်စပ်ရေးကိစ္စကို သဘောတူညီမှုရရှိရန် ကြိုးပမ်းသည့်အနေဖြင့် ၁၆၂၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် လူသိမခံဘဲ လျှို့ဝှက်စွာ စပိန်သို့ သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။ ထိုခရီးစဉ်သည် အရှက်ရဖွယ် မအောင်မြင်မှုတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ စပိန်မင်းသမီးက ချားလ်စ်ကို ဘာသာမဲ့တစ်ဦးထက် မပိုဟု ယူဆခဲ့ပြီး စပိန်တို့ကလည်း အစပိုင်းတွင် လက်ထပ်ရန် အခြေအနေတစ်ရပ်အနေဖြင့် ၎င်းအား ကက်သလစ်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့က အင်္ဂလန်တွင် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များကို လွတ်လပ်ခွင့်ပေးရန်နှင့် အင်္ဂလန်၏ (ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး) ပြစ်ဒဏ်ခတ်ဥပဒေများကို ပယ်ဖျက်ပေးရန် ဇွတ်အတင်း တောင်းဆိုခဲ့ကြရာ၊ ယင်းကို ပါလီမန်က သဘောတူမည်မဟုတ်ကြောင်း ချားလ်စ် သိရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အင်္ဂလန်ဘက်က စာချုပ်ပါ အခြေအနေအားလုံးကို လိုက်နာခြင်း ရှိ၊ မရှိ သေချာစေရန် မင်္ဂလာဆောင်ပြီးနောက် တစ်နှစ်အထိ မင်းသမီးကို စပိန်၌ပင် ဆက်ထားမည်ဟု တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ဘာကင်ဟမ်နှင့် စပိန်ဝန်ကြီးချုပ် အိုလီဗာရက်စ်မြို့စား တို့အကြား တစ်ဦးချင်း ရန်ပွဲတစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့သောကြောင့် ချားလ်စ်သည် အဆုံးသတ်တွင် အချည်းနှီးဖြစ်သွားမည့် ထိုဆွေးနွေးပွဲများကို ကိုယ်တိုင် ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလတွင် ၎င်းသည် သတို့သမီးမပါဘဲ လန်ဒန်သို့ ပြန်ရောက်လာသောအခါ ပြည်သူများက အလွန်ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာနှင့် စိတ်သက်သာရာရစွာ ကြိုဆိုခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းနှင့် ဘာကင်ဟမ်တို့သည် စစ်တိုက်ရန် ဝန်လေးနေသော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်အား စပိန်ကို စစ်ကြေညာရန် ဖိအားပေးခဲ့ကြသည်။ ပရိုတက်စတင့် အကြံပေးများ၏ တိုက်တွန်းမှုကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စစ်စရိတ်အတွက် အထောက်အပံ့ကြေး တောင်းခံရန် ၁၆၂၄ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလန်ပါလီမန်ကို ခေါ်ယူခဲ့သည်။ ချားလ်စ်နှင့် ဘာကင်ဟမ်တို့သည် စစ်စရိတ်ကြီးမားမှုကို အကြောင်းပြကာ စစ်ဖြစ်ပွားခြင်းကို ဆန့်ကျင်ခဲ့သည့် ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး မစ်ဒယ်ဆက်စ်အမတ် လိုင်ယွန်နယ် ခရန်းဖီးလ်ဒ် အား စွပ်စွဲပြစ်တင်မှုကို ထောက်ခံခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းသည်လည်း ဘေကွန်ကဲ့သို့ပင် လျင်မြန်စွာ ရာထူးမှ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က ဘာကင်ဟမ်အား "မင်းဟာ လူမိုက်ပဲ" ဟု ပြောဆိုခဲ့ပြီး၊ ချားလ်စ်ကိုလည်း ပါလီမန်၏ လက်နက်တစ်ခုအဖြစ် စွပ်စွဲပြစ်တင်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းခဲ့မှုအတွက် နောင်တွင် နောင်တရလိမ့်မည်ဟု ကြိုတင်သတိပေးခဲ့သည်။ အန့်စ် ဗွန် မန်းစ်ဖဲလ်ဒ် ဦးဆောင်သော ရန်ပုံငွေ မလုံလောက်သည့် ယာယီစစ်တပ်တစ်ခုသည် ပလတ်တနိတ်နယ်ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် ထွက်ခွာခဲ့သော်လည်း ရိက္ခာထောက်ပံ့မှု အလွန်ညံ့ဖျင်းသဖြင့် ဒတ်ခ်ျကမ်းရိုးတန်းထက် ကျော်လွန်၍ပင် ရှေ့မတိုးနိုင်ခဲ့ချေ။ ၁၆၂၄ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ကျန်းမာရေး ပိုမိုဆိုးရွားလာသည့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပါလီမန်ကို ထိန်းချုပ်ရန် ခက်ခဲလာခဲ့သည်။ ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် ၎င်းကွယ်လွန်ချိန်၌ ချားလ်စ်နှင့် ဘာကင်ဟမ်တို့သည် တိုင်းပြည်ကို လက်တွေ့ (de facto) ထိန်းချုပ်ထားပြီး ဖြစ်သည်။ == '''နန်းစံကာလအစောပိုင်း''' == စပိန်နှင့် အိမ်ထောင်ဖက်စပ်ရေး ပျက်ပြားသွားပြီးနောက် ချားလ်စ်နှင့် ဘာကင်ဟမ်တို့သည် ပြင်သစ်နိုင်ငံဘက်သို့ အာရုံပြောင်းခဲ့ကြသည်။ ၁၆၂၅ ခုနှစ် မေလ ၁ ရက်နေ့တွင် ချားလ်စ်သည် အသက် ၁၅ နှစ်အရွယ်ရှိ ပြင်သစ်မင်းသမီး ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာနှင့် ပါရီမြို့ နိုတာဒမ် ဘုရားကျောင်းကြီး ၏ တံခါးဝရှေ့၌ ကိုယ်စားလှယ်ဖြင့် ထိမ်းမြားမင်္ဂလာပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် စပိန်သို့သွားရာ လမ်းခရီးတွင် မင်းသမီးကို ပါရီမြို့၌ မြင်တွေ့ခဲ့ဖူးခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့နှစ်ဦးသည် ၁၆၂၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၃ ရက်နေ့တွင် ကန်တာဘာရီမြို့၌ ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ပထမဆုံးအကြိမ် ဆုံတွေ့ခဲ့ကြသည်။ ကန့်ကွက်မှုမှန်သမျှကို ကြိုတင်ကာကွယ်ရန်အတွက် ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏ပထမဆုံး ပါလီမန်အစည်းအဝေး ဖွင့်လှစ်မည့်ရက်ကို မင်္ဂလာဦးည ပြီးဆုံးသည့်အချိန်အထိ ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့သည်။ အောက်လွှတ်တော်အမတ် အများအပြားက ၎င်းအနေဖြင့် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်တစ်ဦးနှင့် လက်ထပ်ခြင်းကို ကန့်ကွက်ခဲ့ကြသည်။ အကြောင်းမှာ ဘုရင်သည် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များအပေါ် ကန့်သတ်ချက်များကို ရုပ်သိမ်းပေးပြီး ပြုပြင်ပြောင်းလဲထားသော အင်္ဂလန်အသင်းတော်၏ တရားဝင်ရပ်တည်မှုကို ထိခိုက်စေမည်ကို စိုးရိမ်ခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချားလ်စ်က ပါလီမန်သို့ ဘာသာရေးကန့်သတ်ချက်များကို လျှော့ချမည်မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သော်လည်း၊ ၎င်း၏ခဲအိုဖြစ်သူ ပြင်သစ်ဘုရင် လူဝီ (၁၃) နှင့် ချုပ်ဆိုခဲ့သည့် လျှို့ဝှက်မင်္ဂလာဆောင်စာချုပ်တွင်မူ ထိုသို့လျှော့ချပေးမည်ဟု အတိအလင်း ကတိပြုခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ထိုစာချုပ်အရ ပြင်သစ်တို့ထံ အင်္ဂလန်စစ်သင်္ဘော ခုနစ်စင်း ငှားရမ်းပေးခဲ့ပြီး ယင်းသင်္ဘောများကို ၁၆၂၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် လာရိုရှဲလ် ဒေသရှိ ပရိုတက်စတင့် ဟျူးဂတ်နိုးများ ကို နှိမ်နင်းရာတွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၁၆၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ ရက်နေ့တွင် ဝက်စ်မင်စတာဘုရားရှိခိုးကျောင်း ၌ ချားလ်စ်၏ ဘိသိက်ခံပွဲကို ကျင်းပခဲ့သော်လည်း ၎င်း၏ မိဖုရားမှာမူ ပရိုတက်စတင့် ဘာသာရေးအခမ်းအနားတွင် ပါဝင်ရန် ငြင်းဆန်ခဲ့သဖြင့် ၎င်း၏ဘေး၌ ရှိမနေခဲ့ပေ။ ချားလ်စ်သည် ပရူရီတန်များအကြား နာမည်ပျက်နေသည့် အငြင်းပွားဖွယ်ရာ ကာဗင်ဝါဒဆန့်ကျင်ရေး သာသနာပြုဆရာ ရစ်ချက် မွန်တာဂူ) ကို ထောက်ခံခဲ့ခြင်းကြောင့် ၎င်း၏ ဘာသာရေးမူဝါဒများအပေါ် မယုံကြည်မှုများ ပိုမိုတိုးပွားလာခဲ့သည်။ မွန်တာဂူသည် ကက်သလစ်ဘာသာရေးစာစောင်ကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ''A New Gag for an Old Goose (၁၆၂၄)'' အမည်ရှိ ၎င်း၏စာစောင်တွင် ဘုရားသခင်က ကယ်တင်ခြင်းနှင့် ပျက်စီးခြင်းကို ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားသည်ဟူသော ကာဗင်ဝါဒ၏ ကံကြမ္မာကြိုတင်ပြဋ္ဌာန်းမှုအယူအဆ ကို ဆန့်ကျင်ငြင်းခုံခဲ့သည်။ အာမေးနီးယန်း ဟု လူသိများသော ကာဗင်ဝါဒဆန့်ကျင်ရေးသမားများသည် လူသားတို့အနေဖြင့် မိမိတို့၏ လွတ်လပ်သောဆန္ဒကို အသုံးပြု၍ ကယ်တင်ခြင်းကို လက်ခံနိုင် သို့မဟုတ် ငြင်းပယ်နိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ အာမေးနီးယန်းဘာသာရေးပညာရှင်များသည် ချားလ်စ်ကြံစည်ခဲ့သော စပိန်နှင့် အိမ်ထောင်ဖက်စပ်ရေးကို ထောက်ခံခဲ့သည့် အနည်းငယ်သော အစုအဖွဲ့ထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ကွယ်လွန်ပြီး ချားလ်စ်နန်းတက်ပြီး သိပ်မကြာမီ ၁၆၂၅ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် မွန်တာဂူသည် ''Appello Caesarem'' အမည်ရှိ အခြားစာစောင်တစ်ခုကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ မွန်တာဂူအား ပါလီမန်ရှိ ပရူရီတန်အမတ်များ၏ ပြစ်တင်ဝေဖန်မှုမှ ကာကွယ်ရန်အတွက် ချားလ်စ်သည် ၎င်းအား တော်ဝင်ဓမ္မဆရာအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ရာ၊ ချားလ်စ်သည် ကက်သလစ်ဘာသာ ပြန်လည်ဦးမော့လာစေရန် လျှို့ဝှက်ကြိုးပမ်းမှုအဖြစ် အာမေးနီးယန်းဝါဒကို မျက်နှာသာပေးနေသည်ဟူသော ပရူရီတန်အများစု၏ သံသယကို ပိုမိုကြီးထွားစေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်ပါလီမန်သည် ဥရောပတိုက်ကုန်းတွင်းပိုင်း စစ်ပွဲတွင် တိုက်ရိုက်ပါဝင်ပတ်သက်မည့်အစား ကမ္ဘာသစ် (အမေရိကတိုက်) ရှိ စပိန်ကိုလိုနီများကို ကုန်ကျစရိတ်သက်သာသော ရေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုမျိုး ပြုလုပ်ရန် ပိုမိုနှစ်သက်ကြပြီး၊ စပိန်တို့၏ ရတနာတင်သင်္ဘောအုပ်စုများကို ဖမ်းဆီးရမိရန် မျှော်လင့်ခဲ့ကြသည်။ ပါလီမန်သည် အထောက်အပံ့ကြေး ပေါင် ၁၄၀,၀၀၀ ပေးရန် မဲခွဲဆုံးဖြတ်ခဲ့သော်လည်း ယင်းပမာဏမှာ ချားလ်စ်၏ စစ်အစီအစဉ်များအတွက် မလုံလောက်ပေ။ ထို့ပြင် အောက်လွှတ်တော်သည် ဘုရင်၏ တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန် (သွင်းကုန်ထုတ်ကုန် အကောက်ခွန်နှစ်မျိုး) ကောက်ခံခွင့် အာဏာကို တစ်နှစ်သာ ကန့်သတ်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။ အမှန်စင်စစ် ဟင်နရီ (၆) လက်ထက်ကတည်းက ယခင်ဧကရာဇ်များသည် ထိုအခွင့်အရေးကို တစ်သက်တာလုံးအတွက် ရရှိခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။ ဤနည်းဖြင့် ပါလီမန်သည် အကောက်ခွန်ဝင်ငွေကို အလုံးစုံပြန်လည်သုံးသပ်ပြီးမှသာ အခွန်နှုန်းထားများကို အတည်ပြုရန် ရွှေ့ဆိုင်းထားနိုင်သည်။ ထိုဥပဒေကြမ်းသည် အထက်လွှတ်တော်တွင် ပထမအကြိမ် ဖတ်ကြားပြီးနောက် ရှေ့မတိုးနိုင်ခဲ့ပေ။ တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်ကောက်ခံရန် ပါလီမန်ဥပဒေ မရရှိခဲ့သော်လည်း ချားလ်စ်သည် ထိုအကောက်ခွန်များကို ဆက်လက်ကောက်ခံခဲ့သည်။ ဘာကင်ဟမ်၏ ဦးဆောင်မှုအောက်တွင် စပိန်ကို ရေကြောင်းမှ သွားရောက်တိုက်ခိုက်သည့် စစ်ဆင်ရေးမှာ စနစ်တကျပြင်ဆင်မှုမရှိဘဲ အကောင်အထည်ဖော်မှု ညံ့ဖျင်းခဲ့သဖြင့် အခြေအနေ အလွန်ဆိုးရွားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် အောက်လွှတ်တော်သည် မြို့စားကြီးအား ရာထူးမှစွပ်စွဲပြစ်တင်ရန် လုပ်ငန်းစဉ်များကို စတင်ခဲ့သည်။ ၁၆၂၆ ခုနှစ် မေလတွင် ချားလ်စ်သည် ဘာကင်ဟမ်ကို ထောက်ခံကြောင်း ပြသသည့်အနေဖြင့် ၎င်းအား ကိန်းဘရစ်ချ်တက္ကသိုလ်၏ အဓိပတိအဖြစ် အမည်စာရင်းတင်သွင်းခဲ့ပြီး၊ ဘာကင်ဟမ်အား ဆန့်ကျင်ပြောဆိုခဲ့သည့် အမတ်နှစ်ဦးဖြစ်သော ဒတ်ဒ်လေ ဒစ်ဂျက်စ် နှင့် ဆာ ဂျွန် အီလီယော့တို့ကို လွှတ်တော်တံခါးဝတွင် ဖမ်းဆီးစေခဲ့သည်။ အောက်လွှတ်တော်သည် ၎င်းတို့၏ အမတ်နှစ်ဦး အကျဉ်းချခံရမှုအပေါ် အလွန်အမင်းဒေါသထွက်ခဲ့ကြပြီး၊ တစ်ပတ်ခန့် ထိန်းသိမ်းခံရပြီးနောက် နှစ်ဦးစလုံး ပြန်လည်လွတ်မြောက်လာခဲ့သည်။ ၁၆၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် အောက်လွှတ်တော်သည် ဘာကင်ဟမ်ကို တိုက်ရိုက်တိုက်ခိုက်သည့် ကန့်ကွက်လွှာတစ်ရပ်ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး၊ "ဒီဩဇာကြီးမားတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်ကို နိုင်ငံတော်ရဲ့ အရေးကြီးတဲ့ ကိစ္စရပ်တွေမှာ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းကနေ မဖယ်ရှားသရွေ့ ကျွန်တော်မျိုးတို့အနေနဲ့ အောင်မြင်မှုရဖို့ မျှော်လင့်ချက်မရှိပါကြောင်း၊ တိုင်းပြည်အတွက် ပေးအပ်ခဲ့တဲ့ သို့မဟုတ် ပေးအပ်နိုင်မယ့် ငွေကြေးမှန်သမျှဟာလည်း ၎င်းရဲ့လွဲမှားစွာအသုံးချမှုကြောင့် တိုင်းပြည်ရဲ့ အကျိုးစီးပွားကို ထိခိုက်နစ်နာစေတဲ့ဘက်ကိုသာ ဦးတည်သွားမှာကို စိုးရိမ်ရပါကြောင်း၊ ယခင်ကနှင့် မကြာသေးမီက ပေးအပ်ခဲ့သည့် များပြားလှသော ထောက်ပံ့မှုများကြောင့် စိတ်မချမ်းမြေ့ဖွယ် အတွေ့အကြုံများကို တွေ့ကြုံခဲ့ရပြီးဖြစ်ပါကြောင်း မိတ္တူတော်ဦးတင်အပ်ပါသည်" ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ ထိုသို့ ကန့်ကွက်မှုများရှိလင့်ကစား ချားလ်စ်သည် မိမိ၏ မိတ်ဆွေကို ရာထူးမှထုတ်ပယ်ရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီး ပါလီမန်ကိုသာ ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ထိုအတောအတွင်း ချားလ်စ်နှင့် ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာတို့အကြား ပြည်တွင်းရေး အိမ်ထောင်ရေးရန်ပွဲများသည် ၎င်းတို့၏ အိမ်ထောင်ရေးအစောပိုင်းနှစ်များကို ပျက်စီးစေခဲ့သည်။ ၎င်းမင်းသမီး၏ မင်္ဂလာလက်ဖွဲ့ပိုင်ဆိုင်ခွင့်၊ ၎င်း၏ အိမ်တော်ထိန်းများ ခန့်အပ်မှုနှင့် ၎င်း၏ ဘာသာရေးဝတ်ပြုမှုတို့အပေါ် အငြင်းပွားမှုများသည် ၁၆၂၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ဘုရင်က မင်းသမီး၏ ပြင်သစ်အခြွေအရံအများစုကို တိုင်းပြည်မှ နှင်ထုတ်လိုက်သည်အထိ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာနှင့် လက်ထပ်ရန် အခြေအနေတစ်ရပ်အနေဖြင့် ပြင်သစ်တို့ထံ အင်္ဂလန်သင်္ဘောများ ထောက်ပံ့ပေးရန် သဘောတူညီခဲ့သော်လည်း၊ ၁၆၂၇ ခုနှစ်တွင် ချားလ်စ်သည် လာရိုရှဲလ်ရှိ ဟျူးဂတ်နိုးများကို ကာကွယ်ရန်အတွက် ပြင်သစ်ကမ်းရိုးတန်းကို စစ်ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ဘာကင်ဟမ် ဦးဆောင်သော ထိုစစ်ဆင်ရေးသည်လည်း နောက်ဆုံးတွင် မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ ဘာကင်ဟမ်အနေဖြင့် ဟျူးဂတ်နိုးများကို မကာကွယ်နိုင်ခဲ့ခြင်းနှင့် စိန့်မာတင်ဒီရေးစ် မှ ဆုတ်ခွာခဲ့ရခြင်းတို့သည် ပြင်သစ်ဘုရင် လူဝီ (၁၃) က လာရိုရှဲလ်ကို ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ရန် တွန်းအားပေးသကဲ့သို့ဖြစ်စေခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် ပြည်သူတို့က မြို့စားကြီးအပေါ် မုန်းတီးမှုကို ပိုမိုကြီးထွားစေခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ပါလီမန်၏ သဘောတူညီချက်မပါဘဲ ကောက်ခံသော အခွန်တစ်မျိုးဖြစ်သည့် "အတင်းအကျပ် ချေးငွေ" ဖြင့် စစ်စရိတ်ရှာရန် ကြိုးပမ်းခြင်းဖြင့် နောက်ထပ် မငြိမ်မသက်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ၁၆၂၇ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ဘုရင့်တရားရုံးရှိ စံပြအမှုတစ်ခုဖြစ်သော "Five Knights' Case" တွင် ဘုရင်သည် အတင်းအကျပ်ချေးငွေ ပေးဆောင်ရန် ငြင်းဆန်သူများကို တရားစီရင်ခြင်းမရှိဘဲ အကျဉ်းချပိုင်ခွင့်ရှိသည့် အထူးအခွင့်အာဏာ ရှိကြောင်း ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ ၁၆၂၈ ခုနှစ် မတ်လတွင် ပါလီမန်ကို ထပ်မံခေါ်ယူခဲ့ပြီး၊ မေလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် အခွင့်အရေးတောင်းဆိုလွှာ ကို အတည်ပြုခဲ့ကာ ချားလ်စ်အနေဖြင့် ပါလီမန်၏ သဘောတူညီချက်မပါဘဲ အခွန်မကောက်ခံရန်၊ အရပ်သားများအပေါ် စစ်အုပ်ချုပ်ရေး မပြဋ္ဌာန်းရန်၊ တရားဥပဒေလုပ်ထုံးလုပ်နည်းမပါဘဲ အကျဉ်းမချရန်နှင့် စစ်တပ်များကို အရပ်သားများ၏ နေအိမ်များတွင် နေရာမချရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ဇွန်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ထိုတောင်းဆိုလွှာကို သဘောတူလက်ခံခဲ့သော်လည်း၊ ထိုလကုန်တွင် ပါလီမန်ကို ရွှေ့ဆိုင်းလိုက်ပြီး ပါလီမန်၏ ခွင့်ပြုချက်မပါဘဲ အကောက်ခွန်များ ကောက်ခံပိုင်ခွင့်ရှိကြောင်း ၎င်း၏အခွင့်အာဏာကို ပြန်လည်အတည်ပြုခဲ့သည်။ ၁၆၂၈ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ဘာကင်ဟမ်သည် လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ချားလ်စ်သည် အလွန်အမင်း စိတ်ထိခိုက်ခဲ့ရသည်။ ကလဲရင်ဒန်အမတ် အက်ဒဝပ် ဟိုက်ဒ် ၏ ပြောကြားချက်အရ ဘုရင်သည် "၎င်း၏ ကုတင်ပေါ်သို့ ပစ်လှဲချကာ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ငိုကြွေးမြည်တမ်းခဲ့ပြီး မျက်ရည်များစွာ စီးကျခဲ့သည်" ဟု ဆိုသည်။ ၎င်းသည် ၎င်း၏ အခန်းထဲတွင် နှစ်ရက်တိုင်တိုင် ဝမ်းနည်းပူဆွေးနေခဲ့သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် ပြည်သူများကမူ ဘာကင်ဟမ် ကွယ်လွန်မှုအပေါ် ဝမ်းမြောက်ခဲ့ကြရာ၊ ယင်းက နန်းတွင်းနှင့် ပြည်သူကြား၊ ဘုရင်နှင့် အောက်လွှတ်တော်ကြားရှိ ကွာဟချက်ကို ပိုမိုထင်ရှားစေခဲ့သည်။ ဘာကင်ဟမ် ကွယ်လွန်သွားခြင်းသည် စပိန်နှင့် စစ်ပွဲကို ထိရောက်စွာ အဆုံးသတ်စေခဲ့ပြီး ၎င်း၏ ဦးဆောင်မှုဆိုင်ရာ ပြဿနာကို ဖယ်ရှားနိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ ချားလ်စ်နှင့် ပါလီမန်အကြား ပဋိပက္ခများကိုမူ အဆုံးမသတ်နိုင်ခဲ့ပေ။ သို့သော်လည်း ထိုဖြစ်ရပ်သည် ချားလ်စ်နှင့် ၎င်း၏ မိဖုရားအကြား ဆက်ဆံရေး တိုးတက်ကောင်းမွန်လာမှုနှင့် တိုက်ဆိုင်နေခဲ့ပြီး၊ ၁၆၂၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ၎င်းတို့၏ ယခင်ရန်ပွဲဟောင်းများ အဆုံးသတ်သွားခဲ့သည်။ ချားလ်စ်၏ သံယောဇဉ်တွယ်မှုများသည် ဘာကင်ဟမ်ထံမှ ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာထံသို့ ပြောင်းရွှေ့သွားခြင်းလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ မိဖုရားတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် ကိုယ်ဝန်ရှိလာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့အကြား သံယောဇဉ် ပိုမိုခိုင်မြဲလာခဲ့သည်။ ၎င်းတို့နှစ်ဦးစလုံးသည် သီလနှင့် ပြည့်စုံသော မိသားစုဘဝ၏ စံပြပုံရိပ်ကို ဆောင်ကြဉ်းနိုင်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ နန်းတွင်းသည်လည်း စနစ်တကျရှိမှုနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရား ကောင်းမွန်မှုတို့၏ စံပြတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == '''တစ်ပါးတည်း အုပ်ချုပ်ခဲ့သည့်ကာလ''' == === '''ပါလီမန်ကို ရွှေ့ဆိုင်းခြင်း''' === ၁၆၂၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ချားလ်စ်သည် ၁၆၂၈ ခုနှစ် ဇွန်လကတည်းက ရွှေ့ဆိုင်းထားခဲ့သော အင်္ဂလန်ပါလီမန်၏ ဒုတိယအကြိမ်မြောက် အစည်းအဝေးကို တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်ကိစ္စအပေါ် သင့်တင့်မျှတသော မိန့်ခွန်းတစ်စောင်ဖြင့် ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။ သို့သော် အောက်လွှတ်တော်အမတ်များသည် တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်ကို မပေးဆောင်သဖြင့် ၎င်း၏ကုန်ပစ္စည်းများ သိမ်းဆည်းခံခဲ့ရသည့် ပါလီမန်အမတ် ဂျွန် ရိုးလ် ) ၏ ဖြစ်ရပ်ကို ထောက်ပြကာ ချားလ်စ်၏ မူဝါဒများကို ဆန့်ကျင်ကန့်ကွက်ကြောင်း အသံထွက်လာကြသည်။ အမတ်အများအပြားက ဤသို့ အခွန်အတင်းအကျပ် ကောက်ခံခြင်းသည် အခွင့်အရေးတောင်းဆိုလွှာ ကို ချိုးဖောက်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ရှုမြင်ကြသည်။ မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် ချားလ်စ်က ပါလီမန်အစည်းအဝေးကို ရွှေ့ဆိုင်းရန် အမိန့်ပေးသောအခါ၊ အမတ်များသည် လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ဆာ ဂျွန် ဖင့်ခ် ကို ၎င်း၏ထိုင်ခုံတွင် အတင်းဖိသိပ်ထားကာ ကက်သလစ်ဘာသာ၊ အာမေးနီးယန်းဝါဒ၊ တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်တို့ကို ဆန့်ကျင်သည့် ဆုံးဖြတ်ချက်များကို လွှတ်တော်အတွင်း ဖတ်ကြားအတည်ပြုနိုင်သည်အထိ အစည်းအဝေးအချိန်ကို ဆွဲဆန့်ခဲ့ကြသည်။ ဤလုပ်ရပ်မှာ ချားလ်စ်အတွက် လုံးဝသည်းခံနိုင်စရာမရှိသဖြင့် ၎င်းသည် ပါလီမန်ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်ပြီး ဆာ ဂျွန် အီလီယော့ အပါအဝင် ပါလီမန်ခေါင်းဆောင် ကိုးဦးကို ယင်းကိစ္စနှင့် ပတ်သက်၍ အကျဉ်းချခဲ့သည်။ ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ထိုသူများကို သမိုင်းဝင်အာဇာနည်များ ဖြစ်သွားစေခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုကို လူထုက ပိုမိုထောက်ခံလာစေခဲ့သည်။ ဘုရင်တစ်ဦးတည်း အုပ်ချုပ်ရေးကို ဆက်လုပ်ရန်အတွက် ငြိမ်းချမ်းရေးရယူရန် လိုအပ်လာသည်။ ရှေ့လျှောက်တွင် ဥရောပစစ်ပွဲအတွက် ပါလီမန်ထံမှ ရန်ပုံငွေတောင်းခံရန် နည်းလမ်းမရှိတော့ခြင်း၊ ဘာကင်ဟမ်၏ အကူအညီလည်း မရှိတော့ခြင်းတို့ကြောင့် ချားလ်စ်သည် ပြင်သစ်၊ စပိန်နိုင်ငံတို့နှင့် ငြိမ်းချမ်းရေး ရယူလိုက်သည်။ ထို့နောက်ပိုင်း ချားလ်စ်သည် ပါလီမန်မခေါ်ဘဲ အင်္ဂလန်နိုင်ငံကို ၁၁ နှစ်တိုင်တိုင် တစ်ဦးတည်း အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး ယင်းကာလကို '''"ဘုရင်တစ်ဦးတည်း အုပ်ချုပ်ခဲ့သည့်ကာလ" )''' သို့မဟုတ် '''"၁၁ နှစ်တာ အာဏာရှင်စနစ်"''' ဟု လူသိများသည်။ ပါလီမန်မပါဘဲ အုပ်ချုပ်ခြင်းသည် ထိုခေတ်အခါက ထူးခြားသောကိစ္စမဟုတ်ဘဲ ယခင်အစဉ်အလာ အထောက်အထားများလည်း ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် ပါလီမန်တစ်ခုတည်းသာ ဥပဒေအကြောင်းအရ အခွန်တိုးကောက်နိုင်ခွင့်ရှိသဖြင့် ပါလီမန်မရှိဘဲ တော်ဝင်ဘဏ္ဍာတိုက်အတွက် ရန်ပုံငွေရှာဖွေရန် ချားလ်စ်၏ အရည်အချင်းမှာ ၎င်း၏ အစဉ်အလာပိုင်ခွင့်များနှင့် အထူးအခွင့်အာဏာများပေါ်တွင်သာ ကန့်သတ်ထားသကဲ့သို့ ဖြစ်နေခဲ့သည်။ === '''ဘဏ္ဍာရေး''' === အဲလိဇဘက် (၁) နှင့် ဂျိမ်းစ် (၁) တို့၏ နန်းစံကာလများအတွင်းကတည်းက ကြီးမားသော ဘဏ္ဍာရေးလိုငွေပြမှုများ ဖြစ်ပေါ်နေခဲ့သည်။ စပိန်နှင့် ပြင်သစ်တို့ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် ဘာကင်ဟမ်၏ ရေတိုစစ်ဆင်ရေးများ ရှိခဲ့သော်လည်း ချားလ်စ်တွင် ပြည်ပစစ်ပွဲများ ဆင်နွှဲရန် ဘဏ္ဍာရေးအင်အား မရှိသလောက်ဖြစ်နေခဲ့သည်။ ၎င်း၏ နန်းစံတစ်လျှောက်လုံးတွင် ကာကွယ်ရေးအတွက် စေတနာ့ဝန်ထမ်းတပ်ဖွဲ့များကိုသာ အဓိကအားကိုးခဲ့ရပြီး၊ ၎င်း၏ အစ်မဖြစ်သူ အဲလိဇဘက်ကို ကူညီရန်နှင့် ပလတ်တနိတ်နယ်မြေ ပြန်လည်ရရှိရေး ဟူသော ပြည်ပမူဝါဒရည်မှန်းချက်အတွက် သံတမန်ရေးရာ ကြိုးပမ်းမှုများကိုသာ အားပြုခဲ့ရသည်။ ထိုစဉ်က အင်္ဂလန်သည် တရားဝင်ကုန်စည်ခွန် နှင့် ပုံမှန်တိုက်ရိုက်အခွန် ကောက်ခံခြင်းမရှိသဖြင့် ဥရောပတွင် အခွန်အနည်းဆုံးကောက်ခံသော နိုင်ငံဖြစ်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ ပါလီမန်ကို ပြန်မခေါ်ဘဲ ဝင်ငွေရှာရန်အတွက် ချားလ်စ်သည် ရာစုနှစ်တစ်ခုကျော်ကြာ ဆိုင်းငံ့ထားပြီး လူမေ့လုနီးပါးဖြစ်နေသည့် '''"သူရဲကောင်းဘွဲ့ အတင်းအကျပ်ပေးဆောင်စေသည့်ဥပဒေ"''' ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းခဲ့သည်။ ယင်းဥပဒေအရ မြေယာမှ တစ်နှစ်လျှင် ပေါင် ၄၀ သို့မဟုတ် ထိုထက်ပို၍ ဝင်ငွေရရှိသူ မည်သူမဆို ဘုရင့်ဘိသိက်ခံပွဲသို့ လာရောက်ပြီး သူရဲကောင်းဘွဲ့ခံယူရမည် ဖြစ်သည်။ ဤဥပဒေဟောင်းကို အသုံးချ၍ ချားလ်စ်သည် ၁၆၂၆ ခုနှစ် ၎င်း၏ ဘိသိက်ခံပွဲသို့ တက်ရောက်ရန် ပျက်ကွက်ခဲ့သူများကို ဒဏ်ငွေရိုက်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ် ကောက်ခံခဲ့သည့် အဓိကအခွန်မှာ '''"သင်္ဘောအခွန်"''' ဟုခေါ်သော ပဒေသရာဇ်အခွန်တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ ယင်းသည် တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်တို့ထက်ပင် ပိုမိုလူကြိုက်နည်းခဲ့သလို ပိုမို၍လည်း ဝင်ငွေရရှိခဲ့သည်။ ယခင်က သင်္ဘောအခွန်ကို စစ်မက်ဖြစ်ပွားချိန်နှင့် ကမ်းရိုးတန်းဒေသများတွင်သာ ကောက်ခံခွင့်ပြုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ငြိမ်းချမ်းရေးကာလတွင်လည်း ကာကွယ်ရေးအတွက် တာဝန်ရှိသဖြင့် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ဤအခွန်ကို ကောက်ခံရန် ဥပဒေကြောင်းအရ ပိတ်ပင်တားဆီးမှု မရှိကြောင်း ချားလ်စ်က ငြင်းခုံခဲ့သည်။ ရေတပ်ဘဏ္ဍာတိုက်သို့ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းရသည့် သင်္ဘောအခွန်သည် ၁၆၃၄ မှ ၁၆၃၈ ခုနှစ်အကြား တစ်နှစ်လျှင် ပေါင် ၁၅၀,၀၀၀ မှ ပေါင် ၂၀၀,၀၀၀ အထိ ရရှိခဲ့ပြီး၊ ထိုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ဝင်ငွေပြန်လည်ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ သင်္ဘောအခွန်အပေါ် ဆန့်ကျင်မှုများ တဖြည်းဖြည်း ကြီးထွားလာသော်လည်း အင်္ဂလန်၏ အယူခံတရားသူကြီး ၁၂ ဦးက အချို့သော တရားသူကြီးများတွင် သံသယစိတ်ရှိနေလင့်ကစား ဤအခွန်သည် ဘုရင်၏ အထူးအခွင့်အာဏာအတွင်းတွင်သာ ရှိကြောင်း ဆုံးဖြတ်ပေးခဲ့သည်။ ၁၆၃၇-၃၈ ခုနှစ်တွင် အခွန်မဆောင်သဖြင့် ဂျွန် ဟမ်းဒန် အား တရားစွဲဆိုမှုသည် လူထုကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုအတွက် စင်မြင့်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ တရားသူကြီးများကလည်း ဟမ်းဒန်အား ၇ မဲ - ၅ မဲ ဟူသော ကပ်သီးကပ်သတ်မဲအဖြေဖြင့်သာ အမှုရှုံးစေခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ချားလ်စ်သည် ကုန်သွယ်မှု လက်ဝါးကြီးအုပ်ခွင့်များကို ပေးအပ်ခြင်းဖြင့်လည်း ငွေရှာခဲ့သည်။ အမှန်စင်စစ် ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းကို တားမြစ်သည့် ဥပဒေရှိသော်လည်း ဤနည်းလမ်းဖြင့် ၁၆၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ နှောင်းပိုင်းတွင် တစ်နှစ်လျှင် ခန့်မှန်းခြေ ပေါင် ၁၀၀,၀၀၀ အထိ ရရှိခဲ့သည်။ ထိုသို့ လက်ဝါးကြီးအုပ်ခွင့်ပေးခဲ့ရာတွင် ဆပ်ပြာလုပ်ငန်းလည်း ပါဝင်ပြီး ယင်းကို ကက်သလစ်အချို့က နောက်ကွယ်က ပံ့ပိုးထားသောကြောင့် '''"ကက်သလစ်ဆပ်ပြာ"''' ဟု ကဲ့ရဲ့ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ချားလ်စ်သည် စကော့တလန်မှ ဆင်းသက်လာသော မှူးမတ်များထံမှလည်း ပေါင်နှံပစ္စည်းပြန်လည်သိမ်းဆည်းခွင့်ဥပဒေ ၁၆၂၅ (Act of Revocation - 1625) ကို အသုံးပြုကာ ရန်ပုံငွေရှာခဲ့ရာ များစွာ အချင်းများခဲ့ကြရသည်။ ယင်းဥပဒေအရ ၁၅၄၀ ခုနှစ်ကတည်းက မှူးမတ်များကို ပေးအပ်ခဲ့သည့် တော်ဝင် သို့မဟုတ် အသင်းတော်ပိုင် မြေယာလက်ဆောင်အားလုံးကို ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းလိုက်ပြီး၊ ဆက်လက်ပိုင်ဆိုင်လိုပါက တစ်နှစ်လျှင် မြေငှားခ ပေးဆောင်ရမည် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဝင်ငွေအများဆုံးရရှိစေရန် မြေယာများကို အသုံးချခြင်းနှင့် နယ်နိမိတ်ကျော်လွန်ကျူးကျော်သူများကို ဒဏ်ရိုက်ခြင်းတို့ ပြုလုပ်ရန် အင်္ဂလန်ရှိ တော်ဝင်သစ်တောများ၏ နယ်နိမိတ်များကို ရှေးဟောင်းအတိုင်း ပြန်လည်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ဤအစီအစဉ်၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ သစ်တောများကို ဖျက်သိမ်းပြီး စားကျက်မြေနှင့် စိုက်ပျိုးရေးမြေအဖြစ် ပြောင်းလဲရောင်းချရန် ဖြစ်သည်၊ သို့မဟုတ် Forest of Dean သစ်တောကဲ့သို့ သံသတ္တုလုပ်ငန်းအတွက် အကောင်အထည်ဖော်ရန် ဖြစ်သည်။ သစ်တောများ ဖျက်သိမ်းခြင်းကြောင့် Western Rising ဟု လူသိများသော အဓိကရုဏ်းများနှင့် မငြိမ်မသက်မှုများ မကြာခဏ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤမငြိမ်မသက်မှုများ ဖြစ်ပွားနေသည့် နောက်ခံသမိုင်းကြောင်းနှင့်အတူ ချားလ်စ်သည် ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် နှစ်လယ်ပိုင်းတွင် ဒေဝါလီခံရမည့်အခြေအနေနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ မိမိတို့၏ နစ်နာချက်များကိုသာ အာရုံစိုက်နေကြသော လန်ဒန်စီးပွားရေးဇုန် နှင့် ပြည်ပအင်အားကြီးနိုင်ငံများသည် ဘုရင်အား ချေးငွေထုတ်ပေးရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ အကျပ်အတည်းဆိုက်နေစဉ်အတွင်း ဇူလိုင်လတွင် ချားလ်စ်သည် လန်ဒန်ရဲတိုက်ရှိ ဒင်္ဂါးသွန်းစက်ရုံ၌ ယုံကြည်စိတ်ချစွာ အပ်နှံထားသည့် ပေါင် ၁၃၀,၀၀၀ တန်ဖိုးရှိသော ငွေတုံးများကို အတင်းအကျပ် သိမ်းယူခဲ့ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပိုင်ရှင်များကို အတိုးနှုန်း ၈% ဖြင့် ပြန်လည်ပေးဆပ်မည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်။ ဩဂုတ်လတွင် အရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီ က ချေးငွေပေးရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီးနောက်၊ လော့ဒ် ကော့တန်တန်သည် ကုမ္ပဏီ၏ ငရုတ်ကောင်းနှင့် ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင် သိုလှောင်မှုများကို သိမ်းဆည်းကာ ပေါင် ၆၀,၀၀၀ (ယင်း၏ ဈေးကွက်ပေါက်ဈေးထက် များစွာလျော့နည်းသောဈေး) ဖြင့် ရောင်းချခဲ့ပြီး၊ ထိုငွေကိုလည်း နောက်ပိုင်းတွင် အတိုးနှင့်တကွ ပြန်လည်ပေးဆပ်မည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်။ == '''ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခများ''' == ချားလ်စ်၏ နန်းစံတစ်လျှောက်လုံးတွင် အင်္ဂလန်သာသနာပြု ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သည် နိုင်ငံရေးဆွေးနွေးငြင်းခုံမှုများ၏ ရှေ့တန်းတွင် ရှိနေခဲ့သည်။ အာမေးနီးယန်းဓမ္မပညာသည် ဓမ္မဆရာများ၏ အာဏာစက်နှင့် ကယ်တင်ခြင်းကို ငြင်းပယ်နိုင် သို့မဟုတ် လက်ခံနိုင်သည့် လူသားတစ်ဦးချင်းစီ၏ အရည်အချင်းကို အလေးပေးထားရာ၊ ယင်းကို ဆန့်ကျင်သူများက မိစ္ဆာအယူဝါဒအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ကက်သလစ်ဘာသာကို ပြန်လည်အသက်သွင်းမည့် လမ်းစတစ်ခုအဖြစ်လည်းကောင်း ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။ ပရူရီတန် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးသမားများသည် ချားလ်စ်အား အာမေးနီးယန်းဝါဒအပေါ် စာနာမှုလွန်ကဲသည်ဟု ယူဆကြပြီး၊ အင်္ဂလန်အသင်းတော်ကို ပိုမိုရှေးရိုးဆန်ပြီး ပူဇော်သက္ကာဆိုင်ရာ လမ်းကြောင်း သို့ ရွှေ့ပြောင်းလိုသည့် ၎င်း၏ဆန္ဒကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် ပရိုတက်စတင့် ကိုးကွယ်သည့် ၎င်း၏နိုင်ငံသားများသည် ဥရောပစစ်ပွဲကို အနီးကပ်စောင့်ကြည့်နေခဲ့ကြပြီး၊ ချားလ်စ်၏ စပိန်နိုင်ငံနှင့် သံတမန်ရေးရာ ဆက်သွယ်မှုများအပြင် ပြည်ပရှိ ပရိုတက်စတင့်တို့၏ အရေးကိစ္စကို ထိရောက်စွာ မကူညီနိုင်ခဲ့မှုတို့အပေါ် ပိုမိုစိတ်ပျက်လာခဲ့ကြသည်။ ၁၆၃၃ ခုနှစ်တွင် ချားလ်စ်သည် ဝီလျံ လော့ဒ် အား ကန်တာဘာရီမြို့၏ ဆရာတော်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် (အင်္ဂလီကန်ထုံးတမ်းစဉ်လာအတိုင်း) ဘာသာရေးတစ်သမတ်တည်းဖြစ်စေရန် မြှင့်တင်မည့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများစွာကို စတင်ခဲ့သည်။ ယင်းတွင် ထုံးတမ်းစဉ်လာမလိုက်နာသော ဟောပြောသူများကို ကန့်သတ်ခြင်း၊ Book of Common Prayer စာအုပ်ပါ ပြဋ္ဌာန်းချက်အတိုင်း ဝတ်ပြုဆုတောင်းပွဲများကို ကျင်းပရန် ဇွတ်အတင်းတောင်းဆိုခြင်း၊ ယဇ်ပလ္လင်၏ ပူဇော်သက္ကာမင်္ဂလာကို အလေးပေးစေရန် အင်္ဂလန်ဘုရားကျောင်းများ၏ အတွင်းပိုင်းဗိသုကာလက်ရာများကို ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခြင်းနှင့် ဥပုသ်နေ့ တွင် လောကီအပန်းဖြေမှုများကို ခွင့်ပြုပေးသည့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ Declaration of Sports အမိန့်ပြန်တမ်းကို ပြန်လည်ထုတ်ပြန်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ပရူရီတန်များကို ခန့်အပ်နိုင်ရန်အတွက် ဘုရားကျောင်းပိုင်ဆိုင်ခွင့်နှင့် ဘုန်းတော်ကြီးရာထူးများကို ဝယ်ယူပေးသည့် Feoffees for Impropriations အဖွဲ့အစည်းကိုလည်း ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ဆရာတော်ကြီး လော့ဒ်သည် ၎င်း၏ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကို ဆန့်ကျင်သူများကို တိုင်းပြည်တွင် သြဇာအကြီးမားဆုံး တရားရုံးနှစ်ခုဖြစ်သည့် Court of High Commission နှင့် Star Chamber တို့တွင် တရားစွဲဆိုအရေးယူခဲ့သည်။ ထိုတရားရုံးများသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဘာသာရေးအမြင်များကို ဆင်ဆာဖြတ်တောက်မှုကြောင့် ကြောက်ရွံ့ခြင်းခံခဲ့ရပြီး၊ လူကြီးလူကောင်းများကို ဂုဏ်သိက္ခာကျဆင်းစေသည့် ပြစ်ဒဏ်များ ချမှတ်ခြင်းကြောင့် အထက်တန်းလွှတ်တော်နှင့် မြေပိုင်ရှင်လူတန်းစားများအကြား ရေပန်းမစားဘဲ လူမုန်းများခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ၁၆၃၇ ခုနှစ်တွင် ဝီလျံ ပရင် ဟင်နရီ ဘာတန် နှင့် ဂျွန် ဘတ်စ်ဝစ် တို့သည် ဆရာတော်ကြီးစနစ်ဆန့်ကျင်ရေး (Anti-episcopal) စာစောင်များ ထုတ်ဝေမှုကြောင့် ထိပ်တုံးရိုက်ခြင်း၊ ကြိမ်ဒဏ်ပေးခြင်း၊ နားရွက်ဖြတ်တောက်ကာ ရုပ်ပျက်ဆင်းပျက်ဖြစ်စေခြင်းတို့ ခံခဲ့ရသည့်အပြင် သက်တမ်းမကုန်ဆုံးနိုင်သော ထောင်ဒဏ်များ ချမှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏ ဘာသာရေးမူဝါဒများကို စကော့တလန်နိုင်ငံတွင် အတင်းအကျပ် ပြဋ္ဌာန်းရန် ကြိုးပမ်းသောအခါ အခက်အခဲများစွာနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ချားလ်စ်သည် စကော့တလန်တွင် မွေးဖွားခဲ့သော်လည်း စကော့တလန်နှင့် စိမ်းကားသွားခဲ့ပြီး၊ ငယ်ဘဝနောက်ပိုင်း ၎င်း၏ ပထမဆုံးသော စကော့တလန်ခရီးစဉ်မှာ ၁၆၃၁ ခုနှစ် ၎င်း၏ စကော့တလန်ဘိသိက်ခံပွဲအတွက် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ဝတ်ပြုမှုထုံးတမ်းများမှ ရှေးရိုးဓလေ့အများစုကို ဖယ်ရှားထားပြီးဖြစ်သော စကော့တလန်သားတို့ စိတ်ပျက်ရသည်မှာ ချားလ်စ်သည် ဘိသိက်ခံပွဲကို အင်္ဂလီကန် ထုံးတမ်းစဉ်လာအတိုင်း ကျင်းပရန် ဇွတ်အတင်းတောင်းဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၆၃၇ ခုနှစ်တွင် ၎င်းသည် စကော့တလန်ပါလီမန် သို့မဟုတ် စကော့တလန်အသင်းတော် နှင့် တစ်စုံတစ်ရာ တိုင်ပင်ဆွေးနွေးခြင်းမရှိဘဲ၊ အင်္ဂလန်၏ Book of Common Prayer နှင့် ထပ်တူနီးပါးတူညီသော ဆုတောင်းစာအုပ်အသစ်ကို စကော့တလန်တွင် အသုံးပြုရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ယင်းစာအုပ်ကို ချားလ်စ်၏ လမ်းညွှန်မှုဖြင့် စကော့တလန်ဆရာတော်များက ရေးသားခဲ့ခြင်းဖြစ်သော်လည်း၊ စကော့တလန်သားအများစုက ယင်းကို စကော့တလန်သို့ အင်္ဂလီကန်ဝါဒ သွတ်သွင်းမည့် ကိရိယာတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်ကာ ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြသည်။ ဇူလိုင်လ ၂၃ ရက်၊ ဆုတောင်းစာအုပ်အသစ်ကို စတင်အသုံးပြုသည့် ပထမဆုံး တနင်္ဂနွေနေ့တွင် အီဒင်ဘာ့ဂ်မြို့၌ အဓိကရုဏ်းများ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး မငြိမ်မသက်မှုများသည် စကော့တလန်အသင်းတော်တစ်ခုလုံးသို့ ကူးစက်သွားခဲ့သည်။ ပြည်သူများသည် စကော့တလန်၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲထားသော ဘာသာရေးကို ထိန်းသိမ်းရန်နှင့် အသင်းတော်နှင့် ပါလီမန်က ခွင့်ပြုမထားသော မည်သည့်ဆန်းသစ်မှုမျိုးကိုမဆို ငြင်းပယ်ရန် လက်မှတ်ရေးထိုးထားသည့် အမျိုးသားပဋိညာဉ်စာချုပ် ကို ပြန်လည်အတည်ပြုရန်အတွက် စည်းရုံးလှုပ်ရှားလာကြသည်။ ၁၆၃၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် စကော့တလန်အသင်းတော်၏ အထွေထွေညီလာခံ ကျင်းပသောအခါ ဆုတောင်းစာအုပ်အသစ်ကို ရှုတ်ချခဲ့ပြီး၊ ဆရာတော်ကြီးများအုပ်ချုပ်သည့်စနစ် ကို ဖျက်သိမ်းကာ သက်ကြီးဝါကြီးအမှုတော်ဆောင်များနှင့် ဒီကွန်များက အုပ်ချုပ်သည့် ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်းစနစ် ကို အစားထိုးအတည်ပြုခဲ့သည်။ == '''ဆရာတော်ကြီးများစစ်ပွဲ''' == ချားလ်စ်သည် စကော့တလန်ရှိ မငြိမ်မသက်မှုများကို မိမိ၏အာဏာကို ပုန်ကန်ခြင်းအဖြစ် ရှုမြင်ခဲ့ပြီး ယင်းက ၁၆၃၉ ခုနှစ်တွင် ပထမအကြိမ် ဆရာတော်ကြီးများစစ်ပွဲ ကို ဖြစ်ပွားစေခဲ့သည်။ ၎င်းသည် စစ်တိုက်ရန်အတွက် အင်္ဂလန်ပါလီမန်ထံမှ ထောက်ပံ့ကြေးမတောင်းခံဘဲ ပါလီမန်အကူအညီမပါဘဲ စစ်တပ်တစ်ခုကို ကိုယ်တိုင်စုဆောင်းကာ စကော့တလန်နယ်စပ်ရှိ Berwick-upon-Tweed သို့ ချီတက်ခဲ့သည်။ သို့သော် မိမိ၏တပ်ဖွဲ့များသည် စကော့တလန်သားများထက် အရေအတွက်အားဖြင့် များစွာလျော့နည်းသည်ဟု ဘုရင်က ယုံကြည်ပြီး စစ်ရှုံးမည်ကို စိုးရိမ်သောကြောင့် ထိုစစ်တပ်သည် ကော့ဗနန်တာတပ်များနှင့် ရင်ဆိုင်မတိုက်ခိုက်ခဲ့ပေ။ Berwick စာချုပ်တွင် ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏ စကော့တလန်ခံတပ်များကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ခွင့်ရရှိခဲ့ပြီး ကော့ဗနန်တာတို့၏ ယာယီအစိုးရကို ဖျက်သိမ်းနိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ စကော့တလန်ပါလီမန်နှင့် စကော့တလန်အသင်းတော် အထွေထွေညီလာခံနှစ်ခုစလုံးကို ခေါ်ယူခွင့်ပြုရမည်ဟူသော အဆုံးအဖြတ်ဖြစ်စေသည့် လိုက်လျောမှုကိုမူ ပေးခဲ့ရသည်။ ပထမအကြိမ် ဆရာတော်ကြီးများစစ်ပွဲတွင် စစ်ရေးအရ ကျရှုံးမှုသည် ချားလ်စ်အတွက် ဘဏ္ဍာရေးနှင့် သံတမန်ရေးရာ အကျပ်အတည်းကို ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ပလတ်တနိတ်ဆွေမျိုးများကို ဆက်လက်ကူညီနေစဉ် တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပင် စပိန်နိုင်ငံထံမှ ရန်ပုံငွေရှာရန် ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် Battle of the Downs တိုက်ပွဲတွင် လူသိရှင်ကြား အရှက်ကွဲမှု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ရသောအခါ အကျပ်အတည်းမှာ ပိုမိုနက်ရှိုင်းသွားခဲ့သည်။ ထိုတိုက်ပွဲတွင် ကန့် ကမ်းရိုးတန်းအလွန်တွင် အစွမ်းအစမရှိဘဲ ရပ်ကြည့်နေရသော အင်္ဂလန်ရေတပ်၏ ရှေ့မှောက်၌ပင် ဒတ်ခ်ျတပ်များက စပိန်၏ ရွှေငွေတင်သင်္ဘောအုပ်စုကို ဖျက်ဆီးပစ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် စစ်ဆင်ရေးအသစ်တစ်ခုကို မစတင်မီ အချိန်ဆွဲရန်အတွက် စကော့တလန်သားများနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးမှုများကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ဘဏ္ဍာရေးချို့တဲ့မှုကြောင့် ထိုကဲ့သို့သော စွန့်စားမှုအတွက် ရန်ပုံငွေရှာရန် ပါလီမန်ကို အစည်းအဝေးခေါ်ယူရန် အတင်းအကျပ် ဖိအားပေးခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် အစောပိုင်းလများတွင် အင်္ဂလန်နှင့် အိုင်ယာလန် ပါလီမန်နှစ်ခုစလုံးကို ခေါ်ယူခဲ့သည်။ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် မတ်လတွင် အိုင်ယာလန်ပါလီမန်က မေလကုန်တွင် စစ်သည်အင်အား ၉,၀၀၀ ရှိသော စစ်တပ်တစ်ခု ဖွဲ့စည်းပေးမည်ဟူသော ကတိဖြင့် ပေါင် ၁၈၀,၀၀၀ တန်ဖိုးရှိ အထောက်အပံ့ကြေးကို စနစ်တကျ မဲခွဲအတည်ပြုပေးခဲ့သည်။ သို့သော် မတ်လတွင် ပြုလုပ်သည့် အင်္ဂလန်အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင် နန်းတွင်းလိုလားသော ကိုယ်စားလှယ်လောင်းများ အခြေအနေမကောင်းခဲ့ဘဲ၊ ဧပြီလတွင် ပြုလုပ်သည့် အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် ချားလ်စ်၏ ဆွေးနွေးမှုများသည် လျင်မြန်စွာပင် ရှေ့မတိုးသာ နောက်မဆုတ်သာ အခြေအနေ (Stalemate) သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။ နော့သမ်ဘာလန် နှင့် စထရက်ဖို့ဒ်အမတ်တို့သည် ဘုရင်အနေဖြင့် ပေါင် ၆၅၀,၀၀၀ (လာမည့်စစ်ပွဲစရိတ်ကို ပေါင် ၁ သန်းဟု ခန့်မှန်းထားသော်လည်း) ရရှိလျှင် သင်္ဘောအခွန်ကို စွန့်လွှတ်ရန် သဘောတူမည့် အပြန်အလှန် လိုက်လျောမှု သဘောတူညီချက်တစ်ခုကို ကြားဝင်စေ့စပ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ သို့သော်ငြားလည်း ဤမျှနှင့် အောက်လွှတ်တော်တွင် အများသဘောတူညီချက် မရရှိနိုင်ခဲ့ပေ။ အထက်လွှတ်တော်၏ ထောက်ခံမှုကို ရရှိထားဆဲဖြစ်သော ချားလ်စ်သည် ပါလီမန်အမတ်များ၏ ထပ်မံပြုပြင်ပြောင်းလဲရန် တောင်းဆိုမှုများကို လျစ်လျူရှုခဲ့သည်။ နော့သမ်ဘာလန်အမတ်၏ ကန့်ကွက်မှုများရှိလင့်ကစား '''"ပါလီမန်တို"''' ဟု လူသိများလာမည့် ထိုပါလီမန်ကို စတင်ဖွဲ့စည်းပြီး တစ်လမပြည့်မီ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် မေလတွင် ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ဤအဆင့်တွင် ၁၆၃၂ ခုနှစ်ကတည်းက အိုင်ယာလန်၏ ဘုရင်ခံချုပ် ဖြစ်ခဲ့သူ စထရက်ဖို့ဒ်အမတ် သည် ချားလ်စ်၏ ညာလက်ရုံးအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့ပြီး၊ ဆရာတော်ကြီး လော့ဒ်နှင့်အတူ ၎င်းက "Thorough" ဟု ခေါ်ဆိုသည့် မူဝါဒတစ်ခုကို ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ ယင်းသည် ဒေသခံ သို့မဟုတ် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး အကျိုးစီးပွားများကို စနစ်တကျ ဖိနှိပ်ပြီး ဗဟိုတော်ဝင်အာဏာစက်ကို ပိုမိုထိရောက် ထက်မြက်လာစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ စထရက်ဖို့ဒ်သည် မူလက ဘုရင်ကို ဝေဖန်သူတစ်ဦးဖြစ်သော်လည်း ဘာကင်ဟမ်မြို့စား၏ စည်းရုံးမှုလည်း ပါဝင်သဖြင့် ၁၆၂၈ ခုနှစ်တွင် တော်ဝင်အမှုထမ်းအဖြစ် ဘက်ပြောင်းလာခဲ့ပြီး၊ ထိုအချိန်မှစ၍ လော့ဒ်နှင့်အတူ ချားလ်စ်၏ သြဇာအရှိဆုံး ဝန်ကြီးများအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ အင်္ဂလန် "ပါလီမန်တို" ပျက်ပြားသွားခြင်းကြောင့် ပိုမိုအားတက်လာသည့် စကော့တလန်ပါလီမန်သည် ဘုရင်၏ သဘောတူညီချက်မပါဘဲ မိမိဘာသာ အုပ်ချုပ်နိုင်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး၊ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် ဩဂုတ်လတွင် ကော့ဗနန်တာ စစ်တပ်သည် အင်္ဂလန်၏ နော့သမ်ဘာလန်ခရိုင်အတွင်းသို့ ချီတက်ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ဘုရင်၏ သေနာပတိဖြစ်သူ လော့ဒ် နော့သမ်ဘာလန် ဖျားနာသွားပြီးနောက်၊ စထရက်ဖို့ဒ်ကိုယ်တိုင် မဟာလေးညှင်းရောဂ ဂေါက်ရောဂါ နှင့် ဝမ်းကိုက်ရောဂါများ ပူးတွဲခံစားနေရလင့်ကစား၊ ချားလ်စ်နှင့် စထရက်ဖို့ဒ်တို့သည် အင်္ဂလန်တပ်ဖွဲ့များကို ကွပ်ကဲရန် မြောက်ဘက်သို့ သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။ စကော့တလန် စစ်သည်အများစုမှာ နှစ်သောက်ဆယ်စစ်ပွဲတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြသည့် စစ်ပြန်များဖြစ်ကြသဖြင့် အင်္ဂလန်စစ်သည်များထက် စိတ်ဓာတ်နှင့် လေ့ကျင့်မှုအပိုင်းတွင် များစွာ သာလွန်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နယူးကာဆယ် (Newcastle upon Tyne) သို့ မရောက်မချင်း တစ်စုံတစ်ရာ ဆန့်ကျင်မှုကို မကြုံတွေ့ခဲ့ရဘဲ၊ နယူးကာဆယ်တွင် ဖြစ်ပွားသည့် Newburn တိုက်ပွဲ၌ အင်္ဂလန်တပ်များကို အနိုင်ရရှိကာ ထိုမြို့နှင့် အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော ဒါရမ် နယ်မြေကိုပါ သိမ်းပိုက်ခဲ့ကြသည်။ ပါလီမန်ခေါ်ယူရန် တောင်းဆိုမှုများ ပိုမိုများပြားလာသောအခါ ချားလ်စ်သည် မှူးမတ်မျိုးနွယ်များ၏ မဟာကောင်စီ ( ကို ခေါ်ယူသည့် ထူးခြားသောခြေလှမ်းကို လှမ်းခဲ့သည်။ စက်တင်ဘာ ၂၄ ရက်တွင် ယော့ခ်မြို့၌ ထိုကောင်စီ စတင်ဆုံတွေ့ချိန်တွင် ချားလ်စ်သည် ပါလီမန်ခေါ်ယူရန်ဟူသော အများသဘောတူ အကြံပြုချက်ကို လိုက်နာရန် ဆုံးဖြတ်ပြီး ဖြစ်သည်။ နိုဝင်ဘာလတွင် ပါလီမန်ခေါ်ယူမည်ဖြစ်ကြောင်း မှူးမတ်များကို အကြောင်းကြားပြီးနောက်၊ ထိုအတောအတွင်း စကော့တလန်သားများကို ရင်ဆိုင်ရန် ၎င်း၏စစ်တပ်ကို ထိန်းသိမ်းထားမည့် ရန်ပုံငွေ မည်သို့ရှာရမည်ကို စဉ်းစားပေးရန် ၎င်းတို့အား တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ၎င်းတို့က ငြိမ်းချမ်းရေးရယူရန် အကြံပြုခဲ့ကြသည်။ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် အောက်တိုဘာလတွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည့် အရှက်ရဖွယ် ရစ်ပွန်စာချုပ် ဖြင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ညှိနှိုင်းခဲ့ကြသည်။ ယင်းစာချုပ်အရ စကော့တလန်သားများသည် နော့သမ်ဘာလန်နှင့် ဒါရမ်တို့ကို ဆက်လက်သိမ်းပိုက်ထားမည်ဖြစ်ပြီး၊ အပြီးသတ် သဘောတူညီချက်မရမချင်းနှင့် အင်္ဂလန်ပါလီမန်ကို ပြန်လည်မခေါ်ယူမချင်း တစ်ရက်လျှင် ပေါင် ၈၅၀ ကို ကာလအကန့်အသတ်မရှိ ပေးဆောင်ရမည်ဟု ဖော်ပြထားရာ၊ ထိုစကော့တလန်တပ်များကို ပေးချေရန် လုံလောက်သော ရန်ပုံငွေရှာဖွေရန်အတွက် အင်္ဂလန်ပါလီမန်ကို ပြန်လည်ခေါ်ယူရန် မဖြစ်မနေ လိုအပ်သွားခဲ့သည်။ == '''ပါလီမန်ရှည်''' == === '''တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခြင်း''' === "ပါလီမန်တို" ကဲ့သို့ပင် "ပါလီမန်ရှည်" သည်လည်း ချားလ်စ်အတွက် ခက်ခဲသော ပါလီမန်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ယင်းပါလီမန်ကို ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလ ၃ ရက်နေ့တွင် စတင်စုဝေးခဲ့ပြီး၊ ဘုရင်၏ အဓိကအကြံပေးအရာရှိများကို နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုကြီးဖြင့် စွပ်စွဲပြစ်တင်ရန်လုပ်ငန်းစဉ်များကို လျင်မြန်စွာ စတင်ခဲ့သည်။ စထရက်ဖို့ဒ် အမတ်ကို နိုဝင်ဘာ ၁၀ ရက်တွင် ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခဲ့ပြီး၊ ဆရာတော်ကြီး လော့ဒ် ကို ဒီဇင်ဘာ ၁၈ ရက်တွင် စွပ်စွဲပြစ်တင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် တော်ဝင်တံဆိပ်တော်ထိန်းချုပ် ဖြစ်လာသူ ဖင့်ခ် ကို နောက်တစ်နေ့တွင် စွပ်စွဲပြစ်တင်ခဲ့ရာ ၎င်းသည် ချားလ်စ်၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် ဒီဇင်ဘာ ၂၁ ရက်တွင် သည်ဟိဂ်မြို့ သို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်သွားခဲ့သည်။ ဘုရင်အနေဖြင့် မိမိဆန္ဒအလျောက် ပါလီမန်ကို မဖျက်သိမ်းနိုင်စေရန် ပါလီမန်သည် ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် သုံးနှစ်တစ်ကြိမ်ဥပဒေ (Triennial Act 1640) ကို အတည်ပြုခဲ့သည်။ ယင်းဥပဒေအရ အနည်းဆုံး သုံးနှစ်လျှင်တစ်ကြိမ် ပါလီမန်ကို မဖြစ်မနေခေါ်ယူရန် သတ်မှတ်ထားပြီး၊ အကယ်၍ ဘုရင်က ခေါ်ယူရန် ပျက်ကွက်ပါက တံဆိပ်တော်ထိန်းချုပ်နှင့် မှူးမတ် ၁၂ ဦးတို့က ပါလီမန်ကို ခေါ်ယူခွင့်ပြုထားသည်။ ထိုဥပဒေကို အထောက်အပံ့ကြေး ဥပဒေကြမ်းတစ်ခုနှင့် ပူးတွဲတင်ပြခဲ့သဖြင့် ရန်ပုံငွေရရှိရေးအတွက် ချားလ်စ်သည် ၁၆၄၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် မကျေမနပ်ဖြင့် တော်ဝင်သဘောတူညီချက်ပေးခဲ့ရသည်။ စထရက်ဖို့ဒ်သည် ပါလီမန်အမတ်များ (အထူးသဖြင့် ဂျွန် ပင်မ် - John Pym) ၏ အဓိကပစ်မှတ် ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ ၁၆၄၁ ခုနှစ် မတ်လ ၂၂ ရက်တွင် ၎င်းအား နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုဖြင့် စစ်ဆေးစီရင်ခြင်း စတင်ခဲ့သည်။ သို့သော် အင်္ဂလန်ကို နှိမ်နင်းရန် စထရက်ဖို့ဒ်က အိုင်ယာလန်စစ်တပ်ကို အသုံးပြုမည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့ကြောင်း ဆာ ဟင်နရီ ဗိန်း၏ အဓိကစွပ်စွဲချက်မှာ ခိုင်လုံသော သက်သေမရှိသဖြင့် ဧပြီ ၁၀ ရက်တွင် ပင်မ်၏ တရားစွဲဆိုမှု ပျက်ပြားသွားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ပင်မ်နှင့် ၎င်း၏ မဟာမိတ်များသည် စထရက်ဖို့ဒ်တွင် အပြစ်ရှိကြောင်း တိုက်ရိုက်ကြေညာပြီး သေဒဏ်ပေးပိုင်ခွင့်ရှိသည့် အထူးဥပဒေကြမ်း တစ်ရပ်ကို ချက်ချင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်က စထရက်ဖို့ဒ်အား "ဘုရင်တစ်ပါး၏ ကတိစကားအရ သင်၏အသက်၊ ဂုဏ်သိက္ခာ သို့မဟုတ် စည်းစိမ်ဥစ္စာကို တစ်စုံတစ်ရာ ထိခိုက်စေရမည်မဟုတ်" ဟု အာမခံထားခဲ့ပြီး၊ အကယ်၍ ချားလ်စ်က သဘောတူညီချက် မပေးပါက ထိုအထူးဥပဒေမှာ အောင်မြင်နိုင်မည်မဟုတ်ပေ။ ထို့အပြင် အမတ်အများအပြားနှင့် မှူးမတ်အများစုကလည်း အမတ်တစ်ဦး၏ စကားအရ "တရားမျှတမှု ဓားကိုသုံးပြီး လူသတ်မှုမကျူးလွန်လို" သဖြင့် ယင်းအထူးဥပဒေကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခြင်းနှင့် စထရက်ဖို့ဒ်ကို ကူညီရန် ဘုရင်လိုလားသော စစ်ဗိုလ်ရှိများက စစ်တပ်ဖြင့် အာဏာသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းမှုတွင် ချားလ်စ်ကိုယ်တိုင် ပါဝင်ပတ်သက်နေခြင်းတို့က အခြေအနေကို စတင်ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။ အောက်လွှတ်တော်သည် ဧပြီ ၂၀ ရက်တွင် ထိုဥပဒေကြမ်းကို မဲအပြတ်အသတ်ဖြင့် (ထောက်ခံ ၂၀၄ မဲ၊ ကန့်ကွက် ၅၉ မဲ၊ ကြားနေ ၂၃၀ မဲ) အတည်ပြုခဲ့ပြီး၊ မေလတွင် အထက်လွှတ်တော်ကလည်း (ထောက်ခံ ၂၆ မဲ၊ ကန့်ကွက် ၁၉ မဲ၊ ပျက်ကွက် ၇၉ မဲဖြင့်) သဘောတူ လိုက်လျောခဲ့ရသည်။ မေလ ၃ ရက်နေ့တွင် ပါလီမန်၏ ကန့်ကွက်ရှုတ်ချလွှာ ၌ ချားလ်စ်၏ "အာဏာရှင်ဆန်ပြီး ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သော အစိုးရ" ၏ "ဆိုးညစ်သောအကြံပေးမှုများ" ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထိုအသနားခံလွှာတွင် လက်မှတ်ရေးထိုးသူများသည် ဘုရင်၏ "ရုပ်ကလပ်၊ ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် စည်းစိမ်" ကို ကာကွယ်ရန် တာဝန်ယူထားကြသော်လည်း၊ "စစ်မှန်သော ပြုပြင်ပြောင်းလဲထားသော ဘာသာရေး"၊ ပါလီမန်နှင့် "နိုင်ငံသားတို့၏ အခွင့်အရေးနှင့် လွတ်လပ်ခွင့်များ" ကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရန်လည်း သစ္စာဆိုခဲ့ကြသည်။ မငြိမ်မသက်မှုများအကြား မိမိမိသားစု၏ လုံခြုံရေးအတွက် စိုးရိမ်သဖြင့် ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏တရားသူကြီးများနှင့် ဆရာတော်များကို တိုင်ပင်ပြီးနောက် မေလ ၉ ရက်နေ့တွင် စထရက်ဖို့ဒ်အား အထူးဥပဒေဖြင့် သေဒဏ်ပေးရန် သဘောတူညီချက် ပေးခဲ့ရသည်။ စထရက်ဖို့ဒ်သည် သုံးရက်အကြာတွင် ခေါင်းဖြတ်ကွပ်မျက်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ထို့ပြင် မေလအစောပိုင်းတွင် ချားလ်စ်သည် အင်္ဂလန်ပါလီမန်၏ သဘောတူညီချက်မပါဘဲ ပါလီမန်ကို မဖျက်သိမ်းရဟူသော မကြုံစဖူး ထူးခြားသည့် ဥပဒေတစ်ရပ်ကိုလည်း သဘောတူခဲ့ရသည်။ နောက်ဆက်တွဲ လများတွင် သင်္ဘောအခွန်၊ သူရဲကောင်းဘွဲ့ အတင်းအကျပ်ပေးဆောင်စေမှုကြောင့် ရိုက်သည့်ဒဏ်ငွေများနှင့် ပါလီမန်သဘောတူညီချက်မပါဘဲ ကောက်ခံသော ကုန်စည်ခွန်များကို တရားမဝင်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး၊ Star Chamber နှင့် High Commission တရားရုံးများကို ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ ကျန်ရှိသော အခွန်ကောက်ခံမှုပုံစံအားလုံးကို တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်ဥပဒေ ဖြင့် တရားဝင်ဖြစ်စေပြီး စနစ်တကျ ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ အောက်လွှတ်တော်သည် ဆရာတော်များနှင့် ဆရာတော်ကြီးများအုပ်ချုပ်သည့်စနစ် ကို တိုက်ခိုက်သည့် ဥပဒေကြမ်းများကိုလည်း တင်သွင်းခဲ့သော်လည်း အထက်လွှတ်တော်တွင် ပယ်ချခံခဲ့ရသည်။ ချားလ်စ်သည် အင်္ဂလန်တွင် အရေးကြီးသော လိုက်လျောမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး၊ ဆရာတော်ကြီးများစစ်ပွဲ၏ အပြီးသတ်သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခြင်းဖြင့် စကော့တလန်တွင် ၎င်း၏အခြေအနေကို ခေတ္တတိုးတက်ကောင်းမွန်အောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၆၄၁ ခုနှစ် ဩဂုတ်လမှ နိုဝင်ဘာလအထိ စကော့တလန်သို့ သွားရောက်လည်ပတ်စဉ် စကော့တလန်၌ ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်းစနစ် ကို တရားဝင်ထူထောင်ရန် လိုက်လျောပေးခြင်းဖြင့် စကော့တလန်သားတို့၏ ထောက်ခံမှုကို ရယူခဲ့သည်။ သို့သော် စကော့တလန်တွင် "The Incident" ဟု လူသိများသော ဘုရင်လိုလားသူများ၏ အာဏာသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းမှု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် ချားလ်စ်၏ ယုံကြည်စိတ်ချရမှုမှာ သိသိသာသာ ပျက်ပြားသွားခဲ့သည်။ === '''အိုင်ယာလန် ပုန်ကန်မှု''' === အိုင်ယာလန်၏ လူဦးရေကို နိုင်ငံရေးနှင့် လူမှုရေးအရ အဓိကအုပ်စု သုံးစုအဖြစ် ခွဲခြားထားသည်။ ယင်းတို့မှာ ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များဖြစ်ကြသည့် ဂေးလစ်အိုင်ရစ်လူမျိုးများ (Gaelic Irish)၊ အလယ်ခေတ် နော်မန်တို့မှ ဆင်းသက်လာပြီး ကက်သလစ်ဘာသာကိုပင် အဓိကကိုးကွယ်ကြသည့် အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်ဟောင်းများ (Old English) နှင့် အင်္ဂလန်ပါလီမန်၊ ကော့ဗနန်တာတို့နှင့် ပူးပေါင်းထားပြီး အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်တို့မှ လာရောက်အခြေချကြသည့် ပရိုတက်စတင့်ဘာသာဝင် အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်သစ်များ (New English) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စထရက်ဖို့ဒ်၏ အုပ်ချုပ်ရေးသည် အိုင်ယာလန်စီးပွားရေးကို တိုးတက်စေခဲ့ပြီး အခွန်ဝင်ငွေကို မြှင့်တင်ပေးနိုင်ခဲ့သော်လည်း အာဏာသုံး၍ တင်းတင်းကျပ်ကျပ် အမိန့်ပေးလုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဘုရင်ကို ထောက်ခံရန်အတွက် ကြီးမားသော ကက်သလစ်စစ်တပ်တစ်ခုကို လေ့ကျင့်ပေးခဲ့ပြီး အိုင်ယာလန်ပါလီမန်၏ အာဏာကို မှေးမှိန်စေခဲ့သည်။ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပင် ပရိုတက်စတင့်များ အခြေချနေထိုင်ရန်အတွက် ကက်သလစ်များထံမှ မြေယာများကို ဆက်လက်သိမ်းယူခဲ့ပြီး၊ ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်းများ လုံးဝမနှစ်သက်သည့် လော့ဒ်ဒီယံအင်္ဂလီကန်ဝါဒ (Laudian Anglicanism) ကို မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် ထိုလူမျိုးစုသုံးစုစလုံးမှာ မကျေမနပ် ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ စထရက်ဖို့ဒ်အား စွပ်စွဲပြစ်တင်မှုသည် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံရေးအတွက် လမ်းစအသစ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ အားလုံးက ပူးပေါင်း၍ ၎င်းအား ဆန့်ကျင်သည့် သက်သေအထောက်အထားများကို တင်ပြခဲ့ကြသည်။ အင်္ဂလန်ပါလီမန်နည်းတူ အိုင်ယာလန်ပါလီမန်ရှိ အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်ဟောင်း (Old English) အမတ်များကလည်း ၎င်းတို့အနေဖြင့် စထရက်ဖို့ဒ်ကိုသာ ဆန့်ကျင်ခြင်းဖြစ်ပြီး ချားလ်စ်အပေါ် သစ္စာစောင့်သိဆဲဖြစ်ကြောင်း ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့က ဘုရင်သည် ဆိုးညစ်သောအကြံပေးများ၏ လမ်းမှားသို့ ပို့ဆောင်ခြင်းကို ခံခဲ့ရခြင်းဖြစ်ကြောင်းနှင့် ထို့အပြင် စထရက်ဖို့ဒ်ကဲ့သို့သော ဘုရင်ခံချုပ်မျိုးသည် ဘုရင်ကိုယ်တိုင် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် တိုက်ရိုက်ပါဝင်ပတ်သက်ခွင့်ရအောင် ဆောင်ရွက်ပေးမည့်အစား အာဏာရှင်တစ်ဦးအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာနိုင်ကြောင်း ဆွေးနွေးငြင်းခုံခဲ့ကြသည်။ စထရက်ဖို့ဒ် အာဏာလက်လွတ်ဖြစ်သွားခြင်းသည် အိုင်ယာလန်တွင် ချားလ်စ်၏ သြဇာလွှမ်းမိုးမှုကို လျော့နည်းစေခဲ့သည်။ စထရက်ဖို့ဒ် အကျဉ်းချခံထားရစဉ်အတွင်း အိုင်ရစ်စစ်တပ်ကို ဖျက်သိမ်းရန် အင်္ဂလန်အောက်လွှတ်တော်က သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် တောင်းဆိုခဲ့သော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့ဘဲ၊ နောက်ဆုံးတွင် ရန်ပုံငွေမလုံလောက်မှုကြောင့် စထရက်ဖို့ဒ်၏ တရားစီရင်မှုအပြီးတွင် ချားလ်စ်သည် ထိုစစ်တပ်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ရသည်။ ဌာနေကက်သလစ်များထံမှ လာရောက်အခြေချသူ ပရိုတက်စတင့်များထံသို့ မြေယာပိုင်ဆိုင်ခွင့် လွှဲပြောင်းပေးမှုအပေါ် အငြင်းပွားမှုများ (အထူးသဖြင့် အာလ်စတာဒေသ - Ulster တွင် မြေယာချထားပေးမှုများနှင့် ပတ်သက်၍) နှင့် အိုင်ယာလန်ပါလီမန်ကို အင်္ဂလန်ပါလီမန်၏ လက်အောက်ခံဖြစ်စေရန် လုပ်ဆောင်မှုများအပေါ် မကျေနပ်မှုတို့ ပေါင်းစပ်ကာ ပုန်ကန်မှု၏ မျိုးစေ့များကို ပျိုးထောင်ခဲ့သည်။ ၁၆၄၁ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလနှောင်းပိုင်းတွင် ဂေးလစ်အိုင်ရစ်များနှင့် အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်သစ် (New English) တို့အကြား လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခ ဖြစ်ပွားသောအခါ၊ အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်ဟောင်း (Old English) များသည် ဘုရင်အပေါ် ၎င်းတို့၏ သစ္စာရှိမှုကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ထုတ်ဖော်ပြောဆိုရင်း ဂေးလစ်အိုင်ရစ်များဘက်မှ ရပ်တည်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၄၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် အောက်လွှတ်တော်သည် "မဟာကန့်ကွက်လွှာ" (Grand Remonstrance) ကို အတည်ပြုခဲ့သည်။ ယင်းသည် ချားလ်စ်နန်းတက်စကတည်းက ၎င်း၏ဝန်ကြီးများ ကျူးလွန်ခဲ့သည့် လုပ်ရပ်များအပေါ် ရှည်လျားလှသော နစ်နာချက်စာရင်း ဖြစ်သည် (ယင်းလုပ်ရပ်များသည် ဘုရင်ကိုယ်တိုင် သတိမထားမိဘဲ ပါဝင်နေသည့် ကက်သလစ်တို့၏ ကြီးမားသော ပူးပေါင်းကြံစည်မှုကြီး၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည်ဟု အခိုင်အမာဆိုကြသည်)။ သို့သော် ယင်းသည် နည်းလမ်းများစွာဖြင့် ပင်မ် (Pym) ဘက်က လွန်ကဲသွားခဲ့ပြီး ၁၅၉ မဲ - ၁၄၈ မဲ၊ သာလွန်မဲ ၁၁ မဲဖြင့်သာ ကပ်သီးကပ်သတ် အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ထိုကန့်ကွက်လွှာသည် ယင်း၏ တိုက်ခိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသော အထက်လွှတ်တော်တွင် ထောက်ခံမှု အလွန်နည်းပါးခဲ့သည်။ အိုင်ယာလန်ပုန်ကန်မှု သတင်းများနှင့်အတူ ချားလ်စ်ကိုယ်တိုင် ပူးပေါင်းပါဝင်နေသည်ဟူသော မမှန်ကန်သည့် ကောလာဟလများကြောင့် တင်းမာမှုများ ပိုမိုမြင့်တက်လာခဲ့သည်။ နိုဝင်ဘာလတစ်လျှောက်လုံးတွင် အိုင်ယာလန်ရှိ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှု သမိုင်းကြောင်းများကို ဖော်ပြထားသည့် ထိတ်လန့်ဖွယ် စာစောင်များစွာ ထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီး၊ ယင်းတို့တွင် အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်ဟောင်း မှူးမတ်များက မထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော ဌာနေအိုင်ရစ်များ၏ အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်သစ် (New English) အခြေချနေထိုင်သူများကို အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ ပါဝင်သည်။ အင်္ဂလန်တွင် ကက်သလစ် (Papist) တို့၏ ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကောလာဟလများ ပျံ့နှံ့ခဲ့ပြီး အင်္ဂလန်၏ ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး အမြင်များ ပိုမိုအားကောင်းလာကာ ချားလ်စ်၏ ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် အာဏာစက်ကို ထိခိုက်စေခဲ့သည်။ ချားလ်စ်က အိုင်ယာလန်ပုန်ကန်မှုကို နှိမ်နင်းရန် ရန်ပုံငွေတောင်းခံသောအခါ အင်္ဂလန်ပါလီမန်သည် ၎င်း၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို မယုံကြည်ခဲ့ကြပေ။ အောက်လွှတ်တော်အမတ် အများအပြားက ၎င်းစုဆောင်းမည့် စစ်တပ်များကို နောက်ပိုင်းတွင် ပါလီမန်ကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်ရာ၌ အသုံးပြုလာမည်ကို သံသယရှိခဲ့ကြသည်။ ပင်မ် တင်သွင်းခဲ့သည့် စစ်တပ်အက်ဥပဒေကြမ်း (Militia Bill) သည် စစ်တပ်ထိန်းချုပ်ခွင့်ကို ဘုရင့်ထံမှ လုယူရန် ရည်ရွယ်ခြင်းဖြစ်သော်လည်း၊ ချားလ်စ်သည် ထားရှိဘိ၊ အထက်လွှတ်တော်၏ ထောက်ခံမှုကိုပင် မရရှိခဲ့ချေ။ ထို့ကြောင့် အောက်လွှတ်တော်သည် ထိုဥပဒေကြမ်းကို တော်ဝင်သဘောတူညီချက် မလိုအပ်ဟု ၎င်းတို့အခိုင်အမာဆိုသည့် အမိန့်ညွှန်ကြားချက် (Ordinance) အဖြစ် အတည်ပြုခဲ့သည်။ ဤစစ်တပ်အမိန့်ညွှန်ကြားချက် (Militia Ordinance) ကြောင့် အထက်လွှတ်တော်အမတ် အများအပြား ဘုရင်ဘက်သို့ ပြောင်းလဲထောက်ခံလာခဲ့ကြပုံရသည်။ မိမိ၏ အခြေအနေကို ခိုင်မာအောင် လုပ်ဆောင်ရန် ကြိုးပမ်းသည့်အနေဖြင့် ချားလ်စ်သည် လန်ဒန်ရဲတိုက် (Tower of London) ကို နာမည်ဆိုးဖြင့်ကျော်ကြားသော်လည်း အရည်အချင်းရှိသည့် စစ်ဗိုလ်ချုပ် သောမတ်စ် လန်းစ်ဖို့ဒ် (Colonel Thomas Lunsford) ၏ ကွပ်ကဲမှုအောက်တွင် ထားရှိခဲ့ရာ၊ ယင်းလုပ်ရပ်ကြောင့် ဥပဒေမဲ့မှုများ လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်နေပြီဖြစ်သော လန်ဒန်မြို့တွင် ကြီးမားသော မုန်းတီးမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ပါလီမန်သည် မိမိ၏မိဖုရားအား အိုင်ရစ်ပုန်ကန်သူများနှင့် ပူးပေါင်းကြံစည်သည်ဟု စွပ်စွဲကာ ရာထူးမှ စွပ်စွဲပြစ်တင်ရန် ကြံစည်နေသည်ဟူသော ကောလာဟလများ ချားလ်စ်ထံသို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ၊ ၎င်းသည် ပြတ်ပြတ်သားသား အရေးယူဆောင်ရွက်ရန် ဆုံးဖြတ်လိုက်သည်။ === '''ပါလီမန်အမတ် ငါးဦး''' === ချားလ်စ်သည် အင်္ဂလန်ပါလီမန်အမတ်အချို့က ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာသော စကော့တလန်သားများနှင့် ပူးပေါင်းကြံစည်ခဲ့သည်ဟု သံသယရှိခဲ့ပြီး ယင်းသည်လည်း မှန်ကန်နိုင်ခြေရှိသည်။ ၁၆၄၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၃ ရက်နေ့တွင် ချားလ်စ်သည် နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုကြီးဖြင့် အောက်လွှတ်တော်အမတ် ငါးဦးဖြစ်သော '''ပင်မ် (Pym)'''၊ '''ဂျွန် ဟမ်းဒန် (John Hampden)'''၊ '''ဒန်းဇီ ဟိုးလစ် (Denzil Holles)'''၊ '''ဝီလျံ စထရုတ် (William Strode)'''၊ '''ဆာ အာသာ ဟာဆယ်ရစ်ဂ် (Sir Arthur Haselrig)''' နှင့် မှူးမတ်တစ်ဦးဖြစ်သူ '''လော့ဒ် မန်ဒီဗီးလ် (Lord Mandeville)''' တို့ကို ဖမ်းဆီးအပ်နှံရန် ပါလီမန်သို့ ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ပါလီမန်က ငြင်းဆန်သောအခါ၊ မိဖုရား ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာ၏ တိုက်တွန်းမှုကြောင့် ချားလ်စ်သည် ထိုအမတ်ငါးဦးကို အင်အားသုံး၍ ကိုယ်တိုင်သွားရောက်ဖမ်းဆီးရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ပုံရသည်။ သို့သော် ဝရမ်းသတင်းမှာ ဘုရင်မရောက်မီ ပါလီမန်သို့ ကြိုတင်ပေါက်ကြားသွားခဲ့သဖြင့် ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် ချားလ်စ်သည် လက်နက်ကိုင်အစောင့်အရှောက်များနှင့်အတူ အောက်လွှတ်တော်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာချိန်တွင် ၎င်းတို့အလိုရှိနေသည့် အမတ်များသည် လှေဖြင့် ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်သွားခဲ့ကြပြီး ဖြစ်သည်။ ချားလ်စ်သည် လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ဝီလျံ လင်းသဲလ် (William Lenthall) အား ၎င်း၏ထိုင်ခုံမှ ဖယ်ရှားပြီးနောက် ထိုအမတ်များ ဘယ်ကိုထွက်ပြေးသွားသလဲဟု မေးမြန်းခဲ့သည်။ လင်းသဲလ်က ဒူးထောက်လျက်ဖြင့် '''"ဘုရင့်မင်းမြတ်ခင်ဗျာ၊ ကျွန်တော်မျိုးဟာ ဒီနေရာမှာ လွှတ်တော်က လမ်းညွှန်တဲ့အတိုင်း လုပ်ဆောင်ရမယ့် အစေခံတစ်ဦးသာဖြစ်လို့ လွှတ်တော်ရဲ့ လမ်းညွှန်ချက်မပါဘဲ ကြည့်မြင်ဖို့ မျက်စိလည်းမရှိ၊ ပြောဆိုဖို့ လျှာလည်းမရှိပါကြောင်း"''' ဟု နာမည်ကျော်စကားဖြင့် ပြန်လည်ဖြေကြားခဲ့သည်။ ချားလ်စ်က '''"ငါ့ရဲ့ ငှက်တွေအားလုံး ပျံသန်းသွားကြပြီ"''' ဟု စိတ်ပျက်လက်ပျက် ရေရွတ်ခဲ့ရပြီး လက်ဗလာဖြင့် ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ ဤသို့ ဖမ်းဆီးရန် ကြိုးပမ်းမှု လွဲချော်သွားခြင်းသည် ချားလ်စ်အတွက် နိုင်ငံရေးအရ အကြီးအကျယ် အထိနာစေခဲ့သည်။ ယခင်က မည်သည့်အင်္ဂလန်ဧကရာဇ်မျှ အောက်လွှတ်တော်အတွင်းသို့ ကိုယ်တိုင်ဝင်ရောက်ခဲ့ဖူးခြင်းမရှိသဖြင့် အမတ်များကို ဖမ်းဆီးရန် လွှတ်တော်ခန်းမဆောင်အတွင်းသို့ မကြုံစဖူး ကျူးကျော်ဝင်ရောက်မှုမှာ ပါလီမန်၏ အခွင့်အရေးကို ဆိုးရွားစွာ ချိုးဖောက်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ချားလ်စ်သည် မိမိကိုယ်မိမိ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများနှင့် မငြိမ်မသက်မှုများကို ကာကွယ်ပေးသူအဖြစ် ပုံဖော်ရန် ကြိုးပမ်းနေသည့် ၎င်း၏ထောက်ခံသူများ၏ ကြိုးပမ်းမှုကို ဤလုပ်ရပ်တစ်ခုတည်းဖြင့် ဖျက်ဆီးပစ်ခဲ့သည်။ ပါလီမန်သည် လန်ဒန်မြို့ကို လျင်မြန်စွာ ထိန်းချုပ်လိုက်သဖြင့် ချားလ်စ်သည် ဇန်နဝါရီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် မြို့တော်မှ ဟန်ပတန်ကုတ်နန်းတော် (Hampton Court Palace) သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ရပြီး၊ နှစ်ရက်အကြာတွင် ဝင်ဆာရဲတိုက် (Windsor Castle) သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ၎င်း၏မိဖုရားနှင့် အကြီးဆုံးသမီးတော်တို့ကို ဘေးကင်းရာ ပြည်ပသို့ စေလွှတ်ပြီးနောက်၊ ဟားလ်မြို့ (Hull) ရှိ စစ်လက်နက်တိုက်ကို သိမ်းပိုက်ရန် မျှော်လင့်ချက်ဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ ခရီးနှင်ခဲ့သည်။ သို့သော် ဧပြီလတွင် ရောက်ရှိချိန်၌ ပါလီမန်လိုလားသော မြို့တော်ဝန် ဆာ ဂျွန် ဟိုသမ် (Sir John Hotham) က ၎င်းအား မြို့ထဲသို့ ဝင်ရောက်ခွင့်မပြုဘဲ ငြင်းပယ်ခဲ့သဖြင့် ချားလ်စ်မှာ စိတ်ပျက်လက်ပျက်ဖြင့် ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ == '''အင်္ဂလန်ပြည်တွင်းစစ်''' == ၁၆၄၂ ခုနှစ် နှစ်လယ်ပိုင်းတွင် နှစ်ဖက်စလုံးသည် လက်နက်စွဲကိုင်ရန် ပြင်ဆင်လာကြသည်။ ချားလ်စ်သည် အလယ်ခေတ်ထုံးတမ်းစဉ်လာအတိုင်း ဘုရင့်အမိန့်ပြန်တမ်း (Commission of array) ဖြင့် စစ်တပ်ကို စုဆောင်းခဲ့ပြီး၊ ပါလီမန်ကလည်း ၎င်းတို့၏ ပြည်သူ့စစ်တပ်အတွက် စေတနာ့ဝန်ထမ်းများကို ခေါ်ယူခဲ့သည်။ ညှိနှိုင်းမှုများမှာ အချည်းနှီးဖြစ်ခဲ့ပြီးနောက် ချားလ်စ်သည် ၁၆၄၂ ခုနှစ် သြဂုတ်လ ၂၂ ရက်နေ့တွင် နော့တင်ဟမ်မြို့၌ (Nottingham) တော်ဝင်အလံတော်ကို လွှင့်ထူ၍ စစ်ကြေညာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ၎င်း၏တပ်ဖွဲ့များသည် အင်္ဂလန်အလယ်ပိုင်း (Midlands)၊ ဝေလပြည်နယ်၊ အနောက်ဘက်ဒေသများနှင့် အင်္ဂလန်မြောက်ပိုင်းတို့ကို အကြမ်းဖျင်း ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့ပြီး အောက်စဖို့ဒ် (Oxford) တွင် ၎င်း၏နန်းတွင်းကို အခြေစိုက်ခဲ့သည်။ ပါလီမန်ကမူ လန်ဒန်မြို့၊ အရှေ့တောင်ဘက်ဒေသများနှင့် အရှေ့အန်ဂလီယာ (East Anglia) အပြင် အင်္ဂလန်ရေတပ်ကိုပါ ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သည်။ အသေးစား တိုက်ပွဲငယ်အချို့ ဖြစ်ပွားပြီးနောက် နှစ်ဖက်စစ်တပ်များသည် ၁၆၄၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် '''အက်ဂျ်ဟေးလ် (Edgehill)''' တိုက်ပွဲ၌ အပြင်းအထန် စတင်ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ချားလ်စ်၏ တူတော်စပ်သူ ရိုင်းမင်းသား ရူးပတ် (Prince Rupert) သည် တော်ဝင်တပ်မှူး လင်ဆေးအမတ် ရောဘတ် ဘာတီး (Robert Bertie, 1st Earl of Lindsey) ၏ စစ်ဗျူဟာကို သဘောမတူခဲ့ရာတွင် ချားလ်စ်က ရူးပတ်ဘက်မှ ရပ်တည်ပေးခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် လင်ဆေးသည် ရာထူးမှ နုတ်ထွက်သွားခဲ့သဖြင့် ချားလ်စ်ကိုယ်တိုင် အထွေထွေသေနာပတိအဖြစ် တာဝန်ယူကာ စစ်သူကြီး ပက်ထရစ် ရုသ်ဗင် (Patrick Ruthven) ၏ အကူအညီဖြင့် ကွပ်ကဲခဲ့သည်။ ရူးပတ်၏ မြင်းတပ်သည် ပါလီမန်တပ်များကို အောင်မြင်စွာ ထိုးဖောက်တိုက်ခိုက်နိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ စစ်မြေပြင်သို့ ချက်ချင်းပြန်မလှည့်ဘဲ ပါလီမန်တပ်၏ ရိက္ခာနှင့် အထုပ်အပိုး တင်ဆောင်လာသော လှည်းတန်းများကို လုယက်ရန် ထွက်ခွာသွားခဲ့သည်။ ဗိုလ်မှူးကြီးအဖြစ် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော လင်ဆေးမှာမူ ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ပြီး ဆေးကုသမှုမခံရဘဲ သွေးလွန်ကာ ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ ထိုတိုက်ပွဲသည် နေဝင်မိုးချုပ်သွားသည်အထိ တစ်ဖက်နှင့်တစ်ဖက် အပြတ်အသတ် အနိုင်မရဘဲ အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်၏ ကိုယ်ပိုင်စကားအရ ထိုစစ်မြေပြင်အတွေ့အကြုံသည် ၎င်းအား "အလွန်အမင်းနှင့် နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း ဝမ်းနည်းပူဆွေးစေခဲ့သည်" ဟု ဆိုသည်။ ၎င်းသည် အောက်စဖို့ဒ်တွင် စစ်တပ်ကို ပြန်လည်စုစည်းခဲ့ပြီး လန်ဒန်သို့ ချက်ချင်းသွားရောက်တိုက်ခိုက်ရန် ရူးပတ်၏ အကြံပြုချက်ကို ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ တစ်ပတ်အကြာ နိုဝင်ဘာ ၃ ရက်တွင် မြို့တော်သို့ ချီတက်ခဲ့ပြီး လမ်းခရီးတွင် ဘရန့်ဖို့ဒ် (Brentford) ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ကာ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပင် ပါလီမန်ကိုယ်စားလှယ်များနှင့် ဆက်လက်ညှိနှိုင်းနေခဲ့သည်။ လန်ဒန်မြို့အပြင်ဘက် Turnham Green သို့ ရောက်သောအခါ တော်ဝင်စစ်တပ်သည် မြို့ပြပြည်သူ့စစ်တပ်၏ ခုခံမှုကို ကြုံတွေ့ရပြီး၊ အရေအတွက်အားဖြင့် သာလွန်သော ပါလီမန်တပ်များနှင့် ရင်ဆိုင်ရသဖြင့် ချားလ်စ်သည် ပြန်လည်ဆုတ်ခွာရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ၎င်းသည် အောက်စဖို့ဒ်တွင် ဆောင်းခိုရင်း မြို့၏ကာကွယ်ရေးကို အားကောင်းအောင်လုပ်ဆောင်ကာ လာမည့်ရာသီ စစ်ဆင်ရေးအတွက် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ နှစ်ဖက်အကြား ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးမှုများမှာ ဧပြီလတွင် ပျက်ပြားသွားခဲ့သည်။ စစ်ပွဲသည် နောက်ထပ် နှစ်အနည်းငယ်အထိ အဖြေမထွက်ဘဲ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေခဲ့ပြီး၊ မိဖုရား ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာသည် ၁၆၄၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလမှစ၍ ဗြိတိန်သို့ ၁၇ လကြာ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ၁၆၄၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ရူးပတ်က ဘရစ္စတိုမြို့ကို (Bristol) သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်၊ ချားလ်စ်သည် ထိုဆိပ်ကမ်းမြို့သို့ သွားရောက်ခဲ့ပြီး ဆဲဗန်းမြစ် (Severn) အထက်ပိုင်းရှိ ဂလော့စတာမြို့ကို (Gloucester) ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ခဲ့သည်။ မြို့ရိုးများကို မြေအောက်မှ ဖြိုလှဲမည့် ၎င်း၏အစီအစဉ်မှာ မိုးသည်းထန်စွာရွာသွန်းမှုကြောင့် ပျက်ပြားခဲ့ရပြီး ပါလီမန်စစ်ကူတပ်များ ချဉ်းကပ်လာသောအခါ ချားလ်စ်သည် ပိတ်ဆို့မှုကို ရုပ်သိမ်းကာ Sudeley ရဲတိုက်သို့ ဆုတ်ခွာခဲ့သည်။ ပါလီမန်စစ်တပ်က လန်ဒန်ဘက်သို့ ပြန်လှည့်သွားသောအခါ ချားလ်စ်က နောက်မှ လိုက်လံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထိုစစ်တပ်နှစ်ခုသည် စက်တင်ဘာ ၂၀ ရက်တွင် ဘာခ်ရှိုင်းယားနယ်ရှိ နယူးဘရီ (Newbury) ၌ ဆုံတွေ့ခဲ့ကြသည်။ အက်ဂျ်ဟေးလ်တိုက်ပွဲကဲ့သို့ပင် ဤတိုက်ပွဲသည်လည်း ညမှောင်သည်အထိ အဖြေမထွက်ဘဲ ဖြစ်နေခဲ့သဖြင့် စစ်တပ်များ လမ်းခွဲခဲ့ကြသည်။ ၁၆၄၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ချားလ်စ်သည် အောက်စဖို့ဒ်၌ ပါလီမန်တစ်ခုကို ခေါ်ယူခဲ့ရာ မှူးမတ် ၄၀ ခန့်နှင့် အောက်လွှတ်တော်အမတ် ၁၁၈ ဦး တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ခြုံငုံပြောရလျှင် ၁၆၄၅ ခုနှစ် မတ်လအထိ တည်ရှိခဲ့သော ထိုအောက်စဖို့ဒ်ပါလီမန်ကို မှူးမတ်အများစုနှင့် အောက်လွှတ်တော်၏ သုံးပုံတစ်ပုံခန့်က ထောက်ခံခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ထိုလွှတ်တော်၏ ထိရောက်မှုမရှိခြင်းအပေါ် ချားလ်စ်က စိတ်ပျက်ခဲ့ပြီး မိဖုရားထံရေးသော လျှို့ဝှက်ပေးစာများတွင် ယင်းလွှတ်တော်ကို "မျိုးစပ်လွှတ်တော်" (Mongrel) ဟု နှိမ့်ချခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ၁၆၄၄ ခုနှစ်တွင် ချားလ်စ်သည် အင်္ဂလန်တောင်ပိုင်းတွင်သာ ရှိနေခဲ့ပြီး၊ ရူးပတ်ကမူ ပါလီမန်နှင့် စကော့တလန် ကော့ဗနန်တာ စစ်တပ်များ၏ ခြိမ်းခြောက်မှုကို ခံနေရသော နယူးအာ့ခ် (Newark) နှင့် ယော့ခ် (York) မြို့များကို ကူညီရန် မြောက်ဘက်သို့ ချီတက်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ဇွန်လနှောင်းပိုင်းတွင် ဖြစ်ပွားသည့် Cropredy Bridge တိုက်ပွဲတွင် အောင်ပွဲရရှိခဲ့သော်လည်း၊ မြောက်ဘက်ရှိ တော်ဝင်တပ်များမှာမူ ရက်ပိုင်းအကြာတွင် ဖြစ်ပွားသည့် '''မာစတန်မူး (Marston Moor)''' တိုက်ပွဲတွင် အကြီးအကျယ် ရှုံးနိမ့်ခဲ့ရသည်။ ဘုရင်သည် တောင်ပိုင်းတွင် စစ်ဆင်ရေးကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး အက်ဆက်စ်အမတ် ရောဘတ် ဒီဗာရိုး (Robert Devereux, 3rd Earl of Essex) ဦးဆောင်သော ပါလီမန်စစ်တပ်ကို ဝိုင်းရံကာ လက်နက်ဖြုတ်သိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏အခြေစိုက်ရာ အောက်စဖို့ဒ်သို့ မြောက်ဘက်အတိုင်း ပြန်လာစဉ် ဆောင်းတွင်းမရောက်မီ နယူးဘရီတွင် ဒုတိယအကြိမ် ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း ဤတိုက်ပွဲသည်လည်း အဖြေမထွက်ဘဲ ပြီးဆုံးခဲ့သည်။ ဆောင်းရာသီအတွင်း နှစ်ဖက်စလုံး လက်နက်ခဲယမ်းစုဆောင်းပြီး ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းနေစဉ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးရန် ကြိုးပမ်းမှုများမှာလည်း ထပ်မံမအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ ၁၆၄၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၄ ရက်နေ့တွင် ဖြစ်ပွားသည့် '''နေစဘီ (Naseby)''' တိုက်ပွဲ၌ ရူးပတ်၏ မြင်းတပ်သည် ပါလီမန်၏ တပ်မတော်သစ် (New Model Army) ၏ နံဘေးတောင်ပံကို အောင်မြင်စွာ ထိုးဖောက်တိုက်ခိုက်နိုင်ခဲ့ပြန်သည်။ သို့သော် စစ်မြေပြင်၏ အခြားနေရာများတွင်မူ ပါလီမန်တပ်များက ချားလ်စ်၏ စစ်သည်များကို နောက်သို့ တွန်းပို့ထားနိုင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် မိမိ၏စစ်သည်များကို စိတ်ဓာတ်မြှင့်တင်ပေးရန် ရှေ့သို့ မြင်းစီးထွက်ခဲ့သော်လည်း၊ ထိုသို့လုပ်ဆောင်စဉ် ကန်းဝပ်တ်အမတ် ရောဘတ် ဒယ်ဇဲလ် (Robert Dalzell, 1st Earl of Carnwath) က ဘုရင့်လုံခြုံရေးအတွက် စိုးရိမ်သဖြင့် ဘုရင့်မြင်းဇက်ကြိုးကို ဆွဲကိုင်ကာ နောက်သို့ ဆွဲခေါ်သွားခဲ့သည်။ တော်ဝင်စစ်သည်များက ကန်းဝပ်တ်၏ လုပ်ရပ်ကို နောက်ဆုတ်ရန် အချက်ပြမှုအဖြစ် မှားယွင်းစွာ ယူဆခဲ့ကြသဖြင့် ၎င်းတို့၏ စစ်ကြောင်းတစ်ခုလုံး ပြိုလဲသွားခဲ့ရသည်။ ဤတိုက်ပွဲသည် စစ်ရေးအသာစီးရမှုကို ပါလီမန်ဘက်သို့ အပြီးသတ် ရောက်ရှိသွားစေခဲ့သည်။ ထို့နောက်ပိုင်းတွင် တော်ဝင်တပ်များ ဆက်တိုက်ရှုံးနိမ့်ခဲ့ပြီးနောက် အောက်စဖို့ဒ်မြို့ပါ ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ခြင်း ခံခဲ့ရရာ၊ ချားလ်စ်သည် ၁၆၄၆ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် (အစေခံတစ်ဦးအဖြစ် ရုပ်ဖျက်၍) မြို့မှ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် နယူးအာ့ခ်မြို့ကို ဝိုင်းရံထားသော စကော့တလန် ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်း စစ်တပ်ထံသို့ မိမိကိုယ်ကို အပ်နှံခဲ့ပြီး မြောက်ဘက်ရှိ နယူးကာဆယ် (Newcastle upon Tyne) သို့ ခေါ်ဆောင်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ကိုးလကြာ ညှိနှိုင်းဆွေးနွေးပြီးနောက် စကော့တလန်သားများသည် အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် သဘောတူညီချက် ရရှိခဲ့ကြသည်။ ယင်းမှာ ပေါင် ၁၀၀,၀၀၀ (နှင့် နောင်တွင် နောက်ထပ်ငွေများ ပေးအပ်ရန် ကတိပြုချက်) ဖြင့် အပြန်အလှန်အဖြစ် စကော့တလန်သားများသည် နယူးကာဆယ်မှ ဆုတ်ခွာပေးခဲ့ပြီး၊ ၁၆၄" ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ချားလ်စ်အား အင်္ဂလန်ပါလီမန် ကိုယ်စားလှယ်များထံသို့ လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့သည်။ == '''တရားစီရင်ခြင်း''' == ချားလ်စ်ကို ၁၆၄၈ ခုနှစ်ကုန်တွင် ဟတ်စ်တ်ရဲတိုက် (Hurst Castle) သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဝင်ဆာရဲတိုက် (Windsor Castle) သို့ ထပ်မံရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။ ၁၆၄၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် '''ရန့်ပ်ပါလီမန် (Rump Parliament)''' ၏ အောက်လွှတ်တော်က ၎င်းအား နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုဖြင့် တရားစွဲဆိုရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သော်လည်း အထက်လွှတ်တော်က ထိုစွဲချက်ကို ပယ်ချခဲ့သည်။ ရှင်ဘုရင်တစ်ပါးကို တရားစီရင်ရန် ကြံစည်မှုမှာ ထိုခေတ်အခါက အလွန်ထူးဆန်းသော ကိစ္စရပ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်၏ အယူခံတရားရုံးကြီး သုံးခုမှ တရားသူကြီးချုပ်များဖြစ်ကြသည့် ဟင်နရီ ရိုးလ် (Henry Rolle)၊ အိုလီဗာ စိန့်ဂျွန် (Oliver St John) နှင့် ဂျွန် ဝိုင်းလ်ဒ် (John Wilde) တို့အားလုံးက ဤတရားစွဲဆိုမှုသည် ဥပဒေနှင့်မညီဘဲ တရားမဝင်ကြောင်း ကန့်ကွက်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ရန့်ပ်ပါလီမန် အောက်လွှတ်တော်သည် ၎င်းတို့တစ်ဦးတည်းဖြင့် ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းနိုင်ခွင့်ရှိကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး၊ ချားလ်စ်ကို စစ်ဆေးစီရင်ရန် သီးသန့်တရားရုံးတစ်ခု ဖွဲ့စည်းမည့် ဥပဒေကြမ်းကို အတည်ပြုကာ ယင်းဥပဒေကြမ်းသည် ဘုရင့်သဘောတူညီချက်မလိုဘဲ အာဏာတည်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ထိုဥပဒေအရ ဖွဲ့စည်းလိုက်သည့် '''တရားမျှတမှုဆိုင်ရာ တရားရုံးချုပ် (High Court of Justice)''' တွင် ကော်မရှင်နာအဖွဲ့ဝင် ၁၃၅ ဦး ပါဝင်သော်လည်း၊ အများစုမှာ တာဝန်ထမ်းဆောင်ရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြ သို့မဟုတ် တမင်တကာ ရှောင်ရှားခဲ့ကြသည်။ ၁၆၄" ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် ဝက်စ်မင်စတာခန်းမ၌ (Westminster Hall) စတင်ခဲ့သော ချားလ်စ်၏ နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုနှင့် "အခြားကြီးလေးသော ရာဇဝတ်မှုများ" စစ်ဆေးစီရင်ရေးသို့ (ပါလီမန်ကို အခိုင်အမာထောက်ခံသူများ ဖြစ်ကြသည့်) ကော်မရှင်နာ ၆၈ ဦးသာ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ဂျွန် ဘရက်ဒ်ရှော (John Bradshaw) က တရားရုံးဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဆောင်ရွက်ပြီး၊ တရားစွဲဆိုမှုကို ရှေ့နေချုပ် ဂျွန် ကွတ်ခ် (John Cook) က ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် နိုင်ငံတော်အကျိုးစီးပွားထက် မိမိ၏ ကိုယ်ကျိုးစီးပွားကို ရှေးရှုရန် ၎င်း၏အာဏာကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံအပေါ် သစ္စာဖောက်မှု ကျူးလွန်ခဲ့သည်ဟု စွပ်စွဲခံရသည်။ စွဲချက်တွင် ၎င်းသည် "မိမိစိတ်တိုင်းကျ အုပ်ချုပ်ရန်အတွက် အကန့်အသတ်မရှိသော အာဏာရှင်စနစ်ကို ထူထောင်ထိန်းသိမ်းရန်နှင့် ပြည်သူတို့၏ အခွင့်အရေးနှင့် လွတ်လပ်ခွင့်များကို ဖြိုဖျက်ရန် ဆိုးညစ်သောအကြံအစည်များ" ကို ကြံစည်ခဲ့သည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ယင်းကို အကောင်အထည်ဖော်ရန်အတွက် ၎င်းသည် "လက်ရှိပါလီမန်နှင့် ပါလီမန်က ကိုယ်စားပြုသော ပြည်သူများအပေါ် သစ္စာဖောက်ဖျက်ကာ မလိုမုန်းထားစိတ်ဖြင့် စစ်မီးမွှေးခဲ့သည်" ဟုလည်းကောင်း၊ ယင်း "ချားလ်စ် စတူးအတ်၏ ဆိုးညစ်သောအကြံအစည်များ၊ စစ်ပွဲများနှင့် မကောင်းသော လုပ်ရပ်များသည် ပြည်သူလူထု၏ အကျိုးစီးပွား၊ အများပိုင်အခွင့်အရေး၊ လွတ်လပ်မှု၊ တရားမျှတမှုနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးတို့ကို ဆန့်ကျင်၍ မိမိနှင့် မိမိမိသားစုအတွက် ကိုယ်ကျိုးစီးပွား၊ အာဏာစက်နှင့် လုပ်ကြံဖန်တီးထားသော အထူးအခွင့်အာဏာများကို မြှင့်တင်ထိန်းသိမ်းရန်အတွက်သာ ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်" ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ယနေ့ခေတ်ကာလ စစ်ဗိုလ်ချုပ်များတွင် တာဝန်ရှိမှု (Command responsibility) ဟူသော သဘောတရားကို အစပျိုးသည့်အနေဖြင့်၊ အဆိုပါစွဲချက်တွင် ၎င်းအား "ထိုစစ်ပွဲများအတွင်း ကျူးလွန်ခဲ့သည့် သို့မဟုတ် ထိုစစ်ပွဲများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့် နိုင်ငံတော်အပေါ် သစ္စာဖောက်မှု၊ လူသတ်မှု၊ လုယက်မှု၊ မီးရှို့မှု၊ ဖျက်ဆီးမှု၊ နစ်နာဆုံးရှုံးမှုများနှင့် ဒုစရိုက်မှုအားလုံးအတွက် အပြစ်ရှိကြောင်း" သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအတွင်း လူဦးရေ၏ ၆ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သော ခန့်မှန်းခြေ လူပေါင်း ၃၀၀,၀၀၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။ တရားစီရင်မှု၏ ပထမဆုံး သုံးရက်တာအတွင်း ချားလ်စ်အား အပြစ်ရှိ၊ မရှိ ထွက်ဆိုရန် တောင်းဆိုသည့်အခါတိုင်း ၎င်းက ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီး၊ '''"ကျွန်ုပ်ကို ဘယ်လိုအာဏာမျိုး၊ ဘယ်လိုတရားဝင်လုပ်ပိုင်ခွင့်မျိုးနဲ့ ဒီနေရာကို ခေါ်ယူစစ်ဆေးတာလဲဆိုတာ သိချင်တယ်"''' ဟူသော စကားဖြင့် ကန့်ကွက်ခဲ့သည်။ ၎င်းက မည်သည့်တရားရုံးမျှ ဧရာဇ်တစ်ပါးအပေါ် စီရင်ပိုင်ခွင့်မရှိကြောင်း၊ မိမိ၏ အုပ်ချုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာကို ဘုရားသခင်နှင့် အင်္ဂလန်၏ အစဉ်အလာဥပဒေများက ပေးအပ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မိမိကို စစ်ဆေးနေသူများ၏ အာဏာမှာ လက်နက်အားကိုးအကြမ်းဖက်မှုသာဖြစ်ကြောင်း လျှောက်လဲခဲ့သည်။ ချားလ်စ်က ဤတရားစီရင်မှုသည် တရားမဝင်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုကာ အောက်ပါအတိုင်း ရှင်းလင်းခဲ့သည် -<blockquote>"လောကီအာဏာ မည်မျှပင်ကြီးမားစေကာမူ (သင်တို့၏ ဘုရင်ဖြစ်သော) ကျွန်ုပ်ကို ရာဇဝတ်ကောင်တစ်ဦးအဖြစ် တရားစွဲဆိုပိုင်ခွင့်မရှိပါ။ ယနေ့လုပ်ဆောင်ချက်များသည် ဘုရားသခင်၏ ဥပဒေများနှင့် ညီညွတ်မှုမရှိပါ။ အကြောင်းမှာ ဓမ္မဟောင်းကျမ်းနှင့် ဓမ္မသစ်ကျမ်း နှစ်ခုစလုံးတွင် ဘုရင်များအပေါ် ရိုသေနာခံရန် အာဏာကို အတိအလင်း အာမခံထားပြီး တင်းကျပ်စွာ မိန့်မှာထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤမြေပြင်၏ ဥပဒေနှင့် ပတ်သက်၍လည်း ဘုရင်အား တရားစွဲဆိုပိုင်ခွင့်ရှိသည်ဟု မည်သည့်ပညာတတ်ရှေ့နေမျှ အတည်ပြုလိမ့်မည်မဟုတ်ကြောင်း ကျွန်ုပ် အပြည့်အဝယုံကြည်သည်။ အကြောင်းမှာ ဥပဒေအားလုံးသည် ဘုရင့်နာမတော်ဖြင့်သာ လည်ပတ်နေသောကြောင့်ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့၏ အခြေခံမူတစ်ခုမှာ 'ဘုရင်သည် မည်သည့်အခါမျှ အမှားမလုပ်' (The King can do no wrong) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ အထက်လွှတ်တော်ကိုလည်း လုံးဝဖယ်ထုတ်ထားပြီး၊ အောက်လွှတ်တော်မှာမူ ၎င်းတို့၏ အမတ်အများစုမှာ လွှတ်တော်တက်ရောက်ခွင့်မရအောင် အကျဉ်းချခံထားရခြင်း သို့မဟုတ် ခြိမ်းခြောက်ခံထားရခြင်းများကို လူတိုင်းသိရှိကြသည်။ ကျွန်ုပ်လက်နက်စွဲကိုင်ခဲ့ခြင်းမှာ မိမိ၏အာဏာက ရှေးဟောင်းအစိုးရစနစ်ကို လုံးဝပြောင်းလဲပစ်လိုက်ပြီဟု ထင်မြင်ယူဆနေကြသူများ၏ရန်မှ ဤနိုင်ငံ၏ အခြေခံဥပဒေများကို ကာကွယ်ရန်အတွက်သာ ဖြစ်သည်။"</blockquote>ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် တရားရုံးက ဧရာဇ်တို့၏ တရားစွဲဆိုမှုကင်းလွတ်ခွင့် အခွင့်အာဏာ (Sovereign immunity) ကို စိန်ခေါ်ခဲ့ပြီး '''"အင်္ဂလန်ဘုရင်ဆိုသည်မှာ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတစ်ယောက်မဟုတ်ဘဲ၊ နိုင်ငံတော်၏ ဥပဒေများနှင့်အညီသာ အုပ်ချုပ်ရန် ကန့်သတ်ထားသော အာဏာကို အပ်နှင်းခံထားရသည့် ရာထူးသက်သက်သာဖြစ်သည်"''' ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ သုံးရက်မြောက်နေ့ အဆုံးတွင် ချားလ်စ်ကို တရားရုံးမှ ခေါ်ထုတ်သွားခဲ့ပြီးနောက်၊ တရားရုံးသည် ၎င်းမရှိခိုက် နောက်ထပ်နှစ်ရက်တိုင်တိုင် ၎င်းအား ဆန့်ကျင်သည့် သက်သေ ၃၀ ကျော်ကို စစ်ဆေးခဲ့ကာ ဇန်နဝါရီ ၂၆ ရက်တွင် ၎င်းအား သေဒဏ်ချမှတ်ခဲ့သည်။ နောက်တစ်နေ့တွင် ဘုရင်ကြီးကို ကော်မရှင်၏ အများပြည်သူဆိုင်ရာ အစည်းအဝေးရှေ့မှောက်သို့ ခေါ်ဆောင်လာပြီး အပြစ်ရှိကြောင်း ကြေညာကာ ပြစ်ဒဏ်စီရင်ချက် ဖတ်ကြားခဲ့သည်။ စီရင်ချက်တွင် "အဆိုပါ သစ္စာဖောက်မှုနှင့် ရာဇဝတ်မှုအားလုံးအတွက် ဤတရားရုံးက အဆိုပါ ချားလ်စ် စတူးအတ်အား အာဏာရှင်၊ သစ္စာဖောက်၊ လူသတ်သမားနှင့် ဤနိုင်ငံရှိ ကောင်းမွန်သော ပြည်သူတို့၏ အများပြည်သူဆိုင်ရာ ရန်သူအဖြစ် သတ်မှတ်ကာ ၎င်း၏ကိုယ်ခန္ဓာမှ ဦးခေါင်းကို ဖြတ်တောက်၍ သေဒဏ်ပေးရန် စီရင်ချက်ချမှတ်သည်" ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ကော်မရှင်နာအဖွဲ့ဝင် ၅၉ ဦးက ချားလ်စ်၏ သေဒဏ်ကွပ်မျက်မှုအမိန့်လွှာ (Death warrant) တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။ == '''ကွပ်မျက်ခြင်း''' == ချားလ်စ်အား ကွပ်မျက်ရန်ရက်ကို ၁၆၄၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၃၀ ရက်နေ့အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏ သားသမီးများအနက် အဲလိဇဘက်နှင့် ဟင်နရီ နှစ်ဦးသာ ပါလီမန်တပ်များ၏ ထိန်းချုပ်မှုအောက်တွင် အင်္ဂလန်၌ ကျန်ရှိနေခဲ့သည်။ ၎င်းတို့အား ဇန်နဝါရီ ၂၉ ရက်တွင် ဘုရင်ကြီးထံ သွားရောက်တွေ့ဆုံခွင့်ပြုခဲ့ပြီး ဘုရင်ကြီးက ၎င်းတို့အား မျက်ရည်စက်လက်ဖြင့် နှုတ်ဆက်ခဲ့သည်။ နောက်တစ်နေ့မနက်တွင် ဘုရင်ကြီးက အင်္ကျီနှစ်ထည် ထပ်စီးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အကြောင်းမှာ ရာသီဥတုအေးလွန်းသဖြင့် မိမိကိုယ်ခန္ဓာတုန်ရင်ခြင်းကို ကြည့်ရှုနေသည့် လူထုက ကြောက်ရွံ့နေသည်ဟု မှားယွင်းစွာ မထင်မှတ်စေရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ ဘုရင်ကြီးက '''"ရာသီဥတုက အရမ်းအေးလွန်းလို့ ကျွန်ုပ်ကို တုန်ရင်စေနိုင်တယ်၊ အဲဒါကို ကြည့်နေတဲ့သူအချို့က ကြောက်လို့ တုန်နေတာလို့ ထင်သွားကြလိမ့်မယ်။ ကျွန်ုပ်အပေါ် အဲဒီလို အစွန်းအထင်းမျိုး မခံချင်ဘူး"''' ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ၎င်းအား ပိတ်လှောင်ထားသည့် စိန့်ဂျိမ်းစ်နန်းတော် (St James's Palace) မှတစ်ဆင့် ကွပ်မျက်မည့် စင်မြင့်ကို ဆောက်လုပ်ထားသော ဝှိုက်ဟောနန်းတော် (Palace of Whitehall) ရှိ ဘန်ကွက်တင်းဟောက်စ် (Banqueting House) ရှေ့သို့ စစ်သားများ၏ အစောင့်အရှောက်ဖြင့် လမ်းလျှောက်ခေါ်ဆောင်လာခဲ့သည်။ ချားလ်စ်ကို ကြည့်ရှုသူ ပြည်သူလူထုနှင့် ဝေးကွာစေရန် စစ်သားအဆင့်ဆင့်ဖြင့် ဝန်းရံတားဆီးထားသဖြင့် ၎င်း၏ နောက်ဆုံးမိန့်ခွန်းကို စင်မြင့်ပေါ်တွင် အတူရှိနေသူများသာ ကြားခဲ့ရသည်။ ၎င်းက မိမိ၏ သစ္စာရှိအမှုထမ်း စထရက်ဖို့ဒ်ကို ကွပ်မျက်ခြင်းမှ မတားဆီးနိုင်ခဲ့သည့် မိမိ၏အမှားကြောင့် ယခုကဲ့သို့ ကံကြမ္မာဆိုးနှင့် ကြုံရခြင်းဖြစ်သည်ဟု အပြစ်တင်ခဲ့သည် - "ကျွန်ုပ် ဇွတ်အတည်ပြုပေးခဲ့တဲ့ မတရားတဲ့ စီရင်ချက်တစ်ခုအတွက် အခု ကျွန်ုပ်အပေါ် မတရားတဲ့ စီရင်ချက်နဲ့ ပြန်ပြီး ပြစ်ဒဏ်ခတ်ခံရတာပဲ ဖြစ်တယ်။" ၎င်းက မိမိသည်လည်း အခြားသူများနည်းတူ ပြည်သူတို့၏ လွတ်လပ်ခွင့်ကို အလိုရှိခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည် - "ဒါပေမယ့် ကျွန်ုပ် ပြောရမှာက ပြည်သူတွေရဲ့ လွတ်လပ်ခွင့်ဆိုတာ အုပ်ချုပ်မှုစနစ်တစ်ခု ရှိနေခြင်းအပေါ်မှာပဲ တည်မှီပါတယ်။ အုပ်ချုပ်ရေးမှာ ပြည်သူတွေ ပါဝင်ပတ်သက်ခွင့် ရဖို့ မဟုတ်ပါဘူး၊ အဲဒါက သူတို့နဲ့ မဆိုင်တဲ့အရာပါ။ နိုင်ငံသားတစ်ယောက်နဲ့ ဧကရာဇ်တစ်ပါးဆိုတာ လုံးဝဥဿုံ ကွဲပြားခြားနားတဲ့ အရာတွေ ဖြစ်ပါတယ်။" ၎င်းက ဆက်လက်၍ "ကျွန်ုပ်ဟာ ပျက်စီးလွယ်တဲ့ လောကီသရဖူကနေ ဘယ်တော့မှ မပျက်စီးနိုင်ဘဲ ဘယ်လိုမငြိမ်မသက်မှုမှ မရှိတော့တဲ့ ထာဝရသရဖူဆီသို့ သွားပါတော့မယ်" ဟု ဆိုခဲ့သည်။ မွန်းလွဲ ၂ နာရီခန့်တွင် အသက် ၄၈ နှစ်ရှိပြီဖြစ်သော ချားလ်စ်သည် ဆုတောင်းစကားဆိုပြီးနောက် ၎င်း၏ဦးခေါင်းကို သစ်တုံးပေါ်သို့ တင်လိုက်ပြီး မိမိအဆင်သင့်ဖြစ်ပြီဖြစ်ကြောင်း လက်နှစ်ဖက်ကို ဆန့်ထုတ်၍ အာဏာပိုင်အား အချက်ပြခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၎င်း၏ဦးခေါင်းကို တစ်ချက်တည်းဖြင့် ပြတ်တောက်ကာ ကွပ်မျက်လိုက်သည်။ မျက်မြင်သက်သေ ဖိလစ် ဟင်နရီ (Philip Henry) ၏ ပြောကြားချက်အရ စုဝေးနေသော လူအုပ်ကြီးထံမှ "ယခင်က တစ်ခါမှမကြားဖူးသလို နောက်နောင်လည်း မကြားချင်တော့တဲ့" ညည်းတွားသံကြီး တစ်ခု ထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီး၊ အချို့သော ပြည်သူများသည် ဘုရင်ကြီး၏ သွေးများကို အမှတ်တရအဖြစ် ၎င်းတို့၏ လက်ကိုင်ပုဝါများနှင့် တို့ယူခဲ့ကြသည်။ စစ်ဗိုလ်ချုပ် ကရွမ်းဝဲလ် (Cromwell) သည် ချားလ်စ်၏ ခေါင်းတလားဆီသို့ လာရောက်ကြည့်ရှုကာ "ရက်စက်လှတဲ့ မလွှဲသာမရှောင်သာမှုပဲ" ဟု သက်ပြင်းချကာ ပြောဆိုခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ကွပ်မျက်သူ အာဏာပိုင်မှာ မျက်နှာဖုံးစွပ်ပြီး ရုပ်ဖျက်ထားသဖြင့် ၎င်းမှာ မည်သူမည်ဝါဖြစ်ကြောင်း ငြင်းခုံနေကြဆဲ ဖြစ်သည်။ ကော်မရှင်နာများသည် လန်ဒန်၏ သာမန်လက်ပွတ်သမား ရစ်ချက် ဘရန်ဒန် (Richard Brandon) ထံ ချဉ်းကပ်ခဲ့ကြသော်လည်း ထိုခေတ်အခါက အလွန်များပြားလှသော ပမာဏဖြစ်သည့် ပေါင် ၂၀၀ ပေးမည်ဟု ကမ်းလှမ်းခဲ့လင့်ကစား ၎င်းက အစပိုင်းတွင် ငြင်းဆန်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် သေဒဏ်ပေးမည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခံရသဖြင့် ၎င်းကပင် လိုက်လျောပြီး ကွပ်မျက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်သလို၊ ဂျော့ခ်ျ ဂျွိုက်စ် (George Joyce)၊ ဝီလျံ ဟျူးလက် (William Hulet) နှင့် ဟျူး ပီတာစ် (Hugh Peters) အစရှိသူတို့၏ အမည်များကိုလည်း သံသယရှိသူများအဖြစ် အမည်စာရင်း တင်သွင်းခဲ့ကြသည်။ ၁၈၁၃ ခုနှစ်တွင် ဝင်ဆာ၌ ဘုရင်ကြီး၏ ရုပ်အလောင်းကို ပြန်လည်စစ်ဆေးချက်အရ တစ်ချက်တည်းဖြင့် သန့်ရှင်းစွာ ပြတ်တောက်သွားခြင်းကို ထောက်ရှု၍ ဤကွပ်မျက်မှုကို အတွေ့အကြုံရင့်ကျက်သော ခေါင်းဖြတ်ကျွမ်းကျင်သူတစ်ဦးက ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။ ထိုခေတ်အခါက နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်တစ်ဦး၏ ဖြတ်တောက်ထားသော ဦးခေါင်းကို မြှောက်ပြ၍ "သစ္စာဖောက်ရဲ့ ဦးခေါင်းကို ကြည့်ကြလော့" ဟု လူအုပ်ကြီးအား ပြသလေ့ရှိသည့် အစဉ်အလာအတိုင်း ချားလ်စ်၏ ဦးခေါင်းကိုလည်း မြှောက်ပြခဲ့သော်လည်း ထိုစကားစုကိုမူ အသုံးမပြုခဲ့ပေ၊ အကြောင်းမှာ ကွပ်မျက်သူသည် ၎င်း၏အသံကို လူများမှတ်မိသွားမည်ကို မလိုလားသောကြောင့် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသည်။ ကွပ်မျက်ပြီးနောက် နောက်တစ်နေ့တွင် ဘုရင်ကြီး၏ ဦးခေါင်းကို ၎င်း၏ခန္ဓာကိုယ်နှင့် ပြန်လည်ချုပ်ပေးခဲ့ပြီး၊ ထို့နောက် ရုပ်အလောင်းကို ဆေးစိမ်ကာ ခဲခေါင်းတလားထဲသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ကော်မရှင်သည် ချားလ်စ်၏ ရုပ်အလောင်းကို ဝက်စ်မင်စတာ အက်ဘီ (Westminster Abbey) ၌ သင်္ဂြိုဟ်ခွင့်မပြုသဖြင့် ၎င်း၏ရုပ်အလောင်းကို ဖေဖော်ဝါရီ ၇ ရက် ညတွင် ဝင်ဆာ (Windsor) သို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။ ၁၆၄၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၉ ရက်နေ့တွင် ဝင်ဆာရဲတိုက်ရှိ St George's Chapel ဘုရားကျောင်း၏ သီချင်းဆိုရာ နေရာ (Quire) ၌ ဟင်နရီ (၈) နှင့် ၎င်း၏ တတိယမြောက် မိဖုရား ဂျိန်း ဆေးမိုး (Jane Seymour) တို့၏ ခေါင်းတလားများ ဘေးတွင် ဆိတ်ကွယ်ရာ၌ သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့သည်။ ဘုရင်ကြီး၏ သားတော် ချားလ်စ် (၂) မင်းမြတ်သည် နောက်ပိုင်းတွင် လန်ဒန်မြို့ ဟိုက်ပန်းခ် (Hyde Park) ၌ ခမ်းနားထည်ဝါသော တော်ဝင်ဂူဗိမာန်တစ်ခု တည်ဆောက်ရန် စီစဉ်ခဲ့သော်လည်း ဘယ်သောအခါမှ တည်ဆောက်မဖြစ်ခဲ့ချေ။ == '''အမွေအနှစ်''' == ချားလ်စ် ကွပ်မျက်ခံရပြီး ဆယ်ရက်အကြာ ၎င်း၏ရုပ်အလောင်းကို မြေမြှုပ်သင်္ဂြိုဟ်သည့်နေ့တွင် ၎င်းကိုယ်တိုင် ရေးသားခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသော ကိုယ်တိုင်ရေးအတ္ထုပ္ပတ္တိ စာအုပ်တစ်အုပ်ကို စတင်ရောင်းချခဲ့သည်။ ''Eikon Basilike'' (ဂရိဘာသာဖြင့် "တော်ဝင်ပုံတူ") ဟု အမည်ရသည့် ဤစာအုပ်တွင် တော်ဝင်မူဝါဒများအတွက် ကာကွယ်လျှောက်လဲချက်များ ပါဝင်ပြီး တော်ဝင်လိုလားသူများအတွက် ထိရောက်သော ဝါဒဖြန့်လက်နက်တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ ဂျွန် မီလ်တန် (John Milton) က ပါလီမန်ဘက်မှ တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ''Eikonoklastes'' ("ရုပ်တုဖျက်ဆီးသူ") အမည်ရှိ စာအုပ်ကို ရေးသားခဲ့သော်လည်း ထိုတုံ့ပြန်ချက်မှာ တော်ဝင်လိုလားသူများ၏ စာအုပ်က ပေးစွမ်းသည့် စာနာသနားမှုလှိုင်းလုံးကို မကျော်လွှားနိုင်ခဲ့ပေ။ အင်္ဂလီကန်များနှင့် တော်ဝင်လိုလားသူများသည် (ချားလ်စ်၏) အာဇာနည်ပုံရိပ်ကို ပုံဖော်ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၆၆၀ ပြည့်နှစ် ကန်တာဘာရီနှင့် ယော့ခ် ဘာသာရေးညီလာခံများတွင် "အာဇာနည်ဘုရင် ချားလ်စ်" (King Charles the Martyr) အား အင်္ဂလန်အသင်းတော်၏ ဝတ်ပြုကိုးကွယ်မှု ပြက္ခဒိန်ထဲသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ အဆင့်မြင့် အင်္ဂလီကန်အသင်းတော်ဝင်များသည် ၎င်းကွယ်လွန်သည့် နှစ်ပတ်လည်နေ့များတွင် အထူးဝတ်ပြုဆုတောင်းပွဲများ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ဖာမောက်သ် (Falmouth) နှင့် တွန်ဘရစ်ချ် ဝဲလ်စ် (Tunbridge Wells) ရှိ ဘုရားကျောင်းများနှင့် Society of King Charles the Martyr ကဲ့သို့သော အင်္ဂလီကန် ဘာသာရေးအသင်းအဖွဲ့များကို ၎င်းအား ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ဘုရင်စနစ် ပျက်သုဉ်းသွားပြီးနောက် အင်္ဂလန်သည် သမ္မတနိုင်ငံ သို့မဟုတ် "ဓနသဟာယ" (Commonwealth) ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ရန့်ပ်ပါလီမန် (Rump Commons) အောက်လွှတ်တော်က အထက်လွှတ်တော်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော်ကောင်စီ (Council of State) က အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာကို ရယူခဲ့သည်။ ဗြိတိန်နှင့် အိုင်ယာလန်ရှိ သိသာထင်ရှားသော စစ်ရေးအရ ဆန့်ကျင်မှုမှန်သမျှကို အိုလီဗာ ကရွမ်းဝဲလ် (Oliver Cromwell) ၏ တပ်ဖွဲ့များက အင်္ဂလို-စကော့တလန်စစ်ပွဲနှင့် အိုင်ယာလန်ကို ကရွမ်းဝဲလ်အုပ်ချုပ်ရေးအောက် သိမ်းပိုက်မှုများဖြင့် ချေမှုန်းခဲ့သည်။ ကရွမ်းဝဲလ်သည် ၁၆၅၃ ခုနှစ်တွင် ရန့်ပ်ပါလီမန်ကို အတင်းအကျပ် ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး၊ ထိုသို့ဖြင့် မိမိကိုယ်မိမိ အုပ်ချုပ်ရေးမှူးချုပ် (Lord Protector) အဖြစ် တင်မြှောက်ကာ ပရိုတက်တိုရိတ် (Protectorate) အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ ၁၆၅၈ ခုနှစ်တွင် ၎င်းကွယ်လွန်သောအခါ အရည်အချင်းမရှိသည့် ၎င်း၏သားတော် ရစ်ချက် (Richard) က ရာထူးကို ခေတ္တဆက်ခံခဲ့သည်။ ထို့နောက် ပါလီမန်ကို ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၆၆၀ ပြည့်နှစ်တွင် ချားလ်စ် (၁) ၏ အကြီးဆုံးသားတော် ချားလ်စ် (၂) မင်းမြတ်ထံသို့ ဘုရင်စနစ်ကို ပြန်လည်အပ်နှင်းကာ ထီးနန်းပြန်လည်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ၁၆၄၂ ခုနှစ်တွင် ပါလီမန်၏ လွတ်လပ်ခွင့်ကို ပြင်းထန်စွာချိုးဖောက်၍ အောက်လွှတ်တော်ခန်းမဆောင်အတွင်းသို့ မကြုံစဖူး ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့မှုနှင့် ပါလီမန်အမတ် ငါးဦးကို ဖမ်းဆီးရန် ကြိုးပမ်းသော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့သည့် ဖြစ်ရပ်ကို နှစ်စဉ် ပါလီမန်ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနား (State Opening of Parliament) များတွင် သတိရအောက်မေ့စရာ အစဉ်အလာတစ်ရပ်အဖြစ် ပြုလုပ်ကြဆဲဖြစ်သည်။ === '''အနုပညာ''' === ၁၆၂၃ ခုနှစ်တွင် စပိန်နန်းတွင်းသို့ သွားရောက်ခဲ့သည့် ခရီးစဉ်မှ စိတ်ကူးဉာဏ်အချို့ ရရှိခဲ့ပြီးနောက်၊ ချားလ်စ်သည် အနုပညာအပေါ် ဝါသနာကြီးပြီး အကဲဖြတ်တတ်သော စုဆောင်းသူတစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့ကာ သမိုင်းတွင် အကောင်းဆုံးသော အနုပညာစုဆောင်းမှုများထဲမှ တစ်ခုကို စုဆောင်းနိုင်ခဲ့သည်။ စပိန်နိုင်ငံတွင် ၎င်းသည် ဗီလာက်စ်ကွက်ဇ် (Velázquez) ၏ ခဲခြစ်ပန်းချီရေးဆွဲခြင်းကို ခံခဲ့ပြီး တီရှန် (Titian) နှင့် ကော်ရက်ဂျီယို (Correggio) တို့၏ လက်ရာများအပါအဝင် အခြားလက်ရာများကိုပါ ရယူခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်တွင်မူ ၎င်း၏ ကော်မရှင်အပ်နှံမှုများအနက် ဝှိုက်ဟောရှိ ဘန်ကွက်တင်းဟောက်စ် (Banqueting House) ၏ မျက်နှာကြက်ပန်းချီကို ပီတာ ပေါလ် ရူးဘန်းစ် (Peter Paul Rubens) အား ရေးဆွဲစေခဲ့ပြီး၊ ဂျရတ် ဗန် ဟွန့်သ်ဟော့စ်တ် (Gerard van Honthorst)၊ ဒန်နီရယ် မီတန်စ် (Daniel Mytens) နှင့် အန်သိုနီ ဗန် ဒိုက် (Anthony van Dyck) တို့ကဲ့သို့သော အခြားဥရောပမြောက်ပိုင်း အနုပညာရှင်များ၏ ပန်းချီလက်ရာများကိုလည်း အပ်နှံရေးဆွဲစေခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ရင်းနှီးသော လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်များဖြစ်ကြသည့် ဘာကင်ဟမ်မြို့စားနှင့် အာရန်ဒယ်အမတ် သောမတ်စ် ဟိုးဝပ် (Thomas Howard, 21st Earl of Arundel) တို့သည်လည်း ၎င်း၏ စိတ်ဝင်စားမှုကို မျှဝေခံစားခဲ့ကြပြီး ၎င်းတို့အုပ်စုကို ဝှိုက်ဟောအုပ်စု (Whitehall Group) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ၁၆၂" နှင့် ၁၆၂၈ ခုနှစ်များတွင် ချားလ်စ်သည် မန်တူအာမြို့စား (Duke of Mantua) ၏ စုဆောင်းမှုတစ်ခုလုံးကို ဝယ်ယူခဲ့ပြီး ယင်းတွင် တီရှန်၊ ကော်ရက်ဂျီယို၊ ရာဖာအယ်လ် (Raphael)၊ ကာရာဗက်ဂျီယို (Caravaggio)၊ အန်ဒရီယာ ဒယ်လ် ဆာတို (Andrea del Sarto) နှင့် အန်ဒရီယာ မန်တေးဂ်ညာ (Andrea Mantegna) တို့၏ လက်ရာများ ပါဝင်သည်။ ၎င်း၏ စုဆောင်းမှုမှာ ပိုမိုကြီးထွားလာခဲ့ပြီး ဘာနီနီ (Gian Lorenzo Bernini)၊ ပီတာ ဘရူးဂဲလ် (Pieter Bruegel the Elder)၊ လီယိုနာဒို ဒါဗင်ချီ (Leonardo da Vinci)၊ ဟန်းစ် ဟိုးဘိန်း (Hans Holbein the Younger)၊ ဝန်းဆင့်စလပ်စ် ဟော်လာ (Wenceslaus Hollar)၊ တင်တိုရက်တို (Tintoretto) နှင့် ဗီရွန်နီးစ် (Veronese) တို့အပြင် ဒူရာ (Albrecht Dürer) နှင့် ရက်မ်းဗရန့် (Rembrandt) တို့၏ ကိုယ်တိုင်ရေးပုံတူပန်းချီများအထိ လွှမ်းခြုံနိုင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ် ကွယ်လွန်ချိန်တွင် ခန့်မှန်းခြေ ပန်းချီကားပေါင်း ၁,၇၆၀ ရှိခဲ့ပြီး ယင်းတို့အနက် အများစုကို ပါလီမန်က ရောင်းချကာ ခွဲဖြန့်ပစ်ခဲ့သည်။ === '''သုံးသပ်ချက်များ''' === ဂျွန် ဖိလစ် ကင်ယွန် (John Philipps Kenyon) ၏ စကားအရ "ချားလ်စ် စတူးအတ်သည် ရှေ့နောက်မညီမှုများနှင့် အငြင်းပွားဖွယ်ရာများ ပြည့်နှက်နေသည့် လူတစ်ဦးဖြစ်သည်" ဟု ဆိုသည်။ ၎င်းအား စံပြအာဇာနည်တစ်ဦးအဖြစ် ယူဆကြသည့် ရှေးရိုးစွဲဝါဒီ (High Tories) များက ကြည်ညိုလေးစားကြသော်လည်း၊ ၎င်းသည် လှည့်ဖြားတတ်ပြီး အမြင်မှားနေသူတစ်ဦးအဖြစ် ယူဆကြသော ဆင်မြူရယ် ရောဆန် ဂါဒီနာ (Samuel Rawson Gardiner) ကဲ့သို့သော ဝှစ်ဂ် (Whig) သမိုင်းပညာရှင်များကမူ ၎င်းကို ရှုတ်ချခဲ့ကြသည်။ မကြာသေးမီက ဆယ်စုနှစ်များအတွင်း သမိုင်းပညာရှင်အများစုက ၎င်းအား ဝေဖန်ခဲ့ကြပြီး၊ ကယ်ဗင် ရှာ့ပ် (Kevin Sharpe) တစ်ဦးတည်းသာ ၎င်းအပေါ် စာနာသော အမြင်ကို တင်ပြခဲ့သော်လည်း အများစုက လက်မခံခဲ့ကြပေ။ ရှာ့ပ်က ဘုရင်သည် တက်ကြွပြီး အသိစိတ်ရှိသူတစ်ဦးဖြစ်သည်ဟု ငြင်းခုံခဲ့သော်လည်း၊ ဘာရီ ကောင်းဝပ် (Barry Coward) ကမူ ချားလ်စ်သည် "ဟင်နရီ (၆) လက်ထက်ကတည်းက ကြည့်လျှင် အင်္ဂလန်၏ အရည်အချင်းမရှိဆုံး ဧကရာဇ်ဖြစ်သည်" ဟု ယူဆခဲ့သည်။ ယင်းအမြင်ကို ရော်နယ် ဟတ်တန် (Ronald Hutton) ကလည်း ထောက်ခံခဲ့ပြီး ၎င်းအား "အလယ်ခေတ်ကတည်းက ကြည့်လျှင် ကျွန်ုပ်တို့ ရရှိခဲ့သမျှထဲ၌ အဆိုးဆုံးသော ဘုရင်ဖြစ်သည်" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအတွင်း ပါလီမန်က ခေါင်းဖြတ်ကွပ်မျက်ခဲ့သည့် ဆရာတော်ကြီး ဝီလျံ လော့ဒ် (William Laud) က ချားလ်စ်အား "ကြီးမြတ်တဲ့သူတစ်ဦး ဘယ်လိုဖြစ်ရမလဲ၊ သို့မဟုတ် ဘယ်လိုကြီးမြတ်အောင် လုပ်ရမလဲဆိုတာကို မသိရှာတဲ့ နူးညံ့သိမ်မွေ့ပြီး သနားကြင်နာတတ်တဲ့ မင်းသားတစ်ပါး" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏ ခမည်းတော်ထက် ပိုမိုတည်ငြိမ်ပြီး ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့သော်လည်း ခေါင်းမာသူ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် မိမိကိုယ်မိမိ ပျက်စီးခြင်းသို့ ပို့ဆောင်မည့် လူကြိုက်နည်းသော မမူဝါဒများကို တမင်တကာ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်နှင့် ဂျိမ်းစ် နှစ်ဦးစလုံးသည် ဘုရင်တို့၏ အခွင့်အာဏာသည် နတ်ဘုရားထံမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟူသော အယူအဆကို ရှေ့တန်းတင်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ ဂျိမ်းစ်၏ အကြွင်းမဲ့ အထူးအခွင့်အာဏာဆိုင်ရာ ရည်မှန်းချက်များကို ၎င်း၏နိုင်ငံသားများနှင့် အပြန်အလှန် လိုက်လျောမှု၊ အများသဘောတူညီချက်များဖြင့် ထိန်းညှိခဲ့ပြီး၊ ချားလ်စ်ကမူ မိမိအနေဖြင့် လိုက်လျောရန် မလိုသည့်အပြင် မိမိ၏ လုပ်ရပ်များကို ရှင်းပြရန်ပင် မလိုအပ်ဟု ယုံကြည်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် မိမိကိုယ်မိမိ ဘုရားသခင်ထံတွင်သာ အဖြေပေးရန် တာဝန်ရှိသည်ဟု ယူဆခဲ့သည်။ ၎င်းက '''"မင်းညီမင်းသားတို့သည် မိမိတို့၏ လုပ်ရပ်များအတွက် (လူသားတို့ထံ) အစီရင်ခံရန် တာဝန်မရှိ၊ ဘုရားသခင်တစ်ပါးတည်းထံ၌သာ တာဝန်ရှိသည်"''' ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ '''ဘွဲ့တံဆိပ်များ၊ အဆောင်အယောင်များ၊ ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များနှင့် အမှတ်တံဆိပ်များ''' '''ဘွဲ့တံဆိပ်များနှင့် ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းပုံများ''' * '''၁၆၀၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာ ၂၃ – ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇:''' အယ်လ်ဘာနီ မြို့စား၊ အော်မွန် နယ်စား၊ ရော့စ် အမတ် နှင့် အာ့ဒ်မန်နောက် သခင် (Duke of Albany, Marquess of Ormonde, Earl of Ross and Lord Ardmannoch) * '''၁၆၀၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၆ – ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇:''' ယော့ခ် မြို့စား (Duke of York) * '''၁၆၁၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၆ – ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇:''' ကွန်ဝေါနှင့် ရော့သ်ဆေး မြို့စား (Duke of Cornwall and Rothesay) * '''၁၆၁၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၄ – ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇:''' ဝေလမင်းသားနှင့် ချက်စတာ အမတ် (Prince of Wales and Earl of Chester) * '''၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇ – ၁၆Active ဇန်နဝါရီ ၃၀:''' ရှင်ဘုရင် မင်းမြတ် (His Majesty The King) အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် ဘုရင်အဖြစ် ချားလ်စ် (၁) ၏ တရားဝင်ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းပုံမှာ '''"ဘုရားသခင်၏ ကျေးဇူးတော်ကြောင့် အင်္ဂလန်၊ စကော့တလန်၊ ပြင်သစ်နှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့၏ ဘုရင်၊ ခရစ်ယာန်သာသနာတော်ကို စောင့်ရှောက်သူ အစရှိသည်ဖြင့်..."''' (Charles, by the Grace of God, King of England, Scotland, France and Ireland, Defender of the Faith, etc.) ဖြစ်သည်။ "ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ ဘုရင်" ဟူသော ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းမှုမှာ အမည်ခံမျှသာဖြစ်ပြီး၊ ပြင်သစ်နယ်မြေကို လက်တွေ့တွင် မည်မျှပင် ထိန်းချုပ်ထားနိုင်သည်ဖြစ်စေ အက်ဒဝပ် (၃) မှ ဂျော့ခ်ျ (၃) အထိ အင်္ဂလန်ဧကရာဇ်တိုင်းက အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ သေဒဏ်ကွပ်မျက်မှုအမိန့်လွှာကို ရေးသားသူများကမူ ၎င်းအား '''"ချားလ်စ် စတူးအတ်၊ အင်္ဂလန်ဘုရင်"''' ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ '''ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များ''' * '''KB:''' Knight of the Bath သူရဲကောင်းဘွဲ့ (၁၆၀၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၆) * '''KG:''' Knight of the Garter သူရဲကောင်းဘွဲ့ (၁၆၁၁ ခုနှစ် ဧပြီ ၂၄) === '''နိုင်ငံတော်အမှတ်တံဆိပ်''' === ယော့ခ်မြို့စားဘဝတွင် ချားလ်စ်သည် တော်ဝင်အမှတ်တံဆိပ်အပေါ်၌ အမှတ်အသားအဖြစ် အဖြူရောင် (Argent) အခွင်သုံးခုပါသော တန်းတစ်ခု (label) ထည့်သွင်းထားပြီး၊ တစ်ခုချင်းစီတွင် ရဲရဲနီသော စက်ဝိုင်းပုံ (Gules torteaux) သုံးခုစီ ပါရှိသည်။ ဝေလမင်းသားဘဝတွင်မူ ရိုးရိုးအဖြူရောင် အခွင်သုံးခုပါသော တန်းဖြင့် ခွဲခြားထားသည့် တော်ဝင်အမှတ်တံဆိပ်ကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ဘုရင်အဖြစ် နန်းတက်သောအခါ ချားလ်စ်သည် မည်သည့်အမှတ်အသားမျှ ထပ်မံခွဲခြားထားခြင်းမရှိသည့် မူလတော်ဝင်အမှတ်တံဆိပ် (Royal arms undifferenced) ကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ယင်းကို လေးစိတ် စိတ်ထားပြီး - * '''ပထမနှင့် စတုတ္ထမြောက် အကွက်ကြီးများ (I and IV):''' ယင်းအကွက်ကြီးများကို ထပ်မံ၍ လေးစိတ်စိတ်ထားကာ ပြင်သစ်နိုင်ငံအတွက် အပြာရောင်နောက်ခံတွင် ရွှေရောင်နှင်းပန်းပုံ သုံးပွင့် (Azure three fleurs-de-lis Or) နှင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံအတွက် အနီရောင်နောက်ခံတွင် ရှေ့တည့်ကြည့်လျက် လမ်းလျှောက်နေသော ရွှေရောင်ခြင်္သေ့ သုံးကောင် (Gules three lions passant guardant in pale Or) ကို ထည့်သွင်းထားသည်။ * '''ဒုတိယမြောက် အကွက် (II):''' စကော့တလန်နိုင်ငံအတွက် ရွှေရောင်နောက်ခံတွင် နှင်းပန်းနွယ်များ ဝန်းရံထားသည့် အနီရောင် ခြေနှစ်ချောင်းထောက် မတ်တတ်ရပ်ခြင်္သေ့ပုံ (Or a lion rampant within a tressure flory-counter-flory Gules) ပါရှိသည်။ * '''တတိယမြောက် အကွက် (III):''' အိုင်ယာလန်နိုင်ငံအတွက် အပြာရောင်နောက်ခံတွင် ငွေရောင်ကြိုးတပ်ထားသည့် ရွှေရောင်စောင်းပုံ (Azure a harp Or stringed Argent) ပါရှိသည်။ စကော့တလန်နိုင်ငံတွင် အသုံးပြုသောအခါ၌မူ စကော့တလန်အမှတ်တံဆိပ်ကို ပထမနှင့် စတုတ္ထမြောက် အကွက်များတွင် ထားရှိပြီး၊ အင်္ဂလန်နှင့် ပြင်သစ်အမှတ်တံဆိပ်များကို ဒုတိယမြောက် အကွက်တွင် ပြောင်းလဲနေရာချထားသည်။ == '''သားသမီးများ''' == ချားလ်စ်တွင် သားသမီး ကိုးဦး ထွန်းကားခဲ့ပြီး ယင်းတို့အနက် ငါးဦးသာ လူလားမြောက်သည့် အရွယ်အထိ အသက်ရှင်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏ သားတော်နှစ်ဦးမှာ နောက်ပိုင်းတွင် ဘုရင်အဖြစ် ထီးနန်းဆက်ခံခဲ့ကြပြီး၊ ကလေးနှစ်ဦးမှာမူ မွေးဖွားစဉ် သို့မဟုတ် မွေးဖွားပြီး သိပ်မကြာမီမှာပင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့ကြသည်။ '''ချားလ်စ် ဂျိမ်းစ်၊ ကွန်ဝေါနှင့် ရော့သ်ဆေး မြို့စား''' | ၁၆၂၉ ခုနှစ် မေလ ၁၃ ရက် | ၁၆၂၉ ခုနှစ် မေလ ၁၃ ရက် | မွေးဖွားသည့်နေ့၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ "ဝေလမင်းသား ချားလ်စ်" အမည်ဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့သည်။ '''ချားလ်စ် (၂) မင်းမြတ်''' | ၁၆၃၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၂၉ ရက် | ၁၆၈၅ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက် | ၁၆၆၂ ခုနှစ်တွင် ကတ်သရင်း အော့ဖ် ဘရာဂန်ဇာ (Catherine of Braganza) နှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့သည်။ တရားဝင် ဥပဒေနွယ်ဖွား သားသမီး မထွန်းကားခဲ့သော်လည်း ၎င်းကိုယ်တိုင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည့် တရားမဝင် သားသမီး အမြောက်အမြား ရှိခဲ့သည်။ '''မေရီ၊ တော်ဝင်မင်းသမီး''' | ၁၆၃၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၄ ရက် | ၁၆၆၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၄ ရက် | ၁၆၄၁ ခုနှစ်တွင် ဩရိန်းမင်းသား ဝီလျံ (၂) (William II, Prince of Orange) နှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတွင် '''ဝီလျံ (၃) နှင့် (၂)''' (William III & II) ဟုခေါ်သော သားတော်တစ်ပါး ထွန်းကားခဲ့သည်။ ''(မှတ်ချက်။ ။ ဤသားတော်သည် နောက်ပိုင်းတွင် အင်္ဂလန်ကို ဝီလျံ (၃) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ စကော့တလန်ကို ဝီလျံ (၂) အဖြစ်လည်းကောင်း အုပ်ချုပ်ခဲ့သည့် ဘုရင်ဖြစ်လာပါသည်)'' '''ဂျိမ်းစ် (၂) နှင့် (၇) မင်းမြတ်''' | ၁၆၃၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၄ ရက် | ၁၇၀၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၆ ရက် | (၁) ၁၆၅၉ ခုနှစ်တွင် အန်း ဟိုက်ဒ် နှင့် ပထမဆုံး ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့တွင် ဘုရင်မ မယ်ရီ (၂) နှင့် ဗြိတိန်ဘုရင်မ အန်း တို့အပါအဝင် သားသမီးများ ထွန်းကားခဲ့သည်။ (၂) ၁၆၇၃ ခုနှစ်တွင် မိုဒနားမှ မယ်ရီ နှင့် ဒုတိယအကြိမ် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့ပြီး သားသမီးများ ထွန်းကားခဲ့သည်။ ''(မှတ်ချက်။ ။ ၎င်းသည် အင်္ဂလန်တွင် ဂျိမ်းစ် (၂) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ စကော့တလန်တွင် ဂျိမ်းစ် (၇) အဖြစ်လည်းကောင်း စိုးစံခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏ သမီးတော်နှစ်ဦးစလုံးမှာလည်း နောက်ပိုင်းတွင် ဘုရင်မများ ဖြစ်လာခဲ့ကြပါသည်)'' '''အဲလိဇဘက်''' | ၁၆၃၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၉ ရက် | ၁၆၅၀ ပြည့်နှစ် စက်တင်ဘာလ ၈ ရက် | ငယ်စဉ်ကပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ '''အန်း'''| ၁၆၃၇ ခုနှစ် မတ်လ ၁၇ ရက် | ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလ ၅ ရက် | ငယ်စဉ်ကပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ '''ကတ်သရင်း''' | ၁၆၃၉ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၉ ရက် | ၁၆၃၉ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၉ ရက် | မွေးဖွားသည့်နေ့၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ '''ဟင်နရီ၊ ဂလော့စတာ မြို့စား''' | ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် ဇူလိုင်လ ၈ ရက် | ၁၆၆၀ ပြည့်နှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၃ ရက် | သားသမီး မထွန်းကားခဲ့ပေ။ '''ဟင်နရီယက်တာ (Henrietta)''' | ၁၆၄၄ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၆ ရက် | ၁၆၇၀ ပြည့်နှစ် ဇွန်လ ၃၀ ရက် | ၁၆၆၁ ခုနှစ်တွင် အော်လီယွန် မြို့စား ဖိလစ် နှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့သည်။ သားသမီးများ ထွန်းကားခဲ့သည်။ ''(မှတ်ချက်။ ။ ဤသမီးတော်သည် အစောပိုင်းတွင် မေးမြန်းခဲ့သော Henrietta, Duchess of Orléans ပင် ဖြစ်ပါသည်)'' flmh25jhiuzzkozz684wq9huerv8vel 1055099 1055059 2026-09-24T14:58:44Z Dr Lotus Black 31011 [[ပထမမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်ကြီး]] စာမျက်နှာကို [[ပထမမြောက် ချားလ်စ်ဘုရင်ကြီး]] သို့ Dr Lotus Blackက ရွှေ့ခဲ့သည် 1055059 wikitext text/x-wiki {{Short description|King of Scotland from 1567 to 1625, King of England and Ireland from 1603}}{{Infobox royalty|image=King_Charles_I_after_original_by_van_Dyck.jpg|caption=Portrait, {{circa| 1636}}|succession=[[အင်္ဂလန်နိုင်ငံဘုရင်ကြီး]]နှင့်[[အိုင်ယာလန်နိုင်ငံဘုရင်ကြီး]]|reign=၂၇ မတ် ၁၆၂၅ - ၃၀ ဇန်နဝါရီ ၁၆၄၉|coronation=၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၆၂၆|predecessor=[[ပထမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်]]|successor=[[ဒုတိယမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်]]နှင့်[[နိုင်ငံတော်အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့]]|spouse=[[ဟင်ရီရက်တာ မာရီယာ အော့ဖ် ဖရန့်စ်]]|issue=* [[ဒုတိယမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်]] * [[နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏တော်ဝင်မင်းသမီးမေရီ]] * [[သတ္တမမြောက်စကော့တလန်ဘုရင် နှင့် ဒုတိယမြောက်အင်္ဂလန်နိုင်ငံဘုရင် ဂျိမ်းစ်]] * [[အဲလိဇဘက်]] * [[အန်း]] * [[ဂလိုစတာမြို့စားဟင်နရီ]] * [[ဟင်နရီရက်တာ၊ ဒတ်ချက်စ် အော့ဗ် အော်လင်း]]|house=[[စတူးအက်အိမ်တော်]]|father=[[ဆဌမမြောက် နှင့် ပထမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်]]|mother=[[ဒိန်းမတ်မှအန်း]]|birth_date=၁၉ နိုဝင်ဘာ ၁၆၀၀|birth_place=[[ဒွန်ဖန်လိုင်းနန်းတော်]]၊ ဒွန်ဖန်လိုင်း၊ စကော့တလန်|death_date=၃၀ ဇန်နဝါရီ ၁၆၄၉|death_place=ဝှိုက်စ်ဟော၊ ဝက်စ်မင်စတာ၊ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ|burial_date=၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၆၄၉|burial_place=စိန့်ဂျော့်ချ်ဘုရားရှိခိုးကျောင်း၊ ဝင်စတာရဲတိုက် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ|signature=UK-Royal-Signature_Charles.svg|alt=James's signature|name=ပထမမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်ကြီး}}'''<big>ပထမမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်</big>''' (၁၆၀၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက် – ၁၆၄၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၃၀ ရက်) သည် ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇ ရက်နေ့မှစ၍ ၁၆၄၉ ခုနှစ်တွင် ကွပ်မျက်ခြင်းမခံရမီအထိ '''အင်္ဂလန်၊ စကော့တလန်နှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့၏ ဘုရင်''' ဖြစ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်ကို စကော့တလန်ပြည့်ရှင် ဆဌမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်မင်းမြတ်၏ ဒုတိယမြောက်သားတော်အဖြစ် စတူးအတ်မင်းဆက်ထဲတွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ်တွင် ခမည်းတော်ဖြစ်သူက အင်္ဂလန်ထီးနန်းကို ဆက်ခံရရှိပြီးနောက် ၎င်းသည် အင်္ဂလန်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး ၎င်း၏ဘဝသက်တမ်းအများစုကို ထိုနေရာ၌ပင် ကုန်ဆုံးစေခဲ့သည်။ ၁၆၁၂ ခုနှစ်တွင် နောင်တော်ဖြစ်သူ ဝေလမင်းသား ဟင်နရီ ဖရက်ဒရစ် ကွယ်လွန်သွားပြီးနောက် ၎င်းသည် အင်္ဂလန်၊ စကော့တလန်နှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့၏ အိမ်ရှေ့စံမင်းသား ဖြစ်လာခဲ့သည်။ စပိန်နိုင်ငံမှ မင်းသမီး မာရီယာ အန်နာနှင့် လက်ထပ်ရန် ကြိုးပမ်းမှုမှာ မအောင်မြင်ဘဲ လူကြိုက်နည်းခဲ့ပြီး၊ ၁၆၂၃ ခုနှစ်တွင် စပိန်နိုင်ငံသို့ ရှစ်လကြာ သွားရောက်လည်ပတ်ခဲ့ခြင်းဖြင့် ထိုထိမ်းမြားမှုဆွေးနွေးပွဲများမှာ အချည်းနှီးသာဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြရာ ရောက်ခဲ့သည်။ ထိုဖြစ်ရပ်အပြီး နှစ်နှစ်အကြာ၊ ၎င်းနန်းတက်ပြီး သိပ်မကြာမီမှာပင် ပြင်သစ်မင်းသမီး ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာနှင့် လက်ထပ်ခဲ့သည်။ ၁၆၂၅ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်ပြီးနောက်၊ ဘုရင်၏ အခွင့်အာဏာများကို ကန့်သတ်ရန် ကြိုးပမ်းသော အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် ချားလ်စ်သည် သဘောထားကွဲလွဲ အငြင်းပွားခဲ့သည်။ ၎င်းသည် "ဘုရင်တို့၏ အခွင့်အာဏာသည် နတ်ဘုရားထံမှ ဆင်းသက်လာသည်" ဟူသော အယူအဆကို ယုံကြည်ပြီး မိမိ၏အသိစိတ်အတိုင်းသာ အုပ်ချုပ်ရန် သန္နိဋ္ဌာန်ချထားသူ ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏နိုင်ငံသားအများအပြားက ၎င်း၏မူဝါဒများကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြပြီး၊ အထူးသဖြင့် ပါလီမန်၏သဘောတူညီချက်မပါဘဲ အခွန်အတုပ်များ ကောက်ခံခြင်းကို မကျေမနပ်ဖြစ်ကာ ၎င်း၏လုပ်ရပ်များကို ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သော အာဏာရှင်ဆန်သည့် ဘုရင်တစ်ပါး၏ လုပ်ရပ်များအဖြစ် ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ မူဝါဒများနှင့် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်တစ်ဦးနှင့် လက်ထပ်ခဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် အင်္ဂလန်ပရူရီတန်များ နှင့် စကော့တလန် ကော့ဗနန်တာများ ) ကဲ့သို့သော ခရစ်ယာန်ဂိုဏ်းသစ်များ၏ မုန်းတီးမှုနှင့် မယုံကြည်မှုများကို ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ၎င်းတို့က ချားလ်စ်၏ အယူအဆများသည် ကက်သလစ်ဆန်လွန်းသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ၎င်းသည် အင်္ဂလီကန်အသင်းတော်ကြီးကို ထောက်ခံခဲ့ပြီး နှစ်သုံးဆယ်စစ်ပွဲ အတွင်း ဥရောပတိုက်ကြီးရှိ ပရိုတက်စတင့်တပ်ဖွဲ့များကို အောင်မြင်စွာ မကူညီနိုင်ခဲ့ပေ။ စကော့တလန်အသင်းတော်ကို အင်္ဂလီကန်ထုံးတမ်းစဉ်လာများအတိုင်း လိုက်နာရန် အတင်းအကျပ် ဖိအားပေးခဲ့ခြင်းကြောင့် ဘုန်းကြီးများ၏စစ်ပွဲ ဟုခေါ်သော စစ်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်ပါလီမန်တို့၏ အခန်းကဏ္ဍကို ပိုမိုအားကောင်းလာစေကာ ၎င်း၏နန်းကျပျက်စီးခြင်းကို မြန်ဆန်စေခဲ့သည်။ ၁၆၄၂ ခုနှစ်မှစ၍ ချားလ်စ်သည် အင်္ဂလန်ပြည်တွင်းစစ် တွင် အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်ပါလီမန်တပ်မတော်များကို ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၁၆၄၅ ခုနှစ်တွင် ပါလီမန်လိုလားသော တပ်မတော်၏ လက်ချက်ဖြင့် စစ်ရှုံးခဲ့ပြီးနောက်၊ ၎င်းအခြေစိုက်ရာ အောက်စဖို့ဒ် မှ မြောက်ဘက်သို့ ထွက်ပြေးခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် စကော့တလန်တပ်ဖွဲ့များထံ လက်နက်ချခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်ပါလီမန်တို့အကြား ရေရှည်ဆွေးနွေးပွဲများအပြီးတွင် ၎င်းအား လန်ဒန်ရှိ ပါလီမန် ထံသို့ လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ၎င်းအား ဖမ်းဆီးထားသူများ တောင်းဆိုသည့် စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်ကို လက်ခံရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီး၊ ၁၆၄၇ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ခေတ္တမျှ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဝိုက်ကျွန်း တွင် ပြန်လည်အကျဉ်းချခံရပြီးနောက် စကော့တလန်နှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ခဲ့သော်လည်း၊ ၁၆၄၈ ခုနှစ်ကုန်တွင် အသစ်ဖွဲ့စည်းထားသောစစ်တပ်သည် အင်္ဂလန်တစ်ဝှမ်းလုံးကို အုပ်ချုပ်ရေးခိုင်မာအောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုကြီး (ဖြင့် စစ်ဆေးစီရင်ခြင်း၊ ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရပြီး ၁၆၄၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ကွပ်မျက်ခံခဲ့ရသည်။ ထို့နောက် ဘုရင်စနစ်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး အင်္ဂလန်ဓနသဟာယ အမည်ရှိ သမ္မတနိုင်ငံကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ ၁၆၆၀ ပြည့်နှစ်တွင် ချားလ်စ်၏သားတော် ချားလ်စ် (၂) မင်းမြတ် ဘုရင်ဖြစ်လာပြီးနောက်မှသာ ဘုရင်စနစ်ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းနိုင်ခဲ့သည်။ == '''ငယ်ဘဝ''' == စကော့တလန်ပြည့်ရှင် ဂျိမ်းစ် (၆) မင်းမြတ်နှင့် ဒိန်းမတ်မင်းသမီး အန်းတို့၏ ဒုတိယမြောက်သားတော်ဖြစ်သူ ချားလ်စ်ကို ၁၆၀၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ဖိုက်ဖ်နယ်ရှိ ဒန်းဖန်းလင်း နန်းတော် ၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။ ၁၆၀၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် အီဒင်ဘာ့ဂ်မြို့၊ ဟိုလီရုဒ်နန်းတော်ရှိ တော်ဝင်ဘုရားကျောင်း၌ ကျင်းပသည့် ပရိုတက်စတင့် ဘာသာရေးအခမ်းအနားတွင် ၎င်းအား ရော့စ်နယ်၏ အခြေစိုက်ဆရာတော် ဒေးဗစ် လင်းဆေးက ရေဖျန်းမင်္ဂလာပေးခဲ့သည်။ ထို့ပြင် စကော့တလန်ဘုရင်၏ ဒုတိယမြောက် သားတော်များအား ပေးအပ်လေ့ရှိသည့် အစဉ်အလာဘွဲ့အမည်ဖြစ်သော '''အယ်လ်ဘာနီ မြို့စား''' ဘွဲ့အပြင်၊ အော်မွန် နယ်စား၊ ရော့စ် အမတ် (Earl of နှင့် အာ့ဒ်မန်နောက် သခင် ဟူသော လက်အောက်ခံ ဘွဲ့ထူးများကိုလည်း ပေးအပ်ခြင်းခံရသည်။ ဆဌမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင် မင်းမြတ်သည် အင်္ဂလန်ဘုရင်မ အဲလိဇဘက် (၁) ၏ တစ်ဝမ်းကွဲ တူတော်စပ်သူ ဖြစ်ပြီး၊ ၁၆၀၃ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဘုရင်မကြီး သားသမီးမရှိဘဲ ကွယ်လွန်သွားသောအခါ ၎င်းသည် ဂျိမ်းစ် (၁) အဖြစ် အင်္ဂလန်၏ ဘုရင်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ငယ်စဉ်က အားနည်းပြီး ကျန်းမာရေးချို့တဲ့သော ကလေးငယ်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ် ဧပြီလနှင့် ဇွန်လဆန်းပိုင်းတွင် ၎င်း၏ မိဘများနှင့် မောင်နှမများ အင်္ဂလန်သို့ ထွက်ခွာသွားကြစဉ်၊ ချားလ်စ်မှာမူ နုနယ်လွန်းသော ကျန်းမာရေးအခြေအနေကြောင့် စကော့တလန်တွင်ပင် ကျန်ရစ်ခဲ့ရပြီး ခမည်းတော်၏ မိတ်ဆွေဖြစ်သူ လော့ဒ် ဖိုက်ဗီ အား အုပ်ထိန်းသူအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ၁၆၀၄ ခုနှစ်၊ ချားလ်စ် အသက် သုံးနှစ်ခွဲအရွယ်သို့ ရောက်သောအခါ ဒန်းဖန်းလင်းနန်းတော်၏ ခန်းမဆောင်ကြီးအတွင်း တစ်ဦးတည်း အကူအညီမပါဘဲ လမ်းလျှောက်နိုင်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်း၏မိသားစုနှင့် ပြန်လည်ဆုံစည်းရန် အင်္ဂလန်သို့ ခရီးနှင်နိုင်လောက်အောင် ကြံ့ခိုင်ပြီဟု ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၀၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လလယ်တွင် ၎င်းသည် ဒန်းဖန်းလင်းမှ အင်္ဂလန်သို့ ထွက်ခွာခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏ ကျန်ရှိသောဘဝ သက်တမ်းအများစုကို ထိုနေရာ၌ပင် ကုန်ဆုံးစေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်တွင် ချားလ်စ်ကို နန်းတွင်းအမတ် ဆာ ရောဘတ် ကာရီ၏ ဇနီးဖြစ်သူ အဲလိဇဘက်၊ လေဒီ ကာရီ ၏ လက်အောက်တွင် စောင့်ရှောက်ထားခဲ့သည်။ လေဒီ ကာရီသည် ချားလ်စ်၏ အားနည်းသော ခြေကျင်းဝတ်များ သန်မာလာစေရန် စပိန်သားရေနှင့် ကြေးဝါတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဖိနပ်အမြင့်များကို စီးစေခဲ့သည်။ ၎င်းသည် စကားပြောဖွံ့ဖြိုးမှုလည်း နှေးကွေးခဲ့ပြီး ဘဝတစ်လျှောက်လုံး စကားထစ်သည့် ဝေဒနာကို ခံစားခဲ့ရသည်။ ၁၆၀၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် အင်္ဂလန်ဧကရာဇ်၏ ဒုတိယသားတော်များ ရရှိမြဲ အစဉ်အလာအတိုင်း ချားလ်စ်အား '''ယော့ခ် မြို့စား''' ဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး သူရဲကောင်းဘွဲ့ကိုပါ ပေးခဲ့သည်။ စကော့တလန် သာသနာပြုဆရာ တစ်ဦးဖြစ်သူ သောမတ်စ် မာရေး ကို ၎င်း၏ ပညာသင်ဆရာအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ဂန္ထဝင်စာပေ၊ ဘာသာစကားများ၊ သင်္ချာနှင့် ဘာသာရေး အစရှိသည့် ပုံမှန်ဘာသာရပ်များကို သင်ယူခဲ့သည်။ ၁၆၁၁ ခုနှစ်တွင် ၎င်းအား (ဂါတာသူကောင်းပြုဘွဲ့) သူရဲကောင်းဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ချားလ်စ်သည် ရစ်ကက် အရိုးပျော့ရောဂါကြောင့် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော ၎င်း၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မစွမ်းမသန်မှုများကို အောင်မြင်စွာ ကျော်လွှားနိုင်ခဲ့ပုံရသည်။ ၎င်းသည် ကျွမ်းကျင်သော မြင်းစီးသမား၊ သေနတ်ပစ်သမားတစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ဓားခုတ်ပညာကိုလည်း လေ့လာခဲ့သည်။ ထိုသို့ဖြစ်လင့်ကစား ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပိုမိုသန်မာပြီး အရပ်အမောင်း ပိုမိုမြင့်မားကာ မိမိက အလွန်ကြည်ညိုပြီး အတုယူရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ရသည့် နောင်တော် ဝေလမင်းသား ဟင်နရီ ဖရက်ဒရစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ချားလ်စ်၏ လူထုကြား ထင်ပေါ်မှုမှာ မှေးမှိန်နေခဲ့ဆဲဖြစ်သည်။ သို့သော် ၁၆၁၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလဆန်းတွင် နောင်တော် ဟင်နရီသည် အူဖျားယောင်ဖျားရောဂါ (သို့မဟုတ် Porphyria ရောဂါ) ဟု သံသယရှိဖွယ် ရောဂါတစ်ခုဖြင့် အသက် ၁၈ နှစ်အရွယ်၌ ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ နှစ်ပတ်အကြာတွင် အသက် ၁၂ နှစ် ပြည့်ခဲ့သည့် ချားလ်စ်သည် အိမ်ရှေ့စံမင်းသား ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ရှင်ဘုရင်၏ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သော အကြီးဆုံးသားတော်အဖြစ် ကွန်ဝေါမြို့စား နှင့် ရော့သ်ဆေးမြို့စား ဘွဲ့များအပါအဝင် ဘွဲ့တံဆိပ်အတော်များများကို အလိုအလျောက် ရရှိခဲ့သည်။ ၁၆၁၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ၎င်းအား '''ဝေလမင်းသား''' '''(အိမ်ရှေ့စံမင်းသားဘွဲ့)''' နှင့် ချက်စတာ အမတ် အဖြစ် တရားဝင် ချီးမြှင့်မြှောက်စားခဲ့သည်။ == '''အိမ်ရှေ့စံဘဝ''' == ၁၆၁၃ ခုနှစ်တွင် ချားလ်စ်၏အစ်မဖြစ်သူ အဲလိဇဘက်သည် ပလတ်တနိတ်နယ်၏ မင်းရွေးမှူး ဖရက်ဒရစ် (၅) (နှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့ပြီး ဟိုက်ဒဲလ်ဘာ့ဂ်မြို့ သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားခဲ့သည်။ ၁၆၁၇ ခုနှစ်တွင် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်တစ်ဦးဖြစ်သည့် ဩစတြီးယားနိုင်ငံမှ ဟပ်စ်ဘတ်မင်းသား ဖာဒီနန်သည် ဘိုဟီးမီးယားနိုင်ငံ၏ ဘုရင်အဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခြင်း ခံရသည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် ဘိုဟီးမီးယားပြည်သူတို့သည် တော်လှန်ပုန်ကန်ကြပြီး ကက်သလစ်ဘုရင်ခံများကို ပြတင်းပေါက်မှ ပစ်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၆၁၉ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ဘိုဟီးမီးယားလွှတ်တော်က ပရိုတက်စတင့်မဟာမိတ်အဖွဲ့ကို ဦးဆောင်သူ ဖရက်ဒရစ်အား ၎င်းတို့၏ ဧကရာဇ်အဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့ကြပြီး၊ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ဖာဒီနန်သည် သန့်ရှင်းသော ရောမအင်ပါယာ၏ ဧကရာဇ်အဖြစ် ရွေးကောက်ခံခဲ့ရသည်။ ဖရက်ဒရစ်က အင်ပါယာဧကရာဇ်ကို အာခံပြီး ဘိုဟီးမီးယားထီးနန်းကို လက်ခံလိုက်ခြင်းသည် နောက်ပိုင်းတွင် နှစ်သုံးဆယ်စစ်ပွဲ အဖြစ် ကူးစက်ကျယ်ပြန့်လာမည့် ရုန်းရင်းဆန်းခတ်မှုများ၏ အစပျိုးခြင်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကနဦးတွင် ဘိုဟီးမီးယားဒေသတွင်း၌သာ ကန့်သတ်ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဤပဋိပက္ခသည် ဥရောပစစ်ပွဲကြီးအဖြစ် ကျယ်ပြန့်လာခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် ပြည်သူတို့က ယင်းကို ကက်သလစ်နှင့် ပရိုတက်စတင့်တို့အကြား ပြတ်ပြတ်သားသား ကွဲပြားသွားသည့် ဥရောပတိုက်ကြီး၏ အားပြိုင်မှုကြီးတစ်ခုအဖြစ် လျင်မြန်စွာ ရှုမြင်လာကြသည်။ ၁၆၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဘုရင်ဖရက်ဒရစ်သည် ပရပ်ခ်မြို့အနီး၌ ဖြစ်ပွားသော အဖြူရောင်တောင်ကုန်း တိုက်ပွဲတွင် ရှုံးနိမ့်ခဲ့ပြီး ၎င်း၏ မျိုးရိုးလိုက်ပိုင်ဆိုင်သည့် ပလတ်တနိတ်နယ်မြေများကို စပိန်ပိုင်နယ်သာလန်မှ ရောက်ရှိလာသော ဟပ်စ်ဘတ်တပ်ဖွဲ့များက ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ဘုရင်ဂျိမ်းစ်သည် မင်းသားချားလ်စ်နှင့် ဖာဒီနန်၏တူမဖြစ်သူ စပိန်မင်းသမီး မာရီယာ အန်နာတို့ ထိမ်းမြားလက်ထပ်ရန် ကြိုးပမ်းနေခဲ့ပြီး စပိန်နှင့် အိမ်ထောင်ဖက်စပ်ခြင်းကို ဥရောပတွင် ငြိမ်းချမ်းရေးရရှိစေမည့် သံတမန်ရေးရာ နည်းလမ်းတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်လာခဲ့သည်။ စပိန်နိုင်ငံနှင့် ထိုသို့ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းခြင်းသည် ပြည်သူများအကြားတွင်ကော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ နန်းတွင်း၌ပါ လူကြိုက်နည်းလှသည်။ အင်္ဂလန်ပါလီမန်သည် စပိန်နှင့် ကက်သလစ်ဘာသာအပေါ် သိသိသာသာ ရန်လိုခဲ့ပြီး၊ ထို့ကြောင့် ၁၆၂၁ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က ပါလီမန်ကို ခေါ်ယူသောအခါ အမတ်များသည် ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး ဥပဒေများကို ပိုမိုတင်းကျပ်ရန်၊ စပိန်ကို ရေကြောင်းမှ စစ်ဆင်နွှဲရန်နှင့် ဝေလမင်းသားအတွက် ပရိုတက်စတင့်အမျိုးသမီးတစ်ဦးနှင့်သာ လက်ထပ်ရန် မျှော်လင့်ခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ တရားသူကြီးချုပ် ဖရန်စစ် ဘေကွန်သည် ခြစားမှုဖြင့် အထက်လွှတ်တော် တွင် စွပ်စွဲပြစ်တင်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ဤစွပ်စွဲပြစ်တင်မှုသည် ၁၄၅၉ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ဘုရင်၏ တရားဝင်ခွင့်ပြုချက် (ပုံစံဖြင့် ခွင့်ပြုချက်) မပါဘဲ ပထမဆုံးအကြိမ် ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤဖြစ်ရပ်သည် အရေးကြီးသော အစဉ်အလာတစ်ခု ဖြစ်သွားခဲ့ပြီး၊ အကြောင်းမှာ ထိုစွပ်စွဲပြစ်တင်မှု လုပ်ငန်းစဉ်ကို နောက်ပိုင်းတွင် ချားလ်စ်နှင့် ၎င်းအား ထောက်ခံသူများဖြစ်ကြသည့် ဘာကင်ဟမ်မြို့စား ဂျော့ခ်ျ ဗီလီယာစ် ၊ ဆရာတော်ကြီး ဝီလျံ လော့ဒ်) နှင့် စထရက်ဖို့ဒ်အမတ် သောမတ်စ် ဝဲန့်ဝေါ့တ် တို့ကို အရေးယူရာတွင် ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က အောက်လွှတ်တော်အနေဖြင့် ပြည်တွင်းရေးကိစ္စရပ်များကိုသာ သီးသန့်အာရုံစိုက်ရန် အတင်းအကျပ် ပြောဆိုခဲ့သော်လည်း၊ အမတ်များကမူ ၎င်းတို့တွင် လွှတ်တော်အတွင်း လွတ်လပ်စွာ ပြောဆိုခွင့်ရှိကြောင်း ကန့်ကွက်ခဲ့ကြပြီး စပိန်နှင့် စစ်ဖြစ်ပွားရန်နှင့် ဝေလမင်းသားအတွက် ပရိုတက်စတင့် မင်းသမီးတစ်ပါးကိုသာ တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ခမည်းတော်ကဲ့သို့ပင် ချားလ်စ်သည် မိမိ၏ထိမ်းမြားမှုကိစ္စကို အောက်လွှတ်တော်တွင် ဆွေးနွေးခြင်းသည် မသင့်လျော်သည့်အပြင် ခမည်းတော်၏ ဘုရင်အာဏာစက်ကို ချိုးဖောက်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆခဲ့သည်။ ၁၆၂၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အမတ်များ၏ ရိုင်းစိုင်းမှုနှင့် ခေါင်းမာမှုတို့အပေါ် ဒေါသထွက်ကာ ပါလီမန်ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အချစ်တော်ဖြစ်ပြီး မင်းသားအပေါ် သြဇာညောင်းသူ ဘာကင်ဟမ် နှင့် ချားလ်စ်တို့သည် ကာလရှည်ကြာ ကြန့်ကြာနေသည့် စပိန်နှင့် အိမ်ထောင်ဖက်စပ်ရေးကိစ္စကို သဘောတူညီမှုရရှိရန် ကြိုးပမ်းသည့်အနေဖြင့် ၁၆၂၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် လူသိမခံဘဲ လျှို့ဝှက်စွာ စပိန်သို့ သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။ ထိုခရီးစဉ်သည် အရှက်ရဖွယ် မအောင်မြင်မှုတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ စပိန်မင်းသမီးက ချားလ်စ်ကို ဘာသာမဲ့တစ်ဦးထက် မပိုဟု ယူဆခဲ့ပြီး စပိန်တို့ကလည်း အစပိုင်းတွင် လက်ထပ်ရန် အခြေအနေတစ်ရပ်အနေဖြင့် ၎င်းအား ကက်သလစ်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့က အင်္ဂလန်တွင် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များကို လွတ်လပ်ခွင့်ပေးရန်နှင့် အင်္ဂလန်၏ (ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး) ပြစ်ဒဏ်ခတ်ဥပဒေများကို ပယ်ဖျက်ပေးရန် ဇွတ်အတင်း တောင်းဆိုခဲ့ကြရာ၊ ယင်းကို ပါလီမန်က သဘောတူမည်မဟုတ်ကြောင်း ချားလ်စ် သိရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အင်္ဂလန်ဘက်က စာချုပ်ပါ အခြေအနေအားလုံးကို လိုက်နာခြင်း ရှိ၊ မရှိ သေချာစေရန် မင်္ဂလာဆောင်ပြီးနောက် တစ်နှစ်အထိ မင်းသမီးကို စပိန်၌ပင် ဆက်ထားမည်ဟု တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ဘာကင်ဟမ်နှင့် စပိန်ဝန်ကြီးချုပ် အိုလီဗာရက်စ်မြို့စား တို့အကြား တစ်ဦးချင်း ရန်ပွဲတစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့သောကြောင့် ချားလ်စ်သည် အဆုံးသတ်တွင် အချည်းနှီးဖြစ်သွားမည့် ထိုဆွေးနွေးပွဲများကို ကိုယ်တိုင် ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလတွင် ၎င်းသည် သတို့သမီးမပါဘဲ လန်ဒန်သို့ ပြန်ရောက်လာသောအခါ ပြည်သူများက အလွန်ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာနှင့် စိတ်သက်သာရာရစွာ ကြိုဆိုခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းနှင့် ဘာကင်ဟမ်တို့သည် စစ်တိုက်ရန် ဝန်လေးနေသော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်အား စပိန်ကို စစ်ကြေညာရန် ဖိအားပေးခဲ့ကြသည်။ ပရိုတက်စတင့် အကြံပေးများ၏ တိုက်တွန်းမှုကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စစ်စရိတ်အတွက် အထောက်အပံ့ကြေး တောင်းခံရန် ၁၆၂၄ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလန်ပါလီမန်ကို ခေါ်ယူခဲ့သည်။ ချားလ်စ်နှင့် ဘာကင်ဟမ်တို့သည် စစ်စရိတ်ကြီးမားမှုကို အကြောင်းပြကာ စစ်ဖြစ်ပွားခြင်းကို ဆန့်ကျင်ခဲ့သည့် ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး မစ်ဒယ်ဆက်စ်အမတ် လိုင်ယွန်နယ် ခရန်းဖီးလ်ဒ် အား စွပ်စွဲပြစ်တင်မှုကို ထောက်ခံခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းသည်လည်း ဘေကွန်ကဲ့သို့ပင် လျင်မြန်စွာ ရာထူးမှ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က ဘာကင်ဟမ်အား "မင်းဟာ လူမိုက်ပဲ" ဟု ပြောဆိုခဲ့ပြီး၊ ချားလ်စ်ကိုလည်း ပါလီမန်၏ လက်နက်တစ်ခုအဖြစ် စွပ်စွဲပြစ်တင်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းခဲ့မှုအတွက် နောင်တွင် နောင်တရလိမ့်မည်ဟု ကြိုတင်သတိပေးခဲ့သည်။ အန့်စ် ဗွန် မန်းစ်ဖဲလ်ဒ် ဦးဆောင်သော ရန်ပုံငွေ မလုံလောက်သည့် ယာယီစစ်တပ်တစ်ခုသည် ပလတ်တနိတ်နယ်ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် ထွက်ခွာခဲ့သော်လည်း ရိက္ခာထောက်ပံ့မှု အလွန်ညံ့ဖျင်းသဖြင့် ဒတ်ခ်ျကမ်းရိုးတန်းထက် ကျော်လွန်၍ပင် ရှေ့မတိုးနိုင်ခဲ့ချေ။ ၁၆၂၄ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ကျန်းမာရေး ပိုမိုဆိုးရွားလာသည့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပါလီမန်ကို ထိန်းချုပ်ရန် ခက်ခဲလာခဲ့သည်။ ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် ၎င်းကွယ်လွန်ချိန်၌ ချားလ်စ်နှင့် ဘာကင်ဟမ်တို့သည် တိုင်းပြည်ကို လက်တွေ့ (de facto) ထိန်းချုပ်ထားပြီး ဖြစ်သည်။ == '''နန်းစံကာလအစောပိုင်း''' == စပိန်နှင့် အိမ်ထောင်ဖက်စပ်ရေး ပျက်ပြားသွားပြီးနောက် ချားလ်စ်နှင့် ဘာကင်ဟမ်တို့သည် ပြင်သစ်နိုင်ငံဘက်သို့ အာရုံပြောင်းခဲ့ကြသည်။ ၁၆၂၅ ခုနှစ် မေလ ၁ ရက်နေ့တွင် ချားလ်စ်သည် အသက် ၁၅ နှစ်အရွယ်ရှိ ပြင်သစ်မင်းသမီး ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာနှင့် ပါရီမြို့ နိုတာဒမ် ဘုရားကျောင်းကြီး ၏ တံခါးဝရှေ့၌ ကိုယ်စားလှယ်ဖြင့် ထိမ်းမြားမင်္ဂလာပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် စပိန်သို့သွားရာ လမ်းခရီးတွင် မင်းသမီးကို ပါရီမြို့၌ မြင်တွေ့ခဲ့ဖူးခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့နှစ်ဦးသည် ၁၆၂၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၃ ရက်နေ့တွင် ကန်တာဘာရီမြို့၌ ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ပထမဆုံးအကြိမ် ဆုံတွေ့ခဲ့ကြသည်။ ကန့်ကွက်မှုမှန်သမျှကို ကြိုတင်ကာကွယ်ရန်အတွက် ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏ပထမဆုံး ပါလီမန်အစည်းအဝေး ဖွင့်လှစ်မည့်ရက်ကို မင်္ဂလာဦးည ပြီးဆုံးသည့်အချိန်အထိ ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့သည်။ အောက်လွှတ်တော်အမတ် အများအပြားက ၎င်းအနေဖြင့် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်တစ်ဦးနှင့် လက်ထပ်ခြင်းကို ကန့်ကွက်ခဲ့ကြသည်။ အကြောင်းမှာ ဘုရင်သည် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များအပေါ် ကန့်သတ်ချက်များကို ရုပ်သိမ်းပေးပြီး ပြုပြင်ပြောင်းလဲထားသော အင်္ဂလန်အသင်းတော်၏ တရားဝင်ရပ်တည်မှုကို ထိခိုက်စေမည်ကို စိုးရိမ်ခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချားလ်စ်က ပါလီမန်သို့ ဘာသာရေးကန့်သတ်ချက်များကို လျှော့ချမည်မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သော်လည်း၊ ၎င်း၏ခဲအိုဖြစ်သူ ပြင်သစ်ဘုရင် လူဝီ (၁၃) နှင့် ချုပ်ဆိုခဲ့သည့် လျှို့ဝှက်မင်္ဂလာဆောင်စာချုပ်တွင်မူ ထိုသို့လျှော့ချပေးမည်ဟု အတိအလင်း ကတိပြုခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ထိုစာချုပ်အရ ပြင်သစ်တို့ထံ အင်္ဂလန်စစ်သင်္ဘော ခုနစ်စင်း ငှားရမ်းပေးခဲ့ပြီး ယင်းသင်္ဘောများကို ၁၆၂၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် လာရိုရှဲလ် ဒေသရှိ ပရိုတက်စတင့် ဟျူးဂတ်နိုးများ ကို နှိမ်နင်းရာတွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၁၆၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ ရက်နေ့တွင် ဝက်စ်မင်စတာဘုရားရှိခိုးကျောင်း ၌ ချားလ်စ်၏ ဘိသိက်ခံပွဲကို ကျင်းပခဲ့သော်လည်း ၎င်း၏ မိဖုရားမှာမူ ပရိုတက်စတင့် ဘာသာရေးအခမ်းအနားတွင် ပါဝင်ရန် ငြင်းဆန်ခဲ့သဖြင့် ၎င်း၏ဘေး၌ ရှိမနေခဲ့ပေ။ ချားလ်စ်သည် ပရူရီတန်များအကြား နာမည်ပျက်နေသည့် အငြင်းပွားဖွယ်ရာ ကာဗင်ဝါဒဆန့်ကျင်ရေး သာသနာပြုဆရာ ရစ်ချက် မွန်တာဂူ) ကို ထောက်ခံခဲ့ခြင်းကြောင့် ၎င်း၏ ဘာသာရေးမူဝါဒများအပေါ် မယုံကြည်မှုများ ပိုမိုတိုးပွားလာခဲ့သည်။ မွန်တာဂူသည် ကက်သလစ်ဘာသာရေးစာစောင်ကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ''A New Gag for an Old Goose (၁၆၂၄)'' အမည်ရှိ ၎င်း၏စာစောင်တွင် ဘုရားသခင်က ကယ်တင်ခြင်းနှင့် ပျက်စီးခြင်းကို ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားသည်ဟူသော ကာဗင်ဝါဒ၏ ကံကြမ္မာကြိုတင်ပြဋ္ဌာန်းမှုအယူအဆ ကို ဆန့်ကျင်ငြင်းခုံခဲ့သည်။ အာမေးနီးယန်း ဟု လူသိများသော ကာဗင်ဝါဒဆန့်ကျင်ရေးသမားများသည် လူသားတို့အနေဖြင့် မိမိတို့၏ လွတ်လပ်သောဆန္ဒကို အသုံးပြု၍ ကယ်တင်ခြင်းကို လက်ခံနိုင် သို့မဟုတ် ငြင်းပယ်နိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ အာမေးနီးယန်းဘာသာရေးပညာရှင်များသည် ချားလ်စ်ကြံစည်ခဲ့သော စပိန်နှင့် အိမ်ထောင်ဖက်စပ်ရေးကို ထောက်ခံခဲ့သည့် အနည်းငယ်သော အစုအဖွဲ့ထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ကွယ်လွန်ပြီး ချားလ်စ်နန်းတက်ပြီး သိပ်မကြာမီ ၁၆၂၅ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် မွန်တာဂူသည် ''Appello Caesarem'' အမည်ရှိ အခြားစာစောင်တစ်ခုကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ မွန်တာဂူအား ပါလီမန်ရှိ ပရူရီတန်အမတ်များ၏ ပြစ်တင်ဝေဖန်မှုမှ ကာကွယ်ရန်အတွက် ချားလ်စ်သည် ၎င်းအား တော်ဝင်ဓမ္မဆရာအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ရာ၊ ချားလ်စ်သည် ကက်သလစ်ဘာသာ ပြန်လည်ဦးမော့လာစေရန် လျှို့ဝှက်ကြိုးပမ်းမှုအဖြစ် အာမေးနီးယန်းဝါဒကို မျက်နှာသာပေးနေသည်ဟူသော ပရူရီတန်အများစု၏ သံသယကို ပိုမိုကြီးထွားစေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်ပါလီမန်သည် ဥရောပတိုက်ကုန်းတွင်းပိုင်း စစ်ပွဲတွင် တိုက်ရိုက်ပါဝင်ပတ်သက်မည့်အစား ကမ္ဘာသစ် (အမေရိကတိုက်) ရှိ စပိန်ကိုလိုနီများကို ကုန်ကျစရိတ်သက်သာသော ရေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုမျိုး ပြုလုပ်ရန် ပိုမိုနှစ်သက်ကြပြီး၊ စပိန်တို့၏ ရတနာတင်သင်္ဘောအုပ်စုများကို ဖမ်းဆီးရမိရန် မျှော်လင့်ခဲ့ကြသည်။ ပါလီမန်သည် အထောက်အပံ့ကြေး ပေါင် ၁၄၀,၀၀၀ ပေးရန် မဲခွဲဆုံးဖြတ်ခဲ့သော်လည်း ယင်းပမာဏမှာ ချားလ်စ်၏ စစ်အစီအစဉ်များအတွက် မလုံလောက်ပေ။ ထို့ပြင် အောက်လွှတ်တော်သည် ဘုရင်၏ တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန် (သွင်းကုန်ထုတ်ကုန် အကောက်ခွန်နှစ်မျိုး) ကောက်ခံခွင့် အာဏာကို တစ်နှစ်သာ ကန့်သတ်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။ အမှန်စင်စစ် ဟင်နရီ (၆) လက်ထက်ကတည်းက ယခင်ဧကရာဇ်များသည် ထိုအခွင့်အရေးကို တစ်သက်တာလုံးအတွက် ရရှိခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။ ဤနည်းဖြင့် ပါလီမန်သည် အကောက်ခွန်ဝင်ငွေကို အလုံးစုံပြန်လည်သုံးသပ်ပြီးမှသာ အခွန်နှုန်းထားများကို အတည်ပြုရန် ရွှေ့ဆိုင်းထားနိုင်သည်။ ထိုဥပဒေကြမ်းသည် အထက်လွှတ်တော်တွင် ပထမအကြိမ် ဖတ်ကြားပြီးနောက် ရှေ့မတိုးနိုင်ခဲ့ပေ။ တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်ကောက်ခံရန် ပါလီမန်ဥပဒေ မရရှိခဲ့သော်လည်း ချားလ်စ်သည် ထိုအကောက်ခွန်များကို ဆက်လက်ကောက်ခံခဲ့သည်။ ဘာကင်ဟမ်၏ ဦးဆောင်မှုအောက်တွင် စပိန်ကို ရေကြောင်းမှ သွားရောက်တိုက်ခိုက်သည့် စစ်ဆင်ရေးမှာ စနစ်တကျပြင်ဆင်မှုမရှိဘဲ အကောင်အထည်ဖော်မှု ညံ့ဖျင်းခဲ့သဖြင့် အခြေအနေ အလွန်ဆိုးရွားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် အောက်လွှတ်တော်သည် မြို့စားကြီးအား ရာထူးမှစွပ်စွဲပြစ်တင်ရန် လုပ်ငန်းစဉ်များကို စတင်ခဲ့သည်။ ၁၆၂၆ ခုနှစ် မေလတွင် ချားလ်စ်သည် ဘာကင်ဟမ်ကို ထောက်ခံကြောင်း ပြသသည့်အနေဖြင့် ၎င်းအား ကိန်းဘရစ်ချ်တက္ကသိုလ်၏ အဓိပတိအဖြစ် အမည်စာရင်းတင်သွင်းခဲ့ပြီး၊ ဘာကင်ဟမ်အား ဆန့်ကျင်ပြောဆိုခဲ့သည့် အမတ်နှစ်ဦးဖြစ်သော ဒတ်ဒ်လေ ဒစ်ဂျက်စ် နှင့် ဆာ ဂျွန် အီလီယော့တို့ကို လွှတ်တော်တံခါးဝတွင် ဖမ်းဆီးစေခဲ့သည်။ အောက်လွှတ်တော်သည် ၎င်းတို့၏ အမတ်နှစ်ဦး အကျဉ်းချခံရမှုအပေါ် အလွန်အမင်းဒေါသထွက်ခဲ့ကြပြီး၊ တစ်ပတ်ခန့် ထိန်းသိမ်းခံရပြီးနောက် နှစ်ဦးစလုံး ပြန်လည်လွတ်မြောက်လာခဲ့သည်။ ၁၆၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် အောက်လွှတ်တော်သည် ဘာကင်ဟမ်ကို တိုက်ရိုက်တိုက်ခိုက်သည့် ကန့်ကွက်လွှာတစ်ရပ်ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး၊ "ဒီဩဇာကြီးမားတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်ကို နိုင်ငံတော်ရဲ့ အရေးကြီးတဲ့ ကိစ္စရပ်တွေမှာ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းကနေ မဖယ်ရှားသရွေ့ ကျွန်တော်မျိုးတို့အနေနဲ့ အောင်မြင်မှုရဖို့ မျှော်လင့်ချက်မရှိပါကြောင်း၊ တိုင်းပြည်အတွက် ပေးအပ်ခဲ့တဲ့ သို့မဟုတ် ပေးအပ်နိုင်မယ့် ငွေကြေးမှန်သမျှဟာလည်း ၎င်းရဲ့လွဲမှားစွာအသုံးချမှုကြောင့် တိုင်းပြည်ရဲ့ အကျိုးစီးပွားကို ထိခိုက်နစ်နာစေတဲ့ဘက်ကိုသာ ဦးတည်သွားမှာကို စိုးရိမ်ရပါကြောင်း၊ ယခင်ကနှင့် မကြာသေးမီက ပေးအပ်ခဲ့သည့် များပြားလှသော ထောက်ပံ့မှုများကြောင့် စိတ်မချမ်းမြေ့ဖွယ် အတွေ့အကြုံများကို တွေ့ကြုံခဲ့ရပြီးဖြစ်ပါကြောင်း မိတ္တူတော်ဦးတင်အပ်ပါသည်" ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ ထိုသို့ ကန့်ကွက်မှုများရှိလင့်ကစား ချားလ်စ်သည် မိမိ၏ မိတ်ဆွေကို ရာထူးမှထုတ်ပယ်ရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီး ပါလီမန်ကိုသာ ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ထိုအတောအတွင်း ချားလ်စ်နှင့် ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာတို့အကြား ပြည်တွင်းရေး အိမ်ထောင်ရေးရန်ပွဲများသည် ၎င်းတို့၏ အိမ်ထောင်ရေးအစောပိုင်းနှစ်များကို ပျက်စီးစေခဲ့သည်။ ၎င်းမင်းသမီး၏ မင်္ဂလာလက်ဖွဲ့ပိုင်ဆိုင်ခွင့်၊ ၎င်း၏ အိမ်တော်ထိန်းများ ခန့်အပ်မှုနှင့် ၎င်း၏ ဘာသာရေးဝတ်ပြုမှုတို့အပေါ် အငြင်းပွားမှုများသည် ၁၆၂၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ဘုရင်က မင်းသမီး၏ ပြင်သစ်အခြွေအရံအများစုကို တိုင်းပြည်မှ နှင်ထုတ်လိုက်သည်အထိ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာနှင့် လက်ထပ်ရန် အခြေအနေတစ်ရပ်အနေဖြင့် ပြင်သစ်တို့ထံ အင်္ဂလန်သင်္ဘောများ ထောက်ပံ့ပေးရန် သဘောတူညီခဲ့သော်လည်း၊ ၁၆၂၇ ခုနှစ်တွင် ချားလ်စ်သည် လာရိုရှဲလ်ရှိ ဟျူးဂတ်နိုးများကို ကာကွယ်ရန်အတွက် ပြင်သစ်ကမ်းရိုးတန်းကို စစ်ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ဘာကင်ဟမ် ဦးဆောင်သော ထိုစစ်ဆင်ရေးသည်လည်း နောက်ဆုံးတွင် မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ ဘာကင်ဟမ်အနေဖြင့် ဟျူးဂတ်နိုးများကို မကာကွယ်နိုင်ခဲ့ခြင်းနှင့် စိန့်မာတင်ဒီရေးစ် မှ ဆုတ်ခွာခဲ့ရခြင်းတို့သည် ပြင်သစ်ဘုရင် လူဝီ (၁၃) က လာရိုရှဲလ်ကို ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ရန် တွန်းအားပေးသကဲ့သို့ဖြစ်စေခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် ပြည်သူတို့က မြို့စားကြီးအပေါ် မုန်းတီးမှုကို ပိုမိုကြီးထွားစေခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ပါလီမန်၏ သဘောတူညီချက်မပါဘဲ ကောက်ခံသော အခွန်တစ်မျိုးဖြစ်သည့် "အတင်းအကျပ် ချေးငွေ" ဖြင့် စစ်စရိတ်ရှာရန် ကြိုးပမ်းခြင်းဖြင့် နောက်ထပ် မငြိမ်မသက်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ၁၆၂၇ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ဘုရင့်တရားရုံးရှိ စံပြအမှုတစ်ခုဖြစ်သော "Five Knights' Case" တွင် ဘုရင်သည် အတင်းအကျပ်ချေးငွေ ပေးဆောင်ရန် ငြင်းဆန်သူများကို တရားစီရင်ခြင်းမရှိဘဲ အကျဉ်းချပိုင်ခွင့်ရှိသည့် အထူးအခွင့်အာဏာ ရှိကြောင်း ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ ၁၆၂၈ ခုနှစ် မတ်လတွင် ပါလီမန်ကို ထပ်မံခေါ်ယူခဲ့ပြီး၊ မေလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် အခွင့်အရေးတောင်းဆိုလွှာ ကို အတည်ပြုခဲ့ကာ ချားလ်စ်အနေဖြင့် ပါလီမန်၏ သဘောတူညီချက်မပါဘဲ အခွန်မကောက်ခံရန်၊ အရပ်သားများအပေါ် စစ်အုပ်ချုပ်ရေး မပြဋ္ဌာန်းရန်၊ တရားဥပဒေလုပ်ထုံးလုပ်နည်းမပါဘဲ အကျဉ်းမချရန်နှင့် စစ်တပ်များကို အရပ်သားများ၏ နေအိမ်များတွင် နေရာမချရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ဇွန်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ထိုတောင်းဆိုလွှာကို သဘောတူလက်ခံခဲ့သော်လည်း၊ ထိုလကုန်တွင် ပါလီမန်ကို ရွှေ့ဆိုင်းလိုက်ပြီး ပါလီမန်၏ ခွင့်ပြုချက်မပါဘဲ အကောက်ခွန်များ ကောက်ခံပိုင်ခွင့်ရှိကြောင်း ၎င်း၏အခွင့်အာဏာကို ပြန်လည်အတည်ပြုခဲ့သည်။ ၁၆၂၈ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ဘာကင်ဟမ်သည် လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ချားလ်စ်သည် အလွန်အမင်း စိတ်ထိခိုက်ခဲ့ရသည်။ ကလဲရင်ဒန်အမတ် အက်ဒဝပ် ဟိုက်ဒ် ၏ ပြောကြားချက်အရ ဘုရင်သည် "၎င်း၏ ကုတင်ပေါ်သို့ ပစ်လှဲချကာ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ငိုကြွေးမြည်တမ်းခဲ့ပြီး မျက်ရည်များစွာ စီးကျခဲ့သည်" ဟု ဆိုသည်။ ၎င်းသည် ၎င်း၏ အခန်းထဲတွင် နှစ်ရက်တိုင်တိုင် ဝမ်းနည်းပူဆွေးနေခဲ့သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် ပြည်သူများကမူ ဘာကင်ဟမ် ကွယ်လွန်မှုအပေါ် ဝမ်းမြောက်ခဲ့ကြရာ၊ ယင်းက နန်းတွင်းနှင့် ပြည်သူကြား၊ ဘုရင်နှင့် အောက်လွှတ်တော်ကြားရှိ ကွာဟချက်ကို ပိုမိုထင်ရှားစေခဲ့သည်။ ဘာကင်ဟမ် ကွယ်လွန်သွားခြင်းသည် စပိန်နှင့် စစ်ပွဲကို ထိရောက်စွာ အဆုံးသတ်စေခဲ့ပြီး ၎င်း၏ ဦးဆောင်မှုဆိုင်ရာ ပြဿနာကို ဖယ်ရှားနိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ ချားလ်စ်နှင့် ပါလီမန်အကြား ပဋိပက္ခများကိုမူ အဆုံးမသတ်နိုင်ခဲ့ပေ။ သို့သော်လည်း ထိုဖြစ်ရပ်သည် ချားလ်စ်နှင့် ၎င်း၏ မိဖုရားအကြား ဆက်ဆံရေး တိုးတက်ကောင်းမွန်လာမှုနှင့် တိုက်ဆိုင်နေခဲ့ပြီး၊ ၁၆၂၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ၎င်းတို့၏ ယခင်ရန်ပွဲဟောင်းများ အဆုံးသတ်သွားခဲ့သည်။ ချားလ်စ်၏ သံယောဇဉ်တွယ်မှုများသည် ဘာကင်ဟမ်ထံမှ ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာထံသို့ ပြောင်းရွှေ့သွားခြင်းလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ မိဖုရားတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် ကိုယ်ဝန်ရှိလာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့အကြား သံယောဇဉ် ပိုမိုခိုင်မြဲလာခဲ့သည်။ ၎င်းတို့နှစ်ဦးစလုံးသည် သီလနှင့် ပြည့်စုံသော မိသားစုဘဝ၏ စံပြပုံရိပ်ကို ဆောင်ကြဉ်းနိုင်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ နန်းတွင်းသည်လည်း စနစ်တကျရှိမှုနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရား ကောင်းမွန်မှုတို့၏ စံပြတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == '''တစ်ပါးတည်း အုပ်ချုပ်ခဲ့သည့်ကာလ''' == === '''ပါလီမန်ကို ရွှေ့ဆိုင်းခြင်း''' === ၁၆၂၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ချားလ်စ်သည် ၁၆၂၈ ခုနှစ် ဇွန်လကတည်းက ရွှေ့ဆိုင်းထားခဲ့သော အင်္ဂလန်ပါလီမန်၏ ဒုတိယအကြိမ်မြောက် အစည်းအဝေးကို တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်ကိစ္စအပေါ် သင့်တင့်မျှတသော မိန့်ခွန်းတစ်စောင်ဖြင့် ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။ သို့သော် အောက်လွှတ်တော်အမတ်များသည် တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်ကို မပေးဆောင်သဖြင့် ၎င်း၏ကုန်ပစ္စည်းများ သိမ်းဆည်းခံခဲ့ရသည့် ပါလီမန်အမတ် ဂျွန် ရိုးလ် ) ၏ ဖြစ်ရပ်ကို ထောက်ပြကာ ချားလ်စ်၏ မူဝါဒများကို ဆန့်ကျင်ကန့်ကွက်ကြောင်း အသံထွက်လာကြသည်။ အမတ်အများအပြားက ဤသို့ အခွန်အတင်းအကျပ် ကောက်ခံခြင်းသည် အခွင့်အရေးတောင်းဆိုလွှာ ကို ချိုးဖောက်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ရှုမြင်ကြသည်။ မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် ချားလ်စ်က ပါလီမန်အစည်းအဝေးကို ရွှေ့ဆိုင်းရန် အမိန့်ပေးသောအခါ၊ အမတ်များသည် လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ဆာ ဂျွန် ဖင့်ခ် ကို ၎င်း၏ထိုင်ခုံတွင် အတင်းဖိသိပ်ထားကာ ကက်သလစ်ဘာသာ၊ အာမေးနီးယန်းဝါဒ၊ တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်တို့ကို ဆန့်ကျင်သည့် ဆုံးဖြတ်ချက်များကို လွှတ်တော်အတွင်း ဖတ်ကြားအတည်ပြုနိုင်သည်အထိ အစည်းအဝေးအချိန်ကို ဆွဲဆန့်ခဲ့ကြသည်။ ဤလုပ်ရပ်မှာ ချားလ်စ်အတွက် လုံးဝသည်းခံနိုင်စရာမရှိသဖြင့် ၎င်းသည် ပါလီမန်ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်ပြီး ဆာ ဂျွန် အီလီယော့ အပါအဝင် ပါလီမန်ခေါင်းဆောင် ကိုးဦးကို ယင်းကိစ္စနှင့် ပတ်သက်၍ အကျဉ်းချခဲ့သည်။ ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ထိုသူများကို သမိုင်းဝင်အာဇာနည်များ ဖြစ်သွားစေခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုကို လူထုက ပိုမိုထောက်ခံလာစေခဲ့သည်။ ဘုရင်တစ်ဦးတည်း အုပ်ချုပ်ရေးကို ဆက်လုပ်ရန်အတွက် ငြိမ်းချမ်းရေးရယူရန် လိုအပ်လာသည်။ ရှေ့လျှောက်တွင် ဥရောပစစ်ပွဲအတွက် ပါလီမန်ထံမှ ရန်ပုံငွေတောင်းခံရန် နည်းလမ်းမရှိတော့ခြင်း၊ ဘာကင်ဟမ်၏ အကူအညီလည်း မရှိတော့ခြင်းတို့ကြောင့် ချားလ်စ်သည် ပြင်သစ်၊ စပိန်နိုင်ငံတို့နှင့် ငြိမ်းချမ်းရေး ရယူလိုက်သည်။ ထို့နောက်ပိုင်း ချားလ်စ်သည် ပါလီမန်မခေါ်ဘဲ အင်္ဂလန်နိုင်ငံကို ၁၁ နှစ်တိုင်တိုင် တစ်ဦးတည်း အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး ယင်းကာလကို '''"ဘုရင်တစ်ဦးတည်း အုပ်ချုပ်ခဲ့သည့်ကာလ" )''' သို့မဟုတ် '''"၁၁ နှစ်တာ အာဏာရှင်စနစ်"''' ဟု လူသိများသည်။ ပါလီမန်မပါဘဲ အုပ်ချုပ်ခြင်းသည် ထိုခေတ်အခါက ထူးခြားသောကိစ္စမဟုတ်ဘဲ ယခင်အစဉ်အလာ အထောက်အထားများလည်း ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် ပါလီမန်တစ်ခုတည်းသာ ဥပဒေအကြောင်းအရ အခွန်တိုးကောက်နိုင်ခွင့်ရှိသဖြင့် ပါလီမန်မရှိဘဲ တော်ဝင်ဘဏ္ဍာတိုက်အတွက် ရန်ပုံငွေရှာဖွေရန် ချားလ်စ်၏ အရည်အချင်းမှာ ၎င်း၏ အစဉ်အလာပိုင်ခွင့်များနှင့် အထူးအခွင့်အာဏာများပေါ်တွင်သာ ကန့်သတ်ထားသကဲ့သို့ ဖြစ်နေခဲ့သည်။ === '''ဘဏ္ဍာရေး''' === အဲလိဇဘက် (၁) နှင့် ဂျိမ်းစ် (၁) တို့၏ နန်းစံကာလများအတွင်းကတည်းက ကြီးမားသော ဘဏ္ဍာရေးလိုငွေပြမှုများ ဖြစ်ပေါ်နေခဲ့သည်။ စပိန်နှင့် ပြင်သစ်တို့ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် ဘာကင်ဟမ်၏ ရေတိုစစ်ဆင်ရေးများ ရှိခဲ့သော်လည်း ချားလ်စ်တွင် ပြည်ပစစ်ပွဲများ ဆင်နွှဲရန် ဘဏ္ဍာရေးအင်အား မရှိသလောက်ဖြစ်နေခဲ့သည်။ ၎င်း၏ နန်းစံတစ်လျှောက်လုံးတွင် ကာကွယ်ရေးအတွက် စေတနာ့ဝန်ထမ်းတပ်ဖွဲ့များကိုသာ အဓိကအားကိုးခဲ့ရပြီး၊ ၎င်း၏ အစ်မဖြစ်သူ အဲလိဇဘက်ကို ကူညီရန်နှင့် ပလတ်တနိတ်နယ်မြေ ပြန်လည်ရရှိရေး ဟူသော ပြည်ပမူဝါဒရည်မှန်းချက်အတွက် သံတမန်ရေးရာ ကြိုးပမ်းမှုများကိုသာ အားပြုခဲ့ရသည်။ ထိုစဉ်က အင်္ဂလန်သည် တရားဝင်ကုန်စည်ခွန် နှင့် ပုံမှန်တိုက်ရိုက်အခွန် ကောက်ခံခြင်းမရှိသဖြင့် ဥရောပတွင် အခွန်အနည်းဆုံးကောက်ခံသော နိုင်ငံဖြစ်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ ပါလီမန်ကို ပြန်မခေါ်ဘဲ ဝင်ငွေရှာရန်အတွက် ချားလ်စ်သည် ရာစုနှစ်တစ်ခုကျော်ကြာ ဆိုင်းငံ့ထားပြီး လူမေ့လုနီးပါးဖြစ်နေသည့် '''"သူရဲကောင်းဘွဲ့ အတင်းအကျပ်ပေးဆောင်စေသည့်ဥပဒေ"''' ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းခဲ့သည်။ ယင်းဥပဒေအရ မြေယာမှ တစ်နှစ်လျှင် ပေါင် ၄၀ သို့မဟုတ် ထိုထက်ပို၍ ဝင်ငွေရရှိသူ မည်သူမဆို ဘုရင့်ဘိသိက်ခံပွဲသို့ လာရောက်ပြီး သူရဲကောင်းဘွဲ့ခံယူရမည် ဖြစ်သည်။ ဤဥပဒေဟောင်းကို အသုံးချ၍ ချားလ်စ်သည် ၁၆၂၆ ခုနှစ် ၎င်း၏ ဘိသိက်ခံပွဲသို့ တက်ရောက်ရန် ပျက်ကွက်ခဲ့သူများကို ဒဏ်ငွေရိုက်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ် ကောက်ခံခဲ့သည့် အဓိကအခွန်မှာ '''"သင်္ဘောအခွန်"''' ဟုခေါ်သော ပဒေသရာဇ်အခွန်တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ ယင်းသည် တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်တို့ထက်ပင် ပိုမိုလူကြိုက်နည်းခဲ့သလို ပိုမို၍လည်း ဝင်ငွေရရှိခဲ့သည်။ ယခင်က သင်္ဘောအခွန်ကို စစ်မက်ဖြစ်ပွားချိန်နှင့် ကမ်းရိုးတန်းဒေသများတွင်သာ ကောက်ခံခွင့်ပြုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ငြိမ်းချမ်းရေးကာလတွင်လည်း ကာကွယ်ရေးအတွက် တာဝန်ရှိသဖြင့် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ဤအခွန်ကို ကောက်ခံရန် ဥပဒေကြောင်းအရ ပိတ်ပင်တားဆီးမှု မရှိကြောင်း ချားလ်စ်က ငြင်းခုံခဲ့သည်။ ရေတပ်ဘဏ္ဍာတိုက်သို့ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းရသည့် သင်္ဘောအခွန်သည် ၁၆၃၄ မှ ၁၆၃၈ ခုနှစ်အကြား တစ်နှစ်လျှင် ပေါင် ၁၅၀,၀၀၀ မှ ပေါင် ၂၀၀,၀၀၀ အထိ ရရှိခဲ့ပြီး၊ ထိုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ဝင်ငွေပြန်လည်ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ သင်္ဘောအခွန်အပေါ် ဆန့်ကျင်မှုများ တဖြည်းဖြည်း ကြီးထွားလာသော်လည်း အင်္ဂလန်၏ အယူခံတရားသူကြီး ၁၂ ဦးက အချို့သော တရားသူကြီးများတွင် သံသယစိတ်ရှိနေလင့်ကစား ဤအခွန်သည် ဘုရင်၏ အထူးအခွင့်အာဏာအတွင်းတွင်သာ ရှိကြောင်း ဆုံးဖြတ်ပေးခဲ့သည်။ ၁၆၃၇-၃၈ ခုနှစ်တွင် အခွန်မဆောင်သဖြင့် ဂျွန် ဟမ်းဒန် အား တရားစွဲဆိုမှုသည် လူထုကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုအတွက် စင်မြင့်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ တရားသူကြီးများကလည်း ဟမ်းဒန်အား ၇ မဲ - ၅ မဲ ဟူသော ကပ်သီးကပ်သတ်မဲအဖြေဖြင့်သာ အမှုရှုံးစေခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ချားလ်စ်သည် ကုန်သွယ်မှု လက်ဝါးကြီးအုပ်ခွင့်များကို ပေးအပ်ခြင်းဖြင့်လည်း ငွေရှာခဲ့သည်။ အမှန်စင်စစ် ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းကို တားမြစ်သည့် ဥပဒေရှိသော်လည်း ဤနည်းလမ်းဖြင့် ၁၆၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ နှောင်းပိုင်းတွင် တစ်နှစ်လျှင် ခန့်မှန်းခြေ ပေါင် ၁၀၀,၀၀၀ အထိ ရရှိခဲ့သည်။ ထိုသို့ လက်ဝါးကြီးအုပ်ခွင့်ပေးခဲ့ရာတွင် ဆပ်ပြာလုပ်ငန်းလည်း ပါဝင်ပြီး ယင်းကို ကက်သလစ်အချို့က နောက်ကွယ်က ပံ့ပိုးထားသောကြောင့် '''"ကက်သလစ်ဆပ်ပြာ"''' ဟု ကဲ့ရဲ့ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ချားလ်စ်သည် စကော့တလန်မှ ဆင်းသက်လာသော မှူးမတ်များထံမှလည်း ပေါင်နှံပစ္စည်းပြန်လည်သိမ်းဆည်းခွင့်ဥပဒေ ၁၆၂၅ (Act of Revocation - 1625) ကို အသုံးပြုကာ ရန်ပုံငွေရှာခဲ့ရာ များစွာ အချင်းများခဲ့ကြရသည်။ ယင်းဥပဒေအရ ၁၅၄၀ ခုနှစ်ကတည်းက မှူးမတ်များကို ပေးအပ်ခဲ့သည့် တော်ဝင် သို့မဟုတ် အသင်းတော်ပိုင် မြေယာလက်ဆောင်အားလုံးကို ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းလိုက်ပြီး၊ ဆက်လက်ပိုင်ဆိုင်လိုပါက တစ်နှစ်လျှင် မြေငှားခ ပေးဆောင်ရမည် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဝင်ငွေအများဆုံးရရှိစေရန် မြေယာများကို အသုံးချခြင်းနှင့် နယ်နိမိတ်ကျော်လွန်ကျူးကျော်သူများကို ဒဏ်ရိုက်ခြင်းတို့ ပြုလုပ်ရန် အင်္ဂလန်ရှိ တော်ဝင်သစ်တောများ၏ နယ်နိမိတ်များကို ရှေးဟောင်းအတိုင်း ပြန်လည်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ဤအစီအစဉ်၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ သစ်တောများကို ဖျက်သိမ်းပြီး စားကျက်မြေနှင့် စိုက်ပျိုးရေးမြေအဖြစ် ပြောင်းလဲရောင်းချရန် ဖြစ်သည်၊ သို့မဟုတ် Forest of Dean သစ်တောကဲ့သို့ သံသတ္တုလုပ်ငန်းအတွက် အကောင်အထည်ဖော်ရန် ဖြစ်သည်။ သစ်တောများ ဖျက်သိမ်းခြင်းကြောင့် Western Rising ဟု လူသိများသော အဓိကရုဏ်းများနှင့် မငြိမ်မသက်မှုများ မကြာခဏ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤမငြိမ်မသက်မှုများ ဖြစ်ပွားနေသည့် နောက်ခံသမိုင်းကြောင်းနှင့်အတူ ချားလ်စ်သည် ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် နှစ်လယ်ပိုင်းတွင် ဒေဝါလီခံရမည့်အခြေအနေနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ မိမိတို့၏ နစ်နာချက်များကိုသာ အာရုံစိုက်နေကြသော လန်ဒန်စီးပွားရေးဇုန် နှင့် ပြည်ပအင်အားကြီးနိုင်ငံများသည် ဘုရင်အား ချေးငွေထုတ်ပေးရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ အကျပ်အတည်းဆိုက်နေစဉ်အတွင်း ဇူလိုင်လတွင် ချားလ်စ်သည် လန်ဒန်ရဲတိုက်ရှိ ဒင်္ဂါးသွန်းစက်ရုံ၌ ယုံကြည်စိတ်ချစွာ အပ်နှံထားသည့် ပေါင် ၁၃၀,၀၀၀ တန်ဖိုးရှိသော ငွေတုံးများကို အတင်းအကျပ် သိမ်းယူခဲ့ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပိုင်ရှင်များကို အတိုးနှုန်း ၈% ဖြင့် ပြန်လည်ပေးဆပ်မည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်။ ဩဂုတ်လတွင် အရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီ က ချေးငွေပေးရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီးနောက်၊ လော့ဒ် ကော့တန်တန်သည် ကုမ္ပဏီ၏ ငရုတ်ကောင်းနှင့် ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင် သိုလှောင်မှုများကို သိမ်းဆည်းကာ ပေါင် ၆၀,၀၀၀ (ယင်း၏ ဈေးကွက်ပေါက်ဈေးထက် များစွာလျော့နည်းသောဈေး) ဖြင့် ရောင်းချခဲ့ပြီး၊ ထိုငွေကိုလည်း နောက်ပိုင်းတွင် အတိုးနှင့်တကွ ပြန်လည်ပေးဆပ်မည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်။ == '''ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခများ''' == ချားလ်စ်၏ နန်းစံတစ်လျှောက်လုံးတွင် အင်္ဂလန်သာသနာပြု ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သည် နိုင်ငံရေးဆွေးနွေးငြင်းခုံမှုများ၏ ရှေ့တန်းတွင် ရှိနေခဲ့သည်။ အာမေးနီးယန်းဓမ္မပညာသည် ဓမ္မဆရာများ၏ အာဏာစက်နှင့် ကယ်တင်ခြင်းကို ငြင်းပယ်နိုင် သို့မဟုတ် လက်ခံနိုင်သည့် လူသားတစ်ဦးချင်းစီ၏ အရည်အချင်းကို အလေးပေးထားရာ၊ ယင်းကို ဆန့်ကျင်သူများက မိစ္ဆာအယူဝါဒအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ကက်သလစ်ဘာသာကို ပြန်လည်အသက်သွင်းမည့် လမ်းစတစ်ခုအဖြစ်လည်းကောင်း ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။ ပရူရီတန် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးသမားများသည် ချားလ်စ်အား အာမေးနီးယန်းဝါဒအပေါ် စာနာမှုလွန်ကဲသည်ဟု ယူဆကြပြီး၊ အင်္ဂလန်အသင်းတော်ကို ပိုမိုရှေးရိုးဆန်ပြီး ပူဇော်သက္ကာဆိုင်ရာ လမ်းကြောင်း သို့ ရွှေ့ပြောင်းလိုသည့် ၎င်း၏ဆန္ဒကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် ပရိုတက်စတင့် ကိုးကွယ်သည့် ၎င်း၏နိုင်ငံသားများသည် ဥရောပစစ်ပွဲကို အနီးကပ်စောင့်ကြည့်နေခဲ့ကြပြီး၊ ချားလ်စ်၏ စပိန်နိုင်ငံနှင့် သံတမန်ရေးရာ ဆက်သွယ်မှုများအပြင် ပြည်ပရှိ ပရိုတက်စတင့်တို့၏ အရေးကိစ္စကို ထိရောက်စွာ မကူညီနိုင်ခဲ့မှုတို့အပေါ် ပိုမိုစိတ်ပျက်လာခဲ့ကြသည်။ ၁၆၃၃ ခုနှစ်တွင် ချားလ်စ်သည် ဝီလျံ လော့ဒ် အား ကန်တာဘာရီမြို့၏ ဆရာတော်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် (အင်္ဂလီကန်ထုံးတမ်းစဉ်လာအတိုင်း) ဘာသာရေးတစ်သမတ်တည်းဖြစ်စေရန် မြှင့်တင်မည့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများစွာကို စတင်ခဲ့သည်။ ယင်းတွင် ထုံးတမ်းစဉ်လာမလိုက်နာသော ဟောပြောသူများကို ကန့်သတ်ခြင်း၊ Book of Common Prayer စာအုပ်ပါ ပြဋ္ဌာန်းချက်အတိုင်း ဝတ်ပြုဆုတောင်းပွဲများကို ကျင်းပရန် ဇွတ်အတင်းတောင်းဆိုခြင်း၊ ယဇ်ပလ္လင်၏ ပူဇော်သက္ကာမင်္ဂလာကို အလေးပေးစေရန် အင်္ဂလန်ဘုရားကျောင်းများ၏ အတွင်းပိုင်းဗိသုကာလက်ရာများကို ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခြင်းနှင့် ဥပုသ်နေ့ တွင် လောကီအပန်းဖြေမှုများကို ခွင့်ပြုပေးသည့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ Declaration of Sports အမိန့်ပြန်တမ်းကို ပြန်လည်ထုတ်ပြန်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ပရူရီတန်များကို ခန့်အပ်နိုင်ရန်အတွက် ဘုရားကျောင်းပိုင်ဆိုင်ခွင့်နှင့် ဘုန်းတော်ကြီးရာထူးများကို ဝယ်ယူပေးသည့် Feoffees for Impropriations အဖွဲ့အစည်းကိုလည်း ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ဆရာတော်ကြီး လော့ဒ်သည် ၎င်း၏ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကို ဆန့်ကျင်သူများကို တိုင်းပြည်တွင် သြဇာအကြီးမားဆုံး တရားရုံးနှစ်ခုဖြစ်သည့် Court of High Commission နှင့် Star Chamber တို့တွင် တရားစွဲဆိုအရေးယူခဲ့သည်။ ထိုတရားရုံးများသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဘာသာရေးအမြင်များကို ဆင်ဆာဖြတ်တောက်မှုကြောင့် ကြောက်ရွံ့ခြင်းခံခဲ့ရပြီး၊ လူကြီးလူကောင်းများကို ဂုဏ်သိက္ခာကျဆင်းစေသည့် ပြစ်ဒဏ်များ ချမှတ်ခြင်းကြောင့် အထက်တန်းလွှတ်တော်နှင့် မြေပိုင်ရှင်လူတန်းစားများအကြား ရေပန်းမစားဘဲ လူမုန်းများခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ၁၆၃၇ ခုနှစ်တွင် ဝီလျံ ပရင် ဟင်နရီ ဘာတန် နှင့် ဂျွန် ဘတ်စ်ဝစ် တို့သည် ဆရာတော်ကြီးစနစ်ဆန့်ကျင်ရေး (Anti-episcopal) စာစောင်များ ထုတ်ဝေမှုကြောင့် ထိပ်တုံးရိုက်ခြင်း၊ ကြိမ်ဒဏ်ပေးခြင်း၊ နားရွက်ဖြတ်တောက်ကာ ရုပ်ပျက်ဆင်းပျက်ဖြစ်စေခြင်းတို့ ခံခဲ့ရသည့်အပြင် သက်တမ်းမကုန်ဆုံးနိုင်သော ထောင်ဒဏ်များ ချမှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏ ဘာသာရေးမူဝါဒများကို စကော့တလန်နိုင်ငံတွင် အတင်းအကျပ် ပြဋ္ဌာန်းရန် ကြိုးပမ်းသောအခါ အခက်အခဲများစွာနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ချားလ်စ်သည် စကော့တလန်တွင် မွေးဖွားခဲ့သော်လည်း စကော့တလန်နှင့် စိမ်းကားသွားခဲ့ပြီး၊ ငယ်ဘဝနောက်ပိုင်း ၎င်း၏ ပထမဆုံးသော စကော့တလန်ခရီးစဉ်မှာ ၁၆၃၁ ခုနှစ် ၎င်း၏ စကော့တလန်ဘိသိက်ခံပွဲအတွက် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ဝတ်ပြုမှုထုံးတမ်းများမှ ရှေးရိုးဓလေ့အများစုကို ဖယ်ရှားထားပြီးဖြစ်သော စကော့တလန်သားတို့ စိတ်ပျက်ရသည်မှာ ချားလ်စ်သည် ဘိသိက်ခံပွဲကို အင်္ဂလီကန် ထုံးတမ်းစဉ်လာအတိုင်း ကျင်းပရန် ဇွတ်အတင်းတောင်းဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၆၃၇ ခုနှစ်တွင် ၎င်းသည် စကော့တလန်ပါလီမန် သို့မဟုတ် စကော့တလန်အသင်းတော် နှင့် တစ်စုံတစ်ရာ တိုင်ပင်ဆွေးနွေးခြင်းမရှိဘဲ၊ အင်္ဂလန်၏ Book of Common Prayer နှင့် ထပ်တူနီးပါးတူညီသော ဆုတောင်းစာအုပ်အသစ်ကို စကော့တလန်တွင် အသုံးပြုရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ယင်းစာအုပ်ကို ချားလ်စ်၏ လမ်းညွှန်မှုဖြင့် စကော့တလန်ဆရာတော်များက ရေးသားခဲ့ခြင်းဖြစ်သော်လည်း၊ စကော့တလန်သားအများစုက ယင်းကို စကော့တလန်သို့ အင်္ဂလီကန်ဝါဒ သွတ်သွင်းမည့် ကိရိယာတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်ကာ ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြသည်။ ဇူလိုင်လ ၂၃ ရက်၊ ဆုတောင်းစာအုပ်အသစ်ကို စတင်အသုံးပြုသည့် ပထမဆုံး တနင်္ဂနွေနေ့တွင် အီဒင်ဘာ့ဂ်မြို့၌ အဓိကရုဏ်းများ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး မငြိမ်မသက်မှုများသည် စကော့တလန်အသင်းတော်တစ်ခုလုံးသို့ ကူးစက်သွားခဲ့သည်။ ပြည်သူများသည် စကော့တလန်၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲထားသော ဘာသာရေးကို ထိန်းသိမ်းရန်နှင့် အသင်းတော်နှင့် ပါလီမန်က ခွင့်ပြုမထားသော မည်သည့်ဆန်းသစ်မှုမျိုးကိုမဆို ငြင်းပယ်ရန် လက်မှတ်ရေးထိုးထားသည့် အမျိုးသားပဋိညာဉ်စာချုပ် ကို ပြန်လည်အတည်ပြုရန်အတွက် စည်းရုံးလှုပ်ရှားလာကြသည်။ ၁၆၃၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် စကော့တလန်အသင်းတော်၏ အထွေထွေညီလာခံ ကျင်းပသောအခါ ဆုတောင်းစာအုပ်အသစ်ကို ရှုတ်ချခဲ့ပြီး၊ ဆရာတော်ကြီးများအုပ်ချုပ်သည့်စနစ် ကို ဖျက်သိမ်းကာ သက်ကြီးဝါကြီးအမှုတော်ဆောင်များနှင့် ဒီကွန်များက အုပ်ချုပ်သည့် ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်းစနစ် ကို အစားထိုးအတည်ပြုခဲ့သည်။ == '''ဆရာတော်ကြီးများစစ်ပွဲ''' == ချားလ်စ်သည် စကော့တလန်ရှိ မငြိမ်မသက်မှုများကို မိမိ၏အာဏာကို ပုန်ကန်ခြင်းအဖြစ် ရှုမြင်ခဲ့ပြီး ယင်းက ၁၆၃၉ ခုနှစ်တွင် ပထမအကြိမ် ဆရာတော်ကြီးများစစ်ပွဲ ကို ဖြစ်ပွားစေခဲ့သည်။ ၎င်းသည် စစ်တိုက်ရန်အတွက် အင်္ဂလန်ပါလီမန်ထံမှ ထောက်ပံ့ကြေးမတောင်းခံဘဲ ပါလီမန်အကူအညီမပါဘဲ စစ်တပ်တစ်ခုကို ကိုယ်တိုင်စုဆောင်းကာ စကော့တလန်နယ်စပ်ရှိ Berwick-upon-Tweed သို့ ချီတက်ခဲ့သည်။ သို့သော် မိမိ၏တပ်ဖွဲ့များသည် စကော့တလန်သားများထက် အရေအတွက်အားဖြင့် များစွာလျော့နည်းသည်ဟု ဘုရင်က ယုံကြည်ပြီး စစ်ရှုံးမည်ကို စိုးရိမ်သောကြောင့် ထိုစစ်တပ်သည် ကော့ဗနန်တာတပ်များနှင့် ရင်ဆိုင်မတိုက်ခိုက်ခဲ့ပေ။ Berwick စာချုပ်တွင် ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏ စကော့တလန်ခံတပ်များကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ခွင့်ရရှိခဲ့ပြီး ကော့ဗနန်တာတို့၏ ယာယီအစိုးရကို ဖျက်သိမ်းနိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ စကော့တလန်ပါလီမန်နှင့် စကော့တလန်အသင်းတော် အထွေထွေညီလာခံနှစ်ခုစလုံးကို ခေါ်ယူခွင့်ပြုရမည်ဟူသော အဆုံးအဖြတ်ဖြစ်စေသည့် လိုက်လျောမှုကိုမူ ပေးခဲ့ရသည်။ ပထမအကြိမ် ဆရာတော်ကြီးများစစ်ပွဲတွင် စစ်ရေးအရ ကျရှုံးမှုသည် ချားလ်စ်အတွက် ဘဏ္ဍာရေးနှင့် သံတမန်ရေးရာ အကျပ်အတည်းကို ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ပလတ်တနိတ်ဆွေမျိုးများကို ဆက်လက်ကူညီနေစဉ် တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပင် စပိန်နိုင်ငံထံမှ ရန်ပုံငွေရှာရန် ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် Battle of the Downs တိုက်ပွဲတွင် လူသိရှင်ကြား အရှက်ကွဲမှု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ရသောအခါ အကျပ်အတည်းမှာ ပိုမိုနက်ရှိုင်းသွားခဲ့သည်။ ထိုတိုက်ပွဲတွင် ကန့် ကမ်းရိုးတန်းအလွန်တွင် အစွမ်းအစမရှိဘဲ ရပ်ကြည့်နေရသော အင်္ဂလန်ရေတပ်၏ ရှေ့မှောက်၌ပင် ဒတ်ခ်ျတပ်များက စပိန်၏ ရွှေငွေတင်သင်္ဘောအုပ်စုကို ဖျက်ဆီးပစ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် စစ်ဆင်ရေးအသစ်တစ်ခုကို မစတင်မီ အချိန်ဆွဲရန်အတွက် စကော့တလန်သားများနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးမှုများကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ဘဏ္ဍာရေးချို့တဲ့မှုကြောင့် ထိုကဲ့သို့သော စွန့်စားမှုအတွက် ရန်ပုံငွေရှာရန် ပါလီမန်ကို အစည်းအဝေးခေါ်ယူရန် အတင်းအကျပ် ဖိအားပေးခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် အစောပိုင်းလများတွင် အင်္ဂလန်နှင့် အိုင်ယာလန် ပါလီမန်နှစ်ခုစလုံးကို ခေါ်ယူခဲ့သည်။ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် မတ်လတွင် အိုင်ယာလန်ပါလီမန်က မေလကုန်တွင် စစ်သည်အင်အား ၉,၀၀၀ ရှိသော စစ်တပ်တစ်ခု ဖွဲ့စည်းပေးမည်ဟူသော ကတိဖြင့် ပေါင် ၁၈၀,၀၀၀ တန်ဖိုးရှိ အထောက်အပံ့ကြေးကို စနစ်တကျ မဲခွဲအတည်ပြုပေးခဲ့သည်။ သို့သော် မတ်လတွင် ပြုလုပ်သည့် အင်္ဂလန်အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင် နန်းတွင်းလိုလားသော ကိုယ်စားလှယ်လောင်းများ အခြေအနေမကောင်းခဲ့ဘဲ၊ ဧပြီလတွင် ပြုလုပ်သည့် အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် ချားလ်စ်၏ ဆွေးနွေးမှုများသည် လျင်မြန်စွာပင် ရှေ့မတိုးသာ နောက်မဆုတ်သာ အခြေအနေ (Stalemate) သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။ နော့သမ်ဘာလန် နှင့် စထရက်ဖို့ဒ်အမတ်တို့သည် ဘုရင်အနေဖြင့် ပေါင် ၆၅၀,၀၀၀ (လာမည့်စစ်ပွဲစရိတ်ကို ပေါင် ၁ သန်းဟု ခန့်မှန်းထားသော်လည်း) ရရှိလျှင် သင်္ဘောအခွန်ကို စွန့်လွှတ်ရန် သဘောတူမည့် အပြန်အလှန် လိုက်လျောမှု သဘောတူညီချက်တစ်ခုကို ကြားဝင်စေ့စပ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ သို့သော်ငြားလည်း ဤမျှနှင့် အောက်လွှတ်တော်တွင် အများသဘောတူညီချက် မရရှိနိုင်ခဲ့ပေ။ အထက်လွှတ်တော်၏ ထောက်ခံမှုကို ရရှိထားဆဲဖြစ်သော ချားလ်စ်သည် ပါလီမန်အမတ်များ၏ ထပ်မံပြုပြင်ပြောင်းလဲရန် တောင်းဆိုမှုများကို လျစ်လျူရှုခဲ့သည်။ နော့သမ်ဘာလန်အမတ်၏ ကန့်ကွက်မှုများရှိလင့်ကစား '''"ပါလီမန်တို"''' ဟု လူသိများလာမည့် ထိုပါလီမန်ကို စတင်ဖွဲ့စည်းပြီး တစ်လမပြည့်မီ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် မေလတွင် ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ဤအဆင့်တွင် ၁၆၃၂ ခုနှစ်ကတည်းက အိုင်ယာလန်၏ ဘုရင်ခံချုပ် ဖြစ်ခဲ့သူ စထရက်ဖို့ဒ်အမတ် သည် ချားလ်စ်၏ ညာလက်ရုံးအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့ပြီး၊ ဆရာတော်ကြီး လော့ဒ်နှင့်အတူ ၎င်းက "Thorough" ဟု ခေါ်ဆိုသည့် မူဝါဒတစ်ခုကို ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ ယင်းသည် ဒေသခံ သို့မဟုတ် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး အကျိုးစီးပွားများကို စနစ်တကျ ဖိနှိပ်ပြီး ဗဟိုတော်ဝင်အာဏာစက်ကို ပိုမိုထိရောက် ထက်မြက်လာစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ စထရက်ဖို့ဒ်သည် မူလက ဘုရင်ကို ဝေဖန်သူတစ်ဦးဖြစ်သော်လည်း ဘာကင်ဟမ်မြို့စား၏ စည်းရုံးမှုလည်း ပါဝင်သဖြင့် ၁၆၂၈ ခုနှစ်တွင် တော်ဝင်အမှုထမ်းအဖြစ် ဘက်ပြောင်းလာခဲ့ပြီး၊ ထိုအချိန်မှစ၍ လော့ဒ်နှင့်အတူ ချားလ်စ်၏ သြဇာအရှိဆုံး ဝန်ကြီးများအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ အင်္ဂလန် "ပါလီမန်တို" ပျက်ပြားသွားခြင်းကြောင့် ပိုမိုအားတက်လာသည့် စကော့တလန်ပါလီမန်သည် ဘုရင်၏ သဘောတူညီချက်မပါဘဲ မိမိဘာသာ အုပ်ချုပ်နိုင်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး၊ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် ဩဂုတ်လတွင် ကော့ဗနန်တာ စစ်တပ်သည် အင်္ဂလန်၏ နော့သမ်ဘာလန်ခရိုင်အတွင်းသို့ ချီတက်ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ဘုရင်၏ သေနာပတိဖြစ်သူ လော့ဒ် နော့သမ်ဘာလန် ဖျားနာသွားပြီးနောက်၊ စထရက်ဖို့ဒ်ကိုယ်တိုင် မဟာလေးညှင်းရောဂ ဂေါက်ရောဂါ နှင့် ဝမ်းကိုက်ရောဂါများ ပူးတွဲခံစားနေရလင့်ကစား၊ ချားလ်စ်နှင့် စထရက်ဖို့ဒ်တို့သည် အင်္ဂလန်တပ်ဖွဲ့များကို ကွပ်ကဲရန် မြောက်ဘက်သို့ သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။ စကော့တလန် စစ်သည်အများစုမှာ နှစ်သောက်ဆယ်စစ်ပွဲတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြသည့် စစ်ပြန်များဖြစ်ကြသဖြင့် အင်္ဂလန်စစ်သည်များထက် စိတ်ဓာတ်နှင့် လေ့ကျင့်မှုအပိုင်းတွင် များစွာ သာလွန်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နယူးကာဆယ် (Newcastle upon Tyne) သို့ မရောက်မချင်း တစ်စုံတစ်ရာ ဆန့်ကျင်မှုကို မကြုံတွေ့ခဲ့ရဘဲ၊ နယူးကာဆယ်တွင် ဖြစ်ပွားသည့် Newburn တိုက်ပွဲ၌ အင်္ဂလန်တပ်များကို အနိုင်ရရှိကာ ထိုမြို့နှင့် အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော ဒါရမ် နယ်မြေကိုပါ သိမ်းပိုက်ခဲ့ကြသည်။ ပါလီမန်ခေါ်ယူရန် တောင်းဆိုမှုများ ပိုမိုများပြားလာသောအခါ ချားလ်စ်သည် မှူးမတ်မျိုးနွယ်များ၏ မဟာကောင်စီ ( ကို ခေါ်ယူသည့် ထူးခြားသောခြေလှမ်းကို လှမ်းခဲ့သည်။ စက်တင်ဘာ ၂၄ ရက်တွင် ယော့ခ်မြို့၌ ထိုကောင်စီ စတင်ဆုံတွေ့ချိန်တွင် ချားလ်စ်သည် ပါလီမန်ခေါ်ယူရန်ဟူသော အများသဘောတူ အကြံပြုချက်ကို လိုက်နာရန် ဆုံးဖြတ်ပြီး ဖြစ်သည်။ နိုဝင်ဘာလတွင် ပါလီမန်ခေါ်ယူမည်ဖြစ်ကြောင်း မှူးမတ်များကို အကြောင်းကြားပြီးနောက်၊ ထိုအတောအတွင်း စကော့တလန်သားများကို ရင်ဆိုင်ရန် ၎င်း၏စစ်တပ်ကို ထိန်းသိမ်းထားမည့် ရန်ပုံငွေ မည်သို့ရှာရမည်ကို စဉ်းစားပေးရန် ၎င်းတို့အား တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ၎င်းတို့က ငြိမ်းချမ်းရေးရယူရန် အကြံပြုခဲ့ကြသည်။ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် အောက်တိုဘာလတွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည့် အရှက်ရဖွယ် ရစ်ပွန်စာချုပ် ဖြင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ညှိနှိုင်းခဲ့ကြသည်။ ယင်းစာချုပ်အရ စကော့တလန်သားများသည် နော့သမ်ဘာလန်နှင့် ဒါရမ်တို့ကို ဆက်လက်သိမ်းပိုက်ထားမည်ဖြစ်ပြီး၊ အပြီးသတ် သဘောတူညီချက်မရမချင်းနှင့် အင်္ဂလန်ပါလီမန်ကို ပြန်လည်မခေါ်ယူမချင်း တစ်ရက်လျှင် ပေါင် ၈၅၀ ကို ကာလအကန့်အသတ်မရှိ ပေးဆောင်ရမည်ဟု ဖော်ပြထားရာ၊ ထိုစကော့တလန်တပ်များကို ပေးချေရန် လုံလောက်သော ရန်ပုံငွေရှာဖွေရန်အတွက် အင်္ဂလန်ပါလီမန်ကို ပြန်လည်ခေါ်ယူရန် မဖြစ်မနေ လိုအပ်သွားခဲ့သည်။ == '''ပါလီမန်ရှည်''' == === '''တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခြင်း''' === "ပါလီမန်တို" ကဲ့သို့ပင် "ပါလီမန်ရှည်" သည်လည်း ချားလ်စ်အတွက် ခက်ခဲသော ပါလီမန်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ယင်းပါလီမန်ကို ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလ ၃ ရက်နေ့တွင် စတင်စုဝေးခဲ့ပြီး၊ ဘုရင်၏ အဓိကအကြံပေးအရာရှိများကို နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုကြီးဖြင့် စွပ်စွဲပြစ်တင်ရန်လုပ်ငန်းစဉ်များကို လျင်မြန်စွာ စတင်ခဲ့သည်။ စထရက်ဖို့ဒ် အမတ်ကို နိုဝင်ဘာ ၁၀ ရက်တွင် ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခဲ့ပြီး၊ ဆရာတော်ကြီး လော့ဒ် ကို ဒီဇင်ဘာ ၁၈ ရက်တွင် စွပ်စွဲပြစ်တင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် တော်ဝင်တံဆိပ်တော်ထိန်းချုပ် ဖြစ်လာသူ ဖင့်ခ် ကို နောက်တစ်နေ့တွင် စွပ်စွဲပြစ်တင်ခဲ့ရာ ၎င်းသည် ချားလ်စ်၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် ဒီဇင်ဘာ ၂၁ ရက်တွင် သည်ဟိဂ်မြို့ သို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်သွားခဲ့သည်။ ဘုရင်အနေဖြင့် မိမိဆန္ဒအလျောက် ပါလီမန်ကို မဖျက်သိမ်းနိုင်စေရန် ပါလီမန်သည် ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် သုံးနှစ်တစ်ကြိမ်ဥပဒေ (Triennial Act 1640) ကို အတည်ပြုခဲ့သည်။ ယင်းဥပဒေအရ အနည်းဆုံး သုံးနှစ်လျှင်တစ်ကြိမ် ပါလီမန်ကို မဖြစ်မနေခေါ်ယူရန် သတ်မှတ်ထားပြီး၊ အကယ်၍ ဘုရင်က ခေါ်ယူရန် ပျက်ကွက်ပါက တံဆိပ်တော်ထိန်းချုပ်နှင့် မှူးမတ် ၁၂ ဦးတို့က ပါလီမန်ကို ခေါ်ယူခွင့်ပြုထားသည်။ ထိုဥပဒေကို အထောက်အပံ့ကြေး ဥပဒေကြမ်းတစ်ခုနှင့် ပူးတွဲတင်ပြခဲ့သဖြင့် ရန်ပုံငွေရရှိရေးအတွက် ချားလ်စ်သည် ၁၆၄၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် မကျေမနပ်ဖြင့် တော်ဝင်သဘောတူညီချက်ပေးခဲ့ရသည်။ စထရက်ဖို့ဒ်သည် ပါလီမန်အမတ်များ (အထူးသဖြင့် ဂျွန် ပင်မ် - John Pym) ၏ အဓိကပစ်မှတ် ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ ၁၆၄၁ ခုနှစ် မတ်လ ၂၂ ရက်တွင် ၎င်းအား နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုဖြင့် စစ်ဆေးစီရင်ခြင်း စတင်ခဲ့သည်။ သို့သော် အင်္ဂလန်ကို နှိမ်နင်းရန် စထရက်ဖို့ဒ်က အိုင်ယာလန်စစ်တပ်ကို အသုံးပြုမည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့ကြောင်း ဆာ ဟင်နရီ ဗိန်း၏ အဓိကစွပ်စွဲချက်မှာ ခိုင်လုံသော သက်သေမရှိသဖြင့် ဧပြီ ၁၀ ရက်တွင် ပင်မ်၏ တရားစွဲဆိုမှု ပျက်ပြားသွားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ပင်မ်နှင့် ၎င်း၏ မဟာမိတ်များသည် စထရက်ဖို့ဒ်တွင် အပြစ်ရှိကြောင်း တိုက်ရိုက်ကြေညာပြီး သေဒဏ်ပေးပိုင်ခွင့်ရှိသည့် အထူးဥပဒေကြမ်း တစ်ရပ်ကို ချက်ချင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်က စထရက်ဖို့ဒ်အား "ဘုရင်တစ်ပါး၏ ကတိစကားအရ သင်၏အသက်၊ ဂုဏ်သိက္ခာ သို့မဟုတ် စည်းစိမ်ဥစ္စာကို တစ်စုံတစ်ရာ ထိခိုက်စေရမည်မဟုတ်" ဟု အာမခံထားခဲ့ပြီး၊ အကယ်၍ ချားလ်စ်က သဘောတူညီချက် မပေးပါက ထိုအထူးဥပဒေမှာ အောင်မြင်နိုင်မည်မဟုတ်ပေ။ ထို့အပြင် အမတ်အများအပြားနှင့် မှူးမတ်အများစုကလည်း အမတ်တစ်ဦး၏ စကားအရ "တရားမျှတမှု ဓားကိုသုံးပြီး လူသတ်မှုမကျူးလွန်လို" သဖြင့် ယင်းအထူးဥပဒေကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခြင်းနှင့် စထရက်ဖို့ဒ်ကို ကူညီရန် ဘုရင်လိုလားသော စစ်ဗိုလ်ရှိများက စစ်တပ်ဖြင့် အာဏာသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းမှုတွင် ချားလ်စ်ကိုယ်တိုင် ပါဝင်ပတ်သက်နေခြင်းတို့က အခြေအနေကို စတင်ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။ အောက်လွှတ်တော်သည် ဧပြီ ၂၀ ရက်တွင် ထိုဥပဒေကြမ်းကို မဲအပြတ်အသတ်ဖြင့် (ထောက်ခံ ၂၀၄ မဲ၊ ကန့်ကွက် ၅၉ မဲ၊ ကြားနေ ၂၃၀ မဲ) အတည်ပြုခဲ့ပြီး၊ မေလတွင် အထက်လွှတ်တော်ကလည်း (ထောက်ခံ ၂၆ မဲ၊ ကန့်ကွက် ၁၉ မဲ၊ ပျက်ကွက် ၇၉ မဲဖြင့်) သဘောတူ လိုက်လျောခဲ့ရသည်။ မေလ ၃ ရက်နေ့တွင် ပါလီမန်၏ ကန့်ကွက်ရှုတ်ချလွှာ ၌ ချားလ်စ်၏ "အာဏာရှင်ဆန်ပြီး ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သော အစိုးရ" ၏ "ဆိုးညစ်သောအကြံပေးမှုများ" ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထိုအသနားခံလွှာတွင် လက်မှတ်ရေးထိုးသူများသည် ဘုရင်၏ "ရုပ်ကလပ်၊ ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် စည်းစိမ်" ကို ကာကွယ်ရန် တာဝန်ယူထားကြသော်လည်း၊ "စစ်မှန်သော ပြုပြင်ပြောင်းလဲထားသော ဘာသာရေး"၊ ပါလီမန်နှင့် "နိုင်ငံသားတို့၏ အခွင့်အရေးနှင့် လွတ်လပ်ခွင့်များ" ကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရန်လည်း သစ္စာဆိုခဲ့ကြသည်။ မငြိမ်မသက်မှုများအကြား မိမိမိသားစု၏ လုံခြုံရေးအတွက် စိုးရိမ်သဖြင့် ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏တရားသူကြီးများနှင့် ဆရာတော်များကို တိုင်ပင်ပြီးနောက် မေလ ၉ ရက်နေ့တွင် စထရက်ဖို့ဒ်အား အထူးဥပဒေဖြင့် သေဒဏ်ပေးရန် သဘောတူညီချက် ပေးခဲ့ရသည်။ စထရက်ဖို့ဒ်သည် သုံးရက်အကြာတွင် ခေါင်းဖြတ်ကွပ်မျက်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ထို့ပြင် မေလအစောပိုင်းတွင် ချားလ်စ်သည် အင်္ဂလန်ပါလီမန်၏ သဘောတူညီချက်မပါဘဲ ပါလီမန်ကို မဖျက်သိမ်းရဟူသော မကြုံစဖူး ထူးခြားသည့် ဥပဒေတစ်ရပ်ကိုလည်း သဘောတူခဲ့ရသည်။ နောက်ဆက်တွဲ လများတွင် သင်္ဘောအခွန်၊ သူရဲကောင်းဘွဲ့ အတင်းအကျပ်ပေးဆောင်စေမှုကြောင့် ရိုက်သည့်ဒဏ်ငွေများနှင့် ပါလီမန်သဘောတူညီချက်မပါဘဲ ကောက်ခံသော ကုန်စည်ခွန်များကို တရားမဝင်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး၊ Star Chamber နှင့် High Commission တရားရုံးများကို ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ ကျန်ရှိသော အခွန်ကောက်ခံမှုပုံစံအားလုံးကို တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်ဥပဒေ ဖြင့် တရားဝင်ဖြစ်စေပြီး စနစ်တကျ ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ အောက်လွှတ်တော်သည် ဆရာတော်များနှင့် ဆရာတော်ကြီးများအုပ်ချုပ်သည့်စနစ် ကို တိုက်ခိုက်သည့် ဥပဒေကြမ်းများကိုလည်း တင်သွင်းခဲ့သော်လည်း အထက်လွှတ်တော်တွင် ပယ်ချခံခဲ့ရသည်။ ချားလ်စ်သည် အင်္ဂလန်တွင် အရေးကြီးသော လိုက်လျောမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး၊ ဆရာတော်ကြီးများစစ်ပွဲ၏ အပြီးသတ်သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခြင်းဖြင့် စကော့တလန်တွင် ၎င်း၏အခြေအနေကို ခေတ္တတိုးတက်ကောင်းမွန်အောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၆၄၁ ခုနှစ် ဩဂုတ်လမှ နိုဝင်ဘာလအထိ စကော့တလန်သို့ သွားရောက်လည်ပတ်စဉ် စကော့တလန်၌ ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်းစနစ် ကို တရားဝင်ထူထောင်ရန် လိုက်လျောပေးခြင်းဖြင့် စကော့တလန်သားတို့၏ ထောက်ခံမှုကို ရယူခဲ့သည်။ သို့သော် စကော့တလန်တွင် "The Incident" ဟု လူသိများသော ဘုရင်လိုလားသူများ၏ အာဏာသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းမှု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် ချားလ်စ်၏ ယုံကြည်စိတ်ချရမှုမှာ သိသိသာသာ ပျက်ပြားသွားခဲ့သည်။ === '''အိုင်ယာလန် ပုန်ကန်မှု''' === အိုင်ယာလန်၏ လူဦးရေကို နိုင်ငံရေးနှင့် လူမှုရေးအရ အဓိကအုပ်စု သုံးစုအဖြစ် ခွဲခြားထားသည်။ ယင်းတို့မှာ ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များဖြစ်ကြသည့် ဂေးလစ်အိုင်ရစ်လူမျိုးများ (Gaelic Irish)၊ အလယ်ခေတ် နော်မန်တို့မှ ဆင်းသက်လာပြီး ကက်သလစ်ဘာသာကိုပင် အဓိကကိုးကွယ်ကြသည့် အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်ဟောင်းများ (Old English) နှင့် အင်္ဂလန်ပါလီမန်၊ ကော့ဗနန်တာတို့နှင့် ပူးပေါင်းထားပြီး အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်တို့မှ လာရောက်အခြေချကြသည့် ပရိုတက်စတင့်ဘာသာဝင် အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်သစ်များ (New English) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စထရက်ဖို့ဒ်၏ အုပ်ချုပ်ရေးသည် အိုင်ယာလန်စီးပွားရေးကို တိုးတက်စေခဲ့ပြီး အခွန်ဝင်ငွေကို မြှင့်တင်ပေးနိုင်ခဲ့သော်လည်း အာဏာသုံး၍ တင်းတင်းကျပ်ကျပ် အမိန့်ပေးလုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဘုရင်ကို ထောက်ခံရန်အတွက် ကြီးမားသော ကက်သလစ်စစ်တပ်တစ်ခုကို လေ့ကျင့်ပေးခဲ့ပြီး အိုင်ယာလန်ပါလီမန်၏ အာဏာကို မှေးမှိန်စေခဲ့သည်။ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပင် ပရိုတက်စတင့်များ အခြေချနေထိုင်ရန်အတွက် ကက်သလစ်များထံမှ မြေယာများကို ဆက်လက်သိမ်းယူခဲ့ပြီး၊ ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်းများ လုံးဝမနှစ်သက်သည့် လော့ဒ်ဒီယံအင်္ဂလီကန်ဝါဒ (Laudian Anglicanism) ကို မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် ထိုလူမျိုးစုသုံးစုစလုံးမှာ မကျေမနပ် ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ စထရက်ဖို့ဒ်အား စွပ်စွဲပြစ်တင်မှုသည် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံရေးအတွက် လမ်းစအသစ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ အားလုံးက ပူးပေါင်း၍ ၎င်းအား ဆန့်ကျင်သည့် သက်သေအထောက်အထားများကို တင်ပြခဲ့ကြသည်။ အင်္ဂလန်ပါလီမန်နည်းတူ အိုင်ယာလန်ပါလီမန်ရှိ အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်ဟောင်း (Old English) အမတ်များကလည်း ၎င်းတို့အနေဖြင့် စထရက်ဖို့ဒ်ကိုသာ ဆန့်ကျင်ခြင်းဖြစ်ပြီး ချားလ်စ်အပေါ် သစ္စာစောင့်သိဆဲဖြစ်ကြောင်း ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့က ဘုရင်သည် ဆိုးညစ်သောအကြံပေးများ၏ လမ်းမှားသို့ ပို့ဆောင်ခြင်းကို ခံခဲ့ရခြင်းဖြစ်ကြောင်းနှင့် ထို့အပြင် စထရက်ဖို့ဒ်ကဲ့သို့သော ဘုရင်ခံချုပ်မျိုးသည် ဘုရင်ကိုယ်တိုင် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် တိုက်ရိုက်ပါဝင်ပတ်သက်ခွင့်ရအောင် ဆောင်ရွက်ပေးမည့်အစား အာဏာရှင်တစ်ဦးအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာနိုင်ကြောင်း ဆွေးနွေးငြင်းခုံခဲ့ကြသည်။ စထရက်ဖို့ဒ် အာဏာလက်လွတ်ဖြစ်သွားခြင်းသည် အိုင်ယာလန်တွင် ချားလ်စ်၏ သြဇာလွှမ်းမိုးမှုကို လျော့နည်းစေခဲ့သည်။ စထရက်ဖို့ဒ် အကျဉ်းချခံထားရစဉ်အတွင်း အိုင်ရစ်စစ်တပ်ကို ဖျက်သိမ်းရန် အင်္ဂလန်အောက်လွှတ်တော်က သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် တောင်းဆိုခဲ့သော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့ဘဲ၊ နောက်ဆုံးတွင် ရန်ပုံငွေမလုံလောက်မှုကြောင့် စထရက်ဖို့ဒ်၏ တရားစီရင်မှုအပြီးတွင် ချားလ်စ်သည် ထိုစစ်တပ်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ရသည်။ ဌာနေကက်သလစ်များထံမှ လာရောက်အခြေချသူ ပရိုတက်စတင့်များထံသို့ မြေယာပိုင်ဆိုင်ခွင့် လွှဲပြောင်းပေးမှုအပေါ် အငြင်းပွားမှုများ (အထူးသဖြင့် အာလ်စတာဒေသ - Ulster တွင် မြေယာချထားပေးမှုများနှင့် ပတ်သက်၍) နှင့် အိုင်ယာလန်ပါလီမန်ကို အင်္ဂလန်ပါလီမန်၏ လက်အောက်ခံဖြစ်စေရန် လုပ်ဆောင်မှုများအပေါ် မကျေနပ်မှုတို့ ပေါင်းစပ်ကာ ပုန်ကန်မှု၏ မျိုးစေ့များကို ပျိုးထောင်ခဲ့သည်။ ၁၆၄၁ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလနှောင်းပိုင်းတွင် ဂေးလစ်အိုင်ရစ်များနှင့် အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်သစ် (New English) တို့အကြား လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခ ဖြစ်ပွားသောအခါ၊ အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်ဟောင်း (Old English) များသည် ဘုရင်အပေါ် ၎င်းတို့၏ သစ္စာရှိမှုကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ထုတ်ဖော်ပြောဆိုရင်း ဂေးလစ်အိုင်ရစ်များဘက်မှ ရပ်တည်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၄၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် အောက်လွှတ်တော်သည် "မဟာကန့်ကွက်လွှာ" (Grand Remonstrance) ကို အတည်ပြုခဲ့သည်။ ယင်းသည် ချားလ်စ်နန်းတက်စကတည်းက ၎င်း၏ဝန်ကြီးများ ကျူးလွန်ခဲ့သည့် လုပ်ရပ်များအပေါ် ရှည်လျားလှသော နစ်နာချက်စာရင်း ဖြစ်သည် (ယင်းလုပ်ရပ်များသည် ဘုရင်ကိုယ်တိုင် သတိမထားမိဘဲ ပါဝင်နေသည့် ကက်သလစ်တို့၏ ကြီးမားသော ပူးပေါင်းကြံစည်မှုကြီး၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည်ဟု အခိုင်အမာဆိုကြသည်)။ သို့သော် ယင်းသည် နည်းလမ်းများစွာဖြင့် ပင်မ် (Pym) ဘက်က လွန်ကဲသွားခဲ့ပြီး ၁၅၉ မဲ - ၁၄၈ မဲ၊ သာလွန်မဲ ၁၁ မဲဖြင့်သာ ကပ်သီးကပ်သတ် အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ထိုကန့်ကွက်လွှာသည် ယင်း၏ တိုက်ခိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသော အထက်လွှတ်တော်တွင် ထောက်ခံမှု အလွန်နည်းပါးခဲ့သည်။ အိုင်ယာလန်ပုန်ကန်မှု သတင်းများနှင့်အတူ ချားလ်စ်ကိုယ်တိုင် ပူးပေါင်းပါဝင်နေသည်ဟူသော မမှန်ကန်သည့် ကောလာဟလများကြောင့် တင်းမာမှုများ ပိုမိုမြင့်တက်လာခဲ့သည်။ နိုဝင်ဘာလတစ်လျှောက်လုံးတွင် အိုင်ယာလန်ရှိ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှု သမိုင်းကြောင်းများကို ဖော်ပြထားသည့် ထိတ်လန့်ဖွယ် စာစောင်များစွာ ထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီး၊ ယင်းတို့တွင် အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်ဟောင်း မှူးမတ်များက မထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော ဌာနေအိုင်ရစ်များ၏ အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်သစ် (New English) အခြေချနေထိုင်သူများကို အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ ပါဝင်သည်။ အင်္ဂလန်တွင် ကက်သလစ် (Papist) တို့၏ ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကောလာဟလများ ပျံ့နှံ့ခဲ့ပြီး အင်္ဂလန်၏ ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး အမြင်များ ပိုမိုအားကောင်းလာကာ ချားလ်စ်၏ ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် အာဏာစက်ကို ထိခိုက်စေခဲ့သည်။ ချားလ်စ်က အိုင်ယာလန်ပုန်ကန်မှုကို နှိမ်နင်းရန် ရန်ပုံငွေတောင်းခံသောအခါ အင်္ဂလန်ပါလီမန်သည် ၎င်း၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို မယုံကြည်ခဲ့ကြပေ။ အောက်လွှတ်တော်အမတ် အများအပြားက ၎င်းစုဆောင်းမည့် စစ်တပ်များကို နောက်ပိုင်းတွင် ပါလီမန်ကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်ရာ၌ အသုံးပြုလာမည်ကို သံသယရှိခဲ့ကြသည်။ ပင်မ် တင်သွင်းခဲ့သည့် စစ်တပ်အက်ဥပဒေကြမ်း (Militia Bill) သည် စစ်တပ်ထိန်းချုပ်ခွင့်ကို ဘုရင့်ထံမှ လုယူရန် ရည်ရွယ်ခြင်းဖြစ်သော်လည်း၊ ချားလ်စ်သည် ထားရှိဘိ၊ အထက်လွှတ်တော်၏ ထောက်ခံမှုကိုပင် မရရှိခဲ့ချေ။ ထို့ကြောင့် အောက်လွှတ်တော်သည် ထိုဥပဒေကြမ်းကို တော်ဝင်သဘောတူညီချက် မလိုအပ်ဟု ၎င်းတို့အခိုင်အမာဆိုသည့် အမိန့်ညွှန်ကြားချက် (Ordinance) အဖြစ် အတည်ပြုခဲ့သည်။ ဤစစ်တပ်အမိန့်ညွှန်ကြားချက် (Militia Ordinance) ကြောင့် အထက်လွှတ်တော်အမတ် အများအပြား ဘုရင်ဘက်သို့ ပြောင်းလဲထောက်ခံလာခဲ့ကြပုံရသည်။ မိမိ၏ အခြေအနေကို ခိုင်မာအောင် လုပ်ဆောင်ရန် ကြိုးပမ်းသည့်အနေဖြင့် ချားလ်စ်သည် လန်ဒန်ရဲတိုက် (Tower of London) ကို နာမည်ဆိုးဖြင့်ကျော်ကြားသော်လည်း အရည်အချင်းရှိသည့် စစ်ဗိုလ်ချုပ် သောမတ်စ် လန်းစ်ဖို့ဒ် (Colonel Thomas Lunsford) ၏ ကွပ်ကဲမှုအောက်တွင် ထားရှိခဲ့ရာ၊ ယင်းလုပ်ရပ်ကြောင့် ဥပဒေမဲ့မှုများ လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်နေပြီဖြစ်သော လန်ဒန်မြို့တွင် ကြီးမားသော မုန်းတီးမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ပါလီမန်သည် မိမိ၏မိဖုရားအား အိုင်ရစ်ပုန်ကန်သူများနှင့် ပူးပေါင်းကြံစည်သည်ဟု စွပ်စွဲကာ ရာထူးမှ စွပ်စွဲပြစ်တင်ရန် ကြံစည်နေသည်ဟူသော ကောလာဟလများ ချားလ်စ်ထံသို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ၊ ၎င်းသည် ပြတ်ပြတ်သားသား အရေးယူဆောင်ရွက်ရန် ဆုံးဖြတ်လိုက်သည်။ === '''ပါလီမန်အမတ် ငါးဦး''' === ချားလ်စ်သည် အင်္ဂလန်ပါလီမန်အမတ်အချို့က ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာသော စကော့တလန်သားများနှင့် ပူးပေါင်းကြံစည်ခဲ့သည်ဟု သံသယရှိခဲ့ပြီး ယင်းသည်လည်း မှန်ကန်နိုင်ခြေရှိသည်။ ၁၆၄၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၃ ရက်နေ့တွင် ချားလ်စ်သည် နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုကြီးဖြင့် အောက်လွှတ်တော်အမတ် ငါးဦးဖြစ်သော '''ပင်မ် (Pym)'''၊ '''ဂျွန် ဟမ်းဒန် (John Hampden)'''၊ '''ဒန်းဇီ ဟိုးလစ် (Denzil Holles)'''၊ '''ဝီလျံ စထရုတ် (William Strode)'''၊ '''ဆာ အာသာ ဟာဆယ်ရစ်ဂ် (Sir Arthur Haselrig)''' နှင့် မှူးမတ်တစ်ဦးဖြစ်သူ '''လော့ဒ် မန်ဒီဗီးလ် (Lord Mandeville)''' တို့ကို ဖမ်းဆီးအပ်နှံရန် ပါလီမန်သို့ ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ပါလီမန်က ငြင်းဆန်သောအခါ၊ မိဖုရား ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာ၏ တိုက်တွန်းမှုကြောင့် ချားလ်စ်သည် ထိုအမတ်ငါးဦးကို အင်အားသုံး၍ ကိုယ်တိုင်သွားရောက်ဖမ်းဆီးရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ပုံရသည်။ သို့သော် ဝရမ်းသတင်းမှာ ဘုရင်မရောက်မီ ပါလီမန်သို့ ကြိုတင်ပေါက်ကြားသွားခဲ့သဖြင့် ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် ချားလ်စ်သည် လက်နက်ကိုင်အစောင့်အရှောက်များနှင့်အတူ အောက်လွှတ်တော်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာချိန်တွင် ၎င်းတို့အလိုရှိနေသည့် အမတ်များသည် လှေဖြင့် ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်သွားခဲ့ကြပြီး ဖြစ်သည်။ ချားလ်စ်သည် လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ဝီလျံ လင်းသဲလ် (William Lenthall) အား ၎င်း၏ထိုင်ခုံမှ ဖယ်ရှားပြီးနောက် ထိုအမတ်များ ဘယ်ကိုထွက်ပြေးသွားသလဲဟု မေးမြန်းခဲ့သည်။ လင်းသဲလ်က ဒူးထောက်လျက်ဖြင့် '''"ဘုရင့်မင်းမြတ်ခင်ဗျာ၊ ကျွန်တော်မျိုးဟာ ဒီနေရာမှာ လွှတ်တော်က လမ်းညွှန်တဲ့အတိုင်း လုပ်ဆောင်ရမယ့် အစေခံတစ်ဦးသာဖြစ်လို့ လွှတ်တော်ရဲ့ လမ်းညွှန်ချက်မပါဘဲ ကြည့်မြင်ဖို့ မျက်စိလည်းမရှိ၊ ပြောဆိုဖို့ လျှာလည်းမရှိပါကြောင်း"''' ဟု နာမည်ကျော်စကားဖြင့် ပြန်လည်ဖြေကြားခဲ့သည်။ ချားလ်စ်က '''"ငါ့ရဲ့ ငှက်တွေအားလုံး ပျံသန်းသွားကြပြီ"''' ဟု စိတ်ပျက်လက်ပျက် ရေရွတ်ခဲ့ရပြီး လက်ဗလာဖြင့် ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ ဤသို့ ဖမ်းဆီးရန် ကြိုးပမ်းမှု လွဲချော်သွားခြင်းသည် ချားလ်စ်အတွက် နိုင်ငံရေးအရ အကြီးအကျယ် အထိနာစေခဲ့သည်။ ယခင်က မည်သည့်အင်္ဂလန်ဧကရာဇ်မျှ အောက်လွှတ်တော်အတွင်းသို့ ကိုယ်တိုင်ဝင်ရောက်ခဲ့ဖူးခြင်းမရှိသဖြင့် အမတ်များကို ဖမ်းဆီးရန် လွှတ်တော်ခန်းမဆောင်အတွင်းသို့ မကြုံစဖူး ကျူးကျော်ဝင်ရောက်မှုမှာ ပါလီမန်၏ အခွင့်အရေးကို ဆိုးရွားစွာ ချိုးဖောက်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ချားလ်စ်သည် မိမိကိုယ်မိမိ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများနှင့် မငြိမ်မသက်မှုများကို ကာကွယ်ပေးသူအဖြစ် ပုံဖော်ရန် ကြိုးပမ်းနေသည့် ၎င်း၏ထောက်ခံသူများ၏ ကြိုးပမ်းမှုကို ဤလုပ်ရပ်တစ်ခုတည်းဖြင့် ဖျက်ဆီးပစ်ခဲ့သည်။ ပါလီမန်သည် လန်ဒန်မြို့ကို လျင်မြန်စွာ ထိန်းချုပ်လိုက်သဖြင့် ချားလ်စ်သည် ဇန်နဝါရီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် မြို့တော်မှ ဟန်ပတန်ကုတ်နန်းတော် (Hampton Court Palace) သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ရပြီး၊ နှစ်ရက်အကြာတွင် ဝင်ဆာရဲတိုက် (Windsor Castle) သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ၎င်း၏မိဖုရားနှင့် အကြီးဆုံးသမီးတော်တို့ကို ဘေးကင်းရာ ပြည်ပသို့ စေလွှတ်ပြီးနောက်၊ ဟားလ်မြို့ (Hull) ရှိ စစ်လက်နက်တိုက်ကို သိမ်းပိုက်ရန် မျှော်လင့်ချက်ဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ ခရီးနှင်ခဲ့သည်။ သို့သော် ဧပြီလတွင် ရောက်ရှိချိန်၌ ပါလီမန်လိုလားသော မြို့တော်ဝန် ဆာ ဂျွန် ဟိုသမ် (Sir John Hotham) က ၎င်းအား မြို့ထဲသို့ ဝင်ရောက်ခွင့်မပြုဘဲ ငြင်းပယ်ခဲ့သဖြင့် ချားလ်စ်မှာ စိတ်ပျက်လက်ပျက်ဖြင့် ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ == '''အင်္ဂလန်ပြည်တွင်းစစ်''' == ၁၆၄၂ ခုနှစ် နှစ်လယ်ပိုင်းတွင် နှစ်ဖက်စလုံးသည် လက်နက်စွဲကိုင်ရန် ပြင်ဆင်လာကြသည်။ ချားလ်စ်သည် အလယ်ခေတ်ထုံးတမ်းစဉ်လာအတိုင်း ဘုရင့်အမိန့်ပြန်တမ်း (Commission of array) ဖြင့် စစ်တပ်ကို စုဆောင်းခဲ့ပြီး၊ ပါလီမန်ကလည်း ၎င်းတို့၏ ပြည်သူ့စစ်တပ်အတွက် စေတနာ့ဝန်ထမ်းများကို ခေါ်ယူခဲ့သည်။ ညှိနှိုင်းမှုများမှာ အချည်းနှီးဖြစ်ခဲ့ပြီးနောက် ချားလ်စ်သည် ၁၆၄၂ ခုနှစ် သြဂုတ်လ ၂၂ ရက်နေ့တွင် နော့တင်ဟမ်မြို့၌ (Nottingham) တော်ဝင်အလံတော်ကို လွှင့်ထူ၍ စစ်ကြေညာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ၎င်း၏တပ်ဖွဲ့များသည် အင်္ဂလန်အလယ်ပိုင်း (Midlands)၊ ဝေလပြည်နယ်၊ အနောက်ဘက်ဒေသများနှင့် အင်္ဂလန်မြောက်ပိုင်းတို့ကို အကြမ်းဖျင်း ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့ပြီး အောက်စဖို့ဒ် (Oxford) တွင် ၎င်း၏နန်းတွင်းကို အခြေစိုက်ခဲ့သည်။ ပါလီမန်ကမူ လန်ဒန်မြို့၊ အရှေ့တောင်ဘက်ဒေသများနှင့် အရှေ့အန်ဂလီယာ (East Anglia) အပြင် အင်္ဂလန်ရေတပ်ကိုပါ ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သည်။ အသေးစား တိုက်ပွဲငယ်အချို့ ဖြစ်ပွားပြီးနောက် နှစ်ဖက်စစ်တပ်များသည် ၁၆၄၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် '''အက်ဂျ်ဟေးလ် (Edgehill)''' တိုက်ပွဲ၌ အပြင်းအထန် စတင်ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ချားလ်စ်၏ တူတော်စပ်သူ ရိုင်းမင်းသား ရူးပတ် (Prince Rupert) သည် တော်ဝင်တပ်မှူး လင်ဆေးအမတ် ရောဘတ် ဘာတီး (Robert Bertie, 1st Earl of Lindsey) ၏ စစ်ဗျူဟာကို သဘောမတူခဲ့ရာတွင် ချားလ်စ်က ရူးပတ်ဘက်မှ ရပ်တည်ပေးခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် လင်ဆေးသည် ရာထူးမှ နုတ်ထွက်သွားခဲ့သဖြင့် ချားလ်စ်ကိုယ်တိုင် အထွေထွေသေနာပတိအဖြစ် တာဝန်ယူကာ စစ်သူကြီး ပက်ထရစ် ရုသ်ဗင် (Patrick Ruthven) ၏ အကူအညီဖြင့် ကွပ်ကဲခဲ့သည်။ ရူးပတ်၏ မြင်းတပ်သည် ပါလီမန်တပ်များကို အောင်မြင်စွာ ထိုးဖောက်တိုက်ခိုက်နိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ စစ်မြေပြင်သို့ ချက်ချင်းပြန်မလှည့်ဘဲ ပါလီမန်တပ်၏ ရိက္ခာနှင့် အထုပ်အပိုး တင်ဆောင်လာသော လှည်းတန်းများကို လုယက်ရန် ထွက်ခွာသွားခဲ့သည်။ ဗိုလ်မှူးကြီးအဖြစ် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော လင်ဆေးမှာမူ ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ပြီး ဆေးကုသမှုမခံရဘဲ သွေးလွန်ကာ ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ ထိုတိုက်ပွဲသည် နေဝင်မိုးချုပ်သွားသည်အထိ တစ်ဖက်နှင့်တစ်ဖက် အပြတ်အသတ် အနိုင်မရဘဲ အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်၏ ကိုယ်ပိုင်စကားအရ ထိုစစ်မြေပြင်အတွေ့အကြုံသည် ၎င်းအား "အလွန်အမင်းနှင့် နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း ဝမ်းနည်းပူဆွေးစေခဲ့သည်" ဟု ဆိုသည်။ ၎င်းသည် အောက်စဖို့ဒ်တွင် စစ်တပ်ကို ပြန်လည်စုစည်းခဲ့ပြီး လန်ဒန်သို့ ချက်ချင်းသွားရောက်တိုက်ခိုက်ရန် ရူးပတ်၏ အကြံပြုချက်ကို ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ တစ်ပတ်အကြာ နိုဝင်ဘာ ၃ ရက်တွင် မြို့တော်သို့ ချီတက်ခဲ့ပြီး လမ်းခရီးတွင် ဘရန့်ဖို့ဒ် (Brentford) ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ကာ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပင် ပါလီမန်ကိုယ်စားလှယ်များနှင့် ဆက်လက်ညှိနှိုင်းနေခဲ့သည်။ လန်ဒန်မြို့အပြင်ဘက် Turnham Green သို့ ရောက်သောအခါ တော်ဝင်စစ်တပ်သည် မြို့ပြပြည်သူ့စစ်တပ်၏ ခုခံမှုကို ကြုံတွေ့ရပြီး၊ အရေအတွက်အားဖြင့် သာလွန်သော ပါလီမန်တပ်များနှင့် ရင်ဆိုင်ရသဖြင့် ချားလ်စ်သည် ပြန်လည်ဆုတ်ခွာရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ၎င်းသည် အောက်စဖို့ဒ်တွင် ဆောင်းခိုရင်း မြို့၏ကာကွယ်ရေးကို အားကောင်းအောင်လုပ်ဆောင်ကာ လာမည့်ရာသီ စစ်ဆင်ရေးအတွက် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ နှစ်ဖက်အကြား ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးမှုများမှာ ဧပြီလတွင် ပျက်ပြားသွားခဲ့သည်။ စစ်ပွဲသည် နောက်ထပ် နှစ်အနည်းငယ်အထိ အဖြေမထွက်ဘဲ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေခဲ့ပြီး၊ မိဖုရား ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာသည် ၁၆၄၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလမှစ၍ ဗြိတိန်သို့ ၁၇ လကြာ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ၁၆၄၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ရူးပတ်က ဘရစ္စတိုမြို့ကို (Bristol) သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်၊ ချားလ်စ်သည် ထိုဆိပ်ကမ်းမြို့သို့ သွားရောက်ခဲ့ပြီး ဆဲဗန်းမြစ် (Severn) အထက်ပိုင်းရှိ ဂလော့စတာမြို့ကို (Gloucester) ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ခဲ့သည်။ မြို့ရိုးများကို မြေအောက်မှ ဖြိုလှဲမည့် ၎င်း၏အစီအစဉ်မှာ မိုးသည်းထန်စွာရွာသွန်းမှုကြောင့် ပျက်ပြားခဲ့ရပြီး ပါလီမန်စစ်ကူတပ်များ ချဉ်းကပ်လာသောအခါ ချားလ်စ်သည် ပိတ်ဆို့မှုကို ရုပ်သိမ်းကာ Sudeley ရဲတိုက်သို့ ဆုတ်ခွာခဲ့သည်။ ပါလီမန်စစ်တပ်က လန်ဒန်ဘက်သို့ ပြန်လှည့်သွားသောအခါ ချားလ်စ်က နောက်မှ လိုက်လံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထိုစစ်တပ်နှစ်ခုသည် စက်တင်ဘာ ၂၀ ရက်တွင် ဘာခ်ရှိုင်းယားနယ်ရှိ နယူးဘရီ (Newbury) ၌ ဆုံတွေ့ခဲ့ကြသည်။ အက်ဂျ်ဟေးလ်တိုက်ပွဲကဲ့သို့ပင် ဤတိုက်ပွဲသည်လည်း ညမှောင်သည်အထိ အဖြေမထွက်ဘဲ ဖြစ်နေခဲ့သဖြင့် စစ်တပ်များ လမ်းခွဲခဲ့ကြသည်။ ၁၆၄၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ချားလ်စ်သည် အောက်စဖို့ဒ်၌ ပါလီမန်တစ်ခုကို ခေါ်ယူခဲ့ရာ မှူးမတ် ၄၀ ခန့်နှင့် အောက်လွှတ်တော်အမတ် ၁၁၈ ဦး တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ခြုံငုံပြောရလျှင် ၁၆၄၅ ခုနှစ် မတ်လအထိ တည်ရှိခဲ့သော ထိုအောက်စဖို့ဒ်ပါလီမန်ကို မှူးမတ်အများစုနှင့် အောက်လွှတ်တော်၏ သုံးပုံတစ်ပုံခန့်က ထောက်ခံခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ထိုလွှတ်တော်၏ ထိရောက်မှုမရှိခြင်းအပေါ် ချားလ်စ်က စိတ်ပျက်ခဲ့ပြီး မိဖုရားထံရေးသော လျှို့ဝှက်ပေးစာများတွင် ယင်းလွှတ်တော်ကို "မျိုးစပ်လွှတ်တော်" (Mongrel) ဟု နှိမ့်ချခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ၁၆၄၄ ခုနှစ်တွင် ချားလ်စ်သည် အင်္ဂလန်တောင်ပိုင်းတွင်သာ ရှိနေခဲ့ပြီး၊ ရူးပတ်ကမူ ပါလီမန်နှင့် စကော့တလန် ကော့ဗနန်တာ စစ်တပ်များ၏ ခြိမ်းခြောက်မှုကို ခံနေရသော နယူးအာ့ခ် (Newark) နှင့် ယော့ခ် (York) မြို့များကို ကူညီရန် မြောက်ဘက်သို့ ချီတက်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ဇွန်လနှောင်းပိုင်းတွင် ဖြစ်ပွားသည့် Cropredy Bridge တိုက်ပွဲတွင် အောင်ပွဲရရှိခဲ့သော်လည်း၊ မြောက်ဘက်ရှိ တော်ဝင်တပ်များမှာမူ ရက်ပိုင်းအကြာတွင် ဖြစ်ပွားသည့် '''မာစတန်မူး (Marston Moor)''' တိုက်ပွဲတွင် အကြီးအကျယ် ရှုံးနိမ့်ခဲ့ရသည်။ ဘုရင်သည် တောင်ပိုင်းတွင် စစ်ဆင်ရေးကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး အက်ဆက်စ်အမတ် ရောဘတ် ဒီဗာရိုး (Robert Devereux, 3rd Earl of Essex) ဦးဆောင်သော ပါလီမန်စစ်တပ်ကို ဝိုင်းရံကာ လက်နက်ဖြုတ်သိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏အခြေစိုက်ရာ အောက်စဖို့ဒ်သို့ မြောက်ဘက်အတိုင်း ပြန်လာစဉ် ဆောင်းတွင်းမရောက်မီ နယူးဘရီတွင် ဒုတိယအကြိမ် ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း ဤတိုက်ပွဲသည်လည်း အဖြေမထွက်ဘဲ ပြီးဆုံးခဲ့သည်။ ဆောင်းရာသီအတွင်း နှစ်ဖက်စလုံး လက်နက်ခဲယမ်းစုဆောင်းပြီး ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းနေစဉ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးရန် ကြိုးပမ်းမှုများမှာလည်း ထပ်မံမအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ ၁၆၄၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၄ ရက်နေ့တွင် ဖြစ်ပွားသည့် '''နေစဘီ (Naseby)''' တိုက်ပွဲ၌ ရူးပတ်၏ မြင်းတပ်သည် ပါလီမန်၏ တပ်မတော်သစ် (New Model Army) ၏ နံဘေးတောင်ပံကို အောင်မြင်စွာ ထိုးဖောက်တိုက်ခိုက်နိုင်ခဲ့ပြန်သည်။ သို့သော် စစ်မြေပြင်၏ အခြားနေရာများတွင်မူ ပါလီမန်တပ်များက ချားလ်စ်၏ စစ်သည်များကို နောက်သို့ တွန်းပို့ထားနိုင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် မိမိ၏စစ်သည်များကို စိတ်ဓာတ်မြှင့်တင်ပေးရန် ရှေ့သို့ မြင်းစီးထွက်ခဲ့သော်လည်း၊ ထိုသို့လုပ်ဆောင်စဉ် ကန်းဝပ်တ်အမတ် ရောဘတ် ဒယ်ဇဲလ် (Robert Dalzell, 1st Earl of Carnwath) က ဘုရင့်လုံခြုံရေးအတွက် စိုးရိမ်သဖြင့် ဘုရင့်မြင်းဇက်ကြိုးကို ဆွဲကိုင်ကာ နောက်သို့ ဆွဲခေါ်သွားခဲ့သည်။ တော်ဝင်စစ်သည်များက ကန်းဝပ်တ်၏ လုပ်ရပ်ကို နောက်ဆုတ်ရန် အချက်ပြမှုအဖြစ် မှားယွင်းစွာ ယူဆခဲ့ကြသဖြင့် ၎င်းတို့၏ စစ်ကြောင်းတစ်ခုလုံး ပြိုလဲသွားခဲ့ရသည်။ ဤတိုက်ပွဲသည် စစ်ရေးအသာစီးရမှုကို ပါလီမန်ဘက်သို့ အပြီးသတ် ရောက်ရှိသွားစေခဲ့သည်။ ထို့နောက်ပိုင်းတွင် တော်ဝင်တပ်များ ဆက်တိုက်ရှုံးနိမ့်ခဲ့ပြီးနောက် အောက်စဖို့ဒ်မြို့ပါ ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ခြင်း ခံခဲ့ရရာ၊ ချားလ်စ်သည် ၁၆၄၆ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် (အစေခံတစ်ဦးအဖြစ် ရုပ်ဖျက်၍) မြို့မှ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် နယူးအာ့ခ်မြို့ကို ဝိုင်းရံထားသော စကော့တလန် ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်း စစ်တပ်ထံသို့ မိမိကိုယ်ကို အပ်နှံခဲ့ပြီး မြောက်ဘက်ရှိ နယူးကာဆယ် (Newcastle upon Tyne) သို့ ခေါ်ဆောင်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ကိုးလကြာ ညှိနှိုင်းဆွေးနွေးပြီးနောက် စကော့တလန်သားများသည် အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် သဘောတူညီချက် ရရှိခဲ့ကြသည်။ ယင်းမှာ ပေါင် ၁၀၀,၀၀၀ (နှင့် နောင်တွင် နောက်ထပ်ငွေများ ပေးအပ်ရန် ကတိပြုချက်) ဖြင့် အပြန်အလှန်အဖြစ် စကော့တလန်သားများသည် နယူးကာဆယ်မှ ဆုတ်ခွာပေးခဲ့ပြီး၊ ၁၆၄" ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ချားလ်စ်အား အင်္ဂလန်ပါလီမန် ကိုယ်စားလှယ်များထံသို့ လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့သည်။ == '''တရားစီရင်ခြင်း''' == ချားလ်စ်ကို ၁၆၄၈ ခုနှစ်ကုန်တွင် ဟတ်စ်တ်ရဲတိုက် (Hurst Castle) သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဝင်ဆာရဲတိုက် (Windsor Castle) သို့ ထပ်မံရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။ ၁၆၄၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် '''ရန့်ပ်ပါလီမန် (Rump Parliament)''' ၏ အောက်လွှတ်တော်က ၎င်းအား နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုဖြင့် တရားစွဲဆိုရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သော်လည်း အထက်လွှတ်တော်က ထိုစွဲချက်ကို ပယ်ချခဲ့သည်။ ရှင်ဘုရင်တစ်ပါးကို တရားစီရင်ရန် ကြံစည်မှုမှာ ထိုခေတ်အခါက အလွန်ထူးဆန်းသော ကိစ္စရပ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်၏ အယူခံတရားရုံးကြီး သုံးခုမှ တရားသူကြီးချုပ်များဖြစ်ကြသည့် ဟင်နရီ ရိုးလ် (Henry Rolle)၊ အိုလီဗာ စိန့်ဂျွန် (Oliver St John) နှင့် ဂျွန် ဝိုင်းလ်ဒ် (John Wilde) တို့အားလုံးက ဤတရားစွဲဆိုမှုသည် ဥပဒေနှင့်မညီဘဲ တရားမဝင်ကြောင်း ကန့်ကွက်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ရန့်ပ်ပါလီမန် အောက်လွှတ်တော်သည် ၎င်းတို့တစ်ဦးတည်းဖြင့် ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းနိုင်ခွင့်ရှိကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး၊ ချားလ်စ်ကို စစ်ဆေးစီရင်ရန် သီးသန့်တရားရုံးတစ်ခု ဖွဲ့စည်းမည့် ဥပဒေကြမ်းကို အတည်ပြုကာ ယင်းဥပဒေကြမ်းသည် ဘုရင့်သဘောတူညီချက်မလိုဘဲ အာဏာတည်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ထိုဥပဒေအရ ဖွဲ့စည်းလိုက်သည့် '''တရားမျှတမှုဆိုင်ရာ တရားရုံးချုပ် (High Court of Justice)''' တွင် ကော်မရှင်နာအဖွဲ့ဝင် ၁၃၅ ဦး ပါဝင်သော်လည်း၊ အများစုမှာ တာဝန်ထမ်းဆောင်ရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြ သို့မဟုတ် တမင်တကာ ရှောင်ရှားခဲ့ကြသည်။ ၁၆၄" ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် ဝက်စ်မင်စတာခန်းမ၌ (Westminster Hall) စတင်ခဲ့သော ချားလ်စ်၏ နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုနှင့် "အခြားကြီးလေးသော ရာဇဝတ်မှုများ" စစ်ဆေးစီရင်ရေးသို့ (ပါလီမန်ကို အခိုင်အမာထောက်ခံသူများ ဖြစ်ကြသည့်) ကော်မရှင်နာ ၆၈ ဦးသာ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ဂျွန် ဘရက်ဒ်ရှော (John Bradshaw) က တရားရုံးဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဆောင်ရွက်ပြီး၊ တရားစွဲဆိုမှုကို ရှေ့နေချုပ် ဂျွန် ကွတ်ခ် (John Cook) က ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် နိုင်ငံတော်အကျိုးစီးပွားထက် မိမိ၏ ကိုယ်ကျိုးစီးပွားကို ရှေးရှုရန် ၎င်း၏အာဏာကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံအပေါ် သစ္စာဖောက်မှု ကျူးလွန်ခဲ့သည်ဟု စွပ်စွဲခံရသည်။ စွဲချက်တွင် ၎င်းသည် "မိမိစိတ်တိုင်းကျ အုပ်ချုပ်ရန်အတွက် အကန့်အသတ်မရှိသော အာဏာရှင်စနစ်ကို ထူထောင်ထိန်းသိမ်းရန်နှင့် ပြည်သူတို့၏ အခွင့်အရေးနှင့် လွတ်လပ်ခွင့်များကို ဖြိုဖျက်ရန် ဆိုးညစ်သောအကြံအစည်များ" ကို ကြံစည်ခဲ့သည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ယင်းကို အကောင်အထည်ဖော်ရန်အတွက် ၎င်းသည် "လက်ရှိပါလီမန်နှင့် ပါလီမန်က ကိုယ်စားပြုသော ပြည်သူများအပေါ် သစ္စာဖောက်ဖျက်ကာ မလိုမုန်းထားစိတ်ဖြင့် စစ်မီးမွှေးခဲ့သည်" ဟုလည်းကောင်း၊ ယင်း "ချားလ်စ် စတူးအတ်၏ ဆိုးညစ်သောအကြံအစည်များ၊ စစ်ပွဲများနှင့် မကောင်းသော လုပ်ရပ်များသည် ပြည်သူလူထု၏ အကျိုးစီးပွား၊ အများပိုင်အခွင့်အရေး၊ လွတ်လပ်မှု၊ တရားမျှတမှုနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးတို့ကို ဆန့်ကျင်၍ မိမိနှင့် မိမိမိသားစုအတွက် ကိုယ်ကျိုးစီးပွား၊ အာဏာစက်နှင့် လုပ်ကြံဖန်တီးထားသော အထူးအခွင့်အာဏာများကို မြှင့်တင်ထိန်းသိမ်းရန်အတွက်သာ ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်" ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ယနေ့ခေတ်ကာလ စစ်ဗိုလ်ချုပ်များတွင် တာဝန်ရှိမှု (Command responsibility) ဟူသော သဘောတရားကို အစပျိုးသည့်အနေဖြင့်၊ အဆိုပါစွဲချက်တွင် ၎င်းအား "ထိုစစ်ပွဲများအတွင်း ကျူးလွန်ခဲ့သည့် သို့မဟုတ် ထိုစစ်ပွဲများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့် နိုင်ငံတော်အပေါ် သစ္စာဖောက်မှု၊ လူသတ်မှု၊ လုယက်မှု၊ မီးရှို့မှု၊ ဖျက်ဆီးမှု၊ နစ်နာဆုံးရှုံးမှုများနှင့် ဒုစရိုက်မှုအားလုံးအတွက် အပြစ်ရှိကြောင်း" သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအတွင်း လူဦးရေ၏ ၆ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သော ခန့်မှန်းခြေ လူပေါင်း ၃၀၀,၀၀၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။ တရားစီရင်မှု၏ ပထမဆုံး သုံးရက်တာအတွင်း ချားလ်စ်အား အပြစ်ရှိ၊ မရှိ ထွက်ဆိုရန် တောင်းဆိုသည့်အခါတိုင်း ၎င်းက ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီး၊ '''"ကျွန်ုပ်ကို ဘယ်လိုအာဏာမျိုး၊ ဘယ်လိုတရားဝင်လုပ်ပိုင်ခွင့်မျိုးနဲ့ ဒီနေရာကို ခေါ်ယူစစ်ဆေးတာလဲဆိုတာ သိချင်တယ်"''' ဟူသော စကားဖြင့် ကန့်ကွက်ခဲ့သည်။ ၎င်းက မည်သည့်တရားရုံးမျှ ဧရာဇ်တစ်ပါးအပေါ် စီရင်ပိုင်ခွင့်မရှိကြောင်း၊ မိမိ၏ အုပ်ချုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာကို ဘုရားသခင်နှင့် အင်္ဂလန်၏ အစဉ်အလာဥပဒေများက ပေးအပ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မိမိကို စစ်ဆေးနေသူများ၏ အာဏာမှာ လက်နက်အားကိုးအကြမ်းဖက်မှုသာဖြစ်ကြောင်း လျှောက်လဲခဲ့သည်။ ချားလ်စ်က ဤတရားစီရင်မှုသည် တရားမဝင်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုကာ အောက်ပါအတိုင်း ရှင်းလင်းခဲ့သည် -<blockquote>"လောကီအာဏာ မည်မျှပင်ကြီးမားစေကာမူ (သင်တို့၏ ဘုရင်ဖြစ်သော) ကျွန်ုပ်ကို ရာဇဝတ်ကောင်တစ်ဦးအဖြစ် တရားစွဲဆိုပိုင်ခွင့်မရှိပါ။ ယနေ့လုပ်ဆောင်ချက်များသည် ဘုရားသခင်၏ ဥပဒေများနှင့် ညီညွတ်မှုမရှိပါ။ အကြောင်းမှာ ဓမ္မဟောင်းကျမ်းနှင့် ဓမ္မသစ်ကျမ်း နှစ်ခုစလုံးတွင် ဘုရင်များအပေါ် ရိုသေနာခံရန် အာဏာကို အတိအလင်း အာမခံထားပြီး တင်းကျပ်စွာ မိန့်မှာထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤမြေပြင်၏ ဥပဒေနှင့် ပတ်သက်၍လည်း ဘုရင်အား တရားစွဲဆိုပိုင်ခွင့်ရှိသည်ဟု မည်သည့်ပညာတတ်ရှေ့နေမျှ အတည်ပြုလိမ့်မည်မဟုတ်ကြောင်း ကျွန်ုပ် အပြည့်အဝယုံကြည်သည်။ အကြောင်းမှာ ဥပဒေအားလုံးသည် ဘုရင့်နာမတော်ဖြင့်သာ လည်ပတ်နေသောကြောင့်ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့၏ အခြေခံမူတစ်ခုမှာ 'ဘုရင်သည် မည်သည့်အခါမျှ အမှားမလုပ်' (The King can do no wrong) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ အထက်လွှတ်တော်ကိုလည်း လုံးဝဖယ်ထုတ်ထားပြီး၊ အောက်လွှတ်တော်မှာမူ ၎င်းတို့၏ အမတ်အများစုမှာ လွှတ်တော်တက်ရောက်ခွင့်မရအောင် အကျဉ်းချခံထားရခြင်း သို့မဟုတ် ခြိမ်းခြောက်ခံထားရခြင်းများကို လူတိုင်းသိရှိကြသည်။ ကျွန်ုပ်လက်နက်စွဲကိုင်ခဲ့ခြင်းမှာ မိမိ၏အာဏာက ရှေးဟောင်းအစိုးရစနစ်ကို လုံးဝပြောင်းလဲပစ်လိုက်ပြီဟု ထင်မြင်ယူဆနေကြသူများ၏ရန်မှ ဤနိုင်ငံ၏ အခြေခံဥပဒေများကို ကာကွယ်ရန်အတွက်သာ ဖြစ်သည်။"</blockquote>ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် တရားရုံးက ဧရာဇ်တို့၏ တရားစွဲဆိုမှုကင်းလွတ်ခွင့် အခွင့်အာဏာ (Sovereign immunity) ကို စိန်ခေါ်ခဲ့ပြီး '''"အင်္ဂလန်ဘုရင်ဆိုသည်မှာ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတစ်ယောက်မဟုတ်ဘဲ၊ နိုင်ငံတော်၏ ဥပဒေများနှင့်အညီသာ အုပ်ချုပ်ရန် ကန့်သတ်ထားသော အာဏာကို အပ်နှင်းခံထားရသည့် ရာထူးသက်သက်သာဖြစ်သည်"''' ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ သုံးရက်မြောက်နေ့ အဆုံးတွင် ချားလ်စ်ကို တရားရုံးမှ ခေါ်ထုတ်သွားခဲ့ပြီးနောက်၊ တရားရုံးသည် ၎င်းမရှိခိုက် နောက်ထပ်နှစ်ရက်တိုင်တိုင် ၎င်းအား ဆန့်ကျင်သည့် သက်သေ ၃၀ ကျော်ကို စစ်ဆေးခဲ့ကာ ဇန်နဝါရီ ၂၆ ရက်တွင် ၎င်းအား သေဒဏ်ချမှတ်ခဲ့သည်။ နောက်တစ်နေ့တွင် ဘုရင်ကြီးကို ကော်မရှင်၏ အများပြည်သူဆိုင်ရာ အစည်းအဝေးရှေ့မှောက်သို့ ခေါ်ဆောင်လာပြီး အပြစ်ရှိကြောင်း ကြေညာကာ ပြစ်ဒဏ်စီရင်ချက် ဖတ်ကြားခဲ့သည်။ စီရင်ချက်တွင် "အဆိုပါ သစ္စာဖောက်မှုနှင့် ရာဇဝတ်မှုအားလုံးအတွက် ဤတရားရုံးက အဆိုပါ ချားလ်စ် စတူးအတ်အား အာဏာရှင်၊ သစ္စာဖောက်၊ လူသတ်သမားနှင့် ဤနိုင်ငံရှိ ကောင်းမွန်သော ပြည်သူတို့၏ အများပြည်သူဆိုင်ရာ ရန်သူအဖြစ် သတ်မှတ်ကာ ၎င်း၏ကိုယ်ခန္ဓာမှ ဦးခေါင်းကို ဖြတ်တောက်၍ သေဒဏ်ပေးရန် စီရင်ချက်ချမှတ်သည်" ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ကော်မရှင်နာအဖွဲ့ဝင် ၅၉ ဦးက ချားလ်စ်၏ သေဒဏ်ကွပ်မျက်မှုအမိန့်လွှာ (Death warrant) တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။ == '''ကွပ်မျက်ခြင်း''' == ချားလ်စ်အား ကွပ်မျက်ရန်ရက်ကို ၁၆၄၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၃၀ ရက်နေ့အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏ သားသမီးများအနက် အဲလိဇဘက်နှင့် ဟင်နရီ နှစ်ဦးသာ ပါလီမန်တပ်များ၏ ထိန်းချုပ်မှုအောက်တွင် အင်္ဂလန်၌ ကျန်ရှိနေခဲ့သည်။ ၎င်းတို့အား ဇန်နဝါရီ ၂၉ ရက်တွင် ဘုရင်ကြီးထံ သွားရောက်တွေ့ဆုံခွင့်ပြုခဲ့ပြီး ဘုရင်ကြီးက ၎င်းတို့အား မျက်ရည်စက်လက်ဖြင့် နှုတ်ဆက်ခဲ့သည်။ နောက်တစ်နေ့မနက်တွင် ဘုရင်ကြီးက အင်္ကျီနှစ်ထည် ထပ်စီးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အကြောင်းမှာ ရာသီဥတုအေးလွန်းသဖြင့် မိမိကိုယ်ခန္ဓာတုန်ရင်ခြင်းကို ကြည့်ရှုနေသည့် လူထုက ကြောက်ရွံ့နေသည်ဟု မှားယွင်းစွာ မထင်မှတ်စေရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ ဘုရင်ကြီးက '''"ရာသီဥတုက အရမ်းအေးလွန်းလို့ ကျွန်ုပ်ကို တုန်ရင်စေနိုင်တယ်၊ အဲဒါကို ကြည့်နေတဲ့သူအချို့က ကြောက်လို့ တုန်နေတာလို့ ထင်သွားကြလိမ့်မယ်။ ကျွန်ုပ်အပေါ် အဲဒီလို အစွန်းအထင်းမျိုး မခံချင်ဘူး"''' ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ၎င်းအား ပိတ်လှောင်ထားသည့် စိန့်ဂျိမ်းစ်နန်းတော် (St James's Palace) မှတစ်ဆင့် ကွပ်မျက်မည့် စင်မြင့်ကို ဆောက်လုပ်ထားသော ဝှိုက်ဟောနန်းတော် (Palace of Whitehall) ရှိ ဘန်ကွက်တင်းဟောက်စ် (Banqueting House) ရှေ့သို့ စစ်သားများ၏ အစောင့်အရှောက်ဖြင့် လမ်းလျှောက်ခေါ်ဆောင်လာခဲ့သည်။ ချားလ်စ်ကို ကြည့်ရှုသူ ပြည်သူလူထုနှင့် ဝေးကွာစေရန် စစ်သားအဆင့်ဆင့်ဖြင့် ဝန်းရံတားဆီးထားသဖြင့် ၎င်း၏ နောက်ဆုံးမိန့်ခွန်းကို စင်မြင့်ပေါ်တွင် အတူရှိနေသူများသာ ကြားခဲ့ရသည်။ ၎င်းက မိမိ၏ သစ္စာရှိအမှုထမ်း စထရက်ဖို့ဒ်ကို ကွပ်မျက်ခြင်းမှ မတားဆီးနိုင်ခဲ့သည့် မိမိ၏အမှားကြောင့် ယခုကဲ့သို့ ကံကြမ္မာဆိုးနှင့် ကြုံရခြင်းဖြစ်သည်ဟု အပြစ်တင်ခဲ့သည် - "ကျွန်ုပ် ဇွတ်အတည်ပြုပေးခဲ့တဲ့ မတရားတဲ့ စီရင်ချက်တစ်ခုအတွက် အခု ကျွန်ုပ်အပေါ် မတရားတဲ့ စီရင်ချက်နဲ့ ပြန်ပြီး ပြစ်ဒဏ်ခတ်ခံရတာပဲ ဖြစ်တယ်။" ၎င်းက မိမိသည်လည်း အခြားသူများနည်းတူ ပြည်သူတို့၏ လွတ်လပ်ခွင့်ကို အလိုရှိခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည် - "ဒါပေမယ့် ကျွန်ုပ် ပြောရမှာက ပြည်သူတွေရဲ့ လွတ်လပ်ခွင့်ဆိုတာ အုပ်ချုပ်မှုစနစ်တစ်ခု ရှိနေခြင်းအပေါ်မှာပဲ တည်မှီပါတယ်။ အုပ်ချုပ်ရေးမှာ ပြည်သူတွေ ပါဝင်ပတ်သက်ခွင့် ရဖို့ မဟုတ်ပါဘူး၊ အဲဒါက သူတို့နဲ့ မဆိုင်တဲ့အရာပါ။ နိုင်ငံသားတစ်ယောက်နဲ့ ဧကရာဇ်တစ်ပါးဆိုတာ လုံးဝဥဿုံ ကွဲပြားခြားနားတဲ့ အရာတွေ ဖြစ်ပါတယ်။" ၎င်းက ဆက်လက်၍ "ကျွန်ုပ်ဟာ ပျက်စီးလွယ်တဲ့ လောကီသရဖူကနေ ဘယ်တော့မှ မပျက်စီးနိုင်ဘဲ ဘယ်လိုမငြိမ်မသက်မှုမှ မရှိတော့တဲ့ ထာဝရသရဖူဆီသို့ သွားပါတော့မယ်" ဟု ဆိုခဲ့သည်။ မွန်းလွဲ ၂ နာရီခန့်တွင် အသက် ၄၈ နှစ်ရှိပြီဖြစ်သော ချားလ်စ်သည် ဆုတောင်းစကားဆိုပြီးနောက် ၎င်း၏ဦးခေါင်းကို သစ်တုံးပေါ်သို့ တင်လိုက်ပြီး မိမိအဆင်သင့်ဖြစ်ပြီဖြစ်ကြောင်း လက်နှစ်ဖက်ကို ဆန့်ထုတ်၍ အာဏာပိုင်အား အချက်ပြခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၎င်း၏ဦးခေါင်းကို တစ်ချက်တည်းဖြင့် ပြတ်တောက်ကာ ကွပ်မျက်လိုက်သည်။ မျက်မြင်သက်သေ ဖိလစ် ဟင်နရီ (Philip Henry) ၏ ပြောကြားချက်အရ စုဝေးနေသော လူအုပ်ကြီးထံမှ "ယခင်က တစ်ခါမှမကြားဖူးသလို နောက်နောင်လည်း မကြားချင်တော့တဲ့" ညည်းတွားသံကြီး တစ်ခု ထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီး၊ အချို့သော ပြည်သူများသည် ဘုရင်ကြီး၏ သွေးများကို အမှတ်တရအဖြစ် ၎င်းတို့၏ လက်ကိုင်ပုဝါများနှင့် တို့ယူခဲ့ကြသည်။ စစ်ဗိုလ်ချုပ် ကရွမ်းဝဲလ် (Cromwell) သည် ချားလ်စ်၏ ခေါင်းတလားဆီသို့ လာရောက်ကြည့်ရှုကာ "ရက်စက်လှတဲ့ မလွှဲသာမရှောင်သာမှုပဲ" ဟု သက်ပြင်းချကာ ပြောဆိုခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ကွပ်မျက်သူ အာဏာပိုင်မှာ မျက်နှာဖုံးစွပ်ပြီး ရုပ်ဖျက်ထားသဖြင့် ၎င်းမှာ မည်သူမည်ဝါဖြစ်ကြောင်း ငြင်းခုံနေကြဆဲ ဖြစ်သည်။ ကော်မရှင်နာများသည် လန်ဒန်၏ သာမန်လက်ပွတ်သမား ရစ်ချက် ဘရန်ဒန် (Richard Brandon) ထံ ချဉ်းကပ်ခဲ့ကြသော်လည်း ထိုခေတ်အခါက အလွန်များပြားလှသော ပမာဏဖြစ်သည့် ပေါင် ၂၀၀ ပေးမည်ဟု ကမ်းလှမ်းခဲ့လင့်ကစား ၎င်းက အစပိုင်းတွင် ငြင်းဆန်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် သေဒဏ်ပေးမည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခံရသဖြင့် ၎င်းကပင် လိုက်လျောပြီး ကွပ်မျက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်သလို၊ ဂျော့ခ်ျ ဂျွိုက်စ် (George Joyce)၊ ဝီလျံ ဟျူးလက် (William Hulet) နှင့် ဟျူး ပီတာစ် (Hugh Peters) အစရှိသူတို့၏ အမည်များကိုလည်း သံသယရှိသူများအဖြစ် အမည်စာရင်း တင်သွင်းခဲ့ကြသည်။ ၁၈၁၃ ခုနှစ်တွင် ဝင်ဆာ၌ ဘုရင်ကြီး၏ ရုပ်အလောင်းကို ပြန်လည်စစ်ဆေးချက်အရ တစ်ချက်တည်းဖြင့် သန့်ရှင်းစွာ ပြတ်တောက်သွားခြင်းကို ထောက်ရှု၍ ဤကွပ်မျက်မှုကို အတွေ့အကြုံရင့်ကျက်သော ခေါင်းဖြတ်ကျွမ်းကျင်သူတစ်ဦးက ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။ ထိုခေတ်အခါက နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်တစ်ဦး၏ ဖြတ်တောက်ထားသော ဦးခေါင်းကို မြှောက်ပြ၍ "သစ္စာဖောက်ရဲ့ ဦးခေါင်းကို ကြည့်ကြလော့" ဟု လူအုပ်ကြီးအား ပြသလေ့ရှိသည့် အစဉ်အလာအတိုင်း ချားလ်စ်၏ ဦးခေါင်းကိုလည်း မြှောက်ပြခဲ့သော်လည်း ထိုစကားစုကိုမူ အသုံးမပြုခဲ့ပေ၊ အကြောင်းမှာ ကွပ်မျက်သူသည် ၎င်း၏အသံကို လူများမှတ်မိသွားမည်ကို မလိုလားသောကြောင့် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသည်။ ကွပ်မျက်ပြီးနောက် နောက်တစ်နေ့တွင် ဘုရင်ကြီး၏ ဦးခေါင်းကို ၎င်း၏ခန္ဓာကိုယ်နှင့် ပြန်လည်ချုပ်ပေးခဲ့ပြီး၊ ထို့နောက် ရုပ်အလောင်းကို ဆေးစိမ်ကာ ခဲခေါင်းတလားထဲသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ကော်မရှင်သည် ချားလ်စ်၏ ရုပ်အလောင်းကို ဝက်စ်မင်စတာ အက်ဘီ (Westminster Abbey) ၌ သင်္ဂြိုဟ်ခွင့်မပြုသဖြင့် ၎င်း၏ရုပ်အလောင်းကို ဖေဖော်ဝါရီ ၇ ရက် ညတွင် ဝင်ဆာ (Windsor) သို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။ ၁၆၄၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၉ ရက်နေ့တွင် ဝင်ဆာရဲတိုက်ရှိ St George's Chapel ဘုရားကျောင်း၏ သီချင်းဆိုရာ နေရာ (Quire) ၌ ဟင်နရီ (၈) နှင့် ၎င်း၏ တတိယမြောက် မိဖုရား ဂျိန်း ဆေးမိုး (Jane Seymour) တို့၏ ခေါင်းတလားများ ဘေးတွင် ဆိတ်ကွယ်ရာ၌ သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့သည်။ ဘုရင်ကြီး၏ သားတော် ချားလ်စ် (၂) မင်းမြတ်သည် နောက်ပိုင်းတွင် လန်ဒန်မြို့ ဟိုက်ပန်းခ် (Hyde Park) ၌ ခမ်းနားထည်ဝါသော တော်ဝင်ဂူဗိမာန်တစ်ခု တည်ဆောက်ရန် စီစဉ်ခဲ့သော်လည်း ဘယ်သောအခါမှ တည်ဆောက်မဖြစ်ခဲ့ချေ။ == '''အမွေအနှစ်''' == ချားလ်စ် ကွပ်မျက်ခံရပြီး ဆယ်ရက်အကြာ ၎င်း၏ရုပ်အလောင်းကို မြေမြှုပ်သင်္ဂြိုဟ်သည့်နေ့တွင် ၎င်းကိုယ်တိုင် ရေးသားခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသော ကိုယ်တိုင်ရေးအတ္ထုပ္ပတ္တိ စာအုပ်တစ်အုပ်ကို စတင်ရောင်းချခဲ့သည်။ ''Eikon Basilike'' (ဂရိဘာသာဖြင့် "တော်ဝင်ပုံတူ") ဟု အမည်ရသည့် ဤစာအုပ်တွင် တော်ဝင်မူဝါဒများအတွက် ကာကွယ်လျှောက်လဲချက်များ ပါဝင်ပြီး တော်ဝင်လိုလားသူများအတွက် ထိရောက်သော ဝါဒဖြန့်လက်နက်တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ ဂျွန် မီလ်တန် (John Milton) က ပါလီမန်ဘက်မှ တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ''Eikonoklastes'' ("ရုပ်တုဖျက်ဆီးသူ") အမည်ရှိ စာအုပ်ကို ရေးသားခဲ့သော်လည်း ထိုတုံ့ပြန်ချက်မှာ တော်ဝင်လိုလားသူများ၏ စာအုပ်က ပေးစွမ်းသည့် စာနာသနားမှုလှိုင်းလုံးကို မကျော်လွှားနိုင်ခဲ့ပေ။ အင်္ဂလီကန်များနှင့် တော်ဝင်လိုလားသူများသည် (ချားလ်စ်၏) အာဇာနည်ပုံရိပ်ကို ပုံဖော်ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၆၆၀ ပြည့်နှစ် ကန်တာဘာရီနှင့် ယော့ခ် ဘာသာရေးညီလာခံများတွင် "အာဇာနည်ဘုရင် ချားလ်စ်" (King Charles the Martyr) အား အင်္ဂလန်အသင်းတော်၏ ဝတ်ပြုကိုးကွယ်မှု ပြက္ခဒိန်ထဲသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ အဆင့်မြင့် အင်္ဂလီကန်အသင်းတော်ဝင်များသည် ၎င်းကွယ်လွန်သည့် နှစ်ပတ်လည်နေ့များတွင် အထူးဝတ်ပြုဆုတောင်းပွဲများ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ဖာမောက်သ် (Falmouth) နှင့် တွန်ဘရစ်ချ် ဝဲလ်စ် (Tunbridge Wells) ရှိ ဘုရားကျောင်းများနှင့် Society of King Charles the Martyr ကဲ့သို့သော အင်္ဂလီကန် ဘာသာရေးအသင်းအဖွဲ့များကို ၎င်းအား ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ဘုရင်စနစ် ပျက်သုဉ်းသွားပြီးနောက် အင်္ဂလန်သည် သမ္မတနိုင်ငံ သို့မဟုတ် "ဓနသဟာယ" (Commonwealth) ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ရန့်ပ်ပါလီမန် (Rump Commons) အောက်လွှတ်တော်က အထက်လွှတ်တော်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော်ကောင်စီ (Council of State) က အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာကို ရယူခဲ့သည်။ ဗြိတိန်နှင့် အိုင်ယာလန်ရှိ သိသာထင်ရှားသော စစ်ရေးအရ ဆန့်ကျင်မှုမှန်သမျှကို အိုလီဗာ ကရွမ်းဝဲလ် (Oliver Cromwell) ၏ တပ်ဖွဲ့များက အင်္ဂလို-စကော့တလန်စစ်ပွဲနှင့် အိုင်ယာလန်ကို ကရွမ်းဝဲလ်အုပ်ချုပ်ရေးအောက် သိမ်းပိုက်မှုများဖြင့် ချေမှုန်းခဲ့သည်။ ကရွမ်းဝဲလ်သည် ၁၆၅၃ ခုနှစ်တွင် ရန့်ပ်ပါလီမန်ကို အတင်းအကျပ် ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး၊ ထိုသို့ဖြင့် မိမိကိုယ်မိမိ အုပ်ချုပ်ရေးမှူးချုပ် (Lord Protector) အဖြစ် တင်မြှောက်ကာ ပရိုတက်တိုရိတ် (Protectorate) အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ ၁၆၅၈ ခုနှစ်တွင် ၎င်းကွယ်လွန်သောအခါ အရည်အချင်းမရှိသည့် ၎င်း၏သားတော် ရစ်ချက် (Richard) က ရာထူးကို ခေတ္တဆက်ခံခဲ့သည်။ ထို့နောက် ပါလီမန်ကို ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၆၆၀ ပြည့်နှစ်တွင် ချားလ်စ် (၁) ၏ အကြီးဆုံးသားတော် ချားလ်စ် (၂) မင်းမြတ်ထံသို့ ဘုရင်စနစ်ကို ပြန်လည်အပ်နှင်းကာ ထီးနန်းပြန်လည်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ၁၆၄၂ ခုနှစ်တွင် ပါလီမန်၏ လွတ်လပ်ခွင့်ကို ပြင်းထန်စွာချိုးဖောက်၍ အောက်လွှတ်တော်ခန်းမဆောင်အတွင်းသို့ မကြုံစဖူး ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့မှုနှင့် ပါလီမန်အမတ် ငါးဦးကို ဖမ်းဆီးရန် ကြိုးပမ်းသော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့သည့် ဖြစ်ရပ်ကို နှစ်စဉ် ပါလီမန်ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနား (State Opening of Parliament) များတွင် သတိရအောက်မေ့စရာ အစဉ်အလာတစ်ရပ်အဖြစ် ပြုလုပ်ကြဆဲဖြစ်သည်။ === '''အနုပညာ''' === ၁၆၂၃ ခုနှစ်တွင် စပိန်နန်းတွင်းသို့ သွားရောက်ခဲ့သည့် ခရီးစဉ်မှ စိတ်ကူးဉာဏ်အချို့ ရရှိခဲ့ပြီးနောက်၊ ချားလ်စ်သည် အနုပညာအပေါ် ဝါသနာကြီးပြီး အကဲဖြတ်တတ်သော စုဆောင်းသူတစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့ကာ သမိုင်းတွင် အကောင်းဆုံးသော အနုပညာစုဆောင်းမှုများထဲမှ တစ်ခုကို စုဆောင်းနိုင်ခဲ့သည်။ စပိန်နိုင်ငံတွင် ၎င်းသည် ဗီလာက်စ်ကွက်ဇ် (Velázquez) ၏ ခဲခြစ်ပန်းချီရေးဆွဲခြင်းကို ခံခဲ့ပြီး တီရှန် (Titian) နှင့် ကော်ရက်ဂျီယို (Correggio) တို့၏ လက်ရာများအပါအဝင် အခြားလက်ရာများကိုပါ ရယူခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်တွင်မူ ၎င်း၏ ကော်မရှင်အပ်နှံမှုများအနက် ဝှိုက်ဟောရှိ ဘန်ကွက်တင်းဟောက်စ် (Banqueting House) ၏ မျက်နှာကြက်ပန်းချီကို ပီတာ ပေါလ် ရူးဘန်းစ် (Peter Paul Rubens) အား ရေးဆွဲစေခဲ့ပြီး၊ ဂျရတ် ဗန် ဟွန့်သ်ဟော့စ်တ် (Gerard van Honthorst)၊ ဒန်နီရယ် မီတန်စ် (Daniel Mytens) နှင့် အန်သိုနီ ဗန် ဒိုက် (Anthony van Dyck) တို့ကဲ့သို့သော အခြားဥရောပမြောက်ပိုင်း အနုပညာရှင်များ၏ ပန်းချီလက်ရာများကိုလည်း အပ်နှံရေးဆွဲစေခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ရင်းနှီးသော လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်များဖြစ်ကြသည့် ဘာကင်ဟမ်မြို့စားနှင့် အာရန်ဒယ်အမတ် သောမတ်စ် ဟိုးဝပ် (Thomas Howard, 21st Earl of Arundel) တို့သည်လည်း ၎င်း၏ စိတ်ဝင်စားမှုကို မျှဝေခံစားခဲ့ကြပြီး ၎င်းတို့အုပ်စုကို ဝှိုက်ဟောအုပ်စု (Whitehall Group) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ၁၆၂" နှင့် ၁၆၂၈ ခုနှစ်များတွင် ချားလ်စ်သည် မန်တူအာမြို့စား (Duke of Mantua) ၏ စုဆောင်းမှုတစ်ခုလုံးကို ဝယ်ယူခဲ့ပြီး ယင်းတွင် တီရှန်၊ ကော်ရက်ဂျီယို၊ ရာဖာအယ်လ် (Raphael)၊ ကာရာဗက်ဂျီယို (Caravaggio)၊ အန်ဒရီယာ ဒယ်လ် ဆာတို (Andrea del Sarto) နှင့် အန်ဒရီယာ မန်တေးဂ်ညာ (Andrea Mantegna) တို့၏ လက်ရာများ ပါဝင်သည်။ ၎င်း၏ စုဆောင်းမှုမှာ ပိုမိုကြီးထွားလာခဲ့ပြီး ဘာနီနီ (Gian Lorenzo Bernini)၊ ပီတာ ဘရူးဂဲလ် (Pieter Bruegel the Elder)၊ လီယိုနာဒို ဒါဗင်ချီ (Leonardo da Vinci)၊ ဟန်းစ် ဟိုးဘိန်း (Hans Holbein the Younger)၊ ဝန်းဆင့်စလပ်စ် ဟော်လာ (Wenceslaus Hollar)၊ တင်တိုရက်တို (Tintoretto) နှင့် ဗီရွန်နီးစ် (Veronese) တို့အပြင် ဒူရာ (Albrecht Dürer) နှင့် ရက်မ်းဗရန့် (Rembrandt) တို့၏ ကိုယ်တိုင်ရေးပုံတူပန်းချီများအထိ လွှမ်းခြုံနိုင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ် ကွယ်လွန်ချိန်တွင် ခန့်မှန်းခြေ ပန်းချီကားပေါင်း ၁,၇၆၀ ရှိခဲ့ပြီး ယင်းတို့အနက် အများစုကို ပါလီမန်က ရောင်းချကာ ခွဲဖြန့်ပစ်ခဲ့သည်။ === '''သုံးသပ်ချက်များ''' === ဂျွန် ဖိလစ် ကင်ယွန် (John Philipps Kenyon) ၏ စကားအရ "ချားလ်စ် စတူးအတ်သည် ရှေ့နောက်မညီမှုများနှင့် အငြင်းပွားဖွယ်ရာများ ပြည့်နှက်နေသည့် လူတစ်ဦးဖြစ်သည်" ဟု ဆိုသည်။ ၎င်းအား စံပြအာဇာနည်တစ်ဦးအဖြစ် ယူဆကြသည့် ရှေးရိုးစွဲဝါဒီ (High Tories) များက ကြည်ညိုလေးစားကြသော်လည်း၊ ၎င်းသည် လှည့်ဖြားတတ်ပြီး အမြင်မှားနေသူတစ်ဦးအဖြစ် ယူဆကြသော ဆင်မြူရယ် ရောဆန် ဂါဒီနာ (Samuel Rawson Gardiner) ကဲ့သို့သော ဝှစ်ဂ် (Whig) သမိုင်းပညာရှင်များကမူ ၎င်းကို ရှုတ်ချခဲ့ကြသည်။ မကြာသေးမီက ဆယ်စုနှစ်များအတွင်း သမိုင်းပညာရှင်အများစုက ၎င်းအား ဝေဖန်ခဲ့ကြပြီး၊ ကယ်ဗင် ရှာ့ပ် (Kevin Sharpe) တစ်ဦးတည်းသာ ၎င်းအပေါ် စာနာသော အမြင်ကို တင်ပြခဲ့သော်လည်း အများစုက လက်မခံခဲ့ကြပေ။ ရှာ့ပ်က ဘုရင်သည် တက်ကြွပြီး အသိစိတ်ရှိသူတစ်ဦးဖြစ်သည်ဟု ငြင်းခုံခဲ့သော်လည်း၊ ဘာရီ ကောင်းဝပ် (Barry Coward) ကမူ ချားလ်စ်သည် "ဟင်နရီ (၆) လက်ထက်ကတည်းက ကြည့်လျှင် အင်္ဂလန်၏ အရည်အချင်းမရှိဆုံး ဧကရာဇ်ဖြစ်သည်" ဟု ယူဆခဲ့သည်။ ယင်းအမြင်ကို ရော်နယ် ဟတ်တန် (Ronald Hutton) ကလည်း ထောက်ခံခဲ့ပြီး ၎င်းအား "အလယ်ခေတ်ကတည်းက ကြည့်လျှင် ကျွန်ုပ်တို့ ရရှိခဲ့သမျှထဲ၌ အဆိုးဆုံးသော ဘုရင်ဖြစ်သည်" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအတွင်း ပါလီမန်က ခေါင်းဖြတ်ကွပ်မျက်ခဲ့သည့် ဆရာတော်ကြီး ဝီလျံ လော့ဒ် (William Laud) က ချားလ်စ်အား "ကြီးမြတ်တဲ့သူတစ်ဦး ဘယ်လိုဖြစ်ရမလဲ၊ သို့မဟုတ် ဘယ်လိုကြီးမြတ်အောင် လုပ်ရမလဲဆိုတာကို မသိရှာတဲ့ နူးညံ့သိမ်မွေ့ပြီး သနားကြင်နာတတ်တဲ့ မင်းသားတစ်ပါး" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏ ခမည်းတော်ထက် ပိုမိုတည်ငြိမ်ပြီး ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့သော်လည်း ခေါင်းမာသူ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် မိမိကိုယ်မိမိ ပျက်စီးခြင်းသို့ ပို့ဆောင်မည့် လူကြိုက်နည်းသော မမူဝါဒများကို တမင်တကာ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်နှင့် ဂျိမ်းစ် နှစ်ဦးစလုံးသည် ဘုရင်တို့၏ အခွင့်အာဏာသည် နတ်ဘုရားထံမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟူသော အယူအဆကို ရှေ့တန်းတင်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ ဂျိမ်းစ်၏ အကြွင်းမဲ့ အထူးအခွင့်အာဏာဆိုင်ရာ ရည်မှန်းချက်များကို ၎င်း၏နိုင်ငံသားများနှင့် အပြန်အလှန် လိုက်လျောမှု၊ အများသဘောတူညီချက်များဖြင့် ထိန်းညှိခဲ့ပြီး၊ ချားလ်စ်ကမူ မိမိအနေဖြင့် လိုက်လျောရန် မလိုသည့်အပြင် မိမိ၏ လုပ်ရပ်များကို ရှင်းပြရန်ပင် မလိုအပ်ဟု ယုံကြည်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် မိမိကိုယ်မိမိ ဘုရားသခင်ထံတွင်သာ အဖြေပေးရန် တာဝန်ရှိသည်ဟု ယူဆခဲ့သည်။ ၎င်းက '''"မင်းညီမင်းသားတို့သည် မိမိတို့၏ လုပ်ရပ်များအတွက် (လူသားတို့ထံ) အစီရင်ခံရန် တာဝန်မရှိ၊ ဘုရားသခင်တစ်ပါးတည်းထံ၌သာ တာဝန်ရှိသည်"''' ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ '''ဘွဲ့တံဆိပ်များ၊ အဆောင်အယောင်များ၊ ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များနှင့် အမှတ်တံဆိပ်များ''' '''ဘွဲ့တံဆိပ်များနှင့် ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းပုံများ''' * '''၁၆၀၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာ ၂၃ – ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇:''' အယ်လ်ဘာနီ မြို့စား၊ အော်မွန် နယ်စား၊ ရော့စ် အမတ် နှင့် အာ့ဒ်မန်နောက် သခင် (Duke of Albany, Marquess of Ormonde, Earl of Ross and Lord Ardmannoch) * '''၁၆၀၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၆ – ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇:''' ယော့ခ် မြို့စား (Duke of York) * '''၁၆၁၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၆ – ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇:''' ကွန်ဝေါနှင့် ရော့သ်ဆေး မြို့စား (Duke of Cornwall and Rothesay) * '''၁၆၁၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၄ – ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇:''' ဝေလမင်းသားနှင့် ချက်စတာ အမတ် (Prince of Wales and Earl of Chester) * '''၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇ – ၁၆Active ဇန်နဝါရီ ၃၀:''' ရှင်ဘုရင် မင်းမြတ် (His Majesty The King) အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် ဘုရင်အဖြစ် ချားလ်စ် (၁) ၏ တရားဝင်ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းပုံမှာ '''"ဘုရားသခင်၏ ကျေးဇူးတော်ကြောင့် အင်္ဂလန်၊ စကော့တလန်၊ ပြင်သစ်နှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့၏ ဘုရင်၊ ခရစ်ယာန်သာသနာတော်ကို စောင့်ရှောက်သူ အစရှိသည်ဖြင့်..."''' (Charles, by the Grace of God, King of England, Scotland, France and Ireland, Defender of the Faith, etc.) ဖြစ်သည်။ "ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ ဘုရင်" ဟူသော ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းမှုမှာ အမည်ခံမျှသာဖြစ်ပြီး၊ ပြင်သစ်နယ်မြေကို လက်တွေ့တွင် မည်မျှပင် ထိန်းချုပ်ထားနိုင်သည်ဖြစ်စေ အက်ဒဝပ် (၃) မှ ဂျော့ခ်ျ (၃) အထိ အင်္ဂလန်ဧကရာဇ်တိုင်းက အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ သေဒဏ်ကွပ်မျက်မှုအမိန့်လွှာကို ရေးသားသူများကမူ ၎င်းအား '''"ချားလ်စ် စတူးအတ်၊ အင်္ဂလန်ဘုရင်"''' ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ '''ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များ''' * '''KB:''' Knight of the Bath သူရဲကောင်းဘွဲ့ (၁၆၀၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၆) * '''KG:''' Knight of the Garter သူရဲကောင်းဘွဲ့ (၁၆၁၁ ခုနှစ် ဧပြီ ၂၄) === '''နိုင်ငံတော်အမှတ်တံဆိပ်''' === ယော့ခ်မြို့စားဘဝတွင် ချားလ်စ်သည် တော်ဝင်အမှတ်တံဆိပ်အပေါ်၌ အမှတ်အသားအဖြစ် အဖြူရောင် (Argent) အခွင်သုံးခုပါသော တန်းတစ်ခု (label) ထည့်သွင်းထားပြီး၊ တစ်ခုချင်းစီတွင် ရဲရဲနီသော စက်ဝိုင်းပုံ (Gules torteaux) သုံးခုစီ ပါရှိသည်။ ဝေလမင်းသားဘဝတွင်မူ ရိုးရိုးအဖြူရောင် အခွင်သုံးခုပါသော တန်းဖြင့် ခွဲခြားထားသည့် တော်ဝင်အမှတ်တံဆိပ်ကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ဘုရင်အဖြစ် နန်းတက်သောအခါ ချားလ်စ်သည် မည်သည့်အမှတ်အသားမျှ ထပ်မံခွဲခြားထားခြင်းမရှိသည့် မူလတော်ဝင်အမှတ်တံဆိပ် (Royal arms undifferenced) ကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ယင်းကို လေးစိတ် စိတ်ထားပြီး - * '''ပထမနှင့် စတုတ္ထမြောက် အကွက်ကြီးများ (I and IV):''' ယင်းအကွက်ကြီးများကို ထပ်မံ၍ လေးစိတ်စိတ်ထားကာ ပြင်သစ်နိုင်ငံအတွက် အပြာရောင်နောက်ခံတွင် ရွှေရောင်နှင်းပန်းပုံ သုံးပွင့် (Azure three fleurs-de-lis Or) နှင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံအတွက် အနီရောင်နောက်ခံတွင် ရှေ့တည့်ကြည့်လျက် လမ်းလျှောက်နေသော ရွှေရောင်ခြင်္သေ့ သုံးကောင် (Gules three lions passant guardant in pale Or) ကို ထည့်သွင်းထားသည်။ * '''ဒုတိယမြောက် အကွက် (II):''' စကော့တလန်နိုင်ငံအတွက် ရွှေရောင်နောက်ခံတွင် နှင်းပန်းနွယ်များ ဝန်းရံထားသည့် အနီရောင် ခြေနှစ်ချောင်းထောက် မတ်တတ်ရပ်ခြင်္သေ့ပုံ (Or a lion rampant within a tressure flory-counter-flory Gules) ပါရှိသည်။ * '''တတိယမြောက် အကွက် (III):''' အိုင်ယာလန်နိုင်ငံအတွက် အပြာရောင်နောက်ခံတွင် ငွေရောင်ကြိုးတပ်ထားသည့် ရွှေရောင်စောင်းပုံ (Azure a harp Or stringed Argent) ပါရှိသည်။ စကော့တလန်နိုင်ငံတွင် အသုံးပြုသောအခါ၌မူ စကော့တလန်အမှတ်တံဆိပ်ကို ပထမနှင့် စတုတ္ထမြောက် အကွက်များတွင် ထားရှိပြီး၊ အင်္ဂလန်နှင့် ပြင်သစ်အမှတ်တံဆိပ်များကို ဒုတိယမြောက် အကွက်တွင် ပြောင်းလဲနေရာချထားသည်။ == '''သားသမီးများ''' == ချားလ်စ်တွင် သားသမီး ကိုးဦး ထွန်းကားခဲ့ပြီး ယင်းတို့အနက် ငါးဦးသာ လူလားမြောက်သည့် အရွယ်အထိ အသက်ရှင်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏ သားတော်နှစ်ဦးမှာ နောက်ပိုင်းတွင် ဘုရင်အဖြစ် ထီးနန်းဆက်ခံခဲ့ကြပြီး၊ ကလေးနှစ်ဦးမှာမူ မွေးဖွားစဉ် သို့မဟုတ် မွေးဖွားပြီး သိပ်မကြာမီမှာပင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့ကြသည်။ '''ချားလ်စ် ဂျိမ်းစ်၊ ကွန်ဝေါနှင့် ရော့သ်ဆေး မြို့စား''' | ၁၆၂၉ ခုနှစ် မေလ ၁၃ ရက် | ၁၆၂၉ ခုနှစ် မေလ ၁၃ ရက် | မွေးဖွားသည့်နေ့၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ "ဝေလမင်းသား ချားလ်စ်" အမည်ဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့သည်။ '''ချားလ်စ် (၂) မင်းမြတ်''' | ၁၆၃၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၂၉ ရက် | ၁၆၈၅ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက် | ၁၆၆၂ ခုနှစ်တွင် ကတ်သရင်း အော့ဖ် ဘရာဂန်ဇာ (Catherine of Braganza) နှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့သည်။ တရားဝင် ဥပဒေနွယ်ဖွား သားသမီး မထွန်းကားခဲ့သော်လည်း ၎င်းကိုယ်တိုင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည့် တရားမဝင် သားသမီး အမြောက်အမြား ရှိခဲ့သည်။ '''မေရီ၊ တော်ဝင်မင်းသမီး''' | ၁၆၃၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၄ ရက် | ၁၆၆၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၄ ရက် | ၁၆၄၁ ခုနှစ်တွင် ဩရိန်းမင်းသား ဝီလျံ (၂) (William II, Prince of Orange) နှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတွင် '''ဝီလျံ (၃) နှင့် (၂)''' (William III & II) ဟုခေါ်သော သားတော်တစ်ပါး ထွန်းကားခဲ့သည်။ ''(မှတ်ချက်။ ။ ဤသားတော်သည် နောက်ပိုင်းတွင် အင်္ဂလန်ကို ဝီလျံ (၃) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ စကော့တလန်ကို ဝီလျံ (၂) အဖြစ်လည်းကောင်း အုပ်ချုပ်ခဲ့သည့် ဘုရင်ဖြစ်လာပါသည်)'' '''ဂျိမ်းစ် (၂) နှင့် (၇) မင်းမြတ်''' | ၁၆၃၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၄ ရက် | ၁၇၀၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၆ ရက် | (၁) ၁၆၅၉ ခုနှစ်တွင် အန်း ဟိုက်ဒ် နှင့် ပထမဆုံး ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့တွင် ဘုရင်မ မယ်ရီ (၂) နှင့် ဗြိတိန်ဘုရင်မ အန်း တို့အပါအဝင် သားသမီးများ ထွန်းကားခဲ့သည်။ (၂) ၁၆၇၃ ခုနှစ်တွင် မိုဒနားမှ မယ်ရီ နှင့် ဒုတိယအကြိမ် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့ပြီး သားသမီးများ ထွန်းကားခဲ့သည်။ ''(မှတ်ချက်။ ။ ၎င်းသည် အင်္ဂလန်တွင် ဂျိမ်းစ် (၂) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ စကော့တလန်တွင် ဂျိမ်းစ် (၇) အဖြစ်လည်းကောင်း စိုးစံခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏ သမီးတော်နှစ်ဦးစလုံးမှာလည်း နောက်ပိုင်းတွင် ဘုရင်မများ ဖြစ်လာခဲ့ကြပါသည်)'' '''အဲလိဇဘက်''' | ၁၆၃၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၉ ရက် | ၁၆၅၀ ပြည့်နှစ် စက်တင်ဘာလ ၈ ရက် | ငယ်စဉ်ကပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ '''အန်း'''| ၁၆၃၇ ခုနှစ် မတ်လ ၁၇ ရက် | ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလ ၅ ရက် | ငယ်စဉ်ကပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ '''ကတ်သရင်း''' | ၁၆၃၉ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၉ ရက် | ၁၆၃၉ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၉ ရက် | မွေးဖွားသည့်နေ့၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ '''ဟင်နရီ၊ ဂလော့စတာ မြို့စား''' | ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် ဇူလိုင်လ ၈ ရက် | ၁၆၆၀ ပြည့်နှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၃ ရက် | သားသမီး မထွန်းကားခဲ့ပေ။ '''ဟင်နရီယက်တာ (Henrietta)''' | ၁၆၄၄ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၆ ရက် | ၁၆၇၀ ပြည့်နှစ် ဇွန်လ ၃၀ ရက် | ၁၆၆၁ ခုနှစ်တွင် အော်လီယွန် မြို့စား ဖိလစ် နှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့သည်။ သားသမီးများ ထွန်းကားခဲ့သည်။ ''(မှတ်ချက်။ ။ ဤသမီးတော်သည် အစောပိုင်းတွင် မေးမြန်းခဲ့သော Henrietta, Duchess of Orléans ပင် ဖြစ်ပါသည်)'' flmh25jhiuzzkozz684wq9huerv8vel 1055102 1055099 2026-09-24T15:03:05Z Dr Lotus Black 31011 1055102 wikitext text/x-wiki {{Short description|King of Scotland from 1567 to 1625, King of England and Ireland from 1603}}{{Infobox royalty|image=King_Charles_I_after_original_by_van_Dyck.jpg|caption=Portrait, {{circa| 1636}}|succession=[[အင်္ဂလန်နိုင်ငံဘုရင်ကြီး]]နှင့်[[အိုင်ယာလန်နိုင်ငံဘုရင်ကြီး]]|reign=၂၇ မတ် ၁၆၂၅ - ၃၀ ဇန်နဝါရီ ၁၆၄၉|coronation=၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၆၂၆|predecessor=[[ပထမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်]]|successor=[[ဒုတိယမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်]]နှင့်[[နိုင်ငံတော်အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့]]|spouse=[[ဟင်ရီရက်တာ မာရီယာ အော့ဖ် ဖရန့်စ်]]|issue=* [[ဒုတိယမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်]] * [[နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏တော်ဝင်မင်းသမီးမေရီ]] * [[သတ္တမမြောက်စကော့တလန်ဘုရင် နှင့် ဒုတိယမြောက်အင်္ဂလန်နိုင်ငံဘုရင် ဂျိမ်းစ်]] * [[အဲလိဇဘက်]] * [[အန်း]] * [[ဂလိုစတာမြို့စားဟင်နရီ]] * [[ဟင်နရီရက်တာ၊ ဒတ်ချက်စ် အော့ဗ် အော်လင်း]]|house=[[စတူးအက်အိမ်တော်]]|father=[[ဆဌမမြောက် နှင့် ပထမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်]]|mother=[[ဒိန်းမတ်မှအန်း]]|birth_date=၁၉ နိုဝင်ဘာ ၁၆၀၀|birth_place=[[ဒွန်ဖန်လိုင်းနန်းတော်]]၊ ဒွန်ဖန်လိုင်း၊ စကော့တလန်|death_date=၃၀ ဇန်နဝါရီ ၁၆၄၉|death_place=ဝှိုက်စ်ဟော၊ ဝက်စ်မင်စတာ၊ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ|burial_date=၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၆၄၉|burial_place=စိန့်ဂျော့်ချ်ဘုရားရှိခိုးကျောင်း၊ ဝင်စတာရဲတိုက် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ|signature=UK-Royal-Signature_Charles.svg|alt=James's signature|name=ပထမမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်ကြီး}}'''<big>ပထမမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်</big>''' (၁၆၀၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာ ၁၉ ရက် – ၁၆၄၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၃၀ ရက်) သည် ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇ ရက်နေ့မှစ၍ ၁၆၄၉ ခုနှစ်တွင် ကွပ်မျက်ခြင်းမခံရမီအထိ '''အင်္ဂလန်၊ စကော့တလန်နှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့၏ ဘုရင်''' ဖြစ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်ကို စကော့တလန်ပြည့်ရှင် ဆဌမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်မင်းမြတ်၏ ဒုတိယမြောက်သားတော်အဖြစ် စတူးအတ်မင်းဆက်ထဲတွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ်တွင် ခမည်းတော်ဖြစ်သူက အင်္ဂလန်ထီးနန်းကို ဆက်ခံရရှိပြီးနောက် ၎င်းသည် အင်္ဂလန်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး ၎င်း၏ဘဝသက်တမ်းအများစုကို ထိုနေရာ၌ပင် ကုန်ဆုံးစေခဲ့သည်။ ၁၆၁၂ ခုနှစ်တွင် နောင်တော်ဖြစ်သူ ဝေလမင်းသား ဟင်နရီ ဖရက်ဒရစ် ကွယ်လွန်သွားပြီးနောက် ၎င်းသည် အင်္ဂလန်၊ စကော့တလန်နှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့၏ အိမ်ရှေ့စံမင်းသား ဖြစ်လာခဲ့သည်။ စပိန်နိုင်ငံမှ မင်းသမီး မာရီယာ အန်နာနှင့် လက်ထပ်ရန် ကြိုးပမ်းမှုမှာ မအောင်မြင်ဘဲ လူကြိုက်နည်းခဲ့ပြီး၊ ၁၆၂၃ ခုနှစ်တွင် စပိန်နိုင်ငံသို့ ရှစ်လကြာ သွားရောက်လည်ပတ်ခဲ့ခြင်းဖြင့် ထိုထိမ်းမြားမှုဆွေးနွေးပွဲများမှာ အချည်းနှီးသာဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြရာ ရောက်ခဲ့သည်။ ထိုဖြစ်ရပ်အပြီး နှစ်နှစ်အကြာ၊ ၎င်းနန်းတက်ပြီး သိပ်မကြာမီမှာပင် ပြင်သစ်မင်းသမီး ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာနှင့် လက်ထပ်ခဲ့သည်။ ၁၆၂၅ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်ပြီးနောက်၊ ဘုရင်၏ အခွင့်အာဏာများကို ကန့်သတ်ရန် ကြိုးပမ်းသော အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် ချားလ်စ်သည် သဘောထားကွဲလွဲ အငြင်းပွားခဲ့သည်။ ၎င်းသည် "ဘုရင်တို့၏ အခွင့်အာဏာသည် နတ်ဘုရားထံမှ ဆင်းသက်လာသည်" ဟူသော အယူအဆကို ယုံကြည်ပြီး မိမိ၏အသိစိတ်အတိုင်းသာ အုပ်ချုပ်ရန် သန္နိဋ္ဌာန်ချထားသူ ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏နိုင်ငံသားအများအပြားက ၎င်း၏မူဝါဒများကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြပြီး၊ အထူးသဖြင့် ပါလီမန်၏သဘောတူညီချက်မပါဘဲ အခွန်အတုပ်များ ကောက်ခံခြင်းကို မကျေမနပ်ဖြစ်ကာ ၎င်း၏လုပ်ရပ်များကို ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သော အာဏာရှင်ဆန်သည့် ဘုရင်တစ်ပါး၏ လုပ်ရပ်များအဖြစ် ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ မူဝါဒများနှင့် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်တစ်ဦးနှင့် လက်ထပ်ခဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် အင်္ဂလန်ပရူရီတန်များ နှင့် စကော့တလန် ကော့ဗနန်တာများ ) ကဲ့သို့သော ခရစ်ယာန်ဂိုဏ်းသစ်များ၏ မုန်းတီးမှုနှင့် မယုံကြည်မှုများကို ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ၎င်းတို့က ချားလ်စ်၏ အယူအဆများသည် ကက်သလစ်ဆန်လွန်းသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ၎င်းသည် အင်္ဂလီကန်အသင်းတော်ကြီးကို ထောက်ခံခဲ့ပြီး နှစ်သုံးဆယ်စစ်ပွဲ အတွင်း ဥရောပတိုက်ကြီးရှိ ပရိုတက်စတင့်တပ်ဖွဲ့များကို အောင်မြင်စွာ မကူညီနိုင်ခဲ့ပေ။ စကော့တလန်အသင်းတော်ကို အင်္ဂလီကန်ထုံးတမ်းစဉ်လာများအတိုင်း လိုက်နာရန် အတင်းအကျပ် ဖိအားပေးခဲ့ခြင်းကြောင့် ဘုန်းကြီးများ၏စစ်ပွဲ ဟုခေါ်သော စစ်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်ပါလီမန်တို့၏ အခန်းကဏ္ဍကို ပိုမိုအားကောင်းလာစေကာ ၎င်း၏နန်းကျပျက်စီးခြင်းကို မြန်ဆန်စေခဲ့သည်။ ၁၆၄၂ ခုနှစ်မှစ၍ ချားလ်စ်သည် အင်္ဂလန်ပြည်တွင်းစစ် တွင် အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်ပါလီမန်တပ်မတော်များကို ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၁၆၄၅ ခုနှစ်တွင် ပါလီမန်လိုလားသော တပ်မတော်၏ လက်ချက်ဖြင့် စစ်ရှုံးခဲ့ပြီးနောက်၊ ၎င်းအခြေစိုက်ရာ အောက်စဖို့ဒ် မှ မြောက်ဘက်သို့ ထွက်ပြေးခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် စကော့တလန်တပ်ဖွဲ့များထံ လက်နက်ချခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်ပါလီမန်တို့အကြား ရေရှည်ဆွေးနွေးပွဲများအပြီးတွင် ၎င်းအား လန်ဒန်ရှိ ပါလီမန် ထံသို့ လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ၎င်းအား ဖမ်းဆီးထားသူများ တောင်းဆိုသည့် စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်ကို လက်ခံရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီး၊ ၁၆၄၇ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ခေတ္တမျှ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ဝိုက်ကျွန်း တွင် ပြန်လည်အကျဉ်းချခံရပြီးနောက် စကော့တလန်နှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ခဲ့သော်လည်း၊ ၁၆၄၈ ခုနှစ်ကုန်တွင် အသစ်ဖွဲ့စည်းထားသောစစ်တပ်သည် အင်္ဂလန်တစ်ဝှမ်းလုံးကို အုပ်ချုပ်ရေးခိုင်မာအောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုကြီး (ဖြင့် စစ်ဆေးစီရင်ခြင်း၊ ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရပြီး ၁၆၄၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ကွပ်မျက်ခံခဲ့ရသည်။ ထို့နောက် ဘုရင်စနစ်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး အင်္ဂလန်ဓနသဟာယ အမည်ရှိ သမ္မတနိုင်ငံကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ ၁၆၆၀ ပြည့်နှစ်တွင် ချားလ်စ်၏သားတော် ချားလ်စ် (၂) မင်းမြတ် ဘုရင်ဖြစ်လာပြီးနောက်မှသာ ဘုရင်စနစ်ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းနိုင်ခဲ့သည်။ == '''ငယ်ဘဝ''' == စကော့တလန်ပြည့်ရှင် ဂျိမ်းစ် (၆) မင်းမြတ်နှင့် ဒိန်းမတ်မင်းသမီး အန်းတို့၏ ဒုတိယမြောက်သားတော်ဖြစ်သူ ချားလ်စ်ကို ၁၆၀၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ဖိုက်ဖ်နယ်ရှိ ဒန်းဖန်းလင်း နန်းတော် ၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။ ၁၆၀၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် အီဒင်ဘာ့ဂ်မြို့၊ ဟိုလီရုဒ်နန်းတော်ရှိ တော်ဝင်ဘုရားကျောင်း၌ ကျင်းပသည့် ပရိုတက်စတင့် ဘာသာရေးအခမ်းအနားတွင် ၎င်းအား ရော့စ်နယ်၏ အခြေစိုက်ဆရာတော် ဒေးဗစ် လင်းဆေးက ရေဖျန်းမင်္ဂလာပေးခဲ့သည်။ ထို့ပြင် စကော့တလန်ဘုရင်၏ ဒုတိယမြောက် သားတော်များအား ပေးအပ်လေ့ရှိသည့် အစဉ်အလာဘွဲ့အမည်ဖြစ်သော '''အယ်လ်ဘာနီ မြို့စား''' ဘွဲ့အပြင်၊ အော်မွန် နယ်စား၊ ရော့စ် အမတ် (Earl of နှင့် အာ့ဒ်မန်နောက် သခင် ဟူသော လက်အောက်ခံ ဘွဲ့ထူးများကိုလည်း ပေးအပ်ခြင်းခံရသည်။ ဆဌမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင် မင်းမြတ်သည် အင်္ဂလန်ဘုရင်မ အဲလိဇဘက် (၁) ၏ တစ်ဝမ်းကွဲ တူတော်စပ်သူ ဖြစ်ပြီး၊ ၁၆၀၃ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဘုရင်မကြီး သားသမီးမရှိဘဲ ကွယ်လွန်သွားသောအခါ ၎င်းသည် ဂျိမ်းစ် (၁) အဖြစ် အင်္ဂလန်၏ ဘုရင်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ငယ်စဉ်က အားနည်းပြီး ကျန်းမာရေးချို့တဲ့သော ကလေးငယ်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ် ဧပြီလနှင့် ဇွန်လဆန်းပိုင်းတွင် ၎င်း၏ မိဘများနှင့် မောင်နှမများ အင်္ဂလန်သို့ ထွက်ခွာသွားကြစဉ်၊ ချားလ်စ်မှာမူ နုနယ်လွန်းသော ကျန်းမာရေးအခြေအနေကြောင့် စကော့တလန်တွင်ပင် ကျန်ရစ်ခဲ့ရပြီး ခမည်းတော်၏ မိတ်ဆွေဖြစ်သူ လော့ဒ် ဖိုက်ဗီ အား အုပ်ထိန်းသူအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ၁၆၀၄ ခုနှစ်၊ ချားလ်စ် အသက် သုံးနှစ်ခွဲအရွယ်သို့ ရောက်သောအခါ ဒန်းဖန်းလင်းနန်းတော်၏ ခန်းမဆောင်ကြီးအတွင်း တစ်ဦးတည်း အကူအညီမပါဘဲ လမ်းလျှောက်နိုင်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်း၏မိသားစုနှင့် ပြန်လည်ဆုံစည်းရန် အင်္ဂလန်သို့ ခရီးနှင်နိုင်လောက်အောင် ကြံ့ခိုင်ပြီဟု ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၀၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လလယ်တွင် ၎င်းသည် ဒန်းဖန်းလင်းမှ အင်္ဂလန်သို့ ထွက်ခွာခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏ ကျန်ရှိသောဘဝ သက်တမ်းအများစုကို ထိုနေရာ၌ပင် ကုန်ဆုံးစေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်တွင် ချားလ်စ်ကို နန်းတွင်းအမတ် ဆာ ရောဘတ် ကာရီ၏ ဇနီးဖြစ်သူ အဲလိဇဘက်၊ လေဒီ ကာရီ ၏ လက်အောက်တွင် စောင့်ရှောက်ထားခဲ့သည်။ လေဒီ ကာရီသည် ချားလ်စ်၏ အားနည်းသော ခြေကျင်းဝတ်များ သန်မာလာစေရန် စပိန်သားရေနှင့် ကြေးဝါတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဖိနပ်အမြင့်များကို စီးစေခဲ့သည်။ ၎င်းသည် စကားပြောဖွံ့ဖြိုးမှုလည်း နှေးကွေးခဲ့ပြီး ဘဝတစ်လျှောက်လုံး စကားထစ်သည့် ဝေဒနာကို ခံစားခဲ့ရသည်။ ၁၆၀၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် အင်္ဂလန်ဧကရာဇ်၏ ဒုတိယသားတော်များ ရရှိမြဲ အစဉ်အလာအတိုင်း ချားလ်စ်အား '''ယော့ခ် မြို့စား''' ဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး သူရဲကောင်းဘွဲ့ကိုပါ ပေးခဲ့သည်။ စကော့တလန် သာသနာပြုဆရာ တစ်ဦးဖြစ်သူ သောမတ်စ် မာရေး ကို ၎င်း၏ ပညာသင်ဆရာအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ဂန္ထဝင်စာပေ၊ ဘာသာစကားများ၊ သင်္ချာနှင့် ဘာသာရေး အစရှိသည့် ပုံမှန်ဘာသာရပ်များကို သင်ယူခဲ့သည်။ ၁၆၁၁ ခုနှစ်တွင် ၎င်းအား (ဂါတာသူကောင်းပြုဘွဲ့) သူရဲကောင်းဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ချားလ်စ်သည် ရစ်ကက် အရိုးပျော့ရောဂါကြောင့် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော ၎င်း၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မစွမ်းမသန်မှုများကို အောင်မြင်စွာ ကျော်လွှားနိုင်ခဲ့ပုံရသည်။ ၎င်းသည် ကျွမ်းကျင်သော မြင်းစီးသမား၊ သေနတ်ပစ်သမားတစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ဓားခုတ်ပညာကိုလည်း လေ့လာခဲ့သည်။ ထိုသို့ဖြစ်လင့်ကစား ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပိုမိုသန်မာပြီး အရပ်အမောင်း ပိုမိုမြင့်မားကာ မိမိက အလွန်ကြည်ညိုပြီး အတုယူရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ရသည့် နောင်တော် ဝေလမင်းသား ဟင်နရီ ဖရက်ဒရစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ချားလ်စ်၏ လူထုကြား ထင်ပေါ်မှုမှာ မှေးမှိန်နေခဲ့ဆဲဖြစ်သည်။ သို့သော် ၁၆၁၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလဆန်းတွင် နောင်တော် ဟင်နရီသည် အူဖျားယောင်ဖျားရောဂါ (သို့မဟုတ် Porphyria ရောဂါ) ဟု သံသယရှိဖွယ် ရောဂါတစ်ခုဖြင့် အသက် ၁၈ နှစ်အရွယ်၌ ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ နှစ်ပတ်အကြာတွင် အသက် ၁၂ နှစ် ပြည့်ခဲ့သည့် ချားလ်စ်သည် အိမ်ရှေ့စံမင်းသား ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ရှင်ဘုရင်၏ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သော အကြီးဆုံးသားတော်အဖြစ် ကွန်ဝေါမြို့စား နှင့် ရော့သ်ဆေးမြို့စား ဘွဲ့များအပါအဝင် ဘွဲ့တံဆိပ်အတော်များများကို အလိုအလျောက် ရရှိခဲ့သည်။ ၁၆၁၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ၎င်းအား '''ဝေလမင်းသား''' '''(အိမ်ရှေ့စံမင်းသားဘွဲ့)''' နှင့် ချက်စတာ အမတ် အဖြစ် တရားဝင် ချီးမြှင့်မြှောက်စားခဲ့သည်။ == '''အိမ်ရှေ့စံဘဝ''' == ၁၆၁၃ ခုနှစ်တွင် ချားလ်စ်၏အစ်မဖြစ်သူ အဲလိဇဘက်သည် ပလတ်တနိတ်နယ်၏ မင်းရွေးမှူး ဖရက်ဒရစ် (၅) (နှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့ပြီး ဟိုက်ဒဲလ်ဘာ့ဂ်မြို့ သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားခဲ့သည်။ ၁၆၁၇ ခုနှစ်တွင် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်တစ်ဦးဖြစ်သည့် ဩစတြီးယားနိုင်ငံမှ ဟပ်စ်ဘတ်မင်းသား ဖာဒီနန်သည် ဘိုဟီးမီးယားနိုင်ငံ၏ ဘုရင်အဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခြင်း ခံရသည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် ဘိုဟီးမီးယားပြည်သူတို့သည် တော်လှန်ပုန်ကန်ကြပြီး ကက်သလစ်ဘုရင်ခံများကို ပြတင်းပေါက်မှ ပစ်ချခဲ့ကြသည်။ ၁၆၁၉ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ဘိုဟီးမီးယားလွှတ်တော်က ပရိုတက်စတင့်မဟာမိတ်အဖွဲ့ကို ဦးဆောင်သူ ဖရက်ဒရစ်အား ၎င်းတို့၏ ဧကရာဇ်အဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့ကြပြီး၊ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ဖာဒီနန်သည် သန့်ရှင်းသော ရောမအင်ပါယာ၏ ဧကရာဇ်အဖြစ် ရွေးကောက်ခံခဲ့ရသည်။ ဖရက်ဒရစ်က အင်ပါယာဧကရာဇ်ကို အာခံပြီး ဘိုဟီးမီးယားထီးနန်းကို လက်ခံလိုက်ခြင်းသည် နောက်ပိုင်းတွင် နှစ်သုံးဆယ်စစ်ပွဲ အဖြစ် ကူးစက်ကျယ်ပြန့်လာမည့် ရုန်းရင်းဆန်းခတ်မှုများ၏ အစပျိုးခြင်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကနဦးတွင် ဘိုဟီးမီးယားဒေသတွင်း၌သာ ကန့်သတ်ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဤပဋိပက္ခသည် ဥရောပစစ်ပွဲကြီးအဖြစ် ကျယ်ပြန့်လာခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် ပြည်သူတို့က ယင်းကို ကက်သလစ်နှင့် ပရိုတက်စတင့်တို့အကြား ပြတ်ပြတ်သားသား ကွဲပြားသွားသည့် ဥရောပတိုက်ကြီး၏ အားပြိုင်မှုကြီးတစ်ခုအဖြစ် လျင်မြန်စွာ ရှုမြင်လာကြသည်။ ၁၆၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဘုရင်ဖရက်ဒရစ်သည် ပရပ်ခ်မြို့အနီး၌ ဖြစ်ပွားသော အဖြူရောင်တောင်ကုန်း တိုက်ပွဲတွင် ရှုံးနိမ့်ခဲ့ပြီး ၎င်း၏ မျိုးရိုးလိုက်ပိုင်ဆိုင်သည့် ပလတ်တနိတ်နယ်မြေများကို စပိန်ပိုင်နယ်သာလန်မှ ရောက်ရှိလာသော ဟပ်စ်ဘတ်တပ်ဖွဲ့များက ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ဘုရင်ဂျိမ်းစ်သည် မင်းသားချားလ်စ်နှင့် ဖာဒီနန်၏တူမဖြစ်သူ စပိန်မင်းသမီး မာရီယာ အန်နာတို့ ထိမ်းမြားလက်ထပ်ရန် ကြိုးပမ်းနေခဲ့ပြီး စပိန်နှင့် အိမ်ထောင်ဖက်စပ်ခြင်းကို ဥရောပတွင် ငြိမ်းချမ်းရေးရရှိစေမည့် သံတမန်ရေးရာ နည်းလမ်းတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်လာခဲ့သည်။ စပိန်နိုင်ငံနှင့် ထိုသို့ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းခြင်းသည် ပြည်သူများအကြားတွင်ကော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ နန်းတွင်း၌ပါ လူကြိုက်နည်းလှသည်။ အင်္ဂလန်ပါလီမန်သည် စပိန်နှင့် ကက်သလစ်ဘာသာအပေါ် သိသိသာသာ ရန်လိုခဲ့ပြီး၊ ထို့ကြောင့် ၁၆၂၁ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က ပါလီမန်ကို ခေါ်ယူသောအခါ အမတ်များသည် ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး ဥပဒေများကို ပိုမိုတင်းကျပ်ရန်၊ စပိန်ကို ရေကြောင်းမှ စစ်ဆင်နွှဲရန်နှင့် ဝေလမင်းသားအတွက် ပရိုတက်စတင့်အမျိုးသမီးတစ်ဦးနှင့်သာ လက်ထပ်ရန် မျှော်လင့်ခဲ့ကြသည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ တရားသူကြီးချုပ် ဖရန်စစ် ဘေကွန်သည် ခြစားမှုဖြင့် အထက်လွှတ်တော် တွင် စွပ်စွဲပြစ်တင်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ဤစွပ်စွဲပြစ်တင်မှုသည် ၁၄၅၉ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ဘုရင်၏ တရားဝင်ခွင့်ပြုချက် (ပုံစံဖြင့် ခွင့်ပြုချက်) မပါဘဲ ပထမဆုံးအကြိမ် ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤဖြစ်ရပ်သည် အရေးကြီးသော အစဉ်အလာတစ်ခု ဖြစ်သွားခဲ့ပြီး၊ အကြောင်းမှာ ထိုစွပ်စွဲပြစ်တင်မှု လုပ်ငန်းစဉ်ကို နောက်ပိုင်းတွင် ချားလ်စ်နှင့် ၎င်းအား ထောက်ခံသူများဖြစ်ကြသည့် ဘာကင်ဟမ်မြို့စား ဂျော့ခ်ျ ဗီလီယာစ် ၊ ဆရာတော်ကြီး ဝီလျံ လော့ဒ်) နှင့် စထရက်ဖို့ဒ်အမတ် သောမတ်စ် ဝဲန့်ဝေါ့တ် တို့ကို အရေးယူရာတွင် ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က အောက်လွှတ်တော်အနေဖြင့် ပြည်တွင်းရေးကိစ္စရပ်များကိုသာ သီးသန့်အာရုံစိုက်ရန် အတင်းအကျပ် ပြောဆိုခဲ့သော်လည်း၊ အမတ်များကမူ ၎င်းတို့တွင် လွှတ်တော်အတွင်း လွတ်လပ်စွာ ပြောဆိုခွင့်ရှိကြောင်း ကန့်ကွက်ခဲ့ကြပြီး စပိန်နှင့် စစ်ဖြစ်ပွားရန်နှင့် ဝေလမင်းသားအတွက် ပရိုတက်စတင့် မင်းသမီးတစ်ပါးကိုသာ တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ခမည်းတော်ကဲ့သို့ပင် ချားလ်စ်သည် မိမိ၏ထိမ်းမြားမှုကိစ္စကို အောက်လွှတ်တော်တွင် ဆွေးနွေးခြင်းသည် မသင့်လျော်သည့်အပြင် ခမည်းတော်၏ ဘုရင်အာဏာစက်ကို ချိုးဖောက်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆခဲ့သည်။ ၁၆၂၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အမတ်များ၏ ရိုင်းစိုင်းမှုနှင့် ခေါင်းမာမှုတို့အပေါ် ဒေါသထွက်ကာ ပါလီမန်ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အချစ်တော်ဖြစ်ပြီး မင်းသားအပေါ် သြဇာညောင်းသူ ဘာကင်ဟမ် နှင့် ချားလ်စ်တို့သည် ကာလရှည်ကြာ ကြန့်ကြာနေသည့် စပိန်နှင့် အိမ်ထောင်ဖက်စပ်ရေးကိစ္စကို သဘောတူညီမှုရရှိရန် ကြိုးပမ်းသည့်အနေဖြင့် ၁၆၂၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် လူသိမခံဘဲ လျှို့ဝှက်စွာ စပိန်သို့ သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။ ထိုခရီးစဉ်သည် အရှက်ရဖွယ် မအောင်မြင်မှုတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ စပိန်မင်းသမီးက ချားလ်စ်ကို ဘာသာမဲ့တစ်ဦးထက် မပိုဟု ယူဆခဲ့ပြီး စပိန်တို့ကလည်း အစပိုင်းတွင် လက်ထပ်ရန် အခြေအနေတစ်ရပ်အနေဖြင့် ၎င်းအား ကက်သလစ်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့က အင်္ဂလန်တွင် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များကို လွတ်လပ်ခွင့်ပေးရန်နှင့် အင်္ဂလန်၏ (ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး) ပြစ်ဒဏ်ခတ်ဥပဒေများကို ပယ်ဖျက်ပေးရန် ဇွတ်အတင်း တောင်းဆိုခဲ့ကြရာ၊ ယင်းကို ပါလီမန်က သဘောတူမည်မဟုတ်ကြောင်း ချားလ်စ် သိရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အင်္ဂလန်ဘက်က စာချုပ်ပါ အခြေအနေအားလုံးကို လိုက်နာခြင်း ရှိ၊ မရှိ သေချာစေရန် မင်္ဂလာဆောင်ပြီးနောက် တစ်နှစ်အထိ မင်းသမီးကို စပိန်၌ပင် ဆက်ထားမည်ဟု တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ဘာကင်ဟမ်နှင့် စပိန်ဝန်ကြီးချုပ် အိုလီဗာရက်စ်မြို့စား တို့အကြား တစ်ဦးချင်း ရန်ပွဲတစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့သောကြောင့် ချားလ်စ်သည် အဆုံးသတ်တွင် အချည်းနှီးဖြစ်သွားမည့် ထိုဆွေးနွေးပွဲများကို ကိုယ်တိုင် ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ အောက်တိုဘာလတွင် ၎င်းသည် သတို့သမီးမပါဘဲ လန်ဒန်သို့ ပြန်ရောက်လာသောအခါ ပြည်သူများက အလွန်ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာနှင့် စိတ်သက်သာရာရစွာ ကြိုဆိုခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းနှင့် ဘာကင်ဟမ်တို့သည် စစ်တိုက်ရန် ဝန်လေးနေသော ဂျိမ်းစ်ဘုရင်အား စပိန်ကို စစ်ကြေညာရန် ဖိအားပေးခဲ့ကြသည်။ ပရိုတက်စတင့် အကြံပေးများ၏ တိုက်တွန်းမှုကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် စစ်စရိတ်အတွက် အထောက်အပံ့ကြေး တောင်းခံရန် ၁၆၂၄ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလန်ပါလီမန်ကို ခေါ်ယူခဲ့သည်။ ချားလ်စ်နှင့် ဘာကင်ဟမ်တို့သည် စစ်စရိတ်ကြီးမားမှုကို အကြောင်းပြကာ စစ်ဖြစ်ပွားခြင်းကို ဆန့်ကျင်ခဲ့သည့် ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး မစ်ဒယ်ဆက်စ်အမတ် လိုင်ယွန်နယ် ခရန်းဖီးလ်ဒ် အား စွပ်စွဲပြစ်တင်မှုကို ထောက်ခံခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းသည်လည်း ဘေကွန်ကဲ့သို့ပင် လျင်မြန်စွာ ရာထူးမှ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်က ဘာကင်ဟမ်အား "မင်းဟာ လူမိုက်ပဲ" ဟု ပြောဆိုခဲ့ပြီး၊ ချားလ်စ်ကိုလည်း ပါလီမန်၏ လက်နက်တစ်ခုအဖြစ် စွပ်စွဲပြစ်တင်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းခဲ့မှုအတွက် နောင်တွင် နောင်တရလိမ့်မည်ဟု ကြိုတင်သတိပေးခဲ့သည်။ အန့်စ် ဗွန် မန်းစ်ဖဲလ်ဒ် ဦးဆောင်သော ရန်ပုံငွေ မလုံလောက်သည့် ယာယီစစ်တပ်တစ်ခုသည် ပလတ်တနိတ်နယ်ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် ထွက်ခွာခဲ့သော်လည်း ရိက္ခာထောက်ပံ့မှု အလွန်ညံ့ဖျင်းသဖြင့် ဒတ်ခ်ျကမ်းရိုးတန်းထက် ကျော်လွန်၍ပင် ရှေ့မတိုးနိုင်ခဲ့ချေ။ ၁၆၂၄ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ကျန်းမာရေး ပိုမိုဆိုးရွားလာသည့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် ပါလီမန်ကို ထိန်းချုပ်ရန် ခက်ခဲလာခဲ့သည်။ ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် ၎င်းကွယ်လွန်ချိန်၌ ချားလ်စ်နှင့် ဘာကင်ဟမ်တို့သည် တိုင်းပြည်ကို လက်တွေ့ (de facto) ထိန်းချုပ်ထားပြီး ဖြစ်သည်။ == '''နန်းစံကာလအစောပိုင်း''' == စပိန်နှင့် အိမ်ထောင်ဖက်စပ်ရေး ပျက်ပြားသွားပြီးနောက် ချားလ်စ်နှင့် ဘာကင်ဟမ်တို့သည် ပြင်သစ်နိုင်ငံဘက်သို့ အာရုံပြောင်းခဲ့ကြသည်။ ၁၆၂၅ ခုနှစ် မေလ ၁ ရက်နေ့တွင် ချားလ်စ်သည် အသက် ၁၅ နှစ်အရွယ်ရှိ ပြင်သစ်မင်းသမီး ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာနှင့် ပါရီမြို့ နိုတာဒမ် ဘုရားကျောင်းကြီး ၏ တံခါးဝရှေ့၌ ကိုယ်စားလှယ်ဖြင့် ထိမ်းမြားမင်္ဂလာပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် စပိန်သို့သွားရာ လမ်းခရီးတွင် မင်းသမီးကို ပါရီမြို့၌ မြင်တွေ့ခဲ့ဖူးခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့နှစ်ဦးသည် ၁၆၂၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၃ ရက်နေ့တွင် ကန်တာဘာရီမြို့၌ ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ပထမဆုံးအကြိမ် ဆုံတွေ့ခဲ့ကြသည်။ ကန့်ကွက်မှုမှန်သမျှကို ကြိုတင်ကာကွယ်ရန်အတွက် ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏ပထမဆုံး ပါလီမန်အစည်းအဝေး ဖွင့်လှစ်မည့်ရက်ကို မင်္ဂလာဦးည ပြီးဆုံးသည့်အချိန်အထိ ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့သည်။ အောက်လွှတ်တော်အမတ် အများအပြားက ၎င်းအနေဖြင့် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်တစ်ဦးနှင့် လက်ထပ်ခြင်းကို ကန့်ကွက်ခဲ့ကြသည်။ အကြောင်းမှာ ဘုရင်သည် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များအပေါ် ကန့်သတ်ချက်များကို ရုပ်သိမ်းပေးပြီး ပြုပြင်ပြောင်းလဲထားသော အင်္ဂလန်အသင်းတော်၏ တရားဝင်ရပ်တည်မှုကို ထိခိုက်စေမည်ကို စိုးရိမ်ခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ချားလ်စ်က ပါလီမန်သို့ ဘာသာရေးကန့်သတ်ချက်များကို လျှော့ချမည်မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သော်လည်း၊ ၎င်း၏ခဲအိုဖြစ်သူ ပြင်သစ်ဘုရင် လူဝီ (၁၃) နှင့် ချုပ်ဆိုခဲ့သည့် လျှို့ဝှက်မင်္ဂလာဆောင်စာချုပ်တွင်မူ ထိုသို့လျှော့ချပေးမည်ဟု အတိအလင်း ကတိပြုခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ထိုစာချုပ်အရ ပြင်သစ်တို့ထံ အင်္ဂလန်စစ်သင်္ဘော ခုနစ်စင်း ငှားရမ်းပေးခဲ့ပြီး ယင်းသင်္ဘောများကို ၁၆၂၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် လာရိုရှဲလ် ဒေသရှိ ပရိုတက်စတင့် ဟျူးဂတ်နိုးများ ကို နှိမ်နင်းရာတွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၁၆၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ ရက်နေ့တွင် ဝက်စ်မင်စတာဘုရားရှိခိုးကျောင်း ၌ ချားလ်စ်၏ ဘိသိက်ခံပွဲကို ကျင်းပခဲ့သော်လည်း ၎င်း၏ မိဖုရားမှာမူ ပရိုတက်စတင့် ဘာသာရေးအခမ်းအနားတွင် ပါဝင်ရန် ငြင်းဆန်ခဲ့သဖြင့် ၎င်း၏ဘေး၌ ရှိမနေခဲ့ပေ။ ချားလ်စ်သည် ပရူရီတန်များအကြား နာမည်ပျက်နေသည့် အငြင်းပွားဖွယ်ရာ ကာဗင်ဝါဒဆန့်ကျင်ရေး သာသနာပြုဆရာ ရစ်ချက် မွန်တာဂူ) ကို ထောက်ခံခဲ့ခြင်းကြောင့် ၎င်း၏ ဘာသာရေးမူဝါဒများအပေါ် မယုံကြည်မှုများ ပိုမိုတိုးပွားလာခဲ့သည်။ မွန်တာဂူသည် ကက်သလစ်ဘာသာရေးစာစောင်ကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ''A New Gag for an Old Goose (၁၆၂၄)'' အမည်ရှိ ၎င်း၏စာစောင်တွင် ဘုရားသခင်က ကယ်တင်ခြင်းနှင့် ပျက်စီးခြင်းကို ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားသည်ဟူသော ကာဗင်ဝါဒ၏ ကံကြမ္မာကြိုတင်ပြဋ္ဌာန်းမှုအယူအဆ ကို ဆန့်ကျင်ငြင်းခုံခဲ့သည်။ အာမေးနီးယန်း ဟု လူသိများသော ကာဗင်ဝါဒဆန့်ကျင်ရေးသမားများသည် လူသားတို့အနေဖြင့် မိမိတို့၏ လွတ်လပ်သောဆန္ဒကို အသုံးပြု၍ ကယ်တင်ခြင်းကို လက်ခံနိုင် သို့မဟုတ် ငြင်းပယ်နိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ အာမေးနီးယန်းဘာသာရေးပညာရှင်များသည် ချားလ်စ်ကြံစည်ခဲ့သော စပိန်နှင့် အိမ်ထောင်ဖက်စပ်ရေးကို ထောက်ခံခဲ့သည့် အနည်းငယ်သော အစုအဖွဲ့ထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ကွယ်လွန်ပြီး ချားလ်စ်နန်းတက်ပြီး သိပ်မကြာမီ ၁၆၂၅ ခုနှစ်တွင် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် မွန်တာဂူသည် ''Appello Caesarem'' အမည်ရှိ အခြားစာစောင်တစ်ခုကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ မွန်တာဂူအား ပါလီမန်ရှိ ပရူရီတန်အမတ်များ၏ ပြစ်တင်ဝေဖန်မှုမှ ကာကွယ်ရန်အတွက် ချားလ်စ်သည် ၎င်းအား တော်ဝင်ဓမ္မဆရာအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ရာ၊ ချားလ်စ်သည် ကက်သလစ်ဘာသာ ပြန်လည်ဦးမော့လာစေရန် လျှို့ဝှက်ကြိုးပမ်းမှုအဖြစ် အာမေးနီးယန်းဝါဒကို မျက်နှာသာပေးနေသည်ဟူသော ပရူရီတန်အများစု၏ သံသယကို ပိုမိုကြီးထွားစေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်ပါလီမန်သည် ဥရောပတိုက်ကုန်းတွင်းပိုင်း စစ်ပွဲတွင် တိုက်ရိုက်ပါဝင်ပတ်သက်မည့်အစား ကမ္ဘာသစ် (အမေရိကတိုက်) ရှိ စပိန်ကိုလိုနီများကို ကုန်ကျစရိတ်သက်သာသော ရေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုမျိုး ပြုလုပ်ရန် ပိုမိုနှစ်သက်ကြပြီး၊ စပိန်တို့၏ ရတနာတင်သင်္ဘောအုပ်စုများကို ဖမ်းဆီးရမိရန် မျှော်လင့်ခဲ့ကြသည်။ ပါလီမန်သည် အထောက်အပံ့ကြေး ပေါင် ၁၄၀,၀၀၀ ပေးရန် မဲခွဲဆုံးဖြတ်ခဲ့သော်လည်း ယင်းပမာဏမှာ ချားလ်စ်၏ စစ်အစီအစဉ်များအတွက် မလုံလောက်ပေ။ ထို့ပြင် အောက်လွှတ်တော်သည် ဘုရင်၏ တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန် (သွင်းကုန်ထုတ်ကုန် အကောက်ခွန်နှစ်မျိုး) ကောက်ခံခွင့် အာဏာကို တစ်နှစ်သာ ကန့်သတ်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။ အမှန်စင်စစ် ဟင်နရီ (၆) လက်ထက်ကတည်းက ယခင်ဧကရာဇ်များသည် ထိုအခွင့်အရေးကို တစ်သက်တာလုံးအတွက် ရရှိခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။ ဤနည်းဖြင့် ပါလီမန်သည် အကောက်ခွန်ဝင်ငွေကို အလုံးစုံပြန်လည်သုံးသပ်ပြီးမှသာ အခွန်နှုန်းထားများကို အတည်ပြုရန် ရွှေ့ဆိုင်းထားနိုင်သည်။ ထိုဥပဒေကြမ်းသည် အထက်လွှတ်တော်တွင် ပထမအကြိမ် ဖတ်ကြားပြီးနောက် ရှေ့မတိုးနိုင်ခဲ့ပေ။ တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်ကောက်ခံရန် ပါလီမန်ဥပဒေ မရရှိခဲ့သော်လည်း ချားလ်စ်သည် ထိုအကောက်ခွန်များကို ဆက်လက်ကောက်ခံခဲ့သည်။ ဘာကင်ဟမ်၏ ဦးဆောင်မှုအောက်တွင် စပိန်ကို ရေကြောင်းမှ သွားရောက်တိုက်ခိုက်သည့် စစ်ဆင်ရေးမှာ စနစ်တကျပြင်ဆင်မှုမရှိဘဲ အကောင်အထည်ဖော်မှု ညံ့ဖျင်းခဲ့သဖြင့် အခြေအနေ အလွန်ဆိုးရွားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် အောက်လွှတ်တော်သည် မြို့စားကြီးအား ရာထူးမှစွပ်စွဲပြစ်တင်ရန် လုပ်ငန်းစဉ်များကို စတင်ခဲ့သည်။ ၁၆၂၆ ခုနှစ် မေလတွင် ချားလ်စ်သည် ဘာကင်ဟမ်ကို ထောက်ခံကြောင်း ပြသသည့်အနေဖြင့် ၎င်းအား ကိန်းဘရစ်ချ်တက္ကသိုလ်၏ အဓိပတိအဖြစ် အမည်စာရင်းတင်သွင်းခဲ့ပြီး၊ ဘာကင်ဟမ်အား ဆန့်ကျင်ပြောဆိုခဲ့သည့် အမတ်နှစ်ဦးဖြစ်သော ဒတ်ဒ်လေ ဒစ်ဂျက်စ် နှင့် ဆာ ဂျွန် အီလီယော့တို့ကို လွှတ်တော်တံခါးဝတွင် ဖမ်းဆီးစေခဲ့သည်။ အောက်လွှတ်တော်သည် ၎င်းတို့၏ အမတ်နှစ်ဦး အကျဉ်းချခံရမှုအပေါ် အလွန်အမင်းဒေါသထွက်ခဲ့ကြပြီး၊ တစ်ပတ်ခန့် ထိန်းသိမ်းခံရပြီးနောက် နှစ်ဦးစလုံး ပြန်လည်လွတ်မြောက်လာခဲ့သည်။ ၁၆၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် အောက်လွှတ်တော်သည် ဘာကင်ဟမ်ကို တိုက်ရိုက်တိုက်ခိုက်သည့် ကန့်ကွက်လွှာတစ်ရပ်ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး၊ "ဒီဩဇာကြီးမားတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်ကို နိုင်ငံတော်ရဲ့ အရေးကြီးတဲ့ ကိစ္စရပ်တွေမှာ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းကနေ မဖယ်ရှားသရွေ့ ကျွန်တော်မျိုးတို့အနေနဲ့ အောင်မြင်မှုရဖို့ မျှော်လင့်ချက်မရှိပါကြောင်း၊ တိုင်းပြည်အတွက် ပေးအပ်ခဲ့တဲ့ သို့မဟုတ် ပေးအပ်နိုင်မယ့် ငွေကြေးမှန်သမျှဟာလည်း ၎င်းရဲ့လွဲမှားစွာအသုံးချမှုကြောင့် တိုင်းပြည်ရဲ့ အကျိုးစီးပွားကို ထိခိုက်နစ်နာစေတဲ့ဘက်ကိုသာ ဦးတည်သွားမှာကို စိုးရိမ်ရပါကြောင်း၊ ယခင်ကနှင့် မကြာသေးမီက ပေးအပ်ခဲ့သည့် များပြားလှသော ထောက်ပံ့မှုများကြောင့် စိတ်မချမ်းမြေ့ဖွယ် အတွေ့အကြုံများကို တွေ့ကြုံခဲ့ရပြီးဖြစ်ပါကြောင်း မိတ္တူတော်ဦးတင်အပ်ပါသည်" ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ ထိုသို့ ကန့်ကွက်မှုများရှိလင့်ကစား ချားလ်စ်သည် မိမိ၏ မိတ်ဆွေကို ရာထူးမှထုတ်ပယ်ရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီး ပါလီမန်ကိုသာ ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ထိုအတောအတွင်း ချားလ်စ်နှင့် ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာတို့အကြား ပြည်တွင်းရေး အိမ်ထောင်ရေးရန်ပွဲများသည် ၎င်းတို့၏ အိမ်ထောင်ရေးအစောပိုင်းနှစ်များကို ပျက်စီးစေခဲ့သည်။ ၎င်းမင်းသမီး၏ မင်္ဂလာလက်ဖွဲ့ပိုင်ဆိုင်ခွင့်၊ ၎င်း၏ အိမ်တော်ထိန်းများ ခန့်အပ်မှုနှင့် ၎င်း၏ ဘာသာရေးဝတ်ပြုမှုတို့အပေါ် အငြင်းပွားမှုများသည် ၁၆၂၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ဘုရင်က မင်းသမီး၏ ပြင်သစ်အခြွေအရံအများစုကို တိုင်းပြည်မှ နှင်ထုတ်လိုက်သည်အထိ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာနှင့် လက်ထပ်ရန် အခြေအနေတစ်ရပ်အနေဖြင့် ပြင်သစ်တို့ထံ အင်္ဂလန်သင်္ဘောများ ထောက်ပံ့ပေးရန် သဘောတူညီခဲ့သော်လည်း၊ ၁၆၂၇ ခုနှစ်တွင် ချားလ်စ်သည် လာရိုရှဲလ်ရှိ ဟျူးဂတ်နိုးများကို ကာကွယ်ရန်အတွက် ပြင်သစ်ကမ်းရိုးတန်းကို စစ်ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ဘာကင်ဟမ် ဦးဆောင်သော ထိုစစ်ဆင်ရေးသည်လည်း နောက်ဆုံးတွင် မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ ဘာကင်ဟမ်အနေဖြင့် ဟျူးဂတ်နိုးများကို မကာကွယ်နိုင်ခဲ့ခြင်းနှင့် စိန့်မာတင်ဒီရေးစ် မှ ဆုတ်ခွာခဲ့ရခြင်းတို့သည် ပြင်သစ်ဘုရင် လူဝီ (၁၃) က လာရိုရှဲလ်ကို ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ရန် တွန်းအားပေးသကဲ့သို့ဖြစ်စေခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် ပြည်သူတို့က မြို့စားကြီးအပေါ် မုန်းတီးမှုကို ပိုမိုကြီးထွားစေခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ပါလီမန်၏ သဘောတူညီချက်မပါဘဲ ကောက်ခံသော အခွန်တစ်မျိုးဖြစ်သည့် "အတင်းအကျပ် ချေးငွေ" ဖြင့် စစ်စရိတ်ရှာရန် ကြိုးပမ်းခြင်းဖြင့် နောက်ထပ် မငြိမ်မသက်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ၁၆၂၇ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ဘုရင့်တရားရုံးရှိ စံပြအမှုတစ်ခုဖြစ်သော "Five Knights' Case" တွင် ဘုရင်သည် အတင်းအကျပ်ချေးငွေ ပေးဆောင်ရန် ငြင်းဆန်သူများကို တရားစီရင်ခြင်းမရှိဘဲ အကျဉ်းချပိုင်ခွင့်ရှိသည့် အထူးအခွင့်အာဏာ ရှိကြောင်း ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ ၁၆၂၈ ခုနှစ် မတ်လတွင် ပါလီမန်ကို ထပ်မံခေါ်ယူခဲ့ပြီး၊ မေလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် အခွင့်အရေးတောင်းဆိုလွှာ ကို အတည်ပြုခဲ့ကာ ချားလ်စ်အနေဖြင့် ပါလီမန်၏ သဘောတူညီချက်မပါဘဲ အခွန်မကောက်ခံရန်၊ အရပ်သားများအပေါ် စစ်အုပ်ချုပ်ရေး မပြဋ္ဌာန်းရန်၊ တရားဥပဒေလုပ်ထုံးလုပ်နည်းမပါဘဲ အကျဉ်းမချရန်နှင့် စစ်တပ်များကို အရပ်သားများ၏ နေအိမ်များတွင် နေရာမချရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ဇွန်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ထိုတောင်းဆိုလွှာကို သဘောတူလက်ခံခဲ့သော်လည်း၊ ထိုလကုန်တွင် ပါလီမန်ကို ရွှေ့ဆိုင်းလိုက်ပြီး ပါလီမန်၏ ခွင့်ပြုချက်မပါဘဲ အကောက်ခွန်များ ကောက်ခံပိုင်ခွင့်ရှိကြောင်း ၎င်း၏အခွင့်အာဏာကို ပြန်လည်အတည်ပြုခဲ့သည်။ ၁၆၂၈ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ဘာကင်ဟမ်သည် လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ချားလ်စ်သည် အလွန်အမင်း စိတ်ထိခိုက်ခဲ့ရသည်။ ကလဲရင်ဒန်အမတ် အက်ဒဝပ် ဟိုက်ဒ် ၏ ပြောကြားချက်အရ ဘုရင်သည် "၎င်း၏ ကုတင်ပေါ်သို့ ပစ်လှဲချကာ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ငိုကြွေးမြည်တမ်းခဲ့ပြီး မျက်ရည်များစွာ စီးကျခဲ့သည်" ဟု ဆိုသည်။ ၎င်းသည် ၎င်း၏ အခန်းထဲတွင် နှစ်ရက်တိုင်တိုင် ဝမ်းနည်းပူဆွေးနေခဲ့သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် ပြည်သူများကမူ ဘာကင်ဟမ် ကွယ်လွန်မှုအပေါ် ဝမ်းမြောက်ခဲ့ကြရာ၊ ယင်းက နန်းတွင်းနှင့် ပြည်သူကြား၊ ဘုရင်နှင့် အောက်လွှတ်တော်ကြားရှိ ကွာဟချက်ကို ပိုမိုထင်ရှားစေခဲ့သည်။ ဘာကင်ဟမ် ကွယ်လွန်သွားခြင်းသည် စပိန်နှင့် စစ်ပွဲကို ထိရောက်စွာ အဆုံးသတ်စေခဲ့ပြီး ၎င်း၏ ဦးဆောင်မှုဆိုင်ရာ ပြဿနာကို ဖယ်ရှားနိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ ချားလ်စ်နှင့် ပါလီမန်အကြား ပဋိပက္ခများကိုမူ အဆုံးမသတ်နိုင်ခဲ့ပေ။ သို့သော်လည်း ထိုဖြစ်ရပ်သည် ချားလ်စ်နှင့် ၎င်း၏ မိဖုရားအကြား ဆက်ဆံရေး တိုးတက်ကောင်းမွန်လာမှုနှင့် တိုက်ဆိုင်နေခဲ့ပြီး၊ ၁၆၂၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ၎င်းတို့၏ ယခင်ရန်ပွဲဟောင်းများ အဆုံးသတ်သွားခဲ့သည်။ ချားလ်စ်၏ သံယောဇဉ်တွယ်မှုများသည် ဘာကင်ဟမ်ထံမှ ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာထံသို့ ပြောင်းရွှေ့သွားခြင်းလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ မိဖုရားတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် ကိုယ်ဝန်ရှိလာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့အကြား သံယောဇဉ် ပိုမိုခိုင်မြဲလာခဲ့သည်။ ၎င်းတို့နှစ်ဦးစလုံးသည် သီလနှင့် ပြည့်စုံသော မိသားစုဘဝ၏ စံပြပုံရိပ်ကို ဆောင်ကြဉ်းနိုင်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ နန်းတွင်းသည်လည်း စနစ်တကျရှိမှုနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရား ကောင်းမွန်မှုတို့၏ စံပြတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == '''တစ်ပါးတည်း အုပ်ချုပ်ခဲ့သည့်ကာလ''' == === '''ပါလီမန်ကို ရွှေ့ဆိုင်းခြင်း''' === ၁၆၂၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ချားလ်စ်သည် ၁၆၂၈ ခုနှစ် ဇွန်လကတည်းက ရွှေ့ဆိုင်းထားခဲ့သော အင်္ဂလန်ပါလီမန်၏ ဒုတိယအကြိမ်မြောက် အစည်းအဝေးကို တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်ကိစ္စအပေါ် သင့်တင့်မျှတသော မိန့်ခွန်းတစ်စောင်ဖြင့် ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။ သို့သော် အောက်လွှတ်တော်အမတ်များသည် တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်ကို မပေးဆောင်သဖြင့် ၎င်း၏ကုန်ပစ္စည်းများ သိမ်းဆည်းခံခဲ့ရသည့် ပါလီမန်အမတ် ဂျွန် ရိုးလ် ) ၏ ဖြစ်ရပ်ကို ထောက်ပြကာ ချားလ်စ်၏ မူဝါဒများကို ဆန့်ကျင်ကန့်ကွက်ကြောင်း အသံထွက်လာကြသည်။ အမတ်အများအပြားက ဤသို့ အခွန်အတင်းအကျပ် ကောက်ခံခြင်းသည် အခွင့်အရေးတောင်းဆိုလွှာ ကို ချိုးဖောက်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ရှုမြင်ကြသည်။ မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် ချားလ်စ်က ပါလီမန်အစည်းအဝေးကို ရွှေ့ဆိုင်းရန် အမိန့်ပေးသောအခါ၊ အမတ်များသည် လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ဆာ ဂျွန် ဖင့်ခ် ကို ၎င်း၏ထိုင်ခုံတွင် အတင်းဖိသိပ်ထားကာ ကက်သလစ်ဘာသာ၊ အာမေးနီးယန်းဝါဒ၊ တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်တို့ကို ဆန့်ကျင်သည့် ဆုံးဖြတ်ချက်များကို လွှတ်တော်အတွင်း ဖတ်ကြားအတည်ပြုနိုင်သည်အထိ အစည်းအဝေးအချိန်ကို ဆွဲဆန့်ခဲ့ကြသည်။ ဤလုပ်ရပ်မှာ ချားလ်စ်အတွက် လုံးဝသည်းခံနိုင်စရာမရှိသဖြင့် ၎င်းသည် ပါလီမန်ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်ပြီး ဆာ ဂျွန် အီလီယော့ အပါအဝင် ပါလီမန်ခေါင်းဆောင် ကိုးဦးကို ယင်းကိစ္စနှင့် ပတ်သက်၍ အကျဉ်းချခဲ့သည်။ ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ထိုသူများကို သမိုင်းဝင်အာဇာနည်များ ဖြစ်သွားစေခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုကို လူထုက ပိုမိုထောက်ခံလာစေခဲ့သည်။ ဘုရင်တစ်ဦးတည်း အုပ်ချုပ်ရေးကို ဆက်လုပ်ရန်အတွက် ငြိမ်းချမ်းရေးရယူရန် လိုအပ်လာသည်။ ရှေ့လျှောက်တွင် ဥရောပစစ်ပွဲအတွက် ပါလီမန်ထံမှ ရန်ပုံငွေတောင်းခံရန် နည်းလမ်းမရှိတော့ခြင်း၊ ဘာကင်ဟမ်၏ အကူအညီလည်း မရှိတော့ခြင်းတို့ကြောင့် ချားလ်စ်သည် ပြင်သစ်၊ စပိန်နိုင်ငံတို့နှင့် ငြိမ်းချမ်းရေး ရယူလိုက်သည်။ ထို့နောက်ပိုင်း ချားလ်စ်သည် ပါလီမန်မခေါ်ဘဲ အင်္ဂလန်နိုင်ငံကို ၁၁ နှစ်တိုင်တိုင် တစ်ဦးတည်း အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး ယင်းကာလကို '''"ဘုရင်တစ်ဦးတည်း အုပ်ချုပ်ခဲ့သည့်ကာလ" )''' သို့မဟုတ် '''"၁၁ နှစ်တာ အာဏာရှင်စနစ်"''' ဟု လူသိများသည်။ ပါလီမန်မပါဘဲ အုပ်ချုပ်ခြင်းသည် ထိုခေတ်အခါက ထူးခြားသောကိစ္စမဟုတ်ဘဲ ယခင်အစဉ်အလာ အထောက်အထားများလည်း ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် ပါလီမန်တစ်ခုတည်းသာ ဥပဒေအကြောင်းအရ အခွန်တိုးကောက်နိုင်ခွင့်ရှိသဖြင့် ပါလီမန်မရှိဘဲ တော်ဝင်ဘဏ္ဍာတိုက်အတွက် ရန်ပုံငွေရှာဖွေရန် ချားလ်စ်၏ အရည်အချင်းမှာ ၎င်း၏ အစဉ်အလာပိုင်ခွင့်များနှင့် အထူးအခွင့်အာဏာများပေါ်တွင်သာ ကန့်သတ်ထားသကဲ့သို့ ဖြစ်နေခဲ့သည်။ === '''ဘဏ္ဍာရေး''' === အဲလိဇဘက် (၁) နှင့် ဂျိမ်းစ် (၁) တို့၏ နန်းစံကာလများအတွင်းကတည်းက ကြီးမားသော ဘဏ္ဍာရေးလိုငွေပြမှုများ ဖြစ်ပေါ်နေခဲ့သည်။ စပိန်နှင့် ပြင်သစ်တို့ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် ဘာကင်ဟမ်၏ ရေတိုစစ်ဆင်ရေးများ ရှိခဲ့သော်လည်း ချားလ်စ်တွင် ပြည်ပစစ်ပွဲများ ဆင်နွှဲရန် ဘဏ္ဍာရေးအင်အား မရှိသလောက်ဖြစ်နေခဲ့သည်။ ၎င်း၏ နန်းစံတစ်လျှောက်လုံးတွင် ကာကွယ်ရေးအတွက် စေတနာ့ဝန်ထမ်းတပ်ဖွဲ့များကိုသာ အဓိကအားကိုးခဲ့ရပြီး၊ ၎င်း၏ အစ်မဖြစ်သူ အဲလိဇဘက်ကို ကူညီရန်နှင့် ပလတ်တနိတ်နယ်မြေ ပြန်လည်ရရှိရေး ဟူသော ပြည်ပမူဝါဒရည်မှန်းချက်အတွက် သံတမန်ရေးရာ ကြိုးပမ်းမှုများကိုသာ အားပြုခဲ့ရသည်။ ထိုစဉ်က အင်္ဂလန်သည် တရားဝင်ကုန်စည်ခွန် နှင့် ပုံမှန်တိုက်ရိုက်အခွန် ကောက်ခံခြင်းမရှိသဖြင့် ဥရောပတွင် အခွန်အနည်းဆုံးကောက်ခံသော နိုင်ငံဖြစ်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ ပါလီမန်ကို ပြန်မခေါ်ဘဲ ဝင်ငွေရှာရန်အတွက် ချားလ်စ်သည် ရာစုနှစ်တစ်ခုကျော်ကြာ ဆိုင်းငံ့ထားပြီး လူမေ့လုနီးပါးဖြစ်နေသည့် '''"သူရဲကောင်းဘွဲ့ အတင်းအကျပ်ပေးဆောင်စေသည့်ဥပဒေ"''' ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းခဲ့သည်။ ယင်းဥပဒေအရ မြေယာမှ တစ်နှစ်လျှင် ပေါင် ၄၀ သို့မဟုတ် ထိုထက်ပို၍ ဝင်ငွေရရှိသူ မည်သူမဆို ဘုရင့်ဘိသိက်ခံပွဲသို့ လာရောက်ပြီး သူရဲကောင်းဘွဲ့ခံယူရမည် ဖြစ်သည်။ ဤဥပဒေဟောင်းကို အသုံးချ၍ ချားလ်စ်သည် ၁၆၂၆ ခုနှစ် ၎င်း၏ ဘိသိက်ခံပွဲသို့ တက်ရောက်ရန် ပျက်ကွက်ခဲ့သူများကို ဒဏ်ငွေရိုက်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ် ကောက်ခံခဲ့သည့် အဓိကအခွန်မှာ '''"သင်္ဘောအခွန်"''' ဟုခေါ်သော ပဒေသရာဇ်အခွန်တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ ယင်းသည် တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်တို့ထက်ပင် ပိုမိုလူကြိုက်နည်းခဲ့သလို ပိုမို၍လည်း ဝင်ငွေရရှိခဲ့သည်။ ယခင်က သင်္ဘောအခွန်ကို စစ်မက်ဖြစ်ပွားချိန်နှင့် ကမ်းရိုးတန်းဒေသများတွင်သာ ကောက်ခံခွင့်ပြုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ငြိမ်းချမ်းရေးကာလတွင်လည်း ကာကွယ်ရေးအတွက် တာဝန်ရှိသဖြင့် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ဤအခွန်ကို ကောက်ခံရန် ဥပဒေကြောင်းအရ ပိတ်ပင်တားဆီးမှု မရှိကြောင်း ချားလ်စ်က ငြင်းခုံခဲ့သည်။ ရေတပ်ဘဏ္ဍာတိုက်သို့ တိုက်ရိုက်ပေးသွင်းရသည့် သင်္ဘောအခွန်သည် ၁၆၃၄ မှ ၁၆၃၈ ခုနှစ်အကြား တစ်နှစ်လျှင် ပေါင် ၁၅၀,၀၀၀ မှ ပေါင် ၂၀၀,၀၀၀ အထိ ရရှိခဲ့ပြီး၊ ထိုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ဝင်ငွေပြန်လည်ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ သင်္ဘောအခွန်အပေါ် ဆန့်ကျင်မှုများ တဖြည်းဖြည်း ကြီးထွားလာသော်လည်း အင်္ဂလန်၏ အယူခံတရားသူကြီး ၁၂ ဦးက အချို့သော တရားသူကြီးများတွင် သံသယစိတ်ရှိနေလင့်ကစား ဤအခွန်သည် ဘုရင်၏ အထူးအခွင့်အာဏာအတွင်းတွင်သာ ရှိကြောင်း ဆုံးဖြတ်ပေးခဲ့သည်။ ၁၆၃၇-၃၈ ခုနှစ်တွင် အခွန်မဆောင်သဖြင့် ဂျွန် ဟမ်းဒန် အား တရားစွဲဆိုမှုသည် လူထုကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုအတွက် စင်မြင့်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ တရားသူကြီးများကလည်း ဟမ်းဒန်အား ၇ မဲ - ၅ မဲ ဟူသော ကပ်သီးကပ်သတ်မဲအဖြေဖြင့်သာ အမှုရှုံးစေခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ချားလ်စ်သည် ကုန်သွယ်မှု လက်ဝါးကြီးအုပ်ခွင့်များကို ပေးအပ်ခြင်းဖြင့်လည်း ငွေရှာခဲ့သည်။ အမှန်စင်စစ် ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းကို တားမြစ်သည့် ဥပဒေရှိသော်လည်း ဤနည်းလမ်းဖြင့် ၁၆၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ နှောင်းပိုင်းတွင် တစ်နှစ်လျှင် ခန့်မှန်းခြေ ပေါင် ၁၀၀,၀၀၀ အထိ ရရှိခဲ့သည်။ ထိုသို့ လက်ဝါးကြီးအုပ်ခွင့်ပေးခဲ့ရာတွင် ဆပ်ပြာလုပ်ငန်းလည်း ပါဝင်ပြီး ယင်းကို ကက်သလစ်အချို့က နောက်ကွယ်က ပံ့ပိုးထားသောကြောင့် '''"ကက်သလစ်ဆပ်ပြာ"''' ဟု ကဲ့ရဲ့ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ချားလ်စ်သည် စကော့တလန်မှ ဆင်းသက်လာသော မှူးမတ်များထံမှလည်း ပေါင်နှံပစ္စည်းပြန်လည်သိမ်းဆည်းခွင့်ဥပဒေ ၁၆၂၅ (Act of Revocation - 1625) ကို အသုံးပြုကာ ရန်ပုံငွေရှာခဲ့ရာ များစွာ အချင်းများခဲ့ကြရသည်။ ယင်းဥပဒေအရ ၁၅၄၀ ခုနှစ်ကတည်းက မှူးမတ်များကို ပေးအပ်ခဲ့သည့် တော်ဝင် သို့မဟုတ် အသင်းတော်ပိုင် မြေယာလက်ဆောင်အားလုံးကို ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းလိုက်ပြီး၊ ဆက်လက်ပိုင်ဆိုင်လိုပါက တစ်နှစ်လျှင် မြေငှားခ ပေးဆောင်ရမည် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဝင်ငွေအများဆုံးရရှိစေရန် မြေယာများကို အသုံးချခြင်းနှင့် နယ်နိမိတ်ကျော်လွန်ကျူးကျော်သူများကို ဒဏ်ရိုက်ခြင်းတို့ ပြုလုပ်ရန် အင်္ဂလန်ရှိ တော်ဝင်သစ်တောများ၏ နယ်နိမိတ်များကို ရှေးဟောင်းအတိုင်း ပြန်လည်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ဤအစီအစဉ်၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ သစ်တောများကို ဖျက်သိမ်းပြီး စားကျက်မြေနှင့် စိုက်ပျိုးရေးမြေအဖြစ် ပြောင်းလဲရောင်းချရန် ဖြစ်သည်၊ သို့မဟုတ် Forest of Dean သစ်တောကဲ့သို့ သံသတ္တုလုပ်ငန်းအတွက် အကောင်အထည်ဖော်ရန် ဖြစ်သည်။ သစ်တောများ ဖျက်သိမ်းခြင်းကြောင့် Western Rising ဟု လူသိများသော အဓိကရုဏ်းများနှင့် မငြိမ်မသက်မှုများ မကြာခဏ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤမငြိမ်မသက်မှုများ ဖြစ်ပွားနေသည့် နောက်ခံသမိုင်းကြောင်းနှင့်အတူ ချားလ်စ်သည် ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် နှစ်လယ်ပိုင်းတွင် ဒေဝါလီခံရမည့်အခြေအနေနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ မိမိတို့၏ နစ်နာချက်များကိုသာ အာရုံစိုက်နေကြသော လန်ဒန်စီးပွားရေးဇုန် နှင့် ပြည်ပအင်အားကြီးနိုင်ငံများသည် ဘုရင်အား ချေးငွေထုတ်ပေးရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ အကျပ်အတည်းဆိုက်နေစဉ်အတွင်း ဇူလိုင်လတွင် ချားလ်စ်သည် လန်ဒန်ရဲတိုက်ရှိ ဒင်္ဂါးသွန်းစက်ရုံ၌ ယုံကြည်စိတ်ချစွာ အပ်နှံထားသည့် ပေါင် ၁၃၀,၀၀၀ တန်ဖိုးရှိသော ငွေတုံးများကို အတင်းအကျပ် သိမ်းယူခဲ့ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပိုင်ရှင်များကို အတိုးနှုန်း ၈% ဖြင့် ပြန်လည်ပေးဆပ်မည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်။ ဩဂုတ်လတွင် အရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီ က ချေးငွေပေးရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီးနောက်၊ လော့ဒ် ကော့တန်တန်သည် ကုမ္ပဏီ၏ ငရုတ်ကောင်းနှင့် ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင် သိုလှောင်မှုများကို သိမ်းဆည်းကာ ပေါင် ၆၀,၀၀၀ (ယင်း၏ ဈေးကွက်ပေါက်ဈေးထက် များစွာလျော့နည်းသောဈေး) ဖြင့် ရောင်းချခဲ့ပြီး၊ ထိုငွေကိုလည်း နောက်ပိုင်းတွင် အတိုးနှင့်တကွ ပြန်လည်ပေးဆပ်မည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်။ == '''ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခများ''' == ချားလ်စ်၏ နန်းစံတစ်လျှောက်လုံးတွင် အင်္ဂလန်သာသနာပြု ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သည် နိုင်ငံရေးဆွေးနွေးငြင်းခုံမှုများ၏ ရှေ့တန်းတွင် ရှိနေခဲ့သည်။ အာမေးနီးယန်းဓမ္မပညာသည် ဓမ္မဆရာများ၏ အာဏာစက်နှင့် ကယ်တင်ခြင်းကို ငြင်းပယ်နိုင် သို့မဟုတ် လက်ခံနိုင်သည့် လူသားတစ်ဦးချင်းစီ၏ အရည်အချင်းကို အလေးပေးထားရာ၊ ယင်းကို ဆန့်ကျင်သူများက မိစ္ဆာအယူဝါဒအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ကက်သလစ်ဘာသာကို ပြန်လည်အသက်သွင်းမည့် လမ်းစတစ်ခုအဖြစ်လည်းကောင်း ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။ ပရူရီတန် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးသမားများသည် ချားလ်စ်အား အာမေးနီးယန်းဝါဒအပေါ် စာနာမှုလွန်ကဲသည်ဟု ယူဆကြပြီး၊ အင်္ဂလန်အသင်းတော်ကို ပိုမိုရှေးရိုးဆန်ပြီး ပူဇော်သက္ကာဆိုင်ရာ လမ်းကြောင်း သို့ ရွှေ့ပြောင်းလိုသည့် ၎င်း၏ဆန္ဒကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် ပရိုတက်စတင့် ကိုးကွယ်သည့် ၎င်း၏နိုင်ငံသားများသည် ဥရောပစစ်ပွဲကို အနီးကပ်စောင့်ကြည့်နေခဲ့ကြပြီး၊ ချားလ်စ်၏ စပိန်နိုင်ငံနှင့် သံတမန်ရေးရာ ဆက်သွယ်မှုများအပြင် ပြည်ပရှိ ပရိုတက်စတင့်တို့၏ အရေးကိစ္စကို ထိရောက်စွာ မကူညီနိုင်ခဲ့မှုတို့အပေါ် ပိုမိုစိတ်ပျက်လာခဲ့ကြသည်။ ၁၆၃၃ ခုနှစ်တွင် ချားလ်စ်သည် ဝီလျံ လော့ဒ် အား ကန်တာဘာရီမြို့၏ ဆရာတော်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် (အင်္ဂလီကန်ထုံးတမ်းစဉ်လာအတိုင်း) ဘာသာရေးတစ်သမတ်တည်းဖြစ်စေရန် မြှင့်တင်မည့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများစွာကို စတင်ခဲ့သည်။ ယင်းတွင် ထုံးတမ်းစဉ်လာမလိုက်နာသော ဟောပြောသူများကို ကန့်သတ်ခြင်း၊ Book of Common Prayer စာအုပ်ပါ ပြဋ္ဌာန်းချက်အတိုင်း ဝတ်ပြုဆုတောင်းပွဲများကို ကျင်းပရန် ဇွတ်အတင်းတောင်းဆိုခြင်း၊ ယဇ်ပလ္လင်၏ ပူဇော်သက္ကာမင်္ဂလာကို အလေးပေးစေရန် အင်္ဂလန်ဘုရားကျောင်းများ၏ အတွင်းပိုင်းဗိသုကာလက်ရာများကို ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခြင်းနှင့် ဥပုသ်နေ့ တွင် လောကီအပန်းဖြေမှုများကို ခွင့်ပြုပေးသည့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ Declaration of Sports အမိန့်ပြန်တမ်းကို ပြန်လည်ထုတ်ပြန်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ပရူရီတန်များကို ခန့်အပ်နိုင်ရန်အတွက် ဘုရားကျောင်းပိုင်ဆိုင်ခွင့်နှင့် ဘုန်းတော်ကြီးရာထူးများကို ဝယ်ယူပေးသည့် Feoffees for Impropriations အဖွဲ့အစည်းကိုလည်း ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ဆရာတော်ကြီး လော့ဒ်သည် ၎င်း၏ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကို ဆန့်ကျင်သူများကို တိုင်းပြည်တွင် သြဇာအကြီးမားဆုံး တရားရုံးနှစ်ခုဖြစ်သည့် Court of High Commission နှင့် Star Chamber တို့တွင် တရားစွဲဆိုအရေးယူခဲ့သည်။ ထိုတရားရုံးများသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဘာသာရေးအမြင်များကို ဆင်ဆာဖြတ်တောက်မှုကြောင့် ကြောက်ရွံ့ခြင်းခံခဲ့ရပြီး၊ လူကြီးလူကောင်းများကို ဂုဏ်သိက္ခာကျဆင်းစေသည့် ပြစ်ဒဏ်များ ချမှတ်ခြင်းကြောင့် အထက်တန်းလွှတ်တော်နှင့် မြေပိုင်ရှင်လူတန်းစားများအကြား ရေပန်းမစားဘဲ လူမုန်းများခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ၁၆၃၇ ခုနှစ်တွင် ဝီလျံ ပရင် ဟင်နရီ ဘာတန် နှင့် ဂျွန် ဘတ်စ်ဝစ် တို့သည် ဆရာတော်ကြီးစနစ်ဆန့်ကျင်ရေး (Anti-episcopal) စာစောင်များ ထုတ်ဝေမှုကြောင့် ထိပ်တုံးရိုက်ခြင်း၊ ကြိမ်ဒဏ်ပေးခြင်း၊ နားရွက်ဖြတ်တောက်ကာ ရုပ်ပျက်ဆင်းပျက်ဖြစ်စေခြင်းတို့ ခံခဲ့ရသည့်အပြင် သက်တမ်းမကုန်ဆုံးနိုင်သော ထောင်ဒဏ်များ ချမှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏ ဘာသာရေးမူဝါဒများကို စကော့တလန်နိုင်ငံတွင် အတင်းအကျပ် ပြဋ္ဌာန်းရန် ကြိုးပမ်းသောအခါ အခက်အခဲများစွာနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ချားလ်စ်သည် စကော့တလန်တွင် မွေးဖွားခဲ့သော်လည်း စကော့တလန်နှင့် စိမ်းကားသွားခဲ့ပြီး၊ ငယ်ဘဝနောက်ပိုင်း ၎င်း၏ ပထမဆုံးသော စကော့တလန်ခရီးစဉ်မှာ ၁၆၃၁ ခုနှစ် ၎င်း၏ စကော့တလန်ဘိသိက်ခံပွဲအတွက် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ဝတ်ပြုမှုထုံးတမ်းများမှ ရှေးရိုးဓလေ့အများစုကို ဖယ်ရှားထားပြီးဖြစ်သော စကော့တလန်သားတို့ စိတ်ပျက်ရသည်မှာ ချားလ်စ်သည် ဘိသိက်ခံပွဲကို အင်္ဂလီကန် ထုံးတမ်းစဉ်လာအတိုင်း ကျင်းပရန် ဇွတ်အတင်းတောင်းဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၆၃၇ ခုနှစ်တွင် ၎င်းသည် စကော့တလန်ပါလီမန် သို့မဟုတ် စကော့တလန်အသင်းတော် နှင့် တစ်စုံတစ်ရာ တိုင်ပင်ဆွေးနွေးခြင်းမရှိဘဲ၊ အင်္ဂလန်၏ Book of Common Prayer နှင့် ထပ်တူနီးပါးတူညီသော ဆုတောင်းစာအုပ်အသစ်ကို စကော့တလန်တွင် အသုံးပြုရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ယင်းစာအုပ်ကို ချားလ်စ်၏ လမ်းညွှန်မှုဖြင့် စကော့တလန်ဆရာတော်များက ရေးသားခဲ့ခြင်းဖြစ်သော်လည်း၊ စကော့တလန်သားအများစုက ယင်းကို စကော့တလန်သို့ အင်္ဂလီကန်ဝါဒ သွတ်သွင်းမည့် ကိရိယာတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်ကာ ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြသည်။ ဇူလိုင်လ ၂၃ ရက်၊ ဆုတောင်းစာအုပ်အသစ်ကို စတင်အသုံးပြုသည့် ပထမဆုံး တနင်္ဂနွေနေ့တွင် အီဒင်ဘာ့ဂ်မြို့၌ အဓိကရုဏ်းများ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး မငြိမ်မသက်မှုများသည် စကော့တလန်အသင်းတော်တစ်ခုလုံးသို့ ကူးစက်သွားခဲ့သည်။ ပြည်သူများသည် စကော့တလန်၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲထားသော ဘာသာရေးကို ထိန်းသိမ်းရန်နှင့် အသင်းတော်နှင့် ပါလီမန်က ခွင့်ပြုမထားသော မည်သည့်ဆန်းသစ်မှုမျိုးကိုမဆို ငြင်းပယ်ရန် လက်မှတ်ရေးထိုးထားသည့် အမျိုးသားပဋိညာဉ်စာချုပ် ကို ပြန်လည်အတည်ပြုရန်အတွက် စည်းရုံးလှုပ်ရှားလာကြသည်။ ၁၆၃၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် စကော့တလန်အသင်းတော်၏ အထွေထွေညီလာခံ ကျင်းပသောအခါ ဆုတောင်းစာအုပ်အသစ်ကို ရှုတ်ချခဲ့ပြီး၊ ဆရာတော်ကြီးများအုပ်ချုပ်သည့်စနစ် ကို ဖျက်သိမ်းကာ သက်ကြီးဝါကြီးအမှုတော်ဆောင်များနှင့် ဒီကွန်များက အုပ်ချုပ်သည့် ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်းစနစ် ကို အစားထိုးအတည်ပြုခဲ့သည်။ == '''ဆရာတော်ကြီးများစစ်ပွဲ''' == ချားလ်စ်သည် စကော့တလန်ရှိ မငြိမ်မသက်မှုများကို မိမိ၏အာဏာကို ပုန်ကန်ခြင်းအဖြစ် ရှုမြင်ခဲ့ပြီး ယင်းက ၁၆၃၉ ခုနှစ်တွင် ပထမအကြိမ် ဆရာတော်ကြီးများစစ်ပွဲ ကို ဖြစ်ပွားစေခဲ့သည်။ ၎င်းသည် စစ်တိုက်ရန်အတွက် အင်္ဂလန်ပါလီမန်ထံမှ ထောက်ပံ့ကြေးမတောင်းခံဘဲ ပါလီမန်အကူအညီမပါဘဲ စစ်တပ်တစ်ခုကို ကိုယ်တိုင်စုဆောင်းကာ စကော့တလန်နယ်စပ်ရှိ Berwick-upon-Tweed သို့ ချီတက်ခဲ့သည်။ သို့သော် မိမိ၏တပ်ဖွဲ့များသည် စကော့တလန်သားများထက် အရေအတွက်အားဖြင့် များစွာလျော့နည်းသည်ဟု ဘုရင်က ယုံကြည်ပြီး စစ်ရှုံးမည်ကို စိုးရိမ်သောကြောင့် ထိုစစ်တပ်သည် ကော့ဗနန်တာတပ်များနှင့် ရင်ဆိုင်မတိုက်ခိုက်ခဲ့ပေ။ Berwick စာချုပ်တွင် ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏ စကော့တလန်ခံတပ်များကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ခွင့်ရရှိခဲ့ပြီး ကော့ဗနန်တာတို့၏ ယာယီအစိုးရကို ဖျက်သိမ်းနိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ စကော့တလန်ပါလီမန်နှင့် စကော့တလန်အသင်းတော် အထွေထွေညီလာခံနှစ်ခုစလုံးကို ခေါ်ယူခွင့်ပြုရမည်ဟူသော အဆုံးအဖြတ်ဖြစ်စေသည့် လိုက်လျောမှုကိုမူ ပေးခဲ့ရသည်။ ပထမအကြိမ် ဆရာတော်ကြီးများစစ်ပွဲတွင် စစ်ရေးအရ ကျရှုံးမှုသည် ချားလ်စ်အတွက် ဘဏ္ဍာရေးနှင့် သံတမန်ရေးရာ အကျပ်အတည်းကို ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ပလတ်တနိတ်ဆွေမျိုးများကို ဆက်လက်ကူညီနေစဉ် တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပင် စပိန်နိုင်ငံထံမှ ရန်ပုံငွေရှာရန် ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် Battle of the Downs တိုက်ပွဲတွင် လူသိရှင်ကြား အရှက်ကွဲမှု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ရသောအခါ အကျပ်အတည်းမှာ ပိုမိုနက်ရှိုင်းသွားခဲ့သည်။ ထိုတိုက်ပွဲတွင် ကန့် ကမ်းရိုးတန်းအလွန်တွင် အစွမ်းအစမရှိဘဲ ရပ်ကြည့်နေရသော အင်္ဂလန်ရေတပ်၏ ရှေ့မှောက်၌ပင် ဒတ်ခ်ျတပ်များက စပိန်၏ ရွှေငွေတင်သင်္ဘောအုပ်စုကို ဖျက်ဆီးပစ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် စစ်ဆင်ရေးအသစ်တစ်ခုကို မစတင်မီ အချိန်ဆွဲရန်အတွက် စကော့တလန်သားများနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးမှုများကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ဘဏ္ဍာရေးချို့တဲ့မှုကြောင့် ထိုကဲ့သို့သော စွန့်စားမှုအတွက် ရန်ပုံငွေရှာရန် ပါလီမန်ကို အစည်းအဝေးခေါ်ယူရန် အတင်းအကျပ် ဖိအားပေးခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် အစောပိုင်းလများတွင် အင်္ဂလန်နှင့် အိုင်ယာလန် ပါလီမန်နှစ်ခုစလုံးကို ခေါ်ယူခဲ့သည်။ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် မတ်လတွင် အိုင်ယာလန်ပါလီမန်က မေလကုန်တွင် စစ်သည်အင်အား ၉,၀၀၀ ရှိသော စစ်တပ်တစ်ခု ဖွဲ့စည်းပေးမည်ဟူသော ကတိဖြင့် ပေါင် ၁၈၀,၀၀၀ တန်ဖိုးရှိ အထောက်အပံ့ကြေးကို စနစ်တကျ မဲခွဲအတည်ပြုပေးခဲ့သည်။ သို့သော် မတ်လတွင် ပြုလုပ်သည့် အင်္ဂလန်အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင် နန်းတွင်းလိုလားသော ကိုယ်စားလှယ်လောင်းများ အခြေအနေမကောင်းခဲ့ဘဲ၊ ဧပြီလတွင် ပြုလုပ်သည့် အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် ချားလ်စ်၏ ဆွေးနွေးမှုများသည် လျင်မြန်စွာပင် ရှေ့မတိုးသာ နောက်မဆုတ်သာ အခြေအနေ (Stalemate) သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။ နော့သမ်ဘာလန် နှင့် စထရက်ဖို့ဒ်အမတ်တို့သည် ဘုရင်အနေဖြင့် ပေါင် ၆၅၀,၀၀၀ (လာမည့်စစ်ပွဲစရိတ်ကို ပေါင် ၁ သန်းဟု ခန့်မှန်းထားသော်လည်း) ရရှိလျှင် သင်္ဘောအခွန်ကို စွန့်လွှတ်ရန် သဘောတူမည့် အပြန်အလှန် လိုက်လျောမှု သဘောတူညီချက်တစ်ခုကို ကြားဝင်စေ့စပ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ သို့သော်ငြားလည်း ဤမျှနှင့် အောက်လွှတ်တော်တွင် အများသဘောတူညီချက် မရရှိနိုင်ခဲ့ပေ။ အထက်လွှတ်တော်၏ ထောက်ခံမှုကို ရရှိထားဆဲဖြစ်သော ချားလ်စ်သည် ပါလီမန်အမတ်များ၏ ထပ်မံပြုပြင်ပြောင်းလဲရန် တောင်းဆိုမှုများကို လျစ်လျူရှုခဲ့သည်။ နော့သမ်ဘာလန်အမတ်၏ ကန့်ကွက်မှုများရှိလင့်ကစား '''"ပါလီမန်တို"''' ဟု လူသိများလာမည့် ထိုပါလီမန်ကို စတင်ဖွဲ့စည်းပြီး တစ်လမပြည့်မီ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် မေလတွင် ဖျက်သိမ်းလိုက်သည်။ ဤအဆင့်တွင် ၁၆၃၂ ခုနှစ်ကတည်းက အိုင်ယာလန်၏ ဘုရင်ခံချုပ် ဖြစ်ခဲ့သူ စထရက်ဖို့ဒ်အမတ် သည် ချားလ်စ်၏ ညာလက်ရုံးအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့ပြီး၊ ဆရာတော်ကြီး လော့ဒ်နှင့်အတူ ၎င်းက "Thorough" ဟု ခေါ်ဆိုသည့် မူဝါဒတစ်ခုကို ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ ယင်းသည် ဒေသခံ သို့မဟုတ် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး အကျိုးစီးပွားများကို စနစ်တကျ ဖိနှိပ်ပြီး ဗဟိုတော်ဝင်အာဏာစက်ကို ပိုမိုထိရောက် ထက်မြက်လာစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ စထရက်ဖို့ဒ်သည် မူလက ဘုရင်ကို ဝေဖန်သူတစ်ဦးဖြစ်သော်လည်း ဘာကင်ဟမ်မြို့စား၏ စည်းရုံးမှုလည်း ပါဝင်သဖြင့် ၁၆၂၈ ခုနှစ်တွင် တော်ဝင်အမှုထမ်းအဖြစ် ဘက်ပြောင်းလာခဲ့ပြီး၊ ထိုအချိန်မှစ၍ လော့ဒ်နှင့်အတူ ချားလ်စ်၏ သြဇာအရှိဆုံး ဝန်ကြီးများအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ အင်္ဂလန် "ပါလီမန်တို" ပျက်ပြားသွားခြင်းကြောင့် ပိုမိုအားတက်လာသည့် စကော့တလန်ပါလီမန်သည် ဘုရင်၏ သဘောတူညီချက်မပါဘဲ မိမိဘာသာ အုပ်ချုပ်နိုင်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး၊ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် ဩဂုတ်လတွင် ကော့ဗနန်တာ စစ်တပ်သည် အင်္ဂလန်၏ နော့သမ်ဘာလန်ခရိုင်အတွင်းသို့ ချီတက်ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ဘုရင်၏ သေနာပတိဖြစ်သူ လော့ဒ် နော့သမ်ဘာလန် ဖျားနာသွားပြီးနောက်၊ စထရက်ဖို့ဒ်ကိုယ်တိုင် မဟာလေးညှင်းရောဂ ဂေါက်ရောဂါ နှင့် ဝမ်းကိုက်ရောဂါများ ပူးတွဲခံစားနေရလင့်ကစား၊ ချားလ်စ်နှင့် စထရက်ဖို့ဒ်တို့သည် အင်္ဂလန်တပ်ဖွဲ့များကို ကွပ်ကဲရန် မြောက်ဘက်သို့ သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။ စကော့တလန် စစ်သည်အများစုမှာ နှစ်သောက်ဆယ်စစ်ပွဲတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြသည့် စစ်ပြန်များဖြစ်ကြသဖြင့် အင်္ဂလန်စစ်သည်များထက် စိတ်ဓာတ်နှင့် လေ့ကျင့်မှုအပိုင်းတွင် များစွာ သာလွန်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နယူးကာဆယ် (Newcastle upon Tyne) သို့ မရောက်မချင်း တစ်စုံတစ်ရာ ဆန့်ကျင်မှုကို မကြုံတွေ့ခဲ့ရဘဲ၊ နယူးကာဆယ်တွင် ဖြစ်ပွားသည့် Newburn တိုက်ပွဲ၌ အင်္ဂလန်တပ်များကို အနိုင်ရရှိကာ ထိုမြို့နှင့် အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော ဒါရမ် နယ်မြေကိုပါ သိမ်းပိုက်ခဲ့ကြသည်။ ပါလီမန်ခေါ်ယူရန် တောင်းဆိုမှုများ ပိုမိုများပြားလာသောအခါ ချားလ်စ်သည် မှူးမတ်မျိုးနွယ်များ၏ မဟာကောင်စီ ( ကို ခေါ်ယူသည့် ထူးခြားသောခြေလှမ်းကို လှမ်းခဲ့သည်။ စက်တင်ဘာ ၂၄ ရက်တွင် ယော့ခ်မြို့၌ ထိုကောင်စီ စတင်ဆုံတွေ့ချိန်တွင် ချားလ်စ်သည် ပါလီမန်ခေါ်ယူရန်ဟူသော အများသဘောတူ အကြံပြုချက်ကို လိုက်နာရန် ဆုံးဖြတ်ပြီး ဖြစ်သည်။ နိုဝင်ဘာလတွင် ပါလီမန်ခေါ်ယူမည်ဖြစ်ကြောင်း မှူးမတ်များကို အကြောင်းကြားပြီးနောက်၊ ထိုအတောအတွင်း စကော့တလန်သားများကို ရင်ဆိုင်ရန် ၎င်း၏စစ်တပ်ကို ထိန်းသိမ်းထားမည့် ရန်ပုံငွေ မည်သို့ရှာရမည်ကို စဉ်းစားပေးရန် ၎င်းတို့အား တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ၎င်းတို့က ငြိမ်းချမ်းရေးရယူရန် အကြံပြုခဲ့ကြသည်။ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် အောက်တိုဘာလတွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည့် အရှက်ရဖွယ် ရစ်ပွန်စာချုပ် ဖြင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ညှိနှိုင်းခဲ့ကြသည်။ ယင်းစာချုပ်အရ စကော့တလန်သားများသည် နော့သမ်ဘာလန်နှင့် ဒါရမ်တို့ကို ဆက်လက်သိမ်းပိုက်ထားမည်ဖြစ်ပြီး၊ အပြီးသတ် သဘောတူညီချက်မရမချင်းနှင့် အင်္ဂလန်ပါလီမန်ကို ပြန်လည်မခေါ်ယူမချင်း တစ်ရက်လျှင် ပေါင် ၈၅၀ ကို ကာလအကန့်အသတ်မရှိ ပေးဆောင်ရမည်ဟု ဖော်ပြထားရာ၊ ထိုစကော့တလန်တပ်များကို ပေးချေရန် လုံလောက်သော ရန်ပုံငွေရှာဖွေရန်အတွက် အင်္ဂလန်ပါလီမန်ကို ပြန်လည်ခေါ်ယူရန် မဖြစ်မနေ လိုအပ်သွားခဲ့သည်။ == '''ပါလီမန်ရှည်''' == === '''တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခြင်း''' === "ပါလီမန်တို" ကဲ့သို့ပင် "ပါလီမန်ရှည်" သည်လည်း ချားလ်စ်အတွက် ခက်ခဲသော ပါလီမန်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ယင်းပါလီမန်ကို ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလ ၃ ရက်နေ့တွင် စတင်စုဝေးခဲ့ပြီး၊ ဘုရင်၏ အဓိကအကြံပေးအရာရှိများကို နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုကြီးဖြင့် စွပ်စွဲပြစ်တင်ရန်လုပ်ငန်းစဉ်များကို လျင်မြန်စွာ စတင်ခဲ့သည်။ စထရက်ဖို့ဒ် အမတ်ကို နိုဝင်ဘာ ၁၀ ရက်တွင် ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခဲ့ပြီး၊ ဆရာတော်ကြီး လော့ဒ် ကို ဒီဇင်ဘာ ၁၈ ရက်တွင် စွပ်စွဲပြစ်တင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် တော်ဝင်တံဆိပ်တော်ထိန်းချုပ် ဖြစ်လာသူ ဖင့်ခ် ကို နောက်တစ်နေ့တွင် စွပ်စွဲပြစ်တင်ခဲ့ရာ ၎င်းသည် ချားလ်စ်၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် ဒီဇင်ဘာ ၂၁ ရက်တွင် သည်ဟိဂ်မြို့ သို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်သွားခဲ့သည်။ ဘုရင်အနေဖြင့် မိမိဆန္ဒအလျောက် ပါလီမန်ကို မဖျက်သိမ်းနိုင်စေရန် ပါလီမန်သည် ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် သုံးနှစ်တစ်ကြိမ်ဥပဒေ (Triennial Act 1640) ကို အတည်ပြုခဲ့သည်။ ယင်းဥပဒေအရ အနည်းဆုံး သုံးနှစ်လျှင်တစ်ကြိမ် ပါလီမန်ကို မဖြစ်မနေခေါ်ယူရန် သတ်မှတ်ထားပြီး၊ အကယ်၍ ဘုရင်က ခေါ်ယူရန် ပျက်ကွက်ပါက တံဆိပ်တော်ထိန်းချုပ်နှင့် မှူးမတ် ၁၂ ဦးတို့က ပါလီမန်ကို ခေါ်ယူခွင့်ပြုထားသည်။ ထိုဥပဒေကို အထောက်အပံ့ကြေး ဥပဒေကြမ်းတစ်ခုနှင့် ပူးတွဲတင်ပြခဲ့သဖြင့် ရန်ပုံငွေရရှိရေးအတွက် ချားလ်စ်သည် ၁၆၄၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် မကျေမနပ်ဖြင့် တော်ဝင်သဘောတူညီချက်ပေးခဲ့ရသည်။ စထရက်ဖို့ဒ်သည် ပါလီမန်အမတ်များ (အထူးသဖြင့် ဂျွန် ပင်မ် - John Pym) ၏ အဓိကပစ်မှတ် ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ ၁၆၄၁ ခုနှစ် မတ်လ ၂၂ ရက်တွင် ၎င်းအား နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုဖြင့် စစ်ဆေးစီရင်ခြင်း စတင်ခဲ့သည်။ သို့သော် အင်္ဂလန်ကို နှိမ်နင်းရန် စထရက်ဖို့ဒ်က အိုင်ယာလန်စစ်တပ်ကို အသုံးပြုမည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့ကြောင်း ဆာ ဟင်နရီ ဗိန်း၏ အဓိကစွပ်စွဲချက်မှာ ခိုင်လုံသော သက်သေမရှိသဖြင့် ဧပြီ ၁၀ ရက်တွင် ပင်မ်၏ တရားစွဲဆိုမှု ပျက်ပြားသွားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ပင်မ်နှင့် ၎င်း၏ မဟာမိတ်များသည် စထရက်ဖို့ဒ်တွင် အပြစ်ရှိကြောင်း တိုက်ရိုက်ကြေညာပြီး သေဒဏ်ပေးပိုင်ခွင့်ရှိသည့် အထူးဥပဒေကြမ်း တစ်ရပ်ကို ချက်ချင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်က စထရက်ဖို့ဒ်အား "ဘုရင်တစ်ပါး၏ ကတိစကားအရ သင်၏အသက်၊ ဂုဏ်သိက္ခာ သို့မဟုတ် စည်းစိမ်ဥစ္စာကို တစ်စုံတစ်ရာ ထိခိုက်စေရမည်မဟုတ်" ဟု အာမခံထားခဲ့ပြီး၊ အကယ်၍ ချားလ်စ်က သဘောတူညီချက် မပေးပါက ထိုအထူးဥပဒေမှာ အောင်မြင်နိုင်မည်မဟုတ်ပေ။ ထို့အပြင် အမတ်အများအပြားနှင့် မှူးမတ်အများစုကလည်း အမတ်တစ်ဦး၏ စကားအရ "တရားမျှတမှု ဓားကိုသုံးပြီး လူသတ်မှုမကျူးလွန်လို" သဖြင့် ယင်းအထူးဥပဒေကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခြင်းနှင့် စထရက်ဖို့ဒ်ကို ကူညီရန် ဘုရင်လိုလားသော စစ်ဗိုလ်ရှိများက စစ်တပ်ဖြင့် အာဏာသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းမှုတွင် ချားလ်စ်ကိုယ်တိုင် ပါဝင်ပတ်သက်နေခြင်းတို့က အခြေအနေကို စတင်ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။ အောက်လွှတ်တော်သည် ဧပြီ ၂၀ ရက်တွင် ထိုဥပဒေကြမ်းကို မဲအပြတ်အသတ်ဖြင့် (ထောက်ခံ ၂၀၄ မဲ၊ ကန့်ကွက် ၅၉ မဲ၊ ကြားနေ ၂၃၀ မဲ) အတည်ပြုခဲ့ပြီး၊ မေလတွင် အထက်လွှတ်တော်ကလည်း (ထောက်ခံ ၂၆ မဲ၊ ကန့်ကွက် ၁၉ မဲ၊ ပျက်ကွက် ၇၉ မဲဖြင့်) သဘောတူ လိုက်လျောခဲ့ရသည်။ မေလ ၃ ရက်နေ့တွင် ပါလီမန်၏ ကန့်ကွက်ရှုတ်ချလွှာ ၌ ချားလ်စ်၏ "အာဏာရှင်ဆန်ပြီး ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သော အစိုးရ" ၏ "ဆိုးညစ်သောအကြံပေးမှုများ" ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထိုအသနားခံလွှာတွင် လက်မှတ်ရေးထိုးသူများသည် ဘုရင်၏ "ရုပ်ကလပ်၊ ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် စည်းစိမ်" ကို ကာကွယ်ရန် တာဝန်ယူထားကြသော်လည်း၊ "စစ်မှန်သော ပြုပြင်ပြောင်းလဲထားသော ဘာသာရေး"၊ ပါလီမန်နှင့် "နိုင်ငံသားတို့၏ အခွင့်အရေးနှင့် လွတ်လပ်ခွင့်များ" ကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရန်လည်း သစ္စာဆိုခဲ့ကြသည်။ မငြိမ်မသက်မှုများအကြား မိမိမိသားစု၏ လုံခြုံရေးအတွက် စိုးရိမ်သဖြင့် ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏တရားသူကြီးများနှင့် ဆရာတော်များကို တိုင်ပင်ပြီးနောက် မေလ ၉ ရက်နေ့တွင် စထရက်ဖို့ဒ်အား အထူးဥပဒေဖြင့် သေဒဏ်ပေးရန် သဘောတူညီချက် ပေးခဲ့ရသည်။ စထရက်ဖို့ဒ်သည် သုံးရက်အကြာတွင် ခေါင်းဖြတ်ကွပ်မျက်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ထို့ပြင် မေလအစောပိုင်းတွင် ချားလ်စ်သည် အင်္ဂလန်ပါလီမန်၏ သဘောတူညီချက်မပါဘဲ ပါလီမန်ကို မဖျက်သိမ်းရဟူသော မကြုံစဖူး ထူးခြားသည့် ဥပဒေတစ်ရပ်ကိုလည်း သဘောတူခဲ့ရသည်။ နောက်ဆက်တွဲ လများတွင် သင်္ဘောအခွန်၊ သူရဲကောင်းဘွဲ့ အတင်းအကျပ်ပေးဆောင်စေမှုကြောင့် ရိုက်သည့်ဒဏ်ငွေများနှင့် ပါလီမန်သဘောတူညီချက်မပါဘဲ ကောက်ခံသော ကုန်စည်ခွန်များကို တရားမဝင်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး၊ Star Chamber နှင့် High Commission တရားရုံးများကို ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ ကျန်ရှိသော အခွန်ကောက်ခံမှုပုံစံအားလုံးကို တန်ချိန်ခွန်နှင့် ပေါင်ခွန်ဥပဒေ ဖြင့် တရားဝင်ဖြစ်စေပြီး စနစ်တကျ ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ အောက်လွှတ်တော်သည် ဆရာတော်များနှင့် ဆရာတော်ကြီးများအုပ်ချုပ်သည့်စနစ် ကို တိုက်ခိုက်သည့် ဥပဒေကြမ်းများကိုလည်း တင်သွင်းခဲ့သော်လည်း အထက်လွှတ်တော်တွင် ပယ်ချခံခဲ့ရသည်။ ချားလ်စ်သည် အင်္ဂလန်တွင် အရေးကြီးသော လိုက်လျောမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး၊ ဆရာတော်ကြီးများစစ်ပွဲ၏ အပြီးသတ်သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခြင်းဖြင့် စကော့တလန်တွင် ၎င်း၏အခြေအနေကို ခေတ္တတိုးတက်ကောင်းမွန်အောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၆၄၁ ခုနှစ် ဩဂုတ်လမှ နိုဝင်ဘာလအထိ စကော့တလန်သို့ သွားရောက်လည်ပတ်စဉ် စကော့တလန်၌ ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်းစနစ် ကို တရားဝင်ထူထောင်ရန် လိုက်လျောပေးခြင်းဖြင့် စကော့တလန်သားတို့၏ ထောက်ခံမှုကို ရယူခဲ့သည်။ သို့သော် စကော့တလန်တွင် "The Incident" ဟု လူသိများသော ဘုရင်လိုလားသူများ၏ အာဏာသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းမှု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် ချားလ်စ်၏ ယုံကြည်စိတ်ချရမှုမှာ သိသိသာသာ ပျက်ပြားသွားခဲ့သည်။ === '''အိုင်ယာလန် ပုန်ကန်မှု''' === အိုင်ယာလန်၏ လူဦးရေကို နိုင်ငံရေးနှင့် လူမှုရေးအရ အဓိကအုပ်စု သုံးစုအဖြစ် ခွဲခြားထားသည်။ ယင်းတို့မှာ ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များဖြစ်ကြသည့် ဂေးလစ်အိုင်ရစ်လူမျိုးများ (Gaelic Irish)၊ အလယ်ခေတ် နော်မန်တို့မှ ဆင်းသက်လာပြီး ကက်သလစ်ဘာသာကိုပင် အဓိကကိုးကွယ်ကြသည့် အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်ဟောင်းများ (Old English) နှင့် အင်္ဂလန်ပါလီမန်၊ ကော့ဗနန်တာတို့နှင့် ပူးပေါင်းထားပြီး အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်တို့မှ လာရောက်အခြေချကြသည့် ပရိုတက်စတင့်ဘာသာဝင် အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်သစ်များ (New English) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စထရက်ဖို့ဒ်၏ အုပ်ချုပ်ရေးသည် အိုင်ယာလန်စီးပွားရေးကို တိုးတက်စေခဲ့ပြီး အခွန်ဝင်ငွေကို မြှင့်တင်ပေးနိုင်ခဲ့သော်လည်း အာဏာသုံး၍ တင်းတင်းကျပ်ကျပ် အမိန့်ပေးလုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဘုရင်ကို ထောက်ခံရန်အတွက် ကြီးမားသော ကက်သလစ်စစ်တပ်တစ်ခုကို လေ့ကျင့်ပေးခဲ့ပြီး အိုင်ယာလန်ပါလီမန်၏ အာဏာကို မှေးမှိန်စေခဲ့သည်။ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပင် ပရိုတက်စတင့်များ အခြေချနေထိုင်ရန်အတွက် ကက်သလစ်များထံမှ မြေယာများကို ဆက်လက်သိမ်းယူခဲ့ပြီး၊ ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်းများ လုံးဝမနှစ်သက်သည့် လော့ဒ်ဒီယံအင်္ဂလီကန်ဝါဒ (Laudian Anglicanism) ကို မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် ထိုလူမျိုးစုသုံးစုစလုံးမှာ မကျေမနပ် ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ စထရက်ဖို့ဒ်အား စွပ်စွဲပြစ်တင်မှုသည် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံရေးအတွက် လမ်းစအသစ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ အားလုံးက ပူးပေါင်း၍ ၎င်းအား ဆန့်ကျင်သည့် သက်သေအထောက်အထားများကို တင်ပြခဲ့ကြသည်။ အင်္ဂလန်ပါလီမန်နည်းတူ အိုင်ယာလန်ပါလီမန်ရှိ အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်ဟောင်း (Old English) အမတ်များကလည်း ၎င်းတို့အနေဖြင့် စထရက်ဖို့ဒ်ကိုသာ ဆန့်ကျင်ခြင်းဖြစ်ပြီး ချားလ်စ်အပေါ် သစ္စာစောင့်သိဆဲဖြစ်ကြောင်း ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့က ဘုရင်သည် ဆိုးညစ်သောအကြံပေးများ၏ လမ်းမှားသို့ ပို့ဆောင်ခြင်းကို ခံခဲ့ရခြင်းဖြစ်ကြောင်းနှင့် ထို့အပြင် စထရက်ဖို့ဒ်ကဲ့သို့သော ဘုရင်ခံချုပ်မျိုးသည် ဘုရင်ကိုယ်တိုင် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် တိုက်ရိုက်ပါဝင်ပတ်သက်ခွင့်ရအောင် ဆောင်ရွက်ပေးမည့်အစား အာဏာရှင်တစ်ဦးအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာနိုင်ကြောင်း ဆွေးနွေးငြင်းခုံခဲ့ကြသည်။ စထရက်ဖို့ဒ် အာဏာလက်လွတ်ဖြစ်သွားခြင်းသည် အိုင်ယာလန်တွင် ချားလ်စ်၏ သြဇာလွှမ်းမိုးမှုကို လျော့နည်းစေခဲ့သည်။ စထရက်ဖို့ဒ် အကျဉ်းချခံထားရစဉ်အတွင်း အိုင်ရစ်စစ်တပ်ကို ဖျက်သိမ်းရန် အင်္ဂလန်အောက်လွှတ်တော်က သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် တောင်းဆိုခဲ့သော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့ဘဲ၊ နောက်ဆုံးတွင် ရန်ပုံငွေမလုံလောက်မှုကြောင့် စထရက်ဖို့ဒ်၏ တရားစီရင်မှုအပြီးတွင် ချားလ်စ်သည် ထိုစစ်တပ်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ရသည်။ ဌာနေကက်သလစ်များထံမှ လာရောက်အခြေချသူ ပရိုတက်စတင့်များထံသို့ မြေယာပိုင်ဆိုင်ခွင့် လွှဲပြောင်းပေးမှုအပေါ် အငြင်းပွားမှုများ (အထူးသဖြင့် အာလ်စတာဒေသ - Ulster တွင် မြေယာချထားပေးမှုများနှင့် ပတ်သက်၍) နှင့် အိုင်ယာလန်ပါလီမန်ကို အင်္ဂလန်ပါလီမန်၏ လက်အောက်ခံဖြစ်စေရန် လုပ်ဆောင်မှုများအပေါ် မကျေနပ်မှုတို့ ပေါင်းစပ်ကာ ပုန်ကန်မှု၏ မျိုးစေ့များကို ပျိုးထောင်ခဲ့သည်။ ၁၆၄၁ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလနှောင်းပိုင်းတွင် ဂေးလစ်အိုင်ရစ်များနှင့် အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်သစ် (New English) တို့အကြား လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခ ဖြစ်ပွားသောအခါ၊ အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်ဟောင်း (Old English) များသည် ဘုရင်အပေါ် ၎င်းတို့၏ သစ္စာရှိမှုကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ထုတ်ဖော်ပြောဆိုရင်း ဂေးလစ်အိုင်ရစ်များဘက်မှ ရပ်တည်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၄၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် အောက်လွှတ်တော်သည် "မဟာကန့်ကွက်လွှာ" (Grand Remonstrance) ကို အတည်ပြုခဲ့သည်။ ယင်းသည် ချားလ်စ်နန်းတက်စကတည်းက ၎င်း၏ဝန်ကြီးများ ကျူးလွန်ခဲ့သည့် လုပ်ရပ်များအပေါ် ရှည်လျားလှသော နစ်နာချက်စာရင်း ဖြစ်သည် (ယင်းလုပ်ရပ်များသည် ဘုရင်ကိုယ်တိုင် သတိမထားမိဘဲ ပါဝင်နေသည့် ကက်သလစ်တို့၏ ကြီးမားသော ပူးပေါင်းကြံစည်မှုကြီး၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည်ဟု အခိုင်အမာဆိုကြသည်)။ သို့သော် ယင်းသည် နည်းလမ်းများစွာဖြင့် ပင်မ် (Pym) ဘက်က လွန်ကဲသွားခဲ့ပြီး ၁၅၉ မဲ - ၁၄၈ မဲ၊ သာလွန်မဲ ၁၁ မဲဖြင့်သာ ကပ်သီးကပ်သတ် အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ထိုကန့်ကွက်လွှာသည် ယင်း၏ တိုက်ခိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသော အထက်လွှတ်တော်တွင် ထောက်ခံမှု အလွန်နည်းပါးခဲ့သည်။ အိုင်ယာလန်ပုန်ကန်မှု သတင်းများနှင့်အတူ ချားလ်စ်ကိုယ်တိုင် ပူးပေါင်းပါဝင်နေသည်ဟူသော မမှန်ကန်သည့် ကောလာဟလများကြောင့် တင်းမာမှုများ ပိုမိုမြင့်တက်လာခဲ့သည်။ နိုဝင်ဘာလတစ်လျှောက်လုံးတွင် အိုင်ယာလန်ရှိ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှု သမိုင်းကြောင်းများကို ဖော်ပြထားသည့် ထိတ်လန့်ဖွယ် စာစောင်များစွာ ထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီး၊ ယင်းတို့တွင် အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်ဟောင်း မှူးမတ်များက မထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော ဌာနေအိုင်ရစ်များ၏ အိုင်ရစ်မျိုးနွယ်သစ် (New English) အခြေချနေထိုင်သူများကို အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ ပါဝင်သည်။ အင်္ဂလန်တွင် ကက်သလစ် (Papist) တို့၏ ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကောလာဟလများ ပျံ့နှံ့ခဲ့ပြီး အင်္ဂလန်၏ ကက်သလစ်ဆန့်ကျင်ရေး အမြင်များ ပိုမိုအားကောင်းလာကာ ချားလ်စ်၏ ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် အာဏာစက်ကို ထိခိုက်စေခဲ့သည်။ ချားလ်စ်က အိုင်ယာလန်ပုန်ကန်မှုကို နှိမ်နင်းရန် ရန်ပုံငွေတောင်းခံသောအခါ အင်္ဂလန်ပါလီမန်သည် ၎င်း၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို မယုံကြည်ခဲ့ကြပေ။ အောက်လွှတ်တော်အမတ် အများအပြားက ၎င်းစုဆောင်းမည့် စစ်တပ်များကို နောက်ပိုင်းတွင် ပါလီမန်ကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်ရာ၌ အသုံးပြုလာမည်ကို သံသယရှိခဲ့ကြသည်။ ပင်မ် တင်သွင်းခဲ့သည့် စစ်တပ်အက်ဥပဒေကြမ်း (Militia Bill) သည် စစ်တပ်ထိန်းချုပ်ခွင့်ကို ဘုရင့်ထံမှ လုယူရန် ရည်ရွယ်ခြင်းဖြစ်သော်လည်း၊ ချားလ်စ်သည် ထားရှိဘိ၊ အထက်လွှတ်တော်၏ ထောက်ခံမှုကိုပင် မရရှိခဲ့ချေ။ ထို့ကြောင့် အောက်လွှတ်တော်သည် ထိုဥပဒေကြမ်းကို တော်ဝင်သဘောတူညီချက် မလိုအပ်ဟု ၎င်းတို့အခိုင်အမာဆိုသည့် အမိန့်ညွှန်ကြားချက် (Ordinance) အဖြစ် အတည်ပြုခဲ့သည်။ ဤစစ်တပ်အမိန့်ညွှန်ကြားချက် (Militia Ordinance) ကြောင့် အထက်လွှတ်တော်အမတ် အများအပြား ဘုရင်ဘက်သို့ ပြောင်းလဲထောက်ခံလာခဲ့ကြပုံရသည်။ မိမိ၏ အခြေအနေကို ခိုင်မာအောင် လုပ်ဆောင်ရန် ကြိုးပမ်းသည့်အနေဖြင့် ချားလ်စ်သည် လန်ဒန်ရဲတိုက် (Tower of London) ကို နာမည်ဆိုးဖြင့်ကျော်ကြားသော်လည်း အရည်အချင်းရှိသည့် စစ်ဗိုလ်ချုပ် သောမတ်စ် လန်းစ်ဖို့ဒ် (Colonel Thomas Lunsford) ၏ ကွပ်ကဲမှုအောက်တွင် ထားရှိခဲ့ရာ၊ ယင်းလုပ်ရပ်ကြောင့် ဥပဒေမဲ့မှုများ လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်နေပြီဖြစ်သော လန်ဒန်မြို့တွင် ကြီးမားသော မုန်းတီးမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ပါလီမန်သည် မိမိ၏မိဖုရားအား အိုင်ရစ်ပုန်ကန်သူများနှင့် ပူးပေါင်းကြံစည်သည်ဟု စွပ်စွဲကာ ရာထူးမှ စွပ်စွဲပြစ်တင်ရန် ကြံစည်နေသည်ဟူသော ကောလာဟလများ ချားလ်စ်ထံသို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ၊ ၎င်းသည် ပြတ်ပြတ်သားသား အရေးယူဆောင်ရွက်ရန် ဆုံးဖြတ်လိုက်သည်။ === '''ပါလီမန်အမတ် ငါးဦး''' === ချားလ်စ်သည် အင်္ဂလန်ပါလီမန်အမတ်အချို့က ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာသော စကော့တလန်သားများနှင့် ပူးပေါင်းကြံစည်ခဲ့သည်ဟု သံသယရှိခဲ့ပြီး ယင်းသည်လည်း မှန်ကန်နိုင်ခြေရှိသည်။ ၁၆၄၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၃ ရက်နေ့တွင် ချားလ်စ်သည် နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုကြီးဖြင့် အောက်လွှတ်တော်အမတ် ငါးဦးဖြစ်သော '''ပင်မ် (Pym)'''၊ '''ဂျွန် ဟမ်းဒန် (John Hampden)'''၊ '''ဒန်းဇီ ဟိုးလစ် (Denzil Holles)'''၊ '''ဝီလျံ စထရုတ် (William Strode)'''၊ '''ဆာ အာသာ ဟာဆယ်ရစ်ဂ် (Sir Arthur Haselrig)''' နှင့် မှူးမတ်တစ်ဦးဖြစ်သူ '''လော့ဒ် မန်ဒီဗီးလ် (Lord Mandeville)''' တို့ကို ဖမ်းဆီးအပ်နှံရန် ပါလီမန်သို့ ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ပါလီမန်က ငြင်းဆန်သောအခါ၊ မိဖုရား ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာ၏ တိုက်တွန်းမှုကြောင့် ချားလ်စ်သည် ထိုအမတ်ငါးဦးကို အင်အားသုံး၍ ကိုယ်တိုင်သွားရောက်ဖမ်းဆီးရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ပုံရသည်။ သို့သော် ဝရမ်းသတင်းမှာ ဘုရင်မရောက်မီ ပါလီမန်သို့ ကြိုတင်ပေါက်ကြားသွားခဲ့သဖြင့် ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် ချားလ်စ်သည် လက်နက်ကိုင်အစောင့်အရှောက်များနှင့်အတူ အောက်လွှတ်တော်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာချိန်တွင် ၎င်းတို့အလိုရှိနေသည့် အမတ်များသည် လှေဖြင့် ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်သွားခဲ့ကြပြီး ဖြစ်သည်။ ချားလ်စ်သည် လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ဝီလျံ လင်းသဲလ် (William Lenthall) အား ၎င်း၏ထိုင်ခုံမှ ဖယ်ရှားပြီးနောက် ထိုအမတ်များ ဘယ်ကိုထွက်ပြေးသွားသလဲဟု မေးမြန်းခဲ့သည်။ လင်းသဲလ်က ဒူးထောက်လျက်ဖြင့် '''"ဘုရင့်မင်းမြတ်ခင်ဗျာ၊ ကျွန်တော်မျိုးဟာ ဒီနေရာမှာ လွှတ်တော်က လမ်းညွှန်တဲ့အတိုင်း လုပ်ဆောင်ရမယ့် အစေခံတစ်ဦးသာဖြစ်လို့ လွှတ်တော်ရဲ့ လမ်းညွှန်ချက်မပါဘဲ ကြည့်မြင်ဖို့ မျက်စိလည်းမရှိ၊ ပြောဆိုဖို့ လျှာလည်းမရှိပါကြောင်း"''' ဟု နာမည်ကျော်စကားဖြင့် ပြန်လည်ဖြေကြားခဲ့သည်။ ချားလ်စ်က '''"ငါ့ရဲ့ ငှက်တွေအားလုံး ပျံသန်းသွားကြပြီ"''' ဟု စိတ်ပျက်လက်ပျက် ရေရွတ်ခဲ့ရပြီး လက်ဗလာဖြင့် ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ ဤသို့ ဖမ်းဆီးရန် ကြိုးပမ်းမှု လွဲချော်သွားခြင်းသည် ချားလ်စ်အတွက် နိုင်ငံရေးအရ အကြီးအကျယ် အထိနာစေခဲ့သည်။ ယခင်က မည်သည့်အင်္ဂလန်ဧကရာဇ်မျှ အောက်လွှတ်တော်အတွင်းသို့ ကိုယ်တိုင်ဝင်ရောက်ခဲ့ဖူးခြင်းမရှိသဖြင့် အမတ်များကို ဖမ်းဆီးရန် လွှတ်တော်ခန်းမဆောင်အတွင်းသို့ မကြုံစဖူး ကျူးကျော်ဝင်ရောက်မှုမှာ ပါလီမန်၏ အခွင့်အရေးကို ဆိုးရွားစွာ ချိုးဖောက်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ချားလ်စ်သည် မိမိကိုယ်မိမိ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများနှင့် မငြိမ်မသက်မှုများကို ကာကွယ်ပေးသူအဖြစ် ပုံဖော်ရန် ကြိုးပမ်းနေသည့် ၎င်း၏ထောက်ခံသူများ၏ ကြိုးပမ်းမှုကို ဤလုပ်ရပ်တစ်ခုတည်းဖြင့် ဖျက်ဆီးပစ်ခဲ့သည်။ ပါလီမန်သည် လန်ဒန်မြို့ကို လျင်မြန်စွာ ထိန်းချုပ်လိုက်သဖြင့် ချားလ်စ်သည် ဇန်နဝါရီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် မြို့တော်မှ ဟန်ပတန်ကုတ်နန်းတော် (Hampton Court Palace) သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ရပြီး၊ နှစ်ရက်အကြာတွင် ဝင်ဆာရဲတိုက် (Windsor Castle) သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ၎င်း၏မိဖုရားနှင့် အကြီးဆုံးသမီးတော်တို့ကို ဘေးကင်းရာ ပြည်ပသို့ စေလွှတ်ပြီးနောက်၊ ဟားလ်မြို့ (Hull) ရှိ စစ်လက်နက်တိုက်ကို သိမ်းပိုက်ရန် မျှော်လင့်ချက်ဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ ခရီးနှင်ခဲ့သည်။ သို့သော် ဧပြီလတွင် ရောက်ရှိချိန်၌ ပါလီမန်လိုလားသော မြို့တော်ဝန် ဆာ ဂျွန် ဟိုသမ် (Sir John Hotham) က ၎င်းအား မြို့ထဲသို့ ဝင်ရောက်ခွင့်မပြုဘဲ ငြင်းပယ်ခဲ့သဖြင့် ချားလ်စ်မှာ စိတ်ပျက်လက်ပျက်ဖြင့် ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ == '''အင်္ဂလန်ပြည်တွင်းစစ်''' == ၁၆၄၂ ခုနှစ် နှစ်လယ်ပိုင်းတွင် နှစ်ဖက်စလုံးသည် လက်နက်စွဲကိုင်ရန် ပြင်ဆင်လာကြသည်။ ချားလ်စ်သည် အလယ်ခေတ်ထုံးတမ်းစဉ်လာအတိုင်း ဘုရင့်အမိန့်ပြန်တမ်း (Commission of array) ဖြင့် စစ်တပ်ကို စုဆောင်းခဲ့ပြီး၊ ပါလီမန်ကလည်း ၎င်းတို့၏ ပြည်သူ့စစ်တပ်အတွက် စေတနာ့ဝန်ထမ်းများကို ခေါ်ယူခဲ့သည်။ ညှိနှိုင်းမှုများမှာ အချည်းနှီးဖြစ်ခဲ့ပြီးနောက် ချားလ်စ်သည် ၁၆၄၂ ခုနှစ် သြဂုတ်လ ၂၂ ရက်နေ့တွင် နော့တင်ဟမ်မြို့၌ (Nottingham) တော်ဝင်အလံတော်ကို လွှင့်ထူ၍ စစ်ကြေညာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ၎င်း၏တပ်ဖွဲ့များသည် အင်္ဂလန်အလယ်ပိုင်း (Midlands)၊ ဝေလပြည်နယ်၊ အနောက်ဘက်ဒေသများနှင့် အင်္ဂလန်မြောက်ပိုင်းတို့ကို အကြမ်းဖျင်း ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့ပြီး အောက်စဖို့ဒ် (Oxford) တွင် ၎င်း၏နန်းတွင်းကို အခြေစိုက်ခဲ့သည်။ ပါလီမန်ကမူ လန်ဒန်မြို့၊ အရှေ့တောင်ဘက်ဒေသများနှင့် အရှေ့အန်ဂလီယာ (East Anglia) အပြင် အင်္ဂလန်ရေတပ်ကိုပါ ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သည်။ အသေးစား တိုက်ပွဲငယ်အချို့ ဖြစ်ပွားပြီးနောက် နှစ်ဖက်စစ်တပ်များသည် ၁၆၄၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် '''အက်ဂျ်ဟေးလ် (Edgehill)''' တိုက်ပွဲ၌ အပြင်းအထန် စတင်ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ချားလ်စ်၏ တူတော်စပ်သူ ရိုင်းမင်းသား ရူးပတ် (Prince Rupert) သည် တော်ဝင်တပ်မှူး လင်ဆေးအမတ် ရောဘတ် ဘာတီး (Robert Bertie, 1st Earl of Lindsey) ၏ စစ်ဗျူဟာကို သဘောမတူခဲ့ရာတွင် ချားလ်စ်က ရူးပတ်ဘက်မှ ရပ်တည်ပေးခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် လင်ဆေးသည် ရာထူးမှ နုတ်ထွက်သွားခဲ့သဖြင့် ချားလ်စ်ကိုယ်တိုင် အထွေထွေသေနာပတိအဖြစ် တာဝန်ယူကာ စစ်သူကြီး ပက်ထရစ် ရုသ်ဗင် (Patrick Ruthven) ၏ အကူအညီဖြင့် ကွပ်ကဲခဲ့သည်။ ရူးပတ်၏ မြင်းတပ်သည် ပါလီမန်တပ်များကို အောင်မြင်စွာ ထိုးဖောက်တိုက်ခိုက်နိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ စစ်မြေပြင်သို့ ချက်ချင်းပြန်မလှည့်ဘဲ ပါလီမန်တပ်၏ ရိက္ခာနှင့် အထုပ်အပိုး တင်ဆောင်လာသော လှည်းတန်းများကို လုယက်ရန် ထွက်ခွာသွားခဲ့သည်။ ဗိုလ်မှူးကြီးအဖြစ် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော လင်ဆေးမှာမူ ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ပြီး ဆေးကုသမှုမခံရဘဲ သွေးလွန်ကာ ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ ထိုတိုက်ပွဲသည် နေဝင်မိုးချုပ်သွားသည်အထိ တစ်ဖက်နှင့်တစ်ဖက် အပြတ်အသတ် အနိုင်မရဘဲ အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်၏ ကိုယ်ပိုင်စကားအရ ထိုစစ်မြေပြင်အတွေ့အကြုံသည် ၎င်းအား "အလွန်အမင်းနှင့် နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း ဝမ်းနည်းပူဆွေးစေခဲ့သည်" ဟု ဆိုသည်။ ၎င်းသည် အောက်စဖို့ဒ်တွင် စစ်တပ်ကို ပြန်လည်စုစည်းခဲ့ပြီး လန်ဒန်သို့ ချက်ချင်းသွားရောက်တိုက်ခိုက်ရန် ရူးပတ်၏ အကြံပြုချက်ကို ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ တစ်ပတ်အကြာ နိုဝင်ဘာ ၃ ရက်တွင် မြို့တော်သို့ ချီတက်ခဲ့ပြီး လမ်းခရီးတွင် ဘရန့်ဖို့ဒ် (Brentford) ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ကာ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပင် ပါလီမန်ကိုယ်စားလှယ်များနှင့် ဆက်လက်ညှိနှိုင်းနေခဲ့သည်။ လန်ဒန်မြို့အပြင်ဘက် Turnham Green သို့ ရောက်သောအခါ တော်ဝင်စစ်တပ်သည် မြို့ပြပြည်သူ့စစ်တပ်၏ ခုခံမှုကို ကြုံတွေ့ရပြီး၊ အရေအတွက်အားဖြင့် သာလွန်သော ပါလီမန်တပ်များနှင့် ရင်ဆိုင်ရသဖြင့် ချားလ်စ်သည် ပြန်လည်ဆုတ်ခွာရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ၎င်းသည် အောက်စဖို့ဒ်တွင် ဆောင်းခိုရင်း မြို့၏ကာကွယ်ရေးကို အားကောင်းအောင်လုပ်ဆောင်ကာ လာမည့်ရာသီ စစ်ဆင်ရေးအတွက် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ နှစ်ဖက်အကြား ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးမှုများမှာ ဧပြီလတွင် ပျက်ပြားသွားခဲ့သည်။ စစ်ပွဲသည် နောက်ထပ် နှစ်အနည်းငယ်အထိ အဖြေမထွက်ဘဲ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေခဲ့ပြီး၊ မိဖုရား ဟင်နရီယက်တာ မာရီယာသည် ၁၆၄၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလမှစ၍ ဗြိတိန်သို့ ၁၇ လကြာ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ၁၆၄၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ရူးပတ်က ဘရစ္စတိုမြို့ကို (Bristol) သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်၊ ချားလ်စ်သည် ထိုဆိပ်ကမ်းမြို့သို့ သွားရောက်ခဲ့ပြီး ဆဲဗန်းမြစ် (Severn) အထက်ပိုင်းရှိ ဂလော့စတာမြို့ကို (Gloucester) ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ခဲ့သည်။ မြို့ရိုးများကို မြေအောက်မှ ဖြိုလှဲမည့် ၎င်း၏အစီအစဉ်မှာ မိုးသည်းထန်စွာရွာသွန်းမှုကြောင့် ပျက်ပြားခဲ့ရပြီး ပါလီမန်စစ်ကူတပ်များ ချဉ်းကပ်လာသောအခါ ချားလ်စ်သည် ပိတ်ဆို့မှုကို ရုပ်သိမ်းကာ Sudeley ရဲတိုက်သို့ ဆုတ်ခွာခဲ့သည်။ ပါလီမန်စစ်တပ်က လန်ဒန်ဘက်သို့ ပြန်လှည့်သွားသောအခါ ချားလ်စ်က နောက်မှ လိုက်လံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထိုစစ်တပ်နှစ်ခုသည် စက်တင်ဘာ ၂၀ ရက်တွင် ဘာခ်ရှိုင်းယားနယ်ရှိ နယူးဘရီ (Newbury) ၌ ဆုံတွေ့ခဲ့ကြသည်။ အက်ဂျ်ဟေးလ်တိုက်ပွဲကဲ့သို့ပင် ဤတိုက်ပွဲသည်လည်း ညမှောင်သည်အထိ အဖြေမထွက်ဘဲ ဖြစ်နေခဲ့သဖြင့် စစ်တပ်များ လမ်းခွဲခဲ့ကြသည်။ ၁၆၄၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ချားလ်စ်သည် အောက်စဖို့ဒ်၌ ပါလီမန်တစ်ခုကို ခေါ်ယူခဲ့ရာ မှူးမတ် ၄၀ ခန့်နှင့် အောက်လွှတ်တော်အမတ် ၁၁၈ ဦး တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ခြုံငုံပြောရလျှင် ၁၆၄၅ ခုနှစ် မတ်လအထိ တည်ရှိခဲ့သော ထိုအောက်စဖို့ဒ်ပါလီမန်ကို မှူးမတ်အများစုနှင့် အောက်လွှတ်တော်၏ သုံးပုံတစ်ပုံခန့်က ထောက်ခံခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ထိုလွှတ်တော်၏ ထိရောက်မှုမရှိခြင်းအပေါ် ချားလ်စ်က စိတ်ပျက်ခဲ့ပြီး မိဖုရားထံရေးသော လျှို့ဝှက်ပေးစာများတွင် ယင်းလွှတ်တော်ကို "မျိုးစပ်လွှတ်တော်" (Mongrel) ဟု နှိမ့်ချခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ၁၆၄၄ ခုနှစ်တွင် ချားလ်စ်သည် အင်္ဂလန်တောင်ပိုင်းတွင်သာ ရှိနေခဲ့ပြီး၊ ရူးပတ်ကမူ ပါလီမန်နှင့် စကော့တလန် ကော့ဗနန်တာ စစ်တပ်များ၏ ခြိမ်းခြောက်မှုကို ခံနေရသော နယူးအာ့ခ် (Newark) နှင့် ယော့ခ် (York) မြို့များကို ကူညီရန် မြောက်ဘက်သို့ ချီတက်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ဇွန်လနှောင်းပိုင်းတွင် ဖြစ်ပွားသည့် Cropredy Bridge တိုက်ပွဲတွင် အောင်ပွဲရရှိခဲ့သော်လည်း၊ မြောက်ဘက်ရှိ တော်ဝင်တပ်များမှာမူ ရက်ပိုင်းအကြာတွင် ဖြစ်ပွားသည့် '''မာစတန်မူး (Marston Moor)''' တိုက်ပွဲတွင် အကြီးအကျယ် ရှုံးနိမ့်ခဲ့ရသည်။ ဘုရင်သည် တောင်ပိုင်းတွင် စစ်ဆင်ရေးကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး အက်ဆက်စ်အမတ် ရောဘတ် ဒီဗာရိုး (Robert Devereux, 3rd Earl of Essex) ဦးဆောင်သော ပါလီမန်စစ်တပ်ကို ဝိုင်းရံကာ လက်နက်ဖြုတ်သိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏အခြေစိုက်ရာ အောက်စဖို့ဒ်သို့ မြောက်ဘက်အတိုင်း ပြန်လာစဉ် ဆောင်းတွင်းမရောက်မီ နယူးဘရီတွင် ဒုတိယအကြိမ် ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း ဤတိုက်ပွဲသည်လည်း အဖြေမထွက်ဘဲ ပြီးဆုံးခဲ့သည်။ ဆောင်းရာသီအတွင်း နှစ်ဖက်စလုံး လက်နက်ခဲယမ်းစုဆောင်းပြီး ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းနေစဉ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးရန် ကြိုးပမ်းမှုများမှာလည်း ထပ်မံမအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ ၁၆၄၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၄ ရက်နေ့တွင် ဖြစ်ပွားသည့် '''နေစဘီ (Naseby)''' တိုက်ပွဲ၌ ရူးပတ်၏ မြင်းတပ်သည် ပါလီမန်၏ တပ်မတော်သစ် (New Model Army) ၏ နံဘေးတောင်ပံကို အောင်မြင်စွာ ထိုးဖောက်တိုက်ခိုက်နိုင်ခဲ့ပြန်သည်။ သို့သော် စစ်မြေပြင်၏ အခြားနေရာများတွင်မူ ပါလီမန်တပ်များက ချားလ်စ်၏ စစ်သည်များကို နောက်သို့ တွန်းပို့ထားနိုင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် မိမိ၏စစ်သည်များကို စိတ်ဓာတ်မြှင့်တင်ပေးရန် ရှေ့သို့ မြင်းစီးထွက်ခဲ့သော်လည်း၊ ထိုသို့လုပ်ဆောင်စဉ် ကန်းဝပ်တ်အမတ် ရောဘတ် ဒယ်ဇဲလ် (Robert Dalzell, 1st Earl of Carnwath) က ဘုရင့်လုံခြုံရေးအတွက် စိုးရိမ်သဖြင့် ဘုရင့်မြင်းဇက်ကြိုးကို ဆွဲကိုင်ကာ နောက်သို့ ဆွဲခေါ်သွားခဲ့သည်။ တော်ဝင်စစ်သည်များက ကန်းဝပ်တ်၏ လုပ်ရပ်ကို နောက်ဆုတ်ရန် အချက်ပြမှုအဖြစ် မှားယွင်းစွာ ယူဆခဲ့ကြသဖြင့် ၎င်းတို့၏ စစ်ကြောင်းတစ်ခုလုံး ပြိုလဲသွားခဲ့ရသည်။ ဤတိုက်ပွဲသည် စစ်ရေးအသာစီးရမှုကို ပါလီမန်ဘက်သို့ အပြီးသတ် ရောက်ရှိသွားစေခဲ့သည်။ ထို့နောက်ပိုင်းတွင် တော်ဝင်တပ်များ ဆက်တိုက်ရှုံးနိမ့်ခဲ့ပြီးနောက် အောက်စဖို့ဒ်မြို့ပါ ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ခြင်း ခံခဲ့ရရာ၊ ချားလ်စ်သည် ၁၆၄၆ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် (အစေခံတစ်ဦးအဖြစ် ရုပ်ဖျက်၍) မြို့မှ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် နယူးအာ့ခ်မြို့ကို ဝိုင်းရံထားသော စကော့တလန် ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်း စစ်တပ်ထံသို့ မိမိကိုယ်ကို အပ်နှံခဲ့ပြီး မြောက်ဘက်ရှိ နယူးကာဆယ် (Newcastle upon Tyne) သို့ ခေါ်ဆောင်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ကိုးလကြာ ညှိနှိုင်းဆွေးနွေးပြီးနောက် စကော့တလန်သားများသည် အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် သဘောတူညီချက် ရရှိခဲ့ကြသည်။ ယင်းမှာ ပေါင် ၁၀၀,၀၀၀ (နှင့် နောင်တွင် နောက်ထပ်ငွေများ ပေးအပ်ရန် ကတိပြုချက်) ဖြင့် အပြန်အလှန်အဖြစ် စကော့တလန်သားများသည် နယူးကာဆယ်မှ ဆုတ်ခွာပေးခဲ့ပြီး၊ ၁၆၄" ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ချားလ်စ်အား အင်္ဂလန်ပါလီမန် ကိုယ်စားလှယ်များထံသို့ လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့သည်။ == '''တရားစီရင်ခြင်း''' == ချားလ်စ်ကို ၁၆၄၈ ခုနှစ်ကုန်တွင် ဟတ်စ်တ်ရဲတိုက် (Hurst Castle) သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဝင်ဆာရဲတိုက် (Windsor Castle) သို့ ထပ်မံရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။ ၁၆၄၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် '''ရန့်ပ်ပါလီမန် (Rump Parliament)''' ၏ အောက်လွှတ်တော်က ၎င်းအား နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုဖြင့် တရားစွဲဆိုရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သော်လည်း အထက်လွှတ်တော်က ထိုစွဲချက်ကို ပယ်ချခဲ့သည်။ ရှင်ဘုရင်တစ်ပါးကို တရားစီရင်ရန် ကြံစည်မှုမှာ ထိုခေတ်အခါက အလွန်ထူးဆန်းသော ကိစ္စရပ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်၏ အယူခံတရားရုံးကြီး သုံးခုမှ တရားသူကြီးချုပ်များဖြစ်ကြသည့် ဟင်နရီ ရိုးလ် (Henry Rolle)၊ အိုလီဗာ စိန့်ဂျွန် (Oliver St John) နှင့် ဂျွန် ဝိုင်းလ်ဒ် (John Wilde) တို့အားလုံးက ဤတရားစွဲဆိုမှုသည် ဥပဒေနှင့်မညီဘဲ တရားမဝင်ကြောင်း ကန့်ကွက်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ရန့်ပ်ပါလီမန် အောက်လွှတ်တော်သည် ၎င်းတို့တစ်ဦးတည်းဖြင့် ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းနိုင်ခွင့်ရှိကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး၊ ချားလ်စ်ကို စစ်ဆေးစီရင်ရန် သီးသန့်တရားရုံးတစ်ခု ဖွဲ့စည်းမည့် ဥပဒေကြမ်းကို အတည်ပြုကာ ယင်းဥပဒေကြမ်းသည် ဘုရင့်သဘောတူညီချက်မလိုဘဲ အာဏာတည်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ထိုဥပဒေအရ ဖွဲ့စည်းလိုက်သည့် '''တရားမျှတမှုဆိုင်ရာ တရားရုံးချုပ် (High Court of Justice)''' တွင် ကော်မရှင်နာအဖွဲ့ဝင် ၁၃၅ ဦး ပါဝင်သော်လည်း၊ အများစုမှာ တာဝန်ထမ်းဆောင်ရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြ သို့မဟုတ် တမင်တကာ ရှောင်ရှားခဲ့ကြသည်။ ၁၆၄" ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် ဝက်စ်မင်စတာခန်းမ၌ (Westminster Hall) စတင်ခဲ့သော ချားလ်စ်၏ နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်မှုနှင့် "အခြားကြီးလေးသော ရာဇဝတ်မှုများ" စစ်ဆေးစီရင်ရေးသို့ (ပါလီမန်ကို အခိုင်အမာထောက်ခံသူများ ဖြစ်ကြသည့်) ကော်မရှင်နာ ၆၈ ဦးသာ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ဂျွန် ဘရက်ဒ်ရှော (John Bradshaw) က တရားရုံးဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဆောင်ရွက်ပြီး၊ တရားစွဲဆိုမှုကို ရှေ့နေချုပ် ဂျွန် ကွတ်ခ် (John Cook) က ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် နိုင်ငံတော်အကျိုးစီးပွားထက် မိမိ၏ ကိုယ်ကျိုးစီးပွားကို ရှေးရှုရန် ၎င်း၏အာဏာကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံအပေါ် သစ္စာဖောက်မှု ကျူးလွန်ခဲ့သည်ဟု စွပ်စွဲခံရသည်။ စွဲချက်တွင် ၎င်းသည် "မိမိစိတ်တိုင်းကျ အုပ်ချုပ်ရန်အတွက် အကန့်အသတ်မရှိသော အာဏာရှင်စနစ်ကို ထူထောင်ထိန်းသိမ်းရန်နှင့် ပြည်သူတို့၏ အခွင့်အရေးနှင့် လွတ်လပ်ခွင့်များကို ဖြိုဖျက်ရန် ဆိုးညစ်သောအကြံအစည်များ" ကို ကြံစည်ခဲ့သည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ယင်းကို အကောင်အထည်ဖော်ရန်အတွက် ၎င်းသည် "လက်ရှိပါလီမန်နှင့် ပါလီမန်က ကိုယ်စားပြုသော ပြည်သူများအပေါ် သစ္စာဖောက်ဖျက်ကာ မလိုမုန်းထားစိတ်ဖြင့် စစ်မီးမွှေးခဲ့သည်" ဟုလည်းကောင်း၊ ယင်း "ချားလ်စ် စတူးအတ်၏ ဆိုးညစ်သောအကြံအစည်များ၊ စစ်ပွဲများနှင့် မကောင်းသော လုပ်ရပ်များသည် ပြည်သူလူထု၏ အကျိုးစီးပွား၊ အများပိုင်အခွင့်အရေး၊ လွတ်လပ်မှု၊ တရားမျှတမှုနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးတို့ကို ဆန့်ကျင်၍ မိမိနှင့် မိမိမိသားစုအတွက် ကိုယ်ကျိုးစီးပွား၊ အာဏာစက်နှင့် လုပ်ကြံဖန်တီးထားသော အထူးအခွင့်အာဏာများကို မြှင့်တင်ထိန်းသိမ်းရန်အတွက်သာ ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်" ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ယနေ့ခေတ်ကာလ စစ်ဗိုလ်ချုပ်များတွင် တာဝန်ရှိမှု (Command responsibility) ဟူသော သဘောတရားကို အစပျိုးသည့်အနေဖြင့်၊ အဆိုပါစွဲချက်တွင် ၎င်းအား "ထိုစစ်ပွဲများအတွင်း ကျူးလွန်ခဲ့သည့် သို့မဟုတ် ထိုစစ်ပွဲများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့် နိုင်ငံတော်အပေါ် သစ္စာဖောက်မှု၊ လူသတ်မှု၊ လုယက်မှု၊ မီးရှို့မှု၊ ဖျက်ဆီးမှု၊ နစ်နာဆုံးရှုံးမှုများနှင့် ဒုစရိုက်မှုအားလုံးအတွက် အပြစ်ရှိကြောင်း" သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအတွင်း လူဦးရေ၏ ၆ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သော ခန့်မှန်းခြေ လူပေါင်း ၃၀၀,၀၀၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။ တရားစီရင်မှု၏ ပထမဆုံး သုံးရက်တာအတွင်း ချားလ်စ်အား အပြစ်ရှိ၊ မရှိ ထွက်ဆိုရန် တောင်းဆိုသည့်အခါတိုင်း ၎င်းက ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီး၊ '''"ကျွန်ုပ်ကို ဘယ်လိုအာဏာမျိုး၊ ဘယ်လိုတရားဝင်လုပ်ပိုင်ခွင့်မျိုးနဲ့ ဒီနေရာကို ခေါ်ယူစစ်ဆေးတာလဲဆိုတာ သိချင်တယ်"''' ဟူသော စကားဖြင့် ကန့်ကွက်ခဲ့သည်။ ၎င်းက မည်သည့်တရားရုံးမျှ ဧရာဇ်တစ်ပါးအပေါ် စီရင်ပိုင်ခွင့်မရှိကြောင်း၊ မိမိ၏ အုပ်ချုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာကို ဘုရားသခင်နှင့် အင်္ဂလန်၏ အစဉ်အလာဥပဒေများက ပေးအပ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မိမိကို စစ်ဆေးနေသူများ၏ အာဏာမှာ လက်နက်အားကိုးအကြမ်းဖက်မှုသာဖြစ်ကြောင်း လျှောက်လဲခဲ့သည်။ ချားလ်စ်က ဤတရားစီရင်မှုသည် တရားမဝင်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုကာ အောက်ပါအတိုင်း ရှင်းလင်းခဲ့သည် -<blockquote>"လောကီအာဏာ မည်မျှပင်ကြီးမားစေကာမူ (သင်တို့၏ ဘုရင်ဖြစ်သော) ကျွန်ုပ်ကို ရာဇဝတ်ကောင်တစ်ဦးအဖြစ် တရားစွဲဆိုပိုင်ခွင့်မရှိပါ။ ယနေ့လုပ်ဆောင်ချက်များသည် ဘုရားသခင်၏ ဥပဒေများနှင့် ညီညွတ်မှုမရှိပါ။ အကြောင်းမှာ ဓမ္မဟောင်းကျမ်းနှင့် ဓမ္မသစ်ကျမ်း နှစ်ခုစလုံးတွင် ဘုရင်များအပေါ် ရိုသေနာခံရန် အာဏာကို အတိအလင်း အာမခံထားပြီး တင်းကျပ်စွာ မိန့်မှာထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤမြေပြင်၏ ဥပဒေနှင့် ပတ်သက်၍လည်း ဘုရင်အား တရားစွဲဆိုပိုင်ခွင့်ရှိသည်ဟု မည်သည့်ပညာတတ်ရှေ့နေမျှ အတည်ပြုလိမ့်မည်မဟုတ်ကြောင်း ကျွန်ုပ် အပြည့်အဝယုံကြည်သည်။ အကြောင်းမှာ ဥပဒေအားလုံးသည် ဘုရင့်နာမတော်ဖြင့်သာ လည်ပတ်နေသောကြောင့်ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့၏ အခြေခံမူတစ်ခုမှာ 'ဘုရင်သည် မည်သည့်အခါမျှ အမှားမလုပ်' (The King can do no wrong) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ အထက်လွှတ်တော်ကိုလည်း လုံးဝဖယ်ထုတ်ထားပြီး၊ အောက်လွှတ်တော်မှာမူ ၎င်းတို့၏ အမတ်အများစုမှာ လွှတ်တော်တက်ရောက်ခွင့်မရအောင် အကျဉ်းချခံထားရခြင်း သို့မဟုတ် ခြိမ်းခြောက်ခံထားရခြင်းများကို လူတိုင်းသိရှိကြသည်။ ကျွန်ုပ်လက်နက်စွဲကိုင်ခဲ့ခြင်းမှာ မိမိ၏အာဏာက ရှေးဟောင်းအစိုးရစနစ်ကို လုံးဝပြောင်းလဲပစ်လိုက်ပြီဟု ထင်မြင်ယူဆနေကြသူများ၏ရန်မှ ဤနိုင်ငံ၏ အခြေခံဥပဒေများကို ကာကွယ်ရန်အတွက်သာ ဖြစ်သည်။"</blockquote>ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် တရားရုံးက ဧရာဇ်တို့၏ တရားစွဲဆိုမှုကင်းလွတ်ခွင့် အခွင့်အာဏာ (Sovereign immunity) ကို စိန်ခေါ်ခဲ့ပြီး '''"အင်္ဂလန်ဘုရင်ဆိုသည်မှာ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတစ်ယောက်မဟုတ်ဘဲ၊ နိုင်ငံတော်၏ ဥပဒေများနှင့်အညီသာ အုပ်ချုပ်ရန် ကန့်သတ်ထားသော အာဏာကို အပ်နှင်းခံထားရသည့် ရာထူးသက်သက်သာဖြစ်သည်"''' ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ သုံးရက်မြောက်နေ့ အဆုံးတွင် ချားလ်စ်ကို တရားရုံးမှ ခေါ်ထုတ်သွားခဲ့ပြီးနောက်၊ တရားရုံးသည် ၎င်းမရှိခိုက် နောက်ထပ်နှစ်ရက်တိုင်တိုင် ၎င်းအား ဆန့်ကျင်သည့် သက်သေ ၃၀ ကျော်ကို စစ်ဆေးခဲ့ကာ ဇန်နဝါရီ ၂၆ ရက်တွင် ၎င်းအား သေဒဏ်ချမှတ်ခဲ့သည်။ နောက်တစ်နေ့တွင် ဘုရင်ကြီးကို ကော်မရှင်၏ အများပြည်သူဆိုင်ရာ အစည်းအဝေးရှေ့မှောက်သို့ ခေါ်ဆောင်လာပြီး အပြစ်ရှိကြောင်း ကြေညာကာ ပြစ်ဒဏ်စီရင်ချက် ဖတ်ကြားခဲ့သည်။ စီရင်ချက်တွင် "အဆိုပါ သစ္စာဖောက်မှုနှင့် ရာဇဝတ်မှုအားလုံးအတွက် ဤတရားရုံးက အဆိုပါ ချားလ်စ် စတူးအတ်အား အာဏာရှင်၊ သစ္စာဖောက်၊ လူသတ်သမားနှင့် ဤနိုင်ငံရှိ ကောင်းမွန်သော ပြည်သူတို့၏ အများပြည်သူဆိုင်ရာ ရန်သူအဖြစ် သတ်မှတ်ကာ ၎င်း၏ကိုယ်ခန္ဓာမှ ဦးခေါင်းကို ဖြတ်တောက်၍ သေဒဏ်ပေးရန် စီရင်ချက်ချမှတ်သည်" ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ကော်မရှင်နာအဖွဲ့ဝင် ၅၉ ဦးက ချားလ်စ်၏ သေဒဏ်ကွပ်မျက်မှုအမိန့်လွှာ (Death warrant) တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။ == '''ကွပ်မျက်ခြင်း''' == ချားလ်စ်အား ကွပ်မျက်ရန်ရက်ကို ၁၆၄၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၃၀ ရက်နေ့အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏ သားသမီးများအနက် အဲလိဇဘက်နှင့် ဟင်နရီ နှစ်ဦးသာ ပါလီမန်တပ်များ၏ ထိန်းချုပ်မှုအောက်တွင် အင်္ဂလန်၌ ကျန်ရှိနေခဲ့သည်။ ၎င်းတို့အား ဇန်နဝါရီ ၂၉ ရက်တွင် ဘုရင်ကြီးထံ သွားရောက်တွေ့ဆုံခွင့်ပြုခဲ့ပြီး ဘုရင်ကြီးက ၎င်းတို့အား မျက်ရည်စက်လက်ဖြင့် နှုတ်ဆက်ခဲ့သည်။ နောက်တစ်နေ့မနက်တွင် ဘုရင်ကြီးက အင်္ကျီနှစ်ထည် ထပ်စီးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အကြောင်းမှာ ရာသီဥတုအေးလွန်းသဖြင့် မိမိကိုယ်ခန္ဓာတုန်ရင်ခြင်းကို ကြည့်ရှုနေသည့် လူထုက ကြောက်ရွံ့နေသည်ဟု မှားယွင်းစွာ မထင်မှတ်စေရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ ဘုရင်ကြီးက '''"ရာသီဥတုက အရမ်းအေးလွန်းလို့ ကျွန်ုပ်ကို တုန်ရင်စေနိုင်တယ်၊ အဲဒါကို ကြည့်နေတဲ့သူအချို့က ကြောက်လို့ တုန်နေတာလို့ ထင်သွားကြလိမ့်မယ်။ ကျွန်ုပ်အပေါ် အဲဒီလို အစွန်းအထင်းမျိုး မခံချင်ဘူး"''' ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ၎င်းအား ပိတ်လှောင်ထားသည့် စိန့်ဂျိမ်းစ်နန်းတော် (St James's Palace) မှတစ်ဆင့် ကွပ်မျက်မည့် စင်မြင့်ကို ဆောက်လုပ်ထားသော ဝှိုက်ဟောနန်းတော် (Palace of Whitehall) ရှိ ဘန်ကွက်တင်းဟောက်စ် (Banqueting House) ရှေ့သို့ စစ်သားများ၏ အစောင့်အရှောက်ဖြင့် လမ်းလျှောက်ခေါ်ဆောင်လာခဲ့သည်။ ချားလ်စ်ကို ကြည့်ရှုသူ ပြည်သူလူထုနှင့် ဝေးကွာစေရန် စစ်သားအဆင့်ဆင့်ဖြင့် ဝန်းရံတားဆီးထားသဖြင့် ၎င်း၏ နောက်ဆုံးမိန့်ခွန်းကို စင်မြင့်ပေါ်တွင် အတူရှိနေသူများသာ ကြားခဲ့ရသည်။ ၎င်းက မိမိ၏ သစ္စာရှိအမှုထမ်း စထရက်ဖို့ဒ်ကို ကွပ်မျက်ခြင်းမှ မတားဆီးနိုင်ခဲ့သည့် မိမိ၏အမှားကြောင့် ယခုကဲ့သို့ ကံကြမ္မာဆိုးနှင့် ကြုံရခြင်းဖြစ်သည်ဟု အပြစ်တင်ခဲ့သည် - "ကျွန်ုပ် ဇွတ်အတည်ပြုပေးခဲ့တဲ့ မတရားတဲ့ စီရင်ချက်တစ်ခုအတွက် အခု ကျွန်ုပ်အပေါ် မတရားတဲ့ စီရင်ချက်နဲ့ ပြန်ပြီး ပြစ်ဒဏ်ခတ်ခံရတာပဲ ဖြစ်တယ်။" ၎င်းက မိမိသည်လည်း အခြားသူများနည်းတူ ပြည်သူတို့၏ လွတ်လပ်ခွင့်ကို အလိုရှိခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည် - "ဒါပေမယ့် ကျွန်ုပ် ပြောရမှာက ပြည်သူတွေရဲ့ လွတ်လပ်ခွင့်ဆိုတာ အုပ်ချုပ်မှုစနစ်တစ်ခု ရှိနေခြင်းအပေါ်မှာပဲ တည်မှီပါတယ်။ အုပ်ချုပ်ရေးမှာ ပြည်သူတွေ ပါဝင်ပတ်သက်ခွင့် ရဖို့ မဟုတ်ပါဘူး၊ အဲဒါက သူတို့နဲ့ မဆိုင်တဲ့အရာပါ။ နိုင်ငံသားတစ်ယောက်နဲ့ ဧကရာဇ်တစ်ပါးဆိုတာ လုံးဝဥဿုံ ကွဲပြားခြားနားတဲ့ အရာတွေ ဖြစ်ပါတယ်။" ၎င်းက ဆက်လက်၍ "ကျွန်ုပ်ဟာ ပျက်စီးလွယ်တဲ့ လောကီသရဖူကနေ ဘယ်တော့မှ မပျက်စီးနိုင်ဘဲ ဘယ်လိုမငြိမ်မသက်မှုမှ မရှိတော့တဲ့ ထာဝရသရဖူဆီသို့ သွားပါတော့မယ်" ဟု ဆိုခဲ့သည်။ မွန်းလွဲ ၂ နာရီခန့်တွင် အသက် ၄၈ နှစ်ရှိပြီဖြစ်သော ချားလ်စ်သည် ဆုတောင်းစကားဆိုပြီးနောက် ၎င်း၏ဦးခေါင်းကို သစ်တုံးပေါ်သို့ တင်လိုက်ပြီး မိမိအဆင်သင့်ဖြစ်ပြီဖြစ်ကြောင်း လက်နှစ်ဖက်ကို ဆန့်ထုတ်၍ အာဏာပိုင်အား အချက်ပြခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၎င်း၏ဦးခေါင်းကို တစ်ချက်တည်းဖြင့် ပြတ်တောက်ကာ ကွပ်မျက်လိုက်သည်။ မျက်မြင်သက်သေ ဖိလစ် ဟင်နရီ (Philip Henry) ၏ ပြောကြားချက်အရ စုဝေးနေသော လူအုပ်ကြီးထံမှ "ယခင်က တစ်ခါမှမကြားဖူးသလို နောက်နောင်လည်း မကြားချင်တော့တဲ့" ညည်းတွားသံကြီး တစ်ခု ထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီး၊ အချို့သော ပြည်သူများသည် ဘုရင်ကြီး၏ သွေးများကို အမှတ်တရအဖြစ် ၎င်းတို့၏ လက်ကိုင်ပုဝါများနှင့် တို့ယူခဲ့ကြသည်။ စစ်ဗိုလ်ချုပ် ကရွမ်းဝဲလ် (Cromwell) သည် ချားလ်စ်၏ ခေါင်းတလားဆီသို့ လာရောက်ကြည့်ရှုကာ "ရက်စက်လှတဲ့ မလွှဲသာမရှောင်သာမှုပဲ" ဟု သက်ပြင်းချကာ ပြောဆိုခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ကွပ်မျက်သူ အာဏာပိုင်မှာ မျက်နှာဖုံးစွပ်ပြီး ရုပ်ဖျက်ထားသဖြင့် ၎င်းမှာ မည်သူမည်ဝါဖြစ်ကြောင်း ငြင်းခုံနေကြဆဲ ဖြစ်သည်။ ကော်မရှင်နာများသည် လန်ဒန်၏ သာမန်လက်ပွတ်သမား ရစ်ချက် ဘရန်ဒန် (Richard Brandon) ထံ ချဉ်းကပ်ခဲ့ကြသော်လည်း ထိုခေတ်အခါက အလွန်များပြားလှသော ပမာဏဖြစ်သည့် ပေါင် ၂၀၀ ပေးမည်ဟု ကမ်းလှမ်းခဲ့လင့်ကစား ၎င်းက အစပိုင်းတွင် ငြင်းဆန်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် သေဒဏ်ပေးမည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခံရသဖြင့် ၎င်းကပင် လိုက်လျောပြီး ကွပ်မျက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်သလို၊ ဂျော့ခ်ျ ဂျွိုက်စ် (George Joyce)၊ ဝီလျံ ဟျူးလက် (William Hulet) နှင့် ဟျူး ပီတာစ် (Hugh Peters) အစရှိသူတို့၏ အမည်များကိုလည်း သံသယရှိသူများအဖြစ် အမည်စာရင်း တင်သွင်းခဲ့ကြသည်။ ၁၈၁၃ ခုနှစ်တွင် ဝင်ဆာ၌ ဘုရင်ကြီး၏ ရုပ်အလောင်းကို ပြန်လည်စစ်ဆေးချက်အရ တစ်ချက်တည်းဖြင့် သန့်ရှင်းစွာ ပြတ်တောက်သွားခြင်းကို ထောက်ရှု၍ ဤကွပ်မျက်မှုကို အတွေ့အကြုံရင့်ကျက်သော ခေါင်းဖြတ်ကျွမ်းကျင်သူတစ်ဦးက ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။ ထိုခေတ်အခါက နိုင်ငံတော်သစ္စာဖောက်တစ်ဦး၏ ဖြတ်တောက်ထားသော ဦးခေါင်းကို မြှောက်ပြ၍ "သစ္စာဖောက်ရဲ့ ဦးခေါင်းကို ကြည့်ကြလော့" ဟု လူအုပ်ကြီးအား ပြသလေ့ရှိသည့် အစဉ်အလာအတိုင်း ချားလ်စ်၏ ဦးခေါင်းကိုလည်း မြှောက်ပြခဲ့သော်လည်း ထိုစကားစုကိုမူ အသုံးမပြုခဲ့ပေ၊ အကြောင်းမှာ ကွပ်မျက်သူသည် ၎င်း၏အသံကို လူများမှတ်မိသွားမည်ကို မလိုလားသောကြောင့် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသည်။ ကွပ်မျက်ပြီးနောက် နောက်တစ်နေ့တွင် ဘုရင်ကြီး၏ ဦးခေါင်းကို ၎င်း၏ခန္ဓာကိုယ်နှင့် ပြန်လည်ချုပ်ပေးခဲ့ပြီး၊ ထို့နောက် ရုပ်အလောင်းကို ဆေးစိမ်ကာ ခဲခေါင်းတလားထဲသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ကော်မရှင်သည် ချားလ်စ်၏ ရုပ်အလောင်းကို ဝက်စ်မင်စတာ အက်ဘီ (Westminster Abbey) ၌ သင်္ဂြိုဟ်ခွင့်မပြုသဖြင့် ၎င်း၏ရုပ်အလောင်းကို ဖေဖော်ဝါရီ ၇ ရက် ညတွင် ဝင်ဆာ (Windsor) သို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။ ၁၆၄၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၉ ရက်နေ့တွင် ဝင်ဆာရဲတိုက်ရှိ St George's Chapel ဘုရားကျောင်း၏ သီချင်းဆိုရာ နေရာ (Quire) ၌ ဟင်နရီ (၈) နှင့် ၎င်း၏ တတိယမြောက် မိဖုရား ဂျိန်း ဆေးမိုး (Jane Seymour) တို့၏ ခေါင်းတလားများ ဘေးတွင် ဆိတ်ကွယ်ရာ၌ သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့သည်။ ဘုရင်ကြီး၏ သားတော် ချားလ်စ် (၂) မင်းမြတ်သည် နောက်ပိုင်းတွင် လန်ဒန်မြို့ ဟိုက်ပန်းခ် (Hyde Park) ၌ ခမ်းနားထည်ဝါသော တော်ဝင်ဂူဗိမာန်တစ်ခု တည်ဆောက်ရန် စီစဉ်ခဲ့သော်လည်း ဘယ်သောအခါမှ တည်ဆောက်မဖြစ်ခဲ့ချေ။ == '''အမွေအနှစ်''' == ချားလ်စ် ကွပ်မျက်ခံရပြီး ဆယ်ရက်အကြာ ၎င်း၏ရုပ်အလောင်းကို မြေမြှုပ်သင်္ဂြိုဟ်သည့်နေ့တွင် ၎င်းကိုယ်တိုင် ရေးသားခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသော ကိုယ်တိုင်ရေးအတ္ထုပ္ပတ္တိ စာအုပ်တစ်အုပ်ကို စတင်ရောင်းချခဲ့သည်။ ''Eikon Basilike'' (ဂရိဘာသာဖြင့် "တော်ဝင်ပုံတူ") ဟု အမည်ရသည့် ဤစာအုပ်တွင် တော်ဝင်မူဝါဒများအတွက် ကာကွယ်လျှောက်လဲချက်များ ပါဝင်ပြီး တော်ဝင်လိုလားသူများအတွက် ထိရောက်သော ဝါဒဖြန့်လက်နက်တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ ဂျွန် မီလ်တန် (John Milton) က ပါလီမန်ဘက်မှ တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ''Eikonoklastes'' ("ရုပ်တုဖျက်ဆီးသူ") အမည်ရှိ စာအုပ်ကို ရေးသားခဲ့သော်လည်း ထိုတုံ့ပြန်ချက်မှာ တော်ဝင်လိုလားသူများ၏ စာအုပ်က ပေးစွမ်းသည့် စာနာသနားမှုလှိုင်းလုံးကို မကျော်လွှားနိုင်ခဲ့ပေ။ အင်္ဂလီကန်များနှင့် တော်ဝင်လိုလားသူများသည် (ချားလ်စ်၏) အာဇာနည်ပုံရိပ်ကို ပုံဖော်ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၆၆၀ ပြည့်နှစ် ကန်တာဘာရီနှင့် ယော့ခ် ဘာသာရေးညီလာခံများတွင် "အာဇာနည်ဘုရင် ချားလ်စ်" (King Charles the Martyr) အား အင်္ဂလန်အသင်းတော်၏ ဝတ်ပြုကိုးကွယ်မှု ပြက္ခဒိန်ထဲသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ အဆင့်မြင့် အင်္ဂလီကန်အသင်းတော်ဝင်များသည် ၎င်းကွယ်လွန်သည့် နှစ်ပတ်လည်နေ့များတွင် အထူးဝတ်ပြုဆုတောင်းပွဲများ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ဖာမောက်သ် (Falmouth) နှင့် တွန်ဘရစ်ချ် ဝဲလ်စ် (Tunbridge Wells) ရှိ ဘုရားကျောင်းများနှင့် Society of King Charles the Martyr ကဲ့သို့သော အင်္ဂလီကန် ဘာသာရေးအသင်းအဖွဲ့များကို ၎င်းအား ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ဘုရင်စနစ် ပျက်သုဉ်းသွားပြီးနောက် အင်္ဂလန်သည် သမ္မတနိုင်ငံ သို့မဟုတ် "ဓနသဟာယ" (Commonwealth) ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ရန့်ပ်ပါလီမန် (Rump Commons) အောက်လွှတ်တော်က အထက်လွှတ်တော်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော်ကောင်စီ (Council of State) က အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာကို ရယူခဲ့သည်။ ဗြိတိန်နှင့် အိုင်ယာလန်ရှိ သိသာထင်ရှားသော စစ်ရေးအရ ဆန့်ကျင်မှုမှန်သမျှကို အိုလီဗာ ကရွမ်းဝဲလ် (Oliver Cromwell) ၏ တပ်ဖွဲ့များက အင်္ဂလို-စကော့တလန်စစ်ပွဲနှင့် အိုင်ယာလန်ကို ကရွမ်းဝဲလ်အုပ်ချုပ်ရေးအောက် သိမ်းပိုက်မှုများဖြင့် ချေမှုန်းခဲ့သည်။ ကရွမ်းဝဲလ်သည် ၁၆၅၃ ခုနှစ်တွင် ရန့်ပ်ပါလီမန်ကို အတင်းအကျပ် ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး၊ ထိုသို့ဖြင့် မိမိကိုယ်မိမိ အုပ်ချုပ်ရေးမှူးချုပ် (Lord Protector) အဖြစ် တင်မြှောက်ကာ ပရိုတက်တိုရိတ် (Protectorate) အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ ၁၆၅၈ ခုနှစ်တွင် ၎င်းကွယ်လွန်သောအခါ အရည်အချင်းမရှိသည့် ၎င်း၏သားတော် ရစ်ချက် (Richard) က ရာထူးကို ခေတ္တဆက်ခံခဲ့သည်။ ထို့နောက် ပါလီမန်ကို ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၆၆၀ ပြည့်နှစ်တွင် ချားလ်စ် (၁) ၏ အကြီးဆုံးသားတော် ချားလ်စ် (၂) မင်းမြတ်ထံသို့ ဘုရင်စနစ်ကို ပြန်လည်အပ်နှင်းကာ ထီးနန်းပြန်လည်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ၁၆၄၂ ခုနှစ်တွင် ပါလီမန်၏ လွတ်လပ်ခွင့်ကို ပြင်းထန်စွာချိုးဖောက်၍ အောက်လွှတ်တော်ခန်းမဆောင်အတွင်းသို့ မကြုံစဖူး ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့မှုနှင့် ပါလီမန်အမတ် ငါးဦးကို ဖမ်းဆီးရန် ကြိုးပမ်းသော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့သည့် ဖြစ်ရပ်ကို နှစ်စဉ် ပါလီမန်ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနား (State Opening of Parliament) များတွင် သတိရအောက်မေ့စရာ အစဉ်အလာတစ်ရပ်အဖြစ် ပြုလုပ်ကြဆဲဖြစ်သည်။ === '''အနုပညာ''' === ၁၆၂၃ ခုနှစ်တွင် စပိန်နန်းတွင်းသို့ သွားရောက်ခဲ့သည့် ခရီးစဉ်မှ စိတ်ကူးဉာဏ်အချို့ ရရှိခဲ့ပြီးနောက်၊ ချားလ်စ်သည် အနုပညာအပေါ် ဝါသနာကြီးပြီး အကဲဖြတ်တတ်သော စုဆောင်းသူတစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့ကာ သမိုင်းတွင် အကောင်းဆုံးသော အနုပညာစုဆောင်းမှုများထဲမှ တစ်ခုကို စုဆောင်းနိုင်ခဲ့သည်။ စပိန်နိုင်ငံတွင် ၎င်းသည် ဗီလာက်စ်ကွက်ဇ် (Velázquez) ၏ ခဲခြစ်ပန်းချီရေးဆွဲခြင်းကို ခံခဲ့ပြီး တီရှန် (Titian) နှင့် ကော်ရက်ဂျီယို (Correggio) တို့၏ လက်ရာများအပါအဝင် အခြားလက်ရာများကိုပါ ရယူခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်တွင်မူ ၎င်း၏ ကော်မရှင်အပ်နှံမှုများအနက် ဝှိုက်ဟောရှိ ဘန်ကွက်တင်းဟောက်စ် (Banqueting House) ၏ မျက်နှာကြက်ပန်းချီကို ပီတာ ပေါလ် ရူးဘန်းစ် (Peter Paul Rubens) အား ရေးဆွဲစေခဲ့ပြီး၊ ဂျရတ် ဗန် ဟွန့်သ်ဟော့စ်တ် (Gerard van Honthorst)၊ ဒန်နီရယ် မီတန်စ် (Daniel Mytens) နှင့် အန်သိုနီ ဗန် ဒိုက် (Anthony van Dyck) တို့ကဲ့သို့သော အခြားဥရောပမြောက်ပိုင်း အနုပညာရှင်များ၏ ပန်းချီလက်ရာများကိုလည်း အပ်နှံရေးဆွဲစေခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ရင်းနှီးသော လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်များဖြစ်ကြသည့် ဘာကင်ဟမ်မြို့စားနှင့် အာရန်ဒယ်အမတ် သောမတ်စ် ဟိုးဝပ် (Thomas Howard, 21st Earl of Arundel) တို့သည်လည်း ၎င်း၏ စိတ်ဝင်စားမှုကို မျှဝေခံစားခဲ့ကြပြီး ၎င်းတို့အုပ်စုကို ဝှိုက်ဟောအုပ်စု (Whitehall Group) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ၁၆၂" နှင့် ၁၆၂၈ ခုနှစ်များတွင် ချားလ်စ်သည် မန်တူအာမြို့စား (Duke of Mantua) ၏ စုဆောင်းမှုတစ်ခုလုံးကို ဝယ်ယူခဲ့ပြီး ယင်းတွင် တီရှန်၊ ကော်ရက်ဂျီယို၊ ရာဖာအယ်လ် (Raphael)၊ ကာရာဗက်ဂျီယို (Caravaggio)၊ အန်ဒရီယာ ဒယ်လ် ဆာတို (Andrea del Sarto) နှင့် အန်ဒရီယာ မန်တေးဂ်ညာ (Andrea Mantegna) တို့၏ လက်ရာများ ပါဝင်သည်။ ၎င်း၏ စုဆောင်းမှုမှာ ပိုမိုကြီးထွားလာခဲ့ပြီး ဘာနီနီ (Gian Lorenzo Bernini)၊ ပီတာ ဘရူးဂဲလ် (Pieter Bruegel the Elder)၊ လီယိုနာဒို ဒါဗင်ချီ (Leonardo da Vinci)၊ ဟန်းစ် ဟိုးဘိန်း (Hans Holbein the Younger)၊ ဝန်းဆင့်စလပ်စ် ဟော်လာ (Wenceslaus Hollar)၊ တင်တိုရက်တို (Tintoretto) နှင့် ဗီရွန်နီးစ် (Veronese) တို့အပြင် ဒူရာ (Albrecht Dürer) နှင့် ရက်မ်းဗရန့် (Rembrandt) တို့၏ ကိုယ်တိုင်ရေးပုံတူပန်းချီများအထိ လွှမ်းခြုံနိုင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ် ကွယ်လွန်ချိန်တွင် ခန့်မှန်းခြေ ပန်းချီကားပေါင်း ၁,၇၆၀ ရှိခဲ့ပြီး ယင်းတို့အနက် အများစုကို ပါလီမန်က ရောင်းချကာ ခွဲဖြန့်ပစ်ခဲ့သည်။ === '''သုံးသပ်ချက်များ''' === ဂျွန် ဖိလစ် ကင်ယွန် (John Philipps Kenyon) ၏ စကားအရ "ချားလ်စ် စတူးအတ်သည် ရှေ့နောက်မညီမှုများနှင့် အငြင်းပွားဖွယ်ရာများ ပြည့်နှက်နေသည့် လူတစ်ဦးဖြစ်သည်" ဟု ဆိုသည်။ ၎င်းအား စံပြအာဇာနည်တစ်ဦးအဖြစ် ယူဆကြသည့် ရှေးရိုးစွဲဝါဒီ (High Tories) များက ကြည်ညိုလေးစားကြသော်လည်း၊ ၎င်းသည် လှည့်ဖြားတတ်ပြီး အမြင်မှားနေသူတစ်ဦးအဖြစ် ယူဆကြသော ဆင်မြူရယ် ရောဆန် ဂါဒီနာ (Samuel Rawson Gardiner) ကဲ့သို့သော ဝှစ်ဂ် (Whig) သမိုင်းပညာရှင်များကမူ ၎င်းကို ရှုတ်ချခဲ့ကြသည်။ မကြာသေးမီက ဆယ်စုနှစ်များအတွင်း သမိုင်းပညာရှင်အများစုက ၎င်းအား ဝေဖန်ခဲ့ကြပြီး၊ ကယ်ဗင် ရှာ့ပ် (Kevin Sharpe) တစ်ဦးတည်းသာ ၎င်းအပေါ် စာနာသော အမြင်ကို တင်ပြခဲ့သော်လည်း အများစုက လက်မခံခဲ့ကြပေ။ ရှာ့ပ်က ဘုရင်သည် တက်ကြွပြီး အသိစိတ်ရှိသူတစ်ဦးဖြစ်သည်ဟု ငြင်းခုံခဲ့သော်လည်း၊ ဘာရီ ကောင်းဝပ် (Barry Coward) ကမူ ချားလ်စ်သည် "ဟင်နရီ (၆) လက်ထက်ကတည်းက ကြည့်လျှင် အင်္ဂလန်၏ အရည်အချင်းမရှိဆုံး ဧကရာဇ်ဖြစ်သည်" ဟု ယူဆခဲ့သည်။ ယင်းအမြင်ကို ရော်နယ် ဟတ်တန် (Ronald Hutton) ကလည်း ထောက်ခံခဲ့ပြီး ၎င်းအား "အလယ်ခေတ်ကတည်းက ကြည့်လျှင် ကျွန်ုပ်တို့ ရရှိခဲ့သမျှထဲ၌ အဆိုးဆုံးသော ဘုရင်ဖြစ်သည်" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအတွင်း ပါလီမန်က ခေါင်းဖြတ်ကွပ်မျက်ခဲ့သည့် ဆရာတော်ကြီး ဝီလျံ လော့ဒ် (William Laud) က ချားလ်စ်အား "ကြီးမြတ်တဲ့သူတစ်ဦး ဘယ်လိုဖြစ်ရမလဲ၊ သို့မဟုတ် ဘယ်လိုကြီးမြတ်အောင် လုပ်ရမလဲဆိုတာကို မသိရှာတဲ့ နူးညံ့သိမ်မွေ့ပြီး သနားကြင်နာတတ်တဲ့ မင်းသားတစ်ပါး" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ချားလ်စ်သည် ၎င်း၏ ခမည်းတော်ထက် ပိုမိုတည်ငြိမ်ပြီး ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့သော်လည်း ခေါင်းမာသူ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် မိမိကိုယ်မိမိ ပျက်စီးခြင်းသို့ ပို့ဆောင်မည့် လူကြိုက်နည်းသော မမူဝါဒများကို တမင်တကာ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ချားလ်စ်နှင့် ဂျိမ်းစ် နှစ်ဦးစလုံးသည် ဘုရင်တို့၏ အခွင့်အာဏာသည် နတ်ဘုရားထံမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟူသော အယူအဆကို ရှေ့တန်းတင်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ ဂျိမ်းစ်၏ အကြွင်းမဲ့ အထူးအခွင့်အာဏာဆိုင်ရာ ရည်မှန်းချက်များကို ၎င်း၏နိုင်ငံသားများနှင့် အပြန်အလှန် လိုက်လျောမှု၊ အများသဘောတူညီချက်များဖြင့် ထိန်းညှိခဲ့ပြီး၊ ချားလ်စ်ကမူ မိမိအနေဖြင့် လိုက်လျောရန် မလိုသည့်အပြင် မိမိ၏ လုပ်ရပ်များကို ရှင်းပြရန်ပင် မလိုအပ်ဟု ယုံကြည်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် မိမိကိုယ်မိမိ ဘုရားသခင်ထံတွင်သာ အဖြေပေးရန် တာဝန်ရှိသည်ဟု ယူဆခဲ့သည်။ ၎င်းက '''"မင်းညီမင်းသားတို့သည် မိမိတို့၏ လုပ်ရပ်များအတွက် (လူသားတို့ထံ) အစီရင်ခံရန် တာဝန်မရှိ၊ ဘုရားသခင်တစ်ပါးတည်းထံ၌သာ တာဝန်ရှိသည်"''' ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ '''ဘွဲ့တံဆိပ်များ၊ အဆောင်အယောင်များ၊ ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များနှင့် အမှတ်တံဆိပ်များ''' '''ဘွဲ့တံဆိပ်များနှင့် ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းပုံများ''' * '''၁၆၀၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာ ၂၃ – ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇:''' အယ်လ်ဘာနီ မြို့စား၊ အော်မွန် နယ်စား၊ ရော့စ် အမတ် နှင့် အာ့ဒ်မန်နောက် သခင် (Duke of Albany, Marquess of Ormonde, Earl of Ross and Lord Ardmannoch) * '''၁၆၀၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၆ – ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇:''' ယော့ခ် မြို့စား (Duke of York) * '''၁၆၁၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၆ – ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇:''' ကွန်ဝေါနှင့် ရော့သ်ဆေး မြို့စား (Duke of Cornwall and Rothesay) * '''၁၆၁၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၄ – ၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇:''' ဝေလမင်းသားနှင့် ချက်စတာ အမတ် (Prince of Wales and Earl of Chester) * '''၁၆၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇ – ၁၆Active ဇန်နဝါရီ ၃၀:''' ရှင်ဘုရင် မင်းမြတ် (His Majesty The King) အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် ဘုရင်အဖြစ် ချားလ်စ် (၁) ၏ တရားဝင်ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းပုံမှာ '''"ဘုရားသခင်၏ ကျေးဇူးတော်ကြောင့် အင်္ဂလန်၊ စကော့တလန်၊ ပြင်သစ်နှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့၏ ဘုရင်၊ ခရစ်ယာန်သာသနာတော်ကို စောင့်ရှောက်သူ အစရှိသည်ဖြင့်..."''' (Charles, by the Grace of God, King of England, Scotland, France and Ireland, Defender of the Faith, etc.) ဖြစ်သည်။ "ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ ဘုရင်" ဟူသော ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းမှုမှာ အမည်ခံမျှသာဖြစ်ပြီး၊ ပြင်သစ်နယ်မြေကို လက်တွေ့တွင် မည်မျှပင် ထိန်းချုပ်ထားနိုင်သည်ဖြစ်စေ အက်ဒဝပ် (၃) မှ ဂျော့ခ်ျ (၃) အထိ အင်္ဂလန်ဧကရာဇ်တိုင်းက အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ သေဒဏ်ကွပ်မျက်မှုအမိန့်လွှာကို ရေးသားသူများကမူ ၎င်းအား '''"ချားလ်စ် စတူးအတ်၊ အင်္ဂလန်ဘုရင်"''' ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ '''ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များ''' * '''KB:''' Knight of the Bath သူရဲကောင်းဘွဲ့ (၁၆၀၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၆) * '''KG:''' Knight of the Garter သူရဲကောင်းဘွဲ့ (၁၆၁၁ ခုနှစ် ဧပြီ ၂၄) === '''နိုင်ငံတော်အမှတ်တံဆိပ်''' === ယော့ခ်မြို့စားဘဝတွင် ချားလ်စ်သည် တော်ဝင်အမှတ်တံဆိပ်အပေါ်၌ အမှတ်အသားအဖြစ် အဖြူရောင် (Argent) အခွင်သုံးခုပါသော တန်းတစ်ခု (label) ထည့်သွင်းထားပြီး၊ တစ်ခုချင်းစီတွင် ရဲရဲနီသော စက်ဝိုင်းပုံ (Gules torteaux) သုံးခုစီ ပါရှိသည်။ ဝေလမင်းသားဘဝတွင်မူ ရိုးရိုးအဖြူရောင် အခွင်သုံးခုပါသော တန်းဖြင့် ခွဲခြားထားသည့် တော်ဝင်အမှတ်တံဆိပ်ကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ဘုရင်အဖြစ် နန်းတက်သောအခါ ချားလ်စ်သည် မည်သည့်အမှတ်အသားမျှ ထပ်မံခွဲခြားထားခြင်းမရှိသည့် မူလတော်ဝင်အမှတ်တံဆိပ် (Royal arms undifferenced) ကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ယင်းကို လေးစိတ် စိတ်ထားပြီး - * '''ပထမနှင့် စတုတ္ထမြောက် အကွက်ကြီးများ (I and IV):''' ယင်းအကွက်ကြီးများကို ထပ်မံ၍ လေးစိတ်စိတ်ထားကာ ပြင်သစ်နိုင်ငံအတွက် အပြာရောင်နောက်ခံတွင် ရွှေရောင်နှင်းပန်းပုံ သုံးပွင့် (Azure three fleurs-de-lis Or) နှင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံအတွက် အနီရောင်နောက်ခံတွင် ရှေ့တည့်ကြည့်လျက် လမ်းလျှောက်နေသော ရွှေရောင်ခြင်္သေ့ သုံးကောင် (Gules three lions passant guardant in pale Or) ကို ထည့်သွင်းထားသည်။ * '''ဒုတိယမြောက် အကွက် (II):''' စကော့တလန်နိုင်ငံအတွက် ရွှေရောင်နောက်ခံတွင် နှင်းပန်းနွယ်များ ဝန်းရံထားသည့် အနီရောင် ခြေနှစ်ချောင်းထောက် မတ်တတ်ရပ်ခြင်္သေ့ပုံ (Or a lion rampant within a tressure flory-counter-flory Gules) ပါရှိသည်။ * '''တတိယမြောက် အကွက် (III):''' အိုင်ယာလန်နိုင်ငံအတွက် အပြာရောင်နောက်ခံတွင် ငွေရောင်ကြိုးတပ်ထားသည့် ရွှေရောင်စောင်းပုံ (Azure a harp Or stringed Argent) ပါရှိသည်။ စကော့တလန်နိုင်ငံတွင် အသုံးပြုသောအခါ၌မူ စကော့တလန်အမှတ်တံဆိပ်ကို ပထမနှင့် စတုတ္ထမြောက် အကွက်များတွင် ထားရှိပြီး၊ အင်္ဂလန်နှင့် ပြင်သစ်အမှတ်တံဆိပ်များကို ဒုတိယမြောက် အကွက်တွင် ပြောင်းလဲနေရာချထားသည်။ == '''သားသမီးများ''' == ချားလ်စ်တွင် သားသမီး ကိုးဦး ထွန်းကားခဲ့ပြီး ယင်းတို့အနက် ငါးဦးသာ လူလားမြောက်သည့် အရွယ်အထိ အသက်ရှင်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏ သားတော်နှစ်ဦးမှာ နောက်ပိုင်းတွင် ဘုရင်အဖြစ် ထီးနန်းဆက်ခံခဲ့ကြပြီး၊ ကလေးနှစ်ဦးမှာမူ မွေးဖွားစဉ် သို့မဟုတ် မွေးဖွားပြီး သိပ်မကြာမီမှာပင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့ကြသည်။ '''ချားလ်စ် ဂျိမ်းစ်၊ ကွန်ဝေါနှင့် ရော့သ်ဆေး မြို့စား''' | ၁၆၂၉ ခုနှစ် မေလ ၁၃ ရက် | ၁၆၂၉ ခုနှစ် မေလ ၁၃ ရက် | မွေးဖွားသည့်နေ့၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ "ဝေလမင်းသား ချားလ်စ်" အမည်ဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့သည်။ '''ချားလ်စ် (၂) မင်းမြတ်''' | ၁၆၃၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၂၉ ရက် | ၁၆၈၅ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက် | ၁၆၆၂ ခုနှစ်တွင် ကတ်သရင်း အော့ဖ် ဘရာဂန်ဇာ (Catherine of Braganza) နှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့သည်။ တရားဝင် ဥပဒေနွယ်ဖွား သားသမီး မထွန်းကားခဲ့သော်လည်း ၎င်းကိုယ်တိုင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည့် တရားမဝင် သားသမီး အမြောက်အမြား ရှိခဲ့သည်။ '''မေရီ၊ တော်ဝင်မင်းသမီး''' | ၁၆၃၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၄ ရက် | ၁၆၆၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၄ ရက် | ၁၆၄၁ ခုနှစ်တွင် ဩရိန်းမင်းသား ဝီလျံ (၂) (William II, Prince of Orange) နှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတွင် '''ဝီလျံ (၃) နှင့် (၂)''' (William III & II) ဟုခေါ်သော သားတော်တစ်ပါး ထွန်းကားခဲ့သည်။ ''(မှတ်ချက်။ ။ ဤသားတော်သည် နောက်ပိုင်းတွင် အင်္ဂလန်ကို ဝီလျံ (၃) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ စကော့တလန်ကို ဝီလျံ (၂) အဖြစ်လည်းကောင်း အုပ်ချုပ်ခဲ့သည့် ဘုရင်ဖြစ်လာပါသည်)'' '''ဂျိမ်းစ် (၂) နှင့် (၇) မင်းမြတ်''' | ၁၆၃၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၄ ရက် | ၁၇၀၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၆ ရက် | (၁) ၁၆၅၉ ခုနှစ်တွင် အန်း ဟိုက်ဒ် နှင့် ပထမဆုံး ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့တွင် ဘုရင်မ မယ်ရီ (၂) နှင့် ဗြိတိန်ဘုရင်မ အန်း တို့အပါအဝင် သားသမီးများ ထွန်းကားခဲ့သည်။ (၂) ၁၆၇၃ ခုနှစ်တွင် မိုဒနားမှ မယ်ရီ နှင့် ဒုတိယအကြိမ် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့ပြီး သားသမီးများ ထွန်းကားခဲ့သည်။ ''(မှတ်ချက်။ ။ ၎င်းသည် အင်္ဂလန်တွင် ဂျိမ်းစ် (၂) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ စကော့တလန်တွင် ဂျိမ်းစ် (၇) အဖြစ်လည်းကောင်း စိုးစံခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏ သမီးတော်နှစ်ဦးစလုံးမှာလည်း နောက်ပိုင်းတွင် ဘုရင်မများ ဖြစ်လာခဲ့ကြပါသည်)'' '''အဲလိဇဘက်''' | ၁၆၃၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၉ ရက် | ၁၆၅၀ ပြည့်နှစ် စက်တင်ဘာလ ၈ ရက် | ငယ်စဉ်ကပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ '''အန်း'''| ၁၆၃၇ ခုနှစ် မတ်လ ၁၇ ရက် | ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလ ၅ ရက် | ငယ်စဉ်ကပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ '''ကတ်သရင်း''' | ၁၆၃၉ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၉ ရက် | ၁၆၃၉ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၉ ရက် | မွေးဖွားသည့်နေ့၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ '''ဟင်နရီ၊ ဂလော့စတာ မြို့စား''' | ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ် ဇူလိုင်လ ၈ ရက် | ၁၆၆၀ ပြည့်နှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၃ ရက် | သားသမီး မထွန်းကားခဲ့ပေ။ '''ဟင်နရီယက်တာ (Henrietta)''' | ၁၆၄၄ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၆ ရက် | ၁၆၇၀ ပြည့်နှစ် ဇွန်လ ၃၀ ရက် | ၁၆၆၁ ခုနှစ်တွင် အော်လီယွန် မြို့စား ဖိလစ် နှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့သည်။ သားသမီးများ ထွန်းကားခဲ့သည်။ ''(မှတ်ချက်။ ။ ဤသမီးတော်သည် အစောပိုင်းတွင် မေးမြန်းခဲ့သော Henrietta, Duchess of Orléans ပင် ဖြစ်သည်)'' ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{Lifetime|၁၆၀၀|၁၆၄၉}} rfydi914gygqpo1u1ntmop1x5jionsz 0 292069 1055072 2026-09-24T13:41:57Z Kyaw Myo Aung 103978 "{{Infobox person | name = ရှင်ယီအွန်း | image = Shin Ye-eun in January 2026.png | caption = ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် တွေ့ရသော ရှင်းရဲအွန်း | birth_date = {{birth date and age|1998|1|18}} | birth_place = [[အန်းယန်း]]..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1055072 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ရှင်ယီအွန်း | image = Shin Ye-eun in January 2026.png | caption = ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် တွေ့ရသော ရှင်းရဲအွန်း | birth_date = {{birth date and age|1998|1|18}} | birth_place = [[အန်းယန်း]]၊ [[ဂယောင်းဂီပြည်နယ်]]၊ တောင်ကိုရီးယား<ref>{{cite web|script-title=ko:'런닝맨' 하하, 김종국과 동향 '안양' 출신 신예은에 "인생 폈네" 폭소|url=https://imnews.imbc.com/news/2023/enter/article/6472268_36161.html|date=April 9, 2023|access-date=June 5, 2023|language=ko|archive-date=June 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230605054221/https://imnews.imbc.com/news/2023/enter/article/6472268_36161.html|url-status=live}}</ref> | occupation = သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ် | years_active = ၂၀၁၈–လက်ရှိ | education = [[ဆောင်းဂယွန်းဂွမ်း တက္ကသိုလ်]] (သရုပ်ဆောင်နှင့် အနုပညာဘာသာရပ်) | agent = NPIO Entertainment<ref>{{cite news|title=JYP to Cooperate With NPIO Entertainment for Actor Management|url=https://www.hancinema.net/jyp-to-cooperate-with-npio-entertainment-for-actor-management-131917.html|work=[[MyDaily]]|via=[[HanCinema]]|access-date=August 24, 2019|archive-date=March 26, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326091959/https://www.hancinema.net/jyp-to-cooperate-with-npio-entertainment-for-actor-management-131917.html|url-status=live}}</ref> }} '''ရှင်ယီအွန်း''' ({{Korean|신예은}};) (၁၈ ဇန်နဝါရီ ၁၉၉၈ဖွား)သည် [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]]၏ ထင်ရှားကျော်ကြား သောအမျိုးသမီးသရုပ်ဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news |date=2025-01-14|script-title=ko:[포토] 신예은 '첫사랑 미모'|url=https://www.slist.kr/news/articleView.html?idxno=611646|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114145743/https://www.slist.kr/news/articleView.html?idxno=611646|archive-date=2025-01-14|access-date=2025-05-18|work=싱글리스트|language=ko}}</ref><ref name="DVBShinYeeun2026">{{cite news |title=ကိုရီးယားမင်းသမီး ရှင်ယီအွန်း မြန်မာစစ်ရှောင်ကလေးများနှင့် တွေ့ဆုံ |url=https://burmese.dvb.no/post/127893 |work=ဒီမိုကရက်တစ်မြန်မာ့အသံ (DVB) |date=၁၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ |language=my |access-date=၂၄ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ }}</ref> == ပရဟိတလုပ်ငန်းများ == ရှင်ယီအွန်းသည် အနုပညာလုပ်ငန်းများအပြင် ပရဟိတလှုပ်ရှားမှုများတွင်လည်း တက်ကြွစွာ ပါဝင်လှုပ်ရှားသူ ဖြစ်သည်။ သူမသည် တောင်ကိုရီးယားအခြေစိုက် Korea Food for the Hungry International (KFHI) အဖွဲ့အစည်း၏ ဂုဏ်ထူးဆောင်သံတမန်တစ်ဦးအနေဖြင့် ကိုရီးယားခရစ်ယာန် သာသနာပြုအဖွဲ့နှင့်အတူ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၁၁ ရက်မှ ၁၆ ရက်အထိ ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ်သို့ ပထမဆုံးအကြိမ် ပြည်ပကွင်းဆင်း စေတနာ့ဝန်ထမ်းအဖြစ် သွားရောက်ခဲ့သည်။ ထိုခရီးစဉ်အတွင်း စက်တင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၊ တာ့ခ်ခရိုင်ရှိ မဲဆောက်နှင့် ဖုဖရာ့မြို့နယ်များအတွင်းရှိ မြန်မာရွှေ့ပြောင်း စာသင်ကျောင်းများနှင့် ဘုရားကျောင်းများသို့ သွားရောက်ခဲ့သည်။ အဆိုပါကျောင်းများသည် ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများကြောင့် နယ်စပ်ဖြတ်ကျော် စစ်ဘေးရှောင်လာရသည့် မြန်မာဒုက္ခသည်များနှင့် ရွှေ့ပြောင်းကလေးငယ်များကို ပညာသင်ကြားပေးနေသည့် ထိုင်းအစိုးရမှ တရားဝင်ခွင့်ပြုထားသော ကျောင်းများဖြစ်သည်။ ရှင်ယီအွန်းသည် ကလေးငယ်များကို နွေးနွေးထွေးထွေး အားပေးစကားပြောကြားကာ နေ့လယ်စာများ ကျွေးမွေးလှူဒါန်းခဲ့သည်။ ထို့အပြင် စက္ကူခေါက်ခြင်း၊ လက်ပတ်ပြုလုပ်ခြင်းစသည့် ကစားနည်းများကို ကလေးငယ်များနှင့်အတူ ပြုလုပ်ခဲ့သည့်အပြင် သူမကိုယ်တိုင် ပြင်ဆင်လာသည့် ဓမ္မပြဇာတ်ကိုလည်း ကပြဖျော်ဖြေခဲ့သည်။ရှင်ယီအွန်းသည် စစ်ဘေးရှောင် ကလေးငယ်များ ဘေးကင်းလုံခြုံစွာဖြင့် ၎င်းတို့၏ အိပ်မက်များကို ဆက်လက်အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရေးအတွက် ရေရှည်ထောက်ပံ့ရေးနှင့် ပညာသင်ကြားရေး ရန်ပုံငွေရှာဖွေမှုများကို KFHI အဖွဲ့အစည်းနှင့်အတူ ဆက်လက်ဆောင်ရွက်သွားမည်ဟု ကတိပြုပြောကြားခဲ့သည်။<ref name="DVBShinYeeun2026"/> ==Discography== ===Singles=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |- ! scope="col" | Title ! scope="col" | Year ! scope="col" | Album |- ! colspan="6" | As featured artist |- ! scope="row" | "La Rosa" ({{lang|ko|불면}})<br />{{small|([[Yunho|U-Know]] featuring Shin Ye-eun)}} | 2021 | ''[[Noir (EP)|Noir]]'' |- ! colspan="6" | Soundtrack appearances |- ! scope="row" | "Shooting Star" ({{lang|ko|별똥별}}) | 2020 | ''[[Welcome (TV series)|Welcome]]'' OST Part 12 |} ==Filmography== ===Film=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Year ! scope="col" | Title ! scope="col" | Role ! scope="col" class="unsortable" | {{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2025 | ''[[Secret: Untold Melody]]'' | Park In-hee | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|author=Jeon Hyung-hwa|script-title=ko:[단독]도경수·원진아·신예은, '말할 수 없는 비밀' 호흡..17일 첫촬영 [종합]|trans-title=[Exclusive] Do Kyung-soo, Won Jin-ah, Shin Ye-eun, breathing 'Secrets that can't be told'.. First shooting on the 17th [Comprehensive]|url=https://m.entertain.naver.com/now/article/108/0003006990|work=[[Star News (South Korea)|Star News]]|via=[[Naver]]|date=November 23, 2021|access-date=November 23, 2021|language=ko|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112040803/https://entertain.naver.com/now/read?oid=108&aid=0003006990|url-status=live}}</ref> |} ===Television series=== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Year ! scope="col" | Title ! scope="col" | Role ! scope="col" | Notes ! scope="col" class="unsortable" | {{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" |2018 |''[[A-Teen]]'' | rowspan="2" |Do Ha-na | |<ref name="ateen" /> |- ! scope="row" |2019 |''[[A-Teen 2]]'' | |<ref name="ateen2" /> |- ! scope="row" | 2019 | ''[[He Is Psychometric]]'' | Yoon Jae-in | | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web|author=Jung Ah-reum|script-title=ko:[공식입장] 신예은, '사이코메트리 그녀석' 여주 발탁...갓세븐 진영과 호흡|trans-title=[Official Position] Shin Ye-eun, 'He's Psychometric' as the female lead... Breathing with GOT7's Jinyoung|url=https://m.entertain.naver.com/article/421/0003729059|work=News1|via=[[Naver]]|date=December 7, 2018|access-date=September 4, 2019|language=ko|archive-date=May 28, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528192430/https://entertain.naver.com/read?oid=421&aid=0003729059|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2020 | ''[[Welcome (TV series)|Welcome]]'' | Kim Sol-ah | | style="text-align:center" | <ref name="welcome" /> |- | ''[[More Than Friends (TV series)|More Than Friends]]'' | Kyung Woo-yeon | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|script-title=ko:'경우의 수' 옹성우X신예은, 첫 스틸컷 공개...설레는 청춘 로맨스의 서막|url=https://www.sedaily.com/NewsVIew/1Z5EIBB2OC|website=Seoul Daily|date=July 22, 2020|access-date=July 31, 2020|language=ko|archive-date=May 4, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504121639/https://www.sedaily.com/NewsVIew/1Z5EIBB2OC|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2021 | ''[[KBS Drama Special]]:''<br>"The Effect of One Night on Farewell" | Oh Jin | One-act drama | style="text-align:center" | <ref>{{Cite news|author=Jeong Ji-eun|script-title=ko:신예은-강태오-홍경-하윤경의 로맨틱 코미디, '딱밤 한 대가 이별에 미치는 영향|trans-title=Shin Ye-eun, Kang Tae-oh, Hong Kyung-Ha Yun-kyung's romantic comedy, 'Effect of one night on breakup|url=https://m.entertain.naver.com/now/article/438/0000038269|work=[[Korean Broadcasting System]]|via=[[Naver]]|date=August 25, 2021|access-date=August 25, 2021|language=ko|archive-date=April 15, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220415235049/https://entertain.naver.com/now/read?oid=438&aid=0000038269|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="3" |2022 |''[[Rookie Cops]]'' |Jang So-yeon |Cameo; episode 1 |<ref>{{cite news|author=Jung Ah-reum|script-title=ko:[단독] 신예은, '너와 나의 경찰수업' 캐스팅...강다니엘과 호흡|trans-title=[Exclusive] Shin Ye-eun, cast for 'You and My Police Class'... Breath with Daniel Kang|url=https://m.entertain.naver.com/article/421/0005377148|work=News1|via=[[Naver]]|date=May 27, 2021|access-date=May 27, 2021|language=ko|archive-date=March 16, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230316081327/https://entertain.naver.com/read?oid=421&aid=0005377148|url-status=live}}</ref> |- |''[[Yumi's Cells]]'' |Yoo Da-eun |Season 2 |<ref>{{cite web|author=Kim Yoo-jin|script-title=ko:[단독] 신예은, '유미의 세포들2' 다은役 캐스팅...싱크로율 100% 활약|trans-title=[Exclusive] Shin Ye-eun cast as Da-eun in 'Yumi's Cells 2'... 100% synchronization rate|url=https://m.entertain.naver.com/now/article/311/0001378772|work=Xports News|via=[[Naver]]|date=November 27, 2021|access-date=November 27, 2021|language=ko|archive-date=March 16, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230316074759/https://entertain.naver.com/now/read?oid=311&aid=0001378772|url-status=live}}</ref> |- |''[[Revenge of Others]]'' |Ok Chan-mi | |<ref name="cast" /> |- ! scope="row" |2022–2023 |''[[The Glory (TV series)|The Glory]]'' |Park Yeon-jin (young) |Part 1–2 |<ref>{{cite web|author=Moon Ji-yeon|script-title=ko:[단독] 신예은, 김은숙 사단 합류..'더 글로리' 캐스팅|trans-title=[Exclusive] Yeeun Shin and Eunsook Kim join the division... Casting for 'The Glory'|url=https://m.entertain.naver.com/now/article/076/0003828897|work=[[Sports Chosun]]|via=[[Naver]]|date=February 7, 2022|access-date=February 7, 2022|language=ko|archive-date=February 7, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220207025103/https://entertain.naver.com/now/read?oid=076&aid=0003828897|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2023 | ''[[The Secret Romantic Guesthouse]]'' | Yoon Dan-oh | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|author=Park Ah-reum|script-title=ko:신예은 '꽃선비 열애사' 출연 확정, 로맨스 사극 첫 도전[공식]|trans-title=Shin Ye-eun confirmed to appear in 'Flower Scholar's Love Story', first challenge in romance historical drama [Official]|url=https://m.entertain.naver.com/now/article/609/0000588515|work=Newsen|via=[[Naver]]|date=June 14, 2022|access-date=June 14, 2022|language=ko|archive-date=June 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614090417/https://entertain.naver.com/now/read?oid=609&aid=0000588515|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2024 | ''[[Jeongnyeon: The Star Is Born]]'' | Heo Young-seo | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|author=Tae Yuna|script-title=ko:[공식] 김태리, 판소리 천재 된다...'더 글로리' 신예은과 '정년이'로 호흡|trans-title=[Official] Kim Tae-ri becomes a pansori genius... 'The Glory' Shin Ye-eun and 'Jung Nyeon' breathing together|url=https://m.entertain.naver.com/article/312/0000622737|work=Ten Asia|via=[[Naver]]|date=August 10, 2023|access-date=August 10, 2023|language=ko|archive-date=August 10, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230810231605/https://entertain.naver.com/read?oid=312&aid=0000622737|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2025 | ''[[A Hundred Memories]]'' | Seo Jong-hee | | style="text-align:center" |<ref>{{Cite web |last=Ahn |first=Byeong-gil |date=January 9, 2025 |title= |script-title=ko: ‘백번의 추억’ 김다미-신예은-허남준, 대세 다 뜬다 |trans-title=Kim Da-mi, Shin Ye-eun, and Heo Nam-joon all rise to stardom in "A Hundred Memories." |url=https://m.entertain.naver.com/home/article/144/0001011487 |access-date=August 7, 2025 |website=kyunghyang |language=ko |via=[[Naver]]}}</ref> |- |''[[The Murky Stream]]'' |Choi Eun | |<ref>{{Cite web|script-title=ko:신예은 측 "'탁류' 긍정검토중" 로운 만날까[공식입장]|trans-title=Shin Ye-eun's side: "Considering 'Turbulent Flow' positively" Will she meet Rowoon? [Official position]|url=https://m.entertain.naver.com/article/609/0000825343|via=[[Naver]]|publisher=Newsen|language=ko|last=Park|first=Soo-in|date=February 20, 2024|access-date=November 21, 2024}}</ref> |- ! scope="row" | 2026 |''[[Doctor on the Edge]]'' |Yook Ha-ri | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |author=김나리 |date=2025-09-18 |title=이재욱X 신예은, 의사와 간호사로 만난다... 메디컬 로코 '존버닥터' 캐스팅 |url=https://www.insight.co.kr/news/520683 |access-date=2025-12-15 |website=www.insight.co.kr |language=ko}}</ref> |- | {{TBA}} |''Night Traveler'' | | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |last=Kang |first=Hyo-jin |date=April 2, 2026 |title=[단독]신예은, 박보검과 로맨스 호흡…드라마 '밤 여행자' 주연 |url=https://www.spotvnews.co.kr/news/articleView.html?idxno=807267}}</ref> |} === Television shows === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Year ! scope="col" | Title ! scope="col" | Role ! scope="col" | Notes ! scope="col" class="unsortable" | {{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2019–2020 | ''[[Music Bank (TV program)|Music Bank]]'' | rowspan="2" | Host | with [[Choi Bo-min (entertainer)|Choi Bo-min]] (ep. 986–1037) | style="text-align:center" | <ref name="bank" /> |- ! scope="row" | 2022 | ''600 Years of Road Opened'' | with [[Jung Jin-young (singer)|Jinyoung]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|author=Choi Ji-yoon|script-title=ko:진영·신예은, 광복 77주년 '600년의 길이 열리다' MC|trans-title=Jinyoung and Shin Yeeun, MCs of '600 Years of Path Opened' on the 77th Anniversary of Liberation|url=https://m.entertain.naver.com/now/article/003/0011333939|work=[[Newsis]]|via=[[Naver]]|date=July 29, 2022|access-date=July 29, 2022|language=ko|archive-date=January 17, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117022617/https://entertain.naver.com/now/read?oid=003&aid=0011333939|url-status=live}}</ref> |} ===Hosting=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Year ! scope="col" | Title ! scope="col" | Notes ! scope="col" class="unsortable" | {{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2020 | [[KBS Song Festival|2020 ''KBS Song Festival'']] | with [[Cha Eun-woo]] and [[Yunho]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=KBS '가요대축제', 유노윤호·차은우·신예은 MC 확정...12월 18일 생방송 [공식입장]|url=https://www.xportsnews.com/article/1358397|website=xportsnews|date=November 27, 2020|access-date=November 27, 2020|language=ko|archive-date=November 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127092244/http://www.xportsnews.com/?ac=article_view&entry_id=1358397|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2024 |2024 ''Music Bank'' Global Festival in Japan |with [[Moon Sang-min]] and [[Hong Eun-chae]] | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web|last=Jang|first=Woo-young|script-title=ko:[단독] KBS 선택은 지코x장원영x김영대→신예은x문상민x홍은채…韓日 아우를 연말 가요 축제 (종합)|url=https://www.osen.co.kr/article/G1112465406|website=[[OSEN (newspaper)|OSEN]]|date=2024-11-28|access-date=2025-02-10|language=ko|archive-url=https://m.entertain.naver.com/article/109/0005204060|archive-date=2024-11-28|url-status=live}}</ref> |} ===Radio shows=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Year ! scope="col" | Title ! scope="col" | Notes ! scope="col" | {{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2021–2022 | ''[[Volume Up (radio show)|Shin Ye-eun's Volume Up]]'' | November 1, 2021– July 31, 2022 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|author=Kim No-eul|script-title=ko:신예은, 강한나 떠난 자리 채운다 "'볼륨을 높여요' DJ 발탁"[공식]|trans-title=Shin Ye-eun and Kang Han-na's left spot fills "'Turn up the volume' DJ selection" [Official]|url=https://m.entertain.naver.com/now/article/609/0000502406|work=Newsen|via=[[Naver]]|date=October 22, 2021|access-date=October 22, 2021|language=ko|archive-date=October 22, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022020221/https://entertain.naver.com/now/read?oid=609&aid=0000502406|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Hyun Jung-min|script-title=ko:신예은, '볼륨을 높여요' 떠난다...31일 마지막 방송|trans-title=Shin Ye-eun leaves 'Turn up the volume'... Last broadcast on the 31st|url=https://m.entertain.naver.com/now/article/396/0000619276|work=Sports World|via=[[Naver]]|date=July 19, 2022|access-date=July 19, 2022|language=ko|archive-date=July 19, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220719045354/https://entertain.naver.com/now/read?oid=396&aid=0000619276|url-status=live}}</ref> |} ===Music video appearances=== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Year ! scope="col" | Song title ! scope="col" | Artist ! scope="col" class="unsortable" | {{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2018 | "Shoot Me" | [[Day6]] | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web|last=Lee|first=Na-yeon|script-title=ko:'에이틴' 도하나 역 신예은, 뮤직비디오 출연 모습 보니...'지금과 사뭇 다른 매력'|url=https://www.topstarnews.net/news/articleView.html?idxno=477638|website=Top Star News|date=September 6, 2018|access-date=September 4, 2019|language=ko|archive-date=September 8, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180908224102/http://www.topstarnews.net/news/articleView.html?idxno=477638|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2019 | "Right" | [[Brown Eyed Soul (band)|Brown Eyed Soul]] {{small|(feat. Sole)}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite news|last=Yu|first=Byung-chul|script-title=ko:신예은X남윤수 출연 브라운아이드소울 달달한 분위기의 신곡 'Right (Feat. SOLE)' 티저 공개|url=https://www.hankyung.com/article/2019083082305|work=[[The Korea Economic Daily]]|date=August 30, 2019|access-date=September 4, 2019|language=ko|archive-date=September 4, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904131809/https://www.hankyung.com/news/article/2019083082305|url-status=live}}</ref> |} ==Accolades== ===Awards and nominations=== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ Name of the award ceremony, year presented, category, nominee of the award, and the result of the nomination ! scope="col" | Award ceremony ! scope="col" | Year ! scope="col" | Category ! scope="col" | Nominee / Work ! scope="col" | Result ! scope="col" class="unsortable" | {{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" rowspan="2" | [[APAN Star Awards]] | style="text-align:center" | [[2023 APAN Star Awards|2023]] | Excellence Acting Award, Actress | ''[[Revenge of Others]]'' <br /> ''[[The Secret Romantic Guesthouse]]'' | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web|author=Ahn Tae-hyun|script-title=ko:이준호, '2023 에이판 어워즈' 대상 영예...5관왕 올랐다|trans-title=Lee Jun-ho, grand prize winner at the '2023 APAN Awards'... Won 5 awards|url=https://www.news1.kr/entertain/celebrity-topic/5276607|website=News1|date=December 31, 2023|access-date=December 31, 2023|language=ko|archive-date=December 31, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231231045126/https://www.news1.kr/articles/5276607|url-status=live}}</ref> |- | style="text-align:center" | [[2025 APAN Star Awards|2025]] | Excellence Award, Actress in a Miniseries | ''[[The Murky Stream]]'' <br /> ''[[A Hundred Memories]]'' | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:'에이판 스타 어워즈', 아이유 대상... 수상자 명단은?|url=https://www.ggilbo.com/news/articleView.html?idxno=1133119|work=Kumkang Ilbo|last=Cho|first=Eun-soo|date=December 30, 2025|access-date=January 1, 2025|language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | Asia Model Awards | style="text-align:center" | 2020 | Rookie of the Year | Shin Ye-eun | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite web| title=Instagram |script-title=ko:제 15회 아시아모델어워즈 #AsiaModelAwards|url=https://www.instagram.com/p/CIS4pxWJpM7/?igshid=61acmok3s0pd|website=instagram|url-access=limited|access-date=December 2, 2020|language=ko|archive-date=December 24, 2021|archive-url=https://ghostarchive.org/iarchive/s/instagram/CIS4pxWJpM7}}{{cbignore}}</ref> |- ! scope="row" | [[Blue Dragon Series Awards]] | style="text-align:center" | [[2nd Blue Dragon Series Awards|2023]] | Best New Actress | ''[[Revenge of Others]]'' | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|last=Lee|first=Woo-joo|script-title=ko:수고했다 혜교야" 눈물의 첫 대상 ...수지X하정우, 남녀주연상 ['청룡시리즈어워즈'](종합)|trans-title=You've done a great job, Hye Kyo" The first object of tears...Suzy X Ha Jung Woo, Male and Female Lead Actor ['Blue Dragon Series Awards'] (Overall)|url=https://m.entertain.naver.com/article/076/0004034021|work=[[Sports Chosun]]|via=[[Naver]]|date=July 19, 2023|access-date=July 20, 2023|language=ko|archive-date=July 19, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719145633/https://entertain.naver.com/read?oid=076&aid=0004034021|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | Brand of the Year Awards | style="text-align:center" | 2019 | Rising Star | rowspan="3" | Shin Ye-eun | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web|last=Park|first=Seung-won|script-title=ko:[포토] 오마이걸, '2019브랜드대상' 여자아이돌 부문 수상|url=https://biz.newdaily.co.kr/site/data/html/2019/07/24/2019072400179.html|website=[[Newdaily]]|date=July 24, 2019|access-date=September 4, 2019|language=ko|archive-date=July 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724140550/http://biz.newdaily.co.kr/site/data/html/2019/07/24/2019072400179.html|url-status=live}}</ref> |- | style="text-align:center" | 2023 | Rising Star Actress | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|script-title=ko:세상을 바꿀 수 있는 힘 브랜드에 있다|url=https://n.news.naver.com/article/015/0004886912|work=[[The Korea Economic Daily]]|via=[[Naver]]|date=September 3, 2023|access-date=September 4, 2023|language=ko|archive-date=September 4, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230904080016/https://n.news.naver.com/article/015/0004886912|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Broadcast Advertising Festival | style="text-align:center" | 2023 | Newcomer Award | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|last=Kim|first=No-eul|title='2023 방송광고 페스티벌' 성료..조진웅→이장우, 올해의 CF스타상 영예 [종합]|trans-title='2023 Broadcast Advertising Festival' concludes...Cho Jin-woong→Lee Jang-woo win CF Star of the Year award[Comprehensive]|url=https://m.entertain.naver.com/article/108/0003166951|work=MT Star News|via=[[Naver]]|date=July 13, 2023|access-date=July 18, 2023|language=ko|archive-date=July 18, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230718134528/https://entertain.naver.com/read?oid=108&aid=0003166951|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | [[KBS Drama Awards]] | style="text-align:center" | [[2020 KBS Drama Awards|2020]] | Best New Actress | ''[[Welcome (TV series)|Welcome]]'' | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite news|author=Lee Nam-kyung|title='KBS 연기대상' 서지훈X이상이X보나X신예은X이초희, 남녀신인상 수상|url=https://star.mbn.co.kr/all/9675358|work=star.mbn|date=December 31, 2020|access-date=December 31, 2020|language=ko|archive-date=October 22, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231022104644/https://star.mbn.co.kr/view.php?year=2020&no=1340488&refer=portal|url-status=live}}</ref> |- | style="text-align:center" | [[2021 KBS Drama Awards|2021]] | Best Actress in Drama Special/TV Cinema | ''[[Drama Special]] – A Moment of Romance'' | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|author=Jung Ji-hyun|script-title=ko:박성훈·김새론·전소민, 드라마스페셜·TV시네마상 수상 [2021 KBS 연기대상]|trans-title=Park Seong-hoon, Kim Sae-ron, Jeon So-min, Drama Special TV Cinema Awards [2021 KBS Drama Awards]|url=https://m.entertain.naver.com/article/117/0003566258|work=[[MyDaily]]|via=[[Naver]]|date=December 31, 2021|access-date=January 1, 2022|language=ko|archive-date=November 2, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221102131017/https://entertain.naver.com/read?oid=117&aid=0003566258|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | [[KBS Entertainment Awards]] | rowspan="2" style="text-align:center" | [[2019 KBS Entertainment Awards|2019]] | Best Couple Award | Shin Ye-eun {{small|(with [[Choi Bo-min (singer)|Choi Bo-min]])}}<br />''[[Music Bank (TV series)|Music Bank]]'' | {{won}} | style="text-align:center" rowspan="2" | <ref>{{Cite web|title=[2019 KBS 연예대상] '슈돌' 아빠들 대상 영광, 박주호 셋째 임신 수상소감 (종합)|url=https://m.entertain.naver.com/now/article/382/0000785200|work=Sports Donga|via=[[Naver]]|date=December 24, 2019|access-date=December 23, 2019|language=ko|archive-date=December 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224051138/https://n.news.naver.com/entertain/now/article/382/0000785200|url-status=live}}</ref> |- | Rookie Award | ''[[Music Bank (TV series)|Music Bank]]'' | {{nom}} |- ! scope="row" | [[Korea Drama Awards]] | style="text-align:center" | [[12th Korea Drama Awards|2019]] | Star of the Year Award | ''[[He Is Psychometric]]'' | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite news|last=Park|first=Pan-suk|script-title=ko:'하나뿐인내편' 최수종, 2019 코리아드라마 어워즈 대상 영예[공식]|url=https://m.entertain.naver.com/article/109/0004094701|work=[[OSEN (newspaper)|OSEN]]|via=[[Naver]]|date=October 2, 2019|access-date=May 15, 2020|language=ko|archive-date=December 22, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191222113022/https://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0004094701}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | [[SBS Drama Awards]] | rowspan="2" style="text-align:center" | [[2023 SBS Drama Awards|2023]] | Excellence Award, Actress in a Miniseries Romance/Comedy Drama | ''[[The Secret Romantic Guesthouse]]'' | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|last=Jang|first=Jin-ri|script-title=ko:'모범택시2' 이제훈-'악귀' 김태리, 공동 대상 "우열 못 가려"[종합](SBS 연기대상)|trans-title='Model Taxi 2's Lee Ji-hoon and 'Demon' Kim Tae-ri shared the Grand Prize for "Unequal" [Overall] (SBS Acting Awards)|url=https://m.entertain.naver.com/now/article/477/0000466443|work=SpoTV News|via=[[Naver]]|date=December 30, 2023|access-date=December 30, 2023|language=ko|archive-date=December 30, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231230021153/https://entertain.naver.com/now/read?oid=477&aid=0000466443|url-status=live}}</ref> |- | Best Couple Award | Shin Ye-eun {{small|(with [[Ryeoun]])}}<br />''[[The Secret Romantic Guesthouse]]'' | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|last=Kim|first=Ye-seol|script-title=ko:'마이 데몬' 김유정♥송강, 베스트 커플상 수상...김유정 나홀로 수상 "팬분들께 감사해" [2023 SBS 연기대상]|trans-title='My Demon' Kim Yoo-jung♥Song Kang won Best Couple...Kim Yoo-jung won alone "Thank you to the fans" [2023 SBS Acting Awards] (SBS Acting Awards)|url=https://m.entertain.naver.com/article/109/0004990498|work=[[OSEN (newspaper)|OSEN]]|via=[[Naver]]|date=December 29, 2023|access-date=December 30, 2023|language=ko|archive-date=December 30, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231230093925/https://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0004990498|url-status=live}}</ref> |} ===Listicles=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ Name of publisher, year listed, name of [[listicle]], and placement ! scope="col" | Publisher ! scope="col" | Year ! scope="col" | Listicle ! scope="col" | Placement ! scope="col" class="unsortable" | {{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! rowspan="3" scope="row" | ''[[Cine21]]'' | 2020 | style="text-align:left" | 10 Stars and Rising Stars | Placed | <ref>{{Cite web|last=Kim|first=So-mi|script-title=ko:[스페셜③] 10인의 스타와 기대주들|trans-title=[Special ③] 10 Stars and Rising Stars|url=https://m.cine21.com/news/view/?mag_id=95839|website=[[Cine21]]|date=July 17, 2020|access-date=July 25, 2024|language=ko}}</ref> |- |2021 |style="text-align:left" | New Actress to watch out for in 2021 |6th |<ref>{{Cite web|script-title=ko:2021년 어떤 작품, 어떤 배우가 뜰까... 대한민국 영상 콘텐츠 산업 리더 55인에게 물었다|url=https://m.cine21.com/news/view/?mag_id=96871|website=[[Cine21]]|date=2020-12-28|access-date=2025-02-15|language=ko}}</ref> |- |2025 |style="text-align:left" | New Actress to watch out for in 2025 |2nd |<ref>{{Cite web|title=Instagram |script-title=ko:한국 엔터테인먼트 산업 전망|url=https://www.instagram.com/p/DFwXzovPYFj/|access-date=2025-02-15|website=www.instagram.com|via=Instagram}}</ref> |} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:၁၉၉၈ မွေးဖွားသူများ]] [[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:တောင်ကိုရီးယား အမျိုးသမီး ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ]] 5us2zdqx78a3iqbwdcuqboq6831gqww 1055131 1055072 2026-09-24T17:07:16Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1055131 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ရှင်ယီအွန်း | image = Shin Ye-eun in January 2026.png | caption = ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် တွေ့ရသော ရှင်းရဲအွန်း | birth_date = {{birth date and age|1998|1|18}} | birth_place = [[အန်းယန်း]]၊ [[ဂယောင်းဂီပြည်နယ်]]၊ တောင်ကိုရီးယား<ref>{{cite web|script-title=ko:'런닝맨' 하하, 김종국과 동향 '안양' 출신 신예은에 "인생 폈네" 폭소|url=https://imnews.imbc.com/news/2023/enter/article/6472268_36161.html|date=April 9, 2023|access-date=June 5, 2023|language=ko|archive-date=June 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230605054221/https://imnews.imbc.com/news/2023/enter/article/6472268_36161.html|url-status=live}}</ref> | occupation = သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ် | years_active = ၂၀၁၈–လက်ရှိ | education = [[ဆောင်းဂယွန်းဂွမ်း တက္ကသိုလ်]] (သရုပ်ဆောင်နှင့် အနုပညာဘာသာရပ်) | agent = NPIO Entertainment<ref>{{cite news|title=JYP to Cooperate With NPIO Entertainment for Actor Management|url=https://www.hancinema.net/jyp-to-cooperate-with-npio-entertainment-for-actor-management-131917.html|work=[[MyDaily]]|via=[[HanCinema]]|access-date=August 24, 2019|archive-date=March 26, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326091959/https://www.hancinema.net/jyp-to-cooperate-with-npio-entertainment-for-actor-management-131917.html|url-status=live}}</ref> }} '''ရှင်ယီအွန်း''' ({{Korean|신예은}};) (၁၈ ဇန်နဝါရီ ၁၉၉၈ဖွား)သည် [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]]၏ ထင်ရှားကျော်ကြား သောအမျိုးသမီးသရုပ်ဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news |date=2025-01-14|script-title=ko:[포토] 신예은 '첫사랑 미모'|url=https://www.slist.kr/news/articleView.html?idxno=611646|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114145743/https://www.slist.kr/news/articleView.html?idxno=611646|archive-date=2025-01-14|access-date=2025-05-18|work=싱글리스트|language=ko}}</ref><ref name="DVBShinYeeun2026">{{cite news |title=ကိုရီးယားမင်းသမီး ရှင်ယီအွန်း မြန်မာစစ်ရှောင်ကလေးများနှင့် တွေ့ဆုံ |url=https://burmese.dvb.no/post/127893 |work=ဒီမိုကရက်တစ်မြန်မာ့အသံ (DVB) |date=၁၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ |language=my |access-date=၂၄ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ }}</ref> == ပရဟိတလုပ်ငန်းများ == ရှင်ယီအွန်းသည် အနုပညာလုပ်ငန်းများအပြင် ပရဟိတလှုပ်ရှားမှုများတွင်လည်း တက်ကြွစွာ ပါဝင်လှုပ်ရှားသူ ဖြစ်သည်။ သူမသည် တောင်ကိုရီးယားအခြေစိုက် Korea Food for the Hungry International (KFHI) အဖွဲ့အစည်း၏ ဂုဏ်ထူးဆောင်သံတမန်တစ်ဦးအနေဖြင့် ကိုရီးယားခရစ်ယာန် သာသနာပြုအဖွဲ့နှင့်အတူ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၁၁ ရက်မှ ၁၆ ရက်အထိ ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ်သို့ ပထမဆုံးအကြိမ် ပြည်ပကွင်းဆင်း စေတနာ့ဝန်ထမ်းအဖြစ် သွားရောက်ခဲ့သည်။ ထိုခရီးစဉ်အတွင်း စက်တင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၊ တာ့ခ်ခရိုင်ရှိ မဲဆောက်နှင့် ဖုဖရာ့မြို့နယ်များအတွင်းရှိ မြန်မာရွှေ့ပြောင်း စာသင်ကျောင်းများနှင့် ဘုရားကျောင်းများသို့ သွားရောက်ခဲ့သည်။ အဆိုပါကျောင်းများသည် ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများကြောင့် နယ်စပ်ဖြတ်ကျော် စစ်ဘေးရှောင်လာရသည့် မြန်မာဒုက္ခသည်များနှင့် ရွှေ့ပြောင်းကလေးငယ်များကို ပညာသင်ကြားပေးနေသည့် ထိုင်းအစိုးရမှ တရားဝင်ခွင့်ပြုထားသော ကျောင်းများဖြစ်သည်။ ရှင်ယီအွန်းသည် ကလေးငယ်များကို နွေးနွေးထွေးထွေး အားပေးစကားပြောကြားကာ နေ့လယ်စာများ ကျွေးမွေးလှူဒါန်းခဲ့သည်။ ထို့အပြင် စက္ကူခေါက်ခြင်း၊ လက်ပတ်ပြုလုပ်ခြင်းစသည့် ကစားနည်းများကို ကလေးငယ်များနှင့်အတူ ပြုလုပ်ခဲ့သည့်အပြင် သူမကိုယ်တိုင် ပြင်ဆင်လာသည့် ဓမ္မပြဇာတ်ကိုလည်း ကပြဖျော်ဖြေခဲ့သည်။ရှင်ယီအွန်းသည် စစ်ဘေးရှောင် ကလေးငယ်များ ဘေးကင်းလုံခြုံစွာဖြင့် ၎င်းတို့၏ အိပ်မက်များကို ဆက်လက်အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရေးအတွက် ရေရှည်ထောက်ပံ့ရေးနှင့် ပညာသင်ကြားရေး ရန်ပုံငွေရှာဖွေမှုများကို KFHI အဖွဲ့အစည်းနှင့်အတူ ဆက်လက်ဆောင်ရွက်သွားမည်ဟု ကတိပြုပြောကြားခဲ့သည်။<ref name="DVBShinYeeun2026"/> ==Discography== ===Singles=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |- ! scope="col" | Title ! scope="col" | Year ! scope="col" | Album |- ! colspan="6" | As featured artist |- ! scope="row" | "La Rosa" ({{lang|ko|불면}})<br />{{small|([[Yunho|U-Know]] featuring Shin Ye-eun)}} | 2021 | ''[[Noir (EP)|Noir]]'' |- ! colspan="6" | Soundtrack appearances |- ! scope="row" | "Shooting Star" ({{lang|ko|별똥별}}) | 2020 | ''[[Welcome (TV series)|Welcome]]'' OST Part 12 |} ==Filmography== ===Film=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Year ! scope="col" | Title ! scope="col" | Role ! scope="col" class="unsortable" | {{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2025 | ''[[Secret: Untold Melody]]'' | Park In-hee | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|author=Jeon Hyung-hwa|script-title=ko:[단독]도경수·원진아·신예은, '말할 수 없는 비밀' 호흡..17일 첫촬영 [종합]|trans-title=[Exclusive] Do Kyung-soo, Won Jin-ah, Shin Ye-eun, breathing 'Secrets that can't be told'.. First shooting on the 17th [Comprehensive]|url=https://m.entertain.naver.com/now/article/108/0003006990|work=[[Star News (South Korea)|Star News]]|via=[[Naver]]|date=November 23, 2021|access-date=November 23, 2021|language=ko|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112040803/https://entertain.naver.com/now/read?oid=108&aid=0003006990|url-status=live}}</ref> |} ===Television series=== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Year ! scope="col" | Title ! scope="col" | Role ! scope="col" | Notes ! scope="col" class="unsortable" | {{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" |2018 |''[[A-Teen]]'' | rowspan="2" |Do Ha-na | |<ref name="ateen" /> |- ! scope="row" |2019 |''[[A-Teen 2]]'' | |<ref name="ateen2" /> |- ! scope="row" | 2019 | ''[[He Is Psychometric]]'' | Yoon Jae-in | | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web|author=Jung Ah-reum|script-title=ko:[공식입장] 신예은, '사이코메트리 그녀석' 여주 발탁...갓세븐 진영과 호흡|trans-title=[Official Position] Shin Ye-eun, 'He's Psychometric' as the female lead... Breathing with GOT7's Jinyoung|url=https://m.entertain.naver.com/article/421/0003729059|work=News1|via=[[Naver]]|date=December 7, 2018|access-date=September 4, 2019|language=ko|archive-date=May 28, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528192430/https://entertain.naver.com/read?oid=421&aid=0003729059|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2020 | ''[[Welcome (TV series)|Welcome]]'' | Kim Sol-ah | | style="text-align:center" | <ref name="welcome" /> |- | ''[[More Than Friends (TV series)|More Than Friends]]'' | Kyung Woo-yeon | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|script-title=ko:'경우의 수' 옹성우X신예은, 첫 스틸컷 공개...설레는 청춘 로맨스의 서막|url=https://www.sedaily.com/NewsVIew/1Z5EIBB2OC|website=Seoul Daily|date=July 22, 2020|access-date=July 31, 2020|language=ko|archive-date=May 4, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504121639/https://www.sedaily.com/NewsVIew/1Z5EIBB2OC|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2021 | ''[[KBS Drama Special]]:''<br>"The Effect of One Night on Farewell" | Oh Jin | One-act drama | style="text-align:center" | <ref>{{Cite news|author=Jeong Ji-eun|script-title=ko:신예은-강태오-홍경-하윤경의 로맨틱 코미디, '딱밤 한 대가 이별에 미치는 영향|trans-title=Shin Ye-eun, Kang Tae-oh, Hong Kyung-Ha Yun-kyung's romantic comedy, 'Effect of one night on breakup|url=https://m.entertain.naver.com/now/article/438/0000038269|work=[[Korean Broadcasting System]]|via=[[Naver]]|date=August 25, 2021|access-date=August 25, 2021|language=ko|archive-date=April 15, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220415235049/https://entertain.naver.com/now/read?oid=438&aid=0000038269|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="3" |2022 |''[[Rookie Cops]]'' |Jang So-yeon |Cameo; episode 1 |<ref>{{cite news|author=Jung Ah-reum|script-title=ko:[단독] 신예은, '너와 나의 경찰수업' 캐스팅...강다니엘과 호흡|trans-title=[Exclusive] Shin Ye-eun, cast for 'You and My Police Class'... Breath with Daniel Kang|url=https://m.entertain.naver.com/article/421/0005377148|work=News1|via=[[Naver]]|date=May 27, 2021|access-date=May 27, 2021|language=ko|archive-date=March 16, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230316081327/https://entertain.naver.com/read?oid=421&aid=0005377148|url-status=live}}</ref> |- |''[[Yumi's Cells]]'' |Yoo Da-eun |Season 2 |<ref>{{cite web|author=Kim Yoo-jin|script-title=ko:[단독] 신예은, '유미의 세포들2' 다은役 캐스팅...싱크로율 100% 활약|trans-title=[Exclusive] Shin Ye-eun cast as Da-eun in 'Yumi's Cells 2'... 100% synchronization rate|url=https://m.entertain.naver.com/now/article/311/0001378772|work=Xports News|via=[[Naver]]|date=November 27, 2021|access-date=November 27, 2021|language=ko|archive-date=March 16, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230316074759/https://entertain.naver.com/now/read?oid=311&aid=0001378772|url-status=live}}</ref> |- |''[[Revenge of Others]]'' |Ok Chan-mi | |<ref name="cast" /> |- ! scope="row" |2022–2023 |''[[The Glory (TV series)|The Glory]]'' |Park Yeon-jin (young) |Part 1–2 |<ref>{{cite web|author=Moon Ji-yeon|script-title=ko:[단독] 신예은, 김은숙 사단 합류..'더 글로리' 캐스팅|trans-title=[Exclusive] Yeeun Shin and Eunsook Kim join the division... Casting for 'The Glory'|url=https://m.entertain.naver.com/now/article/076/0003828897|work=[[Sports Chosun]]|via=[[Naver]]|date=February 7, 2022|access-date=February 7, 2022|language=ko|archive-date=February 7, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220207025103/https://entertain.naver.com/now/read?oid=076&aid=0003828897|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2023 | ''[[The Secret Romantic Guesthouse]]'' | Yoon Dan-oh | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|author=Park Ah-reum|script-title=ko:신예은 '꽃선비 열애사' 출연 확정, 로맨스 사극 첫 도전[공식]|trans-title=Shin Ye-eun confirmed to appear in 'Flower Scholar's Love Story', first challenge in romance historical drama [Official]|url=https://m.entertain.naver.com/now/article/609/0000588515|work=Newsen|via=[[Naver]]|date=June 14, 2022|access-date=June 14, 2022|language=ko|archive-date=June 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614090417/https://entertain.naver.com/now/read?oid=609&aid=0000588515|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2024 | ''[[Jeongnyeon: The Star Is Born]]'' | Heo Young-seo | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|author=Tae Yuna|script-title=ko:[공식] 김태리, 판소리 천재 된다...'더 글로리' 신예은과 '정년이'로 호흡|trans-title=[Official] Kim Tae-ri becomes a pansori genius... 'The Glory' Shin Ye-eun and 'Jung Nyeon' breathing together|url=https://m.entertain.naver.com/article/312/0000622737|work=Ten Asia|via=[[Naver]]|date=August 10, 2023|access-date=August 10, 2023|language=ko|archive-date=August 10, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230810231605/https://entertain.naver.com/read?oid=312&aid=0000622737|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2025 | ''[[A Hundred Memories]]'' | Seo Jong-hee | | style="text-align:center" |<ref>{{Cite web |last=Ahn |first=Byeong-gil |date=January 9, 2025 |title= |script-title=ko: ‘백번의 추억’ 김다미-신예은-허남준, 대세 다 뜬다 |trans-title=Kim Da-mi, Shin Ye-eun, and Heo Nam-joon all rise to stardom in "A Hundred Memories." |url=https://m.entertain.naver.com/home/article/144/0001011487 |access-date=August 7, 2025 |website=kyunghyang |language=ko |via=[[Naver]]}}</ref> |- |''[[The Murky Stream]]'' |Choi Eun | |<ref>{{Cite web|script-title=ko:신예은 측 "'탁류' 긍정검토중" 로운 만날까[공식입장]|trans-title=Shin Ye-eun's side: "Considering 'Turbulent Flow' positively" Will she meet Rowoon? [Official position]|url=https://m.entertain.naver.com/article/609/0000825343|via=[[Naver]]|publisher=Newsen|language=ko|last=Park|first=Soo-in|date=February 20, 2024|access-date=November 21, 2024}}</ref> |- ! scope="row" | 2026 |''[[Doctor on the Edge]]'' |Yook Ha-ri | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |author=김나리 |date=2025-09-18 |title=이재욱X 신예은, 의사와 간호사로 만난다... 메디컬 로코 '존버닥터' 캐스팅 |url=https://www.insight.co.kr/news/520683 |access-date=2025-12-15 |website=www.insight.co.kr |language=ko}}</ref> |- | {{TBA}} |''Night Traveler'' | | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |last=Kang |first=Hyo-jin |date=April 2, 2026 |title=[단독]신예은, 박보검과 로맨스 호흡…드라마 '밤 여행자' 주연 |url=https://www.spotvnews.co.kr/news/articleView.html?idxno=807267}}</ref> |} === Television shows === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Year ! scope="col" | Title ! scope="col" | Role ! scope="col" | Notes ! scope="col" class="unsortable" | {{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2019–2020 | ''[[Music Bank (TV program)|Music Bank]]'' | rowspan="2" | Host | with [[Choi Bo-min (entertainer)|Choi Bo-min]] (ep. 986–1037) | style="text-align:center" | <ref name="bank" /> |- ! scope="row" | 2022 | ''600 Years of Road Opened'' | with [[Jung Jin-young (singer)|Jinyoung]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|author=Choi Ji-yoon|script-title=ko:진영·신예은, 광복 77주년 '600년의 길이 열리다' MC|trans-title=Jinyoung and Shin Yeeun, MCs of '600 Years of Path Opened' on the 77th Anniversary of Liberation|url=https://m.entertain.naver.com/now/article/003/0011333939|work=[[Newsis]]|via=[[Naver]]|date=July 29, 2022|access-date=July 29, 2022|language=ko|archive-date=January 17, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117022617/https://entertain.naver.com/now/read?oid=003&aid=0011333939|url-status=live}}</ref> |} ===Hosting=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Year ! scope="col" | Title ! scope="col" | Notes ! scope="col" class="unsortable" | {{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2020 | [[KBS Song Festival|2020 ''KBS Song Festival'']] | with [[Cha Eun-woo]] and [[Yunho]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=KBS '가요대축제', 유노윤호·차은우·신예은 MC 확정...12월 18일 생방송 [공식입장]|url=https://www.xportsnews.com/article/1358397|website=xportsnews|date=November 27, 2020|access-date=November 27, 2020|language=ko|archive-date=November 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127092244/http://www.xportsnews.com/?ac=article_view&entry_id=1358397|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2024 |2024 ''Music Bank'' Global Festival in Japan |with [[Moon Sang-min]] and [[Hong Eun-chae]] | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web|last=Jang|first=Woo-young|script-title=ko:[단독] KBS 선택은 지코x장원영x김영대→신예은x문상민x홍은채…韓日 아우를 연말 가요 축제 (종합)|url=https://www.osen.co.kr/article/G1112465406|website=[[OSEN (newspaper)|OSEN]]|date=2024-11-28|access-date=2025-02-10|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20251111061430/https://www.osen.co.kr/article/G1112465406|archive-date=11 November 2025|url-status=bot: unknown}}</ref> |} ===Radio shows=== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Year ! scope="col" | Title ! scope="col" | Notes ! scope="col" | {{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2021–2022 | ''[[Volume Up (radio show)|Shin Ye-eun's Volume Up]]'' | November 1, 2021– July 31, 2022 | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|author=Kim No-eul|script-title=ko:신예은, 강한나 떠난 자리 채운다 "'볼륨을 높여요' DJ 발탁"[공식]|trans-title=Shin Ye-eun and Kang Han-na's left spot fills "'Turn up the volume' DJ selection" [Official]|url=https://m.entertain.naver.com/now/article/609/0000502406|work=Newsen|via=[[Naver]]|date=October 22, 2021|access-date=October 22, 2021|language=ko|archive-date=October 22, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022020221/https://entertain.naver.com/now/read?oid=609&aid=0000502406|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Hyun Jung-min|script-title=ko:신예은, '볼륨을 높여요' 떠난다...31일 마지막 방송|trans-title=Shin Ye-eun leaves 'Turn up the volume'... Last broadcast on the 31st|url=https://m.entertain.naver.com/now/article/396/0000619276|work=Sports World|via=[[Naver]]|date=July 19, 2022|access-date=July 19, 2022|language=ko|archive-date=July 19, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220719045354/https://entertain.naver.com/now/read?oid=396&aid=0000619276|url-status=live}}</ref> |} ===Music video appearances=== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Year ! scope="col" | Song title ! scope="col" | Artist ! scope="col" class="unsortable" | {{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2018 | "Shoot Me" | [[Day6]] | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web|last=Lee|first=Na-yeon|script-title=ko:'에이틴' 도하나 역 신예은, 뮤직비디오 출연 모습 보니...'지금과 사뭇 다른 매력'|url=https://www.topstarnews.net/news/articleView.html?idxno=477638|website=Top Star News|date=September 6, 2018|access-date=September 4, 2019|language=ko|archive-date=September 8, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180908224102/http://www.topstarnews.net/news/articleView.html?idxno=477638|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2019 | "Right" | [[Brown Eyed Soul (band)|Brown Eyed Soul]] {{small|(feat. Sole)}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite news|last=Yu|first=Byung-chul|script-title=ko:신예은X남윤수 출연 브라운아이드소울 달달한 분위기의 신곡 'Right (Feat. SOLE)' 티저 공개|url=https://www.hankyung.com/article/2019083082305|work=[[The Korea Economic Daily]]|date=August 30, 2019|access-date=September 4, 2019|language=ko|archive-date=September 4, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904131809/https://www.hankyung.com/news/article/2019083082305|url-status=live}}</ref> |} ==Accolades== ===Awards and nominations=== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ Name of the award ceremony, year presented, category, nominee of the award, and the result of the nomination ! scope="col" | Award ceremony ! scope="col" | Year ! scope="col" | Category ! scope="col" | Nominee / Work ! scope="col" | Result ! scope="col" class="unsortable" | {{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" rowspan="2" | [[APAN Star Awards]] | style="text-align:center" | [[2023 APAN Star Awards|2023]] | Excellence Acting Award, Actress | ''[[Revenge of Others]]'' <br /> ''[[The Secret Romantic Guesthouse]]'' | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web|author=Ahn Tae-hyun|script-title=ko:이준호, '2023 에이판 어워즈' 대상 영예...5관왕 올랐다|trans-title=Lee Jun-ho, grand prize winner at the '2023 APAN Awards'... Won 5 awards|url=https://www.news1.kr/entertain/celebrity-topic/5276607|website=News1|date=December 31, 2023|access-date=December 31, 2023|language=ko|archive-date=December 31, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231231045126/https://www.news1.kr/articles/5276607|url-status=live}}</ref> |- | style="text-align:center" | [[2025 APAN Star Awards|2025]] | Excellence Award, Actress in a Miniseries | ''[[The Murky Stream]]'' <br /> ''[[A Hundred Memories]]'' | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|script-title=ko:'에이판 스타 어워즈', 아이유 대상... 수상자 명단은?|url=https://www.ggilbo.com/news/articleView.html?idxno=1133119|work=Kumkang Ilbo|last=Cho|first=Eun-soo|date=December 30, 2025|access-date=January 1, 2025|language=ko}}</ref> |- ! scope="row" | Asia Model Awards | style="text-align:center" | 2020 | Rookie of the Year | Shin Ye-eun | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite web| title=Instagram |script-title=ko:제 15회 아시아모델어워즈 #AsiaModelAwards|url=https://www.instagram.com/p/CIS4pxWJpM7/?igshid=61acmok3s0pd|website=instagram|url-access=limited|access-date=December 2, 2020|language=ko|archive-date=December 24, 2021|archive-url=https://ghostarchive.org/iarchive/s/instagram/CIS4pxWJpM7}}{{cbignore}}</ref> |- ! scope="row" | [[Blue Dragon Series Awards]] | style="text-align:center" | [[2nd Blue Dragon Series Awards|2023]] | Best New Actress | ''[[Revenge of Others]]'' | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|last=Lee|first=Woo-joo|script-title=ko:수고했다 혜교야" 눈물의 첫 대상 ...수지X하정우, 남녀주연상 ['청룡시리즈어워즈'](종합)|trans-title=You've done a great job, Hye Kyo" The first object of tears...Suzy X Ha Jung Woo, Male and Female Lead Actor ['Blue Dragon Series Awards'] (Overall)|url=https://m.entertain.naver.com/article/076/0004034021|work=[[Sports Chosun]]|via=[[Naver]]|date=July 19, 2023|access-date=July 20, 2023|language=ko|archive-date=July 19, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719145633/https://entertain.naver.com/read?oid=076&aid=0004034021|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | Brand of the Year Awards | style="text-align:center" | 2019 | Rising Star | rowspan="3" | Shin Ye-eun | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web|last=Park|first=Seung-won|script-title=ko:[포토] 오마이걸, '2019브랜드대상' 여자아이돌 부문 수상|url=https://biz.newdaily.co.kr/site/data/html/2019/07/24/2019072400179.html|website=[[Newdaily]]|date=July 24, 2019|access-date=September 4, 2019|language=ko|archive-date=July 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724140550/http://biz.newdaily.co.kr/site/data/html/2019/07/24/2019072400179.html|url-status=live}}</ref> |- | style="text-align:center" | 2023 | Rising Star Actress | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|script-title=ko:세상을 바꿀 수 있는 힘 브랜드에 있다|url=https://n.news.naver.com/article/015/0004886912|work=[[The Korea Economic Daily]]|via=[[Naver]]|date=September 3, 2023|access-date=September 4, 2023|language=ko|archive-date=September 4, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230904080016/https://n.news.naver.com/article/015/0004886912|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Broadcast Advertising Festival | style="text-align:center" | 2023 | Newcomer Award | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|last=Kim|first=No-eul|title='2023 방송광고 페스티벌' 성료..조진웅→이장우, 올해의 CF스타상 영예 [종합]|trans-title='2023 Broadcast Advertising Festival' concludes...Cho Jin-woong→Lee Jang-woo win CF Star of the Year award[Comprehensive]|url=https://m.entertain.naver.com/article/108/0003166951|work=MT Star News|via=[[Naver]]|date=July 13, 2023|access-date=July 18, 2023|language=ko|archive-date=July 18, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230718134528/https://entertain.naver.com/read?oid=108&aid=0003166951|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | [[KBS Drama Awards]] | style="text-align:center" | [[2020 KBS Drama Awards|2020]] | Best New Actress | ''[[Welcome (TV series)|Welcome]]'' | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite news|author=Lee Nam-kyung|title='KBS 연기대상' 서지훈X이상이X보나X신예은X이초희, 남녀신인상 수상|url=https://star.mbn.co.kr/all/9675358|work=star.mbn|date=December 31, 2020|access-date=December 31, 2020|language=ko|archive-date=October 22, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231022104644/https://star.mbn.co.kr/view.php?year=2020&no=1340488&refer=portal|url-status=live}}</ref> |- | style="text-align:center" | [[2021 KBS Drama Awards|2021]] | Best Actress in Drama Special/TV Cinema | ''[[Drama Special]] – A Moment of Romance'' | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|author=Jung Ji-hyun|script-title=ko:박성훈·김새론·전소민, 드라마스페셜·TV시네마상 수상 [2021 KBS 연기대상]|trans-title=Park Seong-hoon, Kim Sae-ron, Jeon So-min, Drama Special TV Cinema Awards [2021 KBS Drama Awards]|url=https://m.entertain.naver.com/article/117/0003566258|work=[[MyDaily]]|via=[[Naver]]|date=December 31, 2021|access-date=January 1, 2022|language=ko|archive-date=November 2, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221102131017/https://entertain.naver.com/read?oid=117&aid=0003566258|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | [[KBS Entertainment Awards]] | rowspan="2" style="text-align:center" | [[2019 KBS Entertainment Awards|2019]] | Best Couple Award | Shin Ye-eun {{small|(with [[Choi Bo-min (singer)|Choi Bo-min]])}}<br />''[[Music Bank (TV series)|Music Bank]]'' | {{won}} | style="text-align:center" rowspan="2" | <ref>{{Cite web|title=[2019 KBS 연예대상] '슈돌' 아빠들 대상 영광, 박주호 셋째 임신 수상소감 (종합)|url=https://m.entertain.naver.com/now/article/382/0000785200|work=Sports Donga|via=[[Naver]]|date=December 24, 2019|access-date=December 23, 2019|language=ko|archive-date=December 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224051138/https://n.news.naver.com/entertain/now/article/382/0000785200|url-status=live}}</ref> |- | Rookie Award | ''[[Music Bank (TV series)|Music Bank]]'' | {{nom}} |- ! scope="row" | [[Korea Drama Awards]] | style="text-align:center" | [[12th Korea Drama Awards|2019]] | Star of the Year Award | ''[[He Is Psychometric]]'' | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite news|last=Park|first=Pan-suk|script-title=ko:'하나뿐인내편' 최수종, 2019 코리아드라마 어워즈 대상 영예[공식]|url=https://m.entertain.naver.com/article/109/0004094701|work=[[OSEN (newspaper)|OSEN]]|via=[[Naver]]|date=October 2, 2019|access-date=May 15, 2020|language=ko|archive-date=December 22, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191222113022/https://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0004094701}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | [[SBS Drama Awards]] | rowspan="2" style="text-align:center" | [[2023 SBS Drama Awards|2023]] | Excellence Award, Actress in a Miniseries Romance/Comedy Drama | ''[[The Secret Romantic Guesthouse]]'' | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|last=Jang|first=Jin-ri|script-title=ko:'모범택시2' 이제훈-'악귀' 김태리, 공동 대상 "우열 못 가려"[종합](SBS 연기대상)|trans-title='Model Taxi 2's Lee Ji-hoon and 'Demon' Kim Tae-ri shared the Grand Prize for "Unequal" [Overall] (SBS Acting Awards)|url=https://m.entertain.naver.com/now/article/477/0000466443|work=SpoTV News|via=[[Naver]]|date=December 30, 2023|access-date=December 30, 2023|language=ko|archive-date=December 30, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231230021153/https://entertain.naver.com/now/read?oid=477&aid=0000466443|url-status=live}}</ref> |- | Best Couple Award | Shin Ye-eun {{small|(with [[Ryeoun]])}}<br />''[[The Secret Romantic Guesthouse]]'' | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|last=Kim|first=Ye-seol|script-title=ko:'마이 데몬' 김유정♥송강, 베스트 커플상 수상...김유정 나홀로 수상 "팬분들께 감사해" [2023 SBS 연기대상]|trans-title='My Demon' Kim Yoo-jung♥Song Kang won Best Couple...Kim Yoo-jung won alone "Thank you to the fans" [2023 SBS Acting Awards] (SBS Acting Awards)|url=https://m.entertain.naver.com/article/109/0004990498|work=[[OSEN (newspaper)|OSEN]]|via=[[Naver]]|date=December 29, 2023|access-date=December 30, 2023|language=ko|archive-date=December 30, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231230093925/https://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0004990498|url-status=live}}</ref> |} ===Listicles=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ Name of publisher, year listed, name of [[listicle]], and placement ! scope="col" | Publisher ! scope="col" | Year ! scope="col" | Listicle ! scope="col" | Placement ! scope="col" class="unsortable" | {{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! rowspan="3" scope="row" | ''[[Cine21]]'' | 2020 | style="text-align:left" | 10 Stars and Rising Stars | Placed | <ref>{{Cite web|last=Kim|first=So-mi|script-title=ko:[스페셜③] 10인의 스타와 기대주들|trans-title=[Special ③] 10 Stars and Rising Stars|url=https://m.cine21.com/news/view/?mag_id=95839|website=[[Cine21]]|date=July 17, 2020|access-date=July 25, 2024|language=ko}}</ref> |- |2021 |style="text-align:left" | New Actress to watch out for in 2021 |6th |<ref>{{Cite web|script-title=ko:2021년 어떤 작품, 어떤 배우가 뜰까... 대한민국 영상 콘텐츠 산업 리더 55인에게 물었다|url=https://m.cine21.com/news/view/?mag_id=96871|website=[[Cine21]]|date=2020-12-28|access-date=2025-02-15|language=ko}}</ref> |- |2025 |style="text-align:left" | New Actress to watch out for in 2025 |2nd |<ref>{{Cite web|title=Instagram |script-title=ko:한국 엔터테인먼트 산업 전망|url=https://www.instagram.com/p/DFwXzovPYFj/|access-date=2025-02-15|website=www.instagram.com|via=Instagram}}</ref> |} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:၁၉၉၈ မွေးဖွားသူများ]] [[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:တောင်ကိုရီးယား အမျိုးသမီး ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ]] skepx77mtrhfqnysok2fzm1ghmdw8x3 0 292070 1055088 2026-09-24T14:47:07Z Dr Lotus Black 31011 [[ပထမမြောက်ဂျိမ်းစ်ဘုရင်]] စာမျက်နှာကို [[ပထမမြောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်]] သို့ Dr Lotus Blackက ရွှေ့ခဲ့သည် 1055088 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ပထမမြောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်]] ka2f6mpygzq00r61bqm1z9gpog6okja 0 292071 1055094 2026-09-24T14:54:05Z Dr Lotus Black 31011 စာမျက်နှာကို [[အယ်လီဇဘက် ပထမ (အင်္ဂလန်ဘုရင်မ)]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည် 1055094 wikitext text/x-wiki #Redirect[[အယ်လီဇဘက် ပထမ (အင်္ဂလန်ဘုရင်မ)]] ppo7e6c3wy1s30x0ys2yna673pmi64l 0 292072 1055095 2026-09-24T14:55:19Z Dr Lotus Black 31011 စာမျက်နှာကို [[အယ်လီဇဘက် ပထမ (အင်္ဂလန်ဘုရင်မ)]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည် 1055095 wikitext text/x-wiki #Redirect[[အယ်လီဇဘက် ပထမ (အင်္ဂလန်ဘုရင်မ)]] ppo7e6c3wy1s30x0ys2yna673pmi64l 0 292073 1055100 2026-09-24T14:58:44Z Dr Lotus Black 31011 [[ပထမမြောက်ချားလ်စ်ဘုရင်ကြီး]] စာမျက်နှာကို [[ပထမမြောက် ချားလ်စ်ဘုရင်ကြီး]] သို့ Dr Lotus Blackက ရွှေ့ခဲ့သည် 1055100 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ပထမမြောက် ချားလ်စ်ဘုရင်ကြီး]] 5g0d58awk1phqgzr9yuesyyyisapj5o 3 292075 1055125 2026-09-24T16:52:35Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1055125 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် EasternThanLwin ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၅၂၊ ၂၄ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) fzvkbcjpmaaf1g5alkhrgpyx5owz19j 3 292076 1055147 2026-09-24T22:53:13Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1055147 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-51491-30 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၂:၅၃၊ ၂၄ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) 7auoywy7nsbrc6gb44nc6ds16x7fe13 100 292077 1055149 2026-09-25T02:04:21Z Salai Rungtoi 22844 "{{Current events|year=2026|month=09|day=25|content= <!-- All news items below this line --> <!-- All news items above this line -->}}" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1055149 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=09|day=25|content= <!-- All news items below this line --> <!-- All news items above this line -->}} s79krsd3vyop1fnhyi86r28yu7yd6dr 3 292078 1055167 2026-09-25T04:53:48Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1055167 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-51396-30 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၄:၅၃၊ ၂၅ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) h55jcpwsglkev9wbtu2imfxpwz4gjeg 3 292079 1055172 2026-09-25T06:54:04Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1055172 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Zerberker ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၆:၅၄၊ ၂၅ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) 2q0lruw7b1xa7grvdbnn95pnd20rocf 3 292080 1055178 2026-09-25T08:54:17Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1055178 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-51547-10 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၈:၅၄၊ ၂၅ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) rmjgz6n0wvmxuuxfjm1np3t905uv5nb 0 292081 1055180 2026-09-25T09:25:45Z Dr Lotus Black 31011 စာမျက်နှာကို [[ကမ္ဘာကြီး ပူနွေးလာမှု]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည် 1055180 wikitext text/x-wiki #Redirect[[ကမ္ဘာကြီး ပူနွေးလာမှု]] qimc5r5x0k1tqp538vnm27e0nuwqcb8 0 292082 1055182 2026-09-25T11:31:49Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''ဟခိုဒတဲမြို့''' (函館市, Hakodate-shi) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟော့ကိုင်းဒိုးကျွန်း]]၊ [[အိုရှိမခရိုင်ခွဲ]]ရှိ မြို့နှင့် ဆိပ်ကမ်းတစ်ခု ဖြစ်သ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1055182 wikitext text/x-wiki '''ဟခိုဒတဲမြို့''' (函館市, Hakodate-shi) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟော့ကိုင်းဒိုးကျွန်း]]၊ [[အိုရှိမခရိုင်ခွဲ]]ရှိ မြို့နှင့် ဆိပ်ကမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဟခိုဒတဲမြို့သည် အိုရှိမခရိုင်ခွဲ၏ မြို့တော် ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၃၁ ရက်နေ့တွင် မြို့၏ ခန့်မှန်းလူဦးရေသည် ၂၃၉,၈၁၃ ဦး၊ အိမ်ထောင်စု ၁၃၈,၈၀၇ ခု ရှိသည်။ လူဦးရေသိပ်သည်းဆမှာ တစ်စတုရန်းကီလိုမီတာလျှင် ၃၅၄ ဦး နေထိုင်ကြသည်။ မြို့၏ စုစုပေါင်းဧရိယာမှာ ၆၇၇.၈၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၂၆၁.၇၂ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ ဤမြို့သည် ဟော့ကိုင်းဒိုးကျွန်းတွင် [[ဆပ်ပိုရိုမြို့]]နှင့် [[အဆဟိခဝမြို့]]တို့ပြီးပါက တတိယမြောက်အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} 8he7j4jariw4rryki2o7zap69tcu744 1055183 1055182 2026-09-25T11:53:25Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1055183 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ဟခိုဒတဲမြို့ | official_name = | native_name = {{nobold|{{lang|ja|函館市}}}} | settlement_type = [[Core cities of Japan|Core city]] | image_skyline = Hakodate montage.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = Clockwise from the top: [[Goryokaku]], Hakodate Orthodox Church, Night View from [[Mount Hakodate]], Hachiman-Zaka and Hakodate Port, Goryokaku Tower | image_flag = Flag of Hakodate, Hokkaido.svg | flag_alt = | image_seal = Emblem of Hakodate, Hokkaido.svg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | image_blank_emblem = | nickname = | motto = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | map_alt = | map_caption = <small>Location of Hakodate in [[Oshima Subprefecture|Oshima]], [[Hokkaido]]</small> | pushpin_map = Japan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|41|46|07|N|140|43|44|E|region:JP-01|display=it}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[Japan]] | subdivision_type1 = [[List of regions of Japan|Region]] | subdivision_type2 = [[Prefectures of Japan|Prefecture]] | subdivision_type3 = | subdivision_name1 = [[Hokkaido]] | subdivision_name2 = [[Hokkaido]] ([[Oshima Subprefecture]]) | subdivision_name3 = | established_date = 1454 | founder = Kōno Kaganokami Masamichi | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = Mayor | leader_name = Jun Ōizumi <small>(since April 2023)</small> | leader_title1 = | leader_name1 = | area_footnotes = | area_magnitude = | area_total_km2 = 677.86 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = <ref>{{cite web |title=Where is Hakodate, Japan? |url=https://www.worldatlas.com/as/jp/01/where-is-hakodate.html |website=worldatlas.com |access-date=10 June 2019 |archive-date=21 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191021045626/https://www.worldatlas.com/as/jp/01/where-is-hakodate.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 15 | population_total = 239,813 | population_as_of = January 31, 2024 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_est = | pop_est_as_of = | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Japan Standard Time]] | utc_offset1 = +9 | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | area_code_type = | blank_name_sec1 = Phone number | blank_info_sec1 = 0138-21-3111 | blank1_name_sec1 = Address | blank1_info_sec1 = 4-13 Shinonome-chō, Hakodate-shi, Hokkaidō <br/> 040-8666 | blank_name_sec2 = [[Köppen climate classification|Climate]] | blank_info_sec2 = [[Humid subtropical climate|Cfa]] | website = {{URL|http://www.city.hakodate.hokkaido.jp/}} | footnotes = | module = {{Infobox place symbols| embedded=yes | tree = [[Taxus cuspidata|Japanese yew]] | flower = [[Azalea]] | bird = [[Varied tit]] | flowering_tree = | butterfly = | fish = [[Squid]] | other_symbols = }} }} '''ဟခိုဒတဲမြို့''' (函館市, Hakodate-shi<ref>{{cite book|script-title=ja:NHK日本語発音アクセント新辞典|publisher=NHK Publishing|editor=NHK Broadcasting Culture Research Institute|date=24 May 2016|language=ja}}</ref>) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟော့ကိုင်းဒိုးကျွန်း]]၊ [[အိုရှိမခရိုင်ခွဲ]]ရှိ မြို့နှင့် ဆိပ်ကမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဟခိုဒတဲမြို့သည် အိုရှိမခရိုင်ခွဲ၏ မြို့တော် ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၃၁ ရက်နေ့တွင် မြို့၏ ခန့်မှန်းလူဦးရေသည် ၂၃၉,၈၁၃ ဦး၊ အိမ်ထောင်စု ၁၃၈,၈၀၇ ခု ရှိသည်။ လူဦးရေသိပ်သည်းဆမှာ တစ်စတုရန်းကီလိုမီတာလျှင် ၃၅၄ ဦး နေထိုင်ကြသည်။ မြို့၏ စုစုပေါင်းဧရိယာမှာ ၆၇၇.၈၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၂၆၁.၇၂ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ ဤမြို့သည် ဟော့ကိုင်းဒိုးကျွန်းတွင် [[ဆပ်ပိုရိုမြို့]]နှင့် [[အဆဟိခဝမြို့]]တို့ပြီးပါက တတိယမြောက်အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} ghkflub6p88xiowumal3tvi00dp0pmx 1055184 1055183 2026-09-25T11:53:53Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1055184 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ဟခိုဒတဲမြို့ | official_name = | native_name = {{nobold|{{lang|ja|函館市}}}} | settlement_type = [[Core cities of Japan|Core city]] | image_skyline = Hakodate montage.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = Clockwise from the top: [[Goryokaku]], Hakodate Orthodox Church, Night View from [[Mount Hakodate]], Hachiman-Zaka and Hakodate Port, Goryokaku Tower | image_flag = Flag of Hakodate, Hokkaido.svg | flag_alt = | image_seal = Emblem of Hakodate, Hokkaido.svg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | image_blank_emblem = | nickname = | motto = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | map_alt = | map_caption = <small>Location of Hakodate in [[Oshima Subprefecture|Oshima]], [[Hokkaido]]</small> | pushpin_map = Japan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|41|46|07|N|140|43|44|E|region:JP-01|display=it}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[Japan]] | subdivision_type1 = [[List of regions of Japan|Region]] | subdivision_type2 = [[Prefectures of Japan|Prefecture]] | subdivision_type3 = | subdivision_name1 = [[Hokkaido]] | subdivision_name2 = [[Hokkaido]] ([[Oshima Subprefecture]]) | subdivision_name3 = | established_date = 1454 | founder = Kōno Kaganokami Masamichi | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = Mayor | leader_name = Jun Ōizumi <small>(since April 2023)</small> | leader_title1 = | leader_name1 = | area_footnotes = | area_magnitude = | area_total_km2 = 677.86 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = <ref>{{cite web |title=Where is Hakodate, Japan? |url=https://www.worldatlas.com/as/jp/01/where-is-hakodate.html |website=worldatlas.com |access-date=10 June 2019 |archive-date=21 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191021045626/https://www.worldatlas.com/as/jp/01/where-is-hakodate.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 15 | population_total = 239,813 | population_as_of = January 31, 2024 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_est = | pop_est_as_of = | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Japan Standard Time]] | utc_offset1 = +9 | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | area_code_type = | blank_name_sec1 = Phone number | blank_info_sec1 = 0138-21-3111 | blank1_name_sec1 = Address | blank1_info_sec1 = 4-13 Shinonome-chō, Hakodate-shi, Hokkaidō <br/> 040-8666 | blank_name_sec2 = [[Köppen climate classification|Climate]] | blank_info_sec2 = [[Humid subtropical climate|Cfa]] | website = {{URL|http://www.city.hakodate.hokkaido.jp/}} | footnotes = | module = {{Infobox place symbols| embedded=yes | tree = [[Taxus cuspidata|Japanese yew]] | flower = [[Azalea]] | bird = [[Varied tit]] | flowering_tree = | butterfly = | fish = [[Squid]] | other_symbols = }} }} '''ဟခိုဒတဲမြို့''' (函館市, Hakodate-shi<ref>{{cite book|script-title=ja:NHK日本語発音アクセント新辞典|publisher=NHK Publishing|editor=NHK Broadcasting Culture Research Institute|date=24 May 2016|language=ja}}</ref>) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟော့ကိုင်းဒိုးကျွန်း]]၊ [[အိုရှိမခရိုင်ခွဲ]]ရှိ မြို့နှင့် ဆိပ်ကမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဟခိုဒတဲမြို့သည် အိုရှိမခရိုင်ခွဲ၏ မြို့တော် ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၃၁ ရက်နေ့တွင် မြို့၏ ခန့်မှန်းလူဦးရေသည် ၂၃၉,၈၁၃ ဦး၊ အိမ်ထောင်စု ၁၃၈,၈၀၇ ခု ရှိသည်။ လူဦးရေသိပ်သည်းဆမှာ တစ်စတုရန်းကီလိုမီတာလျှင် ၃၅၄ ဦး နေထိုင်ကြသည်။ မြို့၏ စုစုပေါင်းဧရိယာမှာ ၆၇၇.၈၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၂၆၁.၇၂ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ ဤမြို့သည် ဟော့ကိုင်းဒိုးကျွန်းတွင် [[ဆပ်ပိုရိုမြို့]]နှင့် [[အဆဟိခဝမြို့]]တို့ပြီးပါက တတိယမြောက်အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ ==ရုပ်ပုံများ== <gallery mode="packed" style="text-align: center;" heights="130" perrow="3" caption="Gallery"> File:Naval Battle of Hakodate.jpg|[[Naval Battle of Hakodate]] (1869) File:A view of the Hakodate Foreign Settlement, c. 1880.jpg|Omachi, one of the neighborhoods in the [[Hakodate foreign settlement]] (1880) File:Port of Hakodate, 1897.jpg|Port of Hakodate in 1897, by [[Ogawa Kazumasa]] File:Hakodate Goryokaku Panorama 1.JPG|[[Goryōkaku]] fortress (1866) File:Kanemori Red Brick Warehouse Hakodate Hokkaido pref Japan01n.jpg|[[Kanemori Red Brick Warehouses]] (1909) </gallery> ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} kqzt1964zsi2k3ukq80obtlw15avth6 1055185 1055184 2026-09-25T11:54:29Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ရုပ်ပုံများ */ 1055185 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ဟခိုဒတဲမြို့ | official_name = | native_name = {{nobold|{{lang|ja|函館市}}}} | settlement_type = [[Core cities of Japan|Core city]] | image_skyline = Hakodate montage.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = Clockwise from the top: [[Goryokaku]], Hakodate Orthodox Church, Night View from [[Mount Hakodate]], Hachiman-Zaka and Hakodate Port, Goryokaku Tower | image_flag = Flag of Hakodate, Hokkaido.svg | flag_alt = | image_seal = Emblem of Hakodate, Hokkaido.svg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | image_blank_emblem = | nickname = | motto = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | map_alt = | map_caption = <small>Location of Hakodate in [[Oshima Subprefecture|Oshima]], [[Hokkaido]]</small> | pushpin_map = Japan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|41|46|07|N|140|43|44|E|region:JP-01|display=it}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[Japan]] | subdivision_type1 = [[List of regions of Japan|Region]] | subdivision_type2 = [[Prefectures of Japan|Prefecture]] | subdivision_type3 = | subdivision_name1 = [[Hokkaido]] | subdivision_name2 = [[Hokkaido]] ([[Oshima Subprefecture]]) | subdivision_name3 = | established_date = 1454 | founder = Kōno Kaganokami Masamichi | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = Mayor | leader_name = Jun Ōizumi <small>(since April 2023)</small> | leader_title1 = | leader_name1 = | area_footnotes = | area_magnitude = | area_total_km2 = 677.86 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = <ref>{{cite web |title=Where is Hakodate, Japan? |url=https://www.worldatlas.com/as/jp/01/where-is-hakodate.html |website=worldatlas.com |access-date=10 June 2019 |archive-date=21 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191021045626/https://www.worldatlas.com/as/jp/01/where-is-hakodate.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 15 | population_total = 239,813 | population_as_of = January 31, 2024 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_est = | pop_est_as_of = | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Japan Standard Time]] | utc_offset1 = +9 | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | area_code_type = | blank_name_sec1 = Phone number | blank_info_sec1 = 0138-21-3111 | blank1_name_sec1 = Address | blank1_info_sec1 = 4-13 Shinonome-chō, Hakodate-shi, Hokkaidō <br/> 040-8666 | blank_name_sec2 = [[Köppen climate classification|Climate]] | blank_info_sec2 = [[Humid subtropical climate|Cfa]] | website = {{URL|http://www.city.hakodate.hokkaido.jp/}} | footnotes = | module = {{Infobox place symbols| embedded=yes | tree = [[Taxus cuspidata|Japanese yew]] | flower = [[Azalea]] | bird = [[Varied tit]] | flowering_tree = | butterfly = | fish = [[Squid]] | other_symbols = }} }} '''ဟခိုဒတဲမြို့''' (函館市, Hakodate-shi<ref>{{cite book|script-title=ja:NHK日本語発音アクセント新辞典|publisher=NHK Publishing|editor=NHK Broadcasting Culture Research Institute|date=24 May 2016|language=ja}}</ref>) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟော့ကိုင်းဒိုးကျွန်း]]၊ [[အိုရှိမခရိုင်ခွဲ]]ရှိ မြို့နှင့် ဆိပ်ကမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဟခိုဒတဲမြို့သည် အိုရှိမခရိုင်ခွဲ၏ မြို့တော် ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၃၁ ရက်နေ့တွင် မြို့၏ ခန့်မှန်းလူဦးရေသည် ၂၃၉,၈၁၃ ဦး၊ အိမ်ထောင်စု ၁၃၈,၈၀၇ ခု ရှိသည်။ လူဦးရေသိပ်သည်းဆမှာ တစ်စတုရန်းကီလိုမီတာလျှင် ၃၅၄ ဦး နေထိုင်ကြသည်။ မြို့၏ စုစုပေါင်းဧရိယာမှာ ၆၇၇.၈၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၂၆၁.၇၂ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ ဤမြို့သည် ဟော့ကိုင်းဒိုးကျွန်းတွင် [[ဆပ်ပိုရိုမြို့]]နှင့် [[အဆဟိခဝမြို့]]တို့ပြီးပါက တတိယမြောက်အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်== ==ရုပ်ပုံများ== <gallery mode="packed" style="text-align: center;" heights="130" perrow="3" caption="Gallery"> File:Naval Battle of Hakodate.jpg|[[Naval Battle of Hakodate]] (1869) File:A view of the Hakodate Foreign Settlement, c. 1880.jpg|Omachi, one of the neighborhoods in the [[Hakodate foreign settlement]] (1880) File:Port of Hakodate, 1897.jpg|Port of Hakodate in 1897, by [[Ogawa Kazumasa]] File:Hakodate Goryokaku Panorama 1.JPG|[[Goryōkaku]] fortress (1866) File:Kanemori Red Brick Warehouse Hakodate Hokkaido pref Japan01n.jpg|[[Kanemori Red Brick Warehouses]] (1909) </gallery> ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} 4hrd0z086s7zg1rx2asfwqk5yw44rl4