ဝီကီပီးဒီးယား mywiki https://my.wikipedia.org/wiki/%E1%80%97%E1%80%9F%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter မီဒီယာ အထူး ဆွေးနွေးချက် အသုံးပြုသူ အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက် ဝီကီပီးဒီးယား ဝီကီပီးဒီးယား ဆွေးနွေးချက် ဖိုင် ဖိုင် ဆွေးနွေးချက် မီဒီယာဝီကီ မီဒီယာဝီကီ ဆွေးနွေးချက် တမ်းပလိတ် တမ်းပလိတ် ဆွေးနွေးချက် အကူအညီ အကူအညီ ဆွေးနွေးချက် ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဆွေးနွေးချက် မုခ်ဝ မုခ်ဝ ဆွေးနွေးချက် စာမူကြမ်း စာမူကြမ်း ဆွေးနွေးချက် TimedText TimedText talk မော်ဂျူး မော်ဂျူး ဆွေးနွေးချက် Event Event talk 0 1634 1057780 1054386 2026-10-13T13:23:31Z ~2026-54934-44 149413 /* အုပ်ချုပ်ရေးစနစ် */ 1057780 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ပုဂံအင်ပါယာ | official_name = ပုဂံဧကရာဇ်နိုင်ငံ (Pagan Kingdom) | native_name = ပုဂံပြည် | settlement_type = သမိုင်းဝင် ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော် | image_skyline = Pagan Empire -- Sithu II.PNG | image_caption = ခရစ်နှစ် ၁၂၁၀ ဝန်းကျင် ဒုတိယနရပတိစည်သူမင်းလက်ထက် ပုဂံပြည်၏ ပိုင်နက်ပြ မြေပုံ | subdivision_type = တည်နေရာ | subdivision_name = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] (အရှေ့တောင်အာရှ) | established_title = အင်ပါယာအစ (အနော်ရထာ နန်းတက်) | established_date = ၁၁ ဩဂုတ် ၁၀၄၄ <ref name="AungThwin">Aung-Thwin, Michael A. (1985). ''Pagan: The Origins of Modern Burma''. University of Hawaii Press, pp. 21–35.</ref> | extirpated_title = အင်ပါယာနိဂုံး (မြင်စိုင်းက သိမ်းပိုက်) | extirpated_date = ၁၇ ဒီဇင်ဘာ ၁၂၉၇ <ref name="Lieberman">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, Vol. 1: Mainland Mirrors''. Cambridge University Press, pp. 88–112.</ref> | seat_type = မင်းနေပြည်တော် (မြို့တော်) | seat = [[ပုဂံ]] (၈၄၉–၁၂၉၇) | leader_title = ပထမဆုံး ဧကရာဇ်ဘုရင် | leader_name = [[အနော်ရထာ]] (၁၀၄၄–၁၀၇၇) | leader_title1 = အထွတ်အထိပ်ရောက်ချိန်မင်း | leader_name1 = [[နရပတိစည်သူ(ပုဂံ)|ဒုတိယနရပတိစည်သူ]] (၁၁၇၄–၁၂၁၁) | leader_title2 = နောက်ဆုံး ဧကရာဇ်ဘုရင် | leader_name2 = [[နရသီဟပတေ့]] (၁၂၅၆–၁၂၈၇) | blank_name_sec1 = ကိုးကွယ်သည့်ဘာသာ | blank_info_sec1 = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (အဓိက)၊ [[မဟာယန]][[ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[အရိယမဂ်|အရည်းကြီးနတ်ကိုးကွယ်မှု]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] | blank1_name_sec1 = အသုံးပြုသည့်ဘာသာစကား | blank1_info_sec1 = [[မြန်မာဘာသာစကား|ရှေးမြန်မာစာ]]၊ [[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]၊ [[ပျူဘာသာစကား|ပျူ]]၊ [[ပါဠိ]]၊ [[သက္ကတဘာသာ|သက္ကတ]] | blank2_name_sec1 = အခြေခံငွေကြေး | blank2_info_sec1 = ဒင်္ဂါးစနစ်မရှိပါ (ဆန်၊ စပါး၊ ရွှေ၊ ငွေနှင့် အလေးချိန်စံနှုန်းပြု အစစ်ခံပတ် စသည်ဖြင့် ကုန်ဖလှယ်သည်) <ref name="AungThwin1985">Aung-Thwin, Michael A. (1985). ''Pagan: The Origins of Modern Burma''. University of Hawaii Press.</ref> | population_total = ၁,၅၀၀,၀၀၀ – ၂,၀၀၀,၀၀၀ ခန့် | population_as_of = ၁၃ ရာစုအစ ခန့်မှန်းခြေ <ref name="Lieberman"/> }} {{မြန်မာ့သမိုင်း}} '''ပုဂံဧကရာဇ်နိုင်ငံ''' သို့မဟုတ် '''ပုဂံအင်ပါယာ''' သည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်း [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]တို့ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြပြီးနောက် ခရစ်နှစ် ၁၁ ရာစုမှ ၁၃ ရာစုအတွင်း ထူထောင်ခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော် ဖြစ်သည်။ ပုဂံအင်ပါယာသည် အထွတ်အထိပ်ရောက်ချိန်တွင် ယနေ့ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံ၏ မြေပြန့်ဒေသ အများစုအပြင် အိမ်နီးချင်း ယိုးဒယား (ထိုင်း) နှင့် မလေးကျွန်းဆွယ် မြောက်ပိုင်းအထိ နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးဩဇာ ဖြန့်ကျက်နိုင်ခဲ့သည်။ ပုဂံခေတ်သည် ဗမာတို့၏ စာပေ၊ ဗိသုကာ၊ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အုတ်မြစ်များကို စနစ်တကျ ပုံသွင်း တည်ဆောက်ခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် ရွှေခေတ်ဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ် သမိုင်းသုတေသနများအရ ပုဂံခေတ်ကာလကို ခရစ်နှစ် ၁၀၄၄ (အနော်ရထာ နန်းတက်) မှ ၁၂၉၇ (မြင်စိုင်းမြို့တော်သို့ အာဏာစက် ပြောင်းရွှေ့) အထိ သတ်မှတ်ကြပြီး၊ ရာဇဝင်ကျမ်းများ၌မူ ပုဂံမင်းဆက် ပျက်သုဉ်းကာ [[ပင်းယခေတ်|ပင်းယမြို့]] တည်သည့် သက္ကရာဇ် ၆၇၄ (ခရစ်နှစ် ၁၃၁၂) အထိ သတ်မှတ်ဖော်ပြလေ့ ရှိသည်။<ref name="Hmannan">တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို (၂၀၀၃)။ ''မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး (ပထမတွဲ)''။ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ။</ref> မြန်မာ့ ရိုးရာအရ "ကြာအိုးအံ ပုဂံတည်" ဟူသော [[ဆိုရိုးစကား]]အရ (ကြာ = ၂ ၊ အိုး = ၁ ၊ အံ = ၁) သက္ကရာဇ် ၂၁၁-ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၂၄၉ သို့မဟုတ် ၁၀၇) ၌ သမုဒ္ဒရာဇ်မင်းက စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ရာဇဝင်များ၌ ဆိုသော်လည်း၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ကာဗွန်သက်တမ်းတိုင်းတာချက်များအရ ပုဂံသည် ၈ ရာစုနှင့် ၉ ရာစုခန့်မှသာ မြို့ပြအဖြစ် အစပြုခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Hudson2001">Hudson, Bob et al. (2001). "The Origins of Bagan: New Dates and Old Inhabitants". ''Asian Perspectives'', 40(1), pp. 48–74.</ref> == သမိုင်းကြောင်း == === အစောပိုင်းကာလနှင့် မြို့ပြအစ === အစောပိုင်းတွင် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား [[ဗမာလူမျိုး]] တို့သည် ၉ ရာစုခန့်တွင် [[နန်ကျောက်]] နိုင်ငံ၏ လွှမ်းမိုးမှုများကြောင့် တိဗက်ကုန်းမြေမြင့်နှင့် နန်ကျောက်နယ်စပ်တို့မှတစ်ဆင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း ဒေသသို့ စိုက်ပျိုးရေးအတွက် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းပေါ်ရှိ ပုဂံဒေသတွင် ခိုင်မာသော စိုက်ပျိုးရေးနှင့် စစ်ရေးဗဟိုချက်တစ်ခုကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="AungThwin2005">Aung-Thwin, Michael A. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend That Was Lower Burma''. University of Hawai'i Press, pp. 15–35.</ref> မြန်မာရာဇဝင်များတွင် သမုဒ္ဒရာဇ်မင်းမှစ၍ ပုဂံပြည် ပျက်သုဉ်းချိန်အထိ မင်းဆက် ၅၅ ဆက် ရှိခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း၊ အနော်ရထာမင်း မနန်းတက်မီကာလ မင်းဆက်များမှာ ဒဏ္ဍာရီဆန်သော ရာဇဝင်လာ အချက်အလက်များသာ ဖြစ်ပြီး ကျောက်စာ အထောက်အထား ခိုင်မာစွာ မတွေ့ရသေးပေ။<ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co., pp. 18–25.</ref> === အင်ပါယာ တည်ထောင်ခြင်းနှင့် ရွှေခေတ် === ခရစ်နှစ် ၁၀၄၄ တွင် [[အနော်ရထာ]] မင်း နန်းတက်လာခြင်းသည် ပုဂံအင်ပါယာ၏ အစပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ အနော်ရထာမင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းဒေသများကို စည်းလုံးခဲ့ရုံမက [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို စနစ်တကျ သက်ဝင်ယုံကြည်လာခဲ့ပြီး သထုံပြည်မှ ပိဋကတ်သုံးပုံနှင့် သံဃာတော်များကို ပင့်ဆောင်ကာ သာသနာပြုခဲ့သည်။ အနော်ရထာ၊ [[ကျန်စစ်သား]] (၁၀၈၄–၁၁၁၃) နှင့် [[အလောင်းစည်သူ]] (၁၁၁၃–၁၁၆၇) မင်းများလက်ထက်တွင် ပုဂံသည် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် သာသနာရေးတွင် ခေတ်ပြိုင် ခမာအင်ပါယာ (Khmer Empire) နှင့်တန်းတူ အရှေ့တောင်အာရှ၏ အင်အာကြီး အင်ပါယာတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma: Early Pagán''. Artibus Asiae and New York University, pp. 45–90.</ref> [[နရပတိစည်သူ(ပုဂံ)|ဒုတိယနရပတိစည်သူ]] (၁၁၇၄–၁၂၁၁) လက်ထက်တွင် ပုဂံ၏ စိုက်ပျိုးရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် အခွန်အတုတ် စနစ်များသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး မြန်မာ စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ရောနှောရာမှ ဗမာစကား ပြောဆိုသူများ၏ ကိုယ်ပိုင် ယဉ်ကျေးမှု ပိုမိုခိုင်မာလာခဲ့သည်။<ref name="Lieberman"/> === အင်ပါယာ ကျဆင်းခြင်းနှင့် ပျက်သုဉ်းခြင်း === ပုဂံအင်ပါယာ ပျက်သုဉ်းရခြင်းတွင် အချက်များစွာ ပါဝင်သည်။ စေတီပုထိုးပေါင်း သန်းနှင့်ချီ၍ ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့ကြသဖြင့် သံဃာပိုင်အခွန်လွတ် မြေယာများ လွန်စွာ များပြားလာပြီး နိုင်ငံတော်၏ အခွန်ဘဏ္ဍာ ရရှိမှု ကျဆင်းလာခဲ့သည်။<ref name="AungThwin1985"/> ၁၃ ရာစုနှောင်းပိုင်း [[နရသီဟပတေ့]] မင်းလက်ထက်တွင် မွန်ဂို-ယွမ်မင်းဆက် ကူဘလိုင်ခန်၏ တပ်မတော်နှင့် [[ငါးရှေ့ပွဲခင်း]] အပါအဝင် စစ်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ခရစ်နှစ် ၁၂၈၇ တွင် မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှုကြောင့် ပုဂံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ် ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။ စစ်ပွဲအပြီးတွင် နန်းတက်သည့် [[ကျော်စွာ (ပုဂံ)|ကျော်စွာ]] မင်းလက်ထက်၌ ပုဂံ၏ ဩဇာမှာ မှက္ခရာ၊ မြင်စိုင်းနှင့် ပင်းယ တည်ထောင်သော ရှမ်း-ဗမာကပြား [[ရှမ်းညီနောင်သုံးဦး]] (အသင်္ခယာ၊ ရာဇသင်္ကြံ၊ [[တစ်စီးရှင်သီဟသူ|သီဟသူ]]) တို့၏ လက်အောက်သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။ ခရစ်နှစ် ၁၂၉၇ တွင် ရှမ်းညီနောင်တို့က ကျော်စွာမင်းကို နန်းချ၍ မြင်စိုင်းသို့ မြို့တော်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ခြင်းဖြင့် ပုဂံအင်ပါယာ၏ ဧကရာဇ်စနစ် သမိုင်းဝင် နိဂုံးချုပ်ခဲ့ရသည်။<ref name="ThanTun1988">သန်းထွန်း, ဒေါက်တာ (၁၉၈၈)။ ''ခေတ်ဟောင်း မြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုံ စာပေ၊ စာ ၁၄၅–၁၇၀။</ref> == အုပ်ချုပ်ရေးစနစ် == [[ပုဂံ|ပုဂံအင်ပါယာ]]၏ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်သည် ဗဟိုဦးစီးချုပ်ကိုင်မှုစနစ် နှင့် ဒေသန္တရ နယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေးတို့ကို ပေါင်းစပ်ထားသော စနစ်ဖြစ်သည်။ မင်းဧကရာဇ်သည် တိုင်းပြည်၏ အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် အဓိပ္ပာယ်ရှိသော စကြဝတ္တေးမင်း သို့မဟုတ် ဘုရားလောင်း အဖြစ် ရာဇဓမ္မနှင့်အညီ အုပ်ချုပ်သူဖြစ်ပြီး၊ အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့်သော အုပ်ချုပ်ရေး အဆောက်အအုံဖြင့် အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="AungThwin1985" /> === ဗဟိုအုပ်ချုပ်ရေး === ဗဟိုမင်းနေပြည်တော်တွင် ဘုရင်မင်းမြတ်၏ အာဏာစက်ကို အကောင်အထည်ဖော်ရန်နှင့် တိုင်းရေးပြည်ရာများကို စီမံခန့်ခွဲရန် မဟာသမန် (အမတ်အဖွဲ့) နှင့် သေနာပတိတို့ ပါဝင်သော ဗဟိုအုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့များ ရှိခဲ့ကြသည်။ ဘုရင်၏ အမိန့်တော်များကို စီမံခန့်ခွဲခြင်း၊ တရားစီရင်ခြင်း၊ အခွန်အတုတ် စေခိုင်းခြင်းနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများကို တာဝန်ယူရသော အမတ်ချုပ်နှင့် သေနာပတိများ ရှိသည်။တရားစီရင်ရေးတွင် ဓမ္မသတ်ကျမ်းများနှင့် ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်း ဥပဒေများကို အခြေခံ၍ တရားစီရင်ခဲ့ကြသည်။ ကျောက်စာပါ အထောက်အထားများအရ ဒေသန္တရ တရားရုံးများနှင့် မင်းမူပါး တရားရုံးများ သီးခြားရှိခဲ့ပြီး အမျိုးသမီးများသည်လည်း တရားရင်ဆိုင်ပိုင်ခွင့်နှင့် သက်သေအဖြစ် ထွက်ဆိုပိုင်ခွင့်များ ရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="ThanTun1988" /> === နယ်မြေအုပ်ချုပ်ရေးနှင့် မဏ္ဍလစနစ် === ပုဂံအင်ပါယာ၏ ပိုင်နက်ကို ဗဟိုအာဏာစက် သက်ရောက်မှုအပေါ် မူတည်၍ ဇုန် (၃) ခု ခွဲခြားအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။မဇ္ဈိမဒေသ (ဗဟိုအဓိကနယ်မြေ)တွင် ပုဂံမြို့တော် အပါအဝင် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း လှေတွင်း ၁၁ ခရိုင်နှင့် မင်းဘူး ၆ ခရိုင် စသည့် စိုက်ပျိုးရေးနှင့် စီးပွားရေး အဓိကကျသော နယ်မြေများကို ဘုရင်က တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သည်။ ပြည်နယ်နှင့် နယ်စားနယ်မြေများမှာ မြို့တော်နှင့် ဝေးကွာသော တိုင်းနယ်များကို မင်းညီမင်းသားများနှင့် သစ္စာခံ မြို့စား/နယ်စားများ (ဥပမာ- သထုံ၊ တနင်္သာရီ၊ ရခိုင် စသည်) အား လွှဲအပ်အုပ်ချုပ်စေသည်။နယ်စပ်ဒေသရှိ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း စောဘွားနယ်များ]] နှင့် ပတ်ဝန်းကျင် တိုင်းပြည်များသည် ပုဂံထံ သပ္ပာယ်လက်ဆောင်နှင့် အခွန်ပဏ္ဏာ ဆက်သသော သစ္စာခံအဖြစ် တည်ရှိကြသည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press, pp. 90–105.</ref> === စစ်ရေးနှင့် အခွန်အတုတ်စနစ် === စစ်ရေးစနစ်တွင် အမြဲတမ်းတပ်မတော် အနည်းငယ်သာ ထားရှိပြီး စစ်မက်ဖြစ်ပွားချိန်တွင် နယ်စား၊ မြို့စားများက မိမိတို့နယ်မြေအလိုက် ရဲမက်အင်အား စုဆောင်းပေးရသော ဗဟိုပြု ရဲမက်စုဆောင်းရေးစနစ်ကို ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ တိုင်းသူပြည်သားများထံမှ စပါး၊ ဆန်၊ သီးနှံနှင့် အခြား ကုန်ပစ္စည်းများဖြင့် အခွန်ကောက်ခံခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မြေယာ၊ ရေနံတွင်းနှင့် ကုန်သွယ်ခွန်များအပေါ် မူတည်၍ ဘဏ္ဍာရေးကို စီမံခဲ့ကြသည်။<ref name="AungThwin1985" /> == လူဦးရေနှင့် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးများ == ပုဂံအင်ပါယာသည် လူမျိုးပေါင်းစုံ၊ ယဉ်ကျေးမှုပေါင်းစုံ ရောနှောနေထိုင်ရာ ဒေသဖြစ်သော်လည်း ခရစ်နှစ် ၁၁ ရာစုမှ ၁၃ ရာစုအတွင်း နိုင်ငံရေး၊ စစ်ရေးနှင့် စီးပွားရေးအရ အဓိက လွှမ်းမိုးနိုင်ခဲ့သော အုပ်ချုပ်သူ လူတန်းစားမှာ တိဗက်-ဗမာ အုပ်စုဝင် [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ (ထိုခေတ်အခေါ် မြမ္မာ)]] များ ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ် အုပ်ချုပ်သူ လူတန်းစားဖြစ်သော မင်းဆွေမင်းမျိုး၊ အမတ်ကြီးများ၊ သေနာပတိများနှင့် နယ်စားပယ်စား အများစုမှာ ဗမာလူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် အင်ပါယာ ဖြန့်ကျက်လာသည်နှင့်အမျှ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း တစ်လျှောက် နေရာယူလာခဲ့ကြပြီး မူလဒေသခံများဖြစ်သော [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] နှင့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့ကို လူမှုရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ တဖြည်းဖြည်း သဟဇာတဖြစ်စွာ ပေါင်းစပ်သွတ်သွင်း နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Lieberman2003" /> === ဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးခြင်း === အုပ်ချုပ်သူ ဗမာလူမျိုးများ၏ လူဦးရေနှင့် ဩဇာအာဏာ ပြန့်နှံ့လာမှုကို ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများက သက်သေပြလျက်ရှိသည်။ ၁၁ ရာစု အစောပိုင်းတွင် မွန်နှင့် ပျူဘာသာစကားများကို ရုံးသုံးအဖြစ် အဓိက သုံးစွဲခဲ့သော်လည်း၊ ၁၂ ရာစု ([[နရပတိစည်သူ (ပုဂံ)|ဒုတိယ နရပတိစည်သူ]]မင်း လက်ထက်) မှစ၍ မြန်မာစာသည် အင်ပါယာ၏ အဓိက ရုံးသုံးနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ဘာသာစကား ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဗမာစကားပြော လူဦးရေသည် အင်ပါယာ၏ ဗဟိုချက်မှစ၍ ကျေးလက်ဒေသများအထိ လျင်မြန်စွာ တိုးပွားလာခဲ့ပြီး ပျူလူမျိုးများသည် ဗမာလူမျိုးများအကြားသို့ လုံးဝ ရောနှော သွားခဲ့သည်။<ref name="ThanTun1988" /> ထို့ကြောင့် ပုဂံခေတ်သည် ဗမာလူမျိုးများ လူဦးရေအရရော၊ နိုင်ငံရေးအရပါ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိက အင်အားစုအဖြစ် အခိုင်အမာ အမြစ်တွယ် ပြန့်နှံ့ထွန်းကားလာသော အရေးအကြီးဆုံး ကာလအဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်တို့က သတ်မှတ်ကြသည်။<ref name="Luce1969" /> == ပုဂံမင်းဆက်များ == ခေတ်သစ် သမိုင်းနှင့် ကျောက်စာ အထောက်အထားများအရ ခိုင်မာစွာ အတည်ပြုနိုင်သော ပုဂံမင်းဆက်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ကြသည်။<ref name="AungThwin"/><ref name="Lieberman"/> {| class="wikitable" |- ! စီးနင်းသူ မင်းများ !! နန်းစံနှစ် (အေဒီ) !! မှတ်ချက် |- | [[ကွမ်းဆော်ကြောင်ဖြူ]] || ၉၆၄–၉၈၆ || ရာဇဝင်လာ မင်းဆက် |- | [[ကျဉ်စိုး]] || ၉၈၆–၉၉၂ || ကွမ်းဆော်၏ သားတော် |- | [[စုက္ကတေး]] || ၉၉၂–၁၀၄၄ || ကွမ်းဆော်၏ သားတော် |- | [[အနော်ရထာမင်း]] || ၁၀၄၄–၁၀၇၇ || ပုဂံအင်ပါယာကို စတင်ထူထောင်သူ |- | [[စောလူး]] || ၁၀၇၇–၁၀၈၄ || အနော်ရထာ၏ သားတော် |- | [[ကျန်စစ်သား]] || ၁၀၈၄–၁၁၁၃ || အနော်ရထာ၏ စစ်သူကြီး/ဘုရင် |- | [[အလောင်းစည်သူ]] || ၁၁၁၃–၁၁၆၇ || ကျန်စစ်သား၏ မြေးတော် |- | [[နရသူ (ပုဂံ)|နရသူ]] || ၁၁၆၇–၁၁၇၁ || အလောင်းစည်သူ၏ သားတော် |- | [[နရသိင်္ခ]] || ၁၁၇၁–၁၁၇၄ || နရသူ၏ သားတော် |- | [[နရပတိစည်သူ(ပုဂံ)|ဒုတိယနရပတိစည်သူ]] || ၁၁၇၄–၁၂၁၁ || နရသူ၏ သားတော် (ရွှေခေတ်) |- | [[ထီးလိုမင်းလို]] || ၁၂၁၁–၁၂၃၅ || နရပတိစည်သူ၏ သားတော် |- | [[ကျော်စွာ (ပုဂံ)|ကျစွာ]] || ၁၂၃၅–၁၂၅၁ || ထီးလိုမင်းလို၏ သားတော် |- | [[ဥဇနာ (ပုဂံ)|ဥဇနာ]] || ၁၂၅၁–၁၂၅၄ || ကျစွာ၏ သားတော် |- | [[နရသီဟပတေ့]] || ၁၂၅၄–၁၂၈၇ || တရုတ်ပြေးမင်း (မွန်ဂိုစစ်ပွဲ) |- | [[ကျော်စွာ (ပုဂံ)|ကျော်စွာ]] || ၁၂၈၇–၁၂၉၇ || ရှမ်းညီနောင်တို့၏ ဩဇာခံ |- | [[စောနစ်]] || ၁၂၉၇–၁၃၂၅ || ပုဂံနယ်စားအဆင့် မင်း |- | [[စောမွန်နစ်]] || ၁၃၂၅–၁၃၆၈ || ပုဂံနယ်စားအဆင့် မင်း |} == ကိုးကား == {{reflist}} {{ပုဂံ}} [[ကဏ္ဍ:ပုဂံခေတ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့သမိုင်း]] [[ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှရှိ ခေတ်ဟောင်းအင်ပါယာများ]] 4e0qctz0bqn4nuw0g1gaho7jduower0 0 2639 1057886 1049392 2026-10-14T05:28:36Z ~2026-54673-69 149304 1057886 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ကရင်လူမျိုး | flag = [[File:Flag of the Karen National Union.svg|border|200px]] | flag_caption = ကရင် အမျိုးသား အလံတော် | image = A Karen woman.jpg | image_caption = ရိုးရာဝတ်စုံဝတ်ဆင်ထားသော ကရင်အမျိုးသမီးတစ်ဦး | total = ၄,၁၉၁,၀၅၀ | total_ref = | region1 = {{flag|Myanmar}} | pop1 = ၃,၆၀၄,၀၀၀ | ref1 = <ref>{{cite web |title=Largest Ethnic Groups In Myanmar |url=https://www.worldatlas.com/articles/largest-ethnic-groups-in-myanmar-burma.html |website=Worldatlas.com |publisher=Reunion Technology}}</ref> | region2 = {{flag|Thailand}} | pop2 = ၁,၃၅၀,၀၀၀ | ref2 = <ref name="CERD/C/THA/1-3">{{cite book|title=International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination; Reports submitted by States parties under article 9 of the Convention: Thailand|date=28 July 2011|publisher=United Nations Committee on the Elimination of Racial Discrimination|url=http://www.rlpd.go.th/rlpdnew/images/rlpd_1/HRC/CERD%201_3.pdf|access-date=8 October 2016|language=en, th|archive-date=9 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009184727/http://www.rlpd.go.th/rlpdnew/images/rlpd_1/HRC/CERD%201_3.pdf|url-status=dead|page=13}}</ref> | region3 = {{flag|United States}} | pop3 = ၂၁၅,၀၀၀ (၂၀၁၈) | ref3 = <ref>{{cite web|url=https://www.usnews.com/news/best-states/minnesota/articles/2019-08-31/jobs-housing-lure-karen-refugees-to-spread-across-minnesota%3Fcontext%3Damp|title=Jobs and housing lure karen refugees to spread across minnesota|access-date=25 February 2020|archive-date=24 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724063942/https://www.usnews.com/news/best-states/minnesota/articles/2019-08-31/jobs-housing-lure-karen-refugees-to-spread-across-minnesota?context=amp|url-status=dead}}</ref> | region4 = {{flag|Australia}} | pop4 = ၁၁,၀၀၀ | ref4 = <ref>{{cite web |title=Burmese Community Profile |url=https://www.dss.gov.au/sites/default/files/documents/11_2013/community-profile-burma.pdf |website=dss.gov.au |access-date=28 June 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230230905/https://www.dss.gov.au/sites/default/files/documents/11_2013/community-profile-burma.pdf |archive-date=30 December 2016 |accessdate=16 September 2021 |archivedate=30 December 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230230905/https://www.dss.gov.au/sites/default/files/documents/11_2013/community-profile-burma.pdf }}</ref> | region5 = {{flag|Canada}} | pop5 = ၆၀၅၀ | ref5 = <ref name=2016Census>{{citation|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=Ethnic%20origin&TABID=1|title=Census Profile, 2016 Census|publisher=Statistics Canada|date=8 February 2017}}</ref> | region6 = {{flag|India}} ([[ကပ္ပလီကျွန်း|အက်ဒမန်ကျွန်းစု]]) | pop6 = ၂,၅၀၀ | ref6 = <ref name="Maiti">{{cite journal|last1=Maiti|first1=Sameera|title=The Karen – A Lesser Known Community of the Andaman Islands (India)|citeseerx=10.1.1.517.7093}}</ref> | region7 = {{flag|Sweden}} | pop7 =၁,၅၀၀ | ref7 = | rels = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]နှင့် ကရင်ရိုးရာကိုးကွယ်မှု၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] | langs = [[ကရင်ဘာသာစကားများ]]၊ [[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကောကရင်]]၊ [[ပိုးကရင်ဘာသာစကားများ|ပိုးကရင်]]၊ [[ကရင်နီဘာသာစကား|ကရင်နီ]]နှင့် [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]] | related = [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] | native_name = | native_name_lang = }} '''ကရင်လူမျိုး''' ({{lang-ksw|ကညီ}}၊ [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာ|အင်္ဂလိပ်]]: ''Karen'' သို့မဟုတ် ''Kayin'') သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] တွင် အစဉ်အလာအားဖြင့် နေထိုင်လာကြသော တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင်များအနက် ကရင်နွယ်ဘာသာစကားပြော တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကရင်လူမျိုးများသည် အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့တောင်ပိုင်းရှိ [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] နှင့် [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] တို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသလို [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ဘက် နယ်စပ်ဒေသများတွင်လည်း အများအပြား နေထိုင်ကြသည်။<ref name="mrg-karen">{{cite web|url=https://minorityrights.org/minorities/karen/|title=Karen|website=Minority Rights Group|date=19 June 2015|access-date=29 July 2026}}</ref> ကရင်လူမျိုးစုအတွင်း ဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ကွဲပြားမှုများစွာရှိပြီး အဓိကအားဖြင့် တောင်ပေါ်ကရင်နှင့် ကွင်းကရင်ဟူ၍ ခွဲခြားနိုင်ကာ ယင်းတို့အနက် စကောကရင် နှင့် ပိုးကရင် လူမျိုးစုနှစ်ခုမှာ လူဦးရေ အများဆုံးနှင့် အထင်ရှားဆုံး ဖြစ်သည်။<ref name="Keyes1979">{{cite book |last=Keyes |first=Charles F. |title=Ethnic Adaptation and Identity: The Karen on the Thai Frontier with Burma |url=https://archive.org/details/ethnicadaptation0000unse |year=1979 |publisher=Institute for the Study of Human Issues |isbn=978-0915980901 |pages=[https://archive.org/details/ethnicadaptation0000unse/page/2 2]–15}}</ref>ကရင်လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာကောက်သစ်စားပွဲနှင့် ကြိုးချည်ပွဲ (လက်ချည်ပွဲ) ဓလေ့တို့သည် လူမျိုးစု၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှုကို ပြသသည့် အထင်ကရ ယဉ်ကျေးမှုပွဲတော်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Stern1968">{{cite journal |last=Stern |first=Theodore |title=A People Between: The Karens of Thailand |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-southeast-asian-history_1968-09_9_2/page/300 |journal=Journal of Southeast Asian History |volume=9 |issue=2 |year=1968 |pages=300–319}}</ref> [[File:Karen traditional costume.jpg|thumb|ကရင်အမျိုးသား အမျိုးသမီး ရိုးရာဝတ်စုံ]] [[File:Kayin dance(don dance).jpg|thumb|ကရင်ဒုံးအက]] [[File:Karen Elder (Unsplash).jpg|thumb|ကရင်လူမျိုး]] == သမိုင်းကြောင်း == ကရင်ဒဏ္ဍာရီများအရ ကရင်လူမျိုးများသည် ရှေးဦးစွာ '''"ထီးဆဲ့မဲ့ယွား"''' (သို့မဟုတ်) '''"ထီဆေ့မေ့ယွား"''' ဒေသ၌ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုစကားရပ်၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ "သဲစီးသောချောင်း" (သို့မဟုတ်) "ရေထိုးသဲစီး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အလွန်ကျယ်ပြန့်သော သဲကန္တာရကြီးအား မြစ်ချောင်းများ ဖြတ်ကျော်စီးဆင်းရာတွင် ရေနှင့်သဲများ ရောပါစီးဆင်းသွားခြင်းကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ကရင်လူမျိုးအများစုသည် ထိုဒေသမှာ [[ဂိုဘီသဲကန္တာရ]] (Gobi Desert) ကို ဆိုလိုသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ထီးဆဲ့မဲ့ယွား ဒေသသို့ မရောက်မီ ရှေးဦးစွာ '''"ထီးဆဲ့မဲ့ဘော"''' (ရေထိုးသဲဝါ) ဒေသသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်ဟု ဆိုကြရာ၊ ၎င်းမှာ သဲနုန်းများကြောင့် အဝါရောင်သန်းနေသော [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] မြောက်ဘက်ရှိ [[မြစ်ဝါမြစ်]] ဒေသ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name=":0">ကရင်၊ ကရင်လူမျိုးနှင့်ယင်းတို့၏ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာအချက်အလက်များ</ref> ဤဒေသသည် တိဗက်-ဗမာလူမျိုး များ စတင်ရာဒေသလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ === မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာခြင်း === ရှေးလင်္ကာဟောင်းများဖြစ်သော ''"သက်နှင့်ရခိုင်၊ နှိုင်းပြိုင်တောင်သူ၊ ပျူကမ်းယံယော၊ ထားဝယ်နှောက၊ မျိုးသတ္တ"'' ဟူသော စပ်ဆိုချက်အရ ကရင်လူမျိုးသည် ရှေးဟောင်း '''ကမ်းယံလူမျိုး''' များမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟုလည်း ယူဆချက်များ ရှိသည်။ [[မှန်နန်း ရာဇဝင်]]အရ ကမ်းယံလူမျိုးများသည် သံတွဲနှင့် ပြည်မြို့ အနောက်ဘက် ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းတစ်လျှောက်တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>မှန်နန်းရာဇဝင်</ref> ကရင်လူမျိုးများသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]]များ ဖြစ်ကြပြီး မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အစောဆုံး ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသော လူမျိုးစုများထဲတွင် တစ်စုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရွှေ့ပြောင်းလာပုံကို အပိုင်း (၃) ပိုင်းဖြင့် လေ့လာနိုင်သည်။ ကရင်လူမျိုးများ၏ ဘိုးဘေးများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာက [[ဂိုဘီသဲကန္တာရ]] (Gobi Desert) အနီးမှ စတင်ကာ တောင်ဘက်သို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်ဟု ကရင်ရိုးရာ ဒဏ္ဍာရီများနှင့် သမိုင်းသုတေသီများက ဆိုသည်။ ၎င်းတို့သည် တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် [[ယူနန်ပြည်နယ်|ယူနန်]]ဒေသသို့ ရောက်ရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="KHC">{{cite book |title=ကရင်ရာဇဝင် |last=ဦးဘထွန်း |year=၁၉၂၄}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ခန့်မှန်းခြေ အေဒီ (၃) ရာစုမှ (၈) ရာစုအတွင်း လမ်းကြောင်းကြီး (၃) ခုဖြင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="Luce">{{cite book |last=Luce |first=G.H. |title=Phases of Pre-Pagan Burma |year=1985}}</ref>သံလွင်မြစ်ကြောင်းဖြစ်သော အရှေ့ဘက်လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် [[ကယားပြည်နယ်]]နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]] တောင်တန်းဒေသများသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသကဲ့သို့ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း မြောက်ဘက်မှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်းဒေသများသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သူများနှင့် စစ်တောင်းမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် နေထိုင်အခြေချသူများလည်းရှိသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဒေါက်တာလုစ် (G.H. Luce) ၏ အဆိုအရ ကရင်လူမျိုးများသည် [[ပျူ လူမျိုး|ပျူ]] နှင့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]တို့ မြန်မာနိုင်ငံတွင် အထွန်းကားဆုံးအချိန်များ၌ပင် အခြေချနေထိုင်ပြီး ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ ၎င်းတို့သည် ဗမာလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ အလုံးအရင်းနှင့် မဝင်ရောက်မီကပင် ရောက်ရှိနေကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Smith">{{cite book |last=Smith |first=Martin |title=Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity |url=https://archive.org/details/burmainsurgencyp0000smit |year=1991}}</ref> ပုဂံအင်ပါယာ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် ပေါ်ထွက်လာသည့် ပင်းယခေတ်နှင့် [[အင်းဝခေတ်]]များတွင် ကရင်လူမျိုးများသည် အလယ်ပိုင်းမြေပြန့်ဒေသများမှ တောင်ဘက် ပဲခူးရိုးမ၊ စစ်တောင်းမြစ်ဝှမ်းနှင့် သံလွင်မြစ်ဝှမ်း (ကရင်ပြည်နယ်နှင့် မွန်ပြည်နယ်စပ်) ဒေသများသို့ ပိုမိုရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည်။ အင်းဝနှင့် ဟံသာဝတီတို့ နှစ်ပေါင်းလေးဆယ်စစ် ဖြစ်ပွားနေသည့် ကာလအတွင်း ကရင်ကျေးရွာများသည် တောင်ဘက် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသနှင့် တောင်တန်းဒေသများတွင် သီးခြားလွတ်လပ်စွာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Fernquist2006">Fernquist, Jon (2006). "Crucible of War: Burma and the Ming in the Tai Frontier (1382-1454)". ''SOAS Bulletin of Burma Research''.</ref> === တောင်ငူခေတ် (၁၆ ရာစု) === [[တောင်ငူခေတ်]] (အထူးသဖြင့် မင်းကြီးညိုနှင့် တပင်ရွှေထီးမင်းတို့လက်ထက်) တွင် [[တောင်ငူမြို့]] ပတ်ဝန်းကျင်၌ ကရင်လူမျိုးများသည် အများအပြား အခြေချနေထိုင်လျက်ရှိသည်။ တောင်ငူမင်းဆက်များ၏ စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများနှင့် အင်ပါယာတည်ထောင်မှုများတွင် ဒေသခံကရင်တပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် ကရင်ရဲမက်များအဖြစ် ပါဝင်အမှုထမ်းခဲ့ကြသည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans.</ref> တပင်ရွှေထီးနှင့် ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးတို့ ဟံသာဝတီပဲခူးကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်တွင်လည်း အောက်မြန်မာပြည်ရှိ ကရင်လူမျိုးများသည် အခွန်အတုတ်ပေးဆောင်ခြင်းနှင့် စစ်မှုထမ်းခြင်းတို့ဖြင့် အင်ပါယာအတွင်း အရေးပါသော လူဦးရေအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003"/> === ညောင်ရမ်းခေတ် (၁၇-၁၈ ရာစု) === ညောင်ရမ်းခေတ် (ဒုတိယ တောင်ငူမင်းဆက်) တွင် တော်ဝင်မှတ်တမ်းများနှင့် "အမိန့်တော်ပြန်တမ်း" များ၌ ကရင်လူမျိုးများ၏ အခန်းကဏ္ဍကို ပိုမိုထင်ရှားစွာ တွေ့ရသည်။ အင်းဝနေပြည်တော်အစိုးရသည် အောက်မြန်မာပြည် ရေမြေကို ထိန်းချုပ်ရန်အတွက် ကရင်စော်ကဲ သို့မဟုတ် ကရင်သူကြီးများကို တရားဝင်ခန့်အပ်၍ ဒေသတွင်းကို သွယ်ဝိုက်အုပ်ချုပ်စေခဲ့သည်။ ကရင်လူမျိုးများသည် တောင်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် သစ်တောထွက်ပစ္စည်း (ဥပမာ - ဖာလာ၊ ပျားဖယောင်းနှင့် ဆင်စွယ်) များကို အင်းဝဘုရင်ထံ အဓိက အခွန်တော်အဖြစ် ဆက်သခဲ့ကြရသည်။<ref name="Lieberman1984">Lieberman, Victor (1984). ''Burmese Administrative Cycles: An Anarchy and Diaspora, c. 1580-1760''. Princeton University Press.</ref> === ကုန်းဘောင်ခေတ် (၁၈-၁၉ ရာစု) === [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]တွင် ကရင်လူမျိုးများနှင့် ပြည်မအစိုးရအကြား ဆက်ဆံရေးမှာ ပိုမိုနီးကပ်လာသလို တင်းမာမှုအချို့လည်း ရှိခဲ့သည်။ အလောင်းမင်းတရား၏ ဟံသာဝတီကို သိမ်းပိုက်သည့် စစ်ပွဲများအတွင်း ကရင်တပ်ဖွဲ့အချို့သည် မွန်တို့ဘက်မှ ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ အုပ်ချုပ်ရေးအောက်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) လက်ထက်တွင် ကရင်လူမျိုးများအပေါ် အခွန်ကောက်ခံမှုစနစ်ကို စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="Cady1958">Cady, John F. (1958). ''A History of Modern Burma''. Cornell University Press.</ref> အင်္ဂလိပ်-မြန်မာပထမစစ်ပွဲ (၁၈၂၄) ပြီးနောက် [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး|တနင်္သာရီ]]ဒေသကို ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်လိုက်သောအခါ ကရင်လူမျိုး အများအပြားမှာ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးအောက်သို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ခရစ်ယာန်သာသနာပြုလုပ်ငန်းများ စတင်ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာဒုတိယစစ်ပွဲ (၁၈၅၂) တွင် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်းတစ်ခုလုံး ဗြိတိသျှလက်အောက်ကျရောက်သွားချိန်တွင်မူ ကရင်လူမျိုးအများစုသည် ကိုလိုနီအစိုးရနှင့် ပိုမိုပူးပေါင်းကာ ပြည်မအုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ကွဲပြားသော နိုင်ငံရေးလမ်းကြောင်းပေါ်သို့ စတင်ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။<ref name="Marshall1922">Marshall, Harry Ignatius (1922). ''The Karen People of Burma: A Study in Anthropology and Ethnology''. Ohio State University.</ref><ref name="Smith1991">Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.</ref> === ကိုလိုနီခေတ်နှင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် === [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ|ဗြိတိသျှ]]တို့ မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်းကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကရင်လူမျိုးအများစုမှာ ဗြိတိသျှအစိုးရ၏ စစ်တပ်နှင့် အရပ်ဘက် ဝန်ထမ်းများအဖြစ် ဝင်ရောက်လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြပြီး အမေရိကန် နှစ်ခြင်းသာသနာပြုအဖွဲ့ ၏ သာသနာပြုလုပ်ငန်းများကြောင့် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] ကိုးကွယ်သူ လျင်မြန်စွာ များပြားလာခဲ့သည်။<ref name="Marshall1922">Marshall, Harry Ignatius (1922). ''The Karen People of Burma: A Study in Anthropology and Ethnology''. Ohio State University.</ref> ဗြိတိသျှတို့၏ "သွေးခွဲအုပ်ချုပ်ရေး" စနစ်နှင့် စစ်တပ်အတွင်း ဗမာလူမျိုးများထက် တိုင်းရင်းသားလူနည်းစုများကို ပိုမိုဦးစားပေး ခေါ်ယူခဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် ကိုလိုနီခေတ်တစ်လျှောက်တွင် ကရင်နှင့် ဗမာလူမျိုးစုအကြား နိုင်ငံရေးနှင့် လူမှုရေး သံသယစိတ်များ တဖြည်းဖြည်း ကြီးထွားလာခဲ့သည်။<ref name="Callahan2003">Callahan, Mary P. (2003). ''Making Enemies: War and State Building in Burma''. Cornell University Press.</ref> [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း ဖက်ဆစ်ဂျပန်တပ်မတော်သည် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း ဦးဆောင်သော [[ဘီအိုင်အေ]] (Burma Independence Army - BIA) မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်နှင့်အတူ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ မဟာဗျူဟာမြောက် ချဉ်းနင်းဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရအပေါ် သစ္စာစောင့်သိခဲ့သည့် ကရင်တပ်ဖွဲ့ဝင်အချို့နှင့် လွတ်လပ်ရေးအတွက် ဂျပန်နှင့် ပူးပေါင်းခဲ့သည့် ဘီအိုင်အေ တပ်ဖွဲ့ဝင်အချို့အကြား ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးအတွင်း၌ သံသယများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ရာမှ သွေးထွက်သံယို အထိကရုဏ်းများအထိ ကူးစက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref name="Smith1991">Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.</ref> အထူးသဖြင့် ၁၉၄၂ ခုနှစ်၊ မတ်လနှင့် ဧပြီလအတွင်း [[မြောင်းမြမြို့]]၊ [[လပွတ္တာမြို့]]၊ ကန်ကြီးထောင့်နှင့် [[ဝါးခယ်မမြို့]] တစ်ဝိုက်တွင် အဆိုးရွားဆုံးသော ကရင်-ဗမာ အထိကရုဏ်းများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဟောင်း ကရင်အမျိုးသားခေါင်းဆောင် စောဖေသာနှင့် ၎င်း၏ မိသားစုဝင်များ မြောင်းမြမြို့တွင် သတ်ဖြတ်ခြင်းခံခဲ့ရပြီးနောက် နှစ်ဖက်လူမျိုးစုအကြား ကလဲ့စားချေ တိုက်ခိုက်မှုများ ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ဤပဋိပက္ခများအတွင်း ကရင်ရွာများနှင့် ဗမာရွာပေါင်းများစွာ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း ခံခဲ့ရပြီး လူပေါင်းထောင်ချီ၍ အသက်ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။<ref name="Guyot1978">Guyot, Dorothy (1978). "The Karen Historical Narrative". ''In: An Asis of Minorities''. London: Macmillan.</ref><ref name="Cady1958">Cady, John F. (1958). ''A History of Modern Burma''. Cornell University Press.</ref> အခြေအနေများ ပိုမိုဆိုးရွားမလာစေရန်အတွက် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ကိုယ်တိုင် ဘီအိုင်အေ (BIA) တပ်ဖွဲ့များကို စနစ်တကျ ထိန်းသိမ်းကွပ်ကဲခဲ့ပြီး ကရင်အမျိုးသားခေါင်းဆောင်များ ဖြစ်ကြသော စောစံစီဖိုး၊ ဆရာသာဒင် တို့နှင့် မြောင်းမြမြို့သို့ ကိုယ်တိုင်သွားရောက်ကာ ကရင်-ဗမာ ပြန်လည်သင့်မြတ်ရေးနှင့် စေ့စပ်ငြိမ်းချမ်းရေးကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref name="MaungMaung1969">Maung Maung, Dr. (1969). ''Burma's Constitution''. The Hague: Martinus Nijhoff.</ref> ၎င်းနောက် ဘီအိုင်အေတပ်ကို ဖျက်သိမ်း၍ ဘီဒီအေ (Burma Defense Army) အဖြစ် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းသောအခါ ကရင်အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးတပ်ရင်း (Karen Battalion) ကို သီးခြားဖွဲ့စည်းပေးခဲ့ပြီး ကရင်ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးဖြစ်သူ စောကြာဒိုးကို ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်ဖြင့် ခန့်အပ်ကာ အပြန်အလှန် ယုံကြည်မှုကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။<ref name="Callahan2003"/> စစ်ပွဲနှောင်းပိုင်းကာလ ဖက်ဆစ်ဂျပန်တို့၏ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုကို သိရှိလာသောအခါတွင် ကရင်တပ်ဖွဲ့များသည် မဟာမိတ်တပ်များ (အထူးသဖြင့် ဗြိတိသျှ Force 136) နှင့် ကုန်းတွင်းပိုင်းမှ ချိတ်ဆက်၍ ဂျပန်တို့ကို ပြောက်ကျားစနစ်ဖြင့် ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ် [[ဖက်ဆစ်တော်လှန်ရေး]]ကြီး စတင်သောအခါ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း ဦးဆောင်သော ဖက်ဆစ်ဆန့်ကျင်ရေး ပြည်သူ့လွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့ချုပ် ([[ဖဆပလ]]) အတွင်းသို့ ကရင်အမျိုးသားခေါင်းဆောင်များလည်း ပူးပေါင်းပါဝင်လာခဲ့ပြီး ကရင်နှင့် ဗမာတပ်ဖွဲ့များ လက်တွဲကာ ဖက်ဆစ်ဂျပန်များကို မြန်မာ့မြေပေါ်မှ အောင်မြင်စွာ မောင်းထုတ်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Smith1991"/><ref name="Nu1954">Nu, Thakin (1954). ''Burma Under the Japanese''. Macmillan.</ref> === အောင်ဆန်း-အက်တလီစာချုပ်နှင့် ကရင်အမျိုးသားတို့၏ သဘောထား === ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် လန်ဒန်မြို့၌ [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]နှင့် ဗြိတိသျှဝန်ကြီးချုပ် ကလဲမင့်အက်တလီ (Clement Attlee) တို့သည် မြန်မာနိုင်ငံကို တစ်နှစ်အတွင်း လွတ်လပ်ရေးပေးရန် "အောင်ဆန်း-အက်တလီ စာချုပ်" ကို ချုပ်ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Smith1991">Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.</ref> သို့သော် အဆိုပါစာချုပ်၌ ကရင်အမျိုးသားများ လိုလားတောင့်တနေသည့် သီးခြား "ကရင်ပြည်နယ်" ထူထောင်ခွင့်နှင့် ပတ်သက်၍ တိကျသေချာသော အာမခံချက်များ ပါဝင်မလာခဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှတို့အနေဖြင့် ကရင်တို့၏ သစ္စာစောင့်သိမှုကို မျက်ကွယ်ပြုကာ ဗမာကိုယ်စားလှယ်များနှင့်သာ အလျင်စလို သဘောတူညီခဲ့သည်ဟု ကရင်ခေါင်းဆောင်များက ယူဆခဲ့ကြသည်။<ref name="Walinsky1962">Walinsky, Louis J. (1962). ''Economic Development in Burma 1951-1960''. New York: Twentieth Century Fund.</ref> ဤစာချုပ်အပေါ် မကျေနပ်မှုကြောင့် ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ကရင်အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (KNA)၊ ဗုဒ္ဓဘာသာကရင်အဖွဲ့ (BKBA)၊ ကရင်ဗဟိုအဖွဲ့ (KCO) နှင့် ကရင်လူငယ်အဖွဲ့ (KYO) တို့ ပူးပေါင်းကာ [[ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး]] (Karen National Union - KNU) ကို မဟာမိတ်အဖွဲ့အဖြစ် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး စောဘဦးကြီးက ပထမဦးဆုံး ဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ KNU သည် အောင်ဆန်း-အက်တလီစာချုပ်ကို ကန့်ကွက်သည့်အနေဖြင့် ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် ကျင်းပခဲ့သော တိုင်းပြုပြည်ပြုလွှတ်တော် ရွေးကောက်ပွဲကို လုံးဝသပိတ်မှောက်ခဲ့သည်။<ref name="Smith1991"/> === ၁၉၄၈ ခုနှစ် ကရင်လူထုအုံကြွမှုကြီး === မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရရှိရန် တစ်လအလို ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် KNU သည် ကရင်အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ (Karen National Defence Organisation - KNDO) ကို အရံလက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့အဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၃ ရက်နေ့တွင် KNU က ဖဆပလ အစိုးရထံ "ကရင်ပြည် ပြန်ပေးရန်" တရားဝင်စာရေးသား တောင်းဆိုခဲ့ပြီး တစ်လအတွင်း အကြောင်းပြန်ရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။<ref name="Smith1991"/> [[File:Saw Ba U Gyi.jpg|thumb|right|130px|KNU ဥက္ကဋ္ဌ စောဘဦးကြီး (၁၉၀၅–၁၉၅၀)]] တောင်းဆိုချက်ကို လူထုအင်အားဖြင့် ပြသရန်အတွက် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် မြန်မာပြည်တစ်ပြည်လုံးရှိ ကရင်အမျိုးသားများ မြို့ပေါ်တက်၍ ကရင်လူထုဆန္ဒပြပွဲကို ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ အောက်မြန်မာပြည် ကရင်အများစုရှိရာ ဒေသများတွင်သာမက မြောက်ဘက်မြစ်ကြီးနားမှ တောင်ဘက် မြိတ်မြို့အထိ၊ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် နမ့်ခမ်း၊ ကွတ်ခိုင်၊ လားရှိုး၊ တောင်ကြီး၊ ကျိုင်းတုံ၊ မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် မိတ္ထီလာ၊ ချောက်၊ ရေနံချောင်း စသည်ဖြင့် တစ်ပြည်လုံးတွင် ဆန္ဒပြကြသည်။ ဖဆပလမှလည်း ခြိမ်းခြောက်နှောင့်ယှက်တားမြစ်ခြင်းကို အမျိုးမျိုးပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော် နှောင့်ယှက်တားမြစ်ခြင်း အမျိုးမျိုးကြားမှ ကရင်တစ်မျိုးသားလုံး ၂ ရက်၊ ၃ ရက် ခရီးများချီတက်၍ ဆန္ဒပြရာ ကရင်အမျိုးသား၊ အမျိုးသမီးပေါင်း (၄) သိန်းကျော် အသံတိတ် ဆန္ဒပြ၍ ထိုနေ့ရက်အထိ မြန်မာပြည်သမိုင်းတွင် အကြီးမားဆုံး ဆန္ဒပြပွဲဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="MahnLinn2013">မန်းလင်းမြတ်ကျော်။ (၂၀၁၃)။ ''ကရင့်ရိုးရာ သုတပဒေသာ''။ ရန်ကုန်။</ref> ကရင်အမျိုးသားများသည် အောက်ပါ ကြွေးကြော်သံ (၄) ချက်ဖြင့် ချီတက်ဆန္ဒပြခဲ့ကြသည် - # ကရင်ပြည်ချက်ချင်းပေး။ # ကရင်တစ်ကျပ် ဗမာတစ်ကျပ် ချက်ချင်းပြ။ # လူမျိုးရေးအဓိကရုဏ်း အလိုမရှိ။ # ပြည်တွင်းစစ် ချက်ချင်းရပ်။<ref name="Smith1991"/> === လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခ စတင်ခြင်း (၁၉၄၉ မှ နှစ်ရှည်စစ်ပွဲများ) === ဖဆပလအစိုးရနှင့် KNU တို့အကြား နိုင်ငံရေးအရ စေ့စပ်ညှိနှိုင်းမှုများ ပျက်ပြားခဲ့ပြီးနောက်၊ ပြည်မတွင် ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ (ဗကပ) တောခိုမှု၊ အစိုးရဘက်မှ ကရင်သစ္စာတော်ခံတပ်များကို သံသယဝင်မှုများနှင့် ဗမာပြည်သူ့ရဲတပ်ဖွဲ့ (PMP) နှင့် KNDO တို့အကြား ဒေသတွင်း ပွတ်တိုက်မှုများ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ခရစ္စမတ်အကြိုညတွင် [[ပုသိမ်မြို့]]၌ ကရင်ခရစ်ယာန် ဘုရားကျောင်းတစ်ခု ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခံရပြီးနောက် လူမျိုးရေးတင်းမာမှုသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။<ref name="Callahan2003">Callahan, Mary P. (2003). ''Making Enemies: War and State Building in Burma''. Cornell University Press.</ref> ၁၉၄၉ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ဖဆပလအစိုးရက KNDO ကို မတရားအသင်းအဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး ကရင်သေနတ်ကိုင်တပ်ရင်းများမှ စစ်ဦးစီးချုပ် [[စမစ်ဒွန်း]] (General Smith Dun) ကို ရာထူးမှ အနားပေးခဲ့သည်။ ထိုနေ့မှစ၍ ကရင်အမျိုးသားများ၏ လက်နက်ကိုင်တော်လှန်ရေးသည် တရားဝင် စတင်ခဲ့ပြီး KNDO တပ်ဖွဲ့များသည် [[အင်းစိန်မြို့]]ကို သိမ်းပိုက်ကာ ရန်ကုန်မြို့အနီးအထိ ချီတက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ရန်ကုန်အစိုးရ သက်တမ်းမှာ ရက်ပိုင်းမျှသာ လိုတော့သည်ဟု ထင်မှတ်ရလောက်အောင် ပြင်းထန်ခဲ့သော်လည်း အစိုးရဘက်မှ ပြန်လည်ခုခံနိုင်ခဲ့သဖြင့် ကရင်တပ်ဖွဲ့များသည် နယ်စပ်တောင်တန်းဒေသများသို့ ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် KNU ဥက္ကဋ္ဌ စောဘဦးကြီးသည် ကော့ကရိတ်မြို့အနီး ထောကော်ကိုးရွာတွင် ကျဆုံးခဲ့ရသည်။<ref name="Smith1991"/> === ခေတ်သစ်ငြိမ်းချမ်းရေး ကြိုးပမ်းမှုများနှင့် လက်ရှိအခြေအနေ === ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် ဖဆပလအစိုးရက [[ကရင်ပြည်နယ်]] (ယခု ကရင်ပြည်နယ်) ကို စတင်ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သော်လည်း KNU က တောင်းဆိုသည့် နယ်မြေဧရိယာနှင့် ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့် အပြည့်အဝမရရှိသဖြင့် လက်နက်ကိုင်စစ်ပွဲမှာ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်ခဲ့သော စစ်ပွဲများအတွင်း ကရင်ပြည်သူ ထောင်ပေါင်းများစွာသည် ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ်ရှိ ဒုက္ခသည်စခန်းများသို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ရသည်။<ref name="South2008">South, Ashley (2008). ''Ethnic Politics in Burma: States of Conflict''. London: Routledge.</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် KNU သည် ဦးသိန်းစိန်အစိုးရနှင့် ပဏာမအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး၊ ၂၀၁၅ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် တစ်နိုင်ငံလုံး ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှု ရပ်စဲရေးသဘောတူစာချုပ် ([[NCA]]) တွင် ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးကာ နိုင်ငံရေးနည်းလမ်းဖြင့် ဆွေးနွေးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။<ref name="Irrawaddy2015">"Myanmar Signs Historic Ceasefire Deal With Eight Ethnic Armies". (2015). ''The Irrawaddy''.</ref> သို့သော်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းမှု ဖြစ်ပွားပြီးနောက်တွင် နိုင်ငံရေးဆွေးနွေးမှုများ ပျက်ပြားသွားခဲ့ပြီး KNU သည် အာဏာသိမ်းမှုကို ပြင်းထန်စွာ ဆန့်ကျင်ကာ နွေဦးတော်လှန်ရေးမှ [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|PDF]] တပ်ဖွဲ့များနှင့် ပူးပေါင်းခဲ့သည်။ လက်ရှိအချိန်တွင် KNU/KNLA ပူးပေါင်းတပ်များသည် ၎င်းတို့၏ ထိန်းချုပ်နယ်မြေဖြစ်သော ကရင်ပြည်နယ်အတွင်း (ဥပမာ- ဖာပွန်၊ ကော့ကရိတ်၊ မြဝတီ တစ်ဝိုက်) နှင့် မွန်ပြည်နယ်၊ ပဲခူးတိုင်း နယ်စပ်များတွင် စစ်ကောင်စီတပ်များနှင့် ပြင်းထန်သော စစ်ပွဲများကို ဆက်လက်ဆင်နွှဲလျက်ရှိပြီး ကရင်အမျိုးသားတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့်နှင့် ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီ ရရှိရေးအတွက် ယနေ့တိုင် တိုက်ပွဲဝင်နေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="Janes2024">"Insnsc: Karen National Union operations and political update". (2024). ''Jane's Defence Weekly''.</ref> == ဘာသာရေး == [[ကရင်လူမျိုး]] အများစုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သို့မဟုတ် ရိုးရာနတ် ကိုးကွယ်မှုကို ယုံကြည်ကြသည်။ [[ပိုးကရင်]] အများစုသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ပိုမို ကိုးကွယ်ကြပြီး [[စကောကရင်]] လူမျိုးများတွင်မူ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ရိုးရာနတ် ကိုးကွယ်မှုအပြင် ခရစ်ယာန်ဘာသာ ကိုးကွယ်သူများကိုပါ အများအပြား တွေ့ရှိရသည်။ ကရင်လူမျိုး စုစုပေါင်း၏ ၁၅ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်သည် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ထို့ပြင် [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] ကိုးကွယ်သည့် ကရင်မွတ်စလင် (အများအားဖြင့် ကရင်အမျိုးသမီးများနှင့် အိန္ဒိယနွယ်ဖွား မွတ်စလင်များ ထိမ်းမြားလက်ထပ်ရာမှ ဆင်းသက်လာသူများ) အနည်းငယ်လည်း ရှိကြသည်။<ref name="kbddf">{{cite web|title=The Karen People|website=Karen Culture and Social Support Foundation|url=https://kcssf.org.au/about-us/the-karen-people/|access-date=28 November 2018|date=20 December 2015|archive-date=13 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240313005747/https://kcssf.org.au/about-us/the-karen-people/}}</ref><ref name="Keenan">{{cite journal|last=Keenan|first=Paul|url=http://burmalibrary.org/docskaren/Karen%20Heritage%20Web/pdf/Faith.pdf |title=Faith at a Crossroads; Religions and Beliefs of the Karen People of Burma|journal=Karen Heritage|volume= 1|issue=1}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=https://minorityrights.org/minorities/karen/|title=Karen|date=19 June 2015|website=Minority Rights Group}}</ref><ref>{{Cite web |title=Religion |url=https://mnkaren.org/history-culture/karen-culture/religion/ |access-date=2026-02-08 |website=Karen Organization of Minnesota |language=en}}</ref> == ဘာသာစကားနှင့် စာပေ == === ဘာသာစကား === [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]] ဘာသာစကားများသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]] ၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]] တွင် ပါဝင်သော သီးခြား ကရင်နွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="manson2003">Manson, Ken (2003). "Karenic Language Relationships". ''Linguistics of the Tibeto-Burman Area'', 26(1), 69-72.</ref> ကရင်ဘာသာစကား၏ ထူးခြားချက်မှာ အခြား တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကား အများစုကဲ့သို့ "ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ" (SOV) ပုံစံမဟုတ်ဘဲ "ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ" (SVO) ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ စနစ်ကို အသုံးပြုခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းမှာ [[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] နှင့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင်]] ဘာသာစကားများနှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ထိတွေ့ဆက်ဆံခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="Matisoff1991">Matisoff, James A. (1991). "Sino-Tibetan Linguistics: Present State and Future Prospects". ''Annual Review of Anthropology'', 20, 469-498.</ref> ကရင်နွယ်ဝင် ဘာသာစကားခွဲပေါင်း အများအပြား ရှိသည့်အနက် အဓိက ပြောဆိုသူ အများဆုံး ဘာသာစကား (၂) မျိုးရှိသည်။[[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကောကရင်]] (S'gaw Karen)ကို မြန်မာနိုင်ငံ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်၊ ပဲခူးတောင်ငူနှင့် ကရင်ပြည်နယ် မြောက်ပိုင်းတို့တွင် အဓိက ပြောဆိုကြပြီး [[ပိုးကရင်ဘာသာစကား|ပိုးကရင်]](Pwo Karen)ကို အရှေ့ပိုးကရင် နှင့် အနောက်ပိုးကရင် ဟူ၍ ကွဲပြားပြီး ကရင်ပြည်နယ်၊ မွန်ပြည်နယ်နှင့် ဧရာဝတီတိုင်းတို့တွင် ပြောဆိုကြသည်။ထို့ပြင် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]၊ [[ကယားလူမျိုး|ကယား (ကရင်နီ)]]၊ [[ကယန်းလူမျိုး|ကယန်း (ပဒေါင်)]] နှင့် ကယော ဘာသာစကားတို့သည်လည်း ဘာသာဗေဒအရ ကရင်နွယ်ဝင် ဘာသာစကားများအဖြစ် ပါဝင်ကြသည်။<ref name="ethnologue-karenic">{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/subgroups/karenic/|title=Karenic Language Family|website=Ethnologue|access-date=29 July 2026}}</ref> === စာပေ === ကရင်လူမျိုးများတွင် မတူညီသော ခေတ်ကာလနှင့် ဘာသာရေး၊ လူမှုအဖွဲ့အစည်းအလိုက် သုံးစွဲခဲ့ကြသော စာပေနှင့် အက္ခရာစနစ် အများအပြား ရှိသည်။ ==== ၁။ ဗမာ-ကရင် အက္ခရာစနစ် (ခရစ်ယာန် စာပေ) ==== ၁၈၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အမေရိကန် နှစ်ခြင်း ခရစ်ယာန် သာသနာပြု [[ဂျွန်နသန် ဝေဒ]] (Jonathan Wade) နှင့် အဖွဲ့သည် ကရင်ခေါင်းဆောင် [[စောသာဖြူ]] တို့၏ ကူညီမှုဖြင့် [[မြန်မာအက္ခရာ]] ကို အခြေခံ၍ စကောကရင် နှင့် ပိုးကရင် စာပေကို စနစ်တကျ တီထွင်ဖန်တီးခဲ့သည်။<ref name="wade1849">Wade, Jonathan (1849). ''A Vocabulary of the Sgau Karen Language''. Baptist Mission Press.</ref> ဤစာပေစနစ်တွင် ဗမာအက္ခရာ အများစုကို အသုံးပြုထားသော်လည်း ကရင်ဘာသာစကား၏ သီးခြား အသံနိမ့်မြင့်များ (Tones) ကို ဖော်ပြရန်အတွက် သင်္ကေတ အသစ်များကို ထည့်သွင်း တီထွင်ထားသည်။ ==== ၂။ ကြက်ယက်စာပေ (မွန်-ကရင် အက္ခရာ) ==== ကြက်ယက်စာပေ (သို့မဟုတ်) ရိုးရာမွန်နွယ် ကရင်စာပေသည် ၁၈ ရာစုနှင့် ၁၉ ရာစုများကတည်းက ပိုးကရင် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များအကြား ထွန်းကားခဲ့သော စာပေစနစ် ဖြစ်သည်။ [[မွန်အက္ခရာ]] ကို အခြေခံ၍ ရေးသားထားပြီး ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများတွင် ပေစာများဖြင့် ရေးကူးကာ ဘာသာရေး၊ ဆေးကျမ်းနှင့် ရိုးရာ နှုတ်ရာဇဝင်များကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="cheesman2002">Cheesman, Ashley (2002). "Seeing Karen Languages in Writing". ''SOAS Bulletin of Burma Research'', 1(1), 12-25.</ref> ==== ၃။ လိက်ဆန်ကၠိ (လဲ့ဆန်းကြဲ) စာပေ ==== "လိက်ဆန်ကၠိ" (သို့မဟုတ်) "လဲ့ဆန်းကြဲ" သည် ၁၉ ရာစုအလယ်ပိုင်းတွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော ဘုန်းတော်ကြီး ကျောင်းသုံး ပိုးကရင် ဗုဒ္ဓဘာသာ စာပေ ဖြစ်သည်။ မွန်-မြန်မာ အက္ခရာများထက် ဝိုင်းစက်သော ပုံသဏ္ဌာန်ရှိပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ စာပေများကို သင်ကြားရန်အတွက် အဓိက သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။ ==== ၄။ လဲ့ကဲ စာပေ ==== လဲ့ကဲ (Leke) စာပေသည် ၁၈၆၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော လဲ့ကဲ ဘာသာရေးဂိုဏ်းဝင်များ (တွဲဒူး/ပိုးကရင်များ) အဓိက အသုံးပြုသည့် သီးခြား စာပေစနစ် ဖြစ်သည်။ ယင်းစာပေသည် ဗမာ သို့မဟုတ် မွန် အက္ခရာများနှင့် မတူဘဲ သီးသန့် ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော သင်္ကေတများဖြင့် တီထွင်ထားခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ကရင်ရိုးရာ ယုံကြည်မှုနှင့် ကဗျာလင်္ကာများကို မှတ်တမ်းတင်ရာတွင် အသုံးပြုကြသည်။<ref name="stern1968">Stern, Theodore (1968). "A Karen Christian Culture Medium". ''Southwestern Journal of Anthropology'', 24(4), 346-370.</ref> == လူမျိုးစုများ == ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရမှ တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုထားသော ကရင်လူမျိုး (၁၁) မျိုးရှိသည်။<ref name="pyithu">{{Cite web |title=တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစု ၁၃၅ မျိုးနှင့်ပတ်သက်၍ မည်သည့်အစိုးရလက်ထက်တွင် စာရင်းပြုစုပြီး ရရှိလာခဲ့သည်နှင့် စပ်လျဉ်းသည့်မေးခွန်း |url=https://pyithu.hluttaw.mm/question-2141 |accessdate=3 February 2020 |archivedate=3 February 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200203155307/https://pyithu.hluttaw.mm/question-2141 }}</ref><ref>{{cite news|last=Gamanii|title=135: Counting Races in Burma|url=http://www.shanland.org/index.php?option=com_content&view=article&id=4965:135-counting-races-in-burma&catid=115:opinions&Itemid=308|accessdate=26 August 2013|newspaper=Shan Herald|date=25 September 2012|url-status=dead|archiveurl=https://archive.today/20140509103524/http://www.shanland.org/index.php?option=com_content&view=article&id=4965:135-counting-races-in-burma&catid=115:opinions&Itemid=308|archivedate=9 May 2014|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |title=Composition of the Different Ethnic Groups |url=http://www.embassyofmyanmar.be/ABOUT/ethnicgroups.htm |accessdate=3 February 2020 |archivedate=10 April 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200410075744/https://www.embassyofmyanmar.be/ABOUT/ethnicgroups.htm }}</ref> :၁။ [[ကရင်လူမျိုး]] :၂။ [[စကောကရင်လူမျိုး]] :၃။ [[ပိုးကရင်လူမျိုး]] :၄။ [[ပလေကီးလူမျိုး]] (ပလေချီး) :၅။ [[ဘွဲလူမျိုး]] :၆။ [[တလှေပွာလူမျိုး]] (တလှေပွား) :၇။ [[မောနေပွားလူမျိုး]] :၈။ [[မိုးပွလူမျိုး]] (မိုးပွား) :၉။ [[ပကူးလူမျိုး]] :၁၀။[[ကရင်ဖြူလူမျိုး]] (ဂေဘားကရင်) :၁၁။[[မွန်ကရင်လူမျိုး]] (စာဖြူ) ကရင်လူမျိုးတွင် စကောကရင် နှင့် ပိုးကရင် ဟူ၍ အဓိကလူမျိုးစုကြီး ၂ စုရှိသည်။ ထိုလူမျိုးစုကြီး ၂ စုမှာ ဓလေ့စရိုက် နှင့် အသုံးပြုသော ဘာသာစကားတွင် ကွဲပြားခြားနားမှုများရှိသည်။ ကရင်မျိုးနွယ်စုတွင် အဓိကမျိုးနွယ်စုဖြစ်သော ပိုးကရင် (အရှေ့ပိုး နှင့် အနောက်ပိုးကရင်) နှင့် စကောကရင်သာမက ပကူးကရင်၊ ဘွဲကရင်၊ ဂေခိုကရင်၊ ဂေဘားကရင်၊ မောနေပွားကရင်၊ ကရင်ဖြူ၊ ထူးကလိဘောင်ကရင်၊ တလှေပွာကရင်၊ ပလေကီးကရင် စသည့်မျိုးနွယ်စုများသည်လည်း ကရင်လူမျိုးစုအုပ်စုဝင်ထဲတွင်ပါဝင်သည်။ စကောကရင်လူမျိုးများသည် ယောက်ျားလေးများ၏ အမည်ရှေ့တွင် "စော" တပ်၍ ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိကြပြီး မိန်းကလေးအမည်ရှေ့တွင် "နော်" တပ်၍ ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိကြသည်။ ပိုးကရင်လူမျိုးအနက် အရှေ့ပိုးကရင်များ၏ အမည်ရှေ့တွင် အမျိုးသားဆိုပါက "စော" နှင့် "မန်း" ထည့်၍ အမျိုးသမီး အမည်ရှေ့တွင် "နန်း" တပ်၍ ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိကြသည်။ အနောက်ပိုးကရင်များ၏ အမည်ရှေ့တွင်မူ အသက်အလိုက် အမျိုးသားဆိုပါက "စ" နှင့် "မန်း" ထည့်၍ ခေါ်ပြီး အမျိုးသမီး အမည်ရှေ့တွင် "နန့်" တပ်၍ ခေါ်‌လေ့ရှိကြသည်။ == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ== ကရင်လူမျိုးများ ၏ မျိုးရိုးဗီဇ နှင့် ပတ်သက်၍ အရှေ့တောင်အာရှနှင့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသနပညာရှင်များက မိခင်မှဆင်းသက်သော မျိုးရိုးဗီဇ (mtDNA) နှင့် ဖခင်မှဆင်းသက်သော မျိုးရိုးဗီဇ (Y-chromosome DNA) များကို လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များစွာ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Kutanan2020">Kutanan, W., et al. (2020). "Genetic structure of Karenic-speaking populations in Thailand". ''Human Biology'', 92(3), 145-162.</ref> မိခင်မှဆင်းသက်သော မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာချက်များအရ ကရင်လူမျိုးများထံတွင် အရှေ့အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ မြောက်ပိုင်းတွင် အဓိကတွေ့ရလေ့ရှိသော Haplogroups များ (ဥပမာ- A, B, F, M7, D4) ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Kloss2014">Kloss-Brandstätter, A., et al. (2014). "Mitochondrial DNA diversity of Northeast Asian and Southeast Asian populations". ''Annals of Human Genetics'', 78(2), 115-128.</ref> ၎င်းအချက်သည် သမိုင်းပညာရှင်များ ပြောဆိုသည့် ကရင်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် [[တိဗက်]] သို့မဟုတ် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] အနောက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် တောင်ဘက် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] နယ်စပ်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်ဆိုသည့် အယူအဆကို မျိုးရိုးဗီဇအရ ထောက်ခံလျက်ရှိသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် မြန်မာနိုင်ငံ နယ်စပ်ရှိ ကရင်လူမျိုးစုများကို လေ့လာချက်များအရ ၎င်းတို့သည် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင်]] ပြောဆိုသည့် လူမျိုးများ (ဥပမာ - ထိုင်း၊ ရှမ်း) သို့မဟုတ် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] ပြောဆိုသည့် လူမျိုးများနှင့် ယှဉ်လျှင် သီးခြားနီးပါး မျိုးရိုးဗီဇ ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။<ref name="Lissett2018">Lissett, L., et al. (2018). "High genetic differentiation among Karen populations in Northern Thailand". ''Journal of Human Genetics'', 63(7), 811-820.</ref> ကရင်လူမျိုးများသည် တောင်ကုန်းတောင်တန်း ထူထပ်သော ဒေသများတွင် သီးခြားနေထိုင်ခဲ့ကြခြင်းနှင့် လူမျိုးစုအတွင်း၌သာ အိမ်ထောင်ပြုလေ့ရှိသည့် အလေ့အထ တို့ကြောင့် မျိုးရိုးဗီဇ ကွဲပြားမှု မြင့်မားစွာ ကျန်ရှိနေခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ Y-Chromosome (ဖခင်နွယ်) လေ့လာချက်များတွင် ကရင်အမျိုးသားများထံမှ [[အရှေ့အာရှ]] နွယ်ဝင် Haplogroup O (အထူးသဖြင့် O2a2b နှင့် O1b1a1) များကို အများဆုံး တွေ့ရှိရပြီး ၎င်းသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]] နွယ်ဝင် လူမျိုးများ၏ ဖခင်နွယ် မျိုးရိုးဗီဇနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်နေသည်။<ref name="Brunelli2017">Brunelli, A., et al. (2017). "Y-chromosomal diversity in Sino-Tibetan populations of Mainland Southeast Asia". ''Gene'', 628, 201-210.</ref> သို့သော်လည်း ဒေသအလိုက် ကရင်လူမျိုးစုအသီးသီးအကြား မိခင်နွယ် (mtDNA) စုံလင်မှုသည် ဖခင်နွယ်ထက် ပိုမိုမြင့်မားသည်ကို တွေ့ရပြီး၊ ၎င်းမှာ သမိုင်းတစ်လျှောက် ဒေသခံ မွန်-ခမာ မျိုးနွယ်စုဝင် အမျိုးသမီးများနှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်မှုများ အနည်းငယ် ရှိခဲ့သည်ကို ညွှန်းဆိုနေသည်။ [[စကောကရင်]] နှင့် [[ပိုးကရင်]] မျိုးနွယ်စုကြီး (၂) ခုအကြား မျိုးရိုးဗီဇ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအရ ၎င်းတို့နှစ်ခုလုံးသည် တူညီသော ဘိုးဘေး အရင်းအမြစ်မှ ဆင်းသက်လာကြသော်လည်း၊ ပိုးကရင်များသည် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] နှင့် [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]] လူမျိုးများနှင့် ပထဝီဝင်အရ ထိစပ်မှုပိုများခဲ့သဖြင့် မွန်-ခမာ မျိုးရိုးဗီဇ အနည်းငယ် ပိုမိုရောနှောပါဝင်သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2020" /> == ယဉ်ကျေးမှု == {{main|ကရင်နှစ်သစ်ကူးနေ့}} "ဒေါကလု" ခေါ် ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (Karen National Association - KNA) သည် မြန်မာနိုင်ငံရေး အစည်းအရုံးများ မပေါ်ပေါက်မီ ၁၈၈၁ ခုနှစ်ကစ၍ [[သံပြာ၊ တီ၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာတီသံပြာ]]၊ ဦးလူနီ (ဆစ်ဒနီလူနီ၏ဖခင်)၊ ဒေါက်တာမြတ်စံ၊ ဦးစံလုံးနှင့် အခြားသော ကရင်အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီးများက တည်ထောင်ခဲ့သော အစည်းအရုံးကြီးဖြစ်သည်။<ref name="Marshall1922">Marshall, Harry Ignatius (1922). ''The Karen People of Burma: A Study in Anthropology and Ethnology''. Ohio State University.</ref> ဒေါက်တာတီသံပြာ (M.A.D.D.) သည် "ဒေါကလု" ၏ ပထမဦးဆုံး ဥက္ကဋ္ဌဖြစ်၍ စောဘမောင် (Bar-at-Law) သည် အင်္ဂလိပ်များ မြန်မာပြည်မှ ဆုတ်ခွာသွားသည်အထိ နောက်ဆုံး ဥက္ကဋ္ဌတစ်ဦး ဖြစ်၏။<ref name="SanCrombie1919">San C. Po, Dr. (1919). ''Burma and the Karens''. London: Elliott Stock.</ref> ==== ကရင်နှစ်သစ်ကူးနေ့ ပေါ်ပေါက်လာပုံ ==== ကရင်အမျိုးသား ခေါင်းဆောင်ကြီးများသည် ကရင်အမျိုးသားနေ့ကို တင်သွင်းတောင်းဆိုရာ အင်္ဂလိပ်ကိုလိုနီအစိုးရက လက်ခံခွင့်ပြုခြင်းမရှိဘဲ အဆိုပါနေ့အစား အခြားနေ့တစ်နေ့ကို ဆက်လက်ထပ်မံတင်သွင်းပါရန် ပြန်လည်အဆိုပြုခဲ့သည်။ ကရင်အမျိုးသား ခေါင်းဆောင်ကြီးများက သမိုင်းဝင်နေ့အတွက် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းခဲ့ကြရာတွင် "ကရင်နှစ်သစ်ကူးနေ့" ကို တောင်းဆိုတင်သွင်းရန် သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။<ref name="Khrueathong2021">Khrueathong, S. (2021). "The Invention of Karen New Year and National Identity". ''Journal of Southeast Asian Studies'', 52(2), 210–228.</ref> ထိုအချိန်၌ ကရင်အမျိုးသားတို့သည် နှစ်သစ်ကူးနှင့်ပတ်သက်၍ ကျင်းပခဲ့ကြသောနေ့၊ ရက်၊ လများသည် ဒေသတစ်ခုနှင့်တစ်ခု တူညီမှုမရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ တောင်ပေါ်ဒေသတွင် နေထိုင်သော ကရင်အမျိုးသားအချို့သည် တောင်ယာလုပ်ငန်း ပြီးဆုံးလျှင် ရိုးရာအရိုးကောက်ပွဲများ ကျင်းပပြုလုပ်ကြ၏။ ၎င်းနောက်တွင် ဆက်လက်၍ နှစ်သစ်ကူးပွဲကို ကျင်းပကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် ကရင်လူမျိုးတို့မှာ ဗမာယဉ်ကျေးမှုလွှမ်းမိုးမှုနှင့်အတူ သင်္ကြန်ကျပြီးနောက် နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့ကို နှစ်သစ်ကူးအဖြစ်လည်းကောင်း၊ လဲကယ်ဘာသာဝင် ကရင်တို့မှာမူ သီတင်းကျွတ်လအတွင်း စနေနေ့ တစ်ရက်ရက်တွင်လည်းကောင်း၊ ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင် ကရင်များက ကမ္ဘာ့နှစ်ဆန်းတစ်ရက်ဖြစ်သော ဇန်နဝါရီလ တစ်ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း၊ မေတ္တာဗြဟ္မစိုရ်အသင်းဝင်ကရင်များနှင့် ယိုးဒယားနိုင်ငံရှိ အချို့သောကရင်များသည် နှစ်သစ်ကူးနေ့ကို တပို့တွဲလဆန်း တစ်ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော ကရင်များနှင့် ယိုးဒယားနိုင်ငံဘက်မှ နေထိုင်သော ကရင်အချို့တို့သည်လည်း ပြာသိုလဆန်း တစ်ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ကို အသီးသီးကျင်းပကြသည်။<ref name="MahnLinn2013">မန်းလင်းမြတ်ကျော်။ (၂၀၁၃)။ ''ကရင့်ရိုးရာ သုတပဒေသာ''။ ရန်ကုန်။</ref> ထို့ကြောင့်ပင် သမိုင်းဝင်နေ့တစ်နေ့ရရှိရန် ကရင်နှစ်သစ်ကူးနေ့အဖြစ် တင်သွင်းရာ၌ ပထမဦးစွာ အောက်လွှတ်တော်မှ စတင်တင်သွင်းရမည်ဖြစ်၍ ကရင်အမတ် ၁၅ ဦး၏ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌဖြစ်သော စောဂျွန်ဆင်ဒီဖိုးမင်းသည် နေ့ရက်သတ်မှတ်ရေးအတွက် တာဝန်ယူရ၏။ ထိုအခါ စောဂျွန်ဆင်ဒီဖိုးမင်းသည် တောင်ငူမြို့ရှိ ကရင်သက်ကြီး ဝါရင့်သူအချို့ကို ခေါ်ယူဆွေးနွေးခဲ့ပြီး သရာမိုးလိုအား ဆက်လက်တာဝန် လွှဲအပ်ခဲ့ကြသည်။ သရာမိုးလိုသည် ကရင်အမျိုးသားတို့၏ ခုနှစ် သက္ကရာဇ်သည် နှစ်ပေါင်းမည်မျှရှိကြောင်းနှင့် ကရင်အမျိုးသားတို့၏ နှစ်သစ်ကူးနေ့သည် မည်သည့်နေ့၊ လတွင် ဖြစ်ကြောင်းဟူသော အချက်နှစ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ ရှာဖွေသုတေသန လုပ်ခဲ့ပြီးနောက် ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။<ref name="MahnLinn2013"/> ==== ကရင်သက္ကရာဇ် ရှာဖွေတွေ့ရှိမှု ==== အရှေ့တိုင်းသမိုင်းသုတေသီကြီးနှစ်ဦးဖြစ်သော ဂျီ၊အိပ်ခ်ျ၊လုစ် (G.H.Luce) နှင့် ဂျီ၊အီး၊ဟာဗီ (G.E.Harvey) တို့၏ မှတ်တမ်းပြုချက်များအရ လည်းကောင်း၊ အမျိုးသားပညာဝန် ဦးဖိုးကျား ရေးသားသော မြန်မာရာဇဝင်အရ လည်းကောင်း၊ ကရင်လူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်မှာ [[ဘီစီ]] ၇၃၉ ခုနှစ်ကဖြစ်ကြောင်း သိရှိရပေသည်။ သို့ဖြစ်၍ သရာမိုးလိုက ကရင်သက္ကရာဇ်ကို ကရင်လူမျိုးတို့ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည့် ထိုခုနှစ်မှအစပြု၍ ရေတွက်ရန် အဆိုပြုခဲ့၏။ ယင်းအဆိုပြုချက်ကို [[အေဒီ]] ၁၉၃၆ ခုနှစ်တွင် တင်သွင်းခဲ့ရာ ကရင်လူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ စတင်ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည့် ဘီစီ ၇၃၉ ခုနှစ်မှစ၍ ရေတွက်သော် နှစ်ပေါင်း နှစ်ထောင့်ခြောက်ရာကျော်ရှိခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). "Old Kyaukse and the Coming of the Burmans". ''Journal of the Burma Research Society''.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans.</ref> တောင်ငူမြို့ရှိ သက်ကြီးဝါကြီးသူများ၏ သဘောတူညီ သတ်မှတ်လိုက်သည့် နေ့ရက် "သလေး လဆန်း ၁ ရက်" (ပြာသိုလဆန်း ၁ ရက်) ကို ဥပဒေပြုအောက်လွှတ်တော်တွင် တင်သွင်းသည့်အဆို (Bill) ကို စောဂျွန်ဆင်ဒီဖိုးမင်း လက်မှတ်ရေးထိုးကာ အောက်လွှတ်တော်အစည်းအဝေးတွင် တင်သွင်းခဲ့၏။ ၁၉ court ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပပြုလုပ်သော ဥပဒေပြုအောက်လွှတ်တော် အစည်းအဝေး မှတ်တမ်းတင်ချက်အရ (Presented) ဟူ၍ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="BurmaAssembly1937">''Proceedings of the Burma Legislative Council''. (1937). Vol. I, Rangoon: Government Printing.</ref> ယင်းကိစ္စနှင့်ပတ်သက်၍ ဒေါကလုဥက္ကဋ္ဌ အထက်လွှတ်တော်အမတ် ဆရာစံဘော်က ဆက်လက်ဦးဆောင်၍ ဝန်ကြီးစောဖေသာနှင့် ညှိနှိုင်းပြီး ဒေါက်တာဘမော် အစိုးရအဖွဲ့သို့တင်ပြ၍ အစိုးရအဖွဲ့၏ သဘောတူညီချက်အရ (Cabinet Executive Power) ဖြင့် ဘုရင်ခံထံသို့ တင်ပြနိုင်၍ ဘုရင်ခံ၏ သဘောတူညီချက်ကြောင့် အစိုးရရုံးများနှင့် လွှဲပြောင်းနိုင်သည့် စာချုပ်စာတမ်း အက်ဥပဒေ (Negotiable Instruments Act) အရ အစိုးရအသိအမှတ်ပြု ရုံးပိတ်ရက်အဖြစ် ရရှိခဲ့သည်။<ref name="BurmaAssembly1937"/> အစိုးရ၏ ပထမဦးဆုံး အသိအမှတ်ပြု ရုံးပိတ်ရက်မှာ ၁၉၃၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက် (၁၂၉၉ ခုနှစ်၊ ပြာသိုလဆန်း ၁ ရက်) နေ့ဖြစ်ပြီး ၎င်းနေ့တွင် ဝတ်လုံတော်ရ ဆစ်ဒနီလူနီက အသံလွှင့်မိန့်ခွန်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် ပေါ်ထွက်လာသည့် "သာ့ပွာဖိုးလင်းတေး" ပြုစုရေးဆွဲသည့် ကရင်အမျိုးသားပြက္ခဒိန်အရ တစ်နှစ်ပြည့်မြောက်၍ ၁၉၃၈ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ကျရောက်သည့် ကရင်နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်တွင် ကရင်အမျိုးသား ခေါင်းဆောင်ကြီး ၅ ဦး ဖြစ်ကြသော စောစံစီဖိုး၊ မန်းရွှေဘ၊ မန်းလှဖေ၊ စောဆစ်ဒနီလူနီနှင့် စောဖေသာတို့က ဩဝါဒသဝဏ်လွှာ ပေးပို့ခဲ့သည်။<ref name="MahnLinn2013"/> === ကရင်အမျိုးသားနေ့ === ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၃) ရက်နေ့တွင် KNU ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံးက ဖဆပလ အစိုးရထံ ကရင်ပြည်ပြန်ပေးဖို့ရန် စာရေးတောင်းဆိုခဲ့သည်။ စာကို တစ်လအတွင်း ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၃) ရက်နေ့နောက်ဆုံးထားပြီး ဖဆပလ အစိုးရမှ KNU ထံ အကြောင်းပြန်ရန်၊ ပြန်စာမရရှိပါက (သို့မဟုတ်) ကရင်ပြည်ပြန်ပေးဖို့ရန် ငြင်းဆိုပါက ကရင်အမျိုးသားများ ခြေတစ်လှမ်း တက်လှမ်းမည်ဟု ပါရှိသည်။<ref name="Smith1991">Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.</ref> ကရင်ပြည်တောင်းဆိုစာ ပိုမိုလေးနက်စေရန် ဖေဖော်ဝါရီလ (၁၁) ရက်နေ့၌ မြန်မာတစ်ပြည်လုံးရှိ ကရင်အမျိုးသားများအားလုံး ကရင်ပြည်လိုလားကြောင်း မြို့ပေါ်တက်၍ ကရင်လူထုဆန္ဒပြပွဲ ကျင်းပရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းဆုံးဖြတ်ချက်အတိုင်း ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁၁) ရက်နေ့တွင် မြန်မာပြည်တစ်ပြည်လုံးရှိ ကရင်အမျိုးသားများ မြို့ပေါ်တက်၍ ကရင်ပြည်လိုလားကြောင်း ကရင်လူထုဆန္ဒပြပွဲ ကျင်းပလေသည်။ အောက်မြန်မာပြည် ကရင်အများစုရှိရာ ဒေသများတွင်သာမက မြောက်ဘက်မြစ်ကြီးနားမှ တောင်ဘက် မြိတ်မြို့အထိ၊ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် နမ့်ခမ်း၊ ကွတ်ခိုင်၊ လားရှိုး၊ တောင်ကြီး၊ ကျိုင်းတုံ၊ မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် မိထ္ထီလာ၊ ချောက်၊ ရေနံချောင်း စသည်ဖြင့် တစ်ပြည်လုံးတွင် ဆန္ဒပြကြသည်။ ဖဆပလ မှလည်း ခြိမ်းခြောက်နှောင့်ယှက်တားမြစ်ခြင်းကို အမျိုးမျိုးပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော် နှောင့်ယှက်တားမြစ်ခြင်း အမျိုးမျိုးကြားမှ ကရင်တစ်မျိုးသားလုံး ၂ ရက်၊ ၃ ရက် ခရီးများချီတက်၍ ဆန္ဒပြရာ ကရင်အမျိုးသား၊ အမျိုးသမီးပေါင်း (၄) သိန်းကျော် အသံတိတ် ဆန္ဒပြ၍ ထိုနေ့ရက်အထိ မြန်မာပြည်သမိုင်းတွင် အကြီးမားဆုံး ဆန္ဒပြပွဲဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="Smith1991"/><ref name="MahnLinn2013"/> ကရင်အမျိုးသားများသည် ကြွေးကြော်သံ (၄) ချက်ဖြင့် ချီတက်ဆန္ဒပြခဲ့ကြသည်။ === ကရင်အမျိုးသားအလံတော် === {{main|ကရင်အမျိုးသားအလံတော်}} [[File:Karen National Union Flag.png|thumb|ကရင်အမျိုးသားအလံတော်]] ၁၉၃၆ ခုနှစ် [[ဒေါက်တာဘမော်]]၏ ညွန့်ပေါင်းအစိုးရလက်ထက်တွင် ကရင်အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်ကြီး၏ ဆုံးဖြတ်ချက်အရ လွှတ်တော်အတွင်းရှိ ကရင်အမတ်များသည် # ကရင်နှစ်သစ်ကူးနေ့ # ကရင်အမျိုးသားသီချင်း # ကရင်အမျိုးသားအလံတော် စသည်တို့ကို တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Callahan2003">Callahan, Mary P. (2003). ''Making Enemies: War and State Building in Burma''. Cornell University Press.</ref> ဤတောင်းဆိုချက်များရရှိသောအခါ ကရင်အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်ကြီးသည် ကရင်ခေါင်းဆောင်များနှင့် ကရင်အမျိုးသားများထံ “ကရင်အမျိုးသားအလံ” ပုံစံများရေးဆွဲ၍ တင်ပို့ကြရန် မေတ္တာရပ်ခံခဲ့သည်။ ရောက်ရှိလာသော ကရင်အလံပုံစံ တစ်ရာအနက်မှ မန်းဘခင် (ဝန်ကြီးဟောင်း) ရေးဆွဲသောအလံပုံစံကို အတည်ပြု ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ အနီရောင်၊ အဖြူရောင်၊ အပြာရောင် သုံးရောင်ခြယ်ပေါ်တွင် တက်သစ်စနေဝန်းနှင့် ဖားစည်ပါရှိသော အလံသည် ကရင်အမျိုးသားအလံပင် ဖြစ်သည်။ ကရင်အမျိုးသားများသည် [[ကရင်အမျိုးသားအလံတော်]]ကို လူထုအစည်းအဝေးပွဲများနှင့် ကရင်အမျိုးသားနှစ်သစ်ကူးနေ့ အခမ်းအနားများတွင် ပြည်ထောင်စုအလံတော်နှင့် ယှဉ်တွဲ၍ စိုက်ထူကြသည်။<ref name="MahnLinn2013"/> === ကရင်အမျိုးသားသီချင်း === ကရင်အမျိုးသားသီချင်းကို စောစံဘ နှင့် စောသာအေးကြီးတို့က ရေးသားတင်ပြရာ ကရင်အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်မှ အတည်ပြုလက်ခံသဖြင့် ကရင်အမျိုးသားသီချင်းဟူ၍ ပေါ်ပေါက်လာ၏။ သီချင်းကို ကရင်အမျိုးသားဆိုင်ရာအခမ်းအနားများ၊ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဓလေ့ထုံးစံပွဲ အခမ်းအနားများတွင် အဖွင့်သီချင်းနှင့် အမျိုးသားအလံတော်အလေးပြုရန် အမြတ်တနိုး တန်ဖိုးထား သီဆိုလေ့ရှိသည်။<ref name="MahnLinn2013"/> === စာပေနှင့် ဘာသာစကား === ရှေးယခင်က လိတ်ဆန်ဝှေ့ (ကြက်ယက်စာ) များကို အသုံးပြုခဲ့ကြသော်လည်း ယခုအခါ ထိုစာများကို တတ်မြောက်သူများ မရှိတော့ပေ။ မှတ်တမ်းများအရသာ သိရှိနိုင်တော့သည်။ အချို့ကို ပေစာများအဖြစ် စာကြည့်တိုက်အချို့တို့တွင် အလွန်နည်းပါးသော အရေအတွက်ဖြင့် ထိန်းသိမ်းထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ယခုအခါတွင် အသုံးပြုနေသော စာ‌ပေများမှာ [[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကောကရင်စာပေ]] (ဒေါက်တာဝိတ် - ၁၈၃၀ တွင် တီထွင်ခဲ့သည်။)၊ [[အနောက်ပိုးကရင်ဘာသာစကား|အနောက်ပိုးကရင်စာပေ]] (ဖူဆရာဘရိတ်တန် - ၁၈၄၀ လောက်တွင် တီထွင်ခဲ့သည်။)၊ [[အရှေ့ပိုးကရင်ဘာသာစကား|အရှေ့ပိုးကရင်စာပေ]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ သုံးနှုန်းသော ဘာသာစကားများသည် နေရာဒေသကိုလိုက်၍ ခြားနားမှုရှိသည်။<ref name="EncyBurma">''မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း''။ (၁၉၅၄)။ အတွဲ-၁၊ စာ-၉၆။ ရန်ကုန်: စာပေဗိမာန်။</ref> == နေထိုင်ရာ ဒေသများနှင့် လူဦးရေ ပြန့်နှံ့မှု == ကရင်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့ဘက် တောင်တန်းဒေသများမှသည် အောက်မြန်မာပြည် ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသအထိ ကျယ်ပြန့်စွာ ပျံ့နှံ့အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့ နေထိုင်ရာ ပထဝီဝင်ဒေသများကို အဓိက ပိုင်းခြားနိုင်သည်။<ref name="Marshall1922">Marshall, Harry Ignatius (1922). ''The Karen People of Burma: A Study in Anthropology and Ethnology''. Ohio State University.</ref> [[ကရင်ပြည်နယ်]] (ယခင် သံလွင်ခရိုင်) သည် ကရင်လူမျိုးများ၏ အဓိက ဇာတိချက်ကြွေ ရိုးရာအခြေစိုက်ရာ ဒေသဖြစ်သည်။ [[ဘားအံမြို့]]၊ [[ကော့ကရိတ်မြို့]]၊ [[မြဝတီမြို့]]၊ [[လှိုင်းဘွဲ့မြို့]]၊ [[ဖာပွန်မြို့]]၊ [[သံတောင်ကြီးမြို့]] နှင့် [[ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့]] စသည့် မြို့နယ်များတွင် စကောကရင်၊ အရှေ့ပိုးကရင် နှင့် ဘွဲ၊ ပလေချီ စသည့် ကရင်မျိုးနွယ်စုများ ထူထပ်စွာ နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Smith1991">Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကရင်လူဦးရေ အများဆုံး ပျံ့နှံ့နေထိုင်သည့် ဒေသတစ်ခုမှာ [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် [[ပုသိမ်မြို့|ပုသိမ်]]၊ [[မြောင်းမြမြို့|မြောင်းမြ]]၊ [[အိမ်မဲမြို့|အိမ်မဲ]]၊ [[ဝါးခယ်မမြို့|ဝါးခယ်မ]]၊ [[ဖျာပုံမြို့|ဖျာပုံ]]၊ [[မအူပင်မြို့|မအူပင်]]၊ [[ကျုံပျော်မြို့|ကျုံပျော်]]၊ [[ဟင်္သာတမြို့|ဟင်္သာတ]] နှင့် [[ဓနုဖြူမြို့|ဓနုဖြူ]] စသည့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ် မြို့နယ်များတွင် "အနောက်ပိုးကရင်" နှင့် "စကောကရင်" လူမျိုးများသည် ဗမာလူမျိုးများနှင့်အတူ ရောနှော၍ လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး လုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်ကာ အကြီးအကျယ် အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။<ref name="EncyBurma">''မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း''။ (၁၉၅၄)။ အတွဲ-၁၊ စာ-၉၆။ ရန်ကုန်: စာပေဗိမာန်။</ref> [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] အတွင်းရှိ ပဲခူးရိုးမ တောင်ခြေတစ်လျှောက်နှင့် စစ်တောင်းမြစ်ဝှမ်း ဒေသများတွင်လည်း ကရင်လူမျိုးများစွာ နေထိုင်ကြသည်။ အထူးသဖြင့် [[တောင်ငူမြို့|တောင်ငူ]]၊ [[ရေတာရှည်မြို့|ရေတာရှည်]]၊ [[ကျောက်ကြီးမြို့|ကျောက်ကြီး]]၊ [[ညောင်လေးပင်မြို့|ညောင်လေးပင်]]၊ [[ရွှေကျင်မြို့|ရွှေကျင်]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့ (တောင်ငူ)|ထန်းတပင်]] နှင့် ပြည်၊ သာယာဝတီ စသည့် မြို့နယ်များ၏ ကျေးလက်ဒေသများတွင် ကရင်ရွာများစွာ ရှိသည်။ တောင်ငူတောင်တန်းဒေသတွင် ပကူးကရင်၊ ကရင်ဖြူ (ဂေဘား) စသည့် မျိုးနွယ်စုများ အခြေစိုက်သည်။<ref name="Marshall1922"/> မြန်မာနိုင်ငံ တောင်ဘက်ပိုင်း ကမ်းရိုးတန်းဒေသများဖြစ်ကြသော။[[မွန်ပြည်နယ်]]တွင် [[သထုံမြို့|သထုံ]]၊ [[ဘီလင်းမြို့|ဘီလင်း]]၊ [[ကျိုက်ထိုမြို့|ကျိုက်ထို]]၊ [[မုဒုံမြို့|မုဒုံ]]နှင့် [[ရေးမြို့|ရေးမြို့နယ်]]များတွင် မွန်လူမျိုးများနှင့်အတူ ပိုးကရင် (အရှေ့ပိုး) နှင့် စကောကရင်များ နေထိုင်ကြသည်။ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]တွင် [[ထားဝယ်မြို့|ထားဝယ်]]၊ [[မြိတ်မြို့|မြိတ်]]၊ [[ဘုတ်ပြင်းမြို့|ဘုတ်ပြင်း]] နှင့် [[ကော့သောင်းမြို့|ကော့သောင်း]] ခရိုင်များ၏ တောင်တန်းလျှိုမြောင်များနှင့် မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် စကောကရင်မျိုးနွယ်စုများ ရှေးယခင်ကတည်းက ရွာတည်၍ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="SanCrombie1919">San C. Po, Dr. (1919). ''Burma and the Karens''. London: Elliott Stock.</ref> [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]] အတွင်းရှိ [[အင်းစိန်မြို့နယ်|အင်းစိန်]]၊ [[မှော်ဘီမြို့နယ်|မှော်ဘီ]]၊ [[တိုက်ကြီးမြို့နယ်|တိုက်ကြီး]]၊ [[လှည်းကူးမြို့နယ်|လှည်းကူး]]၊ [[သန်လျင်မြို့နယ်|သန်လျင်]] နှင့် [[ကွမ်းခြံကုန်းမြို့နယ်|ကွမ်းခြံကုန်း]] စသည့် မြို့နယ်များတွင် ကရင်လူဦးရေ ထိုက်ထိုက်တန်တန် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ထို့ပြင် [[ကယားပြည်နယ်]] (ကရင်နီဒေသ) နှင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်း (ဖယ်ခုံနှင့် လွိုင်လင်ခရိုင်အချို့) တွင်လည်း ကရင်နွယ်ဝင် ကယား၊ ပဒေါင် (ကယန်း)၊ ပအိုဝ်း စသည့် ဆွေးမျိုးနွယ်စုများ ကပ်လျက် တည်ရှိနေထိုင်ကြသည်။<ref name="Smith1991"/> သမိုင်းကြောင်းအရ လည်းကောင်း၊ စစ်မက်ဘေးဒဏ်များကြောင့် လည်းကောင်း ကရင်လူမျိုး အများအပြားသည် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက် နယ်စပ်ဒေသများဖြစ်သည့် ချင်းမိုင် (Chiang Mai)၊ မဲဟောင်ဆောင် (Mae Hong Son)၊ တာ့ခ် (Tak) နှင့် ကန်ချနဘူရီ (Kanchanaburi) ခရိုင်များတွင် ရာစုနှစ်ချီ၍ အခြေချ နေထိုင်လျက်ရှိကြသည်။ ထို့ပြင် ဒုက္ခသည်အဖြစ်မှတစ်ဆင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၊ [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]] နှင့် [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] စသည့် ပြည်ပနိုင်ငံများသို့ တတိယနိုင်ငံအဖြစ် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချသွားကြသည့် ကရင်လူဦးရေလည်း သောင်းနှင့်ချီ၍ ရှိနေပြီဖြစ်သည်။<ref name="Khrueathong2021">Khrueathong, S. (2021). "The Karen Diaspora and Transnational Identity". ''Journal of Southeast Asian Studies'', 52(2), 210–228.</ref> === ကပ္ပလီကျွန်း(အက်ဒမန်)ရှိကရင်လူမျိုး === <references group=" Maiti, Sameera. &quot;The Karen – A Lesser Known Community of the Andaman Islands (India)&quot;. CiteSeerX 10.1.1.517.7093." /> အိန္ဒိယပိုင်နက် ကပ္ပလီကျွန်း(အက်ဒမန်)တွင် ကရင်လူဦးရေ ၂,၅၀၀ ဦးရှိသည်။ မြန်မာ့ပင်လယ်ပိုင်နက် ကိုကိုးကျွန်းစုများအနီးရှိ ကရင်လူမျိုးအများစုမှာ အိန္ဒိယပိုင်နက် ကပ္ပလီကျွန်း(အက်ဒမန်ကျွန်း)နှင့် နီကိုဘာကျွန်းစုများ၏ ပြည်ထောင်စုပိုင်နက်အတွင်း မြောက်ပိုင်း ကပ္ပလီ ကျွန်းများ၏ မာယာဘွန်ဒါ တယ်ဆီးလ် တွင် ကန့်သတ်ထားသည်။ ၎င်းတို့အားလုံးနီးပါးသည် နှစ်ခြင်းပရိုတက်စတင့်ခရစ်ယာန်များဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အသိုင်းအဝိုင်းအတွင်း ဆက်သွယ်ပြောဆိုရန်အတွက် ၎င်းတို့၏ဘာသာစကားကို ထိန်းသိမ်းထားသော်လည်း ကရင်မဟုတ်သော အိမ်နီးချင်းများနှင့် ဆက်သွယ်ရန်အတွက် ဒုတိယဘာသာစကားအဖြစ် ဟိန္ဒီဘာသာစကားကို အသုံးပြုကြသည်။ ==ထင်ရှားသော ကရင်လူမျိုးများ== *[[ဘခိုင်၊ မန်း|မန်းဘခိုင်]] - အာဇာနည် ခေါင်းဆောင်ကြီး ဝန်ကြီး *[[မန်းဝင်းမောင် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|မန်းဝင်းမောင်]] - ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံ၏ တတိယမြောက်သမ္မတ *[[စမစ်ဒွန်း]] - မြန်မာ့[[တပ်မတော်]] ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် * [[စောဘဦးကြီး]] - ကရင် အမျိုးသား အစည်းအရုံး ၏ ပထမဆုံး ခေါင်းဆောင် *[[ဘိုမြ၊ စော|ဗိုလ်ချုပ်ကြီးစောဘိုမြ]] *[[နော်လွီဇာ ဘင်ဆင်]] - မယ်ဗမာ ၂ထပ်ကွမ်း *[[အောင်ဆန်းသူရိယ စောဘရီ]] *[[စောမြင့်၊ (အောင်ဆန်းသူရိယ)|အောင်ဆန်းသူရိယ စောမြင့်]] *မြန်မာ့ဂီတသမိုင်းတွင် ရောင်းအားအကောင်းဆုံး စံချိန်တင်ခဲ့သူအဆိုတော် [[ဗဒင်]] *အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်း ကိုတည်ထောင်သူ [[စောဘွဲ့မှူး]] *[[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] ဝန်ကြီးချုပ် [[မန်းဂျော်နီ]] *[[ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် နာယက]] [[မန်းဝင်းခိုင်သန်း]] *ဒေါက်တာ [[စင်သီယာမောင်]] - လူမှုကူညီရေးများအတွက် နိုင်ငံတကာမှ ဆုပေါင်း ၁၈ ခုတိုင်အောင် ချီးမြှင့်ခံရသူ *[[စိုးမြတ်မင်း (ဘောလုံးသမား)|စိုးမြတ်မင်း]] - မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးအသင်းခေါင်းဆောင် *[[ချစ်စမ်းမောင်]] - ဂစ်တာပညာရှင် *[[မန်းဘခင်]] *[[စောစံဘ]] *[[စောသာအေးကြီး]] == ကိုးကား == <references/> {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] [[Category:ကရင်လူမျိုးစု]] lhuqzae5k744lebft7i7amsc4eweskf 1057888 1057886 2026-10-14T05:29:06Z ~2026-54673-69 149304 /* */ 1057888 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ကရင်လူမျိုး | flag = [[File:Flag of the Karen National Union.svg|border|200px]] | flag_caption = ကရင် အမျိုးသား အလံတော် | image = A Karen woman.jpg | image_caption = ရိုးရာဝတ်စုံဝတ်ဆင်ထားသော ကရင်အမျိုးသမီးတစ်ဦး | total = ၄,၁၉၁,၀၅၀ | total_ref = | region1 = {{flag|Myanmar}} | pop1 = ၃,၆၀၄,၀၀၀ | ref1 = <ref>{{cite web |title=Largest Ethnic Groups In Myanmar |url=https://www.worldatlas.com/articles/largest-ethnic-groups-in-myanmar-burma.html |website=Worldatlas.com |publisher=Reunion Technology}}</ref> | region2 = {{flag|Thailand}} | pop2 = ၁,၃၅၀,၀၀၀ | ref2 = <ref name="CERD/C/THA/1-3">{{cite book|title=International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination; Reports submitted by States parties under article 9 of the Convention: Thailand|date=28 July 2011|publisher=United Nations Committee on the Elimination of Racial Discrimination|url=http://www.rlpd.go.th/rlpdnew/images/rlpd_1/HRC/CERD%201_3.pdf|access-date=8 October 2016|language=en, th|archive-date=9 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009184727/http://www.rlpd.go.th/rlpdnew/images/rlpd_1/HRC/CERD%201_3.pdf|url-status=dead|page=13}}</ref> | region3 = {{flag|United States}} | pop3 = ၂၁၅,၀၀၀ (၂၀၁၈) | ref3 = <ref>{{cite web|url=https://www.usnews.com/news/best-states/minnesota/articles/2019-08-31/jobs-housing-lure-karen-refugees-to-spread-across-minnesota%3Fcontext%3Damp|title=Jobs and housing lure karen refugees to spread across minnesota|access-date=25 February 2020|archive-date=24 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724063942/https://www.usnews.com/news/best-states/minnesota/articles/2019-08-31/jobs-housing-lure-karen-refugees-to-spread-across-minnesota?context=amp|url-status=dead}}</ref> | region4 = {{flag|Australia}} | pop4 = ၁၁,၀၀၀ | ref4 = <ref>{{cite web |title=Burmese Community Profile |url=https://www.dss.gov.au/sites/default/files/documents/11_2013/community-profile-burma.pdf |website=dss.gov.au |access-date=28 June 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230230905/https://www.dss.gov.au/sites/default/files/documents/11_2013/community-profile-burma.pdf |archive-date=30 December 2016 |accessdate=16 September 2021 |archivedate=30 December 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230230905/https://www.dss.gov.au/sites/default/files/documents/11_2013/community-profile-burma.pdf }}</ref> | region5 = {{flag|Canada}} | pop5 = ၆၀၅၀ | ref5 = <ref name=2016Census>{{citation|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=Ethnic%20origin&TABID=1|title=Census Profile, 2016 Census|publisher=Statistics Canada|date=8 February 2017}}</ref> | region6 = {{flag|India}} ([[ကပ္ပလီကျွန်း|အက်ဒမန်ကျွန်းစု]]) | pop6 = ၂,၅၀၀ | ref6 = <ref name="Maiti">{{cite journal|last1=Maiti|first1=Sameera|title=The Karen – A Lesser Known Community of the Andaman Islands (India)|citeseerx=10.1.1.517.7093}}</ref> | region7 = {{flag|Sweden}} | pop7 =၁,၅၀၀ | ref7 = | rels = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]နှင့် ကရင်ရိုးရာကိုးကွယ်မှု၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] | langs = [[ကရင်ဘာသာစကားများ]]၊ [[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကောကရင်]]၊ [[ပိုးကရင်ဘာသာစကားများ|ပိုးကရင်]]၊ [[ကရင်နီဘာသာစကား|ကရင်နီ]]နှင့် [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]] | related = [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] | native_name = | native_name_lang = }} '''ကရင်လူမျိုး''' ({{lang-ksw|ကညီ}}၊ [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာ|အင်္ဂလိပ်]]: ''Karen'' သို့မဟုတ် ''Kayin'') သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] တွင် အစဉ်အလာအားဖြင့် နေထိုင်လာကြသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]]ဝင်များအနက် [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်ဘာသာစကား]]ပြော တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကရင်လူမျိုးများသည် အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့တောင်ပိုင်းရှိ [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] နှင့် [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] တို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသလို [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ဘက် နယ်စပ်ဒေသများတွင်လည်း အများအပြား နေထိုင်ကြသည်။<ref name="mrg-karen">{{cite web|url=https://minorityrights.org/minorities/karen/|title=Karen|website=Minority Rights Group|date=19 June 2015|access-date=29 July 2026}}</ref> ကရင်လူမျိုးစုအတွင်း ဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ကွဲပြားမှုများစွာရှိပြီး အဓိကအားဖြင့် တောင်ပေါ်ကရင်နှင့် ကွင်းကရင်ဟူ၍ ခွဲခြားနိုင်ကာ ယင်းတို့အနက် စကောကရင် နှင့် ပိုးကရင် လူမျိုးစုနှစ်ခုမှာ လူဦးရေ အများဆုံးနှင့် အထင်ရှားဆုံး ဖြစ်သည်။<ref name="Keyes1979">{{cite book |last=Keyes |first=Charles F. |title=Ethnic Adaptation and Identity: The Karen on the Thai Frontier with Burma |url=https://archive.org/details/ethnicadaptation0000unse |year=1979 |publisher=Institute for the Study of Human Issues |isbn=978-0915980901 |pages=[https://archive.org/details/ethnicadaptation0000unse/page/2 2]–15}}</ref>ကရင်လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာကောက်သစ်စားပွဲနှင့် ကြိုးချည်ပွဲ (လက်ချည်ပွဲ) ဓလေ့တို့သည် လူမျိုးစု၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှုကို ပြသသည့် အထင်ကရ ယဉ်ကျေးမှုပွဲတော်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Stern1968">{{cite journal |last=Stern |first=Theodore |title=A People Between: The Karens of Thailand |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-southeast-asian-history_1968-09_9_2/page/300 |journal=Journal of Southeast Asian History |volume=9 |issue=2 |year=1968 |pages=300–319}}</ref> [[File:Karen traditional costume.jpg|thumb|ကရင်အမျိုးသား အမျိုးသမီး ရိုးရာဝတ်စုံ]] [[File:Kayin dance(don dance).jpg|thumb|ကရင်ဒုံးအက]] [[File:Karen Elder (Unsplash).jpg|thumb|ကရင်လူမျိုး]] == သမိုင်းကြောင်း == ကရင်ဒဏ္ဍာရီများအရ ကရင်လူမျိုးများသည် ရှေးဦးစွာ '''"ထီးဆဲ့မဲ့ယွား"''' (သို့မဟုတ်) '''"ထီဆေ့မေ့ယွား"''' ဒေသ၌ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုစကားရပ်၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ "သဲစီးသောချောင်း" (သို့မဟုတ်) "ရေထိုးသဲစီး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အလွန်ကျယ်ပြန့်သော သဲကန္တာရကြီးအား မြစ်ချောင်းများ ဖြတ်ကျော်စီးဆင်းရာတွင် ရေနှင့်သဲများ ရောပါစီးဆင်းသွားခြင်းကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ကရင်လူမျိုးအများစုသည် ထိုဒေသမှာ [[ဂိုဘီသဲကန္တာရ]] (Gobi Desert) ကို ဆိုလိုသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ထီးဆဲ့မဲ့ယွား ဒေသသို့ မရောက်မီ ရှေးဦးစွာ '''"ထီးဆဲ့မဲ့ဘော"''' (ရေထိုးသဲဝါ) ဒေသသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်ဟု ဆိုကြရာ၊ ၎င်းမှာ သဲနုန်းများကြောင့် အဝါရောင်သန်းနေသော [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] မြောက်ဘက်ရှိ [[မြစ်ဝါမြစ်]] ဒေသ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name=":0">ကရင်၊ ကရင်လူမျိုးနှင့်ယင်းတို့၏ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာအချက်အလက်များ</ref> ဤဒေသသည် တိဗက်-ဗမာလူမျိုး များ စတင်ရာဒေသလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ === မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာခြင်း === ရှေးလင်္ကာဟောင်းများဖြစ်သော ''"သက်နှင့်ရခိုင်၊ နှိုင်းပြိုင်တောင်သူ၊ ပျူကမ်းယံယော၊ ထားဝယ်နှောက၊ မျိုးသတ္တ"'' ဟူသော စပ်ဆိုချက်အရ ကရင်လူမျိုးသည် ရှေးဟောင်း '''ကမ်းယံလူမျိုး''' များမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟုလည်း ယူဆချက်များ ရှိသည်။ [[မှန်နန်း ရာဇဝင်]]အရ ကမ်းယံလူမျိုးများသည် သံတွဲနှင့် ပြည်မြို့ အနောက်ဘက် ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းတစ်လျှောက်တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>မှန်နန်းရာဇဝင်</ref> ကရင်လူမျိုးများသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]]များ ဖြစ်ကြပြီး မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အစောဆုံး ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသော လူမျိုးစုများထဲတွင် တစ်စုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရွှေ့ပြောင်းလာပုံကို အပိုင်း (၃) ပိုင်းဖြင့် လေ့လာနိုင်သည်။ ကရင်လူမျိုးများ၏ ဘိုးဘေးများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာက [[ဂိုဘီသဲကန္တာရ]] (Gobi Desert) အနီးမှ စတင်ကာ တောင်ဘက်သို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်ဟု ကရင်ရိုးရာ ဒဏ္ဍာရီများနှင့် သမိုင်းသုတေသီများက ဆိုသည်။ ၎င်းတို့သည် တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် [[ယူနန်ပြည်နယ်|ယူနန်]]ဒေသသို့ ရောက်ရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="KHC">{{cite book |title=ကရင်ရာဇဝင် |last=ဦးဘထွန်း |year=၁၉၂၄}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ခန့်မှန်းခြေ အေဒီ (၃) ရာစုမှ (၈) ရာစုအတွင်း လမ်းကြောင်းကြီး (၃) ခုဖြင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="Luce">{{cite book |last=Luce |first=G.H. |title=Phases of Pre-Pagan Burma |year=1985}}</ref>သံလွင်မြစ်ကြောင်းဖြစ်သော အရှေ့ဘက်လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် [[ကယားပြည်နယ်]]နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]] တောင်တန်းဒေသများသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသကဲ့သို့ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း မြောက်ဘက်မှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်းဒေသများသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သူများနှင့် စစ်တောင်းမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် နေထိုင်အခြေချသူများလည်းရှိသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဒေါက်တာလုစ် (G.H. Luce) ၏ အဆိုအရ ကရင်လူမျိုးများသည် [[ပျူ လူမျိုး|ပျူ]] နှင့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]တို့ မြန်မာနိုင်ငံတွင် အထွန်းကားဆုံးအချိန်များ၌ပင် အခြေချနေထိုင်ပြီး ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ ၎င်းတို့သည် ဗမာလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ အလုံးအရင်းနှင့် မဝင်ရောက်မီကပင် ရောက်ရှိနေကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Smith">{{cite book |last=Smith |first=Martin |title=Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity |url=https://archive.org/details/burmainsurgencyp0000smit |year=1991}}</ref> ပုဂံအင်ပါယာ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် ပေါ်ထွက်လာသည့် ပင်းယခေတ်နှင့် [[အင်းဝခေတ်]]များတွင် ကရင်လူမျိုးများသည် အလယ်ပိုင်းမြေပြန့်ဒေသများမှ တောင်ဘက် ပဲခူးရိုးမ၊ စစ်တောင်းမြစ်ဝှမ်းနှင့် သံလွင်မြစ်ဝှမ်း (ကရင်ပြည်နယ်နှင့် မွန်ပြည်နယ်စပ်) ဒေသများသို့ ပိုမိုရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည်။ အင်းဝနှင့် ဟံသာဝတီတို့ နှစ်ပေါင်းလေးဆယ်စစ် ဖြစ်ပွားနေသည့် ကာလအတွင်း ကရင်ကျေးရွာများသည် တောင်ဘက် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသနှင့် တောင်တန်းဒေသများတွင် သီးခြားလွတ်လပ်စွာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Fernquist2006">Fernquist, Jon (2006). "Crucible of War: Burma and the Ming in the Tai Frontier (1382-1454)". ''SOAS Bulletin of Burma Research''.</ref> === တောင်ငူခေတ် (၁၆ ရာစု) === [[တောင်ငူခေတ်]] (အထူးသဖြင့် မင်းကြီးညိုနှင့် တပင်ရွှေထီးမင်းတို့လက်ထက်) တွင် [[တောင်ငူမြို့]] ပတ်ဝန်းကျင်၌ ကရင်လူမျိုးများသည် အများအပြား အခြေချနေထိုင်လျက်ရှိသည်။ တောင်ငူမင်းဆက်များ၏ စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများနှင့် အင်ပါယာတည်ထောင်မှုများတွင် ဒေသခံကရင်တပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် ကရင်ရဲမက်များအဖြစ် ပါဝင်အမှုထမ်းခဲ့ကြသည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans.</ref> တပင်ရွှေထီးနှင့် ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးတို့ ဟံသာဝတီပဲခူးကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်တွင်လည်း အောက်မြန်မာပြည်ရှိ ကရင်လူမျိုးများသည် အခွန်အတုတ်ပေးဆောင်ခြင်းနှင့် စစ်မှုထမ်းခြင်းတို့ဖြင့် အင်ပါယာအတွင်း အရေးပါသော လူဦးရေအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003"/> === ညောင်ရမ်းခေတ် (၁၇-၁၈ ရာစု) === ညောင်ရမ်းခေတ် (ဒုတိယ တောင်ငူမင်းဆက်) တွင် တော်ဝင်မှတ်တမ်းများနှင့် "အမိန့်တော်ပြန်တမ်း" များ၌ ကရင်လူမျိုးများ၏ အခန်းကဏ္ဍကို ပိုမိုထင်ရှားစွာ တွေ့ရသည်။ အင်းဝနေပြည်တော်အစိုးရသည် အောက်မြန်မာပြည် ရေမြေကို ထိန်းချုပ်ရန်အတွက် ကရင်စော်ကဲ သို့မဟုတ် ကရင်သူကြီးများကို တရားဝင်ခန့်အပ်၍ ဒေသတွင်းကို သွယ်ဝိုက်အုပ်ချုပ်စေခဲ့သည်။ ကရင်လူမျိုးများသည် တောင်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် သစ်တောထွက်ပစ္စည်း (ဥပမာ - ဖာလာ၊ ပျားဖယောင်းနှင့် ဆင်စွယ်) များကို အင်းဝဘုရင်ထံ အဓိက အခွန်တော်အဖြစ် ဆက်သခဲ့ကြရသည်။<ref name="Lieberman1984">Lieberman, Victor (1984). ''Burmese Administrative Cycles: An Anarchy and Diaspora, c. 1580-1760''. Princeton University Press.</ref> === ကုန်းဘောင်ခေတ် (၁၈-၁၉ ရာစု) === [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]တွင် ကရင်လူမျိုးများနှင့် ပြည်မအစိုးရအကြား ဆက်ဆံရေးမှာ ပိုမိုနီးကပ်လာသလို တင်းမာမှုအချို့လည်း ရှိခဲ့သည်။ အလောင်းမင်းတရား၏ ဟံသာဝတီကို သိမ်းပိုက်သည့် စစ်ပွဲများအတွင်း ကရင်တပ်ဖွဲ့အချို့သည် မွန်တို့ဘက်မှ ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ အုပ်ချုပ်ရေးအောက်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) လက်ထက်တွင် ကရင်လူမျိုးများအပေါ် အခွန်ကောက်ခံမှုစနစ်ကို စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="Cady1958">Cady, John F. (1958). ''A History of Modern Burma''. Cornell University Press.</ref> အင်္ဂလိပ်-မြန်မာပထမစစ်ပွဲ (၁၈၂၄) ပြီးနောက် [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး|တနင်္သာရီ]]ဒေသကို ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်လိုက်သောအခါ ကရင်လူမျိုး အများအပြားမှာ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးအောက်သို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ခရစ်ယာန်သာသနာပြုလုပ်ငန်းများ စတင်ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာဒုတိယစစ်ပွဲ (၁၈၅၂) တွင် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်းတစ်ခုလုံး ဗြိတိသျှလက်အောက်ကျရောက်သွားချိန်တွင်မူ ကရင်လူမျိုးအများစုသည် ကိုလိုနီအစိုးရနှင့် ပိုမိုပူးပေါင်းကာ ပြည်မအုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ကွဲပြားသော နိုင်ငံရေးလမ်းကြောင်းပေါ်သို့ စတင်ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။<ref name="Marshall1922">Marshall, Harry Ignatius (1922). ''The Karen People of Burma: A Study in Anthropology and Ethnology''. Ohio State University.</ref><ref name="Smith1991">Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.</ref> === ကိုလိုနီခေတ်နှင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် === [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ|ဗြိတိသျှ]]တို့ မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်းကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကရင်လူမျိုးအများစုမှာ ဗြိတိသျှအစိုးရ၏ စစ်တပ်နှင့် အရပ်ဘက် ဝန်ထမ်းများအဖြစ် ဝင်ရောက်လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြပြီး အမေရိကန် နှစ်ခြင်းသာသနာပြုအဖွဲ့ ၏ သာသနာပြုလုပ်ငန်းများကြောင့် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] ကိုးကွယ်သူ လျင်မြန်စွာ များပြားလာခဲ့သည်။<ref name="Marshall1922">Marshall, Harry Ignatius (1922). ''The Karen People of Burma: A Study in Anthropology and Ethnology''. Ohio State University.</ref> ဗြိတိသျှတို့၏ "သွေးခွဲအုပ်ချုပ်ရေး" စနစ်နှင့် စစ်တပ်အတွင်း ဗမာလူမျိုးများထက် တိုင်းရင်းသားလူနည်းစုများကို ပိုမိုဦးစားပေး ခေါ်ယူခဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် ကိုလိုနီခေတ်တစ်လျှောက်တွင် ကရင်နှင့် ဗမာလူမျိုးစုအကြား နိုင်ငံရေးနှင့် လူမှုရေး သံသယစိတ်များ တဖြည်းဖြည်း ကြီးထွားလာခဲ့သည်။<ref name="Callahan2003">Callahan, Mary P. (2003). ''Making Enemies: War and State Building in Burma''. Cornell University Press.</ref> [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း ဖက်ဆစ်ဂျပန်တပ်မတော်သည် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း ဦးဆောင်သော [[ဘီအိုင်အေ]] (Burma Independence Army - BIA) မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်နှင့်အတူ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ မဟာဗျူဟာမြောက် ချဉ်းနင်းဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရအပေါ် သစ္စာစောင့်သိခဲ့သည့် ကရင်တပ်ဖွဲ့ဝင်အချို့နှင့် လွတ်လပ်ရေးအတွက် ဂျပန်နှင့် ပူးပေါင်းခဲ့သည့် ဘီအိုင်အေ တပ်ဖွဲ့ဝင်အချို့အကြား ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးအတွင်း၌ သံသယများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ရာမှ သွေးထွက်သံယို အထိကရုဏ်းများအထိ ကူးစက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref name="Smith1991">Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.</ref> အထူးသဖြင့် ၁၉၄၂ ခုနှစ်၊ မတ်လနှင့် ဧပြီလအတွင်း [[မြောင်းမြမြို့]]၊ [[လပွတ္တာမြို့]]၊ ကန်ကြီးထောင့်နှင့် [[ဝါးခယ်မမြို့]] တစ်ဝိုက်တွင် အဆိုးရွားဆုံးသော ကရင်-ဗမာ အထိကရုဏ်းများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဟောင်း ကရင်အမျိုးသားခေါင်းဆောင် စောဖေသာနှင့် ၎င်း၏ မိသားစုဝင်များ မြောင်းမြမြို့တွင် သတ်ဖြတ်ခြင်းခံခဲ့ရပြီးနောက် နှစ်ဖက်လူမျိုးစုအကြား ကလဲ့စားချေ တိုက်ခိုက်မှုများ ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ဤပဋိပက္ခများအတွင်း ကရင်ရွာများနှင့် ဗမာရွာပေါင်းများစွာ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း ခံခဲ့ရပြီး လူပေါင်းထောင်ချီ၍ အသက်ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။<ref name="Guyot1978">Guyot, Dorothy (1978). "The Karen Historical Narrative". ''In: An Asis of Minorities''. London: Macmillan.</ref><ref name="Cady1958">Cady, John F. (1958). ''A History of Modern Burma''. Cornell University Press.</ref> အခြေအနေများ ပိုမိုဆိုးရွားမလာစေရန်အတွက် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ကိုယ်တိုင် ဘီအိုင်အေ (BIA) တပ်ဖွဲ့များကို စနစ်တကျ ထိန်းသိမ်းကွပ်ကဲခဲ့ပြီး ကရင်အမျိုးသားခေါင်းဆောင်များ ဖြစ်ကြသော စောစံစီဖိုး၊ ဆရာသာဒင် တို့နှင့် မြောင်းမြမြို့သို့ ကိုယ်တိုင်သွားရောက်ကာ ကရင်-ဗမာ ပြန်လည်သင့်မြတ်ရေးနှင့် စေ့စပ်ငြိမ်းချမ်းရေးကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref name="MaungMaung1969">Maung Maung, Dr. (1969). ''Burma's Constitution''. The Hague: Martinus Nijhoff.</ref> ၎င်းနောက် ဘီအိုင်အေတပ်ကို ဖျက်သိမ်း၍ ဘီဒီအေ (Burma Defense Army) အဖြစ် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းသောအခါ ကရင်အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးတပ်ရင်း (Karen Battalion) ကို သီးခြားဖွဲ့စည်းပေးခဲ့ပြီး ကရင်ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးဖြစ်သူ စောကြာဒိုးကို ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်ဖြင့် ခန့်အပ်ကာ အပြန်အလှန် ယုံကြည်မှုကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။<ref name="Callahan2003"/> စစ်ပွဲနှောင်းပိုင်းကာလ ဖက်ဆစ်ဂျပန်တို့၏ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုကို သိရှိလာသောအခါတွင် ကရင်တပ်ဖွဲ့များသည် မဟာမိတ်တပ်များ (အထူးသဖြင့် ဗြိတိသျှ Force 136) နှင့် ကုန်းတွင်းပိုင်းမှ ချိတ်ဆက်၍ ဂျပန်တို့ကို ပြောက်ကျားစနစ်ဖြင့် ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ် [[ဖက်ဆစ်တော်လှန်ရေး]]ကြီး စတင်သောအခါ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း ဦးဆောင်သော ဖက်ဆစ်ဆန့်ကျင်ရေး ပြည်သူ့လွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့ချုပ် ([[ဖဆပလ]]) အတွင်းသို့ ကရင်အမျိုးသားခေါင်းဆောင်များလည်း ပူးပေါင်းပါဝင်လာခဲ့ပြီး ကရင်နှင့် ဗမာတပ်ဖွဲ့များ လက်တွဲကာ ဖက်ဆစ်ဂျပန်များကို မြန်မာ့မြေပေါ်မှ အောင်မြင်စွာ မောင်းထုတ်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Smith1991"/><ref name="Nu1954">Nu, Thakin (1954). ''Burma Under the Japanese''. Macmillan.</ref> === အောင်ဆန်း-အက်တလီစာချုပ်နှင့် ကရင်အမျိုးသားတို့၏ သဘောထား === ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် လန်ဒန်မြို့၌ [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]နှင့် ဗြိတိသျှဝန်ကြီးချုပ် ကလဲမင့်အက်တလီ (Clement Attlee) တို့သည် မြန်မာနိုင်ငံကို တစ်နှစ်အတွင်း လွတ်လပ်ရေးပေးရန် "အောင်ဆန်း-အက်တလီ စာချုပ်" ကို ချုပ်ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Smith1991">Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.</ref> သို့သော် အဆိုပါစာချုပ်၌ ကရင်အမျိုးသားများ လိုလားတောင့်တနေသည့် သီးခြား "ကရင်ပြည်နယ်" ထူထောင်ခွင့်နှင့် ပတ်သက်၍ တိကျသေချာသော အာမခံချက်များ ပါဝင်မလာခဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှတို့အနေဖြင့် ကရင်တို့၏ သစ္စာစောင့်သိမှုကို မျက်ကွယ်ပြုကာ ဗမာကိုယ်စားလှယ်များနှင့်သာ အလျင်စလို သဘောတူညီခဲ့သည်ဟု ကရင်ခေါင်းဆောင်များက ယူဆခဲ့ကြသည်။<ref name="Walinsky1962">Walinsky, Louis J. (1962). ''Economic Development in Burma 1951-1960''. New York: Twentieth Century Fund.</ref> ဤစာချုပ်အပေါ် မကျေနပ်မှုကြောင့် ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ကရင်အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (KNA)၊ ဗုဒ္ဓဘာသာကရင်အဖွဲ့ (BKBA)၊ ကရင်ဗဟိုအဖွဲ့ (KCO) နှင့် ကရင်လူငယ်အဖွဲ့ (KYO) တို့ ပူးပေါင်းကာ [[ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး]] (Karen National Union - KNU) ကို မဟာမိတ်အဖွဲ့အဖြစ် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး စောဘဦးကြီးက ပထမဦးဆုံး ဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ KNU သည် အောင်ဆန်း-အက်တလီစာချုပ်ကို ကန့်ကွက်သည့်အနေဖြင့် ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် ကျင်းပခဲ့သော တိုင်းပြုပြည်ပြုလွှတ်တော် ရွေးကောက်ပွဲကို လုံးဝသပိတ်မှောက်ခဲ့သည်။<ref name="Smith1991"/> === ၁၉၄၈ ခုနှစ် ကရင်လူထုအုံကြွမှုကြီး === မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရရှိရန် တစ်လအလို ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် KNU သည် ကရင်အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ (Karen National Defence Organisation - KNDO) ကို အရံလက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့အဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၃ ရက်နေ့တွင် KNU က ဖဆပလ အစိုးရထံ "ကရင်ပြည် ပြန်ပေးရန်" တရားဝင်စာရေးသား တောင်းဆိုခဲ့ပြီး တစ်လအတွင်း အကြောင်းပြန်ရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။<ref name="Smith1991"/> [[File:Saw Ba U Gyi.jpg|thumb|right|130px|KNU ဥက္ကဋ္ဌ စောဘဦးကြီး (၁၉၀၅–၁၉၅၀)]] တောင်းဆိုချက်ကို လူထုအင်အားဖြင့် ပြသရန်အတွက် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် မြန်မာပြည်တစ်ပြည်လုံးရှိ ကရင်အမျိုးသားများ မြို့ပေါ်တက်၍ ကရင်လူထုဆန္ဒပြပွဲကို ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ အောက်မြန်မာပြည် ကရင်အများစုရှိရာ ဒေသများတွင်သာမက မြောက်ဘက်မြစ်ကြီးနားမှ တောင်ဘက် မြိတ်မြို့အထိ၊ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် နမ့်ခမ်း၊ ကွတ်ခိုင်၊ လားရှိုး၊ တောင်ကြီး၊ ကျိုင်းတုံ၊ မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် မိတ္ထီလာ၊ ချောက်၊ ရေနံချောင်း စသည်ဖြင့် တစ်ပြည်လုံးတွင် ဆန္ဒပြကြသည်။ ဖဆပလမှလည်း ခြိမ်းခြောက်နှောင့်ယှက်တားမြစ်ခြင်းကို အမျိုးမျိုးပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော် နှောင့်ယှက်တားမြစ်ခြင်း အမျိုးမျိုးကြားမှ ကရင်တစ်မျိုးသားလုံး ၂ ရက်၊ ၃ ရက် ခရီးများချီတက်၍ ဆန္ဒပြရာ ကရင်အမျိုးသား၊ အမျိုးသမီးပေါင်း (၄) သိန်းကျော် အသံတိတ် ဆန္ဒပြ၍ ထိုနေ့ရက်အထိ မြန်မာပြည်သမိုင်းတွင် အကြီးမားဆုံး ဆန္ဒပြပွဲဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="MahnLinn2013">မန်းလင်းမြတ်ကျော်။ (၂၀၁၃)။ ''ကရင့်ရိုးရာ သုတပဒေသာ''။ ရန်ကုန်။</ref> ကရင်အမျိုးသားများသည် အောက်ပါ ကြွေးကြော်သံ (၄) ချက်ဖြင့် ချီတက်ဆန္ဒပြခဲ့ကြသည် - # ကရင်ပြည်ချက်ချင်းပေး။ # ကရင်တစ်ကျပ် ဗမာတစ်ကျပ် ချက်ချင်းပြ။ # လူမျိုးရေးအဓိကရုဏ်း အလိုမရှိ။ # ပြည်တွင်းစစ် ချက်ချင်းရပ်။<ref name="Smith1991"/> === လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခ စတင်ခြင်း (၁၉၄၉ မှ နှစ်ရှည်စစ်ပွဲများ) === ဖဆပလအစိုးရနှင့် KNU တို့အကြား နိုင်ငံရေးအရ စေ့စပ်ညှိနှိုင်းမှုများ ပျက်ပြားခဲ့ပြီးနောက်၊ ပြည်မတွင် ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ (ဗကပ) တောခိုမှု၊ အစိုးရဘက်မှ ကရင်သစ္စာတော်ခံတပ်များကို သံသယဝင်မှုများနှင့် ဗမာပြည်သူ့ရဲတပ်ဖွဲ့ (PMP) နှင့် KNDO တို့အကြား ဒေသတွင်း ပွတ်တိုက်မှုများ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ခရစ္စမတ်အကြိုညတွင် [[ပုသိမ်မြို့]]၌ ကရင်ခရစ်ယာန် ဘုရားကျောင်းတစ်ခု ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခံရပြီးနောက် လူမျိုးရေးတင်းမာမှုသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။<ref name="Callahan2003">Callahan, Mary P. (2003). ''Making Enemies: War and State Building in Burma''. Cornell University Press.</ref> ၁၉၄၉ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ဖဆပလအစိုးရက KNDO ကို မတရားအသင်းအဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး ကရင်သေနတ်ကိုင်တပ်ရင်းများမှ စစ်ဦးစီးချုပ် [[စမစ်ဒွန်း]] (General Smith Dun) ကို ရာထူးမှ အနားပေးခဲ့သည်။ ထိုနေ့မှစ၍ ကရင်အမျိုးသားများ၏ လက်နက်ကိုင်တော်လှန်ရေးသည် တရားဝင် စတင်ခဲ့ပြီး KNDO တပ်ဖွဲ့များသည် [[အင်းစိန်မြို့]]ကို သိမ်းပိုက်ကာ ရန်ကုန်မြို့အနီးအထိ ချီတက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ရန်ကုန်အစိုးရ သက်တမ်းမှာ ရက်ပိုင်းမျှသာ လိုတော့သည်ဟု ထင်မှတ်ရလောက်အောင် ပြင်းထန်ခဲ့သော်လည်း အစိုးရဘက်မှ ပြန်လည်ခုခံနိုင်ခဲ့သဖြင့် ကရင်တပ်ဖွဲ့များသည် နယ်စပ်တောင်တန်းဒေသများသို့ ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် KNU ဥက္ကဋ္ဌ စောဘဦးကြီးသည် ကော့ကရိတ်မြို့အနီး ထောကော်ကိုးရွာတွင် ကျဆုံးခဲ့ရသည်။<ref name="Smith1991"/> === ခေတ်သစ်ငြိမ်းချမ်းရေး ကြိုးပမ်းမှုများနှင့် လက်ရှိအခြေအနေ === ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် ဖဆပလအစိုးရက [[ကရင်ပြည်နယ်]] (ယခု ကရင်ပြည်နယ်) ကို စတင်ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သော်လည်း KNU က တောင်းဆိုသည့် နယ်မြေဧရိယာနှင့် ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့် အပြည့်အဝမရရှိသဖြင့် လက်နက်ကိုင်စစ်ပွဲမှာ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်ခဲ့သော စစ်ပွဲများအတွင်း ကရင်ပြည်သူ ထောင်ပေါင်းများစွာသည် ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ်ရှိ ဒုက္ခသည်စခန်းများသို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ရသည်။<ref name="South2008">South, Ashley (2008). ''Ethnic Politics in Burma: States of Conflict''. London: Routledge.</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် KNU သည် ဦးသိန်းစိန်အစိုးရနှင့် ပဏာမအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး၊ ၂၀၁၅ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် တစ်နိုင်ငံလုံး ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှု ရပ်စဲရေးသဘောတူစာချုပ် ([[NCA]]) တွင် ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးကာ နိုင်ငံရေးနည်းလမ်းဖြင့် ဆွေးနွေးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။<ref name="Irrawaddy2015">"Myanmar Signs Historic Ceasefire Deal With Eight Ethnic Armies". (2015). ''The Irrawaddy''.</ref> သို့သော်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းမှု ဖြစ်ပွားပြီးနောက်တွင် နိုင်ငံရေးဆွေးနွေးမှုများ ပျက်ပြားသွားခဲ့ပြီး KNU သည် အာဏာသိမ်းမှုကို ပြင်းထန်စွာ ဆန့်ကျင်ကာ နွေဦးတော်လှန်ရေးမှ [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|PDF]] တပ်ဖွဲ့များနှင့် ပူးပေါင်းခဲ့သည်။ လက်ရှိအချိန်တွင် KNU/KNLA ပူးပေါင်းတပ်များသည် ၎င်းတို့၏ ထိန်းချုပ်နယ်မြေဖြစ်သော ကရင်ပြည်နယ်အတွင်း (ဥပမာ- ဖာပွန်၊ ကော့ကရိတ်၊ မြဝတီ တစ်ဝိုက်) နှင့် မွန်ပြည်နယ်၊ ပဲခူးတိုင်း နယ်စပ်များတွင် စစ်ကောင်စီတပ်များနှင့် ပြင်းထန်သော စစ်ပွဲများကို ဆက်လက်ဆင်နွှဲလျက်ရှိပြီး ကရင်အမျိုးသားတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့်နှင့် ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီ ရရှိရေးအတွက် ယနေ့တိုင် တိုက်ပွဲဝင်နေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="Janes2024">"Insnsc: Karen National Union operations and political update". (2024). ''Jane's Defence Weekly''.</ref> == ဘာသာရေး == [[ကရင်လူမျိုး]] အများစုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သို့မဟုတ် ရိုးရာနတ် ကိုးကွယ်မှုကို ယုံကြည်ကြသည်။ [[ပိုးကရင်]] အများစုသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ပိုမို ကိုးကွယ်ကြပြီး [[စကောကရင်]] လူမျိုးများတွင်မူ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ရိုးရာနတ် ကိုးကွယ်မှုအပြင် ခရစ်ယာန်ဘာသာ ကိုးကွယ်သူများကိုပါ အများအပြား တွေ့ရှိရသည်။ ကရင်လူမျိုး စုစုပေါင်း၏ ၁၅ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်သည် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ထို့ပြင် [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] ကိုးကွယ်သည့် ကရင်မွတ်စလင် (အများအားဖြင့် ကရင်အမျိုးသမီးများနှင့် အိန္ဒိယနွယ်ဖွား မွတ်စလင်များ ထိမ်းမြားလက်ထပ်ရာမှ ဆင်းသက်လာသူများ) အနည်းငယ်လည်း ရှိကြသည်။<ref name="kbddf">{{cite web|title=The Karen People|website=Karen Culture and Social Support Foundation|url=https://kcssf.org.au/about-us/the-karen-people/|access-date=28 November 2018|date=20 December 2015|archive-date=13 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240313005747/https://kcssf.org.au/about-us/the-karen-people/}}</ref><ref name="Keenan">{{cite journal|last=Keenan|first=Paul|url=http://burmalibrary.org/docskaren/Karen%20Heritage%20Web/pdf/Faith.pdf |title=Faith at a Crossroads; Religions and Beliefs of the Karen People of Burma|journal=Karen Heritage|volume= 1|issue=1}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=https://minorityrights.org/minorities/karen/|title=Karen|date=19 June 2015|website=Minority Rights Group}}</ref><ref>{{Cite web |title=Religion |url=https://mnkaren.org/history-culture/karen-culture/religion/ |access-date=2026-02-08 |website=Karen Organization of Minnesota |language=en}}</ref> == ဘာသာစကားနှင့် စာပေ == === ဘာသာစကား === [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]] ဘာသာစကားများသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]] ၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]] တွင် ပါဝင်သော သီးခြား ကရင်နွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="manson2003">Manson, Ken (2003). "Karenic Language Relationships". ''Linguistics of the Tibeto-Burman Area'', 26(1), 69-72.</ref> ကရင်ဘာသာစကား၏ ထူးခြားချက်မှာ အခြား တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကား အများစုကဲ့သို့ "ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ" (SOV) ပုံစံမဟုတ်ဘဲ "ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ" (SVO) ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ စနစ်ကို အသုံးပြုခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းမှာ [[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] နှင့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင်]] ဘာသာစကားများနှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ထိတွေ့ဆက်ဆံခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="Matisoff1991">Matisoff, James A. (1991). "Sino-Tibetan Linguistics: Present State and Future Prospects". ''Annual Review of Anthropology'', 20, 469-498.</ref> ကရင်နွယ်ဝင် ဘာသာစကားခွဲပေါင်း အများအပြား ရှိသည့်အနက် အဓိက ပြောဆိုသူ အများဆုံး ဘာသာစကား (၂) မျိုးရှိသည်။[[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကောကရင်]] (S'gaw Karen)ကို မြန်မာနိုင်ငံ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်၊ ပဲခူးတောင်ငူနှင့် ကရင်ပြည်နယ် မြောက်ပိုင်းတို့တွင် အဓိက ပြောဆိုကြပြီး [[ပိုးကရင်ဘာသာစကား|ပိုးကရင်]](Pwo Karen)ကို အရှေ့ပိုးကရင် နှင့် အနောက်ပိုးကရင် ဟူ၍ ကွဲပြားပြီး ကရင်ပြည်နယ်၊ မွန်ပြည်နယ်နှင့် ဧရာဝတီတိုင်းတို့တွင် ပြောဆိုကြသည်။ထို့ပြင် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]၊ [[ကယားလူမျိုး|ကယား (ကရင်နီ)]]၊ [[ကယန်းလူမျိုး|ကယန်း (ပဒေါင်)]] နှင့် ကယော ဘာသာစကားတို့သည်လည်း ဘာသာဗေဒအရ ကရင်နွယ်ဝင် ဘာသာစကားများအဖြစ် ပါဝင်ကြသည်။<ref name="ethnologue-karenic">{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/subgroups/karenic/|title=Karenic Language Family|website=Ethnologue|access-date=29 July 2026}}</ref> === စာပေ === ကရင်လူမျိုးများတွင် မတူညီသော ခေတ်ကာလနှင့် ဘာသာရေး၊ လူမှုအဖွဲ့အစည်းအလိုက် သုံးစွဲခဲ့ကြသော စာပေနှင့် အက္ခရာစနစ် အများအပြား ရှိသည်။ ==== ၁။ ဗမာ-ကရင် အက္ခရာစနစ် (ခရစ်ယာန် စာပေ) ==== ၁၈၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အမေရိကန် နှစ်ခြင်း ခရစ်ယာန် သာသနာပြု [[ဂျွန်နသန် ဝေဒ]] (Jonathan Wade) နှင့် အဖွဲ့သည် ကရင်ခေါင်းဆောင် [[စောသာဖြူ]] တို့၏ ကူညီမှုဖြင့် [[မြန်မာအက္ခရာ]] ကို အခြေခံ၍ စကောကရင် နှင့် ပိုးကရင် စာပေကို စနစ်တကျ တီထွင်ဖန်တီးခဲ့သည်။<ref name="wade1849">Wade, Jonathan (1849). ''A Vocabulary of the Sgau Karen Language''. Baptist Mission Press.</ref> ဤစာပေစနစ်တွင် ဗမာအက္ခရာ အများစုကို အသုံးပြုထားသော်လည်း ကရင်ဘာသာစကား၏ သီးခြား အသံနိမ့်မြင့်များ (Tones) ကို ဖော်ပြရန်အတွက် သင်္ကေတ အသစ်များကို ထည့်သွင်း တီထွင်ထားသည်။ ==== ၂။ ကြက်ယက်စာပေ (မွန်-ကရင် အက္ခရာ) ==== ကြက်ယက်စာပေ (သို့မဟုတ်) ရိုးရာမွန်နွယ် ကရင်စာပေသည် ၁၈ ရာစုနှင့် ၁၉ ရာစုများကတည်းက ပိုးကရင် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များအကြား ထွန်းကားခဲ့သော စာပေစနစ် ဖြစ်သည်။ [[မွန်အက္ခရာ]] ကို အခြေခံ၍ ရေးသားထားပြီး ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများတွင် ပေစာများဖြင့် ရေးကူးကာ ဘာသာရေး၊ ဆေးကျမ်းနှင့် ရိုးရာ နှုတ်ရာဇဝင်များကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="cheesman2002">Cheesman, Ashley (2002). "Seeing Karen Languages in Writing". ''SOAS Bulletin of Burma Research'', 1(1), 12-25.</ref> ==== ၃။ လိက်ဆန်ကၠိ (လဲ့ဆန်းကြဲ) စာပေ ==== "လိက်ဆန်ကၠိ" (သို့မဟုတ်) "လဲ့ဆန်းကြဲ" သည် ၁၉ ရာစုအလယ်ပိုင်းတွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော ဘုန်းတော်ကြီး ကျောင်းသုံး ပိုးကရင် ဗုဒ္ဓဘာသာ စာပေ ဖြစ်သည်။ မွန်-မြန်မာ အက္ခရာများထက် ဝိုင်းစက်သော ပုံသဏ္ဌာန်ရှိပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ စာပေများကို သင်ကြားရန်အတွက် အဓိက သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။ ==== ၄။ လဲ့ကဲ စာပေ ==== လဲ့ကဲ (Leke) စာပေသည် ၁၈၆၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော လဲ့ကဲ ဘာသာရေးဂိုဏ်းဝင်များ (တွဲဒူး/ပိုးကရင်များ) အဓိက အသုံးပြုသည့် သီးခြား စာပေစနစ် ဖြစ်သည်။ ယင်းစာပေသည် ဗမာ သို့မဟုတ် မွန် အက္ခရာများနှင့် မတူဘဲ သီးသန့် ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော သင်္ကေတများဖြင့် တီထွင်ထားခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ကရင်ရိုးရာ ယုံကြည်မှုနှင့် ကဗျာလင်္ကာများကို မှတ်တမ်းတင်ရာတွင် အသုံးပြုကြသည်။<ref name="stern1968">Stern, Theodore (1968). "A Karen Christian Culture Medium". ''Southwestern Journal of Anthropology'', 24(4), 346-370.</ref> == လူမျိုးစုများ == ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရမှ တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုထားသော ကရင်လူမျိုး (၁၁) မျိုးရှိသည်။<ref name="pyithu">{{Cite web |title=တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစု ၁၃၅ မျိုးနှင့်ပတ်သက်၍ မည်သည့်အစိုးရလက်ထက်တွင် စာရင်းပြုစုပြီး ရရှိလာခဲ့သည်နှင့် စပ်လျဉ်းသည့်မေးခွန်း |url=https://pyithu.hluttaw.mm/question-2141 |accessdate=3 February 2020 |archivedate=3 February 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200203155307/https://pyithu.hluttaw.mm/question-2141 }}</ref><ref>{{cite news|last=Gamanii|title=135: Counting Races in Burma|url=http://www.shanland.org/index.php?option=com_content&view=article&id=4965:135-counting-races-in-burma&catid=115:opinions&Itemid=308|accessdate=26 August 2013|newspaper=Shan Herald|date=25 September 2012|url-status=dead|archiveurl=https://archive.today/20140509103524/http://www.shanland.org/index.php?option=com_content&view=article&id=4965:135-counting-races-in-burma&catid=115:opinions&Itemid=308|archivedate=9 May 2014|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |title=Composition of the Different Ethnic Groups |url=http://www.embassyofmyanmar.be/ABOUT/ethnicgroups.htm |accessdate=3 February 2020 |archivedate=10 April 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200410075744/https://www.embassyofmyanmar.be/ABOUT/ethnicgroups.htm }}</ref> :၁။ [[ကရင်လူမျိုး]] :၂။ [[စကောကရင်လူမျိုး]] :၃။ [[ပိုးကရင်လူမျိုး]] :၄။ [[ပလေကီးလူမျိုး]] (ပလေချီး) :၅။ [[ဘွဲလူမျိုး]] :၆။ [[တလှေပွာလူမျိုး]] (တလှေပွား) :၇။ [[မောနေပွားလူမျိုး]] :၈။ [[မိုးပွလူမျိုး]] (မိုးပွား) :၉။ [[ပကူးလူမျိုး]] :၁၀။[[ကရင်ဖြူလူမျိုး]] (ဂေဘားကရင်) :၁၁။[[မွန်ကရင်လူမျိုး]] (စာဖြူ) ကရင်လူမျိုးတွင် စကောကရင် နှင့် ပိုးကရင် ဟူ၍ အဓိကလူမျိုးစုကြီး ၂ စုရှိသည်။ ထိုလူမျိုးစုကြီး ၂ စုမှာ ဓလေ့စရိုက် နှင့် အသုံးပြုသော ဘာသာစကားတွင် ကွဲပြားခြားနားမှုများရှိသည်။ ကရင်မျိုးနွယ်စုတွင် အဓိကမျိုးနွယ်စုဖြစ်သော ပိုးကရင် (အရှေ့ပိုး နှင့် အနောက်ပိုးကရင်) နှင့် စကောကရင်သာမက ပကူးကရင်၊ ဘွဲကရင်၊ ဂေခိုကရင်၊ ဂေဘားကရင်၊ မောနေပွားကရင်၊ ကရင်ဖြူ၊ ထူးကလိဘောင်ကရင်၊ တလှေပွာကရင်၊ ပလေကီးကရင် စသည့်မျိုးနွယ်စုများသည်လည်း ကရင်လူမျိုးစုအုပ်စုဝင်ထဲတွင်ပါဝင်သည်။ စကောကရင်လူမျိုးများသည် ယောက်ျားလေးများ၏ အမည်ရှေ့တွင် "စော" တပ်၍ ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိကြပြီး မိန်းကလေးအမည်ရှေ့တွင် "နော်" တပ်၍ ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိကြသည်။ ပိုးကရင်လူမျိုးအနက် အရှေ့ပိုးကရင်များ၏ အမည်ရှေ့တွင် အမျိုးသားဆိုပါက "စော" နှင့် "မန်း" ထည့်၍ အမျိုးသမီး အမည်ရှေ့တွင် "နန်း" တပ်၍ ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိကြသည်။ အနောက်ပိုးကရင်များ၏ အမည်ရှေ့တွင်မူ အသက်အလိုက် အမျိုးသားဆိုပါက "စ" နှင့် "မန်း" ထည့်၍ ခေါ်ပြီး အမျိုးသမီး အမည်ရှေ့တွင် "နန့်" တပ်၍ ခေါ်‌လေ့ရှိကြသည်။ == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ== ကရင်လူမျိုးများ ၏ မျိုးရိုးဗီဇ နှင့် ပတ်သက်၍ အရှေ့တောင်အာရှနှင့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသနပညာရှင်များက မိခင်မှဆင်းသက်သော မျိုးရိုးဗီဇ (mtDNA) နှင့် ဖခင်မှဆင်းသက်သော မျိုးရိုးဗီဇ (Y-chromosome DNA) များကို လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များစွာ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Kutanan2020">Kutanan, W., et al. (2020). "Genetic structure of Karenic-speaking populations in Thailand". ''Human Biology'', 92(3), 145-162.</ref> မိခင်မှဆင်းသက်သော မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာချက်များအရ ကရင်လူမျိုးများထံတွင် အရှေ့အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ မြောက်ပိုင်းတွင် အဓိကတွေ့ရလေ့ရှိသော Haplogroups များ (ဥပမာ- A, B, F, M7, D4) ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Kloss2014">Kloss-Brandstätter, A., et al. (2014). "Mitochondrial DNA diversity of Northeast Asian and Southeast Asian populations". ''Annals of Human Genetics'', 78(2), 115-128.</ref> ၎င်းအချက်သည် သမိုင်းပညာရှင်များ ပြောဆိုသည့် ကရင်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် [[တိဗက်]] သို့မဟုတ် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] အနောက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် တောင်ဘက် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] နယ်စပ်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်ဆိုသည့် အယူအဆကို မျိုးရိုးဗီဇအရ ထောက်ခံလျက်ရှိသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် မြန်မာနိုင်ငံ နယ်စပ်ရှိ ကရင်လူမျိုးစုများကို လေ့လာချက်များအရ ၎င်းတို့သည် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင်]] ပြောဆိုသည့် လူမျိုးများ (ဥပမာ - ထိုင်း၊ ရှမ်း) သို့မဟုတ် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] ပြောဆိုသည့် လူမျိုးများနှင့် ယှဉ်လျှင် သီးခြားနီးပါး မျိုးရိုးဗီဇ ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။<ref name="Lissett2018">Lissett, L., et al. (2018). "High genetic differentiation among Karen populations in Northern Thailand". ''Journal of Human Genetics'', 63(7), 811-820.</ref> ကရင်လူမျိုးများသည် တောင်ကုန်းတောင်တန်း ထူထပ်သော ဒေသများတွင် သီးခြားနေထိုင်ခဲ့ကြခြင်းနှင့် လူမျိုးစုအတွင်း၌သာ အိမ်ထောင်ပြုလေ့ရှိသည့် အလေ့အထ တို့ကြောင့် မျိုးရိုးဗီဇ ကွဲပြားမှု မြင့်မားစွာ ကျန်ရှိနေခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ Y-Chromosome (ဖခင်နွယ်) လေ့လာချက်များတွင် ကရင်အမျိုးသားများထံမှ [[အရှေ့အာရှ]] နွယ်ဝင် Haplogroup O (အထူးသဖြင့် O2a2b နှင့် O1b1a1) များကို အများဆုံး တွေ့ရှိရပြီး ၎င်းသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]] နွယ်ဝင် လူမျိုးများ၏ ဖခင်နွယ် မျိုးရိုးဗီဇနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်နေသည်။<ref name="Brunelli2017">Brunelli, A., et al. (2017). "Y-chromosomal diversity in Sino-Tibetan populations of Mainland Southeast Asia". ''Gene'', 628, 201-210.</ref> သို့သော်လည်း ဒေသအလိုက် ကရင်လူမျိုးစုအသီးသီးအကြား မိခင်နွယ် (mtDNA) စုံလင်မှုသည် ဖခင်နွယ်ထက် ပိုမိုမြင့်မားသည်ကို တွေ့ရပြီး၊ ၎င်းမှာ သမိုင်းတစ်လျှောက် ဒေသခံ မွန်-ခမာ မျိုးနွယ်စုဝင် အမျိုးသမီးများနှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်မှုများ အနည်းငယ် ရှိခဲ့သည်ကို ညွှန်းဆိုနေသည်။ [[စကောကရင်]] နှင့် [[ပိုးကရင်]] မျိုးနွယ်စုကြီး (၂) ခုအကြား မျိုးရိုးဗီဇ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအရ ၎င်းတို့နှစ်ခုလုံးသည် တူညီသော ဘိုးဘေး အရင်းအမြစ်မှ ဆင်းသက်လာကြသော်လည်း၊ ပိုးကရင်များသည် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] နှင့် [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]] လူမျိုးများနှင့် ပထဝီဝင်အရ ထိစပ်မှုပိုများခဲ့သဖြင့် မွန်-ခမာ မျိုးရိုးဗီဇ အနည်းငယ် ပိုမိုရောနှောပါဝင်သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2020" /> == ယဉ်ကျေးမှု == {{main|ကရင်နှစ်သစ်ကူးနေ့}} "ဒေါကလု" ခေါ် ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (Karen National Association - KNA) သည် မြန်မာနိုင်ငံရေး အစည်းအရုံးများ မပေါ်ပေါက်မီ ၁၈၈၁ ခုနှစ်ကစ၍ [[သံပြာ၊ တီ၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာတီသံပြာ]]၊ ဦးလူနီ (ဆစ်ဒနီလူနီ၏ဖခင်)၊ ဒေါက်တာမြတ်စံ၊ ဦးစံလုံးနှင့် အခြားသော ကရင်အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီးများက တည်ထောင်ခဲ့သော အစည်းအရုံးကြီးဖြစ်သည်။<ref name="Marshall1922">Marshall, Harry Ignatius (1922). ''The Karen People of Burma: A Study in Anthropology and Ethnology''. Ohio State University.</ref> ဒေါက်တာတီသံပြာ (M.A.D.D.) သည် "ဒေါကလု" ၏ ပထမဦးဆုံး ဥက္ကဋ္ဌဖြစ်၍ စောဘမောင် (Bar-at-Law) သည် အင်္ဂလိပ်များ မြန်မာပြည်မှ ဆုတ်ခွာသွားသည်အထိ နောက်ဆုံး ဥက္ကဋ္ဌတစ်ဦး ဖြစ်၏။<ref name="SanCrombie1919">San C. Po, Dr. (1919). ''Burma and the Karens''. London: Elliott Stock.</ref> ==== ကရင်နှစ်သစ်ကူးနေ့ ပေါ်ပေါက်လာပုံ ==== ကရင်အမျိုးသား ခေါင်းဆောင်ကြီးများသည် ကရင်အမျိုးသားနေ့ကို တင်သွင်းတောင်းဆိုရာ အင်္ဂလိပ်ကိုလိုနီအစိုးရက လက်ခံခွင့်ပြုခြင်းမရှိဘဲ အဆိုပါနေ့အစား အခြားနေ့တစ်နေ့ကို ဆက်လက်ထပ်မံတင်သွင်းပါရန် ပြန်လည်အဆိုပြုခဲ့သည်။ ကရင်အမျိုးသား ခေါင်းဆောင်ကြီးများက သမိုင်းဝင်နေ့အတွက် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းခဲ့ကြရာတွင် "ကရင်နှစ်သစ်ကူးနေ့" ကို တောင်းဆိုတင်သွင်းရန် သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။<ref name="Khrueathong2021">Khrueathong, S. (2021). "The Invention of Karen New Year and National Identity". ''Journal of Southeast Asian Studies'', 52(2), 210–228.</ref> ထိုအချိန်၌ ကရင်အမျိုးသားတို့သည် နှစ်သစ်ကူးနှင့်ပတ်သက်၍ ကျင်းပခဲ့ကြသောနေ့၊ ရက်၊ လများသည် ဒေသတစ်ခုနှင့်တစ်ခု တူညီမှုမရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ တောင်ပေါ်ဒေသတွင် နေထိုင်သော ကရင်အမျိုးသားအချို့သည် တောင်ယာလုပ်ငန်း ပြီးဆုံးလျှင် ရိုးရာအရိုးကောက်ပွဲများ ကျင်းပပြုလုပ်ကြ၏။ ၎င်းနောက်တွင် ဆက်လက်၍ နှစ်သစ်ကူးပွဲကို ကျင်းပကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် ကရင်လူမျိုးတို့မှာ ဗမာယဉ်ကျေးမှုလွှမ်းမိုးမှုနှင့်အတူ သင်္ကြန်ကျပြီးနောက် နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့ကို နှစ်သစ်ကူးအဖြစ်လည်းကောင်း၊ လဲကယ်ဘာသာဝင် ကရင်တို့မှာမူ သီတင်းကျွတ်လအတွင်း စနေနေ့ တစ်ရက်ရက်တွင်လည်းကောင်း၊ ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင် ကရင်များက ကမ္ဘာ့နှစ်ဆန်းတစ်ရက်ဖြစ်သော ဇန်နဝါရီလ တစ်ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း၊ မေတ္တာဗြဟ္မစိုရ်အသင်းဝင်ကရင်များနှင့် ယိုးဒယားနိုင်ငံရှိ အချို့သောကရင်များသည် နှစ်သစ်ကူးနေ့ကို တပို့တွဲလဆန်း တစ်ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော ကရင်များနှင့် ယိုးဒယားနိုင်ငံဘက်မှ နေထိုင်သော ကရင်အချို့တို့သည်လည်း ပြာသိုလဆန်း တစ်ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ကို အသီးသီးကျင်းပကြသည်။<ref name="MahnLinn2013">မန်းလင်းမြတ်ကျော်။ (၂၀၁၃)။ ''ကရင့်ရိုးရာ သုတပဒေသာ''။ ရန်ကုန်။</ref> ထို့ကြောင့်ပင် သမိုင်းဝင်နေ့တစ်နေ့ရရှိရန် ကရင်နှစ်သစ်ကူးနေ့အဖြစ် တင်သွင်းရာ၌ ပထမဦးစွာ အောက်လွှတ်တော်မှ စတင်တင်သွင်းရမည်ဖြစ်၍ ကရင်အမတ် ၁၅ ဦး၏ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌဖြစ်သော စောဂျွန်ဆင်ဒီဖိုးမင်းသည် နေ့ရက်သတ်မှတ်ရေးအတွက် တာဝန်ယူရ၏။ ထိုအခါ စောဂျွန်ဆင်ဒီဖိုးမင်းသည် တောင်ငူမြို့ရှိ ကရင်သက်ကြီး ဝါရင့်သူအချို့ကို ခေါ်ယူဆွေးနွေးခဲ့ပြီး သရာမိုးလိုအား ဆက်လက်တာဝန် လွှဲအပ်ခဲ့ကြသည်။ သရာမိုးလိုသည် ကရင်အမျိုးသားတို့၏ ခုနှစ် သက္ကရာဇ်သည် နှစ်ပေါင်းမည်မျှရှိကြောင်းနှင့် ကရင်အမျိုးသားတို့၏ နှစ်သစ်ကူးနေ့သည် မည်သည့်နေ့၊ လတွင် ဖြစ်ကြောင်းဟူသော အချက်နှစ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ ရှာဖွေသုတေသန လုပ်ခဲ့ပြီးနောက် ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။<ref name="MahnLinn2013"/> ==== ကရင်သက္ကရာဇ် ရှာဖွေတွေ့ရှိမှု ==== အရှေ့တိုင်းသမိုင်းသုတေသီကြီးနှစ်ဦးဖြစ်သော ဂျီ၊အိပ်ခ်ျ၊လုစ် (G.H.Luce) နှင့် ဂျီ၊အီး၊ဟာဗီ (G.E.Harvey) တို့၏ မှတ်တမ်းပြုချက်များအရ လည်းကောင်း၊ အမျိုးသားပညာဝန် ဦးဖိုးကျား ရေးသားသော မြန်မာရာဇဝင်အရ လည်းကောင်း၊ ကရင်လူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်မှာ [[ဘီစီ]] ၇၃၉ ခုနှစ်ကဖြစ်ကြောင်း သိရှိရပေသည်။ သို့ဖြစ်၍ သရာမိုးလိုက ကရင်သက္ကရာဇ်ကို ကရင်လူမျိုးတို့ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည့် ထိုခုနှစ်မှအစပြု၍ ရေတွက်ရန် အဆိုပြုခဲ့၏။ ယင်းအဆိုပြုချက်ကို [[အေဒီ]] ၁၉၃၆ ခုနှစ်တွင် တင်သွင်းခဲ့ရာ ကရင်လူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ စတင်ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည့် ဘီစီ ၇၃၉ ခုနှစ်မှစ၍ ရေတွက်သော် နှစ်ပေါင်း နှစ်ထောင့်ခြောက်ရာကျော်ရှိခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). "Old Kyaukse and the Coming of the Burmans". ''Journal of the Burma Research Society''.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans.</ref> တောင်ငူမြို့ရှိ သက်ကြီးဝါကြီးသူများ၏ သဘောတူညီ သတ်မှတ်လိုက်သည့် နေ့ရက် "သလေး လဆန်း ၁ ရက်" (ပြာသိုလဆန်း ၁ ရက်) ကို ဥပဒေပြုအောက်လွှတ်တော်တွင် တင်သွင်းသည့်အဆို (Bill) ကို စောဂျွန်ဆင်ဒီဖိုးမင်း လက်မှတ်ရေးထိုးကာ အောက်လွှတ်တော်အစည်းအဝေးတွင် တင်သွင်းခဲ့၏။ ၁၉ court ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပပြုလုပ်သော ဥပဒေပြုအောက်လွှတ်တော် အစည်းအဝေး မှတ်တမ်းတင်ချက်အရ (Presented) ဟူ၍ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="BurmaAssembly1937">''Proceedings of the Burma Legislative Council''. (1937). Vol. I, Rangoon: Government Printing.</ref> ယင်းကိစ္စနှင့်ပတ်သက်၍ ဒေါကလုဥက္ကဋ္ဌ အထက်လွှတ်တော်အမတ် ဆရာစံဘော်က ဆက်လက်ဦးဆောင်၍ ဝန်ကြီးစောဖေသာနှင့် ညှိနှိုင်းပြီး ဒေါက်တာဘမော် အစိုးရအဖွဲ့သို့တင်ပြ၍ အစိုးရအဖွဲ့၏ သဘောတူညီချက်အရ (Cabinet Executive Power) ဖြင့် ဘုရင်ခံထံသို့ တင်ပြနိုင်၍ ဘုရင်ခံ၏ သဘောတူညီချက်ကြောင့် အစိုးရရုံးများနှင့် လွှဲပြောင်းနိုင်သည့် စာချုပ်စာတမ်း အက်ဥပဒေ (Negotiable Instruments Act) အရ အစိုးရအသိအမှတ်ပြု ရုံးပိတ်ရက်အဖြစ် ရရှိခဲ့သည်။<ref name="BurmaAssembly1937"/> အစိုးရ၏ ပထမဦးဆုံး အသိအမှတ်ပြု ရုံးပိတ်ရက်မှာ ၁၉၃၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက် (၁၂၉၉ ခုနှစ်၊ ပြာသိုလဆန်း ၁ ရက်) နေ့ဖြစ်ပြီး ၎င်းနေ့တွင် ဝတ်လုံတော်ရ ဆစ်ဒနီလူနီက အသံလွှင့်မိန့်ခွန်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် ပေါ်ထွက်လာသည့် "သာ့ပွာဖိုးလင်းတေး" ပြုစုရေးဆွဲသည့် ကရင်အမျိုးသားပြက္ခဒိန်အရ တစ်နှစ်ပြည့်မြောက်၍ ၁၉၃၈ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ကျရောက်သည့် ကရင်နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်တွင် ကရင်အမျိုးသား ခေါင်းဆောင်ကြီး ၅ ဦး ဖြစ်ကြသော စောစံစီဖိုး၊ မန်းရွှေဘ၊ မန်းလှဖေ၊ စောဆစ်ဒနီလူနီနှင့် စောဖေသာတို့က ဩဝါဒသဝဏ်လွှာ ပေးပို့ခဲ့သည်။<ref name="MahnLinn2013"/> === ကရင်အမျိုးသားနေ့ === ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၃) ရက်နေ့တွင် KNU ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံးက ဖဆပလ အစိုးရထံ ကရင်ပြည်ပြန်ပေးဖို့ရန် စာရေးတောင်းဆိုခဲ့သည်။ စာကို တစ်လအတွင်း ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၃) ရက်နေ့နောက်ဆုံးထားပြီး ဖဆပလ အစိုးရမှ KNU ထံ အကြောင်းပြန်ရန်၊ ပြန်စာမရရှိပါက (သို့မဟုတ်) ကရင်ပြည်ပြန်ပေးဖို့ရန် ငြင်းဆိုပါက ကရင်အမျိုးသားများ ခြေတစ်လှမ်း တက်လှမ်းမည်ဟု ပါရှိသည်။<ref name="Smith1991">Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.</ref> ကရင်ပြည်တောင်းဆိုစာ ပိုမိုလေးနက်စေရန် ဖေဖော်ဝါရီလ (၁၁) ရက်နေ့၌ မြန်မာတစ်ပြည်လုံးရှိ ကရင်အမျိုးသားများအားလုံး ကရင်ပြည်လိုလားကြောင်း မြို့ပေါ်တက်၍ ကရင်လူထုဆန္ဒပြပွဲ ကျင်းပရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းဆုံးဖြတ်ချက်အတိုင်း ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁၁) ရက်နေ့တွင် မြန်မာပြည်တစ်ပြည်လုံးရှိ ကရင်အမျိုးသားများ မြို့ပေါ်တက်၍ ကရင်ပြည်လိုလားကြောင်း ကရင်လူထုဆန္ဒပြပွဲ ကျင်းပလေသည်။ အောက်မြန်မာပြည် ကရင်အများစုရှိရာ ဒေသများတွင်သာမက မြောက်ဘက်မြစ်ကြီးနားမှ တောင်ဘက် မြိတ်မြို့အထိ၊ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် နမ့်ခမ်း၊ ကွတ်ခိုင်၊ လားရှိုး၊ တောင်ကြီး၊ ကျိုင်းတုံ၊ မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် မိထ္ထီလာ၊ ချောက်၊ ရေနံချောင်း စသည်ဖြင့် တစ်ပြည်လုံးတွင် ဆန္ဒပြကြသည်။ ဖဆပလ မှလည်း ခြိမ်းခြောက်နှောင့်ယှက်တားမြစ်ခြင်းကို အမျိုးမျိုးပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော် နှောင့်ယှက်တားမြစ်ခြင်း အမျိုးမျိုးကြားမှ ကရင်တစ်မျိုးသားလုံး ၂ ရက်၊ ၃ ရက် ခရီးများချီတက်၍ ဆန္ဒပြရာ ကရင်အမျိုးသား၊ အမျိုးသမီးပေါင်း (၄) သိန်းကျော် အသံတိတ် ဆန္ဒပြ၍ ထိုနေ့ရက်အထိ မြန်မာပြည်သမိုင်းတွင် အကြီးမားဆုံး ဆန္ဒပြပွဲဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="Smith1991"/><ref name="MahnLinn2013"/> ကရင်အမျိုးသားများသည် ကြွေးကြော်သံ (၄) ချက်ဖြင့် ချီတက်ဆန္ဒပြခဲ့ကြသည်။ === ကရင်အမျိုးသားအလံတော် === {{main|ကရင်အမျိုးသားအလံတော်}} [[File:Karen National Union Flag.png|thumb|ကရင်အမျိုးသားအလံတော်]] ၁၉၃၆ ခုနှစ် [[ဒေါက်တာဘမော်]]၏ ညွန့်ပေါင်းအစိုးရလက်ထက်တွင် ကရင်အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်ကြီး၏ ဆုံးဖြတ်ချက်အရ လွှတ်တော်အတွင်းရှိ ကရင်အမတ်များသည် # ကရင်နှစ်သစ်ကူးနေ့ # ကရင်အမျိုးသားသီချင်း # ကရင်အမျိုးသားအလံတော် စသည်တို့ကို တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Callahan2003">Callahan, Mary P. (2003). ''Making Enemies: War and State Building in Burma''. Cornell University Press.</ref> ဤတောင်းဆိုချက်များရရှိသောအခါ ကရင်အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်ကြီးသည် ကရင်ခေါင်းဆောင်များနှင့် ကရင်အမျိုးသားများထံ “ကရင်အမျိုးသားအလံ” ပုံစံများရေးဆွဲ၍ တင်ပို့ကြရန် မေတ္တာရပ်ခံခဲ့သည်။ ရောက်ရှိလာသော ကရင်အလံပုံစံ တစ်ရာအနက်မှ မန်းဘခင် (ဝန်ကြီးဟောင်း) ရေးဆွဲသောအလံပုံစံကို အတည်ပြု ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ အနီရောင်၊ အဖြူရောင်၊ အပြာရောင် သုံးရောင်ခြယ်ပေါ်တွင် တက်သစ်စနေဝန်းနှင့် ဖားစည်ပါရှိသော အလံသည် ကရင်အမျိုးသားအလံပင် ဖြစ်သည်။ ကရင်အမျိုးသားများသည် [[ကရင်အမျိုးသားအလံတော်]]ကို လူထုအစည်းအဝေးပွဲများနှင့် ကရင်အမျိုးသားနှစ်သစ်ကူးနေ့ အခမ်းအနားများတွင် ပြည်ထောင်စုအလံတော်နှင့် ယှဉ်တွဲ၍ စိုက်ထူကြသည်။<ref name="MahnLinn2013"/> === ကရင်အမျိုးသားသီချင်း === ကရင်အမျိုးသားသီချင်းကို စောစံဘ နှင့် စောသာအေးကြီးတို့က ရေးသားတင်ပြရာ ကရင်အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်မှ အတည်ပြုလက်ခံသဖြင့် ကရင်အမျိုးသားသီချင်းဟူ၍ ပေါ်ပေါက်လာ၏။ သီချင်းကို ကရင်အမျိုးသားဆိုင်ရာအခမ်းအနားများ၊ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဓလေ့ထုံးစံပွဲ အခမ်းအနားများတွင် အဖွင့်သီချင်းနှင့် အမျိုးသားအလံတော်အလေးပြုရန် အမြတ်တနိုး တန်ဖိုးထား သီဆိုလေ့ရှိသည်။<ref name="MahnLinn2013"/> === စာပေနှင့် ဘာသာစကား === ရှေးယခင်က လိတ်ဆန်ဝှေ့ (ကြက်ယက်စာ) များကို အသုံးပြုခဲ့ကြသော်လည်း ယခုအခါ ထိုစာများကို တတ်မြောက်သူများ မရှိတော့ပေ။ မှတ်တမ်းများအရသာ သိရှိနိုင်တော့သည်။ အချို့ကို ပေစာများအဖြစ် စာကြည့်တိုက်အချို့တို့တွင် အလွန်နည်းပါးသော အရေအတွက်ဖြင့် ထိန်းသိမ်းထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ယခုအခါတွင် အသုံးပြုနေသော စာ‌ပေများမှာ [[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကောကရင်စာပေ]] (ဒေါက်တာဝိတ် - ၁၈၃၀ တွင် တီထွင်ခဲ့သည်။)၊ [[အနောက်ပိုးကရင်ဘာသာစကား|အနောက်ပိုးကရင်စာပေ]] (ဖူဆရာဘရိတ်တန် - ၁၈၄၀ လောက်တွင် တီထွင်ခဲ့သည်။)၊ [[အရှေ့ပိုးကရင်ဘာသာစကား|အရှေ့ပိုးကရင်စာပေ]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ သုံးနှုန်းသော ဘာသာစကားများသည် နေရာဒေသကိုလိုက်၍ ခြားနားမှုရှိသည်။<ref name="EncyBurma">''မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း''။ (၁၉၅၄)။ အတွဲ-၁၊ စာ-၉၆။ ရန်ကုန်: စာပေဗိမာန်။</ref> == နေထိုင်ရာ ဒေသများနှင့် လူဦးရေ ပြန့်နှံ့မှု == ကရင်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့ဘက် တောင်တန်းဒေသများမှသည် အောက်မြန်မာပြည် ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသအထိ ကျယ်ပြန့်စွာ ပျံ့နှံ့အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့ နေထိုင်ရာ ပထဝီဝင်ဒေသများကို အဓိက ပိုင်းခြားနိုင်သည်။<ref name="Marshall1922">Marshall, Harry Ignatius (1922). ''The Karen People of Burma: A Study in Anthropology and Ethnology''. Ohio State University.</ref> [[ကရင်ပြည်နယ်]] (ယခင် သံလွင်ခရိုင်) သည် ကရင်လူမျိုးများ၏ အဓိက ဇာတိချက်ကြွေ ရိုးရာအခြေစိုက်ရာ ဒေသဖြစ်သည်။ [[ဘားအံမြို့]]၊ [[ကော့ကရိတ်မြို့]]၊ [[မြဝတီမြို့]]၊ [[လှိုင်းဘွဲ့မြို့]]၊ [[ဖာပွန်မြို့]]၊ [[သံတောင်ကြီးမြို့]] နှင့် [[ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့]] စသည့် မြို့နယ်များတွင် စကောကရင်၊ အရှေ့ပိုးကရင် နှင့် ဘွဲ၊ ပလေချီ စသည့် ကရင်မျိုးနွယ်စုများ ထူထပ်စွာ နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Smith1991">Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကရင်လူဦးရေ အများဆုံး ပျံ့နှံ့နေထိုင်သည့် ဒေသတစ်ခုမှာ [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် [[ပုသိမ်မြို့|ပုသိမ်]]၊ [[မြောင်းမြမြို့|မြောင်းမြ]]၊ [[အိမ်မဲမြို့|အိမ်မဲ]]၊ [[ဝါးခယ်မမြို့|ဝါးခယ်မ]]၊ [[ဖျာပုံမြို့|ဖျာပုံ]]၊ [[မအူပင်မြို့|မအူပင်]]၊ [[ကျုံပျော်မြို့|ကျုံပျော်]]၊ [[ဟင်္သာတမြို့|ဟင်္သာတ]] နှင့် [[ဓနုဖြူမြို့|ဓနုဖြူ]] စသည့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ် မြို့နယ်များတွင် "အနောက်ပိုးကရင်" နှင့် "စကောကရင်" လူမျိုးများသည် ဗမာလူမျိုးများနှင့်အတူ ရောနှော၍ လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး လုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်ကာ အကြီးအကျယ် အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။<ref name="EncyBurma">''မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း''။ (၁၉၅၄)။ အတွဲ-၁၊ စာ-၉၆။ ရန်ကုန်: စာပေဗိမာန်။</ref> [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] အတွင်းရှိ ပဲခူးရိုးမ တောင်ခြေတစ်လျှောက်နှင့် စစ်တောင်းမြစ်ဝှမ်း ဒေသများတွင်လည်း ကရင်လူမျိုးများစွာ နေထိုင်ကြသည်။ အထူးသဖြင့် [[တောင်ငူမြို့|တောင်ငူ]]၊ [[ရေတာရှည်မြို့|ရေတာရှည်]]၊ [[ကျောက်ကြီးမြို့|ကျောက်ကြီး]]၊ [[ညောင်လေးပင်မြို့|ညောင်လေးပင်]]၊ [[ရွှေကျင်မြို့|ရွှေကျင်]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့ (တောင်ငူ)|ထန်းတပင်]] နှင့် ပြည်၊ သာယာဝတီ စသည့် မြို့နယ်များ၏ ကျေးလက်ဒေသများတွင် ကရင်ရွာများစွာ ရှိသည်။ တောင်ငူတောင်တန်းဒေသတွင် ပကူးကရင်၊ ကရင်ဖြူ (ဂေဘား) စသည့် မျိုးနွယ်စုများ အခြေစိုက်သည်။<ref name="Marshall1922"/> မြန်မာနိုင်ငံ တောင်ဘက်ပိုင်း ကမ်းရိုးတန်းဒေသများဖြစ်ကြသော။[[မွန်ပြည်နယ်]]တွင် [[သထုံမြို့|သထုံ]]၊ [[ဘီလင်းမြို့|ဘီလင်း]]၊ [[ကျိုက်ထိုမြို့|ကျိုက်ထို]]၊ [[မုဒုံမြို့|မုဒုံ]]နှင့် [[ရေးမြို့|ရေးမြို့နယ်]]များတွင် မွန်လူမျိုးများနှင့်အတူ ပိုးကရင် (အရှေ့ပိုး) နှင့် စကောကရင်များ နေထိုင်ကြသည်။ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]တွင် [[ထားဝယ်မြို့|ထားဝယ်]]၊ [[မြိတ်မြို့|မြိတ်]]၊ [[ဘုတ်ပြင်းမြို့|ဘုတ်ပြင်း]] နှင့် [[ကော့သောင်းမြို့|ကော့သောင်း]] ခရိုင်များ၏ တောင်တန်းလျှိုမြောင်များနှင့် မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် စကောကရင်မျိုးနွယ်စုများ ရှေးယခင်ကတည်းက ရွာတည်၍ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="SanCrombie1919">San C. Po, Dr. (1919). ''Burma and the Karens''. London: Elliott Stock.</ref> [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]] အတွင်းရှိ [[အင်းစိန်မြို့နယ်|အင်းစိန်]]၊ [[မှော်ဘီမြို့နယ်|မှော်ဘီ]]၊ [[တိုက်ကြီးမြို့နယ်|တိုက်ကြီး]]၊ [[လှည်းကူးမြို့နယ်|လှည်းကူး]]၊ [[သန်လျင်မြို့နယ်|သန်လျင်]] နှင့် [[ကွမ်းခြံကုန်းမြို့နယ်|ကွမ်းခြံကုန်း]] စသည့် မြို့နယ်များတွင် ကရင်လူဦးရေ ထိုက်ထိုက်တန်တန် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ထို့ပြင် [[ကယားပြည်နယ်]] (ကရင်နီဒေသ) နှင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်း (ဖယ်ခုံနှင့် လွိုင်လင်ခရိုင်အချို့) တွင်လည်း ကရင်နွယ်ဝင် ကယား၊ ပဒေါင် (ကယန်း)၊ ပအိုဝ်း စသည့် ဆွေးမျိုးနွယ်စုများ ကပ်လျက် တည်ရှိနေထိုင်ကြသည်။<ref name="Smith1991"/> သမိုင်းကြောင်းအရ လည်းကောင်း၊ စစ်မက်ဘေးဒဏ်များကြောင့် လည်းကောင်း ကရင်လူမျိုး အများအပြားသည် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက် နယ်စပ်ဒေသများဖြစ်သည့် ချင်းမိုင် (Chiang Mai)၊ မဲဟောင်ဆောင် (Mae Hong Son)၊ တာ့ခ် (Tak) နှင့် ကန်ချနဘူရီ (Kanchanaburi) ခရိုင်များတွင် ရာစုနှစ်ချီ၍ အခြေချ နေထိုင်လျက်ရှိကြသည်။ ထို့ပြင် ဒုက္ခသည်အဖြစ်မှတစ်ဆင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၊ [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]] နှင့် [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] စသည့် ပြည်ပနိုင်ငံများသို့ တတိယနိုင်ငံအဖြစ် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချသွားကြသည့် ကရင်လူဦးရေလည်း သောင်းနှင့်ချီ၍ ရှိနေပြီဖြစ်သည်။<ref name="Khrueathong2021">Khrueathong, S. (2021). "The Karen Diaspora and Transnational Identity". ''Journal of Southeast Asian Studies'', 52(2), 210–228.</ref> === ကပ္ပလီကျွန်း(အက်ဒမန်)ရှိကရင်လူမျိုး === <references group=" Maiti, Sameera. &quot;The Karen – A Lesser Known Community of the Andaman Islands (India)&quot;. CiteSeerX 10.1.1.517.7093." /> အိန္ဒိယပိုင်နက် ကပ္ပလီကျွန်း(အက်ဒမန်)တွင် ကရင်လူဦးရေ ၂,၅၀၀ ဦးရှိသည်။ မြန်မာ့ပင်လယ်ပိုင်နက် ကိုကိုးကျွန်းစုများအနီးရှိ ကရင်လူမျိုးအများစုမှာ အိန္ဒိယပိုင်နက် ကပ္ပလီကျွန်း(အက်ဒမန်ကျွန်း)နှင့် နီကိုဘာကျွန်းစုများ၏ ပြည်ထောင်စုပိုင်နက်အတွင်း မြောက်ပိုင်း ကပ္ပလီ ကျွန်းများ၏ မာယာဘွန်ဒါ တယ်ဆီးလ် တွင် ကန့်သတ်ထားသည်။ ၎င်းတို့အားလုံးနီးပါးသည် နှစ်ခြင်းပရိုတက်စတင့်ခရစ်ယာန်များဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အသိုင်းအဝိုင်းအတွင်း ဆက်သွယ်ပြောဆိုရန်အတွက် ၎င်းတို့၏ဘာသာစကားကို ထိန်းသိမ်းထားသော်လည်း ကရင်မဟုတ်သော အိမ်နီးချင်းများနှင့် ဆက်သွယ်ရန်အတွက် ဒုတိယဘာသာစကားအဖြစ် ဟိန္ဒီဘာသာစကားကို အသုံးပြုကြသည်။ ==ထင်ရှားသော ကရင်လူမျိုးများ== *[[ဘခိုင်၊ မန်း|မန်းဘခိုင်]] - အာဇာနည် ခေါင်းဆောင်ကြီး ဝန်ကြီး *[[မန်းဝင်းမောင် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|မန်းဝင်းမောင်]] - ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံ၏ တတိယမြောက်သမ္မတ *[[စမစ်ဒွန်း]] - မြန်မာ့[[တပ်မတော်]] ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် * [[စောဘဦးကြီး]] - ကရင် အမျိုးသား အစည်းအရုံး ၏ ပထမဆုံး ခေါင်းဆောင် *[[ဘိုမြ၊ စော|ဗိုလ်ချုပ်ကြီးစောဘိုမြ]] *[[နော်လွီဇာ ဘင်ဆင်]] - မယ်ဗမာ ၂ထပ်ကွမ်း *[[အောင်ဆန်းသူရိယ စောဘရီ]] *[[စောမြင့်၊ (အောင်ဆန်းသူရိယ)|အောင်ဆန်းသူရိယ စောမြင့်]] *မြန်မာ့ဂီတသမိုင်းတွင် ရောင်းအားအကောင်းဆုံး စံချိန်တင်ခဲ့သူအဆိုတော် [[ဗဒင်]] *အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်း ကိုတည်ထောင်သူ [[စောဘွဲ့မှူး]] *[[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] ဝန်ကြီးချုပ် [[မန်းဂျော်နီ]] *[[ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် နာယက]] [[မန်းဝင်းခိုင်သန်း]] *ဒေါက်တာ [[စင်သီယာမောင်]] - လူမှုကူညီရေးများအတွက် နိုင်ငံတကာမှ ဆုပေါင်း ၁၈ ခုတိုင်အောင် ချီးမြှင့်ခံရသူ *[[စိုးမြတ်မင်း (ဘောလုံးသမား)|စိုးမြတ်မင်း]] - မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးအသင်းခေါင်းဆောင် *[[ချစ်စမ်းမောင်]] - ဂစ်တာပညာရှင် *[[မန်းဘခင်]] *[[စောစံဘ]] *[[စောသာအေးကြီး]] == ကိုးကား == <references/> {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] [[Category:ကရင်လူမျိုးစု]] jlgnf5a2yf13rdzlcy04mjy0gsmo8be 0 2890 1057834 1057393 2026-10-13T16:32:13Z Dr Lotus Black 31011 /* နေအဖွဲ့အစည်းအပေါ် သက်ရောက်မှုများ */ 1057834 wikitext text/x-wiki {{Infobox planet | name = ကြာသပတေးဂြိုဟ် | symbol = [[File:Jupiter symbol (bold).svg|24px|♃]] | image = [[File:Jupiter and its shrunken Great Red Spot.jpg|260px|An image of Jupiter taken by the Hubble Space Telescope]] | caption = [[ဟပ်ဘယ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်|ဟာဘယ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်]]မှ ရိုက်ကူးထားသော ဂျူပီတာဂြိုဟ် ၂၁ ဧပရယ် ၂၀၁၄။ | orbit_ref =<ref name="VSOP87" /> | epoch = [[J2000]] | aphelion = {{val|5.45492|ul=AU}} ({{val|816.04|ul=Gm}}) | perihelion = {{val|4.95029|u=AU}} ({{val|740.55|u=Gm}}) | semimajor = {{val|5.20260|u=AU}} ({{val|778.299|u=Gm}}) | eccentricity = {{val|0.048498}} | inclination = {{plainlist | * 1.303° to [[ecliptic]] * 6.09° [[နေ]]၏ [[အီကွေတာ]]ဆီသို့ * 0.32° to [[invariable plane]]<ref name=meanplane>{{cite web |date=April 3, 2009 |title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter |url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif |accessdate=April 10, 2009 |archivedate=20 April 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090420194536/http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif }} (produced with [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080301111520/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=1 March 2008 }} written by Aldo Vitagliano; see also Invariable plane)</ref> }} | asc_node = 100.464° | arg_peri = 273.867° | mean_anomaly = 20.020° | period = {{plainlist | * {{val|11.8618|u=[[:en:julian year (astronomy)|yr]]}} * {{nowrap|{{val|fmt=commas|4332.59|u=days}}}} * {{nowrap|{{val|fmt=commas|10475.8}}}} Jovian [[solar day]]s<ref name="planet_years">{{cite web|url = http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|title = Rotation Period and Day Length|last = Seligman |first = Courtney|accessdate = August 13, 2009}}</ref> }} | synodic_period = {{val|398.88|u=days}}<ref name="fact" /> | avg_speed = 13.07&nbsp;km/s<ref name="fact" /> | satellites = [[ဂျူပီတာ၏ ဂြိုဟ်ရံလများ|၈၀]] ({{as of|2021|lc=y}}) | physical_characteristics = yes | flattening = {{val|0.06487|0.00015}} | equatorial_radius = {{plainlist | * {{nowrap|{{val|fmt=commas|71492|4|u=km}}}} * 11.209 [[ကမ္ဘာမြေ|Earth]]s }} | polar_radius = {{plainlist | * {{nowrap|{{val|fmt=commas|66854|10|u=km}}}} * 10.517&nbsp;Earths }} | mean_radius = {{nowrap|{{val|fmt=commas|69911|6|u=km}}}} | surface_area = {{plainlist | * {{val|6.1419|e=10|u=km2}}<ref name="nasafact">{{cite web |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Jupiter&Display=Facts |title=Solar System Exploration: Jupiter: Facts & Figures |work=NASA |date=May 7, 2008 |accessdate=2 March 2016 |archivedate=25 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225084108/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Jupiter&Display=Facts }}</ref> * 121.9 Earths }} | volume = {{plainlist | * {{val|1.4313|e=15|u=km3}}<ref name="fact" /> * {{val|fmt=commas|1321|u=Earths}} }} | mass = {{plainlist | * {{val|1.8986|e=27|u=kg}}<ref name="fact" /> * 317.8&nbsp;Earths * 1/1047 Sun<ref name=ssd-constants>{{cite web |title=Astrodynamic Constants |publisher=JPL Solar System Dynamics |date=February 27, 2009 |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?constants |accessdate = August 8, 2007}}</ref> }} | density = {{val|1.326|u=g/cm3}}<ref name="fact" /> | surface_grav = {{val|24.79|ul=m/s2}}<ref name="fact" /><br>2.528&nbsp;[[:en:g-force|g]] | escape_velocity = 59.5&nbsp;km/s<ref name="fact" /> | sidereal_day = 9.925&nbsp;h<ref>{{cite web |author = Seidelmann, P. K. |author2 = Abalakin, V. K. |author3 = Bursa, M. |author4 = Davies, M. E. |author5 = de Burgh, C. |author6 = Lieske, J. H. |author7 = Oberst, J. |author8 = Simon, J. L. |author9 = Standish, E. M. |author10 = Stooke, P. |author11 = Thomas, P. C. |date = 2001 |url = http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |title = Report of the IAU/IAG Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites: 2000 |publisher = HNSKY Planetarium Program |accessdate = February 2, 2007 |archivedate = 12 May 2020 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200512151452/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm }}</ref> (9 h 55 m 30 s) | rot_velocity = 12.6&nbsp;km/s <br> {{val|45300|u=km/h}} | axial_tilt = 3.13° (to orbit)<ref name="fact"/> | right_asc_north_pole = 268.057° <br> {{RA|17|52|14}} | declination = 64.496°<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /> | albedo = 0.343 ([[:en:Bond albedo|Bond]])<br>0.52 ([[:en:Geometric albedo|geom.]])<ref name="fact" /> | magnitude = {{val|-1.6}} to {{val|-2.94}}<ref name="fact" /> | angular_size = 29.8″ to 50.1″<ref name="fact" /> | pronounced = {{IPAc-en|audio=en-us-Jupiter.ogg|ˈ|dʒ|uː|p|ɪ-|t|ər}}<ref>Jupiter, entry in the Oxford English Dictionary, prepared by J. A. Simpson and E. S. C. Weiner, vol. 8, second edition, Oxford: Clarendon Press, 1989. ISBN 0-19-861220-6 (vol. 8), ISBN 0-19-861186-2 (set.)</ref> | adjectives = [[:en:Jovian (disambiguation)|Jovian]] | temperatures = yes | temp_name1 = 1 bar level | min_temp_1 = | mean_temp_1 = 165&nbsp;[[ကယ်လ်ဗင်|K]] (−108 °C)<ref name="fact" /> | max_temp_1 = | temp_name2 = 0.1 bar | min_temp_2 = | mean_temp_2 = 112&nbsp;K<ref name="fact" /> | max_temp = | atmosphere = yes | atmosphere_ref = <ref name="fact" /> | surface_pressure = 20–200&nbsp;[[:en:Pascal (unit)|kPa]]<ref>{{cite journal |author=Anonymous |title=Probe Nephelometer |journal=Galileo Messenger |publisher=NASA/JPL |date=March 1983 |issue=6 |url=http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/messenger/oldmess/2Probe.html |accessdate=February 12, 2007 |archive-date=19 July 2009 |access-date=2 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719111109/http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/messenger/oldmess/2Probe.html |url-status=dead }}</ref> (cloud&nbsp;layer) | scale_height = 27&nbsp;km | atmosphere_composition = ထုထည်အားဖြင့်:<br> {{aligned table|cols=2 | 89.8±2.0% | [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]] (H₂) | 10.2±2.0% | [[ဟီလီယမ်]] (He) | ≈&thinsp;0.3% | [[မီသိန်း]] (CH₄) | ≈&thinsp;0.026% | [[အမိုးနီးယား]] (NH₃) | ≈&thinsp;0.003% | [[hydrogen deuteride|ဟိုက်ဒရိုဂျင် ဒူတာရိုက်]] (HD) | 0.0006% | [[အီသိန်း]] (C₂H₆) | 0.0004% | ရေ (H₂O) }} '''ရေခဲများ''': * [[အမိုးနီးယား]] (NH₃) * [[ရေ မော်လီကျူး|ရေ]] (H₂O) * [[ammonium hydrosulfide|အမိုးနီးယား ဟိုက်ဒရိုဆာလ်ဖိတ်]] (NH₄SH) }} '''ကြာသပတေးဂြိုဟ်''' သို့မဟုတ် '''ဂျူပီတာဂြိုဟ်''' ({{lang-en|Jupiter}}) သည် နေမှ ပဉ္စမမြောက် တည်ရှိသော ဂြိုဟ်ဖြစ်ပြီး [[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်း အကြီးဆုံး ဂြိုဟ်ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ အခြားသော ဂြိုဟ်အားလုံး ပေါင်းစပ်ထားသည့် ထုထည် ပမာဏထက် အဆ ၂.၅ ခန့် ပိုမိုကြီးမားပြီး [[နေ]]၏ ထုထည် ပမာဏထက် အနည်းငယ်သာ နည်းပါးသော ထုထည်ရှိသည့် [[ဓာတ်ငွေ့ဂြိုဟ်ဘီလူး|ဓာတ်ငွေ့ဧရာမ ဂြိုဟ်]]တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဂျူပီတာဂြိုဟ်၏ အချင်းသည် ကမ္ဘာ့အချင်းထက် ၁၁ ဆ ရှိပြီး နေ၏ အချင်း၏ ဆယ်ပုံတစ်ပုံ ရှိသည်။ ယင်းသည် နေကို [[AU|နက္ခတ္တဗေဒ ယူနစ်]] ၅.၂၀ (၇၇၈.၅ ဂစ်ဂါမီတာ) ကွာဝေးသော အကွာအဝေးမှ ပတ်လမ်းကြောင်းအတိုင်း လှည့်ပတ်နေပြီး ပတ်လမ်းကာလမှာ ၁၁.၈၆ နှစ် ဖြစ်သည်။ ဂျူပီတာဂြိုဟ်သည် ကမ္ဘာ့ညဘက် မိုးကောင်းကင်တွင် [[လကမ္ဘာ]]နှင့် [[သောကြာဂြိုဟ်]]ပြီးလျှင် တတိယမြောက် အလင်းလက်ဆုံး သဘာဝ အရာဝတ္ထု ဖြစ်ပြီး ရှေးယခင် သမိုင်းမတင်မီ ကာလများကတည်းက စောင့်ကြည့် လေ့လာခဲ့ကြသည်။ ၎င်းအား ရှေးဟောင်း ရောမ ဘာသာရေး၏ အဓိက နတ်ဘုရားဖြစ်သော ဂျူပီတာ (Jupiter) ကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဂျူပီတာဂြိုဟ်သည် နေ၏ ဂြိုဟ်များအနက် ပထမဆုံး ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သော ဂြိုဟ်ဖြစ်ပြီး နေအဖွဲ့အစည်း၏ မူလ အစပျိုး ကာလအတွင်း ၎င်း၏ အတွင်းဘက်သို့ ရွေ့လျားလာမှုသည် အခြားသော ဂြိုဟ်များ၏ ဖြစ်တည်မှု သမိုင်းကြောင်း အများအပြားအပေါ် သက်ရောက်မှု ရှိခဲ့သည်။ ဂျူပီတာ၏ လေထုတွင် ထုထည်အလိုက် [[ဟိုက်ဒရိုဂျင် ]]၇၆ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် [[ဟီလီယံ]] ၂၄ ရာခိုင်နှုန်းတို့ ပါဝင်ပြီး အတွင်းပိုင်းမှာ ပိုမို သိပ်သည်းသည်။ ယင်းတွင် [[ကာဗွန်]]၊ [[အောက်ဆီဂျင်]]၊ [[ဆာလဖာ]]၊ [[နီယွန်]] စသည့် ဒြပ်စင်များနှင့် [[အမိုးနီးယား]]၊ ရေငွေ့၊ ဖော့စ်ဖင်း၊ ဟိုက်ဒရိုဂျင် ဆာလဖိုက်နှင့် [[ဟိုက်ဒရိုကာဘွန်]] ကဲ့သို့သော ဒြပ်ပေါင်းများ အနည်းငယ် ပါဝင်သည်။ ဂျူပီတာဂြိုဟ်၏ ဟီလီယံ ကြွယ်ဝမှုမှာ နေ၏ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်း ရှိပြီး [[စနေဂြိုဟ်]]၏ ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ဆင်တူသည်။ အပြင်ဘက် လေထုကို လတ္တီတွဒ် အနေအထားအလိုက် အပိုင်းလိုက် အလွှာများ ခွဲခြားထားပြီး ၎င်းတို့၏ ထိစပ်နေသော နယ်စပ်များတစ်လျှောက်တွင် လေထု မငြိမ်သက်မှုများနှင့် [[မုန်တိုင်း]]များ ဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိရာ ယင်း၏ အထင်ရှားဆုံး ရလဒ်မှာ ၁၈၃၁ ခုနှစ်ကတည်းက မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့သည့် ဧရာမမုန်တိုင်းကြီးဖြစ်သော အနီရောင်အစက်အပြောက်ကြီး (Great Red Spot) ပင် ဖြစ်သည်။ ဂျူပီတာဂြိုဟ်၏ လည်ပတ်နှုန်း အလွန်မြန်ဆန်ခြင်း (တစ်ပတ်လျှင် ၁၀ နာရီ ကြာမြင့်ခြင်း) ကြောင့် ဂြိုဟ်၏ ပုံသဏ္ဌာန်မှာ ဘဲဥပုံစံပြား (oblate spheroid) ဖြစ်နေပြီး [[အီကွေတာ]]ရှိ အချင်းဝက်မှာ [[ဝင်ရိုးစွန်း]]ရှိ အချင်းဝက်ထက် ၇ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ပိုမိုကြီးမားသည်။ ၎င်း၏ အတွင်းပိုင်း တည်ဆောက်ပုံမှာ အရည်ပျော်နေသော သတ္တုဟိုက်ဒရိုဂျင်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် အပြင်ဘက် မန်တယ်အလွှာနှင့် သိပ်သည်းဆ ပိုမိုမြင့်မားသော ဒြပ်ဝတ္ထုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် ပြန့်ကျဲနေသော အတွင်းဘက် ဗဟိုဝတ်ဆံ တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု ယူဆရသည်။ ဂျူပီတာဂြိုဟ်၏ အတွင်းပိုင်း ဆက်လက် ကျုံ့ဝင်နေမှုသည် ဂြိုဟ်က နေထံမှ လက်ခံရရှိသည့် အပူချိန်ထက် ပိုမိုများပြားသော အပူကို ထုတ်လွှတ်ပေးနေသည်။ ဂျူပီတာ၏ [[သံလိုက်စက်ကွင်း]]သည် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း အပြင်းထန်ဆုံးနှင့် ဒုတိယအကြီးဆုံး ဆက်စပ်တည်ရှိနေသော အဆောက်အအုံ ဖြစ်ပြီး အရည်ပျော်နေသော သတ္တုဟိုက်ဒရိုဂျင် ဗဟိုဝတ်ဆံ အတွင်းရှိ လှည့်ပတ်စီးဆင်းနေသော လျှပ်စီးကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ နေမှလာသော လေပြင်းများ (Solar wind) သည် သံလိုက်စက်ကွင်းလွှာနှင့် အပြန်အလှန် သက်ရောက်မှု ရှိပြီး ၎င်းကို အပြင်ဘက်သို့ ပိုမို ကျယ်ပြန့်သွားစေကာ ဂျူပီတာဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းကြောင်းအပေါ် သက်ရောက်မှု ရှိစေသည်။ ဂြိုဟ်ကို ပတ်လည်ပတ်နေသော ဂြိုဟ်ရံလ အနည်းဆုံး ၁၁၅ စင်း တည်ရှိပြီး အကြီးဆုံး ဂြိုဟ်ရံလလေးစင်း ဖြစ်ကြသော [[အိုင်အို (ဂြိုဟ်ရံလ)|အိုင်အို]]၊ [[ယူရိုပါ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ယူရိုပါ]]၊ [[ဂျန်နမိတ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဂဲနီမီးဒ်]] (Ganymede) နှင့် [[ကလက်စတို (ဂြိုဟ်ရံလ)|ကယ်လစ်စတို]]တို့သည် သံလိုက်စက်ကွင်းလွှာအတွင်းမှ လှည့်ပတ်နေကြကာ သာမန် တယ်လီစကုတ်များဖြင့် မြင်တွေ့နိုင်သည်။ ၎င်းလေးစင်းအနက် အကြီးဆုံးဖြစ်သော ဂဲနီမီးဒ်သည် [[ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်]]ထက်ပင် ပိုမိုကြီးမားသည်။ ဂျူပီတာဂြိုဟ်ကို မှိန်ဖျော့သော ဂြိုဟ်ပတ်ကွင်းစနစ် စနစ်တစ်ခုက ပတ်ရံထားသည်။ ဂျူပီတာ၏ ကွင်းစနစ်များသည် အဓိကအားဖြင့် ဖုန်မှုန့်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး အဓိက အပိုင်းသုံးပိုင်း ပါဝင်သည် - ဟယ်လို (halo) ဟု လူသိများသော အတွင်းဘက် ဖုန်မှုန့်ကွင်း၊ နှိုင်းယှဉ်ချက်အရ လင်းလက်သည့် ပင်မကွင်းစနစ်နှင့် အပြင်ဘက် ပျော့ပျောင်းသော ကွင်းစနစ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ယင်းကွင်းစနစ်များသည် မြင်နိုင်သော အလင်းတန်းနှင့် အနီအောက်ရောင်ခြည် လွန်ကဲသော အလင်းတို့တွင် အနီရောင် သန်းနေသည်။ ကွင်းစနစ်၏ သက်တမ်းကို အတိအကျ မသိရသေးသော်လည်း ဂျူပီဂြိုဟ်တာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့် ကာလကတည်းက တည်ရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ ၁၉၇၃ ခုနှစ်မှစ၍ ဂျူပီတာဂြိုဟ်ထံသို့ စက်ရုပ် အာကာသစူးစမ်းလေ့လာရေးယာဉ် ၉ စင်း (အနီးကပ် ဖြတ်ပျံသန်းမှု ၇ စင်းနှင့် သီးသန့် ဂြိုဟ်ပတ်ယာဉ် ၂ စင်း) ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ဂျူပီတာဂြိုဟ်ကဲ့သို့သော [[နေအဖွဲ့အစည်းပြင်ပဂြိုဟ်]]များကိုလည်း အခြားသော ဂြိုဟ်စနစ်များတွင် ထောက်လှမ်းတွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ==ဖွဲ့တည်ခြင်းနှင့် ကူးပြောင်းခြင်း== ဂျူပီတာဂြိုဟ်သည် နေဖြစ်ပေါ် ပြီးနောက် နှစ်တစ်သန်းအကြာနှင့် [[ကမ္ဘာမြေ]] မပေါ်မီ ခန့်မှန်းခြေ နှစ်ပေါင်း သန်း ၅၀ အစောပိုင်းကပင် စတင်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သဖြင့် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း သက်တမ်းအရင့်ဆုံး ဂြိုဟ်ဖြစ်မည်ဟု ယူဆရသည်။ လက်ရှိ နေအဖွဲ့အစည်း ဖြစ်တည်မှု စံနမူနာများအရ ဂျူပီတာသည် ရေကဲ့သို့သော အငွေ့ပျံလွယ်သော [[ဒြပ်စင်]]များ [[အစိုင်အခဲ]]အဖြစ်သို့ အအေးခံသိပ်သည်းနိုင်သည့် အစောပိုင်းနေ၏ အပူချိန်လွန်ကဲသော နှင်းစက်ကွင်း (snow line) တွင် သို့မဟုတ် ထိုထက်ကျော်လွန်၍ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ပထမဦးစွာ ခိုင်မာသော ဗဟိုဝတ်ဆံတစ်ခုကို တည်ဆောက်ခဲ့ပြီးနောက် ဂြိုဟ်သည် ၎င်း၏ ဓာတ်ငွေ့လေထုကို စုစည်းခဲ့သည်။<ref name="Guillot_et_al_2004"/> ထို့နောက် ကြီးထွားလာနေသော ဂြိုဟ်သည် နှစ်ပေါင်း ၃ သန်းမှ ၄ သန်းအတွင်း ၎င်း၏ နောက်ဆုံး ထုထည်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။<ref name=Kruijer_et_al_2017>{{cite journal | title=Age of Jupiter inferred from the distinct genetics and formation times of meteorites | last1=Kruijer | first1=Thomas S. | last2=Burkhardt | first2=Christoph | last3=Budde | first3=Gerrit | last4=Kleine | first4=Thorsten | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=26 | pages=6712–6716 | date=June 2017 | doi=10.1073/pnas.1704461114 | pmid=28607079 | pmc=5495263 | bibcode=2017PNAS..114.6712K | doi-access=free }}</ref> ==ရူပ သွင်ပြင်လက္ခဏာများ== ဂျူပီတာဂြိုဟ်သည် [[ဓာတ်ငွေ့ဂြိုဟ်ဘီလူး|ဓာတ်ငွေ့ ဧရာမဂြိုဟ်]]တစ်စင်း ဖြစ်ပြီး ယင်း၏ ဓာတုဗေဒ ဖွဲ့စည်းပုံမှာ အဓိကအားဖြင့် [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]နှင့် [[ဟီလီယံ]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဤဒြပ်ဝတ္ထုများကို ဂြိုဟ်ဗေဒပညာတွင် ဓာတ်ငွေ့များအဖြစ် အမျိုးအစားခွဲခြားထားသော်လည်း ဤအသုံးအနှုန်းသည် ဒြပ်သား၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အခြေအနေကို တိုက်ရိုက်ညွှန်းဆိုခြင်း မဟုတ်ပေ။ ယင်းသည် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း အကြီးဆုံး ဂြိုဟ်ဖြစ်ပြီး [[အီကွေတာ]]တွင် အချင်း ကီလိုမီတာ ၁၄၂,၉၇၆ (မိုင် ၈၈,၈၄၁) ရှိကာ ကမ္ဘာ့ထုထည်၏ ၁,၃၂၁ ဆ ရှိသော ထုထည် ပမာဏကို ပိုင်ဆိုင်ထားသည်။ ၎င်း၏ ပျမ်းမျှ သိပ်သည်းဆမှာ ၁.၃၂၆ ဂရမ်/ကုဗစင်တီမီတာ ရှိပြီး မြေကမ္ဘာဆင်တူ ဂြိုဟ်လေးစင်း၏ သိပ်သည်းဆများထက် နည်းပါးသည်။<ref name="fact"/><ref>{{cite book|page=419|title=Regents Exams and Answers: Earth Science—Physical Setting 2020|last1=Denecke|first1=Edward J.|date=January 7, 2020|publisher=Barrons Educational Series|isbn=978-1-5062-5399-2}}</ref> ===ပါဝင်ဖွဲ့စည်းပုံ=== ဂျူပီတာဂြိုဟ်၏ လေထုတွင် ထုထည်အလိုက် ဟိုက်ဒရိုဂျင် ၇၆ ရာခိုင်နှုန်းခန့်နှင့် ဟီလီယံ ၂၄ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ပါဝင်သည်။ ထုထည်ပမာဏ (volume) အနေဖြင့် အထက်ပိုင်း လေထုတွင် ဟိုက်ဒရိုဂျင် ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် ဟီလီယံ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ပါဝင်သည်။ ဟီလီယံ အချိုးအစား နည်းပါးရခြင်းမှာ သဘာဝအလျောက် ဖြစ်ပေါ်နေသော ဒြပ်စင်တွဲ ဟိုက်ဒရိုဂျင် မော်လီကျူး (H2) ထက် ဟီလီယံ အက်တမ်က ထုထည်ပိုမိုကြီးမားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite journal| title=NOTE: New Constraints on the Composition of Jupiter from Galileo Measurements and Interior Models | last1=Guillot | first1=Tristan | last2=Gautier | first2=Daniel | last3=Hubbard | first3=William B. |journal=Icarus | volume=130 | issue=2 | pages=534–539 | date=December 1997 | doi=10.1006/icar.1997.5812 | arxiv=astro-ph/9707210 | bibcode=1997Icar..130..534G | s2cid=5466469 }}</ref> လေထုအတွင်း [[ကာဗွန်]]၊ [[အောက်ဆီဂျင်]]၊ ဆာလဖာနှင့် [[နီယွန်]] ဒြပ်စင်များ အနည်းငယ်စီ ပါဝင်သကဲ့သို့<ref>{{cite book|title=Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere |editor-first=Fran |editor-last=Bagenal |editor-first2=Timothy E. |editor-last2=Dowling |editor-first3=William B. |editor-last3=McKinnon |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=0-521-03545-7 |pages=59–75}}</ref> [[အမိုးနီးယား]]၊ ရေငွေ့၊ ဖော့စ်ဖင်း၊ ဟိုက်ဒရိုဂျင် ဆာလဖိုက် နှင့် [[မီသိန်း]]၊ [[အီသိန်း]]၊ ဘင်ဇင်း ကဲ့သို့သော [[ဟိုက်ဒရိုကာဘွန်]]များလည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite journal |journal=Icarus |volume=64 |issue=2 |pages=233–248 |year=1985 |title=Infrared Polar Brightening on Jupiter III. Spectrometry from the Voyager 1 IRIS Experiment |bibcode=1985Icar...64..233K | last1=Kim | first1=S. J. | last2=Caldwell | first2=J. | last3=Rivolo | first3=A. R. | last4=Wagner | first4=R. |doi=10.1016/0019-1035(85)90201-5}}</ref> ၎င်း၏ အပြင်ဘက်ဆုံး အလွှာတွင် ခဲနေသော အမိုးနီးယား ပုံဆောင်ခဲများ ပါရှိသည်။<ref>{{cite journal|title=Zonal Features in the Behavior of Weak Molecular Absorption Bands on Jupiter|first1=V. D. |last1=Vdovichenko |first2=A. M. |last2=Karimov |first3=G. A. |last3=Kirienko |first4=P. G. |last4=Lysenko |first5=V. G. |last5=Tejfel' |first6=V. A. |last6=Filippov |first7=G. A. |last7=Kharitonova |first8=A. P. |last8=Khozhenets |journal=Solar System Research |volume=55 |pages=35–46 |year=2021 |issue=1 |doi=10.1134/S003809462101010X |bibcode=2021SoSyR..55...35V |s2cid=255069821 }}</ref> ဂြိုဟ်၏ အတွင်းပိုင်းသည် ပိုမို သိပ်သည်းပြီး ထုထည်အလိုက် ဟိုက်ဒရိုဂျင် ၇၁ ရာခိုင်နှုန်း၊ ဟီလီယံ ၂၄ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် အခြား ဒြပ်စင် ၅ ရာခိုင်နှုန်းခန့်တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။<ref name="voyager">{{cite journal | last1=Gautier | first1=D. | last2=Conrath | first2=B. | last3=Flasar | first3=M. | last4=Hanel | first4=R. | last5=Kunde | first5=V. | last6=Chedin | first6=A. | last7=Scott | first7=N. |title=The helium abundance of Jupiter from Voyager |journal=Journal of Geophysical Research |volume=86 |issue=A10 |pages=8713–8720 |year=1981 |bibcode=1981JGR....86.8713G |doi=10.1029/JA086iA10p08713|hdl=2060/19810016480 |s2cid=122314894 |hdl-access=free }}</ref><ref name="cassini">{{cite journal | last1=Kunde | first1=V. G. | last2=Flasar | first2=F. M. | last3=Jennings | first3=D. E. | last4=Bézard | first4=B. | last5=Strobel | first5=D. F. | last6=Conrath | first6=B. J. | last7=Nixon | first7=C. A. | last8=Bjoraker | first8=G. L. | last9=Romani | first9=P. N. | last10=Achterberg | first10=R. K. | last11=Simon-Miller | first11=A. A. | last12=Irwin | first12=P. | last13=Brasunas | first13=J. C. | last14=Pearl | first14=J. C. | last15=Smith | first15=M. D. | last16=Orton | first16=G. S. | last17=Gierasch | first17=P. J. | last18=Spilker | first18=L. J. | last19=Carlson | first19=R. C. | last20=Mamoutkine | first20=A. A. | last21=Calcutt | first21=S. B. | last22=Read | first22=P. L. | last23=Taylor | first23=F. W. | last24=Fouchet | first24=T. | last25=Parrish | first25=P. | last26=Barucci | first26=A. | last27=Courtin | first27=R. | last28=Coustenis | first28=A. | last29=Gautier | first29=D. | last30=Lellouch | first30=E. | last31=Marten | first31=A. | last32=Prangé | first32=R. | last33=Biraud | first33=Y. | last34=Ferrari | first34=C. | last35=Owen | first35=T. C. | last36=Abbas | first36=M. M. | last37=Samuelson | first37=R. E. | last38=Raulin | first38=F. | last39=Ade | first39=P. | last40=Césarsky | first40=C. J. | last41=Grossman | first41=K. U. | last42=Coradini | first42=A. | display-authors=5 | title=Jupiter's Atmospheric Composition from the Cassini Thermal Infrared Spectroscopy Experiment | journal=Science | date=September 10, 2004 | volume=305 | issue=5690 | pages=1582–1586 | doi=10.1126/science.1100240 | pmid=15319491 | bibcode=2004Sci...305.1582K | s2cid=45296656 | doi-access=free }}</ref> လေထုအတွင်းရှိ ဟိုက်ဒရိုဂျင်နှင့် ဟီလီယံ အချိုးအစားများသည် ဂြိုဟ်များဖြစ်တည်ခြင်း သီအိုရီ ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် နီးစပ်သည်။<ref>{{cite web|title=Solar Nebula Supermarket|date=December 2017 |publisher=nasa.gov|url=https://solarsystem.nasa.gov/genesismission/educate/scimodule/PlanetaryDiversity/plandiv_pdf/SupermarketST.pdf|access-date=July 10, 2023|archive-date=July 17, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230717222001/https://solarsystem.nasa.gov/genesismission/educate/scimodule/PlanetaryDiversity/plandiv_pdf/SupermarketST.pdf|url-status=live}}</ref> အထက်ပိုင်း လေထုအတွင်းရှိ နီယွန် ပမာဏမှာ ထုထည်တစ်သန်းလျှင် အစိတ်အပိုင်း ၂၀ ရှိပြီး၊ ၎င်းမှာ နေတွင်ရှိသော ပမာဏ၏ ဆယ်ပုံတစ်ပုံခန့်သာ ရှိသည်။<ref>{{cite journal | last1=Niemann | first1=H. B. | last2=Atreya | first2=S. K. | last3=Carignan | first3=G. R. | last4=Donahue | first4=T. M. | last5=Haberman | first5=J. A. | last6=Harpold | first6=D. N. | last7=Hartle | first7=R. E. | last8=Hunten | first8=D. M. | last9=Kasprzak | first9=W. T. | last10=Mahaffy | first10=P. R. | last11=Owen | first11=T. C. | last12=Spencer | first12=N. W. | last13=Way | first13=S. H. | display-authors=5 | title=The Galileo Probe Mass Spectrometer: Composition of Jupiter's Atmosphere | journal=Science | year=1996 | volume=272 | issue=5263 | pages=846–849 | bibcode=1996Sci...272..846N | doi=10.1126/science.272.5263.846 | pmid=8629016| s2cid=3242002 }}</ref> ဂျူပီတာ၏ ဟီလီယံ ကြွယ်ဝမှုမှာ နေ၏ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်သာ ရှိပြီး၊ ဤသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အဆိုပါ ဒြပ်စင်များသည် ဟီလီယံကြွယ်ဝသော ရေစက်များအဖြစ် အနည်ကျခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤဖြစ်စဉ်သည် ဂြိုဟ်၏ အတွင်းပိုင်း နက်ရှိုင်းသောနေရာအထိ ဖြစ်ပေါ်သည်။<ref name="galileo_ms">{{cite journal |first1=U. |last1=von Zahn |first2=D. M. |last2=Hunten |first3=G. |last3=Lehmacher |title=Helium in Jupiter's atmosphere: Results from the Galileo probe Helium Interferometer Experiment |journal=Journal of Geophysical Research |year=1998 |volume=103 |issue=E10 |pages=22815–22829 |doi=10.1029/98JE00695 |bibcode=1998JGR...10322815V |doi-access=free }}</ref><ref name="Juno">{{cite journal |title=Jupiter's Interior as Revealed by Juno |last=Stevenson |first=David J. |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |volume=48 |pages=465–489 |date=May 2020 |doi=10.1146/annurev-earth-081619-052855 |bibcode=2020AREPS..48..465S |s2cid=212832169 |doi-access=free }}</ref> ရောင်စဉ်ဖတ်တိုင်းတာခြင်း (spectroscopy) ကို အခြေခံ၍ [[စနေဂြိုဟ်]]၏ ဖွဲ့စည်းပုံသည် ဂျူပီတာနှင့် ဆင်တူသည်ဟု ယူဆရသော်လည်း အခြားဧရာမဂြိုဟ်များဖြစ်သော [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]နှင့် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]တို့တွင် ဟိုက်ဒရိုဂျင်နှင့် ဟီလီယံ ပါဝင်မှု နှိုင်းယှဉ်ချက်အရ နည်းပါးပြီး အောက်ဆီဂျင်၊ ကာဗွန်၊ [[နိုက်ထရိုဂျင်]]နှင့် ဆာလဖာ အစရှိသော အဖြစ်များဆုံး အခြားဒြပ်စင်များ ပိုမိုပါဝင်ကြသည်။<ref>{{cite web | last1=Ingersoll | first1=A. P. | last2=Hammel | first2=H. B. | last3=Spilker | first3=T. R. | last4=Young | first4=R. E. | date=June 1, 2005 | url=http://www.lpi.usra.edu/opag/outer_planets.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.lpi.usra.edu/opag/outer_planets.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live | title=Outer Planets: The Ice Giants | publisher=Lunar & Planetary Institute | access-date=February 1, 2007 }}</ref> ဤဂြိုဟ်များကို [[ရေခဲဂြိုဟ်ဘီလူး|ရေခဲဧရာမဂြိုဟ်များ]] (ice giants) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်မှာ ၎င်းတို့ ဖြစ်ပေါ်လာစဉ်က အဆိုပါ ဒြပ်စင်များသည် ရေခဲအဖြစ် ပေါင်းစပ်ပါဝင်ခဲ့သည်ဟု ယူဆကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်၊ သို့သော် ၎င်းတို့တွင် ရေခဲပမာဏ အလွန်အမင်း နည်းပါးစွာသာ ပါဝင်ဖွယ်ရှိသည်။<ref name=icegiantatmospheres>{{citation | url=https://www.lpi.usra.edu/decadal/opag/IceGiantAtmospheres_v7.pdf | last=Hofstadter | first=Mark | title=The Atmospheres of the Ice Giants, Uranus and Neptune | year=2011 | publisher=[[National Research Council (United States)|US National Research Council]] | access-date=January 18, 2015 | work=White Paper for the Planetary Science Decadal Survey | pages=1–2 | archive-date=July 17, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230717232018/https://www.lpi.usra.edu/decadal/opag/IceGiantAtmospheres_v7.pdf | url-status=live }}</ref> ===အရွယ်အစားနှင့် ဒြပ်ထု=== {{Main|ဂျူပီတာ ဒြပ်ထု|ဂျူပီတာ အချင်းဝက်}} [[File:Jupiter size.png|alt=Refer to caption|thumb|ကြာသပတေးဂြိုဟ်အား ကမ္ဘာနှင့် လကမ္ဘာတို့ဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ထားပုံ]] ဂျူပီတာဂြိုဟ်သည် ကမ္ဘာထက် အဆပေါင်း ၁၁ ဆခန့် ({{val|11.208|ul=R_Earth}}) ကျယ်ဝန်းပြီး ၎င်း၏ ထုထည်မှာ ကမ္ဘာ့ထုထည်၏ ၃၁၈ ဆ ရှိကာ<ref name="fact"/> ယင်းမှာ နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ အခြားသော ဂြိုဟ်အားလုံး ပေါင်းစပ်ထားသည့် ထုထည်၏ ၂.၅ ဆ ရှိသည်။ ၎င်းသည် အလွန်ပင် ကြီးမားထည်ဝါလှသဖြင့် နေနှင့် ဂျူပီတာတို့၏ ဒြပ်ထု လှည့်ပတ်ဗဟိုချက် (barycentre) သည် နေ၏ ဗဟိုချက်မှ နေ၏ အချင်းဝက် ၁.၀၆၈ ဆအကွာ၊ နေ၏ မျက်နှာပြင်အထက်တွင် တည်ရှိသည်။<ref>{{cite book |last=MacDougal |first=Douglas W. |title=Newton's Gravity |url=https://archive.org/details/newtonsgravityin00macd |url-access=limited |year=2012 |publisher=Springer New York |isbn=978-1-4614-5443-4 |pages=[https://archive.org/details/newtonsgravityin00macd/page/n208 193]–211 |language=en |chapter=A Binary System Close to Home: How the Moon and Earth Orbit Each Other |quote=the barycentre is 743,000&nbsp;km from the centre of the Sun. The Sun's radius is 696,000&nbsp;km, so it is 47,000&nbsp;km above the surface.|doi=10.1007/978-1-4614-5444-1_10 |series=Undergraduate Lecture Notes in Physics }}</ref><ref name="burgess">{{cite book |first=Eric |last=Burgess |date=1982 |title=By Jupiter: Odysseys to a Giant |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0-231-05176-7}}</ref> ဂျူပီတာ၏ အချင်းဝက်မှာ နေအချင်းဝက်၏ ဆယ်ပုံတစ်ပုံခန့် ({{val|0.10275|ul=R_Solar}}) ရှိပြီး၊<ref name="shu82">{{cite book |first=Frank H. |last=Shu |date=1982 |title=The physical universe: an introduction to astronomy |page=[https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/426 426] |series=Series of books in astronomy |edition=12th |publisher=University Science Books |isbn=978-0-935702-05-7 |url=https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/426 }}</ref> ၎င်း၏ ထုထည်မှာ နေထုထည်၏ တစ်ထောင်ပုံတစ်ပုံ ရှိကာ ဆိုလိုသည်မှာ အရာဝတ္ထုနှစ်ခုစလုံး၏ သိပ်သည်းဆမှာ အတူတူနီးပါး ဖြစ်သည်။<ref name="davis_turekian05">{{cite book | last1=Davis | first1=Andrew M. | last2=Turekian | first2=Karl K. | title=Meteorites, comets, and planets | volume=1 | series=Treatise on geochemistry | publisher=Elsevier | date=2005 | isbn=978-0-08-044720-9 | page=624}}</ref> အခြားသော အရာဝတ္ထုများ အထူးသဖြင့် [[နေအဖွဲ့အစည်းပြင်ပဂြိုဟ်]]များ (extrasolar planets) နှင့် [[ကြယ်ပုညို]]များ (brown dwarfs) ၏ ထုထည်များကို ဖော်ပြရန်အတွက် ''[[ဂျူပီတာ ဒြပ်ထု]]'' ({{Jupiter mass}} သို့မဟုတ် {{Jupiter mass|Jup=y}}) ကို ယူနစ်တစ်ခုအဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် နေအဖွဲ့အစည်းပြင်ပဂြိုဟ် HD 209458 b ၏ ထုထည်မှာ{{Jupiter mass|0.69}} ရှိပြီး ကြယ်ပုညို Gliese 229 b ၏ ထုထည်မှာ {{Jupiter mass|60.4}} ရှိသည်။<ref>{{cite encyclopedia |url=https://exoplanet.eu/home/ |title=The Extrasolar Planets Encyclopedia: Interactive Catalogue |first=Jean |last=Schneider |year=2009 |access-date=August 9, 2014 |archive-date=October 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028155019/https://exoplanet.eu/home/ |encyclopedia=[[Extrasolar Planets Encyclopaedia]] |url-status=live }}</ref><ref name="Feng2022">{{cite journal |last1=Feng |first1=Fabo |last2=Butler |first2=R. Paul |display-authors=etal |date=August 2022 |title=3D Selection of 167 Substellar Companions to Nearby Stars |journal=[[The Astrophysical Journal Supplement Series]] |volume=262 |issue=21 |page=21 |doi=10.3847/1538-4365/ac7e57 |arxiv=2208.12720 |bibcode=2022ApJS..262...21F|s2cid=251864022 |doi-access=free }}</ref> ထို့အတူ ဂျူပီတာ၏ အီကွေတာ အချင်းဝက်ကို ယေဘုယျအားဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည့် [[ဂျူပီတာ အချင်းဝက်]]ကိုလည်း ဤအရာဝတ္ထုများ၏ အရွယ်အစားများကို ဖော်ပြရာတွင် အသုံးပြုကြသည်။<ref name = "IAU XXIX">{{cite arXiv |eprint=1510.07674|last1=Mamajek|first1=E. E|title=IAU 2015 Resolution B3 on Recommended Nominal Conversion Constants for Selected Solar and Planetary Properties| last2=Prsa|first2=A|last3=Torres|first3=G|last4=Harmanec|first4=P|last5=Asplund|first5=M|last6=Bennett|first6=P. D|last7=Capitaine|first7=N|last8=Christensen-Dalsgaard|first8=J|last9=Depagne|first9=E|last10=Folkner|first10=W. M|last11=Haberreiter|first11=M|last12=Hekker|first12=S|last13=Hilton|first13=J. L|last14=Kostov|first14=V|last15=Kurtz|first15=D. W|last16=Laskar|first16=J|last17=Mason|first17=B. D|last18=Milone|first18=E. F|last19=Montgomery|first19=M. M|last20=Richards|first20=M. T|last21=Schou|first21=J|last22=Stewart|first22=S. G|class=astro-ph.SR|year=2015|display-authors= 3}}</ref> ဂျူပီတာသည် ၎င်း၏ အတွင်းပိုင်း ဆက်လက်ကျုံ့ဝင်နေမှုအတွင်းရှိ ''ကယ်လ်ဗင်-ဟယ်လ်ဟို့စ် ဖြစ်စဉ်'' (Kelvin–Helmholtz mechanism) ကြောင့် [[နေရောင်ခြည်]]မှ လက်ခံရရှိသည့် အပူထက် ပိုမိုများပြားသောအပူကို ထုတ်လွှတ်ပေးနေသည်။<ref name="elkins-tanton">{{cite book | first=Linda T. | last=Elkins-Tanton |date=2011 | title=Jupiter and Saturn | publisher=Chelsea House | location=New York | isbn=978-0-8160-7698-7 | edition=revised }}</ref>{{rp|30}}<ref>{{cite book | title=Giant Planets of Our Solar System: Atmospheres, Composition, and Structure | first=Patrick | last=Irwin | date=2003 | page=62 | isbn=978-3-540-00681-7 | publisher=Springer Science & Business Media | url=https://books.google.com/books?id=p8wCsJweUb0C&pg=PA62 | access-date=April 23, 2022 | archive-date=June 19, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240619015914/https://books.google.com/books?id=p8wCsJweUb0C&pg=PA62#v=onepage&q&f=false | url-status=live }}</ref> ဤဖြစ်စဉ်ကြောင့် ဂျူပီတာသည် တစ်နှစ်လျှင် ၁ မီလီမီတာ (၀.၀၃၉ လက်မ) ခန့် ကျုံ့ဝင်သွားစေသည်။<ref>{{cite book | title = Giant Planets of Our Solar System: Atmospheres, Composition, and Structure | first = Patrick G. J. | last = Irwin | publisher = Springer | orig-date = 2003 | url = https://books.google.com/books?id=p8wCsJweUb0C&q=%22kelvin+helmholtz+mechanism%22&pg=PA63 | edition = Second | year = 2009 | page = 4 | quote = the radius of Jupiter is estimated to be currently shrinking by approximately 1&nbsp;mm/yr | isbn = 978-3-642-09888-8 | access-date = March 6, 2021 | archive-date = June 19, 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240619015915/https://books.google.com/books?id=p8wCsJweUb0C&q=%22kelvin+helmholtz+mechanism%22&pg=PA63#v=snippet&q=%22kelvin%20helmholtz%20mechanism%22&f=false | url-status = live }}.</ref><ref name="guillot04">{{cite book | editor1-last=Bagenal | editor1-first=Fran | editor2-last=Dowling | editor2-first=Timothy E. | editor3-last=McKinnon | editor3-first=William B. | last1=Guillot | first1=Tristan | last2=Stevenson | first2=David J. | last3=Hubbard | first3=William B. | last4=Saumon | first4=Didier | date=2004 | title=Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere | chapter=Chapter 3: The Interior of Jupiter | publisher=[[Cambridge University Press]] | isbn=978-0-521-81808-7 }}</ref> ဖြစ်တည်စ ကာလက ဂျူပီတာသည် ပိုမိုပူပြင်းခဲ့ပြီး ယခုလက်ရှိ အချင်း၏ နှစ်ဆခန့် ကြီးမားခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |last=Bodenheimer |first=P. |title=Calculations of the early evolution of Jupiter |series=23 |journal=Icarus |year=1974 |issue=3 |volume=23 |pages=319–325 |bibcode=1974Icar...23..319B |doi=10.1016/0019-1035(74)90050-5}}</ref><ref name="y168">{{cite web | title=Jupiter Was Formerly Twice Its Current Size and Had a Much Stronger Magnetic Field | website=California Institute of Technology | date=May 20, 2025 | url=https://www.caltech.edu/about/news/jupiter-was-formerly-twice-its-current-size-and-had-a-much-stronger-magnetic-field | access-date=October 30, 2025}}</ref> သီအိုရီဆိုင်ရာ စံနမူနာများအရ ဂျူပီတာတွင် ထုထည် ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းထက် ပိုမိုများပြားပါက အတွင်းပိုင်းသည် အလွန်အမင်း ဖိသိပ်ခံရမည်ဖြစ်ရာ ဒြပ်ထု တိုးလာသော်လည်း ၎င်း၏ ထုထည်ပမာဏ (volume) မှာ ကျဆင်းသွားမည် ဖြစ်သည်။ ထုထည် အပြောင်းအလဲ အနည်းငယ်အတွက်မူ အချင်းဝက်မှာ သိသာထင်ရှားစွာ ပြောင်းလဲမည် မဟုတ်ပေ။<ref name="Seager2007">{{cite journal | last1=Seager | first1=S. | last2=Kuchner | first2=M. | last3=Hier-Majumder | first3=C. A. | last4=Militzer | first4=B. | title=Mass-Radius Relationships for Solid Exoplanets | journal=The Astrophysical Journal | volume=669 | issue=2 | pages=1279–1297 | year=2007 | doi=10.1086/521346 | arxiv=0707.2895 | bibcode=2007ApJ...669.1279S | s2cid=8369390 }}</ref> ရလဒ်အနေဖြင့် ဂျူပီတာသည် ၎င်း၏ ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ် သမိုင်းကြောင်းတို့အရ ဂြိုဟ်တစ်စင်း ပိုင်ဆိုင်နိုင်သည့် အကြီးဆုံး အချင်းနီးပါးကို ရရှိထားသည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="HTUW">{{cite AV media | title=How the Universe Works 3 | volume=Jupiter: Destroyer or Savior? |year=2014 | publisher=Discovery Channel}}</ref> ထုထည် တိုးလာသည်နှင့်အမျှ ဆက်လက်ကျုံ့ဝင်သည့် ဖြစ်စဉ်သည် သိသာထင်ရှားသော ကြယ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (stellar ignition) အဆင့်သို့ ရောက်ရှိသည်အထိ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နေမည်ဖြစ်သည်။<ref name="tristan286">{{cite journal | last=Guillot | first=Tristan | title=Interiors of Giant Planets Inside and Outside the Solar System | journal=Science | year=1999 | volume=286 | issue=5437 | pages=72–77 | doi=10.1126/science.286.5437.72 | pmid=10506563 | bibcode=1999Sci...286...72G | access-date=April 24, 2022 | url=http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/classes/ge131/notes/guillot.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/classes/ge131/notes/guillot.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live }}</ref> ဟိုက်ဒရိုဂျင် ပေါင်းစပ်ပြီး [[ကြယ်]]တစ်စင်း ဖြစ်လာရန်အတွက် ဂျူပီတာသည် ထုထည် အဆ ၇၅ ဆခန့် ပိုမိုကြီးမားရန် လိုအပ်သော်လည်း၊ အသေးဆုံး [[ကြယ်ပုနီ]] (red dwarf) တစ်စင်းသည် [[စနေဂြိုဟ်]]ထက် အချင်းဝက် အနည်းငယ်သာ ပိုကြီးနိုင်သဖြင့် ၎င်း၏ အချင်းမှာ လုံလောက်မှု ရှိနေသည်။<ref>{{cite journal | title=The theory of brown dwarfs and extrasolar giant planets | last1=Burrows | first1=Adam | last2=Hubbard | first2=W. B. | last3=Lunine | first3=J. I. | last4=Liebert | first4=James | journal=Reviews of Modern Physics | volume=73 | issue=3 | pages=719–765 | date=July 2001 | doi=10.1103/RevModPhys.73.719 | arxiv=astro-ph/0103383 | bibcode=2001RvMP...73..719B | s2cid=204927572 | quote=Hence the HBMM at solar metallicity and Y_α = 50.25 is 0.07 – 0.074 {{solar mass}}, ... while the HBMM at zero metallicity is 0.092 {{solar mass}} }}</ref> ===လေထု=== ဂျူပီတာဂြိုဟ်၏ လေထုကို အဓိကအားဖြင့် မော်လီကျူး ဟိုက်ဒရိုဂျင်နှင့် ဟီလီယံတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး၊ ရေ၊ [[မီသိန်း]]၊ [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]] ဆာလဖိုက်နှင့် [[အမိုးနီးယား]] ကဲ့သို့သော အခြားသော ဒြပ်ပေါင်း အနည်းငယ်လည်း ပါဝင်သည်။<ref name="Atreya2003"/> ဂျူပီတာ၏ လေထုသည် မိုးတိမ်အလွှာများ၏ အောက်ဘက် ကီလိုမီတာ ၃,၀၀၀ (မိုင် ၂,၀၀၀) ခန့်အနက်အထိ ကျယ်ပြန့် ဆင်းသက်နေသည်။ ====တိမ်တိုက်လွှာများ==== [[File:790106-0203 Voyager 58M to 31M reduced.gif|thumb|တစ်လတာ ကာလအတွင်း ရွေ့လျားနေသော ဂျူပီတာဂြိုဟ်၏ တိမ်လွှာစနစ်ကို ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁]] အာကာသယာဉ်မှ အနီးကပ် ဖြတ်ပျံသန်းစဉ် ရိုက်ကူးခဲ့သည်]] ဂျူပီတာဂြိုဟ်ကို အမိုးနီးယား ပုံဆောင်ခဲများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် တိမ်လွှာများက အမြဲတမ်းလိုလို ဖုံးလွှမ်းလျက်ရှိပြီး ယင်းတို့တွင် အမိုးနီးယား ဟိုက်ဒရိုဆာလဖိုက် (ammonium hydrosulfide) လည်း ပါဝင်နိုင်ခြေရှိသည်။<ref>{{cite journal | title=Coloring Jupiter's clouds: Radiolysis of ammonium hydrosulfide (NH4SH) | last1=Loeffler | first1=Mark J. | last2=Hudson | first2=Reggie L. | journal=Icarus | volume=302 | pages=418–425 | date=March 2018 | doi=10.1016/j.icarus.2017.10.041 | bibcode=2018Icar..302..418L | url=https://science.gsfc.nasa.gov/691/cosmicice/reprints/NH4SH_Icarus_Loeffler_Hudson_2018.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://science.gsfc.nasa.gov/691/cosmicice/reprints/NH4SH_Icarus_Loeffler_Hudson_2018.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live | access-date=April 25, 2022 }}</ref> ဤတိမ်များသည် လေထု၏ အပူချိန်ရပ်စဲရာ အလွှာ (tropopause) တွင် တည်ရှိကြပြီး လတ္တီတွဒ် အနေအထား အမျိုးမျိုး၌ အပူပိုင်း ဒေသများဟု လူသိများသော တန်းပြားများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ယင်းတို့ကို အရောင်လင်းလက်သော ဇုန်များနှင့် အရောင်ရင့်မှောင်သော ခါးပတ်များ (belts) ဟူ၍ ထပ်မံခွဲခြားထားသည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် လည်ပတ်စီးဆင်းမှု ပုံစံများ၏ အပြန်အလှန် သက်ရောက်မှုကြောင့် မုန်တိုင်းများနှင့် လေထု မငြိမ်သက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဇုန်အလိုက် လေကြောင်းစီးကြောင်းများ (zonal jet streams) တွင် တစ်စက္ကန့်လျှင် မီတာ ၁၀၀ (တစ်နာရီလျှင် ကီလိုမီတာ ၃၆၀ / မိုင် ၂၂၀) ရှိသော လေတိုက်နှုန်းမှာ သာမန်အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည်။<ref>{{cite book | chapter=Dynamics of Jupiter's Atmosphere | last1=Ingersoll | first1=Andrew P. | author-link1=Andrew Ingersoll | last2=Dowling | first2=Timothy E. | last3=Gierasch | first3=Peter J. | last4=Orton | first4=Glenn S. | last5=Read | first5=Peter L. | last6=Sánchez-Lavega | first6=Agustin | last7=Showman | first7=Adam P. | last8=Simon-Miller | first8=Amy A. | last9=Vasavada | first9=Ashwin R. | title=Jupiter. The Planet, Satellites and Magnetosphere | editor1-first=Fran | editor1-last=Bagenal | editor2-first=Timothy E. | editor2-last=Dowling | editor3-first=William B. | editor3-last=McKinnon | series=Cambridge planetary science | volume=1 | publication-place=Cambridge, UK | publisher=Cambridge University Press | isbn=0-521-81808-7 | date=2004 | pages=105–128 | bibcode=2004jpsm.book..105I | url=https://authors.library.caltech.edu/36015/1/Ingersoll_p105.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://authors.library.caltech.edu/36015/1/Ingersoll_p105.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live | access-date=March 8, 2022 }}</ref> ဇုန်များသည် တစ်နှစ်ပြီးတစ်နှစ် အကျယ်အဝန်း အရောင်နှင့် အားကောင်းမှုတို့တွင် ပြောင်းလဲမှု ရှိတတ်သည်ကို စောင့်ကြည့် တွေ့ရှိရသော်လည်း သိပ္ပံပညာရှင်များ အမည်ပေးနိုင်လောက်သည်အထိ လုံလောက်သော တည်ငြိမ်မှု ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ တိမ်လွှာသည် အနက်အားဖြင့် ကီလိုမီတာ ၅၀ (မိုင် ၃၁) ခန့်ရှိပြီး အမိုးနီးယား တိမ်ထပ် အနည်းဆုံး နှစ်ထပ်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည် - ထိပ်ပိုင်းတွင် ပါးလွှာပြီး ပိုမိုကြည်လင်သော ဒေသတစ်ခုနှင့် အောက်ဘက်တွင် ပိုမိုထူထဲသော တိမ်ထပ်တို့ ပါဝင်သည်။ ဂျူပီတာ၏ လေထုအတွင်း ထောက်လှမ်းတွေ့ရှိခဲ့ရသော [[လျှပ်ပြက်ခြင်း|လျှပ်စီးလက်မှု]] အလင်းလက်များက ညွှန်ပြနေသည့်အတိုင်း အမိုးနီးယား တိမ်များ၏ အောက်ဘက်တွင် ပါးလွှာသော ရေတိမ်လွှာတစ်ခု တည်ရှိနိုင်ဖွယ်ရှိသည်။<ref>{{cite journal | title=Lightning Generation in Moist Convective Clouds and Constraints on the Water Abundance in Jupiter | last1=Aglyamov | first1=Yury S. | last2=Lunine | first2=Jonathan | last3=Becker | first3=Heidi N. |author3-link=Heidi N. Becker| last4=Guillot | first4=Tristan | last5=Gibbard | first5=Seran G. | last6=Atreya | first6=Sushil | last7=Bolton | first7=Scott J. | last8=Levin | first8=Steven | last9=Brown | first9=Shannon T. | last10=Wong | first10=Michael H. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | volume=126 | issue=2 | id=e06504 | date=February 2021 | article-number=e2020JE006504 | doi=10.1029/2020JE006504 | arxiv=2101.12361 | bibcode=2021JGRE..12606504A | s2cid=231728590 }}</ref> ဤလျှပ်စစ်ဓာတ် ထုတ်လွှတ်မှုများသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လျှပ်စီးလက်မှုထက် အဆပေါင်း တစ်ထောင်အထိ ပိုမိုအားကောင်းနိုင်သည်။<ref>{{cite web |editor1-last=Watanabe |editor1-first=Susan |date=February 25, 2006 |url=http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/galileo_end.html |title=Surprising Jupiter: Busy Galileo spacecraft showed jovian system is full of surprises |publisher=NASA |access-date=February 20, 2007 |archive-date=October 8, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008010724/http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/galileo_end.html }}</ref> အတွင်းပိုင်းမှ မြင့်တက်လာသော အပူရှိန်ကြောင့် တွန်းအားပေးခံရသည့် ရေတိမ်များသည် ကမ္ဘာ့ မုန်တိုင်းများ ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့သော နည်းလမ်းမျိုးဖြင့် မုန်တိုင်းများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်ဟု ယူဆရသည်။<ref>{{cite journal |last=Kerr |first=Richard A. |author-link=Richard Kerr (science journalist) |title=Deep, Moist Heat Drives Jovian Weather |journal=Science |year=2000 |volume=287 |issue=5455 |pages=946–947 |doi=10.1126/science.287.5455.946b |s2cid=129284864 |url=https://www.proquest.com/openview/d4cfc37399ab62ac9e0668fd231cb072/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1256 |access-date=April 26, 2022 |archive-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203043417/https://www.proquest.com/openview/d4cfc37399ab62ac9e0668fd231cb072/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1256 |url-status=live }}</ref> ဂျူနို (Juno) အာကာသယာဉ် စူးစမ်းလေ့လာမှုအရ လေထု၏ အတန်ငယ် မြင့်မားသော နေရာရှိ အမိုးနီးယား-ရေ တိမ်များမှ စတင်ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ''ရေပေါ်ပိုင်း လျှပ်စီးလက်ခြင်း'' (shallow lightning) တည်ရှိမှုကို ဖော်ထုတ်ပြသခဲ့သည်။<ref>{{cite journal | title=Small lightning flashes from shallow electrical storms on Jupiter | last1=Becker | first1=Heidi N. | author1-link=Heidi N. Becker | last2=Alexander | first2=James W. | last3=Atreya | first3=Sushil K. | last4=Bolton | first4=Scott J. | last5=Brennan | first5=Martin J. | last6=Brown | first6=Shannon T. | last7=Guillaume | first7=Alexandre | last8=Guillot | first8=Tristan | last9=Ingersoll | first9=Andrew P. | last10=Levin | first10=Steven M. | last11=Lunine | first11=Jonathan I. | last12=Aglyamov | first12=Yury S. | last13=Steffes | first13=Paul G. | journal=Nature | volume=584 | issue=7819 | pages=55–58 | year=2020 | doi=10.1038/s41586-020-2532-1 | pmid=32760043 | bibcode=2020Natur.584...55B | s2cid=220980694 | issn=0028-0836 | url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-03058480 | access-date=March 6, 2021 | archive-date=September 29, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074856/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-03058480 | url-status=live }}</ref> ဤလျှပ်စီးကြောင်းများသည် ရေခဲဖုံးလွှမ်းနေသော ရေနှင့်အမိုးနီးယား ရောစပ်ထားသည့် ''ပျော့ဖတ်လုံးများ'' (mushballs) ကို သယ်ဆောင်လာကြပြီး လေထု၏ အနက်ရှိုင်းသို့ ပြုတ်ကျကြသည်။<ref>{{cite journal | title=Storms and the Depletion of Ammonia in Jupiter: I. Microphysics of "Mushballs" | last1=Guillot | first1=Tristan | last2=Stevenson | first2=David J. | last3=Atreya | first3=Sushil K. | last4=Bolton | first4=Scott J. | last5=Becker | first5=Heidi N.|author5-link=Heidi N. Becker | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | year=2020 | volume=125 | issue=8 | page=e2020JE006403 | doi=10.1029/2020JE006404 | arxiv=2012.14316 | bibcode=2020JGRE..12506403G | s2cid=226194362 }}</ref> ဂျူပီတာ၏ အထက်ပိုင်း လေထုတွင် အထက်လေထု လျှပ်စီးလက်မှုများကို စောင့်ကြည့် တွေ့ရှိခဲ့ရပြီး ၎င်းတို့မှာ ၁.၄ မီလီစက္ကန့်ခန့် ကြာမြင့်သည့် တောက်ပသော အလင်းလက်များ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ''elves'' သို့မဟုတ် ''sprites'' ဟု လူသိကြပြီး ဟိုက်ဒရိုဂျင်ကြောင့် အပြာရောင် သို့မဟုတ် ပန်းရောင် ဖြစ်ပေါ်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref>{{cite journal | title=Possible Transient Luminous Events Observed in Jupiter's Upper Atmosphere | last1=Giles | first1=Rohini S. | last2=Greathouse | first2=Thomas K. | last3=Bonfond | first3=Bertrand | last4=Gladstone | first4=G. Randall | last5=Kammer | first5=Joshua A. | last6=Hue | first6=Vincent | last7=Grodent | first7=Denis C. | last8=Gérard | first8=Jean-Claude | last9=Versteeg | first9=Maarten H. | last10=Wong | first10=Michael H. | last11=Bolton | first11=Scott J. | last12=Connerney | first12=John E. P. | last13=Levin | first13=Steven M. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | year=2020 | volume=125 | issue=11 | article-number=e06659 | id=e06659 | doi=10.1029/2020JE006659 | arxiv=2010.13740 | bibcode=2020JGRE..12506659G | s2cid=225075904 }}</ref><ref>{{cite web | title=Juno Data Indicates 'Sprites' or 'Elves' Frolic in Jupiter's Atmosphere | date=October 27, 2020 | editor-first=Tony | editor-last=Greicius | website=NASA | url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/juno-data-indicates-sprites-or-elves-frolic-in-jupiters-atmosphere | access-date=December 30, 2020 | archive-date=January 27, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210127211238/https://www.nasa.gov/feature/jpl/juno-data-indicates-sprites-or-elves-frolic-in-jupiters-atmosphere/ | url-status=live }}</ref> ဂျူပီတာ၏ တိမ်များတွင် တွေ့ရသော လိမ္မော်ရောင်နှင့် အညိုရောင်တို့မှာ နေမှလာသော ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်နှင့် ထိတွေ့သည့်အခါ အရောင်ပြောင်းသွားတတ်သော အပေါ်သို့ စီးဆင်းလာသည့် ဒြပ်ပေါင်းများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ တိကျသော ပါဝင်ဖွဲ့စည်းပုံမှာ မသေချာသေးသော်လည်း အဆိုပါ ပစ္စည်းများသည် ဖော့စဖရပ်စ်၊ ဆာလဖာ သို့မဟုတ် [[ဟိုက်ဒရိုကာဘွန်]]များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု ယူဆရသည်။<ref>{{cite conference | last1=Strycker | first1=P. D. | last2=Chanover | first2=N. | last3=Sussman | first3=M. | last4=Simon-Miller | first4=A. |title=A Spectroscopic Search for Jupiter's Chromophores |work=DPS meeting No. 38, #11.15 |publisher=American Astronomical Society |year=2006 |bibcode=2006DPS....38.1115S}}</ref> ခရိုမိုဖိုး (chromophores) ဟု လူသိများသော ဤအရောင်စုံ ဒြပ်ပေါင်းများသည် အောက်ဘက်တိမ်ထပ်၏ ပိုမိုနွေးထွေးသော တိမ်များနှင့် ရောနှောနေကြသည်။ အပေါ်သို့ တက်လာသော ပူအောင်းစီးဆင်းမှု ဆဲလ်များ (convection cells) က ခရိုမိုဖိုးများကို ဖုံးကွယ်ထားသည့် ပုံဆောင်ခဲဖြစ်ပေါ်နေသော အမိုးနီးယားများကို ဖြစ်ပေါ်စေသောအခါ အရောင်လင်းလက်သည့် ဇုန်များ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ဂျူပီတာတွင် လည်ပတ်ဝင်ရိုး စောင်းမှု နည်းပါးသဖြင့် ဂြိုဟ်၏ အီကွေတာ ဒေသထက် ဝင်ရိုးစွန်းများက နေရောင်ခြည် စွမ်းအင်ကို အမြဲတမ်း ပိုမိုနည်းပါးစွာ လက်ခံရရှိစေသည်။ ဂြိုဟ်၏ အတွင်းပိုင်းအတွင်းရှိ ပူအောင်းစီးဆင်းမှု (convection) က စွမ်းအင်များကို ဝင်ရိုးစွန်းများဆီသို့ သယ်ဆောင်ပေးကာ တိမ်လွှာရှိ အပူချိန်များကို မျှတစေသည်။ ==ဂြိုဟ်ရံလများ== {{Main|ဂျူပီတာ၏ ဂြိုဟ်ရံလများ}} ဂျူပီတာဂြိုဟ်တွင် အတည်ပြုပြီးသား သဘာဝ ဂြိုဟ်ရံလ ၁၁၅ စင်း ရှိပြီး၊ [[အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်း]]ဖြင့် စောင့်ကြည့်လေ့လာမှုများ တိုးပွားလာခြင်းကြောင့် ဤအရေအတွက်မှာ ဆက်လက် တိုးပွားလာဖွယ် ရှိသည်။ ၎င်းတို့အနက် အချင်း ၁၀ ကီလိုမီတာထက် ပိုမိုကြီးမားသည်မှာ ၁၆ စင်းသာ ရှိသည်။ ဂယ်လီလီယို အရံလများ (Galilean moons) ဟု လူသိများသော အကြီးဆုံး ဂြိုဟ်ရံလလေးစင်းမှာ အရွယ်အစား ကြီးစဉ်ငယ်လိုက် အားဖြင့် [[ဂျန်နမိတ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဂဲနီမီးဒ်]] (Ganymede)၊ [[ကလက်စတို (ဂြိုဟ်ရံလ)|ကယ်လစ်စတို]] (Callisto)၊ [[အိုင်အို (ဂြိုဟ်ရံလ)|အိုင်အို]] (Io) နှင့် [[ယူရိုပါ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ယူရိုပါ]] (Europa) တို့ ဖြစ်ကြပြီး ကောင်းကင်သာယာသည့် ညတစ်ညတွင် ကမ္ဘာမြေမှ အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းငယ်များဖြင့် မြင်တွေ့နိုင်သည်။ ===ဂယ်လီလီယံ လများ=== [[ဂယ်လီလီယို]] ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော အရံလများဖြစ်သည့် အိုင်အို၊ ယူရိုပါ၊ ဂဲနီမီးဒ် နှင့် ကယ်လစ်စတို တို့သည် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း အကြီးဆုံး အရံလများထဲတွင် ပါဝင်ကြသည်။ အိုင်အို၊ ယူရိုပါနှင့် ဂဲနီမီးဒ်တို့၏ ပတ်လမ်းများသည် လက်ပလပ်စ် အသံဟုန်ညီမျှမှု (Laplace resonance) ဟု လူသိများသော ပုံစံတစ်ရပ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အိုင်အိုသည် ဂျူပီတာကို ပတ်လမ်းလေးပတ် ပတ်သည့်အခါတိုင်း ယူရိုပါက နှစ်ပတ်တိတိ ပတ်ပြီး၊ ဂဲနီမီးဒ်က တစ်ပတ်တိတိ ပတ်သည်။ ဤအသံဟုန်ညီမျှမှုကြောင့် ကြီးမားသော အရံလသုံးစင်း၏ ဆွဲငင်အား သက်ရောက်မှုများသည် ၎င်းတို့၏ ပတ်လမ်းများကို ဘဲဥပုံစံများအဖြစ် ပုံသဏ္ဌာန်ပျက်ယွင်းစေသည်။ အကြောင်းမှာ အရံလ တစ်စင်းစီသည် ၎င်း၏ ပတ်လမ်း တစ်ပတ်ချင်းစီရှိ တူညီသော အမှတ်တွင် အိမ်နီးချင်း အရံလများထံမှ အပိုအထူးဆွဲငင်အားများကို ခံရသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ ဂျူပီတာ၏ ဒီရေစွမ်းအား (tidal force) သည် ၎င်းတို့၏ ပတ်လမ်းများကို စက်ဝိုင်းပုံစံ ဖြစ်လာစေရန် လုပ်ဆောင်ပေးသည်။<ref>{{cite journal | last1=Musotto | first1=S. | last2=Varadi | first2=F. | last3=Moore | first3=W. B. | last4=Schubert | first4=G. |title=Numerical simulations of the orbits of the Galilean satellites |url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=13969974 |journal=Icarus |year=2002 |volume=159 |issue=2 |pages=500–504 |doi=10.1006/icar.2002.6939 |bibcode=2002Icar..159..500M |access-date=February 19, 2007 |archive-date=August 10, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810071532/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=13969974 }}</ref> ၎င်းတို့၏ ပတ်လမ်းများတွင် ဘဲဥပုံစံ လွဲမှားမှု (eccentricity) ရှိနေခြင်းကြောင့် အရံလသုံးစင်း၏ ပုံသဏ္ဌာန်များကို ပုံမှန် ပြောင်းလဲတွန့်လိမ်စေသည်။ ဂျူပီတာနှင့် နီးကပ်လာသည့်အခါ ဂျူပီတာ၏ ဆွဲငင်အားက ၎င်းတို့ကို ဆန့်ထွက်စေပြီး၊ ဝေးရာသို့ ရွေ့သွားသည့်အခါ ပိုမိုလုံးဝန်းသော ပုံစံများဆီသို့ ပြန်လည် တန်ပြန်ပျော့ပြောင်းသွားစေသည်။ ဤကဲ့သို့ ဒီရေကြောင့် တွန့်လိမ်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ရာမှ ထွက်ပေါ်လာသည့် ပွတ်တိုက်အားသည် အရံလများ၏ အတွင်းပိုင်းတွင် အပူရှိန်ကို ထုတ်ပေးသည်။ ဤဖြစ်စဉ်ကို ဒီရေစွမ်းအား အပြင်းထန်ဆုံး ခံရသည့် အိုင်အိုလ၏ မီးတောင် လှုပ်ရှားမှုများတွင် အထင်ရှားဆုံး တွေ့ရှိရပြီး ယူရိုပါ၏ မျက်နှာပြင်တွင်မူ ၎င်း၏ အပြင်ဘက်ပိုင်း မကြာသေးမီက ပြန်လည် ဖုံးလွှမ်းခဲ့ခြင်းကို ညွှန်ပြနေသည့် ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ နုပျိုမှုတွင် အတိုင်းအတာ တစ်ခုအထိ တွေ့ရှိရသည်။<ref>{{cite book|page=446|title=Encyclopedia of the Solar System|year=2006|last1=McFadden|first1=Lucy-Ann|last2=Weissmann|first2=Paul|last3=Johnson|first3=Torrence|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-047498-4}}</ref> ==== အိုင်အိုဂြိုဟ်ရံလ ==== [[File:The Galilean satellites (the four largest moons of Jupiter).tif|thumb|upright=1.25|ဘယ် မှညာသို့ ကြာသပတေး ဂြိုဟ်မှဝေးသော အကွားအဝေး အတိုင်း (အိုင်အို၊ ယူရိုပါ၊ကယ်လီစတို၊ ဂန်မီဒီ)]] အိုင်အိုသည် ဂျူပီတာ၏ တတိယမြောက် အကြီးဆုံးလဖြစ်ပြီး နေအဖွဲ့အစည်းတွင် စတုတ္ထမြောက် အကြီးဆုံး ဂြိုဟ်ရံလ ဖြစ်ပါသည်။ အချင်း ၃၆၄၂ ကီလိုမီတာ (၂၂၆၃ မိုင်) ရှည်လျှားပြီး အခြားဂြိုဟ်ရံလများထက် အတွင်းပိုင်းကျသော (ဂျူပီတာနှင့် ပိုမိုနီးကပ်သော) နေရာမှာ တည်ရှိသည်။ အိုင်အိုသည် မီးတောင်ရှင်ပေါင်း ၄၀၀ ကျော်ရှိသည်။ နေအဖွဲ့အစည်းမှာတွင်လှုပ်ရှားတုန်ခါမှု အများဆုံးဂြိုဟ်ရံလ တစ်ခုပါဖြစ်သည်။ အချို့သော မီးတောင်များမှ ဆာလဖာ နှင့် ဆာလဖာဒိုင်အောက်ဆိုဒ် ဓာတ်ငွေ့များ၊ အရည်များသည်မျက်နှာပြင်မှ [[ကီလိုမီတာ]] ၅၀၀ ခန့်အထိ ပန်းထွက်နေသည်။ [[မီးတောင်]]များပေါက်ကွဲခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် တောင်ပူစာပေါင်းကလည်း ၁၀၀ ကျော်လောက် ရှိသည်။ အချို့တောင်များသည် ကမ္ဘာပေါ်က [[ဧဝရတ်တောင်]] ထက်တောင် မြင့်မားကြပါစည်။ ရေ နှင့် ရေခဲတို့ မရှိပါပေ။ သံရည်ပူများနဲ့ ချော်ရည်များသာ ပြည့်နက်နေသည်။ ဆာလဖာ၊ ချော်ရည်များ စီးဆင်းခြင်းကြောင့် အိုင်အို၏ အရောင်သည် အဝါ၊ အနီ၊ အဖြူ၊ အနက် နဲ့ အစိမ်းရောင်များ ရောလျက် နေကာ ဆေးရောင်ခြယ်ထားသလို ဖြစ်နေပါသည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်နဲ့ ၂၀၀၀ ခုနှစ်များတွင် ဂယ်လီလီယို အာကာသယာဉ်က အိုင်အို အနီးကို ဖြတ်သန်း၍ မှတ်တမ်းများ ရယူနိုင်ခဲ့သည်။ ==== ယူရိုပါဂြိုဟ်ရံလ ==== ယူရိုပါ ဂြိုဟ်ရံလသည် ကြာသပတေးဂြိုဟ်၏ စတုတ္ထမြောက်အကြီးဆုံး ဂြိုဟ်ရံလတစ်ခုဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ၏ ဂြိုဟ်ရံလ (လမင်းကြီး) ထက် အနည်းငယ် သေးငယ်ပါသည်။ ကမ္ဘာကဲ့သို့ပင် ယူရိုပါ၏ အတွင်းပိုင်းအနှစ်မှာ သံ၊ နီကယ် များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ မျက်နှာပြင်တွင် တောင်များရှိပြီး ဆားငံရေပါသော [[သမုဒ္ဒရာ]]တစ်ခုလည်း ရှိသည်။ ကမ္ဘာနှင့် မတူသည်ကား ထို သမုဒ္ဒရာသည် ယူရိုပါ၏ မျက်နှာပြင်တစ်ခုလုံးကို ဖုံးအုပ်နိုင်သည်အထိ နက်ရှိုင်းလွန်းလှသည်။ နေမှလည်း အလွန် ဝေးကွာသောကြောင့် သမုဒ္ဒရာမျက်နှာပြင် အပေါ်ယံ နေရာတော်တော်များများ (တခုလုံးနီးပါး) သည် ရေခဲများအဖြစ် ဖုံးအုပ် တည်ရှိလျက် ရှိသည်။ ရေခဲပြင်များ၏ အောက်တွင်မူ ရေများ စီးဆင်းလျက် ရှိသည်။ သမုဒ္ဒရာကြီးသည် အနက် (၆၄) မိုင် အထိ ရှိသည်။ ယူရိုပါသည် ဂျူပီတာဂြိုဟ်အား ၃ ရက်ခွဲလျှင် တစ်ကြိမ် လှည့်ပတ်နေသည်။ ကမ္ဘာ၏ လကဲ့သို့ပင် ၎င်း၏ ဝင်ရိုးပေါ်တွင် လှည့်ပတ်နေခြင်း မရှိသည့်အတွက် ဂျူပီတာကို တစ်ဖက်ထဲကသာ မျက်နှာမူထားသည်။ ယူရိုပါသည် စက်ဝိုင်းပုံစံ အတိအကျ မရှိသောကြောင့် ဂျူပီတာနှင့် နီးကပ်ချိန်တွင် ဆွဲအားများကြောင့် ရေစီးဆင်းမှု ပို၍ မြင့်တက်တတ်သည်။ ရေခဲပြင်အောက်ရှိ ရေများ ထိုကဲ့သို့ စီးဆင်းသောအရှိန်ကြောင့် အပေါ်ယံရေခဲပြင်တွင် အက်ကြောင်းများ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သည်။ ရေခဲပြင်အောက်တွင် ထိုကဲ့သို့ စီးဆင်းနေသော သမုဒ္ဒရာရေကြောင့် ယူရိုပါတွင် အနွေးဓာတ်တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်း အနွေးဓာတ်သည်ပင်လျှင် သမုဒ္ဒရာအတွင်းရှိ [[သက်ရှိ]]သတ္တဝါများ နေထိုင်နိုင်ရန် လမ်းစပင် ဖြစ်သည်။<ref>Curiosity Science magazine in Myanmar(Issue 002)</ref> {| style="width:550px; margin:0 auto;" cellpadding=0 cellspacing=0 | {| class="wikitable" style="text-align:right; margin:0 auto;" |+ [[လကမ္ဘာ]]နှင့် နှိုင်းယှဉ်ထားသော ဂယ်လီလီယံလများ |- ! rowspan=2 | အမည် ! rowspan=2 | [[Help:IPA/English|IPA]] ! colspan=2 | အချင်း ! colspan=2 | ဒြပ်ထု ! colspan=2 | ပတ်လမ်း အချင်းဝက် ! colspan=2 | ပတ်လမ်းကာလ |- ! km ! ''D''_☾ ! kg ! ''M''_☾ ! km ! ''a''_☾ ! days ! ''T''_☾ |- ! [[အိုင်အို (ဂြိုဟ်ရံလ)|အိုင်အို]] | align=left | {{small|{{IPAc-en|ˈ|aɪ|.|oʊ}}}} | 3,643.2<ref name="jplfact"/> | 1.05 | 8.9×10²² | 1.20 | 421,700 | 1.10 | 1.77 | 0.07 |- ! [[ယူရိုပါ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ယူရိုပါ]] | align=left | {{small|{{IPAc-en|j|ʊ|ˈ|r|oʊ|p|ə}}}} | 3,121.6<ref name="jplfact">{{cite web|last=Yeomans|first=Donald K.|date=13 July 2006|title=Planetary Satellite Physical Parameters|publisher=JPL Solar System Dynamics|url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par|access-date=5 November 2007|archive-date=14 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090814111752/http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par|url-status=live}}</ref> | 0.90 | 4.8×10²² | 0.65 | 671,034 | 1.75 | 3.55 | 0.13 |- ! [[ဂျန်နမိတ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဂဲနီမီးဒ်]] | align=left | {{small|{{IPAc-en|ˈ|ɡ|æ|n|ɪ|m|iː|d}}}} | 5,268.2<ref name="Showman1999">{{cite journal |last1=Showman |first1=Adam P. |last2=Malhotra |first2=Renu |title=The Galilean Satellites |date=October 1, 1999 |journal=Science |volume=286 |pages=77–84 |doi=10.1126/science.286.5437.77 |url=http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/showman-malhotra-1999.pdf |pmid=10506564 |issue=5437 |bibcode=1999Sci...286...77S |access-date=January 17, 2008 |archive-date=May 14, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514231040/http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/showman-malhotra-1999.pdf |url-status=live }}</ref> | 1.50 | 14.8×10²² | 2.00 | 1,070,412 | 2.80 | 7.15 | 0.26 |- ! [[ကလက်စတို (ဂြိုဟ်ရံလ)|ကယ်လစ်စတို]] | align=left | {{small|{{IPAc-en|k|ə|ˈ|l|ɪ|s|t|oʊ}}}} | 4,820.6<ref name="Anderson 2001">{{cite journal|last1=Anderson|first1=J. D. |last2=Jacobson, R. A. |last3=McElrath, T. P. |title=Shape, mean radius, gravity field and interior structure of Callisto |journal=Icarus| year=2001| volume=153|issue=1|pages=157–161|doi=10.1006/icar.2001.6664| bibcode=2001Icar..153..157A| last4=Moore|first4=W. B.|last5=Schubert |first5=G. |last6=Thomas |first6=P. C.|s2cid=120591546 }}</ref> | 1.40 | 10.8×10²² | 1.50 | 1,882,709 | 4.90 | 16.69 | 0.61 |} |- | [[File:The Galilean satellites (the four largest moons of Jupiter).tif|frameless|561px|center|အရောင်တုများဖြင့် ပြသထားသော ဂယ်လီလီယို အရံလများ ဖြစ်သည့် အို၊ ယူရိုပါ၊ ဂဲနီမီးဒ် နှင့် ကယ်လစ်စတို (ဂျူပီတာမှ အကွာအဝေး ကြီးစဉ်ငယ်လိုက် အတိုင်းအတာအရ စီထားသည်။)]] |- | style="font-size:0.9em; text-align:center;" | အရောင်တုများဖြင့် ပြသထားသော ဂယ်လီလီယို အရံလများ ဖြစ်သည့် အိုင်အို၊ ယူရိုပါ၊ ဂဲနီမီးဒ် နှင့် ကယ်လစ်စတို (ဂျူပီတာဂြိုဟ်မှ အကွာအဝေး ကြီးစဉ်ငယ်လိုက် အတိုင်းအတာအရ စီထားသည်။) |} ==နေအဖွဲ့အစည်းအပေါ် သက်ရောက်မှုများ== [[File:Jupiter showing SL9 impact sites.jpg|thumb|[[ရှိုးမစ်ကာ လီဗီနိုင်း ကြယ်တံခွန်]] ရိုက်ခတ်ခဲ့သော ဂျူပီတာရှိ အညိုရောင်အစက်ပြောက်]] ဂျူပီတာဂြိုဟ်သည် ၎င်း၏ ကြီးမားလှသော ဆွဲငင်အားကျင်း (gravity well) နှင့် နေအဖွဲ့အစည်း၏ အတွင်းပိုင်းနှင့် နီးကပ်သော တည်နေရာတို့ကြောင့် နေအဖွဲ့အစည်း၏ [[ရှိုးမစ်ကာ လီဗီနိုင်း ကြယ်တံခွန်|ဖုန်စုပ်စက်]]ဟု<ref>{{cite news | title=Caught in the act: Fireballs light up Jupiter | work=ScienceDaily | date=September 10, 2010 | url=https://www.sciencedaily.com/releases/2010/09/100909212309.htm | access-date=April 26, 2022 | archive-date=April 27, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220427013242/https://www.sciencedaily.com/releases/2010/09/100909212309.htm | url-status=live }}</ref> အမည်တွင်ခဲ့သည်။ နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ အခြားသော ဂြိုဟ်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ဂျူပီတာတွင် [[ကြယ်တံခွန်]]များကဲ့သို့သော ဝင်ရောက်ရိုက်ခတ်မှုများ ပိုမိုများပြားစွာ ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည်။<ref>{{cite journal | last1=Nakamura | first1=T. | last2=Kurahashi | first2=H. | title=Collisional Probability of Periodic Comets with the Terrestrial Planets: An Invalid Case of Analytic Formulation | journal=Astronomical Journal | year=1998 | volume=115 | issue=2 | pages=848–854 | doi=10.1086/300206 | bibcode=1998AJ....115..848N | doi-access=free }}</ref> ဥပမာအားဖြင့် ဂျူပီတာသည် ကမ္ဘာမြေထက် ပုံမှန်အားဖြင့် [[ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှား]]နှင့် ကြယ်တံခွန် ရိုက်ခတ်မှုများကို အဆပေါင်း ၂၀၀ ခန့် ပိုမိုခံစားရသည်။ သိပ္ပံပညာရှင်များက ဂျူပီတာသည် အတွင်းပိုင်း နေအဖွဲ့အစည်းအား ကြယ်တံခွန်များ ဝင်ရောက်ရိုက်ခတ်ခြင်းမှ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ကာကွယ်ပေးထားသည်ဟု ယခင်က ယူဆခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ၂၀၀၈ ခုနှစ်က ကွန်ပျူတာ စံနမူနာ ဖန်တီးမှုများ (computer simulations) အရ ဂျူပီတာ၏ ဆွဲငင်အားသည် ကြယ်တံခွန်များ၏ ပတ်လမ်းများကို အတွင်းဘက်သို့ ပြောင်းလဲစေသည်နှင့်အမျှ ၎င်းတို့ကို စုစည်းဆွဲငင်ခြင်း သို့မဟုတ် ဖယ်ထုတ်ခြင်းတို့ အကြိမ်များစွာ ဖြစ်ပေါ်စေသဖြင့် ဂျူပီတာကြောင့် အတွင်းပိုင်း နေအဖွဲ့အစည်းကို ဖြတ်သန်းသွားသော ကြယ်တံခွန် အရေအတွက် စုစုပေါင်း လျော့ကျသွားခြင်း မရှိကြောင်း ညွှန်းပြနေသည်။ အချို့က ဂျူပီတာသည် [[ခိုက်ပါး ခါးပတ်]]မှ ကြယ်တံခွန်များကို ကမ္ဘာဆီသို့ ဆွဲငင်လာစေသည်ဟု ယူဆကြပြီး၊ အချို့ကမူ ဂျူပီတာသည် [[အောတိမ်တိုက်|အော့ဗ် တိမ်တိုက်]]မှ ကမ္ဘာကို ကာကွယ်ပေးသည်ဟု ယုံကြည်ကြသဖြင့် ဤအကြောင်းအရာမှာ သိပ္ပံပညာရှင်များအကြား ယခုတိုင် အငြင်းပွားဖွယ်ရာ ဖြစ်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် [[ရှိုးမစ်ကာ လီဗီနိုင်း ကြယ်တံခွန်|ရှူးမိတ်ကာ-လီဗီ ၉]] ကြယ်တံခွန်သည် ဂျူပီတာဂြိုဟ်နှင့် ဝင်ရောက်တိုက်မိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=In Depth {{!}} P/Shoemaker-Levy 9|url=https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/comets/p-shoemaker-levy-9/in-depth|access-date=December 3, 2021|website=NASA Solar System Exploration|date=December 9, 2017 |archive-date=February 2, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202124627/https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/comets/p-shoemaker-levy-9/in-depth/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Howell|first=Elizabeth|date=January 24, 2018|title=Shoemaker-Levy 9: Comet's Impact Left Its Mark on Jupiter|url=https://www.space.com/19855-shoemaker-levy-9.html|access-date=December 3, 2021|website=Space.com|language=en|archive-date=December 6, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206063559/https://www.space.com/19855-shoemaker-levy-9.html|url-status=live}}</ref> အဆိုပါ ရိုက်ခတ်မှုများကို [[ဟာဘယ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်]]နှင့် ဂယ်လီလီယို အာကာသယာဉ် အပါအဝင် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နက္ခတ်တာရာ လေ့လာရေးစခန်းများက အနီးကပ် စောင့်ကြည့် လေ့လာခဲ့ကြပြီး<ref>{{Cite web|last=information@eso.org|title=The Big Comet Crash of 1994 – Intensive Observational Campaign at ESO|url=https://www.eso.org/public/news/eso9402/|access-date=December 3, 2021|website=eso.org|language=en|archive-date=December 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203094812/https://www.eso.org/public/news/eso9402/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Top 20 Comet Shoemaker-Levy Images|url=https://www2.jpl.nasa.gov/sl9/top20.html|access-date=December 3, 2021|website=www2.jpl.nasa.gov|archive-date=November 27, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127142402/https://www2.jpl.nasa.gov/sl9/top20.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web | title=Hubble Observations Shed New Light on Jupiter Collision | first1=Donald | last1=Savage | first2=Jim | last2=Elliott | first3=Ray | last3=Villard | url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/hst_obs.html | access-date=December 3, 2021 | date=December 30, 2004 | website=nssdc.gsfc.nasa.gov | archive-date=November 12, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211112014938/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/hst_obs.html | url-status=live }}</ref> ယင်းဖြစ်ရပ်ကို မီဒီယာများတွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|title=NASA TV Coverage on Comet Shoemaker-Levy|url=https://www2.jpl.nasa.gov/sl9/tv_nasa.html|access-date=December 3, 2021|website=www2.jpl.nasa.gov|archive-date=September 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210908101213/https://www2.jpl.nasa.gov/sl9/tv_nasa.html|url-status=live}}</ref> ရှေးဦးခေတ် နက္ခတ္တဗေဒ မှတ်တမ်းများနှင့် ပုံဥပမာများကို စစ်ဆေးချက်အရ ၁၆၆၄ ခုနှစ်နှင့် ၁၈၃၉ ခုနှစ်ကြားတွင် ဖြစ်နိုင်ချေရှိသော ရိုက်ခတ်မှု လေ့လာစောင့်ကြည့်မှု ဥပမာ ရှစ်ခုကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ သို့သော် ၁၉၉၇ ခုနှစ် ပြန်လည်သုံးသပ်ချက် တစ်ရပ်အရ ဤလေ့လာစောင့်ကြည့်မှုများသည် ရိုက်ခတ်မှုများ၏ ရလဒ် ဖြစ်လာနိုင်ခြေ အလွန်နည်းပါးကြောင်း သို့မဟုတ် လုံးဝမရှိကြောင်း ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ သုတေသနအဖွဲ့၏ နောက်ထပ် စုံစမ်းစစ်ဆေးချက်များအရ ၁၆၉၀ ခုနှစ်တွင် နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် [[ဂျီယိုဗန်နီ ကက်စီနီ]] တွေ့ရှိခဲ့သော ဂြိုဟ်မျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ အမည်းစက် လက္ခဏာမှာ ရိုက်ခတ်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် အမာရွတ်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal | last1=Tabe | first1=Isshi | last2=Watanabe | first2=Jun-ichi | last3=Jimbo | first3=Michiwo | date=February 1997 |title=Discovery of a Possible Impact SPOT on Jupiter Recorded in 1690 | journal=Publications of the Astronomical Society of Japan | volume=49 | pages=L1–L5 | bibcode=1997PASJ...49L...1T | doi=10.1093/pasj/49.1.l1 | doi-access=free }}</ref> ==မြန်မာကျမ်းဂန်လာ ကြသပတေးဂြိုဟ်== ကြာသပတေးဂြိုဟ်သည် မြန်မာကျမ်းဂန်များအရ ဂြိုဟ် ကြီး ၉ လုံးတွင် ၅ လုံးမြောက် ဂြိုဟ်ဖြစ်သည်။ ကြယ်ငယ် အရံ ၄ လုံးရှိသော ကြယ်ကြီးဖြစ်၍ အချင်း ၁၇ ယူဇနာ ရှိသည်ဟု ဝေါဟာရလိနတ္ထဒီပနီ (လှေ သင်းအတွင်းဝန်)က ဆိုသည်။ ယင်းကြာသပတေးဂြိုဟ်ကို အစွဲပြု၍ ရက်သတ္တပတ် ၏ ၅ ရက်မြောက်နေ့ကို [[ကြာသပတေးနေ့]]ဟု ခေါ်သည်။ မြန်မာ[[ပြက္ခဒိန်]]ကျမ်းများအရ [[ကဆုန်]]၊ [[တော်သလင်း]]၊ [[ပြာသို]]၊ [[တပို့တွဲ]]လများတွင် ကြာသပတေးနေ့များမှာ [[ရက်ရာဇာ]] ဖြစ်၍ [[တန်ခူး]]၊ [[ဝါခေါင်]]၊ [[နတ်တော်]]လများတွင် [[ပြဿဒါး]]ရက်များ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူကြသည်။ မြန်မာတို့သည် ကြာသပတေး ဂြိုဟ်ကို ပညာဂြိုဟ်အဖြစ် မှတ်ယူကြ၍ 'စာသင်ကြာသပတေး၊ စာရေးသောကြာ'ဟူ၍ ကြာသပတေးနေ့တွင် စတင်ကျောင်းအပ်လေ့ ပြုကြသည်။ ကြာသပတေး ဂြိုဟ်နတ်မင်း စီးသော ဂြိုဟ် ကောင်မှာ ကြွက်ဖြစ်၍ 'ကြာသပတေးကြွက်၊ ဆယ့်ကိုးသက်၊ နေချက် ပစ္ဆိမ'၊ ဆိုသော ဂြိုဟ်လင်္ကာအရ ကြာသပတေးဂြိုဟ် သက်မှာ ၁၉ နှစ်ပြီးလျှင်၊ ကြာသပတေး ဂြိုဟ်တည်ရာ အရပ်မှာ အနောက်အရပ်ဖြစ်သည်။ ဗေဒင် ဝေါဟာရအားဖြင့် ကြာသပတေးဂြိုဟ်ကို 'ဂုရု'ဟု ခေါ်မှတ်လေ့ ရှိသည်။ မြန်မာအက္ခရာအားဖြင့် ပ၊ ဖ၊ ဗ၊ ဘ၊ မ ဟူသော ပဝဂ်ဂြိုဟ်အက္ခရာ ၅ လုံးကို ကြာသပတေးနံဟု ခေါ်သည်။ <ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၂)</ref> == သက်ဆိုင်သော ဆောင်းပါးများ == * [[နေအဖွဲ့အစည်း]] == ကိုးကား == {{reflist | colwidth = 30em | refs = <ref name="fact">{{cite web|url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html|title = Jupiter Fact Sheet|publisher = NASA|last = Williams|first = David R.|accessdate = August 8, 2007|date = November 16, 2004|archive-date = 26 September 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110926211234/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html}}</ref> <ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007"> {{cite journal| doi = 10.1007/s10569-007-9072-y| last1 = Seidelmann| first1 = P. Kenneth| last2 = Archinal| first2 = Brent A.| last3 = A'Hearn<!-- written A'hearn here, mostly A'Hearn elsewhere -->| first3 = Michael F.| display-authors = 3| last4 = Conrad| first4 = Albert R.| last5 = Consolmagno| first5 = Guy J.| last6 = Hestroffer| first6 = Daniel| last7 = Hilton| first7 = James L.| last8 = Krasinsky| first8 = Georgij A.| last9 = Neumann| first9 = Gregory A.| last10=Oberst | first10=Jürgen | last11=Stooke | first11=Philip J. | last12=Tedesco | first12=Edward F. | last13=Tholen | first13=David J. | last14=Thomas | first14=Peter C. | last15=Williams | first15=Iwan P. | year = 2007| title = Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006| url = https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155| journal = Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy| volume = 98| issue = 3| pages = 155–180| pmid = | pmc = | bibcode = 2007CeMDA..98..155S}}</ref> <ref name=VSOP87>{{cite journal |title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1994-02-10_282_2/page/662 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=282 |issue=2 |pages=663&ndash;683 |date=February 1994 |last1=Simon |first1=J.L. |last2=Bretagnon |first2=P. |last3=Chapront |first3=J. |last4=Chapront-Touzé |first4=M. |last5=Francou |first5=G. |last6=Laskar |first6=J. |bibcode=1994A&A...282..663S}}</ref> <ref name="Atreya2003">{{cite journal |title=Composition and origin of the atmosphere of Jupiter—an update, and implications for the extrasolar giant planets |journal=Planetary and Space Science |last1=Atreya |first1=Sushil K. |last2=Mahaffy |first2=P. R. |last3=Niemann |first3=H. B. |last4=Wong |first4=M. H. |last5=Owen |first5=T. C. |volume=51 |issue=2 |pages=105–112 |date=February 2003 |doi=10.1016/S0032-0633(02)00144-7 |bibcode=2003P&SS...51..105A }}</ref> <ref name=Guillot_et_al_2004>{{cite book | chapter=The interior of Jupiter | bibcode=2004jpsm.book...35G | last1=Guillot | first1=Tristan | last2=Stevenson | first2=David J. | last3=Hubbard | first3=William B. | last4=Saumon | first4=Didier | title=Jupiter. The planet, satellites and magnetosphere | editor1-first=Fran | editor1-last=Bagenal | editor2-first=Timothy E. | editor2-last=Dowling | editor3-first=William B. | editor3-last=McKinnon | series=Cambridge planetary science | volume=1 | publication-place=Cambridge, UK | publisher=Cambridge University Press | isbn=0-521-81808-7 | date=2004 | page=45 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=aMERHqj9ivcC&pg=PA45 | access-date=March 19, 2023 | archive-date=March 26, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230326164803/https://books.google.com/books?id=aMERHqj9ivcC&pg=PA45 | url-status=live }}</ref> }} {{ဂျူပီတာ၏ ဂြိုဟ်ရံလများ}} {{Footer_SolarSystem}} [[Category:ဂျူပီတာ]] [[Category:နေအဖွဲ့အစည်း၏ ဂြိုဟ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဓာတ်ငွေ့ဂြိုဟ်ဘီလူးများ]] mi993wy1gxou62srqa1nh92rj9qbpoz 0 3134 1057900 1057525 2026-10-14T06:16:45Z ~2026-54673-69 149304 /* */ Restored blanked content: Reverted the unwarranted removal of Pa'O native name (⁠native_name⁠) and demographic data (⁠population_blank1⁠) for Taunggyi page per Wikipedia NPOV policy. 1057900 wikitext text/x-wiki {{Infobox မြို့ <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ---------------->| = | official_name = တောင်ကြီးမြို့ | other_name = Taunggyi | native_name = {{blk|ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}} <small>([[ပအိုဝ်း]])</small><br/> {{shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}} <small>([[ရှမ်း]])</small> | settlement_type = ပြည်နယ်မြို့တော် | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/1|border=infobox | image1 = Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg | alt1 = | image2 = Celebration above us.jpg | alt2 = | image3 = စူဠာမုနိဆုတောင်းပြည့်မြတ်စွာဘုရား.jpg | alt3 = | image4 = Houses on the hills of Kan Gyi Quarter, Taunggyi, Myanmar.jpg | alt4 = | image5 = Old cherry blossom tree near Shan State Buddhist University, Taunggyi.jpg | alt5 = | image6 = Sulamuni Pagoda against the backdrop of Taunggyi Crag, Shan State, Myanmar.jpg | alt6 = }} | imagesize = | image_caption = <small> အထက်မှစ၍: ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားနှင့်တောင်ကြီးမြို့မြင်ကွင်း၊ တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်ဖွင့်ပွဲည၊ စူဠာမုနိလောကချမ်းသာစေတီတော်၊ ကန်ကြီးရပ်ကွက်၊ ရှမ်းပြည်နယ် ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်အနီးရှိ သက်တမ်းရင့် ချယ်ရီပင်ကြီး ဝေဆာစွာ ပွင့်ဖူးနေပုံ၊ တောင်ကြီးမြို့။ </small> | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = တောင်ကြီးမြို့၊ ရှမ်းပြည်နယ်၊ မြန်မာနိုင်ငံ | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ------------------>| coordinates_region = MM မြန်မာနိုင်ငံ | subdivision_type = နိုင်ငံ | subdivision_name = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | subdivision_type1 = ပြည်နယ် | subdivision_name1 = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | subdivision_type2 = ခရိုင် | subdivision_name2 = [[တောင်ကြီးခရိုင်]] | subdivision_type3 = မြို့နယ် | subdivision_name3 = [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = တည်ထောင်ခြင်း | established_date = ၁၈၉၄ | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | unit_pref = Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = 246675 | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = လူမျိုးများ | population_blank1 = [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တရုတ်လူမျိုး|တရုတ်]]၊ [[ဗမာအိန္ဒိယလူမျိုး|အိန္ဒိယ]]၊ [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]]။ | population_blank2_title = ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု | population_blank2 = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်]]၊ [[အစ္စလာမ်]]၊ [[ဟိန္ဒူ]]၊ [[ဆစ်ခ်ဘာသာ]]။ | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | latd = 20 | latm = 47 | lats = | latNS = N | longd = 97 | longm = 02 | longs = | longEW = E | elevation_m = ၁၄၀၀ | elevation_ft = ၄၇၁၂ <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ၀၈၁<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm |accessdate=19 July 2010 |archivedate=15 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615013401/http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm }}</ref> | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} '''တောင်ကြီးမြို့''' ({{lang-blk| ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}};; {{lang-shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}};) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၏ မြို့တော်ဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့လည်း ဖြစ်သည်။ တောင်ခြေလွင်ပြင်တွင် တည်ရှိခြင်းမဟုတ်ဘဲ မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့ဘက်တောင်တန်းကြီး၏ အထက် ပင်လယ်ရေပြင်အမြင့်ပေ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်တည်ထားသော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သောကြောင့် ကောင်းကင်မြင့်မြင့်၌ နတ်ဗိမာန် မြို့တော်ကြီးတစ်ခုသဖွယ် တည်ရှိနေသည်။ တောင်ပေါ်တွင် တည်ရှိခြင်းကြောင့် မြို့၏ မည်သည့်နေရာကမဆို ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ချိုင့်ဝှမ်းလွင်ပြင်များနှင့် တောင်တန်းကြီးများ၏ အလှကို အပေါ်စီးမှ စီးမိုးမြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တစ်နှစ်ပတ်လုံး သန့်ရှင်းလတ်ဆတ်သော တောင်ပေါ်လေကို ရှူရှိုက်ရသဖြင့် ကျန်းမာရေးနှင့် ညီညွတ်သော တောင်စခန်းမြို့ တစ်ခုအဖြစ်လည်း ကျော်ကြားသည်၊၊<ref name="climatedata">{{cite web |title=Climate of Taunggyi |url=https://en.climate-data.org/asia/myanmar/shan-state/taunggyi-3652/ |publisher=Climate-Data.org |access-date=2026-05-10}}</ref> တောင်ကြီးမြို့သည် အေးမြသာယာသော တောင်စခန်းမြို့တစ်ခု ဖြစ်ရုံတင်မကဘဲ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ အချက်အချာကျသော ဗဟိုချက်မမြို့လည်း ဖြစ်သည်၊၊ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း (ကျိုင်းတုံ) တို့ကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် လမ်းမကြီးများပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် ကုန်စည်စီးဆင်းမှုအတွက် အရေးပါသော မဟာဗျူဟာမြောက် မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်၊၊ ထို့ပြင် ပြည်နယ်အစိုးရရုံးစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီအဆင့်မြင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများ၊ တက္ကသိုလ်များနှင့် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု လုပ်ငန်းများ စုစည်းရာ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အစည်ကားဆုံးသော မြို့ပြအချက်အချာလည်း ဖြစ်ပေသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ ဆောင်းဦးနှင့် ဆောင်းနှောင်းကာလများတွင် ပွင့်လန်းသည့် [[ချယ်ရီပန်း]]၊ နွေဦးကာလတွင် ဖူးပွင့်သည့် ခရမ်းပြာရောင် [[စိန်ပန်းပြာ]] နှင့် ဆွယ်တော်ပန်း တို့ကြောင့် မြို့၏အလှမှာ ပိုမိုတင့်တယ်လျက် ရှိသည်၊၊ == တောင်ကြီးမြို့သမိုင်း == ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် မတိုင်မီက တောင်ကြီးမြို့နေရာသည် တဲအိမ်အနည်းငယ်သာရှိသည့် ပအိုဝ်းရွာငယ်လေး တစ်ရွာသာ ဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က ရွာအမည်ကို ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် ဒုံတောင်တီ (ဒုံ - ရွာ၊ တောင်တီ - တည်ပင်ပေါက်ရာ) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ရှမ်းဘာသာဖြင့် တွမ်တီး ဟု ခေါ်ဆိုပြီး တည်ပင် (သို့မဟုတ်) ကတည်ပင် ပေါက်ရာရွာ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="history1">ယုဝတီမာလာသိန်း၊ "မဟာပါသာဏမုံတဝဂူ ဆောင်းပါး"၊ ယုဝတီဂျာနယ်၊၊</ref> နောင်တွင် မြန်မာအသံဖြင့် တောင်ကြီး ဟု ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုရွာနှင့် အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ပင်လုံရွာ၊ ရှမ်းရွာ၊ မွန်ခြိန်ရွာ (မိန်မြိန်ရွာ) နှင့် ဝါးပြားရွာများသာ ရှိခဲ့ပြီး ရေကန် လေးကန်နှင့် အင်းကြီးတစ်အင်း ရှိခဲ့သည်။ရှမ်းလူမျိုးများ၏ သမိုင်းဝင် ပင်မမြို့တော်များမှာ လင်းခေး၊ မိုင်းပွန်၊ သီပေါ၊ သိန္နီ၊ ကျိုင်းတုံ စသည့် နန်းမြို့တော်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ တောင်ကြီးမြို့သည်မူ မူလက ပအိုဝ်းရွာလေးတစ်ရွာသာ ဖြစ်ခဲ့ကာ ဗြိတိသျှတို့က မြို့တော်အဖြစ် အကွက်ချ တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>Saimong Mangrai, Sao, ''The Shan States and the British Annexation'', Cornell University Southeast Asia Program, 1965.</ref> [[File:Taunggyi Scape.jpg|thumb|တောင်ကြီးမြို့]] ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့ အထက်မြန်မာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ရှမ်းပြည်နယ်သို့ တက်လာကာ ပထမဦးစွာ ညောင်ရွှေမြို့နယ်၊ မိုင်းသောက်ကျေးရွာတွင် စတင်ရုံးစိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော် မိုင်းသောက်ဒေသသည် ငှက်ဖျားရောဂါ ထူထပ်ခြင်း၊ ပထဝီအနေအထားနှင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အခက်အခဲများကြောင့် ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် ရုံးကန်နားများကို ယခုတောင်ကြီးမြို့ တည်ရာအရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။<ref name="history2">တောင်ကြီးမြို့ သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၊၊</ref> ဗြိတိသျှ အုပ်ချုပ်ရေးအရာရှိ Sir J. George Scott ၏ စာရင်းဇယားများအရ ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့သည် ပူပြင်းသော ညောင်ရွှေ အုပ်ချုပ်ရေးစခန်းအစား အေးမြသော တောင်ကြီးဒေသသို့ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ စခန်းပြောင်းရွှေ့ရန် ကွင်းဆင်းစစ်ဆေးခဲ့စဉ်က ထိုနေရာတွင် ပအိုဝ်း မိသားစု အိမ်ခြေ ၁၆ အိမ်ခန့်သာရှိသော ပအိုဝ်းရွာငယ် ကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြောင်း အတိအကျ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ <ref>Scott, J. George, ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', 1900.</ref> အင်္ဂလိပ်အစိုးရသည် တောင်ကြီးမြို့ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၃ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်) တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု မှတ်တမ်းအချို့က ဆိုသော်လည်း၊ အချို့သော သက်ကြီးရွယ်အိုများ၏ အဆိုအရ ၁၂၅၁ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၈၉) တွင် စတင်တည်သည်ဟုလည်း ဝိဝါဒ ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့ကို မြို့ကွက်ပုံစံ စနစ်တကျ ရေးဆွဲ၍ လမ်းမကြီး လမ်းငယ်များ ဖောက်လုပ်ကာ တပ်မြေဌာနကဲ့သို့ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် တောင်ကြီးမြို့၌ အိမ်ခြေ ၁,၀၀၀ ခန့် ရှိလာခဲ့သည်။ တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်လာသကဲ့သို့ စစ်ရေးအရလည်း ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့များ၏ အဓိကစခန်းနှင့် ရိက္ခာပံ့ပိုးရာ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မြို့၏ ရပ်ကွက်များကို အဆင့်ဆင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ဈေးပိုင်းရပ်သည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်ကြသည့် ဇရပ်ဒကာ ဦးချုံနှင့် ပဉ္စင်းဘဖြူတို့က တည်ခဲ့သည်။ကူညီကုန်းရပ် (ယခင် ကူလီကုန်း)သည် အင်းလေးဒေသမှ စော်ဘွားနှင့် မတည့်၍ ပြောင်းရွှေ့လာသော အင်းသားလမ်းအလုပ်သမား (ကူလီ) များကို အခြေချစေကာ ဘုရားဒါယကာ ညွန့်နှင့် ဒါယကာ ကျော်တို့က တည်ခဲ့သည်။ညောင်ပင်သာရပ် (ယခင် ထာခယ်ရွာ)သည် ဆရာစန္တက တည်ခဲ့သည်။ နဂါးပတ်ကျောင်းဝန်းကျင်သည် မောင်ဖာဝမ်က တည်ခဲ့သည်။ယခု မြို့မဈေးကြီး တည်ရှိရာနေရာသည် ယခင်က ဦးကြီးခမ်းလော်ရွာ နေရာဟောင်း ဖြစ်သည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့ဘက် တောင်တန်းများပေါ်တွင် မိရဲ၊ သထုံ၊ ဝိန်ယ အစရှိသော ပအိုဝ်းရွာများ ရှိခဲ့ပြီး ဝိန်ယ မှာ ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် မြို့ဟောင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် ၎င်းနေရာသည် တောင်ကြီးမြို့၏ မူလအစ မြို့ဟောင်းနေရာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ တောင်ကြီးမြို့ဦးအစပိုင်းတွင် ကန်ဦးကျောင်း၊ မင်းကျောင်း၊ ကုန်းသာကျောင်း၊ နဂါးပတ်ကျောင်းနှင့် ပထမတောင်ကျောင်းကြီးများသာ ရှိခဲ့သည်။ မင်းကျောင်း၏ ပထမဆုံး ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်မှာ မဲနယ်တောင်တန်း၊ လုံဒါရွာမှ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသား ဆရာတော်တစ်ပါး ဖြစ်သည်။ မြို့၏အရှေ့ဘက် တောင်ထိပ်တွင် စေတီတော်တစ်ဆူနှင့် ထူးခြားသော ကျောက်ဆောင်ကြီးများ ရှိသောကြောင့် ဒေသခံများ အမြဲမပြတ် သွားရောက်ဖူးမြော် လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။ == ပထဝီဝင်နှင့် ရာသီဥတု == တောင်ကြီးမြို့သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ပျမ်းမျှ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) မြင့်သော ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် ၏ အနောက်ဘက်အစွန်းတွင် တည်ရှိသည်။ ပထဝီဝင်သတ်မှတ်ချက်အရ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၀ ဒီဂရီ ၄၇ မိနစ်နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၇ ဒီဂရီ ၀၂ မိနစ်တွင် တည်ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင် သည် ထူးခြားပြီး အခြားသော မြေပြန့်လွင်ပြင်မြို့များကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းကြီးများ၏ ကုန်းမြင့်ကမ္ဘားနံရံ ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်ဖြန့်ကျက်တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Bender1983">Bender, F. (1983). ''Geology of Burma''. Gebrüder Borntraeger. p. 112. ISBN 978-3-443-11001-7.</ref> [[File:Taunggyi cityscape seen from Nyaungshwe plain.jpg|thumb| ညောင်ရွှေလွင်ပြင်မှ လှမ်းမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့တည်နေပုံ]] ဘူမိဗေဒဖွဲ့စည်းပုံအရ တောင်ကြီးမြို့ပြ တည်ရှိရာ ကုန်းမြင့်ကြီးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးနှင့် လှုပ်ရှားမှုအရှိဆုံး သက်တမ်းရင့် ပြတ်ရွှေ့ကြီးတစ်ခုဖြစ်သည့် ကျောက်ကြမ်းပြတ်ရွှေ့ ၏ ဘူမိရုပ်သွင် လှုပ်ရှားမှုများကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Bertrand, G., & Rangin, C. (2003). ''Tectonics of the Western Margin of the Shan Plateau (Myanmar)''. Journal of Asian Earth Sciences, 21(9), 951-967.</ref> ဤပြတ်ရွှေ့ကြီးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကမ္ဘားနံရံ၏ အနောက်ဘက်အောက်ခြေတွင် စိမ်းစိုလှပသော ညောင်ရွှေလွင်ပြင် (Nyaungshwe Valley) နှင့် [[အင်းလေးကန်]] တည်ရှိပြီး၊အရှေ့ဘက်မျက်နှာစာတွင် အမြင့်ပေ ၅,၀၀၀ ကျော်ရှိပြီး ထုံးကျောက် များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော မတ်စောက်သည့် ကျောက်ဆောင်ထောက် တောင်ကုန်းကြီး သို့မဟုတ် တောင်ချွန်းကြီး သည် မြို့ပြတစ်ခုလုံးကို မေးတင်စီးမိုးထားသည်။ အနောက်ဘက်တွင်မူ နိမ့်ဆင်းသွားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့်အတူ ကလောကုန်းမြင့်ဒေသ၊ ဆီဆိုင်တောင်ကြားလမ်းများနှင့် ချိတ်ဆက်လျက်ရှိသည်။ ဤကဲ့သို့ ကုန်းမြင့်ထိပ်ဖျားတွင် တိုက်ရိုက်တည်ရှိနေခြင်းကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ကုန်းမြင့်သမပိုင်းရာသီဥတု ကို ရရှိစေကာ၊ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ "တိမ်လွှာမေးတင် မြို့တော်" အဖြစ် ရုပ်လုံးပေါ်လွင်လျက်ရှိသည်။<ref name="Scott1901">Scott, J. G. (1901). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing. Part 2, Vol. 3, p. 245.</ref> တောင်ကြီးမြို့၏ မြို့ပြဗိသုကာဒီဇိုင်းသည် သဘာဝအနိမ့်အမြင့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် အကွက်ချထားသည့် လှေကားထစ်ပုံစံ ကုန်းမြင့်အဆင့်ဆင့်မြို့ပြစနစ် (Terraced Urban Grid System) ကို အသုံးပြုထားသည်။ မြို့ပြ၏ ပင်မဝင်ရိုးစွန်းဖြစ်သော ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းလမ်းမကြီးသည် တောင်တန်း၏ အနိမ့်အမြင့် Contour Line များအတိုင်း မြောက်မှတောင်သို့ ရှည်လျားစွာ ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ယင်းလမ်းမကြီးများကို အရှေ့နှင့်အနောက် ချိတ်ဆက်ပေးသော လမ်းသွယ် များမှာမူ မတ်စောက်သော တောင်စောင်းအတက်အဆင်း (Steep Slopes) များအဖြစ် တည်ရှိနေသဖြင့် မြို့ပြကို အကွက်ချစနစ်ကျနစေသည်။မြေပြန့်ဧရိယာ ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ကုန်းမြင့်မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီဗိသုကာနည်းပညာများဖြစ်သော ခိုင်ခံ့သည့် Structural Retaining Walls နှင့် Foundation Engineering များကို အသုံးပြုကာ တောင်စောင်းများတွင် ခေတ်မီအထပ်မြင့် လူနေအဆောက်အအုံများနှင့် စီးပွားရေးအဆောက်အအုံများကို စုစည်းတည်ဆောက်ထားသည်။<ref name="DHSHD2024">Department of Urban and Housing Development (DUHD). (2024). ''Taunggyi Urban Development Vision and Spatial Framework''. Ministry of Construction. pp. 12–15.</ref>မြို့ပြဗဟိုချက်များတွင် သဘာဝအစိမ်းရောင်နယ်မြေ (Green Spaces) များဖြစ်သည့် မြကန်သာပန်းခြံ နှင့် စဝ်စံထွန်းပန်းခြံကဲ့သို့သော နေရာများကို ထိန်းသိမ်းထားရှိသည့်အပြင်၊ တောင်ပေါ်မှ ထွက်ရှိသော "ဂူနီရေထွက်" ကဲ့သို့သော သဘာဝကုန်းမြင့်ရေထွက်မျက်နှာစာ (Natural Spring Frontage) များကို မြို့ပြရေပေးဝေရေးစနစ်နှင့် အပန်းဖြေကဏ္ဍတို့တွင် ခေတ်မီစွာ ပေါင်းစပ်အဆင့်မြှင့်တင်ထားသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ ဤကဲ့သို့သော ခေတ်မီတောင်ပေါ်မြို့ပြရုပ်သွင်၊ ပထဝီဝင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်သည့် မြို့ကွက်ဒီဇိုင်းတို့ကြောင့် ရှမ်းပြည်နယ်၏ စံပြဗိသုကာလက်ရာအဆန်းပြားဆုံးနှင့် သန့်ရှင်းစိမ်းစိုသော ကုန်းမြင့်အုပ်ချုပ်ရေးမြို့တော်အဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။<ref name="ShanMasterPlan">Shan State Government. (2023). ''Shan State Spatial Development Master Plan (2020-2040)''. Regional Planning Sector. pp. 78–81.</ref> မြင့်မားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ရာသီဥတုရှိပြီး မုတ်သုံရာသီဥတု၏ သက်ရောက်မှုကြောင့် မေလမှ အောက်တိုဘာလအတွင်း မိုးရွာသွန်းမှု များပြားလေ့ရှိသည်။ နွေရာသီ (ဧပြီလ နှင့် မေလ) သည် အပူဆုံးကာလဖြစ်သော်လည်း ပျမ်းမျှအမြင့်ဆုံးအပူချိန်သည် ၂၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် ဝန်းကျင်သာရှိပြီး၊ ဆောင်းရာသီ (နိုဝင်ဘာလမှ ဖေဖော်ဝါရီလ) တွင်မူ မြောက်ပိုင်းမှအေးများကြောင့် အပူချိန်သည် ၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်အထိ သိသိသာသာ အေးစိမ့်ဆင်းသက်သွားလေ့ရှိသည်။<ref name="MyanmarMet">မိုးလေဝသနှင့်ဇလဗေဒညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန (မြန်မာနိုင်ငံ)။ (၂၀၂၄)။ ''တောင်ကြီးမြို့၏ နှစ်အလိုက် မိုးလေဝသနှင့် ရာသီဥတုအချက်အလက်များ''။</ref> {{Weather box |location = တောင်ကြီးမြို့ (ပျမ်းမျှဒေတာများ) |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 22.1 |Feb high C = 24.5 |Mar high C = 27.2 |Apr high C = 28.5 |May high C = 26.8 |Jun high C = 24.8 |Jul high C = 24.1 |Aug high C = 23.9 |Sep high C = 24.5 |Oct high C = 24.4 |Nov high C = 23.1 |Dec high C = 21.4 |year high C = 24.6 |Jan mean C = 14.5 |Feb mean C = 16.8 |Mar mean C = 19.8 |Apr mean C = 21.9 |May mean C = 21.5 |Jun mean C = 20.4 |Jul mean C = 19.9 |Aug mean C = 19.7 |Sep mean C = 19.9 |Oct mean C = 19.4 |Nov mean C = 17.2 |Dec mean C = 14.7 |year mean C = 18.8 |Jan low C = 7.0 |Feb low C = 9.1 |Mar low C = 12.4 |Apr low C = 15.3 |May low C = 16.2 |Jun low C = 16.0 |Jul low C = 15.8 |Aug low C = 15.6 |Sep low C = 15.4 |Oct low C = 14.5 |Nov low C = 11.3 |Dec low C = 8.1 |year low C = 13.1 |Jan rain mm = 4 |Feb rain mm = 6 |Mar rain mm = 12 |Apr rain mm = 45 |May rain mm = 170 |Jun rain mm = 210 |Jul rain mm = 230 |Aug rain mm = 270 |Sep rain mm = 220 |Oct rain mm = 160 |Nov rain mm = 50 |Dec rain mm = 10 |year rain mm = 1387 |source = NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration)<ref name="NOAA">"Taunggyi Climate Normals". National Oceanic and Atmospheric Administration. Retrieved May 2026.</ref> }} == အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် မြို့ပြရပ်ကွက်များ == တောင်ကြီးမြို့ပြ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေ အတွင်းရှိ ဒေသန္တရစီမံခန့်ခွဲမှုလုပ်ငန်းများကို ပိုမိုထိရောက်စေရန်အတွက် တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာနနှင့် မြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီတို့မှ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို စနစ်တကျ တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့ရာ လက်ရှိတွင် တရားဝင် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက် (၂၂) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားသည်။<ref name="GADTaunggyi2026">တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန. (၂၀၂၆). ''တောင်ကြီးမြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ (၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လထုတ်)''. ရှမ်းပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ရုံး. စာ-၁၂–၁၅.</ref> === မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များ === မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန၏ တရားဝင် ထုတ်ပြန်ချက်အရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ရှိ တောင်ကြီးမြို့ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွဲ့စည်းထားသည်။<ref name="dop2014">{{cite web |url=http://www.dop.gov.mm |title=ရှမ်းပြည်နယ်၊ တောင်ကြီးခရိုင်၊ တောင်ကြီးမြို့နယ် အစီရင်ခံစာ၊ သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ အတွဲ (၃-ခ) |publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန |accessdate=2026-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200000000000/http://www.dop.gov.mm |archive-date=2020-01-01}}</ref> # ညောင်ဖြူစခန်းရပ်ကွက် # မင်္ဂလာဦးရပ်ကွက် # ပြည်တော်သာရပ်ကွက် # ရတနာသီရိရပ်ကွက် # ညောင်ရွှေဟော်ကုန်းရပ်ကွက် # ရေအေးကွင်းရပ်ကွက် # ကန်အောက်ရပ်ကွက် # ချမ်းမြသာစည်ရပ်ကွက် # ဈေးပိုင်းရပ်ကွက် # ရွှေတောင်ရပ်ကွက် # ကန်ရှေ့ရပ်ကွက် # လမ်းမတော်ရပ်ကွက် # ဟော်ကုန်းရပ်ကွက် # စိန်ပန်းရပ်ကွက် # ကန်သာရပ်ကွက် # မြို့မရပ်ကွက် # သစ်တောရပ်ကွက် # ချမ်းသာရပ်ကွက် # ကျောင်းကြီးစုရပ်ကွက် # စဝ်စံထွန်းရပ်ကွက် # ဘုရားဖြူရပ်ကွက် # ကံကြီးရပ်ကွက် # အေးသာယာ (မြို့သစ်အဖြစ် သီးသန့်ခွဲထုတ်ထားသော်လည်း အုပ်ချုပ်ရေးအရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ခွဲ၏ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်စာရင်းအောက်တွင် ထည့်သွင်းရေတွက်လေ့ရှိပါသည်) == လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး == တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အချက်အချာကျသော လမ်းဆုံလမ်းခွတွင် တည်ရှိပြီး ကုန်းလမ်းနှင့် လေကြောင်းဆက်သွယ်ရေးအတွက် အဓိက တံခါးပေါက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ အဓိက လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးမှာ ကားလမ်းဖြစ်သည်၊၊ [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ ၄၀၅ မိုင် (၆၅၂ ကီလိုမီတာ) ခန့်နှင့် [[မန္တလေးမြို့]]မှ ၁၆၄ မိုင် (၂၆၄ ကီလိုမီတာ) ခန့် ကွာဝေးသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့သည် အမှတ် (၄) ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ မြို့နယ်များသာမက ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း ([[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[တာချီလိတ်မြို့]]) နှင့် ကယားပြည်နယ် ([[လွိုင်ကော်မြို့]]) တို့သို့ ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် ဗဟိုချက်မ ဖြစ်သည်၊၊<ref name="roadref">{{cite web |title=Distance from Yangon to Taunggyi |url=https://www.distancefromto.net/distance-from-yangon-to-taunggyi |access-date=2026-05-10}}</ref> တောင်ကြီးမြို့ကို ဖြတ်သန်းသော ရထားလမ်းကို ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်၊၊ လက်ရှိတွင် တောင်ကြီးမှ ဆီဆိုင်၊ ဆိုက်ခေါင် သို့ ပြေးဆွဲသော ရထားခရီးစဉ်များ ရှိသော်လည်း လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ကောင်းမွန်လာမှုကြောင့် တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင်သာ အဓိကထား ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်၊၊<ref name="railref">{{cite news |title=Taunggyi-Saikhaung railway operations |publisher=Global New Light of Myanmar |date=2018-10-24 |url=https://www.gnlm.com.mm/ |access-date=2026-05-10}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံ အခြားဒေသများသို့ ရထားဖြင့် သွားရောက်လိုသော ခရီးသည်များသည် တောင်ကြီးမြို့နှင့် ၁၂ မိုင်အကွာရှိ [[ရွှေညောင်မြို့]] ရထားဘူတာသို့ သွားရောက်စီးနင်းရသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့အတွက် အနီးဆုံး လေဆိပ်မှာ ၂၄ မိုင်ခန့် အကွာတွင် တည်ရှိသော [[ဟဲဟိုးလေဆိပ်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဟဲဟိုးလေဆိပ်သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ အဓိက လေကြောင်းဝင်ပေါက်ဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် အခြားမြို့ကြီးများသို့ နေ့စဉ် ပျံသန်းမှုများ ရှိသည်၊၊<ref name="airportref">{{cite web |title=Heho Airport Information |url=https://www.world-airport-codes.com/myanmar/heho-2856.html |access-date=2026-05-10 }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Balloon festival - panoramio (1).jpg|thumb|တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင်]] [[File:Kwan Yin Si Hpaya Kyaung, Taunggyi.JPG|thumb|ကွမ်ရင်စီဘုရားကျောင်း]] တောင်ကြီးမြို့သည် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] နှင့် [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]] အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ယဉ်ကျေးမှုပုံစံ အစုံအလင်ကို တစ်နေရာတည်းတွင် မြင်တွေ့နိုင်သော ယဉ်ကျေးမှုစုံလင်ရာ ဗဟိုချက် တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ အထင်ရှားဆုံးသော ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသားမှာ နှစ်စဉ် [[တန်ဆောင်မုန်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင် မီးပုံးပျံပွဲတော်|တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲတော်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဤပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်သာမက ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များအကြားတွင်ပါ အလွန်ကျော်ကြားသည်၊၊ ညလွှတ်မီးကြီး (ညမီးပုံပျံ) များတွင် မီးရှူးမီးပန်းများဖြင့် အလှဆင်လွှတ်တင်ခြင်းနှင့် နေ့လွှတ်အရုပ်မီးပုံပျံများကို ပုံစံအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်လွှတ်တင်ခြင်းတို့မှာ တောင်ကြီးမြို့၏ ထူးခြားသော လက်မှုပညာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသား ဖြစ်သည်၊၊<ref name="festref">{{cite news |title=Taunggyi Fire Balloon Festival |url=https://www.mmtimes.com/ |publisher=Myanmar Times |access-date=2026-05-10}}</ref> [[File:ကထိန်ပွဲ 2.jpg|thumb|ကထိန်ပွဲ]] တောင်ကြီးမြို့၏ ကထိန်ပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြားဒေသများနှင့်မတူဘဲ ထူးခြားစည်ကားလှသည်၊၊ သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်မှ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့အထိ ကထိန်ကာလအတွင်း မြို့ပေါ်ရှိ ရပ်ကွက်အသီးသီးနှင့် ရုံးဌာနများမှ ကထိန်အလှူလှည့်လည်ပွဲများကို နေ့စဉ်ရက်ဆက် ကျင်းပကြသည်၊၊ အထူးသဖြင့် တန်ဆောင်မုန်းလဆန်းပိုင်းတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော "အရုဏ်တော်လှည့်ပွဲ" သည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဝိသေသတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ အလှူရှင်များသည် အရုဏ်မတက်မီ အစောပိုင်းအချိန်များတွင် မြို့တွင်း၌ တူရိယာအစုံအလင်၊ အကအလှများဖြင့် စီတန်းလှည့်လည်၍ လှူဖွယ်ပစ္စည်းများကို ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတိုက်များသို့ သွားရောက်လှူဒါန်းကြသည်၊၊ အေးမြသော တောင်ပေါ်မြို့ညချမ်းတွင် ဆင်နွှဲကြသည့် ဤကထိန်ပွဲသည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်မှုကို ပေါ်လွင်စေသော ပွဲတော်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊<ref name="kathina">{{cite news |title=Traditional Kathina Festivals in Taunggyi |url=https://www.gnlm.com.mm/ |publisher=Global New Light of Myanmar |access-date=2026-05-10}}</ref> ရှမ်းပြည်နယ်၏ ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုဖြစ်သော ငါးရက်တစ်ဈေး ယဉ်ကျေးမှုကို တောင်ကြီးမြို့တွင် ထင်ရှားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင် ပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများမှ တိုင်းရင်းသားများ မိမိတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများကို ဝတ်ဆင်၍ ဒေသထွက်ကုန်များ လာရောက်ရောင်းချကြသည်၊၊ မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးလာသော်လည်း ဤဈေးနေ့ယဉ်ကျေးမှုမှာ ဒေသခံတို့၏ လူမှုစီးပွားဘဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်ရေးတွင် အရေးပါမြဲ ဖြစ်သည်၊၊ [[File:Ngar Htamin Nel.jpg|thumb|ငါးထမင်းနယ်]] တောင်ကြီးမြို့သည် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံတို့၏ ရိုးရာအစားအစာများ စုစည်းရာနေရာလည်း ဖြစ်သည်၊၊ [[ရှမ်းခေါက်ဆွဲ]]၊ [[တို့ဟူးနွေး]]၊ ဟင်းထုပ်၊ [[ငါးထမင်းနယ်]] နှင့် ပအိုဝ်းရိုးရာ အစားအစာများသည် တောင်ကြီးမြို့၏ အစားအစာယဉ်ကျေးမှုကို ပိုမိုကြွယ်ဝစေသည်၊၊ ထို့ပြင် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ကဲ့သို့သော တိုင်းရင်းသားရိုးရာနေ့များတွင် ဒေသခံတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အကအလှများကို ခမ်းနားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသော [[ရှမ်းပြည်နယ်ယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်]]တွင် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများ၊ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ၊ စော်ဘွားများအသုံးပြုခဲ့သည့် အဆောင်အယောင်များနှင့် သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများကို ခင်းကျင်းပြသထားသဖြင့် ဒေသ၏ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို တစ်နေရာတည်းတွင် လေ့လာနိုင်သည်၊၊<ref name="museumref">{{cite web |title=Shan State Cultural Museum |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10 |archive-date=30 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430021552/https://tourism.gov.mm/ |url-status=dead }}</ref> === လည်ပတ်စရာများ === တောင်ကြီးမြို့နှင့် မနီးမဝေးတွင် တည်ရှိသော [[အင်းလေးကန်]]သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယအကြီးဆုံး ကုန်းတွင်းရေအိုင်ကြီးဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာကျော် [[အင်းသားလူမျိုး]]တို့၏ ထူးခြားသော ရေပေါ်နေထိုင်မှု ဘဝဓလေ့များကြောင့် ထင်ရှားသည်၊၊ ဤဒေသသည် သဘာဝအလှအပနှင့် ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုများ ပေါင်းစပ်နေသော ခရီးသွားဆွဲဆောင်မှု အချက်အချာဒေသ ဖြစ်သည်၊၊ အင်းလေးဒေသ၏ အထင်ရှားဆုံးသော ဆွဲဆောင်မှုမှာ နှစ်စဉ် [[တော်သလင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[ဖောင်တော်ဦးဘုရား]]ပွဲတော် ဖြစ်သည်၊၊ တန်ခိုးကြီး ရုပ်ပွားတော်မြတ် (၄) ဆူကို ဒေသတွင်း ကျေးရွာများသို့ ဖောင်တော်ဖြင့် လှည့်လည်အပူဇော်ခံသည့် ပွဲတော်မှာ အလွန်စည်ကားလှသည်၊၊ ထိုပွဲတော်တွင် အင်းသားတို့၏ ထူးခြားသော "ခြေဖြင့်လှေလှော်ခြင်း" အတတ်ပညာကို အသုံးပြု၍ ကျင်းပသော လှေလှော်ပြိုင်ပွဲများသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များကို အဓိကဆွဲဆောင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုပြကွက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊<ref name="inlefest">{{cite web |title=Inle Lake Phaung Daw Oo Pagoda Festival |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10 |archive-date=30 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430021552/https://tourism.gov.mm/ |url-status=dead }}</ref> တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် တည်ရှိသော [[မွေတော်ကက္ကူဘုရား]]တန်းသည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အံ့ဖွယ်ယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ ၁၆ ရာစုလက်ရာ စေတီပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော် တစ်နေရာတည်းတွင် စုဝေးတည်ရှိနေမှုမှာ ဗိသုကာပညာရပ်အရ အလွန်ပင် ခမ်းနားလှသည်၊၊ နှစ်စဉ် [[တပေါင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် ကက္ကူဘုရားပွဲသည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများကို လေ့လာနိုင်သော အကောင်းဆုံးအချိန် ဖြစ်သည်၊၊<ref name="kakku">{{cite news |title=The Ancient Pagodas of Kakku |publisher=Myanmar Insider |url=https://www.myanmarinsider.com/ |access-date=2026-05-10}}</ref> အင်းလေးဒေသနှင့် မနီးမဝေးရှိ [[ပင်းတယမြို့]]ရှိ [[ပင်းတယဂူ]]သည်လည်း ခရီးသွားများ မဖြစ်မနေ သွားရောက်လေ့လာသင့်သည့် နေရာဖြစ်သည်၊၊ သဘာဝထုံးကျောက်ဂူအတွင်း ရှေးဟောင်း ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်ပေါင်း ၈,၀၀၀ ကျော် ကိန်းဝပ်စံပယ်နေမှုမှာ အလွန်ပင် ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသည်၊၊ ထို့ပြင် ပင်းတယဒေသ၏ ထင်ရှားသော ရှမ်းရိုးရာစက္ကူနှင့် ရှမ်းထီးလုပ်ငန်းများသည်လည်း ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုလက်ရာများအဖြစ် ထင်ရှားသည်၊၊ ခရီးသွားများအတွက် အနားယူအပန်းဖြေနိုင်သော ရေပူစမ်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး အင်းလေးကန်၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အလှကို ခံစားရင်း ဒေသခံတို့၏ လူမှုဘဝကိုပါ လေ့လာနိုင်သော နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ {{Panorama | image = File:Taung Gyi Pano from Shwe Phone Pwint2.jpg | height = 150 | alt = ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း | caption = <center>ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း</center> }} == ပညာရေး == === အခြေခံပညာ === တောင်ကြီးမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၁၂ ကျောင်း ရှိသည်။ === အဆင့်မြင့်ပညာ === * [[တောင်ကြီးတက္ကသိုလ်]] * [[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] * [[ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] * [[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]] *အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ(တောင်ကြီး) == ကျန်းမာရေး == === အစိုးရဆေးရုံများ === * စဝ်စံထွန်း အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး * တောင်ကြီး မိခင်နှင့်ကလေးဆေးရုံ *တောင်ကြီး တက္ကသိုလ်ဆေးရုံ<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 |accessdate=1 January 2019 |archivedate=1 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101100918/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 }}</ref> * အဆုတ်ရောဂါကုဆေးရုံ == အားကစား == [[တောင်ကြီး အားကစားကွင်း]]သည် ဘက်စုံသုံးအားကစားကွင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ အဆိုပါ အားကစားကွင်းသည် [[ကမ္ဘောဇ ဘောလုံးအသင်း|ရှမ်းယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း]]၏ အိမ်ကွင်းလည်း ဖြစ်သည်။ အဆိုပါဘောလုံးအသင်းသည် ၂၀၀၇ ခုနှစ် မြန်မာပရီးမီးယားလိဂ်ပြိုင်ပွဲတွင်လည်း ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကစားခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် [[မြန်မာ နေရှင်နယ် လိဂ်|မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်]]စတင် ကျင်းပစဉ်ကတည်းကပင် ပါဝင်ခဲ့သော အသင်းတစ်သင်းဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်ကို ကိုယ်စားပြုသော အသင်းလည်းဖြစ်သည်။ == ဓာတ်ပုံများ == <gallery> File:Taunggyi night.jpg|ညမြင်ကွင်း ဖိုင်:St. Josephs Cathedral Taunggyi.jpeg|St. Josephs ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး ဖိုင်:Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg|၂၀၁၈ ခုနှစ် တောင်ကြီးမြို့ ဖိုင်:Sikh Taunggyi.JPG|Sikh ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး ဖိုင်:University of Medicine, Taunggyi-2.jpg|[[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]] ဖိုင်:TU Taunggyi.jpg|[[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] ဖိုင်:Sulamani Pagoda - Taunggyi.jpg|စူဠာမုဏိလောကချမ်းသာစေတီတော် </gallery> == ကိုးကား == <references/> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ(၅)။ * မြန်မာပြည်ဖွားဂေါ်ရခါး၊ ရေး-မေမြို့ချစ်ဆွေ၊ ၂၀၀၀ ခုနစ်ထုတ် <br /> {{ရှမ်းပြည်နယ်}} {{မြန်မာတိုင်းနှင့် ပြည်နယ်များ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]] 4ee6zzjy7h6t5y92hx3eecbezt6mpec 1057901 1057900 2026-10-14T06:17:43Z ~2026-54673-69 149304 /* */ 1057901 wikitext text/x-wiki {{Infobox မြို့ <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ---------------->| = | official_name = တောင်ကြီးမြို့ | other_name = Taunggyi | native_name = {{blk|ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}} <small>([[ပအိုဝ်း]])</small><br/> {{shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}} <small>([[ရှမ်း]])</small> | settlement_type = ပြည်နယ်မြို့တော် | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/1|border=infobox | image1 = Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg | alt1 = | image2 = Celebration above us.jpg | alt2 = | image3 = စူဠာမုနိဆုတောင်းပြည့်မြတ်စွာဘုရား.jpg | alt3 = | image4 = Houses on the hills of Kan Gyi Quarter, Taunggyi, Myanmar.jpg | alt4 = | image5 = Old cherry blossom tree near Shan State Buddhist University, Taunggyi.jpg | alt5 = | image6 = Sulamuni Pagoda against the backdrop of Taunggyi Crag, Shan State, Myanmar.jpg | alt6 = }} | imagesize = | image_caption = <small> အထက်မှစ၍: ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားနှင့်တောင်ကြီးမြို့မြင်ကွင်း၊ တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်ဖွင့်ပွဲည၊ စူဠာမုနိလောကချမ်းသာစေတီတော်၊ ကန်ကြီးရပ်ကွက်၊ ရှမ်းပြည်နယ် ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်အနီးရှိ သက်တမ်းရင့် ချယ်ရီပင်ကြီး ဝေဆာစွာ ပွင့်ဖူးနေပုံ၊ တောင်ကြီးမြို့။ </small> | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = တောင်ကြီးမြို့၊ ရှမ်းပြည်နယ်၊ မြန်မာနိုင်ငံ | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ------------------>| coordinates_region = MM မြန်မာနိုင်ငံ | subdivision_type = နိုင်ငံ | subdivision_name = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | subdivision_type1 = ပြည်နယ် | subdivision_name1 = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | subdivision_type2 = ခရိုင် | subdivision_name2 = [[တောင်ကြီးခရိုင်]] | subdivision_type3 = မြို့နယ် | subdivision_name3 = [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = တည်ထောင်ခြင်း | established_date = ၁၈၉၄ | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | unit_pref = Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = 246675 | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = လူမျိုးများ | population_blank1 = [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တရုတ်လူမျိုး|တရုတ်]]၊ [[ဗမာအိန္ဒိယလူမျိုး|အိန္ဒိယ]]၊ [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]]။ | population_blank2_title = ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု | population_blank2 = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်]]၊ [[အစ္စလာမ်]]၊ [[ဟိန္ဒူ]]၊ [[ဆစ်ခ်ဘာသာ]]။ | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | latd = 20 | latm = 47 | lats = | latNS = N | longd = 97 | longm = 02 | longs = | longEW = E | elevation_m = ၁၄၀၀ | elevation_ft = ၄၇၁၂ <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ၀၈၁<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm |accessdate=19 July 2010 |archivedate=15 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615013401/http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm }}</ref> | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} '''တောင်ကြီးမြို့''' ({{lang-blk| ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}}၊ {{lang-shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၏ မြို့တော်ဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့လည်း ဖြစ်သည်။ တောင်ခြေလွင်ပြင်တွင် တည်ရှိခြင်းမဟုတ်ဘဲ မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့ဘက်တောင်တန်းကြီး၏ အထက် ပင်လယ်ရေပြင်အမြင့်ပေ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်တည်ထားသော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သောကြောင့် ကောင်းကင်မြင့်မြင့်၌ နတ်ဗိမာန် မြို့တော်ကြီးတစ်ခုသဖွယ် တည်ရှိနေသည်။ တောင်ပေါ်တွင် တည်ရှိခြင်းကြောင့် မြို့၏ မည်သည့်နေရာကမဆို ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ချိုင့်ဝှမ်းလွင်ပြင်များနှင့် တောင်တန်းကြီးများ၏ အလှကို အပေါ်စီးမှ စီးမိုးမြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တစ်နှစ်ပတ်လုံး သန့်ရှင်းလတ်ဆတ်သော တောင်ပေါ်လေကို ရှူရှိုက်ရသဖြင့် ကျန်းမာရေးနှင့် ညီညွတ်သော တောင်စခန်းမြို့ တစ်ခုအဖြစ်လည်း ကျော်ကြားသည်၊၊<ref name="climatedata">{{cite web |title=Climate of Taunggyi |url=https://en.climate-data.org/asia/myanmar/shan-state/taunggyi-3652/ |publisher=Climate-Data.org |access-date=2026-05-10}}</ref> တောင်ကြီးမြို့သည် အေးမြသာယာသော တောင်စခန်းမြို့တစ်ခု ဖြစ်ရုံတင်မကဘဲ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ အချက်အချာကျသော ဗဟိုချက်မမြို့လည်း ဖြစ်သည်၊၊ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း (ကျိုင်းတုံ) တို့ကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် လမ်းမကြီးများပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် ကုန်စည်စီးဆင်းမှုအတွက် အရေးပါသော မဟာဗျူဟာမြောက် မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်၊၊ ထို့ပြင် ပြည်နယ်အစိုးရရုံးစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီအဆင့်မြင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများ၊ တက္ကသိုလ်များနှင့် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု လုပ်ငန်းများ စုစည်းရာ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အစည်ကားဆုံးသော မြို့ပြအချက်အချာလည်း ဖြစ်ပေသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ ဆောင်းဦးနှင့် ဆောင်းနှောင်းကာလများတွင် ပွင့်လန်းသည့် [[ချယ်ရီပန်း]]၊ နွေဦးကာလတွင် ဖူးပွင့်သည့် ခရမ်းပြာရောင် [[စိန်ပန်းပြာ]] နှင့် ဆွယ်တော်ပန်း တို့ကြောင့် မြို့၏အလှမှာ ပိုမိုတင့်တယ်လျက် ရှိသည်၊၊ == တောင်ကြီးမြို့သမိုင်း == ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် မတိုင်မီက တောင်ကြီးမြို့နေရာသည် တဲအိမ်အနည်းငယ်သာရှိသည့် ပအိုဝ်းရွာငယ်လေး တစ်ရွာသာ ဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က ရွာအမည်ကို ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် ဒုံတောင်တီ (ဒုံ - ရွာ၊ တောင်တီ - တည်ပင်ပေါက်ရာ) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ရှမ်းဘာသာဖြင့် တွမ်တီး ဟု ခေါ်ဆိုပြီး တည်ပင် (သို့မဟုတ်) ကတည်ပင် ပေါက်ရာရွာ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="history1">ယုဝတီမာလာသိန်း၊ "မဟာပါသာဏမုံတဝဂူ ဆောင်းပါး"၊ ယုဝတီဂျာနယ်၊၊</ref> နောင်တွင် မြန်မာအသံဖြင့် တောင်ကြီး ဟု ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုရွာနှင့် အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ပင်လုံရွာ၊ ရှမ်းရွာ၊ မွန်ခြိန်ရွာ (မိန်မြိန်ရွာ) နှင့် ဝါးပြားရွာများသာ ရှိခဲ့ပြီး ရေကန် လေးကန်နှင့် အင်းကြီးတစ်အင်း ရှိခဲ့သည်။ရှမ်းလူမျိုးများ၏ သမိုင်းဝင် ပင်မမြို့တော်များမှာ လင်းခေး၊ မိုင်းပွန်၊ သီပေါ၊ သိန္နီ၊ ကျိုင်းတုံ စသည့် နန်းမြို့တော်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ တောင်ကြီးမြို့သည်မူ မူလက ပအိုဝ်းရွာလေးတစ်ရွာသာ ဖြစ်ခဲ့ကာ ဗြိတိသျှတို့က မြို့တော်အဖြစ် အကွက်ချ တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>Saimong Mangrai, Sao, ''The Shan States and the British Annexation'', Cornell University Southeast Asia Program, 1965.</ref> [[File:Taunggyi Scape.jpg|thumb|တောင်ကြီးမြို့]] ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့ အထက်မြန်မာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ရှမ်းပြည်နယ်သို့ တက်လာကာ ပထမဦးစွာ ညောင်ရွှေမြို့နယ်၊ မိုင်းသောက်ကျေးရွာတွင် စတင်ရုံးစိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော် မိုင်းသောက်ဒေသသည် ငှက်ဖျားရောဂါ ထူထပ်ခြင်း၊ ပထဝီအနေအထားနှင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အခက်အခဲများကြောင့် ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် ရုံးကန်နားများကို ယခုတောင်ကြီးမြို့ တည်ရာအရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။<ref name="history2">တောင်ကြီးမြို့ သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၊၊</ref> ဗြိတိသျှ အုပ်ချုပ်ရေးအရာရှိ Sir J. George Scott ၏ စာရင်းဇယားများအရ ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့သည် ပူပြင်းသော ညောင်ရွှေ အုပ်ချုပ်ရေးစခန်းအစား အေးမြသော တောင်ကြီးဒေသသို့ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ စခန်းပြောင်းရွှေ့ရန် ကွင်းဆင်းစစ်ဆေးခဲ့စဉ်က ထိုနေရာတွင် ပအိုဝ်း မိသားစု အိမ်ခြေ ၁၆ အိမ်ခန့်သာရှိသော ပအိုဝ်းရွာငယ် ကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြောင်း အတိအကျ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ <ref>Scott, J. George, ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', 1900.</ref> အင်္ဂလိပ်အစိုးရသည် တောင်ကြီးမြို့ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၃ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်) တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု မှတ်တမ်းအချို့က ဆိုသော်လည်း၊ အချို့သော သက်ကြီးရွယ်အိုများ၏ အဆိုအရ ၁၂၅၁ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၈၉) တွင် စတင်တည်သည်ဟုလည်း ဝိဝါဒ ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့ကို မြို့ကွက်ပုံစံ စနစ်တကျ ရေးဆွဲ၍ လမ်းမကြီး လမ်းငယ်များ ဖောက်လုပ်ကာ တပ်မြေဌာနကဲ့သို့ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် တောင်ကြီးမြို့၌ အိမ်ခြေ ၁,၀၀၀ ခန့် ရှိလာခဲ့သည်။ တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်လာသကဲ့သို့ စစ်ရေးအရလည်း ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့များ၏ အဓိကစခန်းနှင့် ရိက္ခာပံ့ပိုးရာ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မြို့၏ ရပ်ကွက်များကို အဆင့်ဆင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ဈေးပိုင်းရပ်သည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်ကြသည့် ဇရပ်ဒကာ ဦးချုံနှင့် ပဉ္စင်းဘဖြူတို့က တည်ခဲ့သည်။ကူညီကုန်းရပ် (ယခင် ကူလီကုန်း)သည် အင်းလေးဒေသမှ စော်ဘွားနှင့် မတည့်၍ ပြောင်းရွှေ့လာသော အင်းသားလမ်းအလုပ်သမား (ကူလီ) များကို အခြေချစေကာ ဘုရားဒါယကာ ညွန့်နှင့် ဒါယကာ ကျော်တို့က တည်ခဲ့သည်။ညောင်ပင်သာရပ် (ယခင် ထာခယ်ရွာ)သည် ဆရာစန္တက တည်ခဲ့သည်။ နဂါးပတ်ကျောင်းဝန်းကျင်သည် မောင်ဖာဝမ်က တည်ခဲ့သည်။ယခု မြို့မဈေးကြီး တည်ရှိရာနေရာသည် ယခင်က ဦးကြီးခမ်းလော်ရွာ နေရာဟောင်း ဖြစ်သည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့ဘက် တောင်တန်းများပေါ်တွင် မိရဲ၊ သထုံ၊ ဝိန်ယ အစရှိသော ပအိုဝ်းရွာများ ရှိခဲ့ပြီး ဝိန်ယ မှာ ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် မြို့ဟောင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် ၎င်းနေရာသည် တောင်ကြီးမြို့၏ မူလအစ မြို့ဟောင်းနေရာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ တောင်ကြီးမြို့ဦးအစပိုင်းတွင် ကန်ဦးကျောင်း၊ မင်းကျောင်း၊ ကုန်းသာကျောင်း၊ နဂါးပတ်ကျောင်းနှင့် ပထမတောင်ကျောင်းကြီးများသာ ရှိခဲ့သည်။ မင်းကျောင်း၏ ပထမဆုံး ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်မှာ မဲနယ်တောင်တန်း၊ လုံဒါရွာမှ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသား ဆရာတော်တစ်ပါး ဖြစ်သည်။ မြို့၏အရှေ့ဘက် တောင်ထိပ်တွင် စေတီတော်တစ်ဆူနှင့် ထူးခြားသော ကျောက်ဆောင်ကြီးများ ရှိသောကြောင့် ဒေသခံများ အမြဲမပြတ် သွားရောက်ဖူးမြော် လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။ == ပထဝီဝင်နှင့် ရာသီဥတု == တောင်ကြီးမြို့သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ပျမ်းမျှ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) မြင့်သော ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် ၏ အနောက်ဘက်အစွန်းတွင် တည်ရှိသည်။ ပထဝီဝင်သတ်မှတ်ချက်အရ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၀ ဒီဂရီ ၄၇ မိနစ်နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၇ ဒီဂရီ ၀၂ မိနစ်တွင် တည်ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင် သည် ထူးခြားပြီး အခြားသော မြေပြန့်လွင်ပြင်မြို့များကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းကြီးများ၏ ကုန်းမြင့်ကမ္ဘားနံရံ ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်ဖြန့်ကျက်တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Bender1983">Bender, F. (1983). ''Geology of Burma''. Gebrüder Borntraeger. p. 112. ISBN 978-3-443-11001-7.</ref> [[File:Taunggyi cityscape seen from Nyaungshwe plain.jpg|thumb| ညောင်ရွှေလွင်ပြင်မှ လှမ်းမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့တည်နေပုံ]] ဘူမိဗေဒဖွဲ့စည်းပုံအရ တောင်ကြီးမြို့ပြ တည်ရှိရာ ကုန်းမြင့်ကြီးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးနှင့် လှုပ်ရှားမှုအရှိဆုံး သက်တမ်းရင့် ပြတ်ရွှေ့ကြီးတစ်ခုဖြစ်သည့် ကျောက်ကြမ်းပြတ်ရွှေ့ ၏ ဘူမိရုပ်သွင် လှုပ်ရှားမှုများကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Bertrand, G., & Rangin, C. (2003). ''Tectonics of the Western Margin of the Shan Plateau (Myanmar)''. Journal of Asian Earth Sciences, 21(9), 951-967.</ref> ဤပြတ်ရွှေ့ကြီးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကမ္ဘားနံရံ၏ အနောက်ဘက်အောက်ခြေတွင် စိမ်းစိုလှပသော ညောင်ရွှေလွင်ပြင် (Nyaungshwe Valley) နှင့် [[အင်းလေးကန်]] တည်ရှိပြီး၊အရှေ့ဘက်မျက်နှာစာတွင် အမြင့်ပေ ၅,၀၀၀ ကျော်ရှိပြီး ထုံးကျောက် များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော မတ်စောက်သည့် ကျောက်ဆောင်ထောက် တောင်ကုန်းကြီး သို့မဟုတ် တောင်ချွန်းကြီး သည် မြို့ပြတစ်ခုလုံးကို မေးတင်စီးမိုးထားသည်။ အနောက်ဘက်တွင်မူ နိမ့်ဆင်းသွားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့်အတူ ကလောကုန်းမြင့်ဒေသ၊ ဆီဆိုင်တောင်ကြားလမ်းများနှင့် ချိတ်ဆက်လျက်ရှိသည်။ ဤကဲ့သို့ ကုန်းမြင့်ထိပ်ဖျားတွင် တိုက်ရိုက်တည်ရှိနေခြင်းကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ကုန်းမြင့်သမပိုင်းရာသီဥတု ကို ရရှိစေကာ၊ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ "တိမ်လွှာမေးတင် မြို့တော်" အဖြစ် ရုပ်လုံးပေါ်လွင်လျက်ရှိသည်။<ref name="Scott1901">Scott, J. G. (1901). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing. Part 2, Vol. 3, p. 245.</ref> တောင်ကြီးမြို့၏ မြို့ပြဗိသုကာဒီဇိုင်းသည် သဘာဝအနိမ့်အမြင့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် အကွက်ချထားသည့် လှေကားထစ်ပုံစံ ကုန်းမြင့်အဆင့်ဆင့်မြို့ပြစနစ် (Terraced Urban Grid System) ကို အသုံးပြုထားသည်။ မြို့ပြ၏ ပင်မဝင်ရိုးစွန်းဖြစ်သော ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းလမ်းမကြီးသည် တောင်တန်း၏ အနိမ့်အမြင့် Contour Line များအတိုင်း မြောက်မှတောင်သို့ ရှည်လျားစွာ ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ယင်းလမ်းမကြီးများကို အရှေ့နှင့်အနောက် ချိတ်ဆက်ပေးသော လမ်းသွယ် များမှာမူ မတ်စောက်သော တောင်စောင်းအတက်အဆင်း (Steep Slopes) များအဖြစ် တည်ရှိနေသဖြင့် မြို့ပြကို အကွက်ချစနစ်ကျနစေသည်။မြေပြန့်ဧရိယာ ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ကုန်းမြင့်မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီဗိသုကာနည်းပညာများဖြစ်သော ခိုင်ခံ့သည့် Structural Retaining Walls နှင့် Foundation Engineering များကို အသုံးပြုကာ တောင်စောင်းများတွင် ခေတ်မီအထပ်မြင့် လူနေအဆောက်အအုံများနှင့် စီးပွားရေးအဆောက်အအုံများကို စုစည်းတည်ဆောက်ထားသည်။<ref name="DHSHD2024">Department of Urban and Housing Development (DUHD). (2024). ''Taunggyi Urban Development Vision and Spatial Framework''. Ministry of Construction. pp. 12–15.</ref>မြို့ပြဗဟိုချက်များတွင် သဘာဝအစိမ်းရောင်နယ်မြေ (Green Spaces) များဖြစ်သည့် မြကန်သာပန်းခြံ နှင့် စဝ်စံထွန်းပန်းခြံကဲ့သို့သော နေရာများကို ထိန်းသိမ်းထားရှိသည့်အပြင်၊ တောင်ပေါ်မှ ထွက်ရှိသော "ဂူနီရေထွက်" ကဲ့သို့သော သဘာဝကုန်းမြင့်ရေထွက်မျက်နှာစာ (Natural Spring Frontage) များကို မြို့ပြရေပေးဝေရေးစနစ်နှင့် အပန်းဖြေကဏ္ဍတို့တွင် ခေတ်မီစွာ ပေါင်းစပ်အဆင့်မြှင့်တင်ထားသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ ဤကဲ့သို့သော ခေတ်မီတောင်ပေါ်မြို့ပြရုပ်သွင်၊ ပထဝီဝင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်သည့် မြို့ကွက်ဒီဇိုင်းတို့ကြောင့် ရှမ်းပြည်နယ်၏ စံပြဗိသုကာလက်ရာအဆန်းပြားဆုံးနှင့် သန့်ရှင်းစိမ်းစိုသော ကုန်းမြင့်အုပ်ချုပ်ရေးမြို့တော်အဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။<ref name="ShanMasterPlan">Shan State Government. (2023). ''Shan State Spatial Development Master Plan (2020-2040)''. Regional Planning Sector. pp. 78–81.</ref> မြင့်မားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ရာသီဥတုရှိပြီး မုတ်သုံရာသီဥတု၏ သက်ရောက်မှုကြောင့် မေလမှ အောက်တိုဘာလအတွင်း မိုးရွာသွန်းမှု များပြားလေ့ရှိသည်။ နွေရာသီ (ဧပြီလ နှင့် မေလ) သည် အပူဆုံးကာလဖြစ်သော်လည်း ပျမ်းမျှအမြင့်ဆုံးအပူချိန်သည် ၂၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် ဝန်းကျင်သာရှိပြီး၊ ဆောင်းရာသီ (နိုဝင်ဘာလမှ ဖေဖော်ဝါရီလ) တွင်မူ မြောက်ပိုင်းမှအေးများကြောင့် အပူချိန်သည် ၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်အထိ သိသိသာသာ အေးစိမ့်ဆင်းသက်သွားလေ့ရှိသည်။<ref name="MyanmarMet">မိုးလေဝသနှင့်ဇလဗေဒညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန (မြန်မာနိုင်ငံ)။ (၂၀၂၄)။ ''တောင်ကြီးမြို့၏ နှစ်အလိုက် မိုးလေဝသနှင့် ရာသီဥတုအချက်အလက်များ''။</ref> {{Weather box |location = တောင်ကြီးမြို့ (ပျမ်းမျှဒေတာများ) |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 22.1 |Feb high C = 24.5 |Mar high C = 27.2 |Apr high C = 28.5 |May high C = 26.8 |Jun high C = 24.8 |Jul high C = 24.1 |Aug high C = 23.9 |Sep high C = 24.5 |Oct high C = 24.4 |Nov high C = 23.1 |Dec high C = 21.4 |year high C = 24.6 |Jan mean C = 14.5 |Feb mean C = 16.8 |Mar mean C = 19.8 |Apr mean C = 21.9 |May mean C = 21.5 |Jun mean C = 20.4 |Jul mean C = 19.9 |Aug mean C = 19.7 |Sep mean C = 19.9 |Oct mean C = 19.4 |Nov mean C = 17.2 |Dec mean C = 14.7 |year mean C = 18.8 |Jan low C = 7.0 |Feb low C = 9.1 |Mar low C = 12.4 |Apr low C = 15.3 |May low C = 16.2 |Jun low C = 16.0 |Jul low C = 15.8 |Aug low C = 15.6 |Sep low C = 15.4 |Oct low C = 14.5 |Nov low C = 11.3 |Dec low C = 8.1 |year low C = 13.1 |Jan rain mm = 4 |Feb rain mm = 6 |Mar rain mm = 12 |Apr rain mm = 45 |May rain mm = 170 |Jun rain mm = 210 |Jul rain mm = 230 |Aug rain mm = 270 |Sep rain mm = 220 |Oct rain mm = 160 |Nov rain mm = 50 |Dec rain mm = 10 |year rain mm = 1387 |source = NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration)<ref name="NOAA">"Taunggyi Climate Normals". National Oceanic and Atmospheric Administration. Retrieved May 2026.</ref> }} == အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် မြို့ပြရပ်ကွက်များ == တောင်ကြီးမြို့ပြ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေ အတွင်းရှိ ဒေသန္တရစီမံခန့်ခွဲမှုလုပ်ငန်းများကို ပိုမိုထိရောက်စေရန်အတွက် တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာနနှင့် မြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီတို့မှ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို စနစ်တကျ တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့ရာ လက်ရှိတွင် တရားဝင် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက် (၂၂) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားသည်။<ref name="GADTaunggyi2026">တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန. (၂၀၂၆). ''တောင်ကြီးမြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ (၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လထုတ်)''. ရှမ်းပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ရုံး. စာ-၁၂–၁၅.</ref> === မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များ === မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန၏ တရားဝင် ထုတ်ပြန်ချက်အရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ရှိ တောင်ကြီးမြို့ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွဲ့စည်းထားသည်။<ref name="dop2014">{{cite web |url=http://www.dop.gov.mm |title=ရှမ်းပြည်နယ်၊ တောင်ကြီးခရိုင်၊ တောင်ကြီးမြို့နယ် အစီရင်ခံစာ၊ သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ အတွဲ (၃-ခ) |publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန |accessdate=2026-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200000000000/http://www.dop.gov.mm |archive-date=2020-01-01}}</ref> # ညောင်ဖြူစခန်းရပ်ကွက် # မင်္ဂလာဦးရပ်ကွက် # ပြည်တော်သာရပ်ကွက် # ရတနာသီရိရပ်ကွက် # ညောင်ရွှေဟော်ကုန်းရပ်ကွက် # ရေအေးကွင်းရပ်ကွက် # ကန်အောက်ရပ်ကွက် # ချမ်းမြသာစည်ရပ်ကွက် # ဈေးပိုင်းရပ်ကွက် # ရွှေတောင်ရပ်ကွက် # ကန်ရှေ့ရပ်ကွက် # လမ်းမတော်ရပ်ကွက် # ဟော်ကုန်းရပ်ကွက် # စိန်ပန်းရပ်ကွက် # ကန်သာရပ်ကွက် # မြို့မရပ်ကွက် # သစ်တောရပ်ကွက် # ချမ်းသာရပ်ကွက် # ကျောင်းကြီးစုရပ်ကွက် # စဝ်စံထွန်းရပ်ကွက် # ဘုရားဖြူရပ်ကွက် # ကံကြီးရပ်ကွက် # အေးသာယာ (မြို့သစ်အဖြစ် သီးသန့်ခွဲထုတ်ထားသော်လည်း အုပ်ချုပ်ရေးအရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ခွဲ၏ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်စာရင်းအောက်တွင် ထည့်သွင်းရေတွက်လေ့ရှိပါသည်) == လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး == တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အချက်အချာကျသော လမ်းဆုံလမ်းခွတွင် တည်ရှိပြီး ကုန်းလမ်းနှင့် လေကြောင်းဆက်သွယ်ရေးအတွက် အဓိက တံခါးပေါက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ အဓိက လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးမှာ ကားလမ်းဖြစ်သည်၊၊ [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ ၄၀၅ မိုင် (၆၅၂ ကီလိုမီတာ) ခန့်နှင့် [[မန္တလေးမြို့]]မှ ၁၆၄ မိုင် (၂၆၄ ကီလိုမီတာ) ခန့် ကွာဝေးသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့သည် အမှတ် (၄) ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ မြို့နယ်များသာမက ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း ([[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[တာချီလိတ်မြို့]]) နှင့် ကယားပြည်နယ် ([[လွိုင်ကော်မြို့]]) တို့သို့ ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် ဗဟိုချက်မ ဖြစ်သည်၊၊<ref name="roadref">{{cite web |title=Distance from Yangon to Taunggyi |url=https://www.distancefromto.net/distance-from-yangon-to-taunggyi |access-date=2026-05-10}}</ref> တောင်ကြီးမြို့ကို ဖြတ်သန်းသော ရထားလမ်းကို ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်၊၊ လက်ရှိတွင် တောင်ကြီးမှ ဆီဆိုင်၊ ဆိုက်ခေါင် သို့ ပြေးဆွဲသော ရထားခရီးစဉ်များ ရှိသော်လည်း လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ကောင်းမွန်လာမှုကြောင့် တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင်သာ အဓိကထား ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်၊၊<ref name="railref">{{cite news |title=Taunggyi-Saikhaung railway operations |publisher=Global New Light of Myanmar |date=2018-10-24 |url=https://www.gnlm.com.mm/ |access-date=2026-05-10}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံ အခြားဒေသများသို့ ရထားဖြင့် သွားရောက်လိုသော ခရီးသည်များသည် တောင်ကြီးမြို့နှင့် ၁၂ မိုင်အကွာရှိ [[ရွှေညောင်မြို့]] ရထားဘူတာသို့ သွားရောက်စီးနင်းရသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့အတွက် အနီးဆုံး လေဆိပ်မှာ ၂၄ မိုင်ခန့် အကွာတွင် တည်ရှိသော [[ဟဲဟိုးလေဆိပ်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဟဲဟိုးလေဆိပ်သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ အဓိက လေကြောင်းဝင်ပေါက်ဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် အခြားမြို့ကြီးများသို့ နေ့စဉ် ပျံသန်းမှုများ ရှိသည်၊၊<ref name="airportref">{{cite web |title=Heho Airport Information |url=https://www.world-airport-codes.com/myanmar/heho-2856.html |access-date=2026-05-10 }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Balloon festival - panoramio (1).jpg|thumb|တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင်]] [[File:Kwan Yin Si Hpaya Kyaung, Taunggyi.JPG|thumb|ကွမ်ရင်စီဘုရားကျောင်း]] တောင်ကြီးမြို့သည် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] နှင့် [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]] အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ယဉ်ကျေးမှုပုံစံ အစုံအလင်ကို တစ်နေရာတည်းတွင် မြင်တွေ့နိုင်သော ယဉ်ကျေးမှုစုံလင်ရာ ဗဟိုချက် တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ အထင်ရှားဆုံးသော ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသားမှာ နှစ်စဉ် [[တန်ဆောင်မုန်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင် မီးပုံးပျံပွဲတော်|တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲတော်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဤပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်သာမက ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များအကြားတွင်ပါ အလွန်ကျော်ကြားသည်၊၊ ညလွှတ်မီးကြီး (ညမီးပုံပျံ) များတွင် မီးရှူးမီးပန်းများဖြင့် အလှဆင်လွှတ်တင်ခြင်းနှင့် နေ့လွှတ်အရုပ်မီးပုံပျံများကို ပုံစံအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်လွှတ်တင်ခြင်းတို့မှာ တောင်ကြီးမြို့၏ ထူးခြားသော လက်မှုပညာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသား ဖြစ်သည်၊၊<ref name="festref">{{cite news |title=Taunggyi Fire Balloon Festival |url=https://www.mmtimes.com/ |publisher=Myanmar Times |access-date=2026-05-10}}</ref> [[File:ကထိန်ပွဲ 2.jpg|thumb|ကထိန်ပွဲ]] တောင်ကြီးမြို့၏ ကထိန်ပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြားဒေသများနှင့်မတူဘဲ ထူးခြားစည်ကားလှသည်၊၊ သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်မှ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့အထိ ကထိန်ကာလအတွင်း မြို့ပေါ်ရှိ ရပ်ကွက်အသီးသီးနှင့် ရုံးဌာနများမှ ကထိန်အလှူလှည့်လည်ပွဲများကို နေ့စဉ်ရက်ဆက် ကျင်းပကြသည်၊၊ အထူးသဖြင့် တန်ဆောင်မုန်းလဆန်းပိုင်းတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော "အရုဏ်တော်လှည့်ပွဲ" သည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဝိသေသတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ အလှူရှင်များသည် အရုဏ်မတက်မီ အစောပိုင်းအချိန်များတွင် မြို့တွင်း၌ တူရိယာအစုံအလင်၊ အကအလှများဖြင့် စီတန်းလှည့်လည်၍ လှူဖွယ်ပစ္စည်းများကို ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတိုက်များသို့ သွားရောက်လှူဒါန်းကြသည်၊၊ အေးမြသော တောင်ပေါ်မြို့ညချမ်းတွင် ဆင်နွှဲကြသည့် ဤကထိန်ပွဲသည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်မှုကို ပေါ်လွင်စေသော ပွဲတော်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊<ref name="kathina">{{cite news |title=Traditional Kathina Festivals in Taunggyi |url=https://www.gnlm.com.mm/ |publisher=Global New Light of Myanmar |access-date=2026-05-10}}</ref> ရှမ်းပြည်နယ်၏ ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုဖြစ်သော ငါးရက်တစ်ဈေး ယဉ်ကျေးမှုကို တောင်ကြီးမြို့တွင် ထင်ရှားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင် ပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများမှ တိုင်းရင်းသားများ မိမိတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများကို ဝတ်ဆင်၍ ဒေသထွက်ကုန်များ လာရောက်ရောင်းချကြသည်၊၊ မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးလာသော်လည်း ဤဈေးနေ့ယဉ်ကျေးမှုမှာ ဒေသခံတို့၏ လူမှုစီးပွားဘဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်ရေးတွင် အရေးပါမြဲ ဖြစ်သည်၊၊ [[File:Ngar Htamin Nel.jpg|thumb|ငါးထမင်းနယ်]] တောင်ကြီးမြို့သည် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံတို့၏ ရိုးရာအစားအစာများ စုစည်းရာနေရာလည်း ဖြစ်သည်၊၊ [[ရှမ်းခေါက်ဆွဲ]]၊ [[တို့ဟူးနွေး]]၊ ဟင်းထုပ်၊ [[ငါးထမင်းနယ်]] နှင့် ပအိုဝ်းရိုးရာ အစားအစာများသည် တောင်ကြီးမြို့၏ အစားအစာယဉ်ကျေးမှုကို ပိုမိုကြွယ်ဝစေသည်၊၊ ထို့ပြင် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ကဲ့သို့သော တိုင်းရင်းသားရိုးရာနေ့များတွင် ဒေသခံတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အကအလှများကို ခမ်းနားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသော [[ရှမ်းပြည်နယ်ယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်]]တွင် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများ၊ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ၊ စော်ဘွားများအသုံးပြုခဲ့သည့် အဆောင်အယောင်များနှင့် သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများကို ခင်းကျင်းပြသထားသဖြင့် ဒေသ၏ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို တစ်နေရာတည်းတွင် လေ့လာနိုင်သည်၊၊<ref name="museumref">{{cite web |title=Shan State Cultural Museum |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10 |archive-date=30 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430021552/https://tourism.gov.mm/ |url-status=dead }}</ref> === လည်ပတ်စရာများ === တောင်ကြီးမြို့နှင့် မနီးမဝေးတွင် တည်ရှိသော [[အင်းလေးကန်]]သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယအကြီးဆုံး ကုန်းတွင်းရေအိုင်ကြီးဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာကျော် [[အင်းသားလူမျိုး]]တို့၏ ထူးခြားသော ရေပေါ်နေထိုင်မှု ဘဝဓလေ့များကြောင့် ထင်ရှားသည်၊၊ ဤဒေသသည် သဘာဝအလှအပနှင့် ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုများ ပေါင်းစပ်နေသော ခရီးသွားဆွဲဆောင်မှု အချက်အချာဒေသ ဖြစ်သည်၊၊ အင်းလေးဒေသ၏ အထင်ရှားဆုံးသော ဆွဲဆောင်မှုမှာ နှစ်စဉ် [[တော်သလင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[ဖောင်တော်ဦးဘုရား]]ပွဲတော် ဖြစ်သည်၊၊ တန်ခိုးကြီး ရုပ်ပွားတော်မြတ် (၄) ဆူကို ဒေသတွင်း ကျေးရွာများသို့ ဖောင်တော်ဖြင့် လှည့်လည်အပူဇော်ခံသည့် ပွဲတော်မှာ အလွန်စည်ကားလှသည်၊၊ ထိုပွဲတော်တွင် အင်းသားတို့၏ ထူးခြားသော "ခြေဖြင့်လှေလှော်ခြင်း" အတတ်ပညာကို အသုံးပြု၍ ကျင်းပသော လှေလှော်ပြိုင်ပွဲများသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များကို အဓိကဆွဲဆောင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုပြကွက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊<ref name="inlefest">{{cite web |title=Inle Lake Phaung Daw Oo Pagoda Festival |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10 |archive-date=30 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430021552/https://tourism.gov.mm/ |url-status=dead }}</ref> တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် တည်ရှိသော [[မွေတော်ကက္ကူဘုရား]]တန်းသည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အံ့ဖွယ်ယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ ၁၆ ရာစုလက်ရာ စေတီပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော် တစ်နေရာတည်းတွင် စုဝေးတည်ရှိနေမှုမှာ ဗိသုကာပညာရပ်အရ အလွန်ပင် ခမ်းနားလှသည်၊၊ နှစ်စဉ် [[တပေါင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် ကက္ကူဘုရားပွဲသည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများကို လေ့လာနိုင်သော အကောင်းဆုံးအချိန် ဖြစ်သည်၊၊<ref name="kakku">{{cite news |title=The Ancient Pagodas of Kakku |publisher=Myanmar Insider |url=https://www.myanmarinsider.com/ |access-date=2026-05-10}}</ref> အင်းလေးဒေသနှင့် မနီးမဝေးရှိ [[ပင်းတယမြို့]]ရှိ [[ပင်းတယဂူ]]သည်လည်း ခရီးသွားများ မဖြစ်မနေ သွားရောက်လေ့လာသင့်သည့် နေရာဖြစ်သည်၊၊ သဘာဝထုံးကျောက်ဂူအတွင်း ရှေးဟောင်း ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်ပေါင်း ၈,၀၀၀ ကျော် ကိန်းဝပ်စံပယ်နေမှုမှာ အလွန်ပင် ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသည်၊၊ ထို့ပြင် ပင်းတယဒေသ၏ ထင်ရှားသော ရှမ်းရိုးရာစက္ကူနှင့် ရှမ်းထီးလုပ်ငန်းများသည်လည်း ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုလက်ရာများအဖြစ် ထင်ရှားသည်၊၊ ခရီးသွားများအတွက် အနားယူအပန်းဖြေနိုင်သော ရေပူစမ်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး အင်းလေးကန်၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အလှကို ခံစားရင်း ဒေသခံတို့၏ လူမှုဘဝကိုပါ လေ့လာနိုင်သော နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ {{Panorama | image = File:Taung Gyi Pano from Shwe Phone Pwint2.jpg | height = 150 | alt = ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း | caption = <center>ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း</center> }} == ပညာရေး == === အခြေခံပညာ === တောင်ကြီးမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၁၂ ကျောင်း ရှိသည်။ === အဆင့်မြင့်ပညာ === * [[တောင်ကြီးတက္ကသိုလ်]] * [[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] * [[ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] * [[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]] *အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ(တောင်ကြီး) == ကျန်းမာရေး == === အစိုးရဆေးရုံများ === * စဝ်စံထွန်း အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး * တောင်ကြီး မိခင်နှင့်ကလေးဆေးရုံ *တောင်ကြီး တက္ကသိုလ်ဆေးရုံ<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 |accessdate=1 January 2019 |archivedate=1 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101100918/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 }}</ref> * အဆုတ်ရောဂါကုဆေးရုံ == အားကစား == [[တောင်ကြီး အားကစားကွင်း]]သည် ဘက်စုံသုံးအားကစားကွင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ အဆိုပါ အားကစားကွင်းသည် [[ကမ္ဘောဇ ဘောလုံးအသင်း|ရှမ်းယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း]]၏ အိမ်ကွင်းလည်း ဖြစ်သည်။ အဆိုပါဘောလုံးအသင်းသည် ၂၀၀၇ ခုနှစ် မြန်မာပရီးမီးယားလိဂ်ပြိုင်ပွဲတွင်လည်း ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကစားခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် [[မြန်မာ နေရှင်နယ် လိဂ်|မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်]]စတင် ကျင်းပစဉ်ကတည်းကပင် ပါဝင်ခဲ့သော အသင်းတစ်သင်းဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်ကို ကိုယ်စားပြုသော အသင်းလည်းဖြစ်သည်။ == ဓာတ်ပုံများ == <gallery> File:Taunggyi night.jpg|ညမြင်ကွင်း ဖိုင်:St. Josephs Cathedral Taunggyi.jpeg|St. Josephs ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး ဖိုင်:Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg|၂၀၁၈ ခုနှစ် တောင်ကြီးမြို့ ဖိုင်:Sikh Taunggyi.JPG|Sikh ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး ဖိုင်:University of Medicine, Taunggyi-2.jpg|[[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]] ဖိုင်:TU Taunggyi.jpg|[[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] ဖိုင်:Sulamani Pagoda - Taunggyi.jpg|စူဠာမုဏိလောကချမ်းသာစေတီတော် </gallery> == ကိုးကား == <references/> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ(၅)။ * မြန်မာပြည်ဖွားဂေါ်ရခါး၊ ရေး-မေမြို့ချစ်ဆွေ၊ ၂၀၀၀ ခုနစ်ထုတ် <br /> {{ရှမ်းပြည်နယ်}} {{မြန်မာတိုင်းနှင့် ပြည်နယ်များ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]] o7ojigqoezpd8do0nsjavyferra2stn 1057903 1057901 2026-10-14T06:26:21Z ~2026-54673-69 149304 /* */ 1057903 wikitext text/x-wiki {{Infobox မြို့ <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ---------------->| = | official_name = တောင်ကြီးမြို့ | other_name = Taunggyi | native_name = {{blk|ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}} <small>([[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]])</small><br/> {{shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}} <small>([[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]])</small> | settlement_type = ပြည်နယ်မြို့တော် | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/1|border=infobox | image1 = Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg | alt1 = | image2 = Celebration above us.jpg | alt2 = | image3 = စူဠာမုနိဆုတောင်းပြည့်မြတ်စွာဘုရား.jpg | alt3 = | image4 = Houses on the hills of Kan Gyi Quarter, Taunggyi, Myanmar.jpg | alt4 = | image5 = Old cherry blossom tree near Shan State Buddhist University, Taunggyi.jpg | alt5 = | image6 = Sulamuni Pagoda against the backdrop of Taunggyi Crag, Shan State, Myanmar.jpg | alt6 = }} | imagesize = | image_caption = <small> အထက်မှစ၍: ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားနှင့်တောင်ကြီးမြို့မြင်ကွင်း၊ တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်ဖွင့်ပွဲည၊ စူဠာမုနိလောကချမ်းသာစေတီတော်၊ ကန်ကြီးရပ်ကွက်၊ ရှမ်းပြည်နယ် ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်အနီးရှိ သက်တမ်းရင့် ချယ်ရီပင်ကြီး ဝေဆာစွာ ပွင့်ဖူးနေပုံ၊ တောင်ကြီးမြို့။ </small> | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = တောင်ကြီးမြို့၊ ရှမ်းပြည်နယ်၊ မြန်မာနိုင်ငံ | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ------------------>| coordinates_region = MM မြန်မာနိုင်ငံ | subdivision_type = နိုင်ငံ | subdivision_name = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | subdivision_type1 = ပြည်နယ် | subdivision_name1 = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | subdivision_type2 = ခရိုင် | subdivision_name2 = [[တောင်ကြီးခရိုင်]] | subdivision_type3 = မြို့နယ် | subdivision_name3 = [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = တည်ထောင်ခြင်း | established_date = ၁၈၉၄ | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | unit_pref = Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = 246675 | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = လူမျိုးများ | population_blank1 = [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တရုတ်လူမျိုး|တရုတ်]]၊ [[ဗမာအိန္ဒိယလူမျိုး|အိန္ဒိယ]]၊ [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]]။ | population_blank2_title = ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု | population_blank2 = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်]]၊ [[အစ္စလာမ်]]၊ [[ဟိန္ဒူ]]၊ [[ဆစ်ခ်ဘာသာ]]။ | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | latd = 20 | latm = 47 | lats = | latNS = N | longd = 97 | longm = 02 | longs = | longEW = E | elevation_m = ၁၄၀၀ | elevation_ft = ၄၇၁၂ <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ၀၈၁<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm |accessdate=19 July 2010 |archivedate=15 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615013401/http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm }}</ref> | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} '''တောင်ကြီးမြို့''' ({{lang-blk| ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}}၊ {{lang-shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၏ မြို့တော်ဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့လည်း ဖြစ်သည်။ တောင်ခြေလွင်ပြင်တွင် တည်ရှိခြင်းမဟုတ်ဘဲ မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့ဘက်တောင်တန်းကြီး၏ အထက် ပင်လယ်ရေပြင်အမြင့်ပေ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်တည်ထားသော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သောကြောင့် ကောင်းကင်မြင့်မြင့်၌ နတ်ဗိမာန် မြို့တော်ကြီးတစ်ခုသဖွယ် တည်ရှိနေသည်။ တောင်ပေါ်တွင် တည်ရှိခြင်းကြောင့် မြို့၏ မည်သည့်နေရာကမဆို ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ချိုင့်ဝှမ်းလွင်ပြင်များနှင့် တောင်တန်းကြီးများ၏ အလှကို အပေါ်စီးမှ စီးမိုးမြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တစ်နှစ်ပတ်လုံး သန့်ရှင်းလတ်ဆတ်သော တောင်ပေါ်လေကို ရှူရှိုက်ရသဖြင့် ကျန်းမာရေးနှင့် ညီညွတ်သော တောင်စခန်းမြို့ တစ်ခုအဖြစ်လည်း ကျော်ကြားသည်၊၊<ref name="climatedata">{{cite web |title=Climate of Taunggyi |url=https://en.climate-data.org/asia/myanmar/shan-state/taunggyi-3652/ |publisher=Climate-Data.org |access-date=2026-05-10}}</ref> တောင်ကြီးမြို့သည် အေးမြသာယာသော တောင်စခန်းမြို့တစ်ခု ဖြစ်ရုံတင်မကဘဲ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ အချက်အချာကျသော ဗဟိုချက်မမြို့လည်း ဖြစ်သည်၊၊ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း (ကျိုင်းတုံ) တို့ကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် လမ်းမကြီးများပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် ကုန်စည်စီးဆင်းမှုအတွက် အရေးပါသော မဟာဗျူဟာမြောက် မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်၊၊ ထို့ပြင် ပြည်နယ်အစိုးရရုံးစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီအဆင့်မြင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများ၊ တက္ကသိုလ်များနှင့် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု လုပ်ငန်းများ စုစည်းရာ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အစည်ကားဆုံးသော မြို့ပြအချက်အချာလည်း ဖြစ်ပေသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ ဆောင်းဦးနှင့် ဆောင်းနှောင်းကာလများတွင် ပွင့်လန်းသည့် [[ချယ်ရီပန်း]]၊ နွေဦးကာလတွင် ဖူးပွင့်သည့် ခရမ်းပြာရောင် [[စိန်ပန်းပြာ]] နှင့် ဆွယ်တော်ပန်း တို့ကြောင့် မြို့၏အလှမှာ ပိုမိုတင့်တယ်လျက် ရှိသည်၊၊ == တောင်ကြီးမြို့သမိုင်း == ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် မတိုင်မီက တောင်ကြီးမြို့နေရာသည် တဲအိမ်အနည်းငယ်သာရှိသည့် ပအိုဝ်းရွာငယ်လေး တစ်ရွာသာ ဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က ရွာအမည်ကို ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် ဒုံတောင်တီ (ဒုံ - ရွာ၊ တောင်တီ - တည်ပင်ပေါက်ရာ) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ရှမ်းဘာသာဖြင့် တွမ်တီး ဟု ခေါ်ဆိုပြီး တည်ပင် (သို့မဟုတ်) ကတည်ပင် ပေါက်ရာရွာ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="history1">ယုဝတီမာလာသိန်း၊ "မဟာပါသာဏမုံတဝဂူ ဆောင်းပါး"၊ ယုဝတီဂျာနယ်၊၊</ref> နောင်တွင် မြန်မာအသံဖြင့် တောင်ကြီး ဟု ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုရွာနှင့် အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ပင်လုံရွာ၊ ရှမ်းရွာ၊ မွန်ခြိန်ရွာ (မိန်မြိန်ရွာ) နှင့် ဝါးပြားရွာများသာ ရှိခဲ့ပြီး ရေကန် လေးကန်နှင့် အင်းကြီးတစ်အင်း ရှိခဲ့သည်။ရှမ်းလူမျိုးများ၏ သမိုင်းဝင် ပင်မမြို့တော်များမှာ လင်းခေး၊ မိုင်းပွန်၊ သီပေါ၊ သိန္နီ၊ ကျိုင်းတုံ စသည့် နန်းမြို့တော်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ တောင်ကြီးမြို့သည်မူ မူလက ပအိုဝ်းရွာလေးတစ်ရွာသာ ဖြစ်ခဲ့ကာ ဗြိတိသျှတို့က မြို့တော်အဖြစ် အကွက်ချ တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>Saimong Mangrai, Sao, ''The Shan States and the British Annexation'', Cornell University Southeast Asia Program, 1965.</ref> [[File:Taunggyi Scape.jpg|thumb|တောင်ကြီးမြို့]] ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့ အထက်မြန်မာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ရှမ်းပြည်နယ်သို့ တက်လာကာ ပထမဦးစွာ ညောင်ရွှေမြို့နယ်၊ မိုင်းသောက်ကျေးရွာတွင် စတင်ရုံးစိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော် မိုင်းသောက်ဒေသသည် ငှက်ဖျားရောဂါ ထူထပ်ခြင်း၊ ပထဝီအနေအထားနှင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အခက်အခဲများကြောင့် ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် ရုံးကန်နားများကို ယခုတောင်ကြီးမြို့ တည်ရာအရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။<ref name="history2">တောင်ကြီးမြို့ သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၊၊</ref> ဗြိတိသျှ အုပ်ချုပ်ရေးအရာရှိ Sir J. George Scott ၏ စာရင်းဇယားများအရ ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့သည် ပူပြင်းသော ညောင်ရွှေ အုပ်ချုပ်ရေးစခန်းအစား အေးမြသော တောင်ကြီးဒေသသို့ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ စခန်းပြောင်းရွှေ့ရန် ကွင်းဆင်းစစ်ဆေးခဲ့စဉ်က ထိုနေရာတွင် ပအိုဝ်း မိသားစု အိမ်ခြေ ၁၆ အိမ်ခန့်သာရှိသော ပအိုဝ်းရွာငယ် ကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြောင်း အတိအကျ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ <ref>Scott, J. George, ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', 1900.</ref> အင်္ဂလိပ်အစိုးရသည် တောင်ကြီးမြို့ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၃ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်) တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု မှတ်တမ်းအချို့က ဆိုသော်လည်း၊ အချို့သော သက်ကြီးရွယ်အိုများ၏ အဆိုအရ ၁၂၅၁ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၈၉) တွင် စတင်တည်သည်ဟုလည်း ဝိဝါဒ ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့ကို မြို့ကွက်ပုံစံ စနစ်တကျ ရေးဆွဲ၍ လမ်းမကြီး လမ်းငယ်များ ဖောက်လုပ်ကာ တပ်မြေဌာနကဲ့သို့ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် တောင်ကြီးမြို့၌ အိမ်ခြေ ၁,၀၀၀ ခန့် ရှိလာခဲ့သည်။ တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်လာသကဲ့သို့ စစ်ရေးအရလည်း ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့များ၏ အဓိကစခန်းနှင့် ရိက္ခာပံ့ပိုးရာ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မြို့၏ ရပ်ကွက်များကို အဆင့်ဆင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ဈေးပိုင်းရပ်သည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်ကြသည့် ဇရပ်ဒကာ ဦးချုံနှင့် ပဉ္စင်းဘဖြူတို့က တည်ခဲ့သည်။ကူညီကုန်းရပ် (ယခင် ကူလီကုန်း)သည် အင်းလေးဒေသမှ စော်ဘွားနှင့် မတည့်၍ ပြောင်းရွှေ့လာသော အင်းသားလမ်းအလုပ်သမား (ကူလီ) များကို အခြေချစေကာ ဘုရားဒါယကာ ညွန့်နှင့် ဒါယကာ ကျော်တို့က တည်ခဲ့သည်။ညောင်ပင်သာရပ် (ယခင် ထာခယ်ရွာ)သည် ဆရာစန္တက တည်ခဲ့သည်။ နဂါးပတ်ကျောင်းဝန်းကျင်သည် မောင်ဖာဝမ်က တည်ခဲ့သည်။ယခု မြို့မဈေးကြီး တည်ရှိရာနေရာသည် ယခင်က ဦးကြီးခမ်းလော်ရွာ နေရာဟောင်း ဖြစ်သည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့ဘက် တောင်တန်းများပေါ်တွင် မိရဲ၊ သထုံ၊ ဝိန်ယ အစရှိသော ပအိုဝ်းရွာများ ရှိခဲ့ပြီး ဝိန်ယ မှာ ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် မြို့ဟောင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် ၎င်းနေရာသည် တောင်ကြီးမြို့၏ မူလအစ မြို့ဟောင်းနေရာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ တောင်ကြီးမြို့ဦးအစပိုင်းတွင် ကန်ဦးကျောင်း၊ မင်းကျောင်း၊ ကုန်းသာကျောင်း၊ နဂါးပတ်ကျောင်းနှင့် ပထမတောင်ကျောင်းကြီးများသာ ရှိခဲ့သည်။ မင်းကျောင်း၏ ပထမဆုံး ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်မှာ မဲနယ်တောင်တန်း၊ လုံဒါရွာမှ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသား ဆရာတော်တစ်ပါး ဖြစ်သည်။ မြို့၏အရှေ့ဘက် တောင်ထိပ်တွင် စေတီတော်တစ်ဆူနှင့် ထူးခြားသော ကျောက်ဆောင်ကြီးများ ရှိသောကြောင့် ဒေသခံများ အမြဲမပြတ် သွားရောက်ဖူးမြော် လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။ == ပထဝီဝင်နှင့် ရာသီဥတု == တောင်ကြီးမြို့သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ပျမ်းမျှ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) မြင့်သော ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် ၏ အနောက်ဘက်အစွန်းတွင် တည်ရှိသည်။ ပထဝီဝင်သတ်မှတ်ချက်အရ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၀ ဒီဂရီ ၄၇ မိနစ်နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၇ ဒီဂရီ ၀၂ မိနစ်တွင် တည်ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင် သည် ထူးခြားပြီး အခြားသော မြေပြန့်လွင်ပြင်မြို့များကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းကြီးများ၏ ကုန်းမြင့်ကမ္ဘားနံရံ ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်ဖြန့်ကျက်တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Bender1983">Bender, F. (1983). ''Geology of Burma''. Gebrüder Borntraeger. p. 112. ISBN 978-3-443-11001-7.</ref> [[File:Taunggyi cityscape seen from Nyaungshwe plain.jpg|thumb| ညောင်ရွှေလွင်ပြင်မှ လှမ်းမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့တည်နေပုံ]] ဘူမိဗေဒဖွဲ့စည်းပုံအရ တောင်ကြီးမြို့ပြ တည်ရှိရာ ကုန်းမြင့်ကြီးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးနှင့် လှုပ်ရှားမှုအရှိဆုံး သက်တမ်းရင့် ပြတ်ရွှေ့ကြီးတစ်ခုဖြစ်သည့် ကျောက်ကြမ်းပြတ်ရွှေ့ ၏ ဘူမိရုပ်သွင် လှုပ်ရှားမှုများကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Bertrand, G., & Rangin, C. (2003). ''Tectonics of the Western Margin of the Shan Plateau (Myanmar)''. Journal of Asian Earth Sciences, 21(9), 951-967.</ref> ဤပြတ်ရွှေ့ကြီးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကမ္ဘားနံရံ၏ အနောက်ဘက်အောက်ခြေတွင် စိမ်းစိုလှပသော ညောင်ရွှေလွင်ပြင် (Nyaungshwe Valley) နှင့် [[အင်းလေးကန်]] တည်ရှိပြီး၊အရှေ့ဘက်မျက်နှာစာတွင် အမြင့်ပေ ၅,၀၀၀ ကျော်ရှိပြီး ထုံးကျောက် များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော မတ်စောက်သည့် ကျောက်ဆောင်ထောက် တောင်ကုန်းကြီး သို့မဟုတ် တောင်ချွန်းကြီး သည် မြို့ပြတစ်ခုလုံးကို မေးတင်စီးမိုးထားသည်။ အနောက်ဘက်တွင်မူ နိမ့်ဆင်းသွားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့်အတူ ကလောကုန်းမြင့်ဒေသ၊ ဆီဆိုင်တောင်ကြားလမ်းများနှင့် ချိတ်ဆက်လျက်ရှိသည်။ ဤကဲ့သို့ ကုန်းမြင့်ထိပ်ဖျားတွင် တိုက်ရိုက်တည်ရှိနေခြင်းကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ကုန်းမြင့်သမပိုင်းရာသီဥတု ကို ရရှိစေကာ၊ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ "တိမ်လွှာမေးတင် မြို့တော်" အဖြစ် ရုပ်လုံးပေါ်လွင်လျက်ရှိသည်။<ref name="Scott1901">Scott, J. G. (1901). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing. Part 2, Vol. 3, p. 245.</ref> တောင်ကြီးမြို့၏ မြို့ပြဗိသုကာဒီဇိုင်းသည် သဘာဝအနိမ့်အမြင့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် အကွက်ချထားသည့် လှေကားထစ်ပုံစံ ကုန်းမြင့်အဆင့်ဆင့်မြို့ပြစနစ် (Terraced Urban Grid System) ကို အသုံးပြုထားသည်။ မြို့ပြ၏ ပင်မဝင်ရိုးစွန်းဖြစ်သော ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းလမ်းမကြီးသည် တောင်တန်း၏ အနိမ့်အမြင့် Contour Line များအတိုင်း မြောက်မှတောင်သို့ ရှည်လျားစွာ ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ယင်းလမ်းမကြီးများကို အရှေ့နှင့်အနောက် ချိတ်ဆက်ပေးသော လမ်းသွယ် များမှာမူ မတ်စောက်သော တောင်စောင်းအတက်အဆင်း (Steep Slopes) များအဖြစ် တည်ရှိနေသဖြင့် မြို့ပြကို အကွက်ချစနစ်ကျနစေသည်။မြေပြန့်ဧရိယာ ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ကုန်းမြင့်မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီဗိသုကာနည်းပညာများဖြစ်သော ခိုင်ခံ့သည့် Structural Retaining Walls နှင့် Foundation Engineering များကို အသုံးပြုကာ တောင်စောင်းများတွင် ခေတ်မီအထပ်မြင့် လူနေအဆောက်အအုံများနှင့် စီးပွားရေးအဆောက်အအုံများကို စုစည်းတည်ဆောက်ထားသည်။<ref name="DHSHD2024">Department of Urban and Housing Development (DUHD). (2024). ''Taunggyi Urban Development Vision and Spatial Framework''. Ministry of Construction. pp. 12–15.</ref>မြို့ပြဗဟိုချက်များတွင် သဘာဝအစိမ်းရောင်နယ်မြေ (Green Spaces) များဖြစ်သည့် မြကန်သာပန်းခြံ နှင့် စဝ်စံထွန်းပန်းခြံကဲ့သို့သော နေရာများကို ထိန်းသိမ်းထားရှိသည့်အပြင်၊ တောင်ပေါ်မှ ထွက်ရှိသော "ဂူနီရေထွက်" ကဲ့သို့သော သဘာဝကုန်းမြင့်ရေထွက်မျက်နှာစာ (Natural Spring Frontage) များကို မြို့ပြရေပေးဝေရေးစနစ်နှင့် အပန်းဖြေကဏ္ဍတို့တွင် ခေတ်မီစွာ ပေါင်းစပ်အဆင့်မြှင့်တင်ထားသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ ဤကဲ့သို့သော ခေတ်မီတောင်ပေါ်မြို့ပြရုပ်သွင်၊ ပထဝီဝင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်သည့် မြို့ကွက်ဒီဇိုင်းတို့ကြောင့် ရှမ်းပြည်နယ်၏ စံပြဗိသုကာလက်ရာအဆန်းပြားဆုံးနှင့် သန့်ရှင်းစိမ်းစိုသော ကုန်းမြင့်အုပ်ချုပ်ရေးမြို့တော်အဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။<ref name="ShanMasterPlan">Shan State Government. (2023). ''Shan State Spatial Development Master Plan (2020-2040)''. Regional Planning Sector. pp. 78–81.</ref> မြင့်မားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ရာသီဥတုရှိပြီး မုတ်သုံရာသီဥတု၏ သက်ရောက်မှုကြောင့် မေလမှ အောက်တိုဘာလအတွင်း မိုးရွာသွန်းမှု များပြားလေ့ရှိသည်။ နွေရာသီ (ဧပြီလ နှင့် မေလ) သည် အပူဆုံးကာလဖြစ်သော်လည်း ပျမ်းမျှအမြင့်ဆုံးအပူချိန်သည် ၂၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် ဝန်းကျင်သာရှိပြီး၊ ဆောင်းရာသီ (နိုဝင်ဘာလမှ ဖေဖော်ဝါရီလ) တွင်မူ မြောက်ပိုင်းမှအေးများကြောင့် အပူချိန်သည် ၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်အထိ သိသိသာသာ အေးစိမ့်ဆင်းသက်သွားလေ့ရှိသည်။<ref name="MyanmarMet">မိုးလေဝသနှင့်ဇလဗေဒညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန (မြန်မာနိုင်ငံ)။ (၂၀၂၄)။ ''တောင်ကြီးမြို့၏ နှစ်အလိုက် မိုးလေဝသနှင့် ရာသီဥတုအချက်အလက်များ''။</ref> {{Weather box |location = တောင်ကြီးမြို့ (ပျမ်းမျှဒေတာများ) |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 22.1 |Feb high C = 24.5 |Mar high C = 27.2 |Apr high C = 28.5 |May high C = 26.8 |Jun high C = 24.8 |Jul high C = 24.1 |Aug high C = 23.9 |Sep high C = 24.5 |Oct high C = 24.4 |Nov high C = 23.1 |Dec high C = 21.4 |year high C = 24.6 |Jan mean C = 14.5 |Feb mean C = 16.8 |Mar mean C = 19.8 |Apr mean C = 21.9 |May mean C = 21.5 |Jun mean C = 20.4 |Jul mean C = 19.9 |Aug mean C = 19.7 |Sep mean C = 19.9 |Oct mean C = 19.4 |Nov mean C = 17.2 |Dec mean C = 14.7 |year mean C = 18.8 |Jan low C = 7.0 |Feb low C = 9.1 |Mar low C = 12.4 |Apr low C = 15.3 |May low C = 16.2 |Jun low C = 16.0 |Jul low C = 15.8 |Aug low C = 15.6 |Sep low C = 15.4 |Oct low C = 14.5 |Nov low C = 11.3 |Dec low C = 8.1 |year low C = 13.1 |Jan rain mm = 4 |Feb rain mm = 6 |Mar rain mm = 12 |Apr rain mm = 45 |May rain mm = 170 |Jun rain mm = 210 |Jul rain mm = 230 |Aug rain mm = 270 |Sep rain mm = 220 |Oct rain mm = 160 |Nov rain mm = 50 |Dec rain mm = 10 |year rain mm = 1387 |source = NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration)<ref name="NOAA">"Taunggyi Climate Normals". National Oceanic and Atmospheric Administration. Retrieved May 2026.</ref> }} == အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် မြို့ပြရပ်ကွက်များ == တောင်ကြီးမြို့ပြ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေ အတွင်းရှိ ဒေသန္တရစီမံခန့်ခွဲမှုလုပ်ငန်းများကို ပိုမိုထိရောက်စေရန်အတွက် တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာနနှင့် မြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီတို့မှ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို စနစ်တကျ တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့ရာ လက်ရှိတွင် တရားဝင် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက် (၂၂) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားသည်။<ref name="GADTaunggyi2026">တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန. (၂၀၂၆). ''တောင်ကြီးမြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ (၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လထုတ်)''. ရှမ်းပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ရုံး. စာ-၁၂–၁၅.</ref> === မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များ === မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန၏ တရားဝင် ထုတ်ပြန်ချက်အရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ရှိ တောင်ကြီးမြို့ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွဲ့စည်းထားသည်။<ref name="dop2014">{{cite web |url=http://www.dop.gov.mm |title=ရှမ်းပြည်နယ်၊ တောင်ကြီးခရိုင်၊ တောင်ကြီးမြို့နယ် အစီရင်ခံစာ၊ သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ အတွဲ (၃-ခ) |publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန |accessdate=2026-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200000000000/http://www.dop.gov.mm |archive-date=2020-01-01}}</ref> # ညောင်ဖြူစခန်းရပ်ကွက် # မင်္ဂလာဦးရပ်ကွက် # ပြည်တော်သာရပ်ကွက် # ရတနာသီရိရပ်ကွက် # ညောင်ရွှေဟော်ကုန်းရပ်ကွက် # ရေအေးကွင်းရပ်ကွက် # ကန်အောက်ရပ်ကွက် # ချမ်းမြသာစည်ရပ်ကွက် # ဈေးပိုင်းရပ်ကွက် # ရွှေတောင်ရပ်ကွက် # ကန်ရှေ့ရပ်ကွက် # လမ်းမတော်ရပ်ကွက် # ဟော်ကုန်းရပ်ကွက် # စိန်ပန်းရပ်ကွက် # ကန်သာရပ်ကွက် # မြို့မရပ်ကွက် # သစ်တောရပ်ကွက် # ချမ်းသာရပ်ကွက် # ကျောင်းကြီးစုရပ်ကွက် # စဝ်စံထွန်းရပ်ကွက် # ဘုရားဖြူရပ်ကွက် # ကံကြီးရပ်ကွက် # အေးသာယာ (မြို့သစ်အဖြစ် သီးသန့်ခွဲထုတ်ထားသော်လည်း အုပ်ချုပ်ရေးအရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ခွဲ၏ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်စာရင်းအောက်တွင် ထည့်သွင်းရေတွက်လေ့ရှိပါသည်) == လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး == တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အချက်အချာကျသော လမ်းဆုံလမ်းခွတွင် တည်ရှိပြီး ကုန်းလမ်းနှင့် လေကြောင်းဆက်သွယ်ရေးအတွက် အဓိက တံခါးပေါက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ အဓိက လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးမှာ ကားလမ်းဖြစ်သည်၊၊ [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ ၄၀၅ မိုင် (၆၅၂ ကီလိုမီတာ) ခန့်နှင့် [[မန္တလေးမြို့]]မှ ၁၆၄ မိုင် (၂၆၄ ကီလိုမီတာ) ခန့် ကွာဝေးသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့သည် အမှတ် (၄) ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ မြို့နယ်များသာမက ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း ([[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[တာချီလိတ်မြို့]]) နှင့် ကယားပြည်နယ် ([[လွိုင်ကော်မြို့]]) တို့သို့ ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် ဗဟိုချက်မ ဖြစ်သည်၊၊<ref name="roadref">{{cite web |title=Distance from Yangon to Taunggyi |url=https://www.distancefromto.net/distance-from-yangon-to-taunggyi |access-date=2026-05-10}}</ref> တောင်ကြီးမြို့ကို ဖြတ်သန်းသော ရထားလမ်းကို ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်၊၊ လက်ရှိတွင် တောင်ကြီးမှ ဆီဆိုင်၊ ဆိုက်ခေါင် သို့ ပြေးဆွဲသော ရထားခရီးစဉ်များ ရှိသော်လည်း လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ကောင်းမွန်လာမှုကြောင့် တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင်သာ အဓိကထား ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်၊၊<ref name="railref">{{cite news |title=Taunggyi-Saikhaung railway operations |publisher=Global New Light of Myanmar |date=2018-10-24 |url=https://www.gnlm.com.mm/ |access-date=2026-05-10}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံ အခြားဒေသများသို့ ရထားဖြင့် သွားရောက်လိုသော ခရီးသည်များသည် တောင်ကြီးမြို့နှင့် ၁၂ မိုင်အကွာရှိ [[ရွှေညောင်မြို့]] ရထားဘူတာသို့ သွားရောက်စီးနင်းရသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့အတွက် အနီးဆုံး လေဆိပ်မှာ ၂၄ မိုင်ခန့် အကွာတွင် တည်ရှိသော [[ဟဲဟိုးလေဆိပ်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဟဲဟိုးလေဆိပ်သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ အဓိက လေကြောင်းဝင်ပေါက်ဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် အခြားမြို့ကြီးများသို့ နေ့စဉ် ပျံသန်းမှုများ ရှိသည်၊၊<ref name="airportref">{{cite web |title=Heho Airport Information |url=https://www.world-airport-codes.com/myanmar/heho-2856.html |access-date=2026-05-10 }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Balloon festival - panoramio (1).jpg|thumb|တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင်]] [[File:Kwan Yin Si Hpaya Kyaung, Taunggyi.JPG|thumb|ကွမ်ရင်စီဘုရားကျောင်း]] တောင်ကြီးမြို့သည် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] နှင့် [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]] အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ယဉ်ကျေးမှုပုံစံ အစုံအလင်ကို တစ်နေရာတည်းတွင် မြင်တွေ့နိုင်သော ယဉ်ကျေးမှုစုံလင်ရာ ဗဟိုချက် တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ အထင်ရှားဆုံးသော ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသားမှာ နှစ်စဉ် [[တန်ဆောင်မုန်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင် မီးပုံးပျံပွဲတော်|တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲတော်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဤပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်သာမက ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များအကြားတွင်ပါ အလွန်ကျော်ကြားသည်၊၊ ညလွှတ်မီးကြီး (ညမီးပုံပျံ) များတွင် မီးရှူးမီးပန်းများဖြင့် အလှဆင်လွှတ်တင်ခြင်းနှင့် နေ့လွှတ်အရုပ်မီးပုံပျံများကို ပုံစံအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်လွှတ်တင်ခြင်းတို့မှာ တောင်ကြီးမြို့၏ ထူးခြားသော လက်မှုပညာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသား ဖြစ်သည်၊၊<ref name="festref">{{cite news |title=Taunggyi Fire Balloon Festival |url=https://www.mmtimes.com/ |publisher=Myanmar Times |access-date=2026-05-10}}</ref> [[File:ကထိန်ပွဲ 2.jpg|thumb|ကထိန်ပွဲ]] တောင်ကြီးမြို့၏ ကထိန်ပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြားဒေသများနှင့်မတူဘဲ ထူးခြားစည်ကားလှသည်၊၊ သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်မှ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့အထိ ကထိန်ကာလအတွင်း မြို့ပေါ်ရှိ ရပ်ကွက်အသီးသီးနှင့် ရုံးဌာနများမှ ကထိန်အလှူလှည့်လည်ပွဲများကို နေ့စဉ်ရက်ဆက် ကျင်းပကြသည်၊၊ အထူးသဖြင့် တန်ဆောင်မုန်းလဆန်းပိုင်းတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော "အရုဏ်တော်လှည့်ပွဲ" သည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဝိသေသတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ အလှူရှင်များသည် အရုဏ်မတက်မီ အစောပိုင်းအချိန်များတွင် မြို့တွင်း၌ တူရိယာအစုံအလင်၊ အကအလှများဖြင့် စီတန်းလှည့်လည်၍ လှူဖွယ်ပစ္စည်းများကို ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတိုက်များသို့ သွားရောက်လှူဒါန်းကြသည်၊၊ အေးမြသော တောင်ပေါ်မြို့ညချမ်းတွင် ဆင်နွှဲကြသည့် ဤကထိန်ပွဲသည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်မှုကို ပေါ်လွင်စေသော ပွဲတော်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊<ref name="kathina">{{cite news |title=Traditional Kathina Festivals in Taunggyi |url=https://www.gnlm.com.mm/ |publisher=Global New Light of Myanmar |access-date=2026-05-10}}</ref> ရှမ်းပြည်နယ်၏ ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုဖြစ်သော ငါးရက်တစ်ဈေး ယဉ်ကျေးမှုကို တောင်ကြီးမြို့တွင် ထင်ရှားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင် ပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများမှ တိုင်းရင်းသားများ မိမိတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများကို ဝတ်ဆင်၍ ဒေသထွက်ကုန်များ လာရောက်ရောင်းချကြသည်၊၊ မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးလာသော်လည်း ဤဈေးနေ့ယဉ်ကျေးမှုမှာ ဒေသခံတို့၏ လူမှုစီးပွားဘဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်ရေးတွင် အရေးပါမြဲ ဖြစ်သည်၊၊ [[File:Ngar Htamin Nel.jpg|thumb|ငါးထမင်းနယ်]] တောင်ကြီးမြို့သည် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံတို့၏ ရိုးရာအစားအစာများ စုစည်းရာနေရာလည်း ဖြစ်သည်၊၊ [[ရှမ်းခေါက်ဆွဲ]]၊ [[တို့ဟူးနွေး]]၊ ဟင်းထုပ်၊ [[ငါးထမင်းနယ်]] နှင့် ပအိုဝ်းရိုးရာ အစားအစာများသည် တောင်ကြီးမြို့၏ အစားအစာယဉ်ကျေးမှုကို ပိုမိုကြွယ်ဝစေသည်၊၊ ထို့ပြင် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ကဲ့သို့သော တိုင်းရင်းသားရိုးရာနေ့များတွင် ဒေသခံတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အကအလှများကို ခမ်းနားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသော [[ရှမ်းပြည်နယ်ယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်]]တွင် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများ၊ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ၊ စော်ဘွားများအသုံးပြုခဲ့သည့် အဆောင်အယောင်များနှင့် သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများကို ခင်းကျင်းပြသထားသဖြင့် ဒေသ၏ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို တစ်နေရာတည်းတွင် လေ့လာနိုင်သည်၊၊<ref name="museumref">{{cite web |title=Shan State Cultural Museum |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10 |archive-date=30 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430021552/https://tourism.gov.mm/ |url-status=dead }}</ref> === လည်ပတ်စရာများ === တောင်ကြီးမြို့နှင့် မနီးမဝေးတွင် တည်ရှိသော [[အင်းလေးကန်]]သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယအကြီးဆုံး ကုန်းတွင်းရေအိုင်ကြီးဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာကျော် [[အင်းသားလူမျိုး]]တို့၏ ထူးခြားသော ရေပေါ်နေထိုင်မှု ဘဝဓလေ့များကြောင့် ထင်ရှားသည်၊၊ ဤဒေသသည် သဘာဝအလှအပနှင့် ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုများ ပေါင်းစပ်နေသော ခရီးသွားဆွဲဆောင်မှု အချက်အချာဒေသ ဖြစ်သည်၊၊ အင်းလေးဒေသ၏ အထင်ရှားဆုံးသော ဆွဲဆောင်မှုမှာ နှစ်စဉ် [[တော်သလင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[ဖောင်တော်ဦးဘုရား]]ပွဲတော် ဖြစ်သည်၊၊ တန်ခိုးကြီး ရုပ်ပွားတော်မြတ် (၄) ဆူကို ဒေသတွင်း ကျေးရွာများသို့ ဖောင်တော်ဖြင့် လှည့်လည်အပူဇော်ခံသည့် ပွဲတော်မှာ အလွန်စည်ကားလှသည်၊၊ ထိုပွဲတော်တွင် အင်းသားတို့၏ ထူးခြားသော "ခြေဖြင့်လှေလှော်ခြင်း" အတတ်ပညာကို အသုံးပြု၍ ကျင်းပသော လှေလှော်ပြိုင်ပွဲများသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များကို အဓိကဆွဲဆောင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုပြကွက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊<ref name="inlefest">{{cite web |title=Inle Lake Phaung Daw Oo Pagoda Festival |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10 |archive-date=30 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430021552/https://tourism.gov.mm/ |url-status=dead }}</ref> တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် တည်ရှိသော [[မွေတော်ကက္ကူဘုရား]]တန်းသည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အံ့ဖွယ်ယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ ၁၆ ရာစုလက်ရာ စေတီပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော် တစ်နေရာတည်းတွင် စုဝေးတည်ရှိနေမှုမှာ ဗိသုကာပညာရပ်အရ အလွန်ပင် ခမ်းနားလှသည်၊၊ နှစ်စဉ် [[တပေါင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် ကက္ကူဘုရားပွဲသည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများကို လေ့လာနိုင်သော အကောင်းဆုံးအချိန် ဖြစ်သည်၊၊<ref name="kakku">{{cite news |title=The Ancient Pagodas of Kakku |publisher=Myanmar Insider |url=https://www.myanmarinsider.com/ |access-date=2026-05-10}}</ref> အင်းလေးဒေသနှင့် မနီးမဝေးရှိ [[ပင်းတယမြို့]]ရှိ [[ပင်းတယဂူ]]သည်လည်း ခရီးသွားများ မဖြစ်မနေ သွားရောက်လေ့လာသင့်သည့် နေရာဖြစ်သည်၊၊ သဘာဝထုံးကျောက်ဂူအတွင်း ရှေးဟောင်း ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်ပေါင်း ၈,၀၀၀ ကျော် ကိန်းဝပ်စံပယ်နေမှုမှာ အလွန်ပင် ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသည်၊၊ ထို့ပြင် ပင်းတယဒေသ၏ ထင်ရှားသော ရှမ်းရိုးရာစက္ကူနှင့် ရှမ်းထီးလုပ်ငန်းများသည်လည်း ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုလက်ရာများအဖြစ် ထင်ရှားသည်၊၊ ခရီးသွားများအတွက် အနားယူအပန်းဖြေနိုင်သော ရေပူစမ်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး အင်းလေးကန်၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အလှကို ခံစားရင်း ဒေသခံတို့၏ လူမှုဘဝကိုပါ လေ့လာနိုင်သော နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ {{Panorama | image = File:Taung Gyi Pano from Shwe Phone Pwint2.jpg | height = 150 | alt = ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း | caption = <center>ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း</center> }} == ပညာရေး == === အခြေခံပညာ === တောင်ကြီးမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၁၂ ကျောင်း ရှိသည်။ === အဆင့်မြင့်ပညာ === * [[တောင်ကြီးတက္ကသိုလ်]] * [[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] * [[ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] * [[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]] *အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ(တောင်ကြီး) == ကျန်းမာရေး == === အစိုးရဆေးရုံများ === * စဝ်စံထွန်း အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး * တောင်ကြီး မိခင်နှင့်ကလေးဆေးရုံ *တောင်ကြီး တက္ကသိုလ်ဆေးရုံ<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 |accessdate=1 January 2019 |archivedate=1 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101100918/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 }}</ref> * အဆုတ်ရောဂါကုဆေးရုံ == အားကစား == [[တောင်ကြီး အားကစားကွင်း]]သည် ဘက်စုံသုံးအားကစားကွင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ အဆိုပါ အားကစားကွင်းသည် [[ကမ္ဘောဇ ဘောလုံးအသင်း|ရှမ်းယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း]]၏ အိမ်ကွင်းလည်း ဖြစ်သည်။ အဆိုပါဘောလုံးအသင်းသည် ၂၀၀၇ ခုနှစ် မြန်မာပရီးမီးယားလိဂ်ပြိုင်ပွဲတွင်လည်း ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကစားခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် [[မြန်မာ နေရှင်နယ် လိဂ်|မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်]]စတင် ကျင်းပစဉ်ကတည်းကပင် ပါဝင်ခဲ့သော အသင်းတစ်သင်းဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်ကို ကိုယ်စားပြုသော အသင်းလည်းဖြစ်သည်။ == ဓာတ်ပုံများ == <gallery> File:Taunggyi night.jpg|ညမြင်ကွင်း ဖိုင်:St. Josephs Cathedral Taunggyi.jpeg|St. Josephs ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး ဖိုင်:Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg|၂၀၁၈ ခုနှစ် တောင်ကြီးမြို့ ဖိုင်:Sikh Taunggyi.JPG|Sikh ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး ဖိုင်:University of Medicine, Taunggyi-2.jpg|[[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]] ဖိုင်:TU Taunggyi.jpg|[[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] ဖိုင်:Sulamani Pagoda - Taunggyi.jpg|စူဠာမုဏိလောကချမ်းသာစေတီတော် </gallery> == ကိုးကား == <references/> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ(၅)။ * မြန်မာပြည်ဖွားဂေါ်ရခါး၊ ရေး-မေမြို့ချစ်ဆွေ၊ ၂၀၀၀ ခုနစ်ထုတ် <br /> {{ရှမ်းပြည်နယ်}} {{မြန်မာတိုင်းနှင့် ပြည်နယ်များ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]] q1su9cuwzxmlu0d7xid88uhofse7n5v 1057907 1057903 2026-10-14T07:05:30Z ~2026-54673-69 149304 /* */ 1057907 wikitext text/x-wiki {{Infobox မြို့ <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ---------------->| = | official_name = တောင်ကြီးမြို့ | other_name = Taunggyi | native_name = {{blk|ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}} <small>([[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]])</small><br/> {{shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}} <small>([[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]])</small> | settlement_type = ပြည်နယ်မြို့တော် | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/1|border=infobox | image1 = Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg | alt1 = | image2 = Celebration above us.jpg | alt2 = | image3 = စူဠာမုနိဆုတောင်းပြည့်မြတ်စွာဘုရား.jpg | alt3 = | image4 = Houses on the hills of Kan Gyi Quarter, Taunggyi, Myanmar.jpg | alt4 = | image5 = Old cherry blossom tree near Shan State Buddhist University, Taunggyi.jpg | alt5 = | image6 = Sulamuni Pagoda against the backdrop of Taunggyi Crag, Shan State, Myanmar.jpg | alt6 = }} | imagesize = | image_caption = <small> အထက်မှစ၍: ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားနှင့်တောင်ကြီးမြို့မြင်ကွင်း၊ တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်ဖွင့်ပွဲည၊ စူဠာမုနိလောကချမ်းသာစေတီတော်၊ ကန်ကြီးရပ်ကွက်၊ ရှမ်းပြည်နယ် ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်အနီးရှိ သက်တမ်းရင့် ချယ်ရီပင်ကြီး ဝေဆာစွာ ပွင့်ဖူးနေပုံ၊ တောင်ကြီးမြို့။ </small> | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = တောင်ကြီးမြို့၊ ရှမ်းပြည်နယ်၊ မြန်မာနိုင်ငံ | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ------------------>| coordinates_region = MM မြန်မာနိုင်ငံ | subdivision_type = နိုင်ငံ | subdivision_name = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | subdivision_type1 = ပြည်နယ် | subdivision_name1 = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | subdivision_type2 = ခရိုင် | subdivision_name2 = [[တောင်ကြီးခရိုင်]] | subdivision_type3 = မြို့နယ် | subdivision_name3 = [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = တည်ထောင်ခြင်း | established_date = ၁၈၉၄ | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | unit_pref = Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = 246675 | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = လူမျိုးများ (၂၀၁၄) | population_blank1 = {{plainlist| * ၃၄% [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]] * ၂၄% [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]] * ၂၃% [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]] * ၇% [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] * ၅% [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] * ၃% [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တရုတ်လူမျိုး|တရုတ်]] * ၂% [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]] * ၂% [[ဗမာအိန္ဒိယလူမျိုး|အိန္ဒိယ]] နှင့် [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]] }} | population_blank2_title = ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု (၂၀၁၄) | population_blank2 = {{plainlist| * ၈၅.၅% [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] * ၇.၈% [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ|ခရစ်ယာန်]] * ၄.၂% [[အစ္စလာမ်ဘာသာ|အစ္စလာမ်]] * ၂.၃% [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူ]] * ၀.၂% [[ဆစ်ခ်ဘာသာ]] နှင့် အခြား }} | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | latd = 20 | latm = 47 | lats = | latNS = N | longd = 97 | longm = 02 | longs = | longEW = E | elevation_m = ၁၄၀၀ | elevation_ft = ၄၇၁၂ <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ၀၈၁<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm |accessdate=19 July 2010 |archivedate=15 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615013401/http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm }}</ref> | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} '''တောင်ကြီးမြို့''' ({{lang-blk| ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}}၊ {{lang-shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၏ မြို့တော်ဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့လည်း ဖြစ်သည်။ တောင်ခြေလွင်ပြင်တွင် တည်ရှိခြင်းမဟုတ်ဘဲ မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့ဘက်တောင်တန်းကြီး၏ အထက် ပင်လယ်ရေပြင်အမြင့်ပေ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်တည်ထားသော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သောကြောင့် ကောင်းကင်မြင့်မြင့်၌ နတ်ဗိမာန် မြို့တော်ကြီးတစ်ခုသဖွယ် တည်ရှိနေသည်။ တောင်ပေါ်တွင် တည်ရှိခြင်းကြောင့် မြို့၏ မည်သည့်နေရာကမဆို ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ချိုင့်ဝှမ်းလွင်ပြင်များနှင့် တောင်တန်းကြီးများ၏ အလှကို အပေါ်စီးမှ စီးမိုးမြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တစ်နှစ်ပတ်လုံး သန့်ရှင်းလတ်ဆတ်သော တောင်ပေါ်လေကို ရှူရှိုက်ရသဖြင့် ကျန်းမာရေးနှင့် ညီညွတ်သော တောင်စခန်းမြို့ တစ်ခုအဖြစ်လည်း ကျော်ကြားသည်၊၊<ref name="climatedata">{{cite web |title=Climate of Taunggyi |url=https://en.climate-data.org/asia/myanmar/shan-state/taunggyi-3652/ |publisher=Climate-Data.org |access-date=2026-05-10}}</ref> တောင်ကြီးမြို့သည် အေးမြသာယာသော တောင်စခန်းမြို့တစ်ခု ဖြစ်ရုံတင်မကဘဲ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ အချက်အချာကျသော ဗဟိုချက်မမြို့လည်း ဖြစ်သည်၊၊ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း (ကျိုင်းတုံ) တို့ကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် လမ်းမကြီးများပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် ကုန်စည်စီးဆင်းမှုအတွက် အရေးပါသော မဟာဗျူဟာမြောက် မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်၊၊ ထို့ပြင် ပြည်နယ်အစိုးရရုံးစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီအဆင့်မြင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများ၊ တက္ကသိုလ်များနှင့် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု လုပ်ငန်းများ စုစည်းရာ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အစည်ကားဆုံးသော မြို့ပြအချက်အချာလည်း ဖြစ်ပေသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ ဆောင်းဦးနှင့် ဆောင်းနှောင်းကာလများတွင် ပွင့်လန်းသည့် [[ချယ်ရီပန်း]]၊ နွေဦးကာလတွင် ဖူးပွင့်သည့် ခရမ်းပြာရောင် [[စိန်ပန်းပြာ]] နှင့် ဆွယ်တော်ပန်း တို့ကြောင့် မြို့၏အလှမှာ ပိုမိုတင့်တယ်လျက် ရှိသည်၊၊ == တောင်ကြီးမြို့သမိုင်း == ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် မတိုင်မီက တောင်ကြီးမြို့နေရာသည် တဲအိမ်အနည်းငယ်သာရှိသည့် ပအိုဝ်းရွာငယ်လေး တစ်ရွာသာ ဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က ရွာအမည်ကို ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် ဒုံတောင်တီ (ဒုံ - ရွာ၊ တောင်တီ - တည်ပင်ပေါက်ရာ) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ရှမ်းဘာသာဖြင့် တွမ်တီး ဟု ခေါ်ဆိုပြီး တည်ပင် (သို့မဟုတ်) ကတည်ပင် ပေါက်ရာရွာ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="history1">ယုဝတီမာလာသိန်း၊ "မဟာပါသာဏမုံတဝဂူ ဆောင်းပါး"၊ ယုဝတီဂျာနယ်၊၊</ref> နောင်တွင် မြန်မာအသံဖြင့် တောင်ကြီး ဟု ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုရွာနှင့် အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ပင်လုံရွာ၊ ရှမ်းရွာ၊ မွန်ခြိန်ရွာ (မိန်မြိန်ရွာ) နှင့် ဝါးပြားရွာများသာ ရှိခဲ့ပြီး ရေကန် လေးကန်နှင့် အင်းကြီးတစ်အင်း ရှိခဲ့သည်။ရှမ်းလူမျိုးများ၏ သမိုင်းဝင် ပင်မမြို့တော်များမှာ လင်းခေး၊ မိုင်းပွန်၊ သီပေါ၊ သိန္နီ၊ ကျိုင်းတုံ စသည့် နန်းမြို့တော်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ တောင်ကြီးမြို့သည်မူ မူလက ပအိုဝ်းရွာလေးတစ်ရွာသာ ဖြစ်ခဲ့ကာ ဗြိတိသျှတို့က မြို့တော်အဖြစ် အကွက်ချ တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>Saimong Mangrai, Sao, ''The Shan States and the British Annexation'', Cornell University Southeast Asia Program, 1965.</ref> [[File:Taunggyi Scape.jpg|thumb|တောင်ကြီးမြို့]] ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့ အထက်မြန်မာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ရှမ်းပြည်နယ်သို့ တက်လာကာ ပထမဦးစွာ ညောင်ရွှေမြို့နယ်၊ မိုင်းသောက်ကျေးရွာတွင် စတင်ရုံးစိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော် မိုင်းသောက်ဒေသသည် ငှက်ဖျားရောဂါ ထူထပ်ခြင်း၊ ပထဝီအနေအထားနှင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အခက်အခဲများကြောင့် ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် ရုံးကန်နားများကို ယခုတောင်ကြီးမြို့ တည်ရာအရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။<ref name="history2">တောင်ကြီးမြို့ သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၊၊</ref> ဗြိတိသျှ အုပ်ချုပ်ရေးအရာရှိ Sir J. George Scott ၏ စာရင်းဇယားများအရ ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့သည် ပူပြင်းသော ညောင်ရွှေ အုပ်ချုပ်ရေးစခန်းအစား အေးမြသော တောင်ကြီးဒေသသို့ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ စခန်းပြောင်းရွှေ့ရန် ကွင်းဆင်းစစ်ဆေးခဲ့စဉ်က ထိုနေရာတွင် ပအိုဝ်း မိသားစု အိမ်ခြေ ၁၆ အိမ်ခန့်သာရှိသော ပအိုဝ်းရွာငယ် ကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြောင်း အတိအကျ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ <ref>Scott, J. George, ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', 1900.</ref> အင်္ဂလိပ်အစိုးရသည် တောင်ကြီးမြို့ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၃ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်) တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု မှတ်တမ်းအချို့က ဆိုသော်လည်း၊ အချို့သော သက်ကြီးရွယ်အိုများ၏ အဆိုအရ ၁၂၅၁ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၈၉) တွင် စတင်တည်သည်ဟုလည်း ဝိဝါဒ ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့ကို မြို့ကွက်ပုံစံ စနစ်တကျ ရေးဆွဲ၍ လမ်းမကြီး လမ်းငယ်များ ဖောက်လုပ်ကာ တပ်မြေဌာနကဲ့သို့ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် တောင်ကြီးမြို့၌ အိမ်ခြေ ၁,၀၀၀ ခန့် ရှိလာခဲ့သည်။ တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်လာသကဲ့သို့ စစ်ရေးအရလည်း ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့များ၏ အဓိကစခန်းနှင့် ရိက္ခာပံ့ပိုးရာ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မြို့၏ ရပ်ကွက်များကို အဆင့်ဆင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ဈေးပိုင်းရပ်သည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်ကြသည့် ဇရပ်ဒကာ ဦးချုံနှင့် ပဉ္စင်းဘဖြူတို့က တည်ခဲ့သည်။ကူညီကုန်းရပ် (ယခင် ကူလီကုန်း)သည် အင်းလေးဒေသမှ စော်ဘွားနှင့် မတည့်၍ ပြောင်းရွှေ့လာသော အင်းသားလမ်းအလုပ်သမား (ကူလီ) များကို အခြေချစေကာ ဘုရားဒါယကာ ညွန့်နှင့် ဒါယကာ ကျော်တို့က တည်ခဲ့သည်။ညောင်ပင်သာရပ် (ယခင် ထာခယ်ရွာ)သည် ဆရာစန္တက တည်ခဲ့သည်။ နဂါးပတ်ကျောင်းဝန်းကျင်သည် မောင်ဖာဝမ်က တည်ခဲ့သည်။ယခု မြို့မဈေးကြီး တည်ရှိရာနေရာသည် ယခင်က ဦးကြီးခမ်းလော်ရွာ နေရာဟောင်း ဖြစ်သည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့ဘက် တောင်တန်းများပေါ်တွင် မိရဲ၊ သထုံ၊ ဝိန်ယ အစရှိသော ပအိုဝ်းရွာများ ရှိခဲ့ပြီး ဝိန်ယ မှာ ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် မြို့ဟောင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် ၎င်းနေရာသည် တောင်ကြီးမြို့၏ မူလအစ မြို့ဟောင်းနေရာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ တောင်ကြီးမြို့ဦးအစပိုင်းတွင် ကန်ဦးကျောင်း၊ မင်းကျောင်း၊ ကုန်းသာကျောင်း၊ နဂါးပတ်ကျောင်းနှင့် ပထမတောင်ကျောင်းကြီးများသာ ရှိခဲ့သည်။ မင်းကျောင်း၏ ပထမဆုံး ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်မှာ မဲနယ်တောင်တန်း၊ လုံဒါရွာမှ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသား ဆရာတော်တစ်ပါး ဖြစ်သည်။ မြို့၏အရှေ့ဘက် တောင်ထိပ်တွင် စေတီတော်တစ်ဆူနှင့် ထူးခြားသော ကျောက်ဆောင်ကြီးများ ရှိသောကြောင့် ဒေသခံများ အမြဲမပြတ် သွားရောက်ဖူးမြော် လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။ == ပထဝီဝင်နှင့် ရာသီဥတု == တောင်ကြီးမြို့သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ပျမ်းမျှ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) မြင့်သော ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် ၏ အနောက်ဘက်အစွန်းတွင် တည်ရှိသည်။ ပထဝီဝင်သတ်မှတ်ချက်အရ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၀ ဒီဂရီ ၄၇ မိနစ်နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၇ ဒီဂရီ ၀၂ မိနစ်တွင် တည်ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင် သည် ထူးခြားပြီး အခြားသော မြေပြန့်လွင်ပြင်မြို့များကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းကြီးများ၏ ကုန်းမြင့်ကမ္ဘားနံရံ ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်ဖြန့်ကျက်တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Bender1983">Bender, F. (1983). ''Geology of Burma''. Gebrüder Borntraeger. p. 112. ISBN 978-3-443-11001-7.</ref> [[File:Taunggyi cityscape seen from Nyaungshwe plain.jpg|thumb| ညောင်ရွှေလွင်ပြင်မှ လှမ်းမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့တည်နေပုံ]] ဘူမိဗေဒဖွဲ့စည်းပုံအရ တောင်ကြီးမြို့ပြ တည်ရှိရာ ကုန်းမြင့်ကြီးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးနှင့် လှုပ်ရှားမှုအရှိဆုံး သက်တမ်းရင့် ပြတ်ရွှေ့ကြီးတစ်ခုဖြစ်သည့် ကျောက်ကြမ်းပြတ်ရွှေ့ ၏ ဘူမိရုပ်သွင် လှုပ်ရှားမှုများကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Bertrand, G., & Rangin, C. (2003). ''Tectonics of the Western Margin of the Shan Plateau (Myanmar)''. Journal of Asian Earth Sciences, 21(9), 951-967.</ref> ဤပြတ်ရွှေ့ကြီးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကမ္ဘားနံရံ၏ အနောက်ဘက်အောက်ခြေတွင် စိမ်းစိုလှပသော ညောင်ရွှေလွင်ပြင် (Nyaungshwe Valley) နှင့် [[အင်းလေးကန်]] တည်ရှိပြီး၊အရှေ့ဘက်မျက်နှာစာတွင် အမြင့်ပေ ၅,၀၀၀ ကျော်ရှိပြီး ထုံးကျောက် များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော မတ်စောက်သည့် ကျောက်ဆောင်ထောက် တောင်ကုန်းကြီး သို့မဟုတ် တောင်ချွန်းကြီး သည် မြို့ပြတစ်ခုလုံးကို မေးတင်စီးမိုးထားသည်။ အနောက်ဘက်တွင်မူ နိမ့်ဆင်းသွားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့်အတူ ကလောကုန်းမြင့်ဒေသ၊ ဆီဆိုင်တောင်ကြားလမ်းများနှင့် ချိတ်ဆက်လျက်ရှိသည်။ ဤကဲ့သို့ ကုန်းမြင့်ထိပ်ဖျားတွင် တိုက်ရိုက်တည်ရှိနေခြင်းကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ကုန်းမြင့်သမပိုင်းရာသီဥတု ကို ရရှိစေကာ၊ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ "တိမ်လွှာမေးတင် မြို့တော်" အဖြစ် ရုပ်လုံးပေါ်လွင်လျက်ရှိသည်။<ref name="Scott1901">Scott, J. G. (1901). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing. Part 2, Vol. 3, p. 245.</ref> တောင်ကြီးမြို့၏ မြို့ပြဗိသုကာဒီဇိုင်းသည် သဘာဝအနိမ့်အမြင့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် အကွက်ချထားသည့် လှေကားထစ်ပုံစံ ကုန်းမြင့်အဆင့်ဆင့်မြို့ပြစနစ် (Terraced Urban Grid System) ကို အသုံးပြုထားသည်။ မြို့ပြ၏ ပင်မဝင်ရိုးစွန်းဖြစ်သော ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းလမ်းမကြီးသည် တောင်တန်း၏ အနိမ့်အမြင့် Contour Line များအတိုင်း မြောက်မှတောင်သို့ ရှည်လျားစွာ ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ယင်းလမ်းမကြီးများကို အရှေ့နှင့်အနောက် ချိတ်ဆက်ပေးသော လမ်းသွယ် များမှာမူ မတ်စောက်သော တောင်စောင်းအတက်အဆင်း (Steep Slopes) များအဖြစ် တည်ရှိနေသဖြင့် မြို့ပြကို အကွက်ချစနစ်ကျနစေသည်။မြေပြန့်ဧရိယာ ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ကုန်းမြင့်မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီဗိသုကာနည်းပညာများဖြစ်သော ခိုင်ခံ့သည့် Structural Retaining Walls နှင့် Foundation Engineering များကို အသုံးပြုကာ တောင်စောင်းများတွင် ခေတ်မီအထပ်မြင့် လူနေအဆောက်အအုံများနှင့် စီးပွားရေးအဆောက်အအုံများကို စုစည်းတည်ဆောက်ထားသည်။<ref name="DHSHD2024">Department of Urban and Housing Development (DUHD). (2024). ''Taunggyi Urban Development Vision and Spatial Framework''. Ministry of Construction. pp. 12–15.</ref>မြို့ပြဗဟိုချက်များတွင် သဘာဝအစိမ်းရောင်နယ်မြေ (Green Spaces) များဖြစ်သည့် မြကန်သာပန်းခြံ နှင့် စဝ်စံထွန်းပန်းခြံကဲ့သို့သော နေရာများကို ထိန်းသိမ်းထားရှိသည့်အပြင်၊ တောင်ပေါ်မှ ထွက်ရှိသော "ဂူနီရေထွက်" ကဲ့သို့သော သဘာဝကုန်းမြင့်ရေထွက်မျက်နှာစာ (Natural Spring Frontage) များကို မြို့ပြရေပေးဝေရေးစနစ်နှင့် အပန်းဖြေကဏ္ဍတို့တွင် ခေတ်မီစွာ ပေါင်းစပ်အဆင့်မြှင့်တင်ထားသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ ဤကဲ့သို့သော ခေတ်မီတောင်ပေါ်မြို့ပြရုပ်သွင်၊ ပထဝီဝင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်သည့် မြို့ကွက်ဒီဇိုင်းတို့ကြောင့် ရှမ်းပြည်နယ်၏ စံပြဗိသုကာလက်ရာအဆန်းပြားဆုံးနှင့် သန့်ရှင်းစိမ်းစိုသော ကုန်းမြင့်အုပ်ချုပ်ရေးမြို့တော်အဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။<ref name="ShanMasterPlan">Shan State Government. (2023). ''Shan State Spatial Development Master Plan (2020-2040)''. Regional Planning Sector. pp. 78–81.</ref> မြင့်မားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ရာသီဥတုရှိပြီး မုတ်သုံရာသီဥတု၏ သက်ရောက်မှုကြောင့် မေလမှ အောက်တိုဘာလအတွင်း မိုးရွာသွန်းမှု များပြားလေ့ရှိသည်။ နွေရာသီ (ဧပြီလ နှင့် မေလ) သည် အပူဆုံးကာလဖြစ်သော်လည်း ပျမ်းမျှအမြင့်ဆုံးအပူချိန်သည် ၂၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် ဝန်းကျင်သာရှိပြီး၊ ဆောင်းရာသီ (နိုဝင်ဘာလမှ ဖေဖော်ဝါရီလ) တွင်မူ မြောက်ပိုင်းမှအေးများကြောင့် အပူချိန်သည် ၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်အထိ သိသိသာသာ အေးစိမ့်ဆင်းသက်သွားလေ့ရှိသည်။<ref name="MyanmarMet">မိုးလေဝသနှင့်ဇလဗေဒညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန (မြန်မာနိုင်ငံ)။ (၂၀၂၄)။ ''တောင်ကြီးမြို့၏ နှစ်အလိုက် မိုးလေဝသနှင့် ရာသီဥတုအချက်အလက်များ''။</ref> {{Weather box |location = တောင်ကြီးမြို့ (ပျမ်းမျှဒေတာများ) |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 22.1 |Feb high C = 24.5 |Mar high C = 27.2 |Apr high C = 28.5 |May high C = 26.8 |Jun high C = 24.8 |Jul high C = 24.1 |Aug high C = 23.9 |Sep high C = 24.5 |Oct high C = 24.4 |Nov high C = 23.1 |Dec high C = 21.4 |year high C = 24.6 |Jan mean C = 14.5 |Feb mean C = 16.8 |Mar mean C = 19.8 |Apr mean C = 21.9 |May mean C = 21.5 |Jun mean C = 20.4 |Jul mean C = 19.9 |Aug mean C = 19.7 |Sep mean C = 19.9 |Oct mean C = 19.4 |Nov mean C = 17.2 |Dec mean C = 14.7 |year mean C = 18.8 |Jan low C = 7.0 |Feb low C = 9.1 |Mar low C = 12.4 |Apr low C = 15.3 |May low C = 16.2 |Jun low C = 16.0 |Jul low C = 15.8 |Aug low C = 15.6 |Sep low C = 15.4 |Oct low C = 14.5 |Nov low C = 11.3 |Dec low C = 8.1 |year low C = 13.1 |Jan rain mm = 4 |Feb rain mm = 6 |Mar rain mm = 12 |Apr rain mm = 45 |May rain mm = 170 |Jun rain mm = 210 |Jul rain mm = 230 |Aug rain mm = 270 |Sep rain mm = 220 |Oct rain mm = 160 |Nov rain mm = 50 |Dec rain mm = 10 |year rain mm = 1387 |source = NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration)<ref name="NOAA">"Taunggyi Climate Normals". National Oceanic and Atmospheric Administration. Retrieved May 2026.</ref> }} == အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် မြို့ပြရပ်ကွက်များ == တောင်ကြီးမြို့ပြ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေ အတွင်းရှိ ဒေသန္တရစီမံခန့်ခွဲမှုလုပ်ငန်းများကို ပိုမိုထိရောက်စေရန်အတွက် တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာနနှင့် မြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီတို့မှ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို စနစ်တကျ တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့ရာ လက်ရှိတွင် တရားဝင် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက် (၂၂) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားသည်။<ref name="GADTaunggyi2026">တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန. (၂၀၂၆). ''တောင်ကြီးမြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ (၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လထုတ်)''. ရှမ်းပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ရုံး. စာ-၁၂–၁၅.</ref> === မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များ === မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန၏ တရားဝင် ထုတ်ပြန်ချက်အရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ရှိ တောင်ကြီးမြို့ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွဲ့စည်းထားသည်။<ref name="dop2014">{{cite web |url=http://www.dop.gov.mm |title=ရှမ်းပြည်နယ်၊ တောင်ကြီးခရိုင်၊ တောင်ကြီးမြို့နယ် အစီရင်ခံစာ၊ သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ အတွဲ (၃-ခ) |publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန |accessdate=2026-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200000000000/http://www.dop.gov.mm |archive-date=2020-01-01}}</ref> # ညောင်ဖြူစခန်းရပ်ကွက် # မင်္ဂလာဦးရပ်ကွက် # ပြည်တော်သာရပ်ကွက် # ရတနာသီရိရပ်ကွက် # ညောင်ရွှေဟော်ကုန်းရပ်ကွက် # ရေအေးကွင်းရပ်ကွက် # ကန်အောက်ရပ်ကွက် # ချမ်းမြသာစည်ရပ်ကွက် # ဈေးပိုင်းရပ်ကွက် # ရွှေတောင်ရပ်ကွက် # ကန်ရှေ့ရပ်ကွက် # လမ်းမတော်ရပ်ကွက် # ဟော်ကုန်းရပ်ကွက် # စိန်ပန်းရပ်ကွက် # ကန်သာရပ်ကွက် # မြို့မရပ်ကွက် # သစ်တောရပ်ကွက် # ချမ်းသာရပ်ကွက် # ကျောင်းကြီးစုရပ်ကွက် # စဝ်စံထွန်းရပ်ကွက် # ဘုရားဖြူရပ်ကွက် # ကံကြီးရပ်ကွက် # အေးသာယာ (မြို့သစ်အဖြစ် သီးသန့်ခွဲထုတ်ထားသော်လည်း အုပ်ချုပ်ရေးအရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ခွဲ၏ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်စာရင်းအောက်တွင် ထည့်သွင်းရေတွက်လေ့ရှိပါသည်) == လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး == တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အချက်အချာကျသော လမ်းဆုံလမ်းခွတွင် တည်ရှိပြီး ကုန်းလမ်းနှင့် လေကြောင်းဆက်သွယ်ရေးအတွက် အဓိက တံခါးပေါက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ အဓိက လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးမှာ ကားလမ်းဖြစ်သည်၊၊ [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ ၄၀၅ မိုင် (၆၅၂ ကီလိုမီတာ) ခန့်နှင့် [[မန္တလေးမြို့]]မှ ၁၆၄ မိုင် (၂၆၄ ကီလိုမီတာ) ခန့် ကွာဝေးသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့သည် အမှတ် (၄) ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ မြို့နယ်များသာမက ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း ([[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[တာချီလိတ်မြို့]]) နှင့် ကယားပြည်နယ် ([[လွိုင်ကော်မြို့]]) တို့သို့ ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် ဗဟိုချက်မ ဖြစ်သည်၊၊<ref name="roadref">{{cite web |title=Distance from Yangon to Taunggyi |url=https://www.distancefromto.net/distance-from-yangon-to-taunggyi |access-date=2026-05-10}}</ref> တောင်ကြီးမြို့ကို ဖြတ်သန်းသော ရထားလမ်းကို ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်၊၊ လက်ရှိတွင် တောင်ကြီးမှ ဆီဆိုင်၊ ဆိုက်ခေါင် သို့ ပြေးဆွဲသော ရထားခရီးစဉ်များ ရှိသော်လည်း လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ကောင်းမွန်လာမှုကြောင့် တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင်သာ အဓိကထား ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်၊၊<ref name="railref">{{cite news |title=Taunggyi-Saikhaung railway operations |publisher=Global New Light of Myanmar |date=2018-10-24 |url=https://www.gnlm.com.mm/ |access-date=2026-05-10}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံ အခြားဒေသများသို့ ရထားဖြင့် သွားရောက်လိုသော ခရီးသည်များသည် တောင်ကြီးမြို့နှင့် ၁၂ မိုင်အကွာရှိ [[ရွှေညောင်မြို့]] ရထားဘူတာသို့ သွားရောက်စီးနင်းရသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့အတွက် အနီးဆုံး လေဆိပ်မှာ ၂၄ မိုင်ခန့် အကွာတွင် တည်ရှိသော [[ဟဲဟိုးလေဆိပ်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဟဲဟိုးလေဆိပ်သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ အဓိက လေကြောင်းဝင်ပေါက်ဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် အခြားမြို့ကြီးများသို့ နေ့စဉ် ပျံသန်းမှုများ ရှိသည်၊၊<ref name="airportref">{{cite web |title=Heho Airport Information |url=https://www.world-airport-codes.com/myanmar/heho-2856.html |access-date=2026-05-10 }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Balloon festival - panoramio (1).jpg|thumb|တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင်]] [[File:Kwan Yin Si Hpaya Kyaung, Taunggyi.JPG|thumb|ကွမ်ရင်စီဘုရားကျောင်း]] တောင်ကြီးမြို့သည် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] နှင့် [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]] အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ယဉ်ကျေးမှုပုံစံ အစုံအလင်ကို တစ်နေရာတည်းတွင် မြင်တွေ့နိုင်သော ယဉ်ကျေးမှုစုံလင်ရာ ဗဟိုချက် တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ အထင်ရှားဆုံးသော ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသားမှာ နှစ်စဉ် [[တန်ဆောင်မုန်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင် မီးပုံးပျံပွဲတော်|တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲတော်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဤပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်သာမက ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များအကြားတွင်ပါ အလွန်ကျော်ကြားသည်၊၊ ညလွှတ်မီးကြီး (ညမီးပုံပျံ) များတွင် မီးရှူးမီးပန်းများဖြင့် အလှဆင်လွှတ်တင်ခြင်းနှင့် နေ့လွှတ်အရုပ်မီးပုံပျံများကို ပုံစံအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်လွှတ်တင်ခြင်းတို့မှာ တောင်ကြီးမြို့၏ ထူးခြားသော လက်မှုပညာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသား ဖြစ်သည်၊၊<ref name="festref">{{cite news |title=Taunggyi Fire Balloon Festival |url=https://www.mmtimes.com/ |publisher=Myanmar Times |access-date=2026-05-10}}</ref> [[File:ကထိန်ပွဲ 2.jpg|thumb|ကထိန်ပွဲ]] တောင်ကြီးမြို့၏ ကထိန်ပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြားဒေသများနှင့်မတူဘဲ ထူးခြားစည်ကားလှသည်၊၊ သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်မှ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့အထိ ကထိန်ကာလအတွင်း မြို့ပေါ်ရှိ ရပ်ကွက်အသီးသီးနှင့် ရုံးဌာနများမှ ကထိန်အလှူလှည့်လည်ပွဲများကို နေ့စဉ်ရက်ဆက် ကျင်းပကြသည်၊၊ အထူးသဖြင့် တန်ဆောင်မုန်းလဆန်းပိုင်းတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော "အရုဏ်တော်လှည့်ပွဲ" သည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဝိသေသတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ အလှူရှင်များသည် အရုဏ်မတက်မီ အစောပိုင်းအချိန်များတွင် မြို့တွင်း၌ တူရိယာအစုံအလင်၊ အကအလှများဖြင့် စီတန်းလှည့်လည်၍ လှူဖွယ်ပစ္စည်းများကို ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတိုက်များသို့ သွားရောက်လှူဒါန်းကြသည်၊၊ အေးမြသော တောင်ပေါ်မြို့ညချမ်းတွင် ဆင်နွှဲကြသည့် ဤကထိန်ပွဲသည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်မှုကို ပေါ်လွင်စေသော ပွဲတော်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊<ref name="kathina">{{cite news |title=Traditional Kathina Festivals in Taunggyi |url=https://www.gnlm.com.mm/ |publisher=Global New Light of Myanmar |access-date=2026-05-10}}</ref> ရှမ်းပြည်နယ်၏ ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုဖြစ်သော ငါးရက်တစ်ဈေး ယဉ်ကျေးမှုကို တောင်ကြီးမြို့တွင် ထင်ရှားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင် ပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများမှ တိုင်းရင်းသားများ မိမိတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများကို ဝတ်ဆင်၍ ဒေသထွက်ကုန်များ လာရောက်ရောင်းချကြသည်၊၊ မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးလာသော်လည်း ဤဈေးနေ့ယဉ်ကျေးမှုမှာ ဒေသခံတို့၏ လူမှုစီးပွားဘဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်ရေးတွင် အရေးပါမြဲ ဖြစ်သည်၊၊ [[File:Ngar Htamin Nel.jpg|thumb|ငါးထမင်းနယ်]] တောင်ကြီးမြို့သည် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံတို့၏ ရိုးရာအစားအစာများ စုစည်းရာနေရာလည်း ဖြစ်သည်၊၊ [[ရှမ်းခေါက်ဆွဲ]]၊ [[တို့ဟူးနွေး]]၊ ဟင်းထုပ်၊ [[ငါးထမင်းနယ်]] နှင့် ပအိုဝ်းရိုးရာ အစားအစာများသည် တောင်ကြီးမြို့၏ အစားအစာယဉ်ကျေးမှုကို ပိုမိုကြွယ်ဝစေသည်၊၊ ထို့ပြင် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ကဲ့သို့သော တိုင်းရင်းသားရိုးရာနေ့များတွင် ဒေသခံတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အကအလှများကို ခမ်းနားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသော [[ရှမ်းပြည်နယ်ယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်]]တွင် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများ၊ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ၊ စော်ဘွားများအသုံးပြုခဲ့သည့် အဆောင်အယောင်များနှင့် သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများကို ခင်းကျင်းပြသထားသဖြင့် ဒေသ၏ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို တစ်နေရာတည်းတွင် လေ့လာနိုင်သည်၊၊<ref name="museumref">{{cite web |title=Shan State Cultural Museum |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10 |archive-date=30 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430021552/https://tourism.gov.mm/ |url-status=dead }}</ref> === လည်ပတ်စရာများ === တောင်ကြီးမြို့နှင့် မနီးမဝေးတွင် တည်ရှိသော [[အင်းလေးကန်]]သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယအကြီးဆုံး ကုန်းတွင်းရေအိုင်ကြီးဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာကျော် [[အင်းသားလူမျိုး]]တို့၏ ထူးခြားသော ရေပေါ်နေထိုင်မှု ဘဝဓလေ့များကြောင့် ထင်ရှားသည်၊၊ ဤဒေသသည် သဘာဝအလှအပနှင့် ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုများ ပေါင်းစပ်နေသော ခရီးသွားဆွဲဆောင်မှု အချက်အချာဒေသ ဖြစ်သည်၊၊ အင်းလေးဒေသ၏ အထင်ရှားဆုံးသော ဆွဲဆောင်မှုမှာ နှစ်စဉ် [[တော်သလင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[ဖောင်တော်ဦးဘုရား]]ပွဲတော် ဖြစ်သည်၊၊ တန်ခိုးကြီး ရုပ်ပွားတော်မြတ် (၄) ဆူကို ဒေသတွင်း ကျေးရွာများသို့ ဖောင်တော်ဖြင့် လှည့်လည်အပူဇော်ခံသည့် ပွဲတော်မှာ အလွန်စည်ကားလှသည်၊၊ ထိုပွဲတော်တွင် အင်းသားတို့၏ ထူးခြားသော "ခြေဖြင့်လှေလှော်ခြင်း" အတတ်ပညာကို အသုံးပြု၍ ကျင်းပသော လှေလှော်ပြိုင်ပွဲများသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များကို အဓိကဆွဲဆောင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုပြကွက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊<ref name="inlefest">{{cite web |title=Inle Lake Phaung Daw Oo Pagoda Festival |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10 |archive-date=30 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430021552/https://tourism.gov.mm/ |url-status=dead }}</ref> တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် တည်ရှိသော [[မွေတော်ကက္ကူဘုရား]]တန်းသည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အံ့ဖွယ်ယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ ၁၆ ရာစုလက်ရာ စေတီပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော် တစ်နေရာတည်းတွင် စုဝေးတည်ရှိနေမှုမှာ ဗိသုကာပညာရပ်အရ အလွန်ပင် ခမ်းနားလှသည်၊၊ နှစ်စဉ် [[တပေါင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် ကက္ကူဘုရားပွဲသည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများကို လေ့လာနိုင်သော အကောင်းဆုံးအချိန် ဖြစ်သည်၊၊<ref name="kakku">{{cite news |title=The Ancient Pagodas of Kakku |publisher=Myanmar Insider |url=https://www.myanmarinsider.com/ |access-date=2026-05-10}}</ref> အင်းလေးဒေသနှင့် မနီးမဝေးရှိ [[ပင်းတယမြို့]]ရှိ [[ပင်းတယဂူ]]သည်လည်း ခရီးသွားများ မဖြစ်မနေ သွားရောက်လေ့လာသင့်သည့် နေရာဖြစ်သည်၊၊ သဘာဝထုံးကျောက်ဂူအတွင်း ရှေးဟောင်း ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်ပေါင်း ၈,၀၀၀ ကျော် ကိန်းဝပ်စံပယ်နေမှုမှာ အလွန်ပင် ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသည်၊၊ ထို့ပြင် ပင်းတယဒေသ၏ ထင်ရှားသော ရှမ်းရိုးရာစက္ကူနှင့် ရှမ်းထီးလုပ်ငန်းများသည်လည်း ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုလက်ရာများအဖြစ် ထင်ရှားသည်၊၊ ခရီးသွားများအတွက် အနားယူအပန်းဖြေနိုင်သော ရေပူစမ်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး အင်းလေးကန်၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အလှကို ခံစားရင်း ဒေသခံတို့၏ လူမှုဘဝကိုပါ လေ့လာနိုင်သော နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ {{Panorama | image = File:Taung Gyi Pano from Shwe Phone Pwint2.jpg | height = 150 | alt = ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း | caption = <center>ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း</center> }} == ပညာရေး == === အခြေခံပညာ === တောင်ကြီးမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၁၂ ကျောင်း ရှိသည်။ === အဆင့်မြင့်ပညာ === * [[တောင်ကြီးတက္ကသိုလ်]] * [[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] * [[ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] * [[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]] *အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ(တောင်ကြီး) == ကျန်းမာရေး == === အစိုးရဆေးရုံများ === * စဝ်စံထွန်း အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး * တောင်ကြီး မိခင်နှင့်ကလေးဆေးရုံ *တောင်ကြီး တက္ကသိုလ်ဆေးရုံ<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 |accessdate=1 January 2019 |archivedate=1 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101100918/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 }}</ref> * အဆုတ်ရောဂါကုဆေးရုံ == အားကစား == [[တောင်ကြီး အားကစားကွင်း]]သည် ဘက်စုံသုံးအားကစားကွင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ အဆိုပါ အားကစားကွင်းသည် [[ကမ္ဘောဇ ဘောလုံးအသင်း|ရှမ်းယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း]]၏ အိမ်ကွင်းလည်း ဖြစ်သည်။ အဆိုပါဘောလုံးအသင်းသည် ၂၀၀၇ ခုနှစ် မြန်မာပရီးမီးယားလိဂ်ပြိုင်ပွဲတွင်လည်း ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကစားခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် [[မြန်မာ နေရှင်နယ် လိဂ်|မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်]]စတင် ကျင်းပစဉ်ကတည်းကပင် ပါဝင်ခဲ့သော အသင်းတစ်သင်းဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်ကို ကိုယ်စားပြုသော အသင်းလည်းဖြစ်သည်။ == ဓာတ်ပုံများ == <gallery> File:Taunggyi night.jpg|ညမြင်ကွင်း ဖိုင်:St. Josephs Cathedral Taunggyi.jpeg|St. Josephs ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး ဖိုင်:Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg|၂၀၁၈ ခုနှစ် တောင်ကြီးမြို့ ဖိုင်:Sikh Taunggyi.JPG|Sikh ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး ဖိုင်:University of Medicine, Taunggyi-2.jpg|[[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]] ဖိုင်:TU Taunggyi.jpg|[[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] ဖိုင်:Sulamani Pagoda - Taunggyi.jpg|စူဠာမုဏိလောကချမ်းသာစေတီတော် </gallery> == ကိုးကား == <references/> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ(၅)။ * မြန်မာပြည်ဖွားဂေါ်ရခါး၊ ရေး-မေမြို့ချစ်ဆွေ၊ ၂၀၀၀ ခုနစ်ထုတ် <br /> {{ရှမ်းပြည်နယ်}} {{မြန်မာတိုင်းနှင့် ပြည်နယ်များ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]] oz2x4eicqehfw0a9ucabrnchruk0mcw 1057908 1057907 2026-10-14T07:12:49Z ~2026-54673-69 149304 /* */ 1057908 wikitext text/x-wiki {{Infobox မြို့ <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ---------------->| = | official_name = တောင်ကြီးမြို့ | other_name = Taunggyi | native_name = {{blk|ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}} <small>([[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]])</small><br/> {{shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}} <small>([[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]])</small> | settlement_type = ပြည်နယ်မြို့တော် | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/1|border=infobox | image1 = Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg | alt1 = | image2 = Celebration above us.jpg | alt2 = | image3 = စူဠာမုနိဆုတောင်းပြည့်မြတ်စွာဘုရား.jpg | alt3 = | image4 = Houses on the hills of Kan Gyi Quarter, Taunggyi, Myanmar.jpg | alt4 = | image5 = Old cherry blossom tree near Shan State Buddhist University, Taunggyi.jpg | alt5 = | image6 = Sulamuni Pagoda against the backdrop of Taunggyi Crag, Shan State, Myanmar.jpg | alt6 = }} | imagesize = | image_caption = <small> အထက်မှစ၍: ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားနှင့်တောင်ကြီးမြို့မြင်ကွင်း၊ တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်ဖွင့်ပွဲည၊ စူဠာမုနိလောကချမ်းသာစေတီတော်၊ ကန်ကြီးရပ်ကွက်၊ ရှမ်းပြည်နယ် ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်အနီးရှိ သက်တမ်းရင့် ချယ်ရီပင်ကြီး ဝေဆာစွာ ပွင့်ဖူးနေပုံ၊ တောင်ကြီးမြို့။ </small> | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = တောင်ကြီးမြို့၊ ရှမ်းပြည်နယ်၊ မြန်မာနိုင်ငံ | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ------------------>| coordinates_region = MM မြန်မာနိုင်ငံ | subdivision_type = နိုင်ငံ | subdivision_name = {{flag|Myanmar}} | subdivision_type1 = ပြည်နယ် | subdivision_name1 = {{flag|Shan State}} | subdivision_type2 = ခရိုင် | subdivision_name2 = [[တောင်ကြီးခရိုင်]] | subdivision_type3 = မြို့နယ် | subdivision_name3 = [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = တည်ထောင်ခြင်း | established_date = ၁၈၉၄ | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | unit_pref = Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = ၂၀၂၄ | population_footnotes = | population_note = | population_total = ၄၇၂,၄၆၁<ref name="Census2024">{{cite web |title=Taunggyi (Township, Myanmar) - Population Statistics, Charts, Map |publisher=Myanmar Department of Population / CityPopulation |url=https://www.citypopulation.de/en/myanmar/mun/admin/shan/130101__taunggyi/ |access-date=2026-10-14}}</ref> | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = လူမျိုးများ (၂၀၁၄) | population_blank1 = {{plainlist| * ၃၄% [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]] * ၂၄% [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]] * ၂၃% [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]] * ၇% [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] * ၅% [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] * ၃% [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တရုတ်လူမျိုး|တရုတ်]] * ၂% [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]] * ၂% [[ဗမာအိန္ဒိယလူမျိုး|အိန္ဒိယ]] နှင့် [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]] }}<ref name="GADTaunggyi">{{cite web |title=တောင်ကြီးမြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ |publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန (Department of Population) |url=https://www.dop.gov.mm/en/publication/taunggyi-township-report |access-date=2026-10-14}}</ref> | population_blank2_title = ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု (၂၀၁၄) | population_blank2 = {{plainlist| * ၈၅.၅% [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] * ၇.၈% [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ|ခရစ်ယာန်]] * ၄.၂% [[အစ္စလာမ်ဘာသာ|အစ္စလာမ်]] * ၂.၃% [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူ]] * ၀.၂% [[ဆစ်ခ်ဘာသာ]] နှင့် အခြား }}<ref name="CensusReligion">{{cite web |title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census - Religion |publisher=Ministry of Labour, Immigration and Population |url=https://myanmar.unfpa.org/en/publications/2014-pop-census |access-date=2026-10-14}}</ref> | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | latd = 20 | latm = 47 | lats = | latNS = N | longd = 97 | longm = 02 | longs = | longEW = E | elevation_m = ၁၄၀၀ | elevation_ft = ၄၇၁၂ <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ၀၈၁<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm |accessdate=19 July 2010 |archivedate=15 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615013401/http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm }}</ref> | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} '''တောင်ကြီးမြို့''' ({{lang-blk| ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}}၊ {{lang-shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၏ မြို့တော်ဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့လည်း ဖြစ်သည်။ တောင်ခြေလွင်ပြင်တွင် တည်ရှိခြင်းမဟုတ်ဘဲ မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့ဘက်တောင်တန်းကြီး၏ အထက် ပင်လယ်ရေပြင်အမြင့်ပေ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်တည်ထားသော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သောကြောင့် ကောင်းကင်မြင့်မြင့်၌ နတ်ဗိမာန် မြို့တော်ကြီးတစ်ခုသဖွယ် တည်ရှိနေသည်။ တောင်ပေါ်တွင် တည်ရှိခြင်းကြောင့် မြို့၏ မည်သည့်နေရာကမဆို ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ချိုင့်ဝှမ်းလွင်ပြင်များနှင့် တောင်တန်းကြီးများ၏ အလှကို အပေါ်စီးမှ စီးမိုးမြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တစ်နှစ်ပတ်လုံး သန့်ရှင်းလတ်ဆတ်သော တောင်ပေါ်လေကို ရှူရှိုက်ရသဖြင့် ကျန်းမာရေးနှင့် ညီညွတ်သော တောင်စခန်းမြို့ တစ်ခုအဖြစ်လည်း ကျော်ကြားသည်၊၊<ref name="climatedata">{{cite web |title=Climate of Taunggyi |url=https://en.climate-data.org/asia/myanmar/shan-state/taunggyi-3652/ |publisher=Climate-Data.org |access-date=2026-05-10}}</ref> တောင်ကြီးမြို့သည် အေးမြသာယာသော တောင်စခန်းမြို့တစ်ခု ဖြစ်ရုံတင်မကဘဲ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ အချက်အချာကျသော ဗဟိုချက်မမြို့လည်း ဖြစ်သည်၊၊ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း (ကျိုင်းတုံ) တို့ကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် လမ်းမကြီးများပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် ကုန်စည်စီးဆင်းမှုအတွက် အရေးပါသော မဟာဗျူဟာမြောက် မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်၊၊ ထို့ပြင် ပြည်နယ်အစိုးရရုံးစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီအဆင့်မြင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများ၊ တက္ကသိုလ်များနှင့် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု လုပ်ငန်းများ စုစည်းရာ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အစည်ကားဆုံးသော မြို့ပြအချက်အချာလည်း ဖြစ်ပေသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ ဆောင်းဦးနှင့် ဆောင်းနှောင်းကာလများတွင် ပွင့်လန်းသည့် [[ချယ်ရီပန်း]]၊ နွေဦးကာလတွင် ဖူးပွင့်သည့် ခရမ်းပြာရောင် [[စိန်ပန်းပြာ]] နှင့် ဆွယ်တော်ပန်း တို့ကြောင့် မြို့၏အလှမှာ ပိုမိုတင့်တယ်လျက် ရှိသည်၊၊ == တောင်ကြီးမြို့သမိုင်း == ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် မတိုင်မီက တောင်ကြီးမြို့နေရာသည် တဲအိမ်အနည်းငယ်သာရှိသည့် ပအိုဝ်းရွာငယ်လေး တစ်ရွာသာ ဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က ရွာအမည်ကို ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် ဒုံတောင်တီ (ဒုံ - ရွာ၊ တောင်တီ - တည်ပင်ပေါက်ရာ) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ရှမ်းဘာသာဖြင့် တွမ်တီး ဟု ခေါ်ဆိုပြီး တည်ပင် (သို့မဟုတ်) ကတည်ပင် ပေါက်ရာရွာ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="history1">ယုဝတီမာလာသိန်း၊ "မဟာပါသာဏမုံတဝဂူ ဆောင်းပါး"၊ ယုဝတီဂျာနယ်၊၊</ref> နောင်တွင် မြန်မာအသံဖြင့် တောင်ကြီး ဟု ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုရွာနှင့် အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ပင်လုံရွာ၊ ရှမ်းရွာ၊ မွန်ခြိန်ရွာ (မိန်မြိန်ရွာ) နှင့် ဝါးပြားရွာများသာ ရှိခဲ့ပြီး ရေကန် လေးကန်နှင့် အင်းကြီးတစ်အင်း ရှိခဲ့သည်။ရှမ်းလူမျိုးများ၏ သမိုင်းဝင် ပင်မမြို့တော်များမှာ လင်းခေး၊ မိုင်းပွန်၊ သီပေါ၊ သိန္နီ၊ ကျိုင်းတုံ စသည့် နန်းမြို့တော်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ တောင်ကြီးမြို့သည်မူ မူလက ပအိုဝ်းရွာလေးတစ်ရွာသာ ဖြစ်ခဲ့ကာ ဗြိတိသျှတို့က မြို့တော်အဖြစ် အကွက်ချ တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>Saimong Mangrai, Sao, ''The Shan States and the British Annexation'', Cornell University Southeast Asia Program, 1965.</ref> [[File:Taunggyi Scape.jpg|thumb|တောင်ကြီးမြို့]] ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့ အထက်မြန်မာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ရှမ်းပြည်နယ်သို့ တက်လာကာ ပထမဦးစွာ ညောင်ရွှေမြို့နယ်၊ မိုင်းသောက်ကျေးရွာတွင် စတင်ရုံးစိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော် မိုင်းသောက်ဒေသသည် ငှက်ဖျားရောဂါ ထူထပ်ခြင်း၊ ပထဝီအနေအထားနှင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အခက်အခဲများကြောင့် ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် ရုံးကန်နားများကို ယခုတောင်ကြီးမြို့ တည်ရာအရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။<ref name="history2">တောင်ကြီးမြို့ သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၊၊</ref> ဗြိတိသျှ အုပ်ချုပ်ရေးအရာရှိ Sir J. George Scott ၏ စာရင်းဇယားများအရ ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့သည် ပူပြင်းသော ညောင်ရွှေ အုပ်ချုပ်ရေးစခန်းအစား အေးမြသော တောင်ကြီးဒေသသို့ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ စခန်းပြောင်းရွှေ့ရန် ကွင်းဆင်းစစ်ဆေးခဲ့စဉ်က ထိုနေရာတွင် ပအိုဝ်း မိသားစု အိမ်ခြေ ၁၆ အိမ်ခန့်သာရှိသော ပအိုဝ်းရွာငယ် ကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြောင်း အတိအကျ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ <ref>Scott, J. George, ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', 1900.</ref> အင်္ဂလိပ်အစိုးရသည် တောင်ကြီးမြို့ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၃ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်) တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု မှတ်တမ်းအချို့က ဆိုသော်လည်း၊ အချို့သော သက်ကြီးရွယ်အိုများ၏ အဆိုအရ ၁၂၅၁ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၈၉) တွင် စတင်တည်သည်ဟုလည်း ဝိဝါဒ ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့ကို မြို့ကွက်ပုံစံ စနစ်တကျ ရေးဆွဲ၍ လမ်းမကြီး လမ်းငယ်များ ဖောက်လုပ်ကာ တပ်မြေဌာနကဲ့သို့ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် တောင်ကြီးမြို့၌ အိမ်ခြေ ၁,၀၀၀ ခန့် ရှိလာခဲ့သည်။ တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်လာသကဲ့သို့ စစ်ရေးအရလည်း ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့များ၏ အဓိကစခန်းနှင့် ရိက္ခာပံ့ပိုးရာ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မြို့၏ ရပ်ကွက်များကို အဆင့်ဆင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ဈေးပိုင်းရပ်သည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်ကြသည့် ဇရပ်ဒကာ ဦးချုံနှင့် ပဉ္စင်းဘဖြူတို့က တည်ခဲ့သည်။ကူညီကုန်းရပ် (ယခင် ကူလီကုန်း)သည် အင်းလေးဒေသမှ စော်ဘွားနှင့် မတည့်၍ ပြောင်းရွှေ့လာသော အင်းသားလမ်းအလုပ်သမား (ကူလီ) များကို အခြေချစေကာ ဘုရားဒါယကာ ညွန့်နှင့် ဒါယကာ ကျော်တို့က တည်ခဲ့သည်။ညောင်ပင်သာရပ် (ယခင် ထာခယ်ရွာ)သည် ဆရာစန္တက တည်ခဲ့သည်။ နဂါးပတ်ကျောင်းဝန်းကျင်သည် မောင်ဖာဝမ်က တည်ခဲ့သည်။ယခု မြို့မဈေးကြီး တည်ရှိရာနေရာသည် ယခင်က ဦးကြီးခမ်းလော်ရွာ နေရာဟောင်း ဖြစ်သည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့ဘက် တောင်တန်းများပေါ်တွင် မိရဲ၊ သထုံ၊ ဝိန်ယ အစရှိသော ပအိုဝ်းရွာများ ရှိခဲ့ပြီး ဝိန်ယ မှာ ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် မြို့ဟောင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် ၎င်းနေရာသည် တောင်ကြီးမြို့၏ မူလအစ မြို့ဟောင်းနေရာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ တောင်ကြီးမြို့ဦးအစပိုင်းတွင် ကန်ဦးကျောင်း၊ မင်းကျောင်း၊ ကုန်းသာကျောင်း၊ နဂါးပတ်ကျောင်းနှင့် ပထမတောင်ကျောင်းကြီးများသာ ရှိခဲ့သည်။ မင်းကျောင်း၏ ပထမဆုံး ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်မှာ မဲနယ်တောင်တန်း၊ လုံဒါရွာမှ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသား ဆရာတော်တစ်ပါး ဖြစ်သည်။ မြို့၏အရှေ့ဘက် တောင်ထိပ်တွင် စေတီတော်တစ်ဆူနှင့် ထူးခြားသော ကျောက်ဆောင်ကြီးများ ရှိသောကြောင့် ဒေသခံများ အမြဲမပြတ် သွားရောက်ဖူးမြော် လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။ == ပထဝီဝင်နှင့် ရာသီဥတု == တောင်ကြီးမြို့သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ပျမ်းမျှ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) မြင့်သော ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် ၏ အနောက်ဘက်အစွန်းတွင် တည်ရှိသည်။ ပထဝီဝင်သတ်မှတ်ချက်အရ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၀ ဒီဂရီ ၄၇ မိနစ်နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၇ ဒီဂရီ ၀၂ မိနစ်တွင် တည်ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင် သည် ထူးခြားပြီး အခြားသော မြေပြန့်လွင်ပြင်မြို့များကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းကြီးများ၏ ကုန်းမြင့်ကမ္ဘားနံရံ ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်ဖြန့်ကျက်တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Bender1983">Bender, F. (1983). ''Geology of Burma''. Gebrüder Borntraeger. p. 112. ISBN 978-3-443-11001-7.</ref> [[File:Taunggyi cityscape seen from Nyaungshwe plain.jpg|thumb| ညောင်ရွှေလွင်ပြင်မှ လှမ်းမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့တည်နေပုံ]] ဘူမိဗေဒဖွဲ့စည်းပုံအရ တောင်ကြီးမြို့ပြ တည်ရှိရာ ကုန်းမြင့်ကြီးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးနှင့် လှုပ်ရှားမှုအရှိဆုံး သက်တမ်းရင့် ပြတ်ရွှေ့ကြီးတစ်ခုဖြစ်သည့် ကျောက်ကြမ်းပြတ်ရွှေ့ ၏ ဘူမိရုပ်သွင် လှုပ်ရှားမှုများကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Bertrand, G., & Rangin, C. (2003). ''Tectonics of the Western Margin of the Shan Plateau (Myanmar)''. Journal of Asian Earth Sciences, 21(9), 951-967.</ref> ဤပြတ်ရွှေ့ကြီးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကမ္ဘားနံရံ၏ အနောက်ဘက်အောက်ခြေတွင် စိမ်းစိုလှပသော ညောင်ရွှေလွင်ပြင် (Nyaungshwe Valley) နှင့် [[အင်းလေးကန်]] တည်ရှိပြီး၊အရှေ့ဘက်မျက်နှာစာတွင် အမြင့်ပေ ၅,၀၀၀ ကျော်ရှိပြီး ထုံးကျောက် များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော မတ်စောက်သည့် ကျောက်ဆောင်ထောက် တောင်ကုန်းကြီး သို့မဟုတ် တောင်ချွန်းကြီး သည် မြို့ပြတစ်ခုလုံးကို မေးတင်စီးမိုးထားသည်။ အနောက်ဘက်တွင်မူ နိမ့်ဆင်းသွားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့်အတူ ကလောကုန်းမြင့်ဒေသ၊ ဆီဆိုင်တောင်ကြားလမ်းများနှင့် ချိတ်ဆက်လျက်ရှိသည်။ ဤကဲ့သို့ ကုန်းမြင့်ထိပ်ဖျားတွင် တိုက်ရိုက်တည်ရှိနေခြင်းကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ကုန်းမြင့်သမပိုင်းရာသီဥတု ကို ရရှိစေကာ၊ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ "တိမ်လွှာမေးတင် မြို့တော်" အဖြစ် ရုပ်လုံးပေါ်လွင်လျက်ရှိသည်။<ref name="Scott1901">Scott, J. G. (1901). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing. Part 2, Vol. 3, p. 245.</ref> တောင်ကြီးမြို့၏ မြို့ပြဗိသုကာဒီဇိုင်းသည် သဘာဝအနိမ့်အမြင့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် အကွက်ချထားသည့် လှေကားထစ်ပုံစံ ကုန်းမြင့်အဆင့်ဆင့်မြို့ပြစနစ် (Terraced Urban Grid System) ကို အသုံးပြုထားသည်။ မြို့ပြ၏ ပင်မဝင်ရိုးစွန်းဖြစ်သော ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းလမ်းမကြီးသည် တောင်တန်း၏ အနိမ့်အမြင့် Contour Line များအတိုင်း မြောက်မှတောင်သို့ ရှည်လျားစွာ ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ယင်းလမ်းမကြီးများကို အရှေ့နှင့်အနောက် ချိတ်ဆက်ပေးသော လမ်းသွယ် များမှာမူ မတ်စောက်သော တောင်စောင်းအတက်အဆင်း (Steep Slopes) များအဖြစ် တည်ရှိနေသဖြင့် မြို့ပြကို အကွက်ချစနစ်ကျနစေသည်။မြေပြန့်ဧရိယာ ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ကုန်းမြင့်မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီဗိသုကာနည်းပညာများဖြစ်သော ခိုင်ခံ့သည့် Structural Retaining Walls နှင့် Foundation Engineering များကို အသုံးပြုကာ တောင်စောင်းများတွင် ခေတ်မီအထပ်မြင့် လူနေအဆောက်အအုံများနှင့် စီးပွားရေးအဆောက်အအုံများကို စုစည်းတည်ဆောက်ထားသည်။<ref name="DHSHD2024">Department of Urban and Housing Development (DUHD). (2024). ''Taunggyi Urban Development Vision and Spatial Framework''. Ministry of Construction. pp. 12–15.</ref>မြို့ပြဗဟိုချက်များတွင် သဘာဝအစိမ်းရောင်နယ်မြေ (Green Spaces) များဖြစ်သည့် မြကန်သာပန်းခြံ နှင့် စဝ်စံထွန်းပန်းခြံကဲ့သို့သော နေရာများကို ထိန်းသိမ်းထားရှိသည့်အပြင်၊ တောင်ပေါ်မှ ထွက်ရှိသော "ဂူနီရေထွက်" ကဲ့သို့သော သဘာဝကုန်းမြင့်ရေထွက်မျက်နှာစာ (Natural Spring Frontage) များကို မြို့ပြရေပေးဝေရေးစနစ်နှင့် အပန်းဖြေကဏ္ဍတို့တွင် ခေတ်မီစွာ ပေါင်းစပ်အဆင့်မြှင့်တင်ထားသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ ဤကဲ့သို့သော ခေတ်မီတောင်ပေါ်မြို့ပြရုပ်သွင်၊ ပထဝီဝင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်သည့် မြို့ကွက်ဒီဇိုင်းတို့ကြောင့် ရှမ်းပြည်နယ်၏ စံပြဗိသုကာလက်ရာအဆန်းပြားဆုံးနှင့် သန့်ရှင်းစိမ်းစိုသော ကုန်းမြင့်အုပ်ချုပ်ရေးမြို့တော်အဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။<ref name="ShanMasterPlan">Shan State Government. (2023). ''Shan State Spatial Development Master Plan (2020-2040)''. Regional Planning Sector. pp. 78–81.</ref> မြင့်မားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ရာသီဥတုရှိပြီး မုတ်သုံရာသီဥတု၏ သက်ရောက်မှုကြောင့် မေလမှ အောက်တိုဘာလအတွင်း မိုးရွာသွန်းမှု များပြားလေ့ရှိသည်။ နွေရာသီ (ဧပြီလ နှင့် မေလ) သည် အပူဆုံးကာလဖြစ်သော်လည်း ပျမ်းမျှအမြင့်ဆုံးအပူချိန်သည် ၂၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် ဝန်းကျင်သာရှိပြီး၊ ဆောင်းရာသီ (နိုဝင်ဘာလမှ ဖေဖော်ဝါရီလ) တွင်မူ မြောက်ပိုင်းမှအေးများကြောင့် အပူချိန်သည် ၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်အထိ သိသိသာသာ အေးစိမ့်ဆင်းသက်သွားလေ့ရှိသည်။<ref name="MyanmarMet">မိုးလေဝသနှင့်ဇလဗေဒညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန (မြန်မာနိုင်ငံ)။ (၂၀၂၄)။ ''တောင်ကြီးမြို့၏ နှစ်အလိုက် မိုးလေဝသနှင့် ရာသီဥတုအချက်အလက်များ''။</ref> {{Weather box |location = တောင်ကြီးမြို့ (ပျမ်းမျှဒေတာများ) |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 22.1 |Feb high C = 24.5 |Mar high C = 27.2 |Apr high C = 28.5 |May high C = 26.8 |Jun high C = 24.8 |Jul high C = 24.1 |Aug high C = 23.9 |Sep high C = 24.5 |Oct high C = 24.4 |Nov high C = 23.1 |Dec high C = 21.4 |year high C = 24.6 |Jan mean C = 14.5 |Feb mean C = 16.8 |Mar mean C = 19.8 |Apr mean C = 21.9 |May mean C = 21.5 |Jun mean C = 20.4 |Jul mean C = 19.9 |Aug mean C = 19.7 |Sep mean C = 19.9 |Oct mean C = 19.4 |Nov mean C = 17.2 |Dec mean C = 14.7 |year mean C = 18.8 |Jan low C = 7.0 |Feb low C = 9.1 |Mar low C = 12.4 |Apr low C = 15.3 |May low C = 16.2 |Jun low C = 16.0 |Jul low C = 15.8 |Aug low C = 15.6 |Sep low C = 15.4 |Oct low C = 14.5 |Nov low C = 11.3 |Dec low C = 8.1 |year low C = 13.1 |Jan rain mm = 4 |Feb rain mm = 6 |Mar rain mm = 12 |Apr rain mm = 45 |May rain mm = 170 |Jun rain mm = 210 |Jul rain mm = 230 |Aug rain mm = 270 |Sep rain mm = 220 |Oct rain mm = 160 |Nov rain mm = 50 |Dec rain mm = 10 |year rain mm = 1387 |source = NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration)<ref name="NOAA">"Taunggyi Climate Normals". National Oceanic and Atmospheric Administration. Retrieved May 2026.</ref> }} == အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် မြို့ပြရပ်ကွက်များ == တောင်ကြီးမြို့ပြ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေ အတွင်းရှိ ဒေသန္တရစီမံခန့်ခွဲမှုလုပ်ငန်းများကို ပိုမိုထိရောက်စေရန်အတွက် တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာနနှင့် မြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီတို့မှ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို စနစ်တကျ တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့ရာ လက်ရှိတွင် တရားဝင် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက် (၂၂) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားသည်။<ref name="GADTaunggyi2026">တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန. (၂၀၂၆). ''တောင်ကြီးမြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ (၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လထုတ်)''. ရှမ်းပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ရုံး. စာ-၁၂–၁၅.</ref> === မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များ === မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန၏ တရားဝင် ထုတ်ပြန်ချက်အရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ရှိ တောင်ကြီးမြို့ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွဲ့စည်းထားသည်။<ref name="dop2014">{{cite web |url=http://www.dop.gov.mm |title=ရှမ်းပြည်နယ်၊ တောင်ကြီးခရိုင်၊ တောင်ကြီးမြို့နယ် အစီရင်ခံစာ၊ သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ အတွဲ (၃-ခ) |publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန |accessdate=2026-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200000000000/http://www.dop.gov.mm |archive-date=2020-01-01}}</ref> # ညောင်ဖြူစခန်းရပ်ကွက် # မင်္ဂလာဦးရပ်ကွက် # ပြည်တော်သာရပ်ကွက် # ရတနာသီရိရပ်ကွက် # ညောင်ရွှေဟော်ကုန်းရပ်ကွက် # ရေအေးကွင်းရပ်ကွက် # ကန်အောက်ရပ်ကွက် # ချမ်းမြသာစည်ရပ်ကွက် # ဈေးပိုင်းရပ်ကွက် # ရွှေတောင်ရပ်ကွက် # ကန်ရှေ့ရပ်ကွက် # လမ်းမတော်ရပ်ကွက် # ဟော်ကုန်းရပ်ကွက် # စိန်ပန်းရပ်ကွက် # ကန်သာရပ်ကွက် # မြို့မရပ်ကွက် # သစ်တောရပ်ကွက် # ချမ်းသာရပ်ကွက် # ကျောင်းကြီးစုရပ်ကွက် # စဝ်စံထွန်းရပ်ကွက် # ဘုရားဖြူရပ်ကွက် # ကံကြီးရပ်ကွက် # အေးသာယာ (မြို့သစ်အဖြစ် သီးသန့်ခွဲထုတ်ထားသော်လည်း အုပ်ချုပ်ရေးအရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ခွဲ၏ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်စာရင်းအောက်တွင် ထည့်သွင်းရေတွက်လေ့ရှိပါသည်) == လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး == တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အချက်အချာကျသော လမ်းဆုံလမ်းခွတွင် တည်ရှိပြီး ကုန်းလမ်းနှင့် လေကြောင်းဆက်သွယ်ရေးအတွက် အဓိက တံခါးပေါက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ အဓိက လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးမှာ ကားလမ်းဖြစ်သည်၊၊ [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ ၄၀၅ မိုင် (၆၅၂ ကီလိုမီတာ) ခန့်နှင့် [[မန္တလေးမြို့]]မှ ၁၆၄ မိုင် (၂၆၄ ကီလိုမီတာ) ခန့် ကွာဝေးသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့သည် အမှတ် (၄) ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ မြို့နယ်များသာမက ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း ([[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[တာချီလိတ်မြို့]]) နှင့် ကယားပြည်နယ် ([[လွိုင်ကော်မြို့]]) တို့သို့ ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် ဗဟိုချက်မ ဖြစ်သည်၊၊<ref name="roadref">{{cite web |title=Distance from Yangon to Taunggyi |url=https://www.distancefromto.net/distance-from-yangon-to-taunggyi |access-date=2026-05-10}}</ref> တောင်ကြီးမြို့ကို ဖြတ်သန်းသော ရထားလမ်းကို ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်၊၊ လက်ရှိတွင် တောင်ကြီးမှ ဆီဆိုင်၊ ဆိုက်ခေါင် သို့ ပြေးဆွဲသော ရထားခရီးစဉ်များ ရှိသော်လည်း လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ကောင်းမွန်လာမှုကြောင့် တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင်သာ အဓိကထား ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်၊၊<ref name="railref">{{cite news |title=Taunggyi-Saikhaung railway operations |publisher=Global New Light of Myanmar |date=2018-10-24 |url=https://www.gnlm.com.mm/ |access-date=2026-05-10}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံ အခြားဒေသများသို့ ရထားဖြင့် သွားရောက်လိုသော ခရီးသည်များသည် တောင်ကြီးမြို့နှင့် ၁၂ မိုင်အကွာရှိ [[ရွှေညောင်မြို့]] ရထားဘူတာသို့ သွားရောက်စီးနင်းရသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့အတွက် အနီးဆုံး လေဆိပ်မှာ ၂၄ မိုင်ခန့် အကွာတွင် တည်ရှိသော [[ဟဲဟိုးလေဆိပ်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဟဲဟိုးလေဆိပ်သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ အဓိက လေကြောင်းဝင်ပေါက်ဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် အခြားမြို့ကြီးများသို့ နေ့စဉ် ပျံသန်းမှုများ ရှိသည်၊၊<ref name="airportref">{{cite web |title=Heho Airport Information |url=https://www.world-airport-codes.com/myanmar/heho-2856.html |access-date=2026-05-10 }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Balloon festival - panoramio (1).jpg|thumb|တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင်]] [[File:Kwan Yin Si Hpaya Kyaung, Taunggyi.JPG|thumb|ကွမ်ရင်စီဘုရားကျောင်း]] တောင်ကြီးမြို့သည် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] နှင့် [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]] အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ယဉ်ကျေးမှုပုံစံ အစုံအလင်ကို တစ်နေရာတည်းတွင် မြင်တွေ့နိုင်သော ယဉ်ကျေးမှုစုံလင်ရာ ဗဟိုချက် တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ အထင်ရှားဆုံးသော ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသားမှာ နှစ်စဉ် [[တန်ဆောင်မုန်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင် မီးပုံးပျံပွဲတော်|တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲတော်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဤပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်သာမက ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များအကြားတွင်ပါ အလွန်ကျော်ကြားသည်၊၊ ညလွှတ်မီးကြီး (ညမီးပုံပျံ) များတွင် မီးရှူးမီးပန်းများဖြင့် အလှဆင်လွှတ်တင်ခြင်းနှင့် နေ့လွှတ်အရုပ်မီးပုံပျံများကို ပုံစံအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်လွှတ်တင်ခြင်းတို့မှာ တောင်ကြီးမြို့၏ ထူးခြားသော လက်မှုပညာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသား ဖြစ်သည်၊၊<ref name="festref">{{cite news |title=Taunggyi Fire Balloon Festival |url=https://www.mmtimes.com/ |publisher=Myanmar Times |access-date=2026-05-10}}</ref> [[File:ကထိန်ပွဲ 2.jpg|thumb|ကထိန်ပွဲ]] တောင်ကြီးမြို့၏ ကထိန်ပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြားဒေသများနှင့်မတူဘဲ ထူးခြားစည်ကားလှသည်၊၊ သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်မှ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့အထိ ကထိန်ကာလအတွင်း မြို့ပေါ်ရှိ ရပ်ကွက်အသီးသီးနှင့် ရုံးဌာနများမှ ကထိန်အလှူလှည့်လည်ပွဲများကို နေ့စဉ်ရက်ဆက် ကျင်းပကြသည်၊၊ အထူးသဖြင့် တန်ဆောင်မုန်းလဆန်းပိုင်းတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော "အရုဏ်တော်လှည့်ပွဲ" သည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဝိသေသတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ အလှူရှင်များသည် အရုဏ်မတက်မီ အစောပိုင်းအချိန်များတွင် မြို့တွင်း၌ တူရိယာအစုံအလင်၊ အကအလှများဖြင့် စီတန်းလှည့်လည်၍ လှူဖွယ်ပစ္စည်းများကို ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတိုက်များသို့ သွားရောက်လှူဒါန်းကြသည်၊၊ အေးမြသော တောင်ပေါ်မြို့ညချမ်းတွင် ဆင်နွှဲကြသည့် ဤကထိန်ပွဲသည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်မှုကို ပေါ်လွင်စေသော ပွဲတော်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊<ref name="kathina">{{cite news |title=Traditional Kathina Festivals in Taunggyi |url=https://www.gnlm.com.mm/ |publisher=Global New Light of Myanmar |access-date=2026-05-10}}</ref> ရှမ်းပြည်နယ်၏ ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုဖြစ်သော ငါးရက်တစ်ဈေး ယဉ်ကျေးမှုကို တောင်ကြီးမြို့တွင် ထင်ရှားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင် ပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများမှ တိုင်းရင်းသားများ မိမိတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများကို ဝတ်ဆင်၍ ဒေသထွက်ကုန်များ လာရောက်ရောင်းချကြသည်၊၊ မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးလာသော်လည်း ဤဈေးနေ့ယဉ်ကျေးမှုမှာ ဒေသခံတို့၏ လူမှုစီးပွားဘဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်ရေးတွင် အရေးပါမြဲ ဖြစ်သည်၊၊ [[File:Ngar Htamin Nel.jpg|thumb|ငါးထမင်းနယ်]] တောင်ကြီးမြို့သည် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံတို့၏ ရိုးရာအစားအစာများ စုစည်းရာနေရာလည်း ဖြစ်သည်၊၊ [[ရှမ်းခေါက်ဆွဲ]]၊ [[တို့ဟူးနွေး]]၊ ဟင်းထုပ်၊ [[ငါးထမင်းနယ်]] နှင့် ပအိုဝ်းရိုးရာ အစားအစာများသည် တောင်ကြီးမြို့၏ အစားအစာယဉ်ကျေးမှုကို ပိုမိုကြွယ်ဝစေသည်၊၊ ထို့ပြင် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ကဲ့သို့သော တိုင်းရင်းသားရိုးရာနေ့များတွင် ဒေသခံတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အကအလှများကို ခမ်းနားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသော [[ရှမ်းပြည်နယ်ယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်]]တွင် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများ၊ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ၊ စော်ဘွားများအသုံးပြုခဲ့သည့် အဆောင်အယောင်များနှင့် သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများကို ခင်းကျင်းပြသထားသဖြင့် ဒေသ၏ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို တစ်နေရာတည်းတွင် လေ့လာနိုင်သည်၊၊<ref name="museumref">{{cite web |title=Shan State Cultural Museum |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10 |archive-date=30 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430021552/https://tourism.gov.mm/ |url-status=dead }}</ref> === လည်ပတ်စရာများ === တောင်ကြီးမြို့နှင့် မနီးမဝေးတွင် တည်ရှိသော [[အင်းလေးကန်]]သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယအကြီးဆုံး ကုန်းတွင်းရေအိုင်ကြီးဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာကျော် [[အင်းသားလူမျိုး]]တို့၏ ထူးခြားသော ရေပေါ်နေထိုင်မှု ဘဝဓလေ့များကြောင့် ထင်ရှားသည်၊၊ ဤဒေသသည် သဘာဝအလှအပနှင့် ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုများ ပေါင်းစပ်နေသော ခရီးသွားဆွဲဆောင်မှု အချက်အချာဒေသ ဖြစ်သည်၊၊ အင်းလေးဒေသ၏ အထင်ရှားဆုံးသော ဆွဲဆောင်မှုမှာ နှစ်စဉ် [[တော်သလင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[ဖောင်တော်ဦးဘုရား]]ပွဲတော် ဖြစ်သည်၊၊ တန်ခိုးကြီး ရုပ်ပွားတော်မြတ် (၄) ဆူကို ဒေသတွင်း ကျေးရွာများသို့ ဖောင်တော်ဖြင့် လှည့်လည်အပူဇော်ခံသည့် ပွဲတော်မှာ အလွန်စည်ကားလှသည်၊၊ ထိုပွဲတော်တွင် အင်းသားတို့၏ ထူးခြားသော "ခြေဖြင့်လှေလှော်ခြင်း" အတတ်ပညာကို အသုံးပြု၍ ကျင်းပသော လှေလှော်ပြိုင်ပွဲများသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များကို အဓိကဆွဲဆောင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုပြကွက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊<ref name="inlefest">{{cite web |title=Inle Lake Phaung Daw Oo Pagoda Festival |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10 |archive-date=30 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430021552/https://tourism.gov.mm/ |url-status=dead }}</ref> တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် တည်ရှိသော [[မွေတော်ကက္ကူဘုရား]]တန်းသည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အံ့ဖွယ်ယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ ၁၆ ရာစုလက်ရာ စေတီပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော် တစ်နေရာတည်းတွင် စုဝေးတည်ရှိနေမှုမှာ ဗိသုကာပညာရပ်အရ အလွန်ပင် ခမ်းနားလှသည်၊၊ နှစ်စဉ် [[တပေါင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် ကက္ကူဘုရားပွဲသည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများကို လေ့လာနိုင်သော အကောင်းဆုံးအချိန် ဖြစ်သည်၊၊<ref name="kakku">{{cite news |title=The Ancient Pagodas of Kakku |publisher=Myanmar Insider |url=https://www.myanmarinsider.com/ |access-date=2026-05-10}}</ref> အင်းလေးဒေသနှင့် မနီးမဝေးရှိ [[ပင်းတယမြို့]]ရှိ [[ပင်းတယဂူ]]သည်လည်း ခရီးသွားများ မဖြစ်မနေ သွားရောက်လေ့လာသင့်သည့် နေရာဖြစ်သည်၊၊ သဘာဝထုံးကျောက်ဂူအတွင်း ရှေးဟောင်း ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်ပေါင်း ၈,၀၀၀ ကျော် ကိန်းဝပ်စံပယ်နေမှုမှာ အလွန်ပင် ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသည်၊၊ ထို့ပြင် ပင်းတယဒေသ၏ ထင်ရှားသော ရှမ်းရိုးရာစက္ကူနှင့် ရှမ်းထီးလုပ်ငန်းများသည်လည်း ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုလက်ရာများအဖြစ် ထင်ရှားသည်၊၊ ခရီးသွားများအတွက် အနားယူအပန်းဖြေနိုင်သော ရေပူစမ်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး အင်းလေးကန်၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အလှကို ခံစားရင်း ဒေသခံတို့၏ လူမှုဘဝကိုပါ လေ့လာနိုင်သော နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ {{Panorama | image = File:Taung Gyi Pano from Shwe Phone Pwint2.jpg | height = 150 | alt = ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း | caption = <center>ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း</center> }} == ပညာရေး == === အခြေခံပညာ === တောင်ကြီးမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၁၂ ကျောင်း ရှိသည်။ === အဆင့်မြင့်ပညာ === * [[တောင်ကြီးတက္ကသိုလ်]] * [[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] * [[ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] * [[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]] *အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ(တောင်ကြီး) == ကျန်းမာရေး == === အစိုးရဆေးရုံများ === * စဝ်စံထွန်း အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး * တောင်ကြီး မိခင်နှင့်ကလေးဆေးရုံ *တောင်ကြီး တက္ကသိုလ်ဆေးရုံ<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 |accessdate=1 January 2019 |archivedate=1 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101100918/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 }}</ref> * အဆုတ်ရောဂါကုဆေးရုံ == အားကစား == [[တောင်ကြီး အားကစားကွင်း]]သည် ဘက်စုံသုံးအားကစားကွင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ အဆိုပါ အားကစားကွင်းသည် [[ကမ္ဘောဇ ဘောလုံးအသင်း|ရှမ်းယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း]]၏ အိမ်ကွင်းလည်း ဖြစ်သည်။ အဆိုပါဘောလုံးအသင်းသည် ၂၀၀၇ ခုနှစ် မြန်မာပရီးမီးယားလိဂ်ပြိုင်ပွဲတွင်လည်း ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကစားခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် [[မြန်မာ နေရှင်နယ် လိဂ်|မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်]]စတင် ကျင်းပစဉ်ကတည်းကပင် ပါဝင်ခဲ့သော အသင်းတစ်သင်းဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်ကို ကိုယ်စားပြုသော အသင်းလည်းဖြစ်သည်။ == ဓာတ်ပုံများ == <gallery> File:Taunggyi night.jpg|ညမြင်ကွင်း ဖိုင်:St. Josephs Cathedral Taunggyi.jpeg|St. Josephs ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး ဖိုင်:Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg|၂၀၁၈ ခုနှစ် တောင်ကြီးမြို့ ဖိုင်:Sikh Taunggyi.JPG|Sikh ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး ဖိုင်:University of Medicine, Taunggyi-2.jpg|[[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]] ဖိုင်:TU Taunggyi.jpg|[[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] ဖိုင်:Sulamani Pagoda - Taunggyi.jpg|စူဠာမုဏိလောကချမ်းသာစေတီတော် </gallery> == ကိုးကား == <references/> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ(၅)။ * မြန်မာပြည်ဖွားဂေါ်ရခါး၊ ရေး-မေမြို့ချစ်ဆွေ၊ ၂၀၀၀ ခုနစ်ထုတ် <br /> {{ရှမ်းပြည်နယ်}} {{မြန်မာတိုင်းနှင့် ပြည်နယ်များ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]] 2hta6yeyp4copn9el2288mqq91lhezd 1057924 1057908 2026-10-14T09:22:34Z ~2026-54673-69 149304 /* */ 1057924 wikitext text/x-wiki {{Infobox မြို့ <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ---------------->| = | official_name = တောင်ကြီးမြို့ | other_name = Taunggyi | native_name = {{blk|ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}} <small>([[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]])</small><br/> {{shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}} <small>([[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]])</small> | settlement_type = ပြည်နယ်မြို့တော် | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/1|border=infobox | image1 = Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg | alt1 = | image2 = Celebration above us.jpg | alt2 = | image3 = စူဠာမုနိဆုတောင်းပြည့်မြတ်စွာဘုရား.jpg | alt3 = | image4 = Houses on the hills of Kan Gyi Quarter, Taunggyi, Myanmar.jpg | alt4 = | image5 = Old cherry blossom tree near Shan State Buddhist University, Taunggyi.jpg | alt5 = | image6 = Sulamuni Pagoda against the backdrop of Taunggyi Crag, Shan State, Myanmar.jpg | alt6 = }} | imagesize = | image_caption = <small> အထက်မှစ၍: ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားနှင့်တောင်ကြီးမြို့မြင်ကွင်း၊ တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်ဖွင့်ပွဲည၊ စူဠာမုနိလောကချမ်းသာစေတီတော်၊ ကန်ကြီးရပ်ကွက်၊ ရှမ်းပြည်နယ် ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်အနီးရှိ သက်တမ်းရင့် ချယ်ရီပင်ကြီး ဝေဆာစွာ ပွင့်ဖူးနေပုံ၊ တောင်ကြီးမြို့။ </small> | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = တောင်ကြီးမြို့၊ ရှမ်းပြည်နယ်၊ မြန်မာနိုင်ငံ | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ------------------>| coordinates_region = MM မြန်မာနိုင်ငံ | subdivision_type = နိုင်ငံ | subdivision_name = {{flag|Myanmar}} | subdivision_type1 = ပြည်နယ် | subdivision_name1 = {{flag|Shan State}} | subdivision_type2 = ခရိုင် | subdivision_name2 = [[တောင်ကြီးခရိုင်]] | subdivision_type3 = မြို့နယ် | subdivision_name3 = [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = တည်ထောင်ခြင်း | established_date = ၁၈၉၄ | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | unit_pref = Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = ၂၀၂၄ | population_footnotes = | population_note = | population_total = ၄၇၂,၄၆၁<ref name="Census2024">{{cite web |title=Taunggyi (Township, Myanmar) - Population Statistics, Charts, Map |publisher=Myanmar Department of Population / CityPopulation |url=https://www.citypopulation.de/en/myanmar/mun/admin/shan/130101__taunggyi/ |access-date=2026-10-14}}</ref> | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = လူမျိုးများ (၂၀၁၄) | population_blank1 = {{plainlist| * ၃၄% [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]] * ၂၄% [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]] * ၂၃% [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]] * ၇% [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] * ၅% [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] * ၃% [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တရုတ်လူမျိုး|တရုတ်]] * ၂% [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]] * ၂% [[ဗမာအိန္ဒိယလူမျိုး|အိန္ဒိယ]] နှင့် [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]] }}<ref name="GADTaunggyi">{{cite web |title=တောင်ကြီးမြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ |publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန (Department of Population) |url=https://www.dop.gov.mm/en/publication/taunggyi-township-report |access-date=2026-10-14}}</ref> | population_blank2_title = ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု (၂၀၁၄) | population_blank2 = {{plainlist| * ၈၅.၅% [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] * ၇.၈% [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ|ခရစ်ယာန်]] * ၄.၂% [[အစ္စလာမ်ဘာသာ|အစ္စလာမ်]] * ၂.၃% [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူ]] * ၀.၂% [[ဆစ်ခ်ဘာသာ]] နှင့် အခြား }}<ref name="CensusReligion">{{cite web |title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census - Religion |publisher=Ministry of Labour, Immigration and Population |url=https://myanmar.unfpa.org/en/publications/2014-pop-census |access-date=2026-10-14}}</ref> | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | latd = 20 | latm = 47 | lats = | latNS = N | longd = 97 | longm = 02 | longs = | longEW = E | elevation_m = ၁၄၀၀ | elevation_ft = ၄၇၁၂ <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ၀၈၁<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm |accessdate=19 July 2010 |archivedate=15 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615013401/http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm }}</ref> | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} '''တောင်ကြီးမြို့''' ({{lang-blk|ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}}၊ {{lang-shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၏ မြို့တော်ဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ရုံးစိုက်ရာ အဓိကမြို့တော် ဖြစ်သည်။ တောင်ခြေလွင်ပြင်တွင် တည်ရှိခြင်းမဟုတ်ဘဲ [[ရှမ်းရိုးမ|ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်]]၏ အထက် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) အမြင့်တွင် တည်ရှိနေသောကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ချိုင့်ဝှမ်းလွင်ပြင်များနှင့် တောင်တန်းကြီးများ၏ အလှအပများကို အပေါ်စီးမှ စီးမိုးမြင်တွေ့နိုင်ပြီး တစ်နှစ်ပတ်လုံး သန့်ရှင်းလတ်ဆတ်သော တောင်ပေါ်လေကို ရှူရှိုက်နိုင်သဖြင့် ကျန်းမာရေးနှင့် ညီညွတ်သော တောင်စခန်းမြို့တစ်မြို့အဖြစ်လည်း ထင်ရှားပေသည်။<ref name="climatedata">{{cite web |title=Climate of Taunggyi |url=https://en.climate-data.org/asia/myanmar/shan-state/taunggyi-3652/ |publisher=Climate-Data.org |access-date=2026-05-10}}</ref> တောင်ကြီးမြို့သည် အေးမြသာယာသော တောင်စခန်းမြို့တစ်မြို့ ဖြစ်ရုံသာမက ရှမ်းပြည်နယ်၏ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ အချက်အချာကျသော ဗဟိုချက်မမြို့လည်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း (ကျိုင်းတုံ) ဒေသများကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် မဟာဗျူဟာမြောက် လမ်းမကြီးများပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် ဒေသတွင်း ကုန်စည်စီးဆင်းမှုနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအတွက် အရေးပါဆုံး မြို့တစ်မြို့အဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။<ref name="TaunggyiOverview">{{cite web |title=Taunggyi General Information |publisher=Shan State Government Office |url=https://www.shanstate.gov.mm |access-date=2026-10-14}}</ref>ထို့ပြင် ပြည်နယ်အစိုးရ အုပ်ချုပ်ရေးရုံးစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီအဆင့်မြင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများ၊ တက္ကသိုလ်များနှင့် အထူးကုဆေးရုံကြီးများ စုစည်းရာ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အစည်ကားဆုံးသော မြို့ပြအချက်အချာလည်း ဖြစ်ပေသည်။<ref name="CherryTaunggyi">{{cite web |title=Flora and Natural Beauty of Taunggyi |publisher=Ministry of Natural Resources and Environmental Conservation |url=https://www.nrec.gov.mm |access-date=2026-10-14}}</ref> == တောင်ကြီးမြို့သမိုင်း == ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် မတိုင်မီက တောင်ကြီးမြို့နေရာသည် တဲအိမ်အနည်းငယ်သာရှိသည့် ပအိုဝ်းရွာငယ်လေး တစ်ရွာသာ ဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က ရွာအမည်ကို ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် ဒုံတောင်တီ (ဒုံ - ရွာ၊ တောင်တီ - တည်ပင်ပေါက်ရာ) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ရှမ်းဘာသာဖြင့် တွမ်တီး ဟု ခေါ်ဆိုပြီး တည်ပင် (သို့မဟုတ်) ကတည်ပင် ပေါက်ရာရွာ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="history1">ယုဝတီမာလာသိန်း၊ "မဟာပါသာဏမုံတဝဂူ ဆောင်းပါး"၊ ယုဝတီဂျာနယ်၊၊</ref> နောင်တွင် မြန်မာအသံဖြင့် တောင်ကြီး ဟု ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုရွာနှင့် အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ပင်လုံရွာ၊ ရှမ်းရွာ၊ မွန်ခြိန်ရွာ (မိန်မြိန်ရွာ) နှင့် ဝါးပြားရွာများသာ ရှိခဲ့ပြီး ရေကန် လေးကန်နှင့် အင်းကြီးတစ်အင်း ရှိခဲ့သည်။ရှမ်းလူမျိုးများ၏ သမိုင်းဝင် ပင်မမြို့တော်များမှာ လင်းခေး၊ မိုင်းပွန်၊ သီပေါ၊ သိန္နီ၊ ကျိုင်းတုံ စသည့် နန်းမြို့တော်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ တောင်ကြီးမြို့သည်မူ မူလက ပအိုဝ်းရွာလေးတစ်ရွာသာ ဖြစ်ခဲ့ကာ ဗြိတိသျှတို့က မြို့တော်အဖြစ် အကွက်ချ တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>Saimong Mangrai, Sao, ''The Shan States and the British Annexation'', Cornell University Southeast Asia Program, 1965.</ref> [[File:Taunggyi Scape.jpg|thumb|တောင်ကြီးမြို့]] ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့ အထက်မြန်မာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ရှမ်းပြည်နယ်သို့ တက်လာကာ ပထမဦးစွာ ညောင်ရွှေမြို့နယ်၊ မိုင်းသောက်ကျေးရွာတွင် စတင်ရုံးစိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော် မိုင်းသောက်ဒေသသည် ငှက်ဖျားရောဂါ ထူထပ်ခြင်း၊ ပထဝီအနေအထားနှင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အခက်အခဲများကြောင့် ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် ရုံးကန်နားများကို ယခုတောင်ကြီးမြို့ တည်ရာအရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။<ref name="history2">တောင်ကြီးမြို့ သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၊၊</ref> ဗြိတိသျှ အုပ်ချုပ်ရေးအရာရှိ Sir J. George Scott ၏ စာရင်းဇယားများအရ ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့သည် ပူပြင်းသော ညောင်ရွှေ အုပ်ချုပ်ရေးစခန်းအစား အေးမြသော တောင်ကြီးဒေသသို့ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ စခန်းပြောင်းရွှေ့ရန် ကွင်းဆင်းစစ်ဆေးခဲ့စဉ်က ထိုနေရာတွင် ပအိုဝ်း မိသားစု အိမ်ခြေ ၁၆ အိမ်ခန့်သာရှိသော ပအိုဝ်းရွာငယ် ကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြောင်း အတိအကျ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ <ref>Scott, J. George, ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', 1900.</ref> အင်္ဂလိပ်အစိုးရသည် တောင်ကြီးမြို့ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၃ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်) တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု မှတ်တမ်းအချို့က ဆိုသော်လည်း၊ အချို့သော သက်ကြီးရွယ်အိုများ၏ အဆိုအရ ၁၂၅၁ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၈၉) တွင် စတင်တည်သည်ဟုလည်း ဝိဝါဒ ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့ကို မြို့ကွက်ပုံစံ စနစ်တကျ ရေးဆွဲ၍ လမ်းမကြီး လမ်းငယ်များ ဖောက်လုပ်ကာ တပ်မြေဌာနကဲ့သို့ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် တောင်ကြီးမြို့၌ အိမ်ခြေ ၁,၀၀၀ ခန့် ရှိလာခဲ့သည်။ တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်လာသကဲ့သို့ စစ်ရေးအရလည်း ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့များ၏ အဓိကစခန်းနှင့် ရိက္ခာပံ့ပိုးရာ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မြို့၏ ရပ်ကွက်များကို အဆင့်ဆင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ဈေးပိုင်းရပ်သည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်ကြသည့် ဇရပ်ဒကာ ဦးချုံနှင့် ပဉ္စင်းဘဖြူတို့က တည်ခဲ့သည်။ကူညီကုန်းရပ် (ယခင် ကူလီကုန်း)သည် အင်းလေးဒေသမှ စော်ဘွားနှင့် မတည့်၍ ပြောင်းရွှေ့လာသော အင်းသားလမ်းအလုပ်သမား (ကူလီ) များကို အခြေချစေကာ ဘုရားဒါယကာ ညွန့်နှင့် ဒါယကာ ကျော်တို့က တည်ခဲ့သည်။ညောင်ပင်သာရပ် (ယခင် ထာခယ်ရွာ)သည် ဆရာစန္တက တည်ခဲ့သည်။ နဂါးပတ်ကျောင်းဝန်းကျင်သည် မောင်ဖာဝမ်က တည်ခဲ့သည်။ယခု မြို့မဈေးကြီး တည်ရှိရာနေရာသည် ယခင်က ဦးကြီးခမ်းလော်ရွာ နေရာဟောင်း ဖြစ်သည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့ဘက် တောင်တန်းများပေါ်တွင် မိရဲ၊ သထုံ၊ ဝိန်ယ အစရှိသော ပအိုဝ်းရွာများ ရှိခဲ့ပြီး ဝိန်ယ မှာ ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် မြို့ဟောင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် ၎င်းနေရာသည် တောင်ကြီးမြို့၏ မူလအစ မြို့ဟောင်းနေရာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ တောင်ကြီးမြို့ဦးအစပိုင်းတွင် ကန်ဦးကျောင်း၊ မင်းကျောင်း၊ ကုန်းသာကျောင်း၊ နဂါးပတ်ကျောင်းနှင့် ပထမတောင်ကျောင်းကြီးများသာ ရှိခဲ့သည်။ မင်းကျောင်း၏ ပထမဆုံး ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်မှာ မဲနယ်တောင်တန်း၊ လုံဒါရွာမှ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသား ဆရာတော်တစ်ပါး ဖြစ်သည်။ မြို့၏အရှေ့ဘက် တောင်ထိပ်တွင် စေတီတော်တစ်ဆူနှင့် ထူးခြားသော ကျောက်ဆောင်ကြီးများ ရှိသောကြောင့် ဒေသခံများ အမြဲမပြတ် သွားရောက်ဖူးမြော် လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။ == ပထဝီဝင်နှင့် ရာသီဥတု == တောင်ကြီးမြို့သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ပျမ်းမျှ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) မြင့်သော ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် ၏ အနောက်ဘက်အစွန်းတွင် တည်ရှိသည်။ ပထဝီဝင်သတ်မှတ်ချက်အရ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၀ ဒီဂရီ ၄၇ မိနစ်နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၇ ဒီဂရီ ၀၂ မိနစ်တွင် တည်ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင် သည် ထူးခြားပြီး အခြားသော မြေပြန့်လွင်ပြင်မြို့များကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းကြီးများ၏ ကုန်းမြင့်ကမ္ဘားနံရံ ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်ဖြန့်ကျက်တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Bender1983">Bender, F. (1983). ''Geology of Burma''. Gebrüder Borntraeger. p. 112. ISBN 978-3-443-11001-7.</ref> [[File:Taunggyi cityscape seen from Nyaungshwe plain.jpg|thumb| ညောင်ရွှေလွင်ပြင်မှ လှမ်းမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့တည်နေပုံ]] ဘူမိဗေဒဖွဲ့စည်းပုံအရ တောင်ကြီးမြို့ပြ တည်ရှိရာ ကုန်းမြင့်ကြီးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးနှင့် လှုပ်ရှားမှုအရှိဆုံး သက်တမ်းရင့် ပြတ်ရွှေ့ကြီးတစ်ခုဖြစ်သည့် ကျောက်ကြမ်းပြတ်ရွှေ့ ၏ ဘူမိရုပ်သွင် လှုပ်ရှားမှုများကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Bertrand, G., & Rangin, C. (2003). ''Tectonics of the Western Margin of the Shan Plateau (Myanmar)''. Journal of Asian Earth Sciences, 21(9), 951-967.</ref> ဤပြတ်ရွှေ့ကြီးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကမ္ဘားနံရံ၏ အနောက်ဘက်အောက်ခြေတွင် စိမ်းစိုလှပသော ညောင်ရွှေလွင်ပြင် (Nyaungshwe Valley) နှင့် [[အင်းလေးကန်]] တည်ရှိပြီး၊အရှေ့ဘက်မျက်နှာစာတွင် အမြင့်ပေ ၅,၀၀၀ ကျော်ရှိပြီး ထုံးကျောက် များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော မတ်စောက်သည့် ကျောက်ဆောင်ထောက် တောင်ကုန်းကြီး သို့မဟုတ် တောင်ချွန်းကြီး သည် မြို့ပြတစ်ခုလုံးကို မေးတင်စီးမိုးထားသည်။ အနောက်ဘက်တွင်မူ နိမ့်ဆင်းသွားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့်အတူ ကလောကုန်းမြင့်ဒေသ၊ ဆီဆိုင်တောင်ကြားလမ်းများနှင့် ချိတ်ဆက်လျက်ရှိသည်။ ဤကဲ့သို့ ကုန်းမြင့်ထိပ်ဖျားတွင် တိုက်ရိုက်တည်ရှိနေခြင်းကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ကုန်းမြင့်သမပိုင်းရာသီဥတု ကို ရရှိစေကာ၊ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ "တိမ်လွှာမေးတင် မြို့တော်" အဖြစ် ရုပ်လုံးပေါ်လွင်လျက်ရှိသည်။<ref name="Scott1901">Scott, J. G. (1901). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing. Part 2, Vol. 3, p. 245.</ref> တောင်ကြီးမြို့၏ မြို့ပြဗိသုကာဒီဇိုင်းသည် သဘာဝအနိမ့်အမြင့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် အကွက်ချထားသည့် လှေကားထစ်ပုံစံ ကုန်းမြင့်အဆင့်ဆင့်မြို့ပြစနစ် (Terraced Urban Grid System) ကို အသုံးပြုထားသည်။ မြို့ပြ၏ ပင်မဝင်ရိုးစွန်းဖြစ်သော ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းလမ်းမကြီးသည် တောင်တန်း၏ အနိမ့်အမြင့် Contour Line များအတိုင်း မြောက်မှတောင်သို့ ရှည်လျားစွာ ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ယင်းလမ်းမကြီးများကို အရှေ့နှင့်အနောက် ချိတ်ဆက်ပေးသော လမ်းသွယ် များမှာမူ မတ်စောက်သော တောင်စောင်းအတက်အဆင်း (Steep Slopes) များအဖြစ် တည်ရှိနေသဖြင့် မြို့ပြကို အကွက်ချစနစ်ကျနစေသည်။မြေပြန့်ဧရိယာ ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ကုန်းမြင့်မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီဗိသုကာနည်းပညာများဖြစ်သော ခိုင်ခံ့သည့် Structural Retaining Walls နှင့် Foundation Engineering များကို အသုံးပြုကာ တောင်စောင်းများတွင် ခေတ်မီအထပ်မြင့် လူနေအဆောက်အအုံများနှင့် စီးပွားရေးအဆောက်အအုံများကို စုစည်းတည်ဆောက်ထားသည်။<ref name="DHSHD2024">Department of Urban and Housing Development (DUHD). (2024). ''Taunggyi Urban Development Vision and Spatial Framework''. Ministry of Construction. pp. 12–15.</ref>မြို့ပြဗဟိုချက်များတွင် သဘာဝအစိမ်းရောင်နယ်မြေ (Green Spaces) များဖြစ်သည့် မြကန်သာပန်းခြံ နှင့် စဝ်စံထွန်းပန်းခြံကဲ့သို့သော နေရာများကို ထိန်းသိမ်းထားရှိသည့်အပြင်၊ တောင်ပေါ်မှ ထွက်ရှိသော "ဂူနီရေထွက်" ကဲ့သို့သော သဘာဝကုန်းမြင့်ရေထွက်မျက်နှာစာ (Natural Spring Frontage) များကို မြို့ပြရေပေးဝေရေးစနစ်နှင့် အပန်းဖြေကဏ္ဍတို့တွင် ခေတ်မီစွာ ပေါင်းစပ်အဆင့်မြှင့်တင်ထားသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ ဤကဲ့သို့သော ခေတ်မီတောင်ပေါ်မြို့ပြရုပ်သွင်၊ ပထဝီဝင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်သည့် မြို့ကွက်ဒီဇိုင်းတို့ကြောင့် ရှမ်းပြည်နယ်၏ စံပြဗိသုကာလက်ရာအဆန်းပြားဆုံးနှင့် သန့်ရှင်းစိမ်းစိုသော ကုန်းမြင့်အုပ်ချုပ်ရေးမြို့တော်အဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။<ref name="ShanMasterPlan">Shan State Government. (2023). ''Shan State Spatial Development Master Plan (2020-2040)''. Regional Planning Sector. pp. 78–81.</ref> မြင့်မားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ရာသီဥတုရှိပြီး မုတ်သုံရာသီဥတု၏ သက်ရောက်မှုကြောင့် မေလမှ အောက်တိုဘာလအတွင်း မိုးရွာသွန်းမှု များပြားလေ့ရှိသည်။ နွေရာသီ (ဧပြီလ နှင့် မေလ) သည် အပူဆုံးကာလဖြစ်သော်လည်း ပျမ်းမျှအမြင့်ဆုံးအပူချိန်သည် ၂၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် ဝန်းကျင်သာရှိပြီး၊ ဆောင်းရာသီ (နိုဝင်ဘာလမှ ဖေဖော်ဝါရီလ) တွင်မူ မြောက်ပိုင်းမှအေးများကြောင့် အပူချိန်သည် ၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်အထိ သိသိသာသာ အေးစိမ့်ဆင်းသက်သွားလေ့ရှိသည်။<ref name="MyanmarMet">မိုးလေဝသနှင့်ဇလဗေဒညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန (မြန်မာနိုင်ငံ)။ (၂၀၂၄)။ ''တောင်ကြီးမြို့၏ နှစ်အလိုက် မိုးလေဝသနှင့် ရာသီဥတုအချက်အလက်များ''။</ref> {{Weather box |location = တောင်ကြီးမြို့ (ပျမ်းမျှဒေတာများ) |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 22.1 |Feb high C = 24.5 |Mar high C = 27.2 |Apr high C = 28.5 |May high C = 26.8 |Jun high C = 24.8 |Jul high C = 24.1 |Aug high C = 23.9 |Sep high C = 24.5 |Oct high C = 24.4 |Nov high C = 23.1 |Dec high C = 21.4 |year high C = 24.6 |Jan mean C = 14.5 |Feb mean C = 16.8 |Mar mean C = 19.8 |Apr mean C = 21.9 |May mean C = 21.5 |Jun mean C = 20.4 |Jul mean C = 19.9 |Aug mean C = 19.7 |Sep mean C = 19.9 |Oct mean C = 19.4 |Nov mean C = 17.2 |Dec mean C = 14.7 |year mean C = 18.8 |Jan low C = 7.0 |Feb low C = 9.1 |Mar low C = 12.4 |Apr low C = 15.3 |May low C = 16.2 |Jun low C = 16.0 |Jul low C = 15.8 |Aug low C = 15.6 |Sep low C = 15.4 |Oct low C = 14.5 |Nov low C = 11.3 |Dec low C = 8.1 |year low C = 13.1 |Jan rain mm = 4 |Feb rain mm = 6 |Mar rain mm = 12 |Apr rain mm = 45 |May rain mm = 170 |Jun rain mm = 210 |Jul rain mm = 230 |Aug rain mm = 270 |Sep rain mm = 220 |Oct rain mm = 160 |Nov rain mm = 50 |Dec rain mm = 10 |year rain mm = 1387 |source = NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration)<ref name="NOAA">"Taunggyi Climate Normals". National Oceanic and Atmospheric Administration. Retrieved May 2026.</ref> }} == အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် မြို့ပြရပ်ကွက်များ == တောင်ကြီးမြို့ပြ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေ အတွင်းရှိ ဒေသန္တရစီမံခန့်ခွဲမှုလုပ်ငန်းများကို ပိုမိုထိရောက်စေရန်အတွက် တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာနနှင့် မြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီတို့မှ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို စနစ်တကျ တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့ရာ လက်ရှိတွင် တရားဝင် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက် (၂၂) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားသည်။<ref name="GADTaunggyi2026">တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန. (၂၀၂၆). ''တောင်ကြီးမြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ (၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လထုတ်)''. ရှမ်းပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ရုံး. စာ-၁၂–၁၅.</ref> === မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များ === မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန၏ တရားဝင် ထုတ်ပြန်ချက်အရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ရှိ တောင်ကြီးမြို့ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွဲ့စည်းထားသည်။<ref name="dop2014">{{cite web |url=http://www.dop.gov.mm |title=ရှမ်းပြည်နယ်၊ တောင်ကြီးခရိုင်၊ တောင်ကြီးမြို့နယ် အစီရင်ခံစာ၊ သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ အတွဲ (၃-ခ) |publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန |accessdate=2026-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200000000000/http://www.dop.gov.mm |archive-date=2020-01-01}}</ref> # ညောင်ဖြူစခန်းရပ်ကွက် # မင်္ဂလာဦးရပ်ကွက် # ပြည်တော်သာရပ်ကွက် # ရတနာသီရိရပ်ကွက် # ညောင်ရွှေဟော်ကုန်းရပ်ကွက် # ရေအေးကွင်းရပ်ကွက် # ကန်အောက်ရပ်ကွက် # ချမ်းမြသာစည်ရပ်ကွက် # ဈေးပိုင်းရပ်ကွက် # ရွှေတောင်ရပ်ကွက် # ကန်ရှေ့ရပ်ကွက် # လမ်းမတော်ရပ်ကွက် # ဟော်ကုန်းရပ်ကွက် # စိန်ပန်းရပ်ကွက် # ကန်သာရပ်ကွက် # မြို့မရပ်ကွက် # သစ်တောရပ်ကွက် # ချမ်းသာရပ်ကွက် # ကျောင်းကြီးစုရပ်ကွက် # စဝ်စံထွန်းရပ်ကွက် # ဘုရားဖြူရပ်ကွက် # ကံကြီးရပ်ကွက် # အေးသာယာ (မြို့သစ်အဖြစ် သီးသန့်ခွဲထုတ်ထားသော်လည်း အုပ်ချုပ်ရေးအရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ခွဲ၏ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်စာရင်းအောက်တွင် ထည့်သွင်းရေတွက်လေ့ရှိပါသည်) == လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး == တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အချက်အချာကျသော လမ်းဆုံလမ်းခွတွင် တည်ရှိပြီး ကုန်းလမ်းနှင့် လေကြောင်းဆက်သွယ်ရေးအတွက် အဓိက တံခါးပေါက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ အဓိက လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးမှာ ကားလမ်းဖြစ်သည်၊၊ [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ ၄၀၅ မိုင် (၆၅၂ ကီလိုမီတာ) ခန့်နှင့် [[မန္တလေးမြို့]]မှ ၁၆၄ မိုင် (၂၆၄ ကီလိုမီတာ) ခန့် ကွာဝေးသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့သည် အမှတ် (၄) ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ မြို့နယ်များသာမက ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း ([[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[တာချီလိတ်မြို့]]) နှင့် ကယားပြည်နယ် ([[လွိုင်ကော်မြို့]]) တို့သို့ ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် ဗဟိုချက်မ ဖြစ်သည်၊၊<ref name="roadref">{{cite web |title=Distance from Yangon to Taunggyi |url=https://www.distancefromto.net/distance-from-yangon-to-taunggyi |access-date=2026-05-10}}</ref> တောင်ကြီးမြို့ကို ဖြတ်သန်းသော ရထားလမ်းကို ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်၊၊ လက်ရှိတွင် တောင်ကြီးမှ ဆီဆိုင်၊ ဆိုက်ခေါင် သို့ ပြေးဆွဲသော ရထားခရီးစဉ်များ ရှိသော်လည်း လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ကောင်းမွန်လာမှုကြောင့် တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင်သာ အဓိကထား ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်၊၊<ref name="railref">{{cite news |title=Taunggyi-Saikhaung railway operations |publisher=Global New Light of Myanmar |date=2018-10-24 |url=https://www.gnlm.com.mm/ |access-date=2026-05-10}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံ အခြားဒေသများသို့ ရထားဖြင့် သွားရောက်လိုသော ခရီးသည်များသည် တောင်ကြီးမြို့နှင့် ၁၂ မိုင်အကွာရှိ [[ရွှေညောင်မြို့]] ရထားဘူတာသို့ သွားရောက်စီးနင်းရသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့အတွက် အနီးဆုံး လေဆိပ်မှာ ၂၄ မိုင်ခန့် အကွာတွင် တည်ရှိသော [[ဟဲဟိုးလေဆိပ်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဟဲဟိုးလေဆိပ်သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ အဓိက လေကြောင်းဝင်ပေါက်ဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် အခြားမြို့ကြီးများသို့ နေ့စဉ် ပျံသန်းမှုများ ရှိသည်၊၊<ref name="airportref">{{cite web |title=Heho Airport Information |url=https://www.world-airport-codes.com/myanmar/heho-2856.html |access-date=2026-05-10 }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Balloon festival - panoramio (1).jpg|thumb|တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင်]] [[File:Kwan Yin Si Hpaya Kyaung, Taunggyi.JPG|thumb|ကွမ်ရင်စီဘုရားကျောင်း]] တောင်ကြီးမြို့သည် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] နှင့် [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]] အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ယဉ်ကျေးမှုပုံစံ အစုံအလင်ကို တစ်နေရာတည်းတွင် မြင်တွေ့နိုင်သော ယဉ်ကျေးမှုစုံလင်ရာ ဗဟိုချက် တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ အထင်ရှားဆုံးသော ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသားမှာ နှစ်စဉ် [[တန်ဆောင်မုန်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင် မီးပုံးပျံပွဲတော်|တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲတော်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဤပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်သာမက ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များအကြားတွင်ပါ အလွန်ကျော်ကြားသည်၊၊ ညလွှတ်မီးကြီး (ညမီးပုံပျံ) များတွင် မီးရှူးမီးပန်းများဖြင့် အလှဆင်လွှတ်တင်ခြင်းနှင့် နေ့လွှတ်အရုပ်မီးပုံပျံများကို ပုံစံအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်လွှတ်တင်ခြင်းတို့မှာ တောင်ကြီးမြို့၏ ထူးခြားသော လက်မှုပညာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသား ဖြစ်သည်၊၊<ref name="festref">{{cite news |title=Taunggyi Fire Balloon Festival |url=https://www.mmtimes.com/ |publisher=Myanmar Times |access-date=2026-05-10}}</ref> [[File:ကထိန်ပွဲ 2.jpg|thumb|ကထိန်ပွဲ]] တောင်ကြီးမြို့၏ ကထိန်ပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြားဒေသများနှင့်မတူဘဲ ထူးခြားစည်ကားလှသည်၊၊ သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်မှ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့အထိ ကထိန်ကာလအတွင်း မြို့ပေါ်ရှိ ရပ်ကွက်အသီးသီးနှင့် ရုံးဌာနများမှ ကထိန်အလှူလှည့်လည်ပွဲများကို နေ့စဉ်ရက်ဆက် ကျင်းပကြသည်၊၊ အထူးသဖြင့် တန်ဆောင်မုန်းလဆန်းပိုင်းတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော "အရုဏ်တော်လှည့်ပွဲ" သည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဝိသေသတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ အလှူရှင်များသည် အရုဏ်မတက်မီ အစောပိုင်းအချိန်များတွင် မြို့တွင်း၌ တူရိယာအစုံအလင်၊ အကအလှများဖြင့် စီတန်းလှည့်လည်၍ လှူဖွယ်ပစ္စည်းများကို ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတိုက်များသို့ သွားရောက်လှူဒါန်းကြသည်၊၊ အေးမြသော တောင်ပေါ်မြို့ညချမ်းတွင် ဆင်နွှဲကြသည့် ဤကထိန်ပွဲသည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်မှုကို ပေါ်လွင်စေသော ပွဲတော်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊<ref name="kathina">{{cite news |title=Traditional Kathina Festivals in Taunggyi |url=https://www.gnlm.com.mm/ |publisher=Global New Light of Myanmar |access-date=2026-05-10}}</ref> ရှမ်းပြည်နယ်၏ ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုဖြစ်သော ငါးရက်တစ်ဈေး ယဉ်ကျေးမှုကို တောင်ကြီးမြို့တွင် ထင်ရှားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင် ပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများမှ တိုင်းရင်းသားများ မိမိတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများကို ဝတ်ဆင်၍ ဒေသထွက်ကုန်များ လာရောက်ရောင်းချကြသည်၊၊ မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးလာသော်လည်း ဤဈေးနေ့ယဉ်ကျေးမှုမှာ ဒေသခံတို့၏ လူမှုစီးပွားဘဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်ရေးတွင် အရေးပါမြဲ ဖြစ်သည်၊၊ [[File:Ngar Htamin Nel.jpg|thumb|ငါးထမင်းနယ်]] တောင်ကြီးမြို့သည် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံတို့၏ ရိုးရာအစားအစာများ စုစည်းရာနေရာလည်း ဖြစ်သည်၊၊ [[ရှမ်းခေါက်ဆွဲ]]၊ [[တို့ဟူးနွေး]]၊ ဟင်းထုပ်၊ [[ငါးထမင်းနယ်]] နှင့် ပအိုဝ်းရိုးရာ အစားအစာများသည် တောင်ကြီးမြို့၏ အစားအစာယဉ်ကျေးမှုကို ပိုမိုကြွယ်ဝစေသည်၊၊ ထို့ပြင် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ကဲ့သို့သော တိုင်းရင်းသားရိုးရာနေ့များတွင် ဒေသခံတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အကအလှများကို ခမ်းနားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသော [[ရှမ်းပြည်နယ်ယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်]]တွင် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများ၊ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ၊ စော်ဘွားများအသုံးပြုခဲ့သည့် အဆောင်အယောင်များနှင့် သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများကို ခင်းကျင်းပြသထားသဖြင့် ဒေသ၏ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို တစ်နေရာတည်းတွင် လေ့လာနိုင်သည်၊၊<ref name="museumref">{{cite web |title=Shan State Cultural Museum |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10 |archive-date=30 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430021552/https://tourism.gov.mm/ |url-status=dead }}</ref> === လည်ပတ်စရာများ === တောင်ကြီးမြို့နှင့် မနီးမဝေးတွင် တည်ရှိသော [[အင်းလေးကန်]]သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယအကြီးဆုံး ကုန်းတွင်းရေအိုင်ကြီးဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာကျော် [[အင်းသားလူမျိုး]]တို့၏ ထူးခြားသော ရေပေါ်နေထိုင်မှု ဘဝဓလေ့များကြောင့် ထင်ရှားသည်၊၊ ဤဒေသသည် သဘာဝအလှအပနှင့် ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုများ ပေါင်းစပ်နေသော ခရီးသွားဆွဲဆောင်မှု အချက်အချာဒေသ ဖြစ်သည်၊၊ အင်းလေးဒေသ၏ အထင်ရှားဆုံးသော ဆွဲဆောင်မှုမှာ နှစ်စဉ် [[တော်သလင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[ဖောင်တော်ဦးဘုရား]]ပွဲတော် ဖြစ်သည်၊၊ တန်ခိုးကြီး ရုပ်ပွားတော်မြတ် (၄) ဆူကို ဒေသတွင်း ကျေးရွာများသို့ ဖောင်တော်ဖြင့် လှည့်လည်အပူဇော်ခံသည့် ပွဲတော်မှာ အလွန်စည်ကားလှသည်၊၊ ထိုပွဲတော်တွင် အင်းသားတို့၏ ထူးခြားသော "ခြေဖြင့်လှေလှော်ခြင်း" အတတ်ပညာကို အသုံးပြု၍ ကျင်းပသော လှေလှော်ပြိုင်ပွဲများသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များကို အဓိကဆွဲဆောင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုပြကွက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊<ref name="inlefest">{{cite web |title=Inle Lake Phaung Daw Oo Pagoda Festival |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10 |archive-date=30 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430021552/https://tourism.gov.mm/ |url-status=dead }}</ref> တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် တည်ရှိသော [[မွေတော်ကက္ကူဘုရား]]တန်းသည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အံ့ဖွယ်ယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ ၁၆ ရာစုလက်ရာ စေတီပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော် တစ်နေရာတည်းတွင် စုဝေးတည်ရှိနေမှုမှာ ဗိသုကာပညာရပ်အရ အလွန်ပင် ခမ်းနားလှသည်၊၊ နှစ်စဉ် [[တပေါင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် ကက္ကူဘုရားပွဲသည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများကို လေ့လာနိုင်သော အကောင်းဆုံးအချိန် ဖြစ်သည်၊၊<ref name="kakku">{{cite news |title=The Ancient Pagodas of Kakku |publisher=Myanmar Insider |url=https://www.myanmarinsider.com/ |access-date=2026-05-10}}</ref> အင်းလေးဒေသနှင့် မနီးမဝေးရှိ [[ပင်းတယမြို့]]ရှိ [[ပင်းတယဂူ]]သည်လည်း ခရီးသွားများ မဖြစ်မနေ သွားရောက်လေ့လာသင့်သည့် နေရာဖြစ်သည်၊၊ သဘာဝထုံးကျောက်ဂူအတွင်း ရှေးဟောင်း ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်ပေါင်း ၈,၀၀၀ ကျော် ကိန်းဝပ်စံပယ်နေမှုမှာ အလွန်ပင် ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသည်၊၊ ထို့ပြင် ပင်းတယဒေသ၏ ထင်ရှားသော ရှမ်းရိုးရာစက္ကူနှင့် ရှမ်းထီးလုပ်ငန်းများသည်လည်း ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုလက်ရာများအဖြစ် ထင်ရှားသည်၊၊ ခရီးသွားများအတွက် အနားယူအပန်းဖြေနိုင်သော ရေပူစမ်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး အင်းလေးကန်၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အလှကို ခံစားရင်း ဒေသခံတို့၏ လူမှုဘဝကိုပါ လေ့လာနိုင်သော နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ {{Panorama | image = File:Taung Gyi Pano from Shwe Phone Pwint2.jpg | height = 150 | alt = ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း | caption = <center>ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း</center> }} == ပညာရေး == === အခြေခံပညာ === တောင်ကြီးမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၁၂ ကျောင်း ရှိသည်။ === အဆင့်မြင့်ပညာ === * [[တောင်ကြီးတက္ကသိုလ်]] * [[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] * [[ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] * [[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]] *အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ(တောင်ကြီး) == ကျန်းမာရေး == === အစိုးရဆေးရုံများ === * စဝ်စံထွန်း အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး * တောင်ကြီး မိခင်နှင့်ကလေးဆေးရုံ *တောင်ကြီး တက္ကသိုလ်ဆေးရုံ<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 |accessdate=1 January 2019 |archivedate=1 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101100918/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 }}</ref> * အဆုတ်ရောဂါကုဆေးရုံ == အားကစား == [[တောင်ကြီး အားကစားကွင်း]]သည် ဘက်စုံသုံးအားကစားကွင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ အဆိုပါ အားကစားကွင်းသည် [[ကမ္ဘောဇ ဘောလုံးအသင်း|ရှမ်းယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း]]၏ အိမ်ကွင်းလည်း ဖြစ်သည်။ အဆိုပါဘောလုံးအသင်းသည် ၂၀၀၇ ခုနှစ် မြန်မာပရီးမီးယားလိဂ်ပြိုင်ပွဲတွင်လည်း ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကစားခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် [[မြန်မာ နေရှင်နယ် လိဂ်|မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်]]စတင် ကျင်းပစဉ်ကတည်းကပင် ပါဝင်ခဲ့သော အသင်းတစ်သင်းဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်ကို ကိုယ်စားပြုသော အသင်းလည်းဖြစ်သည်။ == ဓာတ်ပုံများ == <gallery> File:Taunggyi night.jpg|ညမြင်ကွင်း ဖိုင်:St. Josephs Cathedral Taunggyi.jpeg|St. Josephs ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး ဖိုင်:Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg|၂၀၁၈ ခုနှစ် တောင်ကြီးမြို့ ဖိုင်:Sikh Taunggyi.JPG|Sikh ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး ဖိုင်:University of Medicine, Taunggyi-2.jpg|[[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]] ဖိုင်:TU Taunggyi.jpg|[[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] ဖိုင်:Sulamani Pagoda - Taunggyi.jpg|စူဠာမုဏိလောကချမ်းသာစေတီတော် </gallery> == ကိုးကား == <references/> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ(၅)။ * မြန်မာပြည်ဖွားဂေါ်ရခါး၊ ရေး-မေမြို့ချစ်ဆွေ၊ ၂၀၀၀ ခုနစ်ထုတ် <br /> {{ရှမ်းပြည်နယ်}} {{မြန်မာတိုင်းနှင့် ပြည်နယ်များ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]] ooyzobs9vcqa398jsltxh5cstvz3x0g 1057926 1057924 2026-10-14T09:23:15Z ~2026-54673-69 149304 1057926 wikitext text/x-wiki {{Infobox မြို့ <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ---------------->| = | official_name = တောင်ကြီးမြို့ | other_name = Taunggyi | native_name = {{blk|ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}} <small>([[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]])</small><br/> {{shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}} <small>([[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]])</small> | settlement_type = ပြည်နယ်မြို့တော် | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/1|border=infobox | image1 = Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg | alt1 = | image2 = Celebration above us.jpg | alt2 = | image3 = စူဠာမုနိဆုတောင်းပြည့်မြတ်စွာဘုရား.jpg | alt3 = | image4 = Houses on the hills of Kan Gyi Quarter, Taunggyi, Myanmar.jpg | alt4 = | image5 = Old cherry blossom tree near Shan State Buddhist University, Taunggyi.jpg | alt5 = | image6 = Sulamuni Pagoda against the backdrop of Taunggyi Crag, Shan State, Myanmar.jpg | alt6 = }} | imagesize = | image_caption = <small> အထက်မှစ၍: ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားနှင့်တောင်ကြီးမြို့မြင်ကွင်း၊ တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်ဖွင့်ပွဲည၊ စူဠာမုနိလောကချမ်းသာစေတီတော်၊ ကန်ကြီးရပ်ကွက်၊ ရှမ်းပြည်နယ် ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်အနီးရှိ သက်တမ်းရင့် ချယ်ရီပင်ကြီး ဝေဆာစွာ ပွင့်ဖူးနေပုံ၊ တောင်ကြီးမြို့။ </small> | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = တောင်ကြီးမြို့၊ ရှမ်းပြည်နယ်၊ မြန်မာနိုင်ငံ | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ------------------>| coordinates_region = MM မြန်မာနိုင်ငံ | subdivision_type = နိုင်ငံ | subdivision_name = {{flag|Myanmar}} | subdivision_type1 = ပြည်နယ် | subdivision_name1 = {{flag|Shan State}} | subdivision_type2 = ခရိုင် | subdivision_name2 = [[တောင်ကြီးခရိုင်]] | subdivision_type3 = မြို့နယ် | subdivision_name3 = [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = တည်ထောင်ခြင်း | established_date = ၁၈၉၄ | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | unit_pref = Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = ၂၀၂၄ | population_footnotes = | population_note = | population_total = ၄၇၂,၄၆၁<ref name="Census2024">{{cite web |title=Taunggyi (Township, Myanmar) - Population Statistics, Charts, Map |publisher=Myanmar Department of Population / CityPopulation |url=https://www.citypopulation.de/en/myanmar/mun/admin/shan/130101__taunggyi/ |access-date=2026-10-14}}</ref> | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = လူမျိုးများ (၂၀၁၄) | population_blank1 = {{plainlist| * ၃၄% [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]] * ၂၄% [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]] * ၂၃% [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]] * ၇% [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] * ၅% [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] * ၃% [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တရုတ်လူမျိုး|တရုတ်]] * ၂% [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]] * ၂% [[ဗမာအိန္ဒိယလူမျိုး|အိန္ဒိယ]] နှင့် [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]] }}<ref name="GADTaunggyi">{{cite web |title=တောင်ကြီးမြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ |publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန (Department of Population) |url=https://www.dop.gov.mm/en/publication/taunggyi-township-report |access-date=2026-10-14}}</ref> | population_blank2_title = ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု (၂၀၁၄) | population_blank2 = {{plainlist| * ၈၅.၅% [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] * ၇.၈% [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ|ခရစ်ယာန်]] * ၄.၂% [[အစ္စလာမ်ဘာသာ|အစ္စလာမ်]] * ၂.၃% [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူ]] * ၀.၂% [[ဆစ်ခ်ဘာသာ]] နှင့် အခြား }}<ref name="CensusReligion">{{cite web |title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census - Religion |publisher=Ministry of Labour, Immigration and Population |url=https://myanmar.unfpa.org/en/publications/2014-pop-census |access-date=2026-10-14}}</ref> | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | latd = 20 | latm = 47 | lats = | latNS = N | longd = 97 | longm = 02 | longs = | longEW = E | elevation_m = ၁၄၀၀ | elevation_ft = ၄၇၁၂ <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ၀၈၁<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm |accessdate=19 July 2010 |archivedate=15 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615013401/http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm }}</ref> | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} '''တောင်ကြီးမြို့''' ({{lang-blk|ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}}၊ {{lang-shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၏ မြို့တော်ဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ရုံးစိုက်ရာ အဓိကမြို့တော် ဖြစ်သည်။ တောင်ခြေလွင်ပြင်တွင် တည်ရှိခြင်းမဟုတ်ဘဲ [[ရှမ်းရိုးမ|ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်]]၏ အထက် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) အမြင့်တွင် တည်ရှိနေသောကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ချိုင့်ဝှမ်းလွင်ပြင်များနှင့် တောင်တန်းကြီးများ၏ အလှအပများကို အပေါ်စီးမှ စီးမိုးမြင်တွေ့နိုင်ပြီး တစ်နှစ်ပတ်လုံး သန့်ရှင်းလတ်ဆတ်သော တောင်ပေါ်လေကို ရှူရှိုက်နိုင်သဖြင့် ကျန်းမာရေးနှင့် ညီညွတ်သော တောင်စခန်းမြို့တစ်မြို့အဖြစ်လည်း ထင်ရှားပေသည်။<ref name="climatedata">{{cite web |title=Climate of Taunggyi |url=https://en.climate-data.org/asia/myanmar/shan-state/taunggyi-3652/ |publisher=Climate-Data.org |access-date=2026-05-10}}</ref> တောင်ကြီးမြို့သည် အေးမြသာယာသော တောင်စခန်းမြို့တစ်မြို့ ဖြစ်ရုံသာမက ရှမ်းပြည်နယ်၏ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ အချက်အချာကျသော ဗဟိုချက်မမြို့လည်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း (ကျိုင်းတုံ) ဒေသများကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် မဟာဗျူဟာမြောက် လမ်းမကြီးများပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် ဒေသတွင်း ကုန်စည်စီးဆင်းမှုနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအတွက် အရေးပါဆုံး မြို့တစ်မြို့အဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။<ref name="TaunggyiOverview">{{cite web |title=Taunggyi General Information |publisher=Shan State Government Office |url=https://www.shanstate.gov.mm |access-date=2026-10-14}}</ref>ထို့ပြင် ပြည်နယ်အစိုးရ အုပ်ချုပ်ရေးရုံးစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီအဆင့်မြင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများ၊ တက္ကသိုလ်များနှင့် အထူးကုဆေးရုံကြီးများ စုစည်းရာ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အစည်ကားဆုံးသော မြို့ပြအချက်အချာလည်း ဖြစ်ပေသည်။<ref name="CherryTaunggyi">{{cite web |title=Flora and Natural Beauty of Taunggyi |publisher=Ministry of Natural Resources and Environmental Conservation |url=https://www.nrec.gov.mm |access-date=2026-10-14}}</ref> == တောင်ကြီးမြို့သမိုင်း == ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် မတိုင်မီက တောင်ကြီးမြို့နေရာသည် တဲအိမ်အနည်းငယ်သာရှိသည့် ပအိုဝ်းရွာငယ်လေး တစ်ရွာသာ ဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က ရွာအမည်ကို ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် ဒုံတောင်တီ (ဒုံ - ရွာ၊ တောင်တီ - တည်ပင်ပေါက်ရာ) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ရှမ်းဘာသာဖြင့် တွမ်တီး ဟု ခေါ်ဆိုပြီး တည်ပင် (သို့မဟုတ်) ကတည်ပင် ပေါက်ရာရွာ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="history1">ယုဝတီမာလာသိန်း၊ "မဟာပါသာဏမုံတဝဂူ ဆောင်းပါး"၊ ယုဝတီဂျာနယ်၊၊</ref> နောင်တွင် မြန်မာအသံဖြင့် တောင်ကြီး ဟု ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုရွာနှင့် အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ပင်လုံရွာ၊ ရှမ်းရွာ၊ မွန်ခြိန်ရွာ (မိန်မြိန်ရွာ) နှင့် ဝါးပြားရွာများသာ ရှိခဲ့ပြီး ရေကန် လေးကန်နှင့် အင်းကြီးတစ်အင်း ရှိခဲ့သည်။ရှမ်းလူမျိုးများ၏ သမိုင်းဝင် ပင်မမြို့တော်များမှာ လင်းခေး၊ မိုင်းပွန်၊ သီပေါ၊ သိန္နီ၊ ကျိုင်းတုံ စသည့် နန်းမြို့တော်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ တောင်ကြီးမြို့သည်မူ မူလက ပအိုဝ်းရွာလေးတစ်ရွာသာ ဖြစ်ခဲ့ကာ ဗြိတိသျှတို့က မြို့တော်အဖြစ် အကွက်ချ တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>Saimong Mangrai, Sao, ''The Shan States and the British Annexation'', Cornell University Southeast Asia Program, 1965.</ref> [[File:Taunggyi Scape.jpg|thumb|တောင်ကြီးမြို့]] ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့ အထက်မြန်မာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ရှမ်းပြည်နယ်သို့ တက်လာကာ ပထမဦးစွာ ညောင်ရွှေမြို့နယ်၊ မိုင်းသောက်ကျေးရွာတွင် စတင်ရုံးစိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော် မိုင်းသောက်ဒေသသည် ငှက်ဖျားရောဂါ ထူထပ်ခြင်း၊ ပထဝီအနေအထားနှင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အခက်အခဲများကြောင့် ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် ရုံးကန်နားများကို ယခုတောင်ကြီးမြို့ တည်ရာအရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။<ref name="history2">တောင်ကြီးမြို့ သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၊၊</ref> ဗြိတိသျှ အုပ်ချုပ်ရေးအရာရှိ Sir J. George Scott ၏ စာရင်းဇယားများအရ ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့သည် ပူပြင်းသော ညောင်ရွှေ အုပ်ချုပ်ရေးစခန်းအစား အေးမြသော တောင်ကြီးဒေသသို့ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ စခန်းပြောင်းရွှေ့ရန် ကွင်းဆင်းစစ်ဆေးခဲ့စဉ်က ထိုနေရာတွင် ပအိုဝ်း မိသားစု အိမ်ခြေ ၁၆ အိမ်ခန့်သာရှိသော ပအိုဝ်းရွာငယ် ကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြောင်း အတိအကျ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ <ref>Scott, J. George, ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', 1900.</ref> အင်္ဂလိပ်အစိုးရသည် တောင်ကြီးမြို့ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၃ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်) တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု မှတ်တမ်းအချို့က ဆိုသော်လည်း၊ အချို့သော သက်ကြီးရွယ်အိုများ၏ အဆိုအရ ၁၂၅၁ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၈၉) တွင် စတင်တည်သည်ဟုလည်း ဝိဝါဒ ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့ကို မြို့ကွက်ပုံစံ စနစ်တကျ ရေးဆွဲ၍ လမ်းမကြီး လမ်းငယ်များ ဖောက်လုပ်ကာ တပ်မြေဌာနကဲ့သို့ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် တောင်ကြီးမြို့၌ အိမ်ခြေ ၁,၀၀၀ ခန့် ရှိလာခဲ့သည်။ တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်လာသကဲ့သို့ စစ်ရေးအရလည်း ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့များ၏ အဓိကစခန်းနှင့် ရိက္ခာပံ့ပိုးရာ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မြို့၏ ရပ်ကွက်များကို အဆင့်ဆင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ဈေးပိုင်းရပ်သည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်ကြသည့် ဇရပ်ဒကာ ဦးချုံနှင့် ပဉ္စင်းဘဖြူတို့က တည်ခဲ့သည်။ကူညီကုန်းရပ် (ယခင် ကူလီကုန်း)သည် အင်းလေးဒေသမှ စော်ဘွားနှင့် မတည့်၍ ပြောင်းရွှေ့လာသော အင်းသားလမ်းအလုပ်သမား (ကူလီ) များကို အခြေချစေကာ ဘုရားဒါယကာ ညွန့်နှင့် ဒါယကာ ကျော်တို့က တည်ခဲ့သည်။ညောင်ပင်သာရပ် (ယခင် ထာခယ်ရွာ)သည် ဆရာစန္တက တည်ခဲ့သည်။ နဂါးပတ်ကျောင်းဝန်းကျင်သည် မောင်ဖာဝမ်က တည်ခဲ့သည်။ယခု မြို့မဈေးကြီး တည်ရှိရာနေရာသည် ယခင်က ဦးကြီးခမ်းလော်ရွာ နေရာဟောင်း ဖြစ်သည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့ဘက် တောင်တန်းများပေါ်တွင် မိရဲ၊ သထုံ၊ ဝိန်ယ အစရှိသော ပအိုဝ်းရွာများ ရှိခဲ့ပြီး ဝိန်ယ မှာ ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် မြို့ဟောင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် ၎င်းနေရာသည် တောင်ကြီးမြို့၏ မူလအစ မြို့ဟောင်းနေရာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ တောင်ကြီးမြို့ဦးအစပိုင်းတွင် ကန်ဦးကျောင်း၊ မင်းကျောင်း၊ ကုန်းသာကျောင်း၊ နဂါးပတ်ကျောင်းနှင့် ပထမတောင်ကျောင်းကြီးများသာ ရှိခဲ့သည်။ မင်းကျောင်း၏ ပထမဆုံး ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်မှာ မဲနယ်တောင်တန်း၊ လုံဒါရွာမှ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသား ဆရာတော်တစ်ပါး ဖြစ်သည်။ မြို့၏အရှေ့ဘက် တောင်ထိပ်တွင် စေတီတော်တစ်ဆူနှင့် ထူးခြားသော ကျောက်ဆောင်ကြီးများ ရှိသောကြောင့် ဒေသခံများ အမြဲမပြတ် သွားရောက်ဖူးမြော် လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။ == ပထဝီဝင်နှင့် ရာသီဥတု == တောင်ကြီးမြို့သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ပျမ်းမျှ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) မြင့်သော ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် ၏ အနောက်ဘက်အစွန်းတွင် တည်ရှိသည်။ ပထဝီဝင်သတ်မှတ်ချက်အရ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၀ ဒီဂရီ ၄၇ မိနစ်နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၇ ဒီဂရီ ၀၂ မိနစ်တွင် တည်ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင် သည် ထူးခြားပြီး အခြားသော မြေပြန့်လွင်ပြင်မြို့များကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းကြီးများ၏ ကုန်းမြင့်ကမ္ဘားနံရံ ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်ဖြန့်ကျက်တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Bender1983">Bender, F. (1983). ''Geology of Burma''. Gebrüder Borntraeger. p. 112. ISBN 978-3-443-11001-7.</ref> [[File:Taunggyi cityscape seen from Nyaungshwe plain.jpg|thumb| ညောင်ရွှေလွင်ပြင်မှ လှမ်းမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့တည်နေပုံ]] ဘူမိဗေဒဖွဲ့စည်းပုံအရ တောင်ကြီးမြို့ပြ တည်ရှိရာ ကုန်းမြင့်ကြီးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးနှင့် လှုပ်ရှားမှုအရှိဆုံး သက်တမ်းရင့် ပြတ်ရွှေ့ကြီးတစ်ခုဖြစ်သည့် ကျောက်ကြမ်းပြတ်ရွှေ့ ၏ ဘူမိရုပ်သွင် လှုပ်ရှားမှုများကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Bertrand, G., & Rangin, C. (2003). ''Tectonics of the Western Margin of the Shan Plateau (Myanmar)''. Journal of Asian Earth Sciences, 21(9), 951-967.</ref> ဤပြတ်ရွှေ့ကြီးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကမ္ဘားနံရံ၏ အနောက်ဘက်အောက်ခြေတွင် စိမ်းစိုလှပသော ညောင်ရွှေလွင်ပြင် (Nyaungshwe Valley) နှင့် [[အင်းလေးကန်]] တည်ရှိပြီး၊အရှေ့ဘက်မျက်နှာစာတွင် အမြင့်ပေ ၅,၀၀၀ ကျော်ရှိပြီး ထုံးကျောက် များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော မတ်စောက်သည့် ကျောက်ဆောင်ထောက် တောင်ကုန်းကြီး သို့မဟုတ် တောင်ချွန်းကြီး သည် မြို့ပြတစ်ခုလုံးကို မေးတင်စီးမိုးထားသည်။ အနောက်ဘက်တွင်မူ နိမ့်ဆင်းသွားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့်အတူ ကလောကုန်းမြင့်ဒေသ၊ ဆီဆိုင်တောင်ကြားလမ်းများနှင့် ချိတ်ဆက်လျက်ရှိသည်။ ဤကဲ့သို့ ကုန်းမြင့်ထိပ်ဖျားတွင် တိုက်ရိုက်တည်ရှိနေခြင်းကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ကုန်းမြင့်သမပိုင်းရာသီဥတု ကို ရရှိစေကာ၊ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ "တိမ်လွှာမေးတင် မြို့တော်" အဖြစ် ရုပ်လုံးပေါ်လွင်လျက်ရှိသည်။<ref name="Scott1901">Scott, J. G. (1901). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing. Part 2, Vol. 3, p. 245.</ref> တောင်ကြီးမြို့၏ မြို့ပြဗိသုကာဒီဇိုင်းသည် သဘာဝအနိမ့်အမြင့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် အကွက်ချထားသည့် လှေကားထစ်ပုံစံ ကုန်းမြင့်အဆင့်ဆင့်မြို့ပြစနစ် (Terraced Urban Grid System) ကို အသုံးပြုထားသည်။ မြို့ပြ၏ ပင်မဝင်ရိုးစွန်းဖြစ်သော ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းလမ်းမကြီးသည် တောင်တန်း၏ အနိမ့်အမြင့် Contour Line များအတိုင်း မြောက်မှတောင်သို့ ရှည်လျားစွာ ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ယင်းလမ်းမကြီးများကို အရှေ့နှင့်အနောက် ချိတ်ဆက်ပေးသော လမ်းသွယ် များမှာမူ မတ်စောက်သော တောင်စောင်းအတက်အဆင်း (Steep Slopes) များအဖြစ် တည်ရှိနေသဖြင့် မြို့ပြကို အကွက်ချစနစ်ကျနစေသည်။မြေပြန့်ဧရိယာ ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ကုန်းမြင့်မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီဗိသုကာနည်းပညာများဖြစ်သော ခိုင်ခံ့သည့် Structural Retaining Walls နှင့် Foundation Engineering များကို အသုံးပြုကာ တောင်စောင်းများတွင် ခေတ်မီအထပ်မြင့် လူနေအဆောက်အအုံများနှင့် စီးပွားရေးအဆောက်အအုံများကို စုစည်းတည်ဆောက်ထားသည်။<ref name="DHSHD2024">Department of Urban and Housing Development (DUHD). (2024). ''Taunggyi Urban Development Vision and Spatial Framework''. Ministry of Construction. pp. 12–15.</ref>မြို့ပြဗဟိုချက်များတွင် သဘာဝအစိမ်းရောင်နယ်မြေ (Green Spaces) များဖြစ်သည့် မြကန်သာပန်းခြံ နှင့် စဝ်စံထွန်းပန်းခြံကဲ့သို့သော နေရာများကို ထိန်းသိမ်းထားရှိသည့်အပြင်၊ တောင်ပေါ်မှ ထွက်ရှိသော "ဂူနီရေထွက်" ကဲ့သို့သော သဘာဝကုန်းမြင့်ရေထွက်မျက်နှာစာ (Natural Spring Frontage) များကို မြို့ပြရေပေးဝေရေးစနစ်နှင့် အပန်းဖြေကဏ္ဍတို့တွင် ခေတ်မီစွာ ပေါင်းစပ်အဆင့်မြှင့်တင်ထားသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ ဤကဲ့သို့သော ခေတ်မီတောင်ပေါ်မြို့ပြရုပ်သွင်၊ ပထဝီဝင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်သည့် မြို့ကွက်ဒီဇိုင်းတို့ကြောင့် ရှမ်းပြည်နယ်၏ စံပြဗိသုကာလက်ရာအဆန်းပြားဆုံးနှင့် သန့်ရှင်းစိမ်းစိုသော ကုန်းမြင့်အုပ်ချုပ်ရေးမြို့တော်အဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။<ref name="ShanMasterPlan">Shan State Government. (2023). ''Shan State Spatial Development Master Plan (2020-2040)''. Regional Planning Sector. pp. 78–81.</ref> မြင့်မားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ရာသီဥတုရှိပြီး မုတ်သုံရာသီဥတု၏ သက်ရောက်မှုကြောင့် မေလမှ အောက်တိုဘာလအတွင်း မိုးရွာသွန်းမှု များပြားလေ့ရှိသည်။ နွေရာသီ (ဧပြီလ နှင့် မေလ) သည် အပူဆုံးကာလဖြစ်သော်လည်း ပျမ်းမျှအမြင့်ဆုံးအပူချိန်သည် ၂၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် ဝန်းကျင်သာရှိပြီး၊ ဆောင်းရာသီ (နိုဝင်ဘာလမှ ဖေဖော်ဝါရီလ) တွင်မူ မြောက်ပိုင်းမှအေးများကြောင့် အပူချိန်သည် ၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်အထိ သိသိသာသာ အေးစိမ့်ဆင်းသက်သွားလေ့ရှိသည်။<ref name="MyanmarMet">မိုးလေဝသနှင့်ဇလဗေဒညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန (မြန်မာနိုင်ငံ)။ (၂၀၂၄)။ ''တောင်ကြီးမြို့၏ နှစ်အလိုက် မိုးလေဝသနှင့် ရာသီဥတုအချက်အလက်များ''။</ref> {{Weather box |location = တောင်ကြီးမြို့ (ပျမ်းမျှဒေတာများ) |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 22.1 |Feb high C = 24.5 |Mar high C = 27.2 |Apr high C = 28.5 |May high C = 26.8 |Jun high C = 24.8 |Jul high C = 24.1 |Aug high C = 23.9 |Sep high C = 24.5 |Oct high C = 24.4 |Nov high C = 23.1 |Dec high C = 21.4 |year high C = 24.6 |Jan mean C = 14.5 |Feb mean C = 16.8 |Mar mean C = 19.8 |Apr mean C = 21.9 |May mean C = 21.5 |Jun mean C = 20.4 |Jul mean C = 19.9 |Aug mean C = 19.7 |Sep mean C = 19.9 |Oct mean C = 19.4 |Nov mean C = 17.2 |Dec mean C = 14.7 |year mean C = 18.8 |Jan low C = 7.0 |Feb low C = 9.1 |Mar low C = 12.4 |Apr low C = 15.3 |May low C = 16.2 |Jun low C = 16.0 |Jul low C = 15.8 |Aug low C = 15.6 |Sep low C = 15.4 |Oct low C = 14.5 |Nov low C = 11.3 |Dec low C = 8.1 |year low C = 13.1 |Jan rain mm = 4 |Feb rain mm = 6 |Mar rain mm = 12 |Apr rain mm = 45 |May rain mm = 170 |Jun rain mm = 210 |Jul rain mm = 230 |Aug rain mm = 270 |Sep rain mm = 220 |Oct rain mm = 160 |Nov rain mm = 50 |Dec rain mm = 10 |year rain mm = 1387 |source = NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration)<ref name="NOAA">"Taunggyi Climate Normals". National Oceanic and Atmospheric Administration. Retrieved May 2026.</ref> }} == အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် မြို့ပြရပ်ကွက်များ == တောင်ကြီးမြို့ပြ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေ အတွင်းရှိ ဒေသန္တရစီမံခန့်ခွဲမှုလုပ်ငန်းများကို ပိုမိုထိရောက်စေရန်အတွက် တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာနနှင့် မြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီတို့မှ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို စနစ်တကျ တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့ရာ လက်ရှိတွင် တရားဝင် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက် (၂၂) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားသည်။<ref name="GADTaunggyi2026">တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန. (၂၀၂၆). ''တောင်ကြီးမြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ (၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လထုတ်)''. ရှမ်းပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ရုံး. စာ-၁၂–၁၅.</ref> === မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များ === မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန၏ တရားဝင် ထုတ်ပြန်ချက်အရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ရှိ တောင်ကြီးမြို့ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွဲ့စည်းထားသည်။<ref name="dop2014">{{cite web |url=http://www.dop.gov.mm |title=ရှမ်းပြည်နယ်၊ တောင်ကြီးခရိုင်၊ တောင်ကြီးမြို့နယ် အစီရင်ခံစာ၊ သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ အတွဲ (၃-ခ) |publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန |accessdate=2026-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200000000000/http://www.dop.gov.mm |archive-date=2020-01-01}}</ref> # ညောင်ဖြူစခန်းရပ်ကွက် # မင်္ဂလာဦးရပ်ကွက် # ပြည်တော်သာရပ်ကွက် # ရတနာသီရိရပ်ကွက် # ညောင်ရွှေဟော်ကုန်းရပ်ကွက် # ရေအေးကွင်းရပ်ကွက် # ကန်အောက်ရပ်ကွက် # ချမ်းမြသာစည်ရပ်ကွက် # ဈေးပိုင်းရပ်ကွက် # ရွှေတောင်ရပ်ကွက် # ကန်ရှေ့ရပ်ကွက် # လမ်းမတော်ရပ်ကွက် # ဟော်ကုန်းရပ်ကွက် # စိန်ပန်းရပ်ကွက် # ကန်သာရပ်ကွက် # မြို့မရပ်ကွက် # သစ်တောရပ်ကွက် # ချမ်းသာရပ်ကွက် # ကျောင်းကြီးစုရပ်ကွက် # စဝ်စံထွန်းရပ်ကွက် # ဘုရားဖြူရပ်ကွက် # ကံကြီးရပ်ကွက် # အေးသာယာ (မြို့သစ်အဖြစ် သီးသန့်ခွဲထုတ်ထားသော်လည်း အုပ်ချုပ်ရေးအရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ခွဲ၏ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်စာရင်းအောက်တွင် ထည့်သွင်းရေတွက်လေ့ရှိပါသည်) == လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး == တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အချက်အချာကျသော လမ်းဆုံလမ်းခွတွင် တည်ရှိပြီး ကုန်းလမ်းနှင့် လေကြောင်းဆက်သွယ်ရေးအတွက် အဓိက တံခါးပေါက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ အဓိက လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးမှာ ကားလမ်းဖြစ်သည်၊၊ [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ ၄၀၅ မိုင် (၆၅၂ ကီလိုမီတာ) ခန့်နှင့် [[မန္တလေးမြို့]]မှ ၁၆၄ မိုင် (၂၆၄ ကီလိုမီတာ) ခန့် ကွာဝေးသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့သည် အမှတ် (၄) ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ မြို့နယ်များသာမက ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း ([[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[တာချီလိတ်မြို့]]) နှင့် ကယားပြည်နယ် ([[လွိုင်ကော်မြို့]]) တို့သို့ ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် ဗဟိုချက်မ ဖြစ်သည်၊၊<ref name="roadref">{{cite web |title=Distance from Yangon to Taunggyi |url=https://www.distancefromto.net/distance-from-yangon-to-taunggyi |access-date=2026-05-10}}</ref> တောင်ကြီးမြို့ကို ဖြတ်သန်းသော ရထားလမ်းကို ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်၊၊ လက်ရှိတွင် တောင်ကြီးမှ ဆီဆိုင်၊ ဆိုက်ခေါင် သို့ ပြေးဆွဲသော ရထားခရီးစဉ်များ ရှိသော်လည်း လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ကောင်းမွန်လာမှုကြောင့် တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင်သာ အဓိကထား ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်၊၊<ref name="railref">{{cite news |title=Taunggyi-Saikhaung railway operations |publisher=Global New Light of Myanmar |date=2018-10-24 |url=https://www.gnlm.com.mm/ |access-date=2026-05-10}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံ အခြားဒေသများသို့ ရထားဖြင့် သွားရောက်လိုသော ခရီးသည်များသည် တောင်ကြီးမြို့နှင့် ၁၂ မိုင်အကွာရှိ [[ရွှေညောင်မြို့]] ရထားဘူတာသို့ သွားရောက်စီးနင်းရသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့အတွက် အနီးဆုံး လေဆိပ်မှာ ၂၄ မိုင်ခန့် အကွာတွင် တည်ရှိသော [[ဟဲဟိုးလေဆိပ်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဟဲဟိုးလေဆိပ်သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ အဓိက လေကြောင်းဝင်ပေါက်ဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် အခြားမြို့ကြီးများသို့ နေ့စဉ် ပျံသန်းမှုများ ရှိသည်၊၊<ref name="airportref">{{cite web |title=Heho Airport Information |url=https://www.world-airport-codes.com/myanmar/heho-2856.html |access-date=2026-05-10 }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Balloon festival - panoramio (1).jpg|thumb|တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင်]] [[File:Kwan Yin Si Hpaya Kyaung, Taunggyi.JPG|thumb|ကွမ်ရင်စီဘုရားကျောင်း]] တောင်ကြီးမြို့သည် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] နှင့် [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]] အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ယဉ်ကျေးမှုပုံစံ အစုံအလင်ကို တစ်နေရာတည်းတွင် မြင်တွေ့နိုင်သော ယဉ်ကျေးမှုစုံလင်ရာ ဗဟိုချက် တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ အထင်ရှားဆုံးသော ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသားမှာ နှစ်စဉ် [[တန်ဆောင်မုန်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင် မီးပုံးပျံပွဲတော်|တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲတော်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဤပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်သာမက ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များအကြားတွင်ပါ အလွန်ကျော်ကြားသည်၊၊ ညလွှတ်မီးကြီး (ညမီးပုံပျံ) များတွင် မီးရှူးမီးပန်းများဖြင့် အလှဆင်လွှတ်တင်ခြင်းနှင့် နေ့လွှတ်အရုပ်မီးပုံပျံများကို ပုံစံအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်လွှတ်တင်ခြင်းတို့မှာ တောင်ကြီးမြို့၏ ထူးခြားသော လက်မှုပညာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသား ဖြစ်သည်၊၊<ref name="festref">{{cite news |title=Taunggyi Fire Balloon Festival |url=https://www.mmtimes.com/ |publisher=Myanmar Times |access-date=2026-05-10}}</ref> [[File:ကထိန်ပွဲ 2.jpg|thumb|ကထိန်ပွဲ]] တောင်ကြီးမြို့၏ ကထိန်ပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြားဒေသများနှင့်မတူဘဲ ထူးခြားစည်ကားလှသည်၊၊ သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်မှ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့အထိ ကထိန်ကာလအတွင်း မြို့ပေါ်ရှိ ရပ်ကွက်အသီးသီးနှင့် ရုံးဌာနများမှ ကထိန်အလှူလှည့်လည်ပွဲများကို နေ့စဉ်ရက်ဆက် ကျင်းပကြသည်၊၊ အထူးသဖြင့် တန်ဆောင်မုန်းလဆန်းပိုင်းတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော "အရုဏ်တော်လှည့်ပွဲ" သည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဝိသေသတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ အလှူရှင်များသည် အရုဏ်မတက်မီ အစောပိုင်းအချိန်များတွင် မြို့တွင်း၌ တူရိယာအစုံအလင်၊ အကအလှများဖြင့် စီတန်းလှည့်လည်၍ လှူဖွယ်ပစ္စည်းများကို ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတိုက်များသို့ သွားရောက်လှူဒါန်းကြသည်၊၊ အေးမြသော တောင်ပေါ်မြို့ညချမ်းတွင် ဆင်နွှဲကြသည့် ဤကထိန်ပွဲသည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်မှုကို ပေါ်လွင်စေသော ပွဲတော်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊<ref name="kathina">{{cite news |title=Traditional Kathina Festivals in Taunggyi |url=https://www.gnlm.com.mm/ |publisher=Global New Light of Myanmar |access-date=2026-05-10}}</ref> ရှမ်းပြည်နယ်၏ ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုဖြစ်သော ငါးရက်တစ်ဈေး ယဉ်ကျေးမှုကို တောင်ကြီးမြို့တွင် ထင်ရှားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင် ပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများမှ တိုင်းရင်းသားများ မိမိတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများကို ဝတ်ဆင်၍ ဒေသထွက်ကုန်များ လာရောက်ရောင်းချကြသည်၊၊ မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးလာသော်လည်း ဤဈေးနေ့ယဉ်ကျေးမှုမှာ ဒေသခံတို့၏ လူမှုစီးပွားဘဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်ရေးတွင် အရေးပါမြဲ ဖြစ်သည်၊၊ [[File:Ngar Htamin Nel.jpg|thumb|ငါးထမင်းနယ်]] တောင်ကြီးမြို့သည် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံတို့၏ ရိုးရာအစားအစာများ စုစည်းရာနေရာလည်း ဖြစ်သည်၊၊ [[ရှမ်းခေါက်ဆွဲ]]၊ [[တို့ဟူးနွေး]]၊ ဟင်းထုပ်၊ [[ငါးထမင်းနယ်]] နှင့် ပအိုဝ်းရိုးရာ အစားအစာများသည် တောင်ကြီးမြို့၏ အစားအစာယဉ်ကျေးမှုကို ပိုမိုကြွယ်ဝစေသည်၊၊ ထို့ပြင် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ကဲ့သို့သော တိုင်းရင်းသားရိုးရာနေ့များတွင် ဒေသခံတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အကအလှများကို ခမ်းနားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသော [[ရှမ်းပြည်နယ်ယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်]]တွင် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများ၊ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ၊ စော်ဘွားများအသုံးပြုခဲ့သည့် အဆောင်အယောင်များနှင့် သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများကို ခင်းကျင်းပြသထားသဖြင့် ဒေသ၏ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို တစ်နေရာတည်းတွင် လေ့လာနိုင်သည်၊၊<ref name="museumref">{{cite web |title=Shan State Cultural Museum |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10 |archive-date=30 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430021552/https://tourism.gov.mm/ |url-status=dead }}</ref> === လည်ပတ်စရာများ === တောင်ကြီးမြို့နှင့် မနီးမဝေးတွင် တည်ရှိသော [[အင်းလေးကန်]]သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယအကြီးဆုံး ကုန်းတွင်းရေအိုင်ကြီးဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာကျော် [[အင်းသားလူမျိုး]]တို့၏ ထူးခြားသော ရေပေါ်နေထိုင်မှု ဘဝဓလေ့များကြောင့် ထင်ရှားသည်၊၊ ဤဒေသသည် သဘာဝအလှအပနှင့် ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုများ ပေါင်းစပ်နေသော ခရီးသွားဆွဲဆောင်မှု အချက်အချာဒေသ ဖြစ်သည်၊၊ အင်းလေးဒေသ၏ အထင်ရှားဆုံးသော ဆွဲဆောင်မှုမှာ နှစ်စဉ် [[တော်သလင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[ဖောင်တော်ဦးဘုရား]]ပွဲတော် ဖြစ်သည်၊၊ တန်ခိုးကြီး ရုပ်ပွားတော်မြတ် (၄) ဆူကို ဒေသတွင်း ကျေးရွာများသို့ ဖောင်တော်ဖြင့် လှည့်လည်အပူဇော်ခံသည့် ပွဲတော်မှာ အလွန်စည်ကားလှသည်၊၊ ထိုပွဲတော်တွင် အင်းသားတို့၏ ထူးခြားသော "ခြေဖြင့်လှေလှော်ခြင်း" အတတ်ပညာကို အသုံးပြု၍ ကျင်းပသော လှေလှော်ပြိုင်ပွဲများသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များကို အဓိကဆွဲဆောင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုပြကွက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊<ref name="inlefest">{{cite web |title=Inle Lake Phaung Daw Oo Pagoda Festival |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10 |archive-date=30 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430021552/https://tourism.gov.mm/ |url-status=dead }}</ref> တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် တည်ရှိသော [[မွေတော်ကက္ကူဘုရား]]တန်းသည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အံ့ဖွယ်ယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ ၁၆ ရာစုလက်ရာ စေတီပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော် တစ်နေရာတည်းတွင် စုဝေးတည်ရှိနေမှုမှာ ဗိသုကာပညာရပ်အရ အလွန်ပင် ခမ်းနားလှသည်၊၊ နှစ်စဉ် [[တပေါင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် ကက္ကူဘုရားပွဲသည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများကို လေ့လာနိုင်သော အကောင်းဆုံးအချိန် ဖြစ်သည်၊၊<ref name="kakku">{{cite news |title=The Ancient Pagodas of Kakku |publisher=Myanmar Insider |url=https://www.myanmarinsider.com/ |access-date=2026-05-10}}</ref> အင်းလေးဒေသနှင့် မနီးမဝေးရှိ [[ပင်းတယမြို့]]ရှိ [[ပင်းတယဂူ]]သည်လည်း ခရီးသွားများ မဖြစ်မနေ သွားရောက်လေ့လာသင့်သည့် နေရာဖြစ်သည်၊၊ သဘာဝထုံးကျောက်ဂူအတွင်း ရှေးဟောင်း ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်ပေါင်း ၈,၀၀၀ ကျော် ကိန်းဝပ်စံပယ်နေမှုမှာ အလွန်ပင် ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသည်၊၊ ထို့ပြင် ပင်းတယဒေသ၏ ထင်ရှားသော ရှမ်းရိုးရာစက္ကူနှင့် ရှမ်းထီးလုပ်ငန်းများသည်လည်း ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုလက်ရာများအဖြစ် ထင်ရှားသည်၊၊ ခရီးသွားများအတွက် အနားယူအပန်းဖြေနိုင်သော ရေပူစမ်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး အင်းလေးကန်၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အလှကို ခံစားရင်း ဒေသခံတို့၏ လူမှုဘဝကိုပါ လေ့လာနိုင်သော နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ {{Panorama | image = File:Taung Gyi Pano from Shwe Phone Pwint2.jpg | height = 150 | alt = ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း | caption = <center>ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း</center> }} == ပညာရေး == === အခြေခံပညာ === တောင်ကြီးမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၁၂ ကျောင်း ရှိသည်။ === အဆင့်မြင့်ပညာ === * [[တောင်ကြီးတက္ကသိုလ်]] * [[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] * [[ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] * [[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]] *အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ(တောင်ကြီး) == ကျန်းမာရေး == === အစိုးရဆေးရုံများ === * စဝ်စံထွန်း အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး * တောင်ကြီး မိခင်နှင့်ကလေးဆေးရုံ *တောင်ကြီး တက္ကသိုလ်ဆေးရုံ<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 |accessdate=1 January 2019 |archivedate=1 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101100918/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 }}</ref> * အဆုတ်ရောဂါကုဆေးရုံ == အားကစား == [[တောင်ကြီး အားကစားကွင်း]]သည် ဘက်စုံသုံးအားကစားကွင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ အဆိုပါ အားကစားကွင်းသည် [[ကမ္ဘောဇ ဘောလုံးအသင်း|ရှမ်းယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း]]၏ အိမ်ကွင်းလည်း ဖြစ်သည်။ အဆိုပါဘောလုံးအသင်းသည် ၂၀၀၇ ခုနှစ် မြန်မာပရီးမီးယားလိဂ်ပြိုင်ပွဲတွင်လည်း ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကစားခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် [[မြန်မာ နေရှင်နယ် လိဂ်|မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်]]စတင် ကျင်းပစဉ်ကတည်းကပင် ပါဝင်ခဲ့သော အသင်းတစ်သင်းဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်ကို ကိုယ်စားပြုသော အသင်းလည်းဖြစ်သည်။ == ဓာတ်ပုံများ == <gallery> File:Taunggyi night.jpg|ညမြင်ကွင်း ဖိုင်:St. Josephs Cathedral Taunggyi.jpeg|St. Josephs ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး ဖိုင်:Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg|၂၀၁၈ ခုနှစ် တောင်ကြီးမြို့ ဖိုင်:Sikh Taunggyi.JPG|Sikh ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး ဖိုင်:University of Medicine, Taunggyi-2.jpg|[[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]] ဖိုင်:TU Taunggyi.jpg|[[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] ဖိုင်:Sulamani Pagoda - Taunggyi.jpg|စူဠာမုဏိလောကချမ်းသာစေတီတော် </gallery> == ကိုးကား == <references/> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ(၅)။ * မြန်မာပြည်ဖွားဂေါ်ရခါး၊ ရေး-မေမြို့ချစ်ဆွေ၊ ၂၀၀၀ ခုနစ်ထုတ် <br /> {{ရှမ်းပြည်နယ်}} {{မြန်မာတိုင်းနှင့် ပြည်နယ်များ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]] nn066t9pog65mj4yink9k45n4gn7kgq 1057929 1057926 2026-10-14T09:37:56Z ~2026-54673-69 149304 /* */ 1057929 wikitext text/x-wiki {{Infobox မြို့ <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ---------------->| = | official_name = တောင်ကြီးမြို့ | other_name = Taunggyi | native_name = {{blk|ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}} <small>([[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]])</small><br/> {{shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}} <small>([[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]])</small> | settlement_type = ပြည်နယ်မြို့တော် | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/1|border=infobox | image1 = Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg | alt1 = | image2 = Celebration above us.jpg | alt2 = | image3 = စူဠာမုနိဆုတောင်းပြည့်မြတ်စွာဘုရား.jpg | alt3 = | image4 = Houses on the hills of Kan Gyi Quarter, Taunggyi, Myanmar.jpg | alt4 = | image5 = Old cherry blossom tree near Shan State Buddhist University, Taunggyi.jpg | alt5 = | image6 = Sulamuni Pagoda against the backdrop of Taunggyi Crag, Shan State, Myanmar.jpg | alt6 = }} | imagesize = | image_caption = <small> အထက်မှစ၍: ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားနှင့်တောင်ကြီးမြို့မြင်ကွင်း၊ တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်ဖွင့်ပွဲည၊ စူဠာမုနိလောကချမ်းသာစေတီတော်၊ ကန်ကြီးရပ်ကွက်၊ ရှမ်းပြည်နယ် ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်အနီးရှိ သက်တမ်းရင့် ချယ်ရီပင်ကြီး ဝေဆာစွာ ပွင့်ဖူးနေပုံ၊ တောင်ကြီးမြို့။ </small> | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = တောင်ကြီးမြို့၊ ရှမ်းပြည်နယ်၊ မြန်မာနိုင်ငံ | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ------------------>| coordinates_region = MM မြန်မာနိုင်ငံ | subdivision_type = နိုင်ငံ | subdivision_name = {{flag|Myanmar}} | subdivision_type1 = ပြည်နယ် | subdivision_name1 = {{flag|Shan State}} | subdivision_type2 = ခရိုင် | subdivision_name2 = [[တောင်ကြီးခရိုင်]] | subdivision_type3 = မြို့နယ် | subdivision_name3 = [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = တည်ထောင်ခြင်း | established_date = ၁၈၉၄ | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | unit_pref = Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = ၂၀၂၄ | population_footnotes = | population_note = | population_total = ၂၅၈,၄၂၀<ref name="Census2024">{{cite web |title=Taunggyi (Township, Myanmar) - Population Statistics, Charts, Map |publisher=Myanmar Department of Population / CityPopulation |url=https://www.citypopulation.de/en/myanmar/mun/admin/shan/130101__taunggyi/ |access-date=2026-10-14}}</ref> | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = လူမျိုးများ (၂၀၁၄) | population_blank1 = {{plainlist| * ၃၈% [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]] * ၂၈% [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]] * ၂၀% [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]] * ၅% [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တရုတ်လူမျိုး|တရုတ်]] * ၄% [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] * ၅% အခြား ([[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]]၊[[ဗမာအိန္ဒိယလူမျိုး|အိန္ဒိယ]] နှင့် [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]]) }}<ref name="GADTaunggyi">{{cite web |title=တောင်ကြီးမြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ |publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန (Department of Population) |url=https://www.dop.gov.mm/en/publication/taunggyi-township-report |access-date=2026-10-14}}</ref> | population_blank2_title = ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု (၂၀၁၄) | population_blank2 = {{plainlist| * ၈၅.၅% [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] * ၇.၈% [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ|ခရစ်ယာန်]] * ၄.၂% [[အစ္စလာမ်ဘာသာ|အစ္စလာမ်]] * ၂.၃% [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူ]] * ၀.၂% [[ဆစ်ခ်ဘာသာ]] နှင့် အခြား }}<ref name="CensusReligion">{{cite web |title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census - Religion |publisher=Ministry of Labour, Immigration and Population |url=https://myanmar.unfpa.org/en/publications/2014-pop-census |access-date=2026-10-14}}</ref> | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | latd = 20 | latm = 47 | lats = | latNS = N | longd = 97 | longm = 02 | longs = | longEW = E | elevation_m = ၁၄၀၀ | elevation_ft = ၄၇၁၂ <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ၀၈၁<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm |accessdate=19 July 2010 |archivedate=15 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615013401/http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm }}</ref> | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} '''တောင်ကြီးမြို့''' ({{lang-blk|ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}}၊ {{lang-shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၏ မြို့တော်ဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ရုံးစိုက်ရာ အဓိကမြို့တော် ဖြစ်သည်။ တောင်ခြေလွင်ပြင်တွင် တည်ရှိခြင်းမဟုတ်ဘဲ [[ရှမ်းရိုးမ|ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်]]၏ အထက် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) အမြင့်တွင် တည်ရှိနေသောကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ချိုင့်ဝှမ်းလွင်ပြင်များနှင့် တောင်တန်းကြီးများ၏ အလှအပများကို အပေါ်စီးမှ စီးမိုးမြင်တွေ့နိုင်ပြီး တစ်နှစ်ပတ်လုံး သန့်ရှင်းလတ်ဆတ်သော တောင်ပေါ်လေကို ရှူရှိုက်နိုင်သဖြင့် ကျန်းမာရေးနှင့် ညီညွတ်သော တောင်စခန်းမြို့တစ်မြို့အဖြစ်လည်း ထင်ရှားပေသည်။<ref name="climatedata">{{cite web |title=Climate of Taunggyi |url=https://en.climate-data.org/asia/myanmar/shan-state/taunggyi-3652/ |publisher=Climate-Data.org |access-date=2026-05-10}}</ref> တောင်ကြီးမြို့သည် အေးမြသာယာသော တောင်စခန်းမြို့တစ်မြို့ ဖြစ်ရုံသာမက ရှမ်းပြည်နယ်၏ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ အချက်အချာကျသော ဗဟိုချက်မမြို့လည်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း (ကျိုင်းတုံ) ဒေသများကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် မဟာဗျူဟာမြောက် လမ်းမကြီးများပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် ဒေသတွင်း ကုန်စည်စီးဆင်းမှုနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအတွက် အရေးပါဆုံး မြို့တစ်မြို့အဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။<ref name="TaunggyiOverview">{{cite web |title=Taunggyi General Information |publisher=Shan State Government Office |url=https://www.shanstate.gov.mm |access-date=2026-10-14}}</ref>ထို့ပြင် ပြည်နယ်အစိုးရ အုပ်ချုပ်ရေးရုံးစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီအဆင့်မြင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများ၊ တက္ကသိုလ်များနှင့် အထူးကုဆေးရုံကြီးများ စုစည်းရာ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အစည်ကားဆုံးသော မြို့ပြအချက်အချာလည်း ဖြစ်ပေသည်။<ref name="CherryTaunggyi">{{cite web |title=Flora and Natural Beauty of Taunggyi |publisher=Ministry of Natural Resources and Environmental Conservation |url=https://www.nrec.gov.mm |access-date=2026-10-14}}</ref> == တောင်ကြီးမြို့သမိုင်း == ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် မတိုင်မီက တောင်ကြီးမြို့နေရာသည် တဲအိမ်အနည်းငယ်သာရှိသည့် ပအိုဝ်းရွာငယ်လေး တစ်ရွာသာ ဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က ရွာအမည်ကို ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် ဒုံတောင်တီ (ဒုံ - ရွာ၊ တောင်တီ - တည်ပင်ပေါက်ရာ) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ရှမ်းဘာသာဖြင့် တွမ်တီး ဟု ခေါ်ဆိုပြီး တည်ပင် (သို့မဟုတ်) ကတည်ပင် ပေါက်ရာရွာ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="history1">ယုဝတီမာလာသိန်း၊ "မဟာပါသာဏမုံတဝဂူ ဆောင်းပါး"၊ ယုဝတီဂျာနယ်၊၊</ref> နောင်တွင် မြန်မာအသံဖြင့် တောင်ကြီး ဟု ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုရွာနှင့် အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ပင်လုံရွာ၊ ရှမ်းရွာ၊ မွန်ခြိန်ရွာ (မိန်မြိန်ရွာ) နှင့် ဝါးပြားရွာများသာ ရှိခဲ့ပြီး ရေကန် လေးကန်နှင့် အင်းကြီးတစ်အင်း ရှိခဲ့သည်။ရှမ်းလူမျိုးများ၏ သမိုင်းဝင် ပင်မမြို့တော်များမှာ လင်းခေး၊ မိုင်းပွန်၊ သီပေါ၊ သိန္နီ၊ ကျိုင်းတုံ စသည့် နန်းမြို့တော်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ တောင်ကြီးမြို့သည်မူ မူလက ပအိုဝ်းရွာလေးတစ်ရွာသာ ဖြစ်ခဲ့ကာ ဗြိတိသျှတို့က မြို့တော်အဖြစ် အကွက်ချ တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>Saimong Mangrai, Sao, ''The Shan States and the British Annexation'', Cornell University Southeast Asia Program, 1965.</ref> [[File:Taunggyi Scape.jpg|thumb|တောင်ကြီးမြို့]] ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့ အထက်မြန်မာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ရှမ်းပြည်နယ်သို့ တက်လာကာ ပထမဦးစွာ ညောင်ရွှေမြို့နယ်၊ မိုင်းသောက်ကျေးရွာတွင် စတင်ရုံးစိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော် မိုင်းသောက်ဒေသသည် ငှက်ဖျားရောဂါ ထူထပ်ခြင်း၊ ပထဝီအနေအထားနှင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အခက်အခဲများကြောင့် ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် ရုံးကန်နားများကို ယခုတောင်ကြီးမြို့ တည်ရာအရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။<ref name="history2">တောင်ကြီးမြို့ သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၊၊</ref> ဗြိတိသျှ အုပ်ချုပ်ရေးအရာရှိ Sir J. George Scott ၏ စာရင်းဇယားများအရ ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့သည် ပူပြင်းသော ညောင်ရွှေ အုပ်ချုပ်ရေးစခန်းအစား အေးမြသော တောင်ကြီးဒေသသို့ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ စခန်းပြောင်းရွှေ့ရန် ကွင်းဆင်းစစ်ဆေးခဲ့စဉ်က ထိုနေရာတွင် ပအိုဝ်း မိသားစု အိမ်ခြေ ၁၆ အိမ်ခန့်သာရှိသော ပအိုဝ်းရွာငယ် ကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြောင်း အတိအကျ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ <ref>Scott, J. George, ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', 1900.</ref> အင်္ဂလိပ်အစိုးရသည် တောင်ကြီးမြို့ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၃ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်) တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု မှတ်တမ်းအချို့က ဆိုသော်လည်း၊ အချို့သော သက်ကြီးရွယ်အိုများ၏ အဆိုအရ ၁၂၅၁ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၈၉) တွင် စတင်တည်သည်ဟုလည်း ဝိဝါဒ ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့ကို မြို့ကွက်ပုံစံ စနစ်တကျ ရေးဆွဲ၍ လမ်းမကြီး လမ်းငယ်များ ဖောက်လုပ်ကာ တပ်မြေဌာနကဲ့သို့ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် တောင်ကြီးမြို့၌ အိမ်ခြေ ၁,၀၀၀ ခန့် ရှိလာခဲ့သည်။ တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်လာသကဲ့သို့ စစ်ရေးအရလည်း ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့များ၏ အဓိကစခန်းနှင့် ရိက္ခာပံ့ပိုးရာ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မြို့၏ ရပ်ကွက်များကို အဆင့်ဆင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ဈေးပိုင်းရပ်သည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်ကြသည့် ဇရပ်ဒကာ ဦးချုံနှင့် ပဉ္စင်းဘဖြူတို့က တည်ခဲ့သည်။ကူညီကုန်းရပ် (ယခင် ကူလီကုန်း)သည် အင်းလေးဒေသမှ စော်ဘွားနှင့် မတည့်၍ ပြောင်းရွှေ့လာသော အင်းသားလမ်းအလုပ်သမား (ကူလီ) များကို အခြေချစေကာ ဘုရားဒါယကာ ညွန့်နှင့် ဒါယကာ ကျော်တို့က တည်ခဲ့သည်။ညောင်ပင်သာရပ် (ယခင် ထာခယ်ရွာ)သည် ဆရာစန္တက တည်ခဲ့သည်။ နဂါးပတ်ကျောင်းဝန်းကျင်သည် မောင်ဖာဝမ်က တည်ခဲ့သည်။ယခု မြို့မဈေးကြီး တည်ရှိရာနေရာသည် ယခင်က ဦးကြီးခမ်းလော်ရွာ နေရာဟောင်း ဖြစ်သည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့ဘက် တောင်တန်းများပေါ်တွင် မိရဲ၊ သထုံ၊ ဝိန်ယ အစရှိသော ပအိုဝ်းရွာများ ရှိခဲ့ပြီး ဝိန်ယ မှာ ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် မြို့ဟောင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် ၎င်းနေရာသည် တောင်ကြီးမြို့၏ မူလအစ မြို့ဟောင်းနေရာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ တောင်ကြီးမြို့ဦးအစပိုင်းတွင် ကန်ဦးကျောင်း၊ မင်းကျောင်း၊ ကုန်းသာကျောင်း၊ နဂါးပတ်ကျောင်းနှင့် ပထမတောင်ကျောင်းကြီးများသာ ရှိခဲ့သည်။ မင်းကျောင်း၏ ပထမဆုံး ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်မှာ မဲနယ်တောင်တန်း၊ လုံဒါရွာမှ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသား ဆရာတော်တစ်ပါး ဖြစ်သည်။ မြို့၏အရှေ့ဘက် တောင်ထိပ်တွင် စေတီတော်တစ်ဆူနှင့် ထူးခြားသော ကျောက်ဆောင်ကြီးများ ရှိသောကြောင့် ဒေသခံများ အမြဲမပြတ် သွားရောက်ဖူးမြော် လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။ == ပထဝီဝင်နှင့် ရာသီဥတု == တောင်ကြီးမြို့သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ပျမ်းမျှ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) မြင့်သော ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် ၏ အနောက်ဘက်အစွန်းတွင် တည်ရှိသည်။ ပထဝီဝင်သတ်မှတ်ချက်အရ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၀ ဒီဂရီ ၄၇ မိနစ်နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၇ ဒီဂရီ ၀၂ မိနစ်တွင် တည်ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင် သည် ထူးခြားပြီး အခြားသော မြေပြန့်လွင်ပြင်မြို့များကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းကြီးများ၏ ကုန်းမြင့်ကမ္ဘားနံရံ ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်ဖြန့်ကျက်တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Bender1983">Bender, F. (1983). ''Geology of Burma''. Gebrüder Borntraeger. p. 112. ISBN 978-3-443-11001-7.</ref> [[File:Taunggyi cityscape seen from Nyaungshwe plain.jpg|thumb| ညောင်ရွှေလွင်ပြင်မှ လှမ်းမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့တည်နေပုံ]] ဘူမိဗေဒဖွဲ့စည်းပုံအရ တောင်ကြီးမြို့ပြ တည်ရှိရာ ကုန်းမြင့်ကြီးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးနှင့် လှုပ်ရှားမှုအရှိဆုံး သက်တမ်းရင့် ပြတ်ရွှေ့ကြီးတစ်ခုဖြစ်သည့် ကျောက်ကြမ်းပြတ်ရွှေ့ ၏ ဘူမိရုပ်သွင် လှုပ်ရှားမှုများကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Bertrand, G., & Rangin, C. (2003). ''Tectonics of the Western Margin of the Shan Plateau (Myanmar)''. Journal of Asian Earth Sciences, 21(9), 951-967.</ref> ဤပြတ်ရွှေ့ကြီးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကမ္ဘားနံရံ၏ အနောက်ဘက်အောက်ခြေတွင် စိမ်းစိုလှပသော ညောင်ရွှေလွင်ပြင် (Nyaungshwe Valley) နှင့် [[အင်းလေးကန်]] တည်ရှိပြီး၊အရှေ့ဘက်မျက်နှာစာတွင် အမြင့်ပေ ၅,၀၀၀ ကျော်ရှိပြီး ထုံးကျောက် များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော မတ်စောက်သည့် ကျောက်ဆောင်ထောက် တောင်ကုန်းကြီး သို့မဟုတ် တောင်ချွန်းကြီး သည် မြို့ပြတစ်ခုလုံးကို မေးတင်စီးမိုးထားသည်။ အနောက်ဘက်တွင်မူ နိမ့်ဆင်းသွားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့်အတူ ကလောကုန်းမြင့်ဒေသ၊ ဆီဆိုင်တောင်ကြားလမ်းများနှင့် ချိတ်ဆက်လျက်ရှိသည်။ ဤကဲ့သို့ ကုန်းမြင့်ထိပ်ဖျားတွင် တိုက်ရိုက်တည်ရှိနေခြင်းကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ကုန်းမြင့်သမပိုင်းရာသီဥတု ကို ရရှိစေကာ၊ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ "တိမ်လွှာမေးတင် မြို့တော်" အဖြစ် ရုပ်လုံးပေါ်လွင်လျက်ရှိသည်။<ref name="Scott1901">Scott, J. G. (1901). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing. Part 2, Vol. 3, p. 245.</ref> တောင်ကြီးမြို့၏ မြို့ပြဗိသုကာဒီဇိုင်းသည် သဘာဝအနိမ့်အမြင့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် အကွက်ချထားသည့် လှေကားထစ်ပုံစံ ကုန်းမြင့်အဆင့်ဆင့်မြို့ပြစနစ် (Terraced Urban Grid System) ကို အသုံးပြုထားသည်။ မြို့ပြ၏ ပင်မဝင်ရိုးစွန်းဖြစ်သော ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းလမ်းမကြီးသည် တောင်တန်း၏ အနိမ့်အမြင့် Contour Line များအတိုင်း မြောက်မှတောင်သို့ ရှည်လျားစွာ ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ယင်းလမ်းမကြီးများကို အရှေ့နှင့်အနောက် ချိတ်ဆက်ပေးသော လမ်းသွယ် များမှာမူ မတ်စောက်သော တောင်စောင်းအတက်အဆင်း (Steep Slopes) များအဖြစ် တည်ရှိနေသဖြင့် မြို့ပြကို အကွက်ချစနစ်ကျနစေသည်။မြေပြန့်ဧရိယာ ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ကုန်းမြင့်မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီဗိသုကာနည်းပညာများဖြစ်သော ခိုင်ခံ့သည့် Structural Retaining Walls နှင့် Foundation Engineering များကို အသုံးပြုကာ တောင်စောင်းများတွင် ခေတ်မီအထပ်မြင့် လူနေအဆောက်အအုံများနှင့် စီးပွားရေးအဆောက်အအုံများကို စုစည်းတည်ဆောက်ထားသည်။<ref name="DHSHD2024">Department of Urban and Housing Development (DUHD). (2024). ''Taunggyi Urban Development Vision and Spatial Framework''. Ministry of Construction. pp. 12–15.</ref>မြို့ပြဗဟိုချက်များတွင် သဘာဝအစိမ်းရောင်နယ်မြေ (Green Spaces) များဖြစ်သည့် မြကန်သာပန်းခြံ နှင့် စဝ်စံထွန်းပန်းခြံကဲ့သို့သော နေရာများကို ထိန်းသိမ်းထားရှိသည့်အပြင်၊ တောင်ပေါ်မှ ထွက်ရှိသော "ဂူနီရေထွက်" ကဲ့သို့သော သဘာဝကုန်းမြင့်ရေထွက်မျက်နှာစာ (Natural Spring Frontage) များကို မြို့ပြရေပေးဝေရေးစနစ်နှင့် အပန်းဖြေကဏ္ဍတို့တွင် ခေတ်မီစွာ ပေါင်းစပ်အဆင့်မြှင့်တင်ထားသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ ဤကဲ့သို့သော ခေတ်မီတောင်ပေါ်မြို့ပြရုပ်သွင်၊ ပထဝီဝင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်သည့် မြို့ကွက်ဒီဇိုင်းတို့ကြောင့် ရှမ်းပြည်နယ်၏ စံပြဗိသုကာလက်ရာအဆန်းပြားဆုံးနှင့် သန့်ရှင်းစိမ်းစိုသော ကုန်းမြင့်အုပ်ချုပ်ရေးမြို့တော်အဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။<ref name="ShanMasterPlan">Shan State Government. (2023). ''Shan State Spatial Development Master Plan (2020-2040)''. Regional Planning Sector. pp. 78–81.</ref> မြင့်မားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ရာသီဥတုရှိပြီး မုတ်သုံရာသီဥတု၏ သက်ရောက်မှုကြောင့် မေလမှ အောက်တိုဘာလအတွင်း မိုးရွာသွန်းမှု များပြားလေ့ရှိသည်။ နွေရာသီ (ဧပြီလ နှင့် မေလ) သည် အပူဆုံးကာလဖြစ်သော်လည်း ပျမ်းမျှအမြင့်ဆုံးအပူချိန်သည် ၂၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် ဝန်းကျင်သာရှိပြီး၊ ဆောင်းရာသီ (နိုဝင်ဘာလမှ ဖေဖော်ဝါရီလ) တွင်မူ မြောက်ပိုင်းမှအေးများကြောင့် အပူချိန်သည် ၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်အထိ သိသိသာသာ အေးစိမ့်ဆင်းသက်သွားလေ့ရှိသည်။<ref name="MyanmarMet">မိုးလေဝသနှင့်ဇလဗေဒညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန (မြန်မာနိုင်ငံ)။ (၂၀၂၄)။ ''တောင်ကြီးမြို့၏ နှစ်အလိုက် မိုးလေဝသနှင့် ရာသီဥတုအချက်အလက်များ''။</ref> {{Weather box |location = တောင်ကြီးမြို့ (ပျမ်းမျှဒေတာများ) |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 22.1 |Feb high C = 24.5 |Mar high C = 27.2 |Apr high C = 28.5 |May high C = 26.8 |Jun high C = 24.8 |Jul high C = 24.1 |Aug high C = 23.9 |Sep high C = 24.5 |Oct high C = 24.4 |Nov high C = 23.1 |Dec high C = 21.4 |year high C = 24.6 |Jan mean C = 14.5 |Feb mean C = 16.8 |Mar mean C = 19.8 |Apr mean C = 21.9 |May mean C = 21.5 |Jun mean C = 20.4 |Jul mean C = 19.9 |Aug mean C = 19.7 |Sep mean C = 19.9 |Oct mean C = 19.4 |Nov mean C = 17.2 |Dec mean C = 14.7 |year mean C = 18.8 |Jan low C = 7.0 |Feb low C = 9.1 |Mar low C = 12.4 |Apr low C = 15.3 |May low C = 16.2 |Jun low C = 16.0 |Jul low C = 15.8 |Aug low C = 15.6 |Sep low C = 15.4 |Oct low C = 14.5 |Nov low C = 11.3 |Dec low C = 8.1 |year low C = 13.1 |Jan rain mm = 4 |Feb rain mm = 6 |Mar rain mm = 12 |Apr rain mm = 45 |May rain mm = 170 |Jun rain mm = 210 |Jul rain mm = 230 |Aug rain mm = 270 |Sep rain mm = 220 |Oct rain mm = 160 |Nov rain mm = 50 |Dec rain mm = 10 |year rain mm = 1387 |source = NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration)<ref name="NOAA">"Taunggyi Climate Normals". National Oceanic and Atmospheric Administration. Retrieved May 2026.</ref> }} == အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် မြို့ပြရပ်ကွက်များ == တောင်ကြီးမြို့ပြ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေ အတွင်းရှိ ဒေသန္တရစီမံခန့်ခွဲမှုလုပ်ငန်းများကို ပိုမိုထိရောက်စေရန်အတွက် တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာနနှင့် မြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီတို့မှ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို စနစ်တကျ တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့ရာ လက်ရှိတွင် တရားဝင် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက် (၂၂) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားသည်။<ref name="GADTaunggyi2026">တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန. (၂၀၂၆). ''တောင်ကြီးမြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ (၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လထုတ်)''. ရှမ်းပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ရုံး. စာ-၁၂–၁၅.</ref> === မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များ === မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန၏ တရားဝင် ထုတ်ပြန်ချက်အရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ရှိ တောင်ကြီးမြို့ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွဲ့စည်းထားသည်။<ref name="dop2014">{{cite web |url=http://www.dop.gov.mm |title=ရှမ်းပြည်နယ်၊ တောင်ကြီးခရိုင်၊ တောင်ကြီးမြို့နယ် အစီရင်ခံစာ၊ သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ အတွဲ (၃-ခ) |publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန |accessdate=2026-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200000000000/http://www.dop.gov.mm |archive-date=2020-01-01}}</ref> # ညောင်ဖြူစခန်းရပ်ကွက် # မင်္ဂလာဦးရပ်ကွက် # ပြည်တော်သာရပ်ကွက် # ရတနာသီရိရပ်ကွက် # ညောင်ရွှေဟော်ကုန်းရပ်ကွက် # ရေအေးကွင်းရပ်ကွက် # ကန်အောက်ရပ်ကွက် # ချမ်းမြသာစည်ရပ်ကွက် # ဈေးပိုင်းရပ်ကွက် # ရွှေတောင်ရပ်ကွက် # ကန်ရှေ့ရပ်ကွက် # လမ်းမတော်ရပ်ကွက် # ဟော်ကုန်းရပ်ကွက် # စိန်ပန်းရပ်ကွက် # ကန်သာရပ်ကွက် # မြို့မရပ်ကွက် # သစ်တောရပ်ကွက် # ချမ်းသာရပ်ကွက် # ကျောင်းကြီးစုရပ်ကွက် # စဝ်စံထွန်းရပ်ကွက် # ဘုရားဖြူရပ်ကွက် # ကံကြီးရပ်ကွက် # အေးသာယာ (မြို့သစ်အဖြစ် သီးသန့်ခွဲထုတ်ထားသော်လည်း အုပ်ချုပ်ရေးအရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ခွဲ၏ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်စာရင်းအောက်တွင် ထည့်သွင်းရေတွက်လေ့ရှိပါသည်) == လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး == တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အချက်အချာကျသော လမ်းဆုံလမ်းခွတွင် တည်ရှိပြီး ကုန်းလမ်းနှင့် လေကြောင်းဆက်သွယ်ရေးအတွက် အဓိက တံခါးပေါက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ အဓိက လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးမှာ ကားလမ်းဖြစ်သည်၊၊ [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ ၄၀၅ မိုင် (၆၅၂ ကီလိုမီတာ) ခန့်နှင့် [[မန္တလေးမြို့]]မှ ၁၆၄ မိုင် (၂၆၄ ကီလိုမီတာ) ခန့် ကွာဝေးသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့သည် အမှတ် (၄) ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ မြို့နယ်များသာမက ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း ([[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[တာချီလိတ်မြို့]]) နှင့် ကယားပြည်နယ် ([[လွိုင်ကော်မြို့]]) တို့သို့ ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် ဗဟိုချက်မ ဖြစ်သည်၊၊<ref name="roadref">{{cite web |title=Distance from Yangon to Taunggyi |url=https://www.distancefromto.net/distance-from-yangon-to-taunggyi |access-date=2026-05-10}}</ref> တောင်ကြီးမြို့ကို ဖြတ်သန်းသော ရထားလမ်းကို ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်၊၊ လက်ရှိတွင် တောင်ကြီးမှ ဆီဆိုင်၊ ဆိုက်ခေါင် သို့ ပြေးဆွဲသော ရထားခရီးစဉ်များ ရှိသော်လည်း လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ကောင်းမွန်လာမှုကြောင့် တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင်သာ အဓိကထား ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်၊၊<ref name="railref">{{cite news |title=Taunggyi-Saikhaung railway operations |publisher=Global New Light of Myanmar |date=2018-10-24 |url=https://www.gnlm.com.mm/ |access-date=2026-05-10}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံ အခြားဒေသများသို့ ရထားဖြင့် သွားရောက်လိုသော ခရီးသည်များသည် တောင်ကြီးမြို့နှင့် ၁၂ မိုင်အကွာရှိ [[ရွှေညောင်မြို့]] ရထားဘူတာသို့ သွားရောက်စီးနင်းရသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့အတွက် အနီးဆုံး လေဆိပ်မှာ ၂၄ မိုင်ခန့် အကွာတွင် တည်ရှိသော [[ဟဲဟိုးလေဆိပ်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဟဲဟိုးလေဆိပ်သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ အဓိက လေကြောင်းဝင်ပေါက်ဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် အခြားမြို့ကြီးများသို့ နေ့စဉ် ပျံသန်းမှုများ ရှိသည်၊၊<ref name="airportref">{{cite web |title=Heho Airport Information |url=https://www.world-airport-codes.com/myanmar/heho-2856.html |access-date=2026-05-10 }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Balloon festival - panoramio (1).jpg|thumb|တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင်]] [[File:Kwan Yin Si Hpaya Kyaung, Taunggyi.JPG|thumb|ကွမ်ရင်စီဘုရားကျောင်း]] တောင်ကြီးမြို့သည် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] နှင့် [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]] အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ယဉ်ကျေးမှုပုံစံ အစုံအလင်ကို တစ်နေရာတည်းတွင် မြင်တွေ့နိုင်သော ယဉ်ကျေးမှုစုံလင်ရာ ဗဟိုချက် တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ အထင်ရှားဆုံးသော ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသားမှာ နှစ်စဉ် [[တန်ဆောင်မုန်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင် မီးပုံးပျံပွဲတော်|တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲတော်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဤပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်သာမက ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များအကြားတွင်ပါ အလွန်ကျော်ကြားသည်၊၊ ညလွှတ်မီးကြီး (ညမီးပုံပျံ) များတွင် မီးရှူးမီးပန်းများဖြင့် အလှဆင်လွှတ်တင်ခြင်းနှင့် နေ့လွှတ်အရုပ်မီးပုံပျံများကို ပုံစံအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်လွှတ်တင်ခြင်းတို့မှာ တောင်ကြီးမြို့၏ ထူးခြားသော လက်မှုပညာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသား ဖြစ်သည်၊၊<ref name="festref">{{cite news |title=Taunggyi Fire Balloon Festival |url=https://www.mmtimes.com/ |publisher=Myanmar Times |access-date=2026-05-10}}</ref> [[File:ကထိန်ပွဲ 2.jpg|thumb|ကထိန်ပွဲ]] တောင်ကြီးမြို့၏ ကထိန်ပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြားဒေသများနှင့်မတူဘဲ ထူးခြားစည်ကားလှသည်၊၊ သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်မှ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့အထိ ကထိန်ကာလအတွင်း မြို့ပေါ်ရှိ ရပ်ကွက်အသီးသီးနှင့် ရုံးဌာနများမှ ကထိန်အလှူလှည့်လည်ပွဲများကို နေ့စဉ်ရက်ဆက် ကျင်းပကြသည်၊၊ အထူးသဖြင့် တန်ဆောင်မုန်းလဆန်းပိုင်းတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော "အရုဏ်တော်လှည့်ပွဲ" သည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဝိသေသတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ အလှူရှင်များသည် အရုဏ်မတက်မီ အစောပိုင်းအချိန်များတွင် မြို့တွင်း၌ တူရိယာအစုံအလင်၊ အကအလှများဖြင့် စီတန်းလှည့်လည်၍ လှူဖွယ်ပစ္စည်းများကို ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတိုက်များသို့ သွားရောက်လှူဒါန်းကြသည်၊၊ အေးမြသော တောင်ပေါ်မြို့ညချမ်းတွင် ဆင်နွှဲကြသည့် ဤကထိန်ပွဲသည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်မှုကို ပေါ်လွင်စေသော ပွဲတော်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊<ref name="kathina">{{cite news |title=Traditional Kathina Festivals in Taunggyi |url=https://www.gnlm.com.mm/ |publisher=Global New Light of Myanmar |access-date=2026-05-10}}</ref> ရှမ်းပြည်နယ်၏ ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုဖြစ်သော ငါးရက်တစ်ဈေး ယဉ်ကျေးမှုကို တောင်ကြီးမြို့တွင် ထင်ရှားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင် ပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများမှ တိုင်းရင်းသားများ မိမိတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများကို ဝတ်ဆင်၍ ဒေသထွက်ကုန်များ လာရောက်ရောင်းချကြသည်၊၊ မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးလာသော်လည်း ဤဈေးနေ့ယဉ်ကျေးမှုမှာ ဒေသခံတို့၏ လူမှုစီးပွားဘဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်ရေးတွင် အရေးပါမြဲ ဖြစ်သည်၊၊ [[File:Ngar Htamin Nel.jpg|thumb|ငါးထမင်းနယ်]] တောင်ကြီးမြို့သည် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံတို့၏ ရိုးရာအစားအစာများ စုစည်းရာနေရာလည်း ဖြစ်သည်၊၊ [[ရှမ်းခေါက်ဆွဲ]]၊ [[တို့ဟူးနွေး]]၊ ဟင်းထုပ်၊ [[ငါးထမင်းနယ်]] နှင့် ပအိုဝ်းရိုးရာ အစားအစာများသည် တောင်ကြီးမြို့၏ အစားအစာယဉ်ကျေးမှုကို ပိုမိုကြွယ်ဝစေသည်၊၊ ထို့ပြင် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ကဲ့သို့သော တိုင်းရင်းသားရိုးရာနေ့များတွင် ဒေသခံတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အကအလှများကို ခမ်းနားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသော [[ရှမ်းပြည်နယ်ယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်]]တွင် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများ၊ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ၊ စော်ဘွားများအသုံးပြုခဲ့သည့် အဆောင်အယောင်များနှင့် သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများကို ခင်းကျင်းပြသထားသဖြင့် ဒေသ၏ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို တစ်နေရာတည်းတွင် လေ့လာနိုင်သည်၊၊<ref name="museumref">{{cite web |title=Shan State Cultural Museum |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10 |archive-date=30 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430021552/https://tourism.gov.mm/ |url-status=dead }}</ref> === လည်ပတ်စရာများ === တောင်ကြီးမြို့နှင့် မနီးမဝေးတွင် တည်ရှိသော [[အင်းလေးကန်]]သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယအကြီးဆုံး ကုန်းတွင်းရေအိုင်ကြီးဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာကျော် [[အင်းသားလူမျိုး]]တို့၏ ထူးခြားသော ရေပေါ်နေထိုင်မှု ဘဝဓလေ့များကြောင့် ထင်ရှားသည်၊၊ ဤဒေသသည် သဘာဝအလှအပနှင့် ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုများ ပေါင်းစပ်နေသော ခရီးသွားဆွဲဆောင်မှု အချက်အချာဒေသ ဖြစ်သည်၊၊ အင်းလေးဒေသ၏ အထင်ရှားဆုံးသော ဆွဲဆောင်မှုမှာ နှစ်စဉ် [[တော်သလင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[ဖောင်တော်ဦးဘုရား]]ပွဲတော် ဖြစ်သည်၊၊ တန်ခိုးကြီး ရုပ်ပွားတော်မြတ် (၄) ဆူကို ဒေသတွင်း ကျေးရွာများသို့ ဖောင်တော်ဖြင့် လှည့်လည်အပူဇော်ခံသည့် ပွဲတော်မှာ အလွန်စည်ကားလှသည်၊၊ ထိုပွဲတော်တွင် အင်းသားတို့၏ ထူးခြားသော "ခြေဖြင့်လှေလှော်ခြင်း" အတတ်ပညာကို အသုံးပြု၍ ကျင်းပသော လှေလှော်ပြိုင်ပွဲများသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များကို အဓိကဆွဲဆောင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုပြကွက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊<ref name="inlefest">{{cite web |title=Inle Lake Phaung Daw Oo Pagoda Festival |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10 |archive-date=30 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430021552/https://tourism.gov.mm/ |url-status=dead }}</ref> တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် တည်ရှိသော [[မွေတော်ကက္ကူဘုရား]]တန်းသည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အံ့ဖွယ်ယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ ၁၆ ရာစုလက်ရာ စေတီပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော် တစ်နေရာတည်းတွင် စုဝေးတည်ရှိနေမှုမှာ ဗိသုကာပညာရပ်အရ အလွန်ပင် ခမ်းနားလှသည်၊၊ နှစ်စဉ် [[တပေါင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် ကက္ကူဘုရားပွဲသည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများကို လေ့လာနိုင်သော အကောင်းဆုံးအချိန် ဖြစ်သည်၊၊<ref name="kakku">{{cite news |title=The Ancient Pagodas of Kakku |publisher=Myanmar Insider |url=https://www.myanmarinsider.com/ |access-date=2026-05-10}}</ref> အင်းလေးဒေသနှင့် မနီးမဝေးရှိ [[ပင်းတယမြို့]]ရှိ [[ပင်းတယဂူ]]သည်လည်း ခရီးသွားများ မဖြစ်မနေ သွားရောက်လေ့လာသင့်သည့် နေရာဖြစ်သည်၊၊ သဘာဝထုံးကျောက်ဂူအတွင်း ရှေးဟောင်း ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်ပေါင်း ၈,၀၀၀ ကျော် ကိန်းဝပ်စံပယ်နေမှုမှာ အလွန်ပင် ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသည်၊၊ ထို့ပြင် ပင်းတယဒေသ၏ ထင်ရှားသော ရှမ်းရိုးရာစက္ကူနှင့် ရှမ်းထီးလုပ်ငန်းများသည်လည်း ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုလက်ရာများအဖြစ် ထင်ရှားသည်၊၊ ခရီးသွားများအတွက် အနားယူအပန်းဖြေနိုင်သော ရေပူစမ်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး အင်းလေးကန်၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အလှကို ခံစားရင်း ဒေသခံတို့၏ လူမှုဘဝကိုပါ လေ့လာနိုင်သော နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ {{Panorama | image = File:Taung Gyi Pano from Shwe Phone Pwint2.jpg | height = 150 | alt = ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း | caption = <center>ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း</center> }} == ပညာရေး == === အခြေခံပညာ === တောင်ကြီးမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၁၂ ကျောင်း ရှိသည်။ === အဆင့်မြင့်ပညာ === * [[တောင်ကြီးတက္ကသိုလ်]] * [[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] * [[ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] * [[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]] *အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ(တောင်ကြီး) == ကျန်းမာရေး == === အစိုးရဆေးရုံများ === * စဝ်စံထွန်း အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး * တောင်ကြီး မိခင်နှင့်ကလေးဆေးရုံ *တောင်ကြီး တက္ကသိုလ်ဆေးရုံ<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 |accessdate=1 January 2019 |archivedate=1 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101100918/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 }}</ref> * အဆုတ်ရောဂါကုဆေးရုံ == အားကစား == [[တောင်ကြီး အားကစားကွင်း]]သည် ဘက်စုံသုံးအားကစားကွင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ အဆိုပါ အားကစားကွင်းသည် [[ကမ္ဘောဇ ဘောလုံးအသင်း|ရှမ်းယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း]]၏ အိမ်ကွင်းလည်း ဖြစ်သည်။ အဆိုပါဘောလုံးအသင်းသည် ၂၀၀၇ ခုနှစ် မြန်မာပရီးမီးယားလိဂ်ပြိုင်ပွဲတွင်လည်း ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကစားခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် [[မြန်မာ နေရှင်နယ် လိဂ်|မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်]]စတင် ကျင်းပစဉ်ကတည်းကပင် ပါဝင်ခဲ့သော အသင်းတစ်သင်းဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်ကို ကိုယ်စားပြုသော အသင်းလည်းဖြစ်သည်။ == ဓာတ်ပုံများ == <gallery> File:Taunggyi night.jpg|ညမြင်ကွင်း ဖိုင်:St. Josephs Cathedral Taunggyi.jpeg|St. Josephs ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး ဖိုင်:Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg|၂၀၁၈ ခုနှစ် တောင်ကြီးမြို့ ဖိုင်:Sikh Taunggyi.JPG|Sikh ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး ဖိုင်:University of Medicine, Taunggyi-2.jpg|[[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]] ဖိုင်:TU Taunggyi.jpg|[[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] ဖိုင်:Sulamani Pagoda - Taunggyi.jpg|စူဠာမုဏိလောကချမ်းသာစေတီတော် </gallery> == ကိုးကား == <references/> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ(၅)။ * မြန်မာပြည်ဖွားဂေါ်ရခါး၊ ရေး-မေမြို့ချစ်ဆွေ၊ ၂၀၀၀ ခုနစ်ထုတ် <br /> {{ရှမ်းပြည်နယ်}} {{မြန်မာတိုင်းနှင့် ပြည်နယ်များ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]] f4f0nhplmu92bwpottdgeois3daauv6 0 3486 1057896 829588 2026-10-14T05:58:30Z ~2026-54673-69 149304 1057896 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |name = အိမ်မွေးကြောင်<br />Domestic cat |image = Cat poster 1.jpg |image_upright = 1.2 |image_caption = အမျိုးမျိုးသော အိမ်မွေးကြောင်များ |status = DOM |genus = Felis |species = catus |authority = [[ကားလ် လင်းနီးယပ်|Linnaeus]], 1758 |synonyms = * ''F. catus domesticus'' <small>Erxleben, 1777</small><ref name="Erxleben">{{Cite book |last=Erxleben |first=J. C. P. |date=1777 |title=Systema regni animalis per classes, ordines, genera, species, varietates cvm synonymia et historia animalivm. Classis I. Mammalia |location=Lipsiae |publisher=Weygandt |pages=520–521 |chapter=Felis Catus domesticus |chapter-url=https://archive.org/details/iochristpolycerx00erxl/page/520}}</ref> * ''F. angorensis'' <small>Gmelin, 1788</small> * ''F. vulgaris'' <small>Fischer, 1829</small> }} [[File:Cat with Burmese pagoda background, Yangon.jpg|thumb|ရန်ကုန်မြို့ ရှေးဟောင်းဘုရားနောက်ခံဖြင့် ကြောင်တစ်ကောင်]] '''အိမ်မွေးကြောင်''' (Domestic cat) သည် လူသားများနှင့် အတူတကွ အိမ်တွင်းအိမ်ပြင်၌ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်လာခဲ့ကြသည့် အသေးစား [[အသားစားသတ္တဝါ]] တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ရှေးနှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက ကြောင်များသည် လူသားတို့၏ ချစ်မြတ်နိုးမှု၊ အလေးထားမှုကို ရရှိခဲ့ကြသလို၊ သမိုင်းကြောင်းတစ်လျှောက်တွင်လည်း ကံကြမ္မာ အတက်အကျ အမျိုးမျိုးနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ဖူးကြသည်။ ခွေးများကဲ့သို့ ပိုင်ရှင်၏ အမိန့်ကို တိုက်ရိုက် တိတိကျကျ နာခံတတ်ခြင်း မရှိဘဲ မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဆန္ဒနှင့်သာ လွတ်လပ်စွာ လှုပ်ရှားတတ်ကြသော သတ္တဝါများ ဖြစ်ကြသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဆင်းသက်လာပုံ == ကြောင်များသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းပေါင်း ၃၀ ကျော်ခန့်ကတည်းက စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့ကြသည့် [[ကြောင်မျိုးရင်းဝင် သတ္တဝါများ]]မှ ဆင်းသက်လာကြသည်။ ယနေ့ခေတ် အိမ်မွေးကြောင်များ၏ မူလဘိုးဘေးမှာ အဓိကအားဖြင့် [[အာဖရိကကြောင်ရိုင်း]] (African wildcat - ''Felis lybica'') ဖြစ်သည်။ ရှေးခေတ် [[အီဂျစ်]]လူမျိုးများသည် လွန်ခဲ့တဲ့နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ကျော်ခန့်ကတည်းက ကြောင်များကို အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်အဖြစ် စတင် မွေးမြူခဲ့ကြသည်။ ရှေးခေတ်အီဂျစ်တို့သည် ကြောင်များကို အထူးအလေးထား မြတ်နိုးခဲ့ကြပြီး ကြောင်ဦးခေါင်းပါရှိသော [[ဘက်စ်တက်]] (Bastet) နတ်ဘုရားမကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ အီဂျစ်ဘာသာဖြင့် ကြောင်ကို "mau" ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး အလင်းရောင်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အိမ်မွေးကြောင် သေဆုံးသည့်အခါ မိသားစုဝင်များက မျက်ခုံးမွေး ရိတ်ပြကာ ဝမ်းနည်းပူဆွေးလေ့ရှိကြပြီး၊ ထိုခေတ်က ကြောင်ကို သတ်ဖြတ်ပါက သေဒဏ်အထိ ပေးသည့် ဥပဒေများ ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် [[အလယ်ခေတ်]] ဥရောပဒေသသို့ ရောက်ရှိလာသောအခါတွင်မူ ကြောင်များ၏ ကံကြမ္မာ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သွားခဲ့သည်။ အယူသီးမှုများကြောင့် ကြောင်များကို စုန်းမများနှင့် မကောင်းဆိုးဝါးများ၏ အပေါင်းအဖော်များအဖြစ် စွပ်စွဲခဲ့ကြပြီး၊ အထူးသဖြင့် အနက်ရောင်ကြောင်များကို မကောင်းဆိုးဝါး လက္ခဏာအဖြစ် ယူဆကာ သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈ ရာစုနောက်ပိုင်း [[စက်မှုတော်လှန်ရေး]] ကာလရောက်မှသာ ဥရောပတွင် ကြောင်များကို ပြန်လည်တန်ဖိုးထား မွေးမြူလာကြပြီး၊ ၁၈၇၁ ခုနှစ်တွင် လန်ဒန်မြို့၌ ပထမဆုံးသော ကြောင်ပြပွဲကို စတင် ကျင်းပနိုင်ခဲ့သည်။ == ကိုယ်ခန္ဓာဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာများ == [[File:4 cats sleeping in Myanmar.jpg|thumb|left|မြန်မာနိုင်ငံရှိ အတူတကွ အိပ်စက်နေကြသော အိမ်မွေးကြောင်များ]] ကြောင်၏ ကိုယ်ခန္ဓာသည် အမဲလိုက်ရာတွင် လျင်မြန်ပေါ့ပါးစေရန် သဘာဝက အထူးဖန်တီးပေးထားသည်။ * **မျက်စိအမြင်အာရုံ:** ကြောင်များ၏ မျက်စိအတွင်းရှိ သူငယ်အိမ်သည် အလင်းရောင် အားကောင်းချိန်တွင် ကျဉ်းမြောင်းသွားပြီး၊ အလင်းရောင်နည်းပါးသော ညဘက်များတွင် ကျယ်ဝန်းကြီးမားလာသောကြောင့် ညဘက်၌ ပစ္စည်းများကို ကောင်းစွာ မြင်နိုင်စွမ်း ရှိသည်။ * **ခြေဖဝါးနှင့် လက်သည်း:** ခြေဖဝါးအောက်တွင် ပျော့ပျောင်းသော အသားဖုများ ခံထားရှိသဖြင့် လမ်းလျှောက်ရာတွင် အသံမထွက်စေရန် ကူညီပေးသည်။ လက်သည်းများကို လိုအပ်သည့်အခါ ထုတ်သုံးနိုင်ပြီး မလိုရ Kအခါ ပြန်လည် ဝှက်ထားနိုင်သည်။ * **နှုတ်ခမ်းမွေး:** နှုတ်ခမ်းမွေးများသည် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ လေထုလှုပ်ရှားမှုနှင့် အတားအဆီးများကို စမ်းသပ်နိုင်သည့် အာရုံခံ အင်္ဂါများ ဖြစ်ကြသည်။ == အမူအအုံနှင့် ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ် == ကြောင်များသည် တစ်နေ့လျှင် ပျမ်းမျှအားဖြင့် ၁၂ နာရီမှ ၁၆ နာရီအထိ အိပ်စက်ကာ စွမ်းအင်ကို ထိန်းသိမ်းကြသည်။ အလွန် သန့်ရှင်းသော သတ္တဝါများ ဖြစ်ကြပြီး မိမိတို့၏ အမွေးအမျှင်များကို လျှာဖြင့် အမြဲတမ်း လျက်ဆွဲ သန့်စင်နေတတ်ကြသည်။ === အချင်းချင်းနှင့် လူသားများနှင့် ဆက်သွယ်မှု === ကြောင်များသည် ဆက်သွယ်ပြောဆိုရန်အတွက် အသံအမျိုးမျိုးကို အသုံးပြုကြသည်။ ညည်းသံပြုခြင်း (Purring)၊ မာန်ဖီခြင်း၊ တစ်ညောင်ညောင်အော်ခြင်းတို့အပြင် နားရွက်၊ အမြီးနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာ အထားအသိုတို့ဖြင့်လည်း မိမိတို့၏ စိတ်ခံစားချက်များကို ဖော်ပြကြသည်။ વૈજ્ઞાનিক စမ်းသပ်ချက်များအရ အိမ်တွင် ကြောင်မွေးမြူခြင်းသည် လူသားများ၏ စိတ်ဖိစီးမှုကို လျော့ပါးစေပြီး သွေးတိုးရောဂါကို သက်သာစေသည်ဟု ဆိုကြသည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} {{ကြောင်မျိုးရင်းဝင် သတ္တဝါများ}} [[ကဏ္ဍ:ကြောင်မျိုးရင်းဝင် တိရစ္ဆာန်များ]] [[ကဏ္ဍ:အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်များ]] [[ကဏ္ဍ:ကြောင်များ|*]] hgq8jf20z0o9eb5m8xsa5hnsg8w8s1c 1057897 1057896 2026-10-14T05:58:58Z ~2026-54673-69 149304 /* */ 1057897 wikitext text/x-wiki '''အိမ်မွေးကြောင်''' (Domestic cat) သည် လူသားများနှင့် အတူတကွ အိမ်တွင်းအိမ်ပြင်၌ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်လာခဲ့ကြသည့် အသေးစား [[အသားစားသတ္တဝါ]] တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ရှေးနှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက ကြောင်များသည် လူသားတို့၏ ချစ်မြတ်နိုးမှု၊ အလေးထားမှုကို ရရှိခဲ့ကြသလို၊ သမိုင်းကြောင်းတစ်လျှောက်တွင်လည်း ကံကြမ္မာ အတက်အကျ အမျိုးမျိုးနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ဖူးကြသည်။ ခွေးများကဲ့သို့ ပိုင်ရှင်၏ အမိန့်ကို တိုက်ရိုက် တိတိကျကျ နာခံတတ်ခြင်း မရှိဘဲ မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဆန္ဒနှင့်သာ လွတ်လပ်စွာ လှုပ်ရှားတတ်ကြသော သတ္တဝါများ ဖြစ်ကြသည်။ {{Speciesbox |name = အိမ်မွေးကြောင်<br />Domestic cat |image = Cat poster 1.jpg |image_upright = 1.2 |image_caption = အမျိုးမျိုးသော အိမ်မွေးကြောင်များ |status = DOM |genus = Felis |species = catus |authority = [[ကားလ် လင်းနီးယပ်|Linnaeus]], 1758 |synonyms = * ''F. catus domesticus'' <small>Erxleben, 1777</small><ref name="Erxleben">{{Cite book |last=Erxleben |first=J. C. P. |date=1777 |title=Systema regni animalis per classes, ordines, genera, species, varietates cvm synonymia et historia animalivm. Classis I. Mammalia |location=Lipsiae |publisher=Weygandt |pages=520–521 |chapter=Felis Catus domesticus |chapter-url=https://archive.org/details/iochristpolycerx00erxl/page/520}}</ref> * ''F. angorensis'' <small>Gmelin, 1788</small> * ''F. vulgaris'' <small>Fischer, 1829</small> }} [[File:Cat with Burmese pagoda background, Yangon.jpg|thumb|ရန်ကုန်မြို့ ရှေးဟောင်းဘုရားနောက်ခံဖြင့် ကြောင်တစ်ကောင်]] == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဆင်းသက်လာပုံ == ကြောင်များသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းပေါင်း ၃၀ ကျော်ခန့်ကတည်းက စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့ကြသည့် [[ကြောင်မျိုးရင်းဝင် သတ္တဝါများ]]မှ ဆင်းသက်လာကြသည်။ ယနေ့ခေတ် အိမ်မွေးကြောင်များ၏ မူလဘိုးဘေးမှာ အဓိကအားဖြင့် [[အာဖရိကကြောင်ရိုင်း]] (African wildcat - ''Felis lybica'') ဖြစ်သည်။ ရှေးခေတ် [[အီဂျစ်]]လူမျိုးများသည် လွန်ခဲ့တဲ့နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ကျော်ခန့်ကတည်းက ကြောင်များကို အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်အဖြစ် စတင် မွေးမြူခဲ့ကြသည်။ ရှေးခေတ်အီဂျစ်တို့သည် ကြောင်များကို အထူးအလေးထား မြတ်နိုးခဲ့ကြပြီး ကြောင်ဦးခေါင်းပါရှိသော [[ဘက်စ်တက်]] (Bastet) နတ်ဘုရားမကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ အီဂျစ်ဘာသာဖြင့် ကြောင်ကို "mau" ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး အလင်းရောင်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အိမ်မွေးကြောင် သေဆုံးသည့်အခါ မိသားစုဝင်များက မျက်ခုံးမွေး ရိတ်ပြကာ ဝမ်းနည်းပူဆွေးလေ့ရှိကြပြီး၊ ထိုခေတ်က ကြောင်ကို သတ်ဖြတ်ပါက သေဒဏ်အထိ ပေးသည့် ဥပဒေများ ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် [[အလယ်ခေတ်]] ဥရောပဒေသသို့ ရောက်ရှိလာသောအခါတွင်မူ ကြောင်များ၏ ကံကြမ္မာ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သွားခဲ့သည်။ အယူသီးမှုများကြောင့် ကြောင်များကို စုန်းမများနှင့် မကောင်းဆိုးဝါးများ၏ အပေါင်းအဖော်များအဖြစ် စွပ်စွဲခဲ့ကြပြီး၊ အထူးသဖြင့် အနက်ရောင်ကြောင်များကို မကောင်းဆိုးဝါး လက္ခဏာအဖြစ် ယူဆကာ သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈ ရာစုနောက်ပိုင်း [[စက်မှုတော်လှန်ရေး]] ကာလရောက်မှသာ ဥရောပတွင် ကြောင်များကို ပြန်လည်တန်ဖိုးထား မွေးမြူလာကြပြီး၊ ၁၈၇၁ ခုနှစ်တွင် လန်ဒန်မြို့၌ ပထမဆုံးသော ကြောင်ပြပွဲကို စတင် ကျင်းပနိုင်ခဲ့သည်။ == ကိုယ်ခန္ဓာဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာများ == [[File:4 cats sleeping in Myanmar.jpg|thumb|left|မြန်မာနိုင်ငံရှိ အတူတကွ အိပ်စက်နေကြသော အိမ်မွေးကြောင်များ]] ကြောင်၏ ကိုယ်ခန္ဓာသည် အမဲလိုက်ရာတွင် လျင်မြန်ပေါ့ပါးစေရန် သဘာဝက အထူးဖန်တီးပေးထားသည်။ * **မျက်စိအမြင်အာရုံ:** ကြောင်များ၏ မျက်စိအတွင်းရှိ သူငယ်အိမ်သည် အလင်းရောင် အားကောင်းချိန်တွင် ကျဉ်းမြောင်းသွားပြီး၊ အလင်းရောင်နည်းပါးသော ညဘက်များတွင် ကျယ်ဝန်းကြီးမားလာသောကြောင့် ညဘက်၌ ပစ္စည်းများကို ကောင်းစွာ မြင်နိုင်စွမ်း ရှိသည်။ * **ခြေဖဝါးနှင့် လက်သည်း:** ခြေဖဝါးအောက်တွင် ပျော့ပျောင်းသော အသားဖုများ ခံထားရှိသဖြင့် လမ်းလျှောက်ရာတွင် အသံမထွက်စေရန် ကူညီပေးသည်။ လက်သည်းများကို လိုအပ်သည့်အခါ ထုတ်သုံးနိုင်ပြီး မလိုရ Kအခါ ပြန်လည် ဝှက်ထားနိုင်သည်။ * **နှုတ်ခမ်းမွေး:** နှုတ်ခမ်းမွေးများသည် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ လေထုလှုပ်ရှားမှုနှင့် အတားအဆီးများကို စမ်းသပ်နိုင်သည့် အာရုံခံ အင်္ဂါများ ဖြစ်ကြသည်။ == အမူအအုံနှင့် ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ် == ကြောင်များသည် တစ်နေ့လျှင် ပျမ်းမျှအားဖြင့် ၁၂ နာရီမှ ၁၆ နာရီအထိ အိပ်စက်ကာ စွမ်းအင်ကို ထိန်းသိမ်းကြသည်။ အလွန် သန့်ရှင်းသော သတ္တဝါများ ဖြစ်ကြပြီး မိမိတို့၏ အမွေးအမျှင်များကို လျှာဖြင့် အမြဲတမ်း လျက်ဆွဲ သန့်စင်နေတတ်ကြသည်။ === အချင်းချင်းနှင့် လူသားများနှင့် ဆက်သွယ်မှု === ကြောင်များသည် ဆက်သွယ်ပြောဆိုရန်အတွက် အသံအမျိုးမျိုးကို အသုံးပြုကြသည်။ ညည်းသံပြုခြင်း (Purring)၊ မာန်ဖီခြင်း၊ တစ်ညောင်ညောင်အော်ခြင်းတို့အပြင် နားရွက်၊ အမြီးနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာ အထားအသိုတို့ဖြင့်လည်း မိမိတို့၏ စိတ်ခံစားချက်များကို ဖော်ပြကြသည်။ વૈજ્ઞાનিক စမ်းသပ်ချက်များအရ အိမ်တွင် ကြောင်မွေးမြူခြင်းသည် လူသားများ၏ စိတ်ဖိစီးမှုကို လျော့ပါးစေပြီး သွေးတိုးရောဂါကို သက်သာစေသည်ဟု ဆိုကြသည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} {{ကြောင်မျိုးရင်းဝင် သတ္တဝါများ}} [[ကဏ္ဍ:ကြောင်မျိုးရင်းဝင် တိရစ္ဆာန်များ]] [[ကဏ္ဍ:အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်များ]] [[ကဏ္ဍ:ကြောင်များ|*]] l61jznp4a3yn9kn31n5a8rsv7g1ltzj 1057898 1057897 2026-10-14T05:59:26Z ~2026-54673-69 149304 /* အချင်းချင်းနှင့် လူသားများနှင့် ဆက်သွယ်မှု */ 1057898 wikitext text/x-wiki '''အိမ်မွေးကြောင်''' (Domestic cat) သည် လူသားများနှင့် အတူတကွ အိမ်တွင်းအိမ်ပြင်၌ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်လာခဲ့ကြသည့် အသေးစား [[အသားစားသတ္တဝါ]] တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ရှေးနှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက ကြောင်များသည် လူသားတို့၏ ချစ်မြတ်နိုးမှု၊ အလေးထားမှုကို ရရှိခဲ့ကြသလို၊ သမိုင်းကြောင်းတစ်လျှောက်တွင်လည်း ကံကြမ္မာ အတက်အကျ အမျိုးမျိုးနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ဖူးကြသည်။ ခွေးများကဲ့သို့ ပိုင်ရှင်၏ အမိန့်ကို တိုက်ရိုက် တိတိကျကျ နာခံတတ်ခြင်း မရှိဘဲ မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဆန္ဒနှင့်သာ လွတ်လပ်စွာ လှုပ်ရှားတတ်ကြသော သတ္တဝါများ ဖြစ်ကြသည်။ {{Speciesbox |name = အိမ်မွေးကြောင်<br />Domestic cat |image = Cat poster 1.jpg |image_upright = 1.2 |image_caption = အမျိုးမျိုးသော အိမ်မွေးကြောင်များ |status = DOM |genus = Felis |species = catus |authority = [[ကားလ် လင်းနီးယပ်|Linnaeus]], 1758 |synonyms = * ''F. catus domesticus'' <small>Erxleben, 1777</small><ref name="Erxleben">{{Cite book |last=Erxleben |first=J. C. P. |date=1777 |title=Systema regni animalis per classes, ordines, genera, species, varietates cvm synonymia et historia animalivm. Classis I. Mammalia |location=Lipsiae |publisher=Weygandt |pages=520–521 |chapter=Felis Catus domesticus |chapter-url=https://archive.org/details/iochristpolycerx00erxl/page/520}}</ref> * ''F. angorensis'' <small>Gmelin, 1788</small> * ''F. vulgaris'' <small>Fischer, 1829</small> }} [[File:Cat with Burmese pagoda background, Yangon.jpg|thumb|ရန်ကုန်မြို့ ရှေးဟောင်းဘုရားနောက်ခံဖြင့် ကြောင်တစ်ကောင်]] == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဆင်းသက်လာပုံ == ကြောင်များသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းပေါင်း ၃၀ ကျော်ခန့်ကတည်းက စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့ကြသည့် [[ကြောင်မျိုးရင်းဝင် သတ္တဝါများ]]မှ ဆင်းသက်လာကြသည်။ ယနေ့ခေတ် အိမ်မွေးကြောင်များ၏ မူလဘိုးဘေးမှာ အဓိကအားဖြင့် [[အာဖရိကကြောင်ရိုင်း]] (African wildcat - ''Felis lybica'') ဖြစ်သည်။ ရှေးခေတ် [[အီဂျစ်]]လူမျိုးများသည် လွန်ခဲ့တဲ့နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ကျော်ခန့်ကတည်းက ကြောင်များကို အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်အဖြစ် စတင် မွေးမြူခဲ့ကြသည်။ ရှေးခေတ်အီဂျစ်တို့သည် ကြောင်များကို အထူးအလေးထား မြတ်နိုးခဲ့ကြပြီး ကြောင်ဦးခေါင်းပါရှိသော [[ဘက်စ်တက်]] (Bastet) နတ်ဘုရားမကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ အီဂျစ်ဘာသာဖြင့် ကြောင်ကို "mau" ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး အလင်းရောင်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အိမ်မွေးကြောင် သေဆုံးသည့်အခါ မိသားစုဝင်များက မျက်ခုံးမွေး ရိတ်ပြကာ ဝမ်းနည်းပူဆွေးလေ့ရှိကြပြီး၊ ထိုခေတ်က ကြောင်ကို သတ်ဖြတ်ပါက သေဒဏ်အထိ ပေးသည့် ဥပဒေများ ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် [[အလယ်ခေတ်]] ဥရောပဒေသသို့ ရောက်ရှိလာသောအခါတွင်မူ ကြောင်များ၏ ကံကြမ္မာ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သွားခဲ့သည်။ အယူသီးမှုများကြောင့် ကြောင်များကို စုန်းမများနှင့် မကောင်းဆိုးဝါးများ၏ အပေါင်းအဖော်များအဖြစ် စွပ်စွဲခဲ့ကြပြီး၊ အထူးသဖြင့် အနက်ရောင်ကြောင်များကို မကောင်းဆိုးဝါး လက္ခဏာအဖြစ် ယူဆကာ သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈ ရာစုနောက်ပိုင်း [[စက်မှုတော်လှန်ရေး]] ကာလရောက်မှသာ ဥရောပတွင် ကြောင်များကို ပြန်လည်တန်ဖိုးထား မွေးမြူလာကြပြီး၊ ၁၈၇၁ ခုနှစ်တွင် လန်ဒန်မြို့၌ ပထမဆုံးသော ကြောင်ပြပွဲကို စတင် ကျင်းပနိုင်ခဲ့သည်။ == ကိုယ်ခန္ဓာဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာများ == [[File:4 cats sleeping in Myanmar.jpg|thumb|left|မြန်မာနိုင်ငံရှိ အတူတကွ အိပ်စက်နေကြသော အိမ်မွေးကြောင်များ]] ကြောင်၏ ကိုယ်ခန္ဓာသည် အမဲလိုက်ရာတွင် လျင်မြန်ပေါ့ပါးစေရန် သဘာဝက အထူးဖန်တီးပေးထားသည်။ * **မျက်စိအမြင်အာရုံ:** ကြောင်များ၏ မျက်စိအတွင်းရှိ သူငယ်အိမ်သည် အလင်းရောင် အားကောင်းချိန်တွင် ကျဉ်းမြောင်းသွားပြီး၊ အလင်းရောင်နည်းပါးသော ညဘက်များတွင် ကျယ်ဝန်းကြီးမားလာသောကြောင့် ညဘက်၌ ပစ္စည်းများကို ကောင်းစွာ မြင်နိုင်စွမ်း ရှိသည်။ * **ခြေဖဝါးနှင့် လက်သည်း:** ခြေဖဝါးအောက်တွင် ပျော့ပျောင်းသော အသားဖုများ ခံထားရှိသဖြင့် လမ်းလျှောက်ရာတွင် အသံမထွက်စေရန် ကူညီပေးသည်။ လက်သည်းများကို လိုအပ်သည့်အခါ ထုတ်သုံးနိုင်ပြီး မလိုရ Kအခါ ပြန်လည် ဝှက်ထားနိုင်သည်။ * **နှုတ်ခမ်းမွေး:** နှုတ်ခမ်းမွေးများသည် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ လေထုလှုပ်ရှားမှုနှင့် အတားအဆီးများကို စမ်းသပ်နိုင်သည့် အာရုံခံ အင်္ဂါများ ဖြစ်ကြသည်။ == အမူအအုံနှင့် ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ် == ကြောင်များသည် တစ်နေ့လျှင် ပျမ်းမျှအားဖြင့် ၁၂ နာရီမှ ၁၆ နာရီအထိ အိပ်စက်ကာ စွမ်းအင်ကို ထိန်းသိမ်းကြသည်။ အလွန် သန့်ရှင်းသော သတ္တဝါများ ဖြစ်ကြပြီး မိမိတို့၏ အမွေးအမျှင်များကို လျှာဖြင့် အမြဲတမ်း လျက်ဆွဲ သန့်စင်နေတတ်ကြသည်။ === အချင်းချင်းနှင့် လူသားများနှင့် ဆက်သွယ်မှု === ကြောင်များသည် ဆက်သွယ်ပြောဆိုရန်အတွက် အသံအမျိုးမျိုးကို အသုံးပြုကြသည်။ ညည်းသံပြုခြင်း (Purring)၊ မာန်ဖီခြင်း၊ တစ်ညောင်ညောင်အော်ခြင်းတို့အပြင် နားရွက်၊ အမြီးနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာ အထားအသိုတို့ဖြင့်လည်း မိမိတို့၏ စိတ်ခံစားချက်များကို ဖော်ပြကြသည်။ စမ်းသပ်ချက်များအရ အိမ်တွင် ကြောင်မွေးမြူခြင်းသည် လူသားများ၏ စိတ်ဖိစီးမှုကို လျော့ပါးစေပြီး သွေးတိုးရောဂါကို သက်သာစေသည်ဟု ဆိုကြသည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} {{ကြောင်မျိုးရင်းဝင် သတ္တဝါများ}} [[ကဏ္ဍ:ကြောင်မျိုးရင်းဝင် တိရစ္ဆာန်များ]] [[ကဏ္ဍ:အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်များ]] [[ကဏ္ဍ:ကြောင်များ|*]] 8ft2t73p6nku1c6w5dgrkfj0k8hcjg0 1057899 1057898 2026-10-14T06:03:08Z ~2026-54673-69 149304 /* ကြောင်များ၏ သမိုင်းကြောင်း */ 1057899 wikitext text/x-wiki '''အိမ်မွေးကြောင်''' (Domestic cat) သည် လူသားများနှင့် အတူတကွ အိမ်တွင်းအိမ်ပြင်၌ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်လာခဲ့ကြသည့် အသေးစား [[အသားစားသတ္တဝါ]] တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ရှေးနှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက ကြောင်များသည် လူသားတို့၏ ချစ်မြတ်နိုးမှု၊ အလေးထားမှုကို ရရှိခဲ့ကြသလို၊ သမိုင်းကြောင်းတစ်လျှောက်တွင်လည်း ကံကြမ္မာ အတက်အကျ အမျိုးမျိုးနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ဖူးကြသည်။ ခွေးများကဲ့သို့ ပိုင်ရှင်၏ အမိန့်ကို တိုက်ရိုက် တိတိကျကျ နာခံတတ်ခြင်း မရှိဘဲ မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဆန္ဒနှင့်သာ လွတ်လပ်စွာ လှုပ်ရှားတတ်ကြသော သတ္တဝါများ ဖြစ်ကြသည်။ {{Speciesbox |name = အိမ်မွေးကြောင်<br />Domestic cat |image = Cat poster 1.jpg |image_upright = 1.2 |image_caption = အမျိုးမျိုးသော အိမ်မွေးကြောင်များ |status = DOM |genus = Felis |species = catus |authority = [[ကားလ် လင်းနီးယပ်|Linnaeus]], 1758 |synonyms = * ''F. catus domesticus'' <small>Erxleben, 1777</small><ref name="Erxleben">{{Cite book |last=Erxleben |first=J. C. P. |date=1777 |title=Systema regni animalis per classes, ordines, genera, species, varietates cvm synonymia et historia animalivm. Classis I. Mammalia |location=Lipsiae |publisher=Weygandt |pages=520–521 |chapter=Felis Catus domesticus |chapter-url=https://archive.org/details/iochristpolycerx00erxl/page/520}}</ref> * ''F. angorensis'' <small>Gmelin, 1788</small> * ''F. vulgaris'' <small>Fischer, 1829</small> }} [[File:Cat with Burmese pagoda background, Yangon.jpg|thumb|ရန်ကုန်မြို့ ရှေးဟောင်းဘုရားနောက်ခံဖြင့် ကြောင်တစ်ကောင်]] == ကြောင်များ၏ သမိုင်းကြောင်း == ကြောင်များသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းပေါင်း ၃၀ ကျော်ခန့်ကတည်းက စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့ကြသည့် ကာနီဗိုရာ (Carnivora) အမိန့်ဝင် မိယာဆစ် (Miacids) အသားစားသတ္တဝါမျိုးနွယ်မှ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသော ကြောင်မျိုးရင်းဝင် (Felidae) သတ္တဝါများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Johnson2006">{{cite journal |last=Johnson |first=W. E. |author2=et al. |title=The Late Miocene Radiation of Modern Felidae: A Genetic Assessment |journal=Science |volume=311 |issue=5757 |year=2006 |pages=73–77 |doi=10.1126/science.1122277}}</ref> ယနေ့ခေတ် အိမ်မွေးကြောင်များ၏ တိုက်ရိုက်ဘိုးဘေးမှာ အဓိကအားဖြင့် အာဖရိကနှင့် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသများတွင် ကျက်စားလေ့ရှိသော အာဖရိကကြောင်ရိုင်း (African wildcat - ''Felis lybica'') ဖြစ်ပြီး၊ ရှေးခေတ်လူသားများနှင့် စတင် အကျွမ်းတဝင်ဖြစ်လာခဲ့သည့် သမိုင်းကြောင်းမှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၀,၀၀၀ ကျော်ခန့် မြေထဲပင်လယ်အရှေ့ပိုင်း [[နီယိုလစ်သစ်ခေတ်]] (Neolithic) ကာလ စိုက်ပျိုးရေးစတင်လုပ်ကိုင်ချိန်မှစ၍ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Driscoll2007">{{cite journal |last=Driscoll |first=C. A. |author2=et al. |title=The Near Eastern Origin of Cat Domestication |journal=Science |volume=317 |issue=5837 |year=2007 |pages=519–523 |doi=10.1126/science.1139518}}</ref> လူသားများသည် ကောက်ပဲသီးနှံများကို စတင် သိုလှောင်လာကြသည့်အခါ ကြွက်ကဲ့သို့သော သတ္တဝါများ ကျက်စားလာကြပြီး၊ ယင်းကြွက်များကို လိုက်လံဖမ်းဆီးသည့် တောကြောင်ရိုင်းများသည် လူသားတို့၏ စိုက်ပျိုးရေးခြံဝင်းများဆီသို့ တဖြည်းဖြည်း တိုးဝင်လာခဲ့ကြကာ နှစ်ဦးနှစ်ဖက် အကျိုးရှိသည့် သဘာဝအရ အိမ်တွင်းယဉ်ပါးလာခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်ပေသည်။<ref name="Vigne2004">{{cite journal |last=Vigne |first=J.-D. |author2=et al. |title=Early Taming of the Cat in Cyprus |journal=Science |volume=304 |issue=5668 |year=2004 |pages=259 |doi=10.1126/science.1095335}}</ref> ရှေးခေတ် [[အီဂျစ်]]ယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားလာသောအခါတွင်မူ ကြောင်များသည် လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အလွန်မြင့်မားသော အနေအထားကို ရရှိခဲ့ကြပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ကျော် ကတည်းက အီဂျစ်လူမျိုးတို့က ကြောင်များကို သီးသန့် အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်အဖြစ် တရားဝင် မွေးမြူလာခဲ့ကြသည်။<ref name="Malek1993">{{cite book |last=Malek |first=Jaromir |title=The Cat in Ancient Egypt |publisher=British Museum Press |year=1993 |isbn=978-0714109930}}</ref> အီဂျစ်တို့သည် ကြောင်များကို ကြွက်နှိမ်နင်းရေးအတွက်သာမက ဘာသာရေးအရပါ အထူးလေးစား မြတ်နိုးခဲ့ကြပြီး၊ ကြောင်ဦးခေါင်းပါရှိသော အကာအကွယ်ပေးသည့် နတ်ဘုရားမ ဘက်စ်တက် (Bastet) ကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြကာ ကြောင်တစ်ကောင် သေဆုံးပါက မိသားစုဝင်များက မျက်ခုံးမွေးရိတ်ချ ဝမ်းနည်းပြသသည့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများအထိ ရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="Malek1993" /> သို့သော် [[အလယ်ခေတ်]] ဥရောပဒေသသို့ ရောက်ရှိလာချိန်တွင်မူ ခရစ်ယာန်ဥရောပ၏ အယူသီးမှုများနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အစွန်းရောက် စွပ်စွဲချက်များကြောင့် ကြောင်များ၏ ကံကြမ္မာမှာ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သွားခဲ့ပြီး၊ အထူးသဖြင့် အနက်ရောင်ကြောင်များကို စုန်းမများနှင့် မကောင်းဆိုးဝါးများ၏ အပေါင်းအဖော်အဖြစ် စွပ်စွဲကာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ညှဉ်းပန်းသတ်ဖြတ်ခဲ့ကြသည့် အောင်သွယ်ဆိုးကာလများနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။<ref name="Serpell2000">{{cite book |last=Serpell |first=James A. |title=The Domestic Cat: The Biology of Its Behaviour |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |edition=2nd |isbn=978-0521664645}}</ref> ၁၈ ရာစု [[စက်မှုတော်လှန်ရေး]]နှင့်အတူ ဉာဏ်အလင်းပွင့်လာသည့် ခေတ်ကာလများသို့ ရောက်ရှိလာသောအခါမှသာ ဥရောပတွင် ကြောင်များကို အလွန်အမင်း ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်းမှ ရပ်တန့်ကာ အိမ်မွေးအဖော်တိရစ္ဆာန်များအဖြစ် ပြန်လည်လက်ခံလာခဲ့ကြပြီး၊ ၁၈၇၁ ခုနှစ်တွင် လန်ဒန်မြို့ [[ခရစ်စတယ်ပဲလေ့စ်]] (Crystal Palace) ၌ ပထမဆုံးသော ကမ္ဘာ့ကြောင်ပြပွဲကြီးကို စတင် ကျင်းပနိုင်ခဲ့ကာ မျိုးစိတ်အမျိုးမျိုးကို စနစ်တကျ ထိန်းသိမ်းမွေးမြူခြင်းများ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။<ref name="Serpell2000" /> ယနေ့ခေတ်ကာလတွင်မူ ကြောင်များသည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းရှိ လူသားတို့၏ အချစ်ဆုံး အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်များအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိကြပြီး၊ သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာချက်များအရလည်း လူသားများ၏ စိတ်ဖိစီးမှုကို လျော့ပါးစေခြင်းနှင့် အိမ်ထောင်စုများ၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးကို အထောက်အကူပြုပေးနေသည့် အဖိုးတန် သတ္တဝါများအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ခံထားကြရပေသည်။<ref name="Driscoll2007" /> == ကိုယ်ခန္ဓာဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာများ == [[File:4 cats sleeping in Myanmar.jpg|thumb|left|မြန်မာနိုင်ငံရှိ အတူတကွ အိပ်စက်နေကြသော အိမ်မွေးကြောင်များ]] ကြောင်၏ ကိုယ်ခန္ဓာသည် အမဲလိုက်ရာတွင် လျင်မြန်ပေါ့ပါးစေရန် သဘာဝက အထူးဖန်တီးပေးထားသည်။ * **မျက်စိအမြင်အာရုံ:** ကြောင်များ၏ မျက်စိအတွင်းရှိ သူငယ်အိမ်သည် အလင်းရောင် အားကောင်းချိန်တွင် ကျဉ်းမြောင်းသွားပြီး၊ အလင်းရောင်နည်းပါးသော ညဘက်များတွင် ကျယ်ဝန်းကြီးမားလာသောကြောင့် ညဘက်၌ ပစ္စည်းများကို ကောင်းစွာ မြင်နိုင်စွမ်း ရှိသည်။ * **ခြေဖဝါးနှင့် လက်သည်း:** ခြေဖဝါးအောက်တွင် ပျော့ပျောင်းသော အသားဖုများ ခံထားရှိသဖြင့် လမ်းလျှောက်ရာတွင် အသံမထွက်စေရန် ကူညီပေးသည်။ လက်သည်းများကို လိုအပ်သည့်အခါ ထုတ်သုံးနိုင်ပြီး မလိုရ Kအခါ ပြန်လည် ဝှက်ထားနိုင်သည်။ * **နှုတ်ခမ်းမွေး:** နှုတ်ခမ်းမွေးများသည် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ လေထုလှုပ်ရှားမှုနှင့် အတားအဆီးများကို စမ်းသပ်နိုင်သည့် အာရုံခံ အင်္ဂါများ ဖြစ်ကြသည်။ == အမူအအုံနှင့် ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ် == ကြောင်များသည် တစ်နေ့လျှင် ပျမ်းမျှအားဖြင့် ၁၂ နာရီမှ ၁၆ နာရီအထိ အိပ်စက်ကာ စွမ်းအင်ကို ထိန်းသိမ်းကြသည်။ အလွန် သန့်ရှင်းသော သတ္တဝါများ ဖြစ်ကြပြီး မိမိတို့၏ အမွေးအမျှင်များကို လျှာဖြင့် အမြဲတမ်း လျက်ဆွဲ သန့်စင်နေတတ်ကြသည်။ === အချင်းချင်းနှင့် လူသားများနှင့် ဆက်သွယ်မှု === ကြောင်များသည် ဆက်သွယ်ပြောဆိုရန်အတွက် အသံအမျိုးမျိုးကို အသုံးပြုကြသည်။ ညည်းသံပြုခြင်း (Purring)၊ မာန်ဖီခြင်း၊ တစ်ညောင်ညောင်အော်ခြင်းတို့အပြင် နားရွက်၊ အမြီးနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာ အထားအသိုတို့ဖြင့်လည်း မိမိတို့၏ စိတ်ခံစားချက်များကို ဖော်ပြကြသည်။ စမ်းသပ်ချက်များအရ အိမ်တွင် ကြောင်မွေးမြူခြင်းသည် လူသားများ၏ စိတ်ဖိစီးမှုကို လျော့ပါးစေပြီး သွေးတိုးရောဂါကို သက်သာစေသည်ဟု ဆိုကြသည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} {{ကြောင်မျိုးရင်းဝင် သတ္တဝါများ}} [[ကဏ္ဍ:ကြောင်မျိုးရင်းဝင် တိရစ္ဆာန်များ]] [[ကဏ္ဍ:အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်များ]] [[ကဏ္ဍ:ကြောင်များ|*]] enq1mxtat7cban81jolv5hbfh5eawi8 0 5925 1057879 1038661 2026-10-14T02:57:00Z ~2026-54673-69 149304 /* */ 1057879 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = လီဆူလူမျိုး | nativename = ꓡꓲ-ꓢꓴ (Lisu) | image = Lisu tribe.jpg | image_size = 280px | image_alt = ရိုးရာဝတ်စုံ ဝတ်ဆင်ထားသော လီဆူလူမျိုးများ | image_caption = လီဆူရိုးရာဝတ်စုံ ဝတ်ဆင်ထားသော လီဆူတိုင်းရင်းသားများ | poptime = ၁.၄ သန်းကျော် (ခန့်မှန်း) | region1 = {{flag|China}} | pop1 = ၇၆၂၂၉၆ <small>(၂၀၂၀ တရားဝင်သန်းခေါင်စာရင်း)</small> | ref1 = <ref name="ChinaCensus2020">{{cite web |title=China Statistical Yearbook 2021 |publisher=National Bureau of Statistics of China |url=https://www.stats.gov.cn/tjsj/ndsj/2021/indexeh.htm |access-date=2026-10-14}}</ref> | region2 = {{flag|Myanmar}} | pop2 = ၅၀၀,၀၀၀ မှ ၆၀၀,၀၀၀ ခန့် <small>(ခန့်မှန်း)</small> | ref2 = <ref name="MyanmarLisu">{{cite web |title=Lisu people |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Lisu_people |website=Ethnologue / Wikipedia data |access-date=2026-10-14}}</ref> | region3 = {{flag|Thailand}} | pop3 = ~ ၅၅၀၀၀ | ref3 = <ref name="ThaiLisu">{{cite web |title=The Hill Tribes of Thailand |url=https://www.refworld.org/ |publisher=Minority Rights Group International |access-date=2026-10-14}}</ref> | region4 = {{flag|India}} | pop4 = ~ ၅၀၀၀ <small>(အာရုဏာချာပရာဒေ့ရှ်ပြည်နယ်)</small> | ref4 = <ref name="IndiaLisu">{{cite web |title=Lisu in India |url=https://joshuaproject.net/people_groups/13076/IN |website=Joshua Project |access-date=2026-10-14}}</ref> | languages = [[လီဆူဘာသာစကား]] နှင့် ဒေသသုံးဘာသာစကားများ | religions = [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] (အဓိကအားဖြင့်[[ပရိုတက်စတင့်]])၊ ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[လားဟူလူမျိုး]]၊ [[အာခါလူမျိုး]]၊ [[ယီလူမျိုး]] နှင့် အခြား [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာနွယ်ဝင်များ]] }} '''လီဆူလူမျိုး''' (အင်္ဂလိပ်: Lisu people; တရုတ်: 傈僳族, Lìsù zú; လီဆူ: ꓡꓲ-ꓢꓴ) သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစုဝင်]] [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကား]] အုပ်စုကြီးအတွင်းရှိ [[လိုလိုနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာနွယ် (Lolo-Burmese)]] အခွဲမှ ဆင်းသက်လာသော တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု တစ်စု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman Languages of the Himalayas |year=1997 |publisher=Routledge |isbn=978-0-7103-0574-9}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် လီဆူလူမျိုးများကို အစိုးရ၏ တရားဝင် တိုင်းရင်းသား (၁၃၅) မျိုးစာရင်းတွင် ကချင်တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုအုပ်စု အတွင်း ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ထားသော်လည်း၊ ၎င်းတို့သည် ကိုယ်ပိုင်သီးခြား ထင်ရှားသော ယဉ်ကျေးမှု၊ ရိုးရာဝတ်စုံနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို ပိုင်ဆိုင်ထားကြသည့် သီးခြား လူမျိုးစုတစ်ခုအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။<ref>{{cite book |last=ဆန်းလွင် |first=ဦး |title=မြန်မာ့တိုင်းရင်းသားကဏ္ဍ အကျဉ်းချုပ် |year=၂၀၀၂ |publisher=ပညာရွှေတောင်စာပေ |location=ရန်ကုန်}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == [[မနုဿဗေဒ]]နှင့် [[ဘာသာဗေဒ]]ဆိုင် သုတေသနပြုချက်များအရ လီဆူလူမျိုးတို့၏ မူလဘိုးဘေးများသည် သမိုင်းမတင်မီခေတ်ကတည်းက တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့် ၏ အရှေ့တောင်ဘက် ဒေသများနှင့် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] အနောက်တောင်ပိုင်း တစ်ဝိုက်တွင် အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသော ရှေးဦး[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]] မျိုးနွယ်စုကြီးမှ ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /> တရုတ်နိုင်ငံ မင်မင်းဆက် နှင့် ချင်းမင်းဆက် ခေတ်ဦးပိုင်း (၁၆ ရာစုမှ ၁၈ ရာစု) အထိ လီဆူလူမျိုးများသည် ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ ယေလုံမြစ် (Yalong River) နှင့် ဂျင်ရှာမြစ် (Jinsha River/ယန်စီမြစ်အထက်ပိုင်း) ဝှမ်းဒေသများတွင် သီးခြားလွတ်လပ်သော တောင်ပေါ်အနွယ်စုများအဖြစ် အင်အားတောင့်တင်းစွာ ရပ်တည်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Dessaint2010">{{cite book |last=Dessaint |first=William |last2=Avounam |first2=Aoun |title=The Lisu: Far from the Ruler |year=2010 |publisher=White Lotus |isbn=978-974-480-158-6}}</ref> ၁၈ ရာစုနှင့် ၁၉ ရာစုအစောပိုင်းကာလများတွင် ဟန်တရုတ်များ ယူနန်ဒေသသို့ အလုံးအရင်းနှင့် တိုးဝှေ့ဝင်ရောက်လာခြင်း၊ တရုတ်အစိုးရ၏ ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှုစနစ် (Gaitu Guiliu) ကြောင့် ဒေသခံတောင်ပေါ်သားများအပေါ် အခွန်အတုတ် တင်းကျပ်ခြင်းနှင့် ဖိနှိပ်မှုများကြောင့် လီဆူလူမျိုးများသည် တရုတ်အာဏာစက်နှင့် ဝေးရာ အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ သံလွင်မြစ်ဝှမ်း (နူကျန်း/Nu River) တောင်တန်းကြီးများဆီသို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရသည်။<ref name="Scott1900">{{cite book |last=Scott |first=J. George |title=Gazetteer of Upper Burma and the Shan States |year=1900 |publisher=Government Printing |location=Rangoon}}</ref> ဤရွှေ့ပြောင်းမှုကြီးကြောင့် လီဆူလူမျိုးများသည် သံလွင်မြစ်ဖျားတစ်လျှောက်ရှိ အလွန်မြင့်မားဆိုးရွားသော တောင်ကုန်းတောင်တန်းများပေါ်တွင် အခြေချနေထိုင်သည့် ထူးခြားသော ရှင်သန်မှုဗျူဟာကို ရရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="Dessaint2010" /> လီဆူလူမျိုးများသည် သံလွင်မြစ်နှင့် မဲခေါင်မြစ်ကြောင်းများအတိုင်း တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ ၁၉ ရာစုအစောပိုင်းတွင် စတင်ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="Bradley2003">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |pages=234–240 |chapter=The Lisu Language}}</ref> ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်အတွင်း တောင်တန်းဒေသ အုပ်ချုပ်ရေးမှတ်တမ်းများတွင် လီဆူလူမျိုးများကို ရိုးသားပြီး စစ်ရေးစစ်ရာတွင် ကျွမ်းကျင်ထက်မြက်သည့် အနွယ်စုတစ်ခုအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ခရစ်ယာန်သာသနာပြုလုပ်ငန်းများနှင့်အတူ ဆရာတော် ဂျိမ်းစ် အို ဖရေဇာ (James O. Fraser) ပေါ်ထွက်လာပြီး လီဆူကိုယ်ပိုင်စာပေ (Fraser Script) ကို တီထွင်ပေးနိုင်ခဲ့ခြင်းသည် လီဆူလူမျိုးတို့၏ သမိုင်းတွင် အမျိုးသားရေးလက္ခဏာနှင့် စာပေယဉ်ကျေးမှု ပိုမိုခိုင်မာလာစေသည့် သမိုင်းမှတ်တိုင်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Bradley2003" /> မြန်မာ့သမိုင်း၏ အလှည့်အပြောင်းကာလဖြစ်သော ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း (၁၉၄၂–၁၉၄၅) တွင် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်ရှိ လီဆူလူမျိုးများသည် ဖက်ဆစ်ဂျပန်များကို တော်လှန်တိုက်ခိုက်ရာ၌ အရေးပါသောကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ <ref name="WikipediaLisu">{{cite web |title=လီဆူလူမျိုး |url=https://my.wikipedia.org/wiki/လီဆူလူမျိုး |website=ဝီကီပီးဒီးယား (Myanmar Wikipedia) |language=my}}</ref> ၎င်းတို့သည် မြေမျက်နှာသွင်ပြင် ကျွမ်းကျင်မှု၊ တောတောင်အခြေအနေ နားလည်မှုနှင့် ဒူးလေးအပါအဝင် လက်နက်မျိုးစုံကို ကျွမ်းကျင်စွာ ကိုင်တွယ်နိုင်မှုတို့ကြောင့် ဗြိတိသျှနှင့် မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့ (ဥပမာ- Chindits နှင့် Kachin Levies) တို့နှင့် ပူးပေါင်းကာ ဂျပန်တပ်များကို အပြင်းအထန် ခုခံတော်လှန်ခဲ့ကြသည်။<ref name="WikipediaLisu" /> ၁၉၄၈ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရရှိပြီးနောက်ပိုင်းတွင် လီဆူလူမျိုးများကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုထားသော ပင်မတိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စုကြီး (၈) စု အနက် ကချင်မျိုးနွယ်စုဝင် သီးခြားလူမျိုးစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး၊ နိုင်ငံတော်က သတ်မှတ်ထားသည့် တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စု (၁၃၅) မျိုးတွင် အပါအဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="WikipediaLisu" /> == နေထိုင်ရာဒေသနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ == === ပျံ့နှံ့နေထိုင်ရာ ဒေသများ === လီဆူလူမျိုးများသည် အဓိကအားဖြင့် နိုင်ငံတကာနယ်စပ်များ တည်ရှိရာ တောင်တန်းဒေသများတွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြပြီး<ref name="Bradley2003">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |pages=234–240 |chapter=The Lisu Language}}</ref>[[ယူနန်ပြည်နယ်]]ရှိ နူကျန်း လီဆူကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရစီရင်စု (Nujiang Lisu Autonomous Prefecture)၊ ဒီချန်း၊ လီကျန်း နှင့် [[စီချွမ်|စီချွမ်ပြည်နယ်]]တို့တွင် လီဆူလူမျိုး အများဆုံး နေထိုင်ကြသည်။မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[ကချင်ပြည်နယ်]] (ပူတာအို၊ မြစ်ကြီးနား၊ ဝိုင်းမော်မြို့နယ်များ)၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] (မိုးမိတ်၊ ကျောက်မဲ၊ လားရှိုး၊ တောင်ကြီး ခရိုင်များ) နှင့် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] ([[မိုးကုတ်မြို့|မိုးကုတ်ဒေသ]]) တို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းရှိ ချင်းမိုင်၊ ချင်းရိုင် နှင့် မယ်ဟောင်ဆောင် ခရိုင်များရှိ တောင်ပေါ်ဒေသများ နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ [[အာရူနာချယ် ပရာဒေ့ရှ် ပြည်နယ်|အရုဏာချာပရာဒေ့ရှ်ပြည်နယ်]]ရှိ ချန်လန်း ခရိုင်တွင် လူဦးရေ အနည်းငယ် နေထိုင်ကြသည်။ လီဆူလူမျိုးများကို ၎င်းတို့ ဝတ်ဆင်သည့် ရိုးရာဝတ်စုံများ၏ အရောင်အသွေးကို အခြေခံ၍လည်းကောင်း၊ ဒေသန္တရစကား ကွဲပြားမှုအပေါ် အခြေခံ၍လည်းကောင်း အဓိကအားဖြင့် အုပ်စုကြီး (၃) စု ခွဲခြားထားသည်။<ref name="Dessaint2010">{{cite book |last=Dessaint |first=William |last2=Avounam |first2=Aoun |title=The Lisu: Far from the Ruler |year=2010 |publisher=White Lotus |isbn=978-974-480-158-6}}</ref><ref>{{cite book |last=Hattaway |first=Paul |title=Peoples of the Buddhist World |year=2004 |publisher=William Carey Library |pages=152–153 |isbn=978-0-87808-361-9}}</ref>လီဆူအနက် (သို့မဟုတ်) လီဆူအမည်း တို့ကို "ဟီလီဆူ" (He Lisu) ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ် မြောက်ပိုင်း (နူကျန်းဒေသ) နှင့် မြန်မာနိုင်ငံ ကချင်ပြည်နယ် (ပူတာအိုခရိုင်) တို့တွင် အဓိက နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် လီဆူမျိုးနွယ်စုများအနက် အခြေချမှု အစောဆုံးနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ အစဉ်အလာအကြီးမားဆုံး အုပ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရပြီး၊ အမျိုးသမီးများသည် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် ပြာမှိုင်းမှိုင်း ရိုးရာဝတ်စုံများကို အဓိက ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref name="Bradley2003" />လီဆူအပွင့် (သို့မဟုတ်) အစင်းကျား လီဆူ တို့ကို "ဟွာလီဆူ" (Hua Lisu) ဟု ခေါ်သည်။ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ် အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်းနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းတို့တွင် အများဆုံး နေထိုင်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် ရောင်စုံအစင်းကွက်များနှင့် ပန်းပွင့်ဒီဇိုင်းများ အလွန်တောက်ပြောင် လှပစွာ ပါဝင်သောကြောင့် အပွင့်လီဆူ သို့မဟုတ် အစင်းကျားလီဆူဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ယနေ့ ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ လီဆူအများစုမှာ ဤအုပ်စုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Dessaint2010" />လီဆူဖြူ တို့ကို "ပိုင်လီဆူ" (Bai Lisu) ဟု ခေါ်ပြီး လူဦးရေ အနည်းစုသာ ရှိသည်။ အဓိကအားဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်အချို့နှင့် မြန်မာနိုင်ငံ နယ်စပ်အနီး တောင်တန်းဒေသအချို့တွင်သာ တွေ့ရတတ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် အဖြူရောင်ကို အခြေခံ၍ ရက်လုပ်ထားကြသည်။ ထို့ပြင် ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ လီဆူလူမျိုးစုများတွင် ဝတ်စုံခါးစည်းအမြိတ်ကို အခြေခံ၍ '''ခိုလိုလီဆူ''' (ခါးစည်းတွင် အနီရောင်အမြိတ် တစ်ချောင်းချသူ) နှင့် '''လီဖာလီဆူ''' (ခါးစည်းတွင် အမြိတ်နှစ်ချောင်း တွဲလွဲချသူ) ဟူ၍လည်း ခွဲခြားတတ်ကြသည်။<ref name="Encyclopaedia12">''[[မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း]]''။ '''အတွဲ (၁၂)''' (ပထမအကြိမ် ed.)။ ရန်ကုန်မြို့: စာပေဗိမာန်။ ၁၉၇၂။</ref> === မျိုးရိုးနာမည် === ရိုးရာအရ လီဆူလူမျိုးများအတွင်း၌ သွေးသားတော်စပ်မှုနှင့် မျိုးရိုးအမည် ပေါ်မူတည်၍ ခွဲခြားသည့် ဓလေ့လည်း ရှိသည်။ ထင်ရှားသော မျိုးရိုးစုအမည်များမှာ ငါး (Ngap)၊ ဝူ (Wu)၊ လီ (Li)၊ လာ (La)၊ ဇောင်း (Zaung) စသည်ဖြင့် တိရစ္ဆာန် သို့မဟုတ် သဘာဝတရားများကို အခြေခံထားသည့် ပင်မမျိုးရိုးစုကြီး (၇) စုမှ (၉) စုခန့် ရှိကြပြီး မျိုးရိုးစုတူသူအချင်းချင်း အိမ်ထောင်ပြုခြင်းကို ရှေးရိုးဓလေ့အရ တားမြစ်ထားလေ့ရှိသည်။<ref>{{cite journal |last=Durrenberger |first=E. Paul |title=The Lisu Clan System |journal=Journal of the Siam Society |year=1976 |volume=64 |issue=2 |pages=1–14}}</ref> ==ဘာသာစကား နှင့် စာပေ== [[လီဆူဘာသာစကား]] သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး အောက်တွင်ရှိသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]] အုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်။<ref name="Bradley1997" />ပိုမိုအသေးစိတ် ခွဲခြားပါက<ref name="Bradley2003">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |pages=234–240 |chapter=The Lisu Language}}</ref>တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု ၏ တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားအုပ်စုတွင်ပါဝင်သော [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]]ထဲမှ [[လိုလိုနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလိုနွယ် သို့မဟုတ် ငွီနွယ်]] ဘာသာစကားများ ထဲရှိ လီဆူဘာသာစကားဖြစ်သည်။လီဆူဘာသာစကားသည် ဘာသာစကားဗေဒအရ [[အာခါလူမျိုး|အာခါဘာသာစကား]] နှင့် [[လားဟူလူမျိုး|လားဟူဘာသာစကား]]တို့နှင့် ပိုမိုနီးစပ်မှုရှိကာ သဒ္ဒါနှင့် ဝေါဟာရအတော်များများ တူညီကြသည်။<ref name="Bradley1997" /> === လီဆူစာပေ === သမိုင်းတစ်လျှောက် လီဆူဘာသာစကားကို ရေးသားရန်အတွက် စာရေးစနစ် သုံးမျိုးထက်မက တီထွင်အသုံးပြုခဲ့ကြသော်လည်း လက်ရှိအချိန်တွင် ဖရေဇာ စာရေးစနစ် သို့မဟုတ် လီဆူအက္ခရာ (Fraser Script)စာပေ နှင့် လီဆူ သံပြောင်းစာရေးစနစ် တို့မှာ အထင်ရှားဆုံး ဖြစ်သည်။ ==ယဉ်ကျေးမှု နှင့် ဓလေ့များ== လီဆူလူမျိုးများသည် မိမိတို့နှင့် မျိုးရိုးနာမည် သို့မဟုတ် ဆွေမျိုးအုပ်စု ချင်း တူညီသူများအကြား လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်းကို ရှေးရိုးဓလေ့အရ တားမြစ်ရှောင်ကြဉ်သည့် ဓလေ့ရှိသည်။<ref name="Dessaint1972" />မိမိတို့နှင့် ဆွေမျိုးအုပ်စု မတူညီသော လီဆူမျိုးနွယ်စုများအတွင်းသာ အိမ်ထောင်ဖက် ရွေးချယ်လေ့ရှိကြသည်။ ဤကဲ့သို့ မျိုးရိုးဗီဇအရ သွေးနှောခြင်း ကို တင်းကျပ်စွာ ရှောင်ကြဉ်သည့် လူမှုရေးစည်းမျဉ်းများနှင့် အေးမြသော တောင်ပေါ်ဒေသ ရာသီဥတုတို့ကြောင့် လီဆူလူမျိုးများသည် ယေဘုယျအားဖြင့် အရပ်အမောင်းကောင်းခြင်း၊ အသားအရေ ပိုမိုဖြူစင်ဝင်းပခြင်း၊ ကိုယ်ကာယထွားကျိုင်းခြင်းနှင့် ကျန်းမာရေးကြံ့ခိုင်ခြင်းတို့နှင့် ပြည့်စုံကြသည်။<ref>Durrenberger, E.P. (1976). "The Economy of a Lisu Village."</ref> === ရိုးရာဝတ်စုံနှင့် ဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှု === ပူတာအိုဒေသရှိ လီဆူအမျိုးသမီးများသည် လဂျစ်ဂုံလျှော်မျှင်ဖြင့် ရက်လုပ်ထားသော အပေါ်ဝတ်များကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ၎င်းအင်္ကျီများမှာ သေးမျှင်သော အနက်စင်းကလေးများ ဖောက်ထားလျက် လက်ရှည်ရင်စေ့ ချုပ်လုပ်ထားပြီး အင်္ကျီလက်ဖျားတွင် ၄ လက်မခန့် အပြားရှိ အနက်ရောင်ပိတ်စဖြင့် အနားကွပ်ထားသည်။ ယင်းအင်္ကျီပေါ်မှ တဖန် အနက်ရောင်ရင်စေ့ လက်ပြတ်အင်္ကျီကို ရင်ဖွင့်၍ ထပ်လွယ်ထားပြီး အောက်ပိုင်းတွင် အတွန့်များပြားသော ဂါဝန်ရှည်ကြီးများကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref name="Encyclopaedia12" /> နားတွင် ဝတ်ဆင်သော နားကွင်းသည် ပစောက် (ပ) သဏ္ဌာန်ဖြစ်ပြီး ၄ လက်မခန့် အကျယ်ရှိ သံကွင်းကလေးများ ဖြစ်သည်။ ပန်ဆင်သည့်အခါ ဟနေသော နားကွင်းအဖျားကို နားပေါက်၌ ထိုးသွင်း၍ ဇောက်ထိုးချထားလိုက်ကာ၊ ၎င်းနားကွင်းကို လှပဆန်းကြယ်သော ကြေးခေါင်းလောင်းငယ်များ တပ်ဆင်ထားသည့် ပုတီးစေ့ဦးထုပ်လေးနှင့် ကြိုးဖြင့် ချိတ်တွယ်ထားလေ့ရှိသည်။<ref name="Encyclopaedia12" /> ရှမ်းပြည်နယ်ဘက်ရှိ အမျိုးသမီးများမှာမူ လောင်းကွတ်ပုံဏ္ဌာန် ရင်ဖုံးအင်္ကျီမျိုးကို ဝတ်ဆင်ပြီး ငွေကြယ်သီး သို့မဟုတ် ကြွေကြယ်သီးများဖြင့် ဆင်ယင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် လဂျစ်ဂုံလျှော်မျှင်ဖြင့် ရက်လုပ်ထားသော အနက်ရောင် သို့မဟုတ် အဖြူရောင် ဒူးပေါ်ဝဲ ဘောင်းဘီများနှင့် အပေါ်ဝတ် ရင်စေ့လက်ရှည် အင်္ကျီအနက် (သို့မဟုတ် တိုက်ပုံအင်္ကျီခပ်ပွပွ) ကို ဝတ်ဆင်ကြပြီး ရှေ့နောက်တွင် ငွေကြယ်သီး၊ ကြွေကြယ်သီးများကို စီခြယ်ထားတတ်သည်။<ref name="Encyclopaedia12" />ခေါင်းပေါ်တွင် အနက်ရောင် ၂၀ ပေခန့် ရှည်လျားသည့် အဝတ်စဖြင့် တစ်ရစ်ပြီးတစ်ရစ် ပတ်ပေါင်းထားလေ့ရှိသည်။ တောပစ်တောင်သူ အချို့ကမူ ဖြူး သို့မဟုတ် ကတိုးကောင်ကဲ့သို့ သားကောင်တို့၏ အရေခွံဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဦးထုပ်များကို အမြတ်တနိုး ဆင်ယင်ကြသည်။ လီဆူအမျိုးသားများ၏ သိသာထင်ရှားသော လက္ခဏာမှာ ရင်ပတ်တည့်တည့်တွင် ခန့်ညားလှပသော သစ်သားအပြားကြီးနှစ်ချပ်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ဓားလွယ်အိတ်ကို အမြဲမပြတ် လွယ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Encyclopaedia12" /> === လူမှုစီးပွားဘဝ === လီဆူတို့သည် သဘာဝအားဖြင့် အလွန်ရိုးသားပြီး အေးချမ်းစွာ နေထိုင်တတ်ကြသည်။ အဓိကစီးပွားရေးမှာ သစ်လုပ်ငန်း၊ တောင်ယာလုပ်ငန်းနှင့် တိရစ္ဆာန် (ဘဲ၊ ကြက်၊ ဝက်) မွေးမြူခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းတွင် တောင်ပေါ်မှ သစ်များကို ခုတ်လှဲ၍ ပျဉ်များနှင့် တိုင်များ ခွဲစိတ်ကာ နီးစပ်ရာဈေးမြို့များတွင် ရောင်းချကြသည်။ အဓိက ဝင်ငွေရရှိသော တောင်ယာလုပ်ငန်းများမှာ သစ်သော့သီးခြံ စိုက်ပျိုးခြင်း၊ မုန်ညင်း၊ အာလူး၊ မုန်လာဥ၊ တောင်ဝှေးသီးနှင့် အခြားဟင်းသီးဟင်းရွက်မျိုးစုံ စိုက်ပျိုးခြင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ စိုက်ပျိုးရရှိသော သီးနှံများကို မြေပြန့်ဈေးမြို့များသို့ ပို့ဆောင်ရောင်းချကာ ဆန်အိတ်များနှင့် လဲလှယ်ဝယ်ယူကြသည်။ ထို့ပြင် ကုန်စည်သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအတွက် မြည်းနှင့် လားများကိုလည်း စနစ်တကျ မွေးမြူကြသည်။<ref name="Encyclopaedia12" /> == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] 0qrlguz8mx8z6oleeij7k0ampgcejkp 0 6216 1057873 1056599 2026-10-14T02:37:46Z ~2026-54673-69 149304 /* */ 1057873 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = ဝ လူမျိုး<br/>{{resize|75%|(Va, Ava, Parauk, Ba&nbsp;rāog)}}<br/>{{nobold|{{linktext|lang=zh|佤族}}}} |image = Wa villagers 01.jpg |caption = ဝကလေးများ |population = ၁.၂ သန်းခန့် |region1 = {{Plainlist|*{{flag|Myanmar}} *&nbsp;'''∟'''{{flag|Shan State}} *&nbsp;'''∟'''{{flag|Kachin State}}}} |pop1 = ၈၀၀,၀၀၀ |ref1 = |region2 = {{Plainlist|*{{flag|China}} *&nbsp;'''∟'''[[ယူနန်ပြည်နယ်|ယူနန်]]}} |pop2 = ၄၀၀,၀၀၀ |region3 = {{Plainlist|*{{flag|Thailand}} *&nbsp;'''∟'''[[ချင်းရိုင်ခရိုင်|ချင်းရိုင်]]}} |pop3 = ၁၀,၀၀၀ |ref2 = |languages = [[ဝ ဘာသာစကား|ဝ ဘာသာစကား]]<br/>{{small|ဒုတိယ ဘာသာစကားများ}}{{hlist|[[မန်ဒရင်းဘာသာစကား|မန်ဒရင်းတရုတ်ဘာသာစကား]]|[[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာဘာသာစကား]]}} |religions = ရိုးရာကိုးကွယ်မှုများ၊<br/>[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]<ref>[http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-va.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130627012644/http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-va.htm |date=2013-06-27 }}, [http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/religion.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225710/http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/religion.htm |date=2015-09-23 }} Ethnic Groups - china.org.cn</ref><br/>[[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] |related =[[ပလောင်လူမျိုး]]၊[[ခမူလူမျိုး]]၊အခြား [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစတြိုအေးရှားတစ်လူမျိုး]]များ }} '''ဝလူမျိုး''' ([[ဝ ဘာသာစကား|ဝ]]: Vāx; {{zh|c={{linktext|佤|族}} |p=Wǎzú}}; {{lang-th|ว้า}}) သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတစ်ခုဖြစ်ပြီး [[မြန်မာနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း၊ တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်တစ်လျှောက် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]] အရှေ့ဘက်ပိုင်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ မြန်မာနိုင်ငံရှိ [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]] နှင့် [[ဝပြည်နယ်]] ဒေသများတွင် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်စီမံခန့်ခွဲမှု အထင်အရှား ရှိကြပြီး၊ ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ ရှေးဦးနေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ခံထားရပေသည်။<ref name="WikiWa" /> [[File:Wa Dancers UWSA 30-year-anniversary.png|thumb| ပန်ခမ်းမြို့တွင် နှစ်(၃၀)ပြည့် အထိမ်းအမှတ် ပွဲတော်အတွင်း ရိုးရာအကများဖြင့် ကပြဖျော်ဖြေခဲ့ကြသည်။]] ဝလူမျိုးသည် [[မွန်-ခမာ]]အုပ်စုဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်လက်ရေးစာပေကို ၁၉၅၇ ခုနှစ်တွင် စတင်တီထွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ဝလူမျိုးသည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] အစိုးရက တရားဝင်ထုတ်ပြန်ထားသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး ၅၆ မျိုးတွင် တစ်မျိုးအပါအဝင်ဖြစ်ပြီး၊ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၏ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြု ၁၃၅ မျိုးသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများထဲတွင်လည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite book |last=Fiskesjö |first=Magnus |year=2010 |title=The Fate of Self-Ascribed Wa History}}</ref> == နေထိုင်ရာဒေသ == ဝတို့နေထိုင်သောနယ်သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အလယ်ပိုင်း [[သံလွင်မြစ်]]၏အရှေ့ဘက် ခြမ်းတွင်တည်ရှိရန်အရှေ့ ဘက်တွင် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်ဘက်တွင် သံလွင်မြစ်၊ တောင်ဘက်တွင် မိုင်းလင်းနယ်(Meung Leunမိုင်းလင်းတောင်ပိုင်း၊ မိုင်းလင်းသည်တောင်နှင့်မြောက်ရှိသည်။ မိုင်းလင်းမြောက်သည် ဝအထူးဒေသဖြစ်သည့် ဝိန်းကောင်ခေါ် မိုင်းလင်းခရိုင်ဖြစ်သည်W.ML)၊နှင့် မြောက်ဘက်တွင် [[ကိုးကန့်လူမျိုး|ကိုးကန့်]] နယ်တို့က ဝိုင်းရံထားသော တောင်ကုန်းမြေမြင့်ဒေသတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကုန်းမြင့်တစ်ခုလုံးတွင်အချို့သော နေရာများ၌ ပေ(၁၀၀၀၀)နီးပါးခန့်မြင့်သော တောင်ထွဋ်များ လည်းရှိသည် ထိုတောင်တန်းကြီးများသည် ဝလူမျိုး တိုက၏ လမ်းပန်းဆက်သွယ်မှုမလွယ်ကူခက်ခဲအောင်ဖန် ဖန်တီးထားသကဲ့သို့ရှိနေသောကြောင့် ဘဝတူဆွေရင်းသားရင်းလူမျိုးအချင်းချင်း ကြား အဆက်အသွယ်များကင်းမဲ့ခဲ့၍ စီးပွားရေးနှင့်[[ယဉ်ကျေးမှု]] များခေတ်နောက်ကျနေခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ဝလူမျိုး သမိုင်းကြောင်း == ဝလူမျိုး များသည် [[မွန်-ခမာ]] နွယ်ဖွားများဖြစ်ပြီး ပလောင် (တအာင်း) နှင့် မွန်လူမျိုးတို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၂)၊ ဝလူမျိုး။</ref>ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုအရ ဝလူမျိုး တို့သည် "ဆီဂန်" ဟုခေါ်သော လိုဏ်ဂူအတွင်းမှ စတင်ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ သုံးပြည်ထောင်ခေတ် (三国时期) အတွင်း ရေးသားခဲ့သော တရုတ်ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများတွင် ဝလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများကို "ဖူး" (濮族) လူမျိုးများအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book |last=Fiskesjö |first=Magnus |year=2010 |title=The Fate of Self-Ascribed Wa History}}</ref> သုံးပြည်ထောင်ခေတ်၏ စစ်သေနာပတိ [[ကျူးကော့လျံ|ကျူးကော့လျန်]] (諸葛亮) သည် တောင်ဘက်အရပ်ရှိ လူမျိုးစုများကို တိုက်ခိုက်နှိမ်နင်းရာတွင် ဝလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများနှင့် ထိတွေ့ဆက်ဆံမှု ရှိခဲ့သည်ဟု ဒေသန္တရ ရာဇဝင်များက ဆိုသည်။ ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပုံပြင်အချို့တွင် ကျူးကော့လျန်သည် စိုက်ပျိုးရေးပညာ (အထူးသဖြင့် ဆန်စပါးစိုက်ပျိုးမှု) သင်ကြားပေးခဲ့သူအဖြစ် တင်စားပြောဆိုလေ့ရှိကြ ပြီး ကျူးကော့လျန်ကို အလွန်လေးစားကြကာ ကျူးကော့လျန်၏ စစ်တပ်တွင် ပါဝင်ကူညီခဲ့ဖူးသည်ဟုလည်း အဆိုရှိသည်။<ref>Davies, H. R., "Yunnan: The Link between India and the Yangtze", Cambridge University Press, 1909.</ref> ဝလူမျိုးများသည် ပလောင်လူမျိုးများကဲ့သို့ပင်ရှမ်းပြည်နယ်၏ တောင်တန်းဒေသများတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မရောက်ရှိမီကပင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။ အဆိုပါခေတ်ကာလများတွင် ပလောင် (တအာင်း) နှင့် ဝလူမျိုးတို့သည် "ရှေးဦးပလောင်နွယ်ဖွား" (Proto-Palaungic) အုပ်စုကြီးတစ်ခုတည်းအဖြစ် တည်ရှိနေခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ပလောင်လူမျိုးများက သံလွင်မြစ် အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ဒေသများ ဆီသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite book |last=Fiskesjö |first=Magnus |year=2010 |title=The Fate of Self-Ascribed Wa History}}</ref>သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မည်သည့်အစိုးရ၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှုကိုမျှ မခံယူဘဲ မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်နယ်မြေတွင် သီးခြားလွတ်လပ်စွာ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ဗြိတိသျှတို့က "တောရိုင်းဝနယ်" (Wild Wa States) ဟုပင် ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Marshall |first=Andrew |year=2002 |title=The Trouser People |url=https://archive.org/details/trouserpeopleque0000mars |publisher=Penguin Books}}</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် ဝလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]] (Wa Self-Administered Division) ကို ထူထောင်၍ ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေးနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို ကိုယ်ပိုင်စီမံခန့်ခွဲမှုဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်အောင် ဆောင်ရွက်နေကြသည်။ === မူလအစ ဒဏ္ဍာရီလာ သမိုင်းကြောင်း === ဝလူမျိုးများသည် ပတ်ကတေ့ရွာအနီးရှိ ကျောက်ဂူကြီးမှ စတင်ပေါက်ဖွားလာပြီး ပတေ့နယ်၊ လွယ်လိန်းနယ်တို့သို့ ရောက်ရှိလာကာ ထိုမှတစ်ဆင့် ဝနယ်အခြားဒေသများသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်ဟု ရိုးရာအရ ယူဆကြသည်။ အခြားအဆိုတစ်ခုအရ ဝနယ်နောင်ချိုကန် အရှေ့မြောက်အရပ်မှ အနောက်တောင်ဘက်သို့ ရောက်ရှိလာပြီး မိုင်းလွန်းနယ်မှတစ်ဆင့် ကျိုင်းတုံနယ်ဘက်သို့ ပျံ့နှံ့လာသည်ဟု ဆိုသည်။ စုံကရမန်နယ်နေ ဝလူမျိုးများက ယင်းတို့သည် ယခင် လွယ်လိန်းအမျိုးအနွယ်မှ သက်ဆင်းခဲ့သည်ဟု ယူဆကြပြီး ဟိုမိုင်းနယ်မှ ဝများကမူ ကွန်လုမန်းအနွယ်မှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ရိုးရာပုံပြင်များအရ ဝလူမျိုးများ စတင်ပေါက်ဖွားရာဟု ယူဆကြသော ကျောက်ဂူကြီးမှ တစ်ခါက အသံမြည်ဟီးလာသဖြင့် အမျိုးအနွယ်သစ်၊ လူမျိုးသစ် ပေါ်ပေါက်မည့် နိမိတ်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကာ လက်ရှိဝလူမျိုးများအား လွှမ်းမိုးနှင်ထုတ်မည်ကို စိုးရိမ်သောကြောင့် ဂူအတွင်းသို့ လေးမြားများ ပစ်သွင်းခဲ့ကြသည်ဟူသော သမိုင်းဦးပုံပြင်များလည်း ရှိခဲ့သည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ခေါင်းဖြတ်ရခြင်း၏ မူလဇာစ်မြစ်မှာလည်း အဆိုပါဂူမှ ထွက်လာသော တာလီနှင့် ယာနမ်တို့ လမ်းခုလတ်၌ အပန်းဖြေခိုက် သားကြီးဖြစ်သူက ဓားစမ်းရာမှ ယာနမ်၏ဦးခေါင်း ပြတ်သွားခဲ့ရာ နတ်များက လူဦးခေါင်းကို လိုလား၍ ဖြစ်ရသည်ဟု အယူရှိရာမှ စတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> == ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဘာသာရေး သမိုင်းကြောင်း == အတိတ်သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ဝလူမျိုးများသည် သဘာဝလွန်စွမ်းအားများနှင့် နတ်ဝိညာဉ်များကို ကိုးကွယ်သည့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) ကို အဓိကကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။ ဝတို့၏ ယုံကြည်မှုမှာ လူသားတို့၏ ဘဝရှင်သန်ရပ်တည်ရေးနှင့် စိုက်ပျိုးရေး အောင်မြင်မှုအပေါ် အခြေခံသည်။<ref name="Encyclopedia12">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၂)၊ ဝလူမျိုး။</ref> ဝလူမျိုးတို့သည် "မွတ်တိုင်" ကို ၎င်းတို့၏ အမြင့်ဆုံးသော ဖန်ဆင်းရှင် နတ်မင်းကြီးအဖြစ် ယုံကြည်ကြပြီး ၎င်းနတ်မင်းသည် လောကကြီးနှင့် လူသားများကို ဖန်ဆင်းခဲ့သူဟု ယူဆကြသည်။ ကျေးရွာတိုင်းတွင် ရွာကိုစောင့်ရှောက်သည့် နတ်များရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ရွာဝင်ဝများတွင် နတ်တိုင်များ စိုက်ထူ၍ ပူဇော်လေ့ရှိသည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဝလူမျိုးများသည် ဘာသာတရားမျိုးစုံကို လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ကြသော်လည်း အဓိကအားဖြင့် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုများမှာ ထင်ရှားသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝလူမျိုးအများစု၊ အထူးသဖြင့် ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် နီးစပ်သော ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည့် "ဝယဉ်" (Tame Wa) မျိုးနွယ်များသည် [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။<ref name="BurmaLibrary">The Wa People: History and Culture. Online Burma Library. https://www.burmalibrary.org</ref> ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် အမေရိကန် နှစ်ခြင်းသာသနာပြုများ ဝဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ဝလူမျိုးအများအပြားသည် ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းခဲ့ကြသည်။ သာသနာပြု [[ဝီလျံ ယန်း]] (William Young) သည် ဝဘာသာစကားအတွက် လာတင်အက္ခရာကို အခြေခံသော စာပေကို တီထွင်ပေးခဲ့သဖြင့် ဝလူမျိုးများကြား ပညာရေးနှင့် ဘာသာရေး အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ပြန့်နှံ့ခဲ့သည်။<ref name="Fiskesjo2010">Fiskesjö, Magnus (2010). ''The Fate of Self-Ascribed Wa History''.</ref> အချို့သော ဝေးလံခေါင်သီသော တောင်တန်းဒေသများတွင် ယနေ့တိုင် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားသူများ ရှိသေးကာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၊ တောင်စောင့်နတ်နှင့် ရွာစောင့်နတ်များကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်ကြပြီး ရိုးရာပွဲတော်များတွင် တိရစ္ဆာန်များကို ယဇ်ပူဇော်သည့် ဓလေ့များ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Marshall2002">Marshall, Andrew (2002). ''The Trouser People''. Penguin Books.</ref> == သမိုင်းဝင် ခေါင်းဖြတ်ယဇ်ပူဇော်ခြင်း ဓလေ့ == အတိတ်သမိုင်းတစ်လျှောက် ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုတွင် အထင်ရှားဆုံးနှင့် အစွဲအလန်းအကြီးဆုံး ဓလေ့တစ်ခုမှာ လူဦးခေါင်းကို ဖြတ်၍ နတ်ပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Scott1900">Scott, J.G. (1900). ''The Upper Burma Gazetteer''.</ref> ဝလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ စိုက်ပျိုးရေး အောင်မြင်ရန်၊ ရာသီဥတု မျှတရန်နှင့် ရိုးရာယုံကြည်မှုများအရ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်အတွက် ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းကာလများအထိ ရန်သူ သို့မဟုတ် ပြင်ပလူများ၏ ဦးခေါင်းကို ဖြတ်၍ ပူဇော်သည့် "ခေါင်းဖြတ်ဓလေ့" ကို ကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။<ref name="Marshall2002">Marshall, Andrew (2002). ''The Trouser People''. Penguin Books.</ref> ဝလူမျိုးတို့၏ အယူအဆအရ ကိုးကွယ်သည့် နတ်များတွင် အဆင့်ဆင့်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ နတ်ငယ်တစ်မျိုးဖြစ်သော "လီဆိုင်မတ်နတ်" ကို ပူဇော်လိုသည့်အခါတွင် ကျွဲကို သတ်၍ ယဇ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသော်လည်း၊ ၎င်းတို့၏ ယုံကြည်မှုတွင် အကြီးမားဆုံး၊ တန်ခိုးအရှိဆုံးနှင့် ဒုက္ခအပေးနိုင်ဆုံး ဖြစ်သော "မွေးနတ်" ကိုမူ လူဦးခေါင်းဖြင့်သာ ဖြတ်၍ ပူဇော်ရသည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref name="Scott1900"/> အဆိုပါ ခေါင်းဖြတ်ယဇ်ပူဇော်ခြင်း လုပ်ငန်းကို များသောအားဖြင့် စပါးစိုက်ပျိုးချိန် ရာသီများတွင် အဓိက လုပ်ဆောင်လေ့ရှိကြသည်။ ကောက်ပဲသီးနှံများ အထွက်နှုန်းကောင်းမွန်စေရန်နှင့် စပါးပင်များ ဖြစ်ထွန်းစေရန်အတွက် လူဦးခေါင်းမှ ထွက်လာသော သွေးနှင့် နတ်ဝိညာဉ်၏ စွမ်းအားသည် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall2002"/> ဝလူမျိုးများ၏ လူမှုအဖွဲ့အစည်း ထုံးစံအရ အမျိုးသားတစ်ဦးသည် မိမိ၏ တစ်သက်တာသက်တမ်းအတွင်း အနည်းဆုံး ဦးခေါင်း ၃ ကြိမ်တိတိ ဖြတ်ရန် တာဝန်ရှိသည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ အကယ်၍ အမျိုးသားတစ်ဦးသည် လူဦးခေါင်း ၆ ခေါင်းအထိ ဖြတ်ဖူးသော စွမ်းဆောင်ရည်ရှိပါက ၎င်းကို ထူးချွန်သည့် သူရဲကောင်းအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ထိုသို့သော သူရဲကောင်းကို သက်ဆိုင်ရာ နယ်ရှင် အုပ်ချုပ်သူများက ကောက်ခံမြဲဖြစ်သော အခွန်အတုတ်များ ပေးဆောင်ရခြင်းမှ လွတ်ကင်းခွင့်ပြုသည့်အပြင်၊ လူထုကြားတွင် ဂုဏ်ဒြပ်ကြီးမားလှသော "ရှန်နီစ" ခေါင်းပေါင်းကို ပေါင်းခွင့်ပြုကာ သူရဲကောင်းအဖြစ် အခမ်းအနားဖြင့် အထူးတလည် ဂုဏ်ပြုတတ်ကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ထို့ကြောင့် ဝလူမျိုးများအဖို့ ကျေးရွာနှင့် စိုက်ပျိုးရေးအတွက် လူခေါင်းရရှိရေးသည် လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင် ရန်သူ့လက်တွင် ဦးခေါင်းအဖြတ်မခံရစေရေးသည် လည်းကောင်း ဘဝရပ်တည်မှုအတွက် အလွန်တရာ အရေးကြီးသော ကိစ္စရပ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ရရှိလာသော လူဦးခေါင်းများကို ကျေးရွာများတွင် သီးသန့်စိုက်ထူထားသော တိုင်များ၌ အစဉ်လိုက် စိုက်ထူပူဇော်ထားတတ်ကြရာ၊ အချို့သော ဝရွာကြီးများတွင် လူခေါင်းတိုင် အမြောက်အမြား ရှိခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် - ဟောင်တက်ရွာတွင် လူခေါင်းစိုက်ထူထားသည့် တိုင်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော် ရှိခဲ့ပြီး၊ စုံကရမန်ရွာတွင် တိုင်ပေါင်း ၁၁၀ ကျော်အထိ ရှိခဲ့ဖူးကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="Scott1900"/> ခေါင်းဖြတ်ရန်အတွက် ရန်သူ သို့မဟုတ် ပြင်ပလူကို တိုက်ရိုက်ရှာဖွေရန် မလွယ်ကူသည့် အခြေအနေမျိုး ကြုံတွေ့ရသည့်အခါများတွင် လူဦးခေါင်း တစ်လုံးလျှင် ငွေဒင်္ဂါး ၂၀၀၀ မှ ၃၀၀၀ အထိ အခြားသူများထံမှ တန်ဖိုးကြီးပေး၍ ဝယ်ယူကာ ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။ သို့မဟုတ်ပါက အခြားသူများ မြေမြှုပ်သဂြိုဟ်ထားပြီးစ အလောင်းများထံမှ ခေါင်းကို ခိုးယူဖြတ်တောက်ခြင်းမျိုး ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသို့ အလောင်းများထံမှ ခေါင်းဖြတ်ယူခြင်း ဘေးမှ ကာကွယ်ရန်အတွက် ရှေးခေတ် ဝလူမျိုးများသည် လူသေဆုံးပါက အလောင်းကို ပြင်ပသုသာန်များတွင် သွားရောက်မမြှုပ်နှံရဲကြချေ။ ၎င်းတို့သည် သူတစ်ပါး သတိမမူမိစေရန်နှင့် မသိနိုင်စေရန်အတွက် ရွာပြင်ခြံစည်းရိုးနှင့် ကပ်၍သော်လည်းကောင်း၊ မိမိတို့ နေထိုင်ရာ အိမ်၏အောက်ခြေ ကြမ်းပြင်အောက်တွင် သော်လည်းကောင်း လူသူမသိအောင် လျှို့ဝှက်မြှုပ်နှံလေ့ရှိကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ခေါင်းဖြတ်ခြင်း ဓလေ့သည် ဝဒေသအားလုံးတွင် တူညီမှုမရှိဘဲ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားခြားနားမှုများလည်း ရှိသည်။ ဝနယ်အတွင်းရှိ လွယ်လိန်းနယ်နှင့် ဆတော်နယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသော ဝလူမျိုးများသည် လူဦးခေါင်းဖြင့် ယဇ်ပူဇော်ခြင်း အစား "သင်းချောနက်ခွေး" (အမွေးအမှင် သန့်စင်နက်မှောင်သော ခွေး) ကို သတ်၍ နတ်ပူဇော်သည့် ဓလေ့ကို ကျင့်သုံးကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ခေတ်ကာလ ပြောင်းလဲလာသည်နှင့်အမျှ ယနေ့ခေတ်တွင်မူ ယင်းကဲ့သို့ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ခေါင်းဖြတ်ယဇ်ပူဇော်ခြင်း ဓလေ့မှာ ဝလူမျိုးများကြားတွင် လုံးဝ(လုံးဝ) ကွယ်ပျောက်သွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ လက်ရှိအချိန်တွင် လူဦးခေါင်းဖြင့် ပူဇော်ခြင်းကို လုံးဝ မပြုလုပ်တော့ဘဲ၊ ၎င်း၏ အစားထိုးမှုအဖြစ် ကျွဲ၊ ခွေး စသည့် တိရစ္ဆာန်များကိုသာ အသုံးပြု၍ ရိုးရာအလိုက် ယဇ်ပူဇော်မှုများကို ပြုလုပ်ကြတော့သည်။<ref name="Marshall2002"/> === ကျွဲခေါင်းစိုက်ထူခြင်း ဓလေ့ === ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာလူမှုဘဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် "ကျွဲ" သည် အလွန်အရေးပါသော တိရစ္ဆာန် ဖြစ်သည်။ အတိတ်ကာလက လူဦးခေါင်းဖြတ်၍ ယဇ်ပူဇော်သကဲ့သို့ပင် နတ်ငယ်များကို ပူဇော်ရန် သို့မဟုတ် လူခေါင်းဖြတ်ရန် မလွယ်ကူသည့် အခြေအနေမျိုးတွင် ကျွဲများကို သတ်၍ ယဇ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ထိုသို့ ယဇ်ပူဇော်ပြီးနောက် ရရှိလာသော "ကျွဲကုန်းခေါင်း" (ကျွဲဦးချိုပါသော ဦးခေါင်းခွံ) များကို လွှင့်ပစ်ခြင်းမပြုဘဲ စနစ်တကျ သိမ်းဆည်းစိုက်ထူသည့် ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။ ဝလူမျိုးတို့၏ အယူအဆတွင် အိမ်တစ်အိမ် သို့မဟုတ် ရွာတစ်ရွာ၌ ကျွဲခေါင်းခွံ အမြောက်အမြား ပိုင်ဆိုင်ထားခြင်းသည် ထိုအိမ်ထောင်စု သို့မဟုတ် ထိုရွာ၏ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၊ ဩဇာတိက္ကမရှိမှုနှင့် နတ်မင်းတို့၏ ကောင်းချီးပေးမှုကို ခံရခြင်းဟု အခိုင်အမာ ယုံကြည်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် မိမိတို့အိမ်၏ ဝရံတာ၊ နံရံ သို့မဟုတ် ရွာ၏ အဝင်အထွက် လမ်းမကြီးများဘေးတွင် ကျွဲခေါင်းခွံများကို အစဉ်လိုက် စိုက်ထူပြသထားလေ့ရှိကြသည်။<ref name="Marshall2002"/> ကျွဲခေါင်းခွံများကို စိုက်ထူရာတွင် အိမ်နံရံများ၌ ချိတ်ဆွဲရုံမျှမက "ကျွဲခေါင်းတိုင်" (Yပုံစံတိုင် သို့မဟုတ် ရိုးရာတိုင်များ) ပြုလုပ်၍လည်း စိုက်ထူတတ်ကြသည်။ ဤကျွဲခေါင်းတိုင်များသည် ကျေးရွာအတွင်းသို့ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် ရောဂါဘယများ မဝင်ရောက်နိုင်စေရန် ကာကွယ်ပေးသည့် "အကာအကွယ်တံတိုင်း" ဟုလည်း ယူဆကြသည်။ ဝရွာတစ်ခု၏ ကျွဲခေါင်းတိုင် အရေအတွက်ကို ကြည့်ခြင်းဖြင့် ထိုရွာ၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် အင်အားတောင့်တင်းမှုကို ခန့်မှန်းနိုင်သည်။<ref name="Scott1900"/> ရှေးဟောင်း ခေါင်းဖြတ်ဓလေ့မှာ လုံးဝချုပ်ငြိမ်းသွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သော်လည်း၊ ကျွဲခေါင်းစိုက်ထူခြင်းနှင့် ကျွဲခေါင်းခွံများဖြင့် အလှဆင်ခြင်း ဓလေ့မှာမူ ဝလူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော "အမျိုးသားရေး ပြယုဂ်" တစ်ခုအနေဖြင့် ယနေ့တိုင် ကျန်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ် ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်းရှိ အစိုးရရုံးစိုက်ရာ အဆောက်အအုံများ၊ ရိုးရာပွဲတော်မုခ်ဦးများနှင့် နေအိမ်များတွင် ကျွဲဦးချိုပုံစံများနှင့် ကျွဲခေါင်းခွံ သင်္ကေတများကို ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အမှတ်အသားအဖြစ် ဂုဏ်ယူစွာ ထည့်သွင်းအသုံးပြုလျက်ရှိကြသည်။<ref name="Marshall2002"/> == မျိုးနွယ်စုနှင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ရာဒေသ == ဝလူမျိုးသည် [[မွန်-ခမာ]] ဘာသာစကားပြောအုပ်စုအတွင်းရှိ ဝ-ပလောင် အုပ်စုခွဲ၌ ပါဝင်ပြီး ဝ၊ လ၊ လဝ၊ ခမူ၊ တိုင်းလွီ၊ အန်၊ ယန်း၊ လမ်၊ ပလောင်၊ ပလေး၊ ဓနော လူမျိုးတို့နှင့် မျိုးနွယ်စုချင်း နီးစပ်သည်။ ဝလူမျိုးများကို ဝ သို့မဟုတ် လဝလူမျိုးဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ အချို့က "လွယ်လှလူမျိုး" ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်နယ်စပ်အကြားရှိ တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေစိုက် နေထိုင်ကြသည်။ ယူနန်နယ်စပ်မှနေ၍ သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်းတစ်လျှောက် တိုင်အောင် အနှံ့အပြား နေထိုင်ကြပြီး၊ အချို့မှာ မိုင်းလွန်းနယ်နှင့် ကျိုင်းတုံနယ် တောပိုင်းအရပ်များတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝနယ် (ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း) တွင် ဝလူမျိုး အများဆုံး နေထိုင်သည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> == လူမှုစီးပွားနှင့် နေထိုင်မှုဓလေ့ == [[File:Wa tribe depiction, 1900s.jpg|thumb|left|၂၀ ရာစုအစောပိုင်း ခေတ်ဦး ဝလူမျိုးများ၏ သရုပ်ဖော်ပုံ]] === ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် နေထိုင်မှုစရိုက် === "ဝ" လူမျိုးများကို "လွယ်လှ" ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းမှာ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်းစကား]] (လွယ် = တောင်၊ လှ = လူမျိုး) မှ ဆင်းသက်လာကာ "တောင်ပေါ်ကလူမျိုး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="Scott">Scott, J. G. (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing, Burma.</ref> ဝလူမျိုးတို့သည် ၎င်းတို့၏ တောင်ပေါ်ဒေသ ရိုးရှင်းကြမ်းတမ်းစွာ နေထိုင်တတ်သော အကျင့်စရိုက်ကို မူတည်၍ ဝတ်ဆင်သော အဝတ်အစား အရောင်များမှာလည်း အညစ်ခံသည့် အရောင်များသာ ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် အနက်ရောင်၊ အပြာရောင်နှင့် ရှားစေးရောင် အနီရင့်များကို အများဆုံး တွေ့ရတတ်သည်။<ref name="CulturalWa">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၁)၊ "ဝလူမျိုး"။</ref> ဝလူမျိုး အမျိုးသားများသည် အနက်ရောင် ခေါင်းပေါင်းကို ပေါင်းတတ်ကြပြီး၊ အချို့သော လူငယ်အများစုမှာမူ အနက်ရောင် ခေါင်းစွပ်များကို ဆောင်းလေ့ရှိကြသည်။ အင်္ကျီအနေဖြင့် နက်ပြာရောင်ရှိသော ရင်စေ့ရင်ဖုံးအင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ကာ၊ အောက်ပိုင်းတွင် အနက်ရောင် ရှမ်းဘောင်းဘီကို အမြဲတမ်း တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref name="CulturalWa"/> မြို့ကြီးများနှင့် နီးစပ်သော ဒေသများရှိ ဝလူမျိုး အမျိုးသားများသည် ဖျင်နက် သို့မဟုတ် ဖျင်ပြာဘောင်းဘီနှင့် အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ပြီး၊ ခေါင်းတွင် အဖြူ၊ အနက်၊ အနီ၊ အဝါ အစင်းကျား ခေါင်းပေါင်းများကို ပေါင်းလေ့ရှိကြသည်။<ref name="Encyclopedia12">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၂)၊ "ဝလူမျိုး"။</ref> ဝလူမျိုး အမျိုးသမီးများမှာ နက်ပြာရောင် ရင်ဖုံးအင်္ကျီနှင့် "အင်တိုင်" ဟုခေါ်သော ထဘီကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ထဘီမှာ စစ်အနံ တစ်ကိုက်၊ အလျား တစ်ကိုက်ခွဲခန့်ရှိသော အနက်ရောင်အစကို ခါးတွင် ပတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အချို့သော မိန်းကလေးများမှာမူ အလှအပကို ခုံမင်သဖြင့် အညို၊ အနီ၊ အဝါစင်းများပါဝင်သော ထဘီများကို ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ရက်လုပ်ဝတ်ဆင်လေ့ ရှိကြသည်။ ထို့အပြင် ရိုးရာအလှဆင်ခြင်းအဖြစ် ငွေဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ဆွဲကြိုး၊ ဘယက်၊ နားထောင်း၊ လက်ကောက်ပြားနှင့် လက်ကောက်လုံးများကိုလည်း ရိုးရာမပျက် ဆင်ယင်ကြသည်။<ref name="CulturalWa"/> မြို့ကြီးများနှင့် နီးစပ်သော ဒေသများရှိ အမျိုးသမီးများကမူ အပြာ၊ အနက်၊ အဝါ၊ အနီ ရောင်စုံရောယှက်ထားသော သုံးတောင်ကွင်းရှိ ဖျင်ထဘီကို ဒူးဆစ်နားအထိ ခပ်တိုတိုဝတ်ဆင်ကာ အနက်ရောင်ဖျင် လက်ကျပ်ရင်စေ့အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ဆံပင်ကို ဆံတိုဆံထောက်ပုံစံ (ဗော့ဟဲယား) ထားရှိကာ ခေါင်းတွင် ပြောက်ကျားဖျင်စများကို ကြက်ခြေခတ်ပေါင်း၍ လည်ပင်းတွင် "ပွဲသီး" ခေါ် အသီးကို ပုတီးလုပ်၍ ဆွဲလေ့ရှိသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝေးလံခေါင်သီသော အတွင်းပိုင်းကျသည့် ဒေသများတွင်မူ ရှေးရိုးစွဲဆင်ယင်မှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသားများသည် ဂျပ်ရက်အစကို ရှေ့ကဖုံးအုပ်ထားပြီး ကိုယ်တုံးလုံးနှင့် နေတတ်ကြပြီး၊ အမျိုးသမီးများသည် အနံတစ်တောင့်ထွာခန့်ရှိ အနီ၊ အနက်၊ အပြာရောင် ဖျင်စကို အောက်ပိုင်း၌ ပတ်ထားကာ အထက်ပိုင်းတွင် ပွဲသီးပုတီးကို ဆွဲထားရုံမျှဖြင့် ဗလာကျင်း နေထိုင်တတ်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> === လူမှုဓလေ့နှင့် အသုံးအဆောင်စရိုက် === "ဝ" လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ရိုးရာအခမ်းအနားများနှင့် နေ့စဉ်လူမှုဘဝတွင် ခေါင်ရည်နှင့် ပြောင်းဖူးချက်အရက်များကို အမျိုးသားများသာမက အမျိုးသမီးများနှင့် ကလေးငယ်များပါ သောက်သုံးတတ်သည့် ဓလေ့ရှိပြီး သောက်သုံးမှု ပမာဏ အနည်းနှင့်အများသာ ကွာခြားသည်။<ref name="Fiskesjo2000">Fiskesjö, Magnus (2000). ''The Fate of Self-Ascribed Wa History''. University of Chicago.</ref> ထို့အပြင် ဆေးတံသောက်သော အလေ့အထမှာလည်း လူကြီးလူငယ်မရွေး အမြဲတစေ စွဲမြဲနေတတ်ကြရာ ဆေးတံကို ကိုင်ဆောင်ထားခြင်းသည် "ဝ" လူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော ကိုယ်ပိုင်ဟန်တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="Scott"/> === ကျန်းမာရေးနှင့် လူမှုစရိုက် === ရှေးရိုးစွဲ ဝလူမျိုးများသည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် အပူရှိန်ကို ကြောက်ရွံ့ကြပြီး ရေချိုးခြင်းနှင့် အဝတ်အထည် ဖွတ်လျှော်ခြင်း အလေ့အထ နည်းပါးသည်။ နာမကျန်းဖြစ်ပါက ဆေးသောက်လေ့မရှိဘဲ နတ်ဆရာများကိုပင့်၍ ဝက်၊ ကြက်တို့ဖြင့် နတ်ပူဇော်လေ့ရှိသည်။ အချို့မှာမူ ၉၆ ပါးရောဂါ ပျောက်ကင်းစေနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည့် "လွယ်မူးတောင်" (ဝနယ်၏ ပုပ္ပားတောင်ဟု တင်စားကြသည်) မှ ရရှိသော ဆေးမြစ်များကို ကြိုချက်သောက်သုံးကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝလူမျိုးများသည် တောင်တက်တောင်ဆင်း လျင်မြန်ပြီး တိုက်ခိုက်ရာတွင် ရဲရင့်ကြသည်။ ရွာများတွင် ခံတပ်များ၊ ဆူးခက် တံခါးပေါက်ကြီးများနှင့် ဝါးချွန်ထောင်ထားသော ကျင်းအကာအကွယ်များ စနစ်တကျ ပြုလုပ်ထားတတ်ကြပြီး ပြင်ပလူများကို နယ်မြေအတွင်း ဝင်ရောက်ခွင့် မပြုတတ်ချေ။ ၎င်းတို့သည် ရန်သူအပေါ် ရန်ငြိုးဖွဲ့တတ်သော်လည်း မဟာမိတ်ပြုထားသူများအပေါ်တွင်မူ ကျွဲသတ်၍ "သစ္စာအရက်" အတူတူသောက်ကာ ကတိသစ္စာ အလွန်တည်ကြသည်။ အိမ်များကို တန်ဆောင်မုန်း၊ နတ်တော်၊ ပြာသိုလများတွင် ဆောက်လုပ်လေ့ရှိပြီး အိမ်တက်မင်္ဂလာကို ရက်ရှည် ကျင်းပတတ်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> === အိမ်တွင်း အယူသီးမှု ဓလေ့များ === ဝလူမျိုးတို့၏ နေအိမ်များသို့ သွားရောက်ရာတွင် စည်းကမ်းနှင့် အယူသီးမှုများ ရှိသည်။ ဧည့်သည်များသည် မသွားအပ်သော နေရာများကို ရှောင်ကြဉ်ရပြီး ဖက်စိမ်းများကို အရမ်းမဲ့ ယူဆောင်ခွင့်မရှိချေ။ အိမ်ဦးကြမ်းပြင်၏ လက်ဝဲဘက်အိမ်ထောင့်နှင့် အိမ်တွင်းလက်ယာဘက်ထောင့်များတွင် ပစ္စည်းအရမ်းမထားရဘဲ၊ အိမ်တွင်းလက်ယာဘက်ထောင့်သည် ၎င်းတို့၏ နတ်ကိုးကွယ်ရာဌာန ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် အိမ်ရှင်ထိုင်သော နေရာကို ကျော်ဖြတ်မသွားရသလို မီးဖို၌လည်း အိမ်ရှင်ထိုင်သည့်ဘက်တွင် ထမင်းအိုးများ မချရချေ။ အကယ်၍ ဧည့်သည်က မှားယွင်းပြုမူမိပါက အိမ်ဦးနတ်ကို ပူဇော်ရန်အတွက် အရေးဆို တောင်းခံတတ်ကြသည်။<ref name="Marshall2002"/> === ရိုးရာတုံးဂီတနှင့် ချစ်စရာ့ဓလေ့များ === ‘ဝ’ လူမျိုးတို့၏ တူရိယာများအနက် စိတ်ဝင်စားဖွယ်အကောင်းဆုံးမှာ "တုံး" ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို မိုင်းကျွန်းပင်မှ ထွင်းထု၍ ဖိုသံမသံ ညှိကာ သူကြီးအိမ်အနီး တဲဆောက်၍ ထားရှိရသည်။ နတ်တင်လျှင် ဖိုသံထွက်သောဘက်မှ တုံးကို လေးကန်စွာ တစ်ချက်ချင်းတီးပြီး၊ စစ်ရေးအရ လူစုလျှင် ခပ်သွပ်သွပ် တွဲခေါက်လေ့ရှိသည်။ ပျော်ပွဲရွှင်ပွဲနှင့် မင်္ဂလာဆောင်များတွင်မူ အမျိုးသမီးနှင့် အမျိုးသား ၆ ဦးခန့်အထိ ဝါးခြမ်းပြားနှင့် ထိုးတံများ သုံးစွဲ၍ အဆင့်အတန်းမြင့်မားစွာ အချက်ကျကျ တီးခေါက်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ရှေးက ခေါင်းဖြတ်ဓလေ့ရှိခဲ့သဖြင့် ရိုင်းစိုင်းသည်ဟု ထင်မှတ်ရသော်လည်း အကယ်စင်စစ် ဝလူမျိုးများတွင် အလွန်ချစ်စရာကောင်းသော လူမှုရေးဓလေ့များ ရှိသည်။ သားထောက်သမီးခံမရှိသော သက်ကြီးရွယ်အိုများကို တစ်ရွာလုံးက အိမ်တစ်အိမ်နေ့ကျ တာဝန်ယူကျွေးမွေးခြင်း၊ ဝနယ်မြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ဘက်ခြမ်း ကျေးရွာများတွင် ယနေ့တိုင် နှီးဒေါင်းလန်းကြီးဖြင့် တစ်ရွာလုံး လက်ရေတစ်ပြင်တည်း စုပေါင်းစားသောက်ကြခြင်းနှင့် ရွာမှုကိစ္စများတွင် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဝိုင်းဝန်းကူညီတတ်ကြသည့် ရိုးရာစိတ်ဓာတ်ကောင်းများ ရှိကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] ngl62wkbqugs2d4q8rcw9quyp73i1k2 1057874 1057873 2026-10-14T02:39:16Z ~2026-54673-69 149304 /* မျိုးနွယ်စုနှင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ရာဒေသ */ 1057874 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = ဝ လူမျိုး<br/>{{resize|75%|(Va, Ava, Parauk, Ba&nbsp;rāog)}}<br/>{{nobold|{{linktext|lang=zh|佤族}}}} |image = Wa villagers 01.jpg |caption = ဝကလေးများ |population = ၁.၂ သန်းခန့် |region1 = {{Plainlist|*{{flag|Myanmar}} *&nbsp;'''∟'''{{flag|Shan State}} *&nbsp;'''∟'''{{flag|Kachin State}}}} |pop1 = ၈၀၀,၀၀၀ |ref1 = |region2 = {{Plainlist|*{{flag|China}} *&nbsp;'''∟'''[[ယူနန်ပြည်နယ်|ယူနန်]]}} |pop2 = ၄၀၀,၀၀၀ |region3 = {{Plainlist|*{{flag|Thailand}} *&nbsp;'''∟'''[[ချင်းရိုင်ခရိုင်|ချင်းရိုင်]]}} |pop3 = ၁၀,၀၀၀ |ref2 = |languages = [[ဝ ဘာသာစကား|ဝ ဘာသာစကား]]<br/>{{small|ဒုတိယ ဘာသာစကားများ}}{{hlist|[[မန်ဒရင်းဘာသာစကား|မန်ဒရင်းတရုတ်ဘာသာစကား]]|[[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာဘာသာစကား]]}} |religions = ရိုးရာကိုးကွယ်မှုများ၊<br/>[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]<ref>[http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-va.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130627012644/http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-va.htm |date=2013-06-27 }}, [http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/religion.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225710/http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/religion.htm |date=2015-09-23 }} Ethnic Groups - china.org.cn</ref><br/>[[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] |related =[[ပလောင်လူမျိုး]]၊[[ခမူလူမျိုး]]၊အခြား [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစတြိုအေးရှားတစ်လူမျိုး]]များ }} '''ဝလူမျိုး''' ([[ဝ ဘာသာစကား|ဝ]]: Vāx; {{zh|c={{linktext|佤|族}} |p=Wǎzú}}; {{lang-th|ว้า}}) သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတစ်ခုဖြစ်ပြီး [[မြန်မာနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း၊ တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်တစ်လျှောက် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]] အရှေ့ဘက်ပိုင်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ မြန်မာနိုင်ငံရှိ [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]] နှင့် [[ဝပြည်နယ်]] ဒေသများတွင် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်စီမံခန့်ခွဲမှု အထင်အရှား ရှိကြပြီး၊ ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ ရှေးဦးနေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ခံထားရပေသည်။<ref name="WikiWa" /> [[File:Wa Dancers UWSA 30-year-anniversary.png|thumb| ပန်ခမ်းမြို့တွင် နှစ်(၃၀)ပြည့် အထိမ်းအမှတ် ပွဲတော်အတွင်း ရိုးရာအကများဖြင့် ကပြဖျော်ဖြေခဲ့ကြသည်။]] ဝလူမျိုးသည် [[မွန်-ခမာ]]အုပ်စုဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်လက်ရေးစာပေကို ၁၉၅၇ ခုနှစ်တွင် စတင်တီထွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ဝလူမျိုးသည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] အစိုးရက တရားဝင်ထုတ်ပြန်ထားသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး ၅၆ မျိုးတွင် တစ်မျိုးအပါအဝင်ဖြစ်ပြီး၊ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၏ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြု ၁၃၅ မျိုးသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများထဲတွင်လည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite book |last=Fiskesjö |first=Magnus |year=2010 |title=The Fate of Self-Ascribed Wa History}}</ref> == နေထိုင်ရာဒေသ == ဝတို့နေထိုင်သောနယ်သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အလယ်ပိုင်း [[သံလွင်မြစ်]]၏အရှေ့ဘက် ခြမ်းတွင်တည်ရှိရန်အရှေ့ ဘက်တွင် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်ဘက်တွင် သံလွင်မြစ်၊ တောင်ဘက်တွင် မိုင်းလင်းနယ်(Meung Leunမိုင်းလင်းတောင်ပိုင်း၊ မိုင်းလင်းသည်တောင်နှင့်မြောက်ရှိသည်။ မိုင်းလင်းမြောက်သည် ဝအထူးဒေသဖြစ်သည့် ဝိန်းကောင်ခေါ် မိုင်းလင်းခရိုင်ဖြစ်သည်W.ML)၊နှင့် မြောက်ဘက်တွင် [[ကိုးကန့်လူမျိုး|ကိုးကန့်]] နယ်တို့က ဝိုင်းရံထားသော တောင်ကုန်းမြေမြင့်ဒေသတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကုန်းမြင့်တစ်ခုလုံးတွင်အချို့သော နေရာများ၌ ပေ(၁၀၀၀၀)နီးပါးခန့်မြင့်သော တောင်ထွဋ်များ လည်းရှိသည် ထိုတောင်တန်းကြီးများသည် ဝလူမျိုး တိုက၏ လမ်းပန်းဆက်သွယ်မှုမလွယ်ကူခက်ခဲအောင်ဖန် ဖန်တီးထားသကဲ့သို့ရှိနေသောကြောင့် ဘဝတူဆွေရင်းသားရင်းလူမျိုးအချင်းချင်း ကြား အဆက်အသွယ်များကင်းမဲ့ခဲ့၍ စီးပွားရေးနှင့်[[ယဉ်ကျေးမှု]] များခေတ်နောက်ကျနေခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ဝလူမျိုး သမိုင်းကြောင်း == ဝလူမျိုး များသည် [[မွန်-ခမာ]] နွယ်ဖွားများဖြစ်ပြီး ပလောင် (တအာင်း) နှင့် မွန်လူမျိုးတို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၂)၊ ဝလူမျိုး။</ref>ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုအရ ဝလူမျိုး တို့သည် "ဆီဂန်" ဟုခေါ်သော လိုဏ်ဂူအတွင်းမှ စတင်ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ သုံးပြည်ထောင်ခေတ် (三国时期) အတွင်း ရေးသားခဲ့သော တရုတ်ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများတွင် ဝလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများကို "ဖူး" (濮族) လူမျိုးများအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book |last=Fiskesjö |first=Magnus |year=2010 |title=The Fate of Self-Ascribed Wa History}}</ref> သုံးပြည်ထောင်ခေတ်၏ စစ်သေနာပတိ [[ကျူးကော့လျံ|ကျူးကော့လျန်]] (諸葛亮) သည် တောင်ဘက်အရပ်ရှိ လူမျိုးစုများကို တိုက်ခိုက်နှိမ်နင်းရာတွင် ဝလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများနှင့် ထိတွေ့ဆက်ဆံမှု ရှိခဲ့သည်ဟု ဒေသန္တရ ရာဇဝင်များက ဆိုသည်။ ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပုံပြင်အချို့တွင် ကျူးကော့လျန်သည် စိုက်ပျိုးရေးပညာ (အထူးသဖြင့် ဆန်စပါးစိုက်ပျိုးမှု) သင်ကြားပေးခဲ့သူအဖြစ် တင်စားပြောဆိုလေ့ရှိကြ ပြီး ကျူးကော့လျန်ကို အလွန်လေးစားကြကာ ကျူးကော့လျန်၏ စစ်တပ်တွင် ပါဝင်ကူညီခဲ့ဖူးသည်ဟုလည်း အဆိုရှိသည်။<ref>Davies, H. R., "Yunnan: The Link between India and the Yangtze", Cambridge University Press, 1909.</ref> ဝလူမျိုးများသည် ပလောင်လူမျိုးများကဲ့သို့ပင်ရှမ်းပြည်နယ်၏ တောင်တန်းဒေသများတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မရောက်ရှိမီကပင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။ အဆိုပါခေတ်ကာလများတွင် ပလောင် (တအာင်း) နှင့် ဝလူမျိုးတို့သည် "ရှေးဦးပလောင်နွယ်ဖွား" (Proto-Palaungic) အုပ်စုကြီးတစ်ခုတည်းအဖြစ် တည်ရှိနေခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ပလောင်လူမျိုးများက သံလွင်မြစ် အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ဒေသများ ဆီသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite book |last=Fiskesjö |first=Magnus |year=2010 |title=The Fate of Self-Ascribed Wa History}}</ref>သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မည်သည့်အစိုးရ၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှုကိုမျှ မခံယူဘဲ မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်နယ်မြေတွင် သီးခြားလွတ်လပ်စွာ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ဗြိတိသျှတို့က "တောရိုင်းဝနယ်" (Wild Wa States) ဟုပင် ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Marshall |first=Andrew |year=2002 |title=The Trouser People |url=https://archive.org/details/trouserpeopleque0000mars |publisher=Penguin Books}}</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် ဝလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]] (Wa Self-Administered Division) ကို ထူထောင်၍ ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေးနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို ကိုယ်ပိုင်စီမံခန့်ခွဲမှုဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်အောင် ဆောင်ရွက်နေကြသည်။ === မူလအစ ဒဏ္ဍာရီလာ သမိုင်းကြောင်း === ဝလူမျိုးများသည် ပတ်ကတေ့ရွာအနီးရှိ ကျောက်ဂူကြီးမှ စတင်ပေါက်ဖွားလာပြီး ပတေ့နယ်၊ လွယ်လိန်းနယ်တို့သို့ ရောက်ရှိလာကာ ထိုမှတစ်ဆင့် ဝနယ်အခြားဒေသများသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်ဟု ရိုးရာအရ ယူဆကြသည်။ အခြားအဆိုတစ်ခုအရ ဝနယ်နောင်ချိုကန် အရှေ့မြောက်အရပ်မှ အနောက်တောင်ဘက်သို့ ရောက်ရှိလာပြီး မိုင်းလွန်းနယ်မှတစ်ဆင့် ကျိုင်းတုံနယ်ဘက်သို့ ပျံ့နှံ့လာသည်ဟု ဆိုသည်။ စုံကရမန်နယ်နေ ဝလူမျိုးများက ယင်းတို့သည် ယခင် လွယ်လိန်းအမျိုးအနွယ်မှ သက်ဆင်းခဲ့သည်ဟု ယူဆကြပြီး ဟိုမိုင်းနယ်မှ ဝများကမူ ကွန်လုမန်းအနွယ်မှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ရိုးရာပုံပြင်များအရ ဝလူမျိုးများ စတင်ပေါက်ဖွားရာဟု ယူဆကြသော ကျောက်ဂူကြီးမှ တစ်ခါက အသံမြည်ဟီးလာသဖြင့် အမျိုးအနွယ်သစ်၊ လူမျိုးသစ် ပေါ်ပေါက်မည့် နိမိတ်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကာ လက်ရှိဝလူမျိုးများအား လွှမ်းမိုးနှင်ထုတ်မည်ကို စိုးရိမ်သောကြောင့် ဂူအတွင်းသို့ လေးမြားများ ပစ်သွင်းခဲ့ကြသည်ဟူသော သမိုင်းဦးပုံပြင်များလည်း ရှိခဲ့သည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ခေါင်းဖြတ်ရခြင်း၏ မူလဇာစ်မြစ်မှာလည်း အဆိုပါဂူမှ ထွက်လာသော တာလီနှင့် ယာနမ်တို့ လမ်းခုလတ်၌ အပန်းဖြေခိုက် သားကြီးဖြစ်သူက ဓားစမ်းရာမှ ယာနမ်၏ဦးခေါင်း ပြတ်သွားခဲ့ရာ နတ်များက လူဦးခေါင်းကို လိုလား၍ ဖြစ်ရသည်ဟု အယူရှိရာမှ စတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> == ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဘာသာရေး သမိုင်းကြောင်း == အတိတ်သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ဝလူမျိုးများသည် သဘာဝလွန်စွမ်းအားများနှင့် နတ်ဝိညာဉ်များကို ကိုးကွယ်သည့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) ကို အဓိကကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။ ဝတို့၏ ယုံကြည်မှုမှာ လူသားတို့၏ ဘဝရှင်သန်ရပ်တည်ရေးနှင့် စိုက်ပျိုးရေး အောင်မြင်မှုအပေါ် အခြေခံသည်။<ref name="Encyclopedia12">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၂)၊ ဝလူမျိုး။</ref> ဝလူမျိုးတို့သည် "မွတ်တိုင်" ကို ၎င်းတို့၏ အမြင့်ဆုံးသော ဖန်ဆင်းရှင် နတ်မင်းကြီးအဖြစ် ယုံကြည်ကြပြီး ၎င်းနတ်မင်းသည် လောကကြီးနှင့် လူသားများကို ဖန်ဆင်းခဲ့သူဟု ယူဆကြသည်။ ကျေးရွာတိုင်းတွင် ရွာကိုစောင့်ရှောက်သည့် နတ်များရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ရွာဝင်ဝများတွင် နတ်တိုင်များ စိုက်ထူ၍ ပူဇော်လေ့ရှိသည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဝလူမျိုးများသည် ဘာသာတရားမျိုးစုံကို လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ကြသော်လည်း အဓိကအားဖြင့် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုများမှာ ထင်ရှားသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝလူမျိုးအများစု၊ အထူးသဖြင့် ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် နီးစပ်သော ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည့် "ဝယဉ်" (Tame Wa) မျိုးနွယ်များသည် [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။<ref name="BurmaLibrary">The Wa People: History and Culture. Online Burma Library. https://www.burmalibrary.org</ref> ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် အမေရိကန် နှစ်ခြင်းသာသနာပြုများ ဝဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ဝလူမျိုးအများအပြားသည် ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းခဲ့ကြသည်။ သာသနာပြု [[ဝီလျံ ယန်း]] (William Young) သည် ဝဘာသာစကားအတွက် လာတင်အက္ခရာကို အခြေခံသော စာပေကို တီထွင်ပေးခဲ့သဖြင့် ဝလူမျိုးများကြား ပညာရေးနှင့် ဘာသာရေး အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ပြန့်နှံ့ခဲ့သည်။<ref name="Fiskesjo2010">Fiskesjö, Magnus (2010). ''The Fate of Self-Ascribed Wa History''.</ref> အချို့သော ဝေးလံခေါင်သီသော တောင်တန်းဒေသများတွင် ယနေ့တိုင် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားသူများ ရှိသေးကာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၊ တောင်စောင့်နတ်နှင့် ရွာစောင့်နတ်များကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်ကြပြီး ရိုးရာပွဲတော်များတွင် တိရစ္ဆာန်များကို ယဇ်ပူဇော်သည့် ဓလေ့များ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Marshall2002">Marshall, Andrew (2002). ''The Trouser People''. Penguin Books.</ref> == သမိုင်းဝင် ခေါင်းဖြတ်ယဇ်ပူဇော်ခြင်း ဓလေ့ == အတိတ်သမိုင်းတစ်လျှောက် ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုတွင် အထင်ရှားဆုံးနှင့် အစွဲအလန်းအကြီးဆုံး ဓလေ့တစ်ခုမှာ လူဦးခေါင်းကို ဖြတ်၍ နတ်ပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Scott1900">Scott, J.G. (1900). ''The Upper Burma Gazetteer''.</ref> ဝလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ စိုက်ပျိုးရေး အောင်မြင်ရန်၊ ရာသီဥတု မျှတရန်နှင့် ရိုးရာယုံကြည်မှုများအရ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်အတွက် ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းကာလများအထိ ရန်သူ သို့မဟုတ် ပြင်ပလူများ၏ ဦးခေါင်းကို ဖြတ်၍ ပူဇော်သည့် "ခေါင်းဖြတ်ဓလေ့" ကို ကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။<ref name="Marshall2002">Marshall, Andrew (2002). ''The Trouser People''. Penguin Books.</ref> ဝလူမျိုးတို့၏ အယူအဆအရ ကိုးကွယ်သည့် နတ်များတွင် အဆင့်ဆင့်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ နတ်ငယ်တစ်မျိုးဖြစ်သော "လီဆိုင်မတ်နတ်" ကို ပူဇော်လိုသည့်အခါတွင် ကျွဲကို သတ်၍ ယဇ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသော်လည်း၊ ၎င်းတို့၏ ယုံကြည်မှုတွင် အကြီးမားဆုံး၊ တန်ခိုးအရှိဆုံးနှင့် ဒုက္ခအပေးနိုင်ဆုံး ဖြစ်သော "မွေးနတ်" ကိုမူ လူဦးခေါင်းဖြင့်သာ ဖြတ်၍ ပူဇော်ရသည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref name="Scott1900"/> အဆိုပါ ခေါင်းဖြတ်ယဇ်ပူဇော်ခြင်း လုပ်ငန်းကို များသောအားဖြင့် စပါးစိုက်ပျိုးချိန် ရာသီများတွင် အဓိက လုပ်ဆောင်လေ့ရှိကြသည်။ ကောက်ပဲသီးနှံများ အထွက်နှုန်းကောင်းမွန်စေရန်နှင့် စပါးပင်များ ဖြစ်ထွန်းစေရန်အတွက် လူဦးခေါင်းမှ ထွက်လာသော သွေးနှင့် နတ်ဝိညာဉ်၏ စွမ်းအားသည် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall2002"/> ဝလူမျိုးများ၏ လူမှုအဖွဲ့အစည်း ထုံးစံအရ အမျိုးသားတစ်ဦးသည် မိမိ၏ တစ်သက်တာသက်တမ်းအတွင်း အနည်းဆုံး ဦးခေါင်း ၃ ကြိမ်တိတိ ဖြတ်ရန် တာဝန်ရှိသည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ အကယ်၍ အမျိုးသားတစ်ဦးသည် လူဦးခေါင်း ၆ ခေါင်းအထိ ဖြတ်ဖူးသော စွမ်းဆောင်ရည်ရှိပါက ၎င်းကို ထူးချွန်သည့် သူရဲကောင်းအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ထိုသို့သော သူရဲကောင်းကို သက်ဆိုင်ရာ နယ်ရှင် အုပ်ချုပ်သူများက ကောက်ခံမြဲဖြစ်သော အခွန်အတုတ်များ ပေးဆောင်ရခြင်းမှ လွတ်ကင်းခွင့်ပြုသည့်အပြင်၊ လူထုကြားတွင် ဂုဏ်ဒြပ်ကြီးမားလှသော "ရှန်နီစ" ခေါင်းပေါင်းကို ပေါင်းခွင့်ပြုကာ သူရဲကောင်းအဖြစ် အခမ်းအနားဖြင့် အထူးတလည် ဂုဏ်ပြုတတ်ကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ထို့ကြောင့် ဝလူမျိုးများအဖို့ ကျေးရွာနှင့် စိုက်ပျိုးရေးအတွက် လူခေါင်းရရှိရေးသည် လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင် ရန်သူ့လက်တွင် ဦးခေါင်းအဖြတ်မခံရစေရေးသည် လည်းကောင်း ဘဝရပ်တည်မှုအတွက် အလွန်တရာ အရေးကြီးသော ကိစ္စရပ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ရရှိလာသော လူဦးခေါင်းများကို ကျေးရွာများတွင် သီးသန့်စိုက်ထူထားသော တိုင်များ၌ အစဉ်လိုက် စိုက်ထူပူဇော်ထားတတ်ကြရာ၊ အချို့သော ဝရွာကြီးများတွင် လူခေါင်းတိုင် အမြောက်အမြား ရှိခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် - ဟောင်တက်ရွာတွင် လူခေါင်းစိုက်ထူထားသည့် တိုင်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော် ရှိခဲ့ပြီး၊ စုံကရမန်ရွာတွင် တိုင်ပေါင်း ၁၁၀ ကျော်အထိ ရှိခဲ့ဖူးကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="Scott1900"/> ခေါင်းဖြတ်ရန်အတွက် ရန်သူ သို့မဟုတ် ပြင်ပလူကို တိုက်ရိုက်ရှာဖွေရန် မလွယ်ကူသည့် အခြေအနေမျိုး ကြုံတွေ့ရသည့်အခါများတွင် လူဦးခေါင်း တစ်လုံးလျှင် ငွေဒင်္ဂါး ၂၀၀၀ မှ ၃၀၀၀ အထိ အခြားသူများထံမှ တန်ဖိုးကြီးပေး၍ ဝယ်ယူကာ ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။ သို့မဟုတ်ပါက အခြားသူများ မြေမြှုပ်သဂြိုဟ်ထားပြီးစ အလောင်းများထံမှ ခေါင်းကို ခိုးယူဖြတ်တောက်ခြင်းမျိုး ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသို့ အလောင်းများထံမှ ခေါင်းဖြတ်ယူခြင်း ဘေးမှ ကာကွယ်ရန်အတွက် ရှေးခေတ် ဝလူမျိုးများသည် လူသေဆုံးပါက အလောင်းကို ပြင်ပသုသာန်များတွင် သွားရောက်မမြှုပ်နှံရဲကြချေ။ ၎င်းတို့သည် သူတစ်ပါး သတိမမူမိစေရန်နှင့် မသိနိုင်စေရန်အတွက် ရွာပြင်ခြံစည်းရိုးနှင့် ကပ်၍သော်လည်းကောင်း၊ မိမိတို့ နေထိုင်ရာ အိမ်၏အောက်ခြေ ကြမ်းပြင်အောက်တွင် သော်လည်းကောင်း လူသူမသိအောင် လျှို့ဝှက်မြှုပ်နှံလေ့ရှိကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ခေါင်းဖြတ်ခြင်း ဓလေ့သည် ဝဒေသအားလုံးတွင် တူညီမှုမရှိဘဲ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားခြားနားမှုများလည်း ရှိသည်။ ဝနယ်အတွင်းရှိ လွယ်လိန်းနယ်နှင့် ဆတော်နယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသော ဝလူမျိုးများသည် လူဦးခေါင်းဖြင့် ယဇ်ပူဇော်ခြင်း အစား "သင်းချောနက်ခွေး" (အမွေးအမှင် သန့်စင်နက်မှောင်သော ခွေး) ကို သတ်၍ နတ်ပူဇော်သည့် ဓလေ့ကို ကျင့်သုံးကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ခေတ်ကာလ ပြောင်းလဲလာသည်နှင့်အမျှ ယနေ့ခေတ်တွင်မူ ယင်းကဲ့သို့ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ခေါင်းဖြတ်ယဇ်ပူဇော်ခြင်း ဓလေ့မှာ ဝလူမျိုးများကြားတွင် လုံးဝ(လုံးဝ) ကွယ်ပျောက်သွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ လက်ရှိအချိန်တွင် လူဦးခေါင်းဖြင့် ပူဇော်ခြင်းကို လုံးဝ မပြုလုပ်တော့ဘဲ၊ ၎င်း၏ အစားထိုးမှုအဖြစ် ကျွဲ၊ ခွေး စသည့် တိရစ္ဆာန်များကိုသာ အသုံးပြု၍ ရိုးရာအလိုက် ယဇ်ပူဇော်မှုများကို ပြုလုပ်ကြတော့သည်။<ref name="Marshall2002"/> === ကျွဲခေါင်းစိုက်ထူခြင်း ဓလေ့ === ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာလူမှုဘဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် "ကျွဲ" သည် အလွန်အရေးပါသော တိရစ္ဆာန် ဖြစ်သည်။ အတိတ်ကာလက လူဦးခေါင်းဖြတ်၍ ယဇ်ပူဇော်သကဲ့သို့ပင် နတ်ငယ်များကို ပူဇော်ရန် သို့မဟုတ် လူခေါင်းဖြတ်ရန် မလွယ်ကူသည့် အခြေအနေမျိုးတွင် ကျွဲများကို သတ်၍ ယဇ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ထိုသို့ ယဇ်ပူဇော်ပြီးနောက် ရရှိလာသော "ကျွဲကုန်းခေါင်း" (ကျွဲဦးချိုပါသော ဦးခေါင်းခွံ) များကို လွှင့်ပစ်ခြင်းမပြုဘဲ စနစ်တကျ သိမ်းဆည်းစိုက်ထူသည့် ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။ ဝလူမျိုးတို့၏ အယူအဆတွင် အိမ်တစ်အိမ် သို့မဟုတ် ရွာတစ်ရွာ၌ ကျွဲခေါင်းခွံ အမြောက်အမြား ပိုင်ဆိုင်ထားခြင်းသည် ထိုအိမ်ထောင်စု သို့မဟုတ် ထိုရွာ၏ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၊ ဩဇာတိက္ကမရှိမှုနှင့် နတ်မင်းတို့၏ ကောင်းချီးပေးမှုကို ခံရခြင်းဟု အခိုင်အမာ ယုံကြည်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် မိမိတို့အိမ်၏ ဝရံတာ၊ နံရံ သို့မဟုတ် ရွာ၏ အဝင်အထွက် လမ်းမကြီးများဘေးတွင် ကျွဲခေါင်းခွံများကို အစဉ်လိုက် စိုက်ထူပြသထားလေ့ရှိကြသည်။<ref name="Marshall2002"/> ကျွဲခေါင်းခွံများကို စိုက်ထူရာတွင် အိမ်နံရံများ၌ ချိတ်ဆွဲရုံမျှမက "ကျွဲခေါင်းတိုင်" (Yပုံစံတိုင် သို့မဟုတ် ရိုးရာတိုင်များ) ပြုလုပ်၍လည်း စိုက်ထူတတ်ကြသည်။ ဤကျွဲခေါင်းတိုင်များသည် ကျေးရွာအတွင်းသို့ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် ရောဂါဘယများ မဝင်ရောက်နိုင်စေရန် ကာကွယ်ပေးသည့် "အကာအကွယ်တံတိုင်း" ဟုလည်း ယူဆကြသည်။ ဝရွာတစ်ခု၏ ကျွဲခေါင်းတိုင် အရေအတွက်ကို ကြည့်ခြင်းဖြင့် ထိုရွာ၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် အင်အားတောင့်တင်းမှုကို ခန့်မှန်းနိုင်သည်။<ref name="Scott1900"/> ရှေးဟောင်း ခေါင်းဖြတ်ဓလေ့မှာ လုံးဝချုပ်ငြိမ်းသွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သော်လည်း၊ ကျွဲခေါင်းစိုက်ထူခြင်းနှင့် ကျွဲခေါင်းခွံများဖြင့် အလှဆင်ခြင်း ဓလေ့မှာမူ ဝလူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော "အမျိုးသားရေး ပြယုဂ်" တစ်ခုအနေဖြင့် ယနေ့တိုင် ကျန်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ် ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်းရှိ အစိုးရရုံးစိုက်ရာ အဆောက်အအုံများ၊ ရိုးရာပွဲတော်မုခ်ဦးများနှင့် နေအိမ်များတွင် ကျွဲဦးချိုပုံစံများနှင့် ကျွဲခေါင်းခွံ သင်္ကေတများကို ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အမှတ်အသားအဖြစ် ဂုဏ်ယူစွာ ထည့်သွင်းအသုံးပြုလျက်ရှိကြသည်။<ref name="Marshall2002"/> == မျိုးနွယ်စုနှင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ရာဒေသ == ဝလူမျိုးသည် [[မွန်-ခမာ]] ဘာသာစကားပြောအုပ်စုအတွင်းရှိ [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ဝ-ပလောင် အုပ်စု]]ခွဲ၌ ပါဝင်ပြီး ဝ၊ လ၊ လဝ၊ ခမူ၊ တိုင်းလွီ၊ အန်၊ ယန်း၊ လမ်၊ ပလောင်၊ ပလေး၊ ဓနော လူမျိုးတို့နှင့် မျိုးနွယ်စုချင်း နီးစပ်သည်။ ဝလူမျိုးများကို ဝ သို့မဟုတ် လဝလူမျိုးဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ အချို့က "လွယ်လှလူမျိုး" ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်နယ်စပ်အကြားရှိ တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေစိုက် နေထိုင်ကြသည်။ ယူနန်နယ်စပ်မှနေ၍ သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်းတစ်လျှောက် တိုင်အောင် အနှံ့အပြား နေထိုင်ကြပြီး၊ အချို့မှာ မိုင်းလွန်းနယ်နှင့် ကျိုင်းတုံနယ် တောပိုင်းအရပ်များတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝနယ် (ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း) တွင် ဝလူမျိုး အများဆုံး နေထိုင်သည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> == လူမှုစီးပွားနှင့် နေထိုင်မှုဓလေ့ == [[File:Wa tribe depiction, 1900s.jpg|thumb|left|၂၀ ရာစုအစောပိုင်း ခေတ်ဦး ဝလူမျိုးများ၏ သရုပ်ဖော်ပုံ]] === ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် နေထိုင်မှုစရိုက် === "ဝ" လူမျိုးများကို "လွယ်လှ" ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းမှာ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်းစကား]] (လွယ် = တောင်၊ လှ = လူမျိုး) မှ ဆင်းသက်လာကာ "တောင်ပေါ်ကလူမျိုး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="Scott">Scott, J. G. (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing, Burma.</ref> ဝလူမျိုးတို့သည် ၎င်းတို့၏ တောင်ပေါ်ဒေသ ရိုးရှင်းကြမ်းတမ်းစွာ နေထိုင်တတ်သော အကျင့်စရိုက်ကို မူတည်၍ ဝတ်ဆင်သော အဝတ်အစား အရောင်များမှာလည်း အညစ်ခံသည့် အရောင်များသာ ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် အနက်ရောင်၊ အပြာရောင်နှင့် ရှားစေးရောင် အနီရင့်များကို အများဆုံး တွေ့ရတတ်သည်။<ref name="CulturalWa">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၁)၊ "ဝလူမျိုး"။</ref> ဝလူမျိုး အမျိုးသားများသည် အနက်ရောင် ခေါင်းပေါင်းကို ပေါင်းတတ်ကြပြီး၊ အချို့သော လူငယ်အများစုမှာမူ အနက်ရောင် ခေါင်းစွပ်များကို ဆောင်းလေ့ရှိကြသည်။ အင်္ကျီအနေဖြင့် နက်ပြာရောင်ရှိသော ရင်စေ့ရင်ဖုံးအင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ကာ၊ အောက်ပိုင်းတွင် အနက်ရောင် ရှမ်းဘောင်းဘီကို အမြဲတမ်း တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref name="CulturalWa"/> မြို့ကြီးများနှင့် နီးစပ်သော ဒေသများရှိ ဝလူမျိုး အမျိုးသားများသည် ဖျင်နက် သို့မဟုတ် ဖျင်ပြာဘောင်းဘီနှင့် အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ပြီး၊ ခေါင်းတွင် အဖြူ၊ အနက်၊ အနီ၊ အဝါ အစင်းကျား ခေါင်းပေါင်းများကို ပေါင်းလေ့ရှိကြသည်။<ref name="Encyclopedia12">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၂)၊ "ဝလူမျိုး"။</ref> ဝလူမျိုး အမျိုးသမီးများမှာ နက်ပြာရောင် ရင်ဖုံးအင်္ကျီနှင့် "အင်တိုင်" ဟုခေါ်သော ထဘီကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ထဘီမှာ စစ်အနံ တစ်ကိုက်၊ အလျား တစ်ကိုက်ခွဲခန့်ရှိသော အနက်ရောင်အစကို ခါးတွင် ပတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အချို့သော မိန်းကလေးများမှာမူ အလှအပကို ခုံမင်သဖြင့် အညို၊ အနီ၊ အဝါစင်းများပါဝင်သော ထဘီများကို ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ရက်လုပ်ဝတ်ဆင်လေ့ ရှိကြသည်။ ထို့အပြင် ရိုးရာအလှဆင်ခြင်းအဖြစ် ငွေဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ဆွဲကြိုး၊ ဘယက်၊ နားထောင်း၊ လက်ကောက်ပြားနှင့် လက်ကောက်လုံးများကိုလည်း ရိုးရာမပျက် ဆင်ယင်ကြသည်။<ref name="CulturalWa"/> မြို့ကြီးများနှင့် နီးစပ်သော ဒေသများရှိ အမျိုးသမီးများကမူ အပြာ၊ အနက်၊ အဝါ၊ အနီ ရောင်စုံရောယှက်ထားသော သုံးတောင်ကွင်းရှိ ဖျင်ထဘီကို ဒူးဆစ်နားအထိ ခပ်တိုတိုဝတ်ဆင်ကာ အနက်ရောင်ဖျင် လက်ကျပ်ရင်စေ့အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ဆံပင်ကို ဆံတိုဆံထောက်ပုံစံ (ဗော့ဟဲယား) ထားရှိကာ ခေါင်းတွင် ပြောက်ကျားဖျင်စများကို ကြက်ခြေခတ်ပေါင်း၍ လည်ပင်းတွင် "ပွဲသီး" ခေါ် အသီးကို ပုတီးလုပ်၍ ဆွဲလေ့ရှိသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝေးလံခေါင်သီသော အတွင်းပိုင်းကျသည့် ဒေသများတွင်မူ ရှေးရိုးစွဲဆင်ယင်မှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသားများသည် ဂျပ်ရက်အစကို ရှေ့ကဖုံးအုပ်ထားပြီး ကိုယ်တုံးလုံးနှင့် နေတတ်ကြပြီး၊ အမျိုးသမီးများသည် အနံတစ်တောင့်ထွာခန့်ရှိ အနီ၊ အနက်၊ အပြာရောင် ဖျင်စကို အောက်ပိုင်း၌ ပတ်ထားကာ အထက်ပိုင်းတွင် ပွဲသီးပုတီးကို ဆွဲထားရုံမျှဖြင့် ဗလာကျင်း နေထိုင်တတ်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> === လူမှုဓလေ့နှင့် အသုံးအဆောင်စရိုက် === "ဝ" လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ရိုးရာအခမ်းအနားများနှင့် နေ့စဉ်လူမှုဘဝတွင် ခေါင်ရည်နှင့် ပြောင်းဖူးချက်အရက်များကို အမျိုးသားများသာမက အမျိုးသမီးများနှင့် ကလေးငယ်များပါ သောက်သုံးတတ်သည့် ဓလေ့ရှိပြီး သောက်သုံးမှု ပမာဏ အနည်းနှင့်အများသာ ကွာခြားသည်။<ref name="Fiskesjo2000">Fiskesjö, Magnus (2000). ''The Fate of Self-Ascribed Wa History''. University of Chicago.</ref> ထို့အပြင် ဆေးတံသောက်သော အလေ့အထမှာလည်း လူကြီးလူငယ်မရွေး အမြဲတစေ စွဲမြဲနေတတ်ကြရာ ဆေးတံကို ကိုင်ဆောင်ထားခြင်းသည် "ဝ" လူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော ကိုယ်ပိုင်ဟန်တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="Scott"/> === ကျန်းမာရေးနှင့် လူမှုစရိုက် === ရှေးရိုးစွဲ ဝလူမျိုးများသည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် အပူရှိန်ကို ကြောက်ရွံ့ကြပြီး ရေချိုးခြင်းနှင့် အဝတ်အထည် ဖွတ်လျှော်ခြင်း အလေ့အထ နည်းပါးသည်။ နာမကျန်းဖြစ်ပါက ဆေးသောက်လေ့မရှိဘဲ နတ်ဆရာများကိုပင့်၍ ဝက်၊ ကြက်တို့ဖြင့် နတ်ပူဇော်လေ့ရှိသည်။ အချို့မှာမူ ၉၆ ပါးရောဂါ ပျောက်ကင်းစေနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည့် "လွယ်မူးတောင်" (ဝနယ်၏ ပုပ္ပားတောင်ဟု တင်စားကြသည်) မှ ရရှိသော ဆေးမြစ်များကို ကြိုချက်သောက်သုံးကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝလူမျိုးများသည် တောင်တက်တောင်ဆင်း လျင်မြန်ပြီး တိုက်ခိုက်ရာတွင် ရဲရင့်ကြသည်။ ရွာများတွင် ခံတပ်များ၊ ဆူးခက် တံခါးပေါက်ကြီးများနှင့် ဝါးချွန်ထောင်ထားသော ကျင်းအကာအကွယ်များ စနစ်တကျ ပြုလုပ်ထားတတ်ကြပြီး ပြင်ပလူများကို နယ်မြေအတွင်း ဝင်ရောက်ခွင့် မပြုတတ်ချေ။ ၎င်းတို့သည် ရန်သူအပေါ် ရန်ငြိုးဖွဲ့တတ်သော်လည်း မဟာမိတ်ပြုထားသူများအပေါ်တွင်မူ ကျွဲသတ်၍ "သစ္စာအရက်" အတူတူသောက်ကာ ကတိသစ္စာ အလွန်တည်ကြသည်။ အိမ်များကို တန်ဆောင်မုန်း၊ နတ်တော်၊ ပြာသိုလများတွင် ဆောက်လုပ်လေ့ရှိပြီး အိမ်တက်မင်္ဂလာကို ရက်ရှည် ကျင်းပတတ်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> === အိမ်တွင်း အယူသီးမှု ဓလေ့များ === ဝလူမျိုးတို့၏ နေအိမ်များသို့ သွားရောက်ရာတွင် စည်းကမ်းနှင့် အယူသီးမှုများ ရှိသည်။ ဧည့်သည်များသည် မသွားအပ်သော နေရာများကို ရှောင်ကြဉ်ရပြီး ဖက်စိမ်းများကို အရမ်းမဲ့ ယူဆောင်ခွင့်မရှိချေ။ အိမ်ဦးကြမ်းပြင်၏ လက်ဝဲဘက်အိမ်ထောင့်နှင့် အိမ်တွင်းလက်ယာဘက်ထောင့်များတွင် ပစ္စည်းအရမ်းမထားရဘဲ၊ အိမ်တွင်းလက်ယာဘက်ထောင့်သည် ၎င်းတို့၏ နတ်ကိုးကွယ်ရာဌာန ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် အိမ်ရှင်ထိုင်သော နေရာကို ကျော်ဖြတ်မသွားရသလို မီးဖို၌လည်း အိမ်ရှင်ထိုင်သည့်ဘက်တွင် ထမင်းအိုးများ မချရချေ။ အကယ်၍ ဧည့်သည်က မှားယွင်းပြုမူမိပါက အိမ်ဦးနတ်ကို ပူဇော်ရန်အတွက် အရေးဆို တောင်းခံတတ်ကြသည်။<ref name="Marshall2002"/> === ရိုးရာတုံးဂီတနှင့် ချစ်စရာ့ဓလေ့များ === ‘ဝ’ လူမျိုးတို့၏ တူရိယာများအနက် စိတ်ဝင်စားဖွယ်အကောင်းဆုံးမှာ "တုံး" ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို မိုင်းကျွန်းပင်မှ ထွင်းထု၍ ဖိုသံမသံ ညှိကာ သူကြီးအိမ်အနီး တဲဆောက်၍ ထားရှိရသည်။ နတ်တင်လျှင် ဖိုသံထွက်သောဘက်မှ တုံးကို လေးကန်စွာ တစ်ချက်ချင်းတီးပြီး၊ စစ်ရေးအရ လူစုလျှင် ခပ်သွပ်သွပ် တွဲခေါက်လေ့ရှိသည်။ ပျော်ပွဲရွှင်ပွဲနှင့် မင်္ဂလာဆောင်များတွင်မူ အမျိုးသမီးနှင့် အမျိုးသား ၆ ဦးခန့်အထိ ဝါးခြမ်းပြားနှင့် ထိုးတံများ သုံးစွဲ၍ အဆင့်အတန်းမြင့်မားစွာ အချက်ကျကျ တီးခေါက်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ရှေးက ခေါင်းဖြတ်ဓလေ့ရှိခဲ့သဖြင့် ရိုင်းစိုင်းသည်ဟု ထင်မှတ်ရသော်လည်း အကယ်စင်စစ် ဝလူမျိုးများတွင် အလွန်ချစ်စရာကောင်းသော လူမှုရေးဓလေ့များ ရှိသည်။ သားထောက်သမီးခံမရှိသော သက်ကြီးရွယ်အိုများကို တစ်ရွာလုံးက အိမ်တစ်အိမ်နေ့ကျ တာဝန်ယူကျွေးမွေးခြင်း၊ ဝနယ်မြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ဘက်ခြမ်း ကျေးရွာများတွင် ယနေ့တိုင် နှီးဒေါင်းလန်းကြီးဖြင့် တစ်ရွာလုံး လက်ရေတစ်ပြင်တည်း စုပေါင်းစားသောက်ကြခြင်းနှင့် ရွာမှုကိစ္စများတွင် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဝိုင်းဝန်းကူညီတတ်ကြသည့် ရိုးရာစိတ်ဓာတ်ကောင်းများ ရှိကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] pg2kjc0moxn0mwd0zonjeccvk6hlcgg 1057875 1057874 2026-10-14T02:40:07Z ~2026-54673-69 149304 /* မျိုးနွယ်စုနှင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ရာဒေသ */ 1057875 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = ဝ လူမျိုး<br/>{{resize|75%|(Va, Ava, Parauk, Ba&nbsp;rāog)}}<br/>{{nobold|{{linktext|lang=zh|佤族}}}} |image = Wa villagers 01.jpg |caption = ဝကလေးများ |population = ၁.၂ သန်းခန့် |region1 = {{Plainlist|*{{flag|Myanmar}} *&nbsp;'''∟'''{{flag|Shan State}} *&nbsp;'''∟'''{{flag|Kachin State}}}} |pop1 = ၈၀၀,၀၀၀ |ref1 = |region2 = {{Plainlist|*{{flag|China}} *&nbsp;'''∟'''[[ယူနန်ပြည်နယ်|ယူနန်]]}} |pop2 = ၄၀၀,၀၀၀ |region3 = {{Plainlist|*{{flag|Thailand}} *&nbsp;'''∟'''[[ချင်းရိုင်ခရိုင်|ချင်းရိုင်]]}} |pop3 = ၁၀,၀၀၀ |ref2 = |languages = [[ဝ ဘာသာစကား|ဝ ဘာသာစကား]]<br/>{{small|ဒုတိယ ဘာသာစကားများ}}{{hlist|[[မန်ဒရင်းဘာသာစကား|မန်ဒရင်းတရုတ်ဘာသာစကား]]|[[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာဘာသာစကား]]}} |religions = ရိုးရာကိုးကွယ်မှုများ၊<br/>[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]<ref>[http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-va.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130627012644/http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-va.htm |date=2013-06-27 }}, [http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/religion.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225710/http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/religion.htm |date=2015-09-23 }} Ethnic Groups - china.org.cn</ref><br/>[[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] |related =[[ပလောင်လူမျိုး]]၊[[ခမူလူမျိုး]]၊အခြား [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစတြိုအေးရှားတစ်လူမျိုး]]များ }} '''ဝလူမျိုး''' ([[ဝ ဘာသာစကား|ဝ]]: Vāx; {{zh|c={{linktext|佤|族}} |p=Wǎzú}}; {{lang-th|ว้า}}) သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတစ်ခုဖြစ်ပြီး [[မြန်မာနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း၊ တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်တစ်လျှောက် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]] အရှေ့ဘက်ပိုင်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ မြန်မာနိုင်ငံရှိ [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]] နှင့် [[ဝပြည်နယ်]] ဒေသများတွင် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်စီမံခန့်ခွဲမှု အထင်အရှား ရှိကြပြီး၊ ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ ရှေးဦးနေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ခံထားရပေသည်။<ref name="WikiWa" /> [[File:Wa Dancers UWSA 30-year-anniversary.png|thumb| ပန်ခမ်းမြို့တွင် နှစ်(၃၀)ပြည့် အထိမ်းအမှတ် ပွဲတော်အတွင်း ရိုးရာအကများဖြင့် ကပြဖျော်ဖြေခဲ့ကြသည်။]] ဝလူမျိုးသည် [[မွန်-ခမာ]]အုပ်စုဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်လက်ရေးစာပေကို ၁၉၅၇ ခုနှစ်တွင် စတင်တီထွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ဝလူမျိုးသည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] အစိုးရက တရားဝင်ထုတ်ပြန်ထားသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး ၅၆ မျိုးတွင် တစ်မျိုးအပါအဝင်ဖြစ်ပြီး၊ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၏ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြု ၁၃၅ မျိုးသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများထဲတွင်လည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite book |last=Fiskesjö |first=Magnus |year=2010 |title=The Fate of Self-Ascribed Wa History}}</ref> == နေထိုင်ရာဒေသ == ဝတို့နေထိုင်သောနယ်သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အလယ်ပိုင်း [[သံလွင်မြစ်]]၏အရှေ့ဘက် ခြမ်းတွင်တည်ရှိရန်အရှေ့ ဘက်တွင် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်ဘက်တွင် သံလွင်မြစ်၊ တောင်ဘက်တွင် မိုင်းလင်းနယ်(Meung Leunမိုင်းလင်းတောင်ပိုင်း၊ မိုင်းလင်းသည်တောင်နှင့်မြောက်ရှိသည်။ မိုင်းလင်းမြောက်သည် ဝအထူးဒေသဖြစ်သည့် ဝိန်းကောင်ခေါ် မိုင်းလင်းခရိုင်ဖြစ်သည်W.ML)၊နှင့် မြောက်ဘက်တွင် [[ကိုးကန့်လူမျိုး|ကိုးကန့်]] နယ်တို့က ဝိုင်းရံထားသော တောင်ကုန်းမြေမြင့်ဒေသတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကုန်းမြင့်တစ်ခုလုံးတွင်အချို့သော နေရာများ၌ ပေ(၁၀၀၀၀)နီးပါးခန့်မြင့်သော တောင်ထွဋ်များ လည်းရှိသည် ထိုတောင်တန်းကြီးများသည် ဝလူမျိုး တိုက၏ လမ်းပန်းဆက်သွယ်မှုမလွယ်ကူခက်ခဲအောင်ဖန် ဖန်တီးထားသကဲ့သို့ရှိနေသောကြောင့် ဘဝတူဆွေရင်းသားရင်းလူမျိုးအချင်းချင်း ကြား အဆက်အသွယ်များကင်းမဲ့ခဲ့၍ စီးပွားရေးနှင့်[[ယဉ်ကျေးမှု]] များခေတ်နောက်ကျနေခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ဝလူမျိုး သမိုင်းကြောင်း == ဝလူမျိုး များသည် [[မွန်-ခမာ]] နွယ်ဖွားများဖြစ်ပြီး ပလောင် (တအာင်း) နှင့် မွန်လူမျိုးတို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၂)၊ ဝလူမျိုး။</ref>ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုအရ ဝလူမျိုး တို့သည် "ဆီဂန်" ဟုခေါ်သော လိုဏ်ဂူအတွင်းမှ စတင်ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ သုံးပြည်ထောင်ခေတ် (三国时期) အတွင်း ရေးသားခဲ့သော တရုတ်ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများတွင် ဝလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများကို "ဖူး" (濮族) လူမျိုးများအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book |last=Fiskesjö |first=Magnus |year=2010 |title=The Fate of Self-Ascribed Wa History}}</ref> သုံးပြည်ထောင်ခေတ်၏ စစ်သေနာပတိ [[ကျူးကော့လျံ|ကျူးကော့လျန်]] (諸葛亮) သည် တောင်ဘက်အရပ်ရှိ လူမျိုးစုများကို တိုက်ခိုက်နှိမ်နင်းရာတွင် ဝလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများနှင့် ထိတွေ့ဆက်ဆံမှု ရှိခဲ့သည်ဟု ဒေသန္တရ ရာဇဝင်များက ဆိုသည်။ ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပုံပြင်အချို့တွင် ကျူးကော့လျန်သည် စိုက်ပျိုးရေးပညာ (အထူးသဖြင့် ဆန်စပါးစိုက်ပျိုးမှု) သင်ကြားပေးခဲ့သူအဖြစ် တင်စားပြောဆိုလေ့ရှိကြ ပြီး ကျူးကော့လျန်ကို အလွန်လေးစားကြကာ ကျူးကော့လျန်၏ စစ်တပ်တွင် ပါဝင်ကူညီခဲ့ဖူးသည်ဟုလည်း အဆိုရှိသည်။<ref>Davies, H. R., "Yunnan: The Link between India and the Yangtze", Cambridge University Press, 1909.</ref> ဝလူမျိုးများသည် ပလောင်လူမျိုးများကဲ့သို့ပင်ရှမ်းပြည်နယ်၏ တောင်တန်းဒေသများတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မရောက်ရှိမီကပင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။ အဆိုပါခေတ်ကာလများတွင် ပလောင် (တအာင်း) နှင့် ဝလူမျိုးတို့သည် "ရှေးဦးပလောင်နွယ်ဖွား" (Proto-Palaungic) အုပ်စုကြီးတစ်ခုတည်းအဖြစ် တည်ရှိနေခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ပလောင်လူမျိုးများက သံလွင်မြစ် အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ဒေသများ ဆီသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite book |last=Fiskesjö |first=Magnus |year=2010 |title=The Fate of Self-Ascribed Wa History}}</ref>သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မည်သည့်အစိုးရ၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှုကိုမျှ မခံယူဘဲ မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်နယ်မြေတွင် သီးခြားလွတ်လပ်စွာ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ဗြိတိသျှတို့က "တောရိုင်းဝနယ်" (Wild Wa States) ဟုပင် ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Marshall |first=Andrew |year=2002 |title=The Trouser People |url=https://archive.org/details/trouserpeopleque0000mars |publisher=Penguin Books}}</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် ဝလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]] (Wa Self-Administered Division) ကို ထူထောင်၍ ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေးနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို ကိုယ်ပိုင်စီမံခန့်ခွဲမှုဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်အောင် ဆောင်ရွက်နေကြသည်။ === မူလအစ ဒဏ္ဍာရီလာ သမိုင်းကြောင်း === ဝလူမျိုးများသည် ပတ်ကတေ့ရွာအနီးရှိ ကျောက်ဂူကြီးမှ စတင်ပေါက်ဖွားလာပြီး ပတေ့နယ်၊ လွယ်လိန်းနယ်တို့သို့ ရောက်ရှိလာကာ ထိုမှတစ်ဆင့် ဝနယ်အခြားဒေသများသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်ဟု ရိုးရာအရ ယူဆကြသည်။ အခြားအဆိုတစ်ခုအရ ဝနယ်နောင်ချိုကန် အရှေ့မြောက်အရပ်မှ အနောက်တောင်ဘက်သို့ ရောက်ရှိလာပြီး မိုင်းလွန်းနယ်မှတစ်ဆင့် ကျိုင်းတုံနယ်ဘက်သို့ ပျံ့နှံ့လာသည်ဟု ဆိုသည်။ စုံကရမန်နယ်နေ ဝလူမျိုးများက ယင်းတို့သည် ယခင် လွယ်လိန်းအမျိုးအနွယ်မှ သက်ဆင်းခဲ့သည်ဟု ယူဆကြပြီး ဟိုမိုင်းနယ်မှ ဝများကမူ ကွန်လုမန်းအနွယ်မှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ရိုးရာပုံပြင်များအရ ဝလူမျိုးများ စတင်ပေါက်ဖွားရာဟု ယူဆကြသော ကျောက်ဂူကြီးမှ တစ်ခါက အသံမြည်ဟီးလာသဖြင့် အမျိုးအနွယ်သစ်၊ လူမျိုးသစ် ပေါ်ပေါက်မည့် နိမိတ်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကာ လက်ရှိဝလူမျိုးများအား လွှမ်းမိုးနှင်ထုတ်မည်ကို စိုးရိမ်သောကြောင့် ဂူအတွင်းသို့ လေးမြားများ ပစ်သွင်းခဲ့ကြသည်ဟူသော သမိုင်းဦးပုံပြင်များလည်း ရှိခဲ့သည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ခေါင်းဖြတ်ရခြင်း၏ မူလဇာစ်မြစ်မှာလည်း အဆိုပါဂူမှ ထွက်လာသော တာလီနှင့် ယာနမ်တို့ လမ်းခုလတ်၌ အပန်းဖြေခိုက် သားကြီးဖြစ်သူက ဓားစမ်းရာမှ ယာနမ်၏ဦးခေါင်း ပြတ်သွားခဲ့ရာ နတ်များက လူဦးခေါင်းကို လိုလား၍ ဖြစ်ရသည်ဟု အယူရှိရာမှ စတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> == ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဘာသာရေး သမိုင်းကြောင်း == အတိတ်သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ဝလူမျိုးများသည် သဘာဝလွန်စွမ်းအားများနှင့် နတ်ဝိညာဉ်များကို ကိုးကွယ်သည့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) ကို အဓိကကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။ ဝတို့၏ ယုံကြည်မှုမှာ လူသားတို့၏ ဘဝရှင်သန်ရပ်တည်ရေးနှင့် စိုက်ပျိုးရေး အောင်မြင်မှုအပေါ် အခြေခံသည်။<ref name="Encyclopedia12">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၂)၊ ဝလူမျိုး။</ref> ဝလူမျိုးတို့သည် "မွတ်တိုင်" ကို ၎င်းတို့၏ အမြင့်ဆုံးသော ဖန်ဆင်းရှင် နတ်မင်းကြီးအဖြစ် ယုံကြည်ကြပြီး ၎င်းနတ်မင်းသည် လောကကြီးနှင့် လူသားများကို ဖန်ဆင်းခဲ့သူဟု ယူဆကြသည်။ ကျေးရွာတိုင်းတွင် ရွာကိုစောင့်ရှောက်သည့် နတ်များရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ရွာဝင်ဝများတွင် နတ်တိုင်များ စိုက်ထူ၍ ပူဇော်လေ့ရှိသည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဝလူမျိုးများသည် ဘာသာတရားမျိုးစုံကို လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ကြသော်လည်း အဓိကအားဖြင့် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုများမှာ ထင်ရှားသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝလူမျိုးအများစု၊ အထူးသဖြင့် ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် နီးစပ်သော ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည့် "ဝယဉ်" (Tame Wa) မျိုးနွယ်များသည် [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။<ref name="BurmaLibrary">The Wa People: History and Culture. Online Burma Library. https://www.burmalibrary.org</ref> ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် အမေရိကန် နှစ်ခြင်းသာသနာပြုများ ဝဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ဝလူမျိုးအများအပြားသည် ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းခဲ့ကြသည်။ သာသနာပြု [[ဝီလျံ ယန်း]] (William Young) သည် ဝဘာသာစကားအတွက် လာတင်အက္ခရာကို အခြေခံသော စာပေကို တီထွင်ပေးခဲ့သဖြင့် ဝလူမျိုးများကြား ပညာရေးနှင့် ဘာသာရေး အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ပြန့်နှံ့ခဲ့သည်။<ref name="Fiskesjo2010">Fiskesjö, Magnus (2010). ''The Fate of Self-Ascribed Wa History''.</ref> အချို့သော ဝေးလံခေါင်သီသော တောင်တန်းဒေသများတွင် ယနေ့တိုင် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားသူများ ရှိသေးကာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၊ တောင်စောင့်နတ်နှင့် ရွာစောင့်နတ်များကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်ကြပြီး ရိုးရာပွဲတော်များတွင် တိရစ္ဆာန်များကို ယဇ်ပူဇော်သည့် ဓလေ့များ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Marshall2002">Marshall, Andrew (2002). ''The Trouser People''. Penguin Books.</ref> == သမိုင်းဝင် ခေါင်းဖြတ်ယဇ်ပူဇော်ခြင်း ဓလေ့ == အတိတ်သမိုင်းတစ်လျှောက် ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုတွင် အထင်ရှားဆုံးနှင့် အစွဲအလန်းအကြီးဆုံး ဓလေ့တစ်ခုမှာ လူဦးခေါင်းကို ဖြတ်၍ နတ်ပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Scott1900">Scott, J.G. (1900). ''The Upper Burma Gazetteer''.</ref> ဝလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ စိုက်ပျိုးရေး အောင်မြင်ရန်၊ ရာသီဥတု မျှတရန်နှင့် ရိုးရာယုံကြည်မှုများအရ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်အတွက် ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းကာလများအထိ ရန်သူ သို့မဟုတ် ပြင်ပလူများ၏ ဦးခေါင်းကို ဖြတ်၍ ပူဇော်သည့် "ခေါင်းဖြတ်ဓလေ့" ကို ကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။<ref name="Marshall2002">Marshall, Andrew (2002). ''The Trouser People''. Penguin Books.</ref> ဝလူမျိုးတို့၏ အယူအဆအရ ကိုးကွယ်သည့် နတ်များတွင် အဆင့်ဆင့်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ နတ်ငယ်တစ်မျိုးဖြစ်သော "လီဆိုင်မတ်နတ်" ကို ပူဇော်လိုသည့်အခါတွင် ကျွဲကို သတ်၍ ယဇ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသော်လည်း၊ ၎င်းတို့၏ ယုံကြည်မှုတွင် အကြီးမားဆုံး၊ တန်ခိုးအရှိဆုံးနှင့် ဒုက္ခအပေးနိုင်ဆုံး ဖြစ်သော "မွေးနတ်" ကိုမူ လူဦးခေါင်းဖြင့်သာ ဖြတ်၍ ပူဇော်ရသည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref name="Scott1900"/> အဆိုပါ ခေါင်းဖြတ်ယဇ်ပူဇော်ခြင်း လုပ်ငန်းကို များသောအားဖြင့် စပါးစိုက်ပျိုးချိန် ရာသီများတွင် အဓိက လုပ်ဆောင်လေ့ရှိကြသည်။ ကောက်ပဲသီးနှံများ အထွက်နှုန်းကောင်းမွန်စေရန်နှင့် စပါးပင်များ ဖြစ်ထွန်းစေရန်အတွက် လူဦးခေါင်းမှ ထွက်လာသော သွေးနှင့် နတ်ဝိညာဉ်၏ စွမ်းအားသည် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall2002"/> ဝလူမျိုးများ၏ လူမှုအဖွဲ့အစည်း ထုံးစံအရ အမျိုးသားတစ်ဦးသည် မိမိ၏ တစ်သက်တာသက်တမ်းအတွင်း အနည်းဆုံး ဦးခေါင်း ၃ ကြိမ်တိတိ ဖြတ်ရန် တာဝန်ရှိသည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ အကယ်၍ အမျိုးသားတစ်ဦးသည် လူဦးခေါင်း ၆ ခေါင်းအထိ ဖြတ်ဖူးသော စွမ်းဆောင်ရည်ရှိပါက ၎င်းကို ထူးချွန်သည့် သူရဲကောင်းအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ထိုသို့သော သူရဲကောင်းကို သက်ဆိုင်ရာ နယ်ရှင် အုပ်ချုပ်သူများက ကောက်ခံမြဲဖြစ်သော အခွန်အတုတ်များ ပေးဆောင်ရခြင်းမှ လွတ်ကင်းခွင့်ပြုသည့်အပြင်၊ လူထုကြားတွင် ဂုဏ်ဒြပ်ကြီးမားလှသော "ရှန်နီစ" ခေါင်းပေါင်းကို ပေါင်းခွင့်ပြုကာ သူရဲကောင်းအဖြစ် အခမ်းအနားဖြင့် အထူးတလည် ဂုဏ်ပြုတတ်ကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ထို့ကြောင့် ဝလူမျိုးများအဖို့ ကျေးရွာနှင့် စိုက်ပျိုးရေးအတွက် လူခေါင်းရရှိရေးသည် လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင် ရန်သူ့လက်တွင် ဦးခေါင်းအဖြတ်မခံရစေရေးသည် လည်းကောင်း ဘဝရပ်တည်မှုအတွက် အလွန်တရာ အရေးကြီးသော ကိစ္စရပ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ရရှိလာသော လူဦးခေါင်းများကို ကျေးရွာများတွင် သီးသန့်စိုက်ထူထားသော တိုင်များ၌ အစဉ်လိုက် စိုက်ထူပူဇော်ထားတတ်ကြရာ၊ အချို့သော ဝရွာကြီးများတွင် လူခေါင်းတိုင် အမြောက်အမြား ရှိခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် - ဟောင်တက်ရွာတွင် လူခေါင်းစိုက်ထူထားသည့် တိုင်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော် ရှိခဲ့ပြီး၊ စုံကရမန်ရွာတွင် တိုင်ပေါင်း ၁၁၀ ကျော်အထိ ရှိခဲ့ဖူးကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="Scott1900"/> ခေါင်းဖြတ်ရန်အတွက် ရန်သူ သို့မဟုတ် ပြင်ပလူကို တိုက်ရိုက်ရှာဖွေရန် မလွယ်ကူသည့် အခြေအနေမျိုး ကြုံတွေ့ရသည့်အခါများတွင် လူဦးခေါင်း တစ်လုံးလျှင် ငွေဒင်္ဂါး ၂၀၀၀ မှ ၃၀၀၀ အထိ အခြားသူများထံမှ တန်ဖိုးကြီးပေး၍ ဝယ်ယူကာ ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။ သို့မဟုတ်ပါက အခြားသူများ မြေမြှုပ်သဂြိုဟ်ထားပြီးစ အလောင်းများထံမှ ခေါင်းကို ခိုးယူဖြတ်တောက်ခြင်းမျိုး ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသို့ အလောင်းများထံမှ ခေါင်းဖြတ်ယူခြင်း ဘေးမှ ကာကွယ်ရန်အတွက် ရှေးခေတ် ဝလူမျိုးများသည် လူသေဆုံးပါက အလောင်းကို ပြင်ပသုသာန်များတွင် သွားရောက်မမြှုပ်နှံရဲကြချေ။ ၎င်းတို့သည် သူတစ်ပါး သတိမမူမိစေရန်နှင့် မသိနိုင်စေရန်အတွက် ရွာပြင်ခြံစည်းရိုးနှင့် ကပ်၍သော်လည်းကောင်း၊ မိမိတို့ နေထိုင်ရာ အိမ်၏အောက်ခြေ ကြမ်းပြင်အောက်တွင် သော်လည်းကောင်း လူသူမသိအောင် လျှို့ဝှက်မြှုပ်နှံလေ့ရှိကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ခေါင်းဖြတ်ခြင်း ဓလေ့သည် ဝဒေသအားလုံးတွင် တူညီမှုမရှိဘဲ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားခြားနားမှုများလည်း ရှိသည်။ ဝနယ်အတွင်းရှိ လွယ်လိန်းနယ်နှင့် ဆတော်နယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသော ဝလူမျိုးများသည် လူဦးခေါင်းဖြင့် ယဇ်ပူဇော်ခြင်း အစား "သင်းချောနက်ခွေး" (အမွေးအမှင် သန့်စင်နက်မှောင်သော ခွေး) ကို သတ်၍ နတ်ပူဇော်သည့် ဓလေ့ကို ကျင့်သုံးကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ခေတ်ကာလ ပြောင်းလဲလာသည်နှင့်အမျှ ယနေ့ခေတ်တွင်မူ ယင်းကဲ့သို့ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ခေါင်းဖြတ်ယဇ်ပူဇော်ခြင်း ဓလေ့မှာ ဝလူမျိုးများကြားတွင် လုံးဝ(လုံးဝ) ကွယ်ပျောက်သွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ လက်ရှိအချိန်တွင် လူဦးခေါင်းဖြင့် ပူဇော်ခြင်းကို လုံးဝ မပြုလုပ်တော့ဘဲ၊ ၎င်း၏ အစားထိုးမှုအဖြစ် ကျွဲ၊ ခွေး စသည့် တိရစ္ဆာန်များကိုသာ အသုံးပြု၍ ရိုးရာအလိုက် ယဇ်ပူဇော်မှုများကို ပြုလုပ်ကြတော့သည်။<ref name="Marshall2002"/> === ကျွဲခေါင်းစိုက်ထူခြင်း ဓလေ့ === ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာလူမှုဘဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် "ကျွဲ" သည် အလွန်အရေးပါသော တိရစ္ဆာန် ဖြစ်သည်။ အတိတ်ကာလက လူဦးခေါင်းဖြတ်၍ ယဇ်ပူဇော်သကဲ့သို့ပင် နတ်ငယ်များကို ပူဇော်ရန် သို့မဟုတ် လူခေါင်းဖြတ်ရန် မလွယ်ကူသည့် အခြေအနေမျိုးတွင် ကျွဲများကို သတ်၍ ယဇ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ထိုသို့ ယဇ်ပူဇော်ပြီးနောက် ရရှိလာသော "ကျွဲကုန်းခေါင်း" (ကျွဲဦးချိုပါသော ဦးခေါင်းခွံ) များကို လွှင့်ပစ်ခြင်းမပြုဘဲ စနစ်တကျ သိမ်းဆည်းစိုက်ထူသည့် ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။ ဝလူမျိုးတို့၏ အယူအဆတွင် အိမ်တစ်အိမ် သို့မဟုတ် ရွာတစ်ရွာ၌ ကျွဲခေါင်းခွံ အမြောက်အမြား ပိုင်ဆိုင်ထားခြင်းသည် ထိုအိမ်ထောင်စု သို့မဟုတ် ထိုရွာ၏ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၊ ဩဇာတိက္ကမရှိမှုနှင့် နတ်မင်းတို့၏ ကောင်းချီးပေးမှုကို ခံရခြင်းဟု အခိုင်အမာ ယုံကြည်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် မိမိတို့အိမ်၏ ဝရံတာ၊ နံရံ သို့မဟုတ် ရွာ၏ အဝင်အထွက် လမ်းမကြီးများဘေးတွင် ကျွဲခေါင်းခွံများကို အစဉ်လိုက် စိုက်ထူပြသထားလေ့ရှိကြသည်။<ref name="Marshall2002"/> ကျွဲခေါင်းခွံများကို စိုက်ထူရာတွင် အိမ်နံရံများ၌ ချိတ်ဆွဲရုံမျှမက "ကျွဲခေါင်းတိုင်" (Yပုံစံတိုင် သို့မဟုတ် ရိုးရာတိုင်များ) ပြုလုပ်၍လည်း စိုက်ထူတတ်ကြသည်။ ဤကျွဲခေါင်းတိုင်များသည် ကျေးရွာအတွင်းသို့ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် ရောဂါဘယများ မဝင်ရောက်နိုင်စေရန် ကာကွယ်ပေးသည့် "အကာအကွယ်တံတိုင်း" ဟုလည်း ယူဆကြသည်။ ဝရွာတစ်ခု၏ ကျွဲခေါင်းတိုင် အရေအတွက်ကို ကြည့်ခြင်းဖြင့် ထိုရွာ၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် အင်အားတောင့်တင်းမှုကို ခန့်မှန်းနိုင်သည်။<ref name="Scott1900"/> ရှေးဟောင်း ခေါင်းဖြတ်ဓလေ့မှာ လုံးဝချုပ်ငြိမ်းသွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သော်လည်း၊ ကျွဲခေါင်းစိုက်ထူခြင်းနှင့် ကျွဲခေါင်းခွံများဖြင့် အလှဆင်ခြင်း ဓလေ့မှာမူ ဝလူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော "အမျိုးသားရေး ပြယုဂ်" တစ်ခုအနေဖြင့် ယနေ့တိုင် ကျန်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ် ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်းရှိ အစိုးရရုံးစိုက်ရာ အဆောက်အအုံများ၊ ရိုးရာပွဲတော်မုခ်ဦးများနှင့် နေအိမ်များတွင် ကျွဲဦးချိုပုံစံများနှင့် ကျွဲခေါင်းခွံ သင်္ကေတများကို ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အမှတ်အသားအဖြစ် ဂုဏ်ယူစွာ ထည့်သွင်းအသုံးပြုလျက်ရှိကြသည်။<ref name="Marshall2002"/> == မျိုးနွယ်စုနှင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ရာဒေသ == ဝလူမျိုးသည် [[မွန်-ခမာ]] ဘာသာစကားပြောအုပ်စုအတွင်းရှိ [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ဝ-ပလောင် အုပ်စု]]ခွဲ၌ ပါဝင်ပြီး ဝ၊ လ၊ လဝ၊ ခမူ၊ တိုင်းလွိုင်၊ အန်း၊ ယန်း၊ လမ်၊ ပလောင်၊ ပလေး၊ထနော့ လူမျိုးတို့နှင့် မျိုးနွယ်စုချင်း နီးစပ်သည်။ ဝလူမျိုးများကို ဝ သို့မဟုတ် လဝလူမျိုးဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ အချို့က "လွယ်လှလူမျိုး" ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်နယ်စပ်အကြားရှိ တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေစိုက် နေထိုင်ကြသည်။ ယူနန်နယ်စပ်မှနေ၍ သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်းတစ်လျှောက် တိုင်အောင် အနှံ့အပြား နေထိုင်ကြပြီး၊ အချို့မှာ မိုင်းလွန်းနယ်နှင့် ကျိုင်းတုံနယ် တောပိုင်းအရပ်များတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝနယ် (ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း) တွင် ဝလူမျိုး အများဆုံး နေထိုင်သည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> == လူမှုစီးပွားနှင့် နေထိုင်မှုဓလေ့ == [[File:Wa tribe depiction, 1900s.jpg|thumb|left|၂၀ ရာစုအစောပိုင်း ခေတ်ဦး ဝလူမျိုးများ၏ သရုပ်ဖော်ပုံ]] === ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် နေထိုင်မှုစရိုက် === "ဝ" လူမျိုးများကို "လွယ်လှ" ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းမှာ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်းစကား]] (လွယ် = တောင်၊ လှ = လူမျိုး) မှ ဆင်းသက်လာကာ "တောင်ပေါ်ကလူမျိုး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="Scott">Scott, J. G. (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing, Burma.</ref> ဝလူမျိုးတို့သည် ၎င်းတို့၏ တောင်ပေါ်ဒေသ ရိုးရှင်းကြမ်းတမ်းစွာ နေထိုင်တတ်သော အကျင့်စရိုက်ကို မူတည်၍ ဝတ်ဆင်သော အဝတ်အစား အရောင်များမှာလည်း အညစ်ခံသည့် အရောင်များသာ ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် အနက်ရောင်၊ အပြာရောင်နှင့် ရှားစေးရောင် အနီရင့်များကို အများဆုံး တွေ့ရတတ်သည်။<ref name="CulturalWa">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၁)၊ "ဝလူမျိုး"။</ref> ဝလူမျိုး အမျိုးသားများသည် အနက်ရောင် ခေါင်းပေါင်းကို ပေါင်းတတ်ကြပြီး၊ အချို့သော လူငယ်အများစုမှာမူ အနက်ရောင် ခေါင်းစွပ်များကို ဆောင်းလေ့ရှိကြသည်။ အင်္ကျီအနေဖြင့် နက်ပြာရောင်ရှိသော ရင်စေ့ရင်ဖုံးအင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ကာ၊ အောက်ပိုင်းတွင် အနက်ရောင် ရှမ်းဘောင်းဘီကို အမြဲတမ်း တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref name="CulturalWa"/> မြို့ကြီးများနှင့် နီးစပ်သော ဒေသများရှိ ဝလူမျိုး အမျိုးသားများသည် ဖျင်နက် သို့မဟုတ် ဖျင်ပြာဘောင်းဘီနှင့် အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ပြီး၊ ခေါင်းတွင် အဖြူ၊ အနက်၊ အနီ၊ အဝါ အစင်းကျား ခေါင်းပေါင်းများကို ပေါင်းလေ့ရှိကြသည်။<ref name="Encyclopedia12">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၂)၊ "ဝလူမျိုး"။</ref> ဝလူမျိုး အမျိုးသမီးများမှာ နက်ပြာရောင် ရင်ဖုံးအင်္ကျီနှင့် "အင်တိုင်" ဟုခေါ်သော ထဘီကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ထဘီမှာ စစ်အနံ တစ်ကိုက်၊ အလျား တစ်ကိုက်ခွဲခန့်ရှိသော အနက်ရောင်အစကို ခါးတွင် ပတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အချို့သော မိန်းကလေးများမှာမူ အလှအပကို ခုံမင်သဖြင့် အညို၊ အနီ၊ အဝါစင်းများပါဝင်သော ထဘီများကို ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ရက်လုပ်ဝတ်ဆင်လေ့ ရှိကြသည်။ ထို့အပြင် ရိုးရာအလှဆင်ခြင်းအဖြစ် ငွေဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ဆွဲကြိုး၊ ဘယက်၊ နားထောင်း၊ လက်ကောက်ပြားနှင့် လက်ကောက်လုံးများကိုလည်း ရိုးရာမပျက် ဆင်ယင်ကြသည်။<ref name="CulturalWa"/> မြို့ကြီးများနှင့် နီးစပ်သော ဒေသများရှိ အမျိုးသမီးများကမူ အပြာ၊ အနက်၊ အဝါ၊ အနီ ရောင်စုံရောယှက်ထားသော သုံးတောင်ကွင်းရှိ ဖျင်ထဘီကို ဒူးဆစ်နားအထိ ခပ်တိုတိုဝတ်ဆင်ကာ အနက်ရောင်ဖျင် လက်ကျပ်ရင်စေ့အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ဆံပင်ကို ဆံတိုဆံထောက်ပုံစံ (ဗော့ဟဲယား) ထားရှိကာ ခေါင်းတွင် ပြောက်ကျားဖျင်စများကို ကြက်ခြေခတ်ပေါင်း၍ လည်ပင်းတွင် "ပွဲသီး" ခေါ် အသီးကို ပုတီးလုပ်၍ ဆွဲလေ့ရှိသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝေးလံခေါင်သီသော အတွင်းပိုင်းကျသည့် ဒေသများတွင်မူ ရှေးရိုးစွဲဆင်ယင်မှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသားများသည် ဂျပ်ရက်အစကို ရှေ့ကဖုံးအုပ်ထားပြီး ကိုယ်တုံးလုံးနှင့် နေတတ်ကြပြီး၊ အမျိုးသမီးများသည် အနံတစ်တောင့်ထွာခန့်ရှိ အနီ၊ အနက်၊ အပြာရောင် ဖျင်စကို အောက်ပိုင်း၌ ပတ်ထားကာ အထက်ပိုင်းတွင် ပွဲသီးပုတီးကို ဆွဲထားရုံမျှဖြင့် ဗလာကျင်း နေထိုင်တတ်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> === လူမှုဓလေ့နှင့် အသုံးအဆောင်စရိုက် === "ဝ" လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ရိုးရာအခမ်းအနားများနှင့် နေ့စဉ်လူမှုဘဝတွင် ခေါင်ရည်နှင့် ပြောင်းဖူးချက်အရက်များကို အမျိုးသားများသာမက အမျိုးသမီးများနှင့် ကလေးငယ်များပါ သောက်သုံးတတ်သည့် ဓလေ့ရှိပြီး သောက်သုံးမှု ပမာဏ အနည်းနှင့်အများသာ ကွာခြားသည်။<ref name="Fiskesjo2000">Fiskesjö, Magnus (2000). ''The Fate of Self-Ascribed Wa History''. University of Chicago.</ref> ထို့အပြင် ဆေးတံသောက်သော အလေ့အထမှာလည်း လူကြီးလူငယ်မရွေး အမြဲတစေ စွဲမြဲနေတတ်ကြရာ ဆေးတံကို ကိုင်ဆောင်ထားခြင်းသည် "ဝ" လူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော ကိုယ်ပိုင်ဟန်တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="Scott"/> === ကျန်းမာရေးနှင့် လူမှုစရိုက် === ရှေးရိုးစွဲ ဝလူမျိုးများသည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် အပူရှိန်ကို ကြောက်ရွံ့ကြပြီး ရေချိုးခြင်းနှင့် အဝတ်အထည် ဖွတ်လျှော်ခြင်း အလေ့အထ နည်းပါးသည်။ နာမကျန်းဖြစ်ပါက ဆေးသောက်လေ့မရှိဘဲ နတ်ဆရာများကိုပင့်၍ ဝက်၊ ကြက်တို့ဖြင့် နတ်ပူဇော်လေ့ရှိသည်။ အချို့မှာမူ ၉၆ ပါးရောဂါ ပျောက်ကင်းစေနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည့် "လွယ်မူးတောင်" (ဝနယ်၏ ပုပ္ပားတောင်ဟု တင်စားကြသည်) မှ ရရှိသော ဆေးမြစ်များကို ကြိုချက်သောက်သုံးကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝလူမျိုးများသည် တောင်တက်တောင်ဆင်း လျင်မြန်ပြီး တိုက်ခိုက်ရာတွင် ရဲရင့်ကြသည်။ ရွာများတွင် ခံတပ်များ၊ ဆူးခက် တံခါးပေါက်ကြီးများနှင့် ဝါးချွန်ထောင်ထားသော ကျင်းအကာအကွယ်များ စနစ်တကျ ပြုလုပ်ထားတတ်ကြပြီး ပြင်ပလူများကို နယ်မြေအတွင်း ဝင်ရောက်ခွင့် မပြုတတ်ချေ။ ၎င်းတို့သည် ရန်သူအပေါ် ရန်ငြိုးဖွဲ့တတ်သော်လည်း မဟာမိတ်ပြုထားသူများအပေါ်တွင်မူ ကျွဲသတ်၍ "သစ္စာအရက်" အတူတူသောက်ကာ ကတိသစ္စာ အလွန်တည်ကြသည်။ အိမ်များကို တန်ဆောင်မုန်း၊ နတ်တော်၊ ပြာသိုလများတွင် ဆောက်လုပ်လေ့ရှိပြီး အိမ်တက်မင်္ဂလာကို ရက်ရှည် ကျင်းပတတ်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> === အိမ်တွင်း အယူသီးမှု ဓလေ့များ === ဝလူမျိုးတို့၏ နေအိမ်များသို့ သွားရောက်ရာတွင် စည်းကမ်းနှင့် အယူသီးမှုများ ရှိသည်။ ဧည့်သည်များသည် မသွားအပ်သော နေရာများကို ရှောင်ကြဉ်ရပြီး ဖက်စိမ်းများကို အရမ်းမဲ့ ယူဆောင်ခွင့်မရှိချေ။ အိမ်ဦးကြမ်းပြင်၏ လက်ဝဲဘက်အိမ်ထောင့်နှင့် အိမ်တွင်းလက်ယာဘက်ထောင့်များတွင် ပစ္စည်းအရမ်းမထားရဘဲ၊ အိမ်တွင်းလက်ယာဘက်ထောင့်သည် ၎င်းတို့၏ နတ်ကိုးကွယ်ရာဌာန ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် အိမ်ရှင်ထိုင်သော နေရာကို ကျော်ဖြတ်မသွားရသလို မီးဖို၌လည်း အိမ်ရှင်ထိုင်သည့်ဘက်တွင် ထမင်းအိုးများ မချရချေ။ အကယ်၍ ဧည့်သည်က မှားယွင်းပြုမူမိပါက အိမ်ဦးနတ်ကို ပူဇော်ရန်အတွက် အရေးဆို တောင်းခံတတ်ကြသည်။<ref name="Marshall2002"/> === ရိုးရာတုံးဂီတနှင့် ချစ်စရာ့ဓလေ့များ === ‘ဝ’ လူမျိုးတို့၏ တူရိယာများအနက် စိတ်ဝင်စားဖွယ်အကောင်းဆုံးမှာ "တုံး" ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို မိုင်းကျွန်းပင်မှ ထွင်းထု၍ ဖိုသံမသံ ညှိကာ သူကြီးအိမ်အနီး တဲဆောက်၍ ထားရှိရသည်။ နတ်တင်လျှင် ဖိုသံထွက်သောဘက်မှ တုံးကို လေးကန်စွာ တစ်ချက်ချင်းတီးပြီး၊ စစ်ရေးအရ လူစုလျှင် ခပ်သွပ်သွပ် တွဲခေါက်လေ့ရှိသည်။ ပျော်ပွဲရွှင်ပွဲနှင့် မင်္ဂလာဆောင်များတွင်မူ အမျိုးသမီးနှင့် အမျိုးသား ၆ ဦးခန့်အထိ ဝါးခြမ်းပြားနှင့် ထိုးတံများ သုံးစွဲ၍ အဆင့်အတန်းမြင့်မားစွာ အချက်ကျကျ တီးခေါက်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ရှေးက ခေါင်းဖြတ်ဓလေ့ရှိခဲ့သဖြင့် ရိုင်းစိုင်းသည်ဟု ထင်မှတ်ရသော်လည်း အကယ်စင်စစ် ဝလူမျိုးများတွင် အလွန်ချစ်စရာကောင်းသော လူမှုရေးဓလေ့များ ရှိသည်။ သားထောက်သမီးခံမရှိသော သက်ကြီးရွယ်အိုများကို တစ်ရွာလုံးက အိမ်တစ်အိမ်နေ့ကျ တာဝန်ယူကျွေးမွေးခြင်း၊ ဝနယ်မြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ဘက်ခြမ်း ကျေးရွာများတွင် ယနေ့တိုင် နှီးဒေါင်းလန်းကြီးဖြင့် တစ်ရွာလုံး လက်ရေတစ်ပြင်တည်း စုပေါင်းစားသောက်ကြခြင်းနှင့် ရွာမှုကိစ္စများတွင် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဝိုင်းဝန်းကူညီတတ်ကြသည့် ရိုးရာစိတ်ဓာတ်ကောင်းများ ရှိကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] 9k26xaodlmi07srttnr57m67i5kz321 1057876 1057875 2026-10-14T02:40:38Z ~2026-54673-69 149304 /* မျိုးနွယ်စုနှင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ရာဒေသ */ 1057876 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = ဝ လူမျိုး<br/>{{resize|75%|(Va, Ava, Parauk, Ba&nbsp;rāog)}}<br/>{{nobold|{{linktext|lang=zh|佤族}}}} |image = Wa villagers 01.jpg |caption = ဝကလေးများ |population = ၁.၂ သန်းခန့် |region1 = {{Plainlist|*{{flag|Myanmar}} *&nbsp;'''∟'''{{flag|Shan State}} *&nbsp;'''∟'''{{flag|Kachin State}}}} |pop1 = ၈၀၀,၀၀၀ |ref1 = |region2 = {{Plainlist|*{{flag|China}} *&nbsp;'''∟'''[[ယူနန်ပြည်နယ်|ယူနန်]]}} |pop2 = ၄၀၀,၀၀၀ |region3 = {{Plainlist|*{{flag|Thailand}} *&nbsp;'''∟'''[[ချင်းရိုင်ခရိုင်|ချင်းရိုင်]]}} |pop3 = ၁၀,၀၀၀ |ref2 = |languages = [[ဝ ဘာသာစကား|ဝ ဘာသာစကား]]<br/>{{small|ဒုတိယ ဘာသာစကားများ}}{{hlist|[[မန်ဒရင်းဘာသာစကား|မန်ဒရင်းတရုတ်ဘာသာစကား]]|[[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာဘာသာစကား]]}} |religions = ရိုးရာကိုးကွယ်မှုများ၊<br/>[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]<ref>[http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-va.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130627012644/http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-va.htm |date=2013-06-27 }}, [http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/religion.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225710/http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/religion.htm |date=2015-09-23 }} Ethnic Groups - china.org.cn</ref><br/>[[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] |related =[[ပလောင်လူမျိုး]]၊[[ခမူလူမျိုး]]၊အခြား [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစတြိုအေးရှားတစ်လူမျိုး]]များ }} '''ဝလူမျိုး''' ([[ဝ ဘာသာစကား|ဝ]]: Vāx; {{zh|c={{linktext|佤|族}} |p=Wǎzú}}; {{lang-th|ว้า}}) သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတစ်ခုဖြစ်ပြီး [[မြန်မာနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း၊ တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်တစ်လျှောက် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]] အရှေ့ဘက်ပိုင်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ မြန်မာနိုင်ငံရှိ [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]] နှင့် [[ဝပြည်နယ်]] ဒေသများတွင် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်စီမံခန့်ခွဲမှု အထင်အရှား ရှိကြပြီး၊ ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ ရှေးဦးနေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ခံထားရပေသည်။<ref name="WikiWa" /> [[File:Wa Dancers UWSA 30-year-anniversary.png|thumb| ပန်ခမ်းမြို့တွင် နှစ်(၃၀)ပြည့် အထိမ်းအမှတ် ပွဲတော်အတွင်း ရိုးရာအကများဖြင့် ကပြဖျော်ဖြေခဲ့ကြသည်။]] ဝလူမျိုးသည် [[မွန်-ခမာ]]အုပ်စုဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်လက်ရေးစာပေကို ၁၉၅၇ ခုနှစ်တွင် စတင်တီထွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ဝလူမျိုးသည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] အစိုးရက တရားဝင်ထုတ်ပြန်ထားသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး ၅၆ မျိုးတွင် တစ်မျိုးအပါအဝင်ဖြစ်ပြီး၊ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၏ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြု ၁၃၅ မျိုးသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများထဲတွင်လည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite book |last=Fiskesjö |first=Magnus |year=2010 |title=The Fate of Self-Ascribed Wa History}}</ref> == နေထိုင်ရာဒေသ == ဝတို့နေထိုင်သောနယ်သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အလယ်ပိုင်း [[သံလွင်မြစ်]]၏အရှေ့ဘက် ခြမ်းတွင်တည်ရှိရန်အရှေ့ ဘက်တွင် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်ဘက်တွင် သံလွင်မြစ်၊ တောင်ဘက်တွင် မိုင်းလင်းနယ်(Meung Leunမိုင်းလင်းတောင်ပိုင်း၊ မိုင်းလင်းသည်တောင်နှင့်မြောက်ရှိသည်။ မိုင်းလင်းမြောက်သည် ဝအထူးဒေသဖြစ်သည့် ဝိန်းကောင်ခေါ် မိုင်းလင်းခရိုင်ဖြစ်သည်W.ML)၊နှင့် မြောက်ဘက်တွင် [[ကိုးကန့်လူမျိုး|ကိုးကန့်]] နယ်တို့က ဝိုင်းရံထားသော တောင်ကုန်းမြေမြင့်ဒေသတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကုန်းမြင့်တစ်ခုလုံးတွင်အချို့သော နေရာများ၌ ပေ(၁၀၀၀၀)နီးပါးခန့်မြင့်သော တောင်ထွဋ်များ လည်းရှိသည် ထိုတောင်တန်းကြီးများသည် ဝလူမျိုး တိုက၏ လမ်းပန်းဆက်သွယ်မှုမလွယ်ကူခက်ခဲအောင်ဖန် ဖန်တီးထားသကဲ့သို့ရှိနေသောကြောင့် ဘဝတူဆွေရင်းသားရင်းလူမျိုးအချင်းချင်း ကြား အဆက်အသွယ်များကင်းမဲ့ခဲ့၍ စီးပွားရေးနှင့်[[ယဉ်ကျေးမှု]] များခေတ်နောက်ကျနေခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ဝလူမျိုး သမိုင်းကြောင်း == ဝလူမျိုး များသည် [[မွန်-ခမာ]] နွယ်ဖွားများဖြစ်ပြီး ပလောင် (တအာင်း) နှင့် မွန်လူမျိုးတို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၂)၊ ဝလူမျိုး။</ref>ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုအရ ဝလူမျိုး တို့သည် "ဆီဂန်" ဟုခေါ်သော လိုဏ်ဂူအတွင်းမှ စတင်ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ သုံးပြည်ထောင်ခေတ် (三国时期) အတွင်း ရေးသားခဲ့သော တရုတ်ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများတွင် ဝလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများကို "ဖူး" (濮族) လူမျိုးများအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book |last=Fiskesjö |first=Magnus |year=2010 |title=The Fate of Self-Ascribed Wa History}}</ref> သုံးပြည်ထောင်ခေတ်၏ စစ်သေနာပတိ [[ကျူးကော့လျံ|ကျူးကော့လျန်]] (諸葛亮) သည် တောင်ဘက်အရပ်ရှိ လူမျိုးစုများကို တိုက်ခိုက်နှိမ်နင်းရာတွင် ဝလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများနှင့် ထိတွေ့ဆက်ဆံမှု ရှိခဲ့သည်ဟု ဒေသန္တရ ရာဇဝင်များက ဆိုသည်။ ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပုံပြင်အချို့တွင် ကျူးကော့လျန်သည် စိုက်ပျိုးရေးပညာ (အထူးသဖြင့် ဆန်စပါးစိုက်ပျိုးမှု) သင်ကြားပေးခဲ့သူအဖြစ် တင်စားပြောဆိုလေ့ရှိကြ ပြီး ကျူးကော့လျန်ကို အလွန်လေးစားကြကာ ကျူးကော့လျန်၏ စစ်တပ်တွင် ပါဝင်ကူညီခဲ့ဖူးသည်ဟုလည်း အဆိုရှိသည်။<ref>Davies, H. R., "Yunnan: The Link between India and the Yangtze", Cambridge University Press, 1909.</ref> ဝလူမျိုးများသည် ပလောင်လူမျိုးများကဲ့သို့ပင်ရှမ်းပြည်နယ်၏ တောင်တန်းဒေသများတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မရောက်ရှိမီကပင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။ အဆိုပါခေတ်ကာလများတွင် ပလောင် (တအာင်း) နှင့် ဝလူမျိုးတို့သည် "ရှေးဦးပလောင်နွယ်ဖွား" (Proto-Palaungic) အုပ်စုကြီးတစ်ခုတည်းအဖြစ် တည်ရှိနေခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ပလောင်လူမျိုးများက သံလွင်မြစ် အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ဒေသများ ဆီသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite book |last=Fiskesjö |first=Magnus |year=2010 |title=The Fate of Self-Ascribed Wa History}}</ref>သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မည်သည့်အစိုးရ၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှုကိုမျှ မခံယူဘဲ မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်နယ်မြေတွင် သီးခြားလွတ်လပ်စွာ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ဗြိတိသျှတို့က "တောရိုင်းဝနယ်" (Wild Wa States) ဟုပင် ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Marshall |first=Andrew |year=2002 |title=The Trouser People |url=https://archive.org/details/trouserpeopleque0000mars |publisher=Penguin Books}}</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် ဝလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]] (Wa Self-Administered Division) ကို ထူထောင်၍ ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေးနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို ကိုယ်ပိုင်စီမံခန့်ခွဲမှုဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်အောင် ဆောင်ရွက်နေကြသည်။ === မူလအစ ဒဏ္ဍာရီလာ သမိုင်းကြောင်း === ဝလူမျိုးများသည် ပတ်ကတေ့ရွာအနီးရှိ ကျောက်ဂူကြီးမှ စတင်ပေါက်ဖွားလာပြီး ပတေ့နယ်၊ လွယ်လိန်းနယ်တို့သို့ ရောက်ရှိလာကာ ထိုမှတစ်ဆင့် ဝနယ်အခြားဒေသများသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်ဟု ရိုးရာအရ ယူဆကြသည်။ အခြားအဆိုတစ်ခုအရ ဝနယ်နောင်ချိုကန် အရှေ့မြောက်အရပ်မှ အနောက်တောင်ဘက်သို့ ရောက်ရှိလာပြီး မိုင်းလွန်းနယ်မှတစ်ဆင့် ကျိုင်းတုံနယ်ဘက်သို့ ပျံ့နှံ့လာသည်ဟု ဆိုသည်။ စုံကရမန်နယ်နေ ဝလူမျိုးများက ယင်းတို့သည် ယခင် လွယ်လိန်းအမျိုးအနွယ်မှ သက်ဆင်းခဲ့သည်ဟု ယူဆကြပြီး ဟိုမိုင်းနယ်မှ ဝများကမူ ကွန်လုမန်းအနွယ်မှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ရိုးရာပုံပြင်များအရ ဝလူမျိုးများ စတင်ပေါက်ဖွားရာဟု ယူဆကြသော ကျောက်ဂူကြီးမှ တစ်ခါက အသံမြည်ဟီးလာသဖြင့် အမျိုးအနွယ်သစ်၊ လူမျိုးသစ် ပေါ်ပေါက်မည့် နိမိတ်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကာ လက်ရှိဝလူမျိုးများအား လွှမ်းမိုးနှင်ထုတ်မည်ကို စိုးရိမ်သောကြောင့် ဂူအတွင်းသို့ လေးမြားများ ပစ်သွင်းခဲ့ကြသည်ဟူသော သမိုင်းဦးပုံပြင်များလည်း ရှိခဲ့သည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ခေါင်းဖြတ်ရခြင်း၏ မူလဇာစ်မြစ်မှာလည်း အဆိုပါဂူမှ ထွက်လာသော တာလီနှင့် ယာနမ်တို့ လမ်းခုလတ်၌ အပန်းဖြေခိုက် သားကြီးဖြစ်သူက ဓားစမ်းရာမှ ယာနမ်၏ဦးခေါင်း ပြတ်သွားခဲ့ရာ နတ်များက လူဦးခေါင်းကို လိုလား၍ ဖြစ်ရသည်ဟု အယူရှိရာမှ စတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> == ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဘာသာရေး သမိုင်းကြောင်း == အတိတ်သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ဝလူမျိုးများသည် သဘာဝလွန်စွမ်းအားများနှင့် နတ်ဝိညာဉ်များကို ကိုးကွယ်သည့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) ကို အဓိကကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။ ဝတို့၏ ယုံကြည်မှုမှာ လူသားတို့၏ ဘဝရှင်သန်ရပ်တည်ရေးနှင့် စိုက်ပျိုးရေး အောင်မြင်မှုအပေါ် အခြေခံသည်။<ref name="Encyclopedia12">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၂)၊ ဝလူမျိုး။</ref> ဝလူမျိုးတို့သည် "မွတ်တိုင်" ကို ၎င်းတို့၏ အမြင့်ဆုံးသော ဖန်ဆင်းရှင် နတ်မင်းကြီးအဖြစ် ယုံကြည်ကြပြီး ၎င်းနတ်မင်းသည် လောကကြီးနှင့် လူသားများကို ဖန်ဆင်းခဲ့သူဟု ယူဆကြသည်။ ကျေးရွာတိုင်းတွင် ရွာကိုစောင့်ရှောက်သည့် နတ်များရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ရွာဝင်ဝများတွင် နတ်တိုင်များ စိုက်ထူ၍ ပူဇော်လေ့ရှိသည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဝလူမျိုးများသည် ဘာသာတရားမျိုးစုံကို လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ကြသော်လည်း အဓိကအားဖြင့် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုများမှာ ထင်ရှားသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝလူမျိုးအများစု၊ အထူးသဖြင့် ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် နီးစပ်သော ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည့် "ဝယဉ်" (Tame Wa) မျိုးနွယ်များသည် [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။<ref name="BurmaLibrary">The Wa People: History and Culture. Online Burma Library. https://www.burmalibrary.org</ref> ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် အမေရိကန် နှစ်ခြင်းသာသနာပြုများ ဝဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ဝလူမျိုးအများအပြားသည် ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းခဲ့ကြသည်။ သာသနာပြု [[ဝီလျံ ယန်း]] (William Young) သည် ဝဘာသာစကားအတွက် လာတင်အက္ခရာကို အခြေခံသော စာပေကို တီထွင်ပေးခဲ့သဖြင့် ဝလူမျိုးများကြား ပညာရေးနှင့် ဘာသာရေး အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ပြန့်နှံ့ခဲ့သည်။<ref name="Fiskesjo2010">Fiskesjö, Magnus (2010). ''The Fate of Self-Ascribed Wa History''.</ref> အချို့သော ဝေးလံခေါင်သီသော တောင်တန်းဒေသများတွင် ယနေ့တိုင် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားသူများ ရှိသေးကာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၊ တောင်စောင့်နတ်နှင့် ရွာစောင့်နတ်များကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်ကြပြီး ရိုးရာပွဲတော်များတွင် တိရစ္ဆာန်များကို ယဇ်ပူဇော်သည့် ဓလေ့များ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Marshall2002">Marshall, Andrew (2002). ''The Trouser People''. Penguin Books.</ref> == သမိုင်းဝင် ခေါင်းဖြတ်ယဇ်ပူဇော်ခြင်း ဓလေ့ == အတိတ်သမိုင်းတစ်လျှောက် ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုတွင် အထင်ရှားဆုံးနှင့် အစွဲအလန်းအကြီးဆုံး ဓလေ့တစ်ခုမှာ လူဦးခေါင်းကို ဖြတ်၍ နတ်ပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Scott1900">Scott, J.G. (1900). ''The Upper Burma Gazetteer''.</ref> ဝလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ စိုက်ပျိုးရေး အောင်မြင်ရန်၊ ရာသီဥတု မျှတရန်နှင့် ရိုးရာယုံကြည်မှုများအရ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်အတွက် ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းကာလများအထိ ရန်သူ သို့မဟုတ် ပြင်ပလူများ၏ ဦးခေါင်းကို ဖြတ်၍ ပူဇော်သည့် "ခေါင်းဖြတ်ဓလေ့" ကို ကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။<ref name="Marshall2002">Marshall, Andrew (2002). ''The Trouser People''. Penguin Books.</ref> ဝလူမျိုးတို့၏ အယူအဆအရ ကိုးကွယ်သည့် နတ်များတွင် အဆင့်ဆင့်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ နတ်ငယ်တစ်မျိုးဖြစ်သော "လီဆိုင်မတ်နတ်" ကို ပူဇော်လိုသည့်အခါတွင် ကျွဲကို သတ်၍ ယဇ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသော်လည်း၊ ၎င်းတို့၏ ယုံကြည်မှုတွင် အကြီးမားဆုံး၊ တန်ခိုးအရှိဆုံးနှင့် ဒုက္ခအပေးနိုင်ဆုံး ဖြစ်သော "မွေးနတ်" ကိုမူ လူဦးခေါင်းဖြင့်သာ ဖြတ်၍ ပူဇော်ရသည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref name="Scott1900"/> အဆိုပါ ခေါင်းဖြတ်ယဇ်ပူဇော်ခြင်း လုပ်ငန်းကို များသောအားဖြင့် စပါးစိုက်ပျိုးချိန် ရာသီများတွင် အဓိက လုပ်ဆောင်လေ့ရှိကြသည်။ ကောက်ပဲသီးနှံများ အထွက်နှုန်းကောင်းမွန်စေရန်နှင့် စပါးပင်များ ဖြစ်ထွန်းစေရန်အတွက် လူဦးခေါင်းမှ ထွက်လာသော သွေးနှင့် နတ်ဝိညာဉ်၏ စွမ်းအားသည် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall2002"/> ဝလူမျိုးများ၏ လူမှုအဖွဲ့အစည်း ထုံးစံအရ အမျိုးသားတစ်ဦးသည် မိမိ၏ တစ်သက်တာသက်တမ်းအတွင်း အနည်းဆုံး ဦးခေါင်း ၃ ကြိမ်တိတိ ဖြတ်ရန် တာဝန်ရှိသည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ အကယ်၍ အမျိုးသားတစ်ဦးသည် လူဦးခေါင်း ၆ ခေါင်းအထိ ဖြတ်ဖူးသော စွမ်းဆောင်ရည်ရှိပါက ၎င်းကို ထူးချွန်သည့် သူရဲကောင်းအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ထိုသို့သော သူရဲကောင်းကို သက်ဆိုင်ရာ နယ်ရှင် အုပ်ချုပ်သူများက ကောက်ခံမြဲဖြစ်သော အခွန်အတုတ်များ ပေးဆောင်ရခြင်းမှ လွတ်ကင်းခွင့်ပြုသည့်အပြင်၊ လူထုကြားတွင် ဂုဏ်ဒြပ်ကြီးမားလှသော "ရှန်နီစ" ခေါင်းပေါင်းကို ပေါင်းခွင့်ပြုကာ သူရဲကောင်းအဖြစ် အခမ်းအနားဖြင့် အထူးတလည် ဂုဏ်ပြုတတ်ကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ထို့ကြောင့် ဝလူမျိုးများအဖို့ ကျေးရွာနှင့် စိုက်ပျိုးရေးအတွက် လူခေါင်းရရှိရေးသည် လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင် ရန်သူ့လက်တွင် ဦးခေါင်းအဖြတ်မခံရစေရေးသည် လည်းကောင်း ဘဝရပ်တည်မှုအတွက် အလွန်တရာ အရေးကြီးသော ကိစ္စရပ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ရရှိလာသော လူဦးခေါင်းများကို ကျေးရွာများတွင် သီးသန့်စိုက်ထူထားသော တိုင်များ၌ အစဉ်လိုက် စိုက်ထူပူဇော်ထားတတ်ကြရာ၊ အချို့သော ဝရွာကြီးများတွင် လူခေါင်းတိုင် အမြောက်အမြား ရှိခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် - ဟောင်တက်ရွာတွင် လူခေါင်းစိုက်ထူထားသည့် တိုင်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော် ရှိခဲ့ပြီး၊ စုံကရမန်ရွာတွင် တိုင်ပေါင်း ၁၁၀ ကျော်အထိ ရှိခဲ့ဖူးကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="Scott1900"/> ခေါင်းဖြတ်ရန်အတွက် ရန်သူ သို့မဟုတ် ပြင်ပလူကို တိုက်ရိုက်ရှာဖွေရန် မလွယ်ကူသည့် အခြေအနေမျိုး ကြုံတွေ့ရသည့်အခါများတွင် လူဦးခေါင်း တစ်လုံးလျှင် ငွေဒင်္ဂါး ၂၀၀၀ မှ ၃၀၀၀ အထိ အခြားသူများထံမှ တန်ဖိုးကြီးပေး၍ ဝယ်ယူကာ ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။ သို့မဟုတ်ပါက အခြားသူများ မြေမြှုပ်သဂြိုဟ်ထားပြီးစ အလောင်းများထံမှ ခေါင်းကို ခိုးယူဖြတ်တောက်ခြင်းမျိုး ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသို့ အလောင်းများထံမှ ခေါင်းဖြတ်ယူခြင်း ဘေးမှ ကာကွယ်ရန်အတွက် ရှေးခေတ် ဝလူမျိုးများသည် လူသေဆုံးပါက အလောင်းကို ပြင်ပသုသာန်များတွင် သွားရောက်မမြှုပ်နှံရဲကြချေ။ ၎င်းတို့သည် သူတစ်ပါး သတိမမူမိစေရန်နှင့် မသိနိုင်စေရန်အတွက် ရွာပြင်ခြံစည်းရိုးနှင့် ကပ်၍သော်လည်းကောင်း၊ မိမိတို့ နေထိုင်ရာ အိမ်၏အောက်ခြေ ကြမ်းပြင်အောက်တွင် သော်လည်းကောင်း လူသူမသိအောင် လျှို့ဝှက်မြှုပ်နှံလေ့ရှိကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ခေါင်းဖြတ်ခြင်း ဓလေ့သည် ဝဒေသအားလုံးတွင် တူညီမှုမရှိဘဲ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားခြားနားမှုများလည်း ရှိသည်။ ဝနယ်အတွင်းရှိ လွယ်လိန်းနယ်နှင့် ဆတော်နယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသော ဝလူမျိုးများသည် လူဦးခေါင်းဖြင့် ယဇ်ပူဇော်ခြင်း အစား "သင်းချောနက်ခွေး" (အမွေးအမှင် သန့်စင်နက်မှောင်သော ခွေး) ကို သတ်၍ နတ်ပူဇော်သည့် ဓလေ့ကို ကျင့်သုံးကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ခေတ်ကာလ ပြောင်းလဲလာသည်နှင့်အမျှ ယနေ့ခေတ်တွင်မူ ယင်းကဲ့သို့ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ခေါင်းဖြတ်ယဇ်ပူဇော်ခြင်း ဓလေ့မှာ ဝလူမျိုးများကြားတွင် လုံးဝ(လုံးဝ) ကွယ်ပျောက်သွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ လက်ရှိအချိန်တွင် လူဦးခေါင်းဖြင့် ပူဇော်ခြင်းကို လုံးဝ မပြုလုပ်တော့ဘဲ၊ ၎င်း၏ အစားထိုးမှုအဖြစ် ကျွဲ၊ ခွေး စသည့် တိရစ္ဆာန်များကိုသာ အသုံးပြု၍ ရိုးရာအလိုက် ယဇ်ပူဇော်မှုများကို ပြုလုပ်ကြတော့သည်။<ref name="Marshall2002"/> === ကျွဲခေါင်းစိုက်ထူခြင်း ဓလေ့ === ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာလူမှုဘဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် "ကျွဲ" သည် အလွန်အရေးပါသော တိရစ္ဆာန် ဖြစ်သည်။ အတိတ်ကာလက လူဦးခေါင်းဖြတ်၍ ယဇ်ပူဇော်သကဲ့သို့ပင် နတ်ငယ်များကို ပူဇော်ရန် သို့မဟုတ် လူခေါင်းဖြတ်ရန် မလွယ်ကူသည့် အခြေအနေမျိုးတွင် ကျွဲများကို သတ်၍ ယဇ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ထိုသို့ ယဇ်ပူဇော်ပြီးနောက် ရရှိလာသော "ကျွဲကုန်းခေါင်း" (ကျွဲဦးချိုပါသော ဦးခေါင်းခွံ) များကို လွှင့်ပစ်ခြင်းမပြုဘဲ စနစ်တကျ သိမ်းဆည်းစိုက်ထူသည့် ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။ ဝလူမျိုးတို့၏ အယူအဆတွင် အိမ်တစ်အိမ် သို့မဟုတ် ရွာတစ်ရွာ၌ ကျွဲခေါင်းခွံ အမြောက်အမြား ပိုင်ဆိုင်ထားခြင်းသည် ထိုအိမ်ထောင်စု သို့မဟုတ် ထိုရွာ၏ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၊ ဩဇာတိက္ကမရှိမှုနှင့် နတ်မင်းတို့၏ ကောင်းချီးပေးမှုကို ခံရခြင်းဟု အခိုင်အမာ ယုံကြည်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် မိမိတို့အိမ်၏ ဝရံတာ၊ နံရံ သို့မဟုတ် ရွာ၏ အဝင်အထွက် လမ်းမကြီးများဘေးတွင် ကျွဲခေါင်းခွံများကို အစဉ်လိုက် စိုက်ထူပြသထားလေ့ရှိကြသည်။<ref name="Marshall2002"/> ကျွဲခေါင်းခွံများကို စိုက်ထူရာတွင် အိမ်နံရံများ၌ ချိတ်ဆွဲရုံမျှမက "ကျွဲခေါင်းတိုင်" (Yပုံစံတိုင် သို့မဟုတ် ရိုးရာတိုင်များ) ပြုလုပ်၍လည်း စိုက်ထူတတ်ကြသည်။ ဤကျွဲခေါင်းတိုင်များသည် ကျေးရွာအတွင်းသို့ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် ရောဂါဘယများ မဝင်ရောက်နိုင်စေရန် ကာကွယ်ပေးသည့် "အကာအကွယ်တံတိုင်း" ဟုလည်း ယူဆကြသည်။ ဝရွာတစ်ခု၏ ကျွဲခေါင်းတိုင် အရေအတွက်ကို ကြည့်ခြင်းဖြင့် ထိုရွာ၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် အင်အားတောင့်တင်းမှုကို ခန့်မှန်းနိုင်သည်။<ref name="Scott1900"/> ရှေးဟောင်း ခေါင်းဖြတ်ဓလေ့မှာ လုံးဝချုပ်ငြိမ်းသွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သော်လည်း၊ ကျွဲခေါင်းစိုက်ထူခြင်းနှင့် ကျွဲခေါင်းခွံများဖြင့် အလှဆင်ခြင်း ဓလေ့မှာမူ ဝလူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော "အမျိုးသားရေး ပြယုဂ်" တစ်ခုအနေဖြင့် ယနေ့တိုင် ကျန်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ် ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်းရှိ အစိုးရရုံးစိုက်ရာ အဆောက်အအုံများ၊ ရိုးရာပွဲတော်မုခ်ဦးများနှင့် နေအိမ်များတွင် ကျွဲဦးချိုပုံစံများနှင့် ကျွဲခေါင်းခွံ သင်္ကေတများကို ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အမှတ်အသားအဖြစ် ဂုဏ်ယူစွာ ထည့်သွင်းအသုံးပြုလျက်ရှိကြသည်။<ref name="Marshall2002"/> == မျိုးနွယ်စုနှင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ရာဒေသ == ဝလူမျိုးသည် [[မွန်-ခမာ]] ဘာသာစကားပြောအုပ်စုအတွင်းရှိ [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ဝ-ပလောင် အုပ်စု]]ခွဲ၌ ပါဝင်ပြီး ဝ၊ လ၊ လဝ၊ ခမူ၊ တိုင်းလွိုင်၊ အဲန်၊ ယန်း၊ လမ်၊ ပလောင်၊ ပလေး၊ထနော့ လူမျိုးတို့နှင့် မျိုးနွယ်စုချင်း နီးစပ်သည်။ ဝလူမျိုးများကို ဝ သို့မဟုတ် လဝလူမျိုးဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ အချို့က "လွယ်လှလူမျိုး" ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်နယ်စပ်အကြားရှိ တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေစိုက် နေထိုင်ကြသည်။ ယူနန်နယ်စပ်မှနေ၍ သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်းတစ်လျှောက် တိုင်အောင် အနှံ့အပြား နေထိုင်ကြပြီး၊ အချို့မှာ မိုင်းလွန်းနယ်နှင့် ကျိုင်းတုံနယ် တောပိုင်းအရပ်များတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝနယ် (ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း) တွင် ဝလူမျိုး အများဆုံး နေထိုင်သည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> == လူမှုစီးပွားနှင့် နေထိုင်မှုဓလေ့ == [[File:Wa tribe depiction, 1900s.jpg|thumb|left|၂၀ ရာစုအစောပိုင်း ခေတ်ဦး ဝလူမျိုးများ၏ သရုပ်ဖော်ပုံ]] === ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် နေထိုင်မှုစရိုက် === "ဝ" လူမျိုးများကို "လွယ်လှ" ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းမှာ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်းစကား]] (လွယ် = တောင်၊ လှ = လူမျိုး) မှ ဆင်းသက်လာကာ "တောင်ပေါ်ကလူမျိုး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="Scott">Scott, J. G. (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing, Burma.</ref> ဝလူမျိုးတို့သည် ၎င်းတို့၏ တောင်ပေါ်ဒေသ ရိုးရှင်းကြမ်းတမ်းစွာ နေထိုင်တတ်သော အကျင့်စရိုက်ကို မူတည်၍ ဝတ်ဆင်သော အဝတ်အစား အရောင်များမှာလည်း အညစ်ခံသည့် အရောင်များသာ ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် အနက်ရောင်၊ အပြာရောင်နှင့် ရှားစေးရောင် အနီရင့်များကို အများဆုံး တွေ့ရတတ်သည်။<ref name="CulturalWa">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၁)၊ "ဝလူမျိုး"။</ref> ဝလူမျိုး အမျိုးသားများသည် အနက်ရောင် ခေါင်းပေါင်းကို ပေါင်းတတ်ကြပြီး၊ အချို့သော လူငယ်အများစုမှာမူ အနက်ရောင် ခေါင်းစွပ်များကို ဆောင်းလေ့ရှိကြသည်။ အင်္ကျီအနေဖြင့် နက်ပြာရောင်ရှိသော ရင်စေ့ရင်ဖုံးအင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ကာ၊ အောက်ပိုင်းတွင် အနက်ရောင် ရှမ်းဘောင်းဘီကို အမြဲတမ်း တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref name="CulturalWa"/> မြို့ကြီးများနှင့် နီးစပ်သော ဒေသများရှိ ဝလူမျိုး အမျိုးသားများသည် ဖျင်နက် သို့မဟုတ် ဖျင်ပြာဘောင်းဘီနှင့် အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ပြီး၊ ခေါင်းတွင် အဖြူ၊ အနက်၊ အနီ၊ အဝါ အစင်းကျား ခေါင်းပေါင်းများကို ပေါင်းလေ့ရှိကြသည်။<ref name="Encyclopedia12">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၂)၊ "ဝလူမျိုး"။</ref> ဝလူမျိုး အမျိုးသမီးများမှာ နက်ပြာရောင် ရင်ဖုံးအင်္ကျီနှင့် "အင်တိုင်" ဟုခေါ်သော ထဘီကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ထဘီမှာ စစ်အနံ တစ်ကိုက်၊ အလျား တစ်ကိုက်ခွဲခန့်ရှိသော အနက်ရောင်အစကို ခါးတွင် ပတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အချို့သော မိန်းကလေးများမှာမူ အလှအပကို ခုံမင်သဖြင့် အညို၊ အနီ၊ အဝါစင်းများပါဝင်သော ထဘီများကို ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ရက်လုပ်ဝတ်ဆင်လေ့ ရှိကြသည်။ ထို့အပြင် ရိုးရာအလှဆင်ခြင်းအဖြစ် ငွေဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ဆွဲကြိုး၊ ဘယက်၊ နားထောင်း၊ လက်ကောက်ပြားနှင့် လက်ကောက်လုံးများကိုလည်း ရိုးရာမပျက် ဆင်ယင်ကြသည်။<ref name="CulturalWa"/> မြို့ကြီးများနှင့် နီးစပ်သော ဒေသများရှိ အမျိုးသမီးများကမူ အပြာ၊ အနက်၊ အဝါ၊ အနီ ရောင်စုံရောယှက်ထားသော သုံးတောင်ကွင်းရှိ ဖျင်ထဘီကို ဒူးဆစ်နားအထိ ခပ်တိုတိုဝတ်ဆင်ကာ အနက်ရောင်ဖျင် လက်ကျပ်ရင်စေ့အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ဆံပင်ကို ဆံတိုဆံထောက်ပုံစံ (ဗော့ဟဲယား) ထားရှိကာ ခေါင်းတွင် ပြောက်ကျားဖျင်စများကို ကြက်ခြေခတ်ပေါင်း၍ လည်ပင်းတွင် "ပွဲသီး" ခေါ် အသီးကို ပုတီးလုပ်၍ ဆွဲလေ့ရှိသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝေးလံခေါင်သီသော အတွင်းပိုင်းကျသည့် ဒေသများတွင်မူ ရှေးရိုးစွဲဆင်ယင်မှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသားများသည် ဂျပ်ရက်အစကို ရှေ့ကဖုံးအုပ်ထားပြီး ကိုယ်တုံးလုံးနှင့် နေတတ်ကြပြီး၊ အမျိုးသမီးများသည် အနံတစ်တောင့်ထွာခန့်ရှိ အနီ၊ အနက်၊ အပြာရောင် ဖျင်စကို အောက်ပိုင်း၌ ပတ်ထားကာ အထက်ပိုင်းတွင် ပွဲသီးပုတီးကို ဆွဲထားရုံမျှဖြင့် ဗလာကျင်း နေထိုင်တတ်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> === လူမှုဓလေ့နှင့် အသုံးအဆောင်စရိုက် === "ဝ" လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ရိုးရာအခမ်းအနားများနှင့် နေ့စဉ်လူမှုဘဝတွင် ခေါင်ရည်နှင့် ပြောင်းဖူးချက်အရက်များကို အမျိုးသားများသာမက အမျိုးသမီးများနှင့် ကလေးငယ်များပါ သောက်သုံးတတ်သည့် ဓလေ့ရှိပြီး သောက်သုံးမှု ပမာဏ အနည်းနှင့်အများသာ ကွာခြားသည်။<ref name="Fiskesjo2000">Fiskesjö, Magnus (2000). ''The Fate of Self-Ascribed Wa History''. University of Chicago.</ref> ထို့အပြင် ဆေးတံသောက်သော အလေ့အထမှာလည်း လူကြီးလူငယ်မရွေး အမြဲတစေ စွဲမြဲနေတတ်ကြရာ ဆေးတံကို ကိုင်ဆောင်ထားခြင်းသည် "ဝ" လူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော ကိုယ်ပိုင်ဟန်တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="Scott"/> === ကျန်းမာရေးနှင့် လူမှုစရိုက် === ရှေးရိုးစွဲ ဝလူမျိုးများသည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် အပူရှိန်ကို ကြောက်ရွံ့ကြပြီး ရေချိုးခြင်းနှင့် အဝတ်အထည် ဖွတ်လျှော်ခြင်း အလေ့အထ နည်းပါးသည်။ နာမကျန်းဖြစ်ပါက ဆေးသောက်လေ့မရှိဘဲ နတ်ဆရာများကိုပင့်၍ ဝက်၊ ကြက်တို့ဖြင့် နတ်ပူဇော်လေ့ရှိသည်။ အချို့မှာမူ ၉၆ ပါးရောဂါ ပျောက်ကင်းစေနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည့် "လွယ်မူးတောင်" (ဝနယ်၏ ပုပ္ပားတောင်ဟု တင်စားကြသည်) မှ ရရှိသော ဆေးမြစ်များကို ကြိုချက်သောက်သုံးကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝလူမျိုးများသည် တောင်တက်တောင်ဆင်း လျင်မြန်ပြီး တိုက်ခိုက်ရာတွင် ရဲရင့်ကြသည်။ ရွာများတွင် ခံတပ်များ၊ ဆူးခက် တံခါးပေါက်ကြီးများနှင့် ဝါးချွန်ထောင်ထားသော ကျင်းအကာအကွယ်များ စနစ်တကျ ပြုလုပ်ထားတတ်ကြပြီး ပြင်ပလူများကို နယ်မြေအတွင်း ဝင်ရောက်ခွင့် မပြုတတ်ချေ။ ၎င်းတို့သည် ရန်သူအပေါ် ရန်ငြိုးဖွဲ့တတ်သော်လည်း မဟာမိတ်ပြုထားသူများအပေါ်တွင်မူ ကျွဲသတ်၍ "သစ္စာအရက်" အတူတူသောက်ကာ ကတိသစ္စာ အလွန်တည်ကြသည်။ အိမ်များကို တန်ဆောင်မုန်း၊ နတ်တော်၊ ပြာသိုလများတွင် ဆောက်လုပ်လေ့ရှိပြီး အိမ်တက်မင်္ဂလာကို ရက်ရှည် ကျင်းပတတ်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> === အိမ်တွင်း အယူသီးမှု ဓလေ့များ === ဝလူမျိုးတို့၏ နေအိမ်များသို့ သွားရောက်ရာတွင် စည်းကမ်းနှင့် အယူသီးမှုများ ရှိသည်။ ဧည့်သည်များသည် မသွားအပ်သော နေရာများကို ရှောင်ကြဉ်ရပြီး ဖက်စိမ်းများကို အရမ်းမဲ့ ယူဆောင်ခွင့်မရှိချေ။ အိမ်ဦးကြမ်းပြင်၏ လက်ဝဲဘက်အိမ်ထောင့်နှင့် အိမ်တွင်းလက်ယာဘက်ထောင့်များတွင် ပစ္စည်းအရမ်းမထားရဘဲ၊ အိမ်တွင်းလက်ယာဘက်ထောင့်သည် ၎င်းတို့၏ နတ်ကိုးကွယ်ရာဌာန ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် အိမ်ရှင်ထိုင်သော နေရာကို ကျော်ဖြတ်မသွားရသလို မီးဖို၌လည်း အိမ်ရှင်ထိုင်သည့်ဘက်တွင် ထမင်းအိုးများ မချရချေ။ အကယ်၍ ဧည့်သည်က မှားယွင်းပြုမူမိပါက အိမ်ဦးနတ်ကို ပူဇော်ရန်အတွက် အရေးဆို တောင်းခံတတ်ကြသည်။<ref name="Marshall2002"/> === ရိုးရာတုံးဂီတနှင့် ချစ်စရာ့ဓလေ့များ === ‘ဝ’ လူမျိုးတို့၏ တူရိယာများအနက် စိတ်ဝင်စားဖွယ်အကောင်းဆုံးမှာ "တုံး" ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို မိုင်းကျွန်းပင်မှ ထွင်းထု၍ ဖိုသံမသံ ညှိကာ သူကြီးအိမ်အနီး တဲဆောက်၍ ထားရှိရသည်။ နတ်တင်လျှင် ဖိုသံထွက်သောဘက်မှ တုံးကို လေးကန်စွာ တစ်ချက်ချင်းတီးပြီး၊ စစ်ရေးအရ လူစုလျှင် ခပ်သွပ်သွပ် တွဲခေါက်လေ့ရှိသည်။ ပျော်ပွဲရွှင်ပွဲနှင့် မင်္ဂလာဆောင်များတွင်မူ အမျိုးသမီးနှင့် အမျိုးသား ၆ ဦးခန့်အထိ ဝါးခြမ်းပြားနှင့် ထိုးတံများ သုံးစွဲ၍ အဆင့်အတန်းမြင့်မားစွာ အချက်ကျကျ တီးခေါက်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ရှေးက ခေါင်းဖြတ်ဓလေ့ရှိခဲ့သဖြင့် ရိုင်းစိုင်းသည်ဟု ထင်မှတ်ရသော်လည်း အကယ်စင်စစ် ဝလူမျိုးများတွင် အလွန်ချစ်စရာကောင်းသော လူမှုရေးဓလေ့များ ရှိသည်။ သားထောက်သမီးခံမရှိသော သက်ကြီးရွယ်အိုများကို တစ်ရွာလုံးက အိမ်တစ်အိမ်နေ့ကျ တာဝန်ယူကျွေးမွေးခြင်း၊ ဝနယ်မြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ဘက်ခြမ်း ကျေးရွာများတွင် ယနေ့တိုင် နှီးဒေါင်းလန်းကြီးဖြင့် တစ်ရွာလုံး လက်ရေတစ်ပြင်တည်း စုပေါင်းစားသောက်ကြခြင်းနှင့် ရွာမှုကိစ္စများတွင် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဝိုင်းဝန်းကူညီတတ်ကြသည့် ရိုးရာစိတ်ဓာတ်ကောင်းများ ရှိကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] ay3gcl9jbzhgu9q1chl9vbx9e1yohz0 0 6877 1057928 1051946 2026-10-14T09:34:33Z Zawzawaungthwin 100038 ဗိုလ်ချုပ် [[ကိုကိုလွင် (ဒေါက်တာ)|ကိုကိုလွင်]](၂၀၂၂-၂၀၂၆ ) 1057928 wikitext text/x-wiki {{refimprove}} {{Infobox military unit | unit_name = ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး(ကြည်း) <br> ဆေးဝန်ထမ်းညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး | native_name = ကကဆေး | image = Shoulder Sleeve Insignia of the Myanmar Army Medical Corps.svg | image_size = 216px | caption = ဆေးဝန်ထမ်းတပ်ဖွဲ့လက်ရုံးတံဆိပ် | country = {{Flag|Myanmar}} | branch = {{Army|Myanmar}} | type = ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး | specialization = | nickname = | motto = | dates = | colors = | identification_symbol = <center>{{Photomontage | photo1a = Shoulder Sleeve Insignia of the Myanmar Army Medical Corps.svg | photo1b = Shoulder Sleeve of Myanmar Army.svg | size = 140 | spacing = 5 | color = transparent | border = 0 | text = <small>စစ်ဝတ်စုံ၏ လက်ယာဘက် ဆေးတပ်ဖွဲ့တံဆိပ်၊ လက်ဝဲဘက် ကက(ကြည်း)တံဆိပ်</small> }}</center> | identification_symbol_label = လက်မောင်းတံဆိပ် | anniversaries = | commander1 = ဗိုလ်ချုပ် ဇော်မျိုးဟန် | commander1_label = ဆေးဝန်ထမ်းညွှန်ကြားရေးမှူး | commander2 = ဗိုလ်မှူးချုပ် မိုးဇော်မြင့် | commander2_label = ဒုတိယဆေးဝန်ထမ်းညွှန်ကြားရေးမှူး }} '''ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူး''' (Directorate of Medical Services) သည် [[တပ်မတော် ဆေးဝန်ထမ်းတပ်ဖွဲ့]]၏ အကြီးအမှူးဖြစ်သည်။ အခြားသော စစ်ဘက်ဆိုင်ရာအကယ်ဒမီများကိုလည်း ပူးတွဲအုပ်ချုပ်သည်။ လက်ရှိ ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူးမှာ ဗိုလ်ချုပ် ဇော်မျိုးဟန်ဖြစ်သည်။ ဒုတိယဆေးဝန်ထမ်းညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်မှာ ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇေယျ ဖြစ်သည်။ ==ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူးများ== # ဗိုလ်မှူးကြီး စည်သူ မောင်မောင်ကြီး (၁၉၄၈-၁၉၅၅) # ဗိုလ်မှူးကြီး စည်သူ လှဟန် (၁၉၅၅-၁၉၇၂) # ဗိုလ်မှူးကြီး ကျော်စိန်ထွန်း (၁၉၇၂-၁၉၈၀) # ဗိုလ်မှူးကြီး လှဘူး (၁၉၈၀-၁၉၈၅) # ဗိုလ်မှူးကြီး ကျော်ညွန့် (၁၉၈၅-၁၉၈၈) # ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဝင်း (၁၉၈၈-၁၉၉၄) # ဗိုလ်မှူးချုပ် မြသိန်းဟန် (၁၉၉၄-၂၀၀၂)<ref name="Whoiswho">{{cite book |title= Who's Who in Health and Medicine in Myanmar: a biographical dictionary of men and women who have contributed to the development of health and medicine in Myanmar since independence (1948) |location= ရန်ကုန် |publisher= Department of Health Planning, Ministry of Health, Myanmar |page = စာမျက်နှာ ၁၀ |date= ၂၀၀၃ |isbn= }}</ref> # ဗိုလ်ချုပ် သန်းအောင် # ဗိုလ်ချုပ် မျိုးမြင့်သိန်း (၂၀၁၁-၂၀၁၄) # ဗိုလ်ချုပ် [[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|စိုးဝင်း]](၂၀၁၅-၂၀၂၀)<ref>{{cite web|url=https://cincds.gov.mm/node/1095?d=1|title=ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး(ကြည်း)၊ ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး၊ ညွှန်ကြားရေးမှူးဒိုင်း ဘောလုံးပြိုင်ပွဲ ဗိုလ်လုပွဲနှင့် ဆုပေးပွဲပြုလုပ်|work=CINCDS Myanmar|access-date=၁၇ ဩဂုတ် ၂၀၂၃|date=၃၀ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၈}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://data.opendevelopmentmekong.net/dataset/3ca3a1e3-b448-4c9a-b428-cf32d455055e/resource/155c187b-6893-4037-bacb-a6ca8676deb2/download/69-18.pdf|title=ဇေယျကျော်ထင်ဘွဲ့၊နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးအမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ်၂၄/၂၀၁၆|work=မြန်မာနိုင်ငံတော်ပြန်တမ်း|access-date=၁၇ ဩဂုတ် ၂၀၂၃|date=၁ မတ် ၂၀၁၆}}</ref> # ဗိုလ်ချုပ် [[ကိုကိုလွင် (ဒေါက်တာ)|ကိုကိုလွင်]](၂၀၂၂-၂၀၂၆ ) # ဗိုလ်ချုပ် ဇော်မျိုးဟန် (၂၀၂၆-လက်ရှိ) == ဌာနများ == ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူးလက်အောက်ရှိ ဌာနများမှာ စစ်အင်္ဂါစဉ်အတိုင်း #တပ်မတော် ဆေးသုတေသနတပ်၊ နေပြည်တော် #တပ်မတော် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ပညာသင်ကျောင်း၊ မှော်ဘီ #အမှတ်(၁)တပ်မတော်စစ်ဆေးရုံကြီး(ကုတင် ၁၀၀၀) မင်္ဂလာဒုံ #အမှတ်(၂)တပ်မတော်စစ်ဆေးရုံကြီး(ကုတင် ၁၀၀၀) နေပြည်တော်] # အမှတ်(၁) တပ်မတော်ဆေးရုံ (ကုတင်-၇၀၀)၊ ပြင်ဦးလွင် # အမှတ်(၂) တပ်မတော်ဆေးရုံ (ကုတင်-၇၀၀)၊ အောင်ပန်း #အမှတ်(၁) တပ်မတော်ဆေးရုံ (ကုတင်-၅၀၀)၊ မိတ္ထီလာ #အမှတ်(၂) တပ်မတော်ဆေးရုံ (ကုတင်-၅၀၀)၊ ရန်ကုန် #တပ်မတော် အရိုးရောဂါအထူးကု ဆေးရုံကြီး (ကုတင် ၅၀၀)၊ မင်္ဂလာဒုံ #အမှတ်(၁) တပ်တော်သားဖွားမီးယပ်နှင့်ကလေးဆေးရုံ (ကုတင် ၃၀၀)၊ မင်္ဂလာဒုံ #အမှတ်(၂) တပ်တော်သားဖွားမီးယပ်နှင့်ကလေးဆေးရုံ (ကုတင် ၃၀၀)၊ နေပြည်တော် #တပ်မတော် အသည်းရောဂါ အထူကုဆေးရုံကြီး၊ မင်္ဂလာဒုံ #တပ်မတော် ကိုယ်လက်အင်္ဂါပြန်လည်သန်စွမ်းရေးဆေးရုံ (ကုတင် ၃၀၀)၊ မင်္ဂလာဒုံ #အမှတ်(၁) တပ်မတော်ဆေးရုံ (ကုတင် ၃၀၀)၊ မြစ်ကြီးနား #အမှတ်(၂) တပ်မတော်ဆေးရုံ (ကုတင် ၃၀၀)၊ အမ်း #အမှတ်(၃) တပ်မတော်ဆေးရုံ (ကုတင် ၃၀၀)၊ ကျိုင်းတုံ #အမှတ်(၄) တပ်မတော်ဆေးရုံ (ကုတင် ၃၀၀)၊ မုံရွာ #အမှတ်(၅) တပ်မတော်ဆေးရုံ (ကုတင် ၃၀၀)၊ မော်လမြိုင် #ကျန်းမာရေးနှင့်ရောဂါနှိမ်နင်းရေးတပ်၊ နေပြည်တော် #အမှတ် (၁) အခြေချဆေးသိုလှောင်ရေးတပ်၊ နေပြည်တော် #အမှတ်(၁) စစ်မြေပြင်ဆေးတပ်ရင်း၊ မန္တလေး #အမှတ်(၂) စစ်မြေပြင်ဆေးတပ်ရင်း၊ တောင်ကြီး #အမှတ်(၃) စစ်မြေပြင်ဆေးတပ်ရင်း၊ တောင်ငူ #အမှတ်(၄) စစ်မြေပြင်ဆေးတပ်ရင်း၊ ပုသိမ် #အမှတ်(၅ )စစ်မြေပြင်ဆေးတပ်ရင်း၊ မော်လမြိုင် #အမှတ်(၆) စစ်မြေပြင်ဆေးတပ်ရင်း၊ မှော်ဘီ #အမှတ်(၇) စစ်မြေပြင်ဆေးတပ်ရင်း၊ မုံရွာ #အမှတ်(၈) စစ်မြေပြင်ဆေးတပ်ရင်း၊ စစ်တွေ #အမှတ်(၉) စစ်မြေပြင်ဆေးတပ်ရင်း၊ ခိုလန် #အမှတ်(၁၀) စစ်မြေပြင်ဆေးတပ်ရင်း၊ လားရှိုး #အမှတ်(၁၁) စစ်မြေပြင်ဆေးတပ်ရင်း၊ ဗန်းမော် #အမှတ်(၁၂) စစ်မြေပြင်ဆေးတပ်ရင်း ၊ကျိုင်းတုံ #အမှတ်(၁၃) စစ်မြေပြင်ဆေးတပ်ရင်း၊ မြိတ် #အမှတ်(၁၄) စစ်မြေပြင်ဆေးတပ်ရင်း၊ တိုက်ကြီး #အမှတ်(၁)တပ်မတော်ဆေးရုံ(ကုတင် ၁၀၀) မိုင်းဖြတ် #အမှတ်(၂)တပ်မတော်ဆေးရုံ(ကုတင် ၁၀၀) ဘားအံ #အမှတ်(၃)တပ်မတော်ဆေးရုံ(ကုတင် ၁၀၀) အင်းတိုင် #အမှတ်(၄)တပ်မတော်ဆေးရုံ(ကုတင် ၁၀၀) ဗထူး #အမှတ်(၅)တပ်မတော်ဆေးရုံ(ကုတင် ၁၀၀) ဘိတ် #အမှတ်(၆)တပ်မတော်ဆေးရုံ(ကုတင် ၁၀၀) ပြည် #အမှတ်(၇)တပ်မတော်ဆေးရုံ(ကုတင် ၁၀၀) လွိုင်ကော် #အမှတ်(၈)တပ်မတော်ဆေးရုံ(ကုတင် ၁၀၀) နမ်ဆန် #အမှတ်(၉)တပ်မတော်ဆေးရုံ(ကုတင် ၁၀၀) လားရှိုး #အမှတ်(၁၀)တပ်မတော်ဆေးရုံ(ကုတင် ၁၀၀) ကလေး #အမှတ်(၁၁)တပ်မတော်ဆေးရုံ(ကုတင် ၁၀၀) မိုင်းဆတ် #အမှတ်(၁၂)တပ်မတော်ဆေးရုံ(ကုတင် ၁၀၀) ထားဝယ် #အမှတ်(၁၃)တပ်မတော်ဆေးရုံ(ကုတင် ၁၀၀) ကော့သောင်း #အမှတ်(၁၄)တပ်မတော်ဆေးရုံ(ကုတင် ၁၀၀) လောက်ကိုင် #အမှတ်(၁၅)တပ်မတော်ဆေးရုံ(ကုတင် ၁၀၀) သံတောင်ကြီး #အမှတ်(၁၆)တပ်မတော်ဆေးရုံ(ကုတင် ၁၀၀) မကွေး #အမှတ်(၁၇)တပ်မတော်ဆေးရုံ(ကုတင် ၁၀၀) စစ်တွေ #အမှတ်(၁၈)တပ်မတော်ဆေးရုံ(ကုတင် ၁၀၀) ဘုတ်ပြင်း #အမှတ်(၁၉)တပ်မတော်ဆေးရုံ(ကုတင် ၁၀၀) ဟုမ္မလင်း #အမှတ်(၂၀)တပ်မတော်ဆေးရုံ(ကုတင် ၁၀၀) သပိတ်ကျင်း #အမှတ်(၂၁)တပ်မတော်ဆေးရုံ(ကုတင် ၁၀၀) ဖာပွန် #အမှတ်(၂၂)တပ်မတော်ဆေးရုံ(ကုတင် ၁၀၀) သန်လျင် #အမှတ် (၁)ရှေ့တန်းဆေးသိုလှောင်ရေးတပ်၊ မန္တလေး #အမှတ် (၁) နယ်လှည့်ဓာတ်မှန်ရိုက်ကူးရေးတပ်၊ နေပြည်တော် #အလုပ်ရုံဆေးတပ်၊ ရန်ကုန် ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဆေးဝန်ထမ်းတပ်ဖွဲ့]] [[ကဏ္ဍ:စစ်လက်ရုံး/ အကူ/ ဝန်ထမ်းတပ်ဖွဲ့ ညွှန်ကြားရေးမှူးများ]] {{တပ်မတော်-stub}} n9x9lldmvw625vzvrkitxshuemq2p9y 0 7470 1057877 1057475 2026-10-14T02:46:00Z ~2026-54673-69 149304 /* */ 1057877 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ပလောင် | Native_name = De'ang, Ta'ang | image = Palaung Woman Kalaw Shan Myanmar.jpg | caption = [[ကလောခရိုင်]] ရှိပလောင်အမျိုးသမီးတစ်ဦး | population = ~၆၀၀,၀၀၀ | popplace = {{flag|Myanmar}} ([[ရှမ်းပြည်နယ်]]), {{flag|China}} (ယူနန်), {{flag|Thailand}} | langs = [[ပလောင်ဘာသာစကား]], [[မြန်မာဘာသာစကား]] | religions = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[ဝလူမျိုး]], [[ခမူလူမျိုး]],အခြား [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာနွယ်လူမျိုးများ]] }} '''ပလောင်လူမျိုး''' (သို့မဟုတ်) '''တအာင်းလူမျိုး''' (ပလောင်: တဲင်းအမ်း; [[မွန်ဘာသာစကား|ရှမ်း]]:ပႃႇလွင်း ; [[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်]]: 掸族德昂人; [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]: Palaung; IPA: /pəˈlɔːŋ/) များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ|ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ]]၏ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုတိုင်းရင်းသားလူမျိုးတွင်တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ပလောင်လူမျိုးများသည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားမိသားစု]]တွင်ပါဝင်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်းရှိ [[ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် အဓိကနေထိုင်ကြပြီး မြို့တော်မှာ [[နမ့်ဆန်မြို့|နမ့်ဆန်မြို့]]ဖြစ်သည်။ သမိုင်းသုတေသီများ၏ အဆိုအရ ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးများသည် အရှေ့တောင်အာရှသို့ ပထမဆုံး စတင်ရွှေ့ပြောင်းလာသည့် လူမျိုးစုကြီးတွင် အပါအဝင်ဖြစ်ပြီး ရှမ်းလူမျိုးများ မရောက်ရှိမီကပင် ရှမ်းပြည်နယ်၏ တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၆)၊ ပလောင်လူမျိုး။</ref><ref>{{cite book |last=Milne |first=Leslie |title=The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States |publisher=Clarendon Press |year=1924}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://www.burmalibrary.org |title=The Palaung People |publisher=Online Burma Library}}</ref> == အမည်အရင်းမြစ် သမိုင်းကြောင်း == '''ပလောင်''' ဟူသော အမည်သည် [[ရှမ်းဘာသာစကား]]မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Milne, Leslie (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''.</ref> ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် ခေါ်ဝေါ်သော အမည်မှာ '''တအာင်း''' (Ta'ang) ဖြစ်ပြီး "တောင်ပေါ်သား" သို့မဟုတ် "လူသား" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="taang">''တအာင်း (ပလောင်) အမျိုးသားဖြစ်ရပ်မှန် သမိုင်းစာအုပ်'' (၂၀၁၂)။</ref> ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနောက်ပိုင်းမှစ၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင် "ပလောင်" အစား "တအာင်း" ဟူသော အမည်ကို တရားဝင် ပိုမိုအသုံးပြုလာခဲ့သည်။ တရုတ်ဘာသာစကားဖြင့် ပလောင်လူမျိုးများကို ရှေးယခင်က '''ဘင်လုံ''' (တရုတ်: 崩龙; [[ပင်ယင်]]: Bēnglóng) ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။ အဆိုပါအမည်သည် တရုတ်ဘာသာဖြင့် "နဂါးပျက်" သို့မဟုတ် "ပြိုလဲနေသောနဂါး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး တအာင်းလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံနှင့် ၎င်းတို့သည် "နဂါးမ" မှ ဆင်းသက်လာသူများဖြစ်သည်ဟူသော ရိုးရာပုံပြင်များကို အခြေခံ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref>တအာင်း (ပလောင်) လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပုံပြင်အရ ၎င်းတို့သည် "နဂါးမ" မှ ဆင်းသက်လာသူများဟု ယုံကြည်ကြသဖြင့် တရုတ်တို့က "ဘင်လုံ" ဟု အမည်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။</ref> သို့သော် ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]] အစိုးရသည် "ဘင်လုံ" ဟူသော အမည်မှာ လူမျိုးစုအား နှိမ်ချရာရောက်သည်ဟု ယူဆသဖြင့် ၎င်းတို့၏ ကိုယ်တိုင်ခေါ်ဝေါ်သော အမည်ဖြစ်သည့် '''တအာင်း''' (De'ang; တရုတ်: 德昂族) သို့ တရားဝင် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>တရုတ်နိုင်ငံ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများဆိုင်ရာ ကော်မရှင်၏ ထုတ်ပြန်ချက် (၁၉၈၅)။</ref> ===ရှေးပလောင်အလံ=== ရှေးပလောင်လူမျိုးတို့ အထိမ်းအမှတ်အလံမှာ အပြာရောင်အောက်ခံ၍ ဗဟိုအလယ်တွင် နေဝန်းနီလုံးရှိထားသည်။ [[File:Flag of the Palaung people.svg|thumb|ပလောင်လူမျိုး အထိမ်းအမှတ်အလံ]] == ရိုးရာဓလေ့ == ပလောင်လူမျိုး (တအာင်းလူမျိုး) တို့သည် မိမိတို့၏ သီးခြားလက္ခဏာဆောင်သော ရိုးရာဓလေ့များကို ယနေ့တိုင် ထိန်းသိမ်းထားကြသူများ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ လူမှုဘဝသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု ရောနှောနေသော ဓလေ့များအပေါ်တွင် အခြေခံသည်။ === ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်းများ === ပလောင်လူမျိုးတို့တွင် ထူးခြားသော လူမှုရေးနှင့် ဘာသာရေး ဓလေ့များ ရှိသည်။ <ref>အမျိုးသားယဉ်ကျေးမှုနှင့် အနုပညာတက္ကသိုလ် - မြန်မာ့ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ (ပလောင်အပိုင်း)။</ref> ပလောင်လူမျိုးတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို "နဂါးမ" နှင့် "နေမင်းသား" တို့မှ ဆင်းသက်လာသူများဟု ယုံကြည်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် ခါး၌ ဝတ်ဆင်ထားသော သံကွင်း/ကြိမ်ကွင်းများသည် နဂါးမအား ဖမ်းဆီးစဉ်က ကျော့ကွင်းများကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ယူဆကြသည်။ <ref name="legend">Milne, Leslie (1924). "The Home of an Eastern Clan".</ref> ပလောင်လူမျိုးတို့အတွက် လက်ဖက်သည် စီးပွားရေးသာမက လူမှုရေးအရပါ အလွန်အရေးပါသည်။ ဧည့်သည်လာလျှင် လက်ဖက်ရည်ဖြင့် တည်ခင်းခြင်း၊ မင်္ဂလာဆောင်နှင့် အလှူအတန်းများတွင် လက်ဖက်ခြောက်ထုပ်ဖြင့် ဖိတ်ကြားခြင်းတို့မှာ မရှိမဖြစ် ဓလေ့များဖြစ်သည်။ရှေးရိုးရာအရ ပလောင်လူမျိုးများသည် စုပေါင်းနေထိုင်သော အိမ်ကြီး (Longhouse) များတွင် နေထိုင်လေ့ရှိသော်လည်း ယနေ့ခေတ်တွင် မိသားစုအလိုက် သီးခြားနေထိုင်မှု ပိုများလာသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသများ == ပလောင်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်၏ တောင်ပေါ်ဒေသများတွင် အများဆုံး ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ <ref>ရှမ်းပြည်နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန - ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ (၂၀၂၃)။</ref> ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း [[နမ့်ဆန်မြို့]] (ပလောင်ဒေသ၏ မြို့တော်ဟု ယူဆကြသည်)၊ မန်တုံ၊ ကျောက်မဲ၊ သီပေါ၊ နမ့်ခမ်းနှင့် မူဆယ်မြို့နယ်များ။ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း [[ကလောမြို့နယ်]]၊ ပင်လောင်း၊ ရပ်စောက်နှင့် ဖယ်ခုံမြို့နယ်များ။မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ [[မိုးကုတ်မြို့]] ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ ဒဲအန် (De'ang) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသများတွင်နေထိုင်ကြသည် <ref>Luo, Zongze. "The Ethnic Minority Groups of Yunnan".</ref> == ပေါ်ပေါက်လာပုံနှင့် သမိုင်းကြောင်း == ပလောင် (တအာင်း)လူမျိုးများသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းသို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်ရောက်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] ဘာသာစကားပြော အုပ်စုကြီးမှ ဆင်းသက်လာသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုတစ်စု ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma: Early Pagan'', Artibus Asiae. pp. 21-24.</ref> သမိုင်းနှင့် မနုဿဗေဒ သုတေသနပြုချက်များအရ ၎င်းတို့သည် ဗမာ၊ ရှမ်း နှင့် ကချင် မျိုးနွယ်စုများ ယခုခေတ် မြန်မာနိုင်ငံမြေပြန့်နှင့် ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများသို့ မရောက်ရှိမီ ခရစ်တော်မပေါ်မီ (ဘီစီ) ကာလကပင် အာရှတိုက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းအတိုင်း ဆင်းသက်ကာ ရှေးဦးစွာ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Shorto2006">Shorto, H.L. (2006). ''A Mon-Khmer Comparative Dictionary'', Jack Sidwell (ed.). Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ခေတ်ပြိုင်တရုတ်မှတ်တမ်းဟောင်းများ (ဥပမာ - စစ်ကျိ၊ ဟန်စာအုပ် နှင့် ထန်နန်းတော်မှတ်တမ်းဟောင်း) တွင် ယူနန်နှင့် အရှေ့တောင်အာရှ မြောက်ဘက်ပိုင်း၌ နေထိုင်ကြသော ဩစထြိုအေးရှားတစ် စကားပြော မျိုးနွယ်စုများကို "ပိုင်ပု" (Bai Pu / 百濮)သို့မဟုတ် "ပုလူမျိုး" (Pu People) ဟု စုပေါင်းခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Sainson1904">Sainson, C. (1904). ''Manoire de la Chine: Traduction du Nan-tchao ye-che''. Paris: Imprimerie Nationale.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုတွင် ရေးသားခဲ့သော တရုတ်မှတ်တမ်းတစ်ခုဖြစ်သည့် မန်ရှုးကျမ်း (Man Shu / 蠻書) တွင် ၎င်း "ပု" လူမျိုးများကို "ဝမ်မု" (Wang Pu)၊ "မင်ပု" (Min Pu) စသဖြင့် ခွဲခြားဖော်ပြခဲ့ရာ ယင်းတို့သည် ယနေ့ခေတ် တအာင်း (ပလောင်)၊ ဝ နှင့် မွန်တို့၏ ဘိုးဘွားများဖြစ်ကြောင်း ခေတ်သစ်မနုဿဗေဒပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။<ref name="FanCho">Fan Cho (အေဒီ ၈၆၃). ''Man Shu (The Book of the Barbarians)''. Translated by G.H. Luce (1961). Ithaca: Cornell University.</ref> တအာင်း (ပလောင်) တို့၏ ရိုးရာအဆိုအမိန့်များနှင့် သမိုင်းပညာရှင် ဂျီအိပ်ခ်ျလုစ်၏ ယူဆချက်များအရ ပလောင်မျိုးနွယ်စုအချို့သည် မွန်တို့နှင့်အတူ မြန်မာပြည်အောက်ပိုင်း [[သထုံမြို့|သထုံ]]၊ [[ပဲခူးမြို့|ပဲခူး]] နှင့် [[တောင်ငူမြို့|တောင်ငူ]] ဒေသများအထိ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ဖူးသည်။<ref name="Luce1969"/> ပလောင်မျိုးနွယ်စု တစ်စုဖြစ်သည့် 'ရူမိုင်း' (Rumai) သို့မဟုတ် ပုလဲပလောင်တို့သည် ပြည်မြို့ [[သရေခေတ္တရာ]]၊ ပန်းတောင်း အရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြပြီး ၎င်းဒေသကို 'ရမ္မဝတီ' ဟု ခေါ်တွင်ခဲ့ကြောင်း၊ ထို့နောက်မှ အချို့အစုသည် ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း (ကလော၊ အောင်ပန်း) သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားကြကြောင်း ဖော်ပြကြသည်။<ref name="Taang2012">''တအာင်း (ပလောင်) အမျိုးသားဖြစ်ရပ်မှန် သမိုင်းစာအုပ်'' (၂၀၁၂)။ နမ့်ဆန်။</ref> ဝ နှင့် ပလောင် အုပ်စုအချို့သည် [[ရွှေလီမြစ်]]နှင့် [[တပိန်မြစ်]]ကြောင်းအတိုင်း ဆင်းသက်လာပြီး [[တကောင်းမြို့|တကောင်း]]၊ [[ပုဂံမြို့|ပုဂံ]]၊ [[မင်းဘူးမြို့|မင်းဘူး]] နှင့် [[ဗိဿနိုး]] ဒေသတို့တွင် အခြေချခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ရှေး[[ပျူလူမျိုး]]များနှင့် ရောနှောနေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ပုဂံပြည်ကြီး ထူထောင်ရာတွင်လည်း 'လဝ' သို့မဟုတ် 'ဝ' အနွယ်ဝင်များအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြောင်း ပုဂံခေတ် ကျောက်စာအချို့တွင် "လဝ" ဟူသော အမည်နာမများ တွေ့ရှိရမှုအရ သိရှိရသည်။<ref name="Luce1969"/> ကျောက်ဆည် (၁၁) ခရိုင်ဒေသ၊ ပန်းလောင်မြစ်နှင့် ဇော်ဂျီမြစ်ဝှမ်းတို့တွင်လည်း ရှေးဦးလူသားများအဖြစ် အင်အားကြီးမားစွာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="ThanTun1964">ဒေါက်တာသန်းထွန်း (၁၉၆၄)။ ''မြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း (အေဒီ ၁၀၀၀ မှ ၁၃၀၀)''။ ရန်ကုန်။</ref> နောင်တွင် [[မွန်ဂို]] (တာတာ) တို့၏ ကျူးကျော်မှု၊ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း (တိုင်)]] မျိုးနွယ်စုများ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာမှု၊ နှင့် အခြားဗမာနွယ်ဝင်တို့၏ နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများကြောင့် မြေပြန့်ဒေသရှိ မွန်-ခမာ လူ့အဖွဲ့အစည်းများ ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref> ဝ နှင့် ပလောင် တောင်ပေါ်အုပ်စုများသည် မြေပြန့်မှ [[ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်]] တောင်ပေါ်ဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ဆုတ်ခွာခဲ့ကြရသည်။ ဝ လူမျိုးနွယ်တို့သည် သံလွင်မြစ်အရှေ့ဘက်ခြမ်းတွင် သီးခြားမြို့ပြ ပြည်နယ်ငယ်များ ထူထောင်ခဲ့ကြပြီး ပလောင်တို့မှာမူ ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်း တောင်တန်းဒေသများသို့ အခြေပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Saimong1965">Saimong Mangrai, Sao (1965). ''The Shan States and the British Annexation''. Cornell University.</ref> ပလောင် (တအာင်း) အနွယ်စုတို့သည် တရုတ်ပြည် တာလီ (Dali Kingdom) ဒေသဘက်မှ လမ်းကြောင်းခွဲထွက်လာပြီးနောက် မုံးကိုး၊ ကြူကုတ် လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် [[ကွတ်ခိုင်မြို့|ကွတ်ခိုင်]]၊ [[သိန္နီမြို့|သိန္နီ]]၊ [[လားရှိုးမြို့|လားရှိုး]] ဒေသများသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ အေဒီ ၁၀ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ရွှေလီမြစ်ဝှမ်း ကျယ်လန့် (ယခု မူဆယ်-နမ့်ခမ်းနယ်စပ်) ၌ ရှမ်းနှင့် ပလောင်အနွယ်စုများ ရောနှောကာ ဒုတိယ ကောသမ္ဘီပြည်ကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Taang2012"/> နောင်တွင် ဒေသခံ တအာင်းတို့သည် တောင်ပေါ်ဒေသ၌ မြို့တော် 'ကျကောင်း' (မိန်းကောင်း) ကို ဗဟိုပြု၍ ခရိုင် (၂၉) ခုဖြင့် 'ရမ္မဝတီ' စော်ဘွားနယ်မြေ (နောင်တွင် နမ့်ဆန် တောင်ပိုင်စော်ဘွားနယ်မြေ) ကို စည်ပင်ထွန်းကားအောင် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဒေသသည် ရူမည်း (Rumai)၊ ရူလျဲန်း (Rulyan)၊ ရူကော (Rukaw) စသည့် တအာင်းမျိုးနွယ်စုခွဲများ၏ အချက်အချာကျသော ဗဟိုချက်မ ဒေသ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Milne1924">Milne, Leslie (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''. Oxford: Clarendon Press. pp. 14-19.</ref> ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးတို့၏ ပါးစပ်ရာဇဝင်နှင့် ရှေးဟောင်းသမိုင်းမှတ်တမ်းများအရ ၎င်းတို့သည် ခရစ်နှစ် (အေဒီ) အစောပိုင်းကာလများမှစ၍ သီးခြားလွတ်လပ်သော မင်းနေပြည်တော်တစ်ရပ်ကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။ အထူးသဖြင့် ယခုခေတ် [[နမ့်ဆန်မြို့]] ဝန်းကျင်ကို ဗဟိုပြု၍ တည်ထောင်ခဲ့သော "လွယ်စိုင်းမင်းနေပြည်တော်" (Loi Sing Kingdom) သို့မဟုတ် တရုတ်မှတ်တမ်းများတွင် "ကျင်းရင်" (Jin Yin) ဟု ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည့် ဒေသများတွင် ပလောင်စော်ဘွားများ အဆက်ဆက် အုပ်ချုပ်စိုးစံခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref name="Milne1924"/> ပလောင်လူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် နယ်မြေဒေသချင်း ထိစပ်နေသော ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ယဉ်ကျေးမှုချင်း ဖလှယ်ကာ နီးကပ်စွာ အတူတကွ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး၊ ပလောင်စော်ဘွားများသည်လည်း မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့်ကို ကာကွယ်ရန် ရှမ်းစော်ဘွားများနှင့် စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးအရ မဟာမိတ်ဖွဲ့ခြင်း၊ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်ပယ် ခွဲဝေခြင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Scott1900">Scott, J. George (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', Part I, Vol. I. Rangoon: Government Printing. pp. 483-490.</ref> ပုဂံခေတ် [[အနော်ရထာမင်း]] အုပ်ချုပ်စဉ် (အေဒီ ၁၁ ရာစု) ၌ ပုဂံအင်ပါယာ ဩဇာချဲ့ထွင်လာမှုနှင့်အတူ ပလောင်ဒေသသည် ပုဂံ၏ လက်အောက်ခံ နယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="ThanTun1964"/> ထိုခေတ်ကာလမတိုင်မီက ပလောင်လူမျိုးများသည် နတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) ကိုသာ အဓိက ယုံကြည်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်မှစတင်၍ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သာသနာတော်သည် ပလောင်တောင်တန်းဒေသများသို့ စတင်ပြန့်နှံ့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref name="Milne1924"/> ယနေ့ထက်တိုင် ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အလွန်ရိုသေကိုင်းရှိုင်းကြပြီး မိမိတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို ဗုဒ္ဓဘာသာအဆုံးအမများနှင့် ပေါင်းစပ်ထိန်းသိမ်းလာခဲ့ကြသည်။<ref name="Lieberman2003"/> ပလောင်လူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းတွင် အထင်ရှားဆုံးသော ကဏ္ဍမှာ လက်ဖက်စိုက်ပျိုးခြင်း အတတ်ပညာ ဖြစ်သည်။ ရာဇဝင်အဆိုအရ ပုဂံခေတ် [[အလောင်းစည်သူ|အလောင်းစည်သူမင်း]] တိုင်းခန်းလှည့်လည်စဉ် တအာင်း (ပလောင်) တောင်တန်းဒေသသို့ ရောက်ရှိလာပြီး ဒေသခံများအား လက်ဖက်စေ့များ ပေးအပ်ကာ စတင်စိုက်ပျိုးစေခဲ့သည်ဟု အစဉ်အလာအရ ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="Milne1924"/> ထိုအချိန်မှစ၍ ပလောင်လူမျိုးများသည် လက်ဖက်စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်မှုတွင် အထူးကျွမ်းကျင်သူများ ဖြစ်လာခဲ့ကြပြီး၊ တကောင်း၊ ပုဂံနှင့် အင်းဝခေတ်တစ်လျှောက် မြန်မာ့မြေပြန့်ဒေသများနှင့် အဓိကကုန်သွယ်ရာတွင် လက်ဖက်ခြောက်နှင့် လက်ဖက်စို (စိုပြေလက်ဖက်) များသည် အဓိကစီးပွားရေး ကုန်စည်ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="Scott1900"/> == ဘာသာစကားနှင့် စာပေ == ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားသည် မွန်-ခမာဘာသာစကားအုပ်စု ထဲတွင် ပါဝင်ပြီး 'ပလောင်အုပ်စု' ဟု သီးခြားခွဲထွက်ထားသည်။<ref name="Diffloth">Diffloth, Gérard (2005). "The Austroasiatic Language Family", in ''The Mon-Khmer Studies Journal'', Vol. 34, pp. 1-17.</ref> ပလောင်လူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားတွင် ထူးခြားသည့် ဝိသေသတစ်ခုမှာ ဒေသအလိုက်၊ တစ်ရွာနှင့်တစ်ရွာ ဘာသာစကား ကွဲပြားခြားနားမှု အလွန်ကြီးမားခြင်း ဖြစ်သည်။ ပလောင်လူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း တစ်ခွင်ရှိ တောင်တန်းကြီးများပေါ်တွင် ရွာငယ်များတည်ကာ သီးခြားစီ ခွဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည့်အတွက် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ဒေသန္တရစကား များ အလွန်အမင်း ကွဲပြားသွားခဲ့သည်။<ref name="Milne">Milne, Leslie (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''. Oxford: Clarendon Press. pp. 12-15.</ref> လက်တွေ့မြေပြင်တွင် ကီလိုမီတာ အနည်းငယ်မျှသာ ကွာဝေးသော တောင်ကုန်းတစ်ခုနှင့်တစ်ခု၊ တစ်ရွာနှင့်တစ်ရွာ ပြောဆိုသော ပလောင်စကားများသည် ဝေါဟာရနှင့် အသံထွက် လုံးဝကွဲပြားနေတတ်သဖြင့် အချင်းချင်း နားမလည်နိုင်သည့် အခြေအနေမျိုးအထိ ရှိတတ်သည်။<ref name="Shintani">Shintani, Tadahiko (2008). ''The Palaung Language: The Language of the Golden Palaung''. Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA).</ref> ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ပလောင် (တအာင်း) ဘာသာစကားကို အဓိကအားဖြင့် ဒေသကြီး (၃) ခု ခွဲခြားထားသည်။<ref name="Bradley">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification", in ''Papers in Southeast Asian Linguistics'', No. 14, Pacific Linguistics. pp. 1-72.</ref> ရွှေပလောင် ဘာသာစကားသည် နမ့်ဆန်မြို့နှင့် မန်တုံမြို့ ဝန်းကျင်တွင် အဓိကပြောဆိုပြီး 'တအာင်း' သို့မဟုတ် 'ဆောက်' ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ပလောင်စာပေနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု၏ ဗဟိုချက်စကား ဖြစ်သည်။ငွေပလောင် (Pale / Silver Palaung / Rumai)သည် [[ကလောမြို့]]၊ [[ပန်တန်းမြို့]]၊ [[ကျောက်မဲမြို့]]နှင့် သီပေါမြို့ဝန်းကျင်တွင် ပြောဆိုကြပြီး 'ပုလဲ' သို့မဟုတ် 'ရူမိုင်း' ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ရူလိုင် (Rulai)သည် မူဆယ်၊ ကွတ်ခိုင် နှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်တစ်လျှောက် နေထိုင်သည့် ပလောင်လူမျိုးများ ပြောဆိုသည့် ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဒေသအလိုက် ဘာသာစကား မတူညီကြသဖြင့် တောင်ပေါ်မြေပြန့် ကုန်သွယ်ကြသည့်အခါ သော်လည်းကောင်း၊ မတူညီသည့် အရပ်ဒေသမှ ပလောင်လူမျိုးအချင်းချင်း တွေ့ဆုံကြသည့်အခါ သော်လည်းကောင်း မိမိတို့၏ ပလောင်ဒေသစကားဖြင့် ဆက်သွယ်၍မရဘဲ၊ ကြားခံဘာသာစကားအဖြစ် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းဘာသာစကား]] သို့မဟုတ် [[မြန်မာဘာသာစကား]] ကို အသုံးပြု၍ အချင်းချင်း ဆက်သွယ်ပြောဆိုကြရသည်။<ref name="Scott">Scott, J. George (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', Part I, Vol. I. Rangoon: Government Printing. pp. 487-491.</ref> === စာပေ === ရှေးခေတ်ကာလက ပလောင်လူမျိုးများတွင် ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာစာပေ မရှိခဲ့ဘဲ ရိုးရာပုံပြင်များနှင့် သမိုင်းကြောင်းများကို ပါးစပ်ရာဇဝင် ဖြင့်သာ လက်ဆင့်ကမ်း ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။<ref name="Milne"/> နောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းစာပေနှင့် မြန်မာစာပေတို့၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ရှမ်းအက္ခရာနှင့် မြန်မာအက္ခရာတို့ကို အခြေခံကာ ပလောင်ဘာသာစကား အသံထွက်အတိုင်း ရေးသားနိုင်သည့် စာပေပုံစံများကို ကေသာရမင်းကြီး (နမ့်ဆန်စော်ဘွားကြီး) ခေတ်နှင့် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများတွင် စတင်တီထွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Scott"/> ခေတ်သစ်ကာလတွင်မူ 'တအာင်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဗဟိုကော်မတီ' က ဦးဆောင်၍ ရွှေပလောင် (တအာင်း) စကားလုံးများကို ဗဟိုပြုကာ မြန်မာအက္ခရာနှင့် အသံထွက်သင်္ကေတများကို အခြေခံထားသည့် စံပြ 'တအာင်း (ပလောင်) စာပေ' ကို စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်းပြီး ကျောင်းသားငယ်များနှင့် လူငယ်များကို လက်ဆင့်ကမ်း သင်ကြားပေးလျက် ရှိသည်။<ref>တအာင်း (ပလောင်) စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့ မှတ်တမ်းများ။</ref> ==ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု== ပလောင်လူမျိုးတို့ ၉၉ ရာခိုင်းနှုန်းက ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ နတ်ကို အနည်းအကျဉ်း၊ ခရစ်ယာန် အနည်းအကျဉ်းကိုးကွယ်ကြပြီး တောစောင့်နတ်၊ ရွာစောင့်နတ်၊ လယ်စောင့်နတ်တို့ကို ပသပူဇော်သည့် ဓလေ့ရှိသည်။ ပလောင်ပြည်နယ်လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ ဌာနချုပ် စာအုပ်မှ ကောက်နုတ်ရေးသားထားသည်။ ===နေနဂါးမျိုးနွယ်=== ပလောင်လူမျိုးတို့သည် အဖ နေနတ်သား အမိ နဂါးမတို့မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သတ်မှတ် ယုံကြည် ကိုးကွယ်ကြသည်။ (အမျိုးသမီးများ၏ ပုဝါ (သို့) သဘက်ဖြင့်စည်းထားသော ခေါင်းစည်းလွှာ (သို့) ခေါင်းပေါင်းများကိုကြည့်ခြင်းဖြင့် အမိနဂါး၏ အမောက်ပုံစံ ကိုယ်စားပြုခြင်းကိုတွေ့နိုင်သည် ) == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} {{reflist| <ref>{{cite book|title=ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်|author=[[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]]|page=စာမျက်နှာ ၂၈}}</ref> <ref>ရွှေအိမ်စည်စာမျက်နှာ</ref> <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.burmesenu.com/2012/07/blog-post_6775.html |access-date=26 August 2016 |archive-date=10 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170410071612/http://www.burmesenu.com/2012/07/blog-post_6775.html }}</ref> }} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] gfsj0scgg8k8m1188ehl4v54f19z7nt 1057878 1057877 2026-10-14T02:47:15Z ~2026-54673-69 149304 /* ဘာသာစကားနှင့် စာပေ */ 1057878 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ပလောင် | Native_name = De'ang, Ta'ang | image = Palaung Woman Kalaw Shan Myanmar.jpg | caption = [[ကလောခရိုင်]] ရှိပလောင်အမျိုးသမီးတစ်ဦး | population = ~၆၀၀,၀၀၀ | popplace = {{flag|Myanmar}} ([[ရှမ်းပြည်နယ်]]), {{flag|China}} (ယူနန်), {{flag|Thailand}} | langs = [[ပလောင်ဘာသာစကား]], [[မြန်မာဘာသာစကား]] | religions = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[ဝလူမျိုး]], [[ခမူလူမျိုး]],အခြား [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာနွယ်လူမျိုးများ]] }} '''ပလောင်လူမျိုး''' (သို့မဟုတ်) '''တအာင်းလူမျိုး''' (ပလောင်: တဲင်းအမ်း; [[မွန်ဘာသာစကား|ရှမ်း]]:ပႃႇလွင်း ; [[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်]]: 掸族德昂人; [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]: Palaung; IPA: /pəˈlɔːŋ/) များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ|ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ]]၏ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုတိုင်းရင်းသားလူမျိုးတွင်တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ပလောင်လူမျိုးများသည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားမိသားစု]]တွင်ပါဝင်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်းရှိ [[ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် အဓိကနေထိုင်ကြပြီး မြို့တော်မှာ [[နမ့်ဆန်မြို့|နမ့်ဆန်မြို့]]ဖြစ်သည်။ သမိုင်းသုတေသီများ၏ အဆိုအရ ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးများသည် အရှေ့တောင်အာရှသို့ ပထမဆုံး စတင်ရွှေ့ပြောင်းလာသည့် လူမျိုးစုကြီးတွင် အပါအဝင်ဖြစ်ပြီး ရှမ်းလူမျိုးများ မရောက်ရှိမီကပင် ရှမ်းပြည်နယ်၏ တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၆)၊ ပလောင်လူမျိုး။</ref><ref>{{cite book |last=Milne |first=Leslie |title=The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States |publisher=Clarendon Press |year=1924}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://www.burmalibrary.org |title=The Palaung People |publisher=Online Burma Library}}</ref> == အမည်အရင်းမြစ် သမိုင်းကြောင်း == '''ပလောင်''' ဟူသော အမည်သည် [[ရှမ်းဘာသာစကား]]မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Milne, Leslie (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''.</ref> ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် ခေါ်ဝေါ်သော အမည်မှာ '''တအာင်း''' (Ta'ang) ဖြစ်ပြီး "တောင်ပေါ်သား" သို့မဟုတ် "လူသား" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="taang">''တအာင်း (ပလောင်) အမျိုးသားဖြစ်ရပ်မှန် သမိုင်းစာအုပ်'' (၂၀၁၂)။</ref> ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနောက်ပိုင်းမှစ၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင် "ပလောင်" အစား "တအာင်း" ဟူသော အမည်ကို တရားဝင် ပိုမိုအသုံးပြုလာခဲ့သည်။ တရုတ်ဘာသာစကားဖြင့် ပလောင်လူမျိုးများကို ရှေးယခင်က '''ဘင်လုံ''' (တရုတ်: 崩龙; [[ပင်ယင်]]: Bēnglóng) ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။ အဆိုပါအမည်သည် တရုတ်ဘာသာဖြင့် "နဂါးပျက်" သို့မဟုတ် "ပြိုလဲနေသောနဂါး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး တအာင်းလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံနှင့် ၎င်းတို့သည် "နဂါးမ" မှ ဆင်းသက်လာသူများဖြစ်သည်ဟူသော ရိုးရာပုံပြင်များကို အခြေခံ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref>တအာင်း (ပလောင်) လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပုံပြင်အရ ၎င်းတို့သည် "နဂါးမ" မှ ဆင်းသက်လာသူများဟု ယုံကြည်ကြသဖြင့် တရုတ်တို့က "ဘင်လုံ" ဟု အမည်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။</ref> သို့သော် ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]] အစိုးရသည် "ဘင်လုံ" ဟူသော အမည်မှာ လူမျိုးစုအား နှိမ်ချရာရောက်သည်ဟု ယူဆသဖြင့် ၎င်းတို့၏ ကိုယ်တိုင်ခေါ်ဝေါ်သော အမည်ဖြစ်သည့် '''တအာင်း''' (De'ang; တရုတ်: 德昂族) သို့ တရားဝင် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>တရုတ်နိုင်ငံ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများဆိုင်ရာ ကော်မရှင်၏ ထုတ်ပြန်ချက် (၁၉၈၅)။</ref> ===ရှေးပလောင်အလံ=== ရှေးပလောင်လူမျိုးတို့ အထိမ်းအမှတ်အလံမှာ အပြာရောင်အောက်ခံ၍ ဗဟိုအလယ်တွင် နေဝန်းနီလုံးရှိထားသည်။ [[File:Flag of the Palaung people.svg|thumb|ပလောင်လူမျိုး အထိမ်းအမှတ်အလံ]] == ရိုးရာဓလေ့ == ပလောင်လူမျိုး (တအာင်းလူမျိုး) တို့သည် မိမိတို့၏ သီးခြားလက္ခဏာဆောင်သော ရိုးရာဓလေ့များကို ယနေ့တိုင် ထိန်းသိမ်းထားကြသူများ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ လူမှုဘဝသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု ရောနှောနေသော ဓလေ့များအပေါ်တွင် အခြေခံသည်။ === ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်းများ === ပလောင်လူမျိုးတို့တွင် ထူးခြားသော လူမှုရေးနှင့် ဘာသာရေး ဓလေ့များ ရှိသည်။ <ref>အမျိုးသားယဉ်ကျေးမှုနှင့် အနုပညာတက္ကသိုလ် - မြန်မာ့ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ (ပလောင်အပိုင်း)။</ref> ပလောင်လူမျိုးတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို "နဂါးမ" နှင့် "နေမင်းသား" တို့မှ ဆင်းသက်လာသူများဟု ယုံကြည်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် ခါး၌ ဝတ်ဆင်ထားသော သံကွင်း/ကြိမ်ကွင်းများသည် နဂါးမအား ဖမ်းဆီးစဉ်က ကျော့ကွင်းများကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ယူဆကြသည်။ <ref name="legend">Milne, Leslie (1924). "The Home of an Eastern Clan".</ref> ပလောင်လူမျိုးတို့အတွက် လက်ဖက်သည် စီးပွားရေးသာမက လူမှုရေးအရပါ အလွန်အရေးပါသည်။ ဧည့်သည်လာလျှင် လက်ဖက်ရည်ဖြင့် တည်ခင်းခြင်း၊ မင်္ဂလာဆောင်နှင့် အလှူအတန်းများတွင် လက်ဖက်ခြောက်ထုပ်ဖြင့် ဖိတ်ကြားခြင်းတို့မှာ မရှိမဖြစ် ဓလေ့များဖြစ်သည်။ရှေးရိုးရာအရ ပလောင်လူမျိုးများသည် စုပေါင်းနေထိုင်သော အိမ်ကြီး (Longhouse) များတွင် နေထိုင်လေ့ရှိသော်လည်း ယနေ့ခေတ်တွင် မိသားစုအလိုက် သီးခြားနေထိုင်မှု ပိုများလာသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသများ == ပလောင်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်၏ တောင်ပေါ်ဒေသများတွင် အများဆုံး ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ <ref>ရှမ်းပြည်နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန - ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ (၂၀၂၃)။</ref> ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း [[နမ့်ဆန်မြို့]] (ပလောင်ဒေသ၏ မြို့တော်ဟု ယူဆကြသည်)၊ မန်တုံ၊ ကျောက်မဲ၊ သီပေါ၊ နမ့်ခမ်းနှင့် မူဆယ်မြို့နယ်များ။ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း [[ကလောမြို့နယ်]]၊ ပင်လောင်း၊ ရပ်စောက်နှင့် ဖယ်ခုံမြို့နယ်များ။မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ [[မိုးကုတ်မြို့]] ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ ဒဲအန် (De'ang) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသများတွင်နေထိုင်ကြသည် <ref>Luo, Zongze. "The Ethnic Minority Groups of Yunnan".</ref> == ပေါ်ပေါက်လာပုံနှင့် သမိုင်းကြောင်း == ပလောင် (တအာင်း)လူမျိုးများသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းသို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်ရောက်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] ဘာသာစကားပြော အုပ်စုကြီးမှ ဆင်းသက်လာသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုတစ်စု ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma: Early Pagan'', Artibus Asiae. pp. 21-24.</ref> သမိုင်းနှင့် မနုဿဗေဒ သုတေသနပြုချက်များအရ ၎င်းတို့သည် ဗမာ၊ ရှမ်း နှင့် ကချင် မျိုးနွယ်စုများ ယခုခေတ် မြန်မာနိုင်ငံမြေပြန့်နှင့် ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများသို့ မရောက်ရှိမီ ခရစ်တော်မပေါ်မီ (ဘီစီ) ကာလကပင် အာရှတိုက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းအတိုင်း ဆင်းသက်ကာ ရှေးဦးစွာ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Shorto2006">Shorto, H.L. (2006). ''A Mon-Khmer Comparative Dictionary'', Jack Sidwell (ed.). Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ခေတ်ပြိုင်တရုတ်မှတ်တမ်းဟောင်းများ (ဥပမာ - စစ်ကျိ၊ ဟန်စာအုပ် နှင့် ထန်နန်းတော်မှတ်တမ်းဟောင်း) တွင် ယူနန်နှင့် အရှေ့တောင်အာရှ မြောက်ဘက်ပိုင်း၌ နေထိုင်ကြသော ဩစထြိုအေးရှားတစ် စကားပြော မျိုးနွယ်စုများကို "ပိုင်ပု" (Bai Pu / 百濮)သို့မဟုတ် "ပုလူမျိုး" (Pu People) ဟု စုပေါင်းခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Sainson1904">Sainson, C. (1904). ''Manoire de la Chine: Traduction du Nan-tchao ye-che''. Paris: Imprimerie Nationale.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုတွင် ရေးသားခဲ့သော တရုတ်မှတ်တမ်းတစ်ခုဖြစ်သည့် မန်ရှုးကျမ်း (Man Shu / 蠻書) တွင် ၎င်း "ပု" လူမျိုးများကို "ဝမ်မု" (Wang Pu)၊ "မင်ပု" (Min Pu) စသဖြင့် ခွဲခြားဖော်ပြခဲ့ရာ ယင်းတို့သည် ယနေ့ခေတ် တအာင်း (ပလောင်)၊ ဝ နှင့် မွန်တို့၏ ဘိုးဘွားများဖြစ်ကြောင်း ခေတ်သစ်မနုဿဗေဒပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။<ref name="FanCho">Fan Cho (အေဒီ ၈၆၃). ''Man Shu (The Book of the Barbarians)''. Translated by G.H. Luce (1961). Ithaca: Cornell University.</ref> တအာင်း (ပလောင်) တို့၏ ရိုးရာအဆိုအမိန့်များနှင့် သမိုင်းပညာရှင် ဂျီအိပ်ခ်ျလုစ်၏ ယူဆချက်များအရ ပလောင်မျိုးနွယ်စုအချို့သည် မွန်တို့နှင့်အတူ မြန်မာပြည်အောက်ပိုင်း [[သထုံမြို့|သထုံ]]၊ [[ပဲခူးမြို့|ပဲခူး]] နှင့် [[တောင်ငူမြို့|တောင်ငူ]] ဒေသများအထိ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ဖူးသည်။<ref name="Luce1969"/> ပလောင်မျိုးနွယ်စု တစ်စုဖြစ်သည့် 'ရူမိုင်း' (Rumai) သို့မဟုတ် ပုလဲပလောင်တို့သည် ပြည်မြို့ [[သရေခေတ္တရာ]]၊ ပန်းတောင်း အရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြပြီး ၎င်းဒေသကို 'ရမ္မဝတီ' ဟု ခေါ်တွင်ခဲ့ကြောင်း၊ ထို့နောက်မှ အချို့အစုသည် ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း (ကလော၊ အောင်ပန်း) သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားကြကြောင်း ဖော်ပြကြသည်။<ref name="Taang2012">''တအာင်း (ပလောင်) အမျိုးသားဖြစ်ရပ်မှန် သမိုင်းစာအုပ်'' (၂၀၁၂)။ နမ့်ဆန်။</ref> ဝ နှင့် ပလောင် အုပ်စုအချို့သည် [[ရွှေလီမြစ်]]နှင့် [[တပိန်မြစ်]]ကြောင်းအတိုင်း ဆင်းသက်လာပြီး [[တကောင်းမြို့|တကောင်း]]၊ [[ပုဂံမြို့|ပုဂံ]]၊ [[မင်းဘူးမြို့|မင်းဘူး]] နှင့် [[ဗိဿနိုး]] ဒေသတို့တွင် အခြေချခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ရှေး[[ပျူလူမျိုး]]များနှင့် ရောနှောနေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ပုဂံပြည်ကြီး ထူထောင်ရာတွင်လည်း 'လဝ' သို့မဟုတ် 'ဝ' အနွယ်ဝင်များအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြောင်း ပုဂံခေတ် ကျောက်စာအချို့တွင် "လဝ" ဟူသော အမည်နာမများ တွေ့ရှိရမှုအရ သိရှိရသည်။<ref name="Luce1969"/> ကျောက်ဆည် (၁၁) ခရိုင်ဒေသ၊ ပန်းလောင်မြစ်နှင့် ဇော်ဂျီမြစ်ဝှမ်းတို့တွင်လည်း ရှေးဦးလူသားများအဖြစ် အင်အားကြီးမားစွာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="ThanTun1964">ဒေါက်တာသန်းထွန်း (၁၉၆၄)။ ''မြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း (အေဒီ ၁၀၀၀ မှ ၁၃၀၀)''။ ရန်ကုန်။</ref> နောင်တွင် [[မွန်ဂို]] (တာတာ) တို့၏ ကျူးကျော်မှု၊ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း (တိုင်)]] မျိုးနွယ်စုများ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာမှု၊ နှင့် အခြားဗမာနွယ်ဝင်တို့၏ နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများကြောင့် မြေပြန့်ဒေသရှိ မွန်-ခမာ လူ့အဖွဲ့အစည်းများ ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref> ဝ နှင့် ပလောင် တောင်ပေါ်အုပ်စုများသည် မြေပြန့်မှ [[ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်]] တောင်ပေါ်ဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ဆုတ်ခွာခဲ့ကြရသည်။ ဝ လူမျိုးနွယ်တို့သည် သံလွင်မြစ်အရှေ့ဘက်ခြမ်းတွင် သီးခြားမြို့ပြ ပြည်နယ်ငယ်များ ထူထောင်ခဲ့ကြပြီး ပလောင်တို့မှာမူ ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်း တောင်တန်းဒေသများသို့ အခြေပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Saimong1965">Saimong Mangrai, Sao (1965). ''The Shan States and the British Annexation''. Cornell University.</ref> ပလောင် (တအာင်း) အနွယ်စုတို့သည် တရုတ်ပြည် တာလီ (Dali Kingdom) ဒေသဘက်မှ လမ်းကြောင်းခွဲထွက်လာပြီးနောက် မုံးကိုး၊ ကြူကုတ် လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် [[ကွတ်ခိုင်မြို့|ကွတ်ခိုင်]]၊ [[သိန္နီမြို့|သိန္နီ]]၊ [[လားရှိုးမြို့|လားရှိုး]] ဒေသများသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ အေဒီ ၁၀ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ရွှေလီမြစ်ဝှမ်း ကျယ်လန့် (ယခု မူဆယ်-နမ့်ခမ်းနယ်စပ်) ၌ ရှမ်းနှင့် ပလောင်အနွယ်စုများ ရောနှောကာ ဒုတိယ ကောသမ္ဘီပြည်ကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Taang2012"/> နောင်တွင် ဒေသခံ တအာင်းတို့သည် တောင်ပေါ်ဒေသ၌ မြို့တော် 'ကျကောင်း' (မိန်းကောင်း) ကို ဗဟိုပြု၍ ခရိုင် (၂၉) ခုဖြင့် 'ရမ္မဝတီ' စော်ဘွားနယ်မြေ (နောင်တွင် နမ့်ဆန် တောင်ပိုင်စော်ဘွားနယ်မြေ) ကို စည်ပင်ထွန်းကားအောင် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဒေသသည် ရူမည်း (Rumai)၊ ရူလျဲန်း (Rulyan)၊ ရူကော (Rukaw) စသည့် တအာင်းမျိုးနွယ်စုခွဲများ၏ အချက်အချာကျသော ဗဟိုချက်မ ဒေသ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Milne1924">Milne, Leslie (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''. Oxford: Clarendon Press. pp. 14-19.</ref> ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးတို့၏ ပါးစပ်ရာဇဝင်နှင့် ရှေးဟောင်းသမိုင်းမှတ်တမ်းများအရ ၎င်းတို့သည် ခရစ်နှစ် (အေဒီ) အစောပိုင်းကာလများမှစ၍ သီးခြားလွတ်လပ်သော မင်းနေပြည်တော်တစ်ရပ်ကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။ အထူးသဖြင့် ယခုခေတ် [[နမ့်ဆန်မြို့]] ဝန်းကျင်ကို ဗဟိုပြု၍ တည်ထောင်ခဲ့သော "လွယ်စိုင်းမင်းနေပြည်တော်" (Loi Sing Kingdom) သို့မဟုတ် တရုတ်မှတ်တမ်းများတွင် "ကျင်းရင်" (Jin Yin) ဟု ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည့် ဒေသများတွင် ပလောင်စော်ဘွားများ အဆက်ဆက် အုပ်ချုပ်စိုးစံခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref name="Milne1924"/> ပလောင်လူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် နယ်မြေဒေသချင်း ထိစပ်နေသော ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ယဉ်ကျေးမှုချင်း ဖလှယ်ကာ နီးကပ်စွာ အတူတကွ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး၊ ပလောင်စော်ဘွားများသည်လည်း မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့်ကို ကာကွယ်ရန် ရှမ်းစော်ဘွားများနှင့် စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးအရ မဟာမိတ်ဖွဲ့ခြင်း၊ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်ပယ် ခွဲဝေခြင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Scott1900">Scott, J. George (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', Part I, Vol. I. Rangoon: Government Printing. pp. 483-490.</ref> ပုဂံခေတ် [[အနော်ရထာမင်း]] အုပ်ချုပ်စဉ် (အေဒီ ၁၁ ရာစု) ၌ ပုဂံအင်ပါယာ ဩဇာချဲ့ထွင်လာမှုနှင့်အတူ ပလောင်ဒေသသည် ပုဂံ၏ လက်အောက်ခံ နယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="ThanTun1964"/> ထိုခေတ်ကာလမတိုင်မီက ပလောင်လူမျိုးများသည် နတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) ကိုသာ အဓိက ယုံကြည်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်မှစတင်၍ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သာသနာတော်သည် ပလောင်တောင်တန်းဒေသများသို့ စတင်ပြန့်နှံ့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref name="Milne1924"/> ယနေ့ထက်တိုင် ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အလွန်ရိုသေကိုင်းရှိုင်းကြပြီး မိမိတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို ဗုဒ္ဓဘာသာအဆုံးအမများနှင့် ပေါင်းစပ်ထိန်းသိမ်းလာခဲ့ကြသည်။<ref name="Lieberman2003"/> ပလောင်လူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းတွင် အထင်ရှားဆုံးသော ကဏ္ဍမှာ လက်ဖက်စိုက်ပျိုးခြင်း အတတ်ပညာ ဖြစ်သည်။ ရာဇဝင်အဆိုအရ ပုဂံခေတ် [[အလောင်းစည်သူ|အလောင်းစည်သူမင်း]] တိုင်းခန်းလှည့်လည်စဉ် တအာင်း (ပလောင်) တောင်တန်းဒေသသို့ ရောက်ရှိလာပြီး ဒေသခံများအား လက်ဖက်စေ့များ ပေးအပ်ကာ စတင်စိုက်ပျိုးစေခဲ့သည်ဟု အစဉ်အလာအရ ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="Milne1924"/> ထိုအချိန်မှစ၍ ပလောင်လူမျိုးများသည် လက်ဖက်စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်မှုတွင် အထူးကျွမ်းကျင်သူများ ဖြစ်လာခဲ့ကြပြီး၊ တကောင်း၊ ပုဂံနှင့် အင်းဝခေတ်တစ်လျှောက် မြန်မာ့မြေပြန့်ဒေသများနှင့် အဓိကကုန်သွယ်ရာတွင် လက်ဖက်ခြောက်နှင့် လက်ဖက်စို (စိုပြေလက်ဖက်) များသည် အဓိကစီးပွားရေး ကုန်စည်ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="Scott1900"/> == ဘာသာစကားနှင့် စာပေ == ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားသည် မွန်-ခမာဘာသာစကားအုပ်စု ထဲတွင် ပါဝင်ပြီး '[[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်အုပ်စု]]' ဟု သီးခြားခွဲထွက်ထားသည်။<ref name="Diffloth">Diffloth, Gérard (2005). "The Austroasiatic Language Family", in ''The Mon-Khmer Studies Journal'', Vol. 34, pp. 1-17.</ref> ပလောင်လူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားတွင် ထူးခြားသည့် ဝိသေသတစ်ခုမှာ ဒေသအလိုက်၊ တစ်ရွာနှင့်တစ်ရွာ ဘာသာစကား ကွဲပြားခြားနားမှု အလွန်ကြီးမားခြင်း ဖြစ်သည်။ ပလောင်လူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း တစ်ခွင်ရှိ တောင်တန်းကြီးများပေါ်တွင် ရွာငယ်များတည်ကာ သီးခြားစီ ခွဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည့်အတွက် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ဒေသန္တရစကား များ အလွန်အမင်း ကွဲပြားသွားခဲ့သည်။<ref name="Milne">Milne, Leslie (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''. Oxford: Clarendon Press. pp. 12-15.</ref> လက်တွေ့မြေပြင်တွင် ကီလိုမီတာ အနည်းငယ်မျှသာ ကွာဝေးသော တောင်ကုန်းတစ်ခုနှင့်တစ်ခု၊ တစ်ရွာနှင့်တစ်ရွာ ပြောဆိုသော ပလောင်စကားများသည် ဝေါဟာရနှင့် အသံထွက် လုံးဝကွဲပြားနေတတ်သဖြင့် အချင်းချင်း နားမလည်နိုင်သည့် အခြေအနေမျိုးအထိ ရှိတတ်သည်။<ref name="Shintani">Shintani, Tadahiko (2008). ''The Palaung Language: The Language of the Golden Palaung''. Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA).</ref> ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ပလောင် (တအာင်း) ဘာသာစကားကို အဓိကအားဖြင့် ဒေသကြီး (၃) ခု ခွဲခြားထားသည်။<ref name="Bradley">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification", in ''Papers in Southeast Asian Linguistics'', No. 14, Pacific Linguistics. pp. 1-72.</ref> ရွှေပလောင် ဘာသာစကားသည် နမ့်ဆန်မြို့နှင့် မန်တုံမြို့ ဝန်းကျင်တွင် အဓိကပြောဆိုပြီး 'တအာင်း' သို့မဟုတ် 'ဆောက်' ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ပလောင်စာပေနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု၏ ဗဟိုချက်စကား ဖြစ်သည်။ငွေပလောင် (Pale / Silver Palaung / Rumai)သည် [[ကလောမြို့]]၊ [[ပန်တန်းမြို့]]၊ [[ကျောက်မဲမြို့]]နှင့် သီပေါမြို့ဝန်းကျင်တွင် ပြောဆိုကြပြီး 'ပုလဲ' သို့မဟုတ် 'ရူမိုင်း' ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ရူလိုင် (Rulai)သည် မူဆယ်၊ ကွတ်ခိုင် နှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်တစ်လျှောက် နေထိုင်သည့် ပလောင်လူမျိုးများ ပြောဆိုသည့် ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဒေသအလိုက် ဘာသာစကား မတူညီကြသဖြင့် တောင်ပေါ်မြေပြန့် ကုန်သွယ်ကြသည့်အခါ သော်လည်းကောင်း၊ မတူညီသည့် အရပ်ဒေသမှ ပလောင်လူမျိုးအချင်းချင်း တွေ့ဆုံကြသည့်အခါ သော်လည်းကောင်း မိမိတို့၏ ပလောင်ဒေသစကားဖြင့် ဆက်သွယ်၍မရဘဲ၊ ကြားခံဘာသာစကားအဖြစ် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းဘာသာစကား]] သို့မဟုတ် [[မြန်မာဘာသာစကား]] ကို အသုံးပြု၍ အချင်းချင်း ဆက်သွယ်ပြောဆိုကြရသည်။<ref name="Scott">Scott, J. George (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', Part I, Vol. I. Rangoon: Government Printing. pp. 487-491.</ref> === စာပေ === ရှေးခေတ်ကာလက ပလောင်လူမျိုးများတွင် ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာစာပေ မရှိခဲ့ဘဲ ရိုးရာပုံပြင်များနှင့် သမိုင်းကြောင်းများကို ပါးစပ်ရာဇဝင် ဖြင့်သာ လက်ဆင့်ကမ်း ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။<ref name="Milne"/> နောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းစာပေနှင့် မြန်မာစာပေတို့၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ရှမ်းအက္ခရာနှင့် မြန်မာအက္ခရာတို့ကို အခြေခံကာ ပလောင်ဘာသာစကား အသံထွက်အတိုင်း ရေးသားနိုင်သည့် စာပေပုံစံများကို ကေသာရမင်းကြီး (နမ့်ဆန်စော်ဘွားကြီး) ခေတ်နှင့် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများတွင် စတင်တီထွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Scott"/> ခေတ်သစ်ကာလတွင်မူ 'တအာင်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဗဟိုကော်မတီ' က ဦးဆောင်၍ ရွှေပလောင် (တအာင်း) စကားလုံးများကို ဗဟိုပြုကာ မြန်မာအက္ခရာနှင့် အသံထွက်သင်္ကေတများကို အခြေခံထားသည့် စံပြ 'တအာင်း (ပလောင်) စာပေ' ကို စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်းပြီး ကျောင်းသားငယ်များနှင့် လူငယ်များကို လက်ဆင့်ကမ်း သင်ကြားပေးလျက် ရှိသည်။<ref>တအာင်း (ပလောင်) စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့ မှတ်တမ်းများ။</ref> ==ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု== ပလောင်လူမျိုးတို့ ၉၉ ရာခိုင်းနှုန်းက ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ နတ်ကို အနည်းအကျဉ်း၊ ခရစ်ယာန် အနည်းအကျဉ်းကိုးကွယ်ကြပြီး တောစောင့်နတ်၊ ရွာစောင့်နတ်၊ လယ်စောင့်နတ်တို့ကို ပသပူဇော်သည့် ဓလေ့ရှိသည်။ ပလောင်ပြည်နယ်လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ ဌာနချုပ် စာအုပ်မှ ကောက်နုတ်ရေးသားထားသည်။ ===နေနဂါးမျိုးနွယ်=== ပလောင်လူမျိုးတို့သည် အဖ နေနတ်သား အမိ နဂါးမတို့မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သတ်မှတ် ယုံကြည် ကိုးကွယ်ကြသည်။ (အမျိုးသမီးများ၏ ပုဝါ (သို့) သဘက်ဖြင့်စည်းထားသော ခေါင်းစည်းလွှာ (သို့) ခေါင်းပေါင်းများကိုကြည့်ခြင်းဖြင့် အမိနဂါး၏ အမောက်ပုံစံ ကိုယ်စားပြုခြင်းကိုတွေ့နိုင်သည် ) == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} {{reflist| <ref>{{cite book|title=ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်|author=[[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]]|page=စာမျက်နှာ ၂၈}}</ref> <ref>ရွှေအိမ်စည်စာမျက်နှာ</ref> <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.burmesenu.com/2012/07/blog-post_6775.html |access-date=26 August 2016 |archive-date=10 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170410071612/http://www.burmesenu.com/2012/07/blog-post_6775.html }}</ref> }} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] 8qixx96hk8hwvsth9e2hb2b2nqchgmu 0 8820 1057915 1043331 2026-10-14T09:06:57Z ~2026-54673-69 149304 1057915 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုး <br /> (Burmese Gurkha) | image = Burmesegurkha.jpg | image_size = 240px | caption = ကလောမြို့မှ ဂေါ်ရခါးလူမျိုး ကလေးငယ်တစ်ဦး | native_name = {{lang|ne|गोर्खाली / गोर्खा}} | population = ၁၅၀,၀၀၀ – ၅၀၀,၀၀၀ (ခန့်မှန်းချက်)<ref name="NepalisInBurma">Lal, B. V. (2006). ''The Encyclopedia of the Indian Diaspora''. Archipelago Press. pp. 240–242.</ref> | popplace = [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]]နှင့် [[ကယားပြည်နယ်]] | languages = [[နီပေါဘာသာစကား|နီပေါ]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]] | religions = [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ]]၊ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ် လူမျိုးများ]] }} '''မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုး''' သို့မဟုတ် '''မြန်မာပြည်ဖွား နီပေါလူမျိုး''' ({{lang-en|Burmese Gurkhas}}; {{lang-ne|बर्मा गोर्खाली}}) သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ရာစုနှစ်တစ်ခုမက အခြေချမှီတင်းနေထိုင်ကြသော နီပေါနွယ်ဖွား လူမျိုးစုကြီးကို ဆိုလိုသည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရခေတ် ရှေးကာလကပင် သတ္တိပြောင်မြောက်မှုကြောင့် ဗြိတိသျှအိန္ဒိယစစ်တပ်အတွင်း "ဂေါ်ရခါးရိုင်ဖယ်တပ်ရင်း" များအဖြစ် သီးခြားဖွဲ့စည်းထူထောင်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများသည် ရိုးရာအရ "ခူကူရီး" (Khukuri) ခေါ် လေးလံသော ဓားကောက်ကို အမြတ်တနိုး ဆောင်ထားလေ့ရှိကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံအရပ်ရပ်တွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသော ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများသည် စိုက်ပျိုးရေး၊ နွားမွေးမြူရေး၊ နို့ထွက်ပစ္စည်း (နို့၊ ဒိန်ခဲ၊ ထောပတ်) ထုတ်လုပ်ရေး လုပ်ငန်းများနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးလုပ်ငန်းများဖြင့် အဓိက အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ပြုကြသည်။<ref>လှသမိန်။ ''မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးသမိုင်း''။</ref> လက်ရှိတွင် မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးအများစုသည် [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[ပြင်ဦးလွင်မြို့]]၊ [[မိုးကုတ်မြို့]]၊ [[ကလောမြို့]]၊ [[ကျောက်မဲမြို့]]၊ [[မြစ်ကြီးနားမြို့]]၊ [[မိုးညှင်းမြို့]]၊ [[မိုးကောင်းမြို့]]၊ [[ဝိုင်းမော်မြို့]]၊ [[နမ္မတီးမြို့]]၊ [[တမူးမြို့]]၊ [[ကလေးမြို့]] နှင့် [[ရန်ကုန်မြို့]] စသည့် မြို့ကြီးများနှင့် နိုင်ငံအနှံ့အပြားတွင် အခြေချ နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။ ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများသည် မြန်မာ့သမိုင်းတစ်လျှောက် နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေး၊ ဖက်ဆစ်တော်လှန်ရေး၊ မြန်မာပြည်လွတ်လပ်ရေး ကြိုးပမ်းမှု သမိုင်းနှင့် လွတ်လပ်ရေး ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှု သမိုင်းများတွင် ထင်ရှားစွာ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ အမြင့်ဆုံး သူရဲကောင်းဘွဲ့ဖြစ်သော [[အောင်ဆန်းသူရိယဘွဲ့]] ကို ပထမဆုံး ဆွတ်ခူးခဲ့သည့် စစ်သည်တော် [[ဆာ့ခ်ဗဟာဒူးရွိုင်း၊ (အောင်ဆန်းသူရိယ)|ဆာ့ခ်ဗဟာဒူးရွိုင်း]] (ကြည်း ၀၁၉၁၄) သည် ထင်ရှားသော ဂေါ်ရခါးစစ်သည်တော်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု == ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော နီပေါဘာသာစကားနှင့် မြန်မာဘာသာစကား (၂) မျိုးစလုံးကို ကျွမ်းကျင်စွာ ပြောဆိုကြသည်။ ရိုးရာဓလေ့အရ ဒသန်း (Dashain) နှင့် တီဟာ (Tihar/ဒေပါဝလီ) ပွဲတော်များကို အကြီးအကျယ် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုအပိုင်းတွင် ဂေါ်ရခါးလူမျိုး အများစု (၈၀% ခန့်) သည် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] ကို ကိုးကွယ်ကြပြီး ကျန်ရှိသော မျိုးနွယ်စုများ (၂၀% ခန့်) သည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ == မျိုးနွယ်စုခွဲများနှင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ == မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုး (နီပေါလူမျိုး) ဆိုသည်မှာ သီးခြားလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုတည်းကို ဆိုလိုခြင်းမဟုတ်ဘဲ နီပေါဘာသာစကား သို့မဟုတ် ၎င်းနှင့်နွယ်သော ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုကြသည့် မျိုးနွယ်စုနှင့် ဇာတ်နွယ် (Castes and Ethnic Groups) အမြောက်အမြား စုစည်းထားသော လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။<ref name="NepalisInBurma" /> မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ရာစုနှစ်တစ်ခုမက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည့် ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများတွင် အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါ ပင်မမျိုးနွယ်စုကြီး (၄) စု ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည် - {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |- style="background:#f2f2f2; text-align:center;" ! စဉ် !! မျိုးနွယ်စုအုပ်စု !! ပါဝင်သော မျိုးနွယ်စုနှင့် ဇာတ်နွယ်များ !! ဝိသေသလက္ခဏာများနှင့် ထင်ရှားသော မျိုးရိုးအမည်များ |- | ၁ || '''ခါးစ် (Khas) အနွယ်''' || ဗာဟွန် (Bahun) နှင့် ဆုသရီ (Chhetri) || အင်ဒို-အာရီယန် (Indo-Aryan) ရုပ်သွင်ရှိပြီး ဟိန္ဒူဘာသာကို အဓိကကိုးကွယ်ကြသည်။ ဗြိတိသျှခေတ် စစ်တပ်အတွင်း ဂေါ်ရခါးတပ်သားအဖြစ် အများဆုံး ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ထင်ရှားသော မျိုးရိုးအမည်များမှာ ''တာပါ (Thapa)၊ ဗုဒ္ဓာသိုကီ (Budhathoki)၊ ဗသ်ညက် (Basnet)'' တို့ ဖြစ်ကြသည်။ |- | ၂ || '''ကီရတ် (Kirat) အနွယ်''' || ရိုင်း (Rai) နှင့် လင်းဘူး (Limbu) || တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burman) အနွယ်ဝင် တောင်ပေါ်သား မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည်။ စစ်ရေးစစ်ရာတွင် အလွန်ရဲရင့်ပြတ်သားသူများအဖြစ် ကမ္ဘာကျော်သည်။ ၎င်းတို့သည် မျိုးရိုးအမည်ကို ''ဆူဗာ (Subba)'' ဟုလည်း အသုံးပြုတတ်ကြသည်။ |- | သုံး || '''ဂျန်နဂျာသီ (Janajati) အနွယ်''' || ဂုရုန်း (Gurung)၊ မဂရ် (Magar)၊ တမန်း (Tamang)၊ ရှရ်ပါ (Sherpa) || နီပေါနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်တန်းဒေသများမှ ဆင်းသက်လာသည့် တိဗက်-ဗမာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဟိန္ဒူဘာသာကို နှောညှိကိုးကွယ်ကြပြီး မြန်မာပြည်အနှံ့အပြားတွင် စိုက်ပျိုးရေးနှင့် စစ်တပ်အတွင်း ထင်ရှားသည်။ |- | ၄ || '''နေဝါရ် (Newar) အနွယ်''' || ရှရက်စသာ (Shrestha)၊ ပရာဒန်း (Pradhan)၊ မာကျန် (Mahajan) || နီပေါနိုင်ငံ ခတ္တမန္ဒူချိုင့်ဝှမ်းဒေသမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး၊ ရွှေပန်းထိမ်လုပ်ငန်းနှင့် အနုပညာလက်ရာများတွင် အလွန်ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ မြန်မာပြည်တွင် ကုန်သည်နှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်များအဖြစ် အခြေချခဲ့ကြသည်။ |} == ပြန့်နှံ့နေထိုင်မှု == မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများသည် မိမိတို့၏ မိခင်မျိုးနွယ်စုများ ကွဲပြားခြားနားကြသော်လည်း မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း၌မူ "မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါး" ဟူသောအမည်ဖြင့် စည်းလုံးညီညွတ်စွာ နေထိုင်ကြသည်။<ref>Subba, T. B. (2009). ''The Gorkhas in Myanmar: A Historical Perspective''. Kirat Prakashan. p. 45.</ref> တောင်ကြီး၊ ညောင်ရွှေ၊ ပြင်ဦးလွင် အနီးတစ်ဝိုက် ဒေသများတွင် ကျေးရွာများ တည်ထောင်၍ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်းများဖြင့် အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။ == ထင်ရှားသော ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ == * '''[[ဆာ့ခ်ဗဟာဒူးရွိုင်း၊ (အောင်ဆန်းသူရိယ)|ဆာ့ခ်ဗဟာဒူးရွိုင်း]]''' - အောင်ဆန်းသူရိယဘွဲ့ရ ပထမဆုံး စစ်သည်တော်။ * '''ဗိုလ်ကြီး ဘီပီပါရ်ဒန်း''' - လွတ်လပ်ရေးခေတ် တပ်မတော်အရာရှိ။ * '''ဗိုလ်ကြီး ချာဘီလားသားပါး''' - ထင်ရှားသော တပ်မတော်အရာရှိ။ * '''ဒုဗိုလ်မှူးကြီး သူရလက်ခ်ရှ်မန်ရိုင်း''' - ဇေယျကျော်ထင်နှင့် သူရဘွဲ့ရ တပ်မတော်အရာရှိ။ * '''[[ဆွတ်ဗဟာဒူး|ဗဟာဒူး (ခ) ဆွတ်ဗဟာဒူး]]''' - မြန်မာ့လက်ရွေးစင် ဂန္ထဝင်ဘောလုံးတိုက်စစ်မှူး (အာရှရွှေတံဆိပ်ရှင်)။ * '''ပါမောက္ခ ဒေါက်တာ အတ္တာဆင်း''' - မန္တလေးတက္ကသိုလ် ဓာတုဗေဒဌာနကို တည်ထောင်သူတစ်ဦး။ * '''ချယ်ရီမြေမောင်တင်ထွန်း''' - ထင်ရှားသော ဂေါ်ရခါးနွယ်ဖွား မြန်မာစာရေးဆရာ။ * '''ငြိမ်းသဇင်''' - မြန်မာ့ဂုဏ်ဆောင် ကမ္ဘာ့အဆင့် တိုက်ကွမ်ဒိုကစားသမား။ * '''အီစိုး''' - မြန်မာ့လက်ရွေးစင် ဘောလုံးတိုက်စစ်မှူး။ * '''သုဓမ္မသိင်္ဂီ ဒေါ်ကာလဝတီ (ခ) ဒေါ်စန်းစန်း''' - လူမှုထူးချွန်ဆုရ အမျိုးသမီးခေါင်းဆောင်။ == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ လူမျိုးစုများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများ]] [[ကဏ္ဍ:နီပေါရွှေ့ပြောင်းအခြေချသူများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဟိန္ဒူဘာသာဝင်များ]] 9j0jnoz7h0jyf8hiqzx9h1rpawssran 1057917 1057915 2026-10-14T09:09:16Z ~2026-54673-69 149304 /* */ 1057917 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုး <br /> (Burmese Gurkha) | image = Burmesegurkha.jpg | image_size = 240px | caption = ကလောမြို့မှ ဂေါ်ရခါးလူမျိုး ကလေးငယ်တစ်ဦး | native_name = {{lang|ne|गोर्खाली / गोर्खा}} | population = ၁၅၀,၀၀၀ – ၅၀၀,၀၀၀ (ခန့်မှန်းချက်)<ref name="NepalisInBurma">Lal, B. V. (2006). ''The Encyclopedia of the Indian Diaspora''. Archipelago Press. pp. 240–242.</ref> | popplace = [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]]နှင့် [[ကယားပြည်နယ်]] | languages = [[နီပေါဘာသာစကား|နီပေါ]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]] | religions = [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[အိန္ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ |အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ]]၊ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ် လူမျိုးများ]] }} '''မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုး''' သို့မဟုတ် '''မြန်မာပြည်ဖွား နီပေါလူမျိုး''' ({{lang-en|Burmese Gurkhas}}; {{lang-ne|बर्मा गोर्खाली}}) သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ရာစုနှစ်တစ်ခုမက အခြေချမှီတင်းနေထိုင်ကြသော နီပေါနွယ်ဖွား လူမျိုးစုကြီးကို ဆိုလိုသည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရခေတ် ရှေးကာလကပင် သတ္တိပြောင်မြောက်မှုကြောင့် ဗြိတိသျှအိန္ဒိယစစ်တပ်အတွင်း "ဂေါ်ရခါးရိုင်ဖယ်တပ်ရင်း" များအဖြစ် သီးခြားဖွဲ့စည်းထူထောင်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများသည် ရိုးရာအရ "ခူကူရီး" (Khukuri) ခေါ် လေးလံသော ဓားကောက်ကို အမြတ်တနိုး ဆောင်ထားလေ့ရှိကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံအရပ်ရပ်တွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသော ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများသည် စိုက်ပျိုးရေး၊ နွားမွေးမြူရေး၊ နို့ထွက်ပစ္စည်း (နို့၊ ဒိန်ခဲ၊ ထောပတ်) ထုတ်လုပ်ရေး လုပ်ငန်းများနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးလုပ်ငန်းများဖြင့် အဓိက အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ပြုကြသည်။<ref>လှသမိန်။ ''မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးသမိုင်း''။</ref> လက်ရှိတွင် မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးအများစုသည် [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[ပြင်ဦးလွင်မြို့]]၊ [[မိုးကုတ်မြို့]]၊ [[ကလောမြို့]]၊ [[ကျောက်မဲမြို့]]၊ [[မြစ်ကြီးနားမြို့]]၊ [[မိုးညှင်းမြို့]]၊ [[မိုးကောင်းမြို့]]၊ [[ဝိုင်းမော်မြို့]]၊ [[နမ္မတီးမြို့]]၊ [[တမူးမြို့]]၊ [[ကလေးမြို့]] နှင့် [[ရန်ကုန်မြို့]] စသည့် မြို့ကြီးများနှင့် နိုင်ငံအနှံ့အပြားတွင် အခြေချ နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။ ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများသည် မြန်မာ့သမိုင်းတစ်လျှောက် နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေး၊ ဖက်ဆစ်တော်လှန်ရေး၊ မြန်မာပြည်လွတ်လပ်ရေး ကြိုးပမ်းမှု သမိုင်းနှင့် လွတ်လပ်ရေး ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှု သမိုင်းများတွင် ထင်ရှားစွာ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ အမြင့်ဆုံး သူရဲကောင်းဘွဲ့ဖြစ်သော [[အောင်ဆန်းသူရိယဘွဲ့]] ကို ပထမဆုံး ဆွတ်ခူးခဲ့သည့် စစ်သည်တော် [[ဆာ့ခ်ဗဟာဒူးရွိုင်း၊ (အောင်ဆန်းသူရိယ)|ဆာ့ခ်ဗဟာဒူးရွိုင်း]] (ကြည်း ၀၁၉၁၄) သည် ထင်ရှားသော ဂေါ်ရခါးစစ်သည်တော်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု == ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော နီပေါဘာသာစကားနှင့် မြန်မာဘာသာစကား (၂) မျိုးစလုံးကို ကျွမ်းကျင်စွာ ပြောဆိုကြသည်။ ရိုးရာဓလေ့အရ ဒသန်း (Dashain) နှင့် တီဟာ (Tihar/ဒေပါဝလီ) ပွဲတော်များကို အကြီးအကျယ် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုအပိုင်းတွင် ဂေါ်ရခါးလူမျိုး အများစု (၈၀% ခန့်) သည် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] ကို ကိုးကွယ်ကြပြီး ကျန်ရှိသော မျိုးနွယ်စုများ (၂၀% ခန့်) သည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ == မျိုးနွယ်စုခွဲများနှင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ == မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုး (နီပေါလူမျိုး) ဆိုသည်မှာ သီးခြားလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုတည်းကို ဆိုလိုခြင်းမဟုတ်ဘဲ နီပေါဘာသာစကား သို့မဟုတ် ၎င်းနှင့်နွယ်သော ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုကြသည့် မျိုးနွယ်စုနှင့် ဇာတ်နွယ် (Castes and Ethnic Groups) အမြောက်အမြား စုစည်းထားသော လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။<ref name="NepalisInBurma" /> မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ရာစုနှစ်တစ်ခုမက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည့် ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများတွင် အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါ ပင်မမျိုးနွယ်စုကြီး (၄) စု ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည် - {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |- style="background:#f2f2f2; text-align:center;" ! စဉ် !! မျိုးနွယ်စုအုပ်စု !! ပါဝင်သော မျိုးနွယ်စုနှင့် ဇာတ်နွယ်များ !! ဝိသေသလက္ခဏာများနှင့် ထင်ရှားသော မျိုးရိုးအမည်များ |- | ၁ || '''ခါးစ် (Khas) အနွယ်''' || ဗာဟွန် (Bahun) နှင့် ဆုသရီ (Chhetri) || အင်ဒို-အာရီယန် (Indo-Aryan) ရုပ်သွင်ရှိပြီး ဟိန္ဒူဘာသာကို အဓိကကိုးကွယ်ကြသည်။ ဗြိတိသျှခေတ် စစ်တပ်အတွင်း ဂေါ်ရခါးတပ်သားအဖြစ် အများဆုံး ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ထင်ရှားသော မျိုးရိုးအမည်များမှာ ''တာပါ (Thapa)၊ ဗုဒ္ဓာသိုကီ (Budhathoki)၊ ဗသ်ညက် (Basnet)'' တို့ ဖြစ်ကြသည်။ |- | ၂ || '''ကီရတ် (Kirat) အနွယ်''' || ရိုင်း (Rai) နှင့် လင်းဘူး (Limbu) || တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burman) အနွယ်ဝင် တောင်ပေါ်သား မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည်။ စစ်ရေးစစ်ရာတွင် အလွန်ရဲရင့်ပြတ်သားသူများအဖြစ် ကမ္ဘာကျော်သည်။ ၎င်းတို့သည် မျိုးရိုးအမည်ကို ''ဆူဗာ (Subba)'' ဟုလည်း အသုံးပြုတတ်ကြသည်။ |- | သုံး || '''ဂျန်နဂျာသီ (Janajati) အနွယ်''' || ဂုရုန်း (Gurung)၊ မဂရ် (Magar)၊ တမန်း (Tamang)၊ ရှရ်ပါ (Sherpa) || နီပေါနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်တန်းဒေသများမှ ဆင်းသက်လာသည့် တိဗက်-ဗမာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဟိန္ဒူဘာသာကို နှောညှိကိုးကွယ်ကြပြီး မြန်မာပြည်အနှံ့အပြားတွင် စိုက်ပျိုးရေးနှင့် စစ်တပ်အတွင်း ထင်ရှားသည်။ |- | ၄ || '''နေဝါရ် (Newar) အနွယ်''' || ရှရက်စသာ (Shrestha)၊ ပရာဒန်း (Pradhan)၊ မာကျန် (Mahajan) || နီပေါနိုင်ငံ ခတ္တမန္ဒူချိုင့်ဝှမ်းဒေသမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး၊ ရွှေပန်းထိမ်လုပ်ငန်းနှင့် အနုပညာလက်ရာများတွင် အလွန်ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ မြန်မာပြည်တွင် ကုန်သည်နှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်များအဖြစ် အခြေချခဲ့ကြသည်။ |} == ပြန့်နှံ့နေထိုင်မှု == မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများသည် မိမိတို့၏ မိခင်မျိုးနွယ်စုများ ကွဲပြားခြားနားကြသော်လည်း မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း၌မူ "မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါး" ဟူသောအမည်ဖြင့် စည်းလုံးညီညွတ်စွာ နေထိုင်ကြသည်။<ref>Subba, T. B. (2009). ''The Gorkhas in Myanmar: A Historical Perspective''. Kirat Prakashan. p. 45.</ref> တောင်ကြီး၊ ညောင်ရွှေ၊ ပြင်ဦးလွင် အနီးတစ်ဝိုက် ဒေသများတွင် ကျေးရွာများ တည်ထောင်၍ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်းများဖြင့် အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။ == ထင်ရှားသော ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ == * '''[[ဆာ့ခ်ဗဟာဒူးရွိုင်း၊ (အောင်ဆန်းသူရိယ)|ဆာ့ခ်ဗဟာဒူးရွိုင်း]]''' - အောင်ဆန်းသူရိယဘွဲ့ရ ပထမဆုံး စစ်သည်တော်။ * '''ဗိုလ်ကြီး ဘီပီပါရ်ဒန်း''' - လွတ်လပ်ရေးခေတ် တပ်မတော်အရာရှိ။ * '''ဗိုလ်ကြီး ချာဘီလားသားပါး''' - ထင်ရှားသော တပ်မတော်အရာရှိ။ * '''ဒုဗိုလ်မှူးကြီး သူရလက်ခ်ရှ်မန်ရိုင်း''' - ဇေယျကျော်ထင်နှင့် သူရဘွဲ့ရ တပ်မတော်အရာရှိ။ * '''[[ဆွတ်ဗဟာဒူး|ဗဟာဒူး (ခ) ဆွတ်ဗဟာဒူး]]''' - မြန်မာ့လက်ရွေးစင် ဂန္ထဝင်ဘောလုံးတိုက်စစ်မှူး (အာရှရွှေတံဆိပ်ရှင်)။ * '''ပါမောက္ခ ဒေါက်တာ အတ္တာဆင်း''' - မန္တလေးတက္ကသိုလ် ဓာတုဗေဒဌာနကို တည်ထောင်သူတစ်ဦး။ * '''ချယ်ရီမြေမောင်တင်ထွန်း''' - ထင်ရှားသော ဂေါ်ရခါးနွယ်ဖွား မြန်မာစာရေးဆရာ။ * '''ငြိမ်းသဇင်''' - မြန်မာ့ဂုဏ်ဆောင် ကမ္ဘာ့အဆင့် တိုက်ကွမ်ဒိုကစားသမား။ * '''အီစိုး''' - မြန်မာ့လက်ရွေးစင် ဘောလုံးတိုက်စစ်မှူး။ * '''သုဓမ္မသိင်္ဂီ ဒေါ်ကာလဝတီ (ခ) ဒေါ်စန်းစန်း''' - လူမှုထူးချွန်ဆုရ အမျိုးသမီးခေါင်းဆောင်။ == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ လူမျိုးစုများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများ]] [[ကဏ္ဍ:နီပေါရွှေ့ပြောင်းအခြေချသူများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဟိန္ဒူဘာသာဝင်များ]] 2iun5u84jnvhn6f3uv0jzw3wnkj34t0 1057918 1057917 2026-10-14T09:09:49Z ~2026-54673-69 149304 /* */ 1057918 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုး <br /> (Burmese Gurkha) | image = Burmesegurkha.jpg | image_size = 240px | caption = ကလောမြို့မှ ဂေါ်ရခါးလူမျိုး ကလေးငယ်တစ်ဦး | native_name = {{lang|ne|गोर्खाली / गोर्खा}} | population = ၁၅၀,၀၀၀ – ၅၀၀,၀၀၀ (ခန့်မှန်းချက်)<ref name="NepalisInBurma">Lal, B. V. (2006). ''The Encyclopedia of the Indian Diaspora''. Archipelago Press. pp. 240–242.</ref> | popplace = [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]]နှင့် [[ကယားပြည်နယ်]] | languages = [[နီပေါဘာသာစကား|နီပေါ]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]] | religions = [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အိန္ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ]]၊ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ် လူမျိုးများ]] }} '''မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုး''' သို့မဟုတ် '''မြန်မာပြည်ဖွား နီပေါလူမျိုး''' ({{lang-en|Burmese Gurkhas}}; {{lang-ne|बर्मा गोर्खाली}}) သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ရာစုနှစ်တစ်ခုမက အခြေချမှီတင်းနေထိုင်ကြသော နီပေါနွယ်ဖွား လူမျိုးစုကြီးကို ဆိုလိုသည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရခေတ် ရှေးကာလကပင် သတ္တိပြောင်မြောက်မှုကြောင့် ဗြိတိသျှအိန္ဒိယစစ်တပ်အတွင်း "ဂေါ်ရခါးရိုင်ဖယ်တပ်ရင်း" များအဖြစ် သီးခြားဖွဲ့စည်းထူထောင်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများသည် ရိုးရာအရ "ခူကူရီး" (Khukuri) ခေါ် လေးလံသော ဓားကောက်ကို အမြတ်တနိုး ဆောင်ထားလေ့ရှိကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံအရပ်ရပ်တွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသော ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများသည် စိုက်ပျိုးရေး၊ နွားမွေးမြူရေး၊ နို့ထွက်ပစ္စည်း (နို့၊ ဒိန်ခဲ၊ ထောပတ်) ထုတ်လုပ်ရေး လုပ်ငန်းများနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးလုပ်ငန်းများဖြင့် အဓိက အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ပြုကြသည်။<ref>လှသမိန်။ ''မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးသမိုင်း''။</ref> လက်ရှိတွင် မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးအများစုသည် [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[ပြင်ဦးလွင်မြို့]]၊ [[မိုးကုတ်မြို့]]၊ [[ကလောမြို့]]၊ [[ကျောက်မဲမြို့]]၊ [[မြစ်ကြီးနားမြို့]]၊ [[မိုးညှင်းမြို့]]၊ [[မိုးကောင်းမြို့]]၊ [[ဝိုင်းမော်မြို့]]၊ [[နမ္မတီးမြို့]]၊ [[တမူးမြို့]]၊ [[ကလေးမြို့]] နှင့် [[ရန်ကုန်မြို့]] စသည့် မြို့ကြီးများနှင့် နိုင်ငံအနှံ့အပြားတွင် အခြေချ နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။ ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများသည် မြန်မာ့သမိုင်းတစ်လျှောက် နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေး၊ ဖက်ဆစ်တော်လှန်ရေး၊ မြန်မာပြည်လွတ်လပ်ရေး ကြိုးပမ်းမှု သမိုင်းနှင့် လွတ်လပ်ရေး ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှု သမိုင်းများတွင် ထင်ရှားစွာ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ အမြင့်ဆုံး သူရဲကောင်းဘွဲ့ဖြစ်သော [[အောင်ဆန်းသူရိယဘွဲ့]] ကို ပထမဆုံး ဆွတ်ခူးခဲ့သည့် စစ်သည်တော် [[ဆာ့ခ်ဗဟာဒူးရွိုင်း၊ (အောင်ဆန်းသူရိယ)|ဆာ့ခ်ဗဟာဒူးရွိုင်း]] (ကြည်း ၀၁၉၁၄) သည် ထင်ရှားသော ဂေါ်ရခါးစစ်သည်တော်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု == ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော နီပေါဘာသာစကားနှင့် မြန်မာဘာသာစကား (၂) မျိုးစလုံးကို ကျွမ်းကျင်စွာ ပြောဆိုကြသည်။ ရိုးရာဓလေ့အရ ဒသန်း (Dashain) နှင့် တီဟာ (Tihar/ဒေပါဝလီ) ပွဲတော်များကို အကြီးအကျယ် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုအပိုင်းတွင် ဂေါ်ရခါးလူမျိုး အများစု (၈၀% ခန့်) သည် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] ကို ကိုးကွယ်ကြပြီး ကျန်ရှိသော မျိုးနွယ်စုများ (၂၀% ခန့်) သည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ == မျိုးနွယ်စုခွဲများနှင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ == မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုး (နီပေါလူမျိုး) ဆိုသည်မှာ သီးခြားလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုတည်းကို ဆိုလိုခြင်းမဟုတ်ဘဲ နီပေါဘာသာစကား သို့မဟုတ် ၎င်းနှင့်နွယ်သော ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုကြသည့် မျိုးနွယ်စုနှင့် ဇာတ်နွယ် (Castes and Ethnic Groups) အမြောက်အမြား စုစည်းထားသော လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။<ref name="NepalisInBurma" /> မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ရာစုနှစ်တစ်ခုမက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည့် ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများတွင် အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါ ပင်မမျိုးနွယ်စုကြီး (၄) စု ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည် - {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |- style="background:#f2f2f2; text-align:center;" ! စဉ် !! မျိုးနွယ်စုအုပ်စု !! ပါဝင်သော မျိုးနွယ်စုနှင့် ဇာတ်နွယ်များ !! ဝိသေသလက္ခဏာများနှင့် ထင်ရှားသော မျိုးရိုးအမည်များ |- | ၁ || '''ခါးစ် (Khas) အနွယ်''' || ဗာဟွန် (Bahun) နှင့် ဆုသရီ (Chhetri) || အင်ဒို-အာရီယန် (Indo-Aryan) ရုပ်သွင်ရှိပြီး ဟိန္ဒူဘာသာကို အဓိကကိုးကွယ်ကြသည်။ ဗြိတိသျှခေတ် စစ်တပ်အတွင်း ဂေါ်ရခါးတပ်သားအဖြစ် အများဆုံး ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ထင်ရှားသော မျိုးရိုးအမည်များမှာ ''တာပါ (Thapa)၊ ဗုဒ္ဓာသိုကီ (Budhathoki)၊ ဗသ်ညက် (Basnet)'' တို့ ဖြစ်ကြသည်။ |- | ၂ || '''ကီရတ် (Kirat) အနွယ်''' || ရိုင်း (Rai) နှင့် လင်းဘူး (Limbu) || တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burman) အနွယ်ဝင် တောင်ပေါ်သား မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည်။ စစ်ရေးစစ်ရာတွင် အလွန်ရဲရင့်ပြတ်သားသူများအဖြစ် ကမ္ဘာကျော်သည်။ ၎င်းတို့သည် မျိုးရိုးအမည်ကို ''ဆူဗာ (Subba)'' ဟုလည်း အသုံးပြုတတ်ကြသည်။ |- | သုံး || '''ဂျန်နဂျာသီ (Janajati) အနွယ်''' || ဂုရုန်း (Gurung)၊ မဂရ် (Magar)၊ တမန်း (Tamang)၊ ရှရ်ပါ (Sherpa) || နီပေါနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်တန်းဒေသများမှ ဆင်းသက်လာသည့် တိဗက်-ဗမာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဟိန္ဒူဘာသာကို နှောညှိကိုးကွယ်ကြပြီး မြန်မာပြည်အနှံ့အပြားတွင် စိုက်ပျိုးရေးနှင့် စစ်တပ်အတွင်း ထင်ရှားသည်။ |- | ၄ || '''နေဝါရ် (Newar) အနွယ်''' || ရှရက်စသာ (Shrestha)၊ ပရာဒန်း (Pradhan)၊ မာကျန် (Mahajan) || နီပေါနိုင်ငံ ခတ္တမန္ဒူချိုင့်ဝှမ်းဒေသမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး၊ ရွှေပန်းထိမ်လုပ်ငန်းနှင့် အနုပညာလက်ရာများတွင် အလွန်ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ မြန်မာပြည်တွင် ကုန်သည်နှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်များအဖြစ် အခြေချခဲ့ကြသည်။ |} == ပြန့်နှံ့နေထိုင်မှု == မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများသည် မိမိတို့၏ မိခင်မျိုးနွယ်စုများ ကွဲပြားခြားနားကြသော်လည်း မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း၌မူ "မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါး" ဟူသောအမည်ဖြင့် စည်းလုံးညီညွတ်စွာ နေထိုင်ကြသည်။<ref>Subba, T. B. (2009). ''The Gorkhas in Myanmar: A Historical Perspective''. Kirat Prakashan. p. 45.</ref> တောင်ကြီး၊ ညောင်ရွှေ၊ ပြင်ဦးလွင် အနီးတစ်ဝိုက် ဒေသများတွင် ကျေးရွာများ တည်ထောင်၍ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်းများဖြင့် အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။ == ထင်ရှားသော ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ == * '''[[ဆာ့ခ်ဗဟာဒူးရွိုင်း၊ (အောင်ဆန်းသူရိယ)|ဆာ့ခ်ဗဟာဒူးရွိုင်း]]''' - အောင်ဆန်းသူရိယဘွဲ့ရ ပထမဆုံး စစ်သည်တော်။ * '''ဗိုလ်ကြီး ဘီပီပါရ်ဒန်း''' - လွတ်လပ်ရေးခေတ် တပ်မတော်အရာရှိ။ * '''ဗိုလ်ကြီး ချာဘီလားသားပါး''' - ထင်ရှားသော တပ်မတော်အရာရှိ။ * '''ဒုဗိုလ်မှူးကြီး သူရလက်ခ်ရှ်မန်ရိုင်း''' - ဇေယျကျော်ထင်နှင့် သူရဘွဲ့ရ တပ်မတော်အရာရှိ။ * '''[[ဆွတ်ဗဟာဒူး|ဗဟာဒူး (ခ) ဆွတ်ဗဟာဒူး]]''' - မြန်မာ့လက်ရွေးစင် ဂန္ထဝင်ဘောလုံးတိုက်စစ်မှူး (အာရှရွှေတံဆိပ်ရှင်)။ * '''ပါမောက္ခ ဒေါက်တာ အတ္တာဆင်း''' - မန္တလေးတက္ကသိုလ် ဓာတုဗေဒဌာနကို တည်ထောင်သူတစ်ဦး။ * '''ချယ်ရီမြေမောင်တင်ထွန်း''' - ထင်ရှားသော ဂေါ်ရခါးနွယ်ဖွား မြန်မာစာရေးဆရာ။ * '''ငြိမ်းသဇင်''' - မြန်မာ့ဂုဏ်ဆောင် ကမ္ဘာ့အဆင့် တိုက်ကွမ်ဒိုကစားသမား။ * '''အီစိုး''' - မြန်မာ့လက်ရွေးစင် ဘောလုံးတိုက်စစ်မှူး။ * '''သုဓမ္မသိင်္ဂီ ဒေါ်ကာလဝတီ (ခ) ဒေါ်စန်းစန်း''' - လူမှုထူးချွန်ဆုရ အမျိုးသမီးခေါင်းဆောင်။ == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ လူမျိုးစုများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများ]] [[ကဏ္ဍ:နီပေါရွှေ့ပြောင်းအခြေချသူများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဟိန္ဒူဘာသာဝင်များ]] dj7kguza3vyvcsw19gaas86fbu8ljdp 0 9524 1057894 1032036 2026-10-14T05:47:49Z ~2026-54673-69 149304 1057894 wikitext text/x-wiki {{ဂျူးဘာသာ}} [[File:Judaica.jpg|thumb|alt=Judaica|ဂျူးဘာသာရေးပစ္စည်းများ (အပေါ်မှစ၍ လက်ယာရစ်အတိုင်း): ရှာဘတ်ဖယောင်းတိုင်စင်၊ လက်ဆေးခွက်၊ ကျမ်းစာအုပ်၊ တိုရာညွှန်တံ၊ ခရာနှင့် သေတ္တာငယ်။]] '''ဂျူးဘာသာ''' သို့မဟုတ် '''ဂျူဒါအစ်ဇင်''' ({{lang-en|Judaism}}; လက်တင်ဘာသာ: ''Judaismus''; ဂရိဘာသာ: Ἰουδαϊσμός ''Ioudaïsmos''; ဟီဘရူးဘာသာ: יהודה ''Yehuda'', "ယုဒ") သည် ဟီဘရူးသမ္မာကျမ်းစာ (တန်နက်ခ์ - Tanakh) တွင် အခြေခံသော ယုံကြည်ခြင်းများနှင့် ဝတ်ပြုကိုးကွယ်မှု ပုံစံတစ်ရပ် ဖြစ်ပြီး၊ တယ်မွတ် (Talmud) ကဲ့သို့သော နှောင်းပိုင်း ကျမ်းစာအုပ်များတွင်လည်း ဆက်လက် လေ့လာစူးစမ်း ဖော်ပြထားသည်။ ဂျူးလူမျိုးများသည် ဂျူးဘာသာကို ဘုရားသခင် ဖန်ဆင်းထူထောင်ပေးခဲ့သည့် အစ္စရေးအမျိုးအနွယ်များနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုတော်စပ်ခြင်း၏ ဖော်ပြချက်အဖြစ် ခံယူကြသည်။ အစ္စရေးကလေးငယ်များသည် မူလအစအနေဖြင့် သမ္မာကျမ်းစာပါ ဘိုးဘေးဖြစ်သော ယာကုပ် (Jacob) မှ ဆင်းသက်လာသည့် မျိုးနွယ်စု ဆယ့်နှစ်ပါး ဖြစ်ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် ဂျူးလူမျိုးများ ဖြစ်လာကြသည်။ အစဉ်အလာ ယုံကြည်ချက်အရ ဘုရားသခင်သည် မိမိ၏ ဥပဒေများနှင့် ပညတ်တော်များကို သိနတောင်ပေါ်တွင် မိုးဇက် (Moses) ထံသို့ စာဖြင့်ရော နှုတ်ဖြင့်ပါ တိုရာကျမ်းကို ဖွင့်ဟမြွက်ကြားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ကာရိတ် ဂျူဒါအစ်ဇင် (Karaite Judaism) သည် စာဖြင့် ရေးခဲ့သည့် တိုရာကိုသာ တင်းကြပ်စွာ စောင့်ထိန်းကြပြီး၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို လွတ်လပ်စွာ ရှုမြင်ကြသည့် လွတ်လပ်လှုပ်ရှားမှုရှိသော လူသားဆန်သည့် ဂျူးဘာသာရေး လှုပ်ရှားမှုများလည်း ရှိကြသည်။ ဂျူးဘာသာသည် နှစ်ပေါင်း ၃,၀၀၀ ကျော်ကြာ သမိုင်းစဉ်ဆက် ရှိခဲ့သည့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် သက်တမ်းအရင့်ဆုံးနှင့် ရှေးအကျဆုံးသော ဘာသာတရားများတွင် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်ကာ ယနေ့တိုင် ရှင်သန်လျက် ရှိသည်။ ယင်းဘာသာ၏ အယူအဆများ၊ ရိုးရာများနှင့် တန်ဖိုးထားမှုတို့သည် နောက်ပိုင်းတွင် ပေါ်ထွန်းလာကြသော [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] နှင့် [[ဗဟာယုံကြည်ခြင်း]] စသည့် အေဗရာဟင်ဘာသာရေးများကို ဖြစ်ပေါ်စေရန် အခြေခံ အုတ်မြစ်ချပေးခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ဂျူးဘာသာ၏ သွင်ပြင်လက္ခဏာ များစွာသည် တိုက်ရိုက်ဖြစ်စေ၊ သွယ်ဝိုက်၍ဖြစ်စေ အနောက်တိုင်း လူမှုကျင့်ဝတ်များနှင့် ဥပဒေစနစ်များအပေါ် ကြီးမားစွာ လွှမ်းမိုးခဲ့ပေသည်။ == လိုက်နာကျင့်သုံးမှု == [[File:YemeniJew1914.jpg|thumb|alt=Prayer|ဂျူးဘာသာရေး ဝတ်ပြုဆုတောင်းသူ]] ဂျူးများသည် လူမျိုးဘာသာရေးအုပ်စုဖြစ်ပြီး ၎င်းတွင် ဂျူးလူမျိုးမှ မွေးဖွားလာသူများနှင့် ဂျူးဘာသာသို့ လွှဲပြောင်းလာသူများအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် တစ်ကမ္ဘာလုံးရှိ ဂျူးလူမျိုးလူဦး ရေမှာ ၁၄ သန်းရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့ပြီ<ref name=WJP2015>{{cite web|title=World Jewish Population 2015|url=http://www.jewishdatabank.org/Studies/details.cfm?StudyID=803|accessdate=8 August 2016}}</ref>း ၎င်းတို့ထဲမှ ၄၃% သည် အစ္စရေးနိုင်ငံနှင့် ၄၃%သည် [[အမေရိကန်နိုင်ငံ]]တို့တွင် နေထိုင်နေကြသည်။ အကြီးမားဆုံးသော ဂျူးဘာသာရေးလှုပ်ရှားမှုများမှာ အစဉ်အလာ ဂျူဒါအစ်ဇင်၊ ရှေးရိုးစွဲ ဂျူဒါအစ်ဇင် နှင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး ဂျူဒါအစ်ဇင်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းအုပ်စုများ အတွင်း အထင်ကရ ခြားနားချက်မှာ ဂျူးဥပဒေကို ချဉ်းကပ်ပုံ ချဉ်းကပ်နည်း ကွာခြားချက်ပင်ဖြစ်သည်။ ရှေးရိုးစွဲနှင့် အစဉ်အလာ ဂျူဒါအစ်ဇင်တို့သည် ဂျူးဥပဒေကို လိုက်နာကျင့်သုံးရမည်ဟု မှတ်ယူထိန်းသိမ်း ထားကြပြီး အစဉ်အလာ ဂျူဒါအစ်ဇင်သည် ရှေးရိုးစွဲ ဂျူဒါအစ်ဇင်ထက် ၎င်း၏လိုအပ်ချက်များကို ပို၍ ခေတ်သစ်အမြင်ဖြင့် ပြန်ဆိုမြှင့်တင်ထားသည်။ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး ဂျူဒါအစ်ဇင်သည် ကျန်အခြားသော ဂျူဒါအစ်ဇင်နှစ်မျိုးထက် ယေဘုယျအားဖြင့် ပို၍ လွတ်လပ်သည်။ ၎င်း၏အထင်ကရ အနေအထားမှာ ဂျူးဥပဒေကို တားမြစ်ချုပ်ချယ်မှုများစာရင်း ဆိုသည်ထက် အထွေထွေလမ်းညွှန်ချက်များဟု ရှုမြင်ထားသည်။ ၎င်းတို့၏ မူရင်းအတိုင်း ဥပဒေကို ထိန်းသိမ်းဆောင်ရွက်ခြင်းသည် ဂျူးလူမျိုးအားလုံး ၏ လိုအပ်ချက်ဖြစ်သည်။ သမိုင်းအရ အထူးရုံးတော်များသည် ဂျူးဥပဒေကို လိုက်နာစေ သည်။ ယနေ့တွင် ယင်းရုံးတော်များ ဆက်လက်တည်ရှိနေသာ်လည်း ဂျူဒါအစ်ဇင် လိုက်နာကျင့်သုံးမှုသည် အများအားဖြင့် မိမိစိတ်ဆန္ဒအလျှောက်သာဖြစ်သည်။ သာသာရေးကျမ်းကိစ္စများ ၊ ဥပဒေပြုကိစ္စရပ်များ အပေါ်တွင် မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက် သို့မဟုတ်မည်သည့်အဖွဲ့အစည်းကိုမှ လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာပေးအပ်ထားခြင်းမရှိခဲ့ပါ။ သို့သော် မြင့်မြတ်သော ကျမ်းဂန်ပြဋ္ဌာန်းချက်များတွင် ဂျူးဘာသာရေးဘွဲ့ရများနှင့် ပညာရှင်များမှ ပြန်ဆိုရေးသားထားကြသည်။ == ဘာသာရေးအဆိုအမိန့်နှင့် ယုံကြည်မှု၏မူများ == ဂျူဒါအစ်ဇင်သည် တစ်ဆူတည်းသော ဘုရားကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်သည်ဟု ယေဘုယျအားဖြင့် ထင်မြင်ယူဆရသည်။ သို့သော် အမြဲတစေမဟုတ်သော်လည်း သဘောတရားအရ ခိုင်မာသည်။ ဥပမာအားဖြင့် တစ်ဆူတည်းသော ဘုရားကို ယုံကြည် ကိုးကွယ်မှုကို အစဉ်အမြဲလိုက်နာကျင့်သုံးခြင်း မရှိခဲ့ပါ။ ရှေးခေတ် အစ္စရေးများတွင် အခြားသော ဘုရားများအပေါ် ကိုး ကွယ်မှု ပျံ့နှံ့လာသည်ကို ဂျူးသမ္မာကျမ်းစာ(တန်နက်) တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားခြင်းများ ထပ်ခါ တစ်လဲလဲပြစ်တင်ကြိမ်းမောင်းထားခြင်းများတွေ့ရသည်။ ဂရိ-ရောမ ခေတ်တွင် ခရစ်ယာန်သာသနာ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းအထိ ပြန်ဆိုရေးသားခဲ့မှုများ အပါအဝင်များစွာသော ကွဲပြားနေသည့် ပြန်ဆိုရေးသားမှုများ ဂျူဒါအစ်ဇင်တွင် ရှိနေခဲ့သည်။ မျက်မှောက်ကာလများတွင် အချို့ပျော့ပြောင်းသော ဂျူးလုပ်ရှားမှု အဖွဲ့များ ပြောဆိုထိန်းသိမ်းထားသည်မှာ ဂျူးသမ္မာကျမ်းစာသည် လူသားစာရေးသူများမှ ရေးသားခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး သမိုင်းတွင် လှုပ်ရှားဆောင်ရွက်ခဲ့သော လူအဖြစ်တင်စားသုံးနှုန်းသော နတ်ဘုရား၏ ဖြစ်တည်မှုကို လက်မခံကြပေ။ ဂျူးသမိုင်း တစ်လျှောက် တွင် ပညာရှင်များသည် ဂျူဒါအစ်ဇင်၏အနှစ်သာရ ပို့ချချက်များကို များစွာသော နည်းနာများအဖြစ် အဆိုပြုခဲ့ကြပြီး ယင်းနည်းနာများအားလုံးသည် ဝေဖန်မှုများနင့် ကြုံတွေ့ခဲ့သည်။ အများဆုံးထင်ပေါ်သည့်နည်းနာမှာ ဆယ့်နှစ်ရာစုနှစ်တွင် ပေါ်ထွန်းခဲ့သည့် မိုင်မိုနိုက် ၏ ယုံကြည်မှုအခြေခံသဘောတရားဆယ့်သုံးချက် ဖြစ်သည်။ မိုင်မိုနိုက်၏ အဆိုအရ ယင်းအခြေခံသဘောတရားများအထဲမှ တစ်ခုမဟုတ် တစ် ခုကို ပစ်ပယ်သည့် ဂျူးလူမျိုးတစ်ယောက်ယောက်သည် အယူဝါဒစွန့်လွှတ်သူ ၊ ဘာသာဆန့်ကျင်သူအဖြစ် သုံးသပ်မည်။ သို့သော်လည်း မိုင်မိုနိုက်ရောသူနှင့်ခေတ်ပြိုင်များပါဤအခြေခံသဘောတရားများသည်ဂျူးလူမျိုးအားလုံး၏ယုံကြည်မှုကိုမလွှမ်းခြုံနိုင်ဟုရှုမြင်ထားပြီးဂျူဒါအစ်ဇင်၏ကျမ်းဂန်အနှစ်သာရဖော်ပြချက်သက်သက်မျှသာ ဖြစ်သည်။ အခြားသော ဂျူးပညာရှင်များသည် မိုင်မိုနိုက်၏ အခြေခံသဘောတရားများမှ အနည်း ငယ်ခွဲထွက်သည့် ရှုထောင့်အမြင်များကို လက်ကိုင်ထားကြသည်။ == မိုင်မိုနိုက်၏အခြေခံသဘောတရားများ == မိုင်မိုနိုက် သက်ရှိထင်ရှားရှိစဉ်ကာလတွင် ၎င်း၏ ပို့ချချက်များကို ဟစ်စဒိုင်းခရက်စ်ကတ်စ် (Hasdai Crescas) နှင့် ဂျိုးဇက်အယ်လ်ဘို (Joseph Albo) တို့မှ ဝေဖန်ခဲ့ကြသည်။ အယ်လ်ဘို နှင့် ရာဗတ် (the Raavad) တို့သည် မိုင်မိုနိုက်၏အခြေခံသဘောတရားများသည် များစွာသော ယုံကြည်မှုအခြေခံတရားများမဟုတ်ကြောင်း ထုတ်ဖော်ငြင်းဆိုခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့ ငြင်းဆိုခဲ့ရာ တွင် မိုင်မိုနိုက်သည် ရိုးရိုးသားသား အမှားကျူးလွန်ထားသူ ဂျူးလူမျိုးများကို ဘာသာအယူဝါဒဆန့်ကျင် သူများကဲသို့ ပုံစံအမျိုးမျိုးခွဲခြားဖော်ပြထားသည်ဟု တင်ပြထားသည်။ အခြားသောသူများကလည်း မည် သည့်လွယ်ကူရှင်းလင်းသော ဂျူဒါအစ်ဇင်၏ အနှစ်သာရပို့ချချက် နည်းနာများပင်ဖြစ်စေ ဆန့်ကျင်လျက် ရှိသည်။ အမှန်တစ်ကယ်တွင် ဂျူဒါအစ်ဇင် ယုံကြည်သက်ဝင်မှုများစာရင်းကို လျှော့ချနေသလိုဖြစ်နေပြီး ဂျူးသမ္မာကျမ်းစာများအားလုံးကို လက်ခံသူအရေအတွက်လျော့နည်းစေနိုင်သည်ဟု ဖော်ပြငြင်းဆိုထားကြသည်။ ဤကိစ္စများနှင့် တစ်ဆက်တည်းတွင် ရှေးခေတ်သမိုင်းပညာရှင် ဂျိုးဇက်ဖတ်စ် (Josephus) သည် ကျင့်ကြံမှုများနှင့် လိုက်နာမှုများကို ဘာသာယုံကြည်ခြင်းမျှသာထက်ပိုပြီး အလေးအနက်ထားဟြေဆိုထား သည်။ ဂျူးဥပဒေကို လိုက်နာမှု ပျက်ကွက်၍ ဘာသာစွန့်သွားသူများကို ပါဝင်လာစေရန်နှင့် ဘာသာကူး ပြောင်းလာသူများအတွက် လိင်တံထိပ်အရေပြားဖြတ်ခြင်းနှင့် ရိုးရာဓလေ့စရိုက်များ စည်းကမ်းတကျရှိခြင်း တို့ပါဝင်သည်။ လိုအပ်ချက်များကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားရမည်။ မိုင်မိုနိုက်၏အခြေခံသဘောတရားများသည် လာမည့် ရာစုနှစ်အနည်းငယ်အတွင်း များစွာ လျစ်လျူရူခြင်းခံရမည် ဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ထိုအခြေခံသဘောတရားများကို သင့်လျော် မှန်ကန်စွာ ပြောင်းလဲဖော်ပြချက်နှစ်ခုဖြစ်သည့် “အာနီမအာမင်” နှင့် “ယစ်ဒဲ” ("Ani Ma'amin" and "Yigdal") တို့သည် များစွာသော ဂျူးဝတ်ပြုပွဲများတွင်တစုတဝေးတည်း ပါဝင်လာတော့မည်ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့ ၏ မျှော်လင့်ထားသော ကမ္ဘာ နှင့်အဝန်း လက်ခံလာမှုသို့ ရှေးရှုနေသည်။ မျက်မှောက်ခေတ်ကာလတွင် တိကျသောကာလ တိကျသော ဘာသာရေးတရားသေမူဝါဒကို ချမှတ် ပေးနိုင်သည့် ဗဟိုအာဏာပိုင်စနစ်သည် ဂျူဒါအစ်ဇင်တွင် မရှိဖြစ်နေသည်။ဤအကြောင်းကြောင့် အခြေခံယုံကြည်သက်ဝင်မှုများအပေါ် မူတည်လျက် များစွာသောမတူကွဲဟြး ခြားနားမှုများသည် ဂျူဒါအစ်ဇင်၏ မြင်ကွင်းအတွင်းတွင် စဉ်းစားတွေးတောစရာဖြစ်နေသည်။ သို့ရာ တွင် အားလုံးသော ဂျူးဘာသာရေး လှုပ်ရှားမှုများသည် ကြီးမားသည်ဖြစ်စေ သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ ဟီဘရူး သမ္မာကျမ်းစာနှင့် တယ်လဲမတ် နှင့် ကက်ဘာလာ တို့ကဲ့သို့သော များစွာသော ရှင်းလင်းချက်များအပေါ် အခြေခံလျက်ရှိသည်။ ဂျူဒါအစ်ဇင်ကို ဘုရားသခင်နှင့် ဘိုးဘေးအေဗရာဟင် တို့ အကြား သမ္မာကျမ်းစာဝင်သဘောတူညီချက်ဟု ကမ္ဘာ နှင့်အဝန်းအသိအမှတ်ပြုထားသည်။ ထိုနည်းတူ စွာပင် ဂျူဒါအစ်ဇင်၏ အမြင့်မြတ်ဆုံးတမန်တော်ကြီး မိုးဇက် သို့ပြဆိုထားသည့်သဘောတူညီချက် ကိုလည်း သိမှတ်ပြုနာခံလျက် ရှိသည်။ ရပ်ဘင်နစ် ဂျူဒါအစ်ဇင်၏ မဏ္ဍိုင် ပြဋ္ဌာန်းချက် မစ်နာ တွင် ဘုရားသခင်၏ ဤသဘောတူညီချက်ကို လက်ခံခြင်းသည် ဂျူဒါအစ် ဇင်၏ အနှစ်သာရသွင်ပြင်ဖြစ်သည်ဟု စဉ်းစားသုံးသပ်ထားပြီး သဘောတူညီချက်ကို ကန့်ကွက်သူများသည် ရောက်ရှိလာမည့် ကမ္ဘာတွင်ပြစ်ဒဏ်အဖြစ်ပေးဆပ်ခံရမည်။ == ဂျူးလူမျိုးနှင့် ဂျူဒါအစ်ဇင်အကြား ထူးခြားချက် == [[:en:Daniel Boyarin|ဒယ်နီရယ်ဘိုရာရင်]] ၏ အဆိုအရ ဘာသာရေးနှင့် လူမျိုးတို့အကြား မျဉ်းတား ဖော်ပြရမည့်ထူးခြားချက်သည် ဂျူဒါအစ်ဇင်အတွက် သူစိမ်းဆန်ဆန်ဖြစ်နေပြီး၊ ပလေတို၏ဒဿနများမှ ဆင်းသက်လာသည့် ရုပ်နှင့်နာမ်တို့အကြားအတွဲတစ်ခုတည်းအဖြစ် တည်ရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဂရိခေတ်ကာလ ဂျူဒါအစ်ဇင်အတွင်းသို့ ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်သွားသည်။ ဒယ်နီရယ်၏ အမြင်တွင် အကျိုး ဆက်အနေဖြင့် ဂျူဒါအစ်ဇင်သည် အစဉ်အလာကိုလိုက်သော အနောက်နိုင်ငံ၏ စံထားသတ်မှတ်ချက်များဖြစ်သည့် ဘာသာရေး၊ လူမျိုးရေး နှင့် ယဉ်ကျေးမှုတို့တွင် လွယ်ကူစွာ အံဝင်ခွင်ကျ မဖြစ်နိုင်ပါ။ ဘိုရာရင် အကြံပြုသည်မှာ ဤသို့ဖြစ်ရသည့် အတွက် ဂျူဒါအစ်ဇင်၏ နှစ်ပေါင်း၄၀ဝဝကျော် ကြာမြင့်ခဲ့သည့်သမိုင်းလမ်းကြောင်းသည် အနောက် တိုင်း ယဉ်ကျေးမှုပေါ်ထွန်းလာမည်ဟု ကြိုတင်နိမိတ်ဖတ်ထားသလို ဖြစ်နေပြီး၊ အနောက်တိုင်း၏အပြင် ဘက်တွင်လည်းဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ (အနောက်တိုင်းဆိုသည်မှာ ဥရောပ ၊ အထူးသဖြင့် အလယ်ခေတ်နှင့် ခေတ်သစ်ဥရောပ) ထိုခေတ်ကာလများအတွင်းက ဂျူးတို့သည် ကျွန်ဘဝ၊ မင်းမဲ့ဝါဒနှင့် ကိုယ်ပိုင်အစိုးရ အောင်ပွဲ ၊ ရရှိပိုင်ဆိုင်မှုနှင့် နယ်နှင်ဒဏ်စသည့် အတွေ့အကြုံများကို ကောင်းစွာရရှိခဲ့ကြသည်။ ဂျူးလူမျိုး များ အီဂျစ်မှ ထွက်ခွာလာခဲ့သည့်ခေတ်တွင် ဂျူးတို့သည်ရှေးဟောင်းအီဂျစ် ၊ ဗာဗုလုန်နီးယန်း ၊ ပါရှန်း နှင့် ဂရိယဉ်ကျေးမှုများနှင့် ထိတွေ့ဆက်ဆံခဲ့ရပြီး ယင်းယဉ်ကျေးမှုများသည် ဂျူးများအပေါ်လွှမ်းမိုးလျက်ရှိနေခဲ့သည်။ ထိုနည်းတူစွာဉာဏ်အလင်းရရှိခြင်း(ဟတ်စ်ကာလာတွင်ကြည့်)နှင့် အမျိုးသားရေး ဝါဒဖြစ်ပေါ်လာမှုကဲ့သို့သော ခေတ်သစ်လှုပ်ရှားမှုများသည် မြေထဲပင်လယ်အရှေ့ပိုင်းတွင် ဂျူးနိုင်ငံဖြစ်လာမည့် အသီးအပွင့်များကို ယူဆောင်လာခဲ့သည်။ ဂျူးတို့သည် အထက်တန်းလွှာလူတန်းစားတစ်ရပ် (ကာဇက်) ဂျူဒါအစ်ဇင်သို့ ကူးပြောင်းခံယူလာသည် မြင်တွေ့ခဲ့ရသည်။ ကာဇက်တို့သည် ၎င်းတို့ရရှိထား သည့်မြေနှင့် အာဏာတို့ပါ ဆုံးရှုံးခဲ့ရပြီး ရုရှးနိုင်ငံသားများအဖြစ်သို့ ကျရောက်သွားခဲ့ရသည်။ ထို့ယခင်အချိန်က မွန်ဂိုလက်အောက်သို့ကျရောက်ခဲ့ရသည်။ ဤသို့သောအကြောင်းများကြောင့် ဘိုရာရင်က သုံးသပ်ထားသည်မှာ ဂျူးလူမျိုးဖြစ်ခြင်းသည် အမျိုးမျိုးကွဲပြားနေသော သက်သေပြချက်များကြောင့် ဖရိုဖရဲဖြစ်နေသည်။ အကြောင်းမှာ နိုင်ငံသား မဟုတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ၊ မျိုးရိုးစဉ်ဆက် မဟုတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ၊ ဘာသာရေးလည်းမဟုတ် သောကြောင့်လည်းကောင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ယင်းတို့အားလုံးသည် အပြန်အလှန်အားဖြင့် တင်းမာမှုရှိသည်” ဤအမြင်များကို ဆန့်ကျင်လျက် လူကို အခြေခံသည့် ဂျူဒါအစ်ဇင်၏လုပ်ဆောင်မှုများသည် ဂျူဒါ အစ်ဇင်၏ဘာသာရေးအမြင်ကို ပစ်ပယ်ထားပြီး သေချာသော ယဉ်ကျေးမှုရိုးရာ ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို ထည့် သွင်းထားသည်။ == ဘာကလူတစ်ယောက်ကို ဂျူးဖြစ်စေသလဲ == ရိုးရာဂျူးဥပဒေအရ ၊ ဂျူးဆိုသည်မှာ ဂျူးလူမျိုးမိခင်တစ်ယောက်မှ မွေးဖွားလာသူ သို့မဟုတ် ဂျူးဥပဒေအရ ဂျူဒါအစ်ဇင်သို့ ကူးပြောင်းလာသူဖြစ်သည်။ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]] ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး ဂျူဒါအစ်ဇင်နှင့် ဗြိတိသျှ လွတ်လပ်သော ဂျူဒါအစ်ဇင်သည် ဂျူးမိဘတစ်ဦးဦးမှ (ဖခင်ဖြစ်စေ ၊ မိခင်ဖြစ်စေ) မွေးဖွားလာပြီး၊ မိဘများမှ ဂျူးအဖြစ် မှတ်ပုံတင်ပြီး ပြုစုထူထောင်ထားသည့် ကလေးကိုသာ ဂျူးအဖြစ်လက်ခံသည်။ ဂျူ ဒါအစ်ဇင် ၏အားလုံးသော အဓိကလမ်းကြောင်းပုံစံများသည် ရိုးသားသော ဘာသာပြောင်းလာမှုအတွက် တံခါး ဖွင့်ထားပြီး၊ ဘာသာပြောင်းခြင်းကို ဂျူးဓလေ့ထုံတမ်းအရ အားမပေးပါ။ ဘာသာပြောင်းခြင်းလုပ် ငန်းစဉ်ကို အာဏာပိုင်တာဝန်ခံများမှ အကဲဖြတ်ပေးရမည်ဖြစ်ပြီး ဘာသာပြောင်းလာသူ သို့မဟုတ် သူမသည် ရိုးသားမှုနှင့် သိနားလည်မှုတို့အတွက် စစ်ဆေးမေးမြန်းခြင်းခံရမည်။ ဘာသာပြောင်းလာသူများကို “ဘင် အေဗရာဟင်” (ben Abraham) သို့မဟုတ် “ဘတ်အေဗရာဟင်” (bat Abraham) ဟု အမည် ပေးသည် == အေဗရာဟင်၏သား သို့မဟုတ် သမီး == ရိုးရာဂျူဒါအစ်ဇင်သည် ဂျူးအဖြစ်မွေးဖွားလာသူ သို့မဟုတ် ဘာသာပြောင်းလာသူကို ဂျူးအဖြစ်ထာဝရ ထိန်းသိမ်းမှတ်ယူထားသည်။ သို့သော်လည်းပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဂျူဒါအစ်ဇင်သည်တစ်ခြားဘာသာ သို့ ပြောင်းသွားသူ ဂျူးတစ်ဦးကို ဂျူးအဖြစ် ဆက်လက်မသတ်မှတ်တော့ပါ။ အစ္စရေးအစိုးရသည် တရားရုံးချုပ် ဆုံးဖြတ်ချက်များနှင့် ဥပဒေများဖြင့် အထက်ပါလုပ်ဆောင်ချက်ကို ရယူထားသည်။ အစ္စရေးနိုင်ငံတွင် ဂျူးမှတ်ပုံတင်ကို မည်ကဲ့သို့ ဆုံးဖြတ်သနည်းဆိုသည့် မေးခွန်းသည် စေ့ဆော်မှု တစ်ခုအဖြစ် 1950 ခုနှစ် [[:en:David Ben-Gurion|ဒေးဗစ်ဘင်ဂူရီရင်း]] မှ နိုင်ငံသားအဖြစ် သတ်မှတ်ပေးရ မည့်ကိစ္စရပ်များကို ဖြေရှင်းနိုင်ရန်အတွက် ကမ္ဘာ့တစ်ဝန်းရှိ ဘာသာရေးအာဏာပိုင်များနှင့် ပညာတတ်များ သို့ မီဟူးရဟူဒီ ("who is a Jew") (“မည်သူသည် ဂျူးတစ်ယောက်ဖြစ်သနည်း”) ဆိုသည့် ထင်မြင်ချက်များကို မေးမြန်းရာမှ ထွက် ပေါ်လာသည်။ ဤကိစ္စသည် ယနေ့ထက်တိုင် ဖြေရှင်း၍မပြီးနိုင်သေးဘဲ အခါအားလျော်စွာ အစ္စရေး နိုင်ငံရေးများတွင် ပြန်ပေါ်လာသည်။ == ဂျူးလူဦးရေပြပုံများ == ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဂျူးလူမျိုးအရေအတွက် ရရှိနိုင်ရန်ခဲယဉ်းပါသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် “မည်သူသည် ဂျူးတစ်ယောက်ဖြစ်သနည်း” ဆိုသည့် မေးခွန်း၏အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်သည် ပြဿနာဖြစ်နေခြင်း ၊ အားလုံးသော ဂျူးများ သည် ဂျူးအဖြစ်မှတ်ပုံမတင်ထားခြင်း ၊ မှတ်ပုံတင်ထားသူများကိုလည်း အခြားသောဂျူးများမှ လက်မခံခြင်း တို့ကြောင့်ဖြစ်သည်။ ဂျူးနှစ်ချုပ်စာအုပ် (၁၉၀၁)အရ ၁၉၀၀ ခုနှစ်အတွင်း ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ ဂျူးလူဦးရေသည် ၁၁ သန်းပတ်ဝန်းကျင်ရှိသည်။ နောက်ဆုံးရရှိသည့် စာရင်းဇယားသည် ၂၀၀၂ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဂျူးလူဦးရေ ကွင်းဆင်းစစ်ဆေးချက်နှင့် ဂျူးပြက္ခဒိန် (၂၀၀၅)စာအုပ်တို့မှဖြစ်သည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် ဂျူးလူဦရေ ကွင်းဆင်းစစ် ဆေးချက်အရ ကမ္ဘာတစ်ခုလုံးတွင် ဂျူးလူမျိုး ၁၃.၃ သန်းရှိသည်။ ဂျူးနှစ်ပြက္ခဒိန်တွင် ၁၄.၆ သန်းဟုဆို သည်။ ဂျူးလူဦးရေ တိုးပွားမှုနှုန်းသည် ၂၀၀၀ မှ ၂၀၀၁ တွင် ၀.၃% တိုးတက်ခဲ့ပြီး လက်ရှိကာလတွင် သုည ရာခိုင်နှုန်းနီးပါးသာရှိသည်။ ဆွေနီးမျိုးစပ် ထိမ်းမြားခြင်းနှင့် [[မွေးဖွားနှုန်း]]ကျဆင်းခြင်းတို့သည် ဂျူးလူဦးရေ စာရင်းအပေါ် လွှမ်းမိုးလျက်သည်။ သို့သော်လည်း ဂျူဒါအစ်ဇင်သို့ ဘာသာပြောင်းလာမှုသည် ယင်းလူဦးရေစာရင်းကို အနည်းငယ်ပြောင်းလဲရန် ကူညီနိုင်သည်။ == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references/> {{ကမ္ဘာ့ဘာသာ}} [[Category:ဂျူးဘာသာ]] ecybna0vvzk0dioxbq39whq8ea2fkqb 0 11256 1057800 1057664 2026-10-13T15:00:25Z Dr Lotus Black 31011 /* လေ့လာမှု သမိုင်း */ 1057800 wikitext text/x-wiki [[File:Nursery_of_New_Stars_-_GPN-2000-000972.jpg|thumb|right|[[ထရိုင်ဂူလယ် ဂယ်လက်ဆီ]]ရှိ [[NGC 604]]သည် နက်ဗျူလာ အတွက် ဥပမာ တစ်ခုဖြစ်သည်။]] '''နက်ဗျူလာ''' ({{lang-en|Nebula}}) ဆိုသည်မှာ [[ကြယ်]]တို့၏ ကြားတွင် ရှိနေသော တိမ်တိုက်သဏ္ဌန် ရှိနေသည့် အမှုန်အမွှားများ၊ [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]၊ [[ဟီလီယမ်]]နှင့် အခြား ဓာတ်ငွေ့တို့၏ အစု အဝေးကြီး ဖြစ်သည်။ နက်ဗျူလာ ဟူသော အသုံးအနှုန်းမှာ လက်တင်ဘာသာစကားမှ ဆင်းသက်လာပြီး တိမ်တိုက်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref>{{Cite web |url= http://www.etymonline.com/index.php?term=nebula |title=Online Etymology Dictionary |work=etymonline.com |accessdate=24 September 2010}}</ref> ကြယ်တို့၏ ကြားရှိ တိမ်တိုက်ဆိုသည်မှာ [[ဂယ်လက်ဆီ]] အတွင်းရှိ အမှုန်အမွှားများ၊ ပလာစမာများနှင့် ဓာတ်ငွေ့တို့ အစုအဝေးပင် ဖြစ်သည်။ [[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ]]ထက်ဝေးကွာသော မည်သည့် ကြယ်တာရာပစ္စည်းကိုမဆို နက်ဗျူလာဟု သတ်မှတ်သည်။ ဥပမာ အင်ဒရိုမီဒါ နက်ဗျူလာဖြစ်သည်။ ပါရှန်းလူမျိုး နက္ခတ္တ ပညာရှင် အဘ် အယ်လ် ရာမန် အယ်လ် စူဖီ (Abd al-Rahman al-Sufi) က သူ၏ စာအုပ် "မရွေ့မပြောင်းသော ကြယ်များ စာအုပ်" တွင် နက်ဗျူလာများ အကြောင်း ပထမဆုံး အကြိမ်အဖြစ် ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>Kenneth Glyn Jones (1991). Messier's nebulae and star clusters. Cambridge University Press. p. 1. ISBN 0-521-37079-5</ref> သူက [[အင်ဒရိုမီဒါ ဂလက်ဆီ]]အနီးတွင် တိမ်တိုက် တစ်ခု ရှိနေသည်ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref name="rasqj25">{{cite journal | last=Harrison | first=T. G. | year=1984 | month=March | title=The Orion Nebula&nbsp;— where in History is it | journal=Royal Astronomical Society Quarterly Journal | volume=25 | issue=1 | pages=70–73 | bibcode=1984QJRAS..25...65H }}</ref> နက်ဗျူလာ အများစုသည် ကျယ်ပြောလှပြီး အချင်းအားဖြင့် [[အလင်းနှစ်]] ရာချီကာ ကြီးမားလှသည်။ နက်ဗျူလာများသည် ကြီးမားကျယ်ပြောလှသော်လည်း ယင်းတို့၏သိပ်သည်းမှုသည် များစွာပါးလွှာသည်။ ကမ္ဘာမြေအရွယ်အစားရှိသော နက်ဗျူလာတစ်ခုသည် ကီလိုဂရမ်အချို့သာ သိပ်သည်းပါလိမ့်မည်။ ==လေ့လာမှု သမိုင်း== [[File:Hs-2009-25-e-full.jpg|thumb|right|[[ကရိနာ နက်ဗျူလာ]] အစိတ်အပိုင်း]] ခရစ်နှစ် ၁၅၀ ဝန်းကျင်တွင် [[တော်လမီ]]သည် သူ၏ အယ်လ်မဂျက်စ် (Almagest) ကျမ်း အတွဲ VII–VIII တွင် မြူမှုန်ကဲ့သို့ ဝါးတားတားမြင်ရသော ကြယ်ငါးလုံးကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် [[အာရှာ မေဂျာ]] နှင့် [[လီယို (ကြယ်စုတန်း)|လီယို]] [[ကြယ်စုတန်း]]တို့အကြားရှိ ကြယ်တစ်လုံးနှင့်မျှ ဆက်စပ်မှုမရှိသော မြူမှုန်ကဲ့သို့ မြင်ရသည့် ဒေသတစ်ခုကိုလည်း မှတ်သားခဲ့သည်။<ref>{{citation | first=P. | last=Kunitzsch | date=1987 | title=A Medieval Reference to the Andromeda Nebula | journal=ESO Messenger | volume=49 | pages=42–43 | url=http://www.eso.org/sci/publications/messenger/archive/no.49-sep87/messenger-no49-42-43.pdf | bibcode=1987Msngr..49...42K | access-date=2009-10-31 }}</ref> [[ကြယ်အစုအဝေး]]နှင့် ကွဲပြားသော နက်ဗျူလာ အစစ်တစ်ခုအကြောင်းကို ပထမဆုံး ဖော်ပြခဲ့သူမှာ ပါရှန်းလူမျိုး မွတ်စလင် နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် အဗ်ဒ် အယ်လ်-ရဟ်မန် အယ်လ်-ဆူဖီ (Abd al-Rahman al-Sufi) ဖြစ်သည်။<ref name=Jones>{{Cite book|title=Messier's nebulae and star clusters|author=Jones, Kenneth Glyn |publisher=Cambridge University Press|date=1991|isbn=0-521-37079-5|page=1}}</ref> သူသည် ခရစ်နှစ် ၉၆၄ ခုနှစ်တွင် ရေးသားခဲ့သော ပုံသေကြယ်များကျမ်း (Book of Fixed Stars) တွင် ယင်းအကြောင်းကို ဖော်ပြခဲ့သည်။ သူသည် ယနေ့ [[အန်ဒရိုမီဒါ ဂလက်ဆီ]]တည်ရှိရာနေရာတွင် “တိမ်ငယ်တစ်ခု” ရှိကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="rasqj25"/> ထို့အပြင် အိုမီခရွန် ဗီလိုရမ် ကြယ်အစုအဝေး (Omicron Velorum Cluster) ကို “မြူမှုန်ကဲ့သို့ ကြယ်တစ်လုံး” အဖြစ် စာရင်းသွင်းခဲ့ပြီး ဘရော့ချီ ကြယ်အစုအဝေး (Brocchi's Cluster) ကဲ့သို့သော အခြား မြူမှုန်သဏ္ဌာန်ရှိသည့် ကောင်းကင်အရာဝတ္ထုများကိုလည်း မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ [[ကဏန်း နက်ဗျူလာ]]ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သော [[စူပါနိုဗာ]] (SN 1054) ပေါက်ကွဲမှုကို ခရစ်နှစ် ၁၀၅၄ ခုနှစ်တွင် အာရပ်နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များနှင့် တရုတ်နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များ က လေ့လာတွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="Lundmark">{{cite journal | last1 = Lundmark | first1 = K | year = 1921 | title = Suspected New Stars Recorded in the Old Chronicles and Among Recent Meridian Observations | journal = Publications of the Astronomical Society of the Pacific | volume = 33 | issue = 195 | page = 225 | bibcode = 1921PASP...33..225L | doi = 10.1086/123101 | doi-access = free }}</ref><ref name="Mayall">{{cite journal | last1 = Mayall | first1 = N.U. | year = 1939 | title = The Crab Nebula, a Probable Supernova | url = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=1939ASPL....3..145M&link_type=ARTICLE&db_key=AST| journal = Astronomical Society of the Pacific Leaflets | volume = 3 | issue = 119 | page = 145 | bibcode = 1939ASPL....3..145M }}</ref> ၁၆၁၀ ပြည့်နှစ်တွင် နီကိုလပ်စ်-ကလော့ဒ် ဖာဘီ ဒီ ပယ်ရက်စ် (Nicolas-Claude Fabri de Peiresc) သည် တယ်လီစကုပ်ကို အသုံးပြု၍ [[အိုရိုင်ယွန် နက်ဗျူလာ]]ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ အဆိုပါ နက်ဗျူလာကို ၁၆၁၈ ခုနှစ်တွင် ဂျိုဟန် ဘက်ပတစ် ဆိုင်ဆတ် (Johann Baptist Cysat) ကလည်း စောင့်ကြည့်လေ့လာခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် အိုင်ယွန် နက်ဗျူလာကို ပထမဆုံး အသေးစိတ် လေ့လာမှုပြုလုပ်ခြင်းကို ၁၆၅၉ ခုနှစ်တွင် [[ခရစ်စတီယန် ဟိုင်ဂန်]]က လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်းကိုယ်တိုင်ကလည်း ဤနက်ဗျူလာကို ပထမဆုံး ရှာဖွေတွေ့ရှိသူ ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့သည်။ ၁၇၁၅ ခုနှစ်တွင် [[အက်မော ဟေလီ]]သည် နက်ဗျူလာ (nebulae) ခြောက်ခုပါဝင်သော စာရင်းတစ်ခုကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။<ref> {{cite journal | last=Halley | first=E. | date=1714–1716 | volume=XXXIX | journal= Philosophical Transactions | pages=390–92 | title=An account of several nebulae or lucid spots like clouds, lately discovered among the fixed stars by help of the telescope}} </ref> ထိုအရေအတွက်သည် ရာစုနှစ်တစ်လျှောက် တဖြည်းဖြည်း တိုးပွားလာခဲ့သည်။ ၁၇၄၆ ခုနှစ်တွင် ဂျင်း-ဖိလစ် ဒီ ရှေဇိုး (Jean-Philippe de Cheseaux) သည် ယခင်က မသိရှိခဲ့ကြသေးသော နက်ဗျူလာ ရှစ်ခုအပါအဝင် စုစုပေါင်း နက်ဗျူလာ ၂၀ ခုပါဝင်သည့် စာရင်းတစ်ခုကို ပြုစုခဲ့သည်။ ၁၇၅၁ ခုနှစ်မှ ၁၇၅၃ ခုနှစ်အတွင်း နီကိုလာ-လူးဝီ ဒီ လာကေးလ် (Nicolas-Louis de Lacaille) သည် [[ဂွတ်ဟုပ်အငူ]]မှနေ၍ နက်ဗျူလာ ၄၂ ခုကို စာရင်းပြုစုခဲ့သည်။ ၎င်းတို့အနက် အများစုမှာ ယခင်က မသိရှိခဲ့ကြသေးသော အရာဝတ္ထုများဖြစ်သည်။ ထို့နောက် [[ချားလ် မက်ဆီယာ]] သည် ၁၇၈၁ ခုနှစ်မတိုင်မီ “နက်ဗျူလာ” ၁၀၃ ခုပါဝင်သော စာရင်းတစ်ခုကို ပြုစုခဲ့သည်။ ယင်းစာရင်းကို ယနေ့ခေတ်တွင် မက်ဆီယာ အရာဝတ္ထုများ (Messier objects) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ယခုအခါ [[ဂလက်ဆီ]]များ ဖြစ်ကြောင်း သိရှိထားသော အရာဝတ္ထုများလည်း ပါဝင်သည်။ မက်ဆီယာ၏ အဓိကစိတ်ဝင်စားမှုမှာ [[ကြယ်တံခွန်]]များကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ရန်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သူစာရင်းပြုစုခဲ့သော အရာဝတ္ထုများမှာ ကြယ်တံခွန်များနှင့် မှားယွင်းခွဲခြားမိနိုင်သည့် အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="hoskin2005">{{cite journal| last=Hoskin | first=Michael | date=2005| title=Unfinished Business: William Herschel's Sweeps for Nebulae | journal=British Journal for the History of Science | volume=43 | issue=3 | pages=305–320 | bibcode=2005HisSc..43..305H | doi=10.1177/007327530504300303 | s2cid=161558679 }}</ref> ထို့နောက် [[ဝီလျံ ဟာရှယ်]]နှင့် ၎င်း၏ညီမ ကာရိုလိုင်း ဟာရှယ်တို့၏ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုများကြောင့် နက်ဗျူလာအရေအတွက်သည် များစွာတိုးပွားလာခဲ့သည်။<ref>{{cite book|title=Philosophical Transactions|url=https://archive.org/details/philosophicaltr04unkngoog|year=1786|publisher=T.N.|page=[https://archive.org/details/philosophicaltr04unkngoog/page/n479 457]}}</ref> ၎င်းတို့၏ နက်ဗျူလာအသစ်များနှင့် ကြယ်အစုအဝေးများ အရေအတွက် တစ်ထောင်ပါဝင်သော စာရင်း (Catalogue of One Thousand New Nebulae and Clusters of Stars) ကို ၁၇၈၆ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ နက်ဗျူလာနှင့် ကြယ်အစုအဝေး နောက်ထပ်တစ်ထောင်ပါဝင်သော ဒုတိယစာရင်းကို ၁၇၈၉ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတတိယစာရင်းဖြစ်သော အရာဝတ္ထု ၅၁၀ ခုပါဝင်သည့် စာရင်းကို ၁၈၀၂ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ၎င်းတို့၏ လေ့လာရေးလုပ်ငန်းများ အများစုကို ဆောင်ရွက်နေစဉ်အတွင်း ဝီလျံ ဟာရှယ်က ထိုနက်ဗျူလာများသည် သီးခြားခွဲခြားမြင်နိုင်ခြင်းမရှိသေးသော ကြယ်အစုအဝေးများသာ ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၇၉၀ ခုနှစ်တွင် နက်ဗျူလာကဲ့သို့ မြူမှုန်များ ဝန်းရံနေသော ကြယ်တစ်လုံးကို သူရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထိုအခါ ယင်းသည် အဝေးရှိ ကြယ်အစုအဝေးတစ်ခု မဟုတ်ဘဲ အမှန်တကယ်ရှိသော နက်ဗျူလာတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချခဲ့သည်။ ၈၆၄ ခုနှစ်မှစတင်၍ ဝီလျံ ဟဂင်စ် (William Huggins) သည် နက်ဗျူလာ ၇၀ ခန့်၏ ရောင်စဉ်များကို စစ်ဆေးလေ့လာခဲ့သည်။ ၎င်းတို့အနက် သုံးပုံတစ်ပုံခန့်သည် ဓာတ်ငွေ့ တစ်ခု၏ ထုတ်လွှတ်ရောင်စဉ် (emission spectrum) ကို ပြသနေကြောင်း သူတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ကျန်ရှိသော နက်ဗျူလာများမှာ အဆက်မပြတ်ရောင်စဉ် (continuous spectrum) ကို ပြသနေသောကြောင့် ကြယ်အမြောက်အမြား စုပေါင်းပါဝင်နေသည့် အစုအဝေးများဖြစ်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book | author=Watts, William Marshall | author2=Huggins, Sir William | author3=Lady Huggins | title=An introduction to the study of spectrum analysis | publisher=Longmans, Green, and Co. | date=1904 | pages=[https://archive.org/details/anintroductiont00hugggoog/page/n106 84]–85 | access-date=2009-10-31 | url=https://archive.org/details/anintroductiont00hugggoog }}</ref><ref name="struve37">{{cite journal | last=Struve | first=Otto | date=1937 | title=Recent Progress in the Study of Reflection Nebulae | journal=Popular Astronomy | volume=45 | pages=9–22 | bibcode=1937PA.....45....9S }}</ref> ၁၉၁၂ ခုနှစ်တွင် ဗက်စတို စလစ်ဖာ (Vesto Slipher) က မီရိုပီကြယ် (Merope) ကို ဝန်းရံထားသော နက်ဗျူလာ၏ ရောင်စဉ်သည် [[ဖျောက်ဆိပ်ကြယ်စု]]ရှိ open cluster ၏ ရောင်စဉ်နှင့် ကိုက်ညီကြောင်း ပြသခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် နက်ဗျူလာများကို တတိယအမျိုးအစားအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းနက်ဗျူလာသည် ကြယ်များမှ ထုတ်လွှတ်သော အလင်းကို တိုက်ရိုက်ထုတ်လွှတ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ကြယ်အလင်းကို ပြန်လည်ရောင်ပြန်ဟပ်ခြင်းဖြင့် တောက်ပနေခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၉၂၃ ခုနှစ်တွင် မဟာဆွေးနွေးပွဲ (Great Debate) အပြီး၌ “နက်ဗျူလာ” ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသော အရာဝတ္ထုများစွာသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် [[နဂါးငွေ့တန်း ဂလက်ဆီ]]နှင့် အလွန်ဝေးကွာသော အခြားဂလက်ဆီများဖြစ်ကြောင်း ရှင်းလင်းစွာ သိရှိလာခဲ့သည်။ စလစ်ဖာ (Slipher) နှင့် [[အက်ဒွင် ဟပ်ဘယ်]]တို့သည် နက်ဗျူလာအမျိုးမျိုးမှ ရောင်စဉ်များကို ဆက်လက်စုဆောင်းလေ့လာခဲ့ကြပြီး၊ ထိုအထဲမှ ၂၉ ခုသည် ထုတ်လွှတ်ရောင်စဉ်များကို ပြသကာ ၃၃ ခုမှာ ကြယ်အလင်း၏ အဆက်မပြတ်ရောင်စဉ်များကို ပြသကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် ဟပ်ဘယ်က နက်ဗျူလာအားလုံးနီးပါးသည် ကြယ်များနှင့် ဆက်စပ်နေပြီး ၎င်းတို့၏ အလင်းရောင်သည် ကြယ်များမှ ရရှိကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ထုတ်လွှတ်ရောင်စဉ်ကို ပြသသော နက်ဗျူလာများသည် ရောင်စဉ်အမျိုးအစား B သို့မဟုတ် ယင်းထက် ပိုပူသော ကြယ်များနှင့် အမြဲလိုလို ဆက်စပ်နေကြောင်းကိုလည်း ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ယင်းတွင် O အမျိုးအစား ပင်မအစဉ်ကြယ်များ (O-type main-sequence stars) အားလုံး ပါဝင်သည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင် အဆက်မပြတ်ရောင်စဉ်များကို ပြသသော နက်ဗျူလာများသည် အပူချိန်နိမ့်သော ကြယ်များနှင့်အတူ တွေ့ရလေ့ရှိသည်။ ဟပ်ဘယ်နှင့် ဟင်နရီ နော်ရစ် ရပ်ဆဲလ် (Henry Norris Russell) တို့နှစ်ဦးစလုံးက ပိုမိုပူပြင်းသော ကြယ်များကို ဝန်းရံထားသည့် နက်ဗျူလာများသည် တစ်နည်းနည်းဖြင့် ပြောင်းလဲသွားကြသည်ဟု ကောက်ချက်ချခဲ့ကြသည်။ ==ဖွဲ့စည်းပုံ== ==နက်ဗျူလာ အမျိုးအစား== <gallery class="center"> Image:Hubble Sees a Stellar "Sneezing Fit" (11467249715).jpg|ဟာဘေး-ဟာရို အရာဝတ္ထု၊ HH 161 နှင့် HH 164<ref>{{cite news|title=A stellar sneezing fit|url=http://www.spacetelescope.org/images/potw1350a/|accessdate=16 December 2013|newspaper=ESA/Hubble Picture of the Week|archivedate=22 July 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230722234450/https://www.spacetelescope.org/images/potw1350a/}}</ref> |HH 46/HH 47 တို့သည် မွေးကင်စကြယ်များနှင့် ဆက်နွယ်နေသည်<ref>{{cite news|title=ALMA Takes Close Look at Drama of Starbirth|url=http://www.eso.org/public/news/eso1336/|accessdate=21 August 2013|newspaper=ESO Press Release}}</ref> Image:Omega Nebula.jpg|အိုမီဂါ နက်ဗျူလာ၊ တွန်းထုတ်ခြင်း နက်ဗျူလာ ဥပမာတစ်ခု။ Image:Horsehead-Hubble.jpg|[[မြင်းခေါင်း နက်ဗျူလာ]]၊ မှောင်မည်း နက်ဗျူလာ ဥပမာတစ်ခု၊ Image:NGC6543.jpg|[[ကြောင်မျက်လုံး နက်ဗျူလာ]]၊ ဂြိုဟ်ဆိုင်ရာ နက်ဗျူလာ ဥပမာ။ Image:PIA04533.jpg|အနီရောင် စတုဂံ နက်ဗျူလာ မွေးကင်စဂြိုဟ်ဆိုင်ရာ နက်ဗျူလာ ဥပမာ။ Image:SNR 0509.jpg|SNR 0509-67.5 ၏ အကြွင်းအကျန် အခွံ Image:Tycho xrayonly.jpg|X-ray အလင်းဖြင့်မြင်ရသည့် SN 1572 တိုက်ကို [[ဆူပါနိုဗာ]]၏ လက်ကျန်။ </gallery> = ကိုးကား = {{Commons category|Nebula}} {{reflist}} [[Category:နက္ခတ္တ ရူပဗေဒ]] [[Category:နက်ဗျူလာများ]] c5z8kzzhve3cp8ihkj3wmasejxj3hwe 0 11314 1057802 1040763 2026-10-13T15:02:43Z Dr Lotus Black 31011 /* အနုပညာ၊ ဒဿနိကဗေဒနှင့် စာပေ */ 1057802 wikitext text/x-wiki {{Coord|52|19|N|5|33|E|type:country|display=title}} {{Infobox country | နိုင်ငံအမည်အပြည့် = နယ်သာလန် နိုင်ငံ | အမည်_ရင်း = {{native name|nl|Nederland}}<!--Do not change to Kingdom of the Netherlands; it has its own article.--> | ပုံ_အလံ = Flag of the Netherlands.svg | ပုံ_တံဆိပ် = State coat of arms of the Netherlands.svg | နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = {{native name|fr|"[[Je maintiendrai]]"|nolink=on}}<br>"I will maintain" | နိုင်ငံတော်သီချင်း = {{native name|nl|"[[Wilhelmus]]"|nolink=on}} <br />"William of Nassau"<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg|Het Wilhelmus]]}}</div> | ပုံ_နေရာ = EU-Netherlands.svg | map_caption = {{map caption |countryprefix=ဥရောပတိုက်အတွင်း |location_color=အစိမ်းရင့်ရောင် |region=[[ဥရောပ]] | region_color=မီးခိုးရင့်ရောင် |subregion=[[ဥရောပသမဂ္ဂ]] | subregion_color=အစိမ်းရောင်}} | image_map2 = BES islands location map.svg | map_caption2 = {{map caption |countryprefix= |country=ကာရစ်ဘီယံ နယ်သာလန် |location_color=အစိမ်းရောင်}} | image_map3 = Netherlands-CIA WFB Map-10-10-10.png | မြို့တော် = [[အမ်စတာဒမ်မြို့]]{{efn|name=central_cities|အမ်စတာဒမ်မြို့သည် ဖွဲ့စည်းပုံအရ မြို့တော်ဖြစ်သော်လည်း အစိုးရအဖွဲ့နှင့် တော်ဝင်မိသားစုသည် ဟိတ်မြို့တော်တွင် ရုံးစိုက်ကြသည်။}} | coordinates = {{coord|52|22|N|4|53|E|type:city}} | အကြီးဆုံးမြို့ = မြို့တော် | admin_center = [[ဟိတ်မြို့တော်]]{{efn|name=central_cities}} | admin_center_type = Government seat | ရုံးသုံးဘာသာများ = [[ဒတ်ချ်ဘာသာစကား|ဒတ်ချ်]] | languages_type = တွဲဖက်ရုံးသုံးဘာသာစကားများ{{efn|name=co-official_languages|ဒတ်ချ်ဘာသာအပြင် အထူးမြူနီစပါယ်ဒေသများဖြစ်သော ဆာဘာကျွန်းနှင့် စိန့်ယူထရေးရှပ်ကျွန်းတို့တွင် ရုံးသုံးဘာသာစကားမှာ အင်္ဂလိပ်ဘာသာ၊ ဘာနေယားကျွန်းတွင် ရုံးသုံးဘာသာစကားမှာ Papiamentu ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး အနောက်ဖရီရှန်းဘာသာစကားကို ဖရီစ်လန်းပြည်နယ်တွင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် အသုံးပြုသည်။ <ref name="official-and-recognised-languages">{{cite web |url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/erkende-talen/vraag-en-antwoord/erkende-talen-nederland |title=Welke erkende talen heeft Nederland? |publisher=Rijksoverheid |accessdate=၅ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၀ |language=Dutch|date=11 January 2016 }}</ref>}} | languages_sub = yes | languages = {{unbulleted list|[[:en:English in the Netherlands|English]]|[[:en:Papiamentu|Papiamentu]]|[[:en:West Frisian language|West Frisian]]}} | languages2_type = အသိအမှတ်ပြုဘာသာစကား{{efn|name=recognised_languages|Having ratified the European Charter for Regional or Minority Languages in 1996, the Dutch government recognises Dutch Low Saxon, Limburgish, Sinte Romani and Yiddish as regional or non-territorial minority languages.<ref name="official-and-recognised-languages" />}} | languages2_sub = yes | languages2 = {{unbulleted list|[[:en:Dutch Low Saxon|Dutch Low Saxon]]|[[:en:Limburgish language|Limburgish]]|[[:en:Sinte Romani|Sinte Romani]]|[[:en:Yiddish|Yiddish]]}} | လူမျိုးများ = {{plainlist|class=nowrap| * ၇၅.၇၅% [[ဒတ်ချ်လူမျိုး]] * ၇.၉% အခြားသောဥရောပသားများ{{efn|Excluding people with a Turkish background, who are included separately in this table.}} * ၂.၃၉% [[:en:Turks in the Netherlands|တူရကီ]] * ၂.၃၅% [[:en:Dutch-Moroccans|မော်ရိုကန်]] * {{allow wrap|၂.၀၅% [[:en:Indonesians|အင်ဒိုနီးရှား]]}} * ၂.၀၅% [[:en:Surinamese people in the Netherlands|ဆူရီနမ်]] * ၀.၉၁% [[:en:Dutch-Antilleans (disambiguation)|Antillean]] * ၀.၆၁% [[:en:Arabs in the Netherlands|ဆီးရီးယား]] * ၅.၉၉% [[:en:Demography of the Netherlands|အခြား]]}} | ethnic_groups_year = 2017 | ethnic_groups_ref = <ref>[http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=37325&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=a&D6=l&VW=T Official CBS website containing all Dutch demographic statistics]. Cbs.nl. Retrieved on 4 July 2017.</ref> | ဘာသာတရားများ = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |၅၄.၁% [[ဘာသာမဲ့ အယူဝါဒ|ဘာသာမဲ့]] |၃၈.၃% [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] |—၂၀.၁% [[:en:Catholic Church in the Netherlands|ကတ်သလစ်]] |—၁၄.၈% [[:en:Protestantism|ပရိုတက်စတင့်]] |—၃.၄% အခြား [[:en:List of Christian denominations|ခရစ်ယာန်]] |၅.၀% [[:en:Islam in the Netherlands|အစ္စလာမ်]] |၂.၆% [[:en:Religion in the Netherlands|အခြား]] }} | religion_year = ၂၀၁၉ | religion_ref = <ref name="cbs2020"> {{Cite web | url = https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/51/meerderheid-nederlandse-bevolking-behoort-niet-tot-religieuze-groep | title = Meerderheid Nederlandse bevolking behoort niet tot religieuze groep | last = CBS | website = www.cbs.nl | language = nl-NL | access-date = 16 March 2021 | date = 18 December 2020 }} </ref> | demonym = Dutch | membership = [[နယ်သာလန် ဘုရင့်နိုင်ငံတော်]] | membership_type = အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင်နိုင်ငံ | အမျိုးအစား = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ စနစ်|ပါလီမန်စနစ်]] စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ် | ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၁) = ဘုရင် | ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၂) = ဝန်ကြီးချုပ် | ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၃) = လက်ထောက်ဝန်ကြီးချုပ်များ | leader_title4 = [[:en:Vice-President of the Council of State (Netherlands)|နိုင်ငံတော်ကောင်စီ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ]] | ခေါင်းဆောင်_အမည်(၁) = ဝိလမ်-အလက်ဇန္ဒား | ခေါင်းဆောင်_အမည်(၂) = Mark Rutte | ခေါင်းဆောင်_အမည်(၃) ={{ubl|Hugo de Jonge|Kajsa Ollongren|Carola Schouten}} | ခေါင်းဆောင်_အမည်(၄) =Thom de Graaf | legislature = [[:en:States General of the Netherlands|States General]] | upper_house = [[ဆီးနိတ်လွှတ်တော် (နယ်သာလန်)|ဆီးနိတ်လွှတ်တော်]] | lower_house = [[ကိုယ်စားလှယ်များလွှတ်တော် (နယ်သာလန်)|ကိုယ်စားများလွှတ်တော်]] | sovereignty_type = {{nobold|စပိန်အင်ပါယာမှ}} လွတ်လပ်ရေးရရှိခြင်း | ထူထောင်ရေး_အမည်(၁) = [[:en:Act of Abjuration|ကြေညာခြင်း]] | ထူထောင်ရေး_အမည်(၂) = [[:en:Peace of Münster|အသိအမှတ်ပြုခြင်း]] | established_event3 = ဘုရင့်နိုင်ငံ ထူထောင်ခြင်း | established_event4 = [[:en:Liberation Day (Netherlands)|လွတ်မြောက်ရေးနေ့]] | established_event5 = [[:en:United Nations Charter|ကုလသမဂ္ဂသို့ ဝင်ခွင့်ရခြင်း]] | established_event6 = [[:en:Charter for the Kingdom of the Netherlands|ဘုရင့်နိုင်ငံ ဖွဲ့စည်းခြင်း]] | established_event7 = [[:en:Caribbean Netherlands|ကာရစ်ဘီယံဒေသအား သိမ်းသွင်းခြင်း]] | ထူထောင်ရေး_ခုနှစ်(၁) = ဇူလိုင်လ ၂၆ ရက် ၁၅၈၁ ခုနှစ် | ထူထောင်ရေး_ခုနှစ်(၂) = ဇန်နဝါရီလ ၃၀ရက် ၁၆၄၈ခုနှစ် | established_date3 = မတ်လ ၁၆ ရ၈် ၁၈၁၅ ခုနှစ် | established_date4 = မေလ ၅ ရက် ၁၉၄၅ ခုနှစ် | established_date5 = ဒီဇင်ဘာလ ၁၀ ၁၉၄၅ ခုနှစ် | established_date6 = ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ၁၉၅၄ ခုနှစ် | established_date7 = အောက်တိုဘာလ ၁၀ ၂၀၁၀ ခုနှစ် | ဧရိယာ = ၄၁,၈၆၅ စတုရန်း ကီလိုမီတာ <ref name="auto2">{{Cite web|url=http://www.waarstaatjeprovincie.nl/Paginas/Ruimtelijke%20ordening/Oppervlakte.aspx|title=Oppervlakte|access-date=5 October 2020|archive-date=13 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200113200643/http://www.waarstaatjeprovincie.nl/Paginas/Ruimtelijke%20ordening/Oppervlakte.aspx}}</ref><ref name="auto2-additional">{{Cite web|url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/caribische-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/waaruit-bestaat-het-koninkrijk-der-nederlanden|title=Waaruit bestaat het Koninkrijk der Nederlanden? – Rijksoverheid.nl|first=Ministerie van Algemene|last=Zaken|date=19 May 2015|website=onderwerpen}}</ref> | ဧရိယာအဆင့် = ၁၃၁ | ဧရိယာရေရာခိုင်နှုန်း = ၁၈.၄၁ | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} {{data Netherlands|poptoday|formatnum}}<ref name="Counter">{{Cite web|url=https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/bevolkingsteller|title=Bevolkingsteller|website=[[Statistics Netherlands]]|language=Dutch|accessdate=9 June 2021}}</ref> | population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}} | population_census = ၁၆,၆၅၅,၇၉၉<ref name="2011Census">{{cite web|url=https://www.cbs.nl/-/media/imported/documents/2014/44/2014-b57-pub.pdf?la=en-gb|title=Dutch Census 2011 Analysis and Methodology|work=[[Statistics Netherlands]]|page=9|date=19 November 2014|accessdate=9 June 2021}}</ref> | population_census_year = ၂၀၁၁ | population_estimate_rank = ၆၇ | population_density_km2 = ၄၂၃ | population_density_rank = ၁၆ | population_density_sq_mi = | GDP_PPP = {{increase}}$၁.၀၅၅ ထရီလီယံ<ref name=imf2>{{cite web|url = https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=90&pr.y=17&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=138&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title = Netherlands|date = April 2019|publisher = International Monetary Fund }}</ref> | GDP_PPP_year = ၂၀၂၁ | GDP_PPP_အဆင့် = ၂၇ | GDP_PPP_per_capita = $၆၀,၄၆၁<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_အဆင့် = ၁၁ | GDP_nominal = {{increase}} $၁.၀၁၂ ဘီလီယံ<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = ၂၀၂၁ | GDP_nominal_rank = ၁၇ | GDP_nominal_per_capita = $၅၈,၀၀၃<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ၁၂ | Gini = ၂၇.၅<!--number only--> | Gini_year = ၂၀၂၀ | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher= Eurostat |website=ec.europa.eu |access-date=9 August 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ၀.၉၄၄<!--number only--> | HDI_year = ၂၀၁၉<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]]|date=10 December 2019|accessdate=၅ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၀|format=PDF|archivedate=30 April 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200430080741/http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking}}</ref> | HDI_အဆင့် = ၈ | ငွေ = {{unbulleted list|[[ယူရို]] (€, EUR)|[[အမေရိကန်ဒေါ်လာ]] ($, USD){{efn|ယူရိုကို နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ ဥရောပအခြမ်းတွင် သုံးစွဲခြင်းဖြစ်ပြီး ဒတ်ချ်ဂီဒါအစား ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် အစားထိုးသုံးစွဲခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ဒေါ်လာကို ကာရစ်ဘီယံနယ်သာလန်တွင် သုံးစွဲခြင်းဖြစ်ပြီး နယ်သာလန် အန်တီလီယန်းဂီဒါအစား ၂၀၁၁ တွင် အစားထိုးခဲခြင်းဖြစ်ပြီးသည်<ref>{{cite web |url = http://wetten.overheid.nl/BWBR0028551 |title=Wet geldstelsel BES |publisher=Dutch government |date=30 September 2010 |accessdate=၅ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၀}}</ref>}}}} | စံတော်ချိန်ဇုန် = {{ubl|[[UTC]]+1 ([[ဗဟိုဥရောပဒေသ စံတော်ချိန်|CET]])|[[UTC]]−4 ([[အတ္တလန္တိတ်ဒေသ စံတော်ချိန်|AST]]){{efn|CET and CEST are used in the European Netherlands, and AST is used in the Caribbean Netherlands.}}}} | utc_offset = | utc_offset_DST = | time_zone_DST = {{ubl|[[UTC]]+2 ([[ဗဟိုဥရောပဒေသ နွေရာသီစံတော်ချိန်|CEST]])|[[UTC]]−4 ([[အတ္တလန္တိတ်ဒေသ စံတော်ချိန်|AST]])}} | DST_note = {{smaller|Note: Even though the European Netherlands are located within the [[UTC±00:00|UTC±0]] longitudes, the country adopted [[UTC+1]] (Central European Time) as its standard time under German occupation on 2 November 1942, with a +0:40:28 offset (+1:40:28 during DST) from Amsterdam’s Local Mean Time (UTC+0:19:32).<ref>{{cite web |title=Time Zone & Clock Changes in Amsterdam, Netherlands |url=https://www.timeanddate.com/time/zone/netherlands/amsterdam |website=www.timeanddate.com |accessdate=၅ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၀ |language=en}}</ref>}} | date_format = dd-mm-yyyy | electricity = 230 V–50 Hz | drives_on = right | calling_code = +၃၁၊ +၅၉၉{{efn|+599 was the country code designated for the now dissolved Netherlands Antilles. The Caribbean Netherlands still use +599&nbsp;7 (for Bonaire), +599&nbsp;3 (for Sint Eustatius), and +599&nbsp;4 (for Saba).}} | iso3166code = NL | cctld = [[.nl]], [[.bq]]{{efn|.nl သည် နယ်သာလန်နိုင်ငံအတွက် ယေဘုယျ အင်တာနက် ထိပ်ဆုံးဒိုမိန်းအမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် [[.eu]] ဒိုမိန်းကိုလည်း အခြားသော ဥရောပသမဂ္ဂနိုင်ငံများနှင့် မျှဝေအသုံးပြုသည်။ .bq ကို ကာရစ်ဘီယံနယ်သာလန်အတွက် သတ်မှတ်ထားသော်ငြား အသုံးပြုခြင်း မရှိကြပေ။}} | today = | အကြီးဆုံးပြည်နယ် = | အမြင့်ဆုံးနေရာ = | အရှေဆုံးမြစ် = | အကြီးဆုံးအင်း = | ကမ်ရိုးတန်း = | ပွဲများ = | ဗဟိုဘဏ် = | အထိမ်းအမှတ်များ = }} '''နယ်သာလန်နိုင်ငံ'''({{lang-nl|Nederland}} {{IPA-nl|ˈneːdərlɑnt||Nl-Nederland.ogg}})သည် ဥရောပအနောက်ပိုင်းတွင်ရှိသော အဓိကတည်ရှိသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ကာရစ်ဘီယံဒေသမှ နယ်မြေအစိတ်အပိုင်းအချို့နှင့် ပေါင်းစပ်ပြီး စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်ကျင့်သုံးသည့် နယ်သာလန်ဘုရင်နိုင်ငံတော်([[:en:Kingdom of the Neltherlands|Kingdom of the Neltherlands]])၏ အကြီးဆုံးသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0002154/2017-11-17 |title=Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden |trans-title=Charter for the Kingdom of the Netherlands |language=Dutch |work=Government of the Netherlands |date=17 November 2017 |accessdate=၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၀}}</ref> ထိုနယ်သာလန်နိုင်ငံကို ဟော်လန်နိုင်ငံ<ref name="Netherlands vs. Holland">{{cite web |url=https://www.holland.com/global/tourism/information/general/netherlands-vs-holland.htm |title=Netherlands vs. Holland |work=Netherlands Bureau for Tourism and Congresses |accessdate=၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၀ |date=18 October 2012 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124192022/https://www.holland.com/global/tourism/information/general/netherlands-vs-holland.htm }}</ref>ဟု တရားဝင်မဟုတ်သော အသုံးရှိသည်။ ဥရောပတွင် ပြည်နယ် ၁၂ ခု ပါဝင်ပြီး အရှေ့ဘက်တွင် ဂျာမနီနိုင်ငံ၊ တောင်ဘက်တွင် ဘယ်လ်ဂျီယမ်နိုင်ငံနှင့် အနောက်မြောက်တွင် မြောက်ပင်လယ်တို့နှင့် ထိစပ်နေပြီး မြောက်ပင်လယ်ရှိ ရေပြင်နယ်နိမိတ်သည် ထိုနိုင်ငံတို့နှင့်အပြင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနှင့်ပါ ထိစပ်၍နေသည်။<ref>{{cite web |url = http://www.defensie.nl/english/topics/hydrography/contents/maritime-zones-and-boundaries/netherlands-boundaries-in-the-north-sea |title=Netherlands boundaries in the North Sea |publisher=Ministry of Defence |accessdate=၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၀|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140819083824/http://www.defensie.nl/english/topics/hydrography/contents/maritime-zones-and-boundaries/netherlands-boundaries-in-the-north-sea |archivedate=19 August 2014}}</ref> == သမိုင်း == == မြေမျက်နှာသွင်ပြင် == ထူးဆန်းအံ့ဩဖွယ်ကောင်းလောက်အောင်ပင် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ များစွာသော မြေမျက်နှာပြင် အစိတ်အပိုင်းတို့သည် ဆက်စပ်လျက် ရှိသော မြောက်ပင်လယ်ပြင်အောက် ပေ ၂၀ ခန့်နိမ့်ကျလျက်ရှိသည်။ ယင်းသို့ ပင်လယ် ရေမျက်နှာပြင်အောက် နိမ့်ကျနေသောကြောင့် နယ်သာလန်နိုင်ငံသားတို့သည် အမြဲတစေ ပင်လယ်ပြင်နှင့် ခုခံစစ်ပွဲ ဆင်နွှဲနေရသော တပ်သားများ ဖြစ်လာရလေသည်။ ထာဝစဉ်တိုက်ပွဲဝင်နေရသော တပ်သားများ ဖြစ်သည့်အလျောက် နယ်သာလန်နိုင်ငံသားတို့သည် ထကြွလုံ့လဥဿဟနှင့် ပြည့်စုံကုံလုံသော အမျိုးသားများဖြစ်လေသည်။ နိုင်ငံသားတို့၏ လုံ့လစွမ်းပကားကြောင့် နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် သေးငယ်သော နိုင်ငံဖြစ်လင့်ကစား နိုင်ငံများအလယ်တွင် ထည်ဝါစွာ ရပ်တည်နိုင်ခဲ့ပေသည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံသူ နိုင်ငံသားတို့သည် မိမိတို့ မှီတင်းနေထိုင်ရာ မြေနိမ့်ပိုင်းသို့ ပင်လယ်မှရေများ စီးဝင်မလာစေရန်၊ နည်းအသွယ်သွယ်ဖြင့် ကြိုးပမ်းတကုတ် အားထုတ်ကြရသည်။ ဒိုက်ခေါ် ပေ ၂၀၀၊ ၃၀၀ မျှ ထုထည်ရှိ၍ မြင့်မားလှသော ပင်လယ်ရေကာတာကြီးများကို ခိုင်မာစွာ ဆောက်လုပ်ရ၏။ မြေနိမ့်မှရေများကို လေရဟတ်များဖြင့် အဆင့်ဆင့်သယ်ဆောင်ကာ ပင်လယ်တွင်းသို့ ထုတ်ယူသွင်းပစ်ရ၏။ သို့ဖြစ်ရကား နယ်သာလန်နိုင်ငံကမ်းခြေတလျှောက်ရှိ မြို့ရွာများတွင် လေရဟတ်ကြီးငယ်များဖြင့် ပြည့်နှက်လျက် ရှိပေသည်။ ထိုလေရဟတ်များသည်ပင် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ ကိုယ်ပိုင်အမှတ်အသားတခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ လေရဟတ်ငယ်ကလေးများသည် နေ့ရောညဉ့်ပါ လည်ပတ်၍ မြေနိမ့်ပိုင်းမှ ရေကိုတူးမြောင်းငယ်များသို့ ပို့ဆောင်ပေး၏။ တူးမြောင်းငယ်များမှ ရေကို တူးမြောင်းကျယ်ကြီးများသို့ လေရဟတ်ကြီးများ၊ လျှပ်စစ်မိုတာများ၊ ဒီဇယ်အင်ဂျင်စက်များဖြင့် ပို့ဆောင်ကာ ပင်လယ်ထဲသို့ ရေကို ထုတ်ပစ်ရလေသည်။ တခါတရံ မုန်တိုင်းထန်သောအခါ လှိုင်းလုံးကြီးများသည် ကြီးမားသောအရှိန်ဖြင့် တူးမြောင်းကြီးများမှ ရေကို လာလမ်းသို့ တွန်းပစ်တတ်၏။ ယင်းသို့သောဝီရိယလုံ့လဖြင့် ပင်လယ်ရေနှင့် အစဉ်စစ်ခင်းနေသည့် အခိုက်မှာပင် ပင်လယ်ရေလွှမ်းမိုးသော အဖြစ်မျိုးကိုလည်း ကြုံတွေ့ရသေး၏။ ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် ရေလွှမ်းမိုး၍ အကြီးအကျယ်ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ == နိုင်ငံရေး == == အစိုးရ == === အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသများ === [[File:Map provinces Netherlands-en.svg|thumb|upright=0.9|[[:en:Provinces of the Netherlands|Provinces]] and [[:en:Caribbean Netherlands#Administration|territories]] of the Netherlands]] [[File:2022-NL-Gemeenten-basis-2500px.png|thumb|upright=0.9|[[:en:Municipalities of the Netherlands|Municipalities map]]]] နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ပြည်နယ် ၁၂ ခုခွဲခြားထားပြီး ၎င်းပြည်နယ်တခုစီသည် ဘုရင့်ကော်မရှင်နာမင်းကြီး (Commissaris van de Koning)၏ လက်အောက်တွင်ရှိသည်။ တရားဝင်အသုံးအနှုန်းမဟုတ်သော်လည်း လင်းဘာ့ဂ်ပြည်နယ်တွင် ထိုရာထူးနေရာအား ဘုရင်ခံ(Gouverneur)ဟုလည်း သုံးနှုန်းသည်။ ပြည်နယ်အားလုံးကို မြူနီစပါယ်ဒေသများအဖြစ် ခွဲခြားထားပြီး ဒေသ ၃၅၅ ခု (၂၀၁၉) ရှိသည်။<ref name=MUNICPS>{{cite web |url = https://www.cbs.nl/nl-nl/onze-diensten/methoden/classificaties/overig/gemeentelijke-indelingen-per-jaar/indeling%20per%20jaar/gemeentelijke-indeling-op-1-januari-2019 |title = Gemeentelijke indeling op 1 januari 2019 |trans-title = Municipalities on 1 January 2019 |language = Dutch |author = <!--Staff writer(s); no by-line.--> |date = 1 January 2019 |work = CBS Classifications |publisher = Statistics Netherlands (CBS)] |accessdate = ၂၉ ဩဂုတ် ၂၀၂၀}}</ref> နိုင်ငံကို ရေထုခရိုင် ၂၁ ခု(၂၀၁၈ ခုနှစ်အရ) ခွဲခြားထားပြီး ရေထုဆိုင်ရာ ဘုတ်အဖွဲ့အစည်း(waterschap or hoogheemraadschap) မှ အုပ်ချုပ်ပြီး ရေကြောင်းနှင့်ဆိုင်သော ကိစ္စရပ်များအား စီမံကွပ်ကဲမှုနှင့်ပတ်သက်ပြီး လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာတည်ရှိသည်။<ref name=WATER>{{cite web|url=http://www.uvw.nl/de-waterschappen.html |title=De waterschappen |language=Dutch |accessdate=၂၉ ဩဂုတ် ၂၀၂၀ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103064157/http://www.uvw.nl/de-waterschappen.html |archivedate=3 November 2013 }}</ref> ရေထုဆိုင်ရာ ဘုတ်အဖွဲ့အစည်း၏ နိုင်ငံတော်တည်ရှိမှုထက်ပင် စော၍နေပြီး ပထမဆုံးပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်မှာ ၁၁၉၆ ခုနှစ်ကတည်းကပင်ဖြစ်သည်။ ဒတ်ချ် ရေထုဆိုင်ရာ ဘုတ်အဖွဲ့အစည်းသည် သက်တမ်းအရင့်ဆုံးသော ဒီမိုကရေစီနည်းကျ အဖွဲ့အစည်းများတွင် ယနေ့ထက်တိုင် ကမ္ဘာပေါ်၌ ဆက်လက်တည်ရှိနေသော အဖွဲ့အစည်းဖြစ်သည်။ ရေထုဆိုင်ရာ ဘုတ်အဖွဲ့အစည်း၏ တိုက်ရိုက်ရွေးကောက်တင်မြှောက်မှုကို လေးနှစ်လျှင် တစ်ကြိမ်ကျင်းပသည်။ Bonaire, Sint Eustatius နှင့် Saba ကျွန်းများ၏ အုပ်ချုပ်မှုဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းကို ကာရစ်ဘီယံနယ်သာလန်(Caribbean Netherlands) ဟုခေါ်ပြီး ပြည်နယ်၁၂ ခု၏ ပြင်ပတွင် တည်ရှိသည်။ ထိုကျွန်းများအား openbare lichamen (public bodies) ဟုသော အမည်နာမရှိပြီး နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ဤအုပ်ချုပ်မှုဒေသများကို အထူးမြုနီစပယ်ဒေသဟုလည်း တခါတရံ၌ ရည်ညွှန်းကြသည်။<ref name=WOLBES>{{cite web|url=http://www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/31954_wet_openbare_lichamen|title=31.954, Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba|language=Dutch|publisher=Eerste kamer der Staten-Generaal|quote=De openbare lichamen vallen rechtstreeks onder het Rijk omdat zij geen deel uitmaken van een provincie.<br />"Through the establishment of the BES islands as public bodies, rather than communities, the BES islands' rules may deviate from the rules in the European part of the Netherlands. The Dutch legislation will be introduced gradually. The public bodies fall directly under the central government because they are not part of a province."|accessdate=၂၉ ဩဂုတ် ၂၀၂၀}}</ref> နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ဘယ်လ်ဂျီယမ်နိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်တည်ရှိနေသော နယ်မြေအများအပြားရှိပြီး ထိုနယ်မြေများသည် မြောက်ဘရာဘန့်ပြည်နယ်၏ အစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.exclave.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=4&Itemid=10|title=Baarle-Hertog and Baarle Nassau|website=Exclave.eu|access-date=၂၉ ဩဂုတ် ၂၀၂၀}}</ref> နယ်သာလန်နှင့် ဘယ်လ်ဂျီယမ်နိုင်ငံတို့သည် Benelux နှင့် မကြာသေးမီက Schengen Area ထဲတွင်ပါဝင်ကြပြီး နိုင်ငံနှစ်ခုလုံးမှ နိုင်ငံသားအသီးသီးသည် ထိုနယ်မြေများတွင် ထိန်းချုပ်မှုမရှိပဲ သွားလာနိုင်သည်။ {| style="background:none;" cellspacing="2" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left;" |- ! style="width:40px;" class="unsortable"| အလံ ! style="width:110px;"| ပြည်နယ် ! style="width:120px;"| မြို့တော် ! style="width:100px;"| အကြီးဆုံး မြို့ ! style="width:60px;"| စုစုပေါင်း ဧရိယာ<ref name="auto2"/> ! style="width:60px;"| မြေ ဧရိယာ ! style="width:90px;"| လူဦးရေ<ref name="auto"/><br />(November 2019) ! style="width:80px;"| သိပ်သည်းမှု |- | style="text-align:center"|{{flagicon|Drenthe|size=27px}} || [[Drenthe]] || <center>[[Assen]]</center> || <center>[[Emmen, Netherlands|Emmen]]</center> || style="text-align:right"|{{convert|2680|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style="text-align:right"|{{convert|2634|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style="text-align:right"|493,449|| style="text-align:right"|{{convert|188|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}} |- | style="text-align:center"|{{flagicon|Flevoland|size=27px}} || [[Flevoland]] || <center>[[Lelystad]]</center> || <center>[[Almere]]</center> || style="text-align:right"|{{convert|2413|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style="text-align:right"|{{convert|1413|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style="text-align:right"|422,202|| style="text-align:right"|{{convert|299|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}} |- | style="text-align:center"|{{flagicon|Friesland|size=27px}} || [[Friesland]] ||colspan="2" | <center>[[Leeuwarden]]</center> || style="text-align:right"|{{convert|5749|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style="text-align:right"|{{convert|3324|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style="text-align:right"|649,988|| style="text-align:right"|{{convert|196|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}} |- | style="text-align:center"|{{flagicon|Gelderland|size=27px}} || [[Gelderland]] || <center>[[Arnhem]]</center> || <center>[[Nijmegen]]</center> || style="text-align:right"|{{convert|5136|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style="text-align:right"|{{convert|4967|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style="text-align:right"|2,084,478|| style="text-align:right"|{{convert|420|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}} |- | style="text-align:center"|{{flagicon|Groningen|size=27px}} || [[Groningen (province)|Groningen]] || colspan="2" | <center>[[Groningen (city)|Groningen]]</center> || style="text-align:right"|{{convert|2960|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style="text-align:right"|{{convert|2325|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style="text-align:right"|585,881|| style="text-align:right"|{{convert|252|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}} |- | style="text-align:center"|{{flagicon|Limburg (Netherlands)|size=27px}} || [[Limburg (Netherlands)|Limburg]] || colspan="2" |<center>[[Maastricht]]</center> || style="text-align:right"|{{convert|2210|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style="text-align:right"|{{convert|2148|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style="text-align:right"|1,118,223|| style="text-align:right"|{{convert|521|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}} |- | style="text-align:center"|{{flagicon|North Brabant|size=27px}} || [[North Brabant]]|| <center>[['s-Hertogenbosch]]</center><!-- spelled this way for table-aesthetic reasons--> || <center>[[Eindhoven]]</center> || style="text-align:right"|{{convert|5082|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style="text-align:right"|{{convert|4908|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style="text-align:right"|2,562,566|| style="text-align:right"|{{convert|523|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}} |- | style="text-align:center"|{{flagicon|North Holland|size=27px}} || [[North Holland]] || <center>[[Haarlem]]</center> || <center>[[Amsterdam]]</center> || style="text-align:right"|{{convert|4092|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style="text-align:right"|{{convert|2662|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style="text-align:right"|2,877,909|| style="text-align:right"|{{convert|1082|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}} |- | style="text-align:center"|{{flagicon|Overijssel|size=27px}} || [[Overijssel]] || <center>[[Zwolle]]</center> || <center>[[Enschede]]</center> || style="text-align:right"|{{convert|3421|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style="text-align:right"|{{convert|3323|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style="text-align:right"|1,162,215|| style="text-align:right"|{{convert|350|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}} |- | style="text-align:center"|{{flagicon|South Holland|size=27px}} || [[South Holland]] || <center>[[The Hague]]</center> || <center>[[Rotterdam]]</center> || style="text-align:right"|{{convert|3419|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style="text-align:right"|{{convert|2814|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style="text-align:right"|3,705,625|| style="text-align:right"|{{convert|1317|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}} |- | style="text-align:center"|{{flagicon|Utrecht|size=27px}} || [[Utrecht (province)|Utrecht]] || colspan="2" |<center>[[Utrecht (city)|Utrecht]]</center> || style="text-align:right"|{{convert|1449|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style="text-align:right"|{{convert|1380|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style="text-align:right"|1,353,596|| style="text-align:right"|{{convert|981|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}} |- | style="text-align:center"|{{flagicon|Zeeland|size=27px}} || [[Zeeland]] || colspan="2" |<center>[[Middelburg]]</center> || style="text-align:right"|{{convert|2934|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style="text-align:right"|{{convert|1783|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style="text-align:right"|383,689|| style="text-align:right"|{{convert|216|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}} |- class="sortbottom" ! colspan="2" style="text-align:right;"| Total ! colspan="2" style="text-align:right;"| <center>[[Amsterdam]]</center> ! style="text-align:right;"| {{convert|41545|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} ! style="text-align:right;"| {{convert|33481|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} ! style="text-align:right;"| 17,399,821 ! style="text-align:right;"| {{convert|521|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}} |} |} {| style="background:none;" cellspacing="2" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left;" |- ! style="width:40px;" class="unsortable"| Flag ! style="width:110px;"| Name ! style="width:120px;"| Capital ! style="width:60px;"| Area<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/caribische-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/waaruit-bestaat-het-koninkrijk-der-nederlanden|title=Waaruit bestaat het Koninkrijk der Nederlanden?|author=Ministerie van Algemene Zaken|date=19 May 2015|website=Rijksoverheid}}</ref> ! style="width:90px;"| Population<ref name="auto1"/><br />(January 2019) ! style="width:80px;"|Density |- | style="text-align:center"|{{flagicon|Bonaire|size=27px}} || [[Bonaire]] ||<center>[[Kralendijk]]</center> || style="text-align:right"|{{convert|294|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style="text-align:right"|20,104|| style="text-align:right"|{{convert|69|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}} |- | style="text-align:center"|{{flagicon|Saba|size=27px}} || [[Saba]] ||<center>[[The Bottom]]</center> || style="text-align:right"|{{convert|13|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style="text-align:right"|1,915|| style="text-align:right"|{{convert|148|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}} |- | style="text-align:center"|{{flagicon|Sint Eustatius|size=27px}} || [[Sint Eustatius]] ||<center>[[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]</center> || style="text-align:right"|{{convert|21|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style="text-align:right"|3,138|| style="text-align:right"|{{convert|150|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}} |- class="sortbottom" ! colspan="3" style="text-align:right;"| Total ! style="text-align:right;"| {{convert|328|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} ! style="text-align:right;"| 25,157 ! style="text-align:right;"| {{convert|77|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}} |} |} === နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေး === [[File:International Court of Justice.jpg|thumb|left|The Peace Palace (''Vredespaleis''), in The Hague]] သမိုင်းတွင် ဒတ်ချ်နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒကို ဘက်မလိုက်မူဝါဒဟု ဖော်ပြနိုင်သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်မှစ၍ နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်း အများအပြားတွင် အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်၍ လာခဲ့ပြီး အရေးပါထင်ရှားသော အဖွဲ့အစည်းများမှာ ကုလသမဂ္ဂ၊ နေတိုးနှင့် ဥရောပသမဂ္ဂတို့ဖြစ်သည်။ ဒတ်ချ်စီးပွားရေးသည် အလွန်ပွင့်လင်းမြင်သာပြီး နိုင်ငံတကာကုန်သွယ်ရေးကို ကြီးစွာ မှီတည်နေသည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒသည် အခြေခံကတိကဝတ် ၄ ခုဖြစ်သော အတ္တလန်တစ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု([[:en:Atlanticism|Atlanticism]])၊ ဥရောပ ပေါင်းစည်းမှု([[:en:European integration|European integration]])၊ နိုင်ငံတကာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု၊ နိုင်ငံတကာ ဥပဒေတို့တွင် အခြေတည်သည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံနှင့် စပ်လျဉ်း၍ နိုင်ငံတကာ အငြင်းပွားဖွယ် အကြောင်းအရာမှာ ဆေးခြောက်အပျော့စားနှင့်ပတ်သက်သော လွတ်လပ်ခွင့် မူဝါဒဖြစ်သည်။ ဒတ်ချ်ရွှေခေတ်နှင့် ထိုအလွန်ကာလများတွင် ဒတ်ခ်ျလူမျိုးတို့သည် စီးပွားရေးနှင့် ကိုလိနီ အင်ပါယာများကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ အရေးကြီးဆုံးသော ကိုလိုနီနယ်များမှာ ယနေ့ခေတ် ဆူရီနမ်နှင့် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတို့ဖြစ်သည်။ အင်ဒိုနီးရှားသည် အင်ဒိုနီးရှား အမျိုးသားတော်လှန်ရေးအပြီး လွတ်လပ်ရေးတိုက်ပွဲများ၊ နိုင်ငံတကာ ဖိအားများနှင့်ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ ဖြေရှင်းချက်များကြောင့် လွတ်လပ်ရေးရရှိလာခဲ့သည်။ ဆူရီနမ်သည် ၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့သည်။ ကိုလိုနီခေတ် အတိတ်၏ ကောင်းမွေဆိုးမွေတို့သည် သမိုင်းနှင့်ဆက်နွယ်နေရာ အတိတ်သမိုင်းတို့သည် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေးကို ယခုထက်တိုင် လွှမ်းမိုးထားဆဲဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ထိုနိုင်ငံတို့မှ လူအများအပြားသည် နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် အမြဲတမ်းနေထိုင်သူများအဖြစ် နေထိုင်ကြသည်။ === တပ်မတော် === [[File:Rob Bauer.jpg|thumb|Lieutenant admiral Rob Bauer is the current [[:en:Chief of Defence (Netherlands)|Chief of Defence]].]] နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ဥရောပတွင် သက်တမ်းအရင့်ဆုံး စစ်တပ်ရှိသည့် နိုင်ငံများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ပထမဆုံး တည်ထောင်ခဲ့သည်မှာ ၁၅၀၀ ခုနှစ်များနှောင်းပိုင်း Maurice of Nassau လက်ထက်ကဖြစ်သည်။ ဒတ်ချ်တပ်​မ​တော်ကို ဒတ်ချ်အင်ပါယာ ကာလတစ်​လျှောက် အသုံးပြုခဲ့သည်။ နပိုလီယံကို စစ်ရှုံးပြီးနောက်ပိုင်း ဒတဒတ်ချ်တပ်မတော်ကို စစ်မှုမထမ်းမနေရ တပ်မတော်အဖြစ် အသွင်ပြောင်းလဲခဲ့ကြသည်။ ထိုတပ်အား ဘယ်လဂျီယမ်တော်လှန်ရေးကာလတွင် မောင်မြင်စွာ တပ်ဖြန့်နိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ ၁၈၃၀ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် အဓိကအားဖြင့် ဒတ်ချ်ကိုလိုနီနယ်များတွင် တပ်ဖြန့်ထားခဲ့ပြီး ပထမကမ္ဘာစစ်အပါအဝင် ဥရောပစစ်ပွဲများတွင် မပါဝင်တော့ပဲ ဘက်မလိုက်မူဝါဒကို ကျင့်သုံးခဲ့ရာ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ၁၉၄၀ ခုနှစ် မေလတွင် နယ်သာလန်နိုင်ငံအား ကျူးကျော်စီးနင်းမှာသာ စစ်ထဲသို့ပါဝင်ခဲ့ပြီး ရှုံးနိမ့်ခဲ့သည်။ [[File:HNLMS Holland.jpg|thumb|''Zr. Ms. Holland'', a Royal Netherlands Navy offshore patrol vessel]] ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ဘက်မလိုက်မူကို စွန့်ခဲ့ပြီး ဘရပ်ဆဲစာချုပ်(Treaty of Brussels)တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး ၁၉၄၉ ခုနှစ်တွင် နေတိုးအဖွဲ့၏ တည်ထောင်သူ အဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ဒတ်ချ်တပ်မတော်သည် နေတိုးအဖွဲ့၏ အင်အားတရပ်ဖြစ်ခဲ့ပြီး စစ်အေးကာလအတွင်း ဂျာမနီနိုင်ငံတွင် များစွာသော အခြေစိုက်စခန်းများတွင် တပ်ဖြန့်ထားရှိခဲ့သည်။ ကိုရီးယား စစ်ပွဲအတွင်း ဒတ်ချ်စစ်သား ၃,၀၀၀ ထောင်ကျော်သည် အမေရိကန်တပ်မတော်၏ အမှတ် ၂ ခြေလျင်တပ်မ (2nd Infantry Division) တွင် တာဝန်ပေးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် စစ်မှုမထမ်းမနေရ ဥပဒေကို ရုပ်သိမ်းခဲ့ပြီး ဒတ်ချ်တပ်မ​တော်သည် ပ​ရော်ဖက်ရှင်နယ် တပ်မ​တော်တစ်ရပ်အဖြစ်သို့ ကူး​​ပြောင်းခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များမှကတည်းက ဒတ်ချ်တပ်မ​တော်သည် ​ဘောစနီးယားစစ်ပွဲနှင့် ကိုဆိုဗိုစစ်ပွဲများ၊ ဆက်ဒမ်ဟူစိန် စစ်ရှုံးပြီး​နောက် အီရတ်ရှိ ပြည်နယ်တစ်ခုတွင် တပ်စွဲထိန်းချုပ်ထားခြင်း၊ အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံတွင် တိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းတို့တွင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့သည်။ တပ်မတော်ကို အခွဲ ၄ ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး ရှေ့တွင် ကနဦးစာလုံး Koninklijke (တော်ဝင်)ဖြင့် စတင်ထားသည်: * Koninklijke Marine (KM)၊ နယ်သာလန် တော်ဝင် ရေတပ်မတော်၊ ရေကြောင်းဆိုင်ရာ လေယာဉ်များနှင့် ရေကြောင်းဆိုင်ရာ တပ်ဖွဲ့ဝင်များ ပါဝင်သည်။ * Koninklijke Landmacht (KL)၊ နယ်သာလန် တော်ဝင် ကြည်းတပ်မတော်၊ * Koninklijke Luchtmacht (KLu)၊ နယ်သာလန် တော်ဝင် လေတပ်မတော်၊ * Koninklijke Marechaussee (KMar), the Royal Marechaussee (Military Police)၊ တော်ဝင်ရဲတပ်ဖွဲ့၊ တပ်မတော်ရဲများနှင့် နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့များ ပါဝင်သည်။ ရေငုပ်သင်္ဘောတပ်ဖွဲ့နှင့်သက်ဆိုင်သော တာဝန်များကို အမျိုးသမီးများအတွက် ခွင့်ပြုခဲ့သည်မှာ ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်နေ့မှ ဖြစ်သည်။ နယ်သာလန်တပ်မတော်၏ အထူးတပ်ဖွဲ့(Korps Commandotroepen)တွင် အမျိုးသမီးများအား ခွင့်ပြုထားသော်လည်း ကနဦးလေ့ကျင့်ရေးများတွင် အလွန်ပြင်းထန်သော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက်များကြောင့် အမျိုးသမီးတစ်ဦးအတွက် အထူးတပ်ဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးဖြစ်နိုင်ရန် မဖြစ်နိုင်သလောက်ရှိသည်။<ref>[http://www.korpscommandotroepen.nl/index.php?l=nl&p=118 KCT. Official website of the Dutch Commando Foundation] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110205094656/http://www.korpscommandotroepen.nl/index.php?l=nl&p=118 |date=5 February 2011 }}. Korpscommandotroepen.nl (14 April 2010). Retrieved on 21 August 2012.</ref> ဒတ်ချ်ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနတွင် ဝန်ထမ်း ၇၀,၀၀၀ ကျော် ခန့်အပ်ထားပြီး ၂၀,၀၀၀ ကျော်မှာ အရပ်သားများ ဖြစ်ပြီး၅၀,၀၀၀ ကျော်မှာ တပ်မတော်သားများ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.defensie.nl/onderwerpen/werken_bij_defensie |title=Ministerie van defensie – Werken bij Defensie |publisher=Mindef.nl |accessdate=၅ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၀ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811142105/http://www.defensie.nl/onderwerpen/werken_bij_defensie |archivedate=11 August 2011 }}</ref> ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် အစိုးရသည် အစိုးရအသုံးစရိတ်များ ဖြတ်တောက်သည့်အတွက် စစ်သုံးစရိတ်များကို အကြီးအကျယ်လျော့ချမည့်အကြောင်း ကြေညာခဲ့ရာ ထို့အထဲတွင် တင့်၊ တိုက်လေယာဉ်၊ သင်္ဘောနှင့် အကြီးတန်းတပ်မတော်အရာရှိများ လျော့ချရေးတို့ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.defensie.nl/actueel/nieuws/2011/04/08/46180709/Defensie_hard_getroffen_door_bezuinigingen_video |title=Defensie hard getroffen door bezuinigingen |publisher=Ministry of Defence |accessdate=၅ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၀ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807071458/http://www.defensie.nl/actueel/nieuws/2011/04/08/46180709/Defensie_hard_getroffen_door_bezuinigingen_video |archivedate=7 August 2011 }}</ref> နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် စစ်ဥပဒေနှင့်ပတ်သက်သော နိုင်ငံတကာ သဘောတူညီချက်များတွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ သို့သော် နျူးကလီယားလက်နက်လျော့ချရေးနှင့် ပတ်သက်သော ကုလသမဂ္ဂ စာချုပ်ကို လက်မှတ်မရေးထိုးရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Red Cross urges Netherlands to sign UN nuclear weapons ban |url=https://nltimes.nl/2019/02/11/red-cross-urges-netherlands-sign-un-nuclear-weapons-ban |work=NL Times |date=11 February 2019}}</ref> == စီးပွားရေး == [[File:Smile 29Aug07 5, at the Amazone harbour, Port of Rotterdam, Holland 29-Aug-2007.jpg|thumb|ဥရောပ၏အကြီးဆုံးဆိပ်ကမ်းဖြစ်သော ရော်တာဒမ်ဆိပ်ကမ်း]] နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ဖွံ့ဖြိုးပြီး စီးပွားရေးရှိပြီး ရာစုနှစ်များစွာကြာအောင် ဥရောပစီးပွားရေး၏ အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၆ ရာစုမှစ၍ သင်္ဘောလုပ်ငန်း၊ ငါးလုပ်ငန်း၊ စိုက်ပျိုးရေး၊ ကုန်သွယ်မှုနှင့် ဘဏ်လုပ်ငန်းများသည် ဒတ်ချ်စီးပွားရေးလုပ်ငန်း၏ အဓိကအစိတ်အပိုင်းများဖြစ်ကြသည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် မြင့်မားသောအဆင့်ရှိသော စီးပွားရေးလွတ်လပ်ခွင့်ရှိသည်။ Global Enabling Trade Report(2nd in 2016) အစီရင်ခံစာတွင် ထိပ်ဆုံးနိုင်ငံထဲမှ တစ်နိုင်ငံဖြစ်ပြီး Swiss International Institute for Management Development ၏ ၂၀၁၇ ခုနှစ်စာရင်းအရ စီးပွားရေးဆိုင်ရာယှဉ်ပြိုင်နိုင်မှု၌ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဆင့် ၅ တွင်ရှိသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.imd.org/globalassets/wcc/docs/release-2017/2017-world_competitiveness_ranking.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604200349/http://www.imd.org/globalassets/wcc/docs/release-2017/2017-world_competitiveness_ranking.pdf|url-status=dead|archive-date=4 June 2017|title=Wayback Machine|date=4 June 2017|accessdate=၉ ဇွန် ၂၀၂၀}}</ref> ထို့ပြင် နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် 2018 Global Innovation Index ၏ညွှန်းကိန်းများအရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒုတိယမြောက် တီထွင်ဆန်းသစ်မှုအရှိဆုံးသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။<ref>Cornell University, INSEAD, and WIPO (2018): The Global Innovation Index 2018: Energizing the World with Innovation. Ithaca, Fontainebleau and Geneva</ref> [[File:Netherlands.jpg|thumb|The Netherlands is a heavily developed country. Shown here is a motorway passing by a [[:en:polder|polder]] with a [[:en:windpump|drainage windmill]], and two [[:en:wind turbines|wind turbines]] in the background.]] ၂၀၁၆ ခုနှစ် စာရင်းများအရ နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ အဓိကကုန်သွယ်ဖက်နိုင်ငံများမှာ ဂျာမနီနိုင်ငံ၊ ဘယ်လ်ဂျီယမ်နိုင်ငံ၊ ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ပြင်သစ်၊ အီတလီ၊ တရုတ်နှင် ရုရှားနိုင်ငံတို့ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nl.html|website = www.cia.gov|accessdate = 22 April 2015|archivedate = 21 May 2020|archiveurl = https://web.archive.org/web/20200521043249/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nl.html}}</ref> ထို့ပြင် နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ပို့ကုန်ထိပ်သီး ၁၀ နိုင်ငံတွင်လည်း ပါဝင်သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံဖြစ်သည်။ စားသောက်ကုန်လုပ်ငန်းသည် ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း၏ အကြီးမားဆုံးသော အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ပြီး အခြားသော အဓိကကုန်ထုတ်စက်မှုလုပ်ငန်းများမှာ ဓာတုပစ္စည်းလုပ်ငန်း၊ သတ္တုလုပ်ငန်း၊ စက်ပစ္စည်းအစိတ်အပိုင်းလုပ်ငန်း၊ လျှပ်စစ်ပစ္စည်းလုပ်ငန်း၊ ကုန်သွယ်မှု၊ ဝန်ဆောင်မှုနှင့် ခရီသွားလုပ်ငန်းတို့ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတကာတွင် ကုမ္ပဏီခွဲများထားရှိလုပ်ဆောင်နေသော ဒတ်ချ်ကုမ္ပဏီများကို ဥပမာအဖြစ် ထုတ်နှုတ်ပြရလျှင် [[:en:Randstad Holding|Randstad]]၊ [[:en:Unilever|Unilever]]၊ [[:en:Heineken International|Heineken]]၊ [[:en:KLM|KLM]]၊ ဘဏ္ဍာရေးဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများတွင် [[:en:ING Group|ING]]၊ [[:en:ABN AMRO|ABN AMRO]]၊ [[:en:Rabobank|Rabobank]]၊ ဓာတုပစ္စည်းလုပ်ငန်းများတွင် [[:en:DSM (company)|DSM]], [[:en:AkzoNobel|AKZO]]၊ ရေနံသန့်စင်မှုလုပ်ငန်းများတွင် [[:en:Royal Dutch Shell|Royal Dutch Shell]]၊ အီလက်ထရောနစ်ပစ္စည်းလုပ်ငန်းတွင် [[:en:Philips|Philips]]၊ [[:en:ASML Holding|ASML]]၊ ဂြုဟ်တုဖြင့် သွားလာမှုညွှန်ပြသော ကုမ္ပဏီအဖြစ် [[:en:Tom Tom|Tom Tom]] တို့ဖြစ်ကြသည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၇ နိုင်ငံမြောက် အကြီးဆုံးစီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှိသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး နိုင်ငံသားတစ်ဦးချင်းအလိုက် GDP တွင်လည်း ၁၀ နိုင်ငံမြောက် အမြင့်ဆုံးသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်အကြားတွင် နှစ်စဉ်စီးပွားရေးတိုးတက်မှု(GDP)သည် ပျမ်းမျှအားဖြင့် ၄% နီးပါးရှိပြီး ဥရောပပျမ်းမျှရာခိုင်နှုန်းထက် ကောင်းစွာ ကျော်လွန်ခဲ့သည်။ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ စီးပွားရေးနှေးကွေးမှု ကြုံတွေ့ရသော ၂၀၀၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၅ ခုနှစ်အထိ တိုးတက်မှုမှာ အတော်လေး နှေးကွေးလာခဲ့ပြီး၂၀၀၇ ခုနှစ်၏ တတိယလေးလပတ်တွင် ၄.၁% ထိ အရှိန်မြင့် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ် မေလတွင် ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်း(inflation)သည် တစ်နှစ်လျှင် ၂.၈% ထိရှိလာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title=Inflation up to 2.8 percent|url=http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/dossiers/conjunctuur/publicaties/artikelen/archief/2013/2013-042-pb.htm|publisher=Statistics Netherlands|accessdate=၉ ဇွန် ၂၀၂၀|date=6 June 2013|archive-date=7 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307040726/http://cbs.nl/en-gb/menu/themas/dossiers/conjunctuur/publicaties/artikelen/archief/2013/2013-042-pb.htm}}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် အလုပ်လက်မဲ့ရာခိုင်နှူန်းသည် ၈.၂%(သိုမဟုတ် ILO၏ သတ်မှတ်ချက်အရ ၆.၇%)<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/dossiers/conjunctuur/publicaties/artikelen/archief/2013/2013-035-pb.htm|title=Unemployment further up|accessdate=၉ ဇွန် ၂၀၂၀|date=15 May 2013|publisher=Statistics Netherlands|archive-date=6 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306033400/http://cbs.nl/en-gb/menu/themas/dossiers/conjunctuur/publicaties/artikelen/archief/2013/2013-035-pb.htm}}</ref> ရှိလာပြီး ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလသို့ ရောက်ရှိလာသောအခါမှသာ ၃.၄% သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title=More employed in February|url=https://www.cbs.nl/en-gb/news/2019/12/more-employed-in-february|accessdate=၉ ဇွန် ၂၀၂၀|date=21 February 2019|archive-date=11 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611083222/https://www.cbs.nl/en-gb/news/2019/12/more-employed-in-february}}</ref> နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ဂီနီညွှန်းကိန်း(GINI coefficient)အရကြည့်မည်ဆိုလျှင်လည်း အလွန်နည်းပါးပြီး ၀.၃၂၆ သာ ရှိသည်။ နိုင်ငံသားအလိုက် ဂျီဒီပီမှာ ၇ နိုင်ငံမြောက် အမြင့်ဆုံးတွင်ရှိသော်လည်း ယူနီဆက်(UNICEF) ၏ ချမ်းသာသော နိုင်ငံများတွင် ကလေးများအတွက် သုခပြည့်စုံမှု၌ အဆင့်သတ်မှတ်ချက်တွင် ထိပ်ဆုံး အဆင့် ၁ နေရာတွင် ရှိနေသည်။ စီးပွားရေးလွတ်လပ်ခွင့် ညွှန်းကိန်း(Index of Economic Freedom)အရ လွတ်လပ်သော ဈေးကွက် အရင်းရှင်စီးပွားရေးတွင် ၁၅၇ နိုင်ငံအား တိုင်းတာခဲ့ရာတွင် အဆင့် ၁၃ ရှိသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ အမ်စတာဒမ်သည် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ ဘဏ္ဍာရေးနှင့် စီးပွားရေးဆိုင်ရာ မြိုတော်ဖြစ်သည်။ Euronext ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော အမ်စတာဒမ်စတော့အိတ်ချိန်း(Amsterdam Stock Exchange, AEX)သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်တမ်းအရင့်ဆုံး စတော့အိတ်ချိန်းဖြစ်ပြီး ဥရောပ၏ အကြီးဆုံးစတော့အိတ်ချိန်းများထဲမှညတစ်ခုဖြစ်သည်။ စတော့အိတ်ချိန်းသည် မြို့တော်၏ အလယ် ဒမ်ရင်ပြင်(Dam Square)အနီးတွင် တည်ရှိသည်။ ယူရိုငွေကြေးကို တည်ထောင်သူ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံအနေဖြင့် နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ၎င်း၏ ယခင်ငွေကြေးဖြစ်သော "ဂီဒါ"နှင့် လဲလှယ်ခြင်းကို အခြားသော ထောက်ခံသူ ၁၅ နိုင်ငံနှင့်အတူ လဲလှယ်ခြင်းကို ၁ ဇန်နဝါရီ ၁၉၉၉ တွင် ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး အမှန်တကယ် အသုံးပြုခြင်းကို ၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁ ယူရိုသည် ဒတ်ခ်ျဂီဒါ ၂.၂၀၃၇၁ နှင့် ညီမျှသည်။ ကာရစ်ဘီယံနယ်သာလန်တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာကို ယူရိုအစား အသုံးပြုကြသည်။ [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|The Netherlands is part of a monetary union, the [[:en:Eurozone|Eurozone]] (dark blue), and the [[:en:Internal Market (European Union)|EU single market]].]] ဥရောပ၏ အကြီးဆုံး ဆိပ်ကမ်းဖြစ်သော ရော်တာဒမ်ဆိပ်ကမ်းတည်ရှိရာ နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ တည်နေရာသည် ဂျာမနီနှင့် ယူနိုက်တက်ကမ်းဒမ်းအကြား ဈေးကွက်ချိတ်ဆက်ပေးရာ နေရာပင်ဖြစ်သည်။ စီးပွား‌ရေး၏ အခြားသော အရေးပါသည့် အစိတ်အပိုင်းမှာ နိုင်ငံတကာကုန်သွယ်ရေး၊ ဘဏ်လုပ်ငန်းနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးတို့ဖြစ်သည်။ အမ်စတာဒမ်မြို့သည် နိုင်ငံတကာ ခရီးသွားဧည့်သည် ၄.၂ မီလီယံကျော် လာရောက်လည်ပတ်သည့် ဥရောပ၏ ၅ နေရာမြောက် ခရီးသွားထူထပ်ဆုံးသော မြို့ဖြစ်သည်။<ref name="42milvisitors">{{cite web|url=http://www.ez.amsterdam.nl/page.php?page=9&menu=27 |title=Amsterdam en de wereld: Toerisme en congreswezen |accessdate=၁၉ ဇွန် ၂၀၂၀ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090215160103/http://www.ez.amsterdam.nl/page.php?page=9&menu=27 |archivedate=15 February 2009 }}. ez.amsterdam.nl</ref> ဥရောပသမဂ္ဂ၏ ရွေ့ပြောင်းလုပ်သားများ တိုးပွားလာမှုကြောင့် ဗဟိုနှင့် အရှေ့ဥရောပမှ ရွေ့ပြောင်းလုပ်သားများ နယ်သာလန်နိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news |url=http://uk.reuters.com/article/2012/02/10/uk-dutch-immigrants-idUKTRE8191ML20120210 |title=Dutch allow Wilders' anti-Pole website, EU critical |work=Reuters |date=10 February 2012 |first=Gilbert |last=Kreijger |accessdate=19 June 2020 |archivedate=21 November 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151121020852/http://uk.reuters.com/article/2012/02/10/uk-dutch-immigrants-idUKTRE8191ML20120210 }}</ref> နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံခြားတိုက်ရိုက်ရင်းနှီးမြုပ်နှံမှုတွင် ထိပ်ဆုံးနိုင်ငံများမှ တစ်နိုင်ငံအဖြစ် ဆက်လက်ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး အမေရိကန်နိုင်ငံတွင် ရင်နှီးမြုပ်နှံမှု အကြီးမားဆုံးသော နိုင်ငံကြီး ၅ နိုင်ငံမှ တစ်နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် စီးပွားရေးနှေးကွေးလာမှုနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသော်လည်း ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ပို့ကုန်တိုးမြှင့်မှုနှင့် ရင်းနှီးမြုပ်နှံမှု ခိုင်မာခြင်းတို့ကြောင့် ခြောက်နှစ်အတွင့် အမြင့်ဆုံးနေရာသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးဖိုရမ်၏ အရ နယ်သာလန်နိုင်ငံသည်ယှဉ်ပြိုင်နိုင်မှု စီးပွားရေးအရှိဆုံး စတုတ္ထမြောက်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="wefcomp">{{cite web|url=http://www.weforum.org/issues/global-competitiveness |title=Global Competitiveness Report 2012–2013 |publisher=World Economic Forum |date=5 September 2012 |accessdate=၁၉ ဇွန် ၂၀၂၀ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141210040419/http://www.weforum.org/issues/global-competitiveness |archivedate=10 December 2014}}</ref> === သဘာဝဓာတ်ငွေ့ === [[File:Natural gas NL.png|thumb|250px|Natural gas concessions in the Netherlands. Today the Netherlands accounts for more than 25% of all natural gas reserves in the EU.]] ၁၉၅၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်းတွင် နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ကြီးမားသော သဘာဝဓာတ်ငွေ့သိုက်များကို တွေ့ရှိခဲ့သည်။ သဘာဝဓာတ်ငွေ့များ ရောင်းချခြင်းသည် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာအောင် ယူရိုဘီလီယံများစွာကို ပေါင်းထည့်ခြင်းဖြင့် အစိုးရ၏ဝင်ငွေတိုးလာစေပြီး နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ ဘဏ္ဍာငွေကို များပြားလာစေရန် ပြုလုပ်ပေးနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="vorige.nrc.nl">[http://vorige.nrc.nl//international/article2274261.ece/The_Dutch_curse_how_billions_from_natural_gas_went_up_in_smoke The Dutch curse: how billions from natural gas went up in smoke] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221000129/http://vorige.nrc.nl//international/article2274261.ece/The_Dutch_curse_how_billions_from_natural_gas_went_up_in_smoke |date=21 December 2016 }} LEES MEER, 17 June 2009</ref> သို့ပေမယ်လည်း နိုင်ငံ၏ ကြီးမားသော စွမ်းအင်ကြွယ်ဝမှုသည် မမြင်နိုင်သော အကျိုးဆက်များအဖြစ် စီးပွားရေးအခြားသော အစိတ်အပိုင်းတို့၏ ယှဉ်ပြိုင်နိုင်စွမ်းကို ထိခိုက်ခဲ့ပြီး ထိုအခြေအနေကို [[ဒတ်ခ်ျရောဂါ]]ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="vorige.nrc.nl"/> [[File:Wildervank natural gas field.jpg|thumb|250px|The Groningen gas field whose discovery in 1959 transformed the Dutch economy, generating €159 billion in revenue since the mid-1970s.]] ကျောက်မီးသွေးနှင့် ဓာတ်ငွေ့မှလွဲ၍ နိုင်ငံ၌ အခြားသော တွင်းထွက်သတ္တုများ မရှိချေ။ နောက်ဆုံးသော ကျောက်မီးသွေးတွင်းကို ၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် ပိတ်သိမ်းခဲ့သည်။ ဂရိုနင်ဂန်ဓာတ်ငွေ့တူးဖော်ရာမြေသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အကြီးဆုံးသော ဓာတ်ငွေ့တူးဖော်သည့် လုပ်ငန်းမြေထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး စလော့ချ်သာရင်းကျေးရွာအနီးတွင် တည်ရှိသည်။ ၁၉၇၀ ခုနှစ်များ အလယ်ပိုင်းကတည်းကပင် အဆိုပါ ဓာတ်ငွေ့လုပ်ငန်းမှ နိုင်ငံဘဏ္ဍာငွေ ယူရို ၁၅၉ ဘီလီယံခန့် ရရှိ၍နေသည်။<ref name="geo">{{cite web|url=http://www.geoexpro.com/article/The_Groningen_Gas_Field/bf349ab1.aspx|title=The Groningen Gas Field|year=2009|publisher=GEO ExPro Magazine|accessdate=၂၇ ဇွန် ၂၀၂၀|archivedate=19 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131019172237/http://www.geoexpro.com/article/The_Groningen_Gas_Field/bf349ab1.aspx}}</ref> ထိုဓာတ်ငွေ့တူးဖော်ခြင်းကို အစိုးရပိုင် Gasunie ကုမ္ပဏီမှ ဆောင်ရွက်ပြီး ထုတ်လုပ်မှုကို အစိုးရပိုင် Royal Dutch Shell နှင့် Exxon Mobil တို့မှ ပူပေါင်းဆောင်ရွက်သည်။ "ဓာတ်ငွေ့တူးဖော်ခြင်းသည် ကမ္ဘာမြေပြင်းထန်စွာ တုန်ခါမှုကို တိုးလာစေပြီး အချို့သော တိုင်းတာချက်များတွင် ၃.၆ ရစ်ချက်တာစကေးလောက်အထိ ပြင်းအားရှိသည်။ ပျက်စီးမှုများအား ပြင်ဆင်စရိတ်၊ အဆောက်အဦတို့၏ ဖွဲ့စည်းပုံအဆင့်မြှင့်ခြင်းနှင့် တန်ဖိုးနိမ့်ကျသွားသော အိမ်ရာများအတွက်လျော်ကြေးသည် ယူရို ၆.၅ ဘီလီလံ နီးပါးရှိ၍‌နေပြီဖြစ်သည်။ အိမ်ခြေ ၃၅,၀၀၀ နီးပါးသည် ဤအကျိုးသက်ရောက်မှုကို ခံစားရသည်ဟု ဆိုသည်။"<ref>UPDATE 2-Dutch gas field earthquake dangers ignored for decades -Safety Board Wed 18 February 2015, By Anthony Deutsch,18 Feb (Reuters)</ref> နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ဥရောပသမ္မဂ္ဂ၏ ၂၅ % ခန့်သော သိုလှောင်ထားသော သဘာဝဓာတ်ငွေ့ရှိသည်။ စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်မှုသည် ၂၀၁၄ ခုနှစ်၌ နိုင်ငံဂျီဒီပီ၏ ၁၁% နီးပါးရှိ၍နေသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/Netherlands2014.pdf|title=Energy Policies of IEA Countries|publisher=International Energy Agency|access-date=23 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160705030846/http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/Netherlands2014.pdf|archive-date=5 July 2016|url-status=dead|accessdate=27 June 2020|archivedate=5 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160705030846/http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/Netherlands2014.pdf}}</ref> နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးသည် သဘာဝဓာတ်ငွေ့သိုလှောင်မှုမှ အဓိကမျှဝေမှု ရရှိ၍နေသောကြောင့် စွမ်းအင်သတ်မှတ်ချက်တွင် အလွန်မြင့်သည့်အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိနေသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.energieakkoordser.nl/~/media/files/energieakkoord/publiciteit/agreement-on-energy-policy-in-practice.ashx|title=The Agreement on Energy for Sustainable Growth|publisher=SER|access-date=27 June 2020|archive-date=26 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626200052/https://www.energieakkoordser.nl/~/media/files/energieakkoord/publiciteit/agreement-on-energy-policy-in-practice.ashx}}</ref> နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် စွမ်းအင်ထောက်ပံ့မှုတွင် အနာဂတ်စိန်ခေါ်မှုအဖြစ် ကြုံတွေ့နိုင်ပြီး ၂၀၂၅၌ ဓာတ်ငွေ့ထုတ်လုပ်ဖြန့်ဖြူးမှုတွင် လိုအပ်မှုများနှင့် ကြုံတွေ့နိုင်သည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။ အထူးသဖြင့် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ အဓိက ဓာတ်ငွေ့ထုတ်လုပ်ရာ‌နေရာဖြစ်သော ဂရိုနင်ဂန် ဓာတ်ငွေ့ထုတ်လုပ်ရေးနေရာတွင် ပြတ်တောက်မှုများနှင့် ကြုံတွေ့နိုင်ပြီး မြေငလျင်များသည် ဂရိုနင်ဂန်ဒေသကို လှုပ်ခတ်နိုင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/Netherlands2014.pdf|title=Energy Policies|publisher=IEA|access-date=၂၇ ဇွန် ၂၀၂၀|archive-url=https://web.archive.org/web/20160705030846/http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/Netherlands2014.pdf|archive-date=5 July 2016|url-status=dead|accessdate=27 June 2020|archivedate=5 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160705030846/http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/Netherlands2014.pdf}}</ref> နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ စွမ်းအင်ထောက်ပံ့မှုသည် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ပေါ်တွင် ကြီးမားစွာ မူတည်နေသည်။ ဓာတ်ငွေ့သည် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ အိမ်များအား ပူနွေးမှုပေးနိုင်သည့် အဓိကရင်းမြစ်ဖြစ်ပြီး<ref name=stp/> ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် စွမ်းအင်ပေါင်းစပ်မှု၏ ၃၅ ရာခိုင်နှုန်းအား ကိုယ်စားပြုသည်။<ref name=bbs>{{cite web|url=https://www.iea.org/media/countries/Netherlands.pdf|title=Netherlands Energy System Overview|publisher=IEA|access-date=၂၇ ဇွန် ၂၀၂၀|archive-url=https://web.archive.org/web/20171227075530/https://www.iea.org/media/countries/Netherlands.pdf|archive-date=27 December 2017|url-status=dead|accessdate=27 June 2020|archivedate=27 December 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171227075530/https://www.iea.org/media/countries/Netherlands.pdf}}</ref> ထို့အပြင် European Union 2020 package (GHG ထုတ်လွှတ်မှုအား ၂၀% လျော့ချရေး၊ စွမ်း‌အင်‌အစု၏ ၂၀% မှာ ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်ဖြစ်ရေး၊ စွမ်းအင် ထိရောက်စွာ အသုံးချနိုင်မှု ၂၀ % တိုးမြှင့်နိုင်ရေး) အား ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ပြန်ခဲ့ရာ နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းစွမ်းအင်မူဝါဒနှင့် ပတ်သက်၍ များစွာ လွှမ်းမိုးမှုရှိခဲ့ပြီး အစိုးရမဟုတ်သော လုပ်ဆောင်နေသူများအား စီးပွားရေး၏ ဝင်ငွေအရင်းအမြစ်အဖြစ် သဘာဝရင်းမြစ်များ အပေါ်တွင် မှီခိုအားထားမှုကို လျော့ချစေပြီး စွမ်းအင်ဆိုင်ရာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတွင် သဘောတူညီစေရန် ဖိအားပေးခဲ့သည်။ <ref name=yea>{{cite web|url=https://www.iea.org/policiesandmeasures/pams/netherlands/name-158564-en.php?s=dHlwZT1yZSZzdGF0dXM9T2s,&return=PG5hdiBpZD0iYnJlYWRjcnVtYiI-PGEgaHJlZj0iLyI-SG9tZTwvYT4gJnJhcXVvOyA8YSBocmVmPSIvcG9saWNpZXNhbmRtZWFzdXJlcy8iPlBvbGljaWVzIGFuZCBNZWFzdXJlczwvYT4gJnJhcXVvOyA8YSBocmVmPSIvcG9saWNpZXNhbmRtZWFzdXJlcy9yZW5ld2FibGVlbmVyZ3kvIj5SZW5ld2FibGUgRW5lcmd5PC9hPjwvbmF2Pg|title=Energy Agreement for Sustainable Growth|publisher=International Energy Agency|access-date=27 June 2020|archive-date=18 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190618201520/https://www.iea.org/policiesandmeasures/pams/netherlands/name-158564-en.php?s=dHlwZT1yZSZzdGF0dXM9T2s,&return=PG5hdiBpZD0iYnJlYWRjcnVtYiI-PGEgaHJlZj0iLyI-SG9tZTwvYT4gJnJhcXVvOyA8YSBocmVmPSIvcG9saWNpZXNhbmRtZWFzdXJlcy8iPlBvbGljaWVzIGFuZCBNZWFzdXJlczwvYT4gJnJhcXVvOyA8YSBocmVmPSIvcG9saWNpZXNhbmRtZWFzdXJlcy9yZW5ld2FibGVlbmVyZ3kvIj5SZW5ld2FibGUgRW5lcmd5PC9hPjwvbmF2Pg}}</ref> ထို့ကြောင့် သဘာဝရင်းမြစ်များ ပြတ်တောက်သွားလျှင် အထူးသဖြင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့များ ပြတ်တောက်သွားခဲ့လျှင် နိုင်ငံ၏ စွမ်းအင်ဆိုင်ရာ လုံခြုံရေး လုံခြုံစိတ်ချမှု ရှိစေရန် ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်သို့ ကူးပြောင်းရေးမှာ နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ အဓိကမူဝါဒ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name=stp>{{cite web|url=https://www.ebn.nl/oil-and-gas-in-the-netherlands/?lang=en|title=The hunt for gas and oil reserves that are more difficult to extract|publisher=EBN|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150907041804/https://www.ebn.nl/oil-and-gas-in-the-netherlands/?lang=en|archivedate=7 September 2015}}</ref> ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံစွမ်းအင်စုစုပေါင်း၏ ၁၄% သည် ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်ဖြစ်လာရေး မူဝါဒချမှတ်ခဲ့သည်။<ref name=neo>{{cite web|url=https://english.rvo.nl/sites/default/files/2017/11/National%20Energy%20Outlook%202017_Summary.pdf |title=National Energy Outlook 2017|publisher=Energy Research Center of the Netherlands}}</ref> ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် အစိုးရ၏ စုစုပေါင်း စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်မှုအား ထောက်ပံ့ပေးမှု၌ ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်ထုတ်လုပ်မှုတွင် ၃၁%(EUR 743MM) ရှိနေချိန်၌ သမာရိုးကျ စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်မှုအပိုင်းတွင် ၆၉% (EUR 1.6B) ရှိသည်။<ref name=EuropeanEnvironmentalAgency>{{cite web|url=https://www.eea.europa.eu/publications/energy-support-measures/the-netherlands-country-profile/view|title=Energy support measures and their impact on innovation|publisher=European Environmental Agency}}</ref> ထို့အပြင် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ စွမ်းအင်ဈေးကွက်၌ Nuon၊ RWE၊ E.ON၊ Eneco နှင့် Delta စသော အဓိက ကော်ပိုရေးရှင်းများက ဆက်လက်လွှမ်းမိုးထားပြီး ထိုကုပ္ပဏီများသည် စွမ်းအင်ဆိုင်ရာမူဝါဒကိုပင် သိသိသာသာ လွှမ်းမိုးမှု ရှိနေသည်။<ref name=deloitte>{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Energy-and-Resources/gx-er-market-reform-netherlands.pdf|title=European Energy Market Reform|publisher=Deloitte|access-date=27 June 2020|archive-date=5 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205175124/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Energy-and-Resources/gx-er-market-reform-netherlands.pdf}}</ref> ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်သည် နိုင်ငံစွမ်းအင်ပေါင်းစပ်မှု၏ ၁၂.၄% သို့ ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး မူလရည်မှန်းချက်ဖြစ်သော ၁၄% ထက် ၁.၆% လျော့ကျ၍နေသည်။<ref name=neo/> === စိုက်ပျိုးမွေး‌မြူရေးနှင့် သဘာဝအရင်းအမြစ်များ === [[File:Dutch belted cows at Park Sonsbeek meadows in the centre of the city of Arnhem (look the background) - panoramio.jpg|left|thumb|Cows near the city of Arnhem]] ဒတ်ချ်စိုက်ပျိုး​ရေးကဏ္ဍသည် စက်မှုလယ်ယာသို့ ကြီးမားစွာ ပြောင်းလဲခဲ့ပြီးဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတကာသို့ တင်ပို့မှုကို များစွာအဓိကထားခဲ့သည်။ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးတွင် ဒတ်ခ်ျလုပ်သားစွမ်းအား၏ ၄ ရာခိုင်နှုန်းလောက်သာ အသုံးပြုသော်လည်း အစားအစာထုတ်လုပ်မှုတွင် များစွာပိုလျှံခဲ့ပြီး ဒတ်ချ်ပြည်ပပို့ကုန်တန်ဖိုးစုစု‌ပေါင်း၏ ၂၁ ရာနှုန်းရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.hollandalumni.nl/files/documents/career/factsheets-key-sectors/factsheet-agri-food|title=Factsheet Agri-food : Holland is a world-leading supplier of sustainable, healthy, agri-food products|website=Hollandalumni.nl|accessdate=၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၀|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010141804/https://www.hollandalumni.nl/files/documents/career/factsheets-key-sectors/factsheet-agri-food}}</ref> စိုက်ပျိုးရေးပို့ကုန်တန်ဖိုးတွင် ဒတ်ချ်တို့သည် ဥရောပသမဂ္ဂတွင် ပထမနေရာ၊ ကမ္ဘာတဝှမ်းတွင် ဒုတိယနေရာတွင်ရှိပြီး ၎င်း၏ရှေ့တွင် အမေရိကန်နိုင်ငံသာ ရှိသည်။ ထို့ပြင် စိုက်ပျိုးရေးပို့ကုန်များမှ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ယူရိုငွေ ၇၅.၄ ဘီလီယံရရှိခဲ့ပြီ<ref name="hollandtrade.com"/>း ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ယူရို ၈၀.၇ ဘီလီယံထိမြင့်တက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Farming in the Netherlands: Polder and wiser |url=https://www.economist.com/news/business/21613356-dutch-farmers-add-sustainability-their-enviable-productivity-polder-and-wiser |newspaper=The Economist |location=Sevenum |publisher=The Economist Group |date=23 August 2014 |accessdate=၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၀}}</ref><ref name="government.nl">{{cite web|url=http://www.government.nl/news/2015/01/16/dutch-agricultural-exports-top-80-billion-euros.html |title=Dutch agricultural exports top 80 billion Euros |date=16 January 2015 }}</ref> ၂၀၁၉ တွင် ယူရို ၉၄.၅ ဘီလီယံတန်ဖိုးရှိသော စိုက်ပျိုးရေးပို့ကုန်များ တင့်ပို့နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.government.nl/latest/news/2020/01/17/dutch-agricultural-exports-worth-%E2%82%AC94.5-billion-in-2019|title=Dutch agricultural exports worth €94.5 billion in 2019 - News item - Government.nl|first=Natuur en Voedselkwaliteit|last=Ministerie van Landbouw|date=17 January 2020|website=www.government.nl}}</ref> နိုင်ငံတဝှမ်းမှ ငရုတ်ပွသီး၊ ခရမ်းချဉ်သီး၊ သခွားသီးတင်ပို့မှုသည် ကမ္ဘာတဝှမ်းတင်ပို့မှု၏ သုံးပုံပုံတစ်ပုံရှိသည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံ ကမ္ဘာတစ်ဝန်း ပန်းသီးတင်ပို့မှု၏ ၁၅ ပုံတစ်ပုံကိုလည်း တင်ပို့သော နိုင်ငံဖြစ်သည်။<ref name="USDA Foreign Agriculture Service"/> ထို့အပြင် ဒတ်ခ်ျစိုက်ပျိုး‌ရေးပို့ကုန်များ၏ ထင်ရှားသော အစိတ်အပိုင်းတွင် အပင်များ၊ ပန်းများနှင့် ပန်းဥများပါဝင်ပြီး နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ တင်ပို့မှုသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတင်ပို့မှု၏ သုံးပုံနှစ်ပုံရှိသည်။<ref name="USDA Foreign Agriculture Service">{{cite web|url = http://www.fas.usda.gov/gainfiles/200501/146118432.pdf#search=%22netherlands%20main%20agriculture%20export%20flowers%22|title = Netherlands: Agricultural situation|accessdate = ၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၀|publisher = USDA Foreign Agriculture Service|archivedate = 19 June 2007|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070619213352/http://www.fas.usda.gov/gainfiles/200501/146118432.pdf#search=%22netherlands%20main%20agriculture%20export%20flowers%22}}</ref> === သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး === ၁၉၅၀ ခုနှစ်များကတည်းကစ၍ ဒတ်ချ်လမ်းမများ​ပေါ်တွင် သွားလာလှုပ်ရှားမှု မြင့်တက်များပြားလာခဲ့ကာ ယခုအချိန်တွင် တစ်နှစ်တွင် ကီလိုမီတာ ၂၀၀ ဘီလီယံ​ကျော်<ref>{{cite press release |title=SWOV Fact sheet | Mobility on Dutch roads |url=http://www.swov.nl/rapport/Factsheets/UK/FS_Mobility.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100415044922/http://www.swov.nl/rapport/Factsheets/UK/FS_Mobility.pdf |url-status=dead |archive-date=15 April 2010 |location=Leidschendam, the Netherlands |publisher=SWOV, Dutch Institute for Road Safety Research |date=July 2013 |accessdate=၁၀ ​မေ ၂၀၂၀ }}</ref>မျှ သွားလာကြပြီး ​လေးပုံသုံးပုံမှာ ကားဖြင့်သွားလာကြသည်ကို ​တွေ့ရသည်။<ref name="OECD-ITF">{{cite report |last1=Waard |first1=Jan van der |last2=Jorritsma |first2=Peter |last3=Immers |first3=Ben |date=October 2012 |title=New Drivers in Mobility: What Moves the Dutch in 2012 and Beyond? |url=http://www.internationaltransportforum.org/jtrc/DiscussionPapers/DP201215.pdf |location=Delft, the Netherlands |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development International Transport Forum |accessdate=၁၀ ​မေ ၂၀၂၀ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130117223717/http://internationaltransportforum.org/jtrc/DiscussionPapers/DP201215.pdf |archivedate=17 January 2013 }}</ref>နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင်းရှိ ခရီးအားလုံး၏ ထက်ဝက်ခန့်မှာ ကားဖြင့်သွားကြခြင်းဖြစ်ပြီး ၂၅%မှာ စက်ဘီးဖြင့်၊ ၂၀%မှာ လမ်း​လျှောက်၍ သွားကြပြီး ၅% နှုန်းမှာ အများပြည်သူ သယ်ယူပို့​ဆောင်​ရေးကို အသုံးပြုကြသည်။<ref name="OECD-ITF"/> ==== လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ==== [[File:A1-Hoog Buurlo.jpg|thumb|right|[[:en:A1 motorway (Netherlands)|A1 motorway]], in Gelderland]] ၂,၇၅၈ ကီလိုမီတာရှိ​သော အ​ဝေး​ပြေးလမ်းမကြီး<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2085.html#nl |title=CIA World Factbook |3=Field listing: Roadways |date=2012 |website=Cia.gov |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |accessdate=၁၀ ​မေ ၂၀၂၀ |archivedate=26 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226005021/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2085.html#nl }}</ref> အပါအဝင် စုစု​ပေါင်း လမ်းကွန်ယက်သည် ၁၃၉,၂၉၅ ကီလိုမီတာရှိ​သော နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ​ပေါ်ရှိ လမ်းကွန်ယက် အထူထပ်ဆုံး​သော နိုင်ငံများမှတစ်ခုဖြစ်ပြီး ဂျာမနီနှင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံတို့ထက် ပို၍ထူထပ်​သော လမ်းကွန်ယက်ရှိ၍ ဘယ်လ်ဂျီယမ်နိုင်ငံ​လောက်​တော့ ထူထပ်မှု မရှိ​သေး​ချေ။<ref>{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/IS.ROD.DNST.K2?order=wbapi_data_value_2011%20wbapi_data_value%20wbapi_data_value-last&sort=desc |title=Road density (km of road per 100 sq. km of land area) | Data | Table |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=2014 |website=data.worldbank.org |publisher=The World Bank Group |accessdate=၂၀ ​မေ ၂၀၂၀}}</ref> ပြန်လည်ပြည့်စွမ်းနိုင်​သော ဝန်းကျင်ဖြစ်လာ​စေ​ရေး ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှု၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် နယ်သာလန် အစိုးရသည် လျှပ်စစ်ကားများအတွက် နိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင် ပြန်လည်အားသွင်းနိုင်​သော ​နေရာ ၂၀၀ ​ကျော်အား တည်​ဆောက်မည့် စီမံကိန်းကို စတင်ခဲ့သည်။ ဤဝန်​ဆောင်မှုကို ဆွစ်ဇာလန်ကုမ္ပဏီ ABB နှင့် ဒတ်ချ်ကုမ္ပဏီ Fastned တို့မှ တာဝန်ယူ ​ဆောင်ရွက်မည်ဖြစ်ပြီး အချင်းဝက် ၅၀ ကီလိုမီတာတွင် အနည်းဆုံး အားသွင်းနိုင်​သော ​နေရာဌာန ၁ ခု အနည်ဆုံး ထားရှိပြီး နယ်သာလန်နိုင်ငံရှိ အိမ်တိုင်းအတွက် ရည်ရွယ်ပါသည်။<ref>{{cite web|title=Every Dutch citizen will live within 31 miles of an electric vehicle charging station by 2015|url=https://www.theverge.com/2013/7/10/4509962/netherlands-nationwide-electric-vehicle-charging-network-abb-fastned|work=The Verge|publisher=Vox Media, Inc|accessdate=11 July 2013|last=Toor |first=Amar |date=10 July 2013 }}</ref> ==== အများပြည်သူဆိုင်ရာ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ==== [[File:NSR - Sprinter Lighttrain (SLT) - Wieldrechtse Zeedijk - Dordrecht (22087244596).jpg|thumb|A regional train operated by Nederlandse Spoorwegen (NS)]] သွားခဲ့သော ခရီးမိုင်အရှည်၏ ၁၃ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အများပြည်သူ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးစနစ်ကို အသုံးပြု၍ သွားလာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး အများစုမှာ ရထားကို အသုံးပြု၍ သွားလာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="OECD-ITF"/> အခြားသော ဥရောပနိုင်ငံများကဲ့သို့ပင် ဒတ်ချ်မီးရထားကွန်ယက်သည် ၃,၀၁၃ ကီလိုမီတာရှိပြီး အ​တော်ကို ထူထပ်ပါသည်။<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2121.html#nl |title=CIA World Factbook |3=Field listing: Railways |date=2012 |website=Cia.gov |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |accessdate=၁၇ ​မေ ၂၀၂၀ |archivedate=13 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090513124715/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2121.html#nl }}</ref> မီးရထားကွန်ယက်ကို ခရီးသည်သယ်ယူပို့​ဆောင်​ရေးအတွက် အဓိကထား အသုံးပြုပြီး အဓိက မြို့ကြီးနှင့် တခြား​သော မြို့များကို ဆက်သွယ်ပေးထားသော မီးရထားဘူတာရုံ ၄၀၀ ​ကျော်ရှိသည်။ မီးရထားသွားလာမှုနှုန်းမှာသွားလာမှုနည်း​သော မီးရထားလိုင်း{{efn|Only 11 stations are served less than twice an hour during weekdays.}}တွင် တနာရီတွင် ရထား ၂ စီးခန့်ရှိပြီး ပုံမှန်သွားလာမှုရှိ​သော မီးရထားလိုင်းတွင် တနာရီ မီးရထား ၄ စင်းခန်ရှိကာ သွားလာမှုထူထပ်​သော လိုင်းတွင် တနာရီ ၈ စင်းမျှရှိသည်။<ref>{{Cite news|url=http://www.dutchnews.nl/news/archives/2017/06/ns-to-up-frequency-of-amsterdam-to-eindhoven-trains/|title=NS to up frequency of Amsterdam to Eindhoven trains to six an hour - DutchNews.nl|date=21 June 2017|work=DutchNews.nl|access-date=၁၇ ​မေ ၂၀၂၀8|language=en-GB}}</ref> ဒတ်ချ် နိုင်ငံ​တော် မီးရထားကွန်ယက်တွင် ​ကျောင်းသားများအတွက် အခမဲ့ဖြစ်ပြီး ထိုအခမဲ့စနစ်တွင် အမ်စတာဒမ်မီသရိုပိုလစ်တန်ဧရိယာမှ ဘယ်လ်ဂျီယမ်နယ်စပ်ကို ဖြတ်သန်း​၍ လန်ဒန်နှင့် ပဲရစ်ကို ​ပြေးဆွဲ​သော HSL-Zuid အမြန်မီးရထားလိုင်းပါ ပါဝင်သည်။ ==== စက်ဘီးစီးခြင်း ==== [[File:Bike entrance Rotterdam Central Station.jpg|thumb|right|Bike passage at Rotterdam Centraal station]] စက်ဘီးဖြင့် ခရီးသွားခြင်းသည် နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုသည် အပြုအမူဖြစ်ပြီး သွားလာမှုခရီးမိုင်အရှည်မှာ ရထားဖြင့်သွား​သော ခရီးမိုင်အရှည် နီးပါးဖြစ်သည်။<ref name="OECD-ITF"/> ဒတ်ချ်တို့တွင် စက်ဘီးအ​ရေအတွက် ၁၈ မီလီယံမျှ ပိုင်ဆိုင်ကြပြီး<ref>{{cite web|url=http://www.hollandtrade.com/media/features/feature-stories/?bstnum=4960|title=Holland Publications|first=Netherlands Enterprise Agency|last=(RVO)|work=hollandtrade.com|accessdate=၁၇ ​မေ ၂၀၂၀|date=17 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924031010/http://www.hollandtrade.com/media/features/feature-stories/?bstnum=4960|archive-date=24 September 2015|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iamexpat.nl/lifestyle/cycling-netherlands|title=Cycling in the Netherlands|website=www.iamexpat.nl}}</ref> နိုင်ငံသားဦး​ရေအရ တစ်ဦးလျှင် စက်ဘီးတစ်စီးထက်မက ပို၍ပိုင်ဆိုင်ကြသည်ဖြစ်ရာ လမ်းမ​ပေါ်တွင် သွားလာကြ​သော ကားအ​ရေအတွက် ၉ မီလီယံခန့်ထက် နှစ်ဆ ပို၍များပြားသည်။ <ref>{{cite web|url=http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM=SLEN&PA=70071ENG&D1=0-12&D2=0&D3=a&HD=100315-1508&LA=EN&HDR=G1,G2&STB=T|title=CBS StatLine – Motor vehicles; general overview per period and technological features|publisher=}}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဥ​ရောပစက်ဘီးစီးဖက်ဒ​ရေးရှင်း၏အဆိုအရ နယ်သာလန်နှင့် ဒိန်းမတ်နိုင်ငံတို့ကို ဥ​ရောပတွင် စက်ဘီးစီးခြင်းကို နှစ်သက်ဆုံးသော နိုင်ငံများအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့​သော်လည်း<ref>{{cite web|url=http://www.ecf.com/news/the-first-eu-wide-ecf-cycling-barometer-launched/ |title=European Cyclists' Federation – The first EU wide ECF Cycling Barometer launched |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714151023/http://www.ecf.com/news/the-first-eu-wide-ecf-cycling-barometer-launched/ |archivedate=14 July 2014 }}</ref> ဒတ်ချ်(၃၆%)သည် ဒိန်းမတ်(၂၃%)ထက် သမာရိုးကျ​နေ့ရက်များတွင် စက်ဘီးဖြင့် ခရီးသွားလာခြင်းကို ပြုမှုကြသည်။<ref>{{cite report |author= |authorlink= |coauthors= |date=December 2014 |title=Quality of Transport report |url = http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_422a_en.pdf |publisher=European Commission |page=11 |docket= |accessdate=၁၇ ​မေ ၂၀၂၀ |quote= |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150908145406/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_422a_en.pdf |archivedate=8 September 2015 }}</ref>{{efn|Up from 31% vs. 19% naming the bike their main mode of transport for daily activities in 2011.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/magazine-23587916 |title=Why is cycling so popular in the Netherlands? |work=BBC News |archive-url = https://web.archive.org/web/20140307050642/http://www.bbc.com/news/magazine-23587916 |archive-date=7 March 2014 }}</ref><ref>{{cite report |date=March 2011 |title=Future of Transport report |url = http://ec.europa.eu/public_opinion/flash/fl_312_en.pdf |publisher=European Commission |page=8 |docket= |accessdate=၁၇ ​မေ ၂၀၂၀ |quote= |url-status=live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150205185930/http://ec.europa.eu/public_opinion/flash/fl_312_en.pdf |archivedate = 5 February 2015 }}</ref>}} စက်ဘီးစီးခြင်းအတွက် လိုအပ်​သော အ​ခြေခံ အ​ဆောက်အဦများ ပြည့်စုံပြီး သွားလာမှုများပြား​သော လမ်းများ၌တွင်ပင် စက်ဘီးစီးလမ်းများအတွက် ၃၅,၀၀၀ ကီလိုမီတာ ခန့်အရှည်ရှိသော သီးခြားခွဲထားသော လမ်းများကို ပြုလုပ်ထားသည်။ သွားလာမှုရှုပ်​ထွေး​သော လမ်းဆုံများတွင် စက်ဘီးစီးသူများအတွက် သီးခြားမီးပွိုင့်များကို တပ်ဆင်ထားသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.fietsberaad.nl/index.cfm?lang=nl&section=nieuws&mode=newsArticle&repository=The+Netherlands+boast+almost+35.000+km+of+cycling+paths|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717230921/http://www.fietsberaad.nl/index.cfm?lang=nl&section=nieuws&mode=newsArticle&repository=The+Netherlands+boast+almost+35.000+km+of+cycling+paths|url-status=dead|archive-date=17 July 2014|title=CROW Fietsberaad|website=Fietsberaad.nl|accessdate=၁၇ ​မေ ၂၀၂၀|archivedate=17 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140717230921/http://www.fietsberaad.nl/index.cfm?lang=nl&section=nieuws&mode=newsArticle&repository=The+Netherlands+boast+almost+35.000+km+of+cycling+paths}}</ref> မြို့​တော်ရှိ စင်တာများ၊ မီးရထား ဘူတာရုံများတွင် စက်ဘီးများ ထားရှိရန် ရပ်နား​နေရာများကို ပြုလုပ်၍ထားသည်။ ==== ​ရေ​ကြောင်း သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ==== ​​ရော်တာဒမ် ဆိပ်ကမ်းသည် ဥ​ရောပတွင် အကြီးဆုံးဆိပ်ကမ်းဖြစ်ပြီး [[မျုစမြစ်|မျူစ်မြစ်]]နှင့် [[ရိုင်းမြစ်]]တို့၏ ​​ကောင်း​မွန်​သော ​ရေ​ကြောင်းလမ်းများမှ တဆင့် ကုန်းတွင်းပိုင်း မြစ်ညာရှိ ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ၊ ဘာဆဲမြို့နှင့် ဂျာမနီနိုင်ငံ အတွင်းပိုင်း၊ ပြင်သစ်တို့ကို ​ရောက်ရှိနိုင်သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်အရ ​ရော်တာဒမ်ဆိပ်ကမ်းသည် ကမ္ဘာ​ပေါ်ရှိ ရှစ်ခု​မြောက် အကြီးဆုံး ကွန်တိန်နာဆိပ်ကမ်းဖြစ်ပြီး ၄၄၀.၅ မက်ထရစ်တန်ရှိသည့် ကုန်ပစ္စည်းကို နှစ်စဉ် သယ်ယူပို့​ဆောင်မှု ပြု​နေရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.portofrotterdam.com/en/Port/port-statistics/Documents/Port-statistics-2013/index.html#8 |title=Port of Rotterdam Statistics 2013 |publisher=Port of Rotterdam |accessdate=၁၇ ​မေ ၂၀၂၀ |archivedate=15 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140815014048/http://www.portofrotterdam.com/en/Port/port-statistics/Documents/Port-statistics-2013/index.html#8 }}</ref> ဆိပ်ကမ်း၏ အဓိက လုပ်ငန်း​ဆောင်တာတို့တွင် ​ရေနံဓာတုပစ္စည်းများ သယ်ယူပို့​ဆောင်​ရေးနှင့် သင်္ဘောတစင်းမှ တစင်းသို့ ကုန်စည် ​ပြောင်း​ရွေ့​ပေးခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ဆိပ်ကမ်း၏ လုပ်ငန်း​ဆောင်တာများတွင် ဥ​ရောပပင်မကုန်​မြေမှ နိုင်ငံရပ်ခြားသို့ ကုန်စည်ပို့​ဆောင်မှုများအကြား အ​ရေကြီး​သော ကုန်စည်ချိန်း​ပြောင်းရာ​နေရာအဖြစ်လည်း လုပ်​ဆောင်သည်။ ​ရော်တာဒမ်မှ ကုန်စည်များကို သင်္ဘော၊ မြစ်ကူးရေယာဉ်၊ ရထား သို့မဟုတ် ကားလမ်းများဖြင့် ပို့​ဆောင်သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ​ရော်တာဒမ်မှ ဂျာမနီသို့ အမြန်ကုန်တင်ရထားလမ်း​ကြောင်းသစ်ဖြစ်​သော Betuweroute ကို တည်​ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ==== လေကြောင်း သယ်ယူ​ပို့​ဆောင်​ရေး ==== အမ်စတာဒမ်မြို့ အ​နောက်​တောင်ဘက်ရှိ ရှီပိုးလ်​လေဆိပ်(Schiphol airport) နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ အဓိက အပြည်ပြည်ဆိုင်​လေဆိပ်ဖြစ်ပြီး ခရီးသည် အဝင်အထွက်အရဥ​ရောပတွင် တတိယ​မြောက် အလုပ်အများဆုံးသော ​လေဆိပ်ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ​တော်ဝင် ရှီပိုးအုပ်စု ​လေဆိပ်မှ ခရီးသည် ၇၀ မီလီယံ ခရီးသွားလာ​ရေးကိူ ​ဆောင်ရွက်​ပေးနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="NOS Schiphol64">{{cite web |url=http://nos.nl/artikel/2152140-bijna-64-miljoen-zo-veel-passagiers-zag-schiphol-nog-nooit.html |title=Bijna 64 miljoen—zo veel passagiers zag Schiphol nog nooit – NOS |language=Dutch |trans-title=Almost 64 million—Schiphol never saw so many passengers – NOS |url-status=live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170109153121/http://nos.nl/artikel/2152140-bijna-64-miljoen-zo-veel-passagiers-zag-schiphol-nog-nooit.html |date=9 January 2017 |website=NOS.nl |publisher=Nederlandse Omroep Stichting |accessdate=၁၇ ​မေ ၂၀၂၀| archivedate=9 January 2017}}</ref> == လူမှုအခြေပြ == [[File:Population of the Netherlands 1900-2000.png|thumb|၁၉၀၀ မှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်ထိ နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေ]] ၂၀၁၉ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့စာရင်းအရ နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ခန့်မှန်းလူဦး​ရေ ၁၇,၄၂၄,၉၇၈ ရှိပြီး မြို့ပြနိုင်ငံ အဆင့်သာရှိသော နိုင်ငံငယ်များဖြစ်သည့် [[မိုနာကိုနိုင်ငံ]]၊ [[ဆန်မာရီနိုနိုင်ငံ]]နှင့် [[ဗာတီကန်စီးတီး]]တို့အား ထည့်သွင်းတွက်ချက်ခြင်းမပြုပါက ဥရောပတွင် ပဉ္စမမြောက်လူဦးရေ သိပ်သည်းမှု အများဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။<ref name="auto"/> ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၂ နိုင်ငံမြောက် လူဦးရေ သိပ်သည်းမှုအများဆုံးသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး သိပ်သည်းမှုမှာ {{convert|521|/km2}} ရှိသည်။ ထို့ပြင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၆၄ နိုင်ငံမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံဖြစ်သည်။ ၁၉၀၀ မှ ၁၉၅၀ ခုနှစ်အတွင်း နိုင်ငံ့လူဦးရေသည် နှစ်ဆနီးပါး မြင့်တက်သွားကာ ၅.၁ မှ ၁၀ မီလီယံအထိ မြှင့်တက်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်အတွင်း လူဦးရေသည် ဆက်လက်မြှင့်တက်လာခဲ့ရာ ၁၅.၉ မီလီယံထိ ရောက်ရှိလာခဲ့ပေမယ့် တိုးတက်နှုန်းမှာ နှေးကွေး‌သွားခဲ့သည်။<ref>[http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLEN&PA=37556ENG&D1=0-44,53-60&D2=1,11,21,31,41,51,61,71,81,91,101&LA=EN&VW=T CBS Statline – Population; history]. Statistics Netherlands. Retrieved on 8 March 2009.</ref> ခန့်မှန်းလူဦးရေ တိုးတက်မှုနှုန်းမှာ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ၀.၄၄% ရှိသည်။<ref name="cia-worldfactbook-nl">{{cite web|title=The World Factbook – Netherlands|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nl.html|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=၁၈ မေ ၂၀၂၀|archivedate=21 May 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200521043249/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nl.html}}</ref> [[File:Netherlandspop.svg|thumb|left|Population pyramid of the Netherlands in 2017]] အမျိုးသမီးများ၏ တစ်နှစ်အတွင်း ကလေးအရှင်[[မွေးဖွားနှုန်း]](fertility rate)သည် ၂၀၁၈ ခုနှစ် ခန့်မှန်းနှုန်းအရ အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၇၈ နှုန်းရှိပြီး<ref name="cia-worldfactbook-nl"/> အခြား ဥရောပနိုင်ငံများစွာနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် မြင့်မားနေသောလည်း သက်ကြီးရွယ်အိုနိုင်ငံသားများအတွက် အစားထိုးလိုလားချက်(sub-replacement fertility)ဖြစ်သော အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၂.၁ နှုန်းနှင့်ယှဉ်လျှင် နိမ့်၍နေပြီး ၁၈၇၉ ခုနှစ်မှ နှုန်းဖြစ်သည့် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၅.၃၉ နှုန်းနှင့်စာလျှင်လည်း နိမ့်ကျ၍နေသေးသည်။.<ref>{{citation|url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=ITA|title=Total Fertility Rate around the world over the last centuries|author=Max Roser|date=2014|work=Our World In Data, Gapminder Foundation|access-date=၂၀ မေ ၂၀၂၀|archive-url=https://web.archive.org/web/20180807185906/https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=ITA|archive-date=7 August 2018|url-status=dead}}</ref> ထို့ပြင် နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်ကြီးရွယ်အို လူဦးရေများစွာရှိသော နိုင်ငံများထဲမှ တစ်နိုင်ငံဖြစ်ပြီး နိုင်ငံသားအားလုံး၏ ပျမ်းမျှအသက်သည် ၄၂.၇ နှစ် ဖြစ်သည်။<ref name="cia-worldfactbook-nl"/> မျှော်မှန်းသော သက်တမ်းမှာ နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ မြင့်မားလျက်ရှိပြီး အမျိုးသမီးများအတွက် ၈၃.၂ နှစ်ဖြစ်ပြီး အမျိုးသားများအတွက် ၇၈.၉ နှစ် (၂၀၁၃ ခုနှစ် ခန့်မှန်းအရ) ဖြစ်သည်။<ref name="cia-worldfactbook-nl"/> နိုင်ငံတွင် ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်သူနှုန်းမှာ တစ်နှစ်တွင် အခြေချနေထိုင်သူ ၁၀၀၀ တွင် ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ ၂.၀ နှုန်းရှိသည်။<ref name="cia-worldfactbook-nl"/> နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေတွင် အဓိကမှာ ဒတ်ချ်လူမျိုးများဖြစ်ပြီး ၂၀၀၅ ခုနှစ် ခန့်မှန်းအရ လူဦး​ရေ၏ ၈၀.၉% မှာ ဒတ်ချ်လူမျိုးများဖြစ်ပြီး အင်ဒိုနီးရှား ၂.၄%၊ ဂျာမန် ၂.၄%၊ တူရကီ ၂.၂%၊ ဆူရာနမ် ၂.၀%၊ ​မော်ရိုကို ၀.၈%၊ နယ်သာလတ် ကာရစ်ဘီယံ​ဒေသနှင့် အာရူးဘားမှ ၀.၈%နှင့် အခြားလူမျိုး ၇.၄%ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/CCD504EA-9D41-40C2-AE28-BFB0A51C2045/0/2005k3b15p096art.pdf|title=Demografie van de allochtonen in Nederland|publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek|author=Garssen, Joop, Han Nicolaas and Arno Sprangers|year=2005|language=Dutch|accessdate=၂၀ မေ ၂၀၂၀|archivedate=9 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181009222941/https://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/CCD504EA-9D41-40C2-AE28-BFB0A51C2045/0/2005k3b15p096art.pdf}}</ref> နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ ​နေထိုင်ကြ​သော ၁၅၀,၀၀၀ မှ ၂၀၀,၀၀၀ ထိ​သော လူများမှာ အခြား​သော နိုင်ငံများမှ အလုပ်နှင့် အခြား​သော အ​ကြောင်းအရာများဖြင့် ​​ရောက်ရှိလာကြသူများဖြစ်ပြီး [[အမ်စတာဒမ်မြို့]]နှင့် [[ဟိတ်မြို့တော်|ဟိတ်မြို့]]တို့တွင် အဓိက​နေထိုင်ကြပြီး ယခုအခါတွင် ထိုမြို့များ၏ လူဦး​ရေ၏ ၁၀% ခန့်ရှိ၍ ​နေပြီဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.verhurenaanexpats.nl/verhuren-aan-expats/expats-de-feiten/|title=Expats in Nederland|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141019004614/http://www.verhurenaanexpats.nl/verhuren-aan-expats/expats-de-feiten/|archivedate=19 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.onsamsterdam.nl/tijdschrift/jaargang-2011/1158-nummer-11-12-november-december-2011.html?start=4|title=Feiten en cijfers over immigratie – Pagina 5|work=Ons Amsterdam|accessdate=20 May 2020|archivedate=18 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618025728/http://www.onsamsterdam.nl/tijdschrift/jaargang-2011/1158-nummer-11-12-november-december-2011.html?start=4}}</ref> ဒတ်ချ်လူမျိုးများသည် နိုင်ငံသားအလိုက်ဆိုရင် ကမ္ဘာ​ပေါ်တွင် အရပ်အရှည်ဆုံး​သော သူများဖြစ်ပြီး<ref name="Science 2015-04-07">{{cite news|last=Enserink|first=Martin|date=7 April 2015|title=Did natural selection make the Dutch the tallest people on the planet?|url=http://news.sciencemag.org/biology/2015/04/did-natural-selection-make-dutch-tallest-people-planet|newspaper=Science (journal)|location=Amsterdam|access-date=၂၀ ​မေ ၂၀၂၀}}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ပျမ်းမျှအရပ်မှာ အရွယ်​ရောက်ပြီးသား ​ယောက်ျား​လေးတစ်​ယောက်၏ အရပ်မှာ {{convert|1.81|m|ftin|1|abbr=out}} ရှိပြီး အရွယ်​ရောက်ပြီး အမျိုးသမီးမှာ {{convert|1.67|m|ftin|1|abbr=out}} ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM=SLNL&PA=03799&D1=242,254,267-270&D2=0-17&HD=081103-1603&HDR=T.&STB=G1|publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek|title=Reported health and lifestyle|accessdate=၂၀ ​မေ ၂၀၂၀}}</ref> ​တောင်ပိုင်းတွင်ရှိ​သော နိုင်ငံသားများမှာ ပျမ်းမျှအားဖြင့် ​မြောက်ပိုင်းတွင်​နေထိုင်သူများထက် အရပ် {{convert|2|cm|1|abbr=in}} ခန့် ပို၍ ပုသည်။ [[File:Grote drukte zomercarnaval Rotterdam.jpg|thumb|In Rotterdam almost half the population has an immigrant background.]] Eurostat ၏ အဆိုအရ ၂၀၁၀ ခုနှစ်၌ နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် နိုင်ငံခြားဖွား နေထိုင်သူ(foreign-born residents)ဦးရေသည် ၁.၈ မီလီယံရှိပြီး စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ၁၁.၁% ရှိရာ ထိုအထဲတွင် ၁.၄ မီလီယံ(၈.၅%) သည် ဥရောပသမဂ္ဂပြင်ပတွင် မွေးဖွားခဲ့သူများဖြစ်ပြီး ၀.၄၃ မီလီယံ(၂.၆%)မီလီယံသည် အခြားသော ဥရောပသမဂ္ဂအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများတွင် မွေးဖွားခဲ့သူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref>Vasileva, Katya (2011) [http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-11-034/EN/KS-SF-11-034-EN.PDF 6.5% of the EU population are foreigners and 9.4% are born abroad] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120128101046/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-11-034/EN/KS-SF-11-034-EN.PDF |date=28 January 2012 }}, Eurostat, Statistics in focus vol. 34.</ref> ၂၀၁၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၂၁ တွင် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ နေထိုင်သူ ၃.၈ မီလီယံတွင် နိုင်ငံခြားဖွား မိဘတစ်ဦး(ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်မှု ရာဇဝင်ရှိသူ) ပါဝင်ပြီး<ref>"[https://www.cbs.nl/en-gb/news/2016/47/migration-background-still-plays-a-role Migration background still plays a role] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200611213242/https://www.cbs.nl/en-gb/news/2016/47/migration-background-still-plays-a-role |date=11 June 2020 }}". Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). 21 November 2016.</ref> အမ်စတာဒမ်နှင့် ရော်တာဒမ်တွင် လူငယ် ထက်ဝက်ကျော်သည်အနောက်တိုင်းနိုင်ငံ မဟုတ်သော နောက်ခံရှိကြသည်။ ဒတ်ချ်လူမျိုး သို့မဟုတ် ဒတ်ချ် အဆက်အနွယ်များမှ ဆင်းသက်လာသူများကို ကမ္ဘာအနှံတွင် ​ရွေ့​ပြောင်း​နေထိုင်သူ အသိုင်းအဝန်းတွင် ​တွေ့မြင်နိုင်ပြီး အထူးသဖြင့် က​နေဒါ၊ ဩစ​တေးလျ၊ ​တောင်အာဖရိကနှင့် အ​မေရိကန်ပြည်​ထောင်စု​တွင် ​တွေ့ရသည်။<ref>"[https://www.cbs.nl/en-gb/news/2006/31/half-of-young-big-city-dwellers-have-non-western-background Half of young big-city dwellers have non-western background] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190930090706/https://www.cbs.nl/en-gb/news/2006/31/half-of-young-big-city-dwellers-have-non-western-background |date=30 September 2019 }}". Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). 1 August 2006.</ref> United States Census Bureau (၂၀၀၆ခုနှစ်)၏ အဆိုအရ အ​မေရိကန် ၅ မီလီယံ​ကျော်သည် ဒတ်ချ်လူမျိုးမှ တစိတ်တပိုင်း သို့ အပြည့်အဝ ဆင်းသက်လာခဲ့သူများအဖြစ် အခိုင်အမာ ဆိုကြသည်။<ref>{{cite web |author=American FactFinder, United States Census Bureau |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-ds_name=ACS_2006_EST_G00_%2526amp%253B-_lang%253Den%2526amp%253B-_caller%253Dgeoselect%2526amp%253B-format%253D |title=Census 2006 ACS Ancestry estimates |publisher=Factfinder.census.gov |accessdate= ၃၀ ​မေ ၂၀၂၀ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110428095854/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-ds_name=ACS_2006_EST_G00_&%3B-_lang=en&%3B-_caller=geoselect&%3B-format= |archivedate=28 April 2011 }}</ref> ဤအ​ရေအတွက်မှာ ​တောင်အာဖရိကမှ ဒတ်ချ်လူမျိုးမှ ဆင်းသက်လာသူ အာဖရိကလူမျိုးများအဖြစ် ဆိုကြသူ ၃ မီလီယံခန့်နှင့် အ​ရေအတွက် နီးစပ်တူညီကြသည်။<ref>[http://countrystudies.us/south-africa/49.htm South Africa – Afrikaans Speakers]. ''Library of Congress.''</ref> ၁၉၄၀ ခုနှစ်တွင် အင်ဒိုနီးရှား၌ ဥ​ရောပနှင့် ယူ​ရေးရှန်းနွယ် ၂၉၀,၀၀၀ ရှိပြီး<ref>[http://repositories.cdlib.org/cgi/viewcontent.cgi?article=1077&context=ies A Hidden Language – Dutch in Indonesia] (PDF). Institute of European Studies (University of California, Berkeley).</ref> အများစုမှာ ယခုအခါ နိုင်ငံမှ ထွက်ခွာသွားပြီဖြစ်သည်။<ref>[http://www.kitlv.nl/pdf_documents/asia-migrations.pdf Dutch colonialism, migration and cultural heritage] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110428094931/http://www.kitlv.nl/pdf_documents/asia-migrations.pdf |date=28 April 2011 }} (PDF). Royal Netherlands Institute of Southeast Asia and Caribbean Studies.</ref> နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ​ပေါ်တွင် ၁၂ နိုင်ငံ​​မြောက် လူဦး​ရေ အထူထပ်ဆုံး​သော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး သိပ်သည်းမှု {{convert|521|/km2}} ရှိသည် <ref name="auto"/> နိုင်ငံ၏ အ​နောက်ပိုင်းရှိ အကြီးဆုံး​သော Randstad မြို့ပြဧရိယာတွင် အကြီးဆုံးမြို့ကြီးများဖြစ်သည့် ​မြောက်​ဟော်လန်ပြည်နယ်မှ [[အမ်စတာဒမ်မြို့]]၊ ​တောင်​ဟော်လန်ပြည်နယ်မှ [[ရော်တာဒမ်မြို့]]နှင့် [[ဟိတ်မြို့တော်]]၊ ယူးထရက်ပြည်နယ်မှ [[ယူးထရက်မြို့]]စ​သော မြို့ကြီး ​လေးမြို့ ပါဝင်သည်။ Randstad မြို့ပြဧရိယာတွင် ​နေထိုင်သူ ၈.၂ မီလီယံရှိပြီး<ref>{{Cite web|url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/03759ned/table?dl=DA8F|title=CBS Statline|website=opendata.cbs.nl}}</ref> ဥ​ရောပတွင် ပဉ္စမမြောက် အကြီးဆုံး မက်ထရိုပိုလစ်တန်ဧရိယာ ဖြစ်သည်။ Dutch Central Statistics Bureau အရ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ဒတ်ချ်လူဦးရေ၏ ၂၈ ရာခိုင်နှုန်းတွင် သုံးစွဲနိုင်သော ဝင်ငွေ(spendable income) ၄၅,၀၀၀ ယူရို ရှိကြသည်။(ထိုအထဲတွင် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုနှင့် ပညာရေးအတွက် မပါဝင်ပါ။)<ref>{{cite web|title = CBS – Income distribution – Extra|url = http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/inkomen-bestedingen/cijfers/extra/inkomensverdeling.htm|website = www.cbs.nl|accessdate = ၂၉ မေ ၂၀၂၀|url-status=dead|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150930184435/http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/inkomen-bestedingen/cijfers/extra/inkomensverdeling.htm|archivedate = 30 September 2015|df = dmy-all}}</ref> === ဘာသာစကား === === ဘာသာရေး === {{Pie chart |thumb = right |caption = Religious identification in the Netherlands (2015)<ref name="cbs2016"/> |label1 = ဘာသာမဲ့ |value1 = 50.1 |color1 = Grey |label2 = [[:en:Catholic Church|ရိုမန်ကက်သလစ်]] |value2 = 23.7 |color2 = Purple |label3 = [[:en:Protestant Church in the Netherlands|နယ်သာလန် ပရိုတက်စတင့် ဘုရားကျောင်း]]{{efn|Provided statistics show Protestants by their allegiance to congregations of two denominations that do not exist anymore. In 2004, the [[:en:Dutch Reformed Church|Dutch Reformed Church]] (NHK), the [[:en:Reformed Churches in the Netherlands|Reformed Churches in Netherlands]] (GKN) and the [[:en:Evangelical Lutheran Church in the Kingdom of the Netherlands|Evangelical Lutheran Church in the Kingdom of the Netherlands]] merged to form the [[:en:Protestant Church in the Netherlands|Protestant Church in the Netherlands]] (PKN) and officially no longer exist. However, many people still tend to give their older affiliation even after the merger. People who declared themselves simply as belonging to the [[:en:Protestant Church in the Netherlands|Protestant Church in the Netherlands]] did not give an information about belonging to an older affiliation. For example, [[:en:Lutherans|Members]] of the former Evangelical Lutheran Church in the Kingdom of the Netherlands happened to do so. People who identified with one of those three categories (NHK/GKN/or simply PKN) are all members of the Protestant Church in the Netherlands.<ref>{{cite book|last1=Schmeets|first1=Hans|last2=Mensvoort|first2=Carly van|title=Religieuze betrokkenheid van bevolkingsgroepen, 2010–2014|date=2011|publisher=Centraal Bureau voor der Statistiek|url=http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/C3344AD7-8513-45AE-BB16-D1B277FE34BA/0/2015BT11religieuzebetrokkenheidvanbevolkingsgroepen20102014.pdf|accessdate=21 February 2018|archive-date=15 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315174734/https://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/C3344AD7-8513-45AE-BB16-D1B277FE34BA/0/2015BT11religieuzebetrokkenheidvanbevolkingsgroepen20102014.pdf|url-status=dead}}</ref>}} |value3 = 15.5 |color3 = DodgerBlue |label4 = အခြားသော ခရစ်ယာန်ဘာသာများ{{efn|Including other Protestants that are not members of the Protestant Church in the Netherlands.}} |value4 = 4.6 |color4 = DeepSkyBlue |label5 = [[:en:Islam in the Netherlands|မွတ်စလင်]] |value5 = 4.9 |color5 = Green |label6 = Other |value6 = 1.2 |color6 = Red }} ဒတ်ချ်သည် ကမ္ဘာ​ပေါ်ရှိ ဘာသာရေးကိုးကွယ်မှုအနည်းဆုံးသော လူမျိုးများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၂၀ ရာစု​နှောင်းပိုင်းကာလမတိုင်မီအထိ နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ခရစ်ယာန်ဘာသာကို အဓိကကိုးကွယ်​သော နိုင်ငံတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကွဲပြား​သော ဘာ​သာ​ရေးကိုးကွယ်မှုများ ရှိ​နေ​​သော်လည်း ဘာသာ​ရေးအ​ပေါ် စွဲမြဲလိုက်နာမှုသည် ယုတ်​လျော့၍လာခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ စာရင်းအင်းနှင့်ဆိုင်​သော သတင်းအချက်အလက်များကို စု​ဆောင်း​သော ဒတ်ချ်အစိုးရအဖွဲ့အစည်းဖြစ်သည့် နယ်သာလန် စာရင်းအင်းဌာန(Statistics Netherlands)သည် စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ၅၀.၁%သည် မည်သည့်ဘာသာ ကိုးကွယ်ခြင်းမရှိကြောင်း ပြောဆိုထားသည်ကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ ဘာသာမဲ့များတွင် Humanistisch Verbond အဖွဲ့အစည်းအား ဝင်ထားသူများလည်း ပါဝင်သည်။ ခရစ်ယာန်ဘာသာကိုးကွယ်သူမှာ ၄၃.၈% ရှိပြီး ထိုအထဲမှ ကက်သလစ်ဘာသာကို ကိုးကွယ်သူ ၂၃.၇%၊ နယ်သာလန် ပရိုတက်စတင့် ဘုရားကျောင်းတော်ကို ကိုးကွယ်သူ ၁၅.၅%နှင့် အခြားသော ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်(နယ်သာလန် ပရိုတက်စတင့်ကျောင်းတော်တွင် ပါဝင်မှုမရှိသော အခြားသော ပရိုတက်စတင့်ဂိုဏ်းများ အပါအဝင်) ၄.၆% ပါဝင်သည်။ အစ္စလာမ်ဘာသာကိုးကွယ်သူမှာ စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ၄.၉% ရှိပြီး အခြားသော ဘာသာတရားများ(ဂျူးဘာသာ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဟိန္ဒူဘာသာ) ကိုးကွယ်သူစုစုပေါင်းမှာ ၁.၁% ရှိသည်။<ref name="cbs2016"/> ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ရက်ဘောင်းဒ်တက္ကသိုလ်(Redboud University) နှင့် လွတ်လပ်သော အမ်စတာဒမ်တက္ကသိုလ်(Vrije Universiteit Amsterdam)တို့၏ အသေးစိတ် လေ့လာမေးမြန်းမှုများအရ ဒတ်ချ်လူဦးရေ၏ ၃၄%သည် ခရစ်ယာန်ဘာသာ ကိုးကွယ်ကြသည်ဟု ပြောဆိုခဲ့ပြီး<ref name="nos.nl">{{cite news|title=Hoe God (bijna) verdween uit Nederland|url=http://nos.nl/artikel/2092498-hoe-god-bijna-verdween-uit-nederland.html|accessdate=၁၆ ဩဂုတ် ၂၀၂၀|publisher=NOS|date=13 March 2016}}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်ထိ လျော့ကျသွားခဲ့မှုမှာ လူဦးရေ၏ ၂၅% သည် ခရစ်ယာအယူဝါဒများမှ တစ်ခုခု(၁၁.၇% ရိုမန်ကက်သလစ်၊ ၈.၆% PKN၊ ၄.၂% မှာ အခြားခရစ်ယာန်ဂိုဏ်းခွဲများ)ကိုသာ ကိုးကွယ်ကြပြီး မွတ်စလင်မှာ ၅%၊ ဟိန္ဒူ သို့မဟုတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်သူ ၂ %နှင့် ဘာသာမဲ့မှာ လူဦးရေ၏ ၆၇.၈% ရှိခဲ့ရာ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ၆၁%၊ ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် ၅၃%၊ ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် ၄၃%နှင့် ၁၉၆၆ ခုနှစ်တွင် ၃၃%မှမြင့်တက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="BerntsA"/><ref>{{Cite news|url=http://www.dutchnews.nl/news/archives/2016/03/two-thirds-of-people-in-netherlands-have-no-religious-faith/|title=Two-thirds of people in Netherlands have no religious faith|date=14 March 2016|work=DutchNews.nl|access-date=၁၆ ဩဂုတ် ၂၀၂၀|language=en-GB}}</ref> Sociaal en Cultureel Planbureau(လူမှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အေဂျင်စီ၊ SCP) သည် ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် ဘာသာမဲ့အရေအတွက်သည် ၇၂% ခန့် ဖြစ်လာမည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။<ref>Sociaal en Cultureel Planbureau, God in Nederland (2006/2007)</ref> နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ပညာရေးလွတ်လပ်ခွင့်ကို အာမခံပေးထားရာ ဆိုလိုသည်မှာ ယေဘုယျ စံအရည်အသွေးကို လိုက်နာသော ကျောင်းအားလုံးသည် အစိုးရဘဏ္ဍာငွေ တူညီစွာ ရရှိသည်။ ထိုအထဲတွင် ဘာသာရေးအုပ်စုများ(အထူးသဖြင့် ရိုမန်ကက်သလစ်နှင့် ပရိုတက်စတင့်ဂိုဏ်းခွဲများ)မှ ဘာသာရေးစည်းမျဉ်းအရ အခြေတည်ထားသော ကျောင်းများလည်း ပါဝင်သည်။ ဒတ်ချ်ပါလီမန်ရှိ နိုင်ငံရေးပါတီ ၃ ခု(Christen-Democratisch Appèl၊ Christian Union၊ Staatkundig Gereformeerde Partij Dutch)သည် ခရစ်ယာန် ယုံကြည်မှုတွင် အခြေတည်ထားသည်။ မားစွာသော ခရစ်ယာန် ဘာသာရေး အားလပ်ရက်များသည်လည်း နိုင်ငံတော် အားလပ်ရက်များ(ခရစ္စမတ်၊ အီစတာပွဲတော်နေ့၊ Pentecost၊‌ ယေရှုသခင် ကောင်းကင်ဘုံသို ကြွမြန်းသည့်နေ့)ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.beleven.org/feesten/lijsten/landen.php?land=Nederland |title=Feestdagen Nederland |publisher=Beleven.org |accessdate=၁၆ ဩဂုတ် ၂၀၂၀}}</ref> ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ထာဝရဘုရားသခင်မဲ့ဝါဒသည် လောကီသီးသန့်ဝါဒ၊ လစ်ဘရယ်ဝါဒနှင့် ဆိုရှယ်လစ်ဝါဒများအဖြစ် ကြီးထွားလာခဲ့သည်။ ၁၉၆၀ ခုနှစ်လောက်တွင် ပရိုတက်စတင့်သည် လူမှုအခြေပြများအရ နည်းပါးလာခဲ့ပြီး ကက်သလစ်ဝါဒနှင့် တူညီလာခဲ့ပြီး နောင်တွင် ခရစ်ယာန် ဂိုဏ်းခွဲနှစ်ခုလုံး ကိုးကွယ်မှု စ၍လျော့နည်းလာခဲ့သည်။ အဓိကချွင်းချက်တခုအနေဖြင့် ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများကြောင့် အစ္စလာမ်ဘာသာကိုးကွယ်မှုသည် သိသိသာသာ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်မှစ၍ မွတ်စလင်အစွန်းရောက်ဝါဒကြောင့် ဘာသာရေးအပေါ် စိုးရိမ်မှု မြင့်တက်လာခဲ့သည်။<ref>Knippenberg, Hans "The Changing Religious Landscape of Europe" edited by Knippenberg published by Het Spinhuis, Amsterdam 2005 {{ISBN|90-5589-248-3}}, pages 102-104</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် လွတ်လပ်သော အမ်စတာဒမ်တက္ကသိုလ်မှ တိုင်းတာလေ့လာချက်များအရ နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ထာဝရဘုရားအား ယုံကြည်သူ(၁၇%)ထက် ထာဝရဘုရားအား မယုံကြည်သူ(၂၅%) ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ပိုတိုးလာကြောင်း လေ့လာသုံးသပ်ထားသည်။ လူဦးရေအများစုသည် ကင်္ခါဝါဒီ(ဘုရားတည်ရှိမှုကို သံသယရှိသူ)(၃၁%) သို့မဟုတ် ietsistic (27%) ရှိ၍နေပြီဖြစ်သည်။<ref name="trouw.nl">{{cite news|last1=van Beek|first1=Marije|title=Ongelovigen halen de gelovigen in|url=http://www.trouw.nl/tr/nl/5091/Religie/article/detail/3830831/2015/01/16/Ongelovigen-halen-de-gelovigen-in.dhtml|accessdate=၁၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၀|work=Dossier Relige|publisher=der Verdieping Trouw|date=16 January 2015}}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ အဓိကနေထိုင်သူ အများစု(၈၂%)သည် ဘုရားကျောင်းကို ဘယ်တော့မျှ သို့မဟုတ် ဘယ်တော့မျှနီးပါးအခြေအနေထိ ဘုရားကျောင်းကို မ‌သွားဘူးခဲ့ကြောင်း ပြောဆိုထားပြီး ၅၉% သည် မည်သည့်ဘုရားကျောင်း အမျိုးအစားကိုမဆို ဘယ်တော့မျှ မရောက်ဘူးကြောင်း ဖော်ပြထားကြသည်။ လူအားလုံးအား မေးမြန်းခဲ့ပြီးနောက် သူတို့ကို သူတို့ ဘုရားမဲ့ဝါဒီရှိသူဟု မြင်သူ ၂၄% ရှိပြီး ယခင် ၂၀၀၆ ခုနှစ် လေ့လာခဲ့မှုနှင့်နှိုင်းယှဉ်လျှင် ၁၁% မျှ တိုး၍လာခဲ့သည်။<ref name="BerntsA">{{cite book|last1=Bernts|first1=Tom|last2=Berghuijs|first2=Joantine|title=God in Nederland 1966-2015|date=2016|publisher=Ten Have|isbn=9789025905248}}</ref> မျှော်မှန်းထားသော ဘာသာရေးယုံကြည်မှု မြင့်တက်မှုသည် ၂၀၁၅ ခုနှစ်‌တွင် သု‌တေသနပြုချက်များအရ ရပ်တန့်သည့် အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိသွားသည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ၄၀% သော ‌စစ်တမ်းဖြေကြားသူတို့က ဘာသာရေးယုံကြည်မှုရှိသူ(ietsism)ဟု ယူဆကြောင်းဖြေဆိုခဲ့ပြီး ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင်တော့ ၃၁% ထိ လျော့ကျသွားသည်။ ကြီးမြတ်သောစွမ်းအား၏ ဖြစ်တည်မှုပဓာန(existentialism)ကို ယုံကြည်မှုအရေအတွက်မှာလည်း ထိုကာလအတွင်း ၃၆% မှ ၂၈% သိူ့ ကျဆင်းသွားသည်။<ref name="nos.nl"/> နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင်ခရစ်ယာန်ဘာသာမှာ လက်ရှိတွင် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု အများဆုံးသော ဘာသာဖြစ်သည်။ ‌မြောက် ဘရာဘန့်ပြည်နယ်နှင့် လင်းဘာ့ဂ်ပြည်နယ်တို့သည် သမိုင်းကြောင်းအရ ရိုမန်ကက်သလစ်ကို နှစ်နှစ်ကာကာ သက်ဝင်ယုံကြည်သူများဖြစ်ပြီး ထိုပြည်နယ်သားအချို့သည် ကက်သလစ်ဘုရားကျောင်းတော်သည် ၎င်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု အမှတ်သရုပ်တည်ရာအဖြစ် မှတ်ယူကြ‌သေးသည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံရှိ ပရိုတက်စတင့်ဝါဒသည် မတူကွဲပြားသော ရိုးရာများအတွင်း ကျောင်းတော်တချို့ ပါဝင်သည်။ ထို့အထဲမှ အကြီးမားဆုံးဆုံးမှာ နယ်သာလန် ပရိုတက်စတင့် ဘုရားကျောင်း(Proteststant Church in Netherlands၊ PKN)ဖြစ်ပြီး ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးကျောင်းတော်နှင့် ရိုးရာအရပြောင်းလဲမှုပြုထားသော လူသာရန်ဘုရားကျောင်းတော်တို့ကို ပေါင်းစည်းထားသော ကျောင်းတော်ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင်မှ ဒတ်ချ်ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးကျောင်းတော်(Dutch Reformed Church)၊ နယ်သာလန်ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဘုရားကျောင်းများ(the Reformed Churches in the Netherlands)နှင့် လူသာရန်ကျောင်းတော်တို့ ပေါင်းစည်းမှုမှ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="CBS 2009">{{cite news |url=http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=37944&D1=0-5,10&D2=29-40&VW=T |title=Kerkelijke gezindte en kerkbezoek; vanaf 1849; 18 jaar of ouder |date=15 October 2010}}</ref> များစွာသော အော်သို့ဒေါ့ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဘုရားကျောင်းများနှင့် လစ်ဘရယ်ဘုရားကျောင်းများသည် PKN အတွင်းသို့ ပေါင်းစည်းခြင်း မပြုကြချေ။ နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ခရစ်ယာန်ဘာသာတစ်ခုလုံးအနေဖြင့် အနည်းစုဖြစ်လာသော်လည်း နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ဇီးလန်းမှ မြောက်ဘက် အိုဗီးရိုက်ဆယ်ပြည်နယ်အထိ ကျယ်ပြန့်သော ခရစ်ယာန်ခါးပတ်ကွင်းရှိ၍နေပြီး ထို‌‌ဒေသတို့တွင် ပရိုတက်စတင့်(အထူးသဖြင့် ပြုပြင်ရေးဘုရားကျောင်း)အား ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုမှာ ပြင်ထန်နေဆဲဖြစ်ပြီး မြူနီစပါယ်ကောင်စီတွင် အဓိကဘာသာ ဖြစ်၍နေသေးသည်။ အစွစလာမ်ဘာသာသည် နိုင်ငံအတွင်း ဒုတိယ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု အများဆုံးဖြစ်သည်။၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ မွတ်စလင်အရေအတွက်မှာ ၈၂၅,၀၀၀(စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ၅%) ရှိသည်။<ref name=CBS2>{{cite web|url=http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/vrije-tijd-cultuur/publicaties/artikelen/archief/2012/2012-3759-wm.htm|title=Een op de zes bezoekt regelmatig kerk of moskee|work=Central Bureau of Statistics, Netherlands|year=2012|accessdate=၁၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၀}}</ref> ရွေ့ပြောင်းလုပ်သားများ များပြားလာမှု၏ အကျိုးရလဒ်အဖြစ် ၁၉၆၀ခုနှစ်မှစ၍ မွတ်စလင်လူဦးရေမှာ တိုးတက်၍ လာခဲ့သည်။ ထိုထဲတွင် တူရကီနှင့် မော်ရိုကိုတို့မှ ရွေ့ပြောင်းလုပ်သားများနှင့် ယခင်ဒတ်ချ်,ကိုလိုနီနယ်များဖြစ်ကြသည့် ဆူရီနမ်နှင့် အင်ဒိုနီးရှားတို့မှ ရွေ့ပြောင်းလုပ်သားများလည်း ပါဝင်ကြသည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များအတွင်းတွင် ဘော့စနီးယားနှင့် ဟက်ဇာဂိုဗေးနီးယား၊ အီရန်၊ အီရတ်၊ ဆိုမာလီယာနှင့် အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံတို့မှ ဒုက္ခသည်များလည်း ရောက်ရှိ၍ လာခဲ့သေးသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.scp.nl/publicaties/boeken/9037702597/Godsdienstige_veranderingen.pdf |title=Godsdienstige veranderingen in Nederland |accessdate=၁၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၀ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070125142251/http://www.scp.nl/publicaties/boeken/9037702597/Godsdienstige_veranderingen.pdf |archivedate = 25 January 2007}}</ref> အခြားသော ဘာသာတရားတို့မှာ ဒတ်ချ်လူဦးရေ၏ ၆% လောက်သာရှိသည်။ ဟိန္ဒူဘာသာမှာ နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် အနည်းငယ်သာ ကိုးကွယ်သော ဘာသာတရားဖြစ်ပြီး ယုံကြည်ကိုးကွယ်သူ ၂၁၅,၀၀၀(လူဦးရေ ၁% ထက် အနည်းငယ်ပို) ရှိပြီး အများစုမှာ အင်ဒို-ဆူရီနမ်လူမျိုးများဖြစ်သည်။ ကိုးကွယ်သူများတွင် အိန္ဒိယနှင် သီရိလင်္ကာတို့မှာရွေ့ပြောင်းလာသူများနှင့် ဟာရီ ခရစ်ရှနား(Hare Krishna)ကဲ့သို့ ပြောင်းလဲထားသော ဟိန္ဒူဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြသော အနောက်တိုင်းသားတို့လည်း ပမာဏတော်တော်များများ ပါဝင်ကြသည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် သို့မဟုတ် နှစ်နှစ်ကာကာ ယုံကြည်နေသူသည် ခန့်မှန်း ၂၅၀,၀၀၀ ရှိသည်။ ဂျူးဘာသာအနေဖြင့် နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ၄၅,၀၀၀ ခန့်ရှိသည်။ === ပညာရေး === [[File:BSN Junior School Vlaskamp.jpg|thumb|left|A primary school in The Hague]] [[File:ACTA - panoramio.jpg|thumb|left|A University of Amsterdam building]] [[File:Utrecht-Uithof, from CambridgeLaan 01.jpg|thumb|left|View on the Utrecht Science Park of Utrecht University. The building in the centre is the library.]] နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ ပညာရေးသည် အသက် ၅ နှစ်မှ ၁၆ နှစ်အကြား မသင်မနေရ ပညာရေးစနစ်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/leerplicht|title=Leerplicht|website=Rijksoverheid.nl|accessdate=၆ ဇွန် ၂၀၂၀|date=11 December 2009}}</ref> အကယ်၍ ကလေးမှာ HAVO, VWO သို့မဟုတ် MBO 2+ ဒီဂရီကဲ့သို့‌သော အခြေခံအရည်အချင်း သတ်မှတ်ချက် မရှိပါက ထိုကလေးသည် မဖြစ်မနေ ထိုအရည်အချင်း သတ်မှတ်ချက်ရရှိအောင် သင်ကြားရမည် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/leerplicht/leerplicht-en-kwalificatieplicht|title=Leerplicht en kwalificatieplicht|website=Rijksoverheid.nl|accessdate=၆ ဇွန် ၂၀၂၀|date=February 2017|archive-date=9 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220809141235/http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/leerplicht/leerplicht-en-kwalificatieplicht|url-status=dead}}</ref> နယ်သာလန်နိုင်ငံရှိ ‌ကလေးသူငယ်တိုင်းသည် အခြေခံပညာကျောင်းကို အသက် ၄ နှစ်မှ ၁၂ အတွင်း သင်ကြားကြရပြီး အတန်း ၈ ခု ပါဝင်သည်။ ပင်ကိုပါရမီ စမ်းသပ်မှုအပေါ် အခြေခံ၍ အဋ္ဌမတန်းမှဆရာ၏ မှတ်ချက်နှင့် ကျောင်းသားမိဘ သို့မဟုတ် အုပ်ထိန်းသူ၏ အမြင်ဖြင့် အလယ်တန်းသင်ရိုး ၃ ခုမှ တစ်ခုကို ရွေးချယ်ရသည်။ သီးခြားသင်ရိုးဖြင့် သင်ကြားပြီးသည့်နောက် နောက်ဆုံးနှစ်မတိုင်မီ တစ်နှစ်အလိုတွင် ကျောင်းသားသည် နောက်ထပ်သင်ရိုးကို ဆက်လက်သင်ကြားနိုင်သည်။ VMBO တွင် အတန်း ၄ ခု ပါဝင်ပြီး အခြားသော အဆင့်ခွဲများစွာရှိသည်။ VMBO အတန်းများအား အောင်မြင်ပြီးသည်နှင့် MBO အတန်းများအား ဆက်လက် တက်ရောက်နိုင်သည်။ MBO (middle-level applied education) သည် လက်တွေ့အသုံးချ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ပညာရပ်များကို အဓိကထား သင်ကြားသော ပုံစံဖြစ်သည်။ MBO အောင်မြင်သည့် လတ်မှတ်ရှိသော ကျောင်းသားသည်သာ HBO ကို ‌‌တက်ရောက်ခွင့်ရှိမည် ဖြစ်သည်။ HAVO သည် အတန်း ၅ ခုရှိပြီး အောင်မြင်ပါက HBO ကို တက်ရောက်ခွင့် ရရှိမည် ဖြစ်သည်။ HBO(higher professional education) သည် တက္ကသိုလ် ပညာရေး(အသုံးချ သိပ္ပံ)ဖြစ်ပြီး အောင်မြင်ပါက သက်ဆိုင်ရာနယ်ပယ်အဘိုက် ဘွဲ့ဒီဂရီကို ရရှိမည်ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် တက္ကသိုလ်အဆင့်ဘွဲ့နှင့် တူညီသည်။ VWO (comprising athenaeum and gymnasium) တွင် အတန်း ၆ ခုပါဝင်ပြီး သုတေသနတက္ကသိုလ်များတွင် သင်ကြားနိုင်ရေးအတွက် အကြိုပြင်ဆင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ တက္ကသိုလ်တွင် သုံးနှစ်ကြာမြင့်သော ဘွဲ့ဒီဂရီကို သင်ကြားနိုင်ပြီး ၎င်းနောက် တစ်နှစ် သို့မဟုတ် နှစ်နှစ် ကြာသော ဘွဲ့လွန်ကို ဆက်လက်သင်ကြားနိုင်သည်။ ထိုသို့သင်ကြားပြီးပါက လေးနှစ် သို့မဟုတ် ငါးနှစ်ကြာမြင့်သော ပါရဂူဘွဲ့သင်တန်းကို ဆက်လက်သင်ကြားနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ပါရဂူဘွဲ့ သင်တန်းသားများသည် ယေဘုယျအားဖြင့် တက္ကသိုလ်၏ အမြဲတမ်းခန့် ဝန်ထမ်းများတော့ မဟုတ်ချေ။ အများပြည်သူရံပုံ​ငွေဖြင့် အသုံးပြု​သော ဘာသာ​ရေး​ကျောင်းများမှလွဲ၍ ဒတ်ချ် ​ကျောင်းနှင့် တက္ကသိုလ်များသည် အများပြည်သူတက္ကသိုလ်များဖြစ်ပြီး ဘုရား​ကျောင်းများကိုလည်း နိုင်ငံ​တော်မှ စီမံခန့်ခွဲခြင်း မဟုတ်ပဲ လိုအပ်သည်များဖြည့်ဆည်းခြင်းဖြစ်သည်။ ဒတ်ချ်တက္ကသိုလ်များတွင် ကျူရှင်ခသည် နယ်သာလန်​နှင့် ယူရိုအဖွဲ့ဝင်ကျောင်းသားများအတွက် တနှစ်တာကုန်ကျ​ငွေ ယူရို ၂၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး ယူရိုအဖွဲ့ဝင် မဟုတ်​သော နိုင်ငံများအတွက်မူ ယူရို ၁၀,၀၀၀ ခန့် ကုန်ကျသည်။ === ကျန်းမာရေး ​စောင့်​​ရှောက်မှု === [[File:Anthonie van Leeuwenhoek (1632-1723). Natuurkundige te Delft Rijksmuseum SK-A-957.jpeg|thumb|Portrait of Antonie van Leeuwenhoek (1632–1723), known as "the father of microbiology"]] [[File:Meander MC noordzijde 1.JPG|thumb|A public hospital in Amersfoort]] ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် Euro health consumer index (EHCI)၏ နံပါတ် ၁ နေရာကို ဆက်လက်ရရှိခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်းကိန်းသည် ဥရောပရှိ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုစနစ်များကို လေ့လာခြင်းဖြစ်ပြီး အမြင့်ဆုံးအမှတ် ၁,၀၀၀ တွင် ၉၁၆ မှတ်ရရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ၂၀၀၅ ခုနှစ်ကတည်းက ထုတ်ပြန်ခဲ့သော စစ်တမ်းတို့တွင် ထိပ်ဆုံးသုံးနိုင်ငံအနက် ပါဝင်ခဲ့သည်။ တိုင်းတာစစ်ဆေးမှု ၄၈ မျိုးတွင် ပါဝင်သည့် လူနာအခွင့်အရေး၊ သတင်းအချက်အလက်၊ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှုနှင့် အကျိုးရလဒ်တို့တွင် နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ဥရောပ ၃၇ နိုင်ငံတွင် ထိပ်ဆုံးနိုင်ငံအဖြစ် ၆ နှစ်ဆက်တိုက် အသိအမှတ်ပြုခြင်းကို ခံထားရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.healthpowerhouse.com/|title=Health Consumer Powerhouse|work=healthpowerhouse.com|accessdate=၂၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၀|archive-date=17 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817152201/https://healthpowerhouse.com/}}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၊ ဩစတေးလျ၊ ကနေဒါ၊ ဂျာမနီ၊ နယူးဇီလန်တို့နှင့် ကျန်း‌မာရေးစောင့်ရှောက်မှုနှင့်ပတ်သက်သော နှိုင်းယှဉ်လေ့လာမှုတစ်ရပ်တွင် ပထမနေရာတွင် ရှိနေခဲ့သည်။<ref>{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/idUSTRE65M0SU20100623 | work=Reuters | title=U.S. scores dead last again in healthcare study | date=23 June 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://content.healthaffairs.org/content/26/6/w717.full.pdf+html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120110040524/http://content.healthaffairs.org/content/26/6/w717.full.pdf+html|url-status=dead|archive-date=10 January 2012|title=Toward Higher-Performance Health Systems: Adults' Health Care Experiences In Seven Countries, 2007}}</ref> ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုနှင့်ပတ်သက်၍ ကြီးမားသော ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ ပြုလုပ်ပြီးကတည်းကပင် ဒတ်ချ်တို့၏ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုစနစ်သည် နှစ်စဉ် ညွှန်းကိန်းများ၌ ပိုမိုများပြားသော အမှတ်များကို ရရှိခဲ့သည်။ HCP (Health Consumer Powerhouse) ၏ အဆိုအရ နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် 'ပရမ်းပတာဖြစ်သော စနစ်' ရှိပြီး ဆိုလိုသည်မှာ လူနာ၌ သူ၏ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုအတွက် ကျန်းမာရေးအာမခံအား လွတ်လပ်စွာဝယ်ယူနိုင်မှု ကြီးမားစွာ ရရှိထားခြင်းဖြစ်သည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံနှင့် အခြားသောနိုင်ငံတို့နှင့် ကွာခြားချက်မှာ ထိုပရမ်းပတာဖြစ်မှု(လွတ်လပ်စွာ ရွေးချယ်နိုင်ခွင့်)ကို အစီအစဉ်တကျဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုနှင့်ပတ်သက်သော ဆုဲးဖြတ်ချက်များသည် လူနာနှင့် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ဝန်ဆောင်မှုပေးသူအကြား ပြောဆိုဆွေးနွေးမှုအတွင်းတွင် ပြုလုပ်နိုင်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://healthpowerhouse.com/|title=Health Consumer Powerhouse – Health Care System's Indexes and reports|access-date=16 August 2020|archive-date=4 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220304194538/https://healthpowerhouse.com/}}</ref> ကျန်းမာရေး‌အာမခံသည် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ ဥပဒေအရ မဖြစ်မနေလုပ်ကြရသည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုအား ဥပဒေအရ အာမခံပုံစံနှစ်ခုဖြင့် လွှမ်းခြုံထားသည်။ •Zorgverzekeringswet (ZVW)၊ "အခြေခံ အာမခံ" ဖြစ်ပြီး အထွေထွေ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ဖြစ်သည်။ •Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) သည် ကာလရှည် ပြုစုစောင့်ရှောက်မှု ဖြစ်သည်။ ဒတ်ချ်နိုင်ငံသားများအတွက် AWBZ အာမခံသည် အစိုးရမှ အလိုအလျောက် အာမခံပေးထားပြီး အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုကိုတော့ လူတိုင်းအနေဖြင့် ချုပ်ဆိုရန် လိုအပ်သည်။ အသက် ၁၈ နှစ်အောက် ကလေးများအနေဖြင့် ၎င်းတို့၏ မိဘအာမခံနှင့်ပင် အလိုအလျောက် အကျုံးဝင်သည်။ အကယ်၍ တစ်ဦးတစ်ယောက်အနေဖြင့် အာမခံ မယူလိုပါက ၎င်းသည် ‌ကျန်းမာရေးကောင်းမွန်ရမည်။ အာမခံကုမ္ပဏီအနေဖြင့် အသက် ၁၈ နှစ်ကျော်လွန်သူ လူတိုင်းအတွက် အသက်အရွယ်နှင့် ကျန်းမာရေးအခြေအနေကို မမှီတည်သည့် အထွေထွေကျန်းမာရေး အာမခံပုံစံများ ပေးရပြီး လျှောက်ထားခွင့် ငြင်းပယ်ခြင်းနှင့် အထူးအခြေအနေတစ်ရပ်ပြဋ္ဌာန်းခြင်းသည် တရားမဝင်သော ကိစ္စရပ်များ ဖြစ်သည်။ တခြားသော ဥရောပနိုင်ငံများနှင့်မတူသည်မှာတော့ ဒတ်ချ်အစိုးရသည် လွယ်ကူ​စေမှုနှင့် ကျန်းမာ​ရေး​စောင့်​ရှောက်မှုစနစ်၏ အရည်အ​သွေးများအတွက် တာဝန်ခံမှုရှိပြီး စီမံခန့်ခွဲမှုအတွက် မပါဝင်ပေ။ နယ်သာလန်၏ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုကို နည်းလမ်းများစွာဖြင့် ခွဲခြားနိုင်ပြီး somatic နှင့် စိတ်ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုနှင့် 'ကုသခြင်း'(ကာလတို)၊ 'စောင့်ရှောက်မှု'(ကာလရှည်)တွင် အဆင့် သုံးဆင့် ခွဲခြားထားသည်။ မိသားစုဆရာဝန်များ(huisartsen)သည် ပထမအဆင့်၏ အကြီးမားဆုံး အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ် ဖွဲ့စည်းထားကြသည်။ ပထမအဆင့်မှ အဖွဲ့ဝင်တစ်ယောက်၏ ညွန်းဆိုမှုရှိမှသာ ဒုတိယနှင့် တတိယအဆင့်အတွက် လက်ခံရန် လုပ်ဆောင်ခွင့်ရှိသည်။<ref name="Boot">J.M. Boot, 'De Nederlandse Gezondheidszorg', Bohn Stafleu van Loghum 2011</ref> ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုစနစ်သည် အခြားသော ဥရောပနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင်အတော်လေးထိရောက်မှုရှိသော်လည်း ကုန်ကျစရိတ် ထိရောက်မှုအရှိဆုံးသော စနစ်တော့ မဟုတ်ပါ။<ref name=BCG>Boston Consulting Group, 'Zorg voor Waarde', 2011.</ref> နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုစနစ်သည် လမ်းနှစ်သွယ်စနစ်ဖြင့် ဘဏ္ဍာ‌ငွေသုံးစွဲသည်စနစ်ကို ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီမှ စတင်ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ တစ်စိတ်တပိုင်းဆေးရုံနေနှင့် ဘီးတပ်ကုလားထိုင်အစရှိသော မသန်စွမ်းကုန်ကျစရိတ်ကဲ့သို့ ကာလရှည်ကုသမှုတို့တွင် နိုင်ငံတော်မှထိန်းချုပ်သော အာမခံခွင့်ပြုမှုနှင့် ကုသခွင့်ပေးထားသည်။ ၎င်းသည် Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten ("General Law on Exceptional Healthcare Costs") ခေါင်းစဉ်အောက်တွင်ရှိပြီး ၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင်မှစ၍ ပထမဆုံးအသက်သွင်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင်စ၍ အာမခံသည် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုကုန်ကျ‌ငွေ၏ ၂၇%ကို ကုန်ကျခံပေးခဲ့သည်။<ref name="statline.cbs.nl">{{cite web|url=http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=71914ned&D1=37-43&D2=a&HDR=G1&STB=T&VW=T|title=Zorgrekeningen; uitgaven (in lopende en constante prijzen) en financiering|date=20 May 2010|publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek: StatLine|language=Dutch|accessdate=၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၀}}</ref> ပုံမှန်ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု(ကာလတို)အားလုံးအတွက်သည် ပုဂ္ဂလိက ကျန်းမာရေးအာမခံကုမ္ပဏီများ၏ မဖြစ်မနေထားရှိရသော ကျန်းမာရေးအာမခံစနစ်တွင် ဖြစ်သည်။ ဤကျန်းမာရေးအာမခံကုမ္ပဏီများကို တိကျသေချာသော အာမခံကုသမှုအမျိုးအစားအလိုက် ထောက်ပံ့ပေးရန် မဖြစ်မနေ လုပ်‌ဆောင်စေရသည်။<ref name="minvws.nl">{{cite web|url=http://www.minvws.nl/en/themes/health-insurance-system/|title=Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport|first=Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en|last=Sport|work=minvws.nl|accessdate=၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၀|date=18 February 2010}}</ref> အာမခံသည် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု အားလုံးကုန်ကျငွေ၏ ၄၁% ကို ထောက်ပံ့ပေးရသည်။<ref name="statline.cbs.nl"/> ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ငွေပေးချေမှု၏ အခြားသော ရင်းမြစ်များမှာ အခွန်(၁၄%)၊ တိုက်ရိုက်‌ငွေချေမှု(out of pocket payments) (၉%)၊ ထပ်တိုးစိတ်ကြိုက် ကျန်းမာရေးအာမခံအမျိုးအစား (၄%)နှင့် အခြားသော ရင်းမြစ်(range of other sources)(၄%) တို့ဖြစ်သည်။ <ref name="statline.cbs.nl"/> လက်ခံနိုင်မှု(affordablility)ကို ဝင်‌ငွေနှင့်ဆက်စပ်သော ကင်းလွတ်ခွင့်စနစ်နှင့် သီးခြားနှင့် အလုပ်သမားများမှ ပေးချေသော ဝင်ငွေနှင့် ဆင်စပ်သော ပရီမီယံတို့မှ အာမခံပေးသည်။ ဒတ်ချ်ကျန်းမာရေးစနစ်၏ အဓိကအကြောင်းအရာမှာအာမခံပရီမီယံမှာ ကျန်းမာရေးအခြေအနေနှင့် အသက်အရွယ်ကို ဆက်နွယ်မှု မရှိခြင်းဖြစ်သည်။ ကာလတို ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု အားလုံးအတွက် ကုန်ကျစရိတ်ကို အာမခံကုမ္ပဏီမှ ၅၀%၊ အာမခံထားသူမှ ၄၅%နှင့် အစိုးရမှ ၅% ပေးဆောင်သည်။ အသက် ၁၈ နှစ်အောက် ကလေးငယ်များအား အခမဲ့ လွှမ်းခြုံမှုပေးထားသည်။ အာမခံကုမ္ပဏီများမှ အာမခံကြေးပေးချေမှုသည် တစ်လလျှင် ယူရို ၁၀၀ (၂၀၁၀ ဩဂုတ်တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၂၇ ခန့်နှင့် ၂၀၁၂ တွင် ယူရို ၁၅၀ သို့မဟုတ် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၉၆၊ မတူကွဲပြားသော အာမခံကုမ္ပဏီများအကြား ကွဲပြားမှု ၅ % ခန့်)ရှိပြီး နှစ်စဉ် အခွန်မဆောင်မီပေးချေရမှုသည် ယူရို ၂၂၀(အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၈၈)ခန့်ရှိသည်။ == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Hollande04.jpg|thumb|600px|center|<div style="text-align:center;">ဒတ်ချ် ယဉ်ကျေးမှု၏ လက္ခဏာနှင့် ပြယုဂ်အချို့</div>]] === အနုပညာ၊ ဒဿနိကဗေဒနှင့် စာပေ === {{multiple image|perrow=2/1/1|total_width=300|caption_align=center | image1 = Meisje met de parel.jpg|caption1= [[ဂျိုဟန်နက် ဗာမီယာ]]၏ ''[[ပုလဲနားဆွဲနဲ့ မိန်းကလေး]]'' | image2 = Vincent van Gogh - Self-portrait with grey felt hat - Google Art Project.jpg|caption2=[[ဗင်းဆင့် ဗန်ဂိုး]]၏ ကိုယ်တိုင်ရေးပုံတူ | image3 = Rijksmuseum 2022.jpg|caption3=The Rijksmuseum | image4 = NEMO and area.jpg|caption4=The National [[:en:NEMO (museum)|NEMO Science Museum]] and the [[Nederlands Scheepvaartmuseum]] in second plan, in Amsterdam }} နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ပန်းချီဆရာကျော်များစွာ နေထိုင်ခဲ့ဖူးသော နိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၁၇ ရာစုတွင် ဒတ်ချ်သမ္မတနိုင်ငံ ခေတ်ကောင်းရောက်ရှိစဉ်အချိန်က များစွာသော ပန်းချီဆရာများဖြစ်သည့် [[ရမ်းဗရန့်]]၊ [[ဂျိုဟန်နက် ဗာမီယာ]]၊ ဂျန် စတင်း(Jan Steen)၊ ဂျက်ကော့ ဗန် ရူအစ်ဒယ်(Jacob van Ruisdael) အစရှိသော ပန်းချီဆရာများစွာ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ [[ဗင်းဆင့် ဗန်ဂိုး]]၊ [[ပင်တာ မွန်ဒရီယွန်]]တို့သည် ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစုတွင် ကျော်ကြားခဲ့သော ဒတ်ချ် ပန်းချီဆရာများဖြစ်သည်။ ထို့ပြင်  မော်ရစ် ကော်နယ်လစ် အက်ရှာ(M. C. Escher)ကဲ့သို့ ကျော်ကြားသော ဂရပ်ဖစ် ပညာရှင်များလည်းရှိသည်။ ဝီလျံ ဒီ ကော်နင်း(Willem de Kooning)သည် [[ရော်တာဒမ်မြို့]]တွင် မွေးဖွား၍ သင်ကြားခဲ့သော်လည်း အမေရိကန်အနုပညာရှင်တစ်ယောက်အဖြစ် ခံယူထားသူ ဖြစ်သည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ရော်တာဒမ်မြို့မှ [[အီရက်ဇမတ်]]နှင့် [[ဗာရွတ် ဆပင်နိုဇာ|ဆပင်နိုဇာ]]ကဲ့သို့သော ဒဿနိကပညာရှင်များ ပေါ်ထွန်းရာ မြေလည်း ဖြစ်သည်။ ဒေးကား၏ အရေးပါသော အတွေးအခေါ်များသည်လည်း နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ ၎င်း လေဒင့်တက္ကသိုလ်တွင် ပညာသင်စဉ်တွင် ဖော်ထုတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ရာစုနှစ်များစွာအတွင်း ထိုတက္ကသိုလ်တွင် ပထဝီပညာရှင် ဂျိမ်း ဟတ်တန်(James Hutton)၊ ဗြိတိသျှဝန်ကြီးချုပ် ဂျွန် စတူးအတ် (John Stuart)၊ အမေရိကန်သမ္မတ [[ဂျွန် ကွင်စီ အဒမ်စ်]]၊ ရူပဗေဒဆိုင်ရာ နိုဘယ်ဆုရှင်များ ဖြစ်ကျသော ဟန်းဒရစ် လိုရန်ဇ် (Hendrik Lorentz) နှင့် အန်ရီကို ဖာမီ (Enrico Fermi) တို့ ပညာသင်ကြားခဲ့ကြသည်။ ဒတ်ချ် သိပ္ပံပညာရှင် [[ခရစ်စတီယန် ဟိုင်ဂန်]] (Christiaan Huygens) (၁၆၂၉–၁၆၉၅) သည် [[စနေဂြိုဟ်|စေတန်ဂြိုဟ်]]၏ ဂြိုဟ်ရံလဖြစ်သော [[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုင်တန်လ]]ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး အလင်းသည် လှိုင်းသဏ္ဍန်ဖြင့် သွားသည်ဟု ယုံကြည်စွာ ငြင်းဆိုခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ချိန်သီးနာရီကို တီထွင်ခဲ့ပြီး သင်္ချာညီမျှခြင်းများကို အသုံးပြုခဲ့သော ပထမဆုံးသော ရူပဗေဒပညာရှင်လည်းဖြစ်သည်။ အန်တိုနီ ဗန် လေဗင်ဟုပ် (Antonie van Leeuwenhoek) သည် မိုက်ခရိုစကုပ်ဖြင့် ကြည့်၍မြင်နိုင်သော ဆဲလ်တစ်လုံးတည်းရှိသော သက်ရှိများ အကြောင်းကို ပထမဆုံး တွေ့ရှိ ဖော်ထုတ်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ဒတ်ချ်ရွှေခေတ်တွင် အခြားသော အနုပညာလက်ရာများနှင့်အတူ ယော့ ဗန် ဒန် ဗွန်ဒယ် (Joost van den Vondel) နှင့် ပီတာ ကော်နယ်လစ်ဇွန် ဟော့ (P. C. Hooft) တို့၏ လက်ရာများဖြင့် စာပေသည်လည်း ကျော်ဇောခြင်းအတိ ရှိခဲ့လေသည်။ ၁၉ ရာစုတွင်လည်း မူတာတူလီ (Multatuli) ရေးသည့် ယခုအခါ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံဖြစ်လာသည့် ဒတ်ချ်ကိုလိုနီနယ်များတွင် ဆိုးရွားစွာ ပြုမူဆက်ဆံခဲ့သည်တို့ကို ရေးသားခဲ့သော စာများသည်လည်း ထင်ရှားသည်။ ၂၀ ရာစုတွင် ထင်ရှားသော စာရေးဆရာများတွင် ဂေါ့ဒ်ဖရီး ဘိုးမန်း (Godfried Bomans)၊ ဟာရီ မူလစ်ချ် (Harry Mulisch)၊ ယန် ဝေါကာ (Jan Wolkers)၊ ဆိုင်မွန် ဗက်ဒေ့ (Simon Vestdijk)၊ ဟယ်လာ ဟာဆယ် (Hella S. Haasse)၊ ဆီး နိုတီဘွန်း(Cees Nooteboom)၊ Gerard Reve နှင့် ဝီလျံ ဖရက်ဒရစ် ဟားမန်း (Willem Frederik Hermans) တို့ ပါဝင်သည်။ ဂျူးလူမျိုးတို့ မျိုးတုန်းသတ်ဖြတ်မှုဖြစ်စဉ်အတွင်းတွင် အသတ်ခံခဲ့ရသော [[အာနယ်ဖရန့်ခ်]]၏ Diary of a Young Girl သည် ထင်ရှားသော စာအုပ်တစ်အုပ်ဖြစ်ပြီး ဒတ်ချ်ဘာသာမှ အခြားသော ထင်ရှားသော ဘာသာတို့ဖြင့် ပြန်ဆိုထုတ်ဝေခဲ့သော စာအုပ်တစ်အုပ်ဖြစ်သည်။ ဒတ်ချ်ရိုးရာဗိသုကာလက်ရာများကို အမ်စတာဒမ်မြို၊ လေဒင့်မြို့ (Leiden)၊ ဒဲ့ဖ်မြို့ (Delft)တို့တွင် ကောင်းစွာ ထိန်းသိမ်းထားပြီး တူးမြောင်းများတစ်လျှောက်တွင် ၁၇ ရာစုနှင့် ၁၈ ရာစုမှအဆောက်အဦများကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။ သစ်ဖြင့်ဆောက်လုပ်ထားသော ကျေးလက်ဗိသုကာလက်ရာများကို ဇာအမ်ဒမ်မြို့ (Zaandam) နှင့် မာကန်ရွာ (Marken) တို့တွင် တွေ့နိုင်သည်။ ဒတ်ချ် အဆောက်အဦများ၏ ပုံတူလက်ရာများကို [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[နာဂါဆာကီမြို့]]ရှိ Huis Ten Bosch ပန်းခြံတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ဟော်လန်ရွာငယ်ပုံစံကို [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ ရှန်ယန်းမြို့တွင် တည်ဆောက်ပြီးစီးလျက်ရှိသည်။ [[လေရဟက်စက်|လေရဟတ်]]၊ ကျူးလစ်ပန်း၊ သစ်သားရှူးဖိနပ်၊ ဒဲ့ဖ် အိုးထည်များနှင့် ဆေးခြောက်ပင် (cannabis) တို့သည် နယ်သာလန်နိုင်ငံကို လာရောက်လည်ပတ်ကြသော ခရီးသွား ဧည့်သည်များအကြားတွင် ရေပန်းစားသော အ‌ကြောင်းအရာများ ဖြစ်သည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် တင်းကျပ်သည့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ ရှည်လျားသော သမိုင်းများရှိ‌ခဲ့သော်ငြား ယနေ့အခါတွင် မူးယစ်ဆေးနှင့် သက်ဆိုင်သော မူဝါဒ၊ ညင်သာစွာ သေဆုံးခြင်းအား တရားဝင် ခွင့်ပြုပေးမှုတို့ကြောင့် လွတ်လပ်သော လစ်ဘရယ်နိုင်ငံတစ်ခုအဖြစ် ဆို၍ ရနေပြီဖြစ်သည်။ ၂၀၀၁ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် လိင်တူခြင်း လက်ထပ်ထိန်းမြှားခြင်းအား တရားဝင်ခွင့်ပြုပေးခဲ့ပြီး လိင်တူလက်ထပ်ခြင်းအား ခွင့်ပြုပေးခဲ့သည့် ပထမဆုံးသောနိုင်ငံဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0104/01/sm.10.html|title=Same-Sex Marriage Legalized in Amsterdam|date=1 April 2001|work=[[CNN]]|accessdate=၂၀ ဧပြီ ၂၀၂၀|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303221411/http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0104/01/sm.10.html|archivedate=3 March 2016}}</ref> === ဒတ်ချ်လူမျိုးနှင့် ဂေဟဗေဒစနစ် === တခြားသောနှစ်များ အနေဖြင့်လည်းကောင်း ၂၀၁၈ ခုနှစ် အနေဖြင့်ပါ နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံသားတစ်ဦးချင်းစီအလိုက်ဖြင့် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ် ဓာတ်ငွေ့ထုတ်လွှတ်မှုသည် ဥရောပသမဂ္ဂနိုင်ငံများတွင် ထုတ်လွှတ်မှု အများဆုံး‌သော နိုင်ငံများထဲတွင်ပါဝင်ပြီး ဂျာမနီနိုင်ငံ၊ ပြင်သစ်နိုင်ငံ သို့မဟုတ် ဘယ်လ်ဂျီယမ်နိုင်ငံတို့ထက်ပင် မြင့်မားသည်။ <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/jrc/en/publication/fossil-co2-emissions-all-world-countries-2018-report |date=2018 |title=Fossil CO2 emissions of all world countries - 2018 Report |work=EU Science Hub |accessdate=၁၅ ဧပြီ ၂၀၂၀}}</ref> သို့ပေသော်ငြား နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေးနှင့် လူဦးရေ စီမံခန့်ခွဲမှု(population management)တွင် ဦးဆောင်နိုင်ငံတစ်ခုအဖြစ် ဂုဏ်သတင်း ကျော်ကြားဆဲပင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.iamexpat.nl/read-and-discuss/expat-page/news/amsterdam-and-rotterdam-among-worlds-most-sustainable-cities-2015|title=IAMEXPAT News|last=|first=|date=|website=Iamexpat.nl|access-date=၁၅ ဧပြီ ၂၀၂၀|archive-date=6 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150506104708/http://www.iamexpat.nl/read-and-discuss/expat-page/news/amsterdam-and-rotterdam-among-worlds-most-sustainable-cities-2015}}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် [[အမ်စတာဒမ်မြို့]]နှင့် [[ရော်တာဒမ်မြို့]]တို့သည် Arcadis Sustainable Cities Index တွင် အဆင့် ၄ နှင့် ၅ အသီးသီး ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=https://s3.amazonaws.com/arcadis-whitepaper/arcadis-sustainable-cities-index-report.pdf|title=Arcadis Sustainable Cities Index Report|last=|first=|date=2015|work=|access-date=၁၅ ဧပြီ ၂၀၂၀|via=https://s3.amazonaws.com/arcadis-whitepaper/arcadis-sustainable-cities-index-report.pdf|accessdate=19 April 2020|archivedate=30 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160830053346/https://s3.amazonaws.com/arcadis-whitepaper/arcadis-sustainable-cities-index-report.pdf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sustainablecitiesindex.com/|title=Arcadis Sustainable Cities Index|website=Sustainablecitiesindex.com|access-date=၁၅ ဧပြီ ၂၀၂၀|archive-date=31 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200531070400/http://www.sustainablecitiesindex.com/}}</ref> Sustainability သည် ဒတ်ချ်လူမျိုးတို့အတွက် ပဓာနအရေးပါသော ကိစ္စရပ်ဖြစ်သည်။ ဒတ်ချ်အစိုးရ၏ ရည်မှန်းချက်မှာ ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးရေး၊ ယုံကြည်စိတ်ချရမှုနှင့် မျှတသော စွမ်းအင်စနစ်တို့ဖြစ်ပြီး ၂၀၅၀ ခုနှစ်တွင် ကာဗွန်အောက်ဆိုဒ် ထုတ်လွတ်မှုကို ထက်ဝက်ထိလျော့ချရေးနှင့် ပြန်ပြည့်ဖြိုးမြဲ စွမ်းအင်မှ ၄၀ ရာနှုန်းထိ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ထုတ်လုပ်နိုင်ရေးတို့ ပါဝင်သည်။<ref name=":0">{{cite web|url=http://english.rvo.nl/topics/sustainability|title=Sustainable enterprise {{!}} RVO.nl|website=english.rvo.nl|access-date=15 June 2016}}</ref> အစိုးရသည် လေ့လွင့်မှုနည်းသော ထိရောက်သည့် စွမ်းအင်သုံးစွဲမှု(energy efficency)၊ ပြန်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်နှင့် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်လျော့ချရေးတွင် ယူရိုဘီလျံနှင့်ချီ ရင်းနှီးမြုပ်နှံခဲ့သည်။ နိုင်ငံတော်အနေဖြင့် ဒတ်ချ်ကုမ္ပဏီများအား sustainable business/projects/facilities များတည်ဆောက်ရန် တိုက်တွန်းထားပြီး နိုင်ငံတော်မှ ဘဏ္ဏာရေးအကူအညီများပေးသည့်အပြင် စိတ်ဝင်စားသူများမှလည်း တသီးပုဂ္ဂလိကအနေဖြင့်လည်း အကူအညီပေးလျက်ရှိသည်။<ref name=":0" /> === ဂီတ === [[File:RUB9281213-111 1.jpg|thumb|upright=0.85|၁၉ ရာစုမှ [[:en:Concertgebouw|တော်ဝင် ဂီတခန်းမ]]]] နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် အမျိုးစုံသော ဂီတရိုးရာများ ရှိသည်။ ဒတ်ချ်ရိုးရာ ဂီတအမျိုအစားကို "''Levenslied''" ဟု ခေါ်ပြီး ဘဝရဲ့သီချင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤသီချင်းများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ရိုးရှင်းသော တေးသွားနှင့် ရမ်သမ်ရှိပြီး ရိုးရှင်းသော နှစ်ကြောင်းဆက်ကာရန်နှင့် ကောရပ် ဖွဲ့စည်းပုံရှိသည်။ ပေါ့ပါးသော တေးသွားသံစဉ်ပုံစံရှိပြီး လွမ်းဆွက်တမ်းသသော တေးသွားပုံစံဖြစ်လည်း ရေးဖွဲ့လေ့ရှိကာ အချစ်အကြောင်း၊ သေခြင်းတရားနှင့် အထီးကျန်ဆန်မှုတို့အကြောင်းပါဝင်သည်။ အကော်ဒီယံနှင့် လေမှုတ်အော်ဂန်ကဲ့သို့သော ရိုးရာတူရိယာများသည် levenslied ဂီတအတွက် အဓိကကျသော တူရိယာများဖြစ်ပြီး နောက်ပိုင်းခေတ်များတွင် ဂီတပညာရှင်များသည် synthesiser များနှင့် ဂစ်တာများကို အသုံးပြု၍လာခဲ့သည်။  ယန် စမစ်(Jan Smit)၊ ဖရန့် ဘောင်အာ(Frans Bauer) နှင့် အန်ဒရဲ ဟာ့ဇ်(André Hazes) တို့သည် ဤဂီတအမျိုးအစားကို သီဆိုသူအနုပညာရှင်များထဲတွင် ပါဝင်ကြသည်။ [[File:Anouk, ESC2013 press conference 09 (crop).jpg|thumb|upright=0.85|ပေါ့ အဆိုတော် [[:en:Anouk (singer)|Anouk]] (၂၀၁၃ ခုနစ်)]] [[File:Coldplay perform "Up&Up", Amsterdam Arena, June 2016 (5).jpg|thumb|upright=0.85|အကြီးဆုံး ဒတ်ချ်ဂီတဖျော်ဖြေရေးကွင်း ဖြစ်သော [[:en:Johan Cruyff Arena|Johan Cruyff Arena]]]] ခေတ်ပေါ် ဒတ်ချ် ရော့ခ်နှင့် ပေါ့ပ်ဂီတ([[:en:Nederpop|Nederpop]]) တို့သည် ၁၉၆၀ ခုနှစ်များထွန်း ပေါ်ထွန်းခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ‌‌[[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]]နှင့် [[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း|ဗြိတိန်]]တို့၏ ခေတ်ပေါ်ဂီတတို့မှ ကြီးစွာလွှမ်းမိုးမှု ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၆၀ ခုနှစ်များနှင့် ၇၀ ခုနှစ်များတွင် စာသားအားလုံးနီးပါးသည် အင်္ဂလိပ်စာသားများဖြင့်ပြီး အချို့သီချင်းများမှာ အတီးချည်းသပ်သပ်ဖြစ်သည်။ Shocking Blue၊ Golden Earring၊ Tee Set၊ George Baker Selection နှင့် Focus စသော တီးဝိုင်းအဖွဲ့များသည် နိုင်ငံတကာထိပါ အောင်မြင်မှုများ ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များအရောက်တွင် အကြီးအကျယ် အောင်မြင်ခဲ့သည့် Doe Maar တီးဝိုင်းအဖွဲ့အား အတုယူ၍ များစွာသော ပေါ့ပ်ဂီတသမားများသည် ဒတ်ချ်ဘာသာဖြင့် စတင်ရေးဖွဲ့လာခဲ့ကြသည်။ ယနေ့အခါတွင် ဒတ်ချ် ရော့ခ်နှင့် ပေါ့ပ်ဂီတသည် ဘာသာစကားနှစ်ခုစလုံးဖြင့် ရှင်သန်၍လာခဲ့ပြီး အချို့သော အနုပညာရှင်များသည် ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံးဖြင့်ပင် အသံသွင်းခြင်းများ ပြုလုပ်၍ လာခဲ့သည်။ လက်ရှိတွင် [[Symphonic metal]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့များဖြစ်သော Epica, Delain, ReVamp, The Gathering, Asrai, Autumn, Ayreon and Within Temptation နှင့် [[ဂျက်စ်ဂီတ|ဂျက်စ်]]နှင့် ပေါ့ပ် အဆိုတော် Caro Emerald တို့သည် နိုင်ငံတကာ အောင်မြင်မှုများရနေသော အဖွဲ့များဖြစ်သည်။ မက်တယ်တီးဝိုင်းအဖွဲ့များဖြစ်သော Hail of Bullets, God Dethroned, Izegrim, Asphyx, Textures, Present Danger, Heidevolk and Slechtvalk တို့သည်လည်း ဥရောပ၏ အကြီးမားသော မက်တယ်ဂီတဖျော်ဖြေပွဲများတွင် ဝင်ရောက်တီးခတ်ကြသည့် အထူးဧည့်တီးဝိုင်းအဖွဲ့များ ဖြစ်ကြသည်။ ခေတ်ပြိုင် ဒေသတွင်း နာမည်ကျော်ကြားကြသူများတွင် ပေါ့ပ်အဆိုတော် Anouk၊ ကျေးလက်ပေါ့ပ်အဆိုတော် DeLange၊ South Guelderish နှင့် Limburgish ဘာသာစကားဖြင့်ဆိုသော Rowwen Hèze တီးဝိုင်းအဖွဲ့၊ ရော့ခ်ဂီတအဖွဲ့ဖြစ်သော BLØF နှင့် Nick & Simon အတွဲတို့ ပါဝင်ကြသည်။ စွယ်စုံရ အဆိုတော် တစ်ဦးဖြစ်သည့် Trijntje Oosterhuis သည် နိုင်ငံ၏ အကျော်ကြားဆုံးသော အနုပညာရှင်များထဲတွင်ပါဝင်ပြီး ကျော်ကြားသည့် အမေရိကန် တေးရေးဆရာများဖြစ်ကြသည့်  Vince Mendoza and Burt Bacharach တို့နှင့်တွဲဖက်ပြီး အယ်ဘမ်များစွာ သီဆိုခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်းကာလတွင် ဒတ်ချ်နှင့် ဘယ်လဂျီယမ် house music တို့ပေါင်းစပ်ပြီး Eurodance ဟုခေါ်သော ဂီတအမျိုးအစား ပေါ်ပေါက်လာကာ 2 Unlimited ဟုခေါ်သော အဖွဲ့ပေါ်ထွက်လာခဲ့ပြီး ဓာတ်ပြားအချပ်ရေ ၁၈ မီလီယံခန့် ရောင်းချခဲ့သည့် စာရင်းဝင်ခဲ့ရာ ထိုအဆိုတော်နှစ်ယောက်ပါဝင်သော တီးဝိုင်းအဖွဲ့သည် ယနေ့ထိ ဒတ်ချ် ဂီတသမိုင်းတွင် အအောင်မြင်ဆုံး ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=https://www.allmusic.com/artist/2-unlimited-mn0000431439/biography |title=2 Unlimited | Biography | AllMusic |website=[[AllMusic]] |accessdate=၂၀ ဧပြီ ၂၀၂၀}}</ref> "Get Ready for This" ကဲ့သို့သော သီချင်းမျိုးသည် ယနေ့အချိန်ထိ နာမည်ကျော်ကြားလျက်ရှိပြီး NHL ကဲ့သို့သော အမေရိကန် အားကစားပြိုင်ပွဲများတွင် အသုံးပြုဆဲပင်ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များ အလယ်ပိုင်းကာလတွင် ဒတ်ချ်ဘာသာဖြင့် ရပ်နှင့် [[ဟစ်ဟော့ ဂီတ|ဟစ်ဟော့ဂီတ]] (Nederhop) များပေါ်ထွန်းလာခဲ့ပြီး နယ်သာလန်နှင့် ဘယ်လ်ဂျီယမ်နိုင်ငံတို့တွင် ကျော်ကြားလာခဲ့သည်။ ဤဂီတအမျိုးအစားတွင်မြောက်အာဖရိကန်၊ ကာရစ်ဘီယံ အနုပညာရှင်များမှ ကြီးစွာ လွှမ်းမိုးမှုရှိခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များကတည်းကစပြီး Dutch electronic dance music (EDM) ကမ္ဘာအနှံသို့ trance, techno နှင့် gabber မှ hardstyle ထိ ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုးဖြင့် ပျံ့နှံခဲ့သည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံမှ ကမ္ဘာအကောင်းဆုံး dance music DJs သမားအချို့တွင် Armin van Buuren, Tiësto, Hardwell, Martin Garrix, Dash Berlin, Julian Jordan, Nicky Romero, W&W, Don Diablo and Afrojack တို့ပါဝင်ပြီး ရှေ့ဆုံး လေးယောက်မှာ ကမ္ဘာအကောင်းဆုံးသော ဒီဂျေသမားများစာရင်းဖြစ်သည့် DJ Mag Top 100 DJs တွင် ပါဝင်ကြသည်။ Amsterdam Dance Event (ADE) သည့် ကမ္ဘာ့အကြီးကျယ်ဆုံးသော electronics music conference ဖြစ်ပြီး အီလက်ထရောနစ်ဂီတနှင့် ၎င်း၏မျိုးကွဲများစွာအတွက် အကြီးမားဆုံးသော ဖျော်ဖြေပွဲကြီးဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.local-life.com/amsterdam/articles/amsterdam-dance-event|title=Amsterdam Dance Event|work=local-life.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dutchdailynews.com/the-international-dance-industry-assembles-in-amsterdam-next-week/|title=The international Dance industry assembles in Amsterdam next week|work=Dutch Daily News|date=12 October 2012}}</ref> နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ယူရိုဗားရှင်း သီချင်းဆိုပြိုင်ပွဲသို့ ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ထားခဲ့သော နိုင်ငံတစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။ ထိုပြိုင်ပွဲသည် ၁၉၅၆ ခုနှစ်တွင် စတင်ကျင်းပခဲ့သော ပြိုင်ပွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး လက်ရှိအချိန်အထိ ၅ ကြိမ်အနိုင်ရရှိထားခဲ့ရာ နောက်ဆုံးအကြိမ် အနိုင်ရရှိခဲ့သည်မှာ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်သည်။ ဂန္ထဝင်ဂီတတွင်လည်း Jan Sweelinck ကို ဒတ်ချ်၏ အကျော်ကြားဆုံးသော တေးပြုစာဆိုဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး Louis Andriessen ကိုတော့ သက်ရှိထင်ရှား တေးပြုစာဆိုများတွင်တော့ အကောင်းဆုံးဟု ဆိုကြသည်။ Ton Koopman သည် ဒတ်ချ် ဂီတမှူး၊ အော်ဂင်နှင့် harpsichord ပညာရှင်ဖြစ်ပြီး [[ဟိတ်မြို့တော်|ဟိတ်မြို့]] တော်ဝင်ဂီတအကယ်ဒမီမှ ပါမောက္ခတစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။ ထင်ရှားသော တယောပညာရှင်များမှာ Janine Jansen နှင့် André Rieu တို့ဖြစ်ကြပြီး နောက်တွင် ၎င်းတည်ထောင်ထားသော Johann Strauss Orchestra နှင့်တွဲဖက်၍ ဂန္ထဝင်ဂီတနှင့် ဝေါ့ဇ်ဂီတ (Waltz music) တို့ကို ကမ္ဘာအနှံလှည့်လည် ဖျော်ဖြေခဲ့သည်။ ဒတ်ချ်တို့၏ ကျော်ကြားဆုံးသော ဂန္ထဝင်ဂီတတေးသွားမှာ "Canto Ostinato" ဖြစ်ပြီး Simeon ten Holt မှ ရေးဖွဲ့ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web|url=http://www.canto-ostinato.com/canto/index.html|title=Canto Ostinato by Simeon ten Holt|website=www.canto-ostinato.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://press.andrerieu.com/tag/international/page/2/|title=international Archives » Page 2 of 3 » Andre Rieu|accessdate=20 April 2020|archivedate=18 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160118042556/http://press.andrerieu.com/tag/international/page/2/}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/news/266418/top-25-tours-of-2009|title=Top 25 Tours of 2009|date=11 December 2009|work=Billboard}}</ref> ချီးကျူးဖွယ်ရာ ဗျပ်စောင်းပညာရှင်မှာ Lavinia Meijer ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၂ ခုနှစ်က ထုတ်ဝေခဲ့သော အယ်ဘမ်မှာ Philip Glass ၏ တေးသွားများဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် သူမမှ ဗျပ်စောင်းဖြင့်တီးခတ်နိုင်သော တေးသွားများအဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>[https://www.allmusic.com/album/philip-glass-metamorphosis-the-hours-mw0002435025 Lavinia Meijer – Philip Glass : Metamorphosis & The Hours], Allmusic.com</ref> အမ်စတာဒမ်မြို့ရှိ Concertgebouw (၁၈၈၈ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်ပြီးစီးခဲ့သော) အဆောက်အဦးသည် တော်ဝင်ဂီတဖျော်ဖြေပွဲများ ကျင်းပရာနေရာဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့အကောင်းဆုံး အနုလက်ရာများဖြစ်တည်ဆောက်ထားသော ဂီတအဆောက်အဦများထဲမှ တစ်ခုဟု ဆိုကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=97291390|title=Chicago Symphony Tops U.S. Orchestras|date=21 November 2008|work=NPR.org}}</ref> === ရုပ်ရှင်နှင့် ရုပ်မြင်သံကြား အစီအစဉ် === အချို့သော ဒတ်ခ်ျရုပ်ရှင်များ အထူးသဖြင့် Paul Verhoeven ရိုက်ကူးခဲ့သောTurkish Delight ("Turks Fruit", ၁၉၇၃), Soldier of Orange ("Soldaat van Oranje", ၁၉၇၇), Spetters (၁၉၈၀) and The Fourth Man ("De Vierde Man", ၁၉၈၃) စသော ရုပ်ရှင်များသည် နိုင်ငံတကာသို့ဖြန့်ဖြူးခြင်းနှင့် အသိအမှတ်ပြုခံရခြင်းတို့ ရရှိခဲ့သည်။ Verhoeven သည် ဆက်လက်၍ ဟောလီးဝုဒ်ရုပ်ရှင်များဖြစ်သည့် RoboCop (၁၉၈၇), Total Recall (၁၉၉၀) နှင့် Basic Instinct (၁၉၉၂) တို့ကို့ရိုက်ကူးခဲ့ပြီး Black Book ("Zwartboek", ၂၀၀၆) ဒတ်ချ်ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားဖြင့် ဒတ်ချ်ရုပ်ရှင်လောကသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ အခြား ကျော်ကြားသော ဒတ်ချ်ရုပ်ရှင်ဒါရိုက်တာများမှာ Jan de Bont (Speed), Anton Corbijn (A Most wanted Man), Dick Maas (De Lift), Fons Rademakers (The Assault) တို့ဖြစ်ပြီး မှတ်တမ်းရုပ်ရှင် ဖန်တီးသူများဖြစ်ကြသော Bert Haanstra နှင့် Joris Ivens တို့ပါဝင်သည်။ ရုပ်ရှင်ဒါရိုက်တာ Theo van Gogh သည် ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာသိ ဖြစ်ရပ်ဆိုးဖြင့် ကျော်ကြားသူဖြစ်ပြီး Submission ရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်းတို ရိုက်ကူးပြီးချိန်တွင် အမ်စတာဒမ်လမ်းမပေါ်၌ Mohammed Bouyeri ၏ သတ်ဖြတ်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ နိုင်ငံတကာ အတိုင်းအတာဖြင့် အောင်မြင်မှု ရရှိခဲ့သော နယ်သာလန်နိုင်ငံမှ ရုပ်ရှင်ကင်မရာမန်းများမှာ Hoyte van Hoytema  (Interstellar၊ Spectre၊ Dunkirk) နှင့် Theo van de Sande (Wayne's World နှင့် Blade) တို့ဖြစ်သည်။ Van Hoytema မှာ National Film School in Łódź (ပိုလန်) ကျောင်းထွက်ဖြစ်ပြီး Van de Sande မှာ နယ်သာလန် ရုပ်ရှင်အကယ်ဒမီ(Netherlands Film Academy)တွင် သင်ကြားခဲ့သူဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတကာတွင် အောင်မြင်မှုရရှိခဲ့သော ဒတ်ခ်ျ သရုပ်ဆောင်များမှာ Famke Janssen (X-Men), Carice van Houten (Game of Thrones), Michiel Huisman (Game of Thrones), Rutger Hauer (Blade Runner), Jeroen Krabbé (The Living Daylights) နှင့် Derek de Lint (Three Men and a Baby) တို့ဖြစ်ကြသည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ ရုပ်မြင်သံကြားဈေးကွက်သည် စီးပွားရေးနှင့် အများနှင့်သက်ဆိုင်သော ရုပ်သံလွင့်ဌာနများဖြင့် ကောင်းစွာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခဲ့သည်။ ပြည်ပရုပ်သံလိုင်းများမှ အစီအစဉ်များ၊ နိုင်ငံခြားဘာသာစကားဖြင့် အင်တာဗျူးများကို မူလအသံအား စာတန်းထိုးဖြင့် ထုတ်လွှင့်သည်။ ကလေးများအတွက် အစီအစဉ်များကိုသာ နိုင်ငံခြားဘာသာစကားနှင့်အသံများမှ မိမိဘာသာစကားသို့ ပြောင်းလဲထုတ်လွှင့်သည်။<ref name="HaGanahl2013">''[https://books.google.com/books?id=chXSFH-gzVMC&pg=PA101 Webcasting Worldwide: Business Models of an Emerging Global Medium]''. Routledge; 2013. {{ISBN|978-1-135-24977-9}}. p. 101–103.</ref> နယ်သာလန်မှ ထုတ်လွှင့်သော ရုပ်သံအစီအစဉ်များသည် သီးခြားအစီအစဉ်နှင့် ဖရန့်ချိုင်းပုံစံဖြင့် နိုင်ငံတကာသို့ ထုတ်လွှင့်လျက်ရှိပြီး ဒတ်ခ်ျမီဒီယာ တိုင်ကွန်များဖြစ်ကြသော John de Mol နှင့် Joop van den Ende တို့တည်ထောင်သော Endemol ကော်ပိုရေးရှင်းသည် နိုင်ငံတကာ ရုပ်သံထုတ်လွှင့်မှုတွင် ထင်ရှားသော အစီအစဉ်များဖြင့် ကျော်ကြားသော ရုပ်သံလွှင့်ကုမ္ပဏီဖြစ်သည်။ Endemol ကုမ္ပဏီ၏ ရုံးချုပ်သည် အမ်စတာဒမ်မြို့၌တည်ရှိပြီး နိုင်ငံပေါင်း ၃၀ ကျော်တွင် ကုမ္ပဏီ ၉၀ ကျော်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ Endemol နှင့် ၎င်း၏ ကုမ္ပဏီခွဲများသည် reality နှင့် talent show၊ ဂိမ်းကစားပွဲများကို တမ္ဘာလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ထုတ်လွှင့်ကြပြီး ထိုရှိုးပွဲများထဲတွင် ''Big Brother'' နှင့် ''Deal or No Deal'' ကဲ့သို့သော အစီအစဉ်များလည်း ပါဝင်သည်။ နောင်တွင် John de Mol သည် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်ကုမ္ပဏီအဖြစ် Talpa ကုမ္ပဏီကို ထူထောင်ခဲ့ပြီး ထိုကုမ္ပဏီမှ ''The Voice'' နှင့် ''Utopia'' ကဲ့သို့သော ရုပ်သံအစီအစဉ်များကို ပြသခဲ့သည်။ === အားကစား === [[File:NED-DEN Euro 2012 (10).jpg|thumb|[[:en:Euro 2012|Euro 2012]] ပြိုင်ပွဲတွင် [[ဒိန်းမတ် အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း]]နှင့် ယှဉ်ပြိုင်ကစားနေသော [[နယ်သာလန် အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း]]]] နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ ၁၆.၈ သန်းသော လူဦးရေတွင် ၄.၅ သန်းခန့်မှာ နိုင်ငံတဝန်းရှိ အားကစားကလပ် ၃၅,၀၀၀ မှ တခုခုတွင် မှတ်ပုံတင်ထားကြပြီး အသက် ၁၅ နှစ်မှ ၇၅ နှစ်အကြား လူဦးရေ သုံးပုံနှစ်ပုံမှာ အပါတ်စဉ်တိုင်း အားကစား တစ်မျိုးမျိုး ပါဝင်လုပ်ဆောင်ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://s2.ned.univie.ac.at/NoN/landeskunde/nl/h11/index.htm |title=Sport in Nederland |accessdate=၂၆ ဧပြီ ၂၀၂၀ |url-status=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080925042514/http://s2.ned.univie.ac.at/NoN/landeskunde/nl/h11/index.htm |archivedate=25 September 2008 |language=nl}} . ned.univie.ac.at</ref> ဘောလုံးအားကစားသည် နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ပါဝင်သူအများဖြစ်ပြီး ၎င်းနောက်၌ မြတ်ခင်းပြင် ဟော်ကီ (field hockey) နှင့် ဘောလီဘောတို့သည် ဒုတိယနှင့် တတိယလိုက်သည့် လူကြိုက်များသော အဖွဲ့လိုက်အားကစားများ ဖြစ်သည်။ [[နယ်သာလန် အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း]]သည် ဒတ်ခ်ျအားကစားလောကတွင် အကျော်ကြားဆုံးသော ပုံရိပ်လက္ခဏာများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး အထူးသဖြင့် ၁၉၇၀ ခုနှစ်များတွင် သမိုင်းတစ်လျှောက် အကောင်းဆုံးသော ဘောလုံးသမားများထဲက တစ်ယောက်ဖြစ်သော Johan Cruyff သည် ၎င်း၏ နည်းပြဖြစ်သော Rinus Michels နှင့် ပူးပေါင်း၍ Total Football ဟုခေါ်သော နည်းဗျူဟာဖြင့် ကစားခဲ့စဉ်ကတည်းက ဟုဆိုရပေမည်။<ref name="sport">{{cite web |url=http://www.sport.nl/content/nieuwsartikelen/nocnsf/223198?channel=nocnsf |title=Ledental sportbonden opnieuw gestegen |date=24 July 2006 |website=sport.nl |archive-url=https://archive.today/20070812034648/http://www.sport.nl/content/nieuwsartikelen/nocnsf/223198?channel=nocnsf |archive-date=12 August 2007 |accessdate=၂၆ ဧပြီ ၂၀၂၀ |url-status=dead |language=nl |archivedate=12 August 2007 |archiveurl=https://archive.today/20070812034648/http://www.sport.nl/content/nieuwsartikelen/nocnsf/223198?channel=nocnsf }}</ref> အားကစားအဖွဲ့အစည်းများကို ၁၉ ရာစုအကုန် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး အာကစားဖက်ဒရေးရှင်းများတည်ထောင်ခြင်း၊ စည်းကမ်းများ သတ်မှတ်ခြင်းနှင့် အားကစားကလပ်များ ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။ ဒတ်ချ် အမျိုးသား အိုလံပစ် ကော်မတီအား ၁၉၁၂ ခုနှစ်တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ယခုအချိန်မတိုင်မှီအထိ နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ​နွေရာသီ အိုလံပစ်ပြိုင်ပွဲတွင် ဆုတံဆိပ် ၂၆၆ ခု၊ ​ဆောင်းရာသီ အိုလံပစ်ပြိုင်ပွဲတွင် ဆုတံဆိပ် ၁၁၀ ခု ရရှိခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတကာပြိုင်ပွဲများတွင် ဒတ်ချ် နိုင်ငံ့အသင်းနှင့် အားကစားသမားများသည် များစွာ​သော အားကစားနယ်ပယ်များတွင် ​အောင်မြင်မှုများစွာ ရရှိခဲ့ကြသည်။ ကမ္ဘာ့ဖလားသမိုင်းတွင် ဒတ်ချ်အမျိုးသမီး ​မြတ်ခင်းပြင်​ဟော်ကီအသင်းသည် ​အ​အောင်မြင်ဆုံး​သော အသင်းဖြစ်သည်။ နယ်သာလန် ​ဘေ့စ်​ဘောအသင်းသည် ဥ​ရောပ ချန်ပီယံရှစ်ပြိုင်ပွဲ ၃၂ ပွဲတွင် အကြိမ် ၂၀ မျှ ဗိုလ်စွဲခဲ့​သော အသင်းလည်း ဖြစ်သည်။ ဒတ်ချ် K-1 kickboxers သည်လည်း K-1 World Grand Prix ပွဲ ၁၉ခုတွင် ၁၅ ကြိမ်မျှ ဖလားရရှိခဲ့သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် ​ဆောင်းရာသီ အိုလံပစ်ပြိုင်ပွဲတွင် ဒတ်ချ် speed skater အသင်းဝင်​ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ရာ ပြိုင်ပွဲ ၁၂ ခုတွင် ၈ ခု၊ ဆုတံဆိပ် ၃၆ ခုတွင် ၂၃ ခုရရှိခဲ့ပြီး ထိုအထဲမှပြိုင်ပွဲ ၄ ခုမှာ ပြတ်ပြတ်သားသား အနိုင်ရခဲ့ခြင်းဖြစ်သည့်အတွက်​ကြောင့် အိုလံပစ်ပြိုင်ပွဲသမိုင်းတွင် အားကစားတမျိုးထဲ၌ အကြီးကျယ်ဆုံး​သော ​အောင်မြင်မှုရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ​​မော်​တော်ဆိုင်ကယ်ပြိုင်ပွဲဖြစ်​သော TT Circuit Assen တွင်လည်း ရှည်လျားလှ​သော သမိုင်း​ကြောင်းများရှိ၍​နေသည်။ Assen သည် သည် ​မော်​တော်ဆိုင်ကယ် ကမ္ဘာ့ချန်ပီယံရှစ် စတင်ကျင်းပခဲ့စဉ် ၁၉၄၉ ခုနှစ်ကတည်းက ပြိုင်ပွဲကျင်းပခဲ့​နေရာလည်း ဖြစ်သည်။ Dutch TT အတွက် ပတ်လမ်းများကို တည်​​ဆောက်ရန် အဆိုပြုခဲ့သည်မှာ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင်ဖြစ်ပြီး ထို့မတိုင်မှီက အများပြည်သူ့လမ်းများတွင် ကျင်းပခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ခရီးရှည် စက်ဘီးပြိုင်ပွဲကြီးဖြစ်သည့် 1968 Tour de France ပြိုင်ပွဲတွင် Jan Janssen အနိုင်ရရှိခဲ့ခြင်း၊ Joop Zoetemelk မှ 1985 UCI Road World Championship အနိုင်ရရှိခြင်း၊ မကြာ​သေးမှီက 2017 Giro d'Italia ပြိုင်ပွဲတွင် Tom Dumoulin အနိုင်ရရှိတို့​ကြောင့် နယ်သာလန်သည် ခရီးရှည်စက်ဘီးစီးပြိုင်ပွဲကြီး ၃ ခုတွင် ​အောင်မြင်မှုရရှိထား​သော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ဂန္ထဝင် စက်ဘီးစီးသမားကြီးဖြစ်သူ Joop Zoetemelk သည် 1979 Vuelta a Espana နှင့် 1980 Tour de France ပြိုင်ပွဲများတွင် အနိုင်ရရှိထားသူဖြစ်ပြီး Tour de France ပြိုင်ပွဲတွင် စံချိန်များစွာ ချိုးထားသူဖြစ်သည်။ လက်ရှိ[[ဖော်မြူလာ ဝမ်း]]တွင် ပြိုင်ပွဲဝင်​နေ​သော Max Verstappen သည် Grand Prix ရရှိခဲ့​သော ပထမဆုံး​သော ဒတ်ချ်လူမျိုးဖြစ်သည်။ ၁၉၅၈ ခုနှစ်မှ၁၉၈၅ ခုနှစ်ထိ Dutch Grand Prix ကို ကျင်းပခဲ့​သော Zandvoort ကမ်း​ခြေမြို့တွင် ပြိုင်ပွဲများအား ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်ကျင်းပမည် ​ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite web| url=https://www.motorsport.com/f1/news/zandvoort-secures-return-dutch-gp/4388156/|title=Zandvoort secures F1 return as Dutch GP venue|date=14 May 2019|website=motorsports.com|accessdate=၁​ ​မေ ၂၀၂၀}}</ref> ဒတ်ချ်အမျိုးသား ​ဘောလုံးအသင်းသည် ​အောင်မြင်မှုများ ရရှိခဲ့​သော အသင်းဖြစ်ပြီး ၁၉၉၂ ​နွေရာသီ အိုလံပစ်ပြိုင်ပွဲတွင် ​ငွေတံဆိပ်၊ မကြာ​သေးမီနှစ်များက [[အတ္တလန္တာမြို့]]တွင် ကျင်းပခဲ့​သော ၁၉၉၆​ နွေရာသီ အိုလံပစ်ပြိုင်ပွဲတွင် ​ရွှေတံဆိပ် ရရှိခဲ့သည်။ ​အောင်မြင်မှု ကြီးကြီးမားမား ရရှိခဲ့သည်မှာ အမျိုးသမီး ​ဘောလီ​ဘောအသင်းဖြစ်ပြီး ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ဥ​ရောပချန်ပီယံရှစ်၊ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် World Grand Prix ရရှိခဲ့သည်။ === ကိုလိုနီခေတ်ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် === [[File:GezichtOpNieuwAmsterdam.jpg|200px|thumb|left|၁၆၆၄ ခုနှစ်တွင် နယူးအမ်စတာဒမ်မြို့ အဖြစ်တည်​ထောင်ခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှတို့အုပ်ချုပ်​သောကာလအ​ရောက်တွင် [[နယူးယောက်မြို့]]အဖြစ် ​ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။]] ၁၇ ရာစု မဂိုအင်ပါယာအား ​အနိုင်ကျင့်အမြတ်ထုတ်ချိန်မှ ၁၉ ရာစု ကိုလိုနီပြုချိန်ထိ ၂၀ ရာစုအ​စောပိုင်း ဒတ်ချ်အရှေ့အင်ဒီးနယ်၏ လွမ်းမိုးမှုထူ​ထောင်နိုင်ခြင်းဖြင့် ဒတ်ချ်အ​င်ပါယာ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုများသည် ကျယ်ပြန့်လာပြီး ၎င်းတို့၏အကြီးမြတ်ဆုံး​သော အချိန်သို့​ရောက်လာခဲ့သည်။ ယ​နေ့​​ခေတ် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံဖြစ်လာသည့် ဒတ်ချ်အ​ရှေ့အင်ဒီးနယ်သည် ကမ္ဘာ​ပေါ်ရှိ တန်ဖိုးကြီးမား​သော ဥ​ရောကိုလိုနီနယ်များထဲမှတစ်ခုဖြစ်ပြီး နယ်သာလန်အတွက် အလွန်အ​ရေးပါဆုံး​သော နယ်တစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book |author=Hart, Jonathan |title=Empires and Colonies |url = https://books.google.com/?id=LnevC1FYdnEC&pg=PA201 |accessdate=၅ ​မေ ၂၀၂၀ |year=2008|publisher=Polity |isbn=978-0-7456-2614-7 |pages=201–}}</ref> နှစ် ၃၅၀ ​ကျော် ကြာခဲ့​သော ယဉ်ကျေးမှုများသည် နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ထင်ရှား​သော ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်လက္ခဏာများအဖြစ် ကျန်ရှိခဲ့သည်။ ၁၇ ရာစု ဒတ်ချ် ​ရွှေ​ခေတ်အ​ရောက်တွင် အာရှကုန်သွယ်​ရေး လက်ဝါးကြီးအုပ်မှုတို့မှ ရရှိလာ​သော ဘဏ္ဍာ​​ငွေရရှိမှုတို့မှ နယ်သာလန်သည် မြို့ပြအသွင်​ပြောင်းလဲ​ရေး အ​တော်ကို​ ​ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သည်။ ကုန်သည်တို့၏ ဝင်​ငွေ​ပေါ် မှီတည်​နေ​သော လူမှုအ​ခြေအ​နေသည် ​မြေရှင်ပ​ဒေသရာဇ်စနစ်ကို ​လျော့ချနိုင်ခဲ့ပြီး ဒတ်ချ်လူမှုအဖွဲ့အစည်း၏အ​ရွေ့ကို ​ပြောင်းလဲ​စေခဲ့သည်။ ၁၈၁၅ တွင် ဒတ်ချ်​တော်ဝင်မိသားစုအား ထူ​ထောင်နိုင်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ကြွယ်ဝမှုအများစုသည် ကိုလိုနီကုန်သွယ်မှုမှ ရရှိခဲ့သည်။ <ref>အမှန်​တော့ ယ​နေ့ထိ ဒတ်ချ်​တော်ဝင်မိသားစု နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ အချမ်းသာဆုံးမိသားစုဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့ကြွယ်ဝမှု၏အ​ခြေခံအ​ကြောင်းတစ်ခုမှာ ကိုလိုနီ​ခေတ်ကုန်သွယ်​ရေးဖြစ်သည်။{{cite news|url=https://www.forbes.com/2007/08/30/worlds-richest-royals-biz-royals07-cx_lk_0830royalintro_slide_15.html?thisSpeed=30000 |title=In Pictures: The World's Richest Royals |work=Forbes |date=30 August 2007 |accessdate=၅ ​မေ ၂၀၂၀ |first1=Devon |last1=Pendleton |first2=Tatiana |last2=Serafin}}</ref> ၁၇ ရာစုအ​ရောက်တွင် ဒတ်ချ်အ​ရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီသည် ၎င်းတို့၏ အ​ခြေစိုက်စခန်းကို စီလုံ (ယ​နေ့​ခေတ် [[သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ]])တွင် တည်​ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ​နောက်တွင် ဒတ်ချ်တို့သည် မလဘာကိုသိမ်းပိုက်ပြီး ကုန်သွယ်​ရေးစခန်းတည်​ထောင်နိူင်ခဲ့ကာ အိန္ဒိယတွင် အ​ခြေ​ချ​နေရာနှင့် ကုန်သွယ်​ရေးစခန်းများတည်​ထောင်ခြင်းကို ​ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ သို့​ပေ​သော်ငြား တြာဗန်ကိုနိုင်ငံ(Kingdom of Travancore)နှင့် ဖြစ်ပွား​သော ကိုလာချယ်တိုက်ပွဲ(Battle of Colachel)တွင် ရှုံးနိမ့်ခဲပြီး အိန္ဒိယသို့ နယ်ချဲ့ခြင်း ရပ်တန့်သွားခဲ့သည်။ ဒတ်ချ်တို့သည် ထိုသို့​သော ရှုံးနိမ့်မှုမှ မကုစားနိုင်​တော့ပဲ ဘန်​ဂေါနယ်တွင် ကိုလိုနီပြု စခန်းချခြင်းများကို ဆက်လက်​ဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်း မရှိ​တော့​ချေ။<ref>{{cite book|first1=M. O.|last1=Koshy|title=The Dutch Power in Kerala, 1729–1758|url=https://books.google.com/?id=ro8SLhyAc9AC|year=1989|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-136-6|page=61}}</ref><ref>[http://mod.nic.in/samachar/april15-04/body.html#l1] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312081154/http://mod.nic.in/samachar/april15-04/body.html |date=12 March 2016 }} 9th Madras Regiment</ref> ၁၆ ရာစုနှစ်တွင် တည်​ထောင်ခဲ့​သော ​လေဒင့်တက္ကသိုလ်ကဲ့သို့ တက္ကသိုလ်များတွင် အင်ဒိုနီးရှားနှင့် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]လေ့လာရေးဌာနများ ​ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။ ​{{efn|Some of the university faculties still include: Indonesian Languages and Cultures; South-east Asia and Oceania Languages and Cultures; Cultural Anthropology.}} လေဒင့်တက္ကသိုလ်မှ Christiaan Snouck Hurgronje ကဲ့သို့ ပညာရှင်များ ​မွေးထုတ်​ပေးနိုင်ခဲ့ပြီး အင်ဒိုနီးရှားဘာသာစကားနှင့် ယဉ်​ကျေးမှုကို အထူးပြု​လေ့လာကြသူများ ယခုထက်တိုင်​အောင် ရှိ​သေးသည်။ ​လေဒင့်တက္ကသိုလ် အထူးသဖြင့် အ​ရှေ့​တောင်အာရှနှင့် ကာရစ်ဘီယံ​လေ့လာ​ရေး နယ်သာလန်​ တော်ဝင်အင်စတီကျူ(KITLV)များသည် ယ​နေ့အချိန်ထိတိုင်​အောင် အင်ဒိုနီးရှား​လေ့လာ​ရေးတွင် ဉာဏနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာလေ့လာမှုများအတွက် ပညာရေးဆိုင်ရာ နေရာများအဖြစ် ရှိ၍နေသည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ အခြားလေ့လာနိုင်သေးသော နေရာများမှာ အမ်စတာဒမ်ရှိ မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ Tropenmuseum ပြတိုက်ဖြစ်ပြီး အင်ဒိုနီးရှား အနုပညာ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ လူမျိုးခွဲ‌ဗေဒ၊ မနုဿဗေဒနှင့်ဆိုင်သော များပြားလှစွာသော စုဆောင်းမှုများ ရှိ၍နေသည်။ [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een Europeaan vaccineert Indonesische patiënten met neosalvarsaan tegen de ziekte framboesia TMnr 10006691.jpg|200px|thumb|left|ဒတ်ချ်ဆရာဝန်မှ ဒေသခံအင်ဒိုနီးရှားအမျိုးသမီးအား ကာကွယ်ဆေးထိုးပေးနေပုံ]] တော်ဝင်ဒတ်ချ်အရှေ့အင်ဒီးတပ်(KNIL)အား အစဉ်အလာထိန်းသိမ်းသောအားဖြင့် Van Heutsz တပ်ရင်းအဖြစ် တော်ဝင်နယ်သာလန်တပ်မတော်တွင် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ KNIL မှ အနားယူခဲ့သော စစ်မှုထမ်းဟောင်းများအတွက် နေရာဖြစ်သော ဘရွန်ဘက်နန်းတော်ပြတိုက်(Bronbeek Museum)သည် Arnhem မြို့တွင် ယနေ့ထက်တိုင် တည်ရှိနေ‌သည်။ ဒတ်ချ်စာ​ပေတွင် ဒတ်ချ်အင်ဒီးစာ​ပေဟု​ခေါ်​သော အ​ရေးပါ​သော အစိတ်အပိုင်း တည်ရှိ​နေပြီး ၎င်းစာ​ပေအမျိုးအစားတွင် ကိုလိုနီ​ခေတ်အား ကွန့်မြူးစရာအ​ရေးပါ​သောအရာဌာနအဖြစ် ဖြစ်​စေခဲ့​သော "The Hidden Force " အား​ရေးသားသူ Louis Couperus တို့ပါဝင်သည်။<ref>Nieuwenhuys, Rob ''Mirror of the Indies: A History of Dutch Colonial Literature'' translated from Dutch by E. M. Beekman (Publisher: Periplus, 1999) [http://dannyreviews.com/h/Mirror_Indies.html Book review.]</ref> ဒတ်ချ်စာ​ပေ၏ လက်ရာမွန်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်​သော "Max Havelaar" အား ၁၈၆၀ ခုနှစ်တွင် Multatuli မှ ​ရေးသားခဲ့သည်။<ref>Etty, Elsbeth (July 1998). [http://retro.nrc.nl/W2/Lab/Profiel/Nederland/novels.html "Novels: Coming to terms with Calvinism, colonies and the war."] NRC Handelsblad</ref> အင်ဒိုနီးရှားဟင်းလျာနှင့် စား​သောက်ကုန်များကို နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ အလွယ်တကူရရှိနိုင်သည်။ ကိုလိုနီ​ခေတ်လက်ရာလွှမ်း​နေ​သော Rijsttafel၊ Nasi goreng နှင့် [[ဆာတေး]] ကဲ့သို့​သော ဟင်းလျာများသည် နိုင်ငံတွင်း လူကြိုက်များ​သော ဟင်းလျာများ ဖြစ်သည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံအတွင်းရှိ မည်သည့်မြို့တွင်မဆို မြို့အရွယ်အစား မည်မျှရှိသည်ဖြစ်​စေ ""တိုကို(toko)ဟု​ခေါ်​သော ဒတ်ချ်-အင်ဒိုနီးရှားဆိုင် သို့မဟုတ် တရုတ်-အင်ဒိုနီးရှားဆိုင် ရှိ၍​နေသည်။ ထို့ပြင် 'ပါဆာ မာလန်(Pasar Malam)ဟု​ခေါ်​သော ည​ဈေးပွဲ​တော်များကို တနှစ်ပတ်လုံး ဖွင့်လှစ်ကြသည် == မှတ်စုများ == {{Notelist}} == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:နယ်သာလန်နိုင်ငံ]] [[Category:ဥရောပတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]] [[Category:ဥရောပ သမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံများ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] [[Category:နေတိုး အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] p7f8a9x1vatxve63pgwxdeuojwzli0p 0 11438 1057909 818152 2026-10-14T07:15:51Z Zawzawaungthwin 100038 သံတူကြောင်းကွဲစာမျက်နှာ [[Category:မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမားများ]] ပယ်နုတ် 1057909 wikitext text/x-wiki '''စိုးဝင်း''' အမည်ရှိသော လူပုဂ္ဂိုလ်များမှာ * [[စိုးဝင်း၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] - မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း * [[စိုးဝင်း၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး|စိုးဝင်း၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] - လက်ရှိတာဝန်ထမ်းဆောင်နေဆဲ တပ်မတော် ဒုတိယကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် * [[စိုးဝင်း (မင်းသား)|မဟာဆန္ဒြကုမာရစိုးဝင်း]] - မြန်မာသံအမတ်ဟောင်းနှင့် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကို ဆက်ခံနိုင်သည့်သူ *[[စိုးဝင်း (ဝန်ကြီး)]] - စီမံကိန်း၊ ဘဏ္ဍာရေးနှင့် စက်မှုဝန်ကြီးဟောင်း *[[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)]] - လူကယ်ပြန်ဝန်ကြီး၊ အားကစား/လူငယ် ဒုဝန်ကြီး​ဟောင်း {{သံတူကြောင်းကွဲ}} 3to15hoilttr5q3vwxosyiujtq915sb 0 12506 1057884 1056577 2026-10-14T05:24:28Z ~2026-54673-69 149304 /* နေထိုင်ပျံ့နှံ့ရာဒေသများ */ 1057884 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ဓနုလူမျိုး (Danu People) | native_name = | flag = | flag_caption = | image = Danu dance troup, Pindaya.jpg | image_caption = ဓနုအမျိုးသမီး ကချေသည်များ (၁၉၀၆ ခုနှစ်ခန့်၊ ပင်းတယမြို့) | population = ၂၅၅,၄၇၇ ဦး (ခန့်မှန်း) | regions = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] (မြေလတ်ဒေသ) | region1 = {{flag|Myanmar}} | pop1 = ၂၅၅,၄၇၇ | ref1 = (၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ) | languages = [[ဓနုဘာသာစကား|ဓနု]]၊ [[ဗမာဘာသာစကား|ဗမာ]] | religions = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related_groups = [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]]၊ [[ထားဝယ်လူမျိုး|ထားဝယ်]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]] | footnotes = }} '''ဓနုတိုင်းရင်းသားများ'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] အနောက်ဘက်ကုန်းမြင့်ဒေသ (မြေလတ်ဒေသ) တွင် အဓိက နေထိုင်ကြသော လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ ဓနုလူမျိုးတို့သည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] မိသားစုမှ [[ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ|ဗမာနွယ်]] အုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် မြန်မာပြည်မကြီးအကြားရှိ တောင်တန်းဒေသများတွင် နှစ်ပေါင်းများစွာ အခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။ ဓနုလူမျိုးများသည် အထူးသဖြင့် ရှမ်းမြေလတ်ဒေသများဖြစ်သော [[ပင်းတယမြို့နယ်]]၊ [[ရွာငံမြို့နယ်]] (ဓနုကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ)၊ [[ကလောမြို့နယ်]]၊ [[နောင်ချိုမြို့နယ်]] ၊ [[ရပ်စောက်မြို့နယ်]]များနှင့် ဆက်စပ်ဒေသများဖြစ်သော [[ပင်လောင်းမြို့နယ်]] (လုံးပိုးဒေသ)၊ [[သာစည်မြို့နယ်]] (ဆင်တောင်၊ မြင်းဒိုက်ဒေသ)၊ [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]] (ကျောက်နီ၊ တောင်လေးလုံး)၊ [[ညောင်ရွှေမြို့နယ်]] (အင်းတိမ်ဒေသ) နှင့် [[ပြင်ဦးလွင်မြို့နယ်]] အတွင်းရှိ ကျေးရွာများ။ [[ကျောက်မဲမြို့နယ်]] (မိုင်းလုံဒေသ)၊ [[မိုးကုတ်မြို့နယ်]] (ကြပ်ပြင်ဒေသ) အပြင် [[ရန်ကုန်မြို့]]နှင့် [[မန္တလေးမြို့]] အစရှိသော မြို့ကြီးများတွင်လည်း အခြေချနေထိုင်လျက်ရှိသည်။ == နေထိုင်ပျံ့နှံ့ရာဒေသများ == [[ဓနုလူမျိုး]]များသည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း၊ [[တောင်ကြီးခရိုင်]]အတွင်းရှိ [[ပင်းတယမြို့နယ်|ပင်းတယ]]၊ [[ရွာငံမြို့နယ်|ရွာငံ]]၊ [[ကလောမြို့နယ်|ကလော]]၊ [[အောင်ပန်း]]၊ [[ရပ်စောက်မြို့နယ်|ရပ်စောက်]] (မိုင်းလံ) ဒေသများနှင့် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]အတွင်းရှိ ကျောက်နီတွင်းဒေသတို့တွင် အဓိက စုပြုံ နေထိုင်ကြသည်။<ref name="JoshuaProject">{{cite web |title=Danu in Myanmar (Burma) People Group Profile |publisher=Joshua Project |url=https://joshuaproject.net/people_groups/20566 |access-date=2026-10-14}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံ၏ လူမျိုးစုစာရင်း တွက်ချက်မှုများနှင့် လေ့လာချက်များအရ ဓနုလူမျိုးတို့၏ စုစုပေါင်း လူဦးရေမှာ ၂၅၀,၀၀၀ ကျော်ခန့် ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းထားကြပြီး၊ အထူးသဖြင့် ပင်းတယ၊ ရွာငံနှင့် ပွေးလှဒေသများတွင် အများဆုံး နေထိုင်ကြသည်။ ဓနုလူမျိုးများ အဓိက နေထိုင်ရာ ဒေသများသည် သမိုင်းကြောင်းအရ ရှမ်းနှင့်မြန်မာတို့ ကုန်စည်ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရာတွင် ဆုံတွေ့ကြရာ လမ်းကြောင်းများအပေါ်တွင် တည်ရှိခဲ့သည်။<ref name="WikiDanu">{{cite web |title=Danu people |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Danu_people |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |access-date=2026-10-14}}</ref> ဗမာစကားပြော တိုင်းရင်းသားအုပ်စုများ ဖြစ်ကြသော [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]]၊ [[ယောလူမျိုး|ယော]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ထားဝယ်လူမျိုး|ထားဝယ်]]တို့ကဲ့သို့ပင် ဓနုလူမျိုးများကိုလည်း မြန်မာအစိုးရ၏ တရားဝင် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး (၁၃၅) မျိုးစာရင်းတွင် သီးခြား ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ထားသည်။ ပြည်ထောင်စုအစိုးရက ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ ပင်းတယမြို့နယ်နှင့် ရွာငံမြို့နယ်တို့ကို ပူးပေါင်း၍ [[ဓနုကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]ကို တရားဝင် တည်ထောင်ပေးထားပြီး ဖြစ်သည်။<ref name="CityPopulation">{{cite web |title=Danu (Self-Administered Zone, Myanmar) - Population Statistics |publisher=City Population |url=https://www.citypopulation.de/en/myanmar/admin/shan/1303__danu/ |access-date=2026-10-14}}</ref> == သမိုင်း == ဘာသာစကား ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရှုထောင့်မှ ကြည့်လျှင် ဓနုဘာသာစကားသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ အုပ်စု]]ဝင် ဖြစ်သည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> တိတိကျကျခွဲခြားလျှင် [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]]အုပ်စု အတွင်းရှိ [[ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ|ဗမာနွယ် ဘာသာစကားစု]]ထဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာစကား]]၏ ဒေသန္တရ လေယူလေသိမ်း ကွဲပြားမှုတစ်ခုအဖြစ်လည်း ပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref>Bradley, David. (1997). ''Tibeto-Burman languages and classification''. Pacific Linguistics.</ref> "ဓနု" ဟူသော အမည်သည် ပါဠိဘာသာစကား "धनु"(လေး) မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု အယူအဆရှိပြီး၊ ရှေးမြန်မာမင်းများ လက်ထက်က ရှမ်းပြည်နယ်သို့ နယ်မြေစိုးမိုးရေးအတွက် ရောက်ရှိလာသော လေးသည်တော် တပ်သားများ၏ အနွယ်အတော်များ ဖြစ်သည် ဟုယူဆကြသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၅)၊ စာမျက်နှာ (၃၃၈)။</ref><ref>Scott, J. G., & Hardiman, J. P. (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing.</ref> ဓနုလူမျိုးများသည် ရှေးယခင်ကတည်းက စိုက်ပျိုးရေး လုပ်ငန်းကို စနစ်တကျ လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြပြီး အထူးသဖြင့် ကုန်းမြင့်စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ဥယျာဉ်ခြံမြေ လုပ်ငန်းများတွင် ထင်ရှားသည်။<ref>Enriquez, C. M. (1923). ''The Races of Burma''. Oxford University Press.</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် [[ဓနုကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] အတွင်းရှိ ပင်းတယနှင့် ရွာငံမြို့နယ်များတွင် အခြေပြနေထိုင်လျက်ရှိသည်။ == ယဉ်ကျေးမှု == ဓနုလူမျိုးတို့သည် များသောအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြပြီး ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ထုံးတမ်းစဉ်လာများမှာ ဗမာလူမျိုးများနှင့် များစွာ ဆင်တူသည်။ ဓနုရိုးရာ ဝတ်စုံနှင့် ကခုန်မှုများမှာ ရှမ်းပြည်နယ်၏ မြေလတ်ယဉ်ကျေးမှုကို ထင်ဟပ်စေသည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] see6fwwtpd82vtubbe56e4uks4o56lr 0 15386 1057919 1056598 2026-10-14T09:13:20Z ~2026-54673-69 149304 /* */ 1057919 wikitext text/x-wiki '''တောင်ရိုးလူမျိုး''' များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] (တောင်ပိုင်း) ရှိ တောင်တန်းဒေသများနှင့် ကုန်းပြင်မြင့်များတွင် အခြေစိုက်နေထိုင်ကြသော ပြည်ထောင်စု တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတစ်စု ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် [[မနုဿဗေဒ]]နှင့် ဘာသာစကားဗေဒအရ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားပြော အုပ်စုကြီး]]မှ ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). "Old Burma: Early Pagan". ''Artibus Asiae'', 22(1), 75-82.</ref> တောင်ရိုးလူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ [[ကလောမြို့နယ်]]၊ [[ပင်းတယမြို့နယ်]] နှင့် [[ရွာငံမြို့နယ်]] (ဓနုကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ) တို့တွင် အများဆုံး ပျံ့နှံ့အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Gazetteer">Scott, J. George (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', Part I, Vol. I. Rangoon: Government Printing. pp. 560-565.</ref> {{Infobox ethnic group | group = တောင်ရိုးလူမျိုး | image = [[File:TAUNGYO GIRLS FROM THE OPEN COUNTRY BURMA.jpg|thumb|220px|တောင်ရိုးအမျိုးသမီးငယ်များ (ခရစ်နှစ် ၁၉၀၀ ဝန်းကျင် ကုန်းပြင်မြင့် ရှမ်းပြည်နယ်မှ သမိုင်းဝင်ဓာတ်ပုံ)]] | pop = မထင်ရှား (ခန့်မှန်းခြေ ၄၀,၀၀၀ ကျော်) | regions = {{flag|Myanmar}}<br>၊[[ရှမ်းပြည်နယ်]] (တောင်ပိုင်း)<br>၊ [[ကလောမြို့နယ်]]<br>၊ [[ပင်းတယမြို့နယ်]]<br>၊[[ရွာငံမြို့နယ်]] | languages = [[တောင်ရိုးဘာသာစကား]] (ဗမာနွယ်ဝင် စကားစု) | religions = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[ဗမာလူမျိုး]]၊ [[ဓနုလူမျိုး]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး]]၊ [[ရခိုင်လူမျိုး]] }} [[ရှမ်းပြည်နယ်]] (တောင်ပိုင်း) ရှိ အချို့သော ကျေးရွာများတွင် တောင်ရိုးလူမျိုးများသည် အိမ်နီးနားချင်း ကရင်နွယ်ဝင် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း (တောင်သူ)]] မျိုးနွယ်စုများနှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ တစ်မြေတည်းတစ်ရေတည်း အတူတကွ ပေါင်းစည်းနေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် ထူးခြားသော လူမှုယဉ်ကျေးမှု ရောနှောခြင်း ဖြစ်စဉ်များ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။<ref name="Eberhardt2006">Eberhardt, N. J. (2006). ''Imagining the Course of Life: Self-Transformation in a Shan Buddhist Community''. Silkworm Books. pp. 42-47.</ref> နယ်မြေချင်း ထိစပ်နေသည့် [[ကလောမြို့နယ်]]၊ [[ပင်းတယမြို့နယ်]]နှင့် [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]]အတွင်းရှိ သီးခြားကျေးရွာအချို့တွင် တောင်ရိုးနှင့် ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် တစ်ရွာတည်း၌ သွေးနှောအိမ်ထောင်ပြုခြင်း၊ ရိုးရာပွဲတော်များကို အတူတကွ ကျင်းပခြင်းနှင့် စီးပွားရေးအရ အပြန်အလှန် မှီခိုခြင်းတို့ကြောင့် လူမျိုးစုလက္ခဏာများ နီးကပ်စွာ ပေါင်းစည်းသွားခဲ့သည်။<ref name="Scott1900"/>ဤကဲ့သို့ ရောနှောနေထိုင်မှု၏ အထင်ရှားဆုံး ရလဒ်တစ်ခုမှာ ဘာသာစကား နှစ်မျိုးပြောဆိုနိုင်မှုရ ဖြစ်သည်။ မိမိတို့၏ မူရင်းမျိုးနွယ်စု ဘာသာစကားအပြင် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ လူဦးရေအင်အား ပိုမိုများပြားသော ပအိုဝ်းလူမျိုးများနှင့် ဆက်သွယ်နိုင်ရန်အတွက် ပအိုဝ်းဘာသာစကားကို ဒုတိယဘာသာစကားအဖြစ် အကြွမ်းတဝင် တတ်မြောက်ပြောဆိုနိုင်သည့် တောင်ရိုးလူမျိုး အများအပြား ရှိလာခဲ့သည်။<ref name="Enriquez"/> အချို့သော ပေါင်းစည်းရွာများရှိ တောင်ရိုးမျိုးနွယ်စုများသည် နေ့စဉ်လူမှုစီးပွား ဆက်ဆံရေးတွင် ပအိုဝ်းစကားကို ပိုမိုအသုံးပြုလာကြပြီး၊ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများတွင်လည်း အချင်းချင်း လွှမ်းမိုးမှုများ တည်ရှိနေကြောင်း မနုဿဗေဒ သုတေသနပြုချက်များအရ သိရှိရသည်။<ref name="Eberhardt2006"/> == နောက်ခံသမိုင်းကြောင်း == '''တောင်ရိုးလူမျိုး''' များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] (တောင်ပိုင်း) တောင်တန်းဒေသများနှင့် ကုန်းပြင်မြင့်များတွင် အခြေစိုက် နေထိုင်ကြသော ပြည်ထောင်စု တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတစ်စု ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် [[တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားပြော အုပ်စုကြီး]] ၏ ဗမာစကားစု (Burmish Branch) မှ ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). "Old Burma: Early Pagan". ''Artibus Asiae'', 22(1), 75-82.</ref> တောင်ရိုးလူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ [[ကလောမြို့နယ်]]၊ [[ပင်းတယမြို့နယ်]] နှင့် [[ရွာငံမြို့နယ်]] (ဓနုကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ) တို့တွင် အများဆုံး ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Gazetteer">Scott, J. George (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', Part I, Vol. I. Rangoon: Government Printing. pp. 560-565.</ref> သမိုင်းအစဉ်အလာအရ တောင်ရိုးလူမျိုးများသည် ရှေးဟောင်း[[ပုဂံပြည်]] ပျက်စီးပြီးနောက်ပိုင်း သို့မဟုတ် အင်းဝခေတ်ကာလများတွင် မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်း မြေပြန့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ပေါ်သို့ ပြောင်းရွှေ့အခြေချလာခဲ့ကြသည့် ဗမာနွယ်ဝင် ရှေးဦးမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်သည်ဟု မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။ ၎င်းတို့၏ စကားပြောဆိုပုံ လေယူလေသိမ်းသည် ရှေးဟောင်းဗမာစကားနှင့် [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်စကား]] တို့နှင့် များစွာ နီးစပ်မှုရှိသည်။<ref name="Luce1959"/> == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရိုးရာဝတ်စုံ == တောင်ရိုးလူမျိုးများသည် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို အလွန်ရိုသေကိုင်းရှိုင်းကြပြီး တောင်ပေါ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှု ထုံးတမ်းစဉ်လာများကို ထိန်းသိမ်းကြသူများ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အစဉ်အလာအရ စိုက်ပျိုးရေး လုပ်ငန်းကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြပြီး တောင်ယာစပါး၊ သနပ်ဖက်၊ အာလူးနှင့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်များကို စိုက်ပျိုးကြသည်။ တောင်ရိုးအမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာဝတ်စုံသည် အလွန်ထင်ရှားပြီး ထူးခြားချက်မှာ အနက်ရောင် သို့မဟုတ် အနီရောင်ရင့်ရင့် ကုတ်အင်္ကျီရှည် ဝတ်ဆင်ကာ ခြေသလုံးတွင် [[ကြေးကွင်း]] များ စွပ်လေ့ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ရိုးရာဓလေ့အရ ငွေထည်လက်ဝတ်ရတနာများနှင့် ခေါင်းပေါင်းများကို ခန့်ညားထည်ဝါစွာ ဆင်ယင်ကြသည်။ ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသ တောင်ရိုးအမျိုးသမီးငယ်များ၏ သမိုင်းဝင် ရိုးရာဝတ်စုံပုံစံကို ဗြိတိသျှခေတ်ဦး မှတ်တမ်းဓာတ်ပုံများတွင် အထင်အရှား တွေ့မြင်နိုင်သည်။<ref name="Enriquez">Enriquez, C. M. (1918). ''Races of Burma''. Calcutta: Manager, Government of India Central Publication Branch. pp. 88-91.</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] 92ku91l7y0xceefdi289z16wui65nje 1057920 1057919 2026-10-14T09:15:33Z ~2026-54673-69 149304 1057920 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = တောင်ရိုးလူမျိုး | image = TAUNGYO GIRLS FROM THE OPEN COUNTRY BURMA.jpg | image_size = 240px | caption = တောင်ရိုးအမျိုးသမီးငယ်များ (ခရစ်နှစ် ၁၉၀၀ ဝန်းကျင် ကုန်းပြင်မြင့် ရှမ်းပြည်နယ်မှ သမိုင်းဝင်ဓာတ်ပုံ) | pop = မထင်ရှား (ခန့်မှန်းခြေ ၄၀,၀၀၀ ကျော်) | regions = {{flag|Myanmar}} [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] (တောင်ပိုင်း) ([[ကလောမြို့နယ်]]၊ [[ပင်းတယမြို့နယ်]]၊ [[ရွာငံမြို့နယ်]]) | languages = [[တောင်ရိုးဘာသာစကား]] (ဗမာနွယ်ဝင် စကားစု) | religions = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[ဗမာလူမျိုး]]၊ [[ဓနုလူမျိုး]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး]]၊ [[ပအိုဝ်းလူမျိုး]] }} '''တောင်ရိုးလူမျိုး''' များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] (တောင်ပိုင်း) ရှိ တောင်တန်းဒေသများနှင့် ကုန်းပြင်မြင့်များတွင် အခြေစိုက်နေထိုင်ကြသော ပြည်ထောင်စု တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတစ်စု ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် [[မနုဿဗေဒ]]နှင့် ဘာသာဗေဒအရ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားပြော အုပ်စုကြီး]]မှ ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). "Old Burma: Early Pagan". ''Artibus Asiae'', 22(1), 75-82.</ref> တောင်ရိုးလူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ [[ကလောမြို့နယ်]]၊ [[ပင်းတယမြို့နယ်]] နှင့် [[ရွာငံမြို့နယ်]] (ဓနုကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ) တို့တွင် အများဆုံး ပျံ့နှံ့အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Gazetteer">Scott, J. George (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', Part I, Vol. I. Rangoon: Government Printing. pp. 560-565.</ref> == နောက်ခံသမိုင်းကြောင်း == သမိုင်းအစဉ်အလာအရ တောင်ရိုးလူမျိုးများသည် ရှေးဟောင်း [[ပုဂံပြည်]] ပျက်စီးပြီးနောက်ပိုင်း သို့မဟုတ် အင်းဝခေတ်ကာလများတွင် မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်း မြေပြန့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ပေါ်သို့ ပြောင်းရွှေ့အခြေချလာခဲ့ကြသည့် ဗမာနွယ်ဝင် ရှေးဦးမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်သည်ဟု မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။ ၎င်းတို့၏ စကားပြောဆိုပုံ လေယူလေသိမ်းသည် ရှေးဟောင်းဗမာစကားနှင့် [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်စကား]] တို့နှင့် များစွာ နီးစပ်မှုရှိသည်။<ref name="Luce1959"/> == လူမှုယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပအိုဝ်းလူမျိုးများနှင့် ဆက်နွှယ်မှု == [[ရှမ်းပြည်နယ်]] (တောင်ပိုင်း) ရှိ အချို့သော ကျေးရွာများတွင် တောင်ရိုးလူမျိုးများသည် အိမ်နီးနားချင်း ကရင်နွယ်ဝင် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း (တောင်သူ)]] မျိုးနွယ်စုများနှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ တစ်မြေတည်းတစ်ရေတည်း အတူတကွ ပေါင်းစည်းနေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် ထူးခြားသော လူမှုယဉ်ကျေးမှု ရောနှောခြင်း ဖြစ်စဉ်များ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။<ref name="Eberhardt2006">Eberhardt, N. J. (2006). ''Imagining the Course of Life: Self-Transformation in a Shan Buddhist Community''. Silkworm Books. pp. 42-47.</ref> နယ်မြေချင်း ထိစပ်နေသည့် [[ကလောမြို့နယ်]]၊ [[ပင်းတယမြို့နယ်]]နှင့် [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]]အတွင်းရှိ သီးခြားကျေးရွာအချို့တွင် တောင်ရိုးနှင့် ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် တစ်ရွာတည်း၌ သွေးနှောအိမ်ထောင်ပြုခြင်း၊ ရိုးရာပွဲတော်များကို အတူတကွ ကျင်းပခြင်းနှင့် စီးပွားရေးအရ အပြန်အလှန် မှီခိုခြင်းတို့ကြောင့် လူမျိုးစုလက္ခဏာများ နီးကပ်စွာ ပေါင်းစည်းသွားခဲ့သည်။<ref name="Gazetteer"/> ဤကဲ့သို့ ရောနှောနေထိုင်မှု၏ အထင်ရှားဆုံး ရလဒ်တစ်ခုမှာ ဘာသာစကား နှစ်မျိုးပြောဆိုနိုင်မှု ဖြစ်သည်။ မိမိတို့၏ မူရင်းမျိုးနွယ်စု ဘာသာစကားအပြင် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ လူဦးရေအင်အား ပိုမိုများပြားသော ပအိုဝ်းလူမျိုးများနှင့် ဆက်သွယ်နိုင်ရန်အတွက် ပအိုဝ်းဘာသာစကားကို ဒုတိယဘာသာစကားအမြစ်အဖြစ် အကြွမ်းတဝင် တတ်မြောက်ပြောဆိုနိုင်သည့် တောင်ရိုးလူမျိုး အများအပြား ရှိလာခဲ့သည်။<ref name="Enriquez">Enriquez, C. M. (1918). ''Races of Burma''. Calcutta: Manager, Government of India Central Publication Branch. pp. 88-91.</ref> အချို့သော ပေါင်းစည်းရွာများရှိ တောင်ရိုးမျိုးနွယ်စုများသည် နေ့စဉ်လူမှုစီးပွား ဆက်ဆံရေးတွင် ပအိုဝ်းစကားကို ပိုမိုအသုံးပြုလာကြပြီး၊ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများတွင်လည်း အချင်းချင်း လွှမ်းမိုးမှုများ တည်ရှိနေကြောင်း မနုဿဗေဒ သုတေသနပြုချက်များအရ သိရှိရသည်။<ref name="Eberhardt2006"/> == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စုံ == တောင်ရိုးလူမျိုးများသည် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို အလွန်ရိုသေကိုင်းရှိုင်းကြပြီး တောင်ပေါ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှု ထုံးတမ်းစဉ်လာများကို ထိန်းသိမ်းကြသူများ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အစဉ်အလာအရ စိုက်ပျိုးရေး လုပ်ငန်းကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြပြီး တောင်ယာစပါး၊ သနပ်ဖက်၊ အာလူးနှင့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်များကို စိုက်ပျိုးကြသည်။ တောင်ရိုးအမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာဝတ်စုံသည် အလွန်ထင်ရှားပြီး ထူးခြားချက်မှာ အနက်ရောင် သို့မဟုတ် အနီရောင်ရင့်ရင့် ကုတ်အင်္ကျီရှည် ဝတ်ဆင်ကာ ခြေသလုံးတွင် [[ကြေးကွင်း]] များ စွပ်လေ့ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ရိုးရာဓလေ့အရ ငွေထည်လက်ဝတ်ရတနာများနှင့် ခေါင်းပေါင်းများကို ခန့်ညားထည်ဝါစွာ ဆင်ယင်ကြသည်။ ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသ တောင်ရိုးအမျိုးသမီးငယ်များ၏ သမိုင်းဝင် ရိုးရာဝတ်စုံပုံစံကို ဗြိတိသျှခေတ်ဦး မှတ်တမ်းဓာတ်ပုံများတွင် အထင်အရှား တွေ့မြင်နိုင်သည်။<ref name="Enriquez"/> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ လူမျိုးစုများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ လူမျိုးစုများ]] h45jld1ghti45dhawptfy9pimb4ef32 1057921 1057920 2026-10-14T09:16:10Z ~2026-54673-69 149304 /* */ 1057921 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = တောင်ရိုးလူမျိုး | image = TAUNGYO GIRLS FROM THE OPEN COUNTRY BURMA.jpg | image_size = 240px | caption = တောင်ရိုးအမျိုးသမီးငယ်များ (ခရစ်နှစ် ၁၉၀၀ ဝန်းကျင် ကုန်းပြင်မြင့် ရှမ်းပြည်နယ်မှ သမိုင်းဝင်ဓာတ်ပုံ) | pop = မထင်ရှား (ခန့်မှန်းခြေ ၄၀,၀၀၀ ကျော်) | regions = {{flag|Myanmar}} [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] (တောင်ပိုင်း) ([[ကလောမြို့နယ်]]၊ [[ပင်းတယမြို့နယ်]]၊ [[ရွာငံမြို့နယ်]]) | languages = [[တောင်ရိုးဘာသာစကား]] | religions = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[ဗမာလူမျိုး]]၊ [[ဓနုလူမျိုး]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး]]၊ [[ပအိုဝ်းလူမျိုး]] }} '''တောင်ရိုးလူမျိုး''' များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] (တောင်ပိုင်း) ရှိ တောင်တန်းဒေသများနှင့် ကုန်းပြင်မြင့်များတွင် အခြေစိုက်နေထိုင်ကြသော ပြည်ထောင်စု တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတစ်စု ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် [[မနုဿဗေဒ]]နှင့် ဘာသာဗေဒအရ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားပြော အုပ်စုကြီး]]မှ ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). "Old Burma: Early Pagan". ''Artibus Asiae'', 22(1), 75-82.</ref> တောင်ရိုးလူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ [[ကလောမြို့နယ်]]၊ [[ပင်းတယမြို့နယ်]] နှင့် [[ရွာငံမြို့နယ်]] (ဓနုကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ) တို့တွင် အများဆုံး ပျံ့နှံ့အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Gazetteer">Scott, J. George (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', Part I, Vol. I. Rangoon: Government Printing. pp. 560-565.</ref> == နောက်ခံသမိုင်းကြောင်း == သမိုင်းအစဉ်အလာအရ တောင်ရိုးလူမျိုးများသည် ရှေးဟောင်း [[ပုဂံပြည်]] ပျက်စီးပြီးနောက်ပိုင်း သို့မဟုတ် အင်းဝခေတ်ကာလများတွင် မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်း မြေပြန့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ပေါ်သို့ ပြောင်းရွှေ့အခြေချလာခဲ့ကြသည့် ဗမာနွယ်ဝင် ရှေးဦးမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်သည်ဟု မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။ ၎င်းတို့၏ စကားပြောဆိုပုံ လေယူလေသိမ်းသည် ရှေးဟောင်းဗမာစကားနှင့် [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်စကား]] တို့နှင့် များစွာ နီးစပ်မှုရှိသည်။<ref name="Luce1959"/> == လူမှုယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပအိုဝ်းလူမျိုးများနှင့် ဆက်နွှယ်မှု == [[ရှမ်းပြည်နယ်]] (တောင်ပိုင်း) ရှိ အချို့သော ကျေးရွာများတွင် တောင်ရိုးလူမျိုးများသည် အိမ်နီးနားချင်း ကရင်နွယ်ဝင် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း (တောင်သူ)]] မျိုးနွယ်စုများနှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ တစ်မြေတည်းတစ်ရေတည်း အတူတကွ ပေါင်းစည်းနေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် ထူးခြားသော လူမှုယဉ်ကျေးမှု ရောနှောခြင်း ဖြစ်စဉ်များ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။<ref name="Eberhardt2006">Eberhardt, N. J. (2006). ''Imagining the Course of Life: Self-Transformation in a Shan Buddhist Community''. Silkworm Books. pp. 42-47.</ref> နယ်မြေချင်း ထိစပ်နေသည့် [[ကလောမြို့နယ်]]၊ [[ပင်းတယမြို့နယ်]]နှင့် [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]]အတွင်းရှိ သီးခြားကျေးရွာအချို့တွင် တောင်ရိုးနှင့် ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် တစ်ရွာတည်း၌ သွေးနှောအိမ်ထောင်ပြုခြင်း၊ ရိုးရာပွဲတော်များကို အတူတကွ ကျင်းပခြင်းနှင့် စီးပွားရေးအရ အပြန်အလှန် မှီခိုခြင်းတို့ကြောင့် လူမျိုးစုလက္ခဏာများ နီးကပ်စွာ ပေါင်းစည်းသွားခဲ့သည်။<ref name="Gazetteer"/> ဤကဲ့သို့ ရောနှောနေထိုင်မှု၏ အထင်ရှားဆုံး ရလဒ်တစ်ခုမှာ ဘာသာစကား နှစ်မျိုးပြောဆိုနိုင်မှု ဖြစ်သည်။ မိမိတို့၏ မူရင်းမျိုးနွယ်စု ဘာသာစကားအပြင် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ လူဦးရေအင်အား ပိုမိုများပြားသော ပအိုဝ်းလူမျိုးများနှင့် ဆက်သွယ်နိုင်ရန်အတွက် ပအိုဝ်းဘာသာစကားကို ဒုတိယဘာသာစကားအမြစ်အဖြစ် အကြွမ်းတဝင် တတ်မြောက်ပြောဆိုနိုင်သည့် တောင်ရိုးလူမျိုး အများအပြား ရှိလာခဲ့သည်။<ref name="Enriquez">Enriquez, C. M. (1918). ''Races of Burma''. Calcutta: Manager, Government of India Central Publication Branch. pp. 88-91.</ref> အချို့သော ပေါင်းစည်းရွာများရှိ တောင်ရိုးမျိုးနွယ်စုများသည် နေ့စဉ်လူမှုစီးပွား ဆက်ဆံရေးတွင် ပအိုဝ်းစကားကို ပိုမိုအသုံးပြုလာကြပြီး၊ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများတွင်လည်း အချင်းချင်း လွှမ်းမိုးမှုများ တည်ရှိနေကြောင်း မနုဿဗေဒ သုတေသနပြုချက်များအရ သိရှိရသည်။<ref name="Eberhardt2006"/> == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စုံ == တောင်ရိုးလူမျိုးများသည် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို အလွန်ရိုသေကိုင်းရှိုင်းကြပြီး တောင်ပေါ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှု ထုံးတမ်းစဉ်လာများကို ထိန်းသိမ်းကြသူများ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အစဉ်အလာအရ စိုက်ပျိုးရေး လုပ်ငန်းကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြပြီး တောင်ယာစပါး၊ သနပ်ဖက်၊ အာလူးနှင့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်များကို စိုက်ပျိုးကြသည်။ တောင်ရိုးအမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာဝတ်စုံသည် အလွန်ထင်ရှားပြီး ထူးခြားချက်မှာ အနက်ရောင် သို့မဟုတ် အနီရောင်ရင့်ရင့် ကုတ်အင်္ကျီရှည် ဝတ်ဆင်ကာ ခြေသလုံးတွင် [[ကြေးကွင်း]] များ စွပ်လေ့ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ရိုးရာဓလေ့အရ ငွေထည်လက်ဝတ်ရတနာများနှင့် ခေါင်းပေါင်းများကို ခန့်ညားထည်ဝါစွာ ဆင်ယင်ကြသည်။ ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသ တောင်ရိုးအမျိုးသမီးငယ်များ၏ သမိုင်းဝင် ရိုးရာဝတ်စုံပုံစံကို ဗြိတိသျှခေတ်ဦး မှတ်တမ်းဓာတ်ပုံများတွင် အထင်အရှား တွေ့မြင်နိုင်သည်။<ref name="Enriquez"/> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ လူမျိုးစုများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ လူမျိုးစုများ]] h1ac7hinedbt9nid3nbq7npv07ppx8h 0 24659 1057902 882929 2026-10-14T06:25:36Z Zawzawaungthwin 100038 ခေတ်အဆက်ဆက် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည့် ဌာနဆိုင်ရာအကြီးအကဲများ 1057902 wikitext text/x-wiki {{Infobox အစိုးရအဖွဲ့အစည်း |jurisdiction={{MYA}} |nativename= |seal= |formed= *၁၈၈၇ {{small|(​မြေစာရင်းနှင့် စိုက်ပျိုး​ရေးဌာန)}} *၂၀ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၁၉၀၅ {{small|(​ကြေးတိုင်၊​မြေစာရင်းနှင့် စိုက်ပျိုး​ရေးဌာန)}} *၁၅ ​အောက်တိုဘာ ၁၉၀၆ {{small|(​ကြေးတိုင်နှင့် ​မြေစာရင်းဌာန)}} *၂၄ ဇန်နဝါရီ ၁၉၇၄ {{small|(​ကြေးတိုင်နှင့်​မြေစာရင်းဦးစီးဌာန)}} *၂၈ ဧပြီ ၂၀၁၅ {{small|(လယ်ယာမြေစီမံခန့်ခွဲရေးနှင့် စာရင်းအင်း ဦးစီးဌာန)}} *၁ ဧပြီ ၂၀၂၄ {{small|(ကြေးတိုင်နှင့်​မြေစာရင်းဦးစီးဌာန)}} |headquarters= ရုံးအမှတ် (၃၆)၊ ​နေပြည်​တော် | parent_agency = [[စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန]] | preceding1=​ [[လယ်ယာမြေစီမံခန့်ခွဲရေးနှင့် စာရင်းအင်း ဦးစီးဌာန]] |minister1_name=[[မင်းနောင်(ဝန်ကြီး)|ဦးမင်းနောင်]] |chief1_name= |website={{url|http://www.moali.gov.mm}} |chief1_position=ညွှန်ကြား​ရေးမှူးချုပ် }} '''ကြေးတိုင်နှင့် မြေစာရင်း ဦးစီးဌာန''' ({{lang-en|Settlement and Land Records Department}}) သည် [[စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန]]လက်အောက်ရှိ ဌာနတစ်ခုဖြစ်သည်။ == နောက်ခံသမိုင်း == [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ|ဗြိတိသျှ]]တို့သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် မြေတိုင်းတာမြေပုံထုတ်သည့်လုပ်ငန်းကိုစနစ်တကျဆောင်ရွက်နိုင်ရေး အပါအဝင် ၎င်းတို့၏ ဗျူရိုကရေစီအုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားခိုင်မာစွာ ရေရှည်ရပ်တည်နိုင်ရေး နှင့် ဘဏ္ဍာငွေအမြောက်အမြားရှာဖွေနိုင်ရေး အစရှိသည့် ရည်ရွယ်ချက်များဖြင့်   မြေခွန်၊ မြေတိုင်း၊ ကြေးတိုင်၊ မြေစာရင်း နှင့် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများ နှင့်သက်ဆိုင်သည့် ဌာနများအား  ဖွဲ့စည်းရာ အထက်ပါဌာနလည်း တစ်ခုအနေဖြင့် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဌာန၏ လုပ်ငန်းများသည်မူ ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီနယ်ချဲ့ တို့ မြန်မာနိုင်ငံသို့ စတင် ဝင်ရောက်ချိန် ကတည်းက စတင်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့ စတင်ဝင် ရောက်ချိန်တွင် ဦးစွာဌာနများ ဖွဲ့စည်းရာတွင် ယနေ့ခေတ် ကြေးတိုင်နှင့် မြေစာရင်းလုပ်ငန်းများကို အခြေတည်ဆောင်ရွက်ရန် ဖွဲ့စည်းခဲ့သော ဌာနမှာ Revenue Survey Department ဖြစ်ပြီး ယင်းဌာနအောက်တွင် Settlement Department နှင့် Survey Department တို့ပါဝင်သည်။ ယင်းဌာနများ၏ လုပ်ငန်းများမှာ လူခွန်၊ မြေခွန်များ စည်းကြပ်ခြင်းနှင့် မြေမျက်နှာပြင် တိုင်းတာခြင်း လုပ်ငန်းများ ဖြစ်သည်။ မူလအစအနေဖြင့် ၁၈၈၇ ခုနှစ်တွင် မြေစာရင်းဌာနကို စိုက်ပျိုးရေးဌာနနှင့်ပူးပေါင်း၍ Department of Land Records and Agriculture ဌာနအဖြစ် ဖွဲ့စည်းဆောင်ရွက်သည်။ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် မြေခွန်တော် နှုန်းထားသတ်မှတ်သည့် ကြေးတိုင်လုပ်ငန်းကို သီးသန့်လုပ်ကိုင်နိုင်ရန် Department of Settlement ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။၁၉၀၅ ခုနှစ် ဖေဖေါ်ဝါရီလ (၂၀)ရက်နေ့တွင် ကြေးတိုင်လုပ်ငန်း၊ မြေစာရင်းလုပ်ငန်းနှင့် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများကို ပူးပေါင်း၍ Directorate of Settlement, Land Record and Agriculture ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ထိုသို့ ပူးပေါင်းပြီးမကြာမီ ၁၉၀၆ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ (၁၅) ရက်နေ့တွင် စိုက်ပျိုးရေးဦးစီးဌာန (Agricultural Department) ခွဲထွက်သွားသည်မှစ၍ '''ကြေးတိုင်နှင့်မြေစာရင်းဦးစီးဌာန''' (Settlement and Land Records Department)အဖြစ် သီးခြား ပေါ် ထွက်လာခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ [[လွတ်လပ်ရေးကြေညာစာတမ်း|လွတ်လပ်ရေး]] ရပြီးသည့်နောက် ၁၉၅၂ခုနှစ်တွင် လယ်ယာမြေနိုင်ငံပိုင်ပြုလုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာနပေါ်ပေါက်လာပြီး ၎င်း၏ လက်အောက်တွင်  ကြေးတိုင်နှင့်မြေစာရင်း ဌာန သည် ဌာနခွဲ အနေဖြင့် ပါဝင်ရသည်။ ၁၉၆၇ ခုနှစ်တွင် ၎င်းအောက်တွင် ဌာနခွဲများဖြင့်  ကြေးတိုင်နှင့်မြေစာရင်းဌာန ဖြစ်လာသည်။၁၉၇၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၁၅)ရက်နေ့တွင်  လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့်သစ်တောဝန်ကြီးဌာနအောက်သို့ ရောက်ရှိလာပြီး  ကြေးတိုင်နှင့်မြေစာရင်း ဦးစီးဌာန အဖြစ် ၁၉၇၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၂၄)ရက်နေ့မှစ၍ ဖွဲ့စည်းပုံအသစ်ဖြင့် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ [[ဦးသိန်းစိန် အစိုးရ|သမ္မတဦးသိန်းစိန်အစိုးရအဖွဲ့]] လက်ထက် ၂၀၁၅ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁၅ ရက်နေ့ တွင် ကျင်းပပြုလုပ်သည့် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံး၏အစည်းအဝေးအမှတ်စဉ် (၂/၂၀၁၅)၏ သဘောတူခွင့်ပြုချက်အပေါ် [[လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် ဆည်မြောင်း ဝန်ကြီးဌာန|လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့်ဆည်မြောင်း ဝန်ကြီးဌာန]]၊ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးရုံး၏ (၂၈.၄.၂၀၁၅)ရက်စွဲ ပါအမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ်(၁၃/၂၀၁၅)  ဖြင့် ကြေးတိုင်နှင့် မြေစာရင်းဦးစီးဌာန အား အရာထမ်း(၃၉၅)နေရာ၊ အမှုထမ်း(၁၃၉၁၈)နေရာတို့ဖြင့် [[လယ်ယာမြေစီမံခန့်ခွဲရေးနှင့် စာရင်းအင်း ဦးစီးဌာန]]အမည်ဖြင့် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moali.gov.mm/my/department-agriculture-land-management-and-statistics|title=ကြေးတိုင်နှင့်‌မြေစာရင်းဦးစီးဌာန နောက်ခံသမိုင်း|work=စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန|access-date=၁ မေ ၂၀၂၄|archive-date=1 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240501164905/https://www.moali.gov.mm/my/department-agriculture-land-management-and-statistics}}</ref> [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] လက်ထက် အရောက်တွင်  [[လယ်ယာမြေစီမံခန့်ခွဲရေးနှင့် စာရင်းအင်း ဦးစီးဌာန]]အား မူလအမည်ဖြစ်သည့် ကြေးတိုင်နှင့် မြေစာရင်းဦးစီးဌာန အမည်သို့ ပြန်လည်ပြောင်းလဲ ပြင်ဆင်သတ်မှတ်နိုင်ရေးအတွက် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ အစည်းအဝေးအမှတ်စဉ် (၃/၂၀၂၄) သို့ တင်ပြပြီးနောက်  ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့၏ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၅ ရက်နေ့ ရက်စွဲပါစာဖြင့် ကြိုတင်ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့မှစ၍ လယ်ယာမြေစီမံခန့်ခွဲရေးနှင့် စာရင်းအင်းဦးစီးဌာနအား မူလအမည်ဖြစ်သည့် ကြေးတိုင်နှင့် မြေစာရင်းဦးစီးဌာန အမည်သို့ ပြောင်းလဲပြင်ဆင်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/ppd/book/2471|title=၂၀၂၄ခုနှစ်၊ဧပြီလ၂၆ရက်နေ့ထုတ်၊မြန်မာနိုင်ငံတော်ပြန်တမ်းပါ စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန(ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးရုံး) အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် (၇၉ /၂၀၂၄) ဌာနများပြောင်းလဲ၍ အမည်ပြင်ဆင်သတ်မှတ်ခြင်း|work=မြန်မာနိုင်ငံတော်ပြန်တမ်းစာစောင် |access-date=၁ မေ ၂၀၂၄|date=၁၁ မတ် ၂၀၂၄ }}</ref> ==== ကြေးတိုင်နှင့်မြေစာရင်း ဦးစီးဌာန (ရုံးချုပ်)အား အောက်ပါ ဌာနခွဲများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ==== (၁)       စီမံရေးရာဌာနခွဲ (၂)       ကြေးတိုင်၊စီမံကိန်းနှင့်သုတေသနဌာနခွဲ (၃)       မြေစာရင်း၊မြေတိုင်းနှင့်ပုံနှိပ်ဌာနခွဲ (၄)       မြေယာစီမံခန့်ခွဲရေးဌာနခွဲ (၅)       စာရင်းအင်းဌာနခွဲ (၆)       ဘတ်ဂျက်နှင့်ငွေစာရင်းဌာနခွဲ (၇)       မြေယာအသုံးချမှုနှင့်စစ်ဆေးရေးဌာနခွဲ (၈)       ဗဟိုမြေစာရင်းဖွံ့ဖြိုးမှုလေ့ကျင့်ပညာပေးရေးသင်တန်းကျောင်း === အခွန်တော်မြေတိုင်းတာခြင်း (Cadastral Survey) လုပ်ငန်း === ယနေ့လက်ရှိ အသုံးပြုနေသော Cadastral Maps ခေါ် ကွင်းမြေပုံများမရှိ ခင်က ဗြိတိသျှအစိုးရမှ အုပ်ချုပ်ရေး ဗျူရိုကရေစီ ယန္တယား တည်ဆောက်ရန် ရည်ရွယ် တိုင်းတာထားသော မြေမျက်နှာပြင် မြေပုံများ(Topographical Maps) များကို အခွန်တော် ကောက်ယူရေး လုပ်ငန်းတွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ယင်းမြေပုံများမှာ ၁ လက်မ = ၃၂ မိုင်၊ ၁ လက်မ = ၈ မိုင်၊ ၁ လက်မ = ၄ မိုင် နှင့် ၁ လက်မ = ၁ မိုင်စကေးများ ဖြစ်ကြသည်။ ၁လက်မ၁မိုင် စကေးမြေပုံ များကို [[သူကြီး]]များက မြေခွန်စည်းကြပ်ရန် လမ်းညွှန်မြေပုံအဖြစ် အသုံးပြု ကြရသည်။ သို့ဖြစ်၍ မြန်မာနိုင်ငံရှိ မဟာဝန်ရှင်တော်မင်းကြီး Chief Commissioner က အသေးစိတ်မြေတိုင်းတာခြင်းနှင့် ကြေးတိုင်လုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ခြင်းလုပ်ငန်းများလုပ်ကိုင်ရန် လိုအပ်ကြောင်း အိန္ဒိယအစိုးရသို့ တိုက်တွန်းမှုကြောင့် အိန္ဒိယအစိုးရမှ ၁၈၇၉ ခုနှစ်၊နိုဝင်ဘာလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် မြေတိုင်းဥပဒေကြမ်း (Survey Bill)ကို ထုတ်ပြန်၍ ကွက်စိတ်တိုင်းတာရေး အစီအစဉ်ကို (Cadastral Survey Program)ချမှတ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ကွက်စိပ်မြေတိုင်းအဖွဲ့ (၈) ဖွဲ့ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ကွက်စိပ် တိုင်းတာမှုများ ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ကွင်းမြေပုံ(Cadastral Kwin Map)များ ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ === ကြေးတိုင်လုပ်ငန်း === Revenue Survey Department အောက်တွင် Revenue Settlement Officers များနှင့် Superintendents of Survey များ၏ ကြီးကြပ်မှုဖြင့် ခရိုင်မြေတိုင်းစာရေး၊ သူကြီးနှင့် မြေတိုင်းသူကြီးတို့၏ မြေခွန်စည်းကြပ်မှုနှင့် ကောက်ခံမှုတို့ကို ဆောင်ရွက်စေပြီး [[မြေခွန်တော်]] ကို သတ်မှတ်နှုန်းထားအတိုင်း ကောက်ခံနိုင်စေရန် မြေခွန်တိုင်းတာသတ်မှတ်သည့်လုပ်ငန်း ( Land Revenue Settlement Operation) တို့ကိုဆောင်ရွက်ပြီး သက်တမ်း (၃)နှစ်၊ (၅)နှစ်၊ (၁၀)နှစ် ထားရှိ၍ တစ်ဧက အခွန်နှုန်း (Fix Rated per Acre) သတ်မှတ် ထားသည်။ ၁၈၇၉ ခုနှစ်တွင် Revenue Settlement Department ပေါ်ပေါက်လာပြီး ကွက်စိပ်မြေတိုင်းနှင့် ကြေးတိုင်လုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ရန် အောက်ပါရာထူးများ ခန့်ထားသည်။ * ၁. Settlement Officers * ၂. Officers in Charge of Cadastral Surveys ၁၈၇၉ ခုနှစ်တွင် ၁၆ လက်မ = ၁ မိုင် စကေး ကွက်စိပ်မြေပုံများ စတင်တိုင်းတာထုတ်လုပ်ပြီး ကြေးတိုင်စိုက်သည့်လုပ်ငန်း (Settlement Operation)များစတင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၀တွင် ကွင်းအလိုက်အခွန်တော်နှုန်း(Single Kwin Rate) အစား မြေအတန်းအစားအလိုက်နှုန်း(Soil Class Rate)ကို ကြေးတိုင်ရပ်ကွက် (Tract)တစ်ခုချင်း အလိုက် သတ်မှတ်ရန် မဟာဝန်ရှင်တော်မင်းကြီး မှ ညွှန်ကြားချက် ထုတ်ပြန်သည်။ ထိုနှစ်မှာပင် ဥယျာဉ်၊ အခြားသီးနှံ၊ သစ်သီး နှင့် [[ထန်း]] တို့ကို တစ်ဧကနှုန်း စည်းကြပ်သော မြေခွန်တော်ပြန်တမ်းကို မဟာဝန်ရှင်တော် မင်းကြီးမှ ထုတ်ပြန်သည်။ ကွက်စိတ်မြေပုံ တိုင်းတာပြီး ဒေသများအတွက် ကြေးတိုင်စိုက်သည့် လုပ်ငန်း (Settlement Operation) ကို ကြေးတိုင်အဖွဲ့ (Settlement Party) ၅ဖွဲ့မှ ဆောင်ရွက်ကြသည်။ '''[[ကြေးတိုင်]] စိုက်ခြင်းလုပ်ငန်းမှာ ဗြိတိသျှကိုလိုနီတို့က နယ်မြေတည် ငြိမ်ရေး၊ ဥပဒေစိုမိုးရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာစက် ထိရောက်စေရေးတို့အတွက် နယ်မြေဒေသကို ဦးစွာတိုင်းတာ၍ နယ်မြေပိုင်းခြားသတ်မှတ်ပြီးနောက် မြေခွန် စည်းကြပ်လိုက်ခြင်းဖြင့် ဗျူရိုကရေစီယန္ယယားအခြေစိုက်ပြီး နယ်မြေကိုယင်းတို့ ကစိုးမိုးလိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း ဆင့်ဆိုအမိန့်ပေးလိုက်ခြင်းသဘောဆောင်သည်။''' ၁၈၈၃ ခုနှစ်တွင် Land Revenue and Agriclutural Department ကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ယင်းဌာနမှ ကြေးတိုင် သက်တမ်းကာလ သတ်မှတ်ခြင်း၊ ကြေးတိုင်သက်တမ်း ပြည့်ပါက ပြင်ဆင်ကြေးတိုင် ဆောင်ရွက်ခြင်းတို့ကို ဆောင်ရွက်ရသည်။ ယင်းကာလ ကြေးတိုင်လုပ်ငန်းများတွင် နောင်တွင် မြေခွန်စည်းကြပ်ရေး နှင့် လယ်ယာကဏ္ဍစာရင်းအင်းများ ထုတ်ပြန်ရေးအတွက် ပေါ်ပေါက် လာမည့် ကြေးတိုင်နှင့် မြေစာရင်းဦးစီးဌာန အတွက် မြေယာလုပ်ကိုင်ပိုင်ဆိုင်မှု နှင့် မြေယာ အသုံးချမှု မှတ်ပုံတင်စာရင်းများ ကို ကနဦး ပြုစုပေးသော လုပ်ငန်းတစ်ရပ်လည်း ပါဝင်သည်။ === ကြေးတိုင်နှင့်မြေစာရင်းဦးစီးဌာနမွေးဖွားခြင်း === ဦးစွာ ပထမဆုံး မြေတိုင်းလုပ်ငန်းနှင့် ကြေးတိုင်လုပ်ငန်းတို့ကို ပေါင်းစပ် ပေးသောဌာနမှာ Revenue Survey Department ဖြစ်သည်။ ယင်းဌာနကို အောက်မြန်မာနိုင်ငံအား အင်္ဂလိပ်တို့ သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး မြေမျက်နှာပြင်မြေပုံ တိုင်းတာထုတ်လုပ်ခြင်းလုပ်ငန်းနှင့် မြေခွန်တော် အကြမ်းဖျင်းသတ်မှတ်ခြင်း လုပ်ငန်းများကိုဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။၁၈၇၉ ခုနှစ် တွင် ကွက်စိပ်ကွင်းမြေပုံတိုင်းတာခြင်းနှင့် ကြေးတိုင်စိုက်ခြင်း လုပ်ငန်းများကို စတင်ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြပြီး အောက်ပါအတိုင်း ဌာနအဆင့်ဆင့် ဖွဲ့စည်း ပေါ်ပေါက်လာသည်။ * 1. Revenue Settlement Department, 1879 * 2. Land Revenue and Agricultural Department, 1883 * 3. Department of Land Records and Agriculture, 1887 * 4. Land Records Department, 1893 * 5. Directorate of Settlement and Land Records and Agriculture, 20th Feb 1905 * 6. Directorate of Settlement and Land Records, 15th Oct 1906 ပထမဆုံးသော Director of the Land Records and Agriculture အဖြစ်ခန့်ထားခံရသူမှာ '''Mr. W.T Hall''' ဖြစ်ပြီး 12th May 1887 တွင်စတင် ခန့်ထားသည်။ 20th Feb 1905 တွင် Settlement Department နှင့် Land Records and Agricultural Department တို့ပေါင်းစပ် ဖွဲ့စည်းရာ တွင် Settlement Commissioner and Director of Land Records and Agriculture ရာထူးသို့ စတင် ခန့်ထားခံရသူမှာ Mr. TC Wilson (ICS) ဖြစ်သည်။ 15th Oct 1906 တွင် Agricultural Department ခွဲထွက်ပြီးနောက် Director of Settlement and Land Records တာဝန်ကို Mr. TC Wilson (ICS) က ဆက်လက်ထမ်းဆောင်ပါသည်။ ကြေးတိုင်နှင့်မြေစာရင်းဦးစီးဌာန သည် ဌာန၏ သမိုင်းသက်တမ်း တစ်လျှောက် ထမ်းဆောင်လာခဲ့သော တာဝန်များမှာ မြေတိုင်း၊ မြေပုံထုတ်၊ ကြေးတိုင်စိုက် နှင့် မှတ်ပုံတင်ခြင်း တို့ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url= http://slrd.moai.gov.mm/index.php?option=com_content&view=article&id=2&Itemid=2 |title= ကြေးတိုင်နှင့်မြေစာရင်းသမိုင်း |accessdate= ၂၉ |accessdaymonth= မတ် |accessyear= ၂၀၁၂ |archivedate= 27 August 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110827110137/http://slrd.moai.gov.mm/index.php?option=com_content&view=article&id=2&Itemid=2 }}</ref> == ခေတ်အဆက်ဆက် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည့် ဌာနဆိုင်ရာအကြီးအကဲများ == === ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် (၁၉၀၆ – ၁၉၄၈) === {| class="wikitable sortable" |- ! စဉ် !! အမည် !! မှ !! ထိ !! မှတ်ချက် |- | ၁ || Mr. T.C. Wilson (I.C.S) || ၁၅ အောက်တိုဘာ ၁၉၀၆ || ၁၀ နိုဝင်ဘာ ၁၉၀၇ || |- | ၂ || Mr. H.M.S. Mathews || ၁၁ နိုဝင်ဘာ ၁၉၀၇ || ၂ မတ် ၁၉၁၁ || |- | ၃ || Mr. T. Couper (I.C.S) || ၃ မတ် ၁၉၁၁ || ၂၅ မေ ၁၉၁၁ || |- | ၄ || Mr. A. Gaitskell (I.C.S) || ၂၆ မေ ၁၉၁၁ || ၂၂ မတ် ၁၉၁၅ || |- | ၅ || Mr. D.F. Chalmers (I.C.S) || ၂၃ မတ် ၁၉၁၅ || ၁၁ ဧပြီ ၁၉၁၅ || |- | ၆ || Mr. R.E.V. Arbuthnot (I.C.S) || ၁၂ ဧပြီ ၁၉၁၅ || ၁၇ ဇူလိုင် ၁၉၁၆ || |- | ၇ || Mr. D.F. Chalmers (I.C.S) || ၁၈ ဇူလိုင် ၁၉၁၆ || ၂၉ အောက်တိုဘာ ၁၉၁၆ || ဒုတိယအကြိမ် |- | ၈ || Mr. R.E.V. Arbuthnot (I.C.S) || ၃၀ အောက်တိုဘာ ၁၉၁၆ || ၁၉ ဇန်နဝါရီ ၁၉၁၉ || ဒုတိယအကြိမ် |- | ၉ || Mr. W.S. Morrison (I.C.S) || ၂၀ ဇန်နဝါရီ ၁၉၁၉ || ၁၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၁၉ || |- | ၁၀ || Mr. J. Clague (I.C.S) || ၁၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၁၉ || ၂ မတ် ၁၉၁၉ || |- | ၁၁ || Mr. J. Clayton (C.I.E, I.C.S) || ၃ မတ် ၁၉၁၉ || ၁၆ ဇွန် ၁၉၁၉ || |- | ၁၂ || Mr. W.E. Lowry (I.C.S) || ၁၇ ဇွန် ၁၉၁၉ || ၁၁ မေ ၁၉၂၀ || |- | ၁၃ || Mr. J.S. Furnivall (I.C.S) || ၁၂ မေ ၁၉၂၀ || ၂၆ နိုဝင်ဘာ ၁၉၂၀ || |- | ၁၄ || Mr. D.F. Chalmers (I.C.S) || ၂၇ နိုဝင်ဘာ ၁၉၂၀ || ၂၄ စက်တင်ဘာ ၁၉၂၄ || |- | ၁၅ || Mr. O.M. Rees (I.C.S) || ၂၅ စက်တင်ဘာ ၁၉၂၄ || ၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၂၇ || |- | ၁၆ || Mr. H.O. Reynolds (I.C.S) || ၁ မတ် ၁၉၂၇ || ၂၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၂၈ || |- | ၁၇ || Mr. A. Williamson (I.C.S) || ၂၆ နိုဝင်ဘာ ၁၉၂၈ || ၁၁ အောက်တိုဘာ ၁၉၂၉ || |- | ၁၈ || Mr. A.J. Page (I.C.S) || ၁၂ အောက်တိုဘာ ၁၉၂၉ || ၁၅ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၂၉ || |- | ၁၉ || Mr. H.O. Reynolds (I.C.S) || ၁၆ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၂၉ || ၂၀ အောက်တိုဘာ ၁၉၃၁ || |- | ၂၀ || Mr. S.G. Grantham (I.C.S) || ၂၁ အောက်တိုဘာ ၁၉၃၁ || ၁၆ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၃၁ || |- | ၂၁ || Mr. H.O. Reynolds (I.C.S) || ၁၇ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၃၁ || ၃၁ မေ ၁၉၃၄ || |- | ၂၂ || ဦးတင်ကြီး (A.T.M) || ၁ ဇွန် ၁၉၃၄ || ၁၄ နိုဝင်ဘာ ၁၉၃၈ || |- | ၂၃ || Mr. R.P. Abigail (I.C.S) || ၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၃၈ || ၄ ဇွန် ၁၉၃၉ || |- | ၂၄ || Mr. R.C. Barber (I.C.S) || ၅ ဇွန် ၁၉၃၉ || ၁၆ ဇူလိုင် ၁၉၃၉ || |- | ၂၅ || Mr. K.J.H. Lindop (M.C, I.C.S) || ၁၇ ဇူလိုင် ၁၉၃၉ || ၈ အောက်တိုဘာ ၁၉၃၉ || |- | ၂၆ || Mr. B.O. Binns (I.C.S) || ၉ အောက်တိုဘာ ၁၉၃၉ || ၃ ဩဂုတ် ၁၉၄၂ || |- | ၂၇ || ဦးမောင်မောင်ကြီး (OBE, K.S.M) || ၄ ဩဂုတ် ၁၉၄၂ || ၂၈ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၄၆ || |- | ၂၈ || Mr. Leslie Charles Glass (I.C.S) || ၂၉ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၄၆ || ၂၁ ဇူလိုင် ၁၉၄၇ || |- | ၂၉ || Mr. G.A. Nicholas || ၂၂ ဇူလိုင် ၁၉၄၇ || ၃ ဇန်နဝါရီ ၁၉၄၈ || လက်ထောက် ညွှန်ကြားရေးဝန် |} === ပါလီမန်ဒီမိုကရေစီခေတ် (၁၉၄၈ – ၁၉၆၂) === {| class="wikitable sortable" |- ! စဉ် !! အမည် !! မှ !! ထိ !! မှတ်ချက် |- | ၃၀ || ဦးဘဌေး (I.C.S) (သီရိပျံချီ) || ၄ ဇန်နဝါရီ ၁၉၄၈ || ၂၁ ဇူလိုင် ၁၉၅၃ || |- | ၃၁ || ဦးဖေမောင် (ဝဏ္ဏကျော်ထင်) || ၂၂ ဇူလိုင် ၁၉၅၃ || ၂၃ ဇွန် ၁၉၅၇ || |- | ၃၂ || ဦးကျော်ဖြိုး || ၂၄ ဇွန် ၁၉၅၇ || ၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၅၈ || |- | ၃၃ || ဦးသန်း (ဝဏ္ဏကျော်ထင်) || ၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၅၈ || ၁၄ နိုဝင်ဘာ ၁၉၅၈ || |- | ၃၄ || ဦးအုံးဖေ (ဝဏ္ဏကျော်ထင်) || ၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၅၈ || ၄ အောက်တိုဘာ ၁၉၆၀ || |- | ၃၅ || ဦးကျော်သောင်း || ၅ အောက်တိုဘာ ၁၉၆၀ || ၄ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၆၀ || လက်ထောက်မင်းကြီး |- | ၃၆ || ဦးအုံးဖေ (ဝဏ္ဏကျော်ထင်၊ သီရိပျံချီ) || ၅ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၆၀ || ၂၉ အောက်တိုဘာ ၁၉၆၂ || ဒုတိယအကြိမ် |} === တော်လှန်ရေးကောင်စီနှင့် လမ်းစဉ်ပါတီခေတ် (၁၉၆၂ – ၁၉၈၈) === {| class="wikitable sortable" |- ! စဉ် !! အမည် !! မှ !! ထိ !! မှတ်ချက် |- | ၃၇ || ဦးချိုထွန်း (သီရိပျံချီ) || ၃၀ အောက်တိုဘာ ၁၉၆၂ || ၁၁ စက်တင်ဘာ ၁၉၆၄ || အတွင်းဝန် |- | ၃၈ || ဒု-ဗိုလ်မှူးကြီး ရဲခေါင် (ဇေယျကျော်ထင်) || ၁၂ စက်တင်ဘာ ၁၉၆၄ || ၂၈ အောက်တိုဘာ ၁၉၆၄ || |- | ၃၉ || ဦးချိုထွန်း (သီရိပျံချီ) || ၂၉ အောက်တိုဘာ ၁၉၆၄ || ၂၂ နိုဝင်ဘာ ၁၉၆၄ || အတွင်းဝန် |- | ၄၀ || ဒု-ဗိုလ်မှူးကြီး ရဲခေါင် (ဇေယျကျော်ထင်) || ၂၃ နိုဝင်ဘာ ၁၉၆၄ || ၁၀ ဧပြီ ၁၉၆၇ || ဒုတိယအကြိမ် |- | ၄၁ || ဦးစိုးလှိုင် || ၁၁ ဧပြီ ၁၉၆၇ || ၁၁ ဇွန် ၁၉၆၇ || ယာယီ (လက်ထောက် မြေစာရင်းညွှန်ကြားရေးဝန်) |- | ၄၂ || ဒု-ဗိုလ်မှူးကြီး ရဲခေါင် (ဇေယျကျော်ထင်) || ၁၂ ဇွန် ၁၉၆၇ || ၁၈ စက်တင်ဘာ ၁၉၆၇ || |- | ၄၃ || ဦးသန်းထွန်းအောင် (ဝဏ္ဏကျော်ထင်) || ၁၉ စက်တင်ဘာ ၁၉၆၇ || ၂၈ နိုဝင်ဘာ ၁၉၇၁ || ယာယီ (လက်ထောက် မြေစာရင်းညွှန်ကြားရေးဝန်) |- | ၄၄–၆၃ || ဒု-ဗိုလ်မှူးကြီး ရဲခေါင် နှင့် ဦးသန်းထွန်းအောင် || — || — || ပြည်တွင်း/ပြည်ပ ခရီးသွားစဉ် အကြိမ် (၂၀) အလုပ်လွှဲပြောင်း လက်ခံဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ |- | ၆၄ || ဒု-ဗိုလ်မှူးကြီး ရဲခေါင် (ဇေယျကျော်ထင်) || ၂၉ နိုဝင်ဘာ ၁၉၇၁ || ၁၅ မတ် ၁၉၇၂ || |- | ၆၅ || ဗိုလ်မှူး စိန်လှိုင် || ၁၆ မတ် ၁၉၇၂ || ၂၄ အောက်တိုဘာ ၁၉၈၀ || ညွှန်မှူးအဖြစ် စတင်ခန့်ပြီး ၉-၂-၁၉၇၄ တွင် ညွှန်ချုပ်ဖြစ် |- | ၆၆ || ဦးဖေစိန် || ၂၅ အောက်တိုဘာ ၁၉၈၀ || ၄ နိုဝင်ဘာ ၁၉၈၀ || ယာယီ (ဒုတိယညွှန်ကြားရေးမှူး) |- | ၆၇ || ဗိုလ်မှူး စိန်လှိုင် || ၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၈၀ || ၁၁ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၈၁ || |- | ၆၈ || ဦးစိန်ကြူ || ၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၈၁ || ၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၈၅ || |- | ၆၉ || ဦးကျော်လှ || ၁၆ နိုဝင်ဘာ ၁၉၈၅ || ၂၉ ဇူလိုင် ၁၉၈၇ || |- | ၇၀ || ဦးသန်းဆွေ || ၃၀ ဇူလိုင် ၁၉၈၇ || ၂၄ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၀ || |} === တပ်မတော်အစိုးရခေတ်မှ လက်ရှိခေတ်အထိ (၁၉၉၀ – လက်ရှိ) === {| class="wikitable sortable" |- ! စဉ် !! အမည် !! မှ !! ထိ !! မှတ်ချက် |- | ၇၁ || ဦးသာညိန်း || ၂၅ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၀ || ၁၉ ဩဂုတ် ၁၉၉၂ || |- | ၇၂ || ဦးမြသိန်း || ၂၀ ဩဂုတ် ၁၉၉၂ || ၁၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၉၄ || |- | ၇၃ || ဦးသိန်းဟံ || ၁၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၉၄ || ၂၄ မေ ၁၉၉၄ || ဒုတိယညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် |- | ၇၄ || ဦးခင်မောင် || ၂၅ မေ ၁၉၉၄ || ၂၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၉၆ || စက်မှုလယ်ယာမှ ပြောင်းရွှေ့လာသူ |- | ၇၅ || ဦးစိုင်းအောင်မြ || ၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၉၆ || ၁၉ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ || |- | ၇၆ || ဦးဝင်း || ၂၀ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ || ၁၆ ဩဂုတ် ၂၀၀၀ || ရေအရင်းအမြစ်မှ ပြောင်းရွှေ့လာသူ |- | ၇၇ || ဦးဝင်းကြည် || ၁၇ ဩဂုတ် ၂၀၀၀ || ၂၀ ဧပြီ ၂၀၁၀ || |- | ၇၈ || ဦးမန်းစိုးဟန် || ၂၁ ဧပြီ ၂၀၁၀ || ၂၀ ဇွန် ၂၀၁၁ || ဒုတိယညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် |- | ၇၉ || ဦးမြင့်ဆွေ || ၂၁ ဇွန် ၂၀၁၁ || ၁၅ မေ ၂၀၁၃ || |- | ၈၀ || ဦးသတိုးအောင် || ၁၆ မေ ၂၀၁၃ || ၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၁၆ || ဒုတိယညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် |- | ၈၁ || ဦးသက်နိုင်ဦး || ၂၆ ဩဂုတ် ၂၀၁၆ || ၂၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၄ || |- | ၈၂ || ဒေါက်တာ ဝင်းထွဋ် || ၃၀ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၄ || လက်ရှိ || |} ==ကိုးကား== {{reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ]] [[Category:စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန]] f6c0epy54o8s4o4z09s3yilro2dgmt1 1057905 1057902 2026-10-14T06:29:54Z Zawzawaungthwin 100038 ဇယားပြန်သေး 1057905 wikitext text/x-wiki {{Infobox အစိုးရအဖွဲ့အစည်း |jurisdiction={{MYA}} |nativename= |seal= |formed= *၁၈၈၇ {{small|(​မြေစာရင်းနှင့် စိုက်ပျိုး​ရေးဌာန)}} *၂၀ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၁၉၀၅ {{small|(​ကြေးတိုင်၊​မြေစာရင်းနှင့် စိုက်ပျိုး​ရေးဌာန)}} *၁၅ ​အောက်တိုဘာ ၁၉၀၆ {{small|(​ကြေးတိုင်နှင့် ​မြေစာရင်းဌာန)}} *၂၄ ဇန်နဝါရီ ၁၉၇၄ {{small|(​ကြေးတိုင်နှင့်​မြေစာရင်းဦးစီးဌာန)}} *၂၈ ဧပြီ ၂၀၁၅ {{small|(လယ်ယာမြေစီမံခန့်ခွဲရေးနှင့် စာရင်းအင်း ဦးစီးဌာန)}} *၁ ဧပြီ ၂၀၂၄ {{small|(ကြေးတိုင်နှင့်​မြေစာရင်းဦးစီးဌာန)}} |headquarters= ရုံးအမှတ် (၃၆)၊ ​နေပြည်​တော် | parent_agency = [[စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန]] | preceding1=​ [[လယ်ယာမြေစီမံခန့်ခွဲရေးနှင့် စာရင်းအင်း ဦးစီးဌာန]] |minister1_name=[[မင်းနောင်(ဝန်ကြီး)|ဦးမင်းနောင်]] |chief1_name= |website={{url|http://www.moali.gov.mm}} |chief1_position=ညွှန်ကြား​ရေးမှူးချုပ် }} '''ကြေးတိုင်နှင့် မြေစာရင်း ဦးစီးဌာန''' ({{lang-en|Settlement and Land Records Department}}) သည် [[စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန]]လက်အောက်ရှိ ဌာနတစ်ခုဖြစ်သည်။ == နောက်ခံသမိုင်း == [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ|ဗြိတိသျှ]]တို့သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် မြေတိုင်းတာမြေပုံထုတ်သည့်လုပ်ငန်းကိုစနစ်တကျဆောင်ရွက်နိုင်ရေး အပါအဝင် ၎င်းတို့၏ ဗျူရိုကရေစီအုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားခိုင်မာစွာ ရေရှည်ရပ်တည်နိုင်ရေး နှင့် ဘဏ္ဍာငွေအမြောက်အမြားရှာဖွေနိုင်ရေး အစရှိသည့် ရည်ရွယ်ချက်များဖြင့်   မြေခွန်၊ မြေတိုင်း၊ ကြေးတိုင်၊ မြေစာရင်း နှင့် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများ နှင့်သက်ဆိုင်သည့် ဌာနများအား  ဖွဲ့စည်းရာ အထက်ပါဌာနလည်း တစ်ခုအနေဖြင့် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဌာန၏ လုပ်ငန်းများသည်မူ ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီနယ်ချဲ့ တို့ မြန်မာနိုင်ငံသို့ စတင် ဝင်ရောက်ချိန် ကတည်းက စတင်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့ စတင်ဝင် ရောက်ချိန်တွင် ဦးစွာဌာနများ ဖွဲ့စည်းရာတွင် ယနေ့ခေတ် ကြေးတိုင်နှင့် မြေစာရင်းလုပ်ငန်းများကို အခြေတည်ဆောင်ရွက်ရန် ဖွဲ့စည်းခဲ့သော ဌာနမှာ Revenue Survey Department ဖြစ်ပြီး ယင်းဌာနအောက်တွင် Settlement Department နှင့် Survey Department တို့ပါဝင်သည်။ ယင်းဌာနများ၏ လုပ်ငန်းများမှာ လူခွန်၊ မြေခွန်များ စည်းကြပ်ခြင်းနှင့် မြေမျက်နှာပြင် တိုင်းတာခြင်း လုပ်ငန်းများ ဖြစ်သည်။ မူလအစအနေဖြင့် ၁၈၈၇ ခုနှစ်တွင် မြေစာရင်းဌာနကို စိုက်ပျိုးရေးဌာနနှင့်ပူးပေါင်း၍ Department of Land Records and Agriculture ဌာနအဖြစ် ဖွဲ့စည်းဆောင်ရွက်သည်။ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် မြေခွန်တော် နှုန်းထားသတ်မှတ်သည့် ကြေးတိုင်လုပ်ငန်းကို သီးသန့်လုပ်ကိုင်နိုင်ရန် Department of Settlement ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။၁၉၀၅ ခုနှစ် ဖေဖေါ်ဝါရီလ (၂၀)ရက်နေ့တွင် ကြေးတိုင်လုပ်ငန်း၊ မြေစာရင်းလုပ်ငန်းနှင့် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများကို ပူးပေါင်း၍ Directorate of Settlement, Land Record and Agriculture ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ထိုသို့ ပူးပေါင်းပြီးမကြာမီ ၁၉၀၆ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ (၁၅) ရက်နေ့တွင် စိုက်ပျိုးရေးဦးစီးဌာန (Agricultural Department) ခွဲထွက်သွားသည်မှစ၍ '''ကြေးတိုင်နှင့်မြေစာရင်းဦးစီးဌာန''' (Settlement and Land Records Department)အဖြစ် သီးခြား ပေါ် ထွက်လာခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ [[လွတ်လပ်ရေးကြေညာစာတမ်း|လွတ်လပ်ရေး]] ရပြီးသည့်နောက် ၁၉၅၂ခုနှစ်တွင် လယ်ယာမြေနိုင်ငံပိုင်ပြုလုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာနပေါ်ပေါက်လာပြီး ၎င်း၏ လက်အောက်တွင်  ကြေးတိုင်နှင့်မြေစာရင်း ဌာန သည် ဌာနခွဲ အနေဖြင့် ပါဝင်ရသည်။ ၁၉၆၇ ခုနှစ်တွင် ၎င်းအောက်တွင် ဌာနခွဲများဖြင့်  ကြေးတိုင်နှင့်မြေစာရင်းဌာန ဖြစ်လာသည်။၁၉၇၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၁၅)ရက်နေ့တွင်  လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့်သစ်တောဝန်ကြီးဌာနအောက်သို့ ရောက်ရှိလာပြီး  ကြေးတိုင်နှင့်မြေစာရင်း ဦးစီးဌာန အဖြစ် ၁၉၇၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၂၄)ရက်နေ့မှစ၍ ဖွဲ့စည်းပုံအသစ်ဖြင့် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ [[ဦးသိန်းစိန် အစိုးရ|သမ္မတဦးသိန်းစိန်အစိုးရအဖွဲ့]] လက်ထက် ၂၀၁၅ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁၅ ရက်နေ့ တွင် ကျင်းပပြုလုပ်သည့် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံး၏အစည်းအဝေးအမှတ်စဉ် (၂/၂၀၁၅)၏ သဘောတူခွင့်ပြုချက်အပေါ် [[လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် ဆည်မြောင်း ဝန်ကြီးဌာန|လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့်ဆည်မြောင်း ဝန်ကြီးဌာန]]၊ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးရုံး၏ (၂၈.၄.၂၀၁၅)ရက်စွဲ ပါအမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ်(၁၃/၂၀၁၅)  ဖြင့် ကြေးတိုင်နှင့် မြေစာရင်းဦးစီးဌာန အား အရာထမ်း(၃၉၅)နေရာ၊ အမှုထမ်း(၁၃၉၁၈)နေရာတို့ဖြင့် [[လယ်ယာမြေစီမံခန့်ခွဲရေးနှင့် စာရင်းအင်း ဦးစီးဌာန]]အမည်ဖြင့် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moali.gov.mm/my/department-agriculture-land-management-and-statistics|title=ကြေးတိုင်နှင့်‌မြေစာရင်းဦးစီးဌာန နောက်ခံသမိုင်း|work=စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန|access-date=၁ မေ ၂၀၂၄|archive-date=1 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240501164905/https://www.moali.gov.mm/my/department-agriculture-land-management-and-statistics}}</ref> [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] လက်ထက် အရောက်တွင်  [[လယ်ယာမြေစီမံခန့်ခွဲရေးနှင့် စာရင်းအင်း ဦးစီးဌာန]]အား မူလအမည်ဖြစ်သည့် ကြေးတိုင်နှင့် မြေစာရင်းဦးစီးဌာန အမည်သို့ ပြန်လည်ပြောင်းလဲ ပြင်ဆင်သတ်မှတ်နိုင်ရေးအတွက် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ အစည်းအဝေးအမှတ်စဉ် (၃/၂၀၂၄) သို့ တင်ပြပြီးနောက်  ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့၏ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၅ ရက်နေ့ ရက်စွဲပါစာဖြင့် ကြိုတင်ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့မှစ၍ လယ်ယာမြေစီမံခန့်ခွဲရေးနှင့် စာရင်းအင်းဦးစီးဌာနအား မူလအမည်ဖြစ်သည့် ကြေးတိုင်နှင့် မြေစာရင်းဦးစီးဌာန အမည်သို့ ပြောင်းလဲပြင်ဆင်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/ppd/book/2471|title=၂၀၂၄ခုနှစ်၊ဧပြီလ၂၆ရက်နေ့ထုတ်၊မြန်မာနိုင်ငံတော်ပြန်တမ်းပါ စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန(ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးရုံး) အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် (၇၉ /၂၀၂၄) ဌာနများပြောင်းလဲ၍ အမည်ပြင်ဆင်သတ်မှတ်ခြင်း|work=မြန်မာနိုင်ငံတော်ပြန်တမ်းစာစောင် |access-date=၁ မေ ၂၀၂၄|date=၁၁ မတ် ၂၀၂၄ }}</ref> ==== ကြေးတိုင်နှင့်မြေစာရင်း ဦးစီးဌာန (ရုံးချုပ်)အား အောက်ပါ ဌာနခွဲများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ==== (၁)       စီမံရေးရာဌာနခွဲ (၂)       ကြေးတိုင်၊စီမံကိန်းနှင့်သုတေသနဌာနခွဲ (၃)       မြေစာရင်း၊မြေတိုင်းနှင့်ပုံနှိပ်ဌာနခွဲ (၄)       မြေယာစီမံခန့်ခွဲရေးဌာနခွဲ (၅)       စာရင်းအင်းဌာနခွဲ (၆)       ဘတ်ဂျက်နှင့်ငွေစာရင်းဌာနခွဲ (၇)       မြေယာအသုံးချမှုနှင့်စစ်ဆေးရေးဌာနခွဲ (၈)       ဗဟိုမြေစာရင်းဖွံ့ဖြိုးမှုလေ့ကျင့်ပညာပေးရေးသင်တန်းကျောင်း === အခွန်တော်မြေတိုင်းတာခြင်း (Cadastral Survey) လုပ်ငန်း === ယနေ့လက်ရှိ အသုံးပြုနေသော Cadastral Maps ခေါ် ကွင်းမြေပုံများမရှိ ခင်က ဗြိတိသျှအစိုးရမှ အုပ်ချုပ်ရေး ဗျူရိုကရေစီ ယန္တယား တည်ဆောက်ရန် ရည်ရွယ် တိုင်းတာထားသော မြေမျက်နှာပြင် မြေပုံများ(Topographical Maps) များကို အခွန်တော် ကောက်ယူရေး လုပ်ငန်းတွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ယင်းမြေပုံများမှာ ၁ လက်မ = ၃၂ မိုင်၊ ၁ လက်မ = ၈ မိုင်၊ ၁ လက်မ = ၄ မိုင် နှင့် ၁ လက်မ = ၁ မိုင်စကေးများ ဖြစ်ကြသည်။ ၁လက်မ၁မိုင် စကေးမြေပုံ များကို [[သူကြီး]]များက မြေခွန်စည်းကြပ်ရန် လမ်းညွှန်မြေပုံအဖြစ် အသုံးပြု ကြရသည်။ သို့ဖြစ်၍ မြန်မာနိုင်ငံရှိ မဟာဝန်ရှင်တော်မင်းကြီး Chief Commissioner က အသေးစိတ်မြေတိုင်းတာခြင်းနှင့် ကြေးတိုင်လုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ခြင်းလုပ်ငန်းများလုပ်ကိုင်ရန် လိုအပ်ကြောင်း အိန္ဒိယအစိုးရသို့ တိုက်တွန်းမှုကြောင့် အိန္ဒိယအစိုးရမှ ၁၈၇၉ ခုနှစ်၊နိုဝင်ဘာလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် မြေတိုင်းဥပဒေကြမ်း (Survey Bill)ကို ထုတ်ပြန်၍ ကွက်စိတ်တိုင်းတာရေး အစီအစဉ်ကို (Cadastral Survey Program)ချမှတ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ကွက်စိပ်မြေတိုင်းအဖွဲ့ (၈) ဖွဲ့ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ကွက်စိပ် တိုင်းတာမှုများ ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ကွင်းမြေပုံ(Cadastral Kwin Map)များ ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ === ကြေးတိုင်လုပ်ငန်း === Revenue Survey Department အောက်တွင် Revenue Settlement Officers များနှင့် Superintendents of Survey များ၏ ကြီးကြပ်မှုဖြင့် ခရိုင်မြေတိုင်းစာရေး၊ သူကြီးနှင့် မြေတိုင်းသူကြီးတို့၏ မြေခွန်စည်းကြပ်မှုနှင့် ကောက်ခံမှုတို့ကို ဆောင်ရွက်စေပြီး [[မြေခွန်တော်]] ကို သတ်မှတ်နှုန်းထားအတိုင်း ကောက်ခံနိုင်စေရန် မြေခွန်တိုင်းတာသတ်မှတ်သည့်လုပ်ငန်း ( Land Revenue Settlement Operation) တို့ကိုဆောင်ရွက်ပြီး သက်တမ်း (၃)နှစ်၊ (၅)နှစ်၊ (၁၀)နှစ် ထားရှိ၍ တစ်ဧက အခွန်နှုန်း (Fix Rated per Acre) သတ်မှတ် ထားသည်။ ၁၈၇၉ ခုနှစ်တွင် Revenue Settlement Department ပေါ်ပေါက်လာပြီး ကွက်စိပ်မြေတိုင်းနှင့် ကြေးတိုင်လုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ရန် အောက်ပါရာထူးများ ခန့်ထားသည်။ * ၁. Settlement Officers * ၂. Officers in Charge of Cadastral Surveys ၁၈၇၉ ခုနှစ်တွင် ၁၆ လက်မ = ၁ မိုင် စကေး ကွက်စိပ်မြေပုံများ စတင်တိုင်းတာထုတ်လုပ်ပြီး ကြေးတိုင်စိုက်သည့်လုပ်ငန်း (Settlement Operation)များစတင်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၀တွင် ကွင်းအလိုက်အခွန်တော်နှုန်း(Single Kwin Rate) အစား မြေအတန်းအစားအလိုက်နှုန်း(Soil Class Rate)ကို ကြေးတိုင်ရပ်ကွက် (Tract)တစ်ခုချင်း အလိုက် သတ်မှတ်ရန် မဟာဝန်ရှင်တော်မင်းကြီး မှ ညွှန်ကြားချက် ထုတ်ပြန်သည်။ ထိုနှစ်မှာပင် ဥယျာဉ်၊ အခြားသီးနှံ၊ သစ်သီး နှင့် [[ထန်း]] တို့ကို တစ်ဧကနှုန်း စည်းကြပ်သော မြေခွန်တော်ပြန်တမ်းကို မဟာဝန်ရှင်တော် မင်းကြီးမှ ထုတ်ပြန်သည်။ ကွက်စိတ်မြေပုံ တိုင်းတာပြီး ဒေသများအတွက် ကြေးတိုင်စိုက်သည့် လုပ်ငန်း (Settlement Operation) ကို ကြေးတိုင်အဖွဲ့ (Settlement Party) ၅ဖွဲ့မှ ဆောင်ရွက်ကြသည်။ '''[[ကြေးတိုင်]] စိုက်ခြင်းလုပ်ငန်းမှာ ဗြိတိသျှကိုလိုနီတို့က နယ်မြေတည် ငြိမ်ရေး၊ ဥပဒေစိုမိုးရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာစက် ထိရောက်စေရေးတို့အတွက် နယ်မြေဒေသကို ဦးစွာတိုင်းတာ၍ နယ်မြေပိုင်းခြားသတ်မှတ်ပြီးနောက် မြေခွန် စည်းကြပ်လိုက်ခြင်းဖြင့် ဗျူရိုကရေစီယန္ယယားအခြေစိုက်ပြီး နယ်မြေကိုယင်းတို့ ကစိုးမိုးလိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း ဆင့်ဆိုအမိန့်ပေးလိုက်ခြင်းသဘောဆောင်သည်။''' ၁၈၈၃ ခုနှစ်တွင် Land Revenue and Agriclutural Department ကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ယင်းဌာနမှ ကြေးတိုင် သက်တမ်းကာလ သတ်မှတ်ခြင်း၊ ကြေးတိုင်သက်တမ်း ပြည့်ပါက ပြင်ဆင်ကြေးတိုင် ဆောင်ရွက်ခြင်းတို့ကို ဆောင်ရွက်ရသည်။ ယင်းကာလ ကြေးတိုင်လုပ်ငန်းများတွင် နောင်တွင် မြေခွန်စည်းကြပ်ရေး နှင့် လယ်ယာကဏ္ဍစာရင်းအင်းများ ထုတ်ပြန်ရေးအတွက် ပေါ်ပေါက် လာမည့် ကြေးတိုင်နှင့် မြေစာရင်းဦးစီးဌာန အတွက် မြေယာလုပ်ကိုင်ပိုင်ဆိုင်မှု နှင့် မြေယာ အသုံးချမှု မှတ်ပုံတင်စာရင်းများ ကို ကနဦး ပြုစုပေးသော လုပ်ငန်းတစ်ရပ်လည်း ပါဝင်သည်။ === ကြေးတိုင်နှင့်မြေစာရင်းဦးစီးဌာနမွေးဖွားခြင်း === ဦးစွာ ပထမဆုံး မြေတိုင်းလုပ်ငန်းနှင့် ကြေးတိုင်လုပ်ငန်းတို့ကို ပေါင်းစပ် ပေးသောဌာနမှာ Revenue Survey Department ဖြစ်သည်။ ယင်းဌာနကို အောက်မြန်မာနိုင်ငံအား အင်္ဂလိပ်တို့ သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး မြေမျက်နှာပြင်မြေပုံ တိုင်းတာထုတ်လုပ်ခြင်းလုပ်ငန်းနှင့် မြေခွန်တော် အကြမ်းဖျင်းသတ်မှတ်ခြင်း လုပ်ငန်းများကိုဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။၁၈၇၉ ခုနှစ် တွင် ကွက်စိပ်ကွင်းမြေပုံတိုင်းတာခြင်းနှင့် ကြေးတိုင်စိုက်ခြင်း လုပ်ငန်းများကို စတင်ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြပြီး အောက်ပါအတိုင်း ဌာနအဆင့်ဆင့် ဖွဲ့စည်း ပေါ်ပေါက်လာသည်။ * 1. Revenue Settlement Department, 1879 * 2. Land Revenue and Agricultural Department, 1883 * 3. Department of Land Records and Agriculture, 1887 * 4. Land Records Department, 1893 * 5. Directorate of Settlement and Land Records and Agriculture, 20th Feb 1905 * 6. Directorate of Settlement and Land Records, 15th Oct 1906 ပထမဆုံးသော Director of the Land Records and Agriculture အဖြစ်ခန့်ထားခံရသူမှာ '''Mr. W.T Hall''' ဖြစ်ပြီး 12th May 1887 တွင်စတင် ခန့်ထားသည်။ 20th Feb 1905 တွင် Settlement Department နှင့် Land Records and Agricultural Department တို့ပေါင်းစပ် ဖွဲ့စည်းရာ တွင် Settlement Commissioner and Director of Land Records and Agriculture ရာထူးသို့ စတင် ခန့်ထားခံရသူမှာ Mr. TC Wilson (ICS) ဖြစ်သည်။ 15th Oct 1906 တွင် Agricultural Department ခွဲထွက်ပြီးနောက် Director of Settlement and Land Records တာဝန်ကို Mr. TC Wilson (ICS) က ဆက်လက်ထမ်းဆောင်ပါသည်။ ကြေးတိုင်နှင့်မြေစာရင်းဦးစီးဌာန သည် ဌာန၏ သမိုင်းသက်တမ်း တစ်လျှောက် ထမ်းဆောင်လာခဲ့သော တာဝန်များမှာ မြေတိုင်း၊ မြေပုံထုတ်၊ ကြေးတိုင်စိုက် နှင့် မှတ်ပုံတင်ခြင်း တို့ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url= http://slrd.moai.gov.mm/index.php?option=com_content&view=article&id=2&Itemid=2 |title= ကြေးတိုင်နှင့်မြေစာရင်းသမိုင်း |accessdate= ၂၉ |accessdaymonth= မတ် |accessyear= ၂၀၁၂ |archivedate= 27 August 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110827110137/http://slrd.moai.gov.mm/index.php?option=com_content&view=article&id=2&Itemid=2 }}</ref> == ခေတ်အဆက်ဆက် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည့် ဌာနဆိုင်ရာအကြီးအကဲများ == === ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် (၁၉၀၆ – ၁၉၄၈) === {| class="wikitable sortable" |- ! စဉ် !! အမည် !! မှ !! ထိ !! မှတ်ချက် |- | ၁ || Mr. T.C. Wilson (I.C.S) || ၁၅ အောက်တိုဘာ ၁၉၀၆ || ၁၀ နိုဝင်ဘာ ၁၉၀၇ || |- | ၂ || Mr. H.M.S. Mathews || ၁၁ နိုဝင်ဘာ ၁၉၀၇ || ၂ မတ် ၁၉၁၁ || |- | ၃ || Mr. T. Couper (I.C.S) || ၃ မတ် ၁၉၁၁ || ၂၅ မေ ၁၉၁၁ || |- | ၄ || Mr. A. Gaitskell (I.C.S) || ၂၆ မေ ၁၉၁၁ || ၂၂ မတ် ၁၉၁၅ || |- | ၅ || Mr. D.F. Chalmers (I.C.S) || ၂၃ မတ် ၁၉၁၅ || ၁၁ ဧပြီ ၁၉၁၅ || |- | ၆ || Mr. R.E.V. Arbuthnot (I.C.S) || ၁၂ ဧပြီ ၁၉၁၅ || ၁၇ ဇူလိုင် ၁၉၁၆ || |- | ၇ || Mr. D.F. Chalmers (I.C.S) || ၁၈ ဇူလိုင် ၁၉၁၆ || ၂၉ အောက်တိုဘာ ၁၉၁၆ || ဒုတိယအကြိမ် |- | ၈ || Mr. R.E.V. Arbuthnot (I.C.S) || ၃၀ အောက်တိုဘာ ၁၉၁၆ || ၁၉ ဇန်နဝါရီ ၁၉၁၉ || ဒုတိယအကြိမ် |- | ၉ || Mr. W.S. Morrison (I.C.S) || ၂၀ ဇန်နဝါရီ ၁၉၁၉ || ၁၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၁၉ || |- | ၁၀ || Mr. J. Clague (I.C.S) || ၁၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၁၉ || ၂ မတ် ၁၉၁၉ || |- | ၁၁ || Mr. J. Clayton (C.I.E, I.C.S) || ၃ မတ် ၁၉၁၉ || ၁၆ ဇွန် ၁၉၁၉ || |- | ၁၂ || Mr. W.E. Lowry (I.C.S) || ၁၇ ဇွန် ၁၉၁၉ || ၁၁ မေ ၁၉၂၀ || |- | ၁၃ || Mr. J.S. Furnivall (I.C.S) || ၁၂ မေ ၁၉၂၀ || ၂၆ နိုဝင်ဘာ ၁၉၂၀ || |- | ၁၄ || Mr. D.F. Chalmers (I.C.S) || ၂၇ နိုဝင်ဘာ ၁၉၂၀ || ၂၄ စက်တင်ဘာ ၁၉၂၄ || |- | ၁၅ || Mr. O.M. Rees (I.C.S) || ၂၅ စက်တင်ဘာ ၁၉၂၄ || ၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၂၇ || |- | ၁၆ || Mr. H.O. Reynolds (I.C.S) || ၁ မတ် ၁၉၂၇ || ၂၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၂၈ || |- | ၁၇ || Mr. A. Williamson (I.C.S) || ၂၆ နိုဝင်ဘာ ၁၉၂၈ || ၁၁ အောက်တိုဘာ ၁၉၂၉ || |- | ၁၈ || Mr. A.J. Page (I.C.S) || ၁၂ အောက်တိုဘာ ၁၉၂၉ || ၁၅ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၂၉ || |- | ၁၉ || Mr. H.O. Reynolds (I.C.S) || ၁၆ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၂၉ || ၂၀ အောက်တိုဘာ ၁၉၃၁ || |- | ၂၀ || Mr. S.G. Grantham (I.C.S) || ၂၁ အောက်တိုဘာ ၁၉၃၁ || ၁၆ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၃၁ || |- | ၂၁ || Mr. H.O. Reynolds (I.C.S) || ၁၇ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၃၁ || ၃၁ မေ ၁၉၃၄ || |- | ၂၂ || ဦးတင်ကြီး (A.T.M) || ၁ ဇွန် ၁၉၃၄ || ၁၄ နိုဝင်ဘာ ၁၉၃၈ || |- | ၂၃ || Mr. R.P. Abigail (I.C.S) || ၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၃၈ || ၄ ဇွန် ၁၉၃၉ || |- | ၂၄ || Mr. R.C. Barber (I.C.S) || ၅ ဇွန် ၁၉၃၉ || ၁၆ ဇူလိုင် ၁၉၃၉ || |- | ၂၅ || Mr. K.J.H. Lindop (M.C, I.C.S) || ၁၇ ဇူလိုင် ၁၉၃၉ || ၈ အောက်တိုဘာ ၁၉၃၉ || |- | ၂၆ || Mr. B.O. Binns (I.C.S) || ၉ အောက်တိုဘာ ၁၉၃၉ || ၃ ဩဂုတ် ၁၉၄၂ || |- | ၂၇ || ဦးမောင်မောင်ကြီး (OBE, K.S.M) || ၄ ဩဂုတ် ၁၉၄၂ || ၂၈ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၄၆ || |- | ၂၈ || Mr. Leslie Charles Glass (I.C.S) || ၂၉ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၄၆ || ၂၁ ဇူလိုင် ၁၉၄၇ || |- | ၂၉ || Mr. G.A. Nicholas || ၂၂ ဇူလိုင် ၁၉၄၇ || ၃ ဇန်နဝါရီ ၁၉၄၈ || လက်ထောက် ညွှန်ကြားရေးဝန် |} === ပါလီမန်ဒီမိုကရေစီခေတ် (၁၉၄၈ – ၁၉၆၂) === {| class="wikitable sortable" |- ! စဉ် !! အမည် !! မှ !! ထိ !! မှတ်ချက် |- | ၃၀ || ဦးဘဌေး (I.C.S) (သီရိပျံချီ) || ၄ ဇန်နဝါရီ ၁၉၄၈ || ၂၁ ဇူလိုင် ၁၉၅၃ || |- | ၃၁ || ဦးဖေမောင် (ဝဏ္ဏကျော်ထင်) || ၂၂ ဇူလိုင် ၁၉၅၃ || ၂၃ ဇွန် ၁၉၅၇ || |- | ၃၂ || ဦးကျော်ဖြိုး || ၂၄ ဇွန် ၁၉၅၇ || ၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၅၈ || |- | ၃၃ || ဦးသန်း (ဝဏ္ဏကျော်ထင်) || ၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၅၈ || ၁၄ နိုဝင်ဘာ ၁၉၅၈ || |- | ၃၄ || ဦးအုံးဖေ (ဝဏ္ဏကျော်ထင်) || ၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၅၈ || ၄ အောက်တိုဘာ ၁၉၆၀ || |- | ၃၅ || ဦးကျော်သောင်း || ၅ အောက်တိုဘာ ၁၉၆၀ || ၄ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၆၀ || လက်ထောက်မင်းကြီး |- | ၃၆ || ဦးအုံးဖေ (ဝဏ္ဏကျော်ထင်၊ သီရိပျံချီ) || ၅ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၆၀ || ၂၉ အောက်တိုဘာ ၁၉၆၂ || ဒုတိယအကြိမ် |} === တော်လှန်ရေးကောင်စီနှင့် လမ်းစဉ်ပါတီခေတ် (၁၉၆၂ – ၁၉၈၈) === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" |- ! စဉ် !! အမည် !! မှ !! ထိ !! မှတ်ချက် |- | ၃၇ || ဦးချိုထွန်း (သီရိပျံချီ) || ၃၀ အောက်တိုဘာ ၁၉၆၂ || ၁၁ စက်တင်ဘာ ၁၉၆၄ || အတွင်းဝန် |- | ၃၈ || ဒု-ဗိုလ်မှူးကြီး ရဲခေါင် (ဇေယျကျော်ထင်) || ၁၂ စက်တင်ဘာ ၁၉၆၄ || ၂၈ အောက်တိုဘာ ၁၉၆၄ || |- | ၃၉ || ဦးချိုထွန်း (သီရိပျံချီ) || ၂၉ အောက်တိုဘာ ၁၉၆၄ || ၂၂ နိုဝင်ဘာ ၁၉၆၄ || အတွင်းဝန် |- | ၄၀ || ဒု-ဗိုလ်မှူးကြီး ရဲခေါင် (ဇေယျကျော်ထင်) || ၂၃ နိုဝင်ဘာ ၁၉၆၄ || ၁၀ ဧပြီ ၁၉၆၇ || ဒုတိယအကြိမ် |- | ၄၁ || ဦးစိုးလှိုင် || ၁၁ ဧပြီ ၁၉၆၇ || ၁၁ ဇွန် ၁၉၆၇ || ယာယီ (လက်ထောက် မြေစာရင်းညွှန်ကြားရေးဝန်) |- | ၄၂ || ဒု-ဗိုလ်မှူးကြီး ရဲခေါင် (ဇေယျကျော်ထင်) || ၁၂ ဇွန် ၁၉၆၇ || ၁၈ စက်တင်ဘာ ၁၉၆၇ || |- | ၄၃ || ဦးသန်းထွန်းအောင် (ဝဏ္ဏကျော်ထင်) || ၁၉ စက်တင်ဘာ ၁၉၆၇ || ၂၈ နိုဝင်ဘာ ၁၉၇၁ || ယာယီ (လက်ထောက် မြေစာရင်းညွှန်ကြားရေးဝန်) |- | ၄၄–၆၃ || ဒု-ဗိုလ်မှူးကြီး ရဲခေါင် နှင့် ဦးသန်းထွန်းအောင် || — || — || ပြည်တွင်း/ပြည်ပ ခရီးသွားစဉ် အကြိမ် (၂၀) အလုပ်လွှဲပြောင်း လက်ခံဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ |- | ၆၄ || ဒု-ဗိုလ်မှူးကြီး ရဲခေါင် (ဇေယျကျော်ထင်) || ၂၉ နိုဝင်ဘာ ၁၉၇၁ || ၁၅ မတ် ၁၉၇၂ || |- | ၆၅ || ဗိုလ်မှူး စိန်လှိုင် || ၁၆ မတ် ၁၉၇၂ || ၂၄ အောက်တိုဘာ ၁၉၈၀ || ညွှန်မှူးအဖြစ် စတင်ခန့်ပြီး ၉-၂-၁၉၇၄ တွင် ညွှန်ချုပ်ဖြစ် |- | ၆၆ || ဦးဖေစိန် || ၂၅ အောက်တိုဘာ ၁၉၈၀ || ၄ နိုဝင်ဘာ ၁၉၈၀ || ယာယီ (ဒုတိယညွှန်ကြားရေးမှူး) |- | ၆၇ || ဗိုလ်မှူး စိန်လှိုင် || ၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၈၀ || ၁၁ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၈၁ || |- | ၆၈ || ဦးစိန်ကြူ || ၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၈၁ || ၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၈၅ || |- | ၆၉ || ဦးကျော်လှ || ၁၆ နိုဝင်ဘာ ၁၉၈၅ || ၂၉ ဇူလိုင် ၁၉၈၇ || |- | ၇ဝ || ဦးသန်းဆွေ || ၃၀ ဇူလိုင် ၁၉၈၇ || ၂၄ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၀ || |} === တပ်မတော်အစိုးရခေတ်မှ လက်ရှိခေတ်အထိ (၁၉၉၀ – လက်ရှိ) === {| class="wikitable sortable" |- ! စဉ် !! အမည် !! မှ !! ထိ !! မှတ်ချက် |- | ၇၁ || ဦးသာညိန်း || ၂၅ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၀ || ၁၉ ဩဂုတ် ၁၉၉၂ || |- | ၇၂ || ဦးမြသိန်း || ၂၀ ဩဂုတ် ၁၉၉၂ || ၁၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၉၄ || |- | ၇၃ || ဦးသိန်းဟံ || ၁၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၉၄ || ၂၄ မေ ၁၉၉၄ || ဒုတိယညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် |- | ၇၄ || ဦးခင်မောင် || ၂၅ မေ ၁၉၉၄ || ၂၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၉၆ || စက်မှုလယ်ယာမှ ပြောင်းရွှေ့လာသူ |- | ၇၅ || ဦးစိုင်းအောင်မြ || ၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၉၆ || ၁၉ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ || |- | ၇၆ || ဦးဝင်း || ၂၀ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ || ၁၆ ဩဂုတ် ၂၀၀၀ || ရေအရင်းအမြစ်မှ ပြောင်းရွှေ့လာသူ |- | ၇၇ || ဦးဝင်းကြည် || ၁၇ ဩဂုတ် ၂၀၀၀ || ၂၀ ဧပြီ ၂၀၁၀ || |- | ၇၈ || ဦးမန်းစိုးဟန် || ၂၁ ဧပြီ ၂၀၁၀ || ၂၀ ဇွန် ၂၀၁၁ || ဒုတိယညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် |- | ၇၉ || ဦးမြင့်ဆွေ || ၂၁ ဇွန် ၂၀၁၁ || ၁၅ မေ ၂၀၁၃ || |- | ၈၀ || ဦးသတိုးအောင် || ၁၆ မေ ၂၀၁၃ || ၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၁၆ || ဒုတိယညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် |- | ၈၁ || ဦးသက်နိုင်ဦး || ၂၆ ဩဂုတ် ၂၀၁၆ || ၂၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၄ || |- | ၈၂ || ဒေါက်တာ ဝင်းထွဋ် || ၃၀ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၄ || လက်ရှိ || |} ==ကိုးကား== {{reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ]] [[Category:စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန]] oludfbauph32h8ul9ph3isjcowpf3ei 0 24720 1057799 1036670 2026-10-13T14:59:12Z Dr Lotus Black 31011 1057799 wikitext text/x-wiki {{distinguish|ထရီတွန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တေနီးယား (ဂြိုဟ်ရံလ)}} {{Infobox planet | name = Titan | alt_names = Saturn VI | pronounced = | image = Titan in true color.jpg | caption = Titan in natural color. The thick atmosphere is orange due to a dense organonitrogen haze. | orbit_ref = | discovery = yes | discoverer = [[ခရစ်စတီယန် ဟိုင်ဂန်]] | discovered = March 25, 1655 | periapsis = {{val|1186680|u=km}} | apoapsis = {{val|1257060|u=km}} | semimajor = {{val|1221870|u=km}} | eccentricity = {{val|0.0288}} | period = {{val|15.945|u=days}} | avg_speed = 5.57 km/s (calculated) | inclination = {{val|0.34854|u=°}} (to Saturn's equator) | satellite_of = [[စနေဂြိုဟ်]] | physical_characteristics = yes | mean_diameter = {{val|5151.0|4.0|u=km}} (0.404 Earths)<ref>{{cite journal| doi=10.1086/508812| last1=Jacobson | first1=R. A.| last2=Antreasian | first2=P. G.| last3=Bordi | first3=J. J.| last4=Criddle | first4=K. E.| last5=Ionasescu | first5=R.| last6=Jones | first6=J. B.| last7=Mackenzie | first7=R. A.| last8=Meek | first8=M. C.| last9=Parcher | first9=D.| first10=F. J. | last10=Pelletier| first11=W. M. | last11=Owen, Jr.| first12=D. C. | last12=Roth| first13=I. M. | last13=Roundhill| first14=J. R. | last14=Stauch| date=December 2006| title=The Gravity Field of the Saturnian System from Satellite Observations and Spacecraft Tracking Data| journal=The Astronomical Journal| volume=132 | issue=6 | pages=2520–2526| url=http://iopscience.iop.org/1538-3881/132/6/2520/fulltext| bibcode=2006AJ....132.2520J| ref={{sfnRef|Jacobson Antreasian et al.|2006}}}}</ref> (1.480 Moons) | surface_area = {{val|8.3|e=7|u=km2}} (0.163 Earths) (2.188 Moons) | volume = {{val|7.16|e=10|u=km3}} (0.066 Earths) (3.3 Moons) | mass = {{val|1.3452|0.0002|e=23|u=kg}} <br>(0.0225 Earths) (1.829 Moons) | density = {{val|1.8798|0.0044|u=g/cm3}} | surface_grav = {{val|1.352|u=m/s2}} ({{val|0.14|u=[[:en:G-force|''g'']]}}) (0.85 Moons) | moment_of_inertia_factor = {{val|0.3414|0.0005}}<ref name="Iess2010">{{cite journal|last1= Iess|first1= L.|last2= Rappaport|first2=N. J.|last3= Jacobson|first3=R. A.|last4= Racioppa|first4= P.|last5= Stevenson|first5=D. J.|last6= Tortora|first6= P.|last7= Armstrong|first7=J. W.|last8= Asmar|first8=S. W.|title= Gravity Field, Shape, and Moment of Inertia of Titan|url= https://archive.org/details/sim_science_2010-03-12_327_5971/page/1367|journal= Science|volume= 327|issue= 5971|date= 2010-03-12|pages= 1367–1369|doi= 10.1126/science.1182583|pmid=20223984|bibcode = 2010Sci...327.1367I }}</ref> (estimate) | escape_velocity = {{val|2.639|u=km/s}} (0.236 Earths) (1.11 Moons) | rotation = Synchronous | axial_tilt = Zero | albedo = 0.22<ref>{{cite web |last=Williams |first=D. R. |date=February 22, 2011 |title=Saturnian Satellite Fact Sheet |publisher=NASA |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturniansatfact.html |accessdate=2015-04-22 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100430122034/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturniansatfact.html |archivedate=April 30, 2010 |df=mdy-all }}</ref> | magnitude = 8.2 to 9.0 | single_temperature = {{convert|93.7|K|°C}}<ref name="Mitri">{{cite journal |last=Mitri |first=G. |last2=Showman |first2=Adam P. |last3=Lunine |first3=Jonathan I. |last4=Lorenz |first4=Ralph D. |date=2007 |title=Hydrocarbon Lakes on Titan |url=http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/mitri-etal-2007-lakes.pdf |format=PDF |journal=Icarus |volume=186 |issue=2 |pages=385–394 |doi=10.1016/j.icarus.2006.09.004 |bibcode=2007Icar..186..385M |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227112028/http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/mitri-etal-2007-lakes.pdf |archivedate=February 27, 2008 |df=mdy-all }}</ref> | atmosphere = yes | surface_pressure = {{val|146.7|ul=kPa}} ({{val|1.45|ul=atm}}) | atmosphere_composition = Variable<br> Stratosphere:<br />98.4% [[နိုက်ထရိုဂျင်]] ({{chem|N|2}}),<br />1.4% [[မီသိန်း]] ({{chem|CH|4}}),<br />0.2% [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]] ({{chem|H|2}});<br />Lower troposphere:<br>95.0% {{chem|N|2}}, 4.9% {{chem|CH|4}};<br />{{nowrap|97% {{chem|N|2}},}} {{nowrap|2.7±0.1% {{chem|CH|4}},}} {{nowrap|0.1–0.2% {{chem|H|2}}{{sfnp |Coustenis |Taylor |2008 |pp=154–155}}}} }} '''တိုက်တန်''' သို့မဟုတ် စေတန် ၆ သည် [[စနေဂြိုဟ်]]၏ အကြီးဆုံးလ ဖြစ်သည်။ ယင်းအား ဒတ်ချ်လူမျိုး နက္ခတ္တပညာရှင် [[ခရစ်စတီယန် ဟိုင်ဂန်]]မှ ၁၆၅၅ ခုနှစ်တွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://assets.cambridge.org/052179/3483/sample/0521793483ws.pdf |format=PDF |title=Lifting Titan's Veil |publisher=Cambridge |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050222073209/http://assets.cambridge.org/052179/3483/sample/0521793483ws.pdf |archivedate=22 February 2005 |accessdate=27 December 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap050325.html |publisher=NASA |work=Astronomy Picture of the Day |title=Titan |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050327011129/http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap050325.html |archivedate=27 March 2005 |accessdate=27 December 2015 }}</ref> တိုက်တန်သည် [[လကမ္ဘာ]]ထက် ၅၀ ရာခိုင်နှုန်း ပိုမိုကြီးမားပြီး [[မာကျူရီဂြိုဟ်]]ထက်လည်း ပိုမိုကြီးမားသည်။ စနေဂြိုဟ်မှ ကြည့်မည်ဆိုပါက လကမ္ဘာအား [[ကမ္ဘာ]]မှ မြင်ရသည်ထက် ၁၁.၄ ဆ မြင်ရမည်ဖြစ်သည်။ အဓိကအားဖြင့် တိုက်တန်အား ရေခဲနှင့် ကျောက်စိုင်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး တိုက်တန်၌ ဟိုက်ဒရိုကာဗွန် ရေကန် တည်ရှိသည်။ လေထုထဲတွင် [[နိုက်ထရိုဂျင်]] များပြားပြီး ကမ္ဘာမြေကဲ့သို့ပင် လေတိုက်ခြင်း၊ မိုးရွာခြင်း၊ မြစ်ချောင်းများ တည်ရှိသည်။ တိုက်တန်သည် စနေဂြိုဟ်အား တစ်ပတ်လှည့်ပတ်မိရန် ၁၅ ရက် ၂၂ နာရီ ကြာမြင့်သည်။ ==ကျမ်းကိုး== {{Reflist}} {{စနေဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ}} {{နေအဖွဲ့အစည်း ဂြိုဟ်ရံလများ (အသေး)}} [[Category:စနေဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ]] dahwkihvj6xucoc96r9wtr0zurxyr0x 0 25959 1057819 775700 2026-10-13T15:25:55Z Kyaw Myo Aung 103978 bot ရဲ့မှားယွင်းစွာ တည်းဖြတ်မှုကို ပြင်ဆင်ခြင်း 1057819 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = သာဂရမြို့ | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ | pushpin_map_caption = သာဂရမြို့ တည်နေရာ၊ မြန်မာနိုင်ငံ။ | pushpin_mapsize = 300 | subdivision_type = [[နိုင်ငံ]] | subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} | subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းဒေသကြီးများ|တိုင်းဒေသကြီး]] | subdivision_name1 = [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] | subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] | subdivision_name2 = [[တောင်ငူခရိုင်]] | subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] | subdivision_name3 = [[ရေတာရှည်မြို့နယ်]] }} '''သာဂရမြို့'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[တောင်ငူခရိုင်]]၊ [[ရေတာရှည်မြို့နယ်]]တွင် တည်ရှိသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ရှေးယခင်က ကျေးရွာအဆင့်မျှသာ ရှိခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် မြို့အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။သာဂရမြို့သည် ရန်ကုန် - မန္တလေး လမ်းမကြီးပေါ်တွင်တည်ရှိသည်။ == ပညာရေး == သာဂရမြို့ရှိ အခြေခံပညာ [[အ.ထ.က - သာဂရ|အထက်တန်းကျောင်း]]တွင် ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ စာရင်းများအရ ကျောင်းသား၊ ကျောင်းသူ စုစုပေါင်း ၁,၄၇၂ ဦး ပညာသင်ကြားလျက် ရှိသည်။<ref name="geo">[https://myanmargeographicalsociety.org/yedashe-township/ Yedashe Township Geographical Data]</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} {{ပဲခူးတိုင်း}} [[Category:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့များ]] {{Bago-geo-stub}} 8z0c46t0qnecnwowmuci9vymg43yylv 1057820 1057819 2026-10-13T15:26:48Z Kyaw Myo Aung 103978 [[သာဂရ]] စာမျက်နှာကို [[သာဂရမြို့]] သို့ Kyaw Myo Aungက ရွှေ့ခဲ့သည် 1057819 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = သာဂရမြို့ | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ | pushpin_map_caption = သာဂရမြို့ တည်နေရာ၊ မြန်မာနိုင်ငံ။ | pushpin_mapsize = 300 | subdivision_type = [[နိုင်ငံ]] | subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} | subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းဒေသကြီးများ|တိုင်းဒေသကြီး]] | subdivision_name1 = [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] | subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] | subdivision_name2 = [[တောင်ငူခရိုင်]] | subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] | subdivision_name3 = [[ရေတာရှည်မြို့နယ်]] }} '''သာဂရမြို့'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[တောင်ငူခရိုင်]]၊ [[ရေတာရှည်မြို့နယ်]]တွင် တည်ရှိသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ရှေးယခင်က ကျေးရွာအဆင့်မျှသာ ရှိခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် မြို့အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။သာဂရမြို့သည် ရန်ကုန် - မန္တလေး လမ်းမကြီးပေါ်တွင်တည်ရှိသည်။ == ပညာရေး == သာဂရမြို့ရှိ အခြေခံပညာ [[အ.ထ.က - သာဂရ|အထက်တန်းကျောင်း]]တွင် ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ စာရင်းများအရ ကျောင်းသား၊ ကျောင်းသူ စုစုပေါင်း ၁,၄၇၂ ဦး ပညာသင်ကြားလျက် ရှိသည်။<ref name="geo">[https://myanmargeographicalsociety.org/yedashe-township/ Yedashe Township Geographical Data]</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} {{ပဲခူးတိုင်း}} [[Category:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့များ]] {{Bago-geo-stub}} 8z0c46t0qnecnwowmuci9vymg43yylv 0 25970 1057776 1016236 2026-10-13T12:54:52Z Kyaw Myo Aung 103978 [[တာပွန်]] စာမျက်နှာကို [[တာပွန်မြို့]] သို့ Kyaw Myo Aungက ရွှေ့ခဲ့သည် 1016236 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = တာပွန် |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = တာပွန် တည်နေရာ၊ မြန်မာ။ |pushpin_mapsize = 300 |subdivision_type = နိုင်ငံ |subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းဒေသကြီးများ|တိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_name1 = {{flag|ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး}} |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[သာယာဝတီခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[နတ်တလင်းမြို့နယ်]] |subdivision_type4 = [[ကျေးရွာအုပ်စု]] |subdivision_name4 =တာပွန်<ref>GAD, Feb 2011.</ref> |coordinates = {{coord|18.3595409393311|95.4548568725585|region:MM|format=dms|display=inline,title}} }} '''တာပွန်'''သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[နတ်တလင်းမြို့နယ်]]၊ တာပွန်ကျေးရွာအုပ်စုရှိ ရွာတစ်ရွာ ဖြစ်သည်။ [[နတ်တလင်းမြို့]] မပေါ်ပေါက်မီက တိုက်သူကြီး အုပ်ချုပ်ရာ နယ်မြေ ဖြစ်ခဲ့သည်။ [[မွန်ဘာသာစကား|မွန်ဘာသာ]]ဖြင့် ထန်းလေးပင်ဟု အဓိပ္ပာယ် ရသည်။ တာပွန်သည် နတ်တလင်းမှ ၇ မိုင် ကွာဝေးပြီး မော်တော်ကားလမ်းဖြင့် ဆက်သွယ်ထားသည်။<ref>{{cite book|author=တင်နိုင်တိုး|title=မြန်မာပြည်တစ်ခွင် လမ်းညွှန်|publisher=မဇ္ဈိမစာပေ|page=၁၀၈|date=ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၃}}</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ဗြိတိသျှတို့ ပဲခူးဒေသကို သိမ်းပိုက်ပြီးစတွင် ဒေသခံ အုပ်ချုပ်ရေးအရာရှိများကို ၎င်းတို့၏ အာဏာအောက်သို့ ဝင်ရောက်ရန်နှင့် စစ်သည်အင်အား စုဆောင်းပေးရန် ဖိအားပေးခဲ့သည်။ တာပွန်မြို့အုပ်သည် ဗြိတိသျှတို့ထံ အညံ့ခံရန် သို့မဟုတ် စစ်သည်ပေးရန် ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီး၊ မြန်မာဘုရင်အပေါ် သစ္စာစောင့်သိကာ တောခို၍ ခုခံရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ တာပွန်မြို့အုပ်သည် ပဲခူးရိုးမ၏ ထူထပ်သော သစ်တောများနှင့် တောင်တန်းများကို အခြေခံ၍ နှစ်နှစ်တိုင်တိုင် (၁၈၅၃-၁၈၅၅ ခန့်) ပြောက်ကျားစစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ၎င်း၏ တိုက်ခိုက်မှုများသည် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်- ​ရိက္ခာနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဖြတ်တောက်ခြင်း: ဗြိတိသျှတပ်များ၏ ထောက်ပံ့ရေး လမ်းကြောင်းများကို တိုက်ခိုက်ခြင်း။ ​သတင်းပေးများကို အပြစ်ပေးခြင်း: အင်္ဂလိပ်တို့ကို ကူညီသော ဒေသခံ သတင်းပေးများနှင့် လက်ကိုင်တုတ်များကို နှိမ်နင်းခြင်းဖြင့် ဗြိတိသျှ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရား မလည်ပတ်နိုင်အောင် ဟန့်တားခဲ့သည်။ ==ဗြိတိသျှတို့၏ တန်ပြန်နှိမ်နင်းမှု== တာပွန်မြို့အုပ်နှင့် ၎င်း၏တပ်များကို သာမန်ရဲတပ်ဖွဲ့ဖြင့် မနှိမ်နင်းနိုင်သဖြင့် ဗြိတိသျှတို့သည် "ပဲခူးခြေလျင်တပ်" (Pegu Light Infantry) ကဲ့သို့သော အထူးတပ်ဖွဲ့များကို အသုံးပြု၍ တောနင်းရှာဖွေခဲ့ရသည်။ ၎င်းတို့၏ စခန်းများကို မီးရှို့ခြင်းနှင့် မိသားစုဝင်များကို ဖမ်းဆီးခြင်းတို့ဖြင့် ဖိအားပေးခဲ့သည်။ နယ်မြေခံ ခေါင်းဆောင်များနှင့် ချိတ်ဆက်မှု တာပွန်မြို့အုပ်သည် ထိုခေတ်က နာမည်ကျော် ခုခံရေးခေါင်းဆောင်များဖြစ်သော တိုက်နယ်သူကြီး ဗိုလ်ဂေါင်းကြီး (BonGoung-gyee)တို့နှင့်လည်း နယ်မြေချင်း ဆက်စပ်နေသဖြင့် ဟန်ချက်ညီညီ လှုပ်ရှားခဲ့ပုံရသည်။ တာပွန်နယ်သည် သာယာဝတီနှင့် ပြည်ခရိုင်အစပ်တွင် ရှိသဖြင့် ၎င်း၏ လှုပ်ရှားမှုက ဗြိတိသျှတို့အတွက် အလွန်ခေါင်းခဲစရာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ​ == အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ကောက်ချက်== ​တာပွန်ကို "မြို့အုပ်" အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်ဟူသော အချက်သည် ၎င်း၏ အဆင့်အတန်းကို ဖော်ပြနေသည်- ​စစ်ရေးအင်အား: မြို့အုပ်တစ်ဦးအနေဖြင့် ၎င်းအောက်တွင် လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းကို ကိုယ်ပိုင် စီမံခန့်ခွဲနိုင်သော အခွင့်အာဏာရှိသည်။ ​နယ်မြေစိုးမိုးမှု: တာပွန်ကဲ့သို့ ကျေးရွာ ၃၀၀ ကျော်ရှိသော နယ်မြေကြီးကို တိုက်သူကြီးအဆင့်ထက် မြင့်သော မြို့အုပ်က စီရင်ခြင်းမှာ ပို၍ ယုတ္တိတန်ပါသည်။ ဘုရင်ခေတ်အုပ်ချုပ်ပုံအရ မြို့အုပ် တနည်း မြို့သူကြီး၏ အောက်တွင် တိုက်သူကြီး၊ ရွာသူကြီး၊ ရွာခေါင်း၊ ကြေးထမ်းကြီးများဟူ၍ ရှိသည်။ ==ကိုးကား== <references/> [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ ရွာများ]] [[Category:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးရှိ ရွာများ]] [[Category:BotUpload]] {{Bago-geo-stub}} dexf66pm4akk7arherxw2zi3agj6b28 1057778 1057776 2026-10-13T13:03:07Z Kyaw Myo Aung 103978 ဖြည့်စွက်ရေးသားခြင်း 1057778 wikitext text/x-wiki {{refimprove}} {{Infobox settlement |official_name = တာပွန်မြို့ |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = တာပွန်မြို့ တည်နေရာ၊ မြန်မာနိုင်ငံ။ |pushpin_mapsize = 300 |subdivision_type = နိုင်ငံ |subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းဒေသကြီးများ|တိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_name1 = {{flag|ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး}} |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[သာယာဝတီခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[နတ်တလင်းမြို့နယ်]] |area_total_sq_mi = 2.24 |population_total = 4158 |coordinates = {{coord|18.3595409393311|95.4548568725585|region:MM|format=dms|display=inline,title}} }} '''တာပွန်မြို့'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သာယာဝတီခရိုင်]]၊ [[နတ်တလင်းမြို့နယ်]]တွင် တည်ရှိသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ တာပွန်မြို့အား [[မွန်ဘာသာစကား|မွန်ဘာသာ]]ဖြင့် ထန်းလေးပင်ဟု အဓိပ္ပာယ် ရသည်။[[နတ်တလင်းမြို့]]မှ ၇ မိုင်ခန့် ကွာဝေးပြီး မော်တော်ကားလမ်းဖြင့် ဆက်သွယ်ထားသည်။<ref>{{cite book|author=တင်နိုင်တိုး|title=မြန်မာပြည်တစ်ခွင် လမ်းညွှန်|publisher=မဇ္ဈိမစာပေ|page=၁၀၈|date=ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၃}}</ref> == ပထဝီဝင်နှင့် တည်နေရာ == တာပွန်မြို့၏ ဧရိယာမှာ စတုရန်းမိုင် (၂.၂၄) ကျယ်ဝန်းပြီး အရှေ့ဘက်တွင် ပဲခူးရိုးမ တောင်တန်းဒေသများ တည်ရှိသည်။ == လူဦးရေနှင့် ရပ်ကွက်များ == တာပွန်မြို့တွင် စုစုပေါင်း လူဦးရေ (၄,၁၅၈) ဦး ရှိပြီး အောက်ပါ ရပ်ကွက် (၃) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်- ၁။ တောင်ပိုင်းရပ်ကွက် ၂။ မြောက်ပိုင်းရပ်ကွက် ၃။ အလယ်ပိုင်းရပ်ကွက် == ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု == တာပွန်မြို့ပေါ်တွင် ဗောဓိမာန်အောင်ငါးထပ်ကြီးဘုရားနှင့် ရွှေသာလျှောင်းဘုရားကြီးတို့ တည်ရှိသည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ရှေးယခင်က ရွာအဆင့်မျှသာ ရှိခဲ့ပြီး မြန်မာမင်းများလက်ထက်က တိုက်နယ်မြို့သူကြီး အုပ်ချုပ်ရာ နယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ နတ်တလင်းမြို့ မပေါ်ပေါက်မီက ဒေသ၏ အဓိက အုပ်ချုပ်ရေးစခန်း ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း နောင်တွင် အုပ်ချုပ်ရေးရုံးများကို နတ်တလင်းမြို့သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့ ပဲခူးဒေသကို သိမ်းပိုက်ပြီးစတွင် ဒေသခံ အုပ်ချုပ်ရေးအရာရှိများကို ၎င်းတို့၏ အာဏာအောက်သို့ ဝင်ရောက်ရန်နှင့် စစ်သည်အင်အား စုဆောင်းပေးရန် ဖိအားပေးခဲ့သည်။ တာပွန်မြို့အုပ်သည် ဗြိတိသျှတို့ထံ အညံ့ခံရန် သို့မဟုတ် စစ်သည်ပေးရန် ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီး၊ မြန်မာဘုရင်အပေါ် သစ္စာစောင့်သိကာ တောခို၍ ခုခံရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ တာပွန်မြို့အုပ်သည် ပဲခူးရိုးမ၏ ထူထပ်သော သစ်တောများနှင့် တောင်တန်းများကို အခြေခံ၍ နှစ်နှစ်တိုင်တိုင် (၁၈၅၃-၁၈၅၅ ခန့်) ပြောက်ကျားစစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ၎င်း၏ တိုက်ခိုက်မှုများသည် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်- ​ရိက္ခာနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဖြတ်တောက်ခြင်း: ဗြိတိသျှတပ်များ၏ ထောက်ပံ့ရေး လမ်းကြောင်းများကို တိုက်ခိုက်ခြင်း။ ​သတင်းပေးများကို အပြစ်ပေးခြင်း: အင်္ဂလိပ်တို့ကို ကူညီသော ဒေသခံ သတင်းပေးများနှင့် လက်ကိုင်တုတ်များကို နှိမ်နင်းခြင်းဖြင့် ဗြိတိသျှ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရား မလည်ပတ်နိုင်အောင် ဟန့်တားခဲ့သည်။ ==ဗြိတိသျှတို့၏ တန်ပြန်နှိမ်နင်းမှု== တာပွန်မြို့အုပ်နှင့် ၎င်း၏တပ်များကို သာမန်ရဲတပ်ဖွဲ့ဖြင့် မနှိမ်နင်းနိုင်သဖြင့် ဗြိတိသျှတို့သည် "ပဲခူးခြေလျင်တပ်" (Pegu Light Infantry) ကဲ့သို့သော အထူးတပ်ဖွဲ့များကို အသုံးပြု၍ တောနင်းရှာဖွေခဲ့ရသည်။ ၎င်းတို့၏ စခန်းများကို မီးရှို့ခြင်းနှင့် မိသားစုဝင်များကို ဖမ်းဆီးခြင်းတို့ဖြင့် ဖိအားပေးခဲ့သည်။ နယ်မြေခံ ခေါင်းဆောင်များနှင့် ချိတ်ဆက်မှု တာပွန်မြို့အုပ်သည် ထိုခေတ်က နာမည်ကျော် ခုခံရေးခေါင်းဆောင်များဖြစ်သော တိုက်နယ်သူကြီး ဗိုလ်ဂေါင်းကြီး (BonGoung-gyee)တို့နှင့်လည်း နယ်မြေချင်း ဆက်စပ်နေသဖြင့် ဟန်ချက်ညီညီ လှုပ်ရှားခဲ့ပုံရသည်။ တာပွန်နယ်သည် သာယာဝတီနှင့် ပြည်ခရိုင်အစပ်တွင် ရှိသဖြင့် ၎င်း၏ လှုပ်ရှားမှုက ဗြိတိသျှတို့အတွက် အလွန်ခေါင်းခဲစရာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ​ == အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ကောက်ချက်== ​တာပွန်ကို "မြို့အုပ်" အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်ဟူသော အချက်သည် ၎င်း၏ အဆင့်အတန်းကို ဖော်ပြနေသည်- ​စစ်ရေးအင်အား: မြို့အုပ်တစ်ဦးအနေဖြင့် ၎င်းအောက်တွင် လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းကို ကိုယ်ပိုင် စီမံခန့်ခွဲနိုင်သော အခွင့်အာဏာရှိသည်။ ​နယ်မြေစိုးမိုးမှု: တာပွန်ကဲ့သို့ ကျေးရွာ ၃၀၀ ကျော်ရှိသော နယ်မြေကြီးကို တိုက်သူကြီးအဆင့်ထက် မြင့်သော မြို့အုပ်က စီရင်ခြင်းမှာ ပို၍ ယုတ္တိတန်ပါသည်။ ဘုရင်ခေတ်အုပ်ချုပ်ပုံအရ မြို့အုပ် တနည်း မြို့သူကြီး၏ အောက်တွင် တိုက်သူကြီး၊ ရွာသူကြီး၊ ရွာခေါင်း၊ ကြေးထမ်းကြီးများဟူ၍ ရှိသည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ မြို့များ]] [[Category:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့များ]] [[Category:နတ်တလင်းမြို့နယ်]] 4j3on986tyedapnxpwo5liaxuazmu94 1057779 1057778 2026-10-13T13:08:55Z Kyaw Myo Aung 103978 1057779 wikitext text/x-wiki {{refimprove}} {{Infobox settlement |official_name = တာပွန်မြို့ |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = တာပွန်မြို့ တည်နေရာ၊ မြန်မာနိုင်ငံ။ |pushpin_mapsize = 300 |subdivision_type = နိုင်ငံ |subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းဒေသကြီးများ|တိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_name1 = {{flag|ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး}} |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[သာယာဝတီခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[နတ်တလင်းမြို့နယ်]] |area_total_sq_mi = 2.24 |population_total = 4158 |coordinates = {{coord|18.3595409393311|95.4548568725585|region:MM|format=dms|display=inline,title}} }} '''တာပွန်မြို့'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သာယာဝတီခရိုင်]]၊ [[နတ်တလင်းမြို့နယ်]]တွင် တည်ရှိသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ တာပွန်မြို့အား [[မွန်ဘာသာစကား|မွန်ဘာသာ]]ဖြင့် ထန်းလေးပင်ဟု အဓိပ္ပာယ် ရသည်။[[နတ်တလင်းမြို့]]မှ ၇ မိုင်ခန့် ကွာဝေးပြီး မော်တော်ကားလမ်းဖြင့် ဆက်သွယ်ထားသည်။<ref>{{cite book|author=တင်နိုင်တိုး|title=မြန်မာပြည်တစ်ခွင် လမ်းညွှန်|publisher=မဇ္ဈိမစာပေ|page=၁၀၈|date=ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၃}}</ref> == ပထဝီဝင်နှင့် တည်နေရာ == တာပွန်မြို့၏ ဧရိယာမှာ စတုရန်းမိုင် (၂.၂၄) ကျယ်ဝန်းပြီး အရှေ့ဘက်တွင် ပဲခူးရိုးမ တောင်တန်းဒေသများ တည်ရှိသည်။ == လူဦးရေနှင့် ရပ်ကွက်များ == တာပွန်မြို့တွင် စုစုပေါင်း လူဦးရေ (၄,၁၅၈) ဦး ရှိပြီး အောက်ပါ ရပ်ကွက် (၃) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်- ၁။ တောင်ပိုင်းရပ်ကွက် ၂။ မြောက်ပိုင်းရပ်ကွက် ၃။ အလယ်ပိုင်းရပ်ကွက် == ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု == တာပွန်မြို့ပေါ်တွင် ဗောဓိမာန်အောင်ငါးထပ်ကြီးဘုရားနှင့် ရွှေသာလျှောင်းဘုရားကြီးတို့ တည်ရှိသည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ရှေးယခင်က ရွာအဆင့်မျှသာ ရှိခဲ့ပြီး မြန်မာမင်းများလက်ထက်က တိုက်နယ်မြို့သူကြီး အုပ်ချုပ်ရာ နယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ နတ်တလင်းမြို့ မပေါ်ပေါက်မီက ဒေသ၏ အဓိက အုပ်ချုပ်ရေးစခန်း ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း နောင်တွင် အုပ်ချုပ်ရေးရုံးများကို နတ်တလင်းမြို့သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့ ပဲခူးဒေသကို သိမ်းပိုက်ပြီးစတွင် ဒေသခံ အုပ်ချုပ်ရေးအရာရှိများကို ၎င်းတို့၏ အာဏာအောက်သို့ ဝင်ရောက်ရန်နှင့် စစ်သည်အင်အား စုဆောင်းပေးရန် ဖိအားပေးခဲ့သည်။ တာပွန်မြို့အုပ်သည် ဗြိတိသျှတို့ထံ အညံ့ခံရန် သို့မဟုတ် စစ်သည်ပေးရန် ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီး၊ မြန်မာဘုရင်အပေါ် သစ္စာစောင့်သိကာ တောခို၍ ခုခံရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ တာပွန်မြို့အုပ်သည် ပဲခူးရိုးမ၏ ထူထပ်သော သစ်တောများနှင့် တောင်တန်းများကို အခြေခံ၍ နှစ်နှစ်တိုင်တိုင် (၁၈၅၃-၁၈၅၅ ခန့်) ပြောက်ကျားစစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ၎င်း၏ တိုက်ခိုက်မှုများသည် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်- ​ရိက္ခာနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဖြတ်တောက်ခြင်း: ဗြိတိသျှတပ်များ၏ ထောက်ပံ့ရေး လမ်းကြောင်းများကို တိုက်ခိုက်ခြင်း။ ​သတင်းပေးများကို အပြစ်ပေးခြင်း: အင်္ဂလိပ်တို့ကို ကူညီသော ဒေသခံ သတင်းပေးများနှင့် လက်ကိုင်တုတ်များကို နှိမ်နင်းခြင်းဖြင့် ဗြိတိသျှ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရား မလည်ပတ်နိုင်အောင် ဟန့်တားခဲ့သည်။ ==ဗြိတိသျှတို့၏ တန်ပြန်နှိမ်နင်းမှု== တာပွန်မြို့အုပ်နှင့် ၎င်း၏တပ်များကို သာမန်ရဲတပ်ဖွဲ့ဖြင့် မနှိမ်နင်းနိုင်သဖြင့် ဗြိတိသျှတို့သည် "ပဲခူးခြေလျင်တပ်" (Pegu Light Infantry) ကဲ့သို့သော အထူးတပ်ဖွဲ့များကို အသုံးပြု၍ တောနင်းရှာဖွေခဲ့ရသည်။ ၎င်းတို့၏ စခန်းများကို မီးရှို့ခြင်းနှင့် မိသားစုဝင်များကို ဖမ်းဆီးခြင်းတို့ဖြင့် ဖိအားပေးခဲ့သည်။ နယ်မြေခံ ခေါင်းဆောင်များနှင့် ချိတ်ဆက်မှု တာပွန်မြို့အုပ်သည် ထိုခေတ်က နာမည်ကျော် ခုခံရေးခေါင်းဆောင်များဖြစ်သော တိုက်နယ်သူကြီး ဗိုလ်ဂေါင်းကြီး (BonGoung-gyee)တို့နှင့်လည်း နယ်မြေချင်း ဆက်စပ်နေသဖြင့် ဟန်ချက်ညီညီ လှုပ်ရှားခဲ့ပုံရသည်။ တာပွန်နယ်သည် သာယာဝတီနှင့် ပြည်ခရိုင်အစပ်တွင် ရှိသဖြင့် ၎င်း၏ လှုပ်ရှားမှုက ဗြိတိသျှတို့အတွက် အလွန်ခေါင်းခဲစရာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ​ == အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ကောက်ချက်== ​တာပွန်ကို "မြို့အုပ်" အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်ဟူသော အချက်သည် ၎င်း၏ အဆင့်အတန်းကို ဖော်ပြနေသည်- ​စစ်ရေးအင်အား: မြို့အုပ်တစ်ဦးအနေဖြင့် ၎င်းအောက်တွင် လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းကို ကိုယ်ပိုင် စီမံခန့်ခွဲနိုင်သော အခွင့်အာဏာရှိသည်။ ​နယ်မြေစိုးမိုးမှု: တာပွန်ကဲ့သို့ ကျေးရွာ ၃၀၀ ကျော်ရှိသော နယ်မြေကြီးကို တိုက်သူကြီးအဆင့်ထက် မြင့်သော မြို့အုပ်က စီရင်ခြင်းမှာ ပို၍ ယုတ္တိတန်ပါသည်။ ဘုရင်ခေတ်အုပ်ချုပ်ပုံအရ မြို့အုပ် တနည်း မြို့သူကြီး၏ အောက်တွင် တိုက်သူကြီး၊ ရွာသူကြီး၊ ရွာခေါင်း၊ ကြေးထမ်းကြီးများဟူ၍ ရှိသည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[Category:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့များ]] 7p2te8sv9j8qvi9bgvvsjjdc0p709po 0 46259 1057860 862573 2026-10-14T00:07:47Z Clevmontgarden 149432 စာလုံးပေါင်း ပြင်ခဲ့သည် (I added the real names of the princesof Shwegu, Moehlaine and Taungnyo (sons of Thetpan Queen consort) 1057860 wikitext text/x-wiki သက္ကရာဇ် ၁၂၁၄ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၂ခုနှစ်)တွင် မင်းပြုသော '''[[မင်းတုန်းမင်း|သီရိမဟာ သီဟ ဓမ္မရာဇာ ခေါ် မင်းတုန်းမင်း]]''' ၏ မိဖုရားများနှင့် သားတော်၊ သမီးတော် များ စာရင်းဖြစ်သည်။ {| class="wikitable sortable" ! စဉ် !! အမည် !! ဘွဲ့ !! အဆင့် !! မှတ်ချက် !! သားတော်/သမီးတော်များ |- | ၁|| [[စကြာဒေဝီ]]မိဖုရားခေါင်ကြီး||သီရိပဝရမဟာရာဇိန္ဒာဓိပတိ ရတနာ ဒေဝီ||မိဖုရားခေါင်ကြီး||[[ရွှေဘိုမင်း]] မိဖုရားခေါင်ကြီး၏ သမီးတော်|| |- | ၂||[[မြောက်နန်းမိဘုရား(ခင်သဲ)|မြောက်နန်းမိဖုရား(ခင်သဲ)]]||||မြောက်နန်း မိဖုရား||မင်္ဂလာ အိမ်တော်ပါ|| |- | ၃||ပထမ အနောက်နန်း မိဖုရား||သီရိမဟာ သုစန္ဒာ ဒေဝီ||အနောက်နန်း မိဖုရား||ရွှေဘိုမင်း၏ မြောက်ဆောင်တော်မိဖုရား သမီးတော်/ ပင်းတလဲ မြို့စား||၂ပါး |- | ၄||ဒုတိယ အနောက်နန်း မိဖုရား||||အနောက်နန်း မိဖုရား||ပထမ အနောက်နန်း မိဖုရား ၏ ညီမတော်|| |- | ၅||အလယ်နန်း မိဖုရား ([[ဆင်ဖြူမရှင်]])||||အလယ်နန်း မိဖုရား||ရတနာပူရ စတုတ္ထ [[ဘကြီးတော်(စစ်ကိုင်းမင်း)|စစ်ကိုင်းမင်း]]၏ မိဖုရားခေါင်ကြီး၏ သမီးတော်||၁) သမီးတော် သီရိသုရတနာဒေဝီ၊ ၂) သမီးတော်၊ ၃) သားတော် မြန်အောင်မင်းသား၊ ၄) သမီးတော် သီရိပဘာ ရတနာဒေဝီခေါ် တပင်တိုင် မြတောင်မင်းသမီး ([[စုဖုရားလတ်]])၊ ၅) သားတော် ပန်းချီမင်းသား၊ ၆) သမီးတော် ရမည်းသင်း မင်းသမီး |- | ၆||[[စိန်းတုံးမိဘုရား|စိန်းတုံးမိဖုရား]]||||||မင်းတရားကြီး မယ်တော်၏ ညီမတော်ရင်း မိထွေး၏ သမီးတော်|| |- | ၇||လောင်းရှည် မိဖုရား||သီရိမဟာ မင်္ဂလာသုပဘာဒေဝီ||||||၁) သမီးတော် ချွန်တောင်မင်းသမီး၊ ၂) သမီးတော် အမတော်ပုခန်းကြီးစုဘုရားကြီး၊ ၃) သားတော် သုသီရိမဟာဓမ္မရာဇာ ခေါ် [[သီပေါမင်း|သီပေါမင်းသား]]၊ ၄) မိတ္ထီလာ စုဘုရားကလေး |- | ၈||မကွေး မိဖုရား||||||ရွှေဘိုမင်း၏ သမီးတော် ဖြစ်သည်||၁) သားတော် လယ်ကိုင်းမင်းသား၊ ၂) သမီးတော် မင်းခင်း မင်းသမီး၊ ၃) သမီးတော် ပြင်စည်မင်းသမီး |- | ၉||တောင်ဆောင်တော် မိဖုရား||||||||၁) သမီးတော်၊ ၂) သားတော်၊ ၃) သားတော်၊ ၄) သားတော် မင်းရဲညွန့် ခေါ် မောင်မျိုးညွန့်၊ ၅) သားတော် မိုးညှင်းမင်းသား မောင်မျိုးအံ့၊ ၆) သမီးတော် မိုးညှင်းမင်းသမီး |- | ၁၀||ပထမ မြောက်ဆောင်တော် မိဖုရား||ပဘာဒေဝီ||||||၁) သားတော် သုသီရိမဟာ ဓမ္မရာဇာ ခေါ် မလွန်မင်းသား မောင်မျိုးရင်၊ ၂) သမီးတော်၊ ၃) သားတော် [[ပြင်စည်မင်းသား သတိုးမင်းရဲ]]၊ ၄) သားတော် ဝန်းသိုမင်းသား သတိုးမင်းရဲ သီဟသူ |- | ၁၁||ဒုတိယ မြောက်ဆောင်တော် မိဖုရား||နန္ဒာဒေဝီ||||||၁) သမီးတော် ကန္နီ မင်းသမီး မမျိုးရင်၊ ၂) သမီးတော် မဘဲ မင်းသမီး၊ ၃) သားတော် မက္ခရာ မင်းသား မောင်မျိုးတူ၊ ၄) သမီးတော် ကြံညှပ်မင်းသမီး၊ ၅) သမီးတော် ဆင်ယဉ်မင်းသမီး၊ ၆) သားတော် |- | ၁၂||ပထမ တောင်ရွှေရေးဆောင် မိဖုရား||||||||၁) သားတော် သုမဟာ သီရိဓမ္မရာဇာ ခေါ် မြင်ကွန်းကိုယ်တော်ကြီး မောင်မျိုးဧ၊ ၂) သားတော် သတိုးမင်းလှ ဇေယျသူ ခေါ် မြင်းခုံတိုင် မင်းသား မောင်မျိုးထင် |- | ၁၃||ဒုတိယ ရွေရေးဆောင် မိဖုရား||||||||၁) သားတော်၊ ၂) သမီးတော်၊ ၃) သမီးတော် |- | ၁၄||[[စားပွဲတောင်မိဘုရား|စားပွဲတောင်မိဖုရား]]||||||||၁) သမီးတော်၊ ၂) သမီးတော် [[ပင်းမင်းသမီး]]၊ ၃) သားတော်၊ ၄) သမီးတော် [[မိုးမိတ်မင်းသမီး]] |- | ၁၅||ဒုတိယ မြောက်ရွှေရေးဆောင် မိဖုရား||||||||၁) သားတော် ညောင်ရမ်းမင်းသား မောင်မျိုးပုံ၊ ၂) သားတော် ညောင်အုပ်မင်းသား မောင်မျိုးယုံ၊ ၃) သမီးတော် ကျောက်ဆောက် မင်းသမီး |- | ၁၆||[[ခုနစ်ရွာ မိဖုရား]]||||||||၁) သားတော် မဟာသီရိဓမ္မာရာဇာ ခေါ် သုံးဆယ်မင်းသား မောင်မျိုးထွေး၊ ၂) သမီးတော်၊ ၃)သားတော်၊ ၄) သားတော်၊ ၅) သမီးတော် မြင်ကွန်းမင်းသမီး၊ ၆) သမီးတော်၊ ၇) သားတော် ပင်လယ်မင်းသား၊ ၈) သမီးတော် တောင်သာမင်းသမီး၊ ၉) သမီးတော် ပန်းထိမ်း မင်းသမီး၊ ၁၀) သားတော် သတိုးမင်းရဲမင်းထင် ခေါ် သန္တီမင်းသား၊ ၁၁) သမီးတော် မြို့ကြီးမင်းသမီး၊ ၁၂) သားတော် ပင်းယမင်းသား၊ ၁၃) သမီးတော် မင်းထပ် မင်းသမီး |- | ၁၇||[[လင်ပန်းမိဖုရား]]||သီရိသုစန္ဒာဒေဝီ||||||၁) သမီးတော် သုသီရိ မြတ်စွာ ရတနာ ဒေဝီ ခေါ် တပင်တိုင် စလင်း မင်းသမီး၊ ၂) သားတော်၊ ၃) သားတော်၊ ၄) သတိုးဗညားကျန်း ခေါ် ကျပင်းမင်းသား၊ ၅) ဗညားလော ခေါ် ယနောင်မင်းသား |- | ၁၈||ရေပွဲတိုက်စား မိဖုရား||||||||၁) သားတော် မိုင်တုံမင်းသား သတိုးမင်းရဲမင်းခေါင် |- | ၁၉||သက်ပန်း မိဖုရား||သီရိသုပဘာဒေဝီ||||||၁) သားတော် ရွှေဂူမင်းသား မောင်သက်မှန်၊ ၂) သားတော် မိုးလှိုင်းမင်းသား မောင်လွမ်းသူ၊ ၃) သားတော် တောင်ညိုမင်းသား မောင်ပြည့်စုံ (ခ) သတိုးမင်းလှမင်းခေါင် တောင်ညိုစား |- | ၂၀||မိုးနဲ မိဖုရား||||||||မိုးနဲစော်ဘွားသမီး||၁) သမီးတော် |- | ၂၁||ပထမ လက်ပံစဉ် မိဖုရား||||||||၁) သမီးတော် ယင်းတော် မင်းသမီး၊ ၂) သမီးတော် ကသာ မင်းသမီး၊ ၃) သားတော် မြင်စိုင်း မင်းသား |- | ၂၂||ဆယ်ရွာ မိဖုရား||||||||၁) ကျောက်ရစ် မင်းသမီး |- | ၂၃||ကုပ်ကိုလှ မိဖုရား||||||||၁) သားတော် ကသာ မင်းသား |- | ၂၄||လှိုင်ကျွန်း မိဖုရား||||||||၁) သားတော်၊ ၂) သမီးတော် တောင်တွင်းချောင်း မင်းသမီး၊ ၃) သမီးတော် ဟင်္ဂမော် မင်းသမီး |- | ၂၅||သနစစ် မိဖုရား||||||||၁) သားတော်၊ ၂) သားတော်၊ ၃) သားတော် ကောလင်း မင်းသား |- | ၂၆||တမာပင် မိဖုရား||သီရိသုပဘာမဟေ||||||၁) သမီးတော် ကွတ်ရွာ မင်းသမီး |- | ၂၇||ပြူကန် မိဖုရား||||||||၁) သမီးတော် စောလှ မင်းသမီး၊ ၂) သားတော် ခေါ်သန္တီမင်းသား၊ ၃) သမီးတော် ယင်းဝဲ မင်းသမီး |- | ၂၈||တောင်ပြုံး မိဖုရား||||||||၁) သားတော် |- | ၂၉||ထီးလှိုင် မိဖုရား||||||||လောင်းရှည်ဝန်ကြီး၏သမီး||၁၈၅၇တွင်ကွယ်လွန်||၁) သားတော် သာဂရ မင်းသား |- | ၃၀||သရစိမ်း မိဖုရား||သီရိသုနန္ဒာမဟေ||||||၁) သမီးတော် သီရိသုမလ္လာဝတီ ခေါ် နောင်မွန် မင်းသမီး၊ ၂) သားတော် ငရနဲ မင်းသား၊ ၃) သမီးတော် သုသီရိ စန္ဒာဝတီ ခေါ် တိုင်တား မင်းသမီး၊ ၄) သမီးတော် သုသီရိ ကေသာဝတီ ခေါ် တိုင်တား မင်းသမီး |- | ၃၁||လဲချား မိဖုရား||||||||လဲချားစော်ဘွားသမီး||၁) သမီးတော်၊ ၂) သားတော်၊ ၃) သားတော် |- | ၃၂||ထနောင်းတိုင် မိဖုရား||||||||၁) သားတော် |- | ၃၃||ငါးပင်စည် မိဖုရား||||||||၁) သမီးတော် |- | ၃၄||ငစွန် မိဖုရား||||||||၁) သမီးတော် လမိုင်း မင်းသမီး၊ ၂) သမီးတော် မြို့လှ မင်းသမီး၊ ၃) သမီးတော် ထရံကာ မင်းသမီး |- | ၃၅||[[ရွာပုလဲ မိဖုရား]]||||||||၁) သားတော် ထီးလင်း မင်းသား |- | ၃၆||[[ကျောက်တလုံး မိဖုရား]]||||||||၁) သမီးတော် [[ညောင်လှ မင်းသမီး]] |- | ၃၇||မယ်ထားအို||||||||အိမ်တော်မှာပင်ကံကုန်ပုံရ||၁) သမီးတော် |- | ၃၈||ကြေးမြင် မိဖုရား||||||||ရေနံချောင်းဝန်ကြီးသမီး||၁) သားတော် ပျည်းမနား မင်းသား |- | ၃၉||ဆင်တဲ မိဖုရား||||||||၁) သားတော် |- | ၄၀||ရွာသစ် မိဖုရား||||||||၁) သားတော် |- | ၄၁||မိကျောင်းတက် မိဖုရား||||||||၁) သားတော် |- | ၄၂||ကျောက်ရဲ မိဖုရား|||||||| |- | ၄၃||မြင်စည်မိဖုရား|||||||| |- | ၄၄||ဘလဲ့ပ မိဖုရား|||||||| |- | ၄၅||မန်ကျည်းပင်စောက် မိဖုရား||||||||၁) သမီးတော် မိုင်းညောင် မင်းသမီး |- | ၄၆||ရစီ မိဖုရား|||||||| |- စုစုပေါင်း မိဖုရား (၄၉)ပါး မှ သားတော် (၅၅)ပါး၊ သမီးတော် (၅၃)ပါး၊ ပေါင်း (၁၀၈)ပါး ရှိသည်။ <ref>[http://www.mediafire.com/?nt4nklzg0bz မြန်မာရာဇဝင်ချုပ် နှင့် [[ရွှေနတ်တောင်ဘုရား]]သမိုင်း၊ ဆရာလွန်း၊ ၁၉၁၁၊ [[သူရိယသတင်းစာ]] ပုံနိုပ်တိုက်၊ ၁၅၊ဗိုလ်ကွက်သစ်၊ ရန်ကုန်မြို့အရှေ့ပိုင်း၊ စာမျက်နှာ ၁၂၈-၁၃၅]{{Dead link|date=January 2021 }}</ref>နန်းရ မိဖုရား ၄ ပါး၊ အဆောင်ရ မိဖုရား ၄ ပါးရှိသည်။ မိဖုရားနှင့် ကိုယ်လုပ်တော်များတွင် '''ဒေဝီ''' ဘွဲ့ခံ မိဖုရားလတ်၊ '''ဟေသီ''' ဘွဲ့ခံ မိဖုရားငယ်၊'''ဝတီ''' ဘွဲ့ခံ ကိုယ်လုပ်တော်ကြီး၊'''သီရီ''' ဘွဲ့ခံ ကိုယ်လုပ်တော်လတ်၊ '''မင်းတပ်''' ဘွဲ့ခံ ကိုယ်လုပ်တော်ငယ် စသည်တို့ အဆင့် အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} ဦးမောင်မောင်တင် ရေးသားသော [[မဟာရာဇဝင်ဇာတ်တော်ကြီး တတိယတွဲ]] {{ကုန်းဘောင်ခေတ်}} [[Category:မင်းတုန်းမင်း၏မိဖုရားများ]] [[Category:မင်းတုန်းမင်း၏ သမီးတော်များ]] |} r08894i2mbl7f3r7w9ic5kye9r9ry0z 0 47473 1057823 684618 2026-10-13T15:55:39Z Dr Lotus Black 31011 1057823 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Infobox spaceflight | name = ''Cassini–Huygens'' | image = [[File:Cassini Saturn Orbit Insertion.jpg|frameless|upright=1.32]] | image_caption = {{longitem|အာကာသယာဉ် ''ကာစီနီ''{{'}}၏ စနေဂြိုဟ်အနားသို့ပတ်နေပုံအား အနုပညာရှင်တစ်ဦးမှပုံဖော်ထားချက် |style=padding: 4px 0;}} | mission_type = Cassini: [[စနေဂြိုဟ်]] ပတ်ယာဉ်<br>Huygens: [[တိုက်တန် (လ)|တိုက်တန်]] ဆင်းသက်ယာဉ် | operator = [[NASA]]/[[JPL]]{{\}}[[ဥရောပ အာကာသ အေဂျင်စီ|ESA]]{{\}}[[အီတလီယံ အာကာသ အေဂျင်စီ|ASI]] | website = * {{url|http://www.asi.it/en/activity/solar_system/cassinihuygens|ASI}} * {{url|http://www.esa.int/SPECIALS/Cassini-Huygens/index.html|ESA}} * {{url|http://saturn.jpl.nasa.gov/|NASA}} | COSPAR_ID = 1997-061A | SATCAT = 25008 | mission_duration = Elapsed:<br><small>{{Age in years, months and days| year=1997| month=07| day=01}} from launch</small><br><small>{{Age in years, months and days| year=2004| month=07| day=01}} at Saturn</small><br><br>En route: 7 years<br>Primary mission: 4 years<br>Extended missions:<br>{{pad|1em}}<small>Equinox: 2 years</small><br>{{pad|1em}}<small>Solstice: 3 years elapsed</small><br>Expected end of life: 2017 | manufacturer = | dry_mass = {{convert|2523|kg}}<ref>{{cite web |url=http://saturn.jpl.nasa.gov/mission/quickfacts/ |title=Cassini–Huygens:Quick Facts |publisher=Saturn.jpl.nasa.gov |accessdate=2011-08-20}}</ref> | launch_mass = | power = ~880&nbsp;watts (BOL)<ref name=barber>{{cite web |author=Todd J. Barber |url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/cassiniinsider/insider20100823/ |title=Insider's Cassini: Power, Propulsion, and Andrew Ging |publisher=Saturn.jpl.nasa.gov |date=August 23, 2010 |accessdate=2011-08-20 |archivedate=2 April 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402002307/http://saturn.jpl.nasa.gov/news/cassiniinsider/insider20100823/ }}</ref><br>~670&nbsp;watts (2010)<ref name=barber/> | launch_date = {{start date|October 15, 1997, 08:43:00|timezone=yes}}&nbsp;UTC | launch_rocket = Titan IV(401)B | launch_site = ကိတ် ကနာဘယ် လေတပ်စခန်း။ | launch_contractor = | last_contact = | decay_date = | orbit_epoch = | orbit_reference = Kronocentric orbit | orbit_periapsis = | orbit_apoapsis = | orbit_inclination = | orbit_period = | apsis = krone |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = ဒြပ်ဆွဲအားအကူ |object = [[သောကြာဂြိုဟ်]] |distance = |arrival_date = April 26, 1998 }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = ဒြပ်ဆွဲအားအကူ |object = [[သောကြာဂြိုဟ်]] |distance = |arrival_date = ၂၄ ဇွန် ၁၉၉၉ }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = ဒြပ်ဆွဲအားအကူ |object = [[ကမ္ဘာ]]-[[လကမ္ဘာ]] စနစ် |distance = |arrival_date = ၁၈ ဩဂုတ် ၁၉၉၉ 03:28&nbsp;UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = မတော်တဆ |object = 2685 Masursky |distance = |arrival_date = ၂၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၀၀ }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = ဒြပ်ဆွဲအားအကူ |object = [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်|ဂျူပီတာ]] |distance = |arrival_date = ၃၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၀၀ }} {{Infobox spaceflight/IP |type = orbiter |object = [[စနေဂြိုဟ်]] |orbits = |arrival_date = ၁ ဇွန် ၂၀၀၄, 02:48:00&nbsp;UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = lander |object = [[တိုက်တန် (လ)|တိုက်တန်]] |component = Huygens |location = |arrival_date = ၁၄ ဇန်နဝါရီ ၂၀၀၅ }} }} '''ကာစီနီ-ဟိုင်ဂင်''' အာကာသယာဉ်မှာ [[စနေဂြိုဟ်]]သို့ စေလွှတ်သော [[နာဆာ]]၊ [[ဥရောပ အာကာသ အေဂျင်စီ]]နှင့် အီတလီ အာကာသ အေဂျင်စီတို့မှ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ထားသည့် အာကာသယာဉ် ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် စနေဂြိုဟ်နှင့် ဂြိုဟ်ရံလများကို လေ့လာရန် စေလွှတ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ကာစီနီသည် စနေဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်သည့် အာကာသယာဉ်များတွင် စတုတ္ထမြောက်ဖြစ်သည်။ ကက်စီနီ အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်သည် စနေဂြိုဟ်သို့ သွားရောက်ခဲ့သည့် စတုတ္ထမြောက် အာကာသယာဉ်ဖြစ်ပြီး၊ စနေဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည့် ပထမဆုံး အာကာသယာဉ်လည်း ဖြစ်သည်။ ယင်းယာဉ်သည် ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၇ ခုနှစ်အထိ စနေဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းအတွင်း၌ လှည့်ပတ်နေခဲ့သည်။ အဆိုပါ အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းကို နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များဖြစ်ကြသော [[ဂျီယိုဗန်နီ ကက်စီနီ]] (Giovanni Cassini) နှင့် [[ခရစ်စတီယန် ဟိုင်ဂန်]] (Christiaan Huygens) တို့ကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် အမည်ပေးခဲ့ကြသည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၅ ရက်တွင် Centaur D-1T အပေါ်ပိုင်းဒုံးပျံအဆင့် တပ်ဆင်ထားသော Titan IV-B ဒုံးပျံဖြင့် လွှတ်တင်ခဲ့သည့် ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်သည် အာကာသအတွင်း နှစ်ပေါင်း ၂၀ နီးပါး တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ယင်းကာလအတွင်း စနေဂြိုဟ်သို့ ခရီးနှင်ရန် ၇ နှစ်နီးပါး ကြာမြင့်ခဲ့ပြီး စနေဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းအတွင်းသို့ ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁ ရက်တွင် ဝင်ရောက်ပြီးနောက် ၁၃ နှစ်ကြာ စနေဂြိုဟ်နှင့် ၎င်း၏ ဂြိုဟ်စနစ်ကို လေ့လာစူးစမ်းခဲ့သည်။<ref name="NYT-20151218" /> စနေဂြိုဟ်သို့ သွားရောက်သည့် ခရီးစဉ်အတွင်း ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်သည် [[ဗီးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]ကို ၁၉၉၈ ခုနှစ် ဧပြီလနှင့် ၁၉၉၉ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတို့တွင်လည်းကောင်း၊ ကမ္ဘာဂြိုဟ်ကို ၁၉၉၉ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင်လည်းကောင်း၊ ၂၆၈၅ မာဆာစကီး (2685 Masursky) ဂြိုဟ်သိမ်ကိုလည်းကောင်း၊ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]ကို ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင်လည်းကောင်း အနီးကပ်ဖြတ်သန်းပျံသန်းခဲ့သည်။ ၂၀၀၁၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၅ ရက်တွင် ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်၏ ပျံသန်းလမ်းကြောင်းသည် စနေဂြိုဟ်၏ အပေါ်ပိုင်းလေထုအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်သွားခဲ့ပြီး ယာဉ်သည် မီးလောင်ပျက်စီးကာ မစ်ရှင်အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ယင်းသို့ ဆောင်ရွက်ရခြင်းမှာ အာကာသယာဉ်ပေါ်တွင် ပါလာနိုင်သည့် ကမ္ဘာမြေမှ အဏုဇီဝသက်ရှိများကြောင့် နေထိုင်ရှင်သန်နိုင်သည့် ပတ်ဝန်းကျင်များ ရှိနိုင်သော စနေဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ ညစ်ညမ်းသွားနိုင်သည့် အန္တရာယ်ကို ကာကွယ်ရန် ဖြစ်သည်။ ဤမစ်ရှင်သည် မျှော်မှန်းထားသည်ထက်ပင် ပိုမိုအောင်မြင်ခဲ့သည်။ နာဆာ၏ ဂြိုဟ်သိပ္ပံဌာနခွဲ (Planetary Science Division) ညွှန်ကြားရေးမှူး ဂျင် ဂရင်း (Jim Green) က ကက်စီနီ–ဟိုင်ဂန် မစ်ရှင်ကို “ပထမဆုံးအကြိမ်များစွာကို ဖော်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည့် မစ်ရှင်” ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref name="NASA-20170427" /> ယင်းမစ်ရှင်သည် စနေဂြိုဟ်စနစ်၊ ၎င်း၏ ဂြိုဟ်ရံလများနှင့် အဝိုင်းကွင်းများအကြောင်း လူသားတို့၏ နားလည်မှုကို သိသိသာသာ ပြောင်းလဲစေခဲ့သည့်အပြင် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်း သက်ရှိများ ရှင်သန်နေနိုင်သည့် နေရာများအကြောင်း နားလည်မှုကိုလည်း တိုးတက်စေခဲ့သည်။<ref name="cassini.overview" /> ==ကိုးကား== {{Reflist|refs= <ref name="NYT-20151218">{{Cite news |last=Corum |first=Jonathan |date=December 18, 2015 |title=Mapping Saturn's Moons |url=https://www.nytimes.com/interactive/2015/12/18/science/space/nasa-cassini-maps-saturns-moons.html |newspaper=The New York Times |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219090002/https://www.nytimes.com/interactive/2015/12/18/science/space/nasa-cassini-maps-saturns-moons.html |archive-date=December 19, 2015 |access-date=December 19, 2015 }} </ref> <ref name="NASA-20170427">{{Cite AV media |date=April 27, 2017 |title=Cassini's First Dive Between Saturn and its Rings |url=https://www.jpl.nasa.gov/videos/cassinis-first-dive-between-saturn-and-its-rings |publisher=[[NASA]]/[[JPL]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308154153/https://www.jpl.nasa.gov/videos/cassinis-first-dive-between-saturn-and-its-rings |archive-date=March 8, 2021 |access-date=July 28, 2024 }} </ref> <ref name="cassini.overview">{{Cite web |title= Cassini–Huygens |url= https://science.nasa.gov/mission/cassini/ |website= science.nasa.gov |publisher= [[NASA]] |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20251227145437/https://science.nasa.gov/mission/cassini/ |archive-date= December 27, 2025 |access-date= January 25, 2019 }} </ref> }} [[ကဏ္ဍ:ဂျူပီတာဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[ကဏ္ဍ:စနေဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[ကဏ္ဍ:သောကြာဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] brbl5cyibu7m6rwhhqwknwk60jeeoxa 1057824 1057823 2026-10-13T16:01:56Z Dr Lotus Black 31011 /* ကိုးကား */ 1057824 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Infobox spaceflight | name = ''Cassini–Huygens'' | image = [[File:Cassini Saturn Orbit Insertion.jpg|frameless|upright=1.32]] | image_caption = {{longitem|အာကာသယာဉ် ''ကာစီနီ''{{'}}၏ စနေဂြိုဟ်အနားသို့ပတ်နေပုံအား အနုပညာရှင်တစ်ဦးမှပုံဖော်ထားချက် |style=padding: 4px 0;}} | mission_type = Cassini: [[စနေဂြိုဟ်]] ပတ်ယာဉ်<br>Huygens: [[တိုက်တန် (လ)|တိုက်တန်]] ဆင်းသက်ယာဉ် | operator = [[NASA]]/[[JPL]]{{\}}[[ဥရောပ အာကာသ အေဂျင်စီ|ESA]]{{\}}[[အီတလီယံ အာကာသ အေဂျင်စီ|ASI]] | website = * {{url|http://www.asi.it/en/activity/solar_system/cassinihuygens|ASI}} * {{url|http://www.esa.int/SPECIALS/Cassini-Huygens/index.html|ESA}} * {{url|http://saturn.jpl.nasa.gov/|NASA}} | COSPAR_ID = 1997-061A | SATCAT = 25008 | mission_duration = Elapsed:<br><small>{{Age in years, months and days| year=1997| month=07| day=01}} from launch</small><br><small>{{Age in years, months and days| year=2004| month=07| day=01}} at Saturn</small><br><br>En route: 7 years<br>Primary mission: 4 years<br>Extended missions:<br>{{pad|1em}}<small>Equinox: 2 years</small><br>{{pad|1em}}<small>Solstice: 3 years elapsed</small><br>Expected end of life: 2017 | manufacturer = | dry_mass = {{convert|2523|kg}}<ref>{{cite web |url=http://saturn.jpl.nasa.gov/mission/quickfacts/ |title=Cassini–Huygens:Quick Facts |publisher=Saturn.jpl.nasa.gov |accessdate=2011-08-20}}</ref> | launch_mass = | power = ~880&nbsp;watts (BOL)<ref name=barber>{{cite web |author=Todd J. Barber |url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/cassiniinsider/insider20100823/ |title=Insider's Cassini: Power, Propulsion, and Andrew Ging |publisher=Saturn.jpl.nasa.gov |date=August 23, 2010 |accessdate=2011-08-20 |archivedate=2 April 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402002307/http://saturn.jpl.nasa.gov/news/cassiniinsider/insider20100823/ }}</ref><br>~670&nbsp;watts (2010)<ref name=barber/> | launch_date = {{start date|October 15, 1997, 08:43:00|timezone=yes}}&nbsp;UTC | launch_rocket = Titan IV(401)B | launch_site = ကိတ် ကနာဘယ် လေတပ်စခန်း။ | launch_contractor = | last_contact = | decay_date = | orbit_epoch = | orbit_reference = Kronocentric orbit | orbit_periapsis = | orbit_apoapsis = | orbit_inclination = | orbit_period = | apsis = krone |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = ဒြပ်ဆွဲအားအကူ |object = [[သောကြာဂြိုဟ်]] |distance = |arrival_date = April 26, 1998 }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = ဒြပ်ဆွဲအားအကူ |object = [[သောကြာဂြိုဟ်]] |distance = |arrival_date = ၂၄ ဇွန် ၁၉၉၉ }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = ဒြပ်ဆွဲအားအကူ |object = [[ကမ္ဘာ]]-[[လကမ္ဘာ]] စနစ် |distance = |arrival_date = ၁၈ ဩဂုတ် ၁၉၉၉ 03:28&nbsp;UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = မတော်တဆ |object = 2685 Masursky |distance = |arrival_date = ၂၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၀၀ }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = ဒြပ်ဆွဲအားအကူ |object = [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်|ဂျူပီတာ]] |distance = |arrival_date = ၃၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၀၀ }} {{Infobox spaceflight/IP |type = orbiter |object = [[စနေဂြိုဟ်]] |orbits = |arrival_date = ၁ ဇွန် ၂၀၀၄, 02:48:00&nbsp;UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = lander |object = [[တိုက်တန် (လ)|တိုက်တန်]] |component = Huygens |location = |arrival_date = ၁၄ ဇန်နဝါရီ ၂၀၀၅ }} }} '''ကာစီနီ-ဟိုင်ဂင်''' အာကာသယာဉ်မှာ [[စနေဂြိုဟ်]]သို့ စေလွှတ်သော [[နာဆာ]]၊ [[ဥရောပ အာကာသ အေဂျင်စီ]]နှင့် အီတလီ အာကာသ အေဂျင်စီတို့မှ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ထားသည့် အာကာသယာဉ် ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် စနေဂြိုဟ်နှင့် ဂြိုဟ်ရံလများကို လေ့လာရန် စေလွှတ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ကာစီနီသည် စနေဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်သည့် အာကာသယာဉ်များတွင် စတုတ္ထမြောက်ဖြစ်သည်။ ကက်စီနီ အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်သည် စနေဂြိုဟ်သို့ သွားရောက်ခဲ့သည့် စတုတ္ထမြောက် အာကာသယာဉ်ဖြစ်ပြီး၊ စနေဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည့် ပထမဆုံး အာကာသယာဉ်လည်း ဖြစ်သည်။ ယင်းယာဉ်သည် ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၇ ခုနှစ်အထိ စနေဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းအတွင်း၌ လှည့်ပတ်နေခဲ့သည်။ အဆိုပါ အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းကို နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များဖြစ်ကြသော [[ဂျီယိုဗန်နီ ကက်စီနီ]] (Giovanni Cassini) နှင့် [[ခရစ်စတီယန် ဟိုင်ဂန်]] (Christiaan Huygens) တို့ကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် အမည်ပေးခဲ့ကြသည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၅ ရက်တွင် Centaur D-1T အပေါ်ပိုင်းဒုံးပျံအဆင့် တပ်ဆင်ထားသော Titan IV-B ဒုံးပျံဖြင့် လွှတ်တင်ခဲ့သည့် ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်သည် အာကာသအတွင်း နှစ်ပေါင်း ၂၀ နီးပါး တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ယင်းကာလအတွင်း စနေဂြိုဟ်သို့ ခရီးနှင်ရန် ၇ နှစ်နီးပါး ကြာမြင့်ခဲ့ပြီး စနေဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းအတွင်းသို့ ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁ ရက်တွင် ဝင်ရောက်ပြီးနောက် ၁၃ နှစ်ကြာ စနေဂြိုဟ်နှင့် ၎င်း၏ ဂြိုဟ်စနစ်ကို လေ့လာစူးစမ်းခဲ့သည်။<ref name="NYT-20151218" /> စနေဂြိုဟ်သို့ သွားရောက်သည့် ခရီးစဉ်အတွင်း ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်သည် [[ဗီးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]ကို ၁၉၉၈ ခုနှစ် ဧပြီလနှင့် ၁၉၉၉ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတို့တွင်လည်းကောင်း၊ ကမ္ဘာဂြိုဟ်ကို ၁၉၉၉ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင်လည်းကောင်း၊ ၂၆၈၅ မာဆာစကီး (2685 Masursky) ဂြိုဟ်သိမ်ကိုလည်းကောင်း၊ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]ကို ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင်လည်းကောင်း အနီးကပ်ဖြတ်သန်းပျံသန်းခဲ့သည်။ ၂၀၀၁၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၅ ရက်တွင် ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်၏ ပျံသန်းလမ်းကြောင်းသည် စနေဂြိုဟ်၏ အပေါ်ပိုင်းလေထုအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်သွားခဲ့ပြီး ယာဉ်သည် မီးလောင်ပျက်စီးကာ မစ်ရှင်အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ယင်းသို့ ဆောင်ရွက်ရခြင်းမှာ အာကာသယာဉ်ပေါ်တွင် ပါလာနိုင်သည့် ကမ္ဘာမြေမှ အဏုဇီဝသက်ရှိများကြောင့် နေထိုင်ရှင်သန်နိုင်သည့် ပတ်ဝန်းကျင်များ ရှိနိုင်သော စနေဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ ညစ်ညမ်းသွားနိုင်သည့် အန္တရာယ်ကို ကာကွယ်ရန် ဖြစ်သည်။ ဤမစ်ရှင်သည် မျှော်မှန်းထားသည်ထက်ပင် ပိုမိုအောင်မြင်ခဲ့သည်။ နာဆာ၏ ဂြိုဟ်သိပ္ပံဌာနခွဲ (Planetary Science Division) ညွှန်ကြားရေးမှူး ဂျင် ဂရင်း (Jim Green) က ကက်စီနီ–ဟိုင်ဂန် မစ်ရှင်ကို “ပထမဆုံးအကြိမ်များစွာကို ဖော်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည့် မစ်ရှင်” ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref name="NASA-20170427" /> ယင်းမစ်ရှင်သည် စနေဂြိုဟ်စနစ်၊ ၎င်း၏ ဂြိုဟ်ရံလများနှင့် အဝိုင်းကွင်းများအကြောင်း လူသားတို့၏ နားလည်မှုကို သိသိသာသာ ပြောင်းလဲစေခဲ့သည့်အပြင် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်း သက်ရှိများ ရှင်သန်နေနိုင်သည့် နေရာများအကြောင်း နားလည်မှုကိုလည်း တိုးတက်စေခဲ့သည်။<ref name="cassini.overview" /> ==စီမံကိန်း ချခြင်း== ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်ပတ်လမ်းလှည့်ပတ်ယာဉ်နှင့် ဟိုင်ဂန် စူးစမ်းရေးယာဉ်တို့ကို ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခြင်း၊ တည်ဆောက်ခြင်း၊ ပျံသန်းစေခြင်းနှင့် အချက်အလက်များ စုဆောင်းခြင်းတို့အတွက် နိုင်ငံပေါင်း ၂၇ နိုင်ငံမှ သိပ္ပံပညာရှင်များနှင့် အခြားပါဝင်သူများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ပူးပေါင်းအဖွဲ့တစ်ဖွဲ့က တာဝန်ယူခဲ့သည်။ ကက်စီနီ မစ်ရှင်ကို မူလက ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဇွန်လမှ ၂၀၀၈ ခုနှစ် မေလအထိ လေးနှစ်ကြာ ဆောင်ရွက်ရန် စီစဉ်ထားခဲ့သည်။ ထို့နောက် မစ်ရှင်ကာလကို ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ် စက်တင်ဘာလအထိ နောက်ထပ်နှစ်နှစ် တိုးမြှင့်ခဲ့ပြီး “ကက်စီနီ ညဉ့်ညီမျှခြင်း မစ်ရှင်” (Cassini Equinox Mission) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ဒုတိယအကြိမ်နှင့် နောက်ဆုံးအကြိမ်အဖြစ် “ကက်စီနီ ယဉ်စွန်းတန်း မစ်ရှင်” (Cassini Solstice Mission) ဖြင့် မစ်ရှင်ကာလကို နောက်ထပ်ခုနစ်နှစ် တိုးမြှင့်ခဲ့ကာ ၂၀၁၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၅ ရက်အထိ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထိုနေ့တွင် ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်ကို ပတ်လမ်းမှ ဖယ်ရှားကာ စနေဂြိုဟ်၏ အပေါ်ပိုင်းလေထုအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ပြီး မီးလောင်ပျက်စီးစေခဲ့သည်။ ''ဟိုင်ဂန်'' မော်ဂျူးသည် ကက်စီနီနှင့်အတူ ခရီးနှင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၅ ရက်တွင် အာကာသယာဉ်မှ ခွဲထွက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဟိုင်ဂန်သည် လေထီးကို အသုံးပြု၍ ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၄ ရက်တွင် [[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တန်]]ပေါ်သို့ ဆင်းသက်ခဲ့သည်။ ယာဉ်နှစ်စင်း ခွဲထွက်ရာတွင် SED (Spin/Eject device) ဟုခေါ်သော လှည့်ပတ်မှုနှင့် တွန်းထုတ်မှုဆိုင်ရာ ကိရိယာကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ယင်းကိရိယာသည် တစ်စက္ကန့်လျှင် ၀.၃၅ မီတာ (တစ်စက္ကန့်လျှင် ၁.၁ ပေ) နှုန်းဖြင့် တစ်စင်းနှင့်တစ်စင်း ကွာဟသွားစေခဲ့ပြီး တစ်မိနစ်လျှင် ၇.၅ ပတ်နှုန်းဖြင့် လှည့်ပတ်စေခဲ့သည်။ ဟိုင်ဂန်သည် ကက်စီနီကို ကြားခံဆက်သွယ်ရေးယာဉ်အဖြစ် အသုံးပြုကာ မိနစ် ၉၀ ခန့်ကြာအောင် ကမ္ဘာမြေသို့ အချက်အလက်များ ပြန်လည်ပေးပို့ခဲ့သည်။ ယင်းသည် နေအဖွဲ့အစည်း၏ အပြင်ဘက်ပိုင်းတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် ဆင်းသက်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့လမှအပ အခြားဂြိုဟ်ရံလတစ်စင်းပေါ်သို့ ပထမဆုံးအကြိမ် ဆင်းသက်နိုင်ခဲ့ခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။ မစ်ရှင်အဆုံးပိုင်းတွင် ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်သည် “ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော နောက်ဆုံးခရီးစဉ်” (Grand Finale) ကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ယင်းအဆင့်တွင် စနေဂြိုဟ်နှင့် ၎င်း၏ အတွင်းဘက်အဝိုင်းကွင်းများကြားရှိ ကွာဟချက်များအတွင်းမှ အန္တရာယ်များသော ဖြတ်သန်းပျံသန်းမှုများကို အကြိမ်ကြိမ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဤအဆင့်၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ အာကာသယာဉ်ကို ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ဖျက်ဆီးခြင်းမပြုမီ သိပ္ပံဆိုင်ရာ ရလဒ်များကို အတတ်နိုင်ဆုံး များပြားစွာ ရယူရန်ဖြစ်သည်။ အာကာသယာဉ်၏ လုပ်ဆောင်နိုင်သည့် သက်တမ်းကုန်ဆုံးချိန်တွင် လျှပ်စစ်စွမ်းအင်ဆုံးရှုံးခြင်း သို့မဟုတ် ဆက်သွယ်ရေးပြဿနာများကြောင့် ယာဉ်ကို ထိန်းချုပ်မောင်းနှင်နိုင်ခြင်း မရှိတော့ပါက စနေဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများပေါ်သို့ မတော်တဆ ပျက်ကျနိုင်သည့် အန္တရာယ်ရှိသည်။ ထိုသို့ဖြစ်ပွားပါက ဂြိုဟ်ရံလများ ညစ်ညမ်းသွားနိုင်သဖြင့် ကြိုတင်ကာကွယ်ရန် အာကာသယာဉ်ကို ဖျက်ဆီးရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်သည် စနေဂြိုဟ်၏ လေထုအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ခြင်းဖြင့် မစ်ရှင်အဆုံးသတ်ခဲ့သော်လည်း ၎င်းထံမှ ပြန်လည်ရရှိထားသော အချက်အလက်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းမှာ နောင်နှစ်ပေါင်းများစွာအထိ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်သွားမည်ဖြစ်သည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist|refs= <ref name="NYT-20151218">{{Cite news |last=Corum |first=Jonathan |date=December 18, 2015 |title=Mapping Saturn's Moons |url=https://www.nytimes.com/interactive/2015/12/18/science/space/nasa-cassini-maps-saturns-moons.html |newspaper=The New York Times |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219090002/https://www.nytimes.com/interactive/2015/12/18/science/space/nasa-cassini-maps-saturns-moons.html |archive-date=December 19, 2015 |access-date=December 19, 2015 }} </ref> <ref name="NASA-20170427">{{Cite AV media |date=April 27, 2017 |title=Cassini's First Dive Between Saturn and its Rings |url=https://www.jpl.nasa.gov/videos/cassinis-first-dive-between-saturn-and-its-rings |publisher=[[NASA]]/[[JPL]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308154153/https://www.jpl.nasa.gov/videos/cassinis-first-dive-between-saturn-and-its-rings |archive-date=March 8, 2021 |access-date=July 28, 2024 }} </ref> <ref name="cassini.overview">{{Cite web |title= Cassini–Huygens |url= https://science.nasa.gov/mission/cassini/ |website= science.nasa.gov |publisher= [[NASA]] |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20251227145437/https://science.nasa.gov/mission/cassini/ |archive-date= December 27, 2025 |access-date= January 25, 2019 }} </ref> }} [[ကဏ္ဍ:ဂျူပီတာဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[ကဏ္ဍ:စနေဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[ကဏ္ဍ:သောကြာဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] lyze2qnr15wdtpefxxlz28lt9it08iz 1057825 1057824 2026-10-13T16:07:16Z Dr Lotus Black 31011 /* ကိုးကား */ 1057825 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Infobox spaceflight | name = ''Cassini–Huygens'' | image = [[File:Cassini Saturn Orbit Insertion.jpg|frameless|upright=1.32]] | image_caption = {{longitem|အာကာသယာဉ် ''ကာစီနီ''{{'}}၏ စနေဂြိုဟ်အနားသို့ပတ်နေပုံအား အနုပညာရှင်တစ်ဦးမှပုံဖော်ထားချက် |style=padding: 4px 0;}} | mission_type = Cassini: [[စနေဂြိုဟ်]] ပတ်ယာဉ်<br>Huygens: [[တိုက်တန် (လ)|တိုက်တန်]] ဆင်းသက်ယာဉ် | operator = [[NASA]]/[[JPL]]{{\}}[[ဥရောပ အာကာသ အေဂျင်စီ|ESA]]{{\}}[[အီတလီယံ အာကာသ အေဂျင်စီ|ASI]] | website = * {{url|http://www.asi.it/en/activity/solar_system/cassinihuygens|ASI}} * {{url|http://www.esa.int/SPECIALS/Cassini-Huygens/index.html|ESA}} * {{url|http://saturn.jpl.nasa.gov/|NASA}} | COSPAR_ID = 1997-061A | SATCAT = 25008 | mission_duration = Elapsed:<br><small>{{Age in years, months and days| year=1997| month=07| day=01}} from launch</small><br><small>{{Age in years, months and days| year=2004| month=07| day=01}} at Saturn</small><br><br>En route: 7 years<br>Primary mission: 4 years<br>Extended missions:<br>{{pad|1em}}<small>Equinox: 2 years</small><br>{{pad|1em}}<small>Solstice: 3 years elapsed</small><br>Expected end of life: 2017 | manufacturer = | dry_mass = {{convert|2523|kg}}<ref>{{cite web |url=http://saturn.jpl.nasa.gov/mission/quickfacts/ |title=Cassini–Huygens:Quick Facts |publisher=Saturn.jpl.nasa.gov |accessdate=2011-08-20}}</ref> | launch_mass = | power = ~880&nbsp;watts (BOL)<ref name=barber>{{cite web |author=Todd J. Barber |url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/cassiniinsider/insider20100823/ |title=Insider's Cassini: Power, Propulsion, and Andrew Ging |publisher=Saturn.jpl.nasa.gov |date=August 23, 2010 |accessdate=2011-08-20 |archivedate=2 April 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402002307/http://saturn.jpl.nasa.gov/news/cassiniinsider/insider20100823/ }}</ref><br>~670&nbsp;watts (2010)<ref name=barber/> | launch_date = {{start date|October 15, 1997, 08:43:00|timezone=yes}}&nbsp;UTC | launch_rocket = Titan IV(401)B | launch_site = ကိတ် ကနာဘယ် လေတပ်စခန်း။ | launch_contractor = | last_contact = | decay_date = | orbit_epoch = | orbit_reference = Kronocentric orbit | orbit_periapsis = | orbit_apoapsis = | orbit_inclination = | orbit_period = | apsis = krone |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = ဒြပ်ဆွဲအားအကူ |object = [[သောကြာဂြိုဟ်]] |distance = |arrival_date = April 26, 1998 }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = ဒြပ်ဆွဲအားအကူ |object = [[သောကြာဂြိုဟ်]] |distance = |arrival_date = ၂၄ ဇွန် ၁၉၉၉ }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = ဒြပ်ဆွဲအားအကူ |object = [[ကမ္ဘာ]]-[[လကမ္ဘာ]] စနစ် |distance = |arrival_date = ၁၈ ဩဂုတ် ၁၉၉၉ 03:28&nbsp;UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = မတော်တဆ |object = 2685 Masursky |distance = |arrival_date = ၂၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၀၀ }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = ဒြပ်ဆွဲအားအကူ |object = [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်|ဂျူပီတာ]] |distance = |arrival_date = ၃၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၀၀ }} {{Infobox spaceflight/IP |type = orbiter |object = [[စနေဂြိုဟ်]] |orbits = |arrival_date = ၁ ဇွန် ၂၀၀၄, 02:48:00&nbsp;UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = lander |object = [[တိုက်တန် (လ)|တိုက်တန်]] |component = Huygens |location = |arrival_date = ၁၄ ဇန်နဝါရီ ၂၀၀၅ }} }} '''ကာစီနီ-ဟိုင်ဂင်''' အာကာသယာဉ်မှာ [[စနေဂြိုဟ်]]သို့ စေလွှတ်သော [[နာဆာ]]၊ [[ဥရောပ အာကာသ အေဂျင်စီ]]နှင့် အီတလီ အာကာသ အေဂျင်စီတို့မှ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ထားသည့် အာကာသယာဉ် ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် စနေဂြိုဟ်နှင့် ဂြိုဟ်ရံလများကို လေ့လာရန် စေလွှတ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ကာစီနီသည် စနေဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်သည့် အာကာသယာဉ်များတွင် စတုတ္ထမြောက်ဖြစ်သည်။ ကက်စီနီ အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်သည် စနေဂြိုဟ်သို့ သွားရောက်ခဲ့သည့် စတုတ္ထမြောက် အာကာသယာဉ်ဖြစ်ပြီး၊ စနေဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည့် ပထမဆုံး အာကာသယာဉ်လည်း ဖြစ်သည်။ ယင်းယာဉ်သည် ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၇ ခုနှစ်အထိ စနေဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းအတွင်း၌ လှည့်ပတ်နေခဲ့သည်။ အဆိုပါ အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းကို နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များဖြစ်ကြသော [[ဂျီယိုဗန်နီ ကက်စီနီ]] (Giovanni Cassini) နှင့် [[ခရစ်စတီယန် ဟိုင်ဂန်]] (Christiaan Huygens) တို့ကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် အမည်ပေးခဲ့ကြသည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၅ ရက်တွင် Centaur D-1T အပေါ်ပိုင်းဒုံးပျံအဆင့် တပ်ဆင်ထားသော Titan IV-B ဒုံးပျံဖြင့် လွှတ်တင်ခဲ့သည့် ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်သည် အာကာသအတွင်း နှစ်ပေါင်း ၂၀ နီးပါး တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ယင်းကာလအတွင်း စနေဂြိုဟ်သို့ ခရီးနှင်ရန် ၇ နှစ်နီးပါး ကြာမြင့်ခဲ့ပြီး စနေဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းအတွင်းသို့ ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁ ရက်တွင် ဝင်ရောက်ပြီးနောက် ၁၃ နှစ်ကြာ စနေဂြိုဟ်နှင့် ၎င်း၏ ဂြိုဟ်စနစ်ကို လေ့လာစူးစမ်းခဲ့သည်။<ref name="NYT-20151218" /> စနေဂြိုဟ်သို့ သွားရောက်သည့် ခရီးစဉ်အတွင်း ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်သည် [[ဗီးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]ကို ၁၉၉၈ ခုနှစ် ဧပြီလနှင့် ၁၉၉၉ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတို့တွင်လည်းကောင်း၊ ကမ္ဘာဂြိုဟ်ကို ၁၉၉၉ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင်လည်းကောင်း၊ ၂၆၈၅ မာဆာစကီး (2685 Masursky) ဂြိုဟ်သိမ်ကိုလည်းကောင်း၊ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]ကို ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင်လည်းကောင်း အနီးကပ်ဖြတ်သန်းပျံသန်းခဲ့သည်။ ၂၀၀၁၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၅ ရက်တွင် ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်၏ ပျံသန်းလမ်းကြောင်းသည် စနေဂြိုဟ်၏ အပေါ်ပိုင်းလေထုအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်သွားခဲ့ပြီး ယာဉ်သည် မီးလောင်ပျက်စီးကာ မစ်ရှင်အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ယင်းသို့ ဆောင်ရွက်ရခြင်းမှာ အာကာသယာဉ်ပေါ်တွင် ပါလာနိုင်သည့် ကမ္ဘာမြေမှ အဏုဇီဝသက်ရှိများကြောင့် နေထိုင်ရှင်သန်နိုင်သည့် ပတ်ဝန်းကျင်များ ရှိနိုင်သော စနေဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ ညစ်ညမ်းသွားနိုင်သည့် အန္တရာယ်ကို ကာကွယ်ရန် ဖြစ်သည်။ ဤမစ်ရှင်သည် မျှော်မှန်းထားသည်ထက်ပင် ပိုမိုအောင်မြင်ခဲ့သည်။ နာဆာ၏ ဂြိုဟ်သိပ္ပံဌာနခွဲ (Planetary Science Division) ညွှန်ကြားရေးမှူး ဂျင် ဂရင်း (Jim Green) က ကက်စီနီ–ဟိုင်ဂန် မစ်ရှင်ကို “ပထမဆုံးအကြိမ်များစွာကို ဖော်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည့် မစ်ရှင်” ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref name="NASA-20170427" /> ယင်းမစ်ရှင်သည် စနေဂြိုဟ်စနစ်၊ ၎င်း၏ ဂြိုဟ်ရံလများနှင့် အဝိုင်းကွင်းများအကြောင်း လူသားတို့၏ နားလည်မှုကို သိသိသာသာ ပြောင်းလဲစေခဲ့သည့်အပြင် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်း သက်ရှိများ ရှင်သန်နေနိုင်သည့် နေရာများအကြောင်း နားလည်မှုကိုလည်း တိုးတက်စေခဲ့သည်။<ref name="cassini.overview" /> ==စီမံကိန်း ချခြင်း== ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်ပတ်လမ်းလှည့်ပတ်ယာဉ်နှင့် ဟိုင်ဂန် စူးစမ်းရေးယာဉ်တို့ကို ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခြင်း၊ တည်ဆောက်ခြင်း၊ ပျံသန်းစေခြင်းနှင့် အချက်အလက်များ စုဆောင်းခြင်းတို့အတွက် နိုင်ငံပေါင်း ၂၇ နိုင်ငံမှ သိပ္ပံပညာရှင်များနှင့် အခြားပါဝင်သူများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ပူးပေါင်းအဖွဲ့တစ်ဖွဲ့က တာဝန်ယူခဲ့သည်။ ကက်စီနီ မစ်ရှင်ကို မူလက ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဇွန်လမှ ၂၀၀၈ ခုနှစ် မေလအထိ လေးနှစ်ကြာ ဆောင်ရွက်ရန် စီစဉ်ထားခဲ့သည်။ ထို့နောက် မစ်ရှင်ကာလကို ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ် စက်တင်ဘာလအထိ နောက်ထပ်နှစ်နှစ် တိုးမြှင့်ခဲ့ပြီး “ကက်စီနီ ညဉ့်ညီမျှခြင်း မစ်ရှင်” (Cassini Equinox Mission) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ဒုတိယအကြိမ်နှင့် နောက်ဆုံးအကြိမ်အဖြစ် “ကက်စီနီ ယဉ်စွန်းတန်း မစ်ရှင်” (Cassini Solstice Mission) ဖြင့် မစ်ရှင်ကာလကို နောက်ထပ်ခုနစ်နှစ် တိုးမြှင့်ခဲ့ကာ ၂၀၁၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၅ ရက်အထိ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထိုနေ့တွင် ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်ကို ပတ်လမ်းမှ ဖယ်ရှားကာ စနေဂြိုဟ်၏ အပေါ်ပိုင်းလေထုအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ပြီး မီးလောင်ပျက်စီးစေခဲ့သည်။ ''ဟိုင်ဂန်'' မော်ဂျူးသည် ကက်စီနီနှင့်အတူ ခရီးနှင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၅ ရက်တွင် အာကာသယာဉ်မှ ခွဲထွက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဟိုင်ဂန်သည် လေထီးကို အသုံးပြု၍ ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၄ ရက်တွင် [[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တန်]]ပေါ်သို့ ဆင်းသက်ခဲ့သည်။ ယာဉ်နှစ်စင်း ခွဲထွက်ရာတွင် SED (Spin/Eject device) ဟုခေါ်သော လှည့်ပတ်မှုနှင့် တွန်းထုတ်မှုဆိုင်ရာ ကိရိယာကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ယင်းကိရိယာသည် တစ်စက္ကန့်လျှင် ၀.၃၅ မီတာ (တစ်စက္ကန့်လျှင် ၁.၁ ပေ) နှုန်းဖြင့် တစ်စင်းနှင့်တစ်စင်း ကွာဟသွားစေခဲ့ပြီး တစ်မိနစ်လျှင် ၇.၅ ပတ်နှုန်းဖြင့် လှည့်ပတ်စေခဲ့သည်။ ဟိုင်ဂန်သည် ကက်စီနီကို ကြားခံဆက်သွယ်ရေးယာဉ်အဖြစ် အသုံးပြုကာ မိနစ် ၉၀ ခန့်ကြာအောင် ကမ္ဘာမြေသို့ အချက်အလက်များ ပြန်လည်ပေးပို့ခဲ့သည်။ ယင်းသည် နေအဖွဲ့အစည်း၏ အပြင်ဘက်ပိုင်းတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် ဆင်းသက်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့လမှအပ အခြားဂြိုဟ်ရံလတစ်စင်းပေါ်သို့ ပထမဆုံးအကြိမ် ဆင်းသက်နိုင်ခဲ့ခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။ မစ်ရှင်အဆုံးပိုင်းတွင် ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်သည် “ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော နောက်ဆုံးခရီးစဉ်” (Grand Finale) ကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ယင်းအဆင့်တွင် စနေဂြိုဟ်နှင့် ၎င်း၏ အတွင်းဘက်အဝိုင်းကွင်းများကြားရှိ ကွာဟချက်များအတွင်းမှ အန္တရာယ်များသော ဖြတ်သန်းပျံသန်းမှုများကို အကြိမ်ကြိမ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဤအဆင့်၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ အာကာသယာဉ်ကို ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ဖျက်ဆီးခြင်းမပြုမီ သိပ္ပံဆိုင်ရာ ရလဒ်များကို အတတ်နိုင်ဆုံး များပြားစွာ ရယူရန်ဖြစ်သည်။ အာကာသယာဉ်၏ လုပ်ဆောင်နိုင်သည့် သက်တမ်းကုန်ဆုံးချိန်တွင် လျှပ်စစ်စွမ်းအင်ဆုံးရှုံးခြင်း သို့မဟုတ် ဆက်သွယ်ရေးပြဿနာများကြောင့် ယာဉ်ကို ထိန်းချုပ်မောင်းနှင်နိုင်ခြင်း မရှိတော့ပါက စနေဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများပေါ်သို့ မတော်တဆ ပျက်ကျနိုင်သည့် အန္တရာယ်ရှိသည်။ ထိုသို့ဖြစ်ပွားပါက ဂြိုဟ်ရံလများ ညစ်ညမ်းသွားနိုင်သဖြင့် ကြိုတင်ကာကွယ်ရန် အာကာသယာဉ်ကို ဖျက်ဆီးရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်သည် စနေဂြိုဟ်၏ လေထုအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ခြင်းဖြင့် မစ်ရှင်အဆုံးသတ်ခဲ့သော်လည်း ၎င်းထံမှ ပြန်လည်ရရှိထားသော အချက်အလက်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းမှာ နောင်နှစ်ပေါင်းများစွာအထိ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်သွားမည်ဖြစ်သည်။ ==အမည် သတ်မှတ်ခြင်း== ဤမစ်ရှင်တွင် အဓိကအစိတ်အပိုင်းနှစ်ခု ပါဝင်သည်။ ပထမတစ်ခုမှာ အီတလီ နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် ဂျီယိုဗန်နီ ဒိုမီနီကို ကက်စီနီ (Giovanni Domenico Cassini) ကို ဂုဏ်ပြု၍ အမည်ပေးထားသော ASI/NASA ၏ ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်ပတ်လမ်းလှည့်ပတ်ယာဉ် ဖြစ်သည်။ ကက်စီနီသည် စနေဂြိုဟ်၏ အဝိုင်းကွင်းများအတွင်းရှိ ပိုင်းခြားချက်များနှင့် ၎င်း၏ ဂြိုဟ်ရံလလေးစင်းကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သူဖြစ်သည်။ ဒုတိယတစ်ခုမှာ [[ဥရောပ အာကာသ အေဂျင်စီ]] (ESA) က တီထွင်ထုတ်လုပ်ခဲ့သော ဟိုင်ဂန် စူးစမ်းရေးယာဉ်ဖြစ်ပြီး တိုက်တန်ဂြိုဟ်ရံလကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သူ ဒတ်ချ်လူမျိုး နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်၊ သင်္ချာပညာရှင်နှင့် ရူပဗေဒပညာရှင် [[ခရစ်စတီယန် ဟိုင်ဂန်]] (Christiaan Huygens) ကို ဂုဏ်ပြု၍ အမည်ပေးထားခြင်းဖြစ်သည်။ မစ်ရှင်ကို စီမံကိန်းရေးဆွဲနေစဉ်ကာလအတွင်း မာရီနာ မာ့ခ် II မစ်ရှင်အဖြစ်ဖြစ်စေ၊ ယေဘုယျအားဖြင့်ဖြစ်စေ “စနေဂြိုဟ်ပတ်လမ်းလှည့်ပတ်ယာဉ်နှင့် တိုက်တန်စူးစမ်းရေးယာဉ်” (Saturn Orbiter Titan Probe — SOTP) ဟု အများအားဖြင့် ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ကက်စီနီ–ဟိုင်ဂန် မစ်ရှင်သည် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]၏ အပြင်ဘက်ရှိ ဂြိုဟ်များကို လေ့လာစူးစမ်းရန် ဆောင်ရွက်ခဲ့သော NASA ၏ အထင်ကရ အကြီးစားသိပ္ပံမစ်ရှင် (Flagship-class mission) တစ်ခုဖြစ်သည်။ အခြားသော အထင်ကရ ဂြိုဟ်စူးစမ်းရေးမစ်ရှင်များတွင် [[ဂယ်လီလီယို အာကာသယာဉ်|ဂယ်လီလီယို]]၊ [[ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း|ဗွိုင်ယေဂျာ]]နှင့် [[ဗိုက်ကင်း စီမံကိန်း|ဗိုက်ကင်း]]တို့ ပါဝင်သည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist|refs= <ref name="NYT-20151218">{{Cite news |last=Corum |first=Jonathan |date=December 18, 2015 |title=Mapping Saturn's Moons |url=https://www.nytimes.com/interactive/2015/12/18/science/space/nasa-cassini-maps-saturns-moons.html |newspaper=The New York Times |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219090002/https://www.nytimes.com/interactive/2015/12/18/science/space/nasa-cassini-maps-saturns-moons.html |archive-date=December 19, 2015 |access-date=December 19, 2015 }} </ref> <ref name="NASA-20170427">{{Cite AV media |date=April 27, 2017 |title=Cassini's First Dive Between Saturn and its Rings |url=https://www.jpl.nasa.gov/videos/cassinis-first-dive-between-saturn-and-its-rings |publisher=[[NASA]]/[[JPL]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308154153/https://www.jpl.nasa.gov/videos/cassinis-first-dive-between-saturn-and-its-rings |archive-date=March 8, 2021 |access-date=July 28, 2024 }} </ref> <ref name="cassini.overview">{{Cite web |title= Cassini–Huygens |url= https://science.nasa.gov/mission/cassini/ |website= science.nasa.gov |publisher= [[NASA]] |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20251227145437/https://science.nasa.gov/mission/cassini/ |archive-date= December 27, 2025 |access-date= January 25, 2019 }} </ref> }} [[ကဏ္ဍ:ဂျူပီတာဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[ကဏ္ဍ:စနေဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[ကဏ္ဍ:သောကြာဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] rpnzyvi74kg5pcglz0zfbcnfpwwtece 1057826 1057825 2026-10-13T16:09:39Z Dr Lotus Black 31011 /* ကိုးကား */ 1057826 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Infobox spaceflight | name = ''Cassini–Huygens'' | image = [[File:Cassini Saturn Orbit Insertion.jpg|frameless|upright=1.32]] | image_caption = {{longitem|အာကာသယာဉ် ''ကာစီနီ''{{'}}၏ စနေဂြိုဟ်အနားသို့ပတ်နေပုံအား အနုပညာရှင်တစ်ဦးမှပုံဖော်ထားချက် |style=padding: 4px 0;}} | mission_type = Cassini: [[စနေဂြိုဟ်]] ပတ်ယာဉ်<br>Huygens: [[တိုက်တန် (လ)|တိုက်တန်]] ဆင်းသက်ယာဉ် | operator = [[NASA]]/[[JPL]]{{\}}[[ဥရောပ အာကာသ အေဂျင်စီ|ESA]]{{\}}[[အီတလီယံ အာကာသ အေဂျင်စီ|ASI]] | website = * {{url|http://www.asi.it/en/activity/solar_system/cassinihuygens|ASI}} * {{url|http://www.esa.int/SPECIALS/Cassini-Huygens/index.html|ESA}} * {{url|http://saturn.jpl.nasa.gov/|NASA}} | COSPAR_ID = 1997-061A | SATCAT = 25008 | mission_duration = Elapsed:<br><small>{{Age in years, months and days| year=1997| month=07| day=01}} from launch</small><br><small>{{Age in years, months and days| year=2004| month=07| day=01}} at Saturn</small><br><br>En route: 7 years<br>Primary mission: 4 years<br>Extended missions:<br>{{pad|1em}}<small>Equinox: 2 years</small><br>{{pad|1em}}<small>Solstice: 3 years elapsed</small><br>Expected end of life: 2017 | manufacturer = | dry_mass = {{convert|2523|kg}}<ref>{{cite web |url=http://saturn.jpl.nasa.gov/mission/quickfacts/ |title=Cassini–Huygens:Quick Facts |publisher=Saturn.jpl.nasa.gov |accessdate=2011-08-20}}</ref> | launch_mass = | power = ~880&nbsp;watts (BOL)<ref name=barber>{{cite web |author=Todd J. Barber |url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/cassiniinsider/insider20100823/ |title=Insider's Cassini: Power, Propulsion, and Andrew Ging |publisher=Saturn.jpl.nasa.gov |date=August 23, 2010 |accessdate=2011-08-20 |archivedate=2 April 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402002307/http://saturn.jpl.nasa.gov/news/cassiniinsider/insider20100823/ }}</ref><br>~670&nbsp;watts (2010)<ref name=barber/> | launch_date = {{start date|October 15, 1997, 08:43:00|timezone=yes}}&nbsp;UTC | launch_rocket = Titan IV(401)B | launch_site = ကိတ် ကနာဘယ် လေတပ်စခန်း။ | launch_contractor = | last_contact = | decay_date = | orbit_epoch = | orbit_reference = Kronocentric orbit | orbit_periapsis = | orbit_apoapsis = | orbit_inclination = | orbit_period = | apsis = krone |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = ဒြပ်ဆွဲအားအကူ |object = [[သောကြာဂြိုဟ်]] |distance = |arrival_date = April 26, 1998 }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = ဒြပ်ဆွဲအားအကူ |object = [[သောကြာဂြိုဟ်]] |distance = |arrival_date = ၂၄ ဇွန် ၁၉၉၉ }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = ဒြပ်ဆွဲအားအကူ |object = [[ကမ္ဘာ]]-[[လကမ္ဘာ]] စနစ် |distance = |arrival_date = ၁၈ ဩဂုတ် ၁၉၉၉ 03:28&nbsp;UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = မတော်တဆ |object = 2685 Masursky |distance = |arrival_date = ၂၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၀၀ }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = ဒြပ်ဆွဲအားအကူ |object = [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်|ဂျူပီတာ]] |distance = |arrival_date = ၃၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၀၀ }} {{Infobox spaceflight/IP |type = orbiter |object = [[စနေဂြိုဟ်]] |orbits = |arrival_date = ၁ ဇွန် ၂၀၀၄, 02:48:00&nbsp;UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = lander |object = [[တိုက်တန် (လ)|တိုက်တန်]] |component = Huygens |location = |arrival_date = ၁၄ ဇန်နဝါရီ ၂၀၀၅ }} }} '''ကာစီနီ-ဟိုင်ဂင်''' အာကာသယာဉ်မှာ [[စနေဂြိုဟ်]]သို့ စေလွှတ်သော [[နာဆာ]]၊ [[ဥရောပ အာကာသ အေဂျင်စီ]]နှင့် အီတလီ အာကာသ အေဂျင်စီတို့မှ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ထားသည့် အာကာသယာဉ် ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် စနေဂြိုဟ်နှင့် ဂြိုဟ်ရံလများကို လေ့လာရန် စေလွှတ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ကာစီနီသည် စနေဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်သည့် အာကာသယာဉ်များတွင် စတုတ္ထမြောက်ဖြစ်သည်။ ကက်စီနီ အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်သည် စနေဂြိုဟ်သို့ သွားရောက်ခဲ့သည့် စတုတ္ထမြောက် အာကာသယာဉ်ဖြစ်ပြီး၊ စနေဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည့် ပထမဆုံး အာကာသယာဉ်လည်း ဖြစ်သည်။ ယင်းယာဉ်သည် ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၇ ခုနှစ်အထိ စနေဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းအတွင်း၌ လှည့်ပတ်နေခဲ့သည်။ အဆိုပါ အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းကို နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များဖြစ်ကြသော [[ဂျီယိုဗန်နီ ကက်စီနီ]] (Giovanni Cassini) နှင့် [[ခရစ်စတီယန် ဟိုင်ဂန်]] (Christiaan Huygens) တို့ကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် အမည်ပေးခဲ့ကြသည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၅ ရက်တွင် Centaur D-1T အပေါ်ပိုင်းဒုံးပျံအဆင့် တပ်ဆင်ထားသော Titan IV-B ဒုံးပျံဖြင့် လွှတ်တင်ခဲ့သည့် ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်သည် အာကာသအတွင်း နှစ်ပေါင်း ၂၀ နီးပါး တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ယင်းကာလအတွင်း စနေဂြိုဟ်သို့ ခရီးနှင်ရန် ၇ နှစ်နီးပါး ကြာမြင့်ခဲ့ပြီး စနေဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းအတွင်းသို့ ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁ ရက်တွင် ဝင်ရောက်ပြီးနောက် ၁၃ နှစ်ကြာ စနေဂြိုဟ်နှင့် ၎င်း၏ ဂြိုဟ်စနစ်ကို လေ့လာစူးစမ်းခဲ့သည်။<ref name="NYT-20151218" /> စနေဂြိုဟ်သို့ သွားရောက်သည့် ခရီးစဉ်အတွင်း ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်သည် [[ဗီးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]ကို ၁၉၉၈ ခုနှစ် ဧပြီလနှင့် ၁၉၉၉ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတို့တွင်လည်းကောင်း၊ ကမ္ဘာဂြိုဟ်ကို ၁၉၉၉ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင်လည်းကောင်း၊ ၂၆၈၅ မာဆာစကီး (2685 Masursky) ဂြိုဟ်သိမ်ကိုလည်းကောင်း၊ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]ကို ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင်လည်းကောင်း အနီးကပ်ဖြတ်သန်းပျံသန်းခဲ့သည်။ ၂၀၀၁၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၅ ရက်တွင် ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်၏ ပျံသန်းလမ်းကြောင်းသည် စနေဂြိုဟ်၏ အပေါ်ပိုင်းလေထုအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်သွားခဲ့ပြီး ယာဉ်သည် မီးလောင်ပျက်စီးကာ မစ်ရှင်အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ယင်းသို့ ဆောင်ရွက်ရခြင်းမှာ အာကာသယာဉ်ပေါ်တွင် ပါလာနိုင်သည့် ကမ္ဘာမြေမှ အဏုဇီဝသက်ရှိများကြောင့် နေထိုင်ရှင်သန်နိုင်သည့် ပတ်ဝန်းကျင်များ ရှိနိုင်သော စနေဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ ညစ်ညမ်းသွားနိုင်သည့် အန္တရာယ်ကို ကာကွယ်ရန် ဖြစ်သည်။ ဤမစ်ရှင်သည် မျှော်မှန်းထားသည်ထက်ပင် ပိုမိုအောင်မြင်ခဲ့သည်။ နာဆာ၏ ဂြိုဟ်သိပ္ပံဌာနခွဲ (Planetary Science Division) ညွှန်ကြားရေးမှူး ဂျင် ဂရင်း (Jim Green) က ကက်စီနီ–ဟိုင်ဂန် မစ်ရှင်ကို “ပထမဆုံးအကြိမ်များစွာကို ဖော်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည့် မစ်ရှင်” ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref name="NASA-20170427" /> ယင်းမစ်ရှင်သည် စနေဂြိုဟ်စနစ်၊ ၎င်း၏ ဂြိုဟ်ရံလများနှင့် အဝိုင်းကွင်းများအကြောင်း လူသားတို့၏ နားလည်မှုကို သိသိသာသာ ပြောင်းလဲစေခဲ့သည့်အပြင် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်း သက်ရှိများ ရှင်သန်နေနိုင်သည့် နေရာများအကြောင်း နားလည်မှုကိုလည်း တိုးတက်စေခဲ့သည်။<ref name="cassini.overview" /> ==စီမံကိန်း ချခြင်း== ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်ပတ်လမ်းလှည့်ပတ်ယာဉ်နှင့် ဟိုင်ဂန် စူးစမ်းရေးယာဉ်တို့ကို ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခြင်း၊ တည်ဆောက်ခြင်း၊ ပျံသန်းစေခြင်းနှင့် အချက်အလက်များ စုဆောင်းခြင်းတို့အတွက် နိုင်ငံပေါင်း ၂၇ နိုင်ငံမှ သိပ္ပံပညာရှင်များနှင့် အခြားပါဝင်သူများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ပူးပေါင်းအဖွဲ့တစ်ဖွဲ့က တာဝန်ယူခဲ့သည်။ ကက်စီနီ မစ်ရှင်ကို မူလက ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဇွန်လမှ ၂၀၀၈ ခုနှစ် မေလအထိ လေးနှစ်ကြာ ဆောင်ရွက်ရန် စီစဉ်ထားခဲ့သည်။ ထို့နောက် မစ်ရှင်ကာလကို ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ် စက်တင်ဘာလအထိ နောက်ထပ်နှစ်နှစ် တိုးမြှင့်ခဲ့ပြီး “ကက်စီနီ ညဉ့်ညီမျှခြင်း မစ်ရှင်” (Cassini Equinox Mission) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ဒုတိယအကြိမ်နှင့် နောက်ဆုံးအကြိမ်အဖြစ် “ကက်စီနီ ယဉ်စွန်းတန်း မစ်ရှင်” (Cassini Solstice Mission) ဖြင့် မစ်ရှင်ကာလကို နောက်ထပ်ခုနစ်နှစ် တိုးမြှင့်ခဲ့ကာ ၂၀၁၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၅ ရက်အထိ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထိုနေ့တွင် ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်ကို ပတ်လမ်းမှ ဖယ်ရှားကာ စနေဂြိုဟ်၏ အပေါ်ပိုင်းလေထုအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ပြီး မီးလောင်ပျက်စီးစေခဲ့သည်။ ''ဟိုင်ဂန်'' မော်ဂျူးသည် ကက်စီနီနှင့်အတူ ခရီးနှင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၅ ရက်တွင် အာကာသယာဉ်မှ ခွဲထွက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဟိုင်ဂန်သည် လေထီးကို အသုံးပြု၍ ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၄ ရက်တွင် [[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တန်]]ပေါ်သို့ ဆင်းသက်ခဲ့သည်။ ယာဉ်နှစ်စင်း ခွဲထွက်ရာတွင် SED (Spin/Eject device) ဟုခေါ်သော လှည့်ပတ်မှုနှင့် တွန်းထုတ်မှုဆိုင်ရာ ကိရိယာကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ယင်းကိရိယာသည် တစ်စက္ကန့်လျှင် ၀.၃၅ မီတာ (တစ်စက္ကန့်လျှင် ၁.၁ ပေ) နှုန်းဖြင့် တစ်စင်းနှင့်တစ်စင်း ကွာဟသွားစေခဲ့ပြီး တစ်မိနစ်လျှင် ၇.၅ ပတ်နှုန်းဖြင့် လှည့်ပတ်စေခဲ့သည်။ ဟိုင်ဂန်သည် ကက်စီနီကို ကြားခံဆက်သွယ်ရေးယာဉ်အဖြစ် အသုံးပြုကာ မိနစ် ၉၀ ခန့်ကြာအောင် ကမ္ဘာမြေသို့ အချက်အလက်များ ပြန်လည်ပေးပို့ခဲ့သည်။ ယင်းသည် နေအဖွဲ့အစည်း၏ အပြင်ဘက်ပိုင်းတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် ဆင်းသက်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့လမှအပ အခြားဂြိုဟ်ရံလတစ်စင်းပေါ်သို့ ပထမဆုံးအကြိမ် ဆင်းသက်နိုင်ခဲ့ခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။ မစ်ရှင်အဆုံးပိုင်းတွင် ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်သည် “ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော နောက်ဆုံးခရီးစဉ်” (Grand Finale) ကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ယင်းအဆင့်တွင် စနေဂြိုဟ်နှင့် ၎င်း၏ အတွင်းဘက်အဝိုင်းကွင်းများကြားရှိ ကွာဟချက်များအတွင်းမှ အန္တရာယ်များသော ဖြတ်သန်းပျံသန်းမှုများကို အကြိမ်ကြိမ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဤအဆင့်၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ အာကာသယာဉ်ကို ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ဖျက်ဆီးခြင်းမပြုမီ သိပ္ပံဆိုင်ရာ ရလဒ်များကို အတတ်နိုင်ဆုံး များပြားစွာ ရယူရန်ဖြစ်သည်။ အာကာသယာဉ်၏ လုပ်ဆောင်နိုင်သည့် သက်တမ်းကုန်ဆုံးချိန်တွင် လျှပ်စစ်စွမ်းအင်ဆုံးရှုံးခြင်း သို့မဟုတ် ဆက်သွယ်ရေးပြဿနာများကြောင့် ယာဉ်ကို ထိန်းချုပ်မောင်းနှင်နိုင်ခြင်း မရှိတော့ပါက စနေဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများပေါ်သို့ မတော်တဆ ပျက်ကျနိုင်သည့် အန္တရာယ်ရှိသည်။ ထိုသို့ဖြစ်ပွားပါက ဂြိုဟ်ရံလများ ညစ်ညမ်းသွားနိုင်သဖြင့် ကြိုတင်ကာကွယ်ရန် အာကာသယာဉ်ကို ဖျက်ဆီးရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်သည် စနေဂြိုဟ်၏ လေထုအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ခြင်းဖြင့် မစ်ရှင်အဆုံးသတ်ခဲ့သော်လည်း ၎င်းထံမှ ပြန်လည်ရရှိထားသော အချက်အလက်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းမှာ နောင်နှစ်ပေါင်းများစွာအထိ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်သွားမည်ဖြစ်သည်။ ==အမည် သတ်မှတ်ခြင်း== ဤမစ်ရှင်တွင် အဓိကအစိတ်အပိုင်းနှစ်ခု ပါဝင်သည်။ ပထမတစ်ခုမှာ အီတလီ နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် ဂျီယိုဗန်နီ ဒိုမီနီကို ကက်စီနီ (Giovanni Domenico Cassini) ကို ဂုဏ်ပြု၍ အမည်ပေးထားသော ASI/NASA ၏ ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်ပတ်လမ်းလှည့်ပတ်ယာဉ် ဖြစ်သည်။ ကက်စီနီသည် စနေဂြိုဟ်၏ အဝိုင်းကွင်းများအတွင်းရှိ ပိုင်းခြားချက်များနှင့် ၎င်း၏ ဂြိုဟ်ရံလလေးစင်းကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သူဖြစ်သည်။ ဒုတိယတစ်ခုမှာ [[ဥရောပ အာကာသ အေဂျင်စီ]] (ESA) က တီထွင်ထုတ်လုပ်ခဲ့သော ဟိုင်ဂန် စူးစမ်းရေးယာဉ်ဖြစ်ပြီး တိုက်တန်ဂြိုဟ်ရံလကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သူ ဒတ်ချ်လူမျိုး နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်၊ သင်္ချာပညာရှင်နှင့် ရူပဗေဒပညာရှင် [[ခရစ်စတီယန် ဟိုင်ဂန်]] (Christiaan Huygens) ကို ဂုဏ်ပြု၍ အမည်ပေးထားခြင်းဖြစ်သည်။ မစ်ရှင်ကို စီမံကိန်းရေးဆွဲနေစဉ်ကာလအတွင်း မာရီနာ မာ့ခ် II မစ်ရှင်အဖြစ်ဖြစ်စေ၊ ယေဘုယျအားဖြင့်ဖြစ်စေ “စနေဂြိုဟ်ပတ်လမ်းလှည့်ပတ်ယာဉ်နှင့် တိုက်တန်စူးစမ်းရေးယာဉ်” (Saturn Orbiter Titan Probe — SOTP) ဟု အများအားဖြင့် ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ကက်စီနီ–ဟိုင်ဂန် မစ်ရှင်သည် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]၏ အပြင်ဘက်ရှိ ဂြိုဟ်များကို လေ့လာစူးစမ်းရန် ဆောင်ရွက်ခဲ့သော NASA ၏ အထင်ကရ အကြီးစားသိပ္ပံမစ်ရှင် (Flagship-class mission) တစ်ခုဖြစ်သည်။ အခြားသော အထင်ကရ ဂြိုဟ်စူးစမ်းရေးမစ်ရှင်များတွင် [[ဂယ်လီလီယို အာကာသယာဉ်|ဂယ်လီလီယို]]၊ [[ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း|ဗွိုင်ယေဂျာ]]နှင့် [[ဗိုက်ကင်း စီမံကိန်း|ဗိုက်ကင်း]]တို့ ပါဝင်သည်။ ==ရည်မှန်းချက်များ== ကက်စီနီ မစ်ရှင်တွင် အောက်ပါရည်ရွယ်ချက်များစွာ ပါဝင်သည်။ *စနေဂြိုဟ်၏ အဝိုင်းကွင်းများ၏ သုံးဖက်မြင်ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ဒိုင်းနမစ်ဆိုင်ရာ အပြုအမူများကို သတ်မှတ်လေ့လာရန်။ *ဂြိုဟ်ရံလများ၏ မျက်နှာပြင်ဖွဲ့စည်းမှုနှင့် ဂြိုဟ်ရံလတစ်ခုစီ၏ ဘူမိဗေဒသမိုင်းကို သတ်မှတ်လေ့လာရန်။ *အိုင်ယာပီတပ်စ် (Iapetus) ဂြိုဟ်ရံလ၏ ရှေ့ဘက်ခြမ်းတွင် တွေ့ရသော အရောင်မှောင်သည့် ပစ္စည်း၏ သဘောသဘာဝနှင့် မူလအစကို သတ်မှတ်လေ့လာရန်။ *သံလိုက်စက်ကွင်းအလွှာ (magnetosphere) ၏ သုံးဖက်မြင်ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ဒိုင်းနမစ်ဆိုင်ရာ အပြုအမူများကို တိုင်းတာရန်။ *တိမ်လွှာအမြင့်ရှိ စနေဂြိုဟ်၏ လေထုအတွင်း ဒိုင်းနမစ်ဆိုင်ရာ အပြုအမူများကို လေ့လာရန်။ *တိုက်တန်ဂြိုဟ်ရံလပေါ်ရှိ တိမ်များနှင့် မြူဆိုင်းမှုများ၏ အချိန်နှင့်အမျှ ပြောင်းလဲမှုကို လေ့လာရန်။ *တိုက်တန်ဂြိုဟ်ရံလ၏ မျက်နှာပြင်ကို ဒေသအလိုက် အသေးစိတ်ဖော်ထုတ်လေ့လာရန်။ ==ကိုးကား== {{Reflist|refs= <ref name="NYT-20151218">{{Cite news |last=Corum |first=Jonathan |date=December 18, 2015 |title=Mapping Saturn's Moons |url=https://www.nytimes.com/interactive/2015/12/18/science/space/nasa-cassini-maps-saturns-moons.html |newspaper=The New York Times |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219090002/https://www.nytimes.com/interactive/2015/12/18/science/space/nasa-cassini-maps-saturns-moons.html |archive-date=December 19, 2015 |access-date=December 19, 2015 }} </ref> <ref name="NASA-20170427">{{Cite AV media |date=April 27, 2017 |title=Cassini's First Dive Between Saturn and its Rings |url=https://www.jpl.nasa.gov/videos/cassinis-first-dive-between-saturn-and-its-rings |publisher=[[NASA]]/[[JPL]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308154153/https://www.jpl.nasa.gov/videos/cassinis-first-dive-between-saturn-and-its-rings |archive-date=March 8, 2021 |access-date=July 28, 2024 }} </ref> <ref name="cassini.overview">{{Cite web |title= Cassini–Huygens |url= https://science.nasa.gov/mission/cassini/ |website= science.nasa.gov |publisher= [[NASA]] |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20251227145437/https://science.nasa.gov/mission/cassini/ |archive-date= December 27, 2025 |access-date= January 25, 2019 }} </ref> }} [[ကဏ္ဍ:ဂျူပီတာဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[ကဏ္ဍ:စနေဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[ကဏ္ဍ:သောကြာဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] 2qx2f2ouhre6qafovk6hzv31k9s1253 1057827 1057826 2026-10-13T16:21:26Z Dr Lotus Black 31011 /* ကိုးကား */ 1057827 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Infobox spaceflight | name = ''Cassini–Huygens'' | image = [[File:Cassini Saturn Orbit Insertion.jpg|frameless|upright=1.32]] | image_caption = {{longitem|အာကာသယာဉ် ''ကာစီနီ''{{'}}၏ စနေဂြိုဟ်အနားသို့ပတ်နေပုံအား အနုပညာရှင်တစ်ဦးမှပုံဖော်ထားချက် |style=padding: 4px 0;}} | mission_type = Cassini: [[စနေဂြိုဟ်]] ပတ်ယာဉ်<br>Huygens: [[တိုက်တန် (လ)|တိုက်တန်]] ဆင်းသက်ယာဉ် | operator = [[NASA]]/[[JPL]]{{\}}[[ဥရောပ အာကာသ အေဂျင်စီ|ESA]]{{\}}[[အီတလီယံ အာကာသ အေဂျင်စီ|ASI]] | website = * {{url|http://www.asi.it/en/activity/solar_system/cassinihuygens|ASI}} * {{url|http://www.esa.int/SPECIALS/Cassini-Huygens/index.html|ESA}} * {{url|http://saturn.jpl.nasa.gov/|NASA}} | COSPAR_ID = 1997-061A | SATCAT = 25008 | mission_duration = Elapsed:<br><small>{{Age in years, months and days| year=1997| month=07| day=01}} from launch</small><br><small>{{Age in years, months and days| year=2004| month=07| day=01}} at Saturn</small><br><br>En route: 7 years<br>Primary mission: 4 years<br>Extended missions:<br>{{pad|1em}}<small>Equinox: 2 years</small><br>{{pad|1em}}<small>Solstice: 3 years elapsed</small><br>Expected end of life: 2017 | manufacturer = | dry_mass = {{convert|2523|kg}}<ref>{{cite web |url=http://saturn.jpl.nasa.gov/mission/quickfacts/ |title=Cassini–Huygens:Quick Facts |publisher=Saturn.jpl.nasa.gov |accessdate=2011-08-20}}</ref> | launch_mass = | power = ~880&nbsp;watts (BOL)<ref name=barber>{{cite web |author=Todd J. Barber |url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/cassiniinsider/insider20100823/ |title=Insider's Cassini: Power, Propulsion, and Andrew Ging |publisher=Saturn.jpl.nasa.gov |date=August 23, 2010 |accessdate=2011-08-20 |archivedate=2 April 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402002307/http://saturn.jpl.nasa.gov/news/cassiniinsider/insider20100823/ }}</ref><br>~670&nbsp;watts (2010)<ref name=barber/> | launch_date = {{start date|October 15, 1997, 08:43:00|timezone=yes}}&nbsp;UTC | launch_rocket = Titan IV(401)B | launch_site = ကိတ် ကနာဘယ် လေတပ်စခန်း။ | launch_contractor = | last_contact = | decay_date = | orbit_epoch = | orbit_reference = Kronocentric orbit | orbit_periapsis = | orbit_apoapsis = | orbit_inclination = | orbit_period = | apsis = krone |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = ဒြပ်ဆွဲအားအကူ |object = [[သောကြာဂြိုဟ်]] |distance = |arrival_date = April 26, 1998 }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = ဒြပ်ဆွဲအားအကူ |object = [[သောကြာဂြိုဟ်]] |distance = |arrival_date = ၂၄ ဇွန် ၁၉၉၉ }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = ဒြပ်ဆွဲအားအကူ |object = [[ကမ္ဘာ]]-[[လကမ္ဘာ]] စနစ် |distance = |arrival_date = ၁၈ ဩဂုတ် ၁၉၉၉ 03:28&nbsp;UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = မတော်တဆ |object = 2685 Masursky |distance = |arrival_date = ၂၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၀၀ }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |note = ဒြပ်ဆွဲအားအကူ |object = [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်|ဂျူပီတာ]] |distance = |arrival_date = ၃၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၀၀ }} {{Infobox spaceflight/IP |type = orbiter |object = [[စနေဂြိုဟ်]] |orbits = |arrival_date = ၁ ဇွန် ၂၀၀၄, 02:48:00&nbsp;UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = lander |object = [[တိုက်တန် (လ)|တိုက်တန်]] |component = Huygens |location = |arrival_date = ၁၄ ဇန်နဝါရီ ၂၀၀၅ }} }} '''ကာစီနီ-ဟိုင်ဂင်''' အာကာသယာဉ်မှာ [[စနေဂြိုဟ်]]သို့ စေလွှတ်သော [[နာဆာ]]၊ [[ဥရောပ အာကာသ အေဂျင်စီ]]နှင့် အီတလီ အာကာသ အေဂျင်စီတို့မှ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ထားသည့် အာကာသယာဉ် ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် စနေဂြိုဟ်နှင့် ဂြိုဟ်ရံလများကို လေ့လာရန် စေလွှတ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ကာစီနီသည် စနေဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်သည့် အာကာသယာဉ်များတွင် စတုတ္ထမြောက်ဖြစ်သည်။ ကက်စီနီ အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်သည် စနေဂြိုဟ်သို့ သွားရောက်ခဲ့သည့် စတုတ္ထမြောက် အာကာသယာဉ်ဖြစ်ပြီး၊ စနေဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည့် ပထမဆုံး အာကာသယာဉ်လည်း ဖြစ်သည်။ ယင်းယာဉ်သည် ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၇ ခုနှစ်အထိ စနေဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းအတွင်း၌ လှည့်ပတ်နေခဲ့သည်။ အဆိုပါ အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းကို နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များဖြစ်ကြသော [[ဂျီယိုဗန်နီ ကက်စီနီ]] (Giovanni Cassini) နှင့် [[ခရစ်စတီယန် ဟိုင်ဂန်]] (Christiaan Huygens) တို့ကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် အမည်ပေးခဲ့ကြသည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၅ ရက်တွင် Centaur D-1T အပေါ်ပိုင်းဒုံးပျံအဆင့် တပ်ဆင်ထားသော Titan IV-B ဒုံးပျံဖြင့် လွှတ်တင်ခဲ့သည့် ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်သည် အာကာသအတွင်း နှစ်ပေါင်း ၂၀ နီးပါး တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ယင်းကာလအတွင်း စနေဂြိုဟ်သို့ ခရီးနှင်ရန် ၇ နှစ်နီးပါး ကြာမြင့်ခဲ့ပြီး စနေဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းအတွင်းသို့ ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁ ရက်တွင် ဝင်ရောက်ပြီးနောက် ၁၃ နှစ်ကြာ စနေဂြိုဟ်နှင့် ၎င်း၏ ဂြိုဟ်စနစ်ကို လေ့လာစူးစမ်းခဲ့သည်။<ref name="NYT-20151218" /> စနေဂြိုဟ်သို့ သွားရောက်သည့် ခရီးစဉ်အတွင်း ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်သည် [[ဗီးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]ကို ၁၉၉၈ ခုနှစ် ဧပြီလနှင့် ၁၉၉၉ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတို့တွင်လည်းကောင်း၊ ကမ္ဘာဂြိုဟ်ကို ၁၉၉၉ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင်လည်းကောင်း၊ ၂၆၈၅ မာဆာစကီး (2685 Masursky) ဂြိုဟ်သိမ်ကိုလည်းကောင်း၊ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]ကို ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင်လည်းကောင်း အနီးကပ်ဖြတ်သန်းပျံသန်းခဲ့သည်။ ၂၀၀၁၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၅ ရက်တွင် ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်၏ ပျံသန်းလမ်းကြောင်းသည် စနေဂြိုဟ်၏ အပေါ်ပိုင်းလေထုအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်သွားခဲ့ပြီး ယာဉ်သည် မီးလောင်ပျက်စီးကာ မစ်ရှင်အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ယင်းသို့ ဆောင်ရွက်ရခြင်းမှာ အာကာသယာဉ်ပေါ်တွင် ပါလာနိုင်သည့် ကမ္ဘာမြေမှ အဏုဇီဝသက်ရှိများကြောင့် နေထိုင်ရှင်သန်နိုင်သည့် ပတ်ဝန်းကျင်များ ရှိနိုင်သော စနေဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ ညစ်ညမ်းသွားနိုင်သည့် အန္တရာယ်ကို ကာကွယ်ရန် ဖြစ်သည်။ ဤမစ်ရှင်သည် မျှော်မှန်းထားသည်ထက်ပင် ပိုမိုအောင်မြင်ခဲ့သည်။ နာဆာ၏ ဂြိုဟ်သိပ္ပံဌာနခွဲ (Planetary Science Division) ညွှန်ကြားရေးမှူး ဂျင် ဂရင်း (Jim Green) က ကက်စီနီ–ဟိုင်ဂန် မစ်ရှင်ကို “ပထမဆုံးအကြိမ်များစွာကို ဖော်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည့် မစ်ရှင်” ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref name="NASA-20170427" /> ယင်းမစ်ရှင်သည် စနေဂြိုဟ်စနစ်၊ ၎င်း၏ ဂြိုဟ်ရံလများနှင့် အဝိုင်းကွင်းများအကြောင်း လူသားတို့၏ နားလည်မှုကို သိသိသာသာ ပြောင်းလဲစေခဲ့သည့်အပြင် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်း သက်ရှိများ ရှင်သန်နေနိုင်သည့် နေရာများအကြောင်း နားလည်မှုကိုလည်း တိုးတက်စေခဲ့သည်။<ref name="cassini.overview" /> ==စီမံကိန်း ချခြင်း== ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်ပတ်လမ်းလှည့်ပတ်ယာဉ်နှင့် ဟိုင်ဂန် စူးစမ်းရေးယာဉ်တို့ကို ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခြင်း၊ တည်ဆောက်ခြင်း၊ ပျံသန်းစေခြင်းနှင့် အချက်အလက်များ စုဆောင်းခြင်းတို့အတွက် နိုင်ငံပေါင်း ၂၇ နိုင်ငံမှ သိပ္ပံပညာရှင်များနှင့် အခြားပါဝင်သူများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ပူးပေါင်းအဖွဲ့တစ်ဖွဲ့က တာဝန်ယူခဲ့သည်။ ကက်စီနီ မစ်ရှင်ကို မူလက ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဇွန်လမှ ၂၀၀၈ ခုနှစ် မေလအထိ လေးနှစ်ကြာ ဆောင်ရွက်ရန် စီစဉ်ထားခဲ့သည်။ ထို့နောက် မစ်ရှင်ကာလကို ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ် စက်တင်ဘာလအထိ နောက်ထပ်နှစ်နှစ် တိုးမြှင့်ခဲ့ပြီး “ကက်စီနီ ညဉ့်ညီမျှခြင်း မစ်ရှင်” (Cassini Equinox Mission) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ဒုတိယအကြိမ်နှင့် နောက်ဆုံးအကြိမ်အဖြစ် “ကက်စီနီ ယဉ်စွန်းတန်း မစ်ရှင်” (Cassini Solstice Mission) ဖြင့် မစ်ရှင်ကာလကို နောက်ထပ်ခုနစ်နှစ် တိုးမြှင့်ခဲ့ကာ ၂၀၁၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၅ ရက်အထိ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထိုနေ့တွင် ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်ကို ပတ်လမ်းမှ ဖယ်ရှားကာ စနေဂြိုဟ်၏ အပေါ်ပိုင်းလေထုအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ပြီး မီးလောင်ပျက်စီးစေခဲ့သည်။ ''ဟိုင်ဂန်'' မော်ဂျူးသည် ကက်စီနီနှင့်အတူ ခရီးနှင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၅ ရက်တွင် အာကာသယာဉ်မှ ခွဲထွက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဟိုင်ဂန်သည် လေထီးကို အသုံးပြု၍ ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၄ ရက်တွင် [[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တန်]]ပေါ်သို့ ဆင်းသက်ခဲ့သည်။ ယာဉ်နှစ်စင်း ခွဲထွက်ရာတွင် SED (Spin/Eject device) ဟုခေါ်သော လှည့်ပတ်မှုနှင့် တွန်းထုတ်မှုဆိုင်ရာ ကိရိယာကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ယင်းကိရိယာသည် တစ်စက္ကန့်လျှင် ၀.၃၅ မီတာ (တစ်စက္ကန့်လျှင် ၁.၁ ပေ) နှုန်းဖြင့် တစ်စင်းနှင့်တစ်စင်း ကွာဟသွားစေခဲ့ပြီး တစ်မိနစ်လျှင် ၇.၅ ပတ်နှုန်းဖြင့် လှည့်ပတ်စေခဲ့သည်။ ဟိုင်ဂန်သည် ကက်စီနီကို ကြားခံဆက်သွယ်ရေးယာဉ်အဖြစ် အသုံးပြုကာ မိနစ် ၉၀ ခန့်ကြာအောင် ကမ္ဘာမြေသို့ အချက်အလက်များ ပြန်လည်ပေးပို့ခဲ့သည်။ ယင်းသည် နေအဖွဲ့အစည်း၏ အပြင်ဘက်ပိုင်းတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် ဆင်းသက်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့လမှအပ အခြားဂြိုဟ်ရံလတစ်စင်းပေါ်သို့ ပထမဆုံးအကြိမ် ဆင်းသက်နိုင်ခဲ့ခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။ မစ်ရှင်အဆုံးပိုင်းတွင် ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်သည် “ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော နောက်ဆုံးခရီးစဉ်” (Grand Finale) ကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ယင်းအဆင့်တွင် စနေဂြိုဟ်နှင့် ၎င်း၏ အတွင်းဘက်အဝိုင်းကွင်းများကြားရှိ ကွာဟချက်များအတွင်းမှ အန္တရာယ်များသော ဖြတ်သန်းပျံသန်းမှုများကို အကြိမ်ကြိမ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဤအဆင့်၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ အာကာသယာဉ်ကို ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ဖျက်ဆီးခြင်းမပြုမီ သိပ္ပံဆိုင်ရာ ရလဒ်များကို အတတ်နိုင်ဆုံး များပြားစွာ ရယူရန်ဖြစ်သည်။ အာကာသယာဉ်၏ လုပ်ဆောင်နိုင်သည့် သက်တမ်းကုန်ဆုံးချိန်တွင် လျှပ်စစ်စွမ်းအင်ဆုံးရှုံးခြင်း သို့မဟုတ် ဆက်သွယ်ရေးပြဿနာများကြောင့် ယာဉ်ကို ထိန်းချုပ်မောင်းနှင်နိုင်ခြင်း မရှိတော့ပါက စနေဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများပေါ်သို့ မတော်တဆ ပျက်ကျနိုင်သည့် အန္တရာယ်ရှိသည်။ ထိုသို့ဖြစ်ပွားပါက ဂြိုဟ်ရံလများ ညစ်ညမ်းသွားနိုင်သဖြင့် ကြိုတင်ကာကွယ်ရန် အာကာသယာဉ်ကို ဖျက်ဆီးရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်သည် စနေဂြိုဟ်၏ လေထုအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ခြင်းဖြင့် မစ်ရှင်အဆုံးသတ်ခဲ့သော်လည်း ၎င်းထံမှ ပြန်လည်ရရှိထားသော အချက်အလက်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းမှာ နောင်နှစ်ပေါင်းများစွာအထိ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်သွားမည်ဖြစ်သည်။ ==အမည် သတ်မှတ်ခြင်း== ဤမစ်ရှင်တွင် အဓိကအစိတ်အပိုင်းနှစ်ခု ပါဝင်သည်။ ပထမတစ်ခုမှာ အီတလီ နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် ဂျီယိုဗန်နီ ဒိုမီနီကို ကက်စီနီ (Giovanni Domenico Cassini) ကို ဂုဏ်ပြု၍ အမည်ပေးထားသော ASI/NASA ၏ ကက်စီနီ အာကာသယာဉ်ပတ်လမ်းလှည့်ပတ်ယာဉ် ဖြစ်သည်။ ကက်စီနီသည် စနေဂြိုဟ်၏ အဝိုင်းကွင်းများအတွင်းရှိ ပိုင်းခြားချက်များနှင့် ၎င်း၏ ဂြိုဟ်ရံလလေးစင်းကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သူဖြစ်သည်။ ဒုတိယတစ်ခုမှာ [[ဥရောပ အာကာသ အေဂျင်စီ]] (ESA) က တီထွင်ထုတ်လုပ်ခဲ့သော ဟိုင်ဂန် စူးစမ်းရေးယာဉ်ဖြစ်ပြီး တိုက်တန်ဂြိုဟ်ရံလကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သူ ဒတ်ချ်လူမျိုး နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်၊ သင်္ချာပညာရှင်နှင့် ရူပဗေဒပညာရှင် [[ခရစ်စတီယန် ဟိုင်ဂန်]] (Christiaan Huygens) ကို ဂုဏ်ပြု၍ အမည်ပေးထားခြင်းဖြစ်သည်။ မစ်ရှင်ကို စီမံကိန်းရေးဆွဲနေစဉ်ကာလအတွင်း မာရီနာ မာ့ခ် II မစ်ရှင်အဖြစ်ဖြစ်စေ၊ ယေဘုယျအားဖြင့်ဖြစ်စေ “စနေဂြိုဟ်ပတ်လမ်းလှည့်ပတ်ယာဉ်နှင့် တိုက်တန်စူးစမ်းရေးယာဉ်” (Saturn Orbiter Titan Probe — SOTP) ဟု အများအားဖြင့် ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ကက်စီနီ–ဟိုင်ဂန် မစ်ရှင်သည် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]၏ အပြင်ဘက်ရှိ ဂြိုဟ်များကို လေ့လာစူးစမ်းရန် ဆောင်ရွက်ခဲ့သော NASA ၏ အထင်ကရ အကြီးစားသိပ္ပံမစ်ရှင် (Flagship-class mission) တစ်ခုဖြစ်သည်။ အခြားသော အထင်ကရ ဂြိုဟ်စူးစမ်းရေးမစ်ရှင်များတွင် [[ဂယ်လီလီယို အာကာသယာဉ်|ဂယ်လီလီယို]]၊ [[ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း|ဗွိုင်ယေဂျာ]]နှင့် [[ဗိုက်ကင်း စီမံကိန်း|ဗိုက်ကင်း]]တို့ ပါဝင်သည်။ ==ရည်မှန်းချက်များ== ကက်စီနီ မစ်ရှင်တွင် အောက်ပါရည်ရွယ်ချက်များစွာ ပါဝင်သည်။ *စနေဂြိုဟ်၏ အဝိုင်းကွင်းများ၏ သုံးဖက်မြင်ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ဒိုင်းနမစ်ဆိုင်ရာ အပြုအမူများကို သတ်မှတ်လေ့လာရန်။ *ဂြိုဟ်ရံလများ၏ မျက်နှာပြင်ဖွဲ့စည်းမှုနှင့် ဂြိုဟ်ရံလတစ်ခုစီ၏ ဘူမိဗေဒသမိုင်းကို သတ်မှတ်လေ့လာရန်။ *အိုင်ယာပီတပ်စ် (Iapetus) ဂြိုဟ်ရံလ၏ ရှေ့ဘက်ခြမ်းတွင် တွေ့ရသော အရောင်မှောင်သည့် ပစ္စည်း၏ သဘောသဘာဝနှင့် မူလအစကို သတ်မှတ်လေ့လာရန်။ *သံလိုက်စက်ကွင်းအလွှာ (magnetosphere) ၏ သုံးဖက်မြင်ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ဒိုင်းနမစ်ဆိုင်ရာ အပြုအမူများကို တိုင်းတာရန်။ *တိမ်လွှာအမြင့်ရှိ စနေဂြိုဟ်၏ လေထုအတွင်း ဒိုင်းနမစ်ဆိုင်ရာ အပြုအမူများကို လေ့လာရန်။ *တိုက်တန်ဂြိုဟ်ရံလပေါ်ရှိ တိမ်များနှင့် မြူဆိုင်းမှုများ၏ အချိန်နှင့်အမျှ ပြောင်းလဲမှုကို လေ့လာရန်။ *တိုက်တန်ဂြိုဟ်ရံလ၏ မျက်နှာပြင်ကို ဒေသအလိုက် အသေးစိတ်ဖော်ထုတ်လေ့လာရန်။ ==ဆိုက်ရောက်ရာများ== <gallery mode=packed heights="100px" style="text-align:left"> Titan in true color.jpg|[[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တန်]] Fullbl.jpg|လကမ္ဘာ PIA07763 Rhea full globe5.jpg|[[ရီးယာ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ရီးယာ]] Iapetus 706 1419 1.jpg|[[အာယပီသပ်စ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|အာယပီသပ်စ်]] Dionean Linea PIA08256.jpg|[[ဒိုင်အိုနီ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဒိုင်အိုနီ]] PIA18317-SaturnMoon-Tethys-Cassini-20150411.jpg|[[တိသပ်စ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိသပ်စ်]] PIA17202 - Approaching Enceladus.jpg|[[အန်ဆဲလ်ဒပ်စ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|အန်ဆဲလ်ဒပ်စ်]] Mimas Cassini.jpg|[[မီမက်စ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|မီမက်စ်]] Hyperion true.jpg|[[ဟိုက်ပါရီယွန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဟိုက်ပါရီယွန်]] Phoebe cassini full.jpg|[[ဖီဘီ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဖီဘီ]] PIA12714 Janus crop.jpg|[[ဂျနပ်စ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဂျနပ်စ်]] PIA09813 Epimetheus S. polar region.jpg|[[အီပီမတ်သီးယပ်စ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|အီပီမတ်သီးယပ်စ်]] PIA12593 Prometheus2.jpg|[[ပရောမီသီးယပ်စ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ပရောမီသီးယပ်စ်]] PIA21055 - Pandora Up Close.jpg|[[ပန်ဒိုရာ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ပန်ဒိုရာ]] Leading hemisphere of Helene - 20110618.jpg|[[ဟယ်လိန်း (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဟယ်လိန်း]] Atlas (NASA).jpg|[[အားသလပ်စ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|အားသလပ်စ်]] PIA21436.jpg|[[ပန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ပန်]] Telesto cassini closeup.jpg|[[တယ်လီစတို (ဂြိုဟ်ရံလ)|တယ်လီစတို]] Calypso crop resize sharp.jpg|[[ကလက်ပဆို (ဂြိုဟ်ရံလ)|ကလက်ပဆို]] Methone PIA14633.jpg|[[မတ်သုံးနီ (ဂြိုဟ်ရံလ)|မတ်သုံးနီ]] </gallery> ==ကိုးကား== {{Reflist|refs= <ref name="NYT-20151218">{{Cite news |last=Corum |first=Jonathan |date=December 18, 2015 |title=Mapping Saturn's Moons |url=https://www.nytimes.com/interactive/2015/12/18/science/space/nasa-cassini-maps-saturns-moons.html |newspaper=The New York Times |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219090002/https://www.nytimes.com/interactive/2015/12/18/science/space/nasa-cassini-maps-saturns-moons.html |archive-date=December 19, 2015 |access-date=December 19, 2015 }} </ref> <ref name="NASA-20170427">{{Cite AV media |date=April 27, 2017 |title=Cassini's First Dive Between Saturn and its Rings |url=https://www.jpl.nasa.gov/videos/cassinis-first-dive-between-saturn-and-its-rings |publisher=[[NASA]]/[[JPL]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308154153/https://www.jpl.nasa.gov/videos/cassinis-first-dive-between-saturn-and-its-rings |archive-date=March 8, 2021 |access-date=July 28, 2024 }} </ref> <ref name="cassini.overview">{{Cite web |title= Cassini–Huygens |url= https://science.nasa.gov/mission/cassini/ |website= science.nasa.gov |publisher= [[NASA]] |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20251227145437/https://science.nasa.gov/mission/cassini/ |archive-date= December 27, 2025 |access-date= January 25, 2019 }} </ref> }} [[ကဏ္ဍ:ဂျူပီတာဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[ကဏ္ဍ:စနေဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[ကဏ္ဍ:သောကြာဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] ionhvxo2u50a1k823tsn55w66rhch0h 0 47477 1057835 1056921 2026-10-13T16:41:26Z Dr Lotus Black 31011 /* အခြား ကြည့်ရန် */ 1057835 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = Voyager 2 | image = Voyager spacecraft.jpg | image_caption = ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ | mission_type = ဂြိုဟ်လေ့လာရေး | operator = [[NASA]] / [[Jet Propulsion Laboratory|JPL]]<ref name="PDS">{{cite web|url=http://starbrite.jpl.nasa.gov/pds/viewMissionProfile.jsp?MISSION_NAME=VOYAGER|title=VOYAGER:Mission Information|date=1989|publisher=NASA|accessdate=January 2, 2011|archivedate=21 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721052910/http://starbrite.jpl.nasa.gov/pds/viewMissionProfile.jsp?MISSION_NAME=VOYAGER}}</ref> | website = {{url|http://voyager.jpl.nasa.gov/}} | COSPAR_ID = 1977-076A<ref>{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1977-076A|title=Voyager 2|publisher=US National Space Science Data Center|accessdate=25 August 2013|archivedate=20 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130220223406/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1977-076A}}</ref> | SATCAT = 10271<ref>{{cite web|url=http://www.n2yo.com/satellite/?s=10271|title=VOYAGER 2|publisher=N2YO|accessdate=25 August 2013}}</ref> | spacecraft_type = | manufacturer = Jet Propulsion Laboratory | dry_mass = | launch_mass = {{convert|721.9|kg|lb}} | power = 420&nbsp;watts | launch_rocket = Titan IIIE | launch_site = Cape Canaveral | launch_contractor = | last_contact = <!--{{end-date|[date]}}--> | decay_date = |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|570000|km|mi|sp=us}} |arrival_date = July 9, 1979, 22:29:00 UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[စနေဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|101000|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = August 25, 1981, 03:24:05 UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|81500|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = January 24, 1986, 17:59:47 UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|4950|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = August 25, 1989, 03:56:36 UTC }} }} '''ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်''' ({{lang-en|Voyager 2}}) သည် [[နာဆာ]] အဖွဲ့မှ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၊ [[စနေဂြိုဟ်]]၊ [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]နှင့် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]တို့ကို လေ့လာရန် အသုံးပြုသော အာကာသယာဉ် ဖြစ်သည်။ ယခုအချိန်တိုင်အောင် ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်နှင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်တို့တိုင်အောင် သွားရောက်သော တစ်စင်းတည်းသော အာကာသယာဉ် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုဂြိုဟ် နှစ်ခုနှင့် ဆက်စပ်သော ပုံအများစုမှာ ထိုအာကာသယာဉ်မှ ပေးပို့ခဲ့သော ပုံများပင်ဖြစ်သည်။ ထိုယာဉ်သည် ညီအစ်မယာဉ် [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ အာကာသယာဉ်]] နှင့် တစ်ပုံစံတည်းပင် ဖြစ်သည်။ ထိုအာကာသယာဉ်သည် လက်ရှိတွင် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]မှ ဝေးရာသို့ ရွေ့လျားနေပြီး နေအဖွဲ့အစည်း အပြင်ဘက်ပိုင်းသို့ ဦးတည် သွားလာလျက် ရှိသည်။ ၂ဝ၁၅ ခုနှစ် ဧပရယ်လအရ ယာဉ်သည် [[နေ]]မှ ၁ဝ၈ [[AU]] (၁.၆၂×၁ဝ^၁ဝ [[ကီလိုမီတာ]]) အကွာတွင် ရောက်နေသည်။<ref>[http://voyager.jpl.nasa.gov/where/index.html Voyager - Mission Status<!-- Bot generated title -->]</ref> ဗွိုင်ယေဂျာ၂ အာကာသယာဉ်ကို ၁၉၇၇၊ ဩဂုတ်လ ၂၀ ရက်တွင် လွှတ်တင် ခဲ့သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်သည် မည်သည့်ကြယ်ကိုမှ ဦးတည်ပြီး စေလွှတ်ခဲ့သည် မဟုတ်ပေ။ သို့သော်လည်း နှစ်ပေါင်း ၄ဝဝဝဝ ကြာလျင် ယင်းသည် [[အလင်းနှစ်]] ၁.၇ အကွာသို့ ရောက်ရှိမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ စက်ပစ္စည်းကောင်းမွန်နေပါက ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်သည် အလင်းနှစ် ၄.၃ အကွာမှ ဆိုင်ရပ်စ်ကြယ်သို့ နှစ်ပေါင်း ၂၉၆ဝဝဝ အကြာတွင် ရောက်ရှိမည်ဖြစ်သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်သည် သက္ကရာဇ် ၂ဝ၂၅ ခုနှစ်အထိ အားပျော့သော ရေဒီယိုဆက်သွယ်မှုကို ထုတ်ပေးနေအုံးမည်ဟု မျော်လင့်ရသည်။ ထိုနောက်ပိုင်းတွင်ကား လုံလောက်သော လျှပ်စစ်စွမ်းအင်များ ထုတ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ပါ။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ နှင့် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ် နှစ်စင်းစလုံးတွင် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်ရှိတို့၏ ပုံများ နှင့် အသံများကို ထည့်သွင်းထားသော ရွှေဓာတ်ပြား တစ်ချပ်စီ ပါရှိသည်။ ထို့ပြင် ဘာသာစကားပေါင်း အမျိုး ၅ဝ ကျော် ထည့်သွင်းထားပြီး [[ကမ္ဘာ]]မြေတည်နေရာအား ဖော်ပြထားသည်။ ထိုဓာတ်ပြားများကို ဂြိုဟ်သားများနှင့် ဆက်သွယ်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်၍ ထည့်သွင်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်း== အာကာသခေတ်၏ အစောပိုင်းကာလတွင် ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်း၌ နေအဖွဲ့အစည်း၏ အပြင်ဘက်ဂြိုဟ်များသည် အချိန်အခါအလိုက် တစ်တန်းတည်းနီးပါး ကျရောက်မည့် အခြေအနေတစ်ရပ် ဖြစ်ပေါ်လာမည်ဖြစ်ကြောင်း သိရှိခဲ့ကြသည်။ ထိုအခြေအနေကို အခွင့်ကောင်းယူ၍ ထိုအချိန်က အသစ်ပေါ်ထွန်းလာသော ဆွဲငင်အားအကူအညီဖြင့် လမ်းကြောင်းပြောင်းရွှေ့သည့် နည်းစနစ် (gravity assist) ကို အသုံးပြုပါက အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်တစ်စင်းတည်းဖြင့် ဂျူပီတာ၊ စနေ၊ ယူရေးနပ်စ်နှင့် နက်ပ်ကျွန်းဂြိုဟ်တို့သို့ သွားရောက်လေ့လာနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ နာဆာသည် “မဟာခရီးစဉ်” (Grand Tour) စီမံကိန်းကို စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ယင်းစီမံကိန်းသည် နောက်ပိုင်းတွင် အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းစီပါဝင်သော အုပ်စုနှစ်စုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် အကြီးစားစီမံကိန်းတစ်ခုအဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ အုပ်စုတစ်စုသည် [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၊ [[စနေဂြိုဟ်]]နှင့် [[ပလူတို]]သို့ သွားရောက်ရန်ဖြစ်ပြီး၊ အခြားအုပ်စုမှာ ဂျူပီတာ၊ [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]နှင့် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]တို့သို့ သွားရောက်ရန် ဖြစ်သည်။ အာကာသယာဉ်များသည် ခရီးစဉ်တစ်လျှောက်လုံး လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ရန် အရန်စနစ်များပါဝင်အောင် ဒီဇိုင်းရေးဆွဲရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ်ရောက်သောအခါ မစ်ရှင်၏ အတိုင်းအတာကို လျှော့ချခဲ့ပြီး [[မာရီနာ စီမံကိန်း]]မှ ဆင်းသက်လာသော အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။ ၎င်းတို့မှာ မာရီနာ ဂျူပီတာ–စနေ စူးစမ်းရေးယာဉ်များ ဖြစ်သည်။ စီမံကိန်း၏ ခန့်မှန်းကုန်ကျစရိတ်ကို အများပြည်သူထံတွင် နည်းပါးသကဲ့သို့ ထင်မြင်စေရန် ဂျူပီတာနှင့် စနေဂြိုဟ်တို့ကို အနီးကပ်ဖြတ်သန်းပျံသန်းသည့် ခရီးစဉ်များသာ ထည့်သွင်းခဲ့သော်လည်း မဟာခရီးစဉ်ကို ဆက်လက်ဆောင်ရွက်နိုင်မည့် ရွေးချယ်ခွင့်ကိုမူ ဖွင့်ထားခဲ့သည်။ စီမံကိန်း တိုးတက်လာသည်နှင့်အမျှ ယင်း၏အမည်ကို [[ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း|ဗွိုင်ယေဂျာ]] ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁]] ၏ အဓိကမစ်ရှင်မှာ ဂျူပီတာ၊ စနေဂြိုဟ်နှင့် စနေဂြိုဟ်၏ အကြီးဆုံးဂြိုဟ်ရံလဖြစ်သော တိုက်တန်တို့ကို လေ့လာစူးစမ်းရန် ဖြစ်သည်။ [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၂]] သည်လည်း ဂျူပီတာနှင့် စနေဂြိုဟ်တို့ကို လေ့လာရန် စီစဉ်ထားသော်လည်း ၎င်း၏ ပျံသန်းလမ်းကြောင်းကို ယူရေးနပ်စ်နှင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်တို့အထိ ဆက်လက်သွားရောက်နိုင်ရန် သို့မဟုတ် ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ အတွက် အရန်အဖြစ် [[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တန်]]သို့ ဦးတည်ပြောင်းလဲနိုင်ရန် ရွေးချယ်ခွင့်ရှိအောင် သတ်မှတ်ထားခဲ့သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ သည် ၎င်း၏ ရည်မှန်းချက်များကို အောင်မြင်စွာ ပြီးမြောက်ခဲ့ပါက ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၏ မစ်ရှင်ကာလကို တိုးမြှင့်ကာ ယူရေးနပ်စ်နှင့် နက်ပ်ကျွန်းဂြိုဟ်တို့ဆီသို့ ဆက်လက်စေလွှတ်ရန် စီစဉ်ထားခဲ့သည်။ တိုက်တန်ကို ရွေးချယ်ခဲ့ရခြင်းမှာ ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် [[ပိုင်အိုနီးယား ၁၁]]အာကာသယာဉ်က ရိုက်ကူးပေးပို့ခဲ့သော ပုံရိပ်များကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုပုံရိပ်များအရ တိုက်တန်၏ လေထုသည် သိပ်သည်းပြီး ရှုပ်ထွေးမှုရှိကြောင်း ညွှန်ပြခဲ့သဖြင့် သိပ္ပံပညာရှင်များအကြား စိတ်ဝင်စားမှု မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် တိုက်တန်ကို အနီးကပ်ဖြတ်သန်းပျံသန်း၍ လေ့လာနိုင်ရန် အကောင်းဆုံးဖြစ်မည့် လမ်းကြောင်းကို ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခဲ့ကြသည်။ ==အခြား ကြည့်ရန်== *[[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ အာကာသယာဉ်]] *[[နာဆာ]] ==ကိုးကား== {{reflist}} {{ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း}} {{Spaceflight}} [[Category:ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း]] [[Category:ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[Category:နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျူပီတာဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] eeyfb0hhus6uvz359093tcgd377i5qw 1057837 1057835 2026-10-13T16:48:40Z Dr Lotus Black 31011 /* အခြား ကြည့်ရန် */ 1057837 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = Voyager 2 | image = Voyager spacecraft.jpg | image_caption = ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ | mission_type = ဂြိုဟ်လေ့လာရေး | operator = [[NASA]] / [[Jet Propulsion Laboratory|JPL]]<ref name="PDS">{{cite web|url=http://starbrite.jpl.nasa.gov/pds/viewMissionProfile.jsp?MISSION_NAME=VOYAGER|title=VOYAGER:Mission Information|date=1989|publisher=NASA|accessdate=January 2, 2011|archivedate=21 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721052910/http://starbrite.jpl.nasa.gov/pds/viewMissionProfile.jsp?MISSION_NAME=VOYAGER}}</ref> | website = {{url|http://voyager.jpl.nasa.gov/}} | COSPAR_ID = 1977-076A<ref>{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1977-076A|title=Voyager 2|publisher=US National Space Science Data Center|accessdate=25 August 2013|archivedate=20 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130220223406/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1977-076A}}</ref> | SATCAT = 10271<ref>{{cite web|url=http://www.n2yo.com/satellite/?s=10271|title=VOYAGER 2|publisher=N2YO|accessdate=25 August 2013}}</ref> | spacecraft_type = | manufacturer = Jet Propulsion Laboratory | dry_mass = | launch_mass = {{convert|721.9|kg|lb}} | power = 420&nbsp;watts | launch_rocket = Titan IIIE | launch_site = Cape Canaveral | launch_contractor = | last_contact = <!--{{end-date|[date]}}--> | decay_date = |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|570000|km|mi|sp=us}} |arrival_date = July 9, 1979, 22:29:00 UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[စနေဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|101000|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = August 25, 1981, 03:24:05 UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|81500|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = January 24, 1986, 17:59:47 UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|4950|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = August 25, 1989, 03:56:36 UTC }} }} '''ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်''' ({{lang-en|Voyager 2}}) သည် [[နာဆာ]] အဖွဲ့မှ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၊ [[စနေဂြိုဟ်]]၊ [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]နှင့် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]တို့ကို လေ့လာရန် အသုံးပြုသော အာကာသယာဉ် ဖြစ်သည်။ ယခုအချိန်တိုင်အောင် ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်နှင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်တို့တိုင်အောင် သွားရောက်သော တစ်စင်းတည်းသော အာကာသယာဉ် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုဂြိုဟ် နှစ်ခုနှင့် ဆက်စပ်သော ပုံအများစုမှာ ထိုအာကာသယာဉ်မှ ပေးပို့ခဲ့သော ပုံများပင်ဖြစ်သည်။ ထိုယာဉ်သည် ညီအစ်မယာဉ် [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ အာကာသယာဉ်]] နှင့် တစ်ပုံစံတည်းပင် ဖြစ်သည်။ ထိုအာကာသယာဉ်သည် လက်ရှိတွင် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]မှ ဝေးရာသို့ ရွေ့လျားနေပြီး နေအဖွဲ့အစည်း အပြင်ဘက်ပိုင်းသို့ ဦးတည် သွားလာလျက် ရှိသည်။ ၂ဝ၁၅ ခုနှစ် ဧပရယ်လအရ ယာဉ်သည် [[နေ]]မှ ၁ဝ၈ [[AU]] (၁.၆၂×၁ဝ^၁ဝ [[ကီလိုမီတာ]]) အကွာတွင် ရောက်နေသည်။<ref>[http://voyager.jpl.nasa.gov/where/index.html Voyager - Mission Status<!-- Bot generated title -->]</ref> ဗွိုင်ယေဂျာ၂ အာကာသယာဉ်ကို ၁၉၇၇၊ ဩဂုတ်လ ၂၀ ရက်တွင် လွှတ်တင် ခဲ့သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်သည် မည်သည့်ကြယ်ကိုမှ ဦးတည်ပြီး စေလွှတ်ခဲ့သည် မဟုတ်ပေ။ သို့သော်လည်း နှစ်ပေါင်း ၄ဝဝဝဝ ကြာလျင် ယင်းသည် [[အလင်းနှစ်]] ၁.၇ အကွာသို့ ရောက်ရှိမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ စက်ပစ္စည်းကောင်းမွန်နေပါက ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်သည် အလင်းနှစ် ၄.၃ အကွာမှ ဆိုင်ရပ်စ်ကြယ်သို့ နှစ်ပေါင်း ၂၉၆ဝဝဝ အကြာတွင် ရောက်ရှိမည်ဖြစ်သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်သည် သက္ကရာဇ် ၂ဝ၂၅ ခုနှစ်အထိ အားပျော့သော ရေဒီယိုဆက်သွယ်မှုကို ထုတ်ပေးနေအုံးမည်ဟု မျော်လင့်ရသည်။ ထိုနောက်ပိုင်းတွင်ကား လုံလောက်သော လျှပ်စစ်စွမ်းအင်များ ထုတ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ပါ။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ နှင့် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ် နှစ်စင်းစလုံးတွင် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်ရှိတို့၏ ပုံများ နှင့် အသံများကို ထည့်သွင်းထားသော ရွှေဓာတ်ပြား တစ်ချပ်စီ ပါရှိသည်။ ထို့ပြင် ဘာသာစကားပေါင်း အမျိုး ၅ဝ ကျော် ထည့်သွင်းထားပြီး [[ကမ္ဘာ]]မြေတည်နေရာအား ဖော်ပြထားသည်။ ထိုဓာတ်ပြားများကို ဂြိုဟ်သားများနှင့် ဆက်သွယ်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်၍ ထည့်သွင်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်း== အာကာသခေတ်၏ အစောပိုင်းကာလတွင် ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်း၌ နေအဖွဲ့အစည်း၏ အပြင်ဘက်ဂြိုဟ်များသည် အချိန်အခါအလိုက် တစ်တန်းတည်းနီးပါး ကျရောက်မည့် အခြေအနေတစ်ရပ် ဖြစ်ပေါ်လာမည်ဖြစ်ကြောင်း သိရှိခဲ့ကြသည်။ ထိုအခြေအနေကို အခွင့်ကောင်းယူ၍ ထိုအချိန်က အသစ်ပေါ်ထွန်းလာသော ဆွဲငင်အားအကူအညီဖြင့် လမ်းကြောင်းပြောင်းရွှေ့သည့် နည်းစနစ် (gravity assist) ကို အသုံးပြုပါက အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်တစ်စင်းတည်းဖြင့် ဂျူပီတာ၊ စနေ၊ ယူရေးနပ်စ်နှင့် နက်ပ်ကျွန်းဂြိုဟ်တို့သို့ သွားရောက်လေ့လာနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ နာဆာသည် “မဟာခရီးစဉ်” (Grand Tour) စီမံကိန်းကို စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ယင်းစီမံကိန်းသည် နောက်ပိုင်းတွင် အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းစီပါဝင်သော အုပ်စုနှစ်စုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် အကြီးစားစီမံကိန်းတစ်ခုအဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ အုပ်စုတစ်စုသည် [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၊ [[စနေဂြိုဟ်]]နှင့် [[ပလူတို]]သို့ သွားရောက်ရန်ဖြစ်ပြီး၊ အခြားအုပ်စုမှာ ဂျူပီတာ၊ [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]နှင့် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]တို့သို့ သွားရောက်ရန် ဖြစ်သည်။ အာကာသယာဉ်များသည် ခရီးစဉ်တစ်လျှောက်လုံး လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ရန် အရန်စနစ်များပါဝင်အောင် ဒီဇိုင်းရေးဆွဲရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ်ရောက်သောအခါ မစ်ရှင်၏ အတိုင်းအတာကို လျှော့ချခဲ့ပြီး [[မာရီနာ စီမံကိန်း]]မှ ဆင်းသက်လာသော အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။ ၎င်းတို့မှာ မာရီနာ ဂျူပီတာ–စနေ စူးစမ်းရေးယာဉ်များ ဖြစ်သည်။ စီမံကိန်း၏ ခန့်မှန်းကုန်ကျစရိတ်ကို အများပြည်သူထံတွင် နည်းပါးသကဲ့သို့ ထင်မြင်စေရန် ဂျူပီတာနှင့် စနေဂြိုဟ်တို့ကို အနီးကပ်ဖြတ်သန်းပျံသန်းသည့် ခရီးစဉ်များသာ ထည့်သွင်းခဲ့သော်လည်း မဟာခရီးစဉ်ကို ဆက်လက်ဆောင်ရွက်နိုင်မည့် ရွေးချယ်ခွင့်ကိုမူ ဖွင့်ထားခဲ့သည်။ စီမံကိန်း တိုးတက်လာသည်နှင့်အမျှ ယင်း၏အမည်ကို [[ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း|ဗွိုင်ယေဂျာ]] ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁]] ၏ အဓိကမစ်ရှင်မှာ ဂျူပီတာ၊ စနေဂြိုဟ်နှင့် စနေဂြိုဟ်၏ အကြီးဆုံးဂြိုဟ်ရံလဖြစ်သော တိုက်တန်တို့ကို လေ့လာစူးစမ်းရန် ဖြစ်သည်။ [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၂]] သည်လည်း ဂျူပီတာနှင့် စနေဂြိုဟ်တို့ကို လေ့လာရန် စီစဉ်ထားသော်လည်း ၎င်း၏ ပျံသန်းလမ်းကြောင်းကို ယူရေးနပ်စ်နှင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်တို့အထိ ဆက်လက်သွားရောက်နိုင်ရန် သို့မဟုတ် ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ အတွက် အရန်အဖြစ် [[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တန်]]သို့ ဦးတည်ပြောင်းလဲနိုင်ရန် ရွေးချယ်ခွင့်ရှိအောင် သတ်မှတ်ထားခဲ့သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ သည် ၎င်း၏ ရည်မှန်းချက်များကို အောင်မြင်စွာ ပြီးမြောက်ခဲ့ပါက ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၏ မစ်ရှင်ကာလကို တိုးမြှင့်ကာ ယူရေးနပ်စ်နှင့် နက်ပ်ကျွန်းဂြိုဟ်တို့ဆီသို့ ဆက်လက်စေလွှတ်ရန် စီစဉ်ထားခဲ့သည်။ တိုက်တန်ကို ရွေးချယ်ခဲ့ရခြင်းမှာ ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် [[ပိုင်အိုနီးယား ၁၁]]အာကာသယာဉ်က ရိုက်ကူးပေးပို့ခဲ့သော ပုံရိပ်များကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုပုံရိပ်များအရ တိုက်တန်၏ လေထုသည် သိပ်သည်းပြီး ရှုပ်ထွေးမှုရှိကြောင်း ညွှန်ပြခဲ့သဖြင့် သိပ္ပံပညာရှင်များအကြား စိတ်ဝင်စားမှု မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် တိုက်တန်ကို အနီးကပ်ဖြတ်သန်းပျံသန်း၍ လေ့လာနိုင်ရန် အကောင်းဆုံးဖြစ်မည့် လမ်းကြောင်းကို ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခဲ့ကြသည်။ ==ယာဉ် အနာဂါတ်== အဆိုပါ အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်သည် ၎င်း၏ သိပ္ပံဆိုင်ရာ ကိရိယာသုံးခုကို ဆက်လက်လည်ပတ်နိုင်ရန် လိုအပ်သော လျှပ်စစ်စွမ်းအင်ကို အနည်းဆုံး ၂၀၂၇ ခုနှစ်ကုန်အထိ ထောက်ပံ့ပေးနိုင်မည်ဟု မျှော်မှန်းထားသည်။ref name="spacecraft lifetime">{{cite web |url=https://science.nasa.gov/blogs/voyager/2026/08/04/nasa-engineers-help-prolong-voyager-2s-science-mission/ |title=Voyager – Spacecraft – NASA engineer help prolong voyager 2's science mission |access-date=August 20, 2026 |date=August 20, 2026 |publisher=[[NASA]] Jet Propulsion Laboratory}}</ref> ယင်းအချိန်သည် အာကာသယာဉ်ကို လွှတ်တင်ခဲ့ပြီးနောက် နှစ်ပေါင်း ၅၀ ပြည့်ချိန်လည်း ဖြစ်သည်။ [[နာဆာ]]၏ ပြောကြားချက်အရ “ဗွိုင်ယေဂျာ အာကာသယာဉ်များသည် နဂါးငွေ့တန်း ဂလက်ဆီအတွင်း အဆုံးမရှိဟု ဆိုနိုင်လောက်အောင် ဆက်လက်လှည့်လည်သွားလာနေကြမည်ဖြစ်သည်။”<ref>{{Cite web |title=Future |url=https://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514175011/http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |archive-date=May 14, 2012 |access-date=October 13, 2013 |publisher=NASA}}</ref> ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် သီးခြားကြယ်တစ်စင်းစင်းဆီသို့ ဦးတည်ပျံသန်းနေခြင်း မဟုတ်ပေ။ အနီးဆုံးကြယ်သည် [[အလင်းနှစ်]] ၄.၂ နှစ်ကွာဝေးပြီး၊ အာကာသယာဉ်၏ အမြန်နှုန်းမှာ တစ်စက္ကန့်လျှင် ၁၅.၃၄၁ ကီလိုမီတာ ဖြစ်သည်။ ထိုအမြန်နှုန်းဖြင့် အလင်းနှစ်တစ်နှစ်စာ အကွာအဝေးကို ဖြတ်သန်းရန် နှစ်ပေါင်း ၁၉,၅၄၁ ခန့် ကြာမြင့်မည်ဖြစ်သည်။ ထိုကာလအတွင်း အနီးအနားရှိ ကြယ်များသည်လည်း ၎င်းတို့၏ တည်နေရာများကို သိသိသာသာ ပြောင်းလဲသွားကြမည်ဖြစ်သည်။ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် နှစ်ပေါင်း ၄၂,၀၀၀ အကြာတွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် ကမ္ဘာမှ အလင်းနှစ် ၁၀.၃၀ နှစ်ကွာဝေးသော Ross 248 ကြယ်ကို အလင်းနှစ် ၁.၇ နှစ်အကွာမှ ဖြတ်သန်းသွားမည်ဖြစ်သည်။ မည်သည့်အရာကမျှ ၎င်း၏ လမ်းကြောင်းကို မနှောင့်ယှက်ပါက နှစ်ပေါင်း ၂၉၆,၀၀၀ အကြာတွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် ကမ္ဘာမှ အလင်းနှစ် ၈.၆ နှစ်ကွာဝေးသော [[ဆိုင်ရပ်စ်]]ကြယ်ကို အလင်းနှစ် ၄.၃ နှစ်အကွာမှ ဖြတ်သန်းသွားမည်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |last1=Baldwin |first1=Paul |title=NASA's Voyager 2 heads for star Sirius... by time it arrives humans will have died out |url=https://www.express.co.uk/news/world/567957/NASA-s-Voyager-2-sets-course-for-star-Sirius-by-time-it-arrives-human-race-will-be-dead |access-date=September 1, 2022 |work=Express.co.uk |date=December 4, 2017 |language=en |archive-date=September 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901052903/https://www.express.co.uk/news/world/567957/NASA-s-Voyager-2-sets-course-for-star-Sirius-by-time-it-arrives-human-race-will-be-dead |url-status=live }}</ref> ==အခြား ကြည့်ရန်== *[[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ အာကာသယာဉ်]] *[[နာဆာ]] ==ကိုးကား== {{reflist}} {{ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း}} {{Spaceflight}} [[Category:ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း]] [[Category:ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[Category:နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျူပီတာဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] eb1ujn4cg4xwncegjyur8wmdyucdt1x 1057838 1057837 2026-10-13T16:49:16Z Dr Lotus Black 31011 /* ယာဉ် အနာဂါတ် */ 1057838 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = Voyager 2 | image = Voyager spacecraft.jpg | image_caption = ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ | mission_type = ဂြိုဟ်လေ့လာရေး | operator = [[NASA]] / [[Jet Propulsion Laboratory|JPL]]<ref name="PDS">{{cite web|url=http://starbrite.jpl.nasa.gov/pds/viewMissionProfile.jsp?MISSION_NAME=VOYAGER|title=VOYAGER:Mission Information|date=1989|publisher=NASA|accessdate=January 2, 2011|archivedate=21 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721052910/http://starbrite.jpl.nasa.gov/pds/viewMissionProfile.jsp?MISSION_NAME=VOYAGER}}</ref> | website = {{url|http://voyager.jpl.nasa.gov/}} | COSPAR_ID = 1977-076A<ref>{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1977-076A|title=Voyager 2|publisher=US National Space Science Data Center|accessdate=25 August 2013|archivedate=20 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130220223406/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1977-076A}}</ref> | SATCAT = 10271<ref>{{cite web|url=http://www.n2yo.com/satellite/?s=10271|title=VOYAGER 2|publisher=N2YO|accessdate=25 August 2013}}</ref> | spacecraft_type = | manufacturer = Jet Propulsion Laboratory | dry_mass = | launch_mass = {{convert|721.9|kg|lb}} | power = 420&nbsp;watts | launch_rocket = Titan IIIE | launch_site = Cape Canaveral | launch_contractor = | last_contact = <!--{{end-date|[date]}}--> | decay_date = |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|570000|km|mi|sp=us}} |arrival_date = July 9, 1979, 22:29:00 UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[စနေဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|101000|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = August 25, 1981, 03:24:05 UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|81500|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = January 24, 1986, 17:59:47 UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|4950|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = August 25, 1989, 03:56:36 UTC }} }} '''ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်''' ({{lang-en|Voyager 2}}) သည် [[နာဆာ]] အဖွဲ့မှ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၊ [[စနေဂြိုဟ်]]၊ [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]နှင့် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]တို့ကို လေ့လာရန် အသုံးပြုသော အာကာသယာဉ် ဖြစ်သည်။ ယခုအချိန်တိုင်အောင် ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်နှင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်တို့တိုင်အောင် သွားရောက်သော တစ်စင်းတည်းသော အာကာသယာဉ် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုဂြိုဟ် နှစ်ခုနှင့် ဆက်စပ်သော ပုံအများစုမှာ ထိုအာကာသယာဉ်မှ ပေးပို့ခဲ့သော ပုံများပင်ဖြစ်သည်။ ထိုယာဉ်သည် ညီအစ်မယာဉ် [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ အာကာသယာဉ်]] နှင့် တစ်ပုံစံတည်းပင် ဖြစ်သည်။ ထိုအာကာသယာဉ်သည် လက်ရှိတွင် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]မှ ဝေးရာသို့ ရွေ့လျားနေပြီး နေအဖွဲ့အစည်း အပြင်ဘက်ပိုင်းသို့ ဦးတည် သွားလာလျက် ရှိသည်။ ၂ဝ၁၅ ခုနှစ် ဧပရယ်လအရ ယာဉ်သည် [[နေ]]မှ ၁ဝ၈ [[AU]] (၁.၆၂×၁ဝ^၁ဝ [[ကီလိုမီတာ]]) အကွာတွင် ရောက်နေသည်။<ref>[http://voyager.jpl.nasa.gov/where/index.html Voyager - Mission Status<!-- Bot generated title -->]</ref> ဗွိုင်ယေဂျာ၂ အာကာသယာဉ်ကို ၁၉၇၇၊ ဩဂုတ်လ ၂၀ ရက်တွင် လွှတ်တင် ခဲ့သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်သည် မည်သည့်ကြယ်ကိုမှ ဦးတည်ပြီး စေလွှတ်ခဲ့သည် မဟုတ်ပေ။ သို့သော်လည်း နှစ်ပေါင်း ၄ဝဝဝဝ ကြာလျင် ယင်းသည် [[အလင်းနှစ်]] ၁.၇ အကွာသို့ ရောက်ရှိမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ စက်ပစ္စည်းကောင်းမွန်နေပါက ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်သည် အလင်းနှစ် ၄.၃ အကွာမှ ဆိုင်ရပ်စ်ကြယ်သို့ နှစ်ပေါင်း ၂၉၆ဝဝဝ အကြာတွင် ရောက်ရှိမည်ဖြစ်သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်သည် သက္ကရာဇ် ၂ဝ၂၅ ခုနှစ်အထိ အားပျော့သော ရေဒီယိုဆက်သွယ်မှုကို ထုတ်ပေးနေအုံးမည်ဟု မျော်လင့်ရသည်။ ထိုနောက်ပိုင်းတွင်ကား လုံလောက်သော လျှပ်စစ်စွမ်းအင်များ ထုတ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ပါ။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ နှင့် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ် နှစ်စင်းစလုံးတွင် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်ရှိတို့၏ ပုံများ နှင့် အသံများကို ထည့်သွင်းထားသော ရွှေဓာတ်ပြား တစ်ချပ်စီ ပါရှိသည်။ ထို့ပြင် ဘာသာစကားပေါင်း အမျိုး ၅ဝ ကျော် ထည့်သွင်းထားပြီး [[ကမ္ဘာ]]မြေတည်နေရာအား ဖော်ပြထားသည်။ ထိုဓာတ်ပြားများကို ဂြိုဟ်သားများနှင့် ဆက်သွယ်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်၍ ထည့်သွင်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်း== အာကာသခေတ်၏ အစောပိုင်းကာလတွင် ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်း၌ နေအဖွဲ့အစည်း၏ အပြင်ဘက်ဂြိုဟ်များသည် အချိန်အခါအလိုက် တစ်တန်းတည်းနီးပါး ကျရောက်မည့် အခြေအနေတစ်ရပ် ဖြစ်ပေါ်လာမည်ဖြစ်ကြောင်း သိရှိခဲ့ကြသည်။ ထိုအခြေအနေကို အခွင့်ကောင်းယူ၍ ထိုအချိန်က အသစ်ပေါ်ထွန်းလာသော ဆွဲငင်အားအကူအညီဖြင့် လမ်းကြောင်းပြောင်းရွှေ့သည့် နည်းစနစ် (gravity assist) ကို အသုံးပြုပါက အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်တစ်စင်းတည်းဖြင့် ဂျူပီတာ၊ စနေ၊ ယူရေးနပ်စ်နှင့် နက်ပ်ကျွန်းဂြိုဟ်တို့သို့ သွားရောက်လေ့လာနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ နာဆာသည် “မဟာခရီးစဉ်” (Grand Tour) စီမံကိန်းကို စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ယင်းစီမံကိန်းသည် နောက်ပိုင်းတွင် အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းစီပါဝင်သော အုပ်စုနှစ်စုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် အကြီးစားစီမံကိန်းတစ်ခုအဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ အုပ်စုတစ်စုသည် [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၊ [[စနေဂြိုဟ်]]နှင့် [[ပလူတို]]သို့ သွားရောက်ရန်ဖြစ်ပြီး၊ အခြားအုပ်စုမှာ ဂျူပီတာ၊ [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]နှင့် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]တို့သို့ သွားရောက်ရန် ဖြစ်သည်။ အာကာသယာဉ်များသည် ခရီးစဉ်တစ်လျှောက်လုံး လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ရန် အရန်စနစ်များပါဝင်အောင် ဒီဇိုင်းရေးဆွဲရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ်ရောက်သောအခါ မစ်ရှင်၏ အတိုင်းအတာကို လျှော့ချခဲ့ပြီး [[မာရီနာ စီမံကိန်း]]မှ ဆင်းသက်လာသော အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။ ၎င်းတို့မှာ မာရီနာ ဂျူပီတာ–စနေ စူးစမ်းရေးယာဉ်များ ဖြစ်သည်။ စီမံကိန်း၏ ခန့်မှန်းကုန်ကျစရိတ်ကို အများပြည်သူထံတွင် နည်းပါးသကဲ့သို့ ထင်မြင်စေရန် ဂျူပီတာနှင့် စနေဂြိုဟ်တို့ကို အနီးကပ်ဖြတ်သန်းပျံသန်းသည့် ခရီးစဉ်များသာ ထည့်သွင်းခဲ့သော်လည်း မဟာခရီးစဉ်ကို ဆက်လက်ဆောင်ရွက်နိုင်မည့် ရွေးချယ်ခွင့်ကိုမူ ဖွင့်ထားခဲ့သည်။ စီမံကိန်း တိုးတက်လာသည်နှင့်အမျှ ယင်း၏အမည်ကို [[ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း|ဗွိုင်ယေဂျာ]] ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁]] ၏ အဓိကမစ်ရှင်မှာ ဂျူပီတာ၊ စနေဂြိုဟ်နှင့် စနေဂြိုဟ်၏ အကြီးဆုံးဂြိုဟ်ရံလဖြစ်သော တိုက်တန်တို့ကို လေ့လာစူးစမ်းရန် ဖြစ်သည်။ [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၂]] သည်လည်း ဂျူပီတာနှင့် စနေဂြိုဟ်တို့ကို လေ့လာရန် စီစဉ်ထားသော်လည်း ၎င်း၏ ပျံသန်းလမ်းကြောင်းကို ယူရေးနပ်စ်နှင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်တို့အထိ ဆက်လက်သွားရောက်နိုင်ရန် သို့မဟုတ် ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ အတွက် အရန်အဖြစ် [[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တန်]]သို့ ဦးတည်ပြောင်းလဲနိုင်ရန် ရွေးချယ်ခွင့်ရှိအောင် သတ်မှတ်ထားခဲ့သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ သည် ၎င်း၏ ရည်မှန်းချက်များကို အောင်မြင်စွာ ပြီးမြောက်ခဲ့ပါက ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၏ မစ်ရှင်ကာလကို တိုးမြှင့်ကာ ယူရေးနပ်စ်နှင့် နက်ပ်ကျွန်းဂြိုဟ်တို့ဆီသို့ ဆက်လက်စေလွှတ်ရန် စီစဉ်ထားခဲ့သည်။ တိုက်တန်ကို ရွေးချယ်ခဲ့ရခြင်းမှာ ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် [[ပိုင်အိုနီးယား ၁၁]]အာကာသယာဉ်က ရိုက်ကူးပေးပို့ခဲ့သော ပုံရိပ်များကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုပုံရိပ်များအရ တိုက်တန်၏ လေထုသည် သိပ်သည်းပြီး ရှုပ်ထွေးမှုရှိကြောင်း ညွှန်ပြခဲ့သဖြင့် သိပ္ပံပညာရှင်များအကြား စိတ်ဝင်စားမှု မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် တိုက်တန်ကို အနီးကပ်ဖြတ်သန်းပျံသန်း၍ လေ့လာနိုင်ရန် အကောင်းဆုံးဖြစ်မည့် လမ်းကြောင်းကို ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခဲ့ကြသည်။ ==ယာဉ် အနာဂါတ်== အဆိုပါ အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်သည် ၎င်း၏ သိပ္ပံဆိုင်ရာ ကိရိယာသုံးခုကို ဆက်လက်လည်ပတ်နိုင်ရန် လိုအပ်သော လျှပ်စစ်စွမ်းအင်ကို အနည်းဆုံး ၂၀၂၇ ခုနှစ်ကုန်အထိ ထောက်ပံ့ပေးနိုင်မည်ဟု မျှော်မှန်းထားသည်။<ref name="spacecraft lifetime">{{cite web |url=https://science.nasa.gov/blogs/voyager/2026/08/04/nasa-engineers-help-prolong-voyager-2s-science-mission/ |title=Voyager – Spacecraft – NASA engineer help prolong voyager 2's science mission |access-date=August 20, 2026 |date=August 20, 2026 |publisher=[[NASA]] Jet Propulsion Laboratory}}</ref> ယင်းအချိန်သည် အာကာသယာဉ်ကို လွှတ်တင်ခဲ့ပြီးနောက် နှစ်ပေါင်း ၅၀ ပြည့်ချိန်လည်း ဖြစ်သည်။ [[နာဆာ]]၏ ပြောကြားချက်အရ “ဗွိုင်ယေဂျာ အာကာသယာဉ်များသည် နဂါးငွေ့တန်း ဂလက်ဆီအတွင်း အဆုံးမရှိဟု ဆိုနိုင်လောက်အောင် ဆက်လက်လှည့်လည်သွားလာနေကြမည်ဖြစ်သည်။”<ref>{{Cite web |title=Future |url=https://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514175011/http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |archive-date=May 14, 2012 |access-date=October 13, 2013 |publisher=NASA}}</ref> ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် သီးခြားကြယ်တစ်စင်းစင်းဆီသို့ ဦးတည်ပျံသန်းနေခြင်း မဟုတ်ပေ။ အနီးဆုံးကြယ်သည် [[အလင်းနှစ်]] ၄.၂ နှစ်ကွာဝေးပြီး၊ အာကာသယာဉ်၏ အမြန်နှုန်းမှာ တစ်စက္ကန့်လျှင် ၁၅.၃၄၁ ကီလိုမီတာ ဖြစ်သည်။ ထိုအမြန်နှုန်းဖြင့် အလင်းနှစ်တစ်နှစ်စာ အကွာအဝေးကို ဖြတ်သန်းရန် နှစ်ပေါင်း ၁၉,၅၄၁ ခန့် ကြာမြင့်မည်ဖြစ်သည်။ ထိုကာလအတွင်း အနီးအနားရှိ ကြယ်များသည်လည်း ၎င်းတို့၏ တည်နေရာများကို သိသိသာသာ ပြောင်းလဲသွားကြမည်ဖြစ်သည်။ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် နှစ်ပေါင်း ၄၂,၀၀၀ အကြာတွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် ကမ္ဘာမှ အလင်းနှစ် ၁၀.၃၀ နှစ်ကွာဝေးသော Ross 248 ကြယ်ကို အလင်းနှစ် ၁.၇ နှစ်အကွာမှ ဖြတ်သန်းသွားမည်ဖြစ်သည်။ မည်သည့်အရာကမျှ ၎င်း၏ လမ်းကြောင်းကို မနှောင့်ယှက်ပါက နှစ်ပေါင်း ၂၉၆,၀၀၀ အကြာတွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် ကမ္ဘာမှ အလင်းနှစ် ၈.၆ နှစ်ကွာဝေးသော [[ဆိုင်ရပ်စ်]]ကြယ်ကို အလင်းနှစ် ၄.၃ နှစ်အကွာမှ ဖြတ်သန်းသွားမည်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |last1=Baldwin |first1=Paul |title=NASA's Voyager 2 heads for star Sirius... by time it arrives humans will have died out |url=https://www.express.co.uk/news/world/567957/NASA-s-Voyager-2-sets-course-for-star-Sirius-by-time-it-arrives-human-race-will-be-dead |access-date=September 1, 2022 |work=Express.co.uk |date=December 4, 2017 |language=en |archive-date=September 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901052903/https://www.express.co.uk/news/world/567957/NASA-s-Voyager-2-sets-course-for-star-Sirius-by-time-it-arrives-human-race-will-be-dead |url-status=live }}</ref> ==အခြား ကြည့်ရန်== *[[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ အာကာသယာဉ်]] *[[နာဆာ]] ==ကိုးကား== {{reflist}} {{ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း}} {{Spaceflight}} [[Category:ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း]] [[Category:ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[Category:နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျူပီတာဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] 004kbaf0k74qa3fm9nukheldi209igw 1057839 1057838 2026-10-13T17:04:57Z Dr Lotus Black 31011 /* ယာဉ် အနာဂါတ် */ 1057839 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = Voyager 2 | image = Voyager spacecraft.jpg | image_caption = ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ | mission_type = ဂြိုဟ်လေ့လာရေး | operator = [[NASA]] / [[Jet Propulsion Laboratory|JPL]]<ref name="PDS">{{cite web|url=http://starbrite.jpl.nasa.gov/pds/viewMissionProfile.jsp?MISSION_NAME=VOYAGER|title=VOYAGER:Mission Information|date=1989|publisher=NASA|accessdate=January 2, 2011|archivedate=21 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721052910/http://starbrite.jpl.nasa.gov/pds/viewMissionProfile.jsp?MISSION_NAME=VOYAGER}}</ref> | website = {{url|http://voyager.jpl.nasa.gov/}} | COSPAR_ID = 1977-076A<ref>{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1977-076A|title=Voyager 2|publisher=US National Space Science Data Center|accessdate=25 August 2013|archivedate=20 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130220223406/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1977-076A}}</ref> | SATCAT = 10271<ref>{{cite web|url=http://www.n2yo.com/satellite/?s=10271|title=VOYAGER 2|publisher=N2YO|accessdate=25 August 2013}}</ref> | spacecraft_type = | manufacturer = Jet Propulsion Laboratory | dry_mass = | launch_mass = {{convert|721.9|kg|lb}} | power = 420&nbsp;watts | launch_rocket = Titan IIIE | launch_site = Cape Canaveral | launch_contractor = | last_contact = <!--{{end-date|[date]}}--> | decay_date = |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|570000|km|mi|sp=us}} |arrival_date = July 9, 1979, 22:29:00 UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[စနေဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|101000|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = August 25, 1981, 03:24:05 UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|81500|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = January 24, 1986, 17:59:47 UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|4950|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = August 25, 1989, 03:56:36 UTC }} }} '''ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်''' ({{lang-en|Voyager 2}}) သည် [[နာဆာ]] အဖွဲ့မှ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၊ [[စနေဂြိုဟ်]]၊ [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]နှင့် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]တို့ကို လေ့လာရန် အသုံးပြုသော အာကာသယာဉ် ဖြစ်သည်။ ယခုအချိန်တိုင်အောင် ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်နှင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်တို့တိုင်အောင် သွားရောက်သော တစ်စင်းတည်းသော အာကာသယာဉ် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုဂြိုဟ် နှစ်ခုနှင့် ဆက်စပ်သော ပုံအများစုမှာ ထိုအာကာသယာဉ်မှ ပေးပို့ခဲ့သော ပုံများပင်ဖြစ်သည်။ ထိုယာဉ်သည် ညီအစ်မယာဉ် [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ အာကာသယာဉ်]] နှင့် တစ်ပုံစံတည်းပင် ဖြစ်သည်။ ထိုအာကာသယာဉ်သည် လက်ရှိတွင် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]မှ ဝေးရာသို့ ရွေ့လျားနေပြီး နေအဖွဲ့အစည်း အပြင်ဘက်ပိုင်းသို့ ဦးတည် သွားလာလျက် ရှိသည်။ ၂ဝ၁၅ ခုနှစ် ဧပရယ်လအရ ယာဉ်သည် [[နေ]]မှ ၁ဝ၈ [[AU]] (၁.၆၂×၁ဝ^၁ဝ [[ကီလိုမီတာ]]) အကွာတွင် ရောက်နေသည်။<ref>[http://voyager.jpl.nasa.gov/where/index.html Voyager - Mission Status<!-- Bot generated title -->]</ref> ဗွိုင်ယေဂျာ၂ အာကာသယာဉ်ကို ၁၉၇၇၊ ဩဂုတ်လ ၂၀ ရက်တွင် လွှတ်တင် ခဲ့သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်သည် မည်သည့်ကြယ်ကိုမှ ဦးတည်ပြီး စေလွှတ်ခဲ့သည် မဟုတ်ပေ။ သို့သော်လည်း နှစ်ပေါင်း ၄ဝဝဝဝ ကြာလျင် ယင်းသည် [[အလင်းနှစ်]] ၁.၇ အကွာသို့ ရောက်ရှိမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ စက်ပစ္စည်းကောင်းမွန်နေပါက ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်သည် အလင်းနှစ် ၄.၃ အကွာမှ ဆိုင်ရပ်စ်ကြယ်သို့ နှစ်ပေါင်း ၂၉၆ဝဝဝ အကြာတွင် ရောက်ရှိမည်ဖြစ်သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်သည် သက္ကရာဇ် ၂ဝ၂၅ ခုနှစ်အထိ အားပျော့သော ရေဒီယိုဆက်သွယ်မှုကို ထုတ်ပေးနေအုံးမည်ဟု မျော်လင့်ရသည်။ ထိုနောက်ပိုင်းတွင်ကား လုံလောက်သော လျှပ်စစ်စွမ်းအင်များ ထုတ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ပါ။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ နှင့် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ် နှစ်စင်းစလုံးတွင် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်ရှိတို့၏ ပုံများ နှင့် အသံများကို ထည့်သွင်းထားသော ရွှေဓာတ်ပြား တစ်ချပ်စီ ပါရှိသည်။ ထို့ပြင် ဘာသာစကားပေါင်း အမျိုး ၅ဝ ကျော် ထည့်သွင်းထားပြီး [[ကမ္ဘာ]]မြေတည်နေရာအား ဖော်ပြထားသည်။ ထိုဓာတ်ပြားများကို ဂြိုဟ်သားများနှင့် ဆက်သွယ်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်၍ ထည့်သွင်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်း== အာကာသခေတ်၏ အစောပိုင်းကာလတွင် ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်း၌ နေအဖွဲ့အစည်း၏ အပြင်ဘက်ဂြိုဟ်များသည် အချိန်အခါအလိုက် တစ်တန်းတည်းနီးပါး ကျရောက်မည့် အခြေအနေတစ်ရပ် ဖြစ်ပေါ်လာမည်ဖြစ်ကြောင်း သိရှိခဲ့ကြသည်။ ထိုအခြေအနေကို အခွင့်ကောင်းယူ၍ ထိုအချိန်က အသစ်ပေါ်ထွန်းလာသော ဆွဲငင်အားအကူအညီဖြင့် လမ်းကြောင်းပြောင်းရွှေ့သည့် နည်းစနစ် (gravity assist) ကို အသုံးပြုပါက အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်တစ်စင်းတည်းဖြင့် ဂျူပီတာ၊ စနေ၊ ယူရေးနပ်စ်နှင့် နက်ပ်ကျွန်းဂြိုဟ်တို့သို့ သွားရောက်လေ့လာနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ နာဆာသည် “မဟာခရီးစဉ်” (Grand Tour) စီမံကိန်းကို စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ယင်းစီမံကိန်းသည် နောက်ပိုင်းတွင် အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းစီပါဝင်သော အုပ်စုနှစ်စုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် အကြီးစားစီမံကိန်းတစ်ခုအဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ အုပ်စုတစ်စုသည် [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၊ [[စနေဂြိုဟ်]]နှင့် [[ပလူတို]]သို့ သွားရောက်ရန်ဖြစ်ပြီး၊ အခြားအုပ်စုမှာ ဂျူပီတာ၊ [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]နှင့် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]တို့သို့ သွားရောက်ရန် ဖြစ်သည်။ အာကာသယာဉ်များသည် ခရီးစဉ်တစ်လျှောက်လုံး လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ရန် အရန်စနစ်များပါဝင်အောင် ဒီဇိုင်းရေးဆွဲရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ်ရောက်သောအခါ မစ်ရှင်၏ အတိုင်းအတာကို လျှော့ချခဲ့ပြီး [[မာရီနာ စီမံကိန်း]]မှ ဆင်းသက်လာသော အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။ ၎င်းတို့မှာ မာရီနာ ဂျူပီတာ–စနေ စူးစမ်းရေးယာဉ်များ ဖြစ်သည်။ စီမံကိန်း၏ ခန့်မှန်းကုန်ကျစရိတ်ကို အများပြည်သူထံတွင် နည်းပါးသကဲ့သို့ ထင်မြင်စေရန် ဂျူပီတာနှင့် စနေဂြိုဟ်တို့ကို အနီးကပ်ဖြတ်သန်းပျံသန်းသည့် ခရီးစဉ်များသာ ထည့်သွင်းခဲ့သော်လည်း မဟာခရီးစဉ်ကို ဆက်လက်ဆောင်ရွက်နိုင်မည့် ရွေးချယ်ခွင့်ကိုမူ ဖွင့်ထားခဲ့သည်။ စီမံကိန်း တိုးတက်လာသည်နှင့်အမျှ ယင်း၏အမည်ကို [[ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း|ဗွိုင်ယေဂျာ]] ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁]] ၏ အဓိကမစ်ရှင်မှာ ဂျူပီတာ၊ စနေဂြိုဟ်နှင့် စနေဂြိုဟ်၏ အကြီးဆုံးဂြိုဟ်ရံလဖြစ်သော တိုက်တန်တို့ကို လေ့လာစူးစမ်းရန် ဖြစ်သည်။ [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၂]] သည်လည်း ဂျူပီတာနှင့် စနေဂြိုဟ်တို့ကို လေ့လာရန် စီစဉ်ထားသော်လည်း ၎င်း၏ ပျံသန်းလမ်းကြောင်းကို ယူရေးနပ်စ်နှင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်တို့အထိ ဆက်လက်သွားရောက်နိုင်ရန် သို့မဟုတ် ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ အတွက် အရန်အဖြစ် [[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တန်]]သို့ ဦးတည်ပြောင်းလဲနိုင်ရန် ရွေးချယ်ခွင့်ရှိအောင် သတ်မှတ်ထားခဲ့သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ သည် ၎င်း၏ ရည်မှန်းချက်များကို အောင်မြင်စွာ ပြီးမြောက်ခဲ့ပါက ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၏ မစ်ရှင်ကာလကို တိုးမြှင့်ကာ ယူရေးနပ်စ်နှင့် နက်ပ်ကျွန်းဂြိုဟ်တို့ဆီသို့ ဆက်လက်စေလွှတ်ရန် စီစဉ်ထားခဲ့သည်။ တိုက်တန်ကို ရွေးချယ်ခဲ့ရခြင်းမှာ ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် [[ပိုင်အိုနီးယား ၁၁]]အာကာသယာဉ်က ရိုက်ကူးပေးပို့ခဲ့သော ပုံရိပ်များကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုပုံရိပ်များအရ တိုက်တန်၏ လေထုသည် သိပ်သည်းပြီး ရှုပ်ထွေးမှုရှိကြောင်း ညွှန်ပြခဲ့သဖြင့် သိပ္ပံပညာရှင်များအကြား စိတ်ဝင်စားမှု မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် တိုက်တန်ကို အနီးကပ်ဖြတ်သန်းပျံသန်း၍ လေ့လာနိုင်ရန် အကောင်းဆုံးဖြစ်မည့် လမ်းကြောင်းကို ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခဲ့ကြသည်။ ==ကြယ်တာရာများကြား မစ်ရှင်== ဂြိုဟ်များကို လေ့လာစူးစမ်းသည့် မစ်ရှင်ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် ကြယ်တာရာအချင်းချင်းအကြား စူးစမ်းလေ့လာရေးမစ်ရှင် (interstellar mission) ကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်နေသည့် အာကာသယာဉ်အဖြစ် ဖော်ပြခံခဲ့ရသည်။ နာဆာသည် ယင်းအာကာသယာဉ်ကို အသုံးပြု၍ [[ဟေလီယိုစဖီးယား]] (heliosphere) ၏ အပြင်ဘက်ရှိ [[နေအဖွဲ့အစည်း]]၏ ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေကို လေ့လာလျက်ရှိသည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလအထိ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် တစ်စက္ကန့်လျှင် ၁၆၀ ဘစ်ခန့်နှုန်းဖြင့် သိပ္ပံဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ကမ္ဘာသို့ ပေးပို့နေခဲ့သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ နှင့် အချက်အလက်ပေးပို့လက်ခံမှုဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ဗွိုင်ယေဂျာ အပတ်စဉ်အစီရင်ခံစာများ (Voyager Weekly Reports) တွင် ရရှိနိုင်သည်။ ၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် အလွန်ဝေးလံသော ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်လှိုင်းအလျားများဖြင့် V1974 Cygni နိုဗာ (nova) ကို လေ့လာတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ယင်းသည် ထိုကဲ့သို့သော လေ့လာတွေ့ရှိမှုမျိုးတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် ဖြစ်သည်။ ထိုလှိုင်းအလျားများ၌ အလင်းတောက်ပမှု ပိုမိုမြင့်တက်လာခြင်းကြောင့် နိုဗာကို ပိုမိုအသေးစိတ် လေ့လာနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် [[ရှိုးမစ်ကာ လီဗီနိုင်း ကြယ်တံခွန်]] (Comet Shoemaker–Levy 9) ၏ အစိတ်အပိုင်းများ ဂျူပီတာဂြိုဟ်ပေါ်သို့ ဝင်တိုက်မှုများကို လေ့လာရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၏ တည်နေရာကြောင့် ဝင်တိုက်မှုများကို တိုက်ရိုက်မြင်တွေ့နိုင်သည့် လမ်းကြောင်းရှိခဲ့ပြီး ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်နှင့် ရေဒီယိုလှိုင်းရောင်စဉ်တို့ဖြင့် လေ့လာမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် မည်သည့်အရာကိုမျှ ထောက်လှမ်းမတွေ့ရှိခဲ့ပေ။ တွက်ချက်မှုများအရ ဝင်တိုက်မှုများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မီးလုံးများ၏ အလင်းတောက်ပမှုသည် အာကာသယာဉ်၏ ထောက်လှမ်းနိုင်စွမ်း အနိမ့်ဆုံးကန့်သတ်ချက်အောက်တွင် ရှိနေခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ထံသို့ တယ်လီမီတာစနစ်မှတစ်ဆင့် ပေးပို့ခဲ့သော အမိန့်တစ်ခုကို အာကာသယာဉ်၏ ကွန်ပျူတာက ကျပန်းဖြစ်ပေါ်သည့် အမှားတစ်ခုကြောင့် မှားယွင်းစွာ ကုဒ်ဖြည်ဖတ်ရှုခဲ့သည်။ ထိုအမိန့်ကို အာကာသယာဉ်၏ သံလိုက်တိုင်းကိရိယာ (magnetometer) အတွက် လျှပ်စစ်အပူပေးစက်များကို ဖွင့်ရန် အမိန့်အဖြစ် နားလည်ခဲ့သည်။ အပူပေးစက်များသည် ဒီဇင်ဘာလ ၄ ရက်နေ့အထိ ဆက်လက်ဖွင့်ထားခဲ့ပြီး ထိုကာလအတွင်း အပူချိန်သည် ၁၃၀ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် (၂၆၆ ဒီဂရီဖာရင်ဟိုက်) ကျော်အထိ မြင့်တက်ခဲ့သည်။ ယင်းအပူချိန်သည် သံလိုက်တိုင်းကိရိယာများ ခံနိုင်ရန် ဒီဇိုင်းရေးဆွဲထားသည့် အပူချိန်ထက် သိသိသာသာ မြင့်မားခဲ့ပြီး အာရုံခံကိရိယာတစ်ခုလည်း မှန်ကန်သော ဦးတည်ချက်မှ လွဲချော်သွားခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် အဆုံးသတ်လှိုင်းမျက်နှာပြင် (termination shock) ကို ဖြတ်ကျော်ပြီးနောက် ဟေလီယိုရှီးသ် (heliosheath) အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ထိုနေရာသည် ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ ဖြတ်သန်းခဲ့သည့် နေရာထက် [[နေ]]နှင့် မိုင်ပေါင်း ၁ ဘီလီယံ (ကီလိုမီတာ ၁.၆ ဘီလီယံ) ခန့် ပိုမိုနီးကပ်သည်။ ယင်းကွာခြားချက်မှာ အာကာသနက်ရှိုင်းရာမှ သက်ရောက်လာသော ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြား သံလိုက်စက်ကွင်း (interstellar magnetic field) ကြောင့် ဖြစ်သည်။ နေအဖွဲ့အစည်း၏ ဟေလီယိုစဖီးယား တောင်ဘက်ခြမ်းသည် အတွင်းဘက်သို့ ဖိသိပ်ခံနေရသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၌ သိပ္ပံဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ၏ ဖော်မတ်နှင့် ပတ်သက်သော ပြဿနာများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် မေလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် JPL အင်ဂျင်နီယာများက ကွန်ပျူတာအတွင်းရှိ ဘစ်တစ်ဘစ် ပြောင်းပြန်ဖြစ်နေခြင်းကြောင့် ပြဿနာဖြစ်ပွားခဲ့ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့ပြီး မေလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ထိုဘစ်ကို ပြန်လည်သတ်မှတ်ရန် စီစဉ်ခဲ့သည်။ မေလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် အင်ဂျင်နီယာများက မှားယွင်းနေသော ဘစ်ကို ပြုပြင်ပြီးနောက် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် အာကာသနက်ရှိုင်းရာမှ သိပ္ပံဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ကမ္ဘာသို့ ပြန်လည်ပေးပို့နိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် နောက်ထပ် နှစ်နှစ်မှ သုံးနှစ်အတွင်း ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြား အာကာသ (interstellar space) သို့ ဝင်ရောက်နိုင်မည်ဟု မူလက ခန့်မှန်းခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ ပလာစမာရောင်စဉ်တိုင်းကိရိယာ (plasma spectrometer) သည် ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြားရှိ ပလာစမာ၏ သိပ်သည်းဆနှင့် အပူချိန်တို့ကို ပထမဆုံးအကြိမ် တိုက်ရိုက်တိုင်းတာနိုင်မည်ဟု မျှော်လင့်ထားခဲ့သည်။ သို့သော် ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း၏ သိပ္ပံဆိုင်ရာ အကြီးအကဲ အက်ဒ်ဝပ် စီ စတုန်း (Edward C. Stone) နှင့် ၎င်း၏ လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်များက ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြား အာကာသသို့ ဝင်ရောက်သည့်အခါ ထင်ရှားစွာ တွေ့ရှိရမည့် အချက်ပြလက္ခဏာဖြစ်သော [[သံလိုက်စက်ကွင်း]]၏ ဦးတည်ရာပြောင်းလဲမှုနှင့် ပတ်သက်သည့် သက်သေအထောက်အထားများ မရရှိသေးကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် ၂၀၁၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ၌ စတုန်းက ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် ၂၀၁၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြား အာကာသသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် Deep Space Network ကို ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်ထံသို့ အမိန့်များ ပေးပို့သည့် ဆက်သွယ်မှုမှာ ရှစ်လကြာ ပြတ်တောက်ခဲ့သည်။ နိုဝင်ဘာလ ၂ ရက်နေ့တွင် ဆက်သွယ်မှုကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့ပြီး အမိန့်များကို အဆက်မပြတ် ပေးပို့ခဲ့သည်။ အာကာသယာဉ်သည် အဆိုပါအမိန့်များကို အောင်မြင်စွာ လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ဆက်သွယ်မှုအောင်မြင်ကြောင်း အတည်ပြုသည့် သတင်းစကားကိုလည်း ကမ္ဘာသို့ ပြန်လည်ပေးပို့ခဲ့သည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် တစ်နှစ်ကြာ ပြုပြင်မွမ်းမံမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သော မြေပြင်ဆက်သွယ်ရေးစခန်း၏ အင်တင်နာကြီးကို အဆင့်မြှင့်တင်ပြီးနောက် အာကာသယာဉ်နှင့် ဆက်သွယ်မှုအားလုံးကို အပြည့်အဝ ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် နေနှင့် အကွာအဝေးအရ ဒုတိယအဝေးဆုံး အာကာသယာဉ်အဖြစ် ပိုင်နီယာ ၁၀ ကို ကျော်တက်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ပရိုဂရမ်ရေးသားမှုဆိုင်ရာ အမှားတစ်ခုကြောင့် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၏ high-gain antenna သည် ကမ္ဘာ့ဦးတည်ရာမှ ၂ ဒီဂရီခန့် လွဲချော်သွားခဲ့ပြီး အာကာသယာဉ်နှင့် ဆက်သွယ်မှု ပြတ်တောက်ခဲ့သည်။ ဩဂုတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် Deep Space Network ၏ အင်တင်နာများကို အသုံးပြု၍ အာကာသယာဉ်၏ သယ်ဆောင်လှိုင်းအချက်ပြ (carrier signal) ကို ထောက်လှမ်းတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဩဂုတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် ကင်ဘာရာ ဆက်သွယ်ရေးစခန်းမှ စွမ်းအားမြင့် ရေဒီယိုအချက်ပြတစ်ခုကို ပေးပို့ကာ အာကာသယာဉ်အား ကမ္ဘာ့ဘက်သို့ ပြန်လည်ဦးတည်ရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဆက်သွယ်မှုကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။ ကြိုတင်ကာကွယ်ရေးအစီအမံတစ်ရပ်အနေဖြင့် အာကာသယာဉ်ကို ကမ္ဘာ့ဘက်သို့ အလိုအလျောက် ပြန်လည်ဦးတည်စေမည့် အစီအစဉ်ကိုလည်း ထည့်သွင်းရေးသားထားသည်။ ထိုအစီအစဉ်အရ အာကာသယာဉ်သည် ၂၀၂၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ကမ္ဘာ့ဘက်သို့ အလိုအလျောက် အချက်ပြစနစ် ပြန်လည်ဦးတည်လာမည်ဖြစ်သည်။ ==ယာဉ် အနာဂါတ်== အဆိုပါ အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်သည် ၎င်း၏ သိပ္ပံဆိုင်ရာ ကိရိယာသုံးခုကို ဆက်လက်လည်ပတ်နိုင်ရန် လိုအပ်သော လျှပ်စစ်စွမ်းအင်ကို အနည်းဆုံး ၂၀၂၇ ခုနှစ်ကုန်အထိ ထောက်ပံ့ပေးနိုင်မည်ဟု မျှော်မှန်းထားသည်။<ref name="spacecraft lifetime">{{cite web |url=https://science.nasa.gov/blogs/voyager/2026/08/04/nasa-engineers-help-prolong-voyager-2s-science-mission/ |title=Voyager – Spacecraft – NASA engineer help prolong voyager 2's science mission |access-date=August 20, 2026 |date=August 20, 2026 |publisher=[[NASA]] Jet Propulsion Laboratory}}</ref> ယင်းအချိန်သည် အာကာသယာဉ်ကို လွှတ်တင်ခဲ့ပြီးနောက် နှစ်ပေါင်း ၅၀ ပြည့်ချိန်လည်း ဖြစ်သည်။ [[နာဆာ]]၏ ပြောကြားချက်အရ “ဗွိုင်ယေဂျာ အာကာသယာဉ်များသည် နဂါးငွေ့တန်း ဂလက်ဆီအတွင်း အဆုံးမရှိဟု ဆိုနိုင်လောက်အောင် ဆက်လက်လှည့်လည်သွားလာနေကြမည်ဖြစ်သည်။”<ref>{{Cite web |title=Future |url=https://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514175011/http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |archive-date=May 14, 2012 |access-date=October 13, 2013 |publisher=NASA}}</ref> ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် သီးခြားကြယ်တစ်စင်းစင်းဆီသို့ ဦးတည်ပျံသန်းနေခြင်း မဟုတ်ပေ။ အနီးဆုံးကြယ်သည် [[အလင်းနှစ်]] ၄.၂ နှစ်ကွာဝေးပြီး၊ အာကာသယာဉ်၏ အမြန်နှုန်းမှာ တစ်စက္ကန့်လျှင် ၁၅.၃၄၁ ကီလိုမီတာ ဖြစ်သည်။ ထိုအမြန်နှုန်းဖြင့် အလင်းနှစ်တစ်နှစ်စာ အကွာအဝေးကို ဖြတ်သန်းရန် နှစ်ပေါင်း ၁၉,၅၄၁ ခန့် ကြာမြင့်မည်ဖြစ်သည်။ ထိုကာလအတွင်း အနီးအနားရှိ ကြယ်များသည်လည်း ၎င်းတို့၏ တည်နေရာများကို သိသိသာသာ ပြောင်းလဲသွားကြမည်ဖြစ်သည်။ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် နှစ်ပေါင်း ၄၂,၀၀၀ အကြာတွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် ကမ္ဘာမှ အလင်းနှစ် ၁၀.၃၀ နှစ်ကွာဝေးသော Ross 248 ကြယ်ကို အလင်းနှစ် ၁.၇ နှစ်အကွာမှ ဖြတ်သန်းသွားမည်ဖြစ်သည်။ မည်သည့်အရာကမျှ ၎င်း၏ လမ်းကြောင်းကို မနှောင့်ယှက်ပါက နှစ်ပေါင်း ၂၉၆,၀၀၀ အကြာတွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် ကမ္ဘာမှ အလင်းနှစ် ၈.၆ နှစ်ကွာဝေးသော [[ဆိုင်ရပ်စ်]]ကြယ်ကို အလင်းနှစ် ၄.၃ နှစ်အကွာမှ ဖြတ်သန်းသွားမည်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |last1=Baldwin |first1=Paul |title=NASA's Voyager 2 heads for star Sirius... by time it arrives humans will have died out |url=https://www.express.co.uk/news/world/567957/NASA-s-Voyager-2-sets-course-for-star-Sirius-by-time-it-arrives-human-race-will-be-dead |access-date=September 1, 2022 |work=Express.co.uk |date=December 4, 2017 |language=en |archive-date=September 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901052903/https://www.express.co.uk/news/world/567957/NASA-s-Voyager-2-sets-course-for-star-Sirius-by-time-it-arrives-human-race-will-be-dead |url-status=live }}</ref> ==အခြား ကြည့်ရန်== *[[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ အာကာသယာဉ်]] *[[နာဆာ]] ==ကိုးကား== {{reflist}} {{ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း}} {{Spaceflight}} [[Category:ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း]] [[Category:ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[Category:နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျူပီတာဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] rvmyswql8l9pq6vap7cqne4k0nbvxbz 1057840 1057839 2026-10-13T17:08:16Z Dr Lotus Black 31011 /* ကြယ်တာရာများကြား မစ်ရှင် */ 1057840 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = Voyager 2 | image = Voyager spacecraft.jpg | image_caption = ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ | mission_type = ဂြိုဟ်လေ့လာရေး | operator = [[NASA]] / [[Jet Propulsion Laboratory|JPL]]<ref name="PDS">{{cite web|url=http://starbrite.jpl.nasa.gov/pds/viewMissionProfile.jsp?MISSION_NAME=VOYAGER|title=VOYAGER:Mission Information|date=1989|publisher=NASA|accessdate=January 2, 2011|archivedate=21 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721052910/http://starbrite.jpl.nasa.gov/pds/viewMissionProfile.jsp?MISSION_NAME=VOYAGER}}</ref> | website = {{url|http://voyager.jpl.nasa.gov/}} | COSPAR_ID = 1977-076A<ref>{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1977-076A|title=Voyager 2|publisher=US National Space Science Data Center|accessdate=25 August 2013|archivedate=20 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130220223406/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1977-076A}}</ref> | SATCAT = 10271<ref>{{cite web|url=http://www.n2yo.com/satellite/?s=10271|title=VOYAGER 2|publisher=N2YO|accessdate=25 August 2013}}</ref> | spacecraft_type = | manufacturer = Jet Propulsion Laboratory | dry_mass = | launch_mass = {{convert|721.9|kg|lb}} | power = 420&nbsp;watts | launch_rocket = Titan IIIE | launch_site = Cape Canaveral | launch_contractor = | last_contact = <!--{{end-date|[date]}}--> | decay_date = |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|570000|km|mi|sp=us}} |arrival_date = July 9, 1979, 22:29:00 UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[စနေဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|101000|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = August 25, 1981, 03:24:05 UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|81500|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = January 24, 1986, 17:59:47 UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|4950|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = August 25, 1989, 03:56:36 UTC }} }} '''ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်''' ({{lang-en|Voyager 2}}) သည် [[နာဆာ]] အဖွဲ့မှ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၊ [[စနေဂြိုဟ်]]၊ [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]နှင့် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]တို့ကို လေ့လာရန် အသုံးပြုသော အာကာသယာဉ် ဖြစ်သည်။ ယခုအချိန်တိုင်အောင် ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်နှင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်တို့တိုင်အောင် သွားရောက်သော တစ်စင်းတည်းသော အာကာသယာဉ် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုဂြိုဟ် နှစ်ခုနှင့် ဆက်စပ်သော ပုံအများစုမှာ ထိုအာကာသယာဉ်မှ ပေးပို့ခဲ့သော ပုံများပင်ဖြစ်သည်။ ထိုယာဉ်သည် ညီအစ်မယာဉ် [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ အာကာသယာဉ်]] နှင့် တစ်ပုံစံတည်းပင် ဖြစ်သည်။ ထိုအာကာသယာဉ်သည် လက်ရှိတွင် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]မှ ဝေးရာသို့ ရွေ့လျားနေပြီး နေအဖွဲ့အစည်း အပြင်ဘက်ပိုင်းသို့ ဦးတည် သွားလာလျက် ရှိသည်။ ၂ဝ၁၅ ခုနှစ် ဧပရယ်လအရ ယာဉ်သည် [[နေ]]မှ ၁ဝ၈ [[AU]] (၁.၆၂×၁ဝ^၁ဝ [[ကီလိုမီတာ]]) အကွာတွင် ရောက်နေသည်။<ref>[http://voyager.jpl.nasa.gov/where/index.html Voyager - Mission Status<!-- Bot generated title -->]</ref> ဗွိုင်ယေဂျာ၂ အာကာသယာဉ်ကို ၁၉၇၇၊ ဩဂုတ်လ ၂၀ ရက်တွင် လွှတ်တင် ခဲ့သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်သည် မည်သည့်ကြယ်ကိုမှ ဦးတည်ပြီး စေလွှတ်ခဲ့သည် မဟုတ်ပေ။ သို့သော်လည်း နှစ်ပေါင်း ၄ဝဝဝဝ ကြာလျင် ယင်းသည် [[အလင်းနှစ်]] ၁.၇ အကွာသို့ ရောက်ရှိမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ စက်ပစ္စည်းကောင်းမွန်နေပါက ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်သည် အလင်းနှစ် ၄.၃ အကွာမှ ဆိုင်ရပ်စ်ကြယ်သို့ နှစ်ပေါင်း ၂၉၆ဝဝဝ အကြာတွင် ရောက်ရှိမည်ဖြစ်သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်သည် သက္ကရာဇ် ၂ဝ၂၅ ခုနှစ်အထိ အားပျော့သော ရေဒီယိုဆက်သွယ်မှုကို ထုတ်ပေးနေအုံးမည်ဟု မျော်လင့်ရသည်။ ထိုနောက်ပိုင်းတွင်ကား လုံလောက်သော လျှပ်စစ်စွမ်းအင်များ ထုတ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ပါ။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ နှင့် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ် နှစ်စင်းစလုံးတွင် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်ရှိတို့၏ ပုံများ နှင့် အသံများကို ထည့်သွင်းထားသော ရွှေဓာတ်ပြား တစ်ချပ်စီ ပါရှိသည်။ ထို့ပြင် ဘာသာစကားပေါင်း အမျိုး ၅ဝ ကျော် ထည့်သွင်းထားပြီး [[ကမ္ဘာ]]မြေတည်နေရာအား ဖော်ပြထားသည်။ ထိုဓာတ်ပြားများကို ဂြိုဟ်သားများနှင့် ဆက်သွယ်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်၍ ထည့်သွင်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်း== အာကာသခေတ်၏ အစောပိုင်းကာလတွင် ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်း၌ နေအဖွဲ့အစည်း၏ အပြင်ဘက်ဂြိုဟ်များသည် အချိန်အခါအလိုက် တစ်တန်းတည်းနီးပါး ကျရောက်မည့် အခြေအနေတစ်ရပ် ဖြစ်ပေါ်လာမည်ဖြစ်ကြောင်း သိရှိခဲ့ကြသည်။ ထိုအခြေအနေကို အခွင့်ကောင်းယူ၍ ထိုအချိန်က အသစ်ပေါ်ထွန်းလာသော ဆွဲငင်အားအကူအညီဖြင့် လမ်းကြောင်းပြောင်းရွှေ့သည့် နည်းစနစ် (gravity assist) ကို အသုံးပြုပါက အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်တစ်စင်းတည်းဖြင့် ဂျူပီတာ၊ စနေ၊ ယူရေးနပ်စ်နှင့် နက်ပ်ကျွန်းဂြိုဟ်တို့သို့ သွားရောက်လေ့လာနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ နာဆာသည် “မဟာခရီးစဉ်” (Grand Tour) စီမံကိန်းကို စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ယင်းစီမံကိန်းသည် နောက်ပိုင်းတွင် အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းစီပါဝင်သော အုပ်စုနှစ်စုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် အကြီးစားစီမံကိန်းတစ်ခုအဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ အုပ်စုတစ်စုသည် [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၊ [[စနေဂြိုဟ်]]နှင့် [[ပလူတို]]သို့ သွားရောက်ရန်ဖြစ်ပြီး၊ အခြားအုပ်စုမှာ ဂျူပီတာ၊ [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]နှင့် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]တို့သို့ သွားရောက်ရန် ဖြစ်သည်။ အာကာသယာဉ်များသည် ခရီးစဉ်တစ်လျှောက်လုံး လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ရန် အရန်စနစ်များပါဝင်အောင် ဒီဇိုင်းရေးဆွဲရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ်ရောက်သောအခါ မစ်ရှင်၏ အတိုင်းအတာကို လျှော့ချခဲ့ပြီး [[မာရီနာ စီမံကိန်း]]မှ ဆင်းသက်လာသော အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။ ၎င်းတို့မှာ မာရီနာ ဂျူပီတာ–စနေ စူးစမ်းရေးယာဉ်များ ဖြစ်သည်။ စီမံကိန်း၏ ခန့်မှန်းကုန်ကျစရိတ်ကို အများပြည်သူထံတွင် နည်းပါးသကဲ့သို့ ထင်မြင်စေရန် ဂျူပီတာနှင့် စနေဂြိုဟ်တို့ကို အနီးကပ်ဖြတ်သန်းပျံသန်းသည့် ခရီးစဉ်များသာ ထည့်သွင်းခဲ့သော်လည်း မဟာခရီးစဉ်ကို ဆက်လက်ဆောင်ရွက်နိုင်မည့် ရွေးချယ်ခွင့်ကိုမူ ဖွင့်ထားခဲ့သည်။ စီမံကိန်း တိုးတက်လာသည်နှင့်အမျှ ယင်း၏အမည်ကို [[ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း|ဗွိုင်ယေဂျာ]] ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁]] ၏ အဓိကမစ်ရှင်မှာ ဂျူပီတာ၊ စနေဂြိုဟ်နှင့် စနေဂြိုဟ်၏ အကြီးဆုံးဂြိုဟ်ရံလဖြစ်သော တိုက်တန်တို့ကို လေ့လာစူးစမ်းရန် ဖြစ်သည်။ [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၂]] သည်လည်း ဂျူပီတာနှင့် စနေဂြိုဟ်တို့ကို လေ့လာရန် စီစဉ်ထားသော်လည်း ၎င်း၏ ပျံသန်းလမ်းကြောင်းကို ယူရေးနပ်စ်နှင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်တို့အထိ ဆက်လက်သွားရောက်နိုင်ရန် သို့မဟုတ် ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ အတွက် အရန်အဖြစ် [[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တန်]]သို့ ဦးတည်ပြောင်းလဲနိုင်ရန် ရွေးချယ်ခွင့်ရှိအောင် သတ်မှတ်ထားခဲ့သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ သည် ၎င်း၏ ရည်မှန်းချက်များကို အောင်မြင်စွာ ပြီးမြောက်ခဲ့ပါက ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၏ မစ်ရှင်ကာလကို တိုးမြှင့်ကာ ယူရေးနပ်စ်နှင့် နက်ပ်ကျွန်းဂြိုဟ်တို့ဆီသို့ ဆက်လက်စေလွှတ်ရန် စီစဉ်ထားခဲ့သည်။ တိုက်တန်ကို ရွေးချယ်ခဲ့ရခြင်းမှာ ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် [[ပိုင်အိုနီးယား ၁၁]]အာကာသယာဉ်က ရိုက်ကူးပေးပို့ခဲ့သော ပုံရိပ်များကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုပုံရိပ်များအရ တိုက်တန်၏ လေထုသည် သိပ်သည်းပြီး ရှုပ်ထွေးမှုရှိကြောင်း ညွှန်ပြခဲ့သဖြင့် သိပ္ပံပညာရှင်များအကြား စိတ်ဝင်စားမှု မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် တိုက်တန်ကို အနီးကပ်ဖြတ်သန်းပျံသန်း၍ လေ့လာနိုင်ရန် အကောင်းဆုံးဖြစ်မည့် လမ်းကြောင်းကို ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခဲ့ကြသည်။ ==ကြယ်တာရာများကြား မစ်ရှင်== ဂြိုဟ်များကို လေ့လာစူးစမ်းသည့် မစ်ရှင်ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် ကြယ်တာရာအချင်းချင်းအကြား စူးစမ်းလေ့လာရေးမစ်ရှင် (interstellar mission) ကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်နေသည့် အာကာသယာဉ်အဖြစ် ဖော်ပြခံခဲ့ရသည်။ နာဆာသည် ယင်းအာကာသယာဉ်ကို အသုံးပြု၍ [[ဟေလီယိုစဖီးယား]] (heliosphere) ၏ အပြင်ဘက်ရှိ [[နေအဖွဲ့အစည်း]]၏ ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေကို လေ့လာလျက်ရှိသည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလအထိ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် တစ်စက္ကန့်လျှင် ၁၆၀ ဘစ်ခန့်နှုန်းဖြင့် သိပ္ပံဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ကမ္ဘာသို့ ပေးပို့နေခဲ့သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ နှင့် အချက်အလက်ပေးပို့လက်ခံမှုဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ဗွိုင်ယေဂျာ အပတ်စဉ်အစီရင်ခံစာများ (Voyager Weekly Reports) တွင် ရရှိနိုင်သည်။ ၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် အလွန်ဝေးလံသော ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်လှိုင်းအလျားများဖြင့် V1974 Cygni နိုဗာ (nova) ကို လေ့လာတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ယင်းသည် ထိုကဲ့သို့သော လေ့လာတွေ့ရှိမှုမျိုးတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် ဖြစ်သည်။ ထိုလှိုင်းအလျားများ၌ အလင်းတောက်ပမှု ပိုမိုမြင့်တက်လာခြင်းကြောင့် နိုဗာကို ပိုမိုအသေးစိတ် လေ့လာနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် [[ရှိုးမစ်ကာ လီဗီနိုင်း ကြယ်တံခွန်]] (Comet Shoemaker–Levy 9) ၏ အစိတ်အပိုင်းများ ဂျူပီတာဂြိုဟ်ပေါ်သို့ ဝင်တိုက်မှုများကို လေ့လာရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၏ တည်နေရာကြောင့် ဝင်တိုက်မှုများကို တိုက်ရိုက်မြင်တွေ့နိုင်သည့် လမ်းကြောင်းရှိခဲ့ပြီး ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်နှင့် ရေဒီယိုလှိုင်းရောင်စဉ်တို့ဖြင့် လေ့လာမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် မည်သည့်အရာကိုမျှ ထောက်လှမ်းမတွေ့ရှိခဲ့ပေ။ တွက်ချက်မှုများအရ ဝင်တိုက်မှုများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မီးလုံးများ၏ အလင်းတောက်ပမှုသည် အာကာသယာဉ်၏ ထောက်လှမ်းနိုင်စွမ်း အနိမ့်ဆုံးကန့်သတ်ချက်အောက်တွင် ရှိနေခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ထံသို့ တယ်လီမီတာစနစ်မှတစ်ဆင့် ပေးပို့ခဲ့သော အမိန့်တစ်ခုကို အာကာသယာဉ်၏ ကွန်ပျူတာက ကျပန်းဖြစ်ပေါ်သည့် အမှားတစ်ခုကြောင့် မှားယွင်းစွာ ကုဒ်ဖြည်ဖတ်ရှုခဲ့သည်။ ထိုအမိန့်ကို အာကာသယာဉ်၏ သံလိုက်တိုင်းကိရိယာ (magnetometer) အတွက် လျှပ်စစ်အပူပေးစက်များကို ဖွင့်ရန် အမိန့်အဖြစ် နားလည်ခဲ့သည်။ အပူပေးစက်များသည် ဒီဇင်ဘာလ ၄ ရက်နေ့အထိ ဆက်လက်ဖွင့်ထားခဲ့ပြီး ထိုကာလအတွင်း အပူချိန်သည် ၁၃၀ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် (၂၆၆ ဒီဂရီဖာရင်ဟိုက်) ကျော်အထိ မြင့်တက်ခဲ့သည်။ ယင်းအပူချိန်သည် သံလိုက်တိုင်းကိရိယာများ ခံနိုင်ရန် ဒီဇိုင်းရေးဆွဲထားသည့် အပူချိန်ထက် သိသိသာသာ မြင့်မားခဲ့ပြီး အာရုံခံကိရိယာတစ်ခုလည်း မှန်ကန်သော ဦးတည်ချက်မှ လွဲချော်သွားခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် အဆုံးသတ်လှိုင်းမျက်နှာပြင် (termination shock) ကို ဖြတ်ကျော်ပြီးနောက် ဟေလီယိုရှီးသ် (heliosheath) အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ထိုနေရာသည် ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ ဖြတ်သန်းခဲ့သည့် နေရာထက် [[နေ]]နှင့် မိုင်ပေါင်း ၁ ဘီလီယံ (ကီလိုမီတာ ၁.၆ ဘီလီယံ) ခန့် ပိုမိုနီးကပ်သည်။ ယင်းကွာခြားချက်မှာ အာကာသနက်ရှိုင်းရာမှ သက်ရောက်လာသော ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြား သံလိုက်စက်ကွင်း (interstellar magnetic field) ကြောင့် ဖြစ်သည်။ နေအဖွဲ့အစည်း၏ ဟေလီယိုစဖီးယား တောင်ဘက်ခြမ်းသည် အတွင်းဘက်သို့ ဖိသိပ်ခံနေရသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၌ သိပ္ပံဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ၏ ဖော်မတ်နှင့် ပတ်သက်သော ပြဿနာများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် မေလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် JPL အင်ဂျင်နီယာများက ကွန်ပျူတာအတွင်းရှိ ဘစ်တစ်ဘစ် ပြောင်းပြန်ဖြစ်နေခြင်းကြောင့် ပြဿနာဖြစ်ပွားခဲ့ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့ပြီး မေလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ထိုဘစ်ကို ပြန်လည်သတ်မှတ်ရန် စီစဉ်ခဲ့သည်။ မေလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် အင်ဂျင်နီယာများက မှားယွင်းနေသော ဘစ်ကို ပြုပြင်ပြီးနောက် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် အာကာသနက်ရှိုင်းရာမှ သိပ္ပံဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ကမ္ဘာသို့ ပြန်လည်ပေးပို့နိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် နောက်ထပ် နှစ်နှစ်မှ သုံးနှစ်အတွင်း ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြား အာကာသ (interstellar space) သို့ ဝင်ရောက်နိုင်မည်ဟု မူလက ခန့်မှန်းခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ ပလာစမာရောင်စဉ်တိုင်းကိရိယာ (plasma spectrometer) သည် ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြားရှိ ပလာစမာ၏ သိပ်သည်းဆနှင့် အပူချိန်တို့ကို ပထမဆုံးအကြိမ် တိုက်ရိုက်တိုင်းတာနိုင်မည်ဟု မျှော်လင့်ထားခဲ့သည်။ သို့သော် ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း၏ သိပ္ပံဆိုင်ရာ အကြီးအကဲ အက်ဒ်ဝပ် စီ စတုန်း (Edward C. Stone) နှင့် ၎င်း၏ လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်များက ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြား အာကာသသို့ ဝင်ရောက်သည့်အခါ ထင်ရှားစွာ တွေ့ရှိရမည့် အချက်ပြလက္ခဏာဖြစ်သော [[သံလိုက်စက်ကွင်း]]၏ ဦးတည်ရာပြောင်းလဲမှုနှင့် ပတ်သက်သည့် သက်သေအထောက်အထားများ မရရှိသေးကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် ၂၀၁၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ၌ စတုန်းက ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် ၂၀၁၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြား အာကာသသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် Deep Space Network ကို ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်ထံသို့ အမိန့်များ ပေးပို့သည့် ဆက်သွယ်မှုမှာ ရှစ်လကြာ ပြတ်တောက်ခဲ့သည်။ နိုဝင်ဘာလ ၂ ရက်နေ့တွင် ဆက်သွယ်မှုကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့ပြီး အမိန့်များကို အဆက်မပြတ် ပေးပို့ခဲ့သည်။ အာကာသယာဉ်သည် အဆိုပါအမိန့်များကို အောင်မြင်စွာ လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ဆက်သွယ်မှုအောင်မြင်ကြောင်း အတည်ပြုသည့် သတင်းစကားကိုလည်း ကမ္ဘာသို့ ပြန်လည်ပေးပို့ခဲ့သည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် တစ်နှစ်ကြာ ပြုပြင်မွမ်းမံမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သော မြေပြင်ဆက်သွယ်ရေးစခန်း၏ အင်တင်နာကြီးကို အဆင့်မြှင့်တင်ပြီးနောက် အာကာသယာဉ်နှင့် ဆက်သွယ်မှုအားလုံးကို အပြည့်အဝ ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။ [[File:PIA22921-Voyager2-Position-20181210.jpg|thumb|center|600px|၂၀၁၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၏ တည်နေရာ။ အကွာအဝေးများ အလွန်ကြီးမားသဖြင့် လော့ဂရစ်သမ်စကေး (logarithmic scale) ဖြင့် အကွာအဝေးများကို ချုံ့ဖော်ပြထားသည်ကို သတိပြုပါ။ ကမ္ဘာသည် နေမှ [[နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ ယူနစ်]] (AU) တစ်ယူနစ်အကွာတွင် ရှိပြီး၊ [[စနေဂြိုဟ်]]သည် ၁၀ AU အကွာတွင် ရှိသည်။ ဟေလီယိုပေါ့စ် (heliopause) သည် ၁၂၀ AU ခန့်အကွာတွင် ရှိသည်။ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]သည် နေမှ ၃၀.၁ AU အကွာတွင် ရှိသောကြောင့် ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြား အာကာသ၏ အစွန်းသည် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]၏ နောက်ဆုံးဂြိုဟ်ထက် နေမှ လေးဆခန့် ပိုမိုဝေးကွာသည်။]] ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် နေနှင့် အကွာအဝေးအရ ဒုတိယအဝေးဆုံး အာကာသယာဉ်အဖြစ် ပိုင်နီယာ ၁၀ ကို ကျော်တက်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ပရိုဂရမ်ရေးသားမှုဆိုင်ရာ အမှားတစ်ခုကြောင့် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၏ high-gain antenna သည် ကမ္ဘာ့ဦးတည်ရာမှ ၂ ဒီဂရီခန့် လွဲချော်သွားခဲ့ပြီး အာကာသယာဉ်နှင့် ဆက်သွယ်မှု ပြတ်တောက်ခဲ့သည်။ ဩဂုတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် Deep Space Network ၏ အင်တင်နာများကို အသုံးပြု၍ အာကာသယာဉ်၏ သယ်ဆောင်လှိုင်းအချက်ပြ (carrier signal) ကို ထောက်လှမ်းတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဩဂုတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် ကင်ဘာရာ ဆက်သွယ်ရေးစခန်းမှ စွမ်းအားမြင့် ရေဒီယိုအချက်ပြတစ်ခုကို ပေးပို့ကာ အာကာသယာဉ်အား ကမ္ဘာ့ဘက်သို့ ပြန်လည်ဦးတည်ရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဆက်သွယ်မှုကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။ ကြိုတင်ကာကွယ်ရေးအစီအမံတစ်ရပ်အနေဖြင့် အာကာသယာဉ်ကို ကမ္ဘာ့ဘက်သို့ အလိုအလျောက် ပြန်လည်ဦးတည်စေမည့် အစီအစဉ်ကိုလည်း ထည့်သွင်းရေးသားထားသည်။ ထိုအစီအစဉ်အရ အာကာသယာဉ်သည် ၂၀၂၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ကမ္ဘာ့ဘက်သို့ အလိုအလျောက် အချက်ပြစနစ် ပြန်လည်ဦးတည်လာမည်ဖြစ်သည်။ ==ယာဉ် အနာဂါတ်== အဆိုပါ အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်သည် ၎င်း၏ သိပ္ပံဆိုင်ရာ ကိရိယာသုံးခုကို ဆက်လက်လည်ပတ်နိုင်ရန် လိုအပ်သော လျှပ်စစ်စွမ်းအင်ကို အနည်းဆုံး ၂၀၂၇ ခုနှစ်ကုန်အထိ ထောက်ပံ့ပေးနိုင်မည်ဟု မျှော်မှန်းထားသည်။<ref name="spacecraft lifetime">{{cite web |url=https://science.nasa.gov/blogs/voyager/2026/08/04/nasa-engineers-help-prolong-voyager-2s-science-mission/ |title=Voyager – Spacecraft – NASA engineer help prolong voyager 2's science mission |access-date=August 20, 2026 |date=August 20, 2026 |publisher=[[NASA]] Jet Propulsion Laboratory}}</ref> ယင်းအချိန်သည် အာကာသယာဉ်ကို လွှတ်တင်ခဲ့ပြီးနောက် နှစ်ပေါင်း ၅၀ ပြည့်ချိန်လည်း ဖြစ်သည်။ [[နာဆာ]]၏ ပြောကြားချက်အရ “ဗွိုင်ယေဂျာ အာကာသယာဉ်များသည် နဂါးငွေ့တန်း ဂလက်ဆီအတွင်း အဆုံးမရှိဟု ဆိုနိုင်လောက်အောင် ဆက်လက်လှည့်လည်သွားလာနေကြမည်ဖြစ်သည်။”<ref>{{Cite web |title=Future |url=https://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514175011/http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |archive-date=May 14, 2012 |access-date=October 13, 2013 |publisher=NASA}}</ref> ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် သီးခြားကြယ်တစ်စင်းစင်းဆီသို့ ဦးတည်ပျံသန်းနေခြင်း မဟုတ်ပေ။ အနီးဆုံးကြယ်သည် [[အလင်းနှစ်]] ၄.၂ နှစ်ကွာဝေးပြီး၊ အာကာသယာဉ်၏ အမြန်နှုန်းမှာ တစ်စက္ကန့်လျှင် ၁၅.၃၄၁ ကီလိုမီတာ ဖြစ်သည်။ ထိုအမြန်နှုန်းဖြင့် အလင်းနှစ်တစ်နှစ်စာ အကွာအဝေးကို ဖြတ်သန်းရန် နှစ်ပေါင်း ၁၉,၅၄၁ ခန့် ကြာမြင့်မည်ဖြစ်သည်။ ထိုကာလအတွင်း အနီးအနားရှိ ကြယ်များသည်လည်း ၎င်းတို့၏ တည်နေရာများကို သိသိသာသာ ပြောင်းလဲသွားကြမည်ဖြစ်သည်။ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် နှစ်ပေါင်း ၄၂,၀၀၀ အကြာတွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် ကမ္ဘာမှ အလင်းနှစ် ၁၀.၃၀ နှစ်ကွာဝေးသော Ross 248 ကြယ်ကို အလင်းနှစ် ၁.၇ နှစ်အကွာမှ ဖြတ်သန်းသွားမည်ဖြစ်သည်။ မည်သည့်အရာကမျှ ၎င်း၏ လမ်းကြောင်းကို မနှောင့်ယှက်ပါက နှစ်ပေါင်း ၂၉၆,၀၀၀ အကြာတွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် ကမ္ဘာမှ အလင်းနှစ် ၈.၆ နှစ်ကွာဝေးသော [[ဆိုင်ရပ်စ်]]ကြယ်ကို အလင်းနှစ် ၄.၃ နှစ်အကွာမှ ဖြတ်သန်းသွားမည်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |last1=Baldwin |first1=Paul |title=NASA's Voyager 2 heads for star Sirius... by time it arrives humans will have died out |url=https://www.express.co.uk/news/world/567957/NASA-s-Voyager-2-sets-course-for-star-Sirius-by-time-it-arrives-human-race-will-be-dead |access-date=September 1, 2022 |work=Express.co.uk |date=December 4, 2017 |language=en |archive-date=September 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901052903/https://www.express.co.uk/news/world/567957/NASA-s-Voyager-2-sets-course-for-star-Sirius-by-time-it-arrives-human-race-will-be-dead |url-status=live }}</ref> ==အခြား ကြည့်ရန်== *[[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ အာကာသယာဉ်]] *[[နာဆာ]] ==ကိုးကား== {{reflist}} {{ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း}} {{Spaceflight}} [[Category:ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း]] [[Category:ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[Category:နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျူပီတာဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] kpk7f6l882yk34hs6o20rxnclagybvl 1057841 1057840 2026-10-13T17:15:51Z Dr Lotus Black 31011 /* ကြယ်တာရာများကြား မစ်ရှင် */ 1057841 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = Voyager 2 | image = Voyager spacecraft.jpg | image_caption = ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ | mission_type = ဂြိုဟ်လေ့လာရေး | operator = [[NASA]] / [[Jet Propulsion Laboratory|JPL]]<ref name="PDS">{{cite web|url=http://starbrite.jpl.nasa.gov/pds/viewMissionProfile.jsp?MISSION_NAME=VOYAGER|title=VOYAGER:Mission Information|date=1989|publisher=NASA|accessdate=January 2, 2011|archivedate=21 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721052910/http://starbrite.jpl.nasa.gov/pds/viewMissionProfile.jsp?MISSION_NAME=VOYAGER}}</ref> | website = {{url|http://voyager.jpl.nasa.gov/}} | COSPAR_ID = 1977-076A<ref>{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1977-076A|title=Voyager 2|publisher=US National Space Science Data Center|accessdate=25 August 2013|archivedate=20 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130220223406/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1977-076A}}</ref> | SATCAT = 10271<ref>{{cite web|url=http://www.n2yo.com/satellite/?s=10271|title=VOYAGER 2|publisher=N2YO|accessdate=25 August 2013}}</ref> | spacecraft_type = | manufacturer = Jet Propulsion Laboratory | dry_mass = | launch_mass = {{convert|721.9|kg|lb}} | power = 420&nbsp;watts | launch_rocket = Titan IIIE | launch_site = Cape Canaveral | launch_contractor = | last_contact = <!--{{end-date|[date]}}--> | decay_date = |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|570000|km|mi|sp=us}} |arrival_date = July 9, 1979, 22:29:00 UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[စနေဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|101000|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = August 25, 1981, 03:24:05 UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|81500|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = January 24, 1986, 17:59:47 UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|4950|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = August 25, 1989, 03:56:36 UTC }} }} '''ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်''' ({{lang-en|Voyager 2}}) သည် [[နာဆာ]] အဖွဲ့မှ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၊ [[စနေဂြိုဟ်]]၊ [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]နှင့် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]တို့ကို လေ့လာရန် အသုံးပြုသော အာကာသယာဉ် ဖြစ်သည်။ ယခုအချိန်တိုင်အောင် ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်နှင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်တို့တိုင်အောင် သွားရောက်သော တစ်စင်းတည်းသော အာကာသယာဉ် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုဂြိုဟ် နှစ်ခုနှင့် ဆက်စပ်သော ပုံအများစုမှာ ထိုအာကာသယာဉ်မှ ပေးပို့ခဲ့သော ပုံများပင်ဖြစ်သည်။ ထိုယာဉ်သည် ညီအစ်မယာဉ် [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ အာကာသယာဉ်]] နှင့် တစ်ပုံစံတည်းပင် ဖြစ်သည်။ ထိုအာကာသယာဉ်သည် လက်ရှိတွင် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]မှ ဝေးရာသို့ ရွေ့လျားနေပြီး နေအဖွဲ့အစည်း အပြင်ဘက်ပိုင်းသို့ ဦးတည် သွားလာလျက် ရှိသည်။ ၂ဝ၁၅ ခုနှစ် ဧပရယ်လအရ ယာဉ်သည် [[နေ]]မှ ၁ဝ၈ [[AU]] (၁.၆၂×၁ဝ^၁ဝ [[ကီလိုမီတာ]]) အကွာတွင် ရောက်နေသည်။<ref>[http://voyager.jpl.nasa.gov/where/index.html Voyager - Mission Status<!-- Bot generated title -->]</ref> ဗွိုင်ယေဂျာ၂ အာကာသယာဉ်ကို ၁၉၇၇၊ ဩဂုတ်လ ၂၀ ရက်တွင် လွှတ်တင် ခဲ့သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်သည် မည်သည့်ကြယ်ကိုမှ ဦးတည်ပြီး စေလွှတ်ခဲ့သည် မဟုတ်ပေ။ သို့သော်လည်း နှစ်ပေါင်း ၄ဝဝဝဝ ကြာလျင် ယင်းသည် [[အလင်းနှစ်]] ၁.၇ အကွာသို့ ရောက်ရှိမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ စက်ပစ္စည်းကောင်းမွန်နေပါက ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်သည် အလင်းနှစ် ၄.၃ အကွာမှ ဆိုင်ရပ်စ်ကြယ်သို့ နှစ်ပေါင်း ၂၉၆ဝဝဝ အကြာတွင် ရောက်ရှိမည်ဖြစ်သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်သည် သက္ကရာဇ် ၂ဝ၂၅ ခုနှစ်အထိ အားပျော့သော ရေဒီယိုဆက်သွယ်မှုကို ထုတ်ပေးနေအုံးမည်ဟု မျော်လင့်ရသည်။ ထိုနောက်ပိုင်းတွင်ကား လုံလောက်သော လျှပ်စစ်စွမ်းအင်များ ထုတ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ပါ။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ နှင့် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ် နှစ်စင်းစလုံးတွင် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်ရှိတို့၏ ပုံများ နှင့် အသံများကို ထည့်သွင်းထားသော ရွှေဓာတ်ပြား တစ်ချပ်စီ ပါရှိသည်။ ထို့ပြင် ဘာသာစကားပေါင်း အမျိုး ၅ဝ ကျော် ထည့်သွင်းထားပြီး [[ကမ္ဘာ]]မြေတည်နေရာအား ဖော်ပြထားသည်။ ထိုဓာတ်ပြားများကို ဂြိုဟ်သားများနှင့် ဆက်သွယ်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်၍ ထည့်သွင်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်း== အာကာသခေတ်၏ အစောပိုင်းကာလတွင် ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်း၌ နေအဖွဲ့အစည်း၏ အပြင်ဘက်ဂြိုဟ်များသည် အချိန်အခါအလိုက် တစ်တန်းတည်းနီးပါး ကျရောက်မည့် အခြေအနေတစ်ရပ် ဖြစ်ပေါ်လာမည်ဖြစ်ကြောင်း သိရှိခဲ့ကြသည်။ ထိုအခြေအနေကို အခွင့်ကောင်းယူ၍ ထိုအချိန်က အသစ်ပေါ်ထွန်းလာသော ဆွဲငင်အားအကူအညီဖြင့် လမ်းကြောင်းပြောင်းရွှေ့သည့် နည်းစနစ် (gravity assist) ကို အသုံးပြုပါက အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်တစ်စင်းတည်းဖြင့် ဂျူပီတာ၊ စနေ၊ ယူရေးနပ်စ်နှင့် နက်ပ်ကျွန်းဂြိုဟ်တို့သို့ သွားရောက်လေ့လာနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ နာဆာသည် “မဟာခရီးစဉ်” (Grand Tour) စီမံကိန်းကို စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ယင်းစီမံကိန်းသည် နောက်ပိုင်းတွင် အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းစီပါဝင်သော အုပ်စုနှစ်စုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် အကြီးစားစီမံကိန်းတစ်ခုအဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ အုပ်စုတစ်စုသည် [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၊ [[စနေဂြိုဟ်]]နှင့် [[ပလူတို]]သို့ သွားရောက်ရန်ဖြစ်ပြီး၊ အခြားအုပ်စုမှာ ဂျူပီတာ၊ [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]နှင့် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]တို့သို့ သွားရောက်ရန် ဖြစ်သည်။ အာကာသယာဉ်များသည် ခရီးစဉ်တစ်လျှောက်လုံး လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ရန် အရန်စနစ်များပါဝင်အောင် ဒီဇိုင်းရေးဆွဲရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ်ရောက်သောအခါ မစ်ရှင်၏ အတိုင်းအတာကို လျှော့ချခဲ့ပြီး [[မာရီနာ စီမံကိန်း]]မှ ဆင်းသက်လာသော အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။ ၎င်းတို့မှာ မာရီနာ ဂျူပီတာ–စနေ စူးစမ်းရေးယာဉ်များ ဖြစ်သည်။ စီမံကိန်း၏ ခန့်မှန်းကုန်ကျစရိတ်ကို အများပြည်သူထံတွင် နည်းပါးသကဲ့သို့ ထင်မြင်စေရန် ဂျူပီတာနှင့် စနေဂြိုဟ်တို့ကို အနီးကပ်ဖြတ်သန်းပျံသန်းသည့် ခရီးစဉ်များသာ ထည့်သွင်းခဲ့သော်လည်း မဟာခရီးစဉ်ကို ဆက်လက်ဆောင်ရွက်နိုင်မည့် ရွေးချယ်ခွင့်ကိုမူ ဖွင့်ထားခဲ့သည်။ စီမံကိန်း တိုးတက်လာသည်နှင့်အမျှ ယင်း၏အမည်ကို [[ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း|ဗွိုင်ယေဂျာ]] ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁]] ၏ အဓိကမစ်ရှင်မှာ ဂျူပီတာ၊ စနေဂြိုဟ်နှင့် စနေဂြိုဟ်၏ အကြီးဆုံးဂြိုဟ်ရံလဖြစ်သော တိုက်တန်တို့ကို လေ့လာစူးစမ်းရန် ဖြစ်သည်။ [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၂]] သည်လည်း ဂျူပီတာနှင့် စနေဂြိုဟ်တို့ကို လေ့လာရန် စီစဉ်ထားသော်လည်း ၎င်း၏ ပျံသန်းလမ်းကြောင်းကို ယူရေးနပ်စ်နှင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်တို့အထိ ဆက်လက်သွားရောက်နိုင်ရန် သို့မဟုတ် ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ အတွက် အရန်အဖြစ် [[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တန်]]သို့ ဦးတည်ပြောင်းလဲနိုင်ရန် ရွေးချယ်ခွင့်ရှိအောင် သတ်မှတ်ထားခဲ့သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ သည် ၎င်း၏ ရည်မှန်းချက်များကို အောင်မြင်စွာ ပြီးမြောက်ခဲ့ပါက ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၏ မစ်ရှင်ကာလကို တိုးမြှင့်ကာ ယူရေးနပ်စ်နှင့် နက်ပ်ကျွန်းဂြိုဟ်တို့ဆီသို့ ဆက်လက်စေလွှတ်ရန် စီစဉ်ထားခဲ့သည်။ တိုက်တန်ကို ရွေးချယ်ခဲ့ရခြင်းမှာ ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် [[ပိုင်အိုနီးယား ၁၁]]အာကာသယာဉ်က ရိုက်ကူးပေးပို့ခဲ့သော ပုံရိပ်များကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုပုံရိပ်များအရ တိုက်တန်၏ လေထုသည် သိပ်သည်းပြီး ရှုပ်ထွေးမှုရှိကြောင်း ညွှန်ပြခဲ့သဖြင့် သိပ္ပံပညာရှင်များအကြား စိတ်ဝင်စားမှု မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် တိုက်တန်ကို အနီးကပ်ဖြတ်သန်းပျံသန်း၍ လေ့လာနိုင်ရန် အကောင်းဆုံးဖြစ်မည့် လမ်းကြောင်းကို ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခဲ့ကြသည်။ ==ကြယ်တာရာများကြား မစ်ရှင်== [[File:PIA22924-Voyager2LeavesTheSolarSystem-20181105.jpg|thumb|upright=1.4|''ဗွိုင်ယေဂျာ ၂'' သည် ၂၀၁၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် ဟေလီယိုစဖီးယား (heliosphere) အပြင်ဘက်သို့ ထွက်ခွာသွားခဲ့သည်။]] [[File:Voyager speed and distance from Sun.svg|thumb|upright=1.4|''ဗွိုင်ယေဂျာ ၁'' နှင့် ''ဗွိုင်ယေဂျာ ၂'' တို့၏ အမြန်နှုန်းနှင့် နေမှ အကွာအဝေး။]] [[File:72413main ACD97-0036-3.jpg|thumb|upright=1.4|ပိုင်အိုနီးယား ၁၀၊ ပိုင်အိုနီးယား ၁၁၊ ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ နှင့် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်များ၏ ပျံသန်းလမ်းကြောင်းများကို ပြသထားသော နာဆာ၏ မြေပုံ။]] ဂြိုဟ်များကို လေ့လာစူးစမ်းသည့် မစ်ရှင်ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် ကြယ်တာရာအချင်းချင်းအကြား စူးစမ်းလေ့လာရေးမစ်ရှင် (interstellar mission) ကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်နေသည့် အာကာသယာဉ်အဖြစ် ဖော်ပြခံခဲ့ရသည်။ နာဆာသည် ယင်းအာကာသယာဉ်ကို အသုံးပြု၍ [[ဟေလီယိုစဖီးယား]] (heliosphere) ၏ အပြင်ဘက်ရှိ [[နေအဖွဲ့အစည်း]]၏ ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေကို လေ့လာလျက်ရှိသည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလအထိ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် တစ်စက္ကန့်လျှင် ၁၆၀ ဘစ်ခန့်နှုန်းဖြင့် သိပ္ပံဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ကမ္ဘာသို့ ပေးပို့နေခဲ့သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ နှင့် အချက်အလက်ပေးပို့လက်ခံမှုဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ဗွိုင်ယေဂျာ အပတ်စဉ်အစီရင်ခံစာများ (Voyager Weekly Reports) တွင် ရရှိနိုင်သည်။ ၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် အလွန်ဝေးလံသော ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်လှိုင်းအလျားများဖြင့် V1974 Cygni နိုဗာ (nova) ကို လေ့လာတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ယင်းသည် ထိုကဲ့သို့သော လေ့လာတွေ့ရှိမှုမျိုးတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် ဖြစ်သည်။ ထိုလှိုင်းအလျားများ၌ အလင်းတောက်ပမှု ပိုမိုမြင့်တက်လာခြင်းကြောင့် နိုဗာကို ပိုမိုအသေးစိတ် လေ့လာနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် [[ရှိုးမစ်ကာ လီဗီနိုင်း ကြယ်တံခွန်]] (Comet Shoemaker–Levy 9) ၏ အစိတ်အပိုင်းများ ဂျူပီတာဂြိုဟ်ပေါ်သို့ ဝင်တိုက်မှုများကို လေ့လာရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၏ တည်နေရာကြောင့် ဝင်တိုက်မှုများကို တိုက်ရိုက်မြင်တွေ့နိုင်သည့် လမ်းကြောင်းရှိခဲ့ပြီး ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်နှင့် ရေဒီယိုလှိုင်းရောင်စဉ်တို့ဖြင့် လေ့လာမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် မည်သည့်အရာကိုမျှ ထောက်လှမ်းမတွေ့ရှိခဲ့ပေ။ တွက်ချက်မှုများအရ ဝင်တိုက်မှုများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မီးလုံးများ၏ အလင်းတောက်ပမှုသည် အာကာသယာဉ်၏ ထောက်လှမ်းနိုင်စွမ်း အနိမ့်ဆုံးကန့်သတ်ချက်အောက်တွင် ရှိနေခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ထံသို့ တယ်လီမီတာစနစ်မှတစ်ဆင့် ပေးပို့ခဲ့သော အမိန့်တစ်ခုကို အာကာသယာဉ်၏ ကွန်ပျူတာက ကျပန်းဖြစ်ပေါ်သည့် အမှားတစ်ခုကြောင့် မှားယွင်းစွာ ကုဒ်ဖြည်ဖတ်ရှုခဲ့သည်။ ထိုအမိန့်ကို အာကာသယာဉ်၏ သံလိုက်တိုင်းကိရိယာ (magnetometer) အတွက် လျှပ်စစ်အပူပေးစက်များကို ဖွင့်ရန် အမိန့်အဖြစ် နားလည်ခဲ့သည်။ အပူပေးစက်များသည် ဒီဇင်ဘာလ ၄ ရက်နေ့အထိ ဆက်လက်ဖွင့်ထားခဲ့ပြီး ထိုကာလအတွင်း အပူချိန်သည် ၁၃၀ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် (၂၆၆ ဒီဂရီဖာရင်ဟိုက်) ကျော်အထိ မြင့်တက်ခဲ့သည်။ ယင်းအပူချိန်သည် သံလိုက်တိုင်းကိရိယာများ ခံနိုင်ရန် ဒီဇိုင်းရေးဆွဲထားသည့် အပူချိန်ထက် သိသိသာသာ မြင့်မားခဲ့ပြီး အာရုံခံကိရိယာတစ်ခုလည်း မှန်ကန်သော ဦးတည်ချက်မှ လွဲချော်သွားခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် အဆုံးသတ်လှိုင်းမျက်နှာပြင် (termination shock) ကို ဖြတ်ကျော်ပြီးနောက် ဟေလီယိုရှီးသ် (heliosheath) အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ထိုနေရာသည် ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ ဖြတ်သန်းခဲ့သည့် နေရာထက် [[နေ]]နှင့် မိုင်ပေါင်း ၁ ဘီလီယံ (ကီလိုမီတာ ၁.၆ ဘီလီယံ) ခန့် ပိုမိုနီးကပ်သည်။ ယင်းကွာခြားချက်မှာ အာကာသနက်ရှိုင်းရာမှ သက်ရောက်လာသော ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြား သံလိုက်စက်ကွင်း (interstellar magnetic field) ကြောင့် ဖြစ်သည်။ နေအဖွဲ့အစည်း၏ ဟေလီယိုစဖီးယား တောင်ဘက်ခြမ်းသည် အတွင်းဘက်သို့ ဖိသိပ်ခံနေရသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၌ သိပ္ပံဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ၏ ဖော်မတ်နှင့် ပတ်သက်သော ပြဿနာများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် မေလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် JPL အင်ဂျင်နီယာများက ကွန်ပျူတာအတွင်းရှိ ဘစ်တစ်ဘစ် ပြောင်းပြန်ဖြစ်နေခြင်းကြောင့် ပြဿနာဖြစ်ပွားခဲ့ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့ပြီး မေလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ထိုဘစ်ကို ပြန်လည်သတ်မှတ်ရန် စီစဉ်ခဲ့သည်။ မေလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် အင်ဂျင်နီယာများက မှားယွင်းနေသော ဘစ်ကို ပြုပြင်ပြီးနောက် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် အာကာသနက်ရှိုင်းရာမှ သိပ္ပံဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ကမ္ဘာသို့ ပြန်လည်ပေးပို့နိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် နောက်ထပ် နှစ်နှစ်မှ သုံးနှစ်အတွင်း ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြား အာကာသ (interstellar space) သို့ ဝင်ရောက်နိုင်မည်ဟု မူလက ခန့်မှန်းခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ ပလာစမာရောင်စဉ်တိုင်းကိရိယာ (plasma spectrometer) သည် ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြားရှိ ပလာစမာ၏ သိပ်သည်းဆနှင့် အပူချိန်တို့ကို ပထမဆုံးအကြိမ် တိုက်ရိုက်တိုင်းတာနိုင်မည်ဟု မျှော်လင့်ထားခဲ့သည်။ သို့သော် ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း၏ သိပ္ပံဆိုင်ရာ အကြီးအကဲ အက်ဒ်ဝပ် စီ စတုန်း (Edward C. Stone) နှင့် ၎င်း၏ လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်များက ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြား အာကာသသို့ ဝင်ရောက်သည့်အခါ ထင်ရှားစွာ တွေ့ရှိရမည့် အချက်ပြလက္ခဏာဖြစ်သော [[သံလိုက်စက်ကွင်း]]၏ ဦးတည်ရာပြောင်းလဲမှုနှင့် ပတ်သက်သည့် သက်သေအထောက်အထားများ မရရှိသေးကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် ၂၀၁၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ၌ စတုန်းက ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် ၂၀၁၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြား အာကာသသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ [[File:PIA22921-Voyager2-Position-20181210.jpg|thumb|center|600px|၂၀၁၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၏ တည်နေရာ။ အကွာအဝေးများ အလွန်ကြီးမားသဖြင့် လော့ဂရစ်သမ်စကေး (logarithmic scale) ဖြင့် အကွာအဝေးများကို ချုံ့ဖော်ပြထားသည်ကို သတိပြုပါ။ ကမ္ဘာသည် နေမှ [[နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ ယူနစ်]] (AU) တစ်ယူနစ်အကွာတွင် ရှိပြီး၊ [[စနေဂြိုဟ်]]သည် ၁၀ AU အကွာတွင် ရှိသည်။ ဟေလီယိုပေါ့စ် (heliopause) သည် ၁၂၀ AU ခန့်အကွာတွင် ရှိသည်။ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]သည် နေမှ ၃၀.၁ AU အကွာတွင် ရှိသောကြောင့် ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြား အာကာသ၏ အစွန်းသည် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]၏ နောက်ဆုံးဂြိုဟ်ထက် နေမှ လေးဆခန့် ပိုမိုဝေးကွာသည်။]] ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် Deep Space Network ကို ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်ထံသို့ အမိန့်များ ပေးပို့သည့် ဆက်သွယ်မှုမှာ ရှစ်လကြာ ပြတ်တောက်ခဲ့သည်။ နိုဝင်ဘာလ ၂ ရက်နေ့တွင် ဆက်သွယ်မှုကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့ပြီး အမိန့်များကို အဆက်မပြတ် ပေးပို့ခဲ့သည်။ အာကာသယာဉ်သည် အဆိုပါအမိန့်များကို အောင်မြင်စွာ လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ဆက်သွယ်မှုအောင်မြင်ကြောင်း အတည်ပြုသည့် သတင်းစကားကိုလည်း ကမ္ဘာသို့ ပြန်လည်ပေးပို့ခဲ့သည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် တစ်နှစ်ကြာ ပြုပြင်မွမ်းမံမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သော မြေပြင်ဆက်သွယ်ရေးစခန်း၏ အင်တင်နာကြီးကို အဆင့်မြှင့်တင်ပြီးနောက် အာကာသယာဉ်နှင့် ဆက်သွယ်မှုအားလုံးကို အပြည့်အဝ ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် နေနှင့် အကွာအဝေးအရ ဒုတိယအဝေးဆုံး အာကာသယာဉ်အဖြစ် ပိုင်နီယာ ၁၀ ကို ကျော်တက်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ပရိုဂရမ်ရေးသားမှုဆိုင်ရာ အမှားတစ်ခုကြောင့် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၏ high-gain antenna သည် ကမ္ဘာ့ဦးတည်ရာမှ ၂ ဒီဂရီခန့် လွဲချော်သွားခဲ့ပြီး အာကာသယာဉ်နှင့် ဆက်သွယ်မှု ပြတ်တောက်ခဲ့သည်။ ဩဂုတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် Deep Space Network ၏ အင်တင်နာများကို အသုံးပြု၍ အာကာသယာဉ်၏ သယ်ဆောင်လှိုင်းအချက်ပြ (carrier signal) ကို ထောက်လှမ်းတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဩဂုတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် ကင်ဘာရာ ဆက်သွယ်ရေးစခန်းမှ စွမ်းအားမြင့် ရေဒီယိုအချက်ပြတစ်ခုကို ပေးပို့ကာ အာကာသယာဉ်အား ကမ္ဘာ့ဘက်သို့ ပြန်လည်ဦးတည်ရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဆက်သွယ်မှုကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။ ကြိုတင်ကာကွယ်ရေးအစီအမံတစ်ရပ်အနေဖြင့် အာကာသယာဉ်ကို ကမ္ဘာ့ဘက်သို့ အလိုအလျောက် ပြန်လည်ဦးတည်စေမည့် အစီအစဉ်ကိုလည်း ထည့်သွင်းရေးသားထားသည်။ ထိုအစီအစဉ်အရ အာကာသယာဉ်သည် ၂၀၂၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ကမ္ဘာ့ဘက်သို့ အလိုအလျောက် အချက်ပြစနစ် ပြန်လည်ဦးတည်လာမည်ဖြစ်သည်။ ==ယာဉ် အနာဂါတ်== အဆိုပါ အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်သည် ၎င်း၏ သိပ္ပံဆိုင်ရာ ကိရိယာသုံးခုကို ဆက်လက်လည်ပတ်နိုင်ရန် လိုအပ်သော လျှပ်စစ်စွမ်းအင်ကို အနည်းဆုံး ၂၀၂၇ ခုနှစ်ကုန်အထိ ထောက်ပံ့ပေးနိုင်မည်ဟု မျှော်မှန်းထားသည်။<ref name="spacecraft lifetime">{{cite web |url=https://science.nasa.gov/blogs/voyager/2026/08/04/nasa-engineers-help-prolong-voyager-2s-science-mission/ |title=Voyager – Spacecraft – NASA engineer help prolong voyager 2's science mission |access-date=August 20, 2026 |date=August 20, 2026 |publisher=[[NASA]] Jet Propulsion Laboratory}}</ref> ယင်းအချိန်သည် အာကာသယာဉ်ကို လွှတ်တင်ခဲ့ပြီးနောက် နှစ်ပေါင်း ၅၀ ပြည့်ချိန်လည်း ဖြစ်သည်။ [[နာဆာ]]၏ ပြောကြားချက်အရ “ဗွိုင်ယေဂျာ အာကာသယာဉ်များသည် နဂါးငွေ့တန်း ဂလက်ဆီအတွင်း အဆုံးမရှိဟု ဆိုနိုင်လောက်အောင် ဆက်လက်လှည့်လည်သွားလာနေကြမည်ဖြစ်သည်။”<ref>{{Cite web |title=Future |url=https://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514175011/http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |archive-date=May 14, 2012 |access-date=October 13, 2013 |publisher=NASA}}</ref> ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် သီးခြားကြယ်တစ်စင်းစင်းဆီသို့ ဦးတည်ပျံသန်းနေခြင်း မဟုတ်ပေ။ အနီးဆုံးကြယ်သည် [[အလင်းနှစ်]] ၄.၂ နှစ်ကွာဝေးပြီး၊ အာကာသယာဉ်၏ အမြန်နှုန်းမှာ တစ်စက္ကန့်လျှင် ၁၅.၃၄၁ ကီလိုမီတာ ဖြစ်သည်။ ထိုအမြန်နှုန်းဖြင့် အလင်းနှစ်တစ်နှစ်စာ အကွာအဝေးကို ဖြတ်သန်းရန် နှစ်ပေါင်း ၁၉,၅၄၁ ခန့် ကြာမြင့်မည်ဖြစ်သည်။ ထိုကာလအတွင်း အနီးအနားရှိ ကြယ်များသည်လည်း ၎င်းတို့၏ တည်နေရာများကို သိသိသာသာ ပြောင်းလဲသွားကြမည်ဖြစ်သည်။ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် နှစ်ပေါင်း ၄၂,၀၀၀ အကြာတွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် ကမ္ဘာမှ အလင်းနှစ် ၁၀.၃၀ နှစ်ကွာဝေးသော Ross 248 ကြယ်ကို အလင်းနှစ် ၁.၇ နှစ်အကွာမှ ဖြတ်သန်းသွားမည်ဖြစ်သည်။ မည်သည့်အရာကမျှ ၎င်း၏ လမ်းကြောင်းကို မနှောင့်ယှက်ပါက နှစ်ပေါင်း ၂၉၆,၀၀၀ အကြာတွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် ကမ္ဘာမှ အလင်းနှစ် ၈.၆ နှစ်ကွာဝေးသော [[ဆိုင်ရပ်စ်]]ကြယ်ကို အလင်းနှစ် ၄.၃ နှစ်အကွာမှ ဖြတ်သန်းသွားမည်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |last1=Baldwin |first1=Paul |title=NASA's Voyager 2 heads for star Sirius... by time it arrives humans will have died out |url=https://www.express.co.uk/news/world/567957/NASA-s-Voyager-2-sets-course-for-star-Sirius-by-time-it-arrives-human-race-will-be-dead |access-date=September 1, 2022 |work=Express.co.uk |date=December 4, 2017 |language=en |archive-date=September 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901052903/https://www.express.co.uk/news/world/567957/NASA-s-Voyager-2-sets-course-for-star-Sirius-by-time-it-arrives-human-race-will-be-dead |url-status=live }}</ref> ==အခြား ကြည့်ရန်== *[[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ အာကာသယာဉ်]] *[[နာဆာ]] ==ကိုးကား== {{reflist}} {{ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း}} {{Spaceflight}} [[Category:ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း]] [[Category:ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[Category:နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျူပီတာဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] ix6j25byh96biyj2rlnskz5cc2bwl8u 1057842 1057841 2026-10-13T17:18:05Z Dr Lotus Black 31011 /* ကြယ်တာရာများကြား မစ်ရှင် */ 1057842 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = Voyager 2 | image = Voyager spacecraft.jpg | image_caption = ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ | mission_type = ဂြိုဟ်လေ့လာရေး | operator = [[NASA]] / [[Jet Propulsion Laboratory|JPL]]<ref name="PDS">{{cite web|url=http://starbrite.jpl.nasa.gov/pds/viewMissionProfile.jsp?MISSION_NAME=VOYAGER|title=VOYAGER:Mission Information|date=1989|publisher=NASA|accessdate=January 2, 2011|archivedate=21 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721052910/http://starbrite.jpl.nasa.gov/pds/viewMissionProfile.jsp?MISSION_NAME=VOYAGER}}</ref> | website = {{url|http://voyager.jpl.nasa.gov/}} | COSPAR_ID = 1977-076A<ref>{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1977-076A|title=Voyager 2|publisher=US National Space Science Data Center|accessdate=25 August 2013|archivedate=20 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130220223406/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1977-076A}}</ref> | SATCAT = 10271<ref>{{cite web|url=http://www.n2yo.com/satellite/?s=10271|title=VOYAGER 2|publisher=N2YO|accessdate=25 August 2013}}</ref> | spacecraft_type = | manufacturer = Jet Propulsion Laboratory | dry_mass = | launch_mass = {{convert|721.9|kg|lb}} | power = 420&nbsp;watts | launch_rocket = Titan IIIE | launch_site = Cape Canaveral | launch_contractor = | last_contact = <!--{{end-date|[date]}}--> | decay_date = |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|570000|km|mi|sp=us}} |arrival_date = July 9, 1979, 22:29:00 UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[စနေဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|101000|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = August 25, 1981, 03:24:05 UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|81500|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = January 24, 1986, 17:59:47 UTC }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]] |distance = {{convert|4950|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = August 25, 1989, 03:56:36 UTC }} }} '''ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်''' ({{lang-en|Voyager 2}}) သည် [[နာဆာ]] အဖွဲ့မှ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၊ [[စနေဂြိုဟ်]]၊ [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]နှင့် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]တို့ကို လေ့လာရန် အသုံးပြုသော အာကာသယာဉ် ဖြစ်သည်။ ယခုအချိန်တိုင်အောင် ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်နှင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်တို့တိုင်အောင် သွားရောက်သော တစ်စင်းတည်းသော အာကာသယာဉ် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုဂြိုဟ် နှစ်ခုနှင့် ဆက်စပ်သော ပုံအများစုမှာ ထိုအာကာသယာဉ်မှ ပေးပို့ခဲ့သော ပုံများပင်ဖြစ်သည်။ ထိုယာဉ်သည် ညီအစ်မယာဉ် [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ အာကာသယာဉ်]] နှင့် တစ်ပုံစံတည်းပင် ဖြစ်သည်။ ထိုအာကာသယာဉ်သည် လက်ရှိတွင် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]မှ ဝေးရာသို့ ရွေ့လျားနေပြီး နေအဖွဲ့အစည်း အပြင်ဘက်ပိုင်းသို့ ဦးတည် သွားလာလျက် ရှိသည်။ ၂ဝ၁၅ ခုနှစ် ဧပရယ်လအရ ယာဉ်သည် [[နေ]]မှ ၁ဝ၈ [[AU]] (၁.၆၂×၁ဝ^၁ဝ [[ကီလိုမီတာ]]) အကွာတွင် ရောက်နေသည်။<ref>[http://voyager.jpl.nasa.gov/where/index.html Voyager - Mission Status<!-- Bot generated title -->]</ref> ဗွိုင်ယေဂျာ၂ အာကာသယာဉ်ကို ၁၉၇၇၊ ဩဂုတ်လ ၂၀ ရက်တွင် လွှတ်တင် ခဲ့သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်သည် မည်သည့်ကြယ်ကိုမှ ဦးတည်ပြီး စေလွှတ်ခဲ့သည် မဟုတ်ပေ။ သို့သော်လည်း နှစ်ပေါင်း ၄ဝဝဝဝ ကြာလျင် ယင်းသည် [[အလင်းနှစ်]] ၁.၇ အကွာသို့ ရောက်ရှိမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ စက်ပစ္စည်းကောင်းမွန်နေပါက ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်သည် အလင်းနှစ် ၄.၃ အကွာမှ ဆိုင်ရပ်စ်ကြယ်သို့ နှစ်ပေါင်း ၂၉၆ဝဝဝ အကြာတွင် ရောက်ရှိမည်ဖြစ်သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်သည် သက္ကရာဇ် ၂ဝ၂၅ ခုနှစ်အထိ အားပျော့သော ရေဒီယိုဆက်သွယ်မှုကို ထုတ်ပေးနေအုံးမည်ဟု မျော်လင့်ရသည်။ ထိုနောက်ပိုင်းတွင်ကား လုံလောက်သော လျှပ်စစ်စွမ်းအင်များ ထုတ်ပေးနိုင်တော့မည်မဟုတ်ပါ။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ နှင့် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ် နှစ်စင်းစလုံးတွင် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်ရှိတို့၏ ပုံများ နှင့် အသံများကို ထည့်သွင်းထားသော ရွှေဓာတ်ပြား တစ်ချပ်စီ ပါရှိသည်။ ထို့ပြင် ဘာသာစကားပေါင်း အမျိုး ၅ဝ ကျော် ထည့်သွင်းထားပြီး [[ကမ္ဘာ]]မြေတည်နေရာအား ဖော်ပြထားသည်။ ထိုဓာတ်ပြားများကို ဂြိုဟ်သားများနှင့် ဆက်သွယ်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်၍ ထည့်သွင်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်း== အာကာသခေတ်၏ အစောပိုင်းကာလတွင် ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်း၌ နေအဖွဲ့အစည်း၏ အပြင်ဘက်ဂြိုဟ်များသည် အချိန်အခါအလိုက် တစ်တန်းတည်းနီးပါး ကျရောက်မည့် အခြေအနေတစ်ရပ် ဖြစ်ပေါ်လာမည်ဖြစ်ကြောင်း သိရှိခဲ့ကြသည်။ ထိုအခြေအနေကို အခွင့်ကောင်းယူ၍ ထိုအချိန်က အသစ်ပေါ်ထွန်းလာသော ဆွဲငင်အားအကူအညီဖြင့် လမ်းကြောင်းပြောင်းရွှေ့သည့် နည်းစနစ် (gravity assist) ကို အသုံးပြုပါက အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်တစ်စင်းတည်းဖြင့် ဂျူပီတာ၊ စနေ၊ ယူရေးနပ်စ်နှင့် နက်ပ်ကျွန်းဂြိုဟ်တို့သို့ သွားရောက်လေ့လာနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ နာဆာသည် “မဟာခရီးစဉ်” (Grand Tour) စီမံကိန်းကို စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ယင်းစီမံကိန်းသည် နောက်ပိုင်းတွင် အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းစီပါဝင်သော အုပ်စုနှစ်စုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် အကြီးစားစီမံကိန်းတစ်ခုအဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ အုပ်စုတစ်စုသည် [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၊ [[စနေဂြိုဟ်]]နှင့် [[ပလူတို]]သို့ သွားရောက်ရန်ဖြစ်ပြီး၊ အခြားအုပ်စုမှာ ဂျူပီတာ၊ [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]နှင့် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]တို့သို့ သွားရောက်ရန် ဖြစ်သည်။ အာကာသယာဉ်များသည် ခရီးစဉ်တစ်လျှောက်လုံး လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ရန် အရန်စနစ်များပါဝင်အောင် ဒီဇိုင်းရေးဆွဲရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ်ရောက်သောအခါ မစ်ရှင်၏ အတိုင်းအတာကို လျှော့ချခဲ့ပြီး [[မာရီနာ စီမံကိန်း]]မှ ဆင်းသက်လာသော အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။ ၎င်းတို့မှာ မာရီနာ ဂျူပီတာ–စနေ စူးစမ်းရေးယာဉ်များ ဖြစ်သည်။ စီမံကိန်း၏ ခန့်မှန်းကုန်ကျစရိတ်ကို အများပြည်သူထံတွင် နည်းပါးသကဲ့သို့ ထင်မြင်စေရန် ဂျူပီတာနှင့် စနေဂြိုဟ်တို့ကို အနီးကပ်ဖြတ်သန်းပျံသန်းသည့် ခရီးစဉ်များသာ ထည့်သွင်းခဲ့သော်လည်း မဟာခရီးစဉ်ကို ဆက်လက်ဆောင်ရွက်နိုင်မည့် ရွေးချယ်ခွင့်ကိုမူ ဖွင့်ထားခဲ့သည်။ စီမံကိန်း တိုးတက်လာသည်နှင့်အမျှ ယင်း၏အမည်ကို [[ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း|ဗွိုင်ယေဂျာ]] ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁]] ၏ အဓိကမစ်ရှင်မှာ ဂျူပီတာ၊ စနေဂြိုဟ်နှင့် စနေဂြိုဟ်၏ အကြီးဆုံးဂြိုဟ်ရံလဖြစ်သော တိုက်တန်တို့ကို လေ့လာစူးစမ်းရန် ဖြစ်သည်။ [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၂]] သည်လည်း ဂျူပီတာနှင့် စနေဂြိုဟ်တို့ကို လေ့လာရန် စီစဉ်ထားသော်လည်း ၎င်း၏ ပျံသန်းလမ်းကြောင်းကို ယူရေးနပ်စ်နှင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်တို့အထိ ဆက်လက်သွားရောက်နိုင်ရန် သို့မဟုတ် ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ အတွက် အရန်အဖြစ် [[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တန်]]သို့ ဦးတည်ပြောင်းလဲနိုင်ရန် ရွေးချယ်ခွင့်ရှိအောင် သတ်မှတ်ထားခဲ့သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ သည် ၎င်း၏ ရည်မှန်းချက်များကို အောင်မြင်စွာ ပြီးမြောက်ခဲ့ပါက ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၏ မစ်ရှင်ကာလကို တိုးမြှင့်ကာ ယူရေးနပ်စ်နှင့် နက်ပ်ကျွန်းဂြိုဟ်တို့ဆီသို့ ဆက်လက်စေလွှတ်ရန် စီစဉ်ထားခဲ့သည်။ တိုက်တန်ကို ရွေးချယ်ခဲ့ရခြင်းမှာ ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် [[ပိုင်အိုနီးယား ၁၁]]အာကာသယာဉ်က ရိုက်ကူးပေးပို့ခဲ့သော ပုံရိပ်များကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုပုံရိပ်များအရ တိုက်တန်၏ လေထုသည် သိပ်သည်းပြီး ရှုပ်ထွေးမှုရှိကြောင်း ညွှန်ပြခဲ့သဖြင့် သိပ္ပံပညာရှင်များအကြား စိတ်ဝင်စားမှု မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် တိုက်တန်ကို အနီးကပ်ဖြတ်သန်းပျံသန်း၍ လေ့လာနိုင်ရန် အကောင်းဆုံးဖြစ်မည့် လမ်းကြောင်းကို ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခဲ့ကြသည်။ ==ကြယ်တာရာများကြား မစ်ရှင်== [[File:PIA22924-Voyager2LeavesTheSolarSystem-20181105.jpg|thumb|upright=1.4|''ဗွိုင်ယေဂျာ ၂'' သည် ၂၀၁၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် ဟေလီယိုစဖီးယား (heliosphere) အပြင်ဘက်သို့ ထွက်ခွာသွားခဲ့သည်။]] [[File:Voyager speed and distance from Sun.svg|thumb|upright=1.4|''ဗွိုင်ယေဂျာ ၁'' နှင့် ''ဗွိုင်ယေဂျာ ၂'' တို့၏ အမြန်နှုန်းနှင့် နေမှ အကွာအဝေး။]] [[File:72413main ACD97-0036-3.jpg|thumb|upright=1.4|''[[ပိုင်အိုနီးယား ၁၀]]''၊ ''[[ပိုင်အိုနီးယား ၁၁]]''၊ ''[[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁]]'' နှင့် ''ဗွိုင်ယေဂျာ ၂'' အာကာသယာဉ်များ၏ ပျံသန်းလမ်းကြောင်းများကို ပြသထားသော နာဆာ၏ မြေပုံ။]] ဂြိုဟ်များကို လေ့လာစူးစမ်းသည့် မစ်ရှင်ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် ကြယ်တာရာအချင်းချင်းအကြား စူးစမ်းလေ့လာရေးမစ်ရှင် (interstellar mission) ကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်နေသည့် အာကာသယာဉ်အဖြစ် ဖော်ပြခံခဲ့ရသည်။ နာဆာသည် ယင်းအာကာသယာဉ်ကို အသုံးပြု၍ [[ဟေလီယိုစဖီးယား]] (heliosphere) ၏ အပြင်ဘက်ရှိ [[နေအဖွဲ့အစည်း]]၏ ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေကို လေ့လာလျက်ရှိသည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလအထိ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် တစ်စက္ကန့်လျှင် ၁၆၀ ဘစ်ခန့်နှုန်းဖြင့် သိပ္ပံဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ကမ္ဘာသို့ ပေးပို့နေခဲ့သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ နှင့် အချက်အလက်ပေးပို့လက်ခံမှုဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ဗွိုင်ယေဂျာ အပတ်စဉ်အစီရင်ခံစာများ (Voyager Weekly Reports) တွင် ရရှိနိုင်သည်။ ၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် အလွန်ဝေးလံသော ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်လှိုင်းအလျားများဖြင့် V1974 Cygni နိုဗာ (nova) ကို လေ့လာတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ယင်းသည် ထိုကဲ့သို့သော လေ့လာတွေ့ရှိမှုမျိုးတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် ဖြစ်သည်။ ထိုလှိုင်းအလျားများ၌ အလင်းတောက်ပမှု ပိုမိုမြင့်တက်လာခြင်းကြောင့် နိုဗာကို ပိုမိုအသေးစိတ် လေ့လာနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် [[ရှိုးမစ်ကာ လီဗီနိုင်း ကြယ်တံခွန်]] (Comet Shoemaker–Levy 9) ၏ အစိတ်အပိုင်းများ ဂျူပီတာဂြိုဟ်ပေါ်သို့ ဝင်တိုက်မှုများကို လေ့လာရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၏ တည်နေရာကြောင့် ဝင်တိုက်မှုများကို တိုက်ရိုက်မြင်တွေ့နိုင်သည့် လမ်းကြောင်းရှိခဲ့ပြီး ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်နှင့် ရေဒီယိုလှိုင်းရောင်စဉ်တို့ဖြင့် လေ့လာမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် မည်သည့်အရာကိုမျှ ထောက်လှမ်းမတွေ့ရှိခဲ့ပေ။ တွက်ချက်မှုများအရ ဝင်တိုက်မှုများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မီးလုံးများ၏ အလင်းတောက်ပမှုသည် အာကာသယာဉ်၏ ထောက်လှမ်းနိုင်စွမ်း အနိမ့်ဆုံးကန့်သတ်ချက်အောက်တွင် ရှိနေခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ထံသို့ တယ်လီမီတာစနစ်မှတစ်ဆင့် ပေးပို့ခဲ့သော အမိန့်တစ်ခုကို အာကာသယာဉ်၏ ကွန်ပျူတာက ကျပန်းဖြစ်ပေါ်သည့် အမှားတစ်ခုကြောင့် မှားယွင်းစွာ ကုဒ်ဖြည်ဖတ်ရှုခဲ့သည်။ ထိုအမိန့်ကို အာကာသယာဉ်၏ သံလိုက်တိုင်းကိရိယာ (magnetometer) အတွက် လျှပ်စစ်အပူပေးစက်များကို ဖွင့်ရန် အမိန့်အဖြစ် နားလည်ခဲ့သည်။ အပူပေးစက်များသည် ဒီဇင်ဘာလ ၄ ရက်နေ့အထိ ဆက်လက်ဖွင့်ထားခဲ့ပြီး ထိုကာလအတွင်း အပူချိန်သည် ၁၃၀ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် (၂၆၆ ဒီဂရီဖာရင်ဟိုက်) ကျော်အထိ မြင့်တက်ခဲ့သည်။ ယင်းအပူချိန်သည် သံလိုက်တိုင်းကိရိယာများ ခံနိုင်ရန် ဒီဇိုင်းရေးဆွဲထားသည့် အပူချိန်ထက် သိသိသာသာ မြင့်မားခဲ့ပြီး အာရုံခံကိရိယာတစ်ခုလည်း မှန်ကန်သော ဦးတည်ချက်မှ လွဲချော်သွားခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် အဆုံးသတ်လှိုင်းမျက်နှာပြင် (termination shock) ကို ဖြတ်ကျော်ပြီးနောက် ဟေလီယိုရှီးသ် (heliosheath) အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ထိုနေရာသည် ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ ဖြတ်သန်းခဲ့သည့် နေရာထက် [[နေ]]နှင့် မိုင်ပေါင်း ၁ ဘီလီယံ (ကီလိုမီတာ ၁.၆ ဘီလီယံ) ခန့် ပိုမိုနီးကပ်သည်။ ယင်းကွာခြားချက်မှာ အာကာသနက်ရှိုင်းရာမှ သက်ရောက်လာသော ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြား သံလိုက်စက်ကွင်း (interstellar magnetic field) ကြောင့် ဖြစ်သည်။ နေအဖွဲ့အစည်း၏ ဟေလီယိုစဖီးယား တောင်ဘက်ခြမ်းသည် အတွင်းဘက်သို့ ဖိသိပ်ခံနေရသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၌ သိပ္ပံဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ၏ ဖော်မတ်နှင့် ပတ်သက်သော ပြဿနာများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် မေလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် JPL အင်ဂျင်နီယာများက ကွန်ပျူတာအတွင်းရှိ ဘစ်တစ်ဘစ် ပြောင်းပြန်ဖြစ်နေခြင်းကြောင့် ပြဿနာဖြစ်ပွားခဲ့ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့ပြီး မေလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ထိုဘစ်ကို ပြန်လည်သတ်မှတ်ရန် စီစဉ်ခဲ့သည်။ မေလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် အင်ဂျင်နီယာများက မှားယွင်းနေသော ဘစ်ကို ပြုပြင်ပြီးနောက် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် အာကာသနက်ရှိုင်းရာမှ သိပ္ပံဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ကမ္ဘာသို့ ပြန်လည်ပေးပို့နိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် နောက်ထပ် နှစ်နှစ်မှ သုံးနှစ်အတွင်း ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြား အာကာသ (interstellar space) သို့ ဝင်ရောက်နိုင်မည်ဟု မူလက ခန့်မှန်းခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ ပလာစမာရောင်စဉ်တိုင်းကိရိယာ (plasma spectrometer) သည် ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြားရှိ ပလာစမာ၏ သိပ်သည်းဆနှင့် အပူချိန်တို့ကို ပထမဆုံးအကြိမ် တိုက်ရိုက်တိုင်းတာနိုင်မည်ဟု မျှော်လင့်ထားခဲ့သည်။ သို့သော် ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း၏ သိပ္ပံဆိုင်ရာ အကြီးအကဲ အက်ဒ်ဝပ် စီ စတုန်း (Edward C. Stone) နှင့် ၎င်း၏ လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်များက ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြား အာကာသသို့ ဝင်ရောက်သည့်အခါ ထင်ရှားစွာ တွေ့ရှိရမည့် အချက်ပြလက္ခဏာဖြစ်သော [[သံလိုက်စက်ကွင်း]]၏ ဦးတည်ရာပြောင်းလဲမှုနှင့် ပတ်သက်သည့် သက်သေအထောက်အထားများ မရရှိသေးကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် ၂၀၁၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ၌ စတုန်းက ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် ၂၀၁၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြား အာကာသသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ [[File:PIA22921-Voyager2-Position-20181210.jpg|thumb|center|600px|၂၀၁၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၏ တည်နေရာ။ အကွာအဝေးများ အလွန်ကြီးမားသဖြင့် လော့ဂရစ်သမ်စကေး (logarithmic scale) ဖြင့် အကွာအဝေးများကို ချုံ့ဖော်ပြထားသည်ကို သတိပြုပါ။ ကမ္ဘာသည် နေမှ [[နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ ယူနစ်]] (AU) တစ်ယူနစ်အကွာတွင် ရှိပြီး၊ [[စနေဂြိုဟ်]]သည် ၁၀ AU အကွာတွင် ရှိသည်။ ဟေလီယိုပေါ့စ် (heliopause) သည် ၁၂၀ AU ခန့်အကွာတွင် ရှိသည်။ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]သည် နေမှ ၃၀.၁ AU အကွာတွင် ရှိသောကြောင့် ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြား အာကာသ၏ အစွန်းသည် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]၏ နောက်ဆုံးဂြိုဟ်ထက် နေမှ လေးဆခန့် ပိုမိုဝေးကွာသည်။]] ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် Deep Space Network ကို ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်ထံသို့ အမိန့်များ ပေးပို့သည့် ဆက်သွယ်မှုမှာ ရှစ်လကြာ ပြတ်တောက်ခဲ့သည်။ နိုဝင်ဘာလ ၂ ရက်နေ့တွင် ဆက်သွယ်မှုကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့ပြီး အမိန့်များကို အဆက်မပြတ် ပေးပို့ခဲ့သည်။ အာကာသယာဉ်သည် အဆိုပါအမိန့်များကို အောင်မြင်စွာ လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ဆက်သွယ်မှုအောင်မြင်ကြောင်း အတည်ပြုသည့် သတင်းစကားကိုလည်း ကမ္ဘာသို့ ပြန်လည်ပေးပို့ခဲ့သည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် တစ်နှစ်ကြာ ပြုပြင်မွမ်းမံမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သော မြေပြင်ဆက်သွယ်ရေးစခန်း၏ အင်တင်နာကြီးကို အဆင့်မြှင့်တင်ပြီးနောက် အာကာသယာဉ်နှင့် ဆက်သွယ်မှုအားလုံးကို အပြည့်အဝ ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် နေနှင့် အကွာအဝေးအရ ဒုတိယအဝေးဆုံး အာကာသယာဉ်အဖြစ် ပိုင်နီယာ ၁၀ ကို ကျော်တက်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ပရိုဂရမ်ရေးသားမှုဆိုင်ရာ အမှားတစ်ခုကြောင့် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၏ high-gain antenna သည် ကမ္ဘာ့ဦးတည်ရာမှ ၂ ဒီဂရီခန့် လွဲချော်သွားခဲ့ပြီး အာကာသယာဉ်နှင့် ဆက်သွယ်မှု ပြတ်တောက်ခဲ့သည်။ ဩဂုတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် Deep Space Network ၏ အင်တင်နာများကို အသုံးပြု၍ အာကာသယာဉ်၏ သယ်ဆောင်လှိုင်းအချက်ပြ (carrier signal) ကို ထောက်လှမ်းတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဩဂုတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် ကင်ဘာရာ ဆက်သွယ်ရေးစခန်းမှ စွမ်းအားမြင့် ရေဒီယိုအချက်ပြတစ်ခုကို ပေးပို့ကာ အာကာသယာဉ်အား ကမ္ဘာ့ဘက်သို့ ပြန်လည်ဦးတည်ရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဆက်သွယ်မှုကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။ ကြိုတင်ကာကွယ်ရေးအစီအမံတစ်ရပ်အနေဖြင့် အာကာသယာဉ်ကို ကမ္ဘာ့ဘက်သို့ အလိုအလျောက် ပြန်လည်ဦးတည်စေမည့် အစီအစဉ်ကိုလည်း ထည့်သွင်းရေးသားထားသည်။ ထိုအစီအစဉ်အရ အာကာသယာဉ်သည် ၂၀၂၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ကမ္ဘာ့ဘက်သို့ အလိုအလျောက် အချက်ပြစနစ် ပြန်လည်ဦးတည်လာမည်ဖြစ်သည်။ ==ယာဉ် အနာဂါတ်== အဆိုပါ အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်သည် ၎င်း၏ သိပ္ပံဆိုင်ရာ ကိရိယာသုံးခုကို ဆက်လက်လည်ပတ်နိုင်ရန် လိုအပ်သော လျှပ်စစ်စွမ်းအင်ကို အနည်းဆုံး ၂၀၂၇ ခုနှစ်ကုန်အထိ ထောက်ပံ့ပေးနိုင်မည်ဟု မျှော်မှန်းထားသည်။<ref name="spacecraft lifetime">{{cite web |url=https://science.nasa.gov/blogs/voyager/2026/08/04/nasa-engineers-help-prolong-voyager-2s-science-mission/ |title=Voyager – Spacecraft – NASA engineer help prolong voyager 2's science mission |access-date=August 20, 2026 |date=August 20, 2026 |publisher=[[NASA]] Jet Propulsion Laboratory}}</ref> ယင်းအချိန်သည် အာကာသယာဉ်ကို လွှတ်တင်ခဲ့ပြီးနောက် နှစ်ပေါင်း ၅၀ ပြည့်ချိန်လည်း ဖြစ်သည်။ [[နာဆာ]]၏ ပြောကြားချက်အရ “ဗွိုင်ယေဂျာ အာကာသယာဉ်များသည် နဂါးငွေ့တန်း ဂလက်ဆီအတွင်း အဆုံးမရှိဟု ဆိုနိုင်လောက်အောင် ဆက်လက်လှည့်လည်သွားလာနေကြမည်ဖြစ်သည်။”<ref>{{Cite web |title=Future |url=https://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514175011/http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |archive-date=May 14, 2012 |access-date=October 13, 2013 |publisher=NASA}}</ref> ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် သီးခြားကြယ်တစ်စင်းစင်းဆီသို့ ဦးတည်ပျံသန်းနေခြင်း မဟုတ်ပေ။ အနီးဆုံးကြယ်သည် [[အလင်းနှစ်]] ၄.၂ နှစ်ကွာဝေးပြီး၊ အာကာသယာဉ်၏ အမြန်နှုန်းမှာ တစ်စက္ကန့်လျှင် ၁၅.၃၄၁ ကီလိုမီတာ ဖြစ်သည်။ ထိုအမြန်နှုန်းဖြင့် အလင်းနှစ်တစ်နှစ်စာ အကွာအဝေးကို ဖြတ်သန်းရန် နှစ်ပေါင်း ၁၉,၅၄၁ ခန့် ကြာမြင့်မည်ဖြစ်သည်။ ထိုကာလအတွင်း အနီးအနားရှိ ကြယ်များသည်လည်း ၎င်းတို့၏ တည်နေရာများကို သိသိသာသာ ပြောင်းလဲသွားကြမည်ဖြစ်သည်။ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် နှစ်ပေါင်း ၄၂,၀၀၀ အကြာတွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် ကမ္ဘာမှ အလင်းနှစ် ၁၀.၃၀ နှစ်ကွာဝေးသော Ross 248 ကြယ်ကို အလင်းနှစ် ၁.၇ နှစ်အကွာမှ ဖြတ်သန်းသွားမည်ဖြစ်သည်။ မည်သည့်အရာကမျှ ၎င်း၏ လမ်းကြောင်းကို မနှောင့်ယှက်ပါက နှစ်ပေါင်း ၂၉၆,၀၀၀ အကြာတွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် ကမ္ဘာမှ အလင်းနှစ် ၈.၆ နှစ်ကွာဝေးသော [[ဆိုင်ရပ်စ်]]ကြယ်ကို အလင်းနှစ် ၄.၃ နှစ်အကွာမှ ဖြတ်သန်းသွားမည်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |last1=Baldwin |first1=Paul |title=NASA's Voyager 2 heads for star Sirius... by time it arrives humans will have died out |url=https://www.express.co.uk/news/world/567957/NASA-s-Voyager-2-sets-course-for-star-Sirius-by-time-it-arrives-human-race-will-be-dead |access-date=September 1, 2022 |work=Express.co.uk |date=December 4, 2017 |language=en |archive-date=September 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901052903/https://www.express.co.uk/news/world/567957/NASA-s-Voyager-2-sets-course-for-star-Sirius-by-time-it-arrives-human-race-will-be-dead |url-status=live }}</ref> ==အခြား ကြည့်ရန်== *[[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ အာကာသယာဉ်]] *[[နာဆာ]] ==ကိုးကား== {{reflist}} {{ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း}} {{Spaceflight}} [[Category:ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း]] [[Category:ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[Category:နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျူပီတာဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] lqc9fkv7i7u6wnsj78yitpn0xqrerr7 0 49406 1057938 712105 2026-10-14T11:03:30Z ~2026-54673-69 149304 /* */ 1057938 wikitext text/x-wiki [[File:PaOh National Day.jpg|thumb|220px|ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ အထိမ်းအမှတ် အခမ်းအနား]] '''ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့''' ({{lang-blk|မွူးနီꩻခွိုꩻပအိုဝ်ႏ}}) ဆိုသည်မှာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ရှိ ပြည်ထောင်စုတိုင်းရင်းသား [[ပအိုဝ်းလူမျိုး]]တို့၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ စာပေနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရန် နှစ်စဉ် တပေါင်းလပြည့်နေ့တိုင်း အလေးအနက်ထား ကျင်းပလေ့ရှိသော အထိမ်းအမှတ်နေ့ ဖြစ်သည်။ == ဖြစ်ပေါ်လာပုံ သမိုင်းကြောင်း == ၁၉၄၈ ခုနှစ် မတ်လတွင် [[သထုံမြို့]]၌ ဖဆပလ အစိုးရ၏ မြေယာဝေဖန်ရေးနှင့် မြေယာသိမ်းဆည်းမှုဆိုင်ရာ အစီအစဉ်များကို ဒေသခံ ပအိုဝ်းတောင်သူလယ်သမားများက ကန့်ကွက်ချီတက် ဆန္ဒပြခဲ့ကြပြီး အချက် (၃) ရပ်ကို တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="PaOhHistory">{{cite web |title=ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ ဖြစ်ပေါ်လာပုံသမိုင်းကြောင်း |publisher=Pao National Organization (PNO) |url=https://www.paonation.org |access-date=2026-10-14}}</ref> ထိုတောင်းဆိုချက် (၃) ရပ်အနက် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး]]တို့ကို "တောင်သူ" ဟု သီးခြားခွဲခြား ရေးသားခေါ်ဆိုခြင်း မပြုဘဲ [[ပအိုဝ်းလူမျိုး]]ဟုသာ အမည်မှန်ဖြင့် တရားဝင် ရေးသားခေါ်ဆို အသိအမှတ်ပြုရန်ဟူသော အချက်ကို ဖဆပလ အစိုးရက လိုက်လျောပေးခဲ့သည်။<ref name="PaOhHistory"/> ထိုစဉ်ကစတင်၍ သထုံမြို့ရှိ ရှေးဟောင်း [[ရွှေစာရံ စေတီတော် (သထုံ)|ရွှေစာရံစေတီတော်]]၏ မူလဒါယကာ ဖြစ်သည့် သထုံပြည့်ရှင် ပအိုဝ်းမင်း သူရိယစန္ဒာမင်းကြီး၏ မွေးနေ့ဖြစ်သော တပေါင်းလပြည့်နေ့ကို ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့အဖြစ် နှစ်စဉ်စည်ကားသိုက်မြိုက်စွာ ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်။<ref name="PaOhCulture">{{cite book |author=ဦးကုသလ (သထုံ) |title=ပအိုဝ်းအမျိုးသားသမိုင်းနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု |year=2000 |publisher=ပအိုဝ်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအသင်း |pages=45-50}}</ref> == ကျင်းပပြုလုပ်ခြင်းနှင့် ရည်ရွယ်ချက် == ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ ကျင်းပရခြင်း၏ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများအကြား စည်းလုံးညီညွတ်မှု ပိုမိုခိုင်မာလာစေရန်၊ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များနှင့် စာပေယဉ်ကျေးမှုများကို ထိန်းသိမ်းကာကွယ် မြှင့်တင်ရန် ဖြစ်သည်။ အခမ်းအနားများတွင် ပအိုဝ်းရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုအဆိုအကများဖြင့် ဖျော်ဖြေတင်ဆက်ခြင်း၊ နိုင်ငံတော်အစိုးရ အကြီးအကဲများနှင့် ပအိုဝ်းခေါင်းဆောင်များ၏ သဝဏ်လွှာများ ဖတ်ကြားခြင်း၊ မိန့်ခွန်းပြောကြားခြင်းနှင့် ရိုးရာအားကစားပြိုင်ပွဲများ ကျင်းပခြင်း စသည့် အစီအစဉ်များကို ထည့်သွင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။<ref name="PaOhCulture"/> ၁၉၉၆ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နအဖ) စစ်အစိုးရလက်ထက်မှစ၍ ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ အမည်နာမကို "ပအိုဝ်းအမျိုးသားပွဲတော်" အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲကျင်းပစေခဲ့ပြီး ယနေ့တိုင်အောင် ဆက်လက်ကျင်းပလျက် ရှိသည်။<ref name="PaOhHistory"/> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပအိုဝ်းလူမျိုး]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ အမျိုးသားနေ့များ]] == ကိုးကား == <references/> {{မြန်မာ့ ရာသီ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] [[ကဏ္ဍ:နေ့ထူးနေ့မြတ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]] 8888py4fxfef07lhjlwhaydpleldrhn 1057943 1057938 2026-10-14T11:07:38Z ~2026-54673-69 149304 /* ကိုးကား */ 1057943 wikitext text/x-wiki [[File:PaOh National Day.jpg|thumb|220px|ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ အထိမ်းအမှတ် အခမ်းအနား]] '''ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့''' ({{lang-blk|မွူးနီꩻခွိုꩻပအိုဝ်ႏ}}) ဆိုသည်မှာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ရှိ ပြည်ထောင်စုတိုင်းရင်းသား [[ပအိုဝ်းလူမျိုး]]တို့၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှု၊ စာပေနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရန် နှစ်စဉ် တပေါင်းလပြည့်နေ့တိုင်း အလေးအနက်ထား ကျင်းပလေ့ရှိသော အထိမ်းအမှတ်နေ့ ဖြစ်သည်။ == ဖြစ်ပေါ်လာပုံ သမိုင်းကြောင်း == ၁၉၄၈ ခုနှစ် မတ်လတွင် [[သထုံမြို့]]၌ ဖဆပလ အစိုးရ၏ မြေယာဝေဖန်ရေးနှင့် မြေယာသိမ်းဆည်းမှုဆိုင်ရာ အစီအစဉ်များကို ဒေသခံ ပအိုဝ်းတောင်သူလယ်သမားများက ကန့်ကွက်ချီတက် ဆန္ဒပြခဲ့ကြပြီး အချက် (၃) ရပ်ကို တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="PaOhHistory">{{cite web |title=ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ ဖြစ်ပေါ်လာပုံသမိုင်းကြောင်း |publisher=Pao National Organization (PNO) |url=https://www.paonation.org |access-date=2026-10-14}}</ref> ထိုတောင်းဆိုချက် (၃) ရပ်အနက် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး]]တို့ကို "တောင်သူ" ဟု သီးခြားခွဲခြား ရေးသားခေါ်ဆိုခြင်း မပြုဘဲ [[ပအိုဝ်းလူမျိုး]]ဟုသာ အမည်မှန်ဖြင့် တရားဝင် ရေးသားခေါ်ဆို အသိအမှတ်ပြုရန်ဟူသော အချက်ကို ဖဆပလ အစိုးရက လိုက်လျောပေးခဲ့သည်။<ref name="PaOhHistory"/> ထိုစဉ်ကစတင်၍ သထုံမြို့ရှိ ရှေးဟောင်း [[ရွှေစာရံ စေတီတော် (သထုံ)|ရွှေစာရံစေတီတော်]]၏ မူလဒါယကာ ဖြစ်သည့် သထုံပြည့်ရှင် ပအိုဝ်းမင်း သူရိယစန္ဒာမင်းကြီး၏ မွေးနေ့ဖြစ်သော တပေါင်းလပြည့်နေ့ကို ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့အဖြစ် နှစ်စဉ်စည်ကားသိုက်မြိုက်စွာ ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်။<ref name="PaOhCulture">{{cite book |author=ဦးကုသလ (သထုံ) |title=ပအိုဝ်းအမျိုးသားသမိုင်းနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု |year=2000 |publisher=ပအိုဝ်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအသင်း |pages=45-50}}</ref> == ကျင်းပပြုလုပ်ခြင်းနှင့် ရည်ရွယ်ချက် == ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ ကျင်းပရခြင်း၏ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများအကြား စည်းလုံးညီညွတ်မှု ပိုမိုခိုင်မာလာစေရန်၊ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များနှင့် စာပေယဉ်ကျေးမှုများကို ထိန်းသိမ်းကာကွယ် မြှင့်တင်ရန် ဖြစ်သည်။ အခမ်းအနားများတွင် ပအိုဝ်းရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုအဆိုအကများဖြင့် ဖျော်ဖြေတင်ဆက်ခြင်း၊ နိုင်ငံတော်အစိုးရ အကြီးအကဲများနှင့် ပအိုဝ်းခေါင်းဆောင်များ၏ သဝဏ်လွှာများ ဖတ်ကြားခြင်း၊ မိန့်ခွန်းပြောကြားခြင်းနှင့် ရိုးရာအားကစားပြိုင်ပွဲများ ကျင်းပခြင်း စသည့် အစီအစဉ်များကို ထည့်သွင်းကျင်းပလေ့ရှိသည်။<ref name="PaOhCulture"/> ၁၉၉၆ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နအဖ) စစ်အစိုးရလက်ထက်မှစ၍ ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ အမည်နာမကို "ပအိုဝ်းအမျိုးသားပွဲတော်" အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲကျင်းပစေခဲ့ပြီး ယနေ့တိုင်အောင် ဆက်လက်ကျင်းပလျက် ရှိသည်။<ref name="PaOhHistory"/> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပအိုဝ်းလူမျိုး]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ အမျိုးသားနေ့များ]] <references/> {{မြန်မာ့ ရာသီ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] [[ကဏ္ဍ:နေ့ထူးနေ့မြတ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]] bcro4snwji620dbmocnqmnjqxxcsnrv 0 50677 1057885 1056428 2026-10-14T05:26:51Z PhoePyae234 30271 1057885 wikitext text/x-wiki {{Infobox television channel | name = မြန်မာ့အသံနှင့်ရုပ်မြင်သံကြား | logofile = Mrtvmedialogo.png | logosize =အမွေထဖတအမွေဖြတ်ကြေညာခငြ်း | logocaption = ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် စတင်သုံးစွဲသည့် MRTV တံဆိပ်အသစ် | logoalt = | logo2 =မိသားစုဝင် 6 ဦး | established = | airdate = | launch = {{Start date|1946|02|15|df=y}}<ref name=cr>{{cite paper | title=Myanmar Country Report | url=http://utcc2.utcc.ac.th/localuser/amsar/PDF/Document50/Myanmar%20country%20report.pdf | author=Kyaw Kyaw Htun and Win Lwin | accessdate=2008-12-24 | publisher=ASEAN Mass Communication Studies and Research Center | archive-date=7 November 2012 | access-date=9 May 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121107201755/http://utcc2.utcc.ac.th/localuser/amsar/PDF/Document50/Myanmar%20country%20report.pdf | url-status=dead }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://utcc2.utcc.ac.th/localuser/amsar/PDF/Document50/Myanmar%20country%20report.pdf |accessdate=9 May 2015 |archivedate=7 November 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121107201755/http://utcc2.utcc.ac.th/localuser/amsar/PDF/Document50/Myanmar%20country%20report.pdf }}{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://utcc2.utcc.ac.th/localuser/amsar/PDF/Document50/Myanmar%20country%20report.pdf |accessdate=9 May 2015 |archivedate=7 November 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121107201755/http://utcc2.utcc.ac.th/localuser/amsar/PDF/Document50/Myanmar%20country%20report.pdf }}</ref> (ရေဒီယို)<br>ဇွန် ၁၉၇၉ (ရုပ်သံလိုင်း)<ref name=rlf>{{cite book | title=The River of Lost Footsteps--Histories of Burma | url=https://archive.org/details/riveroflostfoots0000than_d0r2 | page=[https://archive.org/details/riveroflostfoots0000than_d0r2/page/371 371] | author=Thant Myint-U | year=2006 | publisher=Farrar, Straus and Giroux | isbn=978-0-374-16342-6}}</ref> | closed date =23. 8.2026 | picture format = 16:9 1080i <br> 4:3 480i | share =Fackbook.com.mmand tik.tok.mm | share as of =Puitivlr | share source =People | network =Ip | owner =Ip | parent = [[ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန]] | slogan =Nothinh | motto = | country = {{MYA}} | language = [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]] | broadcast area = မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်း | affiliates = | headquarters = [[နေပြည်တော်]] | former names = | replaced names = | replaced by names = | sister names = * MRTV NEWS * MRTV Parliament * MRTV NRC * MRTV Farmers * MRTV Sports * MRTV Entertainment | timeshift names = | web = <!-- {{URL|www.mrtv.gov.mm}} --> | terr serv 1 = မြန်မာ့အသံနှင့်ရုပ်မြင်သံကြား <br> (မြန်မာ) | terr chan 1 = Channel 1 (MRTV HD) <br> Channel 2 (MRTV News HD) <br> Channel 3 (MRTV Parliament HD) <br> Channel 4 (MRTV NRC HD) <br> Channel 5 (MRTV Farmers) <br> Channel 7 (MRTV Entertainment HD) <br> Channel 16 (MRTV Sports HD) | sat serv 1 = Thaicom 6 78.5°E | sat chan 1 = 3730/H/15000 (HD) | sat serv 2 = Apstar 7 76.5°E | sat chsn 2 = 4049/L/15000 (HD) <br> 11140/V/30000 (HD) | sat serv 3 = [[စကိုင်းနက်]] <br> (မြန်မာ) | sat chan 3 = Channel 2 (SD) | sat serv 4 = [[Canal+ Myanmar FG|ကန်နယ်လ်ပလပ်စ်]] <br> (မြန်မာ) | sat chan 4 = Channel 60 (SD) | cable serv 1 = | cable chan 1 = | terr radio serv 1 = MRTV | terr radio chan 1 = Channel 19 | sat radio serv 1 = | sat radio chan 1 = | iptv serv 1 = | iptv chan 1 = | online serv 1 = MRTV Livestream | online chan 1 = {{URL|https://www.mrtv.gov.mm/mm/live-stream|Watch Live}} | 3gmobile serv 1 = | 3gmobile chan 1 = }} '''မြန်မာ့အသံနှင့်ရုပ်မြင်သံကြား'''သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဦးဆုံးသော ရုပ်သံလွှင့်လုပ်ငန်းဖြစ်ပြီး [[ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ လက်အောက်တွင်ရှိသော နိုင်ငံပိုင် ရေဒီယိုနှင့် ရုပ်သံလွှင့်လုပ်ငန်းဖြစ်သည်။ ရုပ်မြင်သံကြားထုတ်လွှင့်ခြင်းကို ၁၉၈၀ ခုနှစ်၊ ဇွန်လတွင် စတင်စမ်းသပ်ခဲ့ပြီး နိုဝင်ဘာလ (၁)ရက်နေ့တွင် မြန်မာ့ရုပ်မြင်သံကြားအမည်ဖြင့် NTSC စနစ်ကို အသုံးပြု၍ ပုံမှန်ထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတစ်နိုင်ငံလုံးတွင် မြန်မာ့ရုပ်မြင်သံကြားအစီအစဉ်များ ဖမ်းယူကြည့်ရှုနိုင်ရန်အတွက် ထပ်ဆင့်လွှင့်စက်ရုံများ တည်ဆောက်ခဲ့ရာ ယခုအခါ ထပ်ဆင့်လွှင့်စက်ရုံပေါင်း (၂၃၁)ရုံ ရှိပြီဖြစ်သည်။<ref name="mrtv">{{cite web|url=http://www.mrtv.gov.mm/www.mrtv.gov.mm/?q=about-transmission|title=MRTV Transmission|accessdate=၂၀၁၄-၁၀-၂၀|publisher=MRTV}}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == မြန်မာနိုင်ငံ၏ အသံလွှင့်လုပ်ငန်းကို လွတ်လပ်ရေးမရမီ ၁၉၃၆ ခုနှစ်တွင် စတင်ပြီး ၁၉၃၇ ခုနှစ်၌ [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ မင်္ဂလာဒုံ (ဝါယာလက်) တွင်စမ်းသပ်အသံလွှင့်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်မြို့ ယခု ပန်းဆိုးတန်းလမ်းနှင့် မဟာဗန္ဓုလလမ်းထောင့်ရှိ ဗဟိုကြေးနန်းရုံးကြီး အောက်ထပ်ရှိ အခန်းအချို့ကို အသံလွှင့်ရုံအဖြစ် ဖန်တီးထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၂ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လတွင် ရန်ကုန်မြို့၊ ဖိုက်ချ်လမ်း (ယခင်ရှမ်းလမ်း၊ ယခုဗဟိုလမ်း)ရှိ [[လူမှုဝန်ထမ်းဦးစီးဌာန]] မူလတန်းကြိုကျောင်း၊ အမှတ်(၄)နှစ်ထပ်တိုက် ([[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန]]၊ ဝန်ကြီးရုံး) မှ အသံလွှင့်ခဲ့သည်။ ဖိုက်ချ်လမ်း (ယခုအခေါ် ဗဟိုလမ်း) အသံလွှင့်ရုံထက် နေရာပိုမိုကျယ်ဝန်းသော ကမ္ဘာအေးစေတီလမ်းရှိ ချင်းချောင်းနန်းတော်နေရာ (အနုပညာဦးစီးဌာနရုံး အဆောက်အအုံပရဝုဏ်) သို့ ရွှေ့ပြောင်းအသံလွှင့်ခဲ့သည်။ အသံလွှင့်ရုံအမည်ကို All Burma Broadcasting Station (ခေါ်) ရန်ကုန်မြို့၊ မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ အသံလွှင့်ဌာန ဟုခေါ်တွင်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ် မတ်လဆန်းမှ မေလဆန်းအထိ ရန်ကုန်မြို့၊ ပတ်လမ်း (ယခုနတ်မောက်လမ်း) ရှိ အဆောက်အအုံနေရာ (ယခုဂျာမနီသံရုံး) နေရာတွင် မြန်မာ့တော်လှန်ရေး တပ်မတော်အသံလွှင့်ဌာန အမည်ဖြင့် မျိုးချစ်စိတ်ဓာတ်ပြင်းထန်သော တော်လှန်ရေးရဲဘော်များက လျှို့ဝှက်တည်ဆောက်ကာ အသံလွှင့်ခဲ့သည်။ မြန်မာ၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာများနှင့် ဟိန္ဒူစတန်နီ ဘာသာများဖြင့် အသံလွှင့်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ်၊ မေလဆန်း၌ ရန်ကုန်မြို့ ရွှေတောင်ကြားရပ် လောင်းဝစ္စလမ်း (ယခု အင်းလျားမြိုင်လမ်း) ရှိ နှစ်ထပ်တိုက်ကို အသံလွှင့်ရုံအဖြစ် ဖန်တီးထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ အသံလွှင့်ရုံအမည်ကို Rangoon Radio (ခေါ်) ရန်ကုန်ရေဒီယို ဟု အမည်ပေး အသံလွှင့်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ (၁၅) ရက်နေ့တွင် “ရန်ကုန်ရေဒီယို” မှ Burma Broadcasting Service (BBS) (ခေါ်) ဗမာ့အသံ အမည်သို့ နာမည်ပြောင်းလဲ အသံလွှင့်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ (၂၃) ရက်နေ့တွင် လောင်းဝစ္စလမ်း (ယခုအင်းလျားမြိုင်လမ်း) အသံလွှင့်ရုံမှ ဝင်ဒါမီယာကရက်ဆင့် (ယခုပန်းဝါလမ်း) အသံလွှင့်ရုံသို့ ပြောင်းရွှေ့အသံလွှင့်ခဲ့သည်။ ဝင်ဒါမီယာအသံလွှင့်ရုံဟု ခေါ်တွင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၈ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ(၂၈)ရက်နေ့တွင် ဗမာ့အသံ အမည်မှ ပြည်ထောင်စုဖွားတိုင်းရင်းသား အားလုံး၏ ကိုယ်စားပြုရာ မြန်မာ့အသံ အမည်သို့ နာမည်ပြောင်းလဲအသံလွှင့်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၀ ပြည့်နှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ (၄) ရက်နေ့တွင် ဝင်ဒါမီယာ အသံလွှင့်ရုံမှ [[ပြည်လမ်း]] “မြန်မာ့အသံ” အသံလွှင့်ရုံသစ်ကြီးသို့ ပြောင်းရွှေ့အသံလွှင့်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၁၆) ရက်နေ့တွင် အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်သစ်အရ အသံလွှင့်ဌာနခွဲ ညွှန်ကြားရေးဝန်ရုံး အမည်မှ ပြန်ကြားရေးနှင့် အသံလွှင့်ဦးစီးဌာန အမည်သို့ ပြောင်းလဲခေါ်တွင်ကာ ပြန်ကြားရေးဌာနခွဲနှင့် ပူးပေါင်းဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ (၁) ရက်နေ့တွင် ရောင်စုံရုပ်မြင်သံကြားအစီအစဉ်ကို စတင်ထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၁ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၂၄) ရက်နေ့တွင် ဤဌာနကို ဦးစီးဌာနအဖြစ် သီးခြားဖွဲ့စည်းကာ မြန်မာ့ရုပ်မြင်သံကြားနှင့် အသံလွှင့်ဦးစီးဌာန Myanma Television and Radio Department (MTRD) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ (၂၂)ရက်နေ့တွင် မြန်မာ့ရုပ်မြင်သံကြားနှင့်အသံလွှင့်ဦးစီးဌာန အမည်မှ မြန်မာ့အသံနှင့်ရုပ်မြင်သံကြား Myanma Radio and Television (MRTV) ဟုပြောင်းလဲဖွဲ့စည်း ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ၂၀ဝ၈ ခုနှစ်၊ မတ်လ(၁၈)ရက်နေ့တွင် [[နေပြည်တော်]]၊ [[တပ်ကုန်းမြို့|တပ်ကုန်း]]ရှိ မြန်မာ့အသံနှင့်ရုပ်မြင်သံကြား အဆောက်အဦးသစ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့ရုပ်မြင်သံကြား (MRTV) အစီအစဉ်အား ၁၉၈၀ ခုနှစ်၊ ဇွန်လတွင်လည်းကောင်း၊ MRTV-3 အစီအစဉ်အား ၂၀ဝ၁ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ (၁၉) ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း၊[[MRTV-4]] အစီအစဉ်အား ၂၀ဝ၄ ခုနှစ်၊ မေလ (၁၅) ရက်နေ့တွင် လည်းကောင်း၊ MRTV-3 အစီအစဉ်အား အသွင်သဏ္ဌာန်ရော အနှစ်သာရပါပြောင်းလဲ၍ [[မြန်မာအင်တာနေရှင်နယ် ရုပ်သံလိုင်း|Myanmar International Television]] (MITV) အစီအစဉ်အဖြစ် ၂၀၁၀ ခုနှစ်၊ မတ်လ(၃၁)ရက်နေ့မှစ၍ ဂြိုဟ်တုများထပ်မံငှားရမ်းပြီး ကမ္ဘာ့နိုင်ငံပေါင်း(၂၂၄) နိုင်ငံများသို့ လည်းကောင်း၊ ပိတောက်‌မြေအသံလွှင့် အစီအစဉ်အား ၂၀ဝ၇ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ (၁၆) ရက်မှစတင်၍လည်းကောင်း၊ ဒေသဆိုင်ရာ FM များအား ၂၀ဝ၈ ခုနှစ်၊ ဧပြီ (၁၇) ရက်နေ့မှ စတင်၍လည်းကောင်း ထုတ်လွှင့်ပေးလျက်ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.mrtv.gov.mm/?q=about-mrtv|title=About MRTV|accessdate=၂၀၁၄-၁၀-၂၀|Publisher=MRTV|archivedate=7 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150607052037/http://www.mrtv.gov.mm/?q=about-mrtv}}</ref> == မြန်မာ့ရုပ်မြင်သံကြား == မြန်မာ့ရုပ်မြင်သံကြား အစီအစဉ်များကို ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဧပြီလ (၁)ရက်နေ့မှ စ၍ နေ့စဉ် နံနက် (၀၆:၀၀)မှ တိုးချဲ့ ထုတ်လွှင့်လျက်ရှိသည်။ ပြန်ကြားပေးခြင်း ၆၀%၊ ပညာပေးခြင်း ၂၀%နှင့် ဖျော်ဖြေပေးခြင်း ၂၀% ဖြင့် ထုတ်လွှင့်ပေးလျက်ရှိသည်။ ပြန်ကြားပေးခြင်းအနေဖြင့် သတင်းအစီအစဉ်ကို နေ့စဉ်နံနက်(၀၇:၀၀)၊ ည (၂၁:၀၀)နာရီထိ တစ်နာရီခြားတစ်ခါ ထုတ်လွှင့်ပေးပြီး တစ်ပတ်အတွင်း သတင်းအဖြစ် အပတ်စဉ် စနေနေ့တိုင်း နေ့လယ်(၁၃:၀၀) နာရီအချိန်တွင် ထုတ်လွှင့်ပေးလျက်ရှိသည်။ ပညာပေးခြင်းအနေဖြင့် ပညာရေးသင်ခန်းစာပို့ချချက်များ စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေး၊ ပညာပေးအစီအစဉ်များ၊ ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ ပညာပေးအစီအစဉ်များကို ထုတ်လွှင့်ပေးလျက်ရှိပြီး ဖျော်ဖြေပေးခြင်းအနေဖြင့် တေးဂီတအစီအစဉ်များ၊ ဇာတ်/အငြိမ့်၊ မြန်မာရုပ်ရှင်/ဗီဒီယို/ဇာတ်လမ်းများ၊ နိုင်ငံခြား ရုပ်ရှင်/ဇာတ်လမ်းတွဲများ ထုတ်လွှင့်ပြသလျက်ရှိသည်။ ထို့အပြင် နိုင်ငံတော်သမ္မတ၏ မိန့်ခွန်းများ၊ နေ့ထူးနေ့မြတ်များ၊ ဘောလုံးပွဲများကိုလည်း အချိန်နှင့် တစ်ပြေးညီ တိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ပေးလျက်ရှိသည်။ ၂၀၁၃ခုနှစ် ​စက်တင်ဘာ ၁၅ရက်​​နေ့တွင် DVB-T2 Multi Channel Playout System ဖြင့်စတင်တိုးချဲ့ထုတ်လွှင့်ခဲ့ပြီး MRTV, MITV, လွှတ်​တော်ရုပ်သံလိုင်း (Hluttaw Channel), တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရုပ်သံလိုင်း (NRC), ​​တောင်သူလယ်သမားကဏ္ဍရုပ်သံလိုင်း (Farmers Channel), MRTV Sports, မြန်မာ့အသံ​ရေဒီယို စသဖြင့် ရုပ်သံလိုင်း၈လိုင်း ​ရေဒီယို၄လိုင်း တို့ကိုစတင်တိုးချဲ့ထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ခုနှစ်​ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၁၅ရက်​နေ့တွင် ရုပ်သံလိုင်း၁၄လိုင်းအထိတိုးချဲ့ထုတ်လွှင့်ခဲ့ပြီး ၂၀၁၈ခုနှစ် မတ် ၂၄ရက်တွင် ရုပ်သံလိုင်းသစ် ၅လိုင်းထပ်မံတိုးချဲ့ထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ ယခုလက်ရှိအချိန်တွင် ရုပ်သံလိုင်း ၁၈လိုင်းအား ထပ်ဆင့်လွှင့်စက်ရုံများမှ မနက်၆နာရီက​နေ ည၁၂နာရီအထိ ထုတ်လွှင့်​​ပေးလျက်ရှိသည်။ <ref name="mrtv"/> == Myanmar International Television == {{main|မြန်မာအင်တာနေရှင်နယ် ရုပ်သံလိုင်း}} မြန်မာအင်တာနေရှင်နယ် ရုပ်သံလိုင်း (mitv) ရုပ်သံလိုင်း သည် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ထုတ်လွှင့်သည့် ရုပ်သံလိုင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ပြည်ပနိုင်ငံများမှ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပကတိအခြေအနေမှန်များ သိရှိစေရန်နှင့် ပြည်ပနိုင်ငံများသို့ ရောက်ရှိနေထိုင်နေသော မြန်မာနိုင်ငံသားများအတွက် ရည်ရွယ်ပြီး ထုတ်လွှင့်ပေးနေခြင်းဖြစ်သည်။ == Digital terrestrial television == {| class="wikitable" |- ! ချန်နယ် နံပါတ် ! ရုပ်ထွတ်အရည်အသွေး ! EPG name ! ထုတ်လွှင့်သောအစီအစဉ် ! မှတ်ချက် |- ! colspan=5 | '''MRTV MUX 1''' |- | 1 || 1080i 16:9 || MRTV HD || ပင်မ မြန်မာ့ရုပ်မြင့်သံကြား အစီအစဉ် || |- | 2 || 1080i 16:9 || MRTV NEWS HD || MRTV News Channel ရုပ်သံအစီအစဉ် || |- | 3 || 1080i 16:9 || MRTV HLUTTAW || MRTV Parliament Channel ရုပ်သံအစီအစဉ် || [[ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] နှင့် [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကျင်းပပုံများအား တိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်မှု |- | 4 || 1080i 16:9 || MRTV NRC HD || မြန်မာ့ရုပ်မြင်သံကြား တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရုပ်သံလိုင်း အစီအစဉ် || |- | 5 || 480i 16:9 || MRTV Farmer) || MRTV Farmers ရုပ်သံအစီအစဉ် || |- | 6 || 480i 16:9 || HEY Play Sports || HEY Play Sports ရုပ်သံအစီအစဉ် || |- | 7 || 1080i 16:9 || MRTV ENTERTAINMENT || MRTV Entertainment ရုပ်သံအစီအစဉ် || |- | 8 || 480i 16:9 || MITV || [[မြန်မာအင်တာနေရှင်နယ် ရုပ်သံလိုင်း]] အစီအစဉ် || |- | 9 || 480i 16:9 || EDU || မြန်မာ့ပညာရေးရုပ်သံ အစီအစဉ် || |- | 10 || 480i 16:9 || M Channel || M Channel ရုပ်သံအစီအစဉ် || |- | 11 || 480i 16:9 || MRTV-4 || [[MRTV-4]] ရုပ်သံအစီအစဉ် || |- | 12 || 480i 16:9 || Channel-7 || Channel 7 ရုပ်သံအစိစဉ် || |- | 13 || 480i 16:9 || 5-Plus || 5 Plus ရုပ်သံအစီအစဉ် || |- | 14 || 480i 16:9 || MNTV || MNTV ရုပ်သံအစီအစဉ် || |- | 15 || 480i 16:9 || Channel-9 || Channel 9 ရုပ်သံအစီအစဉ် || |- | 16 || 1080i 16:9 || MRTV SPORT || MRTV Sports ရုပ်သံအစီအစဉ် || |- | 17 || 480i 4:3 || Channel K || Channel K ရုပ်သံအစီအစဉ် || |- | 18 || 480i 4:3 || YTV || YTV ရုပ်သံအစီအစဉ် || |- | 19 || 480i 16:9 || Fortune TV || Fortune TV ရုပ်သံအစီအစဉ် || |- | A1 || Audio only || Myanma Radio || ပင်မ [[မြန်မာ့အသံ|မြန်မာ့အသံရေဒီယို]] အစီအစဉ် || |- | A2 || Audio only || Upper Tineyinthar || မြန်မာ့အသံ အထက်ပိုင်းတိုင်းရင်းသားဘာသာ အစီအစဉ် || |- | A3 || Audio only || Lower Tineyinthar || မြန်မာ့အသံ အောက်ပိုင်းတိုင်းရင်းသားဘာသာ အစီအစဉ် || |- | A4 || Audio only || Test Radio || Test || |- | A5 || Audio only || MRI Channel || Myanmar Radio International Programming || |- | A6 || Audio only || Tha Pyay || သပြေရေဒီယို အစီအစဉ် || |- |} {| class="wikitable" |- ! ထပ်ဆင့်လွှင့်စက်ရုံ ! Transmitter Site ! Frequancy Channel ! လွှင့်အား |- | နေပြည်တော် || မြန်မာ့အသံနှင့်ရုပ်မြင်သံကြား ဌာနချုပ်၊ တပ်ကုန်းမြို့နယ် || E21 474&nbsp;MHz || 3KW |- | နေပြည်တော် || ပျဉ်းမနား || E30 546&nbsp;MHz || 3KW |- | ရန်ကုန် || မြန်မာ့အသံနှင့်ရုပ်မြင်သံကြား ရုပ်သံလွှင့်စင်တာ၊ ဟံသာဝတီအဝိုင်းအနီး၊ ပြည်လမ်း၊ ကမာရွတ်မြို့နယ် || E31 554&nbsp;MHz || 3KW |- | မန္တလေး<br>စစ်ကိုင်း || စစ်ကိုင်းတောင် || E30 546&nbsp;MHz || 3KW |- | မုံရွာ || ဗောဓိတစ်ထောင် || E27 522&nbsp;MHz || 3KW |- | ရေဦး || ? || E24 498&nbsp;MHz || 3KW |- | ကလေး || ကနေဒီတောင် || E25 506&nbsp;MHz || 1KW |- | ကန့်ဘလူ || ? || E27 522&nbsp;MHz || 1KW |- | ဟုမ္မလင်း || ? || E30 546&nbsp;MHz || 300W |- | ကျောက်ပန်းတောင်း || ပုပ္ပါးတောင် || E27 522&nbsp;MHz || 3KW |- | ပြင်ဦးလွင် || ? || E26 514&nbsp;MHz || 600W |- | မိတ္ထီလာ || MPT Exchange ရုံးအနီး၊ ရန်ကုန်-မန္တလေး လမ်းဟောင်း || E30 546&nbsp;MHz || 3KW |- | မင်းဘူး<br>မကွေး || မင်းဘူး || E27 522&nbsp;MHz || 3KW |- | ပခုက္ကူ || ဆုကြီးပန်တောင်ကျောင်းတိုက်နှင့် သာသနာ့ပါလရိပ်သာအနီး၊ အမှတ်၁၁ ရပ်ကွတ် || E32 562&nbsp;MHz || 3KW |- | တောင်တွင်းကြီး || ? || E27 522&nbsp;MHz || 1KW |- | ပုသိမ် || မငြိမ်းလှကုန်းရပ်ကွတ် || E30 546&nbsp;MHz || 3KW |- | ကျောင်းကုန်း || ရန်ကုန်-ပုသိမ် အဝေးပြေးလမ်းဘေး || E27 522&nbsp;MHz || 3KW |- | ဘိုကလေး || ? || E27 522&nbsp;MHz || 3KW |- | ပဲခူး || ပဲခူးမြို့တော်ခန်းမ အဝင်လမ်း || E30 546&nbsp;MHz || 3KW |- | တောင်ငူ || နယူးဒေးဓာတ်ဆီဆိုင်အနီး၊ ရန်ကုန်-မန္တလေး လမ်းဟောင်း || E27 522&nbsp;MHz || 3KW |- | ပြည် || ရွှေဆံတော်ဘုရားကြီးအနီး၊ မင်းကြီးတောင် || E26 514&nbsp;MHz || 3KW |- | ထားဝယ် || ထားဝယ်း GTI အနီး || E27 522&nbsp;MHz || 1KW |- | မြိတ် || ? || E27 522&nbsp;MHz || 3KW |- | တောင်ကြီး || ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားနှင့် တောင်ကြီး View Point အနီး || E27 522&nbsp;MHz || 3KW |- | လားရှိုး || သာသနာ ၂၅၀၀ပြည့်စေတီ အနီး || E27 522&nbsp;MHz || 1KW |- | ကျိုင်းတုန် || လွိုင်မွေတောင် || E27 522&nbsp;MHz || 300W |- | စစ်တွေ || ရန်ကုန်-စစ်တွေ လမ်းမကြီး || E27 522&nbsp;MHz || 3KW |- | မော်လမြိုင် || မွန်ပြည်နယ် ရဲတပ်ဖွဲ့ရုံးအနီး၊ တောင်ရိုးတန်းလမ်း || E27 522&nbsp;MHz || 3KW |- | ဘီးလင်း || ? || E29 538&nbsp;MHz || 3KW |- | ဘားအံ || လှကညှင်ပန်းခြံအနီး၊ လှကညှင်လမ်း || E30 546&nbsp;MHz || 3KW |- | မြစ်ကြီးနား || ? || E27 522&nbsp;MHz || 1KW |- | ဗန်းမော် || ဗန်းမော်မြို့တော်ခန်းမအနီး || E27 522&nbsp;MHz || 1KW |- | ဟားခါး || ရုန်းတောင် || E21 474&nbsp;MHz || 500W |- | လွိုင်ကော် || ? || E24 498&nbsp;MHz || 1KW |- |} == ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် == * [[မြန်မာ့အသံ]] * [[မြဝတီရုပ်မြင်သံကြား]] * [[စကိုင်းနက်]] == ကိုးကား == {{Reflist}} == ပြင်ပအဆက်အသွယ် == *[http://www.mrtv.gov.mm မြန်မာ့အသံနှင့်ရုပ်မြင်သံကြား၏ အင်တာနက်စာမျက်နှာ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150506033117/http://www.mrtv.gov.mm/ |date=6 May 2015 }} *[https://www.facebook.com/mrtvwebmediaportal မြန်မာ့အသံနှင့်ရုပ်မြင်သံကြား၏ ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်စာမျက်နှာ] *[https://www.myanmaritv.com/ MITV] *[http://www.mrtv4.com.mm/ MRTV-4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141011212910/http://www.mrtv4.com.mm/ |date=11 October 2014 }} {{အာဆီယံ ရုပ်မြင်သံကြား}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရုပ်မြင်သံကြားထုတ်လွှင့်မှု]] [[ကဏ္ဍ:ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အစိုးရပိုင် ကုမ္ပဏီများ]] ejrg3alt38xaa1rj1kekg74tjcjxdmd 0 51511 1057939 1041842 2026-10-14T11:04:53Z Zawzawaungthwin 100038 ရာထူးအသစ် 1057939 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[သီရိပျံချီ]] [[သရေစည်သူ]] | name = ရာပြည့် | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = | office1 = [[ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေး ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] |deputy1 = ဗိုလ်ချုပ် အောင်မျိုးသန့် | term_start1 = ၁၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ | term_end1 = |appointer1 = [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] |president1= [[မင်းအောင်လှိုင်]] | predecessor1 = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းအောင်]] | successor1 = | office2 = [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေး နှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်]]<br> အဖွဲ့ဝင် | status2 = <!--If this is specified, overrides Incumbent.--> | term_start2 = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ | term_end2 = ၁၀ ဧပြီ​၂၀၂၆ | predecessor2 = ကော်မရှင်ဖျက်သိမ်း | office3 = [[တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီးဌာန]]<br> ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး | status3 = <!--If this is specified, overrides Incumbent.--> | term_start3 = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ | term_end3 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | predecessor3 = [[ခွန်သန့်​ဇော်ထူး|ခွန်သန့်ဇော်ထူး]] |successor3 = [[သန်းမောင်]] | office4 = [[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန]]<br> ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး | status4 = <!--If this is specified, overrides Incumbent.--> | term_start4 = ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၅ | term_end4 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | predecessor4 = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းထွန်းနောင်]] |successor4 = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဖုန်းမြတ်]] | office5 = [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန]]<br> ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး | status5 = <!--If this is specified, overrides Incumbent.--> | term_start5 = ၃ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ | term_end5 = ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၅ | predecessor5 = [[စိုးထွဋ်|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးထွဋ်]] |successor5= ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းထွန်းနောင်]] | office6 = [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]<br> အဖွဲ့ဝင် | status6 = <!--If this is specified, overrides Incumbent.--> | term_start6 = ၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ | term_end6 = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ | predecessor6 = ကောင်စီဖျက်သိမ်း |order7 = [[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီးဌာန]] (၁)<br> ပြည်​ထောင်စုဝန်ကြီး |term_start7 = ၁၁ မေ ၂၀၂၁ |term_end7 = ၃ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ |predecessor7 = [[စိုးထွဋ်|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးထွဋ်]] |successor7 = [[အောင်နိုင်ဦး|ဦးအောင်နိုင်ဦး]] |deputy7 = |order8= [[အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်]] |term_start8 = ၂၂ ​မေ ၂၀၂၁ |term_end8 = ၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ |predecessor8 = [[သောင်းထွန်း (ဝန်ကြီး)|ဦး​သောင်းထွန်း]] |successor8 = [[မိုးအောင်|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မိုးအောင်]] <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c51zl7x0q0xo|title=ရေချုပ် အပါအဝင် ဗိုလ်ချုပ်တချို့ အပြောင်းအလဲဖြစ်|work=BBC Burmese|access-date=၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄|date=၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄}}</ref> |minister8= | image = | image_size = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | residence = | nationality = | other_names = | ethnicity = | citizenship = | education = | alma_mater =[[စစ်တက္ကသိုလ်]] | party = | occupation = | employer = | organization = | home_town = | religion = | spouse = သဉ္ဇာဝင်းစိန် | partner = | children = | parents = | website = <!-- {{URL|www.example.com}} --> <!--Military service--> | nickname = | allegiance = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | branch = [[တပ်မတော်]] | serviceyears = | rank = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး | unit = | commands = | battles = | mawards = <!-- for military awards - appears as "Awards" if |awards= is not set --> |awards=*[[စည်သူဘွဲ့]] (၂၀၂၁) * [[သရေစည်သူ]] (၂၀၂၆)}} ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး '''ရာပြည့်''' သည် [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] ၏ [[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး]] ဖြစ်သည်။ယင်းမတိုင်မီက [[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန]] နှင့် [[တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီးဌာန]] တို့၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]အဖွဲ့ဝင် နှင့် တပ်မတော်၏ ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးမှုကော်မတီ၏ ဥက္ကဋ္ဌ လည်းဖြစ်ခဲ့သည်။ထို့အပြင် [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန]] နှင့် [[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံး ဝန်ကြီးဌာန (၁)]]တို့၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နှင့် [[အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်]]<ref name="nsa">{{cite news|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2021/06/24/243374.html|title=စစ်ကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌ၏ လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အကြံပေး ဒုတိယ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့် ဖြစ်လာ}}</ref> တာဝန်များ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည် ။ <ref>{{cite news|url=https://news-eleven.com/article/203723|title=ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးများ ပါဝင်သည့် တပ်မတော်၏ ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးမှု ကော်မတီကို ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်း}}</ref> ==အလုပ်အကိုင်== ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့်သည် [[စစ်တက္ကသိုလ်]] အပတ်စဉ်(၂၂)မှ သင်တန်းဆင်းလာသူဖြစ်ပြီး [[တပ်မတော်ဆေးတက္ကသိုလ်]] ကျောင်းအုပ်ကြီး၊ [[အရှေ့ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]တိုင်းမှူး၊ စစ်ဥပဒေချုပ် တာဝန်များကို ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ တပ်မတော်လေ့ကျင့်ရေးအရာရှိချုပ်တာဝန်၊ စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူးတာဝန်တို့ကိုလည်း ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး လက်ရှိ၌ ပြည်ထောင်စုအဆင့် ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှု ရပ်စဲရေးဆိုင်ရာ ပူးတွဲစောင့်ကြည့်ရေးကော်မတီ၏ ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်လျက်ရှိသည်။၂၀၂၀ပြည့်နှစ် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၀|နိုဝင်ဘာရွေးကောက်ပွဲ]]အပြီး တပ်မတော်မှဖွဲ့စည်းခဲ့သော ''တပ်မတော်၏ ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးမှု ကော်မတီ''တွင် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်။၂၀၂၀ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် တပ်မတော်အရံအင်အားသို့ ပြောင်းရွှေ့ရောက်ရှိခဲ့ပြီ သီးခြားတပ်တာဝန် မရှိတော့​ပေ။ ===အစိုးရအဖွဲ့ရာထူးများ=== ၂၀၂၁ခုနှစ် မေလ၁၁ရက်နေ့တွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|အာဏာသိမ်းစစ်ကောင်စီ]]၏ [[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီး]]ဖြစ်လာသည်။<ref>{{Cite news|title=ဒုတိယ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့် အစိုးရအဖွဲ့ ရုံး ဝန်ကြီး ဖြစ်လာ|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2021/05/12/241729.html}}</ref> ထို့အပြင် အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်အဖြစ်လည်း ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည်။<ref name="nsa"/> ပြည်​ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံး ဝန်ကြီးဌာနအား အမှတ် (၁) နှင့် အမှတ် (၂)ဟူ၍ ခွဲခြားပြီး​နောက် အမှတ် (၁)၏ ဝန်ကြီးဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၎င်း၏လက်​အောက်ရှိ ဌာနများတွင် ယခင်က [[နိုင်ငံတော်အတိုင်ပင်ခံရုံးဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံ​တော်အတိုင်ပင်ခံရုံးဝန်ကြီးဌာန]]လက်​အောက်မှ ဌာနတစ်ခုဖြစ်​သော အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်​ရေးနှင့် ငြိမ်းချမ်း​ရေး​ဖော်​ဆောင်မှုဦးစီးဌာနလည်း တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၂ခုနှစ် ​ဖေ​ဖော်ဝါရီလ ၈ရက်​နေ့တွင် ၎င်းအား နိုင်ငံ​တော်စီမံအုပ်ချုပ်​ရေး​ကောင်စီ၏ အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.mdn.gov.mm/newspaper/public/|title=မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ (၉.၂.၂၀၂၂)}}</ref> သူသည် ၂၀၂၃ ဩဂုတ် ၃ရက်တွင် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီးဌာန(၁) ဝန်ကြီးအဖြစ်မှ  ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခံရသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/42345|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်အမှတ်၊ ၆၁ / ၂၀၂၃ ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဒုတိယဝါဆိုလပြည့်ကျော် ၂ ရက် (၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၃ ရက်) ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခြင်း|work=MOI Myanmar|access-date=၃ ဩဂုတ်၂၀၂၃|date=၃ ဩဂုတ်၂၀၂၃}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၃၁ ရက် တွင် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီး အဖြစ်မှ နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး အဖြစ်သို့ ပြောင်းရွှေ့တာဝန်ထမ်းဆောင်သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၃၁ ရက် တွင် သူသည် [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေး နှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်]] ၏ အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် တာဝန်ပေးအပ်ခံရသည့်အပြင် [[ဦးညိုစောအစိုးရ|ဝန်ကြီးချုပ် ဦးညိုစော]] ဦးဆောင်သည့် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့၏ နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး နှင့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီး အဖြစ် ပူးတွဲတာဝန်ပေးအပ်ခံရသည် ။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/73053|title=နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင် ဖွဲ့စည်းခြင်း|work=MOI Myanmar|access-date=၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅|date=၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅}}</ref> === ၂၀၂၆ === အသစ်ဖွဲ့စည်းထားသော သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရတွင် ဝန်ကြီးအဖြစ် ပါဝင်ခြင်းမရှိတော့ပေ၊ NCA လမ်းစဉ် ပြန်လည် အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးဖော်ဆောင်မှု ဗဟိုကော်မတီတွင် အတွင်းရေးမှူး အဖြစ်လည်းကောင်း၊ လုပ်ငန်းကော်မတီတွင် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ညှိနှိုင်းရေးကော်မတီတွင် ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် အသီးသီး ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခံရသည်။ <ref>{{Cite web |title=အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးဖော်ဆောင်မှုညှိနှိုင်းရေးကော်မတီ (National Solidarity and Peace-making Negotiation Committee) ဖွဲ့စည်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81699 |access-date=2026-04-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]]အစည်းအဝေး၌ ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် နာယက [[အောင်လင်းဒွေး|ဦးအောင်လင်းဒွေး]]က ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့် အား [[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ရန်နှင့် ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအဖြစ် ပြောင်းလဲတာဝန်ထမ်းဆောင်လျက်ရှိသည့် [[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူမှုဝန်ထမ်း၊ ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး [[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာစိုးဝင်း]]၏ နေရာတွင် [[ကိုကိုလွင် (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာကိုကိုလွင်]] အား အစားထိုးခန့်အပ်ရန် နိုင်ငံတော်သမ္မတ၏ အမည်စာရင်း တင်ပြချက်ကို လွှတ်တော်သို့ အသိပေးတင်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးနေရာ ဒုဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့်ကို အမည်စာရင်းတင်သွင်း|url=https://burmese.dvb.no/post/909389|access-date=2026-10-14|website=DVB Burmese|language=my}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၄ ရက်တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတ၏ အမည်စာရင်း တင်ပြချက်ကို လွှတ်တော်က ကန့်ကွက်သူမရှိသဖြင့် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နေရာတွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့်အား အစားထိုးခန့်အပ်ရန် သဘောတူကြောင်းကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=■ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအဖြစ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့်အား အစားထိုးခန့်အပ်ရန် နိုင်ငံတော်သမ္မတက ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်သို့ အဆိုပြုတင်ပြ|url=https://news-eleven.com/article/315966|access-date=2026-10-14|website=Eleven Media Group Co., Ltd|language=my}}</ref> == ဂုဏ်ပြုခံရခြင်း == ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး၊ အရန်အင်အား ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့်အား နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးဝင်းမြင့်က [[ပြည်ထောင်စုစည်သူသင်္ဂဟ|ပြည်ထောင်စုစည်သူသင်္ဂဟဘွဲ့]] ဖြစ်သော “[[စည်သူဘွဲ့]]” ကို ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ <ref name=":02">{{Cite journal|author=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ၊နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး|url=https://www.moi.gov.mm/ppd/sites/default/files/book-pdf/2021-02/Vol-74,No-5.pdf|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၊ နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး၏ ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက် နေ့စွဲပါ အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် (၂/၂၀၂၁)|pages=၂၅၉|language=မြန်မာဘာသာ|accessdate=၂၀၂၁-၀၉-၂၉|publisher=ပုံနှိပ်ရေးနှင့်ထုတ်ဝေရေးဦးစီးဌာန၊ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်|date=၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက်|format=PDF|journal=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ပြန်တမ်းစာစောင်|volume=အတွဲ(၇၄)|issue=အမှတ်(၅၁)}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၂) ရက်နေ့တွင် အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၄၃/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ပြည်ထောင်စုစည်သူသင်္ဂဟ|ပြည်ထောင်စုစည်သူသင်္ဂဟဘွဲ့]]ဖြစ်သော [[သရေစည်သူ|သရေစည်သူဘွဲ့]]ကို ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်က ချီးမြှင့်အပ်နှင်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များ၊ ဂုဏ်ထူးဆောင်တံဆိပ်များ ချီးမြှင့်အပ်နှင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80484 |access-date=2026-03-02 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ}} [[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မွေးဖွားခုနှစ် မသိရှိရသူများ (သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ)]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ ဝန်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဝင်များ]] [[ကဏ္ဍ:စစ်တက္ကသိုလ် ကျောင်းဆင်းများ]] mwcjg8ct3bw4vbp02kua53hcfe184n8 1057940 1057939 2026-10-14T11:05:37Z Zawzawaungthwin 100038 {{မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ}} 1057940 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[သီရိပျံချီ]] [[သရေစည်သူ]] | name = ရာပြည့် | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = | office1 = [[ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေး ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] |deputy1 = ဗိုလ်ချုပ် အောင်မျိုးသန့် | term_start1 = ၁၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ | term_end1 = |appointer1 = [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] |president1= [[မင်းအောင်လှိုင်]] | predecessor1 = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းအောင်]] | successor1 = | office2 = [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေး နှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်]]<br> အဖွဲ့ဝင် | status2 = <!--If this is specified, overrides Incumbent.--> | term_start2 = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ | term_end2 = ၁၀ ဧပြီ​၂၀၂၆ | predecessor2 = ကော်မရှင်ဖျက်သိမ်း | office3 = [[တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီးဌာန]]<br> ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး | status3 = <!--If this is specified, overrides Incumbent.--> | term_start3 = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ | term_end3 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | predecessor3 = [[ခွန်သန့်​ဇော်ထူး|ခွန်သန့်ဇော်ထူး]] |successor3 = [[သန်းမောင်]] | office4 = [[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန]]<br> ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး | status4 = <!--If this is specified, overrides Incumbent.--> | term_start4 = ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၅ | term_end4 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | predecessor4 = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းထွန်းနောင်]] |successor4 = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဖုန်းမြတ်]] | office5 = [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန]]<br> ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး | status5 = <!--If this is specified, overrides Incumbent.--> | term_start5 = ၃ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ | term_end5 = ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၅ | predecessor5 = [[စိုးထွဋ်|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးထွဋ်]] |successor5= ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းထွန်းနောင်]] | office6 = [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]<br> အဖွဲ့ဝင် | status6 = <!--If this is specified, overrides Incumbent.--> | term_start6 = ၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ | term_end6 = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ | predecessor6 = ကောင်စီဖျက်သိမ်း |order7 = [[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီးဌာန]] (၁)<br> ပြည်​ထောင်စုဝန်ကြီး |term_start7 = ၁၁ မေ ၂၀၂၁ |term_end7 = ၃ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ |predecessor7 = [[စိုးထွဋ်|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးထွဋ်]] |successor7 = [[အောင်နိုင်ဦး|ဦးအောင်နိုင်ဦး]] |deputy7 = |order8= [[အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်]] |term_start8 = ၂၂ ​မေ ၂၀၂၁ |term_end8 = ၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ |predecessor8 = [[သောင်းထွန်း (ဝန်ကြီး)|ဦး​သောင်းထွန်း]] |successor8 = [[မိုးအောင်|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မိုးအောင်]] <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c51zl7x0q0xo|title=ရေချုပ် အပါအဝင် ဗိုလ်ချုပ်တချို့ အပြောင်းအလဲဖြစ်|work=BBC Burmese|access-date=၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄|date=၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄}}</ref> |minister8= | image = | image_size = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | residence = | nationality = | other_names = | ethnicity = | citizenship = | education = | alma_mater =[[စစ်တက္ကသိုလ်]] | party = | occupation = | employer = | organization = | home_town = | religion = | spouse = သဉ္ဇာဝင်းစိန် | partner = | children = | parents = | website = <!-- {{URL|www.example.com}} --> <!--Military service--> | nickname = | allegiance = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | branch = [[တပ်မတော်]] | serviceyears = | rank = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး | unit = | commands = | battles = | mawards = <!-- for military awards - appears as "Awards" if |awards= is not set --> |awards=*[[စည်သူဘွဲ့]] (၂၀၂၁) * [[သရေစည်သူ]] (၂၀၂၆)}} ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး '''ရာပြည့်''' သည် [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] ၏ [[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး]] ဖြစ်သည်။ယင်းမတိုင်မီက [[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန]] နှင့် [[တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီးဌာန]] တို့၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]အဖွဲ့ဝင် နှင့် တပ်မတော်၏ ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးမှုကော်မတီ၏ ဥက္ကဋ္ဌ လည်းဖြစ်ခဲ့သည်။ထို့အပြင် [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန]] နှင့် [[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံး ဝန်ကြီးဌာန (၁)]]တို့၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နှင့် [[အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်]]<ref name="nsa">{{cite news|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2021/06/24/243374.html|title=စစ်ကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌ၏ လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အကြံပေး ဒုတိယ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့် ဖြစ်လာ}}</ref> တာဝန်များ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည် ။ <ref>{{cite news|url=https://news-eleven.com/article/203723|title=ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးများ ပါဝင်သည့် တပ်မတော်၏ ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးမှု ကော်မတီကို ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်း}}</ref> ==အလုပ်အကိုင်== ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့်သည် [[စစ်တက္ကသိုလ်]] အပတ်စဉ်(၂၂)မှ သင်တန်းဆင်းလာသူဖြစ်ပြီး [[တပ်မတော်ဆေးတက္ကသိုလ်]] ကျောင်းအုပ်ကြီး၊ [[အရှေ့ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]တိုင်းမှူး၊ စစ်ဥပဒေချုပ် တာဝန်များကို ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ တပ်မတော်လေ့ကျင့်ရေးအရာရှိချုပ်တာဝန်၊ စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူးတာဝန်တို့ကိုလည်း ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး လက်ရှိ၌ ပြည်ထောင်စုအဆင့် ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှု ရပ်စဲရေးဆိုင်ရာ ပူးတွဲစောင့်ကြည့်ရေးကော်မတီ၏ ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်လျက်ရှိသည်။၂၀၂၀ပြည့်နှစ် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၀|နိုဝင်ဘာရွေးကောက်ပွဲ]]အပြီး တပ်မတော်မှဖွဲ့စည်းခဲ့သော ''တပ်မတော်၏ ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးမှု ကော်မတီ''တွင် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်။၂၀၂၀ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် တပ်မတော်အရံအင်အားသို့ ပြောင်းရွှေ့ရောက်ရှိခဲ့ပြီ သီးခြားတပ်တာဝန် မရှိတော့​ပေ။ ===အစိုးရအဖွဲ့ရာထူးများ=== ၂၀၂၁ခုနှစ် မေလ၁၁ရက်နေ့တွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|အာဏာသိမ်းစစ်ကောင်စီ]]၏ [[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီး]]ဖြစ်လာသည်။<ref>{{Cite news|title=ဒုတိယ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့် အစိုးရအဖွဲ့ ရုံး ဝန်ကြီး ဖြစ်လာ|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2021/05/12/241729.html}}</ref> ထို့အပြင် အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်အဖြစ်လည်း ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည်။<ref name="nsa"/> ပြည်​ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံး ဝန်ကြီးဌာနအား အမှတ် (၁) နှင့် အမှတ် (၂)ဟူ၍ ခွဲခြားပြီး​နောက် အမှတ် (၁)၏ ဝန်ကြီးဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၎င်း၏လက်​အောက်ရှိ ဌာနများတွင် ယခင်က [[နိုင်ငံတော်အတိုင်ပင်ခံရုံးဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံ​တော်အတိုင်ပင်ခံရုံးဝန်ကြီးဌာန]]လက်​အောက်မှ ဌာနတစ်ခုဖြစ်​သော အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်​ရေးနှင့် ငြိမ်းချမ်း​ရေး​ဖော်​ဆောင်မှုဦးစီးဌာနလည်း တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၂ခုနှစ် ​ဖေ​ဖော်ဝါရီလ ၈ရက်​နေ့တွင် ၎င်းအား နိုင်ငံ​တော်စီမံအုပ်ချုပ်​ရေး​ကောင်စီ၏ အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.mdn.gov.mm/newspaper/public/|title=မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ (၉.၂.၂၀၂၂)}}</ref> သူသည် ၂၀၂၃ ဩဂုတ် ၃ရက်တွင် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီးဌာန(၁) ဝန်ကြီးအဖြစ်မှ  ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခံရသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/42345|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်အမှတ်၊ ၆၁ / ၂၀၂၃ ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဒုတိယဝါဆိုလပြည့်ကျော် ၂ ရက် (၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၃ ရက်) ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခြင်း|work=MOI Myanmar|access-date=၃ ဩဂုတ်၂၀၂၃|date=၃ ဩဂုတ်၂၀၂၃}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၃၁ ရက် တွင် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီး အဖြစ်မှ နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး အဖြစ်သို့ ပြောင်းရွှေ့တာဝန်ထမ်းဆောင်သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၃၁ ရက် တွင် သူသည် [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေး နှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်]] ၏ အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် တာဝန်ပေးအပ်ခံရသည့်အပြင် [[ဦးညိုစောအစိုးရ|ဝန်ကြီးချုပ် ဦးညိုစော]] ဦးဆောင်သည့် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့၏ နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး နှင့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီး အဖြစ် ပူးတွဲတာဝန်ပေးအပ်ခံရသည် ။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/73053|title=နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင် ဖွဲ့စည်းခြင်း|work=MOI Myanmar|access-date=၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅|date=၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅}}</ref> === ၂၀၂၆ === အသစ်ဖွဲ့စည်းထားသော သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရတွင် ဝန်ကြီးအဖြစ် ပါဝင်ခြင်းမရှိတော့ပေ၊ NCA လမ်းစဉ် ပြန်လည် အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးဖော်ဆောင်မှု ဗဟိုကော်မတီတွင် အတွင်းရေးမှူး အဖြစ်လည်းကောင်း၊ လုပ်ငန်းကော်မတီတွင် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ညှိနှိုင်းရေးကော်မတီတွင် ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် အသီးသီး ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခံရသည်။ <ref>{{Cite web |title=အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးဖော်ဆောင်မှုညှိနှိုင်းရေးကော်မတီ (National Solidarity and Peace-making Negotiation Committee) ဖွဲ့စည်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81699 |access-date=2026-04-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]]အစည်းအဝေး၌ ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် နာယက [[အောင်လင်းဒွေး|ဦးအောင်လင်းဒွေး]]က ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့် အား [[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ရန်နှင့် ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအဖြစ် ပြောင်းလဲတာဝန်ထမ်းဆောင်လျက်ရှိသည့် [[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူမှုဝန်ထမ်း၊ ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး [[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာစိုးဝင်း]]၏ နေရာတွင် [[ကိုကိုလွင် (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာကိုကိုလွင်]] အား အစားထိုးခန့်အပ်ရန် နိုင်ငံတော်သမ္မတ၏ အမည်စာရင်း တင်ပြချက်ကို လွှတ်တော်သို့ အသိပေးတင်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးနေရာ ဒုဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့်ကို အမည်စာရင်းတင်သွင်း|url=https://burmese.dvb.no/post/909389|access-date=2026-10-14|website=DVB Burmese|language=my}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၄ ရက်တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတ၏ အမည်စာရင်း တင်ပြချက်ကို လွှတ်တော်က ကန့်ကွက်သူမရှိသဖြင့် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နေရာတွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့်အား အစားထိုးခန့်အပ်ရန် သဘောတူကြောင်းကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=■ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအဖြစ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့်အား အစားထိုးခန့်အပ်ရန် နိုင်ငံတော်သမ္မတက ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်သို့ အဆိုပြုတင်ပြ|url=https://news-eleven.com/article/315966|access-date=2026-10-14|website=Eleven Media Group Co., Ltd|language=my}}</ref> == ဂုဏ်ပြုခံရခြင်း == ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး၊ အရန်အင်အား ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့်အား နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးဝင်းမြင့်က [[ပြည်ထောင်စုစည်သူသင်္ဂဟ|ပြည်ထောင်စုစည်သူသင်္ဂဟဘွဲ့]] ဖြစ်သော “[[စည်သူဘွဲ့]]” ကို ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ <ref name=":02">{{Cite journal|author=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ၊နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး|url=https://www.moi.gov.mm/ppd/sites/default/files/book-pdf/2021-02/Vol-74,No-5.pdf|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၊ နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး၏ ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက် နေ့စွဲပါ အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် (၂/၂၀၂၁)|pages=၂၅၉|language=မြန်မာဘာသာ|accessdate=၂၀၂၁-၀၉-၂၉|publisher=ပုံနှိပ်ရေးနှင့်ထုတ်ဝေရေးဦးစီးဌာန၊ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်|date=၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက်|format=PDF|journal=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ပြန်တမ်းစာစောင်|volume=အတွဲ(၇၄)|issue=အမှတ်(၅၁)}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၂) ရက်နေ့တွင် အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၄၃/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ပြည်ထောင်စုစည်သူသင်္ဂဟ|ပြည်ထောင်စုစည်သူသင်္ဂဟဘွဲ့]]ဖြစ်သော [[သရေစည်သူ|သရေစည်သူဘွဲ့]]ကို ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်က ချီးမြှင့်အပ်နှင်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များ၊ ဂုဏ်ထူးဆောင်တံဆိပ်များ ချီးမြှင့်အပ်နှင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80484 |access-date=2026-03-02 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ}} [[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မွေးဖွားခုနှစ် မသိရှိရသူများ (သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ)]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ ဝန်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဝင်များ]] [[ကဏ္ဍ:စစ်တက္ကသိုလ် ကျောင်းဆင်းများ]] 9nppqmhom1l6cvzejl9f6xc9ef1s9d1 0 58554 1057773 809927 2026-10-13T12:03:58Z Dr Lotus Black 31011 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:အင်္ဂါဂြိုဟ် စူးစမ်းရှာဖွေရေး]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1057773 wikitext text/x-wiki [[File:Concept Mars colony.jpg|thumb|360px|အနုပညာရှင်တစ်ဦးမှ ပုံဖော်ထားသော လူသားတို့၏ အင်္ဂါဂြိုဟ်အခြေစိုက်စခန်း]] {{Main|အင်္ဂါဂြိုဟ်}} [[အင်္ဂါဂြိုဟ်]]သည် လူသားတို့ [[ကိုလိုနီ]]ချဲ့ရန်နှင့် [[သိပ္ပံ]]ဆိုင်ရာ လေ့လာမှုပြုလုပ်ရန် အထူးအာရုံထားခံရသော [[ဂြိုဟ်]]တစ်စင်းဖြစ်သည်။ မြေမျက်နှာသွင်ပြင် အခြေနေနှင့် အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ် ရေရှိသည်ဆိုသောအချက်များသည် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်း [[သက်ရှိ]]များနေထိုင်ရန် အလားအလာကောင်းသည့် အချက်များပင်ဖြစ်သည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် [[ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်|ဗီးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]မှလွဲလျင် ခရီးသွားရန် စွမ်းအင်လိုအပ်မှု အနည်းဆုံးဖြစ်သည်။ လက်ရှိ အာကာသနည်းပညာများဖြင့် အင်္ဂါဂြိုဟ်သို့ ၆-၇ လခန့်ဖြင့် အရောက်သွားနိုင်လေသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်သို့ လူသားများ ခြေချရန်မူ စိန်ခေါ်မှုတစ်ခုအဖြစ် ရှိလေသည်။<ref name="NYT-20150921">{{cite news |last=Regis |first=Ed |title=Let's Not Move To Mars |url=http://www.nytimes.com/2015/09/21/opinion/lets-not-move-to-mars.html |date=September 21, 2015 |work=New York Times |accessdate=September 22, 2015 }}</ref> ပုဂ္ဂလိကကုမ္ပဏီများနှင့် အများပိုင်ကုမ္ပဏီများသည် အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်တွင် လူသားများရေရှည်အခြေချနေထိုင်နိုင်ရေးအတွက် သုတေသနပြုလုပ်လျက်ရှိသည်။ ထိုကဲ့သို့သောအာကာသဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများမှာ [[နာဆာ|NASA]], [[ဥရောပ အာကာသ အေဂျင်စီ|ESA]], Roscosmos, အိန္ဒိယအာကာသသုတေသနအဖွဲ့နှင့် တရုတ်အမျိုးသားအာကာသအဖွဲ့၊ ပုဂ္ဂလိကကုမ္ပဏီများတွင် SpaceX, Lockheed Martin နှင့် Boeing တို့ပါဝင်သည်။ == မစ်ရှင်သဘောတရားနှင့် အချိန်ချမှတ်မှု == အစိုးရအာကာသပရိုဂရမ်များ၏ အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်သို့လူပါဝင်သော မစ်ရှင်အားလုံးသည် ကိုလိုနီပြုလုပ်ရန်တိုက်ရိုက်ရည်ရွယ်ထားခြင်းမဟုတ်ပေ။ အခြေစိုက်စခန်းတည်ထောင်ရန်လိုအပ်ချက်များကို စူးစမ်းလေ့လာရန်သာရည်ရွယ်ထားသည်။ ကိုလိုနီတည်ထောင်ရန် အခြေစိုက်နေအိမ်များသည် ကိုယ်ပိုင်တည်မြဲမှုနှင့် ကိုယ်ပိုင်ဖြန့်ကျက်နိုင်ရန် အလားအလာရှိရမည်ဖြစ်သည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်တွင်နေအိမ်တည်ဆောက်ရန် အဆိုပြုချက်နှစ်ခုမှာ [[:en:Mars_Direct|Mars Direct]] နှင့် [[:en:Mars_Direct#Revisions|Semi-Direct]] သဘောတရားများဖြစ်ပြီး အင်္ဂါဂြိုဟ်ကိုလိုနီအားပေးသူတစ်ဦးဖြစ်သော [[:en:Robert_Zubrin|Robert Zubrin]] ကတိုက်တွန်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ <ref>Zubrin, Robert (1996). ''The Case for Mars: The Plan to Settle the Red Planet and Why We Must''. Touchstone. ISBN <bdi>978-0-684-83550-1</bdi>.</ref> === SpaceX (လေ့လာရေးအခြေစိုက်စခန်း) === ၂၀၁၉ အထိ SpaceX သည် အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်သို့ Starship နှင့် Big Falcon Rocket (BFR) ဒုံးပျံ၏ မဟာစွမ်းအားအဆင့်များဖြင့် အစောဆုံး ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် ကုန်တင်ခရီးစဉ်များသွားလာနိုင်ရန် ထောက်ပံ့ခြင်းနှင့် အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းများပြုလုပ်နေပြီဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ၂၀၂၄ တွင် လူပါဝင်သောလွှတ်တင်မှုများကို ပထမဆုံးပြုလုပ်သွားမည်။ ပထမအဆင့်ပန်းတိုင်မှာ BFR အချို့ကိုလွှတ်တင်ပြီး မီသိန်း၊ အောက်ဆီဂျင် လောင်စာထုတ်ဖော်မည့်စက်ရုံနှင့် မျက်နှာပြင်ဖြန့်ကျက်ရန်ပြင်ဆင်မှုများကို တည်ဆောက်သွားမည်ဖြစ်သည်။ ကိုလိုနီတည်ထောင်မှုအတွက် အစိုးရ၊ ပုဂ္ဂလိကနှင့် ကုမ္ပဏီများ၏ စီးပွားရေးပိုင်းဆိုင်ရာများလည်းပါဝင်လာမှ အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်တွင်လူသားများအခြေချနေထိုင်ရန် ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာကြိုးပမ်းမှု အောင်မြင်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။ ==ကမ္ဘာနှင့် ဆင်တူညီချက်များ== [[ကမ္ဘာ]]နှင့် ညီအစ်မ [[ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်|ဗီးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]သည် အရွယ်အစားနှင့် မျက်နှာပြင်ဆွဲအား တူညီသော်လည်း အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် ကိုလိုနီချဲ့ရန် အောက်ပါအချက်များအား သုံးသပ်သင့်သည်။ * အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်မှ နေ့သည် ကမ္ဘာမှနေ့နှင့် ဆင်တူလှသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ် တစ်နေ့တာသည် ၂၄ နာရီ၊ ၃၉ မိနစ်နှင့် ၃၅.၂၄၄ စက္ကန့်ဖြစ်သည်။ * အင်္ဂါဂြိုဟ်မျက်နှာပြင် ဧရိယာသည် ကမ္ဘာ၏ ၂၈.၄ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။ (ကမ္ဘာ၏ မြေမျက်နှာပြင် ဧရိယာမူ ၂၉.၂ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။) * အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် ဝင်ရိုးတိမ်းစောင်းမှု ၂၅.၁၉ ဒီဂရီ ရှိသည်။ (ကမ္ဘာ၏ ၂၃.၄၄ ဒီဂရီ တိမ်းစောင်းမှုနှင့် ဆင်တူညီသည်) ရလဒ်အနေဖြင့် အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် ကမ္ဘာကဲ့သို့ပင် ရာသီဥတုများ ရှိသည်။ သို့သော် တစ်နှစ်ပတ်လုံးဆိုသော် ကမ္ဘာထက် ၁.၈၈ ဆ ပိုကြာလေသည်။ * မကြာသေးခင်က [[နာဆာ]]၏ [[အာကာသယာဉ်]]များ လေ့လာချက်အရ အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်တွင် [[ရေခဲ]]တွေ့ရှိသည်ဟုဆိုသည်။ ==ကမ္ဘာနှင့် ကွာခြားချက်များ== * ကမ္ဘာမြေ၏ ပြင်းထန်သော ရာသီဥတုအခြေနေတွင် ဇီဝ[[သက်ရှိ]]အချို့သည် အသက်ရှင်နေထိုင်နိုင်သော်လည်း အင်္ဂါဂြိုဟ်တွင် မရှင်သန်နိုင်ပေ။<ref>{{cite web |url=http://library.thinkquest.org/12145/lifeon.htm |title=Can Life exist on Mars? |work=Mars Academy |publisher=ORACLE-ThinkQuest |date= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20010222154617/http://library.thinkquest.org/12145/lifeon.htm |archivedate=22 February 2001 |accessdate=19 November 2015 }}</ref> * အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ မျက်နှာပြင်ဒြပ်ဆွဲအားသည် ကမ္ဘာ၏ ၃၈ ရာခိုင်နှုန်းသာ ရှိသည်။ [[ဒြပ်ဆွဲငင်အား|ဒြပ်ဆွဲအား]] နည်းပါးခြင်းသည် လူသားတို့၏ အရိုးနှင့် ကြွက်သားများကို ရေရှည်တွင် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးစေနိုင်သည်။<ref>{{cite web |title=Mars Mice |url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2004/20jan_marsmice/ |work=science.nasa.gov |year=2004 |access-date=19 November 2015 |archive-date=12 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412134138/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2004/20jan_marsmice/ }}</ref> ယင်းကဲ့သို့ အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ နည်းပါးသော ဒြပ်ဆွဲအားသည် လူသားတို့အား အကျိုးသက်ရောက်စေနိုင်သည်။<ref name="WIRED-20140212">{{cite web |last=Fong, MD |first=Kevin |title=The Strange, Deadly Effects Mars Would Have on Your Body |url=http://www.wired.com/opinion/2014/02/happens-body-mars/ |date=12 February 2014 |work=Wired (magazine) |accessdate=2014-02-12 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast02aug_1/ |title=Gravity Hurts (so Good)] |publisher=NASA |year=2001 |access-date=19 November 2015 |archive-date=24 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121124050335/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast02aug_1/ }}</ref> * အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် ကမ္ဘာထက် ပိုအေးသည်။ ပျမ်းမျှအပူချိန်သည် (-၈၇ နှင့် -၅ ဒီဂရီ ဆဲဆီးယပ်စ်) ကြားတွင်ရှိသည်။ ကမ္ဘာမြေပေါ်မှ အအေးဆုံးမှတ်တမ်းမှာ အန္တာတိကဒေသတွင် (-၉၃.၂ ဒီဂရီ ဆဲဆီးယပ်စ်) သာရှိသည်။<ref>{{cite web |last=Hamilton |first=Calvin |title=Mars Introduction |url=http://www.solarviews.com/eng/mars.htm }}</ref><ref>{{cite web |last=Elert |first=Glenn |title=Temperature on the Surface of Mars |url=http://hypertextbook.com/facts/2001/AlbertEydelman.shtml |date= }}</ref> * အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်တွင် ရေမျက်နှာပြင်မှာ အပြောင်းအလဲရှိနိုင်သည်။ ယင်းသည်လည်း သေချာသည့် အခြေနေအောက်တွင်သာ တည်ရှိပေမည်။<ref>{{cite journal |last=Hecht |first=M. H. |year=2002 |title=Metastability of Liquid Water on Mars |journal=Icarus |volume=156 |issue=2 |pages=373–386 |doi=10.1006/icar.2001.6794|bibcode = 2002Icar..156..373H }}</ref><ref name="NASA-20131210">{{cite web |last=Webster |first=Guy |last2=Brown |first2=Dwayne |title=NASA Mars Spacecraft Reveals a More Dynamic Red Planet |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2013-361&1#1 |date=10 December 2013 |work=[[NASA]] |accessdate=2014-03-02 |archivedate=14 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131214013848/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2013-361&1#1 }}</ref> * အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် [[နေ]]မှ ၅၂ ရာခိုင်နှုန်း ပိုမိုဝေးကွာသောကြောင့် မျက်နှာပြင်တွင် နေရောင်ခြည်စွမ်းအင် ရောက်ရှိမှုသည် ကမ္ဘာမြေပြင်သို့ နေရောင်ခြည်စွမ်းအင် ရောက်ရှိမှု၏ ၄၃.၃ ရာခိုင်နှုန်းသာလျင် ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://discovermagazine.com/1992/sep/marsinearthsimag105|title=Mars, in Earth's Image|work=Discover Magazine|accessdate=12 June 2015}}</ref> ထို့ပြင် တခါတလေ ဖုန်မှုန်မုန်းတိုင်းများ တိုက်ခိုက်သော် ရက်သတ္တပတ်ချီကာ နေရောင်ခြည်အား ကာဆီးထားပေလိမ့်မည်။<ref>{{cite web|url=https://books.google.fi/books?id=BnPE37Ms5awC&lpg=PA83&ots=Qa0kL13-1U&dq=Insolation%20mars%20vs%20earth&pg=PA83#v=onepage&q=Insolation%20mars%20vs%20earth&f=false|title=Mars|work=google.fi|accessdate=12 June 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://tomatosphere.org/teachers/guide/grades-8-10/mars-agriculture|title=Teachers guide - Sunlight on mars - Tomatosphere|author=Tomatosphere|work=tomatosphere.org|accessdate=12 June 2015|archivedate=23 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150623152330/http://tomatosphere.org/teachers/guide/grades-8-10/mars-agriculture}}</ref> * သံလိုက်စက်ကွင်းနည်းပါးမှုကြောင့် ကော့စမစ်ရောင်ခြည်များသည် အင်္ဂါဂြိုဟ်မျက်နှာပြင်အား အလွယ်တကူ ဝင်ရောက်နိုင်သည်။ * လေထုဖိအားသည်လည်း အင်္ဂါဂြိုဟ်တွင် သတ်မှတ်ချက်အောက်တွင် ဖြစ်နေသည်။ ဝတ်စုံမပါဘဲ လူသားများ အသက်မရှင်နိုင်ပေ။ * အင်္ဂါဂြိုဟ်လေထုသည် [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်]] ၉၅ ရာခိုင်နှုန်း၊ [[နိုက်ထရိုဂျင်]] ၁.၆ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် [[အောက်ဆီဂျင်]]မှာ ဝ.၄ ရာခိုင်နှုန်းအောက်သာ ရှိသည်။ * ပါးလွှာသော လေထုသည် [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]]အား မစစ်ထုတ်ပေးနိုင်ပါ။ ==ဓာတ်ရောင်ခြည်== ==သယ်ယူပို့ဆောင်ခြင်း== ==ကိုလိုချဲ့ရန် လိုအပ်သောပစ္စည်းကိရိယာများ== အင်္ဂါဂြိုဟ်အား ကိုလိုနီချဲ့သိမ်းပိုက်ရန် ကိရိယာတန်ဆာပလာများစွာ လိုအပ်ပေလိမ့်မည်။ ယင်းတို့သည် လူသားများအတွက် အစာရေစာ၊ ရေ၊ [[စွမ်းအင်]]နှင့် အသက်ရှူနိုင်သော အောက်ဆီဂျင်များ၊ သွားလာရေးယာဉ်များ အစရှိသည်ဖြင့်ဖြစ်သည်။ လိုအပ်သော ပစ္စည်းများမှာ- * လူနေအိမ် * သိုလှောင်ခန်းများ * အလုပ်ရုံများ * သံယဇာတ တူးဖော်ရေးပစ္စည်း- ရေ၊ အောက်ဆီဂျင်နှင့် သတ္တုတူးဖော်ခြင်း * စွမ်းအင် ထုတ်လုပ်ရေးနှင့် သိုလှောင်ရေး ကိရိယာများ * အစာရေစာ ထုတ်လုပ်ရေး * ခရီးသွားလာရေးအတွက် ထုတ်ကုန်ပစ္စည်းများ ==ဆက်သွယ်ရေး== ==ကျမ်းကိုး== {{Reflist|2}} [[Category:အင်္ဂါဂြိုဟ်အား ကိုလိုနီချဲ့သိမ်းပိုက်ခြင်း]] [[ကဏ္ဍ:အင်္ဂါဂြိုဟ် စူးစမ်းရှာဖွေရေး]] kkxik6a2xv7t0ef9wovzssh3aoutwww 1057774 1057773 2026-10-13T12:08:41Z Dr Lotus Black 31011 /* ဓာတ်ရောင်ခြည် */ 1057774 wikitext text/x-wiki [[File:Concept Mars colony.jpg|thumb|360px|အနုပညာရှင်တစ်ဦးမှ ပုံဖော်ထားသော လူသားတို့၏ အင်္ဂါဂြိုဟ်အခြေစိုက်စခန်း]] {{Main|အင်္ဂါဂြိုဟ်}} [[အင်္ဂါဂြိုဟ်]]သည် လူသားတို့ [[ကိုလိုနီ]]ချဲ့ရန်နှင့် [[သိပ္ပံ]]ဆိုင်ရာ လေ့လာမှုပြုလုပ်ရန် အထူးအာရုံထားခံရသော [[ဂြိုဟ်]]တစ်စင်းဖြစ်သည်။ မြေမျက်နှာသွင်ပြင် အခြေနေနှင့် အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ် ရေရှိသည်ဆိုသောအချက်များသည် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်း [[သက်ရှိ]]များနေထိုင်ရန် အလားအလာကောင်းသည့် အချက်များပင်ဖြစ်သည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် [[ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်|ဗီးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]မှလွဲလျင် ခရီးသွားရန် စွမ်းအင်လိုအပ်မှု အနည်းဆုံးဖြစ်သည်။ လက်ရှိ အာကာသနည်းပညာများဖြင့် အင်္ဂါဂြိုဟ်သို့ ၆-၇ လခန့်ဖြင့် အရောက်သွားနိုင်လေသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်သို့ လူသားများ ခြေချရန်မူ စိန်ခေါ်မှုတစ်ခုအဖြစ် ရှိလေသည်။<ref name="NYT-20150921">{{cite news |last=Regis |first=Ed |title=Let's Not Move To Mars |url=http://www.nytimes.com/2015/09/21/opinion/lets-not-move-to-mars.html |date=September 21, 2015 |work=New York Times |accessdate=September 22, 2015 }}</ref> ပုဂ္ဂလိကကုမ္ပဏီများနှင့် အများပိုင်ကုမ္ပဏီများသည် အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်တွင် လူသားများရေရှည်အခြေချနေထိုင်နိုင်ရေးအတွက် သုတေသနပြုလုပ်လျက်ရှိသည်။ ထိုကဲ့သို့သောအာကာသဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများမှာ [[နာဆာ|NASA]], [[ဥရောပ အာကာသ အေဂျင်စီ|ESA]], Roscosmos, အိန္ဒိယအာကာသသုတေသနအဖွဲ့နှင့် တရုတ်အမျိုးသားအာကာသအဖွဲ့၊ ပုဂ္ဂလိကကုမ္ပဏီများတွင် SpaceX, Lockheed Martin နှင့် Boeing တို့ပါဝင်သည်။ == မစ်ရှင်သဘောတရားနှင့် အချိန်ချမှတ်မှု == အစိုးရအာကာသပရိုဂရမ်များ၏ အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်သို့လူပါဝင်သော မစ်ရှင်အားလုံးသည် ကိုလိုနီပြုလုပ်ရန်တိုက်ရိုက်ရည်ရွယ်ထားခြင်းမဟုတ်ပေ။ အခြေစိုက်စခန်းတည်ထောင်ရန်လိုအပ်ချက်များကို စူးစမ်းလေ့လာရန်သာရည်ရွယ်ထားသည်။ ကိုလိုနီတည်ထောင်ရန် အခြေစိုက်နေအိမ်များသည် ကိုယ်ပိုင်တည်မြဲမှုနှင့် ကိုယ်ပိုင်ဖြန့်ကျက်နိုင်ရန် အလားအလာရှိရမည်ဖြစ်သည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်တွင်နေအိမ်တည်ဆောက်ရန် အဆိုပြုချက်နှစ်ခုမှာ [[:en:Mars_Direct|Mars Direct]] နှင့် [[:en:Mars_Direct#Revisions|Semi-Direct]] သဘောတရားများဖြစ်ပြီး အင်္ဂါဂြိုဟ်ကိုလိုနီအားပေးသူတစ်ဦးဖြစ်သော [[:en:Robert_Zubrin|Robert Zubrin]] ကတိုက်တွန်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ <ref>Zubrin, Robert (1996). ''The Case for Mars: The Plan to Settle the Red Planet and Why We Must''. Touchstone. ISBN <bdi>978-0-684-83550-1</bdi>.</ref> === SpaceX (လေ့လာရေးအခြေစိုက်စခန်း) === ၂၀၁၉ အထိ SpaceX သည် အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်သို့ Starship နှင့် Big Falcon Rocket (BFR) ဒုံးပျံ၏ မဟာစွမ်းအားအဆင့်များဖြင့် အစောဆုံး ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် ကုန်တင်ခရီးစဉ်များသွားလာနိုင်ရန် ထောက်ပံ့ခြင်းနှင့် အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းများပြုလုပ်နေပြီဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ၂၀၂၄ တွင် လူပါဝင်သောလွှတ်တင်မှုများကို ပထမဆုံးပြုလုပ်သွားမည်။ ပထမအဆင့်ပန်းတိုင်မှာ BFR အချို့ကိုလွှတ်တင်ပြီး မီသိန်း၊ အောက်ဆီဂျင် လောင်စာထုတ်ဖော်မည့်စက်ရုံနှင့် မျက်နှာပြင်ဖြန့်ကျက်ရန်ပြင်ဆင်မှုများကို တည်ဆောက်သွားမည်ဖြစ်သည်။ ကိုလိုနီတည်ထောင်မှုအတွက် အစိုးရ၊ ပုဂ္ဂလိကနှင့် ကုမ္ပဏီများ၏ စီးပွားရေးပိုင်းဆိုင်ရာများလည်းပါဝင်လာမှ အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်တွင်လူသားများအခြေချနေထိုင်ရန် ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာကြိုးပမ်းမှု အောင်မြင်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။ ==ကမ္ဘာနှင့် ဆင်တူညီချက်များ== [[ကမ္ဘာ]]နှင့် ညီအစ်မ [[ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်|ဗီးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]သည် အရွယ်အစားနှင့် မျက်နှာပြင်ဆွဲအား တူညီသော်လည်း အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် ကိုလိုနီချဲ့ရန် အောက်ပါအချက်များအား သုံးသပ်သင့်သည်။ * အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်မှ နေ့သည် ကမ္ဘာမှနေ့နှင့် ဆင်တူလှသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ် တစ်နေ့တာသည် ၂၄ နာရီ၊ ၃၉ မိနစ်နှင့် ၃၅.၂၄၄ စက္ကန့်ဖြစ်သည်။ * အင်္ဂါဂြိုဟ်မျက်နှာပြင် ဧရိယာသည် ကမ္ဘာ၏ ၂၈.၄ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။ (ကမ္ဘာ၏ မြေမျက်နှာပြင် ဧရိယာမူ ၂၉.၂ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။) * အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် ဝင်ရိုးတိမ်းစောင်းမှု ၂၅.၁၉ ဒီဂရီ ရှိသည်။ (ကမ္ဘာ၏ ၂၃.၄၄ ဒီဂရီ တိမ်းစောင်းမှုနှင့် ဆင်တူညီသည်) ရလဒ်အနေဖြင့် အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် ကမ္ဘာကဲ့သို့ပင် ရာသီဥတုများ ရှိသည်။ သို့သော် တစ်နှစ်ပတ်လုံးဆိုသော် ကမ္ဘာထက် ၁.၈၈ ဆ ပိုကြာလေသည်။ * မကြာသေးခင်က [[နာဆာ]]၏ [[အာကာသယာဉ်]]များ လေ့လာချက်အရ အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်တွင် [[ရေခဲ]]တွေ့ရှိသည်ဟုဆိုသည်။ ==ကမ္ဘာနှင့် ကွာခြားချက်များ== * ကမ္ဘာမြေ၏ ပြင်းထန်သော ရာသီဥတုအခြေနေတွင် ဇီဝ[[သက်ရှိ]]အချို့သည် အသက်ရှင်နေထိုင်နိုင်သော်လည်း အင်္ဂါဂြိုဟ်တွင် မရှင်သန်နိုင်ပေ။<ref>{{cite web |url=http://library.thinkquest.org/12145/lifeon.htm |title=Can Life exist on Mars? |work=Mars Academy |publisher=ORACLE-ThinkQuest |date= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20010222154617/http://library.thinkquest.org/12145/lifeon.htm |archivedate=22 February 2001 |accessdate=19 November 2015 }}</ref> * အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ မျက်နှာပြင်ဒြပ်ဆွဲအားသည် ကမ္ဘာ၏ ၃၈ ရာခိုင်နှုန်းသာ ရှိသည်။ [[ဒြပ်ဆွဲငင်အား|ဒြပ်ဆွဲအား]] နည်းပါးခြင်းသည် လူသားတို့၏ အရိုးနှင့် ကြွက်သားများကို ရေရှည်တွင် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးစေနိုင်သည်။<ref>{{cite web |title=Mars Mice |url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2004/20jan_marsmice/ |work=science.nasa.gov |year=2004 |access-date=19 November 2015 |archive-date=12 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412134138/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2004/20jan_marsmice/ }}</ref> ယင်းကဲ့သို့ အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ နည်းပါးသော ဒြပ်ဆွဲအားသည် လူသားတို့အား အကျိုးသက်ရောက်စေနိုင်သည်။<ref name="WIRED-20140212">{{cite web |last=Fong, MD |first=Kevin |title=The Strange, Deadly Effects Mars Would Have on Your Body |url=http://www.wired.com/opinion/2014/02/happens-body-mars/ |date=12 February 2014 |work=Wired (magazine) |accessdate=2014-02-12 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast02aug_1/ |title=Gravity Hurts (so Good)] |publisher=NASA |year=2001 |access-date=19 November 2015 |archive-date=24 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121124050335/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast02aug_1/ }}</ref> * အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် ကမ္ဘာထက် ပိုအေးသည်။ ပျမ်းမျှအပူချိန်သည် (-၈၇ နှင့် -၅ ဒီဂရီ ဆဲဆီးယပ်စ်) ကြားတွင်ရှိသည်။ ကမ္ဘာမြေပေါ်မှ အအေးဆုံးမှတ်တမ်းမှာ အန္တာတိကဒေသတွင် (-၉၃.၂ ဒီဂရီ ဆဲဆီးယပ်စ်) သာရှိသည်။<ref>{{cite web |last=Hamilton |first=Calvin |title=Mars Introduction |url=http://www.solarviews.com/eng/mars.htm }}</ref><ref>{{cite web |last=Elert |first=Glenn |title=Temperature on the Surface of Mars |url=http://hypertextbook.com/facts/2001/AlbertEydelman.shtml |date= }}</ref> * အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်တွင် ရေမျက်နှာပြင်မှာ အပြောင်းအလဲရှိနိုင်သည်။ ယင်းသည်လည်း သေချာသည့် အခြေနေအောက်တွင်သာ တည်ရှိပေမည်။<ref>{{cite journal |last=Hecht |first=M. H. |year=2002 |title=Metastability of Liquid Water on Mars |journal=Icarus |volume=156 |issue=2 |pages=373–386 |doi=10.1006/icar.2001.6794|bibcode = 2002Icar..156..373H }}</ref><ref name="NASA-20131210">{{cite web |last=Webster |first=Guy |last2=Brown |first2=Dwayne |title=NASA Mars Spacecraft Reveals a More Dynamic Red Planet |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2013-361&1#1 |date=10 December 2013 |work=[[NASA]] |accessdate=2014-03-02 |archivedate=14 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131214013848/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2013-361&1#1 }}</ref> * အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် [[နေ]]မှ ၅၂ ရာခိုင်နှုန်း ပိုမိုဝေးကွာသောကြောင့် မျက်နှာပြင်တွင် နေရောင်ခြည်စွမ်းအင် ရောက်ရှိမှုသည် ကမ္ဘာမြေပြင်သို့ နေရောင်ခြည်စွမ်းအင် ရောက်ရှိမှု၏ ၄၃.၃ ရာခိုင်နှုန်းသာလျင် ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://discovermagazine.com/1992/sep/marsinearthsimag105|title=Mars, in Earth's Image|work=Discover Magazine|accessdate=12 June 2015}}</ref> ထို့ပြင် တခါတလေ ဖုန်မှုန်မုန်းတိုင်းများ တိုက်ခိုက်သော် ရက်သတ္တပတ်ချီကာ နေရောင်ခြည်အား ကာဆီးထားပေလိမ့်မည်။<ref>{{cite web|url=https://books.google.fi/books?id=BnPE37Ms5awC&lpg=PA83&ots=Qa0kL13-1U&dq=Insolation%20mars%20vs%20earth&pg=PA83#v=onepage&q=Insolation%20mars%20vs%20earth&f=false|title=Mars|work=google.fi|accessdate=12 June 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://tomatosphere.org/teachers/guide/grades-8-10/mars-agriculture|title=Teachers guide - Sunlight on mars - Tomatosphere|author=Tomatosphere|work=tomatosphere.org|accessdate=12 June 2015|archivedate=23 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150623152330/http://tomatosphere.org/teachers/guide/grades-8-10/mars-agriculture}}</ref> * သံလိုက်စက်ကွင်းနည်းပါးမှုကြောင့် ကော့စမစ်ရောင်ခြည်များသည် အင်္ဂါဂြိုဟ်မျက်နှာပြင်အား အလွယ်တကူ ဝင်ရောက်နိုင်သည်။ * လေထုဖိအားသည်လည်း အင်္ဂါဂြိုဟ်တွင် သတ်မှတ်ချက်အောက်တွင် ဖြစ်နေသည်။ ဝတ်စုံမပါဘဲ လူသားများ အသက်မရှင်နိုင်ပေ။ * အင်္ဂါဂြိုဟ်လေထုသည် [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်]] ၉၅ ရာခိုင်နှုန်း၊ [[နိုက်ထရိုဂျင်]] ၁.၆ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် [[အောက်ဆီဂျင်]]မှာ ဝ.၄ ရာခိုင်နှုန်းအောက်သာ ရှိသည်။ * ပါးလွှာသော လေထုသည် [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]]အား မစစ်ထုတ်ပေးနိုင်ပါ။ ==ဓာတ်ရောင်ခြည်== ကမ္ဘာနှင့်နှိုင်းယှဉ်ပါက နေမှ ပိုမိုဝေးကွာနေသော်လည်း အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ မျက်နှာပြင်သို့ အန္တရာယ်ဖြစ်စေနိုင်သည့် ပမာဏရှိသော ရောင်ခြည်များ ရောက်ရှိလာသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် ၎င်း၏ အတွင်းပိုင်းရှိ ဒိုင်နမိုယန္တရား (dynamo) ကို ဆုံးရှုံးခဲ့ရသောကြောင့် ကမ္ဘာထက် အားနည်းသည့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ သံလိုက်စက်ကွင်းအလွှာ (magnetosphere) ကိုသာ ပိုင်ဆိုင်ထားသည်။ ယင်းအခြေအနေကို ပါးလွှာသော လေထုနှင့် ပေါင်းစပ်လိုက်သည့်အခါ အိုင်ယွန်ဖြစ်စေနိုင်သော ရောင်ခြည် (ionizing radiation) ပမာဏများစွာသည် အင်္ဂါဂြိုဟ်မျက်နှာပြင်သို့ ရောက်ရှိနိုင်သည်။ ကမ္ဘာ့လေထုနှင့် သံလိုက်စက်ကွင်းအလွှာတို့၏ ကာကွယ်မှုအပြင်ဘက်သို့ သွားလာရာတွင် ရင်ဆိုင်ရသည့် ရောင်ခြည်အန္တရာယ် အဓိကအမျိုးအစား နှစ်မျိုးရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ဂလက်ဆီအတွင်းရှိ စကြဝဠာရောင်ခြည်များ (galactic cosmic rays — GCR) နှင့် နေမှ ထွက်ပေါ်လာသော စွမ်းအင်မြင့် အမှုန်များ (solar energetic particles) တို့ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့သံလိုက်စက်ကွင်းအလွှာသည် နေမှလာသော လျှပ်စစ်ဓာတ်ဆောင်အမှုန်များကို ကာကွယ်ပေးပြီး၊ ကမ္ဘာ့လေထုသည် လျှပ်စစ်ဓာတ်မဆောင်သော အမှုန်များနှင့် စွမ်းအင်အလွန်မြင့်မားသည့် ဂလက်ဆီစကြဝဠာရောင်ခြည်များကို ကာကွယ်ပေးသည်။ နေရောင်ခြည်မှလာသော ရောင်ခြည်များ၏ အန္တရာယ်ကို လျှော့ချနိုင်သည့် နည်းလမ်းများ ရှိသော်လည်း လေထုအလွန်ပါးလွှာသည့် အင်္ဂါဂြိုဟ်တွင် စကြဝဠာရောင်ခြည်များ၏ စီးဆင်းမှုကို ကာကွယ်ရန် တစ်ခုတည်းသောနည်းလမ်းမှာ ထူထဲလေးလံသော အကာအကွယ်များကို အသုံးပြုခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအကာအကွယ်အတွက် သံမဏိ ၁၅ စင်တီမီတာခန့်၊ ကျောက်သား ၁ မီတာခန့် သို့မဟုတ် ရေ ၃ မီတာခန့် ထူထဲရန် လိုအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်တွင် အခြေချနေထိုင်မည့် လူသားများသည် အချိန်အများစုကို မြေအောက်တွင် နေထိုင်ရမည့် အခြေအနေ ဖြစ်လာနိုင်သည်။<ref>{{Cite web |url=https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=19910008686 |title=NASA.gov |date=February 1991 |access-date=August 6, 2020 |archive-date=November 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112024851/https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=19910008686 |url-status=live |last1=Simonsen |first1=Lisa C. |last2=Nealy |first2=John E. }}</ref> ==သယ်ယူပို့ဆောင်ခြင်း== ==ကိုလိုချဲ့ရန် လိုအပ်သောပစ္စည်းကိရိယာများ== အင်္ဂါဂြိုဟ်အား ကိုလိုနီချဲ့သိမ်းပိုက်ရန် ကိရိယာတန်ဆာပလာများစွာ လိုအပ်ပေလိမ့်မည်။ ယင်းတို့သည် လူသားများအတွက် အစာရေစာ၊ ရေ၊ [[စွမ်းအင်]]နှင့် အသက်ရှူနိုင်သော အောက်ဆီဂျင်များ၊ သွားလာရေးယာဉ်များ အစရှိသည်ဖြင့်ဖြစ်သည်။ လိုအပ်သော ပစ္စည်းများမှာ- * လူနေအိမ် * သိုလှောင်ခန်းများ * အလုပ်ရုံများ * သံယဇာတ တူးဖော်ရေးပစ္စည်း- ရေ၊ အောက်ဆီဂျင်နှင့် သတ္တုတူးဖော်ခြင်း * စွမ်းအင် ထုတ်လုပ်ရေးနှင့် သိုလှောင်ရေး ကိရိယာများ * အစာရေစာ ထုတ်လုပ်ရေး * ခရီးသွားလာရေးအတွက် ထုတ်ကုန်ပစ္စည်းများ ==ဆက်သွယ်ရေး== ==ကျမ်းကိုး== {{Reflist|2}} [[Category:အင်္ဂါဂြိုဟ်အား ကိုလိုနီချဲ့သိမ်းပိုက်ခြင်း]] [[ကဏ္ဍ:အင်္ဂါဂြိုဟ် စူးစမ်းရှာဖွေရေး]] 3javmgqgq2aaxrhve8osblquru8ro5z 0 59440 1057807 1049157 2026-10-13T15:06:32Z Dr Lotus Black 31011 /* ရူပဗေဒနှင့် နက္ခတ္တဗေဒ */ 1057807 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = Leonhard Euler |image = Leonhard Euler.jpg |image_size = 220px |caption = Jakob Emanuel Handmann၏ လက်ရာ ပုံတူပန်းချီကား (၁၇၅၃ ခုနှစ်) |birth_date = {{birth date|1707|4|15|df=y}} |birth_place = ဘာဆယ် {{flag|ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ}}။ |death_date = {{death date and age|1783|9|18|1707|4|15|df=y}}<br/><small><nowiki>[</nowiki>[[Old Style and New Style dates|OS]]: 7 September 1783<nowiki>]</nowiki></small> |death_place = [[စိန့်ပီတာစဘတ်မြို့]]၊ ရုရှားအင်ပါယာ။ |residence = ပရပ်ရှားတိုင်းပြည်, ရုရှားအင်ပါယာ<br> ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ။ |field = သင်္ချာနှင့် ရူပဗေဒ |work_institutions = ရုရှား သိပ္ပံအကယ်ဒမီ <br>ဘာလင်အကယ်ဒမီ |alma_mater = ဘာဆယ်တက္ကသိုလ် |doctoral_advisor = ဂျိုဟန် ဘာနောလိ |doctoral_students = Nicolas Fuss<br>Johann Hennert<br>Stepan Rumovsky |notable_students = [[ဂျိုးဇက်-လူဝီ လာ့ဂရန့်]] |known_for = [[:en:List of topics named after Leonhard Euler|စာရင်း အပြည့်အစုံ]] |prizes = |religion = Calvinism<ref name=graves>{{cite book|title=Scientists of Faith|url=https://archive.org/details/scientistsoffait00grav|author=Dan Graves|location=Grand Rapids, MI|year=1996|publisher=Kregel Resources|pages=[https://archive.org/details/scientistsoffait00grav/page/85 85]–86}}</ref><ref name=bell>{{cite book|title=Men of Mathematics, Vol. 1|author=E. T. Bell|location=London|year=1953|publisher=Penguin|page=155}}</ref> |footnotes = သူသည် သင်္ချာပညာရှင် ယိုဟန်အွိုင်းလား၏ ဖခင်ဖြစ်သည်။<br />သူကို ဂျိုးဇက် လူဝီ လာ့ဂရန့် ၏ ပါရဂူအကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်အဖြစ် စာရင်းသွင်းထားသည်။ |signature = Euler's signature.svg }} '''လီယွန်ဟတ် အွိုင်းလား''' ({{lang-en|Leonhard Euler}}၊{{lang-de|Leonhard Euler}}၊ {{IPAc-en|ˈ|ɔɪ|l|ər}};<ref name=pronun/>{{IPA-de|ˈɔʏlɐ|-|De-Leonard_Euler.ogg}})သည် ဆွစ်လူမျိုးဖြစ်ပြီး [[သင်္ချာ]]၊ [[ရူပဗေဒ]]၊ [[နက္ခတ္တဗေဒ]]၊ [[ယုတ္တိဗေဒ]]၊ [[အင်ဂျင်နီယာ နည်းပညာ|အင်ဂျင်နီယာပညာ]]ရပ်တို့ကို တတ်ကျွမ်းသော ပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် သူ၏ [[ဂရပ်သီအိုရီ]]နှင့် [[ကဲကုလ]]သင်္ချာဘာသာရပ်တို့တွင် ထုတ်ဖော်ခဲ့သော သီအိုရီတို့သည် ယနေ့ခေတ်တိုင်အောင် လွှမ်းမိုးမှုရှိနေသော ကြီးကျယ်သော သီအိုရီများဖြစ်ကြသည်။ ထိုမျှမကသေး သူသည် ကိန်းသီအိုရီနှင့် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]]အစရှိသော ဘာသာရပ်တို့တွင်လည်း များစွာသော ဥပဒေသတို့ကို တွက်ထုတ်ခဲ့သေးသည်။ ယနေ့ခေတ် သင်္ချာပညာရပ်၏ ဝေါဟာရဗေဒနှင့် သင်္ကေတများစွာတို့ကိုလည်း သတ်မှတ်ပေးခဲ့သေးသည်။<ref name="function"/> သူ၏ [[ရှေးရိုးစွဲရူပဗေဒ]]၊ [[အလင်းသီအိုရီ]]၊ ဖလူးဝစ် ဒိုင်းနမစ် (Fluid Dynamics)၊ နက္ခတ္တဗေဒနှင့် ဂီတသီဝရီတို့တွင် ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုများသည်လည်း ထင်ရှားလှသည်။<ref name=eulerarch/> အွိုင်းလားသည် ၁၈ ရာစု၌ ပြောစမှတ်တွင်လောက်သော သင်္ချာပညာရှင် တစ်ဦးဖြစ်ပြီး သမိုင်းတွင် မှတ်တမ်းတင်ထားရသည့် ပုဂ္ဂိုလ်များထဲက တစ်ယောက်ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ယခုချိန်တိုင်အောင် သင်္ချာပညာရပ်တွင် စာမှတ်တမ်းတင်ရေးမှု အများဆုံးသူ တစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူ၏ စာအုပ်များသည် အတွဲ ၆၀ မှ ၈၀ အတွဲထိရှိခဲ့သည်။ (ထိုစာအုပ်များကို ရှေးယခင်က စာအုပ်ချုပ်သည့် အရွယ်အစားဖြင့် ရှိခဲ့ပြီး ယနေ့ခေတ် ခန့်မှန်း A6 ရှိသည့် အရွယ်အစားပုံစံဖြစ်သည်။)<ref name="volumes"/> သူ၏ လူငယ်ဘဝကို [[ရုရှားနိုင်ငံ]]၊ [[စိန့်ပီတာစဘတ်မြို့]]နှင့် နောက်ပိုင်းတွင် ပရပ်ရှားနိုင်ငံ မြို့တော် [[ဘာလင်မြို့]]တို့တွင် ကုန်းဆုံးခဲ့သည်က များသည်။ "အွိုင်းလားစာတွေကို ဖတ်ပါ။ သူက ငါတို့အားလုံးရဲ့ ဆရာပဲ"ဟူသော Pierre-Simon Laplace ၏စကားရပ်သည် အွိုင်းလား၏ သင်္ချာပညာတွင် မည်မျှလွှမ်းမိုးနိုင်မှု ဖော်ပြနေသော စကားသာ ဖြစ်သည်။ "<ref name="Laplace"/><ref name=libri/> == ဘဝထွေထွေ == === ဘဝအစပိုင်း === လီယွန်ဟတ် အွိုင်းလားကို ၁၅ ရက် ဧပြီလ ၁၇၀၇ ခုနှစ်တွင် [[ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ]]၊ [[ရိုင်းမြစ်]]ကမ်းပေါ်မှ [[ဘာဆဲလ်မြို့]]တွင် ပရိုတက်စတင့်ဘုရားကျောင်းမှ သင်းအုပ်ဆရာ ပေါလ် အွိုင်လာနှင့် မာဂူရီတီ နီး ဘရုစ်ကာ တို့မှ ဖွားမြင်ခဲ့ပြီး အန်နာ မာရီယာနှင့် မာရီယာ မာဂ်ဒါလန်နာ ဆိုသော ညီမငယ် နှစ်ဦးရှိသည်. လီယွန်ဟတ်မွေးပြီး များမကြာမီတွင် အွိုင်းလားမိသားစုသသည် ဘာဆဲလ်မြို့မှ ရီဟန်မြို့သို့ ပြောင်းရွေ့သွားခဲ့သည်။ လီယွန်ဟတ်၏ ငယ်ဘဝတော်တော်များများသည် ထိုဒေသတွင်သာ ကုန်ဆုံးခဲ့သည်။ ပေါလ်အွိုင်လာ သည် နောက်တွင် ဥရောပတွင် အထင်ရှားဆုံးသင်္ချာပညာရှင်တစ်ယောက် ဖြစ်လာမည့် ဘာနောလီ မိသားစုမှ ယိုဟန် ဘာနောလိနှင့် မိတ်ဆွေဖြစ်လာသောအခါ ငယ်ရွယ်သူ လီယွန်ဟတ်အတွက် ယိုဟန် ဘာနောလီဟာ သိသိသာသာ လွှမ်းမိုးလာတဲ့ လေးစားရသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ယောက်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <br /> အွိုင်းလားဟာ ဘာဆဲလ်မြို့တွင် အမိဘက်မှတော်စပ်သော အဘွားနှင့် အတူနေ၍ ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။ ၁၇၂၀ ခုနှစ် သူ့အသက် ၁၃ နှစ်တွင် [[ဘာဆဲလ်တက္ကသိုလ်]]သို့ တက်ရောက်ပညာသင်ကြားခဲ့ပြီး ၂၃ နှစ်အရွယ် ၁၇၂၃ ခုနှစ် မဟာဒဿနိကဘွဲ့ကို ကျမ်းပြုစု၍ ရရှိခဲ့သည်။ ထိုကျမ်းသည် [[နယူတန်]]နှင့် [[ရနေး ဒေးကာ့|ဒေကား]]တို့၏ ကျမ်းများနှင့် ယှဉ်၍ရသော ကျမ်းတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် လီယွန်ဟတ် အွိုင်လာသည် သင်္ချာဉာဏ်ထက်သန်သူ တပည့်တို့ကို တပည့်မွေးတော်သူ ဂျိုဟန် ဘာနောလိ၏ စနေနေ့ နေ့ခင်းပိုင်း သင်ခန်းစာ ယူနေပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="childhood"/> ဒါအပြင့် သင်းအုပ်ဆရာတစ်ဦးဖြစ်စေချင်သော ဖခင်၏ တိုက်တွန်းမှုဖြင့် ဘုရားသခင်နှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ပညာရပ်၊ [[ဂရိဘာသာ]]နှင့် [[ဟီဘရူးဘာသာ]]တို့ကို လေ့လာနေခဲ့သေးသည်။ သိုပေမယ့် ဘာနောလိမှ လီယွန်ဟတ်သည် သင်္ချာပညာရှင်ဖြစ်နိုင်သော ဉာဏ်ရှိသည်ဟူဆိုကာ သူ့ဖခင် စည်းရုံးသိမ်းသွင်းနေခဲ့သည်။<br /> ၁၇၂၆ ခုနှစ် တွင် De Sono ဟူသော ခေါင်းစဉ်ဖြင့် အသံ၏အလျင်ကို ကျမ်းပြုစုပြီးခဲ့သည်။<ref name=17cent/> ထိုအချိန်တွင် ဘာဆဲလ်တက္ကသိုလ်တွင် အလုပ်ရရန် ကြိုးပမ်းမှု မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ ၁၇၂၇ ခုနှစ်တွင် [[ပဲရစ်အကယ်ဒမီ]]မှ ကျင်းပသော အကောင်းဆုံးပြဿနာဖြေရှင်းမှုဆိုင်ရာပြိုင်ပွဲတွင် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ရာ ထိုနှစ်က ပုစ္ဆာမှာ သင်္ဘောတွင် ရွက်တိုင်ထားရန် အကောင်းဆုံးနေရာဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထိုပွဲတွင် နောက်တွင် ရေယာဉ်တည်ဆောက်မှုဗိသုကာပညာ၏ ဖခင်ဟုဖြစ်လာမည့် Pierre Bouguer ဆိုသည့်ပုဂ္ဂိုလ်မှ ပထမဆုရရှိခဲ့ပြီး အွိုင်းလားက ဒုတိယရရှိခဲ့သည်။ နောက်တွင် အွိုင်လာသည် ထိုပြိုင်ပွဲကို နှစ်စဉ် ၁၂ ကြိမ်တိုင်တိုင် ဆုရရှိခဲ့သည်။<ref name="prize"/> === စိန့်ပီတာစဘတ်မြို့ === ထိုအအချိန်ဝန်းကျင်တွင် ယိုဟန်ဘာနောလိ၏ သားနှစ်ယောက်ဖြစ်သော [[ဒန်နီယယ် ဘာနော့လိ|ဒန်နီယယ်]]နှင့် နီကိုလပ်စ်တို့သည် [[စိန့်ပီတာစဘတ်မြို့]]တွင်ရှိသော [[ရုရှားအင်ပါယာသိပ္ပံအကယ်ဒမီ]]တွင် အလုပ်လုပ်နေကြသည်။ ၁၇၂၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့ ရုရှားနိုင်ငံတွင် တစ်နှစ်လောက်နေပြီးသည့်အချိန်တွင် နီကိုလပ်စ် ဘာနောလိသည် အူအတက်ရောင်ရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။<ref>Ronald Calinger. Leonhard Euler: The First St. Petersburg Years (1727-1741). Historia Mathematica 23, 2 (1996), 121-166, [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0315086096900154?via%3Dihub read online]</ref><ref name=mactutor>{{cite web | last1 =O'Connor | first1 = John J. | last2 =Robertson | first2 = Edmund F. | title=Nicolaus(II) Bernoulli| website = MacTutor History of Mathematics archive | publisher = University of St Andrews |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Bernoulli_Nicolaus%28II%29.html| accessdate=2016-01-24}}</ref> ညီဖြစ်သူ နီကိုလပ်စ်နေရာတွင် ဒန်နီယယ်မှာ တာဝန်ယူခဲ့ပြီး ဇီဝကမ္မဗေဒဌာနမှ သူနေရာတွင် သူ၏ သူငယ်ချင်းဖြစ်သူ အွိုင်းလားကို အစားထိုးခဲ့သည်။ ဘာဆဲလ်တက္ကသိုလ်တွင် ရူပဗေဒပါမောက္ခရာထူးအတွက် လျှောက်ထားရန် မအောင်မြင်ချိန် ၁၇၂၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ထိုအခွင့်အရေးကို စိတ်အားထက်သန်စွာ အွိုင်းလားမှ လက်ခံခဲ့ပြီး စိန့်ပီတာစဘတ်သို့ ပြောင်းရွေ့ခဲ့သည်။<ref name="stpetersburg"/><br /> [[Image:Euler-USSR-1957-stamp.jpg|thumb|left|၁၉၅၇ခုနှစ်တွင် အွိုင်းလား၏ နှစ် ၂၅၀ ပြည့်အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် [[ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု သမ္မတနိုင်ငံ|ဆိုဗီယက်ယူနီယံ]]မှ ထုတ်ဝေခဲ့သော တံဆိပ်ခေါင်း။ ]] ပီတာစဘတ်သို့ ၁၇၂၇ ခုနှစ် မေလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် အွိုင်းလားရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဆေးပညာဌာန အငယ်တန်းနေရာမှ သင်္ချာဌာနသို့ ရာထူးတိုးခဲ့သည်။ တခါတရံ အလုပ်တွဲလုပ်လေ့ရှိသူ ဒန်နီယယ်ဘာနောလိ နှင့်အတူ အခန်းငှားနေခဲ့သည်။ အွိုင်လာသည် ရုရှားဘာသာစကားကို ကျွမ်းကျွမ်းကျင်ကျင်တက်မြောက်လာခဲ့ပြီး စိန့်ပီတာစဘတ်တွင် နေရသောဘဝကို အသားကျလာခဲ့သည်။ သူသည် ရုရှားရေတပ်မတော်တွင် ဆရာဝန်အဖြစ်လည်း အပိုအလုပ်လုပ်ခဲ့သေးသည်။ <ref name="medic"/><br /> [[မဟာပီတာ|ကြီးမြတ်သော ပီတာဘုရင်]]သည် ရုရှားသိပ္ပံအကယ်ဒမီကို ပညာရေးမြှင့်တင်ရန်နှင့် အနောက်ဥရောပနှင့် ကွာခြားနေသော သိပ္ပံပညာကွာဟမှုကို နည်းပါးလာစေရန်ရည်ရွယ်၍ တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ထိုအချက်များကြောင့် အွိုင်လာကဲ့သို့ နိုင်ငံခြားသား ပညာရှင်များအတွက် စိတ်ကျေနယ်ဖွယ်ရှိစေရန် ဆွဲဆောင်နိုင်သကဲ့သို့ ဖြစ်စေခဲ့သည်။ အကယ်ဒမီတွင် များစွာသော ရန်ပုံငွေများကို ပိုင်ဆိုင်ထားပြီး ပီတာဘုရင်ကိုယ်တိုင်နှင့် သူ့၏မှူးကြီးမတ်ရာတို့မှာ လှူဒါန်းထားသော ကြီးမားခန့်ထည်သော စာကြည့်တိုက်ကြီးလည်း ရှိနေသည်။ အကယ်ဒမီ၌ ကျောင်းသားအနည်းငယ်ကိုသာ လက်ခံပြီး သုတေသနလုပ်ငန်းများကို အသားပေးလုပ်ဆောင်နေသည်။<ref name="prize"/><br /> အွိုင်လာ ပီတာစဘတ်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် [[ကတ်သရင်း-၁ ဘုရင်မ]]ကြီးမှ ကံကုန်ခဲ့သော ခင်ပွန်းသည် ပီတာဘုရင်၏ လမ်းစဉ်မူဝါဒများအတိုင်း ဆက်လက်အကောင်အထည်ဖော်နေချိန် ဖြစ်သည်။ ရုရှားမှူးမတ်တို့သည် ၁၂ နှစ်သာရှိသော [[ပီတာ-၂ ဘုရင်]]လေးအပေါ် ဩဇာညောင်းကာ အာဏာရလာခဲ့ကြ သည်။ မှူးမတ်တို့သည် သိပ္ပံအကယ်ဒမီမှ နိုင်ငံခြားသား သိပ္ပံပညာရှင်များအပေါ်တွင် သံသယရှိလာကြပြီး လစာငွေများ ဖြတ်တောက်ခဲ့ကြခြင်းကြောင့် အွိုင်းလားနှင့် သူ၏ လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်များ ဒုက္ခတွေ့ခဲ့ကြသည်။<br /> ပီတာ-၂ ဘုရင် ကံကုန်သွားပြီးနောက် အခြေအနေများ တဖြည်းဖြည်းကောင်းမွန်လာကာ အဆင်ပြေချောမွေ့စွာပင် ရူပပေဒပါမောက္ခ အဖြစ် ၁၇၃၁ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နှစ်နှစ်အကြာတွင် ဒန်နီယယ်ဘာနောလိသည် စိတ်ကုန် စိတ်ပျက်ခြင်း၊ ဒေါသရမ္မက်တို့ဖြင့် ဘာဆဲလ်မြို့သို့ ထွက်သွားခဲ့သည်။<ref name="promotion"/> <br /> ၁၇၃၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၇ ရက်နေ့တွင် လူစွမ်းအားအရင်းအမြစ်အကယ်ဒမီမှာ ပန်းချီဆရာ ဂျော့ဂျ် ဂဇယ်၏သမီးဖြစ်သူ ကတ်သရင်းနာ ဂဇယ်(၁၇၀၇-၁၇၇၃)နှင့် လတ်ဆက်ခဲ့သည်။ <ref name=gekker/>ငယ်ရွယ်နုပျိုသော ဇနီးမောင်နှံသည် [[ညဲဗာမြစ်]]ကမ်းနံဘေးတွင် အိမ်ဝယ်၍ နေထိုင်ကြသည်။ သာသမီး ၁၃ ဦး မွေးဖွားခဲ့ရာ ၅ ဦး အဖတ်တင်ခဲ့သည်။ <ref name="wife"/> ===ဘာလင်=== ရုရှားတွင်ကြုံတွေရသော ရှုပ်ထွေးမှုများကြောင့် စိုးရိမ်ပူရသည်ဖြစ်ကာ အွိုင်းလားသည် ၁၉ ဇွန် ၁၇၄၁ တွင် စိန့်ပီတာစဘတ်မြို့မှ ထွက်လာခဲ့ပြီး ''[[:en:Prussian Academy of Sciences|ပရပ်ရှား သိပ္ပံအကယ်ဒမီ]]''တွင် မဟာ ဖရက်ဒရစ်ဘုရင်([[:en:Frederick the Great|Frederick the Great of Prussia]])ကမ်းလှမ်းသော ရာထူးကို လက်ခံခဲ့သည်။ သူသည် ဘာလင်တွင် ၂၅ နှစ်မျှနေထိုင်ခဲ့ပြီး ဆောင်းပါး ၃၈၀ ကျော်မျှ ရေးသားခဲ့သည်။ ဘာလင်တွင် အွိုင်လာထုတ်ဝေသော ဆောင်းပါးများထဲမှ သူ့အား ကျော်ကြားစေခဲ့သော ဆောင်းပါးနှစ်ပုဒ်ရှိကာ ၎င်းတို့မှာ ၁၇၄၈ ခုနှစ်တွင်ထုတ်ဝေသော ''အနန္တကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုနိဒါန်း''([[:en:Introductio in analysin infinitorum|Introductio in analysin infinitorum]]) နှင့် [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလ]]([[:en:Differential calculus|Differential calculus]]) အကြောင်းရေးသားထားသည့် ၁၇၅၅ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေသော ''ဒစ်ဖရန်ရှယ်ကဲကုလ အခြေခံများ''([[:en:Institutiones calculi differentialis|Institutiones calculi differentialis]])<ref name=dartm/> တို့ဖြစ်သည်။<ref name="Friedrich"/> ၁၇၅၅ ခုနှစ်တွင် သူအား [[:en:Royal Swedish Academy of Sciences|တော်ဝင်ဆွီဒင်သိပ္ပံအကယ်ဒမီ]]မှ အဝေးရောက်အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ အွိုင်းလားသည် မင်းသမီး [[:en:Friederike Charlotte of Brandenburg-Schwedt|Friederike Charlotte of Brandenburg-Schwedt]]နှင့် ဖရက်ဒရစ်ဘုရင်၏ တူများအတွက် အလွတ်သင်ဆရာအဖြစ် ကမ်းလှမ်းခံခဲ့ရသည်။ အွိုင်းလားသည် ၁၇၆၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်းတွင် မင်းသမီးထံသို့ စာအစောင့် ၂၀၀ ကျော် ရေးသားပေးပို့ခဲ့သည်။ နောင်တွင် ထိုစာလွှာများ ''ဂျာမန်မင်းသမီးထံသို့ ပေးစားများ'' ([[:en:Letters to a German Princess| Letters of Euler on different Subjects in Natural Philosophy Addressed to a German Princess]]) အဖြစ် စုစည်းထုတ်ဝေခဲ့ရာ အရောင်းရဆုံးသော စာစုများဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name='Digital Copy of "Letters to a German Princess"'/> ထိုစာလွှာများထဲတွင် အွိုင်းလား၏ သင်္ချာနှင့် ရူပဗေဒနှင့် ဆက်ဆိုင်သော ဖွင့်ဆိုချက်များ၊ အွိုင်းလား၏ ပုဂ္ဂလအမြင်များနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုများပါဝင်ခဲ့သည်။ ထိုစာအုပ်သည် သူ၏ သင်္ချာဆိုင်ရာစာအုပ်များထက်ပင် ဖတ်ရှုသူ ပိုမိုများပြားခဲ့ပြီး ဥရောပနှင့် အမေရိကန်တွင်ပင် ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ကျော်ကြားလှသော ထိုစာလွှာများသည် အွိုင်းလား၏ သိပ္ပံဆိုင်ရာ အကြောင်းအရာများကို သာမန်လူသို့ နားလည်စေရန် ချဉ်းကပ်နိုင်သည့် စွမ်းဆောင်မှုကို တွေမြင်ရပြီး ထင်ရှားသော သုတေသနသိပ္ပံပညာရှင်များတွင် တွေ့ရခဲ့သော ပုံစံဖြစ်သည်။<ref name="Friedrich"/> အွိုင်းလား၏ ကြီးစွာသော စွမ်းဆောင်မှုဖြင့် အကယ်ဒမီ၏ ဂုဏ်ကို စွမ်းဆောင်ခဲ့ငြား နောက်ဆုံးတွင် ဖရက်ဒရစ်ဘုရင်၏ အမျက်ဒေါသသင့်ကာ ဘာလင်မှ ထွက်ခွာလာခဲ့ရသည်။ === အမြင်အာရုံယိုယွင်းခြင်း === အွိုင်းလား၏ အမြင်အာရုံသည် သူ၏သင်္ချာပညာရှင်ဘဝတစ်လျှောက်လုံးတွင် ပိုမိုဆိုးရွာလာခဲ့သည်။ သုံးနှစ်လောက် သေလုနီးပါးဖျားနာခဲ့ပြီးနောက် ၁၇၃၈ ခုနှစ်တွင် အွိုင်းလား၏ညာဘက်မျက်လုံးသည် ကန်းလုနီးနီးဖြစ်လာခဲ့သည်။ သိုပေမယ့် အွိုင်လာသည် စိန်ပီတာစဘတ်အကယ်ဒမီအတွက် မြေပုံဆွဲပညာကို အပတ်တကုတ် အပင်ပန်းခံလုပ်နေရသောကြောင့်ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ထိုမျက်လုံးသည် အွိုင်းလား ဂျာမနီတွင် နေထိုင်စဉ်တလျှောက်လုံး ပိုမိုဆိုးရွားလာခဲ့ပြီး ထိုသည်ကြောင့် ဖရက်ဒရစ်ဘုရင်က သူကို "ဆိုက်ကလော့"ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ၁၇၆၆ ခုနှစ်တွင် အွိုင်းလားသည် ဘယ်ဘက်မျက်လုံးတွင်လည်း အတွင်းတိမ်တိုးလာသည်ကို တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထိုသို့တွေ့ရှိပြီး ၃ ပတ်အကြာတွင် သူမျက်လုံးများ ကန်းလုနီးပါးဖြစ်သွားစေခဲ့သည်။ အွိုင်းလားသည် မျက်လုံးနှစ်ဖက်စလုံးအမြင်အာရုံ ချို့ယွင်းသွားမှုကို "အခု ကျနော်စိတ် အခြားမပျံ့တာပေါ့ဗျာ" ဟုဆိုခဲ့သည်။ <ref>[https://books.google.ca/books?id=KUYLhOVkaV4C&pg=PA17&lpg=PA17&dq=%22now+i+will+have+fewer+distractions%22&source=bl&ots=cELiNguUQ9&sig=vGQmYpZ7EUbtpOyh8CIb3uDCgh8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiX6c_V7KLSAhWH6YMKHabkCbYQ6AEILjAE#v=onepage&q=%22now%20i%20will%20have%20fewer%20distractions%22&f=false Euler's Gem: The Polyhedron Formula and the Birth of Topology - David S. Richeson - Google Books<!-- Bot generated title -->]</ref> ဥပမာအားဖြင့် အွိုင်းလားသည် [[ဗာဂျီ]] ၏ ''[[:en:Aeneid|Aeneid]]'' ဆိုသည့် လင်္ကာရှည်ကြီးကို အစမှအဆုံး ထစ်ငေါ့ခြင်း မရှိပဲ ထပ်ကာထပ်ကာ ရွတ်ဆိုနိုင်သည်။ ထို့ပြင် ထို့ပြင်ဆင်ထားသည်မူတွင် အွိုင်းလာ'သည် စာမျက်နှာတိုင်း၌ မည်သည့်စာကြောင်းကစပြီး မည်သည့်စာကြောင်း၌ ဆုံးသည်ကို ပြောပြနိုင်သည်။ အွိုင်းလားသည် သူ၏စာကူးသမားအကူအညီဖြင့် လေ့လာမှုနယ်ပယ်အများအပြားတွင် ထုတ်ဝေမှုတို့သည် အမှန်တကယ်ပင် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ သူသည် ၁၇၅၅ ခုနှစ်တနှစ်လုံး ပျမ်းမျှအားဖြင့် တပါတ်လျှင် သင်္ချာစာတမ်းငယ်တစ်စောင် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ <ref name="volumes"/> === ရုရှားသို့ ပြန်လာခြင်းနှင့် ကွယ်လွန်ခြင်း === [[ခုနှစ်နှစ်စစ်|ခုနှစ်နှစ်စစ်ပွဲ]]ပြင်းထန်လာသည်နှင့်အတူ ၁၇၆၀ တွင် ချာလော့တန်ဘာ့ခ်မြို့([[:en:Charlottenburg|Charlottenburg]])ရှိ အွိုင်းလား၏ လယ်တောကို ရုရှားစစ်တပ်များ၏ မွှေနှောက်ဖျက်ဆီးမှုဒဏ်ကို ခံလိုက်ရသည်။ ဗိုလ်ချုပ် အီဗန် ပီသရိုဗစ်ချ် ဆာသီးကော့ဗ် ([[:en:Ivan Petrovich Saltykov|General Ivan Petrovich Saltykov]])သည် အွိုင်လာ၏အိမ်ရာ ပျက်ဆီးဆုံးရှုံးမှုအတွက် လျော်ကြေးငွေပေးအပ်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် [[:en:Empress Elizabeth|ရုရှားဧကရီ အဲလီဇဘတ်]]က နောက်ထပ်နစ်နာကြေးအဖြစ် ရူဘယ် ၄၀၀၀ ထပ်တိုးပေးခဲ့ရာ ထိုခေတ်ကာလ၌ မတန်တဆများပြားသော နစ်နာကြေးဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>Gindikin, S.G., Гиндикин С. Г., МЦНМО, НМУ, 2001, с. 217.</ref> [[:en:Catherine II of Russia|မဟာကတ်သရင်းဘုရင်မကြီး]]နန်းတက်ပြီးသောအခါ ရုရှားနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေးမှာလည်း တည်ငြိမ်လာပြီဖြစ်ရာ စိန့်ပီတာစဘတ်အကယ်ဒမီမှာ ပြန်လာရန် ကမ်းလှမ်းမှုကို လက်ခံခဲ့သည်။ အွိုင်လာသည် တနှစ်တွင် လစာ ရူဘယ် ၃၀၀၀၊ ဇနီးသည်အတွက် အငြိမ်းစားလစာနှင့် သားများအတွက် ရာထူးကြီးကြီးအား ပေးမည်ဟု ကတိတို့ကို တောင်းခံခဲ့ရာ ထိုအားလုံးကို ရုရှားမှအာမခံချက်ပေးခဲ့သည်အတွက် ရုရှားကို ပြန်လာခဲ့သော သူ၏အခြေအနေမှာ အတော်ကြီးကိုပင် ကောင်းမွန်ခဲ့သည်။ သူသည် ကျန်ရှိနေသော ဘဝအချိန်များကို ရုရှား၌ပင် ကုန်လွန်စေခဲ့သည်။ သို့ပေမယ်လည်း ဒုတိယအခေါက် ရုရှား၌ နေထိုင်ခဲ့ရာတွင် ကံကြမ္မာဆိုးတို့ကြောင့် ဘဝမလှဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ၁၇၇၁ ခုနှစ်တွင် စိန့်ပီတာစဘတ်၌ လောင်ခဲ့သောမီးသည် အွိုင်လာအိမ်ကိုသာမက ဘဝတစ်ခုလုံးနီးပါး ဝါးမြိုခဲ့သည်။ ၁၇၇၃ ခုနှစ်တွင် အနှစ်လေးဆယ်ကျော်ကြာ ပေါင်းသင်းခဲ့သော ဇနီးသည် ကတ်သရင်းနာကို ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ ဇနီးသည်ဆုံးပါးပြီး သုံးနှစ်ခန့်ကြာသောအခါ အွိုင်လာသည် ဇနီးသည်၏ ဖအေတူမအေကွဲ ညီမဖြစ်သူ ဆာလိုမီ အာဘီဂါလ် ဂဇယ်(၁၇၂၃–၁၇၉၄)နှင့် နောက်အိမ်ထောင်ပြုခဲ့သည်။ <ref name=gekker2/> ဤအိမ်ထောင်သည် သူကွယ်လွန်ချိန်ထိတိုင်အောင် မြဲခဲ့သည်။ ၁၇၈၂ ခုနှစ်တွင် အွိုင်လာသည် အမေရိကန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံအကယ်ဒမီ ([[:en:American Academy of Arts and Sciences|American Academy of Arts and Sciences]])မှ ပြည်ပဂုဏ်ထူးဆောင်အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။<ref name=AAAS/> ၁၇၈၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့ စိန့်ပီတာစဘတ်မြို့၊ သူ၏ မိသားစုနှင့် နေ့လယ်စာစားရင်း အွိုင်းလားသည် သူ၏အကယ်ဒမီမှ မိတ်ဆွေဖြစ်သူ တော်ဝင်ပညာရှင် [[:en:Anders Johan Lexell|Anders Johan Lexell]] နှင့် အသစ်တွေ့ရှိခဲ့သော [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]နှင့် ၎င်း၏ [[:en:orbit|ဂြိုဟ်ပတ်လမ်း]]အကြောင်းကို ဆွေးနွေးနေစဉ် အွိုင်းလားသည် ဦးနှောက်သွေးလွန်ခြင်း ([[:en:brain hemorrhage|brain hemorrhage]])ကြောင့် လဲကျခဲ့သည်။ နာရီအနည်းငယ်ကြာသောအခါ အွိုင်းလားကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။<ref name="euler"/> [[:de:Jacob von Staehlin|Jacob von Staehlin-Storcksburg]] သည် ရုရှားသိပ္ပံအကယ်ဒမီအတွက် တိုတောင်းလှသော နာရေးသတင်း ရေးသားပေးခဲ့ပြီး အွိုင်းလား၏ တပည့်တစ်ဦးဖြစ်သူ ရုရှားသင်္ချာပညာရှင် [[:en:Nicolas Fuss|Nicolas Fuss]]မှ ချီကျူးထောပနာစကားကို<ref name=novaacta/> အသေးစိတ် ရေးသားပေးခဲ့၍ အမှတ်တရတွေ့ဆုံပွဲသို့ ပေးပို့ပေးခဲ့သည်။ ပြင်သစ်အကယ်ဒမီမှ ချီးကျူးဂုဏ်ပြုစကားတွင် ပြင်သစ်သင်္ချာပညာရှင်နှင့် ဒဿနိကပညာရှင် [[:en:Marquis de Condorcet|Marquis de Condorcet]] အောက်ပါအတိုင်းရေးသားခဲ့သည်- {{quote|''il cessa de calculer et de vivre''—... သူဟာ တွက်ချက်ဖို့နှင့် အသက်ရှင်ဖို့ ရပ်တန့်ခဲ့ပြီ။<ref name=condorcet/>}} အွိုင်းလားအား [[:en:Goloday Island|Goloday Island]] ရှိ [[:en:Smolensk Lutheran Cemetery|ဆမားလန်း လူသာရန့်သင်္ချိုင်း]] တွင် သူ၏ဇနီးဖြစ်သူ ကတ်သရင်းနာ၏ နံဘေးတွင် မြုပ်နှံခဲ့သည်။ ၁၇၈၅ ခုနှစ်တွင် [[:en:Russian Academy of Sciences|ရုရှားသိပ္ပံအကယ်ဒမီ]]သည် ဒါရိုက်တာထိုင်ခုံနံဘေးတွင် အွိုင်းလား၏ ကိုယ်တစ်ပိုင်းပုံ စကျင်ကျောက်ရုပ်ကို ထားရှိခဲ့ပြီး ၁၈၃၇ ခုနှစ်တွင် အွိုင်းလာူ၏ အုတ်ဂူတွင် ကျောက်တိုင်စိုက်ထူခဲ့သည်။ ၂၅၀ ကြိမ်မြောက် အွိုင်းလား မွေးနေ့နှစ်ပတ်လည် ကျင်းပရန်အလို့ငှာ ၁၉၅၆ ခုနှစ်တွင် ကျောက်တိုင်နှင့် ၎င်း၏ရုပ်ကြွင်းတို့ကို ၁၈ ရာစုမှ သင်္ချိုင်းဟောင်းကြီးဖြစ်သော [[:en:Alexander Nevsky Lavra|အလက်ဇန္ဒားညဲဗ်စကီးဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း]]သို့ ရွေ့ခဲ့သည်။ [[Image:Euler Grave at Alexander Nevsky Monastry.jpg|thumb|[[:en:Alexander Nevsky Lavra|အလက်ဇန္ဒားညဲဗ်စကီးဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း]]ရှိ အွိုင်လာ၏ အုတ်ဂူ]] == သင်္ချာနှင့် ရူပဗေဒတွင် အွိုင်းလား၏ လုပ်ဆောင်ချက်များ == အွိုင်းလား၏ လုပ်ဆောင်ချက်များသည် များလှစွာသော [[သင်္ချာ]]နယ်ပယ်များဖြစ်သော [[ဂျီဩမေတြီ]]၊ [[ကဲကုလပ်]]၊ [[တြီဂိုနိုမေတြီ]]၊ [[အက္ခရာသင်္ချာ]] နှင့် [[:en:Number theory|ကိန်းသီအိုရီ]] တို့တွင်ပါဝင်ခဲ့ပြီး [[ရူပဗေဒ]]တွင်လည်း [[:en:continuum physics|continuum physics]]၊ [[:en:Lunar theory|လူနာသီအိုရီ]]နှင့် တခြားသော ရူပဗေဒနယ်ပယ်များတွင်လည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ အွိုင်လာသည် သင်္ချာသမိုင်းတွင် လွှမ်းမိုးမှုရှိသူဖြစ်ပြီး သူ၏လုပ်ဆောင်ချက်များကို ပုံနှိပ်မည်ဆိုပါက ၆၀ မှ ၈၀ [[:en:quarto (text)|ကွာတို]]အကြားရှိမည်။<ref name="volumes"/> အွိုင်လာ၏အမည်သည် [[:en:List of topics named after Leonhard Euler|အကြောင်းအရာများစွာ]]တို့တွင် ယနေ့တိုင် ပါဝင်နေသည်။ အွိုင်လာသည် သူမရှိတော့သည့်နောက်ပိုင်းတွင် သူ့အမည်ဖြင့် ကိန်းသေနှစ်လုံးရှိသော တဦးတည်းသော သင်္ချာပညာရှင်ဖြစ်သည်။ ပထမဆုံးကိန်းသေမှာ ကဲကုလပ်သင်္ချာတွင် အရေးပါသော[[e (သင်္ချာကိန်းသေ)|အွိုင်လာကိန်း]] ''e'' ဖြစ်ပြီး ၂.၇၁၈၂၈ နီးပါးတန်ဖိုးနှင့် ညီမျှသည်။ နောက်ထပ်ကိန်းသေမှာ [[:en:Euler–Mascheroni constant]] γ ([[:en:gamma|ဂမ်မာ]]) ဖြစ်ပြီး "အွိုင်လာကိန်းသေ" ဟုသာရည်ညွှန်းလေရှိကာ ၎င်း၏ တန်းဖိုးမှာ ၀.၅၇၇၂၁ ဖြစ်သည်။<ref name=derbysh/> <!-- The biography could use more correlation with his mathematical activities. When was his most prolific period and discoveries, and how did they fit in with his general life? --> ===သင်္ချာဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ=== အွိုင်းလားသည် သင်္ချာဆိုင်ရာအမှတ်လက္ခဏာများကို များလှစွာသော သူ၏စာအုပ်များမှတဆင့် စတင်အသုံးပြုခြင်းဖြင့် လူသုံးတွင်ကျယ်လာအောင်လုပ်ခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ သိသာထင်ရှားတာကိုပြရမည်ဆိုလျှင် ဖန်ရှင်၏ ယူဆချက်များ<ref name="function"/>ကို စတင်မိတ်ဆက်စဉ်တွင်ဖြစ်ပြီး သူသည် ''f''(''x'') ဟု ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့ရာ ဖန်ရှင် ''f'' တွင်ပါဝင်သော argument မှာ ''x'' ဖြစ်ကြောင်းဖော်ပြခဲ့သည်။ သူသည် [[:en:trigonometric functions|တြီဂိုဖန်ရှင်များ]]၏ အမှတ်လက္ခဏာများ၊ သဘာဝလော်ဂရစ်သမ်၏ အခြေ {{math|''e''}} (ယနေ့တွင် [[:en:Euler's number|အွိုင်လာ၏ကိန်း]] အဖြစ် လူသိများသည်)၊ ဂရိအက္ခရာ [[:en:Sigma|Σ]] ကို ပေါင်းခြင်းဆိုင်ရာများအတွက်နှင့် [[:en:imaginary unit|imaginary unit]] ကို သီခြားသတ်မှတ်ရန်အတွက် အက္ခရာ {{math|''i''}} တို့ကို စတင်အသုံးပြုခဲ့သည်။ <ref name=Boyer/> ဂရိအက္ခရာ ''[[:en:pi (letter)|π]]'' ကို [[:en:pi|စက်ဝိုင်းတစ်ခု၏ စက်ဝန်းမျဉ်းနှင့် အချင်း၏အချိုး]]အဖြစ် သတ်မှတ်အသုံးပြုခြင်းသည်လည်း အွိုင်လာမှ စတင်အသုံးပြုခဲ့ခြင်းမဟုတ်သော်လည်း အွိုင်းလားလက်ထက်မှသာ လူသိများလာခဲ့သည်။ <ref name="pi">{{cite web| url = http://www.stephenwolfram.com/publications/mathematical-notation-past-future/| title = Mathematical Notation: Past and Future| accessdate=23 September 2014| last = Wolfram| first = Stephen}}</ref> === ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း === ၁၈ ရာစု သင်္ချာဆိုင်ရာ သုတေသနလုပ်ငန်းများတွင် [[ကဲကုလပ်]]၏ တိုးတက်မှုသည် ထိပ်ဆုံးသို့ရောက်ရှိနေသည်။ အွိုင်းလား၏ မိတ်ရင်းဆွေရင်းဖြစ်သော [[:en:Bernoulli family|ဘာနောလိမိသားစု]]သည် ထိုနယ်ပယ်၏ အစောပိုင်းတိုးတက်မှုများတွင် များစွာဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထိုမိသားစု၏ အွိုင်းလားအပေါ်လွှမ်းမိုးမှုကျေးဇူးကြောင့် ကဲကုလပ်ကို လေ့လာခြင်းသည် အွိုင်းလားအတွက် အဓိက အာရုံစူးစိုက်ဖွယ်ရာကြီး ဖြစ်နေခဲ့သည်။ အွိုင်းလား၏ သက်သေပြချက်အချို့ကို ခေတ်သစ် [[:en:mathematical rigor|mathematical rigour]]<ref name = "Basel"/> စံများအရ လက်ခံနိုင်ဖွယ်မရှိဖြစ်နေချိန်တွင် သူ၏ အတွေးအခေါ်များသည် ကြီးမားသော တိုးတက်မှုများဆီသို့ ဦးဆောင်နေခဲ့သည်။ အွိုင်းလားသည် [[:en:Mathematical analysis|ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ]]အား မကြာခဏ အသုံးပြုခြင်းနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ ညီမျှခြင်းကဲ့သို့ အနန္တဆိုင်ရာအဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ ပေါင်းခြင်းဖြင့် ဖန်ရှင်တို့ကိုဖော်ပြရာတွင် အသုံးပြုခြင်းတို့ကြောင့် [[:en:power series|ပါဝါစီးရီး]]တွင် တိုးတက်မှုများရှိခြင်းတို့ဖြင့် ကျော်ကြားသည်။ :<math>e^x = \sum_{n=0}^\infty {x^n \over n!} = \lim_{n \to \infty} \left(\frac{1}{0!} + \frac{x}{1!} + \frac{x^2}{2!} + \cdots + \frac{x^n}{n!}\right).</math> မှတ်သားဖွယ်ရာမှာ အွိုင်းလားသည် {{math|''e''}} နှင့် [[:en:inverse tangent|inverse tangent function]] တို့၏ ပါဝါစီးရီးဖြန့်ခြင်းကို တိုက်ရိုက်သက်သေပြခဲ့သည်။ (သွယ်ဝိုက်သက်သေပြခြင်းဖြစ်သော inverse power series technique ကို နယူတန်နှင့် [[ဂေါ့ဖရိဒ် ဝီလ်ဟမ် လိုက်ဘနစ်|လိုင်ဘနီဇ်]] တို့မှ ၁၆၇၀ နှင့် ၁၆၈၀ ခုနှစ်အကြားလောက်တွင် အဖြေရှာပြီးခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။) သူ၏ ပါဝါစီးရီးအား ရဲရဲရင့်ရင့်အသုံးပြုမှုသည် သူအား ကျော်ကြားလှသော [[:en:Basel problem|ဘာဆယ်ပုစ္ဆာ]] ကို ၁၇၃၅ ခုနှစ်တွင် ဖြေရှင်းနိုင်ရန် လမ်းစဖြစ်ခဲ့သည်။ (သူသည် ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော အကြောင်းပြချက်များကို ၁၇၄၁ ခုနှစ်တွင် ထပ်မံပေးနိုင်ခဲ့သည်။):<ref name="Basel"/> :<math>\sum_{n=1}^\infty {1 \over n^2} = \lim_{n \to \infty}\left(\frac{1}{1^2} + \frac{1}{2^2} + \frac{1}{3^2} + \cdots + \frac{1}{n^2}\right) = \frac{\pi ^2}{6}.</math> [[Image:Euler's formula.svg|thumb|ဂျီဩမေထြီနည်းဖြင့် ရှင်းလင်းထားသော [[:en:Euler's formula|အွိုင်းလား ပုံသေနည်း]]]] အွိုင်းလားသည် [[:en:Exponential function|Exponential function]]နှင့် လော့ဂရစ်သမ်([[:en:Logarithm|Logarithm]]) တို့သို့ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသက်သေပြခြင်း စတင်သက်သေပြခဲ့သည်။ သူသည် လော့ဂရစ်သမ်ဖန်ရှင်များကို ပါဝါစီးရီးအသုံးပြုခြင်းဖြင့် သက်သေပြခြင်းကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး လော့ဂရစ်သမ်များအတွက် အနှုတ်တန်ဖိုးနှင့် [[ကွန်ပလက်စ်ကိန်း]]တို့ကို အောင်မြင်စွာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်ခဲ့သည်။ ထိုသည်မှာ သင်္ချာပညာတွင် လော့ဂရစ်သမ်အား အသုံးပြုမှုနယ်ပယ်ကို ပိုမိုကျယ်ပြန့်သွားစေခဲ့သည်။<ref name=Boyer/> သူသည် ကွန်ပလက်စ်ကိန်းများ၏ exponential function ကိုလည်း ရှင်းလင်းသတ်မှတ်နိုင်ခဲ့ပြီး ထိုသည်တို့မှာ [[:en:Trigonometric functions|Trigonometric functions]] နှင့် ဆက်နွယ်နေမှုကိုလည်း ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ မည်သည့်[[ကိန်းစစ်]] [[:en:φ|{{math|φ}}]] အတွက်မဆို [[:en:Euler's formula|အွိုင်းလားပုံသေနည်း]] အရ [[:en:Exponential function#On the complex plane|complex exponential]] ကို :<math>e^{i\varphi} = \cos \varphi + i\sin \varphi.\,</math> ဟုဖော်ပြသည်။ အထူးအခြေအနေများအတွက် ထိုပုံသေနည်းကို [[:en:Euler's identity|Euler's identity]] :<math>e^{i \pi} +1 = 0 \, </math> ဟုခေါ်ပြီး ရစ်ချက်ဖိုင်းမန်း([[:en:Richard P. Feynman|Richard P. Feynman]])က ပေါင်းခြင်း၊ မြှောက်ခြင်းနှင့် exponentiation ဆိုင်ရာအယူအဆတို့ကို တစ်ကြိမ်တည်းအသုံးပြုမှုနှင့် အရေးကြီးသော ကိန်းသေများဖြစ်သော 0၊ 1၊ {{math|''e''}}၊ {{math|''i''}} တို့ကို တကြိမ်တည်း အသုံးပြုမှုတို့ကြောင့် "သင်္ချာပညာ၏ အံလောက်ဖွယ်ပုံသေနည်း" ဟုဆိုခဲ့သည်။<ref name="Feynman"/> ၁၉၈၈ ခုနှစ်တွင် ''[[:en:Mathematical Intelligencer|Mathematical Intelligencer]]'' သင်္ချာဂျာနယ် စာဖတ်သူပရိသတ်များက "အမြဲအလှပဆုံး သင်္ချာပုံသေနည်း"အဖြစ် မဲပေးရွေးချယ်ခဲ့ကြသည်။<ref name=MathInt/> နောက်ဆုံးတွင် အွိုင်လာသည် ထိုမဲပေးမှုတွင် ထိပ်ဆုံးပုံသေနည်းငါးခုအနက် တတိယမြောက်ကို ရရှိခဲ့သည်။<ref name=MathInt/> [[:en:De Moivre's formula|De Moivre's formula]] သည် [[:en:Euler's formula|Euler's formula]] ၏ တိုက်ရိုက်အကျိုးဆက်ဖြစ်သည်။ ထိုမျှမကသေး အွိုင်းလားသည် [[:en:gamma function|gamma function]] အား စတင်ရှင်းလင်းခြင်းဖြင့် higher [[:en:transcendental function|transcendental function]]s သီအိုရီကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသေးစိတ် ရှင်းပြခြင်း၊ [[:en:quartic equation|quartic equation]] များကို နည်းသစ်များအသုံးပြု၍ ရှင်းလင်းခြင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ သူသည် complex limit များဖြင့် အင်တီဂရယ်များကို ရှင်းလင်းခြင်းကိုလည်း တွေ့ရှိခဲ့ရာ ယနေ့ခေတ် [[:en:complex analysis|complex analysis]] ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအတွက် ရှေ့ပြေးနိမိတ်များလည်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် သူသည် လူသိများသည့် ရလဒ်ဖြစ်သော [[:en:Euler–Lagrange equation|Euler–Lagrange equation]] အပါအဝင် [[:en:calculus of variations|calculus of variations]] ကိုလည်း တီထွင်ခဲ့သည်။ အွိုင်းလားသည် ကိန်းသီအိုရီ ပုစ္ဆာများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနည်းအား အသုံးပြု၍ စတင်တွက်ချက်ခဲ့သူတစ်ဦးလည်း ဖြစ်သည်။ သူသည် မတူကွဲပြားသော သင်္ချာနယ်ပယ်နှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်ပြီး သင်္ချာပညာရပ်တစ်ခုဖြစ်သည့် [[:en:analytic number theory|analytic number theory]] ကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထိုနယ်ပယ်၏ အခြေခံများဖြစ်သည့် [[:en:Generalized hypergeometric series|hypergeometric series]] သီအိုရီ၊ [[:en:q-series|q-series]]၊ [[:en:hyperbolic functions|hyperbolic trigonometric functions]]နှင့် [[:en:generalized continued fraction|continued fractions]] ၏ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသီအိုရီကို သူက ဖန်တီးခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အွိုင်လာသည် [[:en:infinitude of primes|infinitude of primes]] ကို [[:en:harmonic series (mathematics)|ဟာမိုနစ်စီးရီး]]များ၏ သွေဖည်ခြင်းကို အသုံးပြု၍ သက်သေပြခဲ့သည်။ သူသည် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနည်းကို အသုံးပြု၍ [[သုဒ္ဓကိန်း]] များကို ဖြန်ခွဲခဲ့သည်။ ထိုနယ်ပယ်တွင် အွိုင်လာ၏ လုပ်ဆောင်ချက်သည် [[:en:prime number theorem|သုဒ္ဓကိန်းသီအိုရမ်]] ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုကို ဦးဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name="analysis"/> === ကိန်းသီအိုရီ === အွိုင်းလား၏ ကိန်းသီအိုရီနှင့်ပတ်သက်၍ စိတ်ဝင်စားလာမှု အရင်းခံသည် စိန့်ပီတာစဘတ်အကယ်ဒမီမှ သူ၏သူငယ်ချင်းဖြစ်သူ ခရစ်စတိန်း ဂိုးလ်ဘက်ချ်([[:en:Christian Goldbach|Christian Goldbach]]) ကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ အွိုင်းလား၏ အစောပိုင်းကိန်းသီအိုရီနှင့်ပတ်သက်၍ အားထုတ်မှုသည် [[ပီယား ဒေ ဖဲမ]]၏ တွေ့ရှိချက်များပေါ်တွင် အခြေခံခဲ့သည်။ အွိုင်လာသည် ဖဲမ၏ စိတ်ကူးတို့ကို ချဲ့ကားခဲ့ပြီး သူ၏အနုမာနတချို့ကိုလည်း မှန်ကန်မှုမရှိကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ အွိုင်းလားသည် သုဒ္ဓကိန်းဖြန့်ခွဲခြင်း သဘာဝကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းနှင့် ဆက်စပ်ပေးခဲ့သည်။ အွိုင်းလားသည် အပိုင်းကိန်းဖြစ်သော သုဒ္ဓကိန်းများပေါင်းခြင်း ([[:en:Divergence of the sum of the reciprocals of the primes|Divergence of the sum of the reciprocals of the primes]]) ကို သက်သေပြခဲ့သည်။ ဆက်လက်၍ အွိုင်းလားသည် သုဒ္ဓကိန်းများနှင့် ရိုင်းမန်း ဇီတာဖန်ရှင် ([[:en:Riemann zeta function|Riemann zeta function]]) အကြား ဆက်နွက်ချက်ကို တွေ့ရှိခဲ့ပြီး ၎င်းသည် [[:en:Proof of the Euler product formula for the Riemann zeta function|Proof of the Euler product formula for the Riemann zeta function]] အဖြစ် နာမည်ကျော်ကြားခဲ့သည်။ အွိုင်းလားသည် [[:en:Newton's identities|Newton's identities]]၊ [[:en:Fermat's little theorem|Fermat's little theorem]]၊ [[:en:Fermat's theorem on sums of two squares|Fermat's theorem on sums of two squares]] တို့ကို သက်သေပြခဲ့ပြီး သူ၏ သိသာသောဆောင်ရွက်မှုကို [[:en:Lagrange's four-square theorem|Lagrange's four-square theorem]] တွင် တွေ့ရသည်။ သူသည် [[:en:totient function|totient function]] φ(''n'') ကိုလည်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထိုဖန်ရှင်၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို အသုံးပြု၍ အွိုင်လာသည် ဖဲမ၏ Fermat's little theorem မှ ယခုအခါ [[:en:Euler's theorem|Euler's theorem]] ဟုခေါ်ဆိုသော သီအိုရမ်ကို ရရှိခဲ့သည်။ အွိုင်းလားသည် [[:en:perfect number|perfect number]] တွင် သိသာထင်ရှားသော ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ပြီး ၎င်းမှာ [[ယူကလစ်]]တို့လက်ထက်ကတည်းကစ၍ သင်္ချာပညာရှင်များ စိတ်ဝင်စားကြသော ကဏ္ဍဖြစ်သည်။ သူသည် perfect numbers နှင့် [[:en:Mersenne prime|Mersenne prime]] များ ဆက်နွယ်ချက်ကို သက်သေပြခဲ့ပြီး ၎င်းကို ယူကလစ်မှလည်း one-to-one အဖြစ် သက်သေပြခဲ့ရာ ထိုရလဒ်များကို တနည်းအားဖြင့် [[:en:Euclid–Euler theorem|Euclid–Euler theorem]] ဟူ၍ သိကြသည်။ အွိုင်းလားသည် [[:en:quadratic reciprocity|quadratic reciprocity]] ၏ ဥပဒေသကို တွေးဆခဲ့သေးသည်။ ထိုသဘောတရားများကို ကိန်းသီအိုရီ၏ အခြေခံသီအိုရမ်များအဖြစ် မှတ်ယူခဲ့ကာ သူ၏ အတွေးအခေါ်များသည် [[ကားလ် ဖရီးဒရစ် ဂေါက်]]၏ လုပ်ဆောင်ချက်များ၏ အခြေခံများ ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="numbertheory"/> ၁၇၇၂ တွင် အွိုင်းလားသည် Mersenne prime ဖြစ်သည့် 2³¹&nbsp;−&nbsp;1 = [[:en:2147483647|2,147,483,647]] ကို သက်သေပြခဲ့ရာ ၁၈၆၇ ခုနှစ်မတိုင်မီအထိ အရှည်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်း ([[:en:largest known prime|largest known prime]]) အဖြစ် ရှိခဲ့သည်။<ref name=caldwell/> === ဂရပ်သီအိုရီ === [[Image:Konigsberg bridges.png|frame|right|အွိုင်လာတို့ခေတ်က [[:en:Königsberg|Königsberg]] မြို့၏ မြေပုံဖြစ်ပြီး [[:en:Seven Bridges of Königsberg|တံတားခုနှစ်စင်း]]၏ အမှန်တကယ်တည်ရှိနေသော ပုံစံဖြစ်သည်။(အရောင်တင်ထားသည်မှ ပရီဂဲလ်မြစ်နှင့် တံတားများဖြစ်သည်။)]] ၁၇၃၅ ခုနှစ်တွင် အွိုင်းလားသည် [[Königsberg မြို့၏ တံတားခုနစ်စင်းပြဿနာ]] ဟုခေါ်သော ပုစ္ဆာ၏ ဖြေရှင်းနည်းကို ပြသခဲ့သည်။<ref name="bridge"/> [[:en:Kingdom of Prussia|ပရပ်ရှားနိုင်ငံ]]၏ မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သော [[:en:Königsberg|Königsberg]] မြို့သည် [[:en:Pregolya River|Pregel]] တွင် တည်ထားသည်ဖြစ်ကာ ကျွန်းကြီး နှစ်ကျွန်းပါဝင်ကာ ကျွန်းအချင်းချင်းနှင့်ရော ပင်မကုန်းမြေနှင့်ပါ အချင်းချင်း ဆက်သွယ်ထားသော တံတား ခုနစ်စင်းပါဝင်သည်။ ပုစ္ဆာမှာ တံတားအားလုံးအား တစ်ကြိမ်စီသာဖြတ်သန်း၍ စမှတ်သို့ ပြန်သွားရမည် ဖြစ်နိုင်သော လမ်းကြောင်းအား ဆုံးဖြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဒါဟာ မဖြစ်နိုင်ပါဘူး၊ သိုပေမယ့် [[:en:Eulerian path|Eulerian circuit]] တွင်တော့ မဟုတ်ခဲ့ပါဘူး။ ဒီဖြေရှင်းချက်သည် [[ဂရပ်သီအိုရီ]]၏ ပထမဆုံးသီအိုရမ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အတိအကျပြောမည်ဆိုလျှင် [[:en:planar graph|planar graph]] သီအိုရီတွင် ဖြစ်သည်။<ref name="bridge"/> အွိုင်းလား [[:en:Convex polytope|convex polyhedron]] တို့၏ ထိပ်စွန်းများ(vertices)၊ ထိပ်စွန်းမျဉ်းများ(edges)နှင့် မျက်နှာပြင်များ(faces)၏ အရေအတွက်တို့နှင့် ဆက်နွယ်နေသော {{math|V}}&nbsp;−&nbsp;{{math|E}}&nbsp;+&nbsp;{{math|F}}&nbsp;=&nbsp;2 ဟူသော [[:en:Planar graph#Euler's formula|ပုံသေနည်း]]ကို တွေ့ရှိခဲ့ရာ<ref name=cromw/> ဤသည်မှာ [[:en:planar graph|planar graph]] ပင်ဖြစ်သည်။ ထိုဖော်မြူလာတွင်ပါဝင်သော ကိန်းသေကို ဂရပ်များ(သို့မဟုတ် သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္တုများ)အတွက် အွိုင်းလားဝိသေသလက္ခဏာ ([[:en:Euler characteristic|Euler characteristic]]) ဟုခေါ်ပြီး အရာဝတ္တုတို့၏ [[:en:genus (mathematics)|genus]] နှင့်လည်းဆက်နွယ်နေသည်။<ref name=gibbons/> ဤပုံသေနည်းအား လေ့လာခြင်းနှင့် ခြုံငုံကောတ်ချက်ချခြင်းကို [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]]၏ မူလအစတွင် [[:en:Augustin Louis Cauchy|Cauchy]]<ref name="Cauchy"/> နှင့် [[:en:Simon Antoine Jean L'Huillier|L'Huillier]]<ref name="Lhuillier"/> တို့မှ အထူးပြုဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ === အသုံးချသင်္ချာ === အွိုင်းလား၏ ကြီးကျယ်လှသော အောင်မြင်မှုများထဲတွင် လက်တွေ့အသုံးချနိုင်သော ပုစ္ဆာများ(real-world problems)ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနည်းဖြင့်ဖြေရှင်းခြင်း ဖြစ်ပြီး ထိုအထဲတွင် [[:en:Bernoulli numbers|Bernoulli numbers]]၊ [[:en:Fourier series|Fourier series]]၊ [[:en:Euler number|Euler number]]၊ ကိန်းသေများဖြစ်ကြသော [[:en:E (mathematical constant)|{{math|e}}]] နှင့် [[:en:pi|{{pi}}]]၊ [[:en:continued fraction|continued fraction]] နှင့် [[အင်တီဂရေးရှင်း|အင်တီဂရယ်]]တို့၏ များလှစွာသော အသုံးချနိုင်မှုတို့ ပါဝင်သည်။ သူသည် [[ဂေါ့ဖရိဒ် ဝီလ်ဟမ် လိုက်ဘနစ်|လိုက်ဘနစ်]] ၏ [[:en:differential calculus|ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလ]]ကို နယူတန်၏ [[:en:Method of Fluxions|Method of Fluxions]] ဖြင့် ပေါင်းစပ်ခဲ့ကာ ရရှိလာသော ရလဒ်များသည် physical problems များတွင် ကဲကုလအား အသုံးပြုရာတွင် လွယ်ကူစေခဲ့သည်။ သူ၏ အကြီးမားဆုံးသော ခြေလှမ်းမှာ အင်တီဂရယ်များ၏ [[:en:numerical approximation|numerical approximation]] ကို မြှင့်တင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ထိုတွေ့ရှိချက်ကို ယခုအခါတွင် [[:en:Euler approximations|Euler approximations]] ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုမှန်းခြေ၏ မှတ်သားဖွယ်ရာများမှာ [[:en:Euler's method|Euler's method]] နှင့် [[:en:Euler–Maclaurin formula|Euler–Maclaurin formula]] တို့ဖြစ်သည်။ === ရူပဗေဒနှင့် နက္ခတ္တဗေဒ === အွိုင်းလားသည် [[:en:Euler–Bernoulli beam equation|Euler–Bernoulli beam equation]] ကို ကောင်းမွန်တိုးတက်အောင် လုပ်ခဲ့ပြီး ထိုသည်မှာ အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်၏ မှတ်တိုင်တစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။ သူ၏ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနည်းများကို [[ဂန္ထဝင် မက္ကင်းနစ်|ရှေးရိုးမက္ကင်းနစ်]]၏ ပုစ္ဆာများ အောင်မြင်စွာ အသုံးချနိုင်သည့်အပြင် အွိုင်းလားသည် ဤနည်းများကို အာကာသနှင့်ဆိုင်သော ပုစ္ဆာများတွင်လည်း အသုံးချနိုင်ခဲ့သည်။ အွိုင်းလား၏ ပြီးပြည့်စုံသော အောင်မြင်မှုများထဲတွင် ကြယ်တံခွန်များနှင့် အာကသရှိ အရာဝတ္ထုများ၏ ပတ်လမ်းကို ပိုမိုတိကျမှုရှိအောင် ဆုံးဖြတ်နိုင်စွမ်းရှိခဲ့ခြင်း၊ ကြယ်တံခွန်များ၏ သဘာဝကို နားလည်နိုင်စွမ်းရှိလာခြင်း၊ နေ၏ [[:en:solar parallax|parallax]] (မတူညီသော ရှုထောင့်နှစ်ခုမှ အရာဝတ္ထု၏ သိသာထင်ရှားသော နေရာအား ကြည့်ရှုရာ၌ ခြားနားမှု)ကို တွက်ချက်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ သူ၏ တွက်ချက်မှုများသည် [[:en:History of longitude|longitude tables]] အား တိကျမှုရှိအောင်လည်း လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name=yousch/> အွိုင်းလားသည် အလင်းသီအိုရီ ([[:en:optics|optics]])နှင့်ပတ်သက်၍ အရေးကြီးသော ဆောင်ရွက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သေးသည်။ အွိုင်းလားသည် ထိုအချိန်က ''[[:en:Opticks|Opticks]]'' တွင် လွှမ်းမိုးမှုရှိနေသော နယူတန်၏ [[:en:corpuscular theory of light|corpuscular theory of light]] ကို လက်မခံခဲ့ပေ။ အွိုင်းလား၏ ၁၇၄၀ ခုနှစ်များမှ အလင်းနှင့်ဆိုင်သော သူ၏စာတမ်းများသည် [[ခရစ်စတီယန် ဟိုင်ဂန်]] အဆိုပြုသော [[:en:wave theory of light|wave theory of light]] ကို ခိုင်မာစေရန် အကူအညီပေးခဲ့ပြီး လွှမ်းမိုးသောအယူအဆအဖြစ် [[:en:wave-particle duality|quantum theory of light]] မတိုင်မီအထိ ရှိခဲ့သည်။<ref name="optics"/> ၁၇၅၇ ခုနှစ်တွင် သူသည် ယခုအခါတွင် [[:en:inviscid flow|inviscid flow]] ၏ အရေးကြီးသော ညီမျှခြင်းတစ်ခုကို ဖော်ထုတ်ခဲ့ရာ [[:en:Euler equations (fluid dynamics)|Euler equations]] အဖြစ် လူသိများလျက်ရှိသည်။<ref name=euler2/> ဒစ်ဖရန်ရှယ်ပုံစံတွင် ဤညီမျှခြင်းသည်- :<math> \begin{align} &{\partial\rho\over\partial t}+ \nabla\cdot(\rho\mathbf u)=0\\[1.2ex] &{\partial(\rho{\mathbf u})\over\partial t}+ \nabla\cdot(\mathbf u\otimes(\rho \mathbf u))+\nabla p=\mathbf{0}\\[1.2ex] &{\partial E\over\partial t}+ \nabla\cdot(\mathbf u(E+p))=0, \end{align} </math> ဤနေရာ၌ * ''ρ'' သည် အရည်၏ [[:en:mass density|ထုထည်သိပ်သည်းဆ]], * '''''u''''' သည် အရည်၏ [[velocity]] [[:en:Vector (geometric)|vector]], with components ''u'', ''v'', and ''w'', * ''E'' = ''ρ e'' + ½ ''ρ'' (''u''² + ''v''² + ''w''²) is the total energy per unit [[:en:volume|volume]], with ''e'' being the [[:en:internal energy|internal energy]] per unit mass for the fluid, * ''p'' is the [[:en:pressure|pressure]], * ''⊗'' denotes the [[:en:tensor product|tensor product]], and * '''0''' being the [[:en:zero vector|zero vector]]. အွိုင်းလားသည် structural engineering တွင်လည်း ideal strut ၏ critical [[:en:buckling|buckling]] load ကို တွက်ချက်ပေးနိုင်သော သူ၏ ညီမျှခြင်းအတွက် ထင်ရှားလျက်ရှိပြီး ထိုညီမျှခြင်းတွင် ideal strut ၏ length နှင့် flexural stiffness တို့သာမူတည်နေသည်-<ref name="SIAM"/> :<math>F=\frac{\pi^2 EI}{(KL)^2}</math> where * ''F'' = maximum or critical [[အား|force]] (vertical load on column), * ''E'' = [[:en:modulus of elasticity|modulus of elasticity]], * ''I'' = [[:en:area moment of inertia|area moment of inertia]], * ''L'' = unsupported length of column, * ''K'' = column effective length factor, whose value depends on the conditions of end support of the column, as follows. ::For both ends pinned (hinged, free to rotate), ''K'' = 1.0. ::For both ends fixed, ''K'' = 0.50. ::For one end fixed and the other end pinned, ''K'' = 0.699… ::For one end fixed and the other end free to move laterally, ''K'' = 2.0. * ''K L'' is the effective length of the column. == ဂုဏ်ပြုအထိမ်းအမှတ်များ == [[Image:Euler-10 Swiss Franc banknote (front).jpg|thumb|ဆွစ် [[:en:Swiss Franc|၁၀ ဖရန့်]] ငွေစက္ကုရှိ အွိုင်လာ၏ ပုံ]] အွိုင်းလား၏ရုပ်ပုံ ဆွစ် ၁၀ [[:en:Swiss franc|ဖရန့်]] ငွေစက္ကူ (banknote)၏ ခြောက်ခုမြောက်စီးရီးတွင် ဖော်ပြခဲ့ပြီး ဆွစ်ဇာလန်၊ ဂျာမနီ၊ ရုရှားနိုင်ငံတို့၏ တံဆိပ်ခေါင်းများတွင်လည်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ [[ဥက္ကာပျံ|ဂြိုဟ်သိမ်]] [[:en:2002 Euler|2002 Euler]] ကို အွိုင်လာအား ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် မှည့်ခေါ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ [[:en:Lutheran Church|လူသာရန်ဘုရားကျောင်းတော်]]မှ ၎င်းတို့၏ [[:en:Calendar of Saints (Lutheran)|Calendar of Saints]] တွင် မေလ ၂၄ အား အွိုင်းလားအား ရည်စူး၍ အထိမ်းအမှတ်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ အွိုင်းလားသည် ခရစ်ယာန်ဘာသာကို ရိုသေကိုင်းရှိုင်းသူဖြစ်ကာ ([[:en:biblical inerrancy|biblical inerrancy]] ကို ယုံကြည်သူ) [[:en:apologetics|apologetics]] တို့ကို ရေးသားခဲ့ပြီး သူတို့ခေတ်က အထင်ကရ ထာဝရဘုရားကိုမယုံကြည်သူနှင့် ပြင်းပြင်းထန်ထန် ငြင်းခုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။<ref name="theology"/> == ရွေးချယ်ထားသော စာစုများစာရင်း == [[Image:Methodus inveniendi - Leonhard Euler - 1744.jpg|thumb|အွိုင်လာ၏ ''Methodus inveniendi lineas curvas'' စာအုပ်မျက်နှာဖုံး]] အွိုင်းလားသည် လုပ်ဆောင်မှုများ များပြားလှသည်ဖြစ်ကာ လူသိများသော စာအုပ်များထဲတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်- * ''[[Mechanica]]'' (၁၇၃၆)။ * ''Methodus inveniendi lineas curvas maximi minimive proprietate gaudentes, sive solutio problematis isoperimetrici latissimo sensu accepti'' (၁၇၄၄)။ လက်တင်ဘာသာပြန်ထားသောအမည်မှာ ''a method for finding curved lines enjoying properties of maximum or minimum, or solution of isoperimetric problems in the broadest accepted sense''။<ref name=dartm2/> * ''[[Introductio in analysin infinitorum]]'' (၁၇၄၈)။ ဂျွန်ဘလန်တန်(John Blanton)မှ အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်သည့် ''Introduction to Analysis of the Infinite'' (Book I, {{ISBN|0-387-96824-5}}, Springer-Verlag 1988; Book II, {{ISBN|0-387-97132-7}}, Springer-Verlag 1989)။ * ''[[Elements of Algebra]]'' (၁၇၆၅)။ This elementary algebra text starts with a discussion of the nature of numbers and gives a comprehensive introduction to algebra, including formulae for solutions of polynomial equations။ * ကဲကုလဘာသာရပ်တွင် လွှမ်မိုးနိုင်သော စာအုပ်နှစ်အုပ်ဖြစ်သည့် ''[[Institutiones calculi differentialis]]'' (၁၇၅၅) နှင့် ''[[Institutionum calculi integralis]]'' (၁၇၆၈–၁၇၇၀)။ * ''[[Letters to a German Princess]]'' (၁၇၆၈–၁၇၇၂)။ [[:en:Swiss Academies of Arts and Sciences|ဆွီဒင်သိပ္ပံအကယ်ဒမီ]]၏ [[:en:Euler Commission|အွိုင်လာကော်မရှင်]]မှ ၁၉၁၁ ခုနှစ်ကတည်းက ပုံနှိပ်ခဲ့သော ''Opera Omnia'' ဟုအမည်ပေးထားသော စာအုပ်သည် အွိုင်းလား၏ ကြိုပမ်းအားထုတ်မှုတို့ကို စုစည်းထားသော စာအုပ်ဖြစ်သည်။ အွိုင်းလား၏ ဆောင်ရွက်ခဲ့မှုများ အပြည့်အစုံကို အစဉ်အတိုင်းဖော်ပြထားသည်ကို ဖော်ပြပါ စာမျက်နှာတွင် ကြည့်ရှုနိုင်သည်- ''[http://www.math.dartmouth.edu/~euler/docs/translations/enestrom/Enestrom_Index.pdf The Eneström Index] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427231716/https://math.dartmouth.edu/~euler/docs/translations/enestrom/Enestrom_Index.pdf |date=27 April 2015 }}'' (PDF). == ကိုးကား == {{Reflist|2|refs= <ref name=pronun>The pronunciation {{IPAc-en|ˈ|juː|l|ər}} is incorrect. "Euler", Oxford English Dictionary, second edition, Oxford University Press, 1989 [http://www.merriam-webster.com/dictionary/Euler "Euler"], Merriam–Webster's Online Dictionary, 2009. [http://ahdictionary.com/word/search.html?q=Euler%2C+Leonhard&submit.x=40&submit.y=16 "Euler, Leonhard"], The American Heritage Dictionary of the English Language, fifth edition, Houghton Mifflin Company, Boston, 2011. {{cite book|title=Nets, Puzzles, and Postmen: An Exploration of Mathematical Connections|url=https://archive.org/details/netspuzzlespostm00higg|author=Peter M. Higgins|year=2007|publisher=Oxford University Press|page=[https://archive.org/details/netspuzzlespostm00higg/page/n51 43]}}</ref> <ref name="function">{{harvnb|Dunham|1999|p=17}}</ref> <ref name=eulerarch>{{cite web|url=http://eulerarchive.maa.org/pages/E033.html |author=Saint Petersburg |title=Tentamen novae theoriae musicae ex certissimis harmoniae principiis dilucide expositae |publisher= |date=1739 |accessdate= |archiveurl = |archivedate = |deadurl=no}}</ref> <ref name="volumes">{{cite journal |last = Finkel |first = B. F. |year = 1897 |title = Biography—Leonard Euler |url = https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_1897-12_4_12/page/297 |journal = The American Mathematical Monthly |volume = 4 | issue = 12 |jstor = 2968971|pages = 297–302|doi=10.2307/2968971 }}</ref> <ref name="Laplace">{{harvnb|Dunham|1999|p=xiii}} "Lisez Euler, lisez Euler, c'est notre maître à tous."</ref> <ref name=libri>The quote appeared in Gugliemo Libri's review of a recently published collection of correspondence among eighteenth-century mathematicians: Gugliemo Libri (January 1846), Book review: "Correspondance mathématique et physique de quelques célèbres géomètres du XVIIIe siècle, … " (Mathematical and physical correspondence of some famous geometers of the eighteenth century, … ), ''Journal des Savants'', [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k57253t/f52.image.langEN page 51.] From page 51: ''" … nous rappellerions que Laplace lui même, … ne cessait de répéter aux jeunes mathématiciens ces paroles mémorables que nous avons entendues de sa propre bouche : 'Lisez Euler, lisez Euler, c'est notre maître à tous.' "'' ( … we would recall that Laplace himself, … never ceased to repeat to young mathematicians these memorable words that we heard from his own mouth: 'Read Euler, read Euler, he is our master in everything.)</ref> <ref name="childhood">{{cite book |last= James |first= Ioan |title= Remarkable Mathematicians: From Euler to von Neumann |url= https://archive.org/details/remarkablemathem0000jame |publisher= Cambridge |year= 2002|page=[https://archive.org/details/remarkablemathem0000jame/page/2 2] |isbn= 0-521-52094-0}}</ref> <ref name=17cent>{{cite web|url=http://www.17centurymaths.com/contents/euler/e002tr.pdf |author=Ian Bruce |title=Euler's Dissertation De Sono : E002. Translated & Annotated |publisher=17centurymaths.com |date= |accessdate=14 September 2011 |archiveurl = |archivedate = |deadurl=no}}</ref> <ref name="prize">{{harvnb|Calinger|1996|p=156}}</ref> <ref name="stpetersburg">{{harvnb|Calinger|1996|p=125}}</ref> <ref name="medic">{{harvnb|Calinger|1996|p=127}}</ref> <ref name="promotion">{{harvnb|Calinger|1996|pp=128–9}}</ref> <ref name=gekker>{{Cite book | first1=I. R. | last1=Gekker | first2=A. A. | last2=Euler | chapter=Leonhard Euler's family and descendants |chapterurl=https://books.google.com/books?id=Ta9bz1wv79AC&pg=PA402 |title={{harvnb|Bogolyubov|Mikhaĭlov|Yushkevich|2007|page=402}} |ref={{harvid|Gekker|Euler|2007}}}}</ref> <ref name="wife">{{cite web| url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/~history/Extras/Euler_Fuss_Eulogy.html| title = Eulogy of Euler by Fuss| accessdate =30 August 2006| last = Fuss| first = Nicolas}}</ref> <ref name=dartm>{{cite web| title = E212&nbsp;– Institutiones calculi differentialis cum eius usu in analysi finitorum ac doctrina serierum|publisher=Dartmouth|url=http://www.math.dartmouth.edu/~euler/pages/E212.html}}</ref> <ref name="Friedrich">{{harvnb|Dunham|1999|pp=xxiv–xxv}}</ref> <ref name='Digital Copy of "Letters to a German Princess"'>{{cite web|last=Euler|first=Leonhard|title=Letters to a German Princess on Diverse Subjects of Natural Philosophy|url=https://archive.org/details/letterseulertoa00eulegoog|publisher=Internet Archive, Digitzed by Google|accessdate=15 April 2013}}</ref> <ref name=gekker2>{{harvnb|Gekker|Euler|2007|p=[https://books.google.com/books?id=Ta9bz1wv79AC&pg=PA405 405]}}</ref> <ref name=AAAS>{{cite web|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter E|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterE.pdf|publisher=American Academy of Arts and Sciences|accessdate=28 July 2014}}</ref> <ref name="euler">{{cite book|title=Leonhard Euler|author=A. Ya. Yakovlev|year=1983|publisher=Prosvesheniye|location=M.}}</ref> <ref name=novaacta>{{cite journal| year = 1783| title = Eloge de M. Leonhard Euler. Par M. Fuss| journal = Nova Acta Academia Scientarum Imperialis Petropolitanae | volume = 1| pages = 159–212 }}</ref> <ref name=condorcet>{{cite web| url = http://www.math.dartmouth.edu/~euler/historica/condorcet.html| title = Eulogy of Euler&nbsp;– Condorcet| accessdate =30 August 2006| author =Marquis de Condorcet}}</ref> <ref name=derbysh>{{cite book|last=Derbyshire|first=John|title=Prime Obsession: Bernhard Riemann and the Greatest Unsolved Problem in Mathematics|url=https://archive.org/details/primeobsessionbe00derb_046|year=2003|publisher=Joseph Henry Press|location=Washington, D.C.|page=[https://archive.org/details/primeobsessionbe00derb_046/page/n438 422]}}</ref> <ref name="Basel">{{cite book| last = Wanner| first = Gerhard|author2=Hairer, Ernst | title = Analysis by its history| edition = 1st|date=March 2005| publisher = Springer| page = 63}}</ref> <ref name=Boyer>{{cite book|title = A History of Mathematics|url = https://archive.org/details/historymathemati00boye_328|last= Boyer|first=Carl B.|author2=Merzbach, Uta C. |publisher= John Wiley & Sons|isbn= 0-471-54397-7|pages = [https://archive.org/details/historymathemati00boye_328/page/n458 439]–445|year = 1991}}</ref> <ref name="Feynman"> {{cite book |last= Feynman|first= Richard|title= The Feynman Lectures on Physics: Volume I|page=10 |chapter= Chapter 22: Algebra |date=June 1970}}</ref> <ref name=MathInt>{{cite journal | last= Wells | first= David | year= 1990 | title = Are these the most beautiful? | url= https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = Mathematical Intelligencer | volume = 12 | issue = 3 | pages= 37–41 | doi= 10.1007/BF03024015 }}<br />{{cite journal | last= Wells | first= David | year= 1988 | title = Which is the most beautiful? | url= https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_fall-1988_10_4/page/30 | journal = Mathematical Intelligencer | volume = 10 | issue = 4 | pages= 30–31 | doi= 10.1007/BF03023741 }}</ref> <ref name="analysis">{{harvnb|Dunham|1999|loc=Ch. 3, Ch. 4}}</ref> <ref name="numbertheory">{{harvnb|Dunham|1999|loc=Ch. 1, Ch. 4}}</ref> <ref name=caldwell>Caldwell, Chris. [http://primes.utm.edu/notes/by_year.html ''The largest known prime by year'']</ref> <ref name="bridge">{{cite journal| last = Alexanderson| first = Gerald|authorlink=Gerald L. Alexanderson|date=July 2006| title = Euler and Königsberg's bridges: a historical view| journal = Bulletin of the American Mathematical Society| doi = 10.1090/S0273-0979-06-01130-X| volume = 43| page = 567| issue = 4}}</ref> <ref name=cromw>{{cite book |first=Peter R. |last=Cromwell |title=Polyhedra |url=https://books.google.com/books?id=OJowej1QWpoC&pg=PA189 |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-66405-9 |pages=189–190}}</ref> <ref name=gibbons>{{cite book |first=Alan |last=Gibbons |title=Algorithmic Graph Theory |url=https://books.google.com/books?id=Be6t04pgggwC&pg=PA72 |year=1985 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28881-1 |page=72}}</ref> <ref name="Cauchy">{{cite journal|author=Cauchy, A. L.|year=1813|title=Recherche sur les polyèdres—premier mémoire|journal=[[Journal de l'École Polytechnique]]|volume= 9 (Cahier 16)|pages=66–86}}</ref> <ref name="Lhuillier">{{cite journal|author=L'Huillier, S.-A.-J.|title=Mémoire sur la polyèdrométrie|journal=Annales de Mathématiques|volume=3|year=1861|pages=169–189}}</ref> <ref name=yousch>{{cite book |url= |title=Dictionary of Scientific Biography |first=A P |last=Youschkevitch |year=1970–1990 |publisher=New York |isbn= |page= |quote= }}</ref> <ref name="optics">{{cite journal | author = Home, R. W. | year = 1988 | title = Leonhard Euler's 'Anti-Newtonian' Theory of Light | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-science_1988-09_45_5/page/521 | journal = Annals of Science | volume = 45 | issue = 5 | pages = 521–533 | doi = 10.1080/00033798800200371 }}</ref> <ref name=euler2>{{cite journal|last=Euler|first=Leonhard|title=Principes généraux de l'état d'équilibre d'un fluide|trans_title=General principles of the state of equilibrium of a fluid|journal=Académie Royale des Sciences et des Belles-Lettres de Berlin, Mémoires|year=1757|volume=11|pages=217–273|url=http://arxiv-web3.library.cornell.edu/pdf/0802.2383.pdf}}</ref> <ref name="SIAM">{{cite journal | url=http://www.cs.purdue.edu/homes/wxg/EulerLect.pdf | title=Leonhard Euler: His Life, the Man, and His Work | last=Gautschi | first=Walter | journal=SIAM Review | year=2008 | volume=50 | issue=1 | pages=3–33 | doi=10.1137/070702710|bibcode = 2008SIAMR..50....3G }}</ref> <ref name="theology">{{cite journal| last = Euler| first = Leonhard | editor = Orell-Fussli| year = 1960| title = Rettung der Göttlichen Offenbahrung Gegen die Einwürfe der Freygeister| journal = Leonhardi Euleri Opera Omnia (series 3)| volume = 12 }}</ref> <ref name=dartm2>[http://math.dartmouth.edu/~euler/pages/E065.html E65 — Methodus... entry at Euler Archives]. Math.dartmouth.edu. Retrieved on 14 September 2011.</ref> }} ==ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန်များ== {{refbegin|60em}} * ''Lexikon der Naturwissenschaftler'', (2000), Heidelberg: Spektrum Akademischer Verlag. * {{cite book |first1=Nikolaĭ Nikolaevich |last1=Bogolyubov |author1-link=Nikolay Bogolyubov |first2=G. K. |last2=Mikhaĭlov |first3=Adolph Pavlovich |last3=Yushkevich |author3-link=Adolph P. Yushkevich |title=Euler and Modern Science |url=https://books.google.com/books?id=Ta9bz1wv79AC |year=2007 |publisher=Mathematical Association of America |isbn=978-0-88385-564-5 |ref=harv |others=Translated by Robert Burns }} * {{cite book |first1=Robert E. |last1=Bradley |first2=Lawrence A. |last2=D'Antonio |first3=Charles Edward |last3=Sandifer |title=Euler at 300: An Appreciation |url=https://books.google.com/books?id=tK_KRmTf9nUC |year=2007 |publisher=Mathematical Association of America |isbn=978-0-88385-565-2 }} * {{cite journal |last= Calinger |first=Ronald | year = 1996| title = Leonhard Euler: The First St. Petersburg Years (1727–1741)| journal = Historia Mathematica| volume = 23| issue = 2| pages= 121–166 | doi = 10.1006/hmat.1996.0015 |ref=harv}} * Ronald Calinger, ''Leonhard Euler: Mathematical Genius in the Enlightenment'', [[:en:Princeton University Press|Princeton University Press]], 2016. * {{cite book |first=S. S. |last=Demidov |chapter=Treatise on the differential calculus |chapterurl=https://books.google.com/books?id=UdGBy8iLpocC&pg=PA191 |editor1-first=Ivor |editor1-last=Grattan-Guinness |editor1-link=Ivor Grattan-Guinness |title=Landmark Writings in Western Mathematics 1640–1940 |url=https://books.google.com/books?id=UdGBy8iLpocC |year=2005 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-045744-4 |pages=191–8 |ref={{harvid|Grattan-Guinness|2005}} }} * {{cite book |authorlink=:en:William Dunham (mathematician) |first=William |last=Dunham |title=Euler: The Master of Us All |url=https://books.google.com/books?id=uKOVNvGOkhQC |year=1999 |publisher=Mathematical Association of America |isbn=978-0-88385-328-3 |ref=harv }} * {{cite book |first=William |last=Dunham |title=The Genius of Euler: Reflections on his Life and Work |url=https://books.google.com/books?id=A6by_UpQikIC |year=2007 |publisher=Mathematical Association of America |isbn=978-0-88385-558-4 }} * {{cite journal |last=Fraser |first=Craig G. |title=Leonhard Euler's 1744 book on the calculus of variations |url=https://books.google.com/books?id=UdGBy8iLpocC&pg=PA168 |isbn=9780080457444 |date=2005-02-11 }} In {{harvnb|Grattan-Guinness|2005|pp=168–80}} * {{cite journal |last=Gladyshev |first=Georgi P. |title=Leonhard Euler's methods and ideas live on in the thermodynamic hierarchical theory of biological evolution |journal=International Journal of Applied Mathematics & Statistics (IJAMAS) |volume=11 |issue=N07 |year=2007 |url=http://ceser.in/ceserp/index.php/ijamas/article/view/1014 }} Special Issue on Leonhard Paul Euler's: Mathematical Topics and Applications. * {{cite journal | title= Leonhard Euler: his life, the man, and his works | author= Gautschi, Walter | authorlink= :en:Walter Gautschi | year= 2008 | journal= SIAM Review | volume= 50 | issue= 1 | pages= 3–33 | doi= 10.1137/070702710 | bibcode= 2008SIAMR..50....3G | url= http://www.cs.purdue.edu/homes/wxg/EulerLect.pdf }} * Hascher, Xavier and Papadopoulos, Athanase (editors). 2015. '' Leonhard Euler : Mathématicien, physicien et théoricien de la musique', Paris, CNRS Editions, 2015, 516 p. ({{isbn|978-2-271-08331-9}}) * Heimpell, Hermann, Theodor Heuss, Benno Reifenberg (editors). 1956. ''Die großen Deutschen'', volume 2, Berlin: Ullstein Verlag. * {{cite journal | last1 = Krus | first1 = D. J. | date = November 2001 | title = Is the normal distribution due to Gauss? Euler, his family of gamma functions, and their place in the history of statistics | url = http://www.visualstatistics.net/Statistics/Euler/Euler.htm | journal = Quality & Quantity | volume = 35 | issue = 4 | pages = 445–6 | doi = 10.1023/A:1012226622613 }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.visualstatistics.net/Statistics/Euler/Euler.htm |access-date=20 June 2017 |archive-date=10 February 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060210125807/http://www.visualstatistics.net/Statistics/Euler/Euler.htm }} * {{cite book |first=Paul J. |last=Nahin |title=Dr. Euler's Fabulous Formula: Cures Many Mathematical Ills |url=https://books.google.com/books?id=46oBiMZ7aZMC |year=2006 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-11822-2 }} * {{cite book |last=du Pasquier |first=Louis-Gustave |title=Leonhard Euler And His Friends |publisher=CreateSpace |others=Translated by John S.D. Glaus |year=2008 |isbn=1-4348-3327-5 }} * {{cite journal |last=Reich |first=Karin |title='Introduction' to analysis |url=https://books.google.com/books?id=UdGBy8iLpocC&pg=PA181 |isbn=9780080457444 |date=2005-02-11 }} In {{harvnb|Grattan-Guinness|2005|pp=181–90}} * {{cite book |first=David S. |last=Richeson |title=Euler's Gem: The Polyhedron Formula and the Birth of Topology |url=https://books.google.com/books?id=KUYLhOVkaV4C |year=2011 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-12677-7 }} * {{cite book |first=C. Edward |last=Sandifer |title=The Early Mathematics of Leonhard Euler |url=https://books.google.com/books?id=CvBxLr_0uBQC |year=2007 |publisher=Mathematical Association of America |isbn=978-0-88385-559-1 }} * {{cite book |first=C. Edward |last=Sandifer |title=How Euler Did It |url=https://books.google.com/books?id=sohHs7ExOsYC |year=2007 |publisher=Mathematical Association of America |isbn=978-0-88385-563-8 }} * {{cite book |last=Simmons |first=J. |title=The giant book of scientists: The 100 greatest minds of all time |publisher=The Book Company |location=Sydney |year=1996 |isbn=1863096477 }} * {{cite book |last=Singh |first=Simon |authorlink=:en:Simon Singh |title=[[:en:Fermat's Last Theorem (book)|Fermat's Last Theorem]]|publisher=Fourth Estate |location=New York |year=1997 |isbn=1-85702-669-1 }} * {{cite book |last=Thiele |first=Rüdiger |chapter=The mathematics and science of Leonhard Euler |editor1-first=Michael |editor1-last=Kinyon |editor2-first=Glen |editor2-last=van Brummelen |title=Mathematics and the Historian's Craft: The Kenneth O. May Lectures |chapterurl=https://books.google.com/books?id=3ZTedZtwYMoC&pg=PA81+ |year=2005 |publisher=Springer |isbn=978-0-387-25284-1 |pages=81–140 }} * {{cite journal |date=November 1983 | title = A Tribute to Leohnard Euler 1707–1783 | journal = [[:en:Mathematics Magazine|Mathematics Magazine]] | volume = 56 | issue = 5}} * {{cite book |first=John |last=Derbyshire |title=[[:en:Prime Obsession|Prime Obsession: Bernhard Riemann and the Greatest Unsolved Problem in Mathematics]] |location=Washington, DC |publisher=John Henry Press |year=2003 |isbn=0-309-08549-7}}. {{refend}} ==ပြင်ပလင့်များ== {{Sister project links| wikt=no | commons=no | b=no | n=no | q=Leonhard Euler | s=Author:Leonhard Euler | v=no | voy=no | species=no | d=q7604}} * [http://www.leonhardeuler.com/ LeonhardEuler.com] * {{ScienceWorldBiography | urlname=Euler | title=Euler, Leonhard (1707–1783)}} * [http://www.britannica.com/eb/article-9033216/Leonhard-Euler Encyclopædia Britannica article] * {{MathGenealogy|id=38586}} * [http://www.maa.org/news/howeulerdidit.html How Euler did it] contains columns explaining how Euler solved various problems * [http://www.eulerarchive.org/ Euler Archive] * [http://portail.mathdoc.fr/cgi-bin/oetoc?id=OE_EULER_1_2 Leonhard Euler – Œuvres complètes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513144319/http://portail.mathdoc.fr/cgi-bin/oetoc?id=OE_EULER_1_2 |date=13 May 2013 }} Gallica-Math * [https://web.archive.org/web/20110520092329/http://www.leonhard-euler.ch/ Euler Committee of the Swiss Academy of Sciences] * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/References/Euler.html References for Leonhard Euler] * [http://www.euler-2007.ch/en/index.htm Euler Tercentenary 2007] * [http://www.eulersociety.org/ The Euler Society] * [http://www.math.dartmouth.edu/~euler/historica/family-tree.html Euler Family Tree] * [http://friedrich.uni-trier.de/oeuvres/20/219/ Euler's Correspondence with Frederick the Great, King of Prussia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518054936/http://friedrich.uni-trier.de/oeuvres/20/219/ |date=18 May 2011 }} * {{MacTutor Biography|id=Euler}} * [http://euler413.narod.ru/ Euler Quartic Conjecture] * [http://digitalcollections.ucsc.edu/cdm/search/collection/p265101coll10/searchterm/Leonhard%20Euler/order/title Portrait of Leonhard Euler from the Lick Observatory Records Digital Archive, UC Santa Cruz Library's Digital Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313063902/http://digitalcollections.ucsc.edu/cdm/search/collection/p265101coll10/searchterm/Leonhard%20Euler/order/title |date=13 March 2017 }} * Euler's (1769–1771) [http://lhldigital.lindahall.org/cdm/search/searchterm/Euler%2C%20Leonhard%2C%201707-1783.!dioptricae/field/creato!title/mode/exact!all/conn/and!and/order/nosort ''Dioptricae, 3 vols.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170330072318/http://lhldigital.lindahall.org/cdm/search/searchterm/Euler%2C%20Leonhard%2C%201707-1783.!dioptricae/field/creato!title/mode/exact!all/conn/and!and/order/nosort |date=30 March 2017 }} – digital facsimile from the [[Linda Hall Library]] {{Lifetime|၁၇၀၇|၁၇၈၃}} [[Category:ရူပဗေဒ ပညာရှင်များ]] [[Category:ဆွစ် သင်္ချာပညာရှင်များ]] g9wxlwalg7uj1wk9220vu496v2lgocq 0 59688 1057845 1056721 2026-10-13T17:34:12Z Dr Lotus Black 31011 /* သမိုင်း */ 1057845 wikitext text/x-wiki [[File:Kuiper belt plot objects of outer solar system.png|thumb|နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်ပတ်လမ်းအလွန် ခိုက်ပါး ခါးပတ်ထဲမှ မိမိတို့သိထားသည့် အရာဝတ္ထုများ (အတိုင်းအတာအား [[AU]] ဖြင့်ဖော်ပြသည်) {| style="width: 95%;" |- | valign=top | {{legend2|#FFFF00|border=1px solid #B3B300|[[နေ]]}}<br> {{legend2|#aaa|border=1px solid #777|ဂျူပီတာ ထရိုဂျင်များ}}<br> {{legend2|#FF4D4D|border=1px solid #FF0000|ဂြိုဟ်ကြီးများ: [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်|ဂ]]{{·}}[[စနေဂြိုဟ်|စ]]{{·}}[[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်|ယ]]{{·}}[[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်|န]]}}<br/> {{legend2|#009900|border=1px solid #003300|စင်တောရပ်ဂြိုဟ်ပု}} | valign=top | {{legend2|#66CCFF|border=1px solid #00AAFF|'''ခိုက်ပါး ခါးပတ်'''}}<br> {{legend2|#FFB657|border=1px solid #FF950A|ပြန့်ကျဲ့အချပ်ပြား}}<br> {{legend2|#A300A3|border=1px solid #550055|နက်ပကျွန်း ထရိုဂျင်များ}} |} <div style="font-size: 0.9em; margin-top: 4px; line-height: 1.2em;">''အရွယ်အစားသည် စကေးကျကျမဟုတ်ပါ<br>ရင်းမြစ်: Minor Planet Center, {{url|http://www.cfeps.net/}} and others''</div> ]] '''ခိုက်ပါး ခါးပတ်''' ({{lang-en|The '''Kuiper belt'''}}) ({{IPAc-en|'|k|ai|p|ər}} or {{IPA|/'køypǝr/}})<ref>{{Cite web |title=Kuiper belt - oxforddictionaries.com |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Kuiper-belt |accessdate=29 February 2016 |archivedate=4 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304221600/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/kuiper-belt }}</ref>သည် [[နေအဖွဲ့အစည်း|နေစကြဝဠာ]]၏ ဂြိုဟ်များအပြင်ဘက် နယ်မြေတစ်ခုဖြစ်သည်။ ယင်းသည် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]ပတ်လမ်းမှ စတင်ကာ နေမှ ၅ဝ [[AU]] နီးပါးခန့်ထိ တည်ရှိသည်။<ref>{{cite journal | author=Alan Stern | title=Collisional Erosion in the Primordial Edgeworth-Kuiper Belt and the Generation of the 30–50 AU Kuiper Gap | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1997-12-01_490_2/page/878 | journal=The Astrophysical Journal | volume=490 | issue=2 | pages=879–882 | date=1997 | doi=10.1086/304912 | last2=Colwell | first2=Joshua E. | bibcode=1997ApJ...490..879S}}</ref> ယင်းသည် ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားများ ခါးပတ်နှင့် ဆင်တူသည်။ သို့သော် အဆပေါင်း ၂ဝ မှ ၂ဝဝ ထိ ကြီးမားကာ အဆပေါင်း ၂ဝ အထိလည်း ဝေးကွာလှသည်။<ref name="beyond">{{cite web|title=The Solar System Beyond The Planets|author=Audrey Delsanti|author2=David Jewitt|last-author-amp=yes|work=Institute for Astronomy, University of Hawaii|url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/papers/2006/DJ06.pdf|accessdate=March 9, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070925203400/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf|archivedate=25 September 2007}}</ref><ref>{{cite journal| authorlink= Georgij A. Krasinsky | first=G. A. | last= Krasinsky | author2=Pitjeva, E. V. | bibcode=2002Icar..158...98K| title=Hidden Mass in the Asteroid Belt| journal=Icarus| volume=158| issue=1| pages=98–105|date=July 2002| doi=10.1006/icar.2002.6837| authorlink2=Elena V. Pitjeva | last3=Vasilyev | first3=M. V. | last4=Yagudina | first4=E. I. }}</ref> ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားများ ခါးပါတ်ကဲ့သို့ ခိုက်ပါခါးပတ်တွင် သေးငယ်သော အရာဝတ္ထုများ သို့မဟုတ် နေစကြဝဠာဖွဲ့တည်ချိန်က ကျန်ရှိသော အကြွင်းအကျန်များစွာ ပါဝင်သည်။ ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားများသည် အဓိကအားဖြင့် ကျောက်၊ သတ္တုများဖြင့် ဖွဲ့တည်ကြသော်လည်း ခိုက်ပါးခါးပတ်မှ အရာဝတ္ထုများသည် [[မီသိန်း]]၊ [[အမိုးနီးယား]] ရေကဲ့သို့သော အေးခဲနေသည့် အရာဝတ္ထုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းကြသည်။ မိမိတို့ တရားဝင်သိထားသည့် ခိုက်ပါးခါးပတ်၏ ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားသုံးခုမှာ [[ပလူတို]]၊ [[ဟောက်မေယာ]]နှင့် [[မက်ကီမက်ကီ]]တို့ဖြစ်ကြသည်။ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၏ [[ထရီတွန် (လ)|ထရိုင်တွန်]]၊ [[စနေဂြိုဟ်]]၏ [[ဖီဘီ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဖီဘီ]] အစရှိသော နေစကြဝဠာ၏အချို့သော ဂြိုဟ်ရံလများသည် ယင်းနေရာမှ အခြေတည်လာကြသည်။<ref>Johnson, Torrence V.; and Lunine, Jonathan I.; ''Saturn's moon Phoebe as a captured body from the outer Solar System'', Nature, Vol. 435, pp. 69–71</ref><ref>{{cite web|title=Neptune's capture of its moon Triton in a binary-planet gravitational encounter|author=Craig B. Agnor|author2=Douglas P. Hamilton|last-author-amp=yes|work=Nature|url=http://www.es.ucsc.edu/~cagnor/papers_pdf/2006AgnorHamilton.pdf|date=2006|accessdate=June 20, 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070621182809/http://www.es.ucsc.edu/~cagnor/papers_pdf/2006AgnorHamilton.pdf|archivedate=21 June 2007|deadurl=yes}}</ref> ခိုက်ပါးခါးပတ်သည် ဒတ်ချ်-အမေရိကန်လူမျိုး နက္ခတ္တပညာရှင် ဂရန်း ခိုက်ပါးအား အစွဲပြုကာ မှည့်ခေါ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ဂရန်း ခိုက်ပါးသည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်တည်ရှိကြောင်း အမှန်တကယ် ကြိုတင်ခန့်မှန်းခဲ့ခြင်း မဟုတ်ပါ။ ခိုက်ပါး ခါးပတ်အား [[Oort Cloud]] နှင့် မရောထွေးပါနှင့်။ ယင်းသည် အဆပေါင်း ထောင်ချီကာ ပိုမိုဝေးကွာပြီး အချပ်ပြားပုံစံ မဟုတ်ပေ။ ပလူတိုသည် ခိုက်ပါးခါးပတ်၏ အကြီးမားဆုံးသော အရာဝတ္ထုတစ်ခုပင်ဖြစ်သည်။ == သမိုင်း == ၁၉၃၀ ခုနှစ်တွင် ပလူတိုအား ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် ယင်းတစ်ခုတည်း မဖြစ်တန်ရာဟု ခန်းမှန်းခဲ့ကြသည်။ ယခုခေါ်ဆိုကြသည့် ခိုက်ပါးခါးပတ်သည် ဆယ်စုနှစ်များစွာ ပုံစံများစွာဖြင့် အဆိုပြုခံခဲ့ရသည်။ ၎င်းတည်ရှိသည့် ပထမဆုံးသက်သေအား ၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး တွေ့ရှိခဲ့သည်။ === အဆိုပြုခြင်း === trans-Neptunian တည်ရှိကြောင်း ပထမဆုံး အကြံပေးသူမှာ ဖဒရစ် လီယိုနက် ဖြစ်သည်။ များမကြာခင် Clyde Tombaugh ဆိုသူမှ ပလူတိုအား ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် လီယိုနက်သည် ပလူတိုတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘဲ အခြားသော မလေ့လာရသေးသည့် အရာဝတ္ထုများသည် တည်ရှိအုံးမည်ဟု တွေးမိလေသည်။<ref>{{cite web| title=What is improper about the term "Kuiper belt"? (or, Why name a thing after a man who didn't believe its existence?)| url=http://www.icq.eps.harvard.edu/kb.html| work=International Comet Quarterly| accessdate=October 24, 2010}}</ref> ယင်းခုနှစ်မှာပင် နက္ခတ္တပညာရှင် Armin Otto Leuschner ဆိုသူမှ ပလူတိုသည် ပတ်လမ်းရှည် ဂြိုဟ်ဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများထဲက တစ်ခုဖြစ်နိုင်သည်ဟု အကြံပေးခဲ့သည်။"<ref name=lauch>{{cite book |first=John K. |last=Davies |first2=J. |last2=McFarland |first3=Mark E. |last3=Bailey |first4=Brian G. |last4=Marsden |first5=W. I. |last5=Ip |title=The Solar System Beyond Neptune |editor=M. Antonietta Baracci |editor2=Hermann Boenhardt |editor3=Dale Cruikchank |editor4=Alessandro Morbidelli |pages=11–23 |publisher=University of Arizona Press |url=http://www.arm.ac.uk/preprints/2008/522.pdf |date=2008 |chapter=The Early Development of Ideas Concerning the Transneptunian Region |access-date=29 February 2016 |archive-date=20 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220182134/http://www.arm.ac.uk/preprints/2008/522.pdf |url-status=dead }}</ref> ===ရှာဖွေတွ့ရှိမှု=== ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် ထိုစဉ်က မက်ဆာချူးဆက်နည်းပညာတက္ကသိုလ် (MIT) ၌ လုပ်ကိုင်နေသော နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် ဒေးဗစ် စီ ဂျူးဝစ် (David C. Jewitt) သည် “နေအဖွဲ့အစည်း၏ အပြင်ဘက်ပိုင်းတွင် ဘာမျှမရှိသလောက် ဖြစ်နေသည့်ပုံပေါ်ခြင်း” ကို ပိုမို၍ စိတ်ဝင်စားပူပန်လာခဲ့သည်။ သူသည် ထိုစဉ်က ဘွဲ့လွန်ကျောင်းသူဖြစ်သော ဂျိန်း လူး (Jane Luu) ကို [[ပလူတို]]၏ ပတ်လမ်းအပြင်ဘက်ရှိ အခြားအရာဝတ္ထုတစ်ခုကို ရှာဖွေတွေ့ရှိရန် ကြိုးပမ်းမှုတွင် ကူညီပေးဖို့ တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ အကြောင်းမှာ သူက သူမအား “ငါတို့ မလုပ်ရင် ဘယ်သူမှ လုပ်မှာမဟုတ်ဘူး” ဟု ပြောခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဂျူးဝစ်နှင့် လူးတို့သည် အမေရိကန်နိုင်ငံ၊ အရီဇိုးနားပြည်နယ်ရှိ ကစ်ပိခ် အမျိုးသားနက္ခတ္တလေ့လာရေးစခန်း (Kitt Peak National Observatory) နှင့် ချီလီနိုင်ငံရှိ ဆယ်ရိုတိုလိုလို အမေရိကန်တိုက်နှစ်တိုက် ပူးတွဲနက္ခတ္တလေ့လာရေးစခန်း (Cerro Tololo Inter-American Observatory) တို့၏ [[တယ်လီစကုပ်]]များကို အသုံးပြု၍ ရှာဖွေခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ရှာဖွေမှုနည်းလမ်းမှာ ကလိုက်ဒ် တွန်ဘော့ (Clyde Tombaugh) နှင့် ချားလ်စ် ကိုဝဲလ် (Charles Kowal) တို့ အသုံးပြုခဲ့သည့် နည်းလမ်းနှင့် ဆင်တူပြီး ပုံရိပ်နှစ်ခုကို အလှည့်ကျ ကြည့်ရှုနှိုင်းယှဉ်သည့် ကိရိယာ (blink comparator) ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ အစပိုင်းတွင် ဓာတ်ပုံပြားတစ်စုံစီကို စစ်ဆေးရန် ရှစ်နာရီခန့် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ သို့သော် အီလက်ထရွန်နစ် အားသွင်းမှုချိတ်ဆက်ကိရိယာ (charge-coupled device — CCD) များ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ လုပ်ငန်းစဉ်သည် ပိုမိုမြန်ဆန်လာခဲ့သည်။ CCD များ၏ မြင်ကွင်းအကျယ်သည် ဓာတ်ပုံများထက် ကျဉ်းမြောင်းသော်လည်း အလင်းကို ပိုမိုထိရောက်စွာ ဖမ်းယူနိုင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရောက်ရှိလာသော အလင်း၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ပြီး ဓာတ်ပုံများတွင် ရရှိသည့် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက သိသိသာသာ ပိုမိုကောင်းမွန်သည်။ ထို့ပြင် ပုံရိပ်များကို အလှည့်ကျ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ရှုသည့် လုပ်ငန်းစဉ်ကို ကွန်ပျူတာမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင်လည်း လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် CCD များသည် နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ ထောက်လှမ်းကိရိယာအများစု၏ အခြေခံအစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်လာကြသည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်တွင် ဂျူးဝစ်သည် ဟာဝိုင်အီတက္ကသိုလ်၏ နက္ခတ္တဗေဒဌာနသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် လူးလည်း သူနှင့် ပူးပေါင်းခဲ့ပြီး မောနာကီးယား (Mauna Kea) ရှိ ဟာဝိုင်အီတက္ကသိုလ်၏ ၂.၂၄ မီတာ တယ်လီစကုပ်ကို အသုံးပြု၍ သုတေသနလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် CCD များ၏ မြင်ကွင်းအကျယ်သည် ၁၀၂၄ × ၁၀၂၄ ပစ်ဇယ်အထိ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ရှာဖွေရေးလုပ်ငန်းများကို များစွာ ပိုမိုလျင်မြန်စွာ ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သည်။ ရှာဖွေမှုကို ငါးနှစ်ကြာ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီးနောက် ၁၉၉၂ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ဂျူးဝစ်နှင့် လူးတို့သည် “ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုလောင်း 1992 QB1 ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်း” အကြောင်း ကြေညာခဲ့ကြသည်။ ထိုအရာဝတ္ထုကို နောက်ပိုင်းတွင် 15760 အယ်လ်ဘီယွန် (15760 Albion) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ခြောက်လအကြာတွင် ၎င်းတို့သည် ထိုဒေသအတွင်းရှိ ဒုတိယမြောက်အရာဝတ္ထုဖြစ်သော (181708) 1993 FW ကိုလည်း ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်ရောက်သည့်အခါ ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုပေါင်း ၂၀၀၀ ကျော်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၂ QB1 ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် နှစ်ပေါင်း ၂၀ အတွင်း (၁၉၉၂–၂၀၁၂) ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုပေါင်း ၁၀၀၀ ကျော်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ၁၉၉၂ QB1 ကို ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် 15760 အယ်လ်ဘီယွန် (15760 Albion) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ယင်းတွေ့ရှိမှုများက ပလူတိုနှင့် အယ်လ်ဘီယွန်တို့အပြင် အရာဝတ္ထုများစွာ ပါဝင်သော ကျယ်ပြန့်သည့် ခိုက်ပါး ခါးပတ်တစ်ခု တည်ရှိကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း၌ပင် ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ၏ အတိုင်းအတာနှင့် သဘာဝလက္ခဏာများကို အပြည့်အဝ မသိရှိရသေးပေ။ နောက်ဆုံးတွင် လူမဲ့အာကာသယာဉ် ''New Horizons'' သည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်အရာဝတ္ထုများကို အနီးကပ်ဖြတ်သန်းလေ့လာသည့် ပထမဆုံးအာကာသယာဉ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပလူတိုစနစ်ကို အနီးကပ်လေ့လာခဲ့ပြီး၊ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် [[၄၈၆၉၅၈ အယ်ရိုကော|အာရိုကိုသ်]] (Arrokoth) ကို ဆက်လက်အနီးကပ် လေ့လာခဲ့သည်။ နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်ပတ်လမ်းအပြင်ဘက်ရှိ ဒေသကို ပထမဆုံး မြေပုံရေးဆွဲလေ့လာခဲ့ချိန်မှစ၍ ပြုလုပ်ခဲ့သော သုတေသနများအရ ယခုအခါ ခိုက်ပါး ခါးပတ်ဟု ခေါ်ဆိုသည့် ဒေသသည် ကာလတိုကြယ်တံခွန်များ၏ မူလအစနေရာ မဟုတ်ကြောင်း သိရှိလာခဲ့သည်။ ယင်းကြယ်တံခွန်များသည် ၎င်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော ပြန့်ကျဲနေသည့် အဝိုင်းပြား (scattered disc) ဟုခေါ်သည့် အရာဝတ္ထုအစုအဝေးမှ ဆင်းသက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်သည် မူလခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းသို့ အပြင်ဘက်ဘက်သို့ ရွေ့လျားဝင်ရောက်ခဲ့စဉ် မူလခိုက်ပါး ခါးပတ်သည် ယခုထက် နေနှင့် ပိုမိုနီးကပ်သောနေရာတွင် ရှိခဲ့သည်။ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၏ ရွေ့လျားမှုကြောင့် ၎င်းနောက်တွင် အရာဝတ္ထုအစုအဝေးနှစ်မျိုး ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။ ပထမအမျိုးအစားမှာ နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းကြောင့် မည်သည့်အခါမျှ သက်ရောက်မှုမခံရနိုင်သည့် ဒိုင်းနမစ်တည်ငြိမ်သော အရာဝတ္ထုများဖြစ်ပြီး ယင်းတို့သည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်၏ အဓိကအစိတ်အပိုင်းကို ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဒုတိယအမျိုးအစားမှာ နေကို လှည့်ပတ်သွားလာနေသော နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ သက်ရောက်မှုကို ဆက်လက်ခံရနိုင်လောက်အောင် နေနှင့် အနီးဆုံးချဉ်းကပ်သည့် အမှတ် (perihelion) ရှိသည့် အရာဝတ္ထုများဖြစ်ပြီး ယင်းတို့သည် ပြန့်ကျဲနေသည့် အဝိုင်းပြားကို ဖွဲ့စည်းထားသည်။ {{footer SolarSystem}} ==ကျမ်းကိုး== {{Reflist|2}} [[Category:နေအဖွဲ့အစည်း]] {{Astronomy-stub}} 13y91yaqqskilc23mn0us2t8lxvocx4 1057846 1057845 2026-10-13T17:48:23Z Dr Lotus Black 31011 1057846 wikitext text/x-wiki [[File:Kuiper belt plot objects of outer solar system.png|thumb|နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်ပတ်လမ်းအလွန် ခိုက်ပါး ခါးပတ်ထဲမှ မိမိတို့သိထားသည့် အရာဝတ္ထုများ (အတိုင်းအတာအား [[AU]] ဖြင့်ဖော်ပြသည်) {| style="width: 95%;" |- | valign=top | {{legend2|#FFFF00|border=1px solid #B3B300|[[နေ]]}}<br> {{legend2|#aaa|border=1px solid #777|ဂျူပီတာ ထရိုဂျင်များ}}<br> {{legend2|#FF4D4D|border=1px solid #FF0000|ဂြိုဟ်ကြီးများ: [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်|ဂ]]{{·}}[[စနေဂြိုဟ်|စ]]{{·}}[[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်|ယ]]{{·}}[[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်|န]]}}<br/> {{legend2|#009900|border=1px solid #003300|စင်တောရပ်ဂြိုဟ်ပု}} | valign=top | {{legend2|#66CCFF|border=1px solid #00AAFF|'''ခိုက်ပါး ခါးပတ်'''}}<br> {{legend2|#FFB657|border=1px solid #FF950A|ပြန့်ကျဲ့အချပ်ပြား}}<br> {{legend2|#A300A3|border=1px solid #550055|နက်ပကျွန်း ထရိုဂျင်များ}} |} <div style="font-size: 0.9em; margin-top: 4px; line-height: 1.2em;">''အရွယ်အစားသည် စကေးကျကျမဟုတ်ပါ<br>ရင်းမြစ်: Minor Planet Center, {{url|http://www.cfeps.net/}} and others''</div> ]] '''ခိုက်ပါး ခါးပတ်''' ({{lang-en|The '''Kuiper belt'''}}) ({{IPAc-en|'|k|ai|p|ər}} or {{IPA|/'køypǝr/}})<ref>{{Cite web |title=Kuiper belt - oxforddictionaries.com |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Kuiper-belt |accessdate=29 February 2016 |archivedate=4 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304221600/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/kuiper-belt }}</ref>သည် [[နေအဖွဲ့အစည်း|နေစကြဝဠာ]]၏ ဂြိုဟ်များအပြင်ဘက် နယ်မြေတစ်ခုဖြစ်သည်။ ယင်းသည် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]ပတ်လမ်းမှ စတင်ကာ နေမှ ၅ဝ [[AU]] နီးပါးခန့်ထိ တည်ရှိသည်။<ref>{{cite journal | author=Alan Stern | title=Collisional Erosion in the Primordial Edgeworth-Kuiper Belt and the Generation of the 30–50 AU Kuiper Gap | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1997-12-01_490_2/page/878 | journal=The Astrophysical Journal | volume=490 | issue=2 | pages=879–882 | date=1997 | doi=10.1086/304912 | last2=Colwell | first2=Joshua E. | bibcode=1997ApJ...490..879S}}</ref> ယင်းသည် ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားများ ခါးပတ်နှင့် ဆင်တူသည်။ သို့သော် အဆပေါင်း ၂ဝ မှ ၂ဝဝ ထိ ကြီးမားကာ အဆပေါင်း ၂ဝ အထိလည်း ဝေးကွာလှသည်။<ref name="beyond">{{cite web|title=The Solar System Beyond The Planets|author=Audrey Delsanti|author2=David Jewitt|last-author-amp=yes|work=Institute for Astronomy, University of Hawaii|url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/papers/2006/DJ06.pdf|accessdate=March 9, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070925203400/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf|archivedate=25 September 2007}}</ref><ref>{{cite journal| authorlink= Georgij A. Krasinsky | first=G. A. | last= Krasinsky | author2=Pitjeva, E. V. | bibcode=2002Icar..158...98K| title=Hidden Mass in the Asteroid Belt| journal=Icarus| volume=158| issue=1| pages=98–105|date=July 2002| doi=10.1006/icar.2002.6837| authorlink2=Elena V. Pitjeva | last3=Vasilyev | first3=M. V. | last4=Yagudina | first4=E. I. }}</ref> ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားများ ခါးပါတ်ကဲ့သို့ ခိုက်ပါခါးပတ်တွင် သေးငယ်သော အရာဝတ္ထုများ သို့မဟုတ် နေစကြဝဠာဖွဲ့တည်ချိန်က ကျန်ရှိသော အကြွင်းအကျန်များစွာ ပါဝင်သည်။ ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားများသည် အဓိကအားဖြင့် ကျောက်၊ သတ္တုများဖြင့် ဖွဲ့တည်ကြသော်လည်း ခိုက်ပါးခါးပတ်မှ အရာဝတ္ထုများသည် [[မီသိန်း]]၊ [[အမိုးနီးယား]] ရေကဲ့သို့သော အေးခဲနေသည့် အရာဝတ္ထုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းကြသည်။ မိမိတို့ တရားဝင်သိထားသည့် ခိုက်ပါးခါးပတ်၏ ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားသုံးခုမှာ [[ပလူတို]]၊ [[ဟောက်မေယာ]]နှင့် [[မက်ကီမက်ကီ]]တို့ဖြစ်ကြသည်။ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၏ [[ထရီတွန် (လ)|ထရိုင်တွန်]]၊ [[စနေဂြိုဟ်]]၏ [[ဖီဘီ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဖီဘီ]] အစရှိသော နေစကြဝဠာ၏အချို့သော ဂြိုဟ်ရံလများသည် ယင်းနေရာမှ အခြေတည်လာကြသည်။<ref>Johnson, Torrence V.; and Lunine, Jonathan I.; ''Saturn's moon Phoebe as a captured body from the outer Solar System'', Nature, Vol. 435, pp. 69–71</ref><ref>{{cite web|title=Neptune's capture of its moon Triton in a binary-planet gravitational encounter|author=Craig B. Agnor|author2=Douglas P. Hamilton|last-author-amp=yes|work=Nature|url=http://www.es.ucsc.edu/~cagnor/papers_pdf/2006AgnorHamilton.pdf|date=2006|accessdate=June 20, 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070621182809/http://www.es.ucsc.edu/~cagnor/papers_pdf/2006AgnorHamilton.pdf|archivedate=21 June 2007|deadurl=yes}}</ref> ခိုက်ပါးခါးပတ်သည် ဒတ်ချ်-အမေရိကန်လူမျိုး နက္ခတ္တပညာရှင် ဂရန်း ခိုက်ပါးအား အစွဲပြုကာ မှည့်ခေါ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ဂရန်း ခိုက်ပါးသည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်တည်ရှိကြောင်း အမှန်တကယ် ကြိုတင်ခန့်မှန်းခဲ့ခြင်း မဟုတ်ပါ။ ခိုက်ပါး ခါးပတ်အား [[Oort Cloud]] နှင့် မရောထွေးပါနှင့်။ ယင်းသည် အဆပေါင်း ထောင်ချီကာ ပိုမိုဝေးကွာပြီး အချပ်ပြားပုံစံ မဟုတ်ပေ။ ပလူတိုသည် ခိုက်ပါးခါးပတ်၏ အကြီးမားဆုံးသော အရာဝတ္ထုတစ်ခုပင်ဖြစ်သည်။ ခိုက်ပါး ခါးပတ်သည် ယူဆထားကြသော [[အောတိမ်တိုက်]]နှင့် ကွဲပြားသည်။ အောတိမ်တိုက်သည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်ထက် အဆတစ်ထောင်ခန့် ပိုမိုဝေးကွာပြီး အများအားဖြင့် စက်လုံးပုံသဏ္ဌာန်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ၊ ပြန့်ကျဲနေသော အဝန်းအဝိုင်း (scattered disc) အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော ဟေးလ်စ်တိမ်တိုက် (Hills cloud) သို့မဟုတ် အောတိမ်တိုက်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများကို စုပေါင်း၍ နက်ပကျွန်းကို ကျော်လွန်တည်ရှိသော အရာဝတ္ထုများ (trans-Neptunian objects — TNOs) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref>{{cite web |title=Description of the System of Asteroids as of May 20, 2004 |author=Gérard Faure |url=http://www.astrosurf.com/aude/map/us/AstFamilies2004-05-20.htm |date=2004 |access-date=1 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529003558/http://www.astrosurf.com/aude/map/us/AstFamilies2004-05-20.htm |archive-date=29 May 2007 |url-status=dead}}</ref> [[ပလူတို]]သည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်း သိရှိထားသမျှ အကြီးဆုံးနှင့် ဒြပ်ထုအများဆုံး အရာဝတ္ထုဖြစ်ပြီး၊ နက်ပကျွန်းကို ကျော်လွန်တည်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအနက်လည်း အကြီးဆုံးနှင့် ဒြပ်ထုအရ ဒုတိယအများဆုံး အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ ၎င်းထက် ဒြပ်ထုပိုများသော အရာဝတ္ထုမှာ ပြန့်ကျဲနေသော အဝန်းအဝိုင်းအတွင်းရှိ အဲရစ် (Eris) တစ်ခုသာ ဖြစ်သည်။ မူလက ဂြိုဟ်တစ်လုံးဟု သတ်မှတ်ခဲ့ကြသော်လည်း ပလူတိုသည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ကြောင်း သတ်မှတ်လာခြင်းကြောင့် ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် [[ဂြိုဟ်သိမ်]]အဖြစ် ပြန်လည်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ခိုက်ပါး ခါးပတ်နှင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်တို့ကို [[နေအဖွဲ့အစည်း]]၏ အကျယ်အဝန်းကို သတ်မှတ်ဖော်ပြသည့် အမှတ်အသားများအဖြစ် ယူဆနိုင်သည်။ အခြားရွေးချယ်စရာများမှာ ဟေလီယိုပေါ့စ် (heliopause) နှင့် နေ၏ ဆွဲငင်အားသက်ရောက်မှုသည် အခြားကြယ်များ၏ ဆွဲငင်အားသက်ရောက်မှုနှင့် တူညီလာသည့် အကွာအဝေးတို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းအကွာအဝေးကို [[နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ ယူနစ်]] (AU) ၅၀,၀၀၀ မှ ၁၂၅,၀၀၀ ကြားတွင် ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။<ref>{{cite web |url=https://svs.gsfc.nasa.gov/12639 |title=Where is the Edge of the Solar System? |date=5 September 2017 |website=Goddard Media Studios |publisher=NASA's Goddard Space Flight Center |access-date=2019-09-22 |archive-date=16 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216043038/https://svs.gsfc.nasa.gov/12639 |url-status=live }}</ref> == သမိုင်း == ၁၉၃၀ ခုနှစ်တွင် ပလူတိုအား ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် ယင်းတစ်ခုတည်း မဖြစ်တန်ရာဟု ခန်းမှန်းခဲ့ကြသည်။ ယခုခေါ်ဆိုကြသည့် ခိုက်ပါးခါးပတ်သည် ဆယ်စုနှစ်များစွာ ပုံစံများစွာဖြင့် အဆိုပြုခံခဲ့ရသည်။ ၎င်းတည်ရှိသည့် ပထမဆုံးသက်သေအား ၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး တွေ့ရှိခဲ့သည်။ === အဆိုပြုခြင်း === trans-Neptunian တည်ရှိကြောင်း ပထမဆုံး အကြံပေးသူမှာ ဖဒရစ် လီယိုနက် ဖြစ်သည်။ များမကြာခင် Clyde Tombaugh ဆိုသူမှ ပလူတိုအား ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် လီယိုနက်သည် ပလူတိုတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘဲ အခြားသော မလေ့လာရသေးသည့် အရာဝတ္ထုများသည် တည်ရှိအုံးမည်ဟု တွေးမိလေသည်။<ref>{{cite web| title=What is improper about the term "Kuiper belt"? (or, Why name a thing after a man who didn't believe its existence?)| url=http://www.icq.eps.harvard.edu/kb.html| work=International Comet Quarterly| accessdate=October 24, 2010}}</ref> ယင်းခုနှစ်မှာပင် နက္ခတ္တပညာရှင် Armin Otto Leuschner ဆိုသူမှ ပလူတိုသည် ပတ်လမ်းရှည် ဂြိုဟ်ဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများထဲက တစ်ခုဖြစ်နိုင်သည်ဟု အကြံပေးခဲ့သည်။"<ref name=lauch>{{cite book |first=John K. |last=Davies |first2=J. |last2=McFarland |first3=Mark E. |last3=Bailey |first4=Brian G. |last4=Marsden |first5=W. I. |last5=Ip |title=The Solar System Beyond Neptune |editor=M. Antonietta Baracci |editor2=Hermann Boenhardt |editor3=Dale Cruikchank |editor4=Alessandro Morbidelli |pages=11–23 |publisher=University of Arizona Press |url=http://www.arm.ac.uk/preprints/2008/522.pdf |date=2008 |chapter=The Early Development of Ideas Concerning the Transneptunian Region |access-date=29 February 2016 |archive-date=20 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220182134/http://www.arm.ac.uk/preprints/2008/522.pdf |url-status=dead }}</ref> ===ရှာဖွေတွ့ရှိမှု=== ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် ထိုစဉ်က မက်ဆာချူးဆက်နည်းပညာတက္ကသိုလ် (MIT) ၌ လုပ်ကိုင်နေသော နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် ဒေးဗစ် စီ ဂျူးဝစ် (David C. Jewitt) သည် “နေအဖွဲ့အစည်း၏ အပြင်ဘက်ပိုင်းတွင် ဘာမျှမရှိသလောက် ဖြစ်နေသည့်ပုံပေါ်ခြင်း”<ref name="qbee">{{cite journal |doi=10.1038/362730a0 |title=Discovery of the candidate Kuiper belt object 1992 QB1 |date=1993 |last1=Jewitt |first1=David |last2=Luu |first2=Jane |journal=Nature |volume=362 |issue=6422 |pages=730–732 |bibcode=1993Natur.362..730J|s2cid=4359389 }}</ref> ကို ပိုမို၍ စိတ်ဝင်စားပူပန်လာခဲ့သည်။ သူသည် ထိုစဉ်က ဘွဲ့လွန်ကျောင်းသူဖြစ်သော ဂျိန်း လူး (Jane Luu) ကို [[ပလူတို]]၏ ပတ်လမ်းအပြင်ဘက်ရှိ အခြားအရာဝတ္ထုတစ်ခုကို ရှာဖွေတွေ့ရှိရန် ကြိုးပမ်းမှုတွင် ကူညီပေးဖို့ တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ အကြောင်းမှာ သူက သူမအား “ငါတို့ မလုပ်ရင် ဘယ်သူမှ လုပ်မှာမဟုတ်ဘူး” ဟု ပြောခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဂျူးဝစ်နှင့် လူးတို့သည် အမေရိကန်နိုင်ငံ၊ အရီဇိုးနားပြည်နယ်ရှိ ကစ်ပိခ် အမျိုးသားနက္ခတ္တလေ့လာရေးစခန်း (Kitt Peak National Observatory) နှင့် ချီလီနိုင်ငံရှိ ဆယ်ရိုတိုလိုလို အမေရိကန်တိုက်နှစ်တိုက် ပူးတွဲနက္ခတ္တလေ့လာရေးစခန်း (Cerro Tololo Inter-American Observatory) တို့၏ [[တယ်လီစကုပ်]]များကို အသုံးပြု၍ ရှာဖွေခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ရှာဖွေမှုနည်းလမ်းမှာ ကလိုက်ဒ် တွန်ဘော့ (Clyde Tombaugh) နှင့် ချားလ်စ် ကိုဝဲလ် (Charles Kowal) တို့ အသုံးပြုခဲ့သည့် နည်းလမ်းနှင့် ဆင်တူပြီး ပုံရိပ်နှစ်ခုကို အလှည့်ကျ ကြည့်ရှုနှိုင်းယှဉ်သည့် ကိရိယာ (blink comparator) ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ အစပိုင်းတွင် ဓာတ်ပုံပြားတစ်စုံစီကို စစ်ဆေးရန် ရှစ်နာရီခန့် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ သို့သော် အီလက်ထရွန်နစ် အားသွင်းမှုချိတ်ဆက်ကိရိယာ (charge-coupled device — CCD) များ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ လုပ်ငန်းစဉ်သည် ပိုမိုမြန်ဆန်လာခဲ့သည်။ CCD များ၏ မြင်ကွင်းအကျယ်သည် ဓာတ်ပုံများထက် ကျဉ်းမြောင်းသော်လည်း အလင်းကို ပိုမိုထိရောက်စွာ ဖမ်းယူနိုင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရောက်ရှိလာသော အလင်း၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ပြီး ဓာတ်ပုံများတွင် ရရှိသည့် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက သိသိသာသာ ပိုမိုကောင်းမွန်သည်။ ထို့ပြင် ပုံရိပ်များကို အလှည့်ကျ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ရှုသည့် လုပ်ငန်းစဉ်ကို ကွန်ပျူတာမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင်လည်း လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် CCD များသည် နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ ထောက်လှမ်းကိရိယာအများစု၏ အခြေခံအစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်လာကြသည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်တွင် ဂျူးဝစ်သည် ဟာဝိုင်အီတက္ကသိုလ်၏ နက္ခတ္တဗေဒဌာနသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် လူးလည်း သူနှင့် ပူးပေါင်းခဲ့ပြီး မောနာကီးယား (Mauna Kea) ရှိ ဟာဝိုင်အီတက္ကသိုလ်၏ ၂.၂၄ မီတာ တယ်လီစကုပ်ကို အသုံးပြု၍ သုတေသနလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် CCD များ၏ မြင်ကွင်းအကျယ်သည် ၁၀၂၄ × ၁၀၂၄ ပစ်ဇယ်အထိ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ရှာဖွေရေးလုပ်ငန်းများကို များစွာ ပိုမိုလျင်မြန်စွာ ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သည်။ ရှာဖွေမှုကို ငါးနှစ်ကြာ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီးနောက် ၁၉၉၂ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ဂျူးဝစ်နှင့် လူးတို့သည် “ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုလောင်း 1992 QB1 ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်း” အကြောင်း ကြေညာခဲ့ကြသည်။ ထိုအရာဝတ္ထုကို နောက်ပိုင်းတွင် 15760 အယ်လ်ဘီယွန် (15760 Albion) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ခြောက်လအကြာတွင် ၎င်းတို့သည် ထိုဒေသအတွင်းရှိ ဒုတိယမြောက်အရာဝတ္ထုဖြစ်သော (181708) 1993 FW ကိုလည်း ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite journal |title=1993 FW |author1=Marsden, B.S. |place=Minor Planet Center |bibcode=1993IAUC.5730....1L |date=1993 |author2=Jewitt, D. |author3=Marsden, B.G. |issue=5730 |page=1 |journal=IAU Circ.}}</ref> By 2018, over 2000&nbsp;Kuiper belt objects had been discovered.<ref name="Dyches">{{cite web |url=https://solarsystem.nasa.gov/news/792/10-things-to-know-about-the-kuiper-belt |title=10&nbsp;Things to Know About the Kuiper Belt |last=Dyches |first=Preston |website=NASA Solar System Exploration |date=14 December 2018 |access-date=2019-12-01 |archive-date=10 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190110003110/https://solarsystem.nasa.gov/news/792/10-things-to-know-about-the-kuiper-belt |url-status=live }}</ref> ၂၀၁၈ ခုနှစ်ရောက်သည့်အခါ ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုပေါင်း ၂၀၀၀ ကျော်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၂ QB1 ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် နှစ်ပေါင်း ၂၀ အတွင်း (၁၉၉၂–၂၀၁၂) ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုပေါင်း ၁၀၀၀ ကျော်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ၁၉၉၂ QB1 ကို ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် 15760 အယ်လ်ဘီယွန် (15760 Albion) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ယင်းတွေ့ရှိမှုများက ပလူတိုနှင့် အယ်လ်ဘီယွန်တို့အပြင် အရာဝတ္ထုများစွာ ပါဝင်သော ကျယ်ပြန့်သည့် ခိုက်ပါး ခါးပတ်တစ်ခု တည်ရှိကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း၌ပင် ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ၏ အတိုင်းအတာနှင့် သဘာဝလက္ခဏာများကို အပြည့်အဝ မသိရှိရသေးပေ။ နောက်ဆုံးတွင် လူမဲ့အာကာသယာဉ် ''New Horizons'' သည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်အရာဝတ္ထုများကို အနီးကပ်ဖြတ်သန်းလေ့လာသည့် ပထမဆုံးအာကာသယာဉ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပလူတိုစနစ်ကို အနီးကပ်လေ့လာခဲ့ပြီး၊ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် [[၄၈၆၉၅၈ အယ်ရိုကော|အာရိုကိုသ်]] (Arrokoth) ကို ဆက်လက်အနီးကပ် လေ့လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=https://www.science.org/content/article/surviving-encounter-beyond-pluto-nasa-probe-begins-relaying-view-kuiper-belt-object |title=Surviving encounter beyond Pluto, NASA probe begins relaying view of Kuiper belt object |last=Voosen |first=Paul |date=2019-01-01 |website=Science |publisher=AAAS |access-date=2019-12-01 |archive-date=8 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008185849/https://www.science.org/content/article/surviving-encounter-beyond-pluto-nasa-probe-begins-relaying-view-kuiper-belt-object |url-status=live }}</ref> နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်ပတ်လမ်းအပြင်ဘက်ရှိ ဒေသကို ပထမဆုံး မြေပုံရေးဆွဲလေ့လာခဲ့ချိန်မှစ၍ ပြုလုပ်ခဲ့သော သုတေသနများအရ ယခုအခါ ခိုက်ပါး ခါးပတ်ဟု ခေါ်ဆိုသည့် ဒေသသည် ကာလတိုကြယ်တံခွန်များ၏ မူလအစနေရာ မဟုတ်ကြောင်း သိရှိလာခဲ့သည်။ ယင်းကြယ်တံခွန်များသည် ၎င်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော ပြန့်ကျဲနေသည့် အဝိုင်းပြား (scattered disc) ဟုခေါ်သည့် အရာဝတ္ထုအစုအဝေးမှ ဆင်းသက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်သည် မူလခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းသို့ အပြင်ဘက်ဘက်သို့ ရွေ့လျားဝင်ရောက်ခဲ့စဉ် မူလခိုက်ပါး ခါးပတ်သည် ယခုထက် နေနှင့် ပိုမိုနီးကပ်သောနေရာတွင် ရှိခဲ့သည်။ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၏ ရွေ့လျားမှုကြောင့် ၎င်းနောက်တွင် အရာဝတ္ထုအစုအဝေးနှစ်မျိုး ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။ ပထမအမျိုးအစားမှာ နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းကြောင့် မည်သည့်အခါမျှ သက်ရောက်မှုမခံရနိုင်သည့် ဒိုင်းနမစ်တည်ငြိမ်သော အရာဝတ္ထုများဖြစ်ပြီး ယင်းတို့သည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်၏ အဓိကအစိတ်အပိုင်းကို ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဒုတိယအမျိုးအစားမှာ နေကို လှည့်ပတ်သွားလာနေသော နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ သက်ရောက်မှုကို ဆက်လက်ခံရနိုင်လောက်အောင် နေနှင့် အနီးဆုံးချဉ်းကပ်သည့် အမှတ် (perihelion) ရှိသည့် အရာဝတ္ထုများဖြစ်ပြီး ယင်းတို့သည် ပြန့်ကျဲနေသည့် အဝိုင်းပြားကို ဖွဲ့စည်းထားသည်။ {{footer SolarSystem}} ==ကျမ်းကိုး== {{Reflist|2}} [[Category:နေအဖွဲ့အစည်း]] jwy4mlaxtp9u7myj5d6n2fgb8sm4q1l 1057847 1057846 2026-10-13T17:50:15Z Dr Lotus Black 31011 1057847 wikitext text/x-wiki [[File:Kuiper belt plot objects of outer solar system.png|thumb|နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်ပတ်လမ်းအလွန် ခိုက်ပါး ခါးပတ်ထဲမှ မိမိတို့သိထားသည့် အရာဝတ္ထုများ (အတိုင်းအတာအား [[AU]] ဖြင့်ဖော်ပြသည်) {| style="width: 95%;" |- | valign=top | {{legend2|#FFFF00|border=1px solid #B3B300|[[နေ]]}}<br> {{legend2|#aaa|border=1px solid #777|ဂျူပီတာ ထရိုဂျင်များ}}<br> {{legend2|#FF4D4D|border=1px solid #FF0000|ဂြိုဟ်ကြီးများ: [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်|ဂ]]{{·}}[[စနေဂြိုဟ်|စ]]{{·}}[[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်|ယ]]{{·}}[[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်|န]]}}<br/> {{legend2|#009900|border=1px solid #003300|စင်တောရပ်ဂြိုဟ်ပု}} | valign=top | {{legend2|#66CCFF|border=1px solid #00AAFF|'''ခိုက်ပါး ခါးပတ်'''}}<br> {{legend2|#FFB657|border=1px solid #FF950A|ပြန့်ကျဲ့အချပ်ပြား}}<br> {{legend2|#A300A3|border=1px solid #550055|နက်ပကျွန်း ထရိုဂျင်များ}} |} <div style="font-size: 0.9em; margin-top: 4px; line-height: 1.2em;">''အရွယ်အစားသည် စကေးကျကျမဟုတ်ပါ<br>ရင်းမြစ်: Minor Planet Center, {{url|http://www.cfeps.net/}} and others''</div> ]] '''ခိုက်ပါး ခါးပတ်''' ({{lang-en|The '''Kuiper belt'''}}) ({{IPAc-en|'|k|ai|p|ər}} or {{IPA|/'køypǝr/}})<ref>{{Cite web |title=Kuiper belt - oxforddictionaries.com |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Kuiper-belt |accessdate=29 February 2016 |archivedate=4 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304221600/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/kuiper-belt }}</ref>သည် [[နေအဖွဲ့အစည်း|နေစကြဝဠာ]]၏ ဂြိုဟ်များအပြင်ဘက် နယ်မြေတစ်ခုဖြစ်သည်။ ယင်းသည် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]ပတ်လမ်းမှ စတင်ကာ နေမှ ၅ဝ [[AU]] နီးပါးခန့်ထိ တည်ရှိသည်။<ref>{{cite journal | author=Alan Stern | title=Collisional Erosion in the Primordial Edgeworth-Kuiper Belt and the Generation of the 30–50 AU Kuiper Gap | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1997-12-01_490_2/page/878 | journal=The Astrophysical Journal | volume=490 | issue=2 | pages=879–882 | date=1997 | doi=10.1086/304912 | last2=Colwell | first2=Joshua E. | bibcode=1997ApJ...490..879S}}</ref> ယင်းသည် ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားများ ခါးပတ်နှင့် ဆင်တူသည်။ သို့သော် အဆပေါင်း ၂ဝ မှ ၂ဝဝ ထိ ကြီးမားကာ အဆပေါင်း ၂ဝ အထိလည်း ဝေးကွာလှသည်။<ref name="beyond">{{cite web|title=The Solar System Beyond The Planets|author=Audrey Delsanti|author2=David Jewitt|last-author-amp=yes|work=Institute for Astronomy, University of Hawaii|url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/papers/2006/DJ06.pdf|accessdate=March 9, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070925203400/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf|archivedate=25 September 2007}}</ref><ref>{{cite journal| authorlink= Georgij A. Krasinsky | first=G. A. | last= Krasinsky | author2=Pitjeva, E. V. | bibcode=2002Icar..158...98K| title=Hidden Mass in the Asteroid Belt| journal=Icarus| volume=158| issue=1| pages=98–105|date=July 2002| doi=10.1006/icar.2002.6837| authorlink2=Elena V. Pitjeva | last3=Vasilyev | first3=M. V. | last4=Yagudina | first4=E. I. }}</ref> ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားများ ခါးပါတ်ကဲ့သို့ ခိုက်ပါခါးပတ်တွင် သေးငယ်သော အရာဝတ္ထုများ သို့မဟုတ် နေစကြဝဠာဖွဲ့တည်ချိန်က ကျန်ရှိသော အကြွင်းအကျန်များစွာ ပါဝင်သည်။ ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားများသည် အဓိကအားဖြင့် ကျောက်၊ သတ္တုများဖြင့် ဖွဲ့တည်ကြသော်လည်း ခိုက်ပါးခါးပတ်မှ အရာဝတ္ထုများသည် [[မီသိန်း]]၊ [[အမိုးနီးယား]] ရေကဲ့သို့သော အေးခဲနေသည့် အရာဝတ္ထုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းကြသည်။ မိမိတို့ တရားဝင်သိထားသည့် ခိုက်ပါးခါးပတ်၏ ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားသုံးခုမှာ [[ပလူတို]]၊ [[ဟောက်မေယာ]]နှင့် [[မက်ကီမက်ကီ]]တို့ဖြစ်ကြသည်။ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၏ [[ထရီတွန် (လ)|ထရိုင်တွန်]]၊ [[စနေဂြိုဟ်]]၏ [[ဖီဘီ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဖီဘီ]] အစရှိသော နေစကြဝဠာ၏အချို့သော ဂြိုဟ်ရံလများသည် ယင်းနေရာမှ အခြေတည်လာကြသည်။<ref>Johnson, Torrence V.; and Lunine, Jonathan I.; ''Saturn's moon Phoebe as a captured body from the outer Solar System'', Nature, Vol. 435, pp. 69–71</ref><ref>{{cite web|title=Neptune's capture of its moon Triton in a binary-planet gravitational encounter|author=Craig B. Agnor|author2=Douglas P. Hamilton|last-author-amp=yes|work=Nature|url=http://www.es.ucsc.edu/~cagnor/papers_pdf/2006AgnorHamilton.pdf|date=2006|accessdate=June 20, 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070621182809/http://www.es.ucsc.edu/~cagnor/papers_pdf/2006AgnorHamilton.pdf|archivedate=21 June 2007|deadurl=yes}}</ref> ခိုက်ပါးခါးပတ်သည် ဒတ်ချ်-အမေရိကန်လူမျိုး နက္ခတ္တပညာရှင် ဂရန်း ခိုက်ပါးအား အစွဲပြုကာ မှည့်ခေါ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ဂရန်း ခိုက်ပါးသည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်တည်ရှိကြောင်း အမှန်တကယ် ကြိုတင်ခန့်မှန်းခဲ့ခြင်း မဟုတ်ပါ။ ခိုက်ပါး ခါးပတ်အား [[အောတိမ်တိုက်]] နှင့် မရောထွေးပါနှင့်။ ယင်းသည် အဆပေါင်း ထောင်ချီကာ ပိုမိုဝေးကွာပြီး အချပ်ပြားပုံစံ မဟုတ်ပေ။ ပလူတိုသည် ခိုက်ပါးခါးပတ်၏ အကြီးမားဆုံးသော အရာဝတ္ထုတစ်ခုပင်ဖြစ်သည်။ ခိုက်ပါး ခါးပတ်သည် ယူဆထားကြသော [[အောတိမ်တိုက်]]နှင့် ကွဲပြားသည်။ အောတိမ်တိုက်သည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်ထက် အဆတစ်ထောင်ခန့် ပိုမိုဝေးကွာပြီး အများအားဖြင့် စက်လုံးပုံသဏ္ဌာန်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ၊ ပြန့်ကျဲနေသော အဝန်းအဝိုင်း (scattered disc) အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော ဟေးလ်စ်တိမ်တိုက် (Hills cloud) သို့မဟုတ် အောတိမ်တိုက်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများကို စုပေါင်း၍ နက်ပကျွန်းကို ကျော်လွန်တည်ရှိသော အရာဝတ္ထုများ (trans-Neptunian objects — TNOs) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref>{{cite web |title=Description of the System of Asteroids as of May 20, 2004 |author=Gérard Faure |url=http://www.astrosurf.com/aude/map/us/AstFamilies2004-05-20.htm |date=2004 |access-date=1 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529003558/http://www.astrosurf.com/aude/map/us/AstFamilies2004-05-20.htm |archive-date=29 May 2007 |url-status=dead}}</ref> [[ပလူတို]]သည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်း သိရှိထားသမျှ အကြီးဆုံးနှင့် ဒြပ်ထုအများဆုံး အရာဝတ္ထုဖြစ်ပြီး၊ နက်ပကျွန်းကို ကျော်လွန်တည်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအနက်လည်း အကြီးဆုံးနှင့် ဒြပ်ထုအရ ဒုတိယအများဆုံး အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ ၎င်းထက် ဒြပ်ထုပိုများသော အရာဝတ္ထုမှာ ပြန့်ကျဲနေသော အဝန်းအဝိုင်းအတွင်းရှိ အဲရစ် (Eris) တစ်ခုသာ ဖြစ်သည်။ မူလက ဂြိုဟ်တစ်လုံးဟု သတ်မှတ်ခဲ့ကြသော်လည်း ပလူတိုသည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ကြောင်း သတ်မှတ်လာခြင်းကြောင့် ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် [[ဂြိုဟ်သိမ်]]အဖြစ် ပြန်လည်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ခိုက်ပါး ခါးပတ်နှင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်တို့ကို [[နေအဖွဲ့အစည်း]]၏ အကျယ်အဝန်းကို သတ်မှတ်ဖော်ပြသည့် အမှတ်အသားများအဖြစ် ယူဆနိုင်သည်။ အခြားရွေးချယ်စရာများမှာ ဟေလီယိုပေါ့စ် (heliopause) နှင့် နေ၏ ဆွဲငင်အားသက်ရောက်မှုသည် အခြားကြယ်များ၏ ဆွဲငင်အားသက်ရောက်မှုနှင့် တူညီလာသည့် အကွာအဝေးတို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းအကွာအဝေးကို [[နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ ယူနစ်]] (AU) ၅၀,၀၀၀ မှ ၁၂၅,၀၀၀ ကြားတွင် ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။<ref>{{cite web |url=https://svs.gsfc.nasa.gov/12639 |title=Where is the Edge of the Solar System? |date=5 September 2017 |website=Goddard Media Studios |publisher=NASA's Goddard Space Flight Center |access-date=2019-09-22 |archive-date=16 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216043038/https://svs.gsfc.nasa.gov/12639 |url-status=live }}</ref> == သမိုင်း == ၁၉၃၀ ခုနှစ်တွင် ပလူတိုအား ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် ယင်းတစ်ခုတည်း မဖြစ်တန်ရာဟု ခန်းမှန်းခဲ့ကြသည်။ ယခုခေါ်ဆိုကြသည့် ခိုက်ပါးခါးပတ်သည် ဆယ်စုနှစ်များစွာ ပုံစံများစွာဖြင့် အဆိုပြုခံခဲ့ရသည်။ ၎င်းတည်ရှိသည့် ပထမဆုံးသက်သေအား ၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး တွေ့ရှိခဲ့သည်။ === အဆိုပြုခြင်း === trans-Neptunian တည်ရှိကြောင်း ပထမဆုံး အကြံပေးသူမှာ ဖဒရစ် လီယိုနက် ဖြစ်သည်။ များမကြာခင် Clyde Tombaugh ဆိုသူမှ ပလူတိုအား ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် လီယိုနက်သည် ပလူတိုတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘဲ အခြားသော မလေ့လာရသေးသည့် အရာဝတ္ထုများသည် တည်ရှိအုံးမည်ဟု တွေးမိလေသည်။<ref>{{cite web| title=What is improper about the term "Kuiper belt"? (or, Why name a thing after a man who didn't believe its existence?)| url=http://www.icq.eps.harvard.edu/kb.html| work=International Comet Quarterly| accessdate=October 24, 2010}}</ref> ယင်းခုနှစ်မှာပင် နက္ခတ္တပညာရှင် Armin Otto Leuschner ဆိုသူမှ ပလူတိုသည် ပတ်လမ်းရှည် ဂြိုဟ်ဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများထဲက တစ်ခုဖြစ်နိုင်သည်ဟု အကြံပေးခဲ့သည်။"<ref name=lauch>{{cite book |first=John K. |last=Davies |first2=J. |last2=McFarland |first3=Mark E. |last3=Bailey |first4=Brian G. |last4=Marsden |first5=W. I. |last5=Ip |title=The Solar System Beyond Neptune |editor=M. Antonietta Baracci |editor2=Hermann Boenhardt |editor3=Dale Cruikchank |editor4=Alessandro Morbidelli |pages=11–23 |publisher=University of Arizona Press |url=http://www.arm.ac.uk/preprints/2008/522.pdf |date=2008 |chapter=The Early Development of Ideas Concerning the Transneptunian Region |access-date=29 February 2016 |archive-date=20 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220182134/http://www.arm.ac.uk/preprints/2008/522.pdf |url-status=dead }}</ref> ===ရှာဖွေတွ့ရှိမှု=== ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် ထိုစဉ်က မက်ဆာချူးဆက်နည်းပညာတက္ကသိုလ် (MIT) ၌ လုပ်ကိုင်နေသော နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် ဒေးဗစ် စီ ဂျူးဝစ် (David C. Jewitt) သည် “နေအဖွဲ့အစည်း၏ အပြင်ဘက်ပိုင်းတွင် ဘာမျှမရှိသလောက် ဖြစ်နေသည့်ပုံပေါ်ခြင်း”<ref name="qbee">{{cite journal |doi=10.1038/362730a0 |title=Discovery of the candidate Kuiper belt object 1992 QB1 |date=1993 |last1=Jewitt |first1=David |last2=Luu |first2=Jane |journal=Nature |volume=362 |issue=6422 |pages=730–732 |bibcode=1993Natur.362..730J|s2cid=4359389 }}</ref> ကို ပိုမို၍ စိတ်ဝင်စားပူပန်လာခဲ့သည်။ သူသည် ထိုစဉ်က ဘွဲ့လွန်ကျောင်းသူဖြစ်သော ဂျိန်း လူး (Jane Luu) ကို [[ပလူတို]]၏ ပတ်လမ်းအပြင်ဘက်ရှိ အခြားအရာဝတ္ထုတစ်ခုကို ရှာဖွေတွေ့ရှိရန် ကြိုးပမ်းမှုတွင် ကူညီပေးဖို့ တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ အကြောင်းမှာ သူက သူမအား “ငါတို့ မလုပ်ရင် ဘယ်သူမှ လုပ်မှာမဟုတ်ဘူး” ဟု ပြောခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဂျူးဝစ်နှင့် လူးတို့သည် အမေရိကန်နိုင်ငံ၊ အရီဇိုးနားပြည်နယ်ရှိ ကစ်ပိခ် အမျိုးသားနက္ခတ္တလေ့လာရေးစခန်း (Kitt Peak National Observatory) နှင့် ချီလီနိုင်ငံရှိ ဆယ်ရိုတိုလိုလို အမေရိကန်တိုက်နှစ်တိုက် ပူးတွဲနက္ခတ္တလေ့လာရေးစခန်း (Cerro Tololo Inter-American Observatory) တို့၏ [[တယ်လီစကုပ်]]များကို အသုံးပြု၍ ရှာဖွေခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ရှာဖွေမှုနည်းလမ်းမှာ ကလိုက်ဒ် တွန်ဘော့ (Clyde Tombaugh) နှင့် ချားလ်စ် ကိုဝဲလ် (Charles Kowal) တို့ အသုံးပြုခဲ့သည့် နည်းလမ်းနှင့် ဆင်တူပြီး ပုံရိပ်နှစ်ခုကို အလှည့်ကျ ကြည့်ရှုနှိုင်းယှဉ်သည့် ကိရိယာ (blink comparator) ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ အစပိုင်းတွင် ဓာတ်ပုံပြားတစ်စုံစီကို စစ်ဆေးရန် ရှစ်နာရီခန့် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ သို့သော် အီလက်ထရွန်နစ် အားသွင်းမှုချိတ်ဆက်ကိရိယာ (charge-coupled device — CCD) များ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ လုပ်ငန်းစဉ်သည် ပိုမိုမြန်ဆန်လာခဲ့သည်။ CCD များ၏ မြင်ကွင်းအကျယ်သည် ဓာတ်ပုံများထက် ကျဉ်းမြောင်းသော်လည်း အလင်းကို ပိုမိုထိရောက်စွာ ဖမ်းယူနိုင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရောက်ရှိလာသော အလင်း၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ပြီး ဓာတ်ပုံများတွင် ရရှိသည့် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက သိသိသာသာ ပိုမိုကောင်းမွန်သည်။ ထို့ပြင် ပုံရိပ်များကို အလှည့်ကျ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ရှုသည့် လုပ်ငန်းစဉ်ကို ကွန်ပျူတာမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင်လည်း လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် CCD များသည် နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ ထောက်လှမ်းကိရိယာအများစု၏ အခြေခံအစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်လာကြသည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်တွင် ဂျူးဝစ်သည် ဟာဝိုင်အီတက္ကသိုလ်၏ နက္ခတ္တဗေဒဌာနသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် လူးလည်း သူနှင့် ပူးပေါင်းခဲ့ပြီး မောနာကီးယား (Mauna Kea) ရှိ ဟာဝိုင်အီတက္ကသိုလ်၏ ၂.၂၄ မီတာ တယ်လီစကုပ်ကို အသုံးပြု၍ သုတေသနလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် CCD များ၏ မြင်ကွင်းအကျယ်သည် ၁၀၂၄ × ၁၀၂၄ ပစ်ဇယ်အထိ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ရှာဖွေရေးလုပ်ငန်းများကို များစွာ ပိုမိုလျင်မြန်စွာ ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သည်။ ရှာဖွေမှုကို ငါးနှစ်ကြာ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီးနောက် ၁၉၉၂ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ဂျူးဝစ်နှင့် လူးတို့သည် “ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုလောင်း 1992 QB1 ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်း” အကြောင်း ကြေညာခဲ့ကြသည်။ ထိုအရာဝတ္ထုကို နောက်ပိုင်းတွင် 15760 အယ်လ်ဘီယွန် (15760 Albion) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ခြောက်လအကြာတွင် ၎င်းတို့သည် ထိုဒေသအတွင်းရှိ ဒုတိယမြောက်အရာဝတ္ထုဖြစ်သော (181708) 1993 FW ကိုလည်း ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite journal |title=1993 FW |author1=Marsden, B.S. |place=Minor Planet Center |bibcode=1993IAUC.5730....1L |date=1993 |author2=Jewitt, D. |author3=Marsden, B.G. |issue=5730 |page=1 |journal=IAU Circ.}}</ref> By 2018, over 2000&nbsp;Kuiper belt objects had been discovered.<ref name="Dyches">{{cite web |url=https://solarsystem.nasa.gov/news/792/10-things-to-know-about-the-kuiper-belt |title=10&nbsp;Things to Know About the Kuiper Belt |last=Dyches |first=Preston |website=NASA Solar System Exploration |date=14 December 2018 |access-date=2019-12-01 |archive-date=10 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190110003110/https://solarsystem.nasa.gov/news/792/10-things-to-know-about-the-kuiper-belt |url-status=live }}</ref> ၂၀၁၈ ခုနှစ်ရောက်သည့်အခါ ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုပေါင်း ၂၀၀၀ ကျော်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၂ QB1 ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် နှစ်ပေါင်း ၂၀ အတွင်း (၁၉၉၂–၂၀၁၂) ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုပေါင်း ၁၀၀၀ ကျော်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ၁၉၉၂ QB1 ကို ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် 15760 အယ်လ်ဘီယွန် (15760 Albion) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ယင်းတွေ့ရှိမှုများက ပလူတိုနှင့် အယ်လ်ဘီယွန်တို့အပြင် အရာဝတ္ထုများစွာ ပါဝင်သော ကျယ်ပြန့်သည့် ခိုက်ပါး ခါးပတ်တစ်ခု တည်ရှိကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း၌ပင် ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ၏ အတိုင်းအတာနှင့် သဘာဝလက္ခဏာများကို အပြည့်အဝ မသိရှိရသေးပေ။ နောက်ဆုံးတွင် လူမဲ့အာကာသယာဉ် ''New Horizons'' သည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်အရာဝတ္ထုများကို အနီးကပ်ဖြတ်သန်းလေ့လာသည့် ပထမဆုံးအာကာသယာဉ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပလူတိုစနစ်ကို အနီးကပ်လေ့လာခဲ့ပြီး၊ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် [[၄၈၆၉၅၈ အယ်ရိုကော|အာရိုကိုသ်]] (Arrokoth) ကို ဆက်လက်အနီးကပ် လေ့လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=https://www.science.org/content/article/surviving-encounter-beyond-pluto-nasa-probe-begins-relaying-view-kuiper-belt-object |title=Surviving encounter beyond Pluto, NASA probe begins relaying view of Kuiper belt object |last=Voosen |first=Paul |date=2019-01-01 |website=Science |publisher=AAAS |access-date=2019-12-01 |archive-date=8 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008185849/https://www.science.org/content/article/surviving-encounter-beyond-pluto-nasa-probe-begins-relaying-view-kuiper-belt-object |url-status=live }}</ref> နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်ပတ်လမ်းအပြင်ဘက်ရှိ ဒေသကို ပထမဆုံး မြေပုံရေးဆွဲလေ့လာခဲ့ချိန်မှစ၍ ပြုလုပ်ခဲ့သော သုတေသနများအရ ယခုအခါ ခိုက်ပါး ခါးပတ်ဟု ခေါ်ဆိုသည့် ဒေသသည် ကာလတိုကြယ်တံခွန်များ၏ မူလအစနေရာ မဟုတ်ကြောင်း သိရှိလာခဲ့သည်။ ယင်းကြယ်တံခွန်များသည် ၎င်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော ပြန့်ကျဲနေသည့် အဝိုင်းပြား (scattered disc) ဟုခေါ်သည့် အရာဝတ္ထုအစုအဝေးမှ ဆင်းသက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်သည် မူလခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းသို့ အပြင်ဘက်ဘက်သို့ ရွေ့လျားဝင်ရောက်ခဲ့စဉ် မူလခိုက်ပါး ခါးပတ်သည် ယခုထက် နေနှင့် ပိုမိုနီးကပ်သောနေရာတွင် ရှိခဲ့သည်။ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၏ ရွေ့လျားမှုကြောင့် ၎င်းနောက်တွင် အရာဝတ္ထုအစုအဝေးနှစ်မျိုး ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။ ပထမအမျိုးအစားမှာ နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းကြောင့် မည်သည့်အခါမျှ သက်ရောက်မှုမခံရနိုင်သည့် ဒိုင်းနမစ်တည်ငြိမ်သော အရာဝတ္ထုများဖြစ်ပြီး ယင်းတို့သည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်၏ အဓိကအစိတ်အပိုင်းကို ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဒုတိယအမျိုးအစားမှာ နေကို လှည့်ပတ်သွားလာနေသော နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ သက်ရောက်မှုကို ဆက်လက်ခံရနိုင်လောက်အောင် နေနှင့် အနီးဆုံးချဉ်းကပ်သည့် အမှတ် (perihelion) ရှိသည့် အရာဝတ္ထုများဖြစ်ပြီး ယင်းတို့သည် ပြန့်ကျဲနေသည့် အဝိုင်းပြားကို ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ==ကျမ်းကိုး== {{Reflist|2}} {{footer SolarSystem}} [[Category:နေအဖွဲ့အစည်း]] jha6z4u41kyu5i2z89i08aqbchrkjtb 1057848 1057847 2026-10-13T18:23:53Z Kyaw Myo Aung 103978 စာလုံးပေါင်း ပြင်ခဲ့သည် 1057848 wikitext text/x-wiki [[File:Kuiper belt plot objects of outer solar system.png|thumb|နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်ပတ်လမ်းအလွန် ခိုက်ပါး ခါးပတ်ထဲမှ မိမိတို့သိထားသည့် အရာဝတ္ထုများ (အတိုင်းအတာအား [[AU]] ဖြင့်ဖော်ပြသည်) {| style="width: 95%;" |- | valign=top | {{legend2|#FFFF00|border=1px solid #B3B300|[[နေ]]}}<br> {{legend2|#aaa|border=1px solid #777|ဂျူပီတာ ထရိုဂျင်များ}}<br> {{legend2|#FF4D4D|border=1px solid #FF0000|ဂြိုဟ်ကြီးများ: [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]{{·}}[[စနေဂြိုဟ်]]{{·}}[[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]{{·}}[[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]}}<br/> {{legend2|#009900|border=1px solid #003300|စင်တောရပ်ဂြိုဟ်ပု}} | valign=top | {{legend2|#66CCFF|border=1px solid #00AAFF|'''ခိုက်ပါး ခါးပတ်'''}}<br> {{legend2|#FFB657|border=1px solid #FF950A|ပြန့်ကျဲ့အချပ်ပြား}}<br> {{legend2|#A300A3|border=1px solid #550055|နက်ပကျွန်း ထရိုဂျင်များ}} |} <div style="font-size: 0.9em; margin-top: 4px; line-height: 1.2em;">''အရွယ်အစားသည် စကေးကျကျမဟုတ်ပါ<br>ရင်းမြစ်: Minor Planet Center, {{url|http://www.cfeps.net/}} and others''</div> ]] '''ခိုက်ပါး ခါးပတ်''' ({{lang-en|The '''Kuiper belt'''}}) ({{IPAc-en|'|k|ai|p|ər}} or {{IPA|/'køypǝr/}})<ref>{{Cite web |title=Kuiper belt - oxforddictionaries.com |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Kuiper-belt |accessdate=29 February 2016 |archivedate=4 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304221600/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/kuiper-belt }}</ref>သည် [[နေအဖွဲ့အစည်း|နေစကြဝဠာ]]၏ ဂြိုဟ်များအပြင်ဘက် နယ်မြေတစ်ခုဖြစ်သည်။ ယင်းသည် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]ပတ်လမ်းမှ စတင်ကာ နေမှ ၅ဝ [[AU]] နီးပါးခန့်ထိ တည်ရှိသည်။<ref>{{cite journal | author=Alan Stern | title=Collisional Erosion in the Primordial Edgeworth-Kuiper Belt and the Generation of the 30–50 AU Kuiper Gap | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1997-12-01_490_2/page/878 | journal=The Astrophysical Journal | volume=490 | issue=2 | pages=879–882 | date=1997 | doi=10.1086/304912 | last2=Colwell | first2=Joshua E. | bibcode=1997ApJ...490..879S}}</ref> ကိုခိုက်ပါးခါးပတ်များသည် ပုံမှန်ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားခါးပတ် (Asteroid Belt) ထက် ထုထည်/ဒြပ်ထု (Mass) အားဖြင့် အဆပေါင်း ၂၀ မှ ၂၀၀ ထိ ပိုမိုကြီးမားပြီး၊ အကျယ်အဝန်း (Width/Span) အားဖြင့်လည်း အဆပေါင်းများစွာ ပိုမိုကျယ်ပြန့်သည်။<ref name="beyond">{{cite web|title=The Solar System Beyond The Planets|author=Audrey Delsanti|author2=David Jewitt|last-author-amp=yes|work=Institute for Astronomy, University of Hawaii|url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/papers/2006/DJ06.pdf|accessdate=March 9, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070925203400/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf|archivedate=25 September 2007}}</ref><ref>{{cite journal| authorlink= Georgij A. Krasinsky | first=G. A. | last= Krasinsky | author2=Pitjeva, E. V. | bibcode=2002Icar..158...98K| title=Hidden Mass in the Asteroid Belt| journal=Icarus| volume=158| issue=1| pages=98–105|date=July 2002| doi=10.1006/icar.2002.6837| authorlink2=Elena V. Pitjeva | last3=Vasilyev | first3=M. V. | last4=Yagudina | first4=E. I. }}</ref> ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားများ ခါးပါတ်ကဲ့သို့ ခိုက်ပါခါးပတ်တွင် သေးငယ်သော အရာဝတ္ထုများ သို့မဟုတ် နေစကြဝဠာဖွဲ့တည်ချိန်က ကျန်ရှိသော အကြွင်းအကျန်များစွာ ပါဝင်သည်။ ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားများသည် အဓိကအားဖြင့် ကျောက်၊ သတ္တုများဖြင့် ဖွဲ့တည်ကြသော်လည်း ခိုက်ပါးခါးပတ်မှ အရာဝတ္ထုများသည် [[မီသိန်း]]၊ [[အမိုးနီးယား]] ရေကဲ့သို့သော အေးခဲနေသည့် အရာဝတ္ထုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းကြသည်။ မိမိတို့ တရားဝင်သိထားသည့် ခိုက်ပါးခါးပတ်၏ ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားသုံးခုမှာ [[ပလူတို]]၊ [[ဟောက်မေယာ]]နှင့် [[မက်ကီမက်ကီ]]တို့ဖြစ်ကြသည်။ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၏ [[ထရီတွန် (လ)|ထရိုင်တွန်]]၊ [[စနေဂြိုဟ်]]၏ [[ဖီဘီ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဖီဘီ]] အစရှိသော နေစကြဝဠာ၏အချို့သော ဂြိုဟ်ရံလများသည် ယင်းနေရာမှ အခြေတည်လာကြသည်။<ref>Johnson, Torrence V.; and Lunine, Jonathan I.; ''Saturn's moon Phoebe as a captured body from the outer Solar System'', Nature, Vol. 435, pp. 69–71</ref><ref>{{cite web|title=Neptune's capture of its moon Triton in a binary-planet gravitational encounter|author=Craig B. Agnor|author2=Douglas P. Hamilton|last-author-amp=yes|work=Nature|url=http://www.es.ucsc.edu/~cagnor/papers_pdf/2006AgnorHamilton.pdf|date=2006|accessdate=June 20, 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070621182809/http://www.es.ucsc.edu/~cagnor/papers_pdf/2006AgnorHamilton.pdf|archivedate=21 June 2007|deadurl=yes}}</ref> ခိုက်ပါးခါးပတ်သည် ဒတ်ချ်-အမေရိကန်လူမျိုး နက္ခတ္တပညာရှင် [[:en:Gerard Kuiperဂျရတ် ခိုက်ပါး]] အား အစွဲပြုကာ မှည့်ခေါ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ဂျရတ်ဒ် ခိုက်ပါးသည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်တည်ရှိကြောင်း အမှန်တကယ် ကြိုတင်ခန့်မှန်းခဲ့ခြင်း မဟုတ်ပါ။ ခိုက်ပါး ခါးပတ်အား [[အောတိမ်တိုက်]] နှင့် မရောထွေးပါနှင့်။ ယင်းသည် အဆပေါင်း ထောင်ချီကာ ပိုမိုဝေးကွာပြီး အချပ်ပြားပုံစံ မဟုတ်ပေ။ ပလူတိုသည် ခိုက်ပါးခါးပတ်၏ အကြီးမားဆုံးသော အရာဝတ္ထုတစ်ခုပင်ဖြစ်သည်။ ခိုက်ပါး ခါးပတ်သည် ယူဆထားကြသော [[အောတိမ်တိုက်]]နှင့် ကွဲပြားသည်။ အောတိမ်တိုက်သည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်ထက် အဆတစ်ထောင်ခန့် ပိုမိုဝေးကွာပြီး အများအားဖြင့် စက်လုံးပုံသဏ္ဌာန်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ၊ ပြန့်ကျဲနေသော အဝန်းအဝိုင်း (scattered disc) အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော ဟေးလ်စ်တိမ်တိုက် (Hills cloud) သို့မဟုတ် အောတိမ်တိုက်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများကို စုပေါင်း၍ နက်ပကျွန်းကို ကျော်လွန်တည်ရှိသော အရာဝတ္ထုများ (trans-Neptunian objects — TNOs) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref>{{cite web |title=Description of the System of Asteroids as of May 20, 2004 |author=Gérard Faure |url=http://www.astrosurf.com/aude/map/us/AstFamilies2004-05-20.htm |date=2004 |access-date=1 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529003558/http://www.astrosurf.com/aude/map/us/AstFamilies2004-05-20.htm |archive-date=29 May 2007 |url-status=dead}}</ref> [[ပလူတို]]သည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်း သိရှိထားသမျှ အကြီးဆုံးနှင့် ဒြပ်ထုအများဆုံး အရာဝတ္ထုဖြစ်ပြီး၊ နက်ပကျွန်းကို ကျော်လွန်တည်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအနက်လည်း အကြီးဆုံးနှင့် ဒြပ်ထုအရ ဒုတိယအများဆုံး အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ ၎င်းထက် ဒြပ်ထုပိုများသော အရာဝတ္ထုမှာ ပြန့်ကျဲနေသော အဝန်းအဝိုင်းအတွင်းရှိ အဲရစ် (Eris) တစ်ခုသာ ဖြစ်သည်။ မူလက ဂြိုဟ်တစ်လုံးဟု သတ်မှတ်ခဲ့ကြသော်လည်း ပလူတိုသည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ကြောင်း သတ်မှတ်လာခြင်းကြောင့် ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် [[ဂြိုဟ်သိမ်]]အဖြစ် ပြန်လည်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ခိုက်ပါး ခါးပတ်နှင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်တို့ကို [[နေအဖွဲ့အစည်း]]၏ အကျယ်အဝန်းကို သတ်မှတ်ဖော်ပြသည့် အမှတ်အသားများအဖြစ် ယူဆနိုင်သည်။ အခြားရွေးချယ်စရာများမှာ ဟေလီယိုပေါ့စ် (heliopause) နှင့် နေ၏ ဆွဲငင်အားသက်ရောက်မှုသည် အခြားကြယ်များ၏ ဆွဲငင်အားသက်ရောက်မှုနှင့် တူညီလာသည့် အကွာအဝေးတို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းအကွာအဝေးကို [[နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ ယူနစ်]] (AU) ၅၀,၀၀၀ မှ ၁၂၅,၀၀၀ ကြားတွင် ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။<ref>{{cite web |url=https://svs.gsfc.nasa.gov/12639 |title=Where is the Edge of the Solar System? |date=5 September 2017 |website=Goddard Media Studios |publisher=NASA's Goddard Space Flight Center |access-date=2019-09-22 |archive-date=16 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216043038/https://svs.gsfc.nasa.gov/12639 |url-status=live }}</ref> == သမိုင်း == ၁၉၃၀ ခုနှစ်တွင် ပလူတိုအား ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် ယင်းတစ်ခုတည်း မဖြစ်တန်ရာဟု ခန့်မှန်းခဲ့ကြသည်။ ယခုခေါ်ဆိုကြသည့် ခိုက်ပါးခါးပတ်သည် ဆယ်စုနှစ်များစွာ ပုံစံများစွာဖြင့် အဆိုပြုခံခဲ့ရသည်။ ၎င်းတည်ရှိသည့် ပထမဆုံးသက်သေအား ၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး တွေ့ရှိခဲ့သည်။ === အဆိုပြုခြင်း === trans-Neptunian တည်ရှိကြောင်း ပထမဆုံး အကြံပေးသူမှာဖရက်ဒရစ် လီယိုနဒ် ဖြစ်သည်။ များမကြာခင် Clyde Tombaugh ဆိုသူမှ ပလူတိုအား ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် လီယိုနက်သည် ပလူတိုတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘဲ အခြားသော မလေ့လာရသေးသည့် အရာဝတ္ထုများသည် တည်ရှိဦးမည်ဟု တွေးမိလေသည်။<ref>{{cite web| title=What is improper about the term "Kuiper belt"? (or, Why name a thing after a man who didn't believe its existence?)| url=http://www.icq.eps.harvard.edu/kb.html| work=International Comet Quarterly| accessdate=October 24, 2010}}</ref> ယင်းခုနှစ်မှာပင် နက္ခတ္တပညာရှင် Armin Otto Leuschner ဆိုသူမှ ပလူတိုသည် ပတ်လမ်းရှည် ဂြိုဟ်ဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများထဲက တစ်ခုဖြစ်နိုင်သည်ဟု အကြံပေးခဲ့သည်။"<ref name=lauch>{{cite book |first=John K. |last=Davies |first2=J. |last2=McFarland |first3=Mark E. |last3=Bailey |first4=Brian G. |last4=Marsden |first5=W. I. |last5=Ip |title=The Solar System Beyond Neptune |editor=M. Antonietta Baracci |editor2=Hermann Boenhardt |editor3=Dale Cruikchank |editor4=Alessandro Morbidelli |pages=11–23 |publisher=University of Arizona Press |url=http://www.arm.ac.uk/preprints/2008/522.pdf |date=2008 |chapter=The Early Development of Ideas Concerning the Transneptunian Region |access-date=29 February 2016 |archive-date=20 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220182134/http://www.arm.ac.uk/preprints/2008/522.pdf |url-status=dead }}</ref> ===ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်း === ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် ထိုစဉ်က မက်ဆာချူးဆက်နည်းပညာတက္ကသိုလ် (MIT) ၌ လုပ်ကိုင်နေသော နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် ဒေးဗစ် စီ ဂျူးဝစ် (David C. Jewitt) သည် “နေအဖွဲ့အစည်း၏ အပြင်ဘက်ပိုင်းတွင် ဘာမျှမရှိသလောက် ဖြစ်နေသည့်ပုံပေါ်ခြင်း”<ref name="qbee">{{cite journal |doi=10.1038/362730a0 |title=Discovery of the candidate Kuiper belt object 1992 QB1 |date=1993 |last1=Jewitt |first1=David |last2=Luu |first2=Jane |journal=Nature |volume=362 |issue=6422 |pages=730–732 |bibcode=1993Natur.362..730J|s2cid=4359389 }}</ref> ကို ပိုမို၍ စိတ်ဝင်စားပူပန်လာခဲ့သည်။ သူသည် ထိုစဉ်က ဘွဲ့လွန်ကျောင်းသူဖြစ်သော ဂျိန်း လူး (Jane Luu) ကို [[ပလူတို]]၏ ပတ်လမ်းအပြင်ဘက်ရှိ အခြားအရာဝတ္ထုတစ်ခုကို ရှာဖွေတွေ့ရှိရန် ကြိုးပမ်းမှုတွင် ကူညီပေးဖို့ တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ အကြောင်းမှာ သူက သူမအား “ငါတို့ မလုပ်ရင် ဘယ်သူမှ လုပ်မှာမဟုတ်ဘူး” ဟု ပြောခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဂျူးဝစ်နှင့် လူးတို့သည် အမေရိကန်နိုင်ငံ၊ အရီဇိုးနားပြည်နယ်ရှိ ကစ်ပိခ် အမျိုးသားနက္ခတ္တလေ့လာရေးစခန်း (Kitt Peak National Observatory) နှင့် ချီလီနိုင်ငံရှိ ဆယ်ရိုတိုလိုလို အမေရိကန်တိုက်နှစ်တိုက် ပူးတွဲနက္ခတ္တလေ့လာရေးစခန်း (Cerro Tololo Inter-American Observatory) တို့၏ [[တယ်လီစကုပ်]]များကို အသုံးပြု၍ ရှာဖွေခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ရှာဖွေမှုနည်းလမ်းမှာ ကလိုက်ဒ် တွန်ဘော့ (Clyde Tombaugh) နှင့် ချားလ်စ် ကိုဝဲလ် (Charles Kowal) တို့ အသုံးပြုခဲ့သည့် နည်းလမ်းနှင့် ဆင်တူပြီး ပုံရိပ်နှစ်ခုကို အလှည့်ကျ ကြည့်ရှုနှိုင်းယှဉ်သည့် ကိရိယာ (blink comparator) ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ အစပိုင်းတွင် ဓာတ်ပုံပြားတစ်စုံစီကို စစ်ဆေးရန် ရှစ်နာရီခန့် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ သို့သော် အီလက်ထရွန်နစ် အားသွင်းမှုချိတ်ဆက်ကိရိယာ (charge-coupled device — CCD) များ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ လုပ်ငန်းစဉ်သည် ပိုမိုမြန်ဆန်လာခဲ့သည်။ CCD များ၏ မြင်ကွင်းအကျယ်သည် ဓာတ်ပုံများထက် ကျဉ်းမြောင်းသော်လည်း အလင်းကို ပိုမိုထိရောက်စွာ ဖမ်းယူနိုင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရောက်ရှိလာသော အလင်း၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ပြီး ဓာတ်ပုံများတွင် ရရှိသည့် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက သိသိသာသာ ပိုမိုကောင်းမွန်သည်။ ထို့ပြင် ပုံရိပ်များကို အလှည့်ကျ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ရှုသည့် လုပ်ငန်းစဉ်ကို ကွန်ပျူတာမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင်လည်း လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် CCD များသည် နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ ထောက်လှမ်းကိရိယာအများစု၏ အခြေခံအစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်လာကြသည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်တွင် ဂျူးဝစ်သည် ဟာဝိုင်အီတက္ကသိုလ်၏ နက္ခတ္တဗေဒဌာနသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် လူးလည်း သူနှင့် ပူးပေါင်းခဲ့ပြီး မောနာကီးယား (Mauna Kea) ရှိ ဟာဝိုင်အီတက္ကသိုလ်၏ ၂.၂၄ မီတာ တယ်လီစကုပ်ကို အသုံးပြု၍ သုတေသနလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် CCD များ၏ မြင်ကွင်းအကျယ်သည် ၁၀၂၄ × ၁၀၂၄ ပစ်ဇယ်အထိ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ရှာဖွေရေးလုပ်ငန်းများကို များစွာ ပိုမိုလျင်မြန်စွာ ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သည်။ ရှာဖွေမှုကို ငါးနှစ်ကြာ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီးနောက် ၁၉၉၂ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ဂျူးဝစ်နှင့် လူးတို့သည် “ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုလောင်း 1992 QB1 ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်း” အကြောင်း ကြေညာခဲ့ကြသည်။ ထိုအရာဝတ္ထုကို နောက်ပိုင်းတွင် 15760 အယ်လ်ဘီယွန် (15760 Albion) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ခြောက်လအကြာတွင် ၎င်းတို့သည် ထိုဒေသအတွင်းရှိ ဒုတိယမြောက်အရာဝတ္ထုဖြစ်သော (181708) 1993 FW ကိုလည်း ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite journal |title=1993 FW |author1=Marsden, B.S. |place=Minor Planet Center |bibcode=1993IAUC.5730....1L |date=1993 |author2=Jewitt, D. |author3=Marsden, B.G. |issue=5730 |page=1 |journal=IAU Circ.}}</ref> By 2018, over 2000&nbsp;Kuiper belt objects had been discovered.<ref name="Dyches">{{cite web |url=https://solarsystem.nasa.gov/news/792/10-things-to-know-about-the-kuiper-belt |title=10&nbsp;Things to Know About the Kuiper Belt |last=Dyches |first=Preston |website=NASA Solar System Exploration |date=14 December 2018 |access-date=2019-12-01 |archive-date=10 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190110003110/https://solarsystem.nasa.gov/news/792/10-things-to-know-about-the-kuiper-belt |url-status=live }}</ref> ၂၀၁၈ ခုနှစ်ရောက်သည့်အခါ ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုပေါင်း ၂၀၀၀ ကျော်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၂ QB1 ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် နှစ်ပေါင်း ၂၀ အတွင်း (၁၉၉၂–၂၀၁၂) ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုပေါင်း ၁၀၀၀ ကျော်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ၁၉၉၂ QB1 ကို ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် 15760 အယ်လ်ဘီယွန် (15760 Albion) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ယင်းတွေ့ရှိမှုများက ပလူတိုနှင့် အယ်လ်ဘီယွန်တို့အပြင် အရာဝတ္ထုများစွာ ပါဝင်သော ကျယ်ပြန့်သည့် ခိုက်ပါး ခါးပတ်တစ်ခု တည်ရှိကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း၌ပင် ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ၏ အတိုင်းအတာနှင့် သဘာဝလက္ခဏာများကို အပြည့်အဝ မသိရှိရသေးပေ။ နောက်ဆုံးတွင် လူမဲ့အာကာသယာဉ် ''New Horizons'' သည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်အရာဝတ္ထုများကို အနီးကပ်ဖြတ်သန်းလေ့လာသည့် ပထမဆုံးအာကာသယာဉ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပလူတိုစနစ်ကို အနီးကပ်လေ့လာခဲ့ပြီး၊ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် [[၄၈၆၉၅၈ အယ်ရိုကော|အာရိုကိုသ်]] (Arrokoth) ကို ဆက်လက်အနီးကပ် လေ့လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=https://www.science.org/content/article/surviving-encounter-beyond-pluto-nasa-probe-begins-relaying-view-kuiper-belt-object |title=Surviving encounter beyond Pluto, NASA probe begins relaying view of Kuiper belt object |last=Voosen |first=Paul |date=2019-01-01 |website=Science |publisher=AAAS |access-date=2019-12-01 |archive-date=8 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008185849/https://www.science.org/content/article/surviving-encounter-beyond-pluto-nasa-probe-begins-relaying-view-kuiper-belt-object |url-status=live }}</ref> နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်ပတ်လမ်းအပြင်ဘက်ရှိ ဒေသကို ပထမဆုံး မြေပုံရေးဆွဲလေ့လာခဲ့ချိန်မှစ၍ ပြုလုပ်ခဲ့သော သုတေသနများအရ ယခုအခါ ခိုက်ပါး ခါးပတ်ဟု ခေါ်ဆိုသည့် ဒေသသည် ကာလတိုကြယ်တံခွန်များ၏ မူလအစနေရာ မဟုတ်ကြောင်း သိရှိလာခဲ့သည်။ ယင်းကြယ်တံခွန်များသည် ၎င်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော ပြန့်ကျဲနေသည့် အဝိုင်းပြား (scattered disc) ဟုခေါ်သည့် အရာဝတ္ထုအစုအဝေးမှ ဆင်းသက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်သည် မူလခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းသို့ အပြင်ဘက်ဘက်သို့ ရွေ့လျားဝင်ရောက်ခဲ့စဉ် မူလခိုက်ပါး ခါးပတ်သည် ယခုထက် နေနှင့် ပိုမိုနီးကပ်သောနေရာတွင် ရှိခဲ့သည်။ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၏ ရွေ့လျားမှုကြောင့် ၎င်းနောက်တွင် အရာဝတ္ထုအစုအဝေးနှစ်မျိုး ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။ ပထမအမျိုးအစားမှာ နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းကြောင့် မည်သည့်အခါမျှ သက်ရောက်မှုမခံရနိုင်သည့် ဒိုင်းနမစ်တည်ငြိမ်သော အရာဝတ္ထုများဖြစ်ပြီး ယင်းတို့သည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်၏ အဓိကအစိတ်အပိုင်းကို ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဒုတိယအမျိုးအစားမှာ နေကို လှည့်ပတ်သွားလာနေသော နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ သက်ရောက်မှုကို ဆက်လက်ခံရနိုင်လောက်အောင် နေနှင့် အနီးဆုံးချဉ်းကပ်သည့် အမှတ် (perihelion) ရှိသည့် အရာဝတ္ထုများဖြစ်ပြီး ယင်းတို့သည် ပြန့်ကျဲနေသည့် အဝိုင်းပြားကို ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ==ကျမ်းကိုး== {{Reflist|2}} {{footer SolarSystem}} [[Category:နေအဖွဲ့အစည်း]] 7iw4ctvt0fbz7b6v85mlq1h6q2kdote 1057849 1057848 2026-10-13T18:25:56Z Kyaw Myo Aung 103978 စာလုံးပေါင်း ပြင်ခဲ့သည် 1057849 wikitext text/x-wiki [[File:Kuiper belt plot objects of outer solar system.png|thumb|နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်ပတ်လမ်းအလွန် ခိုက်ပါး ခါးပတ်ထဲမှ မိမိတို့သိထားသည့် အရာဝတ္ထုများ (အတိုင်းအတာအား [[AU]] ဖြင့်ဖော်ပြသည်) {| style="width: 95%;" |- | valign=top | {{legend2|#FFFF00|border=1px solid #B3B300|[[နေ]]}}<br> {{legend2|#aaa|border=1px solid #777|ဂျူပီတာ ထရိုဂျင်များ}}<br> {{legend2|#FF4D4D|border=1px solid #FF0000|ဂြိုဟ်ကြီးများ: [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]{{·}}[[စနေဂြိုဟ်]]{{·}}[[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]{{·}}[[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]}}<br/> {{legend2|#009900|border=1px solid #003300|စင်တောရပ်ဂြိုဟ်ပု}} | valign=top | {{legend2|#66CCFF|border=1px solid #00AAFF|'''ခိုက်ပါး ခါးပတ်'''}}<br> {{legend2|#FFB657|border=1px solid #FF950A|ပြန့်ကျဲ့အချပ်ပြား}}<br> {{legend2|#A300A3|border=1px solid #550055|နက်ပကျွန်း ထရိုဂျင်များ}} |} <div style="font-size: 0.9em; margin-top: 4px; line-height: 1.2em;">''အရွယ်အစားသည် စကေးကျကျမဟုတ်ပါ<br>ရင်းမြစ်: Minor Planet Center, {{url|http://www.cfeps.net/}} and others''</div> ]] '''ခိုက်ပါး ခါးပတ်''' ({{lang-en|The '''Kuiper belt'''}}) ({{IPAc-en|'|k|ai|p|ər}} or {{IPA|/'køypǝr/}})<ref>{{Cite web |title=Kuiper belt - oxforddictionaries.com |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Kuiper-belt |accessdate=29 February 2016 |archivedate=4 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304221600/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/kuiper-belt }}</ref>သည် [[နေအဖွဲ့အစည်း|နေစကြဝဠာ]]၏ ဂြိုဟ်များအပြင်ဘက် နယ်မြေတစ်ခုဖြစ်သည်။ ယင်းသည် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]ပတ်လမ်းမှ စတင်ကာ နေမှ ၅ဝ [[AU]] နီးပါးခန့်ထိ တည်ရှိသည်။<ref>{{cite journal | author=Alan Stern | title=Collisional Erosion in the Primordial Edgeworth-Kuiper Belt and the Generation of the 30–50 AU Kuiper Gap | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1997-12-01_490_2/page/878 | journal=The Astrophysical Journal | volume=490 | issue=2 | pages=879–882 | date=1997 | doi=10.1086/304912 | last2=Colwell | first2=Joshua E. | bibcode=1997ApJ...490..879S}}</ref> ခိုက်ပါး ခါးပတ်များသည် ပုံမှန်ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားခါးပတ် (Asteroid Belt) ထက် ထုထည်/ဒြပ်ထု (Mass) အားဖြင့် အဆပေါင်း ၂၀ မှ ၂၀၀ ထိ ပိုမိုကြီးမားပြီး၊ အကျယ်အဝန်း (Width/Span) အားဖြင့်လည်း အဆပေါင်းများစွာ ပိုမိုကျယ်ပြန့်သည်။<ref name="beyond">{{cite web|title=The Solar System Beyond The Planets|author=Audrey Delsanti|author2=David Jewitt|last-author-amp=yes|work=Institute for Astronomy, University of Hawaii|url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/papers/2006/DJ06.pdf|accessdate=March 9, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070925203400/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf|archivedate=25 September 2007}}</ref><ref>{{cite journal| authorlink= Georgij A. Krasinsky | first=G. A. | last= Krasinsky | author2=Pitjeva, E. V. | bibcode=2002Icar..158...98K| title=Hidden Mass in the Asteroid Belt| journal=Icarus| volume=158| issue=1| pages=98–105|date=July 2002| doi=10.1006/icar.2002.6837| authorlink2=Elena V. Pitjeva | last3=Vasilyev | first3=M. V. | last4=Yagudina | first4=E. I. }}</ref> ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားများ ခါးပါတ်ကဲ့သို့ ခိုက်ပါခါးပတ်တွင် သေးငယ်သော အရာဝတ္ထုများ သို့မဟုတ် နေစကြဝဠာဖွဲ့တည်ချိန်က ကျန်ရှိသော အကြွင်းအကျန်များစွာ ပါဝင်သည်။ ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားများသည် အဓိကအားဖြင့် ကျောက်၊ သတ္တုများဖြင့် ဖွဲ့တည်ကြသော်လည်း ခိုက်ပါးခါးပတ်မှ အရာဝတ္ထုများသည် [[မီသိန်း]]၊ [[အမိုးနီးယား]] ရေကဲ့သို့သော အေးခဲနေသည့် အရာဝတ္ထုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းကြသည်။ မိမိတို့ တရားဝင်သိထားသည့် ခိုက်ပါးခါးပတ်၏ ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားသုံးခုမှာ [[ပလူတို]]၊ [[ဟောက်မေယာ]]နှင့် [[မက်ကီမက်ကီ]]တို့ဖြစ်ကြသည်။ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၏ [[ထရီတွန် (လ)|ထရိုင်တွန်]]၊ [[စနေဂြိုဟ်]]၏ [[ဖီဘီ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဖီဘီ]] အစရှိသော နေစကြဝဠာ၏အချို့သော ဂြိုဟ်ရံလများသည် ယင်းနေရာမှ အခြေတည်လာကြသည်။<ref>Johnson, Torrence V.; and Lunine, Jonathan I.; ''Saturn's moon Phoebe as a captured body from the outer Solar System'', Nature, Vol. 435, pp. 69–71</ref><ref>{{cite web|title=Neptune's capture of its moon Triton in a binary-planet gravitational encounter|author=Craig B. Agnor|author2=Douglas P. Hamilton|last-author-amp=yes|work=Nature|url=http://www.es.ucsc.edu/~cagnor/papers_pdf/2006AgnorHamilton.pdf|date=2006|accessdate=June 20, 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070621182809/http://www.es.ucsc.edu/~cagnor/papers_pdf/2006AgnorHamilton.pdf|archivedate=21 June 2007|deadurl=yes}}</ref> ခိုက်ပါးခါးပတ်သည် ဒတ်ချ်-အမေရိကန်လူမျိုး နက္ခတ္တပညာရှင် [[:en:Gerard Kuiperဂျရတ် ခိုက်ပါး]] အား အစွဲပြုကာ မှည့်ခေါ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ဂျရတ်ဒ် ခိုက်ပါးသည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်တည်ရှိကြောင်း အမှန်တကယ် ကြိုတင်ခန့်မှန်းခဲ့ခြင်း မဟုတ်ပါ။ ခိုက်ပါး ခါးပတ်အား [[အောတိမ်တိုက်]] နှင့် မရောထွေးပါနှင့်။ ယင်းသည် အဆပေါင်း ထောင်ချီကာ ပိုမိုဝေးကွာပြီး အချပ်ပြားပုံစံ မဟုတ်ပေ။ ပလူတိုသည် ခိုက်ပါးခါးပတ်၏ အကြီးမားဆုံးသော အရာဝတ္ထုတစ်ခုပင်ဖြစ်သည်။ ခိုက်ပါး ခါးပတ်သည် ယူဆထားကြသော [[အောတိမ်တိုက်]]နှင့် ကွဲပြားသည်။ အောတိမ်တိုက်သည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်ထက် အဆတစ်ထောင်ခန့် ပိုမိုဝေးကွာပြီး အများအားဖြင့် စက်လုံးပုံသဏ္ဌာန်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ၊ ပြန့်ကျဲနေသော အဝန်းအဝိုင်း (scattered disc) အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော ဟေးလ်စ်တိမ်တိုက် (Hills cloud) သို့မဟုတ် အောတိမ်တိုက်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများကို စုပေါင်း၍ နက်ပကျွန်းကို ကျော်လွန်တည်ရှိသော အရာဝတ္ထုများ (trans-Neptunian objects — TNOs) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref>{{cite web |title=Description of the System of Asteroids as of May 20, 2004 |author=Gérard Faure |url=http://www.astrosurf.com/aude/map/us/AstFamilies2004-05-20.htm |date=2004 |access-date=1 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529003558/http://www.astrosurf.com/aude/map/us/AstFamilies2004-05-20.htm |archive-date=29 May 2007 |url-status=dead}}</ref> [[ပလူတို]]သည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်း သိရှိထားသမျှ အကြီးဆုံးနှင့် ဒြပ်ထုအများဆုံး အရာဝတ္ထုဖြစ်ပြီး၊ နက်ပကျွန်းကို ကျော်လွန်တည်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအနက်လည်း အကြီးဆုံးနှင့် ဒြပ်ထုအရ ဒုတိယအများဆုံး အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ ၎င်းထက် ဒြပ်ထုပိုများသော အရာဝတ္ထုမှာ ပြန့်ကျဲနေသော အဝန်းအဝိုင်းအတွင်းရှိ အဲရစ် (Eris) တစ်ခုသာ ဖြစ်သည်။ မူလက ဂြိုဟ်တစ်လုံးဟု သတ်မှတ်ခဲ့ကြသော်လည်း ပလူတိုသည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ကြောင်း သတ်မှတ်လာခြင်းကြောင့် ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် [[ဂြိုဟ်သိမ်]]အဖြစ် ပြန်လည်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ခိုက်ပါး ခါးပတ်နှင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်တို့ကို [[နေအဖွဲ့အစည်း]]၏ အကျယ်အဝန်းကို သတ်မှတ်ဖော်ပြသည့် အမှတ်အသားများအဖြစ် ယူဆနိုင်သည်။ အခြားရွေးချယ်စရာများမှာ ဟေလီယိုပေါ့စ် (heliopause) နှင့် နေ၏ ဆွဲငင်အားသက်ရောက်မှုသည် အခြားကြယ်များ၏ ဆွဲငင်အားသက်ရောက်မှုနှင့် တူညီလာသည့် အကွာအဝေးတို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းအကွာအဝေးကို [[နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ ယူနစ်]] (AU) ၅၀,၀၀၀ မှ ၁၂၅,၀၀၀ ကြားတွင် ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။<ref>{{cite web |url=https://svs.gsfc.nasa.gov/12639 |title=Where is the Edge of the Solar System? |date=5 September 2017 |website=Goddard Media Studios |publisher=NASA's Goddard Space Flight Center |access-date=2019-09-22 |archive-date=16 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216043038/https://svs.gsfc.nasa.gov/12639 |url-status=live }}</ref> == သမိုင်း == ၁၉၃၀ ခုနှစ်တွင် ပလူတိုအား ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် ယင်းတစ်ခုတည်း မဖြစ်တန်ရာဟု ခန့်မှန်းခဲ့ကြသည်။ ယခုခေါ်ဆိုကြသည့် ခိုက်ပါးခါးပတ်သည် ဆယ်စုနှစ်များစွာ ပုံစံများစွာဖြင့် အဆိုပြုခံခဲ့ရသည်။ ၎င်းတည်ရှိသည့် ပထမဆုံးသက်သေအား ၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး တွေ့ရှိခဲ့သည်။ === အဆိုပြုခြင်း === trans-Neptunian တည်ရှိကြောင်း ပထမဆုံး အကြံပေးသူမှာဖရက်ဒရစ် လီယိုနဒ် ဖြစ်သည်။ များမကြာခင် Clyde Tombaugh ဆိုသူမှ ပလူတိုအား ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် လီယိုနက်သည် ပလူတိုတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘဲ အခြားသော မလေ့လာရသေးသည့် အရာဝတ္ထုများသည် တည်ရှိဦးမည်ဟု တွေးမိလေသည်။<ref>{{cite web| title=What is improper about the term "Kuiper belt"? (or, Why name a thing after a man who didn't believe its existence?)| url=http://www.icq.eps.harvard.edu/kb.html| work=International Comet Quarterly| accessdate=October 24, 2010}}</ref> ယင်းခုနှစ်မှာပင် နက္ခတ္တပညာရှင် Armin Otto Leuschner ဆိုသူမှ ပလူတိုသည် ပတ်လမ်းရှည် ဂြိုဟ်ဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများထဲက တစ်ခုဖြစ်နိုင်သည်ဟု အကြံပေးခဲ့သည်။"<ref name=lauch>{{cite book |first=John K. |last=Davies |first2=J. |last2=McFarland |first3=Mark E. |last3=Bailey |first4=Brian G. |last4=Marsden |first5=W. I. |last5=Ip |title=The Solar System Beyond Neptune |editor=M. Antonietta Baracci |editor2=Hermann Boenhardt |editor3=Dale Cruikchank |editor4=Alessandro Morbidelli |pages=11–23 |publisher=University of Arizona Press |url=http://www.arm.ac.uk/preprints/2008/522.pdf |date=2008 |chapter=The Early Development of Ideas Concerning the Transneptunian Region |access-date=29 February 2016 |archive-date=20 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220182134/http://www.arm.ac.uk/preprints/2008/522.pdf |url-status=dead }}</ref> ===ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်း === ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် ထိုစဉ်က မက်ဆာချူးဆက်နည်းပညာတက္ကသိုလ် (MIT) ၌ လုပ်ကိုင်နေသော နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် ဒေးဗစ် စီ ဂျူးဝစ် (David C. Jewitt) သည် “နေအဖွဲ့အစည်း၏ အပြင်ဘက်ပိုင်းတွင် ဘာမျှမရှိသလောက် ဖြစ်နေသည့်ပုံပေါ်ခြင်း”<ref name="qbee">{{cite journal |doi=10.1038/362730a0 |title=Discovery of the candidate Kuiper belt object 1992 QB1 |date=1993 |last1=Jewitt |first1=David |last2=Luu |first2=Jane |journal=Nature |volume=362 |issue=6422 |pages=730–732 |bibcode=1993Natur.362..730J|s2cid=4359389 }}</ref> ကို ပိုမို၍ စိတ်ဝင်စားပူပန်လာခဲ့သည်။ သူသည် ထိုစဉ်က ဘွဲ့လွန်ကျောင်းသူဖြစ်သော ဂျိန်း လူး (Jane Luu) ကို [[ပလူတို]]၏ ပတ်လမ်းအပြင်ဘက်ရှိ အခြားအရာဝတ္ထုတစ်ခုကို ရှာဖွေတွေ့ရှိရန် ကြိုးပမ်းမှုတွင် ကူညီပေးဖို့ တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ အကြောင်းမှာ သူက သူမအား “ငါတို့ မလုပ်ရင် ဘယ်သူမှ လုပ်မှာမဟုတ်ဘူး” ဟု ပြောခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဂျူးဝစ်နှင့် လူးတို့သည် အမေရိကန်နိုင်ငံ၊ အရီဇိုးနားပြည်နယ်ရှိ ကစ်ပိခ် အမျိုးသားနက္ခတ္တလေ့လာရေးစခန်း (Kitt Peak National Observatory) နှင့် ချီလီနိုင်ငံရှိ ဆယ်ရိုတိုလိုလို အမေရိကန်တိုက်နှစ်တိုက် ပူးတွဲနက္ခတ္တလေ့လာရေးစခန်း (Cerro Tololo Inter-American Observatory) တို့၏ [[တယ်လီစကုပ်]]များကို အသုံးပြု၍ ရှာဖွေခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ရှာဖွေမှုနည်းလမ်းမှာ ကလိုက်ဒ် တွန်ဘော့ (Clyde Tombaugh) နှင့် ချားလ်စ် ကိုဝဲလ် (Charles Kowal) တို့ အသုံးပြုခဲ့သည့် နည်းလမ်းနှင့် ဆင်တူပြီး ပုံရိပ်နှစ်ခုကို အလှည့်ကျ ကြည့်ရှုနှိုင်းယှဉ်သည့် ကိရိယာ (blink comparator) ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ အစပိုင်းတွင် ဓာတ်ပုံပြားတစ်စုံစီကို စစ်ဆေးရန် ရှစ်နာရီခန့် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ သို့သော် အီလက်ထရွန်နစ် အားသွင်းမှုချိတ်ဆက်ကိရိယာ (charge-coupled device — CCD) များ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ လုပ်ငန်းစဉ်သည် ပိုမိုမြန်ဆန်လာခဲ့သည်။ CCD များ၏ မြင်ကွင်းအကျယ်သည် ဓာတ်ပုံများထက် ကျဉ်းမြောင်းသော်လည်း အလင်းကို ပိုမိုထိရောက်စွာ ဖမ်းယူနိုင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရောက်ရှိလာသော အလင်း၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ပြီး ဓာတ်ပုံများတွင် ရရှိသည့် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက သိသိသာသာ ပိုမိုကောင်းမွန်သည်။ ထို့ပြင် ပုံရိပ်များကို အလှည့်ကျ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ရှုသည့် လုပ်ငန်းစဉ်ကို ကွန်ပျူတာမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင်လည်း လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် CCD များသည် နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ ထောက်လှမ်းကိရိယာအများစု၏ အခြေခံအစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်လာကြသည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်တွင် ဂျူးဝစ်သည် ဟာဝိုင်အီတက္ကသိုလ်၏ နက္ခတ္တဗေဒဌာနသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် လူးလည်း သူနှင့် ပူးပေါင်းခဲ့ပြီး မောနာကီးယား (Mauna Kea) ရှိ ဟာဝိုင်အီတက္ကသိုလ်၏ ၂.၂၄ မီတာ တယ်လီစကုပ်ကို အသုံးပြု၍ သုတေသနလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် CCD များ၏ မြင်ကွင်းအကျယ်သည် ၁၀၂၄ × ၁၀၂၄ ပစ်ဇယ်အထိ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ရှာဖွေရေးလုပ်ငန်းများကို များစွာ ပိုမိုလျင်မြန်စွာ ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သည်။ ရှာဖွေမှုကို ငါးနှစ်ကြာ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီးနောက် ၁၉၉၂ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ဂျူးဝစ်နှင့် လူးတို့သည် “ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုလောင်း 1992 QB1 ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်း” အကြောင်း ကြေညာခဲ့ကြသည်။ ထိုအရာဝတ္ထုကို နောက်ပိုင်းတွင် 15760 အယ်လ်ဘီယွန် (15760 Albion) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ခြောက်လအကြာတွင် ၎င်းတို့သည် ထိုဒေသအတွင်းရှိ ဒုတိယမြောက်အရာဝတ္ထုဖြစ်သော (181708) 1993 FW ကိုလည်း ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite journal |title=1993 FW |author1=Marsden, B.S. |place=Minor Planet Center |bibcode=1993IAUC.5730....1L |date=1993 |author2=Jewitt, D. |author3=Marsden, B.G. |issue=5730 |page=1 |journal=IAU Circ.}}</ref> By 2018, over 2000&nbsp;Kuiper belt objects had been discovered.<ref name="Dyches">{{cite web |url=https://solarsystem.nasa.gov/news/792/10-things-to-know-about-the-kuiper-belt |title=10&nbsp;Things to Know About the Kuiper Belt |last=Dyches |first=Preston |website=NASA Solar System Exploration |date=14 December 2018 |access-date=2019-12-01 |archive-date=10 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190110003110/https://solarsystem.nasa.gov/news/792/10-things-to-know-about-the-kuiper-belt |url-status=live }}</ref> ၂၀၁၈ ခုနှစ်ရောက်သည့်အခါ ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုပေါင်း ၂၀၀၀ ကျော်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၂ QB1 ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် နှစ်ပေါင်း ၂၀ အတွင်း (၁၉၉၂–၂၀၁၂) ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုပေါင်း ၁၀၀၀ ကျော်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ၁၉၉၂ QB1 ကို ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် 15760 အယ်လ်ဘီယွန် (15760 Albion) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ယင်းတွေ့ရှိမှုများက ပလူတိုနှင့် အယ်လ်ဘီယွန်တို့အပြင် အရာဝတ္ထုများစွာ ပါဝင်သော ကျယ်ပြန့်သည့် ခိုက်ပါး ခါးပတ်တစ်ခု တည်ရှိကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း၌ပင် ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ၏ အတိုင်းအတာနှင့် သဘာဝလက္ခဏာများကို အပြည့်အဝ မသိရှိရသေးပေ။ နောက်ဆုံးတွင် လူမဲ့အာကာသယာဉ် ''New Horizons'' သည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်အရာဝတ္ထုများကို အနီးကပ်ဖြတ်သန်းလေ့လာသည့် ပထမဆုံးအာကာသယာဉ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပလူတိုစနစ်ကို အနီးကပ်လေ့လာခဲ့ပြီး၊ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် [[၄၈၆၉၅၈ အယ်ရိုကော|အာရိုကိုသ်]] (Arrokoth) ကို ဆက်လက်အနီးကပ် လေ့လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=https://www.science.org/content/article/surviving-encounter-beyond-pluto-nasa-probe-begins-relaying-view-kuiper-belt-object |title=Surviving encounter beyond Pluto, NASA probe begins relaying view of Kuiper belt object |last=Voosen |first=Paul |date=2019-01-01 |website=Science |publisher=AAAS |access-date=2019-12-01 |archive-date=8 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008185849/https://www.science.org/content/article/surviving-encounter-beyond-pluto-nasa-probe-begins-relaying-view-kuiper-belt-object |url-status=live }}</ref> နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်ပတ်လမ်းအပြင်ဘက်ရှိ ဒေသကို ပထမဆုံး မြေပုံရေးဆွဲလေ့လာခဲ့ချိန်မှစ၍ ပြုလုပ်ခဲ့သော သုတေသနများအရ ယခုအခါ ခိုက်ပါး ခါးပတ်ဟု ခေါ်ဆိုသည့် ဒေသသည် ကာလတိုကြယ်တံခွန်များ၏ မူလအစနေရာ မဟုတ်ကြောင်း သိရှိလာခဲ့သည်။ ယင်းကြယ်တံခွန်များသည် ၎င်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော ပြန့်ကျဲနေသည့် အဝိုင်းပြား (scattered disc) ဟုခေါ်သည့် အရာဝတ္ထုအစုအဝေးမှ ဆင်းသက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်သည် မူလခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းသို့ အပြင်ဘက်ဘက်သို့ ရွေ့လျားဝင်ရောက်ခဲ့စဉ် မူလခိုက်ပါး ခါးပတ်သည် ယခုထက် နေနှင့် ပိုမိုနီးကပ်သောနေရာတွင် ရှိခဲ့သည်။ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၏ ရွေ့လျားမှုကြောင့် ၎င်းနောက်တွင် အရာဝတ္ထုအစုအဝေးနှစ်မျိုး ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။ ပထမအမျိုးအစားမှာ နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းကြောင့် မည်သည့်အခါမျှ သက်ရောက်မှုမခံရနိုင်သည့် ဒိုင်းနမစ်တည်ငြိမ်သော အရာဝတ္ထုများဖြစ်ပြီး ယင်းတို့သည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်၏ အဓိကအစိတ်အပိုင်းကို ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဒုတိယအမျိုးအစားမှာ နေကို လှည့်ပတ်သွားလာနေသော နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ သက်ရောက်မှုကို ဆက်လက်ခံရနိုင်လောက်အောင် နေနှင့် အနီးဆုံးချဉ်းကပ်သည့် အမှတ် (perihelion) ရှိသည့် အရာဝတ္ထုများဖြစ်ပြီး ယင်းတို့သည် ပြန့်ကျဲနေသည့် အဝိုင်းပြားကို ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ==ကျမ်းကိုး== {{Reflist|2}} {{footer SolarSystem}} [[Category:နေအဖွဲ့အစည်း]] ouegfipzhpldqqu2ylikmgyznte6bsd 0 62797 1057937 719492 2026-10-14T10:53:55Z ~2026-55421-02 149452 /* နည်းလမ်း */ 1057937 wikitext text/x-wiki '''ဆေးဆိုးပန်းရိုက်ခြင်း''' ({{lang-en|Silk-screen printing}}) ဆိုသည်မှာ ပိုးဇာမျက်နှာပြင်ပုံနှိပ် နည်းပညာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ပိုးဇာဘောင် ပုံနှိပ်ခြင်းဟုလည်းခေါ်ပါသည်။ ပုံနှိပ်ခြင်းနည်းများထဲမှ ပိုးဇာခေါ် နိုင်လွန်စကာ စ ပိတ်ပါးစများ ၊({{lang-en| Squeegee}}) ဘိပြားခေါ် စကေဘာ ပြားများ အသုံးပြုကာ ပလက်စတစ်၊သစ်သား၊ အင်္ကျီ၊ ဖန်ခွက် စသည့် လူအသုံးဆောင်ပစ္စည်းများပေါ်တွင် လိုချင်သည့် ဒီဇိုင်းအား ပုံနှိပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ == ပြုလုပ်ပုံ == [[File:ScreenPrinting500px.gif|thumb|ဆေးဆိုးပန်းရိုက်ခြင်း]] [[File: Silketrykk.svg | thumb|right|220px|A.ရိုက်ဆေး B.စကေဘာ ဘိပြား C.ဒီဇိုင်းပုံ D.ဘောင်ကူးဆေး E.ဆေးရိုက်ဘောင် F.ပုံနှိပ်ထားသော ဒီဇိုင်းပုံ]] သစ်သား ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော လေးထောင့်ဘောင် အလွတ်ပေါ်တွင် အပေါက်ငယ်များ ပါဝင်သည့် နိုင်လွန်ပိတ်ပါးစဖြင့် တင်းအောင် ကျပ်ထားသော ဆေးရိုက်ဘောင်တစ်ခုကို အလိုရှိသော အတိုင်းအတာကို ပြုလုပ်ထားရသည်။ ၎င်းဘောင်ပေါ်တွင် အလိုရှိသော ရုပ်ပုံအား (ဘောင်ကူးခြင်း) ပုံဖော်ပြီး အပေါ်မှ ဆိုးဆေးကို ဘိပြား အသုံးပြု၍ ဖိချခြင်းဖြင့် ပုံနှိပ်လိုသည့် အရာပေါ်သို့ ပုံထင်စေခြင်းဖြစ်သည်။ ဆေးရိုက် ‌ဘောင်တွင် ပုံဖော်ခြင်း (ဘောင်ကူးခြင်း) ဆိုသည်မှာ ဆေးရိုက်ဘောင်ပေါ်၌ ပုံဖော်ဆေး (သို့) ဆိုးဆေး ယိုမဆင်းနိုင်သည့် အရာများကို သုံးပြီး ကာထားခြင်း၊ ဖွင့်ပေးခြင်းဖြစ်သည်။ ဆေး မထင်စေသော နေရာများကို ကာထားခြင်း၊ ဆေးထင်စေခြင်သောနေရာများကို ဖွင့်ထားခြင်းအားဖြင့် ဆိုးဆေးများမှာ ပုံဖော် ဖွင့်ထားသည့်အတိုင်း ဘောင်မျက်နှာပြင် အပေါက်ပါ နိုင်လွန်စပေါ်မှ ဖြတ်သန်းပြီးပုံရိပ် ထင်လာခြင်းဖြစ်သည်။ == ဆက်စပ်ပစ္စည်း == *ဆေးရိုက် ဘောင် ({{lang-en| frame}}) *ဘိပြား (ခ)စကေဘာ ({{lang-en| Squeegee}}) * ရိုက်ဆေး * ဘောင်ကူးဆေး ({{lang-en| emulsion}}) ==== ဆေးရိုက်ဘောင်==== ဆေးရိုက်ဘောင်တွင် ဘောင် နှင့် ပိုးဇာ နှစ်ပိုင်း ပါဝင်သည်။ ''ဘောင် -'' ဘောင်အား အများအားဖြင့် သစ်သား ဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး လုပ်ငန်းလိုအပ်ချက်အရ သစ်သားဘောင်၊ အလူမီနီယံဘောင်၊ စတီးဘောင် ဟူ၍ ဆိုဒ်အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ ဘောင်မျက်နာပြင် အပြန့်သာ ပြုလုပ်သော်လည်း လိုအပ် ချက်အရ မျက်နာပြင် အခုံး ဘောင်များ လေးထောင့်မဟုတ်သော အဝိုင်း ဘောင်များလည်းရှိသည်။ အဓိကရည်ရွည်ချက်မှာ ဘောင်တွင် တပ်ဆင်မည့် ပိုးဇာမျက်နာပြင် တင်းအောင် ဘောင်မျက်နာပြင် ခိုင်ခံပြီးပေါ့ပါးမှု ရှိစေရန်ုဖြစ်သည်။ ''ပိုးဇာ'' - ဘောင်မျက်နှာပြင်တွင် တပ်ဆင်မည့်ပိုးဇာမှာ ပါးလွာသော နိုင်လွန်သားဖြင့် ပြုလုပ်ထားပြီး ရိုက်ဆေးများ ဖြတ်သန်စီးဆင်နိုင်ရန် အပေါက်ငယ်များပါဝင်သည်။ ပိုးဇာ မျက်နာပြင် တစ်လက်မ အတွင်း ပါဝင်သော အပေါက် အရည်တွက် ပေါ်မူတည်ပြီး mesh 100 ၊mesh၁၂၀ ၊mesh၃၀၀ ဟု ထုတ်လုပ်သည်။ ပိုးဇာမျက်နှာပြင်ရှိ အပေါက်ငယ်များ အစိပ် ၊အကျဲ အနည်းအများ သည် ပုံနှိပ်မှုအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိသည့်အတွက် ပုံနှိပ်မည့် အရာ၏ ဒီဇိုင်း၊ အရည်အသွေးနှင့် သုံးစွဲမည့် ပုံနှိပ်ဆေးပေါ်မူတည်ပြီး ပိုဇား အမျိုးစား ကို ရွေးချယ် အသုံးပြုရသည်၊ ခိုင်ခံသော ဘောင်ပေါ်တွင် ပိုးဇာ နိုင်လွန်စကို တင်းအောင် သံဖြင်၎င်း ကော်ဖြင့်၎င်း အသုံးပြု ဘောင်ကျပ်ပြီးလျင် ဆေးရိုက်ဘောင်တစ်ခု ရရှိပါမည်။ ပိုးဇာမျက်နာပြင်တင်းအားသည် ပုံနှိပ်အရည်အသွေးပေါ် သက်ရောက်မှုရှိသည့်အတွက် မလျော့ အောင် ဂရုစိုက် ဘောင်ကျပ်ရပါမည်၊ ==== ဘိပြား (ခ) စကေဘာ==== ရိုက်ဆေးအားဖိအားဖြင့် ဆေးရိုက်ဘောင်မှ စီးထွက် ပုံရိပ်ပေါ်စေရန် ဘိပြားကို သုံးပြု ပုံနှိပ်ရသည်။ ဘိပြားဆိုသည်မှာ သစ်သားပြားပေါ်တွင် ရောဘာပြားတပ်ဆင်ထားခြင်းဖြစ်သည် ။ ရိုက်ဆေးဖိရသော ရောဘာ၏ မျက်နာပြင်သည် (အေ)ပုံစံ နှင့် (ယူ)ပုံစံ နှစ်မျိုးရှိပြီး အသုံးပြုဆေးပေါမူတည်ရွေးချယ်ရသည်၊ {{stub}} [[Category:ပုံနှိပ်ခြင်း]] 5j4vmpoggjo5my0s3hqlqsexwoi01kj 0 90007 1057904 1020977 2026-10-14T06:29:33Z ~2026-54673-69 149304 1057904 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name = ပအိုဝ်း |nativename = ပအိုဝ်ႏဘာႏသာႏ |states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] |region = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] (တောင်ပိုင်း)၊ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]နှင့် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] |ethnicity = [[ပအိုဝ်းလူမျိုး]] |speakers = ၁.၈ သန်းကျော် |date = ၂၀၁၄ |ref = <ref name="Census2014">{{cite web |title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census |publisher=Ministry of Labour, Immigration and Population |url=https://myanmar.unfpa.org/en/publications/2014-pop-census |access-date=2026-10-14}}</ref> |familycolor = တရုတ်-တိဗက်နွယ် |fam1 = [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]] |fam2 = [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] |fam3 = [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ]] |script = [[မြန်မာအက္ခရာ]] (ပအိုဝ်းစာပေ - ထီသိမ်မူ နှင့် အလံတရာမူ) |iso3 = blk |glotto = paok1235 |glottorefname = Pa'o Karen }} '''ပအိုဝ်းဘာသာစကား''' ({{lang-en|Pa'O language}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ရှိ [[ပအိုဝ်းလူမျိုး]] ၁.၈ သန်းကျော် ပြောဆိုအသုံးပြုကြသော [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစုဝင်]] [[ကရင်ဘာသာစကားများ|ကရင်ဘာသာစကားအုပ်စု]]ထဲမှ သီးခြား ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Eberhard2023">{{cite book |author=Eberhard, David M. et al. |year=2023 |title=Ethnologue: Languages of the World |publisher=SIL International}}</ref> အဓိကအားဖြင့် တောင်ပိုင်းပအိုဝ်း (မွန်၊ ကရင်၊ ပဲခူးဒေသများ၌ ပြောဆိုသည့် မြေပြန့်မူ) နှင့် မြောက်ပိုင်းပအိုဝ်း (ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၌ ပြောဆိုသည့် တောင်ပေါ်မူ) ဟူ၍ ဒေသိယစကား မူကွဲကြီး နှစ်ခု ရှိသည်။<ref>Shintani Tadahiko. 2015. ''The Kadaw language''. Linguistic survey of Tay cultural area (LSTCA) no. 106. Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA).</ref> == အမည်များ == ''Ethnologue'' တွင် Black Karen, Northern Taungthu, Taungsu, Pa Oh, Pa-O, Pa’o Karen, Pa-U ဟူ၍ အမည်ကွဲများကို ဖော်ပြထားသည်။ ပအိုဝ်းဘာသာစကားကို "Black Karen" (ကရင်နက်) သို့မဟုတ် "တောင်သူ" ဟူ၍ ကိုလိုနီခေတ်အခါက အချို့သော သုတေသီများက ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသော်လည်း၊ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားတို့က မိမိတို့၏ အမျိုးသားအမည်ဖြစ်သော "ပအိုဝ်ႏ" (Pa'O) ဟူသည့် ဝေါဟာရကိုသာ တရားဝင် အသုံးပြုကြသည်။<ref>Sir George Scott. ''Among the Hill Tribes of Burma – An Ethnological Thicket.'' National Geographic Magazine, 1922, p. 293</ref> သို့သော်လည်း စံသတ်မှတ်ထားသော ဘာသာစကားဆိုင်ရာ သင်ကေတ ISO 639-3 တွင် ပအိုဝ်းဘာသာစကား၏ ကုတ်အမှတ်ကို `blk` ဟု သတ်မှတ်ထားဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>Accurate as of Feb. 2013, cf. http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=blk</ref> == ပျံ့နှံ့ရာဒေသများ == ပအိုဝ်းဘာသာစကားကို အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါဒေသများတွင် အများဆုံး ပြောဆိုသုံးစွဲကြသည် - * [[ရှမ်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်းရှိ [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] (ဆီဆိုင်၊ ပင်လောင်း၊ ဟိုပုံး) နှင့် အနီးဝန်းကျင် မြို့နယ်များ၊ * [[ကယားပြည်နယ်]]ရှိ [[လွိုင်ကော်မြို့နယ်]] နှင့် ဖရူးဆိုးမြို့နယ်အချို့၊ * [[ကရင်ပြည်နယ်]]ရှိ ဘားအံမြို့နယ်နှင့် သံတောင်ကြီးမြို့နယ်များ၊ * [[မွန်ပြည်နယ်]]ရှိ [[သထုံမြို့]]၊ ဘီးလင်းမြို့နှင့် ကျိုက်ထိုမြို့နယ်များ၊ * [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ [[တောင်ငူမြို့]] နှင့် [[ထန်းတပင်မြို့၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]] အနီးဝန်းကျင်များ။ == စာရေးထုံး စနစ် == ပအိုဝ်းဘာသာစကားကို [[မြန်မာအက္ခရာ]]ကို အခြေခံ၍ ပအိုဝ်းသံစဉ်အလိုက် ဖြည့်စွက်တီထွင်ထားသော ပအိုဝ်းစာပေဖြင့် ရေးသားကြသည်။ စာပေအသုံးအနှုန်းအားဖြင့် မူကွဲနှစ်ခု ရှိသည် - # '''ထီသိမ်စာမူ (တောင်ကြီးစာမူ):''' ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ တောင်ပေါ်ပအိုဝ်း တိုင်းရင်းသားများ အဓိက သုံးစွဲသည့် စာမူဖြစ်သည်။ # '''အလံတရာစာမူ (သထုံစာမူ):''' မွန်ပြည်နယ်၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးတို့ရှိ မြေပြန့်ပအိုဝ်း တိုင်းရင်းသားများ အဓိက သုံးစွဲသည့် စာမူဖြစ်သည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} {{ကရင်ဘာသာစကားများ}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:ပအိုဝ်းလူမျိုး]] mckbx3gdgj6oa04j0ziomg4qnfi3coi 0 90857 1057775 958483 2026-10-13T12:19:40Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1057775 wikitext text/x-wiki {{Infobox games | name = (၃၃) ကြိမ်မြောက် အရှေ့တောင် အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲ <br/>33rd Southeast Asian Games | logo = | size = | caption = | host city = {{flagicon|THA}} [[ဘန်ကောက်မြို့]]၊ [[ဇလပုရီပြည်နယ်|ဇလပုရိမြို့]] | motto = | nations participating = ၁၀ | athletes = | events = | opening ceremony = ၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅ | closing ceremony = ၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅ | opened_by = | athlete_oath = | judge_oath = | torch_lighter = | stadium = {{nowrap|[[ရာဇမင်္ဂလာ အမျိုးသားအားကစားကွင်း]]<br/>အ​ရှေ့ပိုင်းအမျိုးသားအားကစားကွင်း<br/>Tinsulanon Stadium}} | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | previous = [[၂၀၂၃ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ|၂၀၂၃]] | next = [[၂၀၂၇ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ|၂၀၂၇]] }} '''(၃၃) ကြိမ်မြောက် အရှေ့တောင် အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲ''' ခေါ် '''၂၀၂၅ ဆီးဂိမ်း''' သည် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] [[ဘန်ကောက်မြို့]]၊ [[ဇလပုရီပြည်နယ်|ဇလပုရီ (ချွန်ဘူရီ)ခရိုင်]]နှင့် [[ဆောင်ခလာမြို့|ဆောင်ခလာခရိုင်]]တို့တွင် ၂၀၂၅ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ (၅)ရက်​နေ့မှ (၂၀) ရက်​နေ့အထိ ကျင်းပမည့် [[အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ]] ဖြစ်သည်။<ref name="cam1">{{cite news|url=https://www.khmertimeskh.com/501291996/sea-games-2025-to-take-place-in-december/|title=SEA Games 2025 to take place in December}}</ref> မြို့(၃)မြို့တွင် လက်ခံကျင်းပသွားမည်ဖြစ်ကြောင်းကို ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ (၁၃)ရက်နေ့တွင် အတည်ပြုခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ အရှေ့တောင်အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲ လက်ခံကျင်းပမည့်မြို့ကို ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် မဲပေးရွေးချယ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံသည် [[၁၉၅၉ အရှေ့တောင်အာရှကျွန်းဆွယ် အားကစားပွဲတော်|၁၉၅၉]]၊ [[၁၉၆၇ အရှေ့တောင်အာရှကျွန်းဆွယ် အားကစားပွဲတော်|၁၉၆၇]]၊ [[၁၉၇၅ အရှေ့တောင်အာရှကျွန်းဆွယ် အားကစားပွဲတော်|၁၉၇၅]]၊ [[၁၉၈၅ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ|၁၉၈၅]]၊ [[၁၉၉၅ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ|၁၉၉၅]]၊ [[၂၀၀၇ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ|၂၀၀၇]] ပွဲတော်များကို အိမ်ရှင်အဖြစ် (၆)ကြိမ်ကျင်းပခဲ့ပြီး ၂၀၂၅ခုနှစ်တွင် သတ္တမအကြိမ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="cam3">{{cite news|url=https://www.bangkokpost.com/sports/2572069/kingdom-ready-to-host-2025-edition|title=Kingdom ready to host 2025 edition}}</ref> မူလ ပူးတွဲအိမ်ရှင်အဖြစ် စီစဉ်ထားသည့် ဆောင်ခလာ (Songkhla) ခရိုင်တွင် အချို့သောပွဲစဉ်များကို ကျင်းပရန် စီစဉ်ခဲ့သည်။ သို့သော် အားကစားပွဲတော် မကျင်းပမီ အချိန်အတန်ငယ်အလိုတွင် ဆိုင်ကလုန်း ဆင်ညား (Cyclone Senyar) ကြောင့် ရေကြီးမှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ဆောင်ခလာခရိုင်တွင် ကျင်းပရန်ရှိသည့် ပွဲစဉ်အားလုံးကို ဘန်ကောက်နှင့် ချွန်ဘူရီရှိ ပွဲနေရာများသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ရသည်။ == လက်ခံကျင်းပခြင်း == အရှေ့တောင်အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲ၏ ထုံးစံအရ ပြိုင်ပွဲများကို အရှေ့တောင်အာရှအားကစားအဖွဲ့ချုပ်ဝင် နိုင်ငံများအကြား အလှည့်ကျ လက်ခံကျင်းပကြသည်။ နိုင်ငံတစ်ခုသည် မိမိအိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပမည့်နှစ်ကို လက်ခံကျင်းပခြင်းမှ နုတ်ထွက်ခြင်း၊ အကြိမ်ပြောင်းလဲကျင်းပခြင်းတို့ ပြုလုပ်နိုင်သည်။ === ၂၀၁၉ ခုနှစ်ပွဲတော်ဂယက်=== ၂၀၁၇ခုနှစ် ဇူလိုင်လ (၂၁)ရက်​နေ့ တွင် ဖိလစ်ပိုင်အားကစားကော်မရှင်မှ [[၂၀၁၉ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ|၂၀၁၉ ခုနှစ်ပွဲတော်]]ကို မူလက လက်ခံကျင်းပရန် စီစဉ်ထားသော်လည်း မာလဝီတွင် စစ်သွေးကြွများကြောင့်<ref name="cam4">{{cite news|url=https://www.unhcr.org/ph/marawi-crisis|title=Marawi Crisis}}</ref> ပျက်စီးမှုများကို ပြန်လည်ထူထောင်ရန် ရန်ပုံငွေအတွက် ၂၀၁၉ ပွဲတော်ကျင်းပရေးမှ နုတ်ထွက်ခဲ့သည်။<ref name="cam5">{{cite news|url=https://www.cnnphilippines.com/sports/2017/07/21/Philippines-withdraws-2019-SEA-Games-hosts-Marawi-rehabilitation.html|title=PH withdraws as 2019 SEA Games hosts; funds to be diverted to Marawi rehab|accessdate=25 May 2023|archivedate=25 May 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230525081026/https://www.cnnphilippines.com/sports/2017/07/21/Philippines-withdraws-2019-SEA-Games-hosts-Marawi-rehabilitation.html}}</ref> ၂၀၁၇ခုနှစ် ဩဂုတ်လ (၁၀)ရက်​​နေ့ တွင် ထိုင်းအမျိုးသားအိုလံပစ်ကော်မတီ ဒုဥက္ကဋ္ဌမှ ၂၀၁၉ ပွဲတော်ကို အစားထိုး လက်ခံကျင်းပရန် ထိုင်းနိုင်ငံဝန်ကြီးချုပ် ပရာရွတ်ချန်အိုချာမှ လက်ခံကြောင်း အကြောင်းကြားလာသည်။ အိမ်ရှင်မြို့အဖြစ် [[ချင်းမိုင်မြို့|ချင်းမိုင်]]၊ ချောင်ဘူရီ၊ ဆောင်ခလာမြို့များကို ရွေးချယ်ထားသည်။ သို့သော် ဩဂုတ်လ ၁၆ ရက်တွင် [[ဖိလစ်ပိုင် အိုလံပစ်ကော်မတီ]] ဥက္ကဋ္ဌမှ ၂၀၁၉ ပွဲတော်ကို ဖိလစ်ပိုင်တွင်ပင် ကျင်းပမည်ဟု ကြေညာပြန်သည်။ သူသည် ဖိလစ်ပိုင်သမ္မတ ဒူတာဒေးကို အယူခံဝင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ထို့​ကြောင့် ထိုင်းနိုင်ငံအ​နေဖြင့် မူလက စီစဉ်ထားသည့် ၂၀၂၅ခုနှစ်ပွဲ​တော်ကို အိမ်ရှင်အဖြစ် ကျင်းပမည်ဖြစ်သည်။ ===၂၀၂၅ခုနှစ်အတွက် အတည်ပြုခြင်း=== ၂၀၂၁ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင်ကျင်းပသော အရှေ့တောင်အာရှအားကစားအဖွဲ့ချုပ် အစည်းအဝေးတွင် ထိုင်းနိုင်ငံကို ၂၀၂၅ခုနှစ်အတွက် အိမ်ရှင်အဖြစ် အမည်တင်သွင်းခဲ့သည်။ ငါးလအကြာတွင် ထိုင်းနိုင်ငံ ဘန်ကောက်မြို့သည် ၂၀၂၅ခုနှစ်ပွဲတော်အတွက် အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပမည်ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုကြေညာခဲ့သည်။ တဆက်တည်းတွင် မလေးရှားနှင့် စင်ကာပူနိုင်ငံများသည် ၂၀၂၇နှင့် ၂၀၂၉ ပွဲတော်များကို လက်ခံကျင်းပမည့် အိမ်ရှင်နိုင်ငံများဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref name="cam2">{{cite news|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1123141/sea-games-2025-2027-2029-hosts|title=Thailand, Malaysia and Singapore confirmed as hosts of future SEA Games}}</ref> ===အိမ်ရှင်မြို့ ​ရွေးချယ်ခြင်း=== ၂၀၂၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၁၁ရက်နေ့တွင် ထိုင်းနိုင်ငံအိုလံပစ်ကော်မတီ၊ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌက အိမ်ရှင်မြို့အဖြစ် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကြရန် မူကြမ်းကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ လက်ခံကျင်းပမည့်မြို့များအနေဖြင့် အားကစားကွင်းအသစ်များ ထပ်မံတည်ဆောက်ရန်မလိုပေ။ {| class="wikitable" style="font-size: 90%;" |+ (၃၂)ကြိမ်​မြောက် အ​ရှေ့​တောင်အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲနှင့် (၁၃)ကြိမ်​မြောက်အာဆီယံမသန်စွမ်းအားကစားပြိုင်ပွဲ အိမ်ရှင်အဖြစ် ဝင်​ရောက်ယှဉ်ပြိုင်သူများ |- ! style="width: 45em;" scope="col" | တစ်မြို့ချင်း (၄) ! style="width: 65em;" scope="col" | ခရိုင်ကျော်ဖြတ် လျှောက်ထားမှုများ (၄ ခု) |- valign="top" | * [[ဘန်ကောက်မြို့|ဘန်​ကောက်]]မြို့ * [[ချင်းမိုင်မြို့|ချင်းမိုင်]]မြို့ * [[နဂရရာဇသီမာမြို့|နဂရရာဇသီမာ]]မြို့ '''''(၁၃ ကြိမ်မြောက် မသန်စွမ်းဆီးဂိမ်း)''''' * ​[[ဆောင်ခလာမြို့|ဆောင်ခလာ]]မြို့ | * ဘန်​ကောက်နှင့် [[ဇလပုရီပြည်နယ်|ဇလပုရီ]]ခရိုင် * '''ဘန်​ကောက်၊ ဇလပုရီ၊ ​ဆောင်ခလာ''(33rd SEA Games'')''' * [[ကရဗီမြို့|ကရဗီ]]၊ [[ဖူးခက်]]၊ တရမ်း * အမ်နတ်ချရွန်၊ သရီသ​ခေတ္တ၊ ဥပ္ပလ ရာဇဌာနီ၊ ယ​သောဓရ |} === ၂၀၂၅ ဆီးဂိမ်းအတွက် အိမ်ရှင်မြို့များ စာချုပ်ချုပ်ဆိုခြင်း === ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော ၂၀၂၅ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲဆိုင်ရာ ပထမဆုံး SEAGF ကောင်စီအစည်းအဝေးအတွင်း၊ [[ဘန်ကောက်မြို့၏ အုပ်ချုပ်ရေးမှူး|ဘန်ကောက်မြို့တော်ဝန်]] ချဒ်ချတ် စစ်တီပွန် (Chadchart Sittipunt)၊ ချွန်ဘူရီခရိုင်အုပ်ချုပ်ရေးမှူး သာဝပ်ချိုင်း ဆရီသွန် (Thawatchai Srithong) နှင့် ဆုန်ခလာခရိုင်အုပ်ချုပ်ရေးမှူး ဆွမ်နက်ခ် ပရွမ်ခရောက် (Somnuek Promkhieo) တို့က အိမ်ရှင်မြို့စာချုပ်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite press release|url=https://pr-bangkok.com/?p=339493|title=Bangkok, Chonburi, and Songkhla are ready to host. 33rd SEA Games, 9-20 Dec. 2025|website=[[Bangkok Metropolitan Administration]]|date=16 June 2024|access-date=26 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226175009/https://pr-bangkok.com/?p=339493|archive-date=26 December 2024|url-status=live}}</ref> ဤအခမ်းအနားသည် အိုလံပစ်နှင့် အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲများ၏ အိမ်ရှင်မြို့ သဘောတူညီချက်ပုံစံကို အခြေခံထားပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲသမိုင်းတွင် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် အိမ်ရှင်မြို့စာချုပ်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.matichon.co.th/sport/news_4627260|script-title=th:ไทยลงนามเจ้าภาพซีเกมส์ 2025 ประกาศยกระดับมาตรฐานเท่าเอเชี่ยนเกมส์|trans-title=Thailand signs as the host of the 2025 SEA Games, announcing the elevation of standards to match those of the Asian Games.|website=[[Matichon]]|date=14 June 2024|access-date=26 December 2024|language=th|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226175740/https://www.matichon.co.th/sport/news_4627260?__cf_chl_rt_tk=Ef0GfygtpZ.kYP8G7BRdjFzERodnh.JwrbXYdGdAqP0-1735235860-1.0.1.1-gh86jRSejuF56Kz9L9uhDmoL5fDEjpMeLX_iavqc0zU|archive-date=26 December 2024|url-status=live}}</ref> == ပြိုင်ပွဲ ကျင်းပမည့် နေရာများ == [[ဖိုင်:Bangkok Business Area (9144571460).jpg|thumb|ဘန်ကောက်မက်ထရိုပိုလီတန်ဧရိယာ]] ၂၀၂၅ ခုနှစ် အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲကို [[ဘန်ကောက်မက်ထရိုပိုလီတန်ဧရိယာ|ဘန်ကောက်မြို့တော်ဧရိယာ]]၊ [[ဇလပုရီပြည်နယ်|ချွန်ဘူရီခရိုင်]]နှင့် ဆုန်ခလာခရိုင်တို့ရှိ လက်ရှိအားကစားရုံများကို အသုံးပြု၍ ကျင်းပသွားမည်ဖြစ်သည်။ ယင်းနေရာများတွင် ၁၉၈၅ ခုနှစ် အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ၊ ၁၉၉၈ ခုနှစ် အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲနှင့် ၂၀၀၇ ခုနှစ် နွေရာသီ တက္ကသိုလ်အားကစားပြိုင်ပွဲ (ယခင်က ဘန်ကောက်မြို့တော်ဧရိယာ၌ ကျင်းပခဲ့သည်များ) တွင် အသုံးပြုခဲ့သော နေရာများလည်း ပါဝင်သည်။ [[ဖိုင်:Central Pattaya and beach at sunset in 2017.jpg|thumb|ချွန်ဘူရီ ခေါ် ဇလပုရီခရိုင်]] ဘန်ကောက်နှင့် အနီးဝန်းကျင် ခရိုင်များဖြစ်သည့် [[နဂရပဌမခရိုင်|နခွန်ပထုမ်]]၊ [[နန္ဒပုရီပြည်နယ်|နွန်ထဘူရီ]]၊ [[ပဒုမဌာနီပြည်နယ်|ပထုမ်ဌာနီ]]၊ စမွတ်ပရာကန်နှင့် စမွတ်ဆခွန်တို့ ပါဝင်သော ဘန်ကောက်မြို့တော်ဧရိယာသည် အားကစားနည်း ၃၁ မျိုးအနက် အများစုကို လက်ခံကျင်းပမည်ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ ချွန်ဘူရီခရိုင်က အားကစားနည်း ၁၅ မျိုးနှင့် ဆုန်ခလာခရိုင်က အားကစားနည်း ၁၀ မျိုးကို အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပမည်ဖြစ်သည်။ ပွဲစဉ်နှစ်ခုသာ အခြားပြင်ပနေရာများတွင် ကျင်းပမည်ဖြစ်ရာ အမျိုးသားဘောလုံးပဏာမအဆင့်ပွဲစဉ်များကို ချင်းမိုင်တွင် လည်းကောင်း၊ သေနတ်ပစ် (Skeet shooting) ကို ရတ်ချဘူရီတွင် လည်းကောင်း ကျင်းပသွားမည်ဖြစ်သည်။<ref name="venues1">{{Cite web|url=https://www.khaosod.co.th/sports/news_9642232|script-title=th:เคาะซีเกมส์ กทม. รับจัด 31 กีฬา-ชลบุรี 15 - บอลชายรอบแรกใช้ สงขลา-เชียงใหม่|trans-title=Bangkok to Host 31 Sports, Chonburi 15 - Men's Football Group Stage in Songkhla & Chiang Mai|website=[[Khaosod]]|date=20 February 2025|access-date=20 February 2025|language=th|archive-date=20 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250220074334/https://www.khaosod.co.th/sports/news_9642232?__cf_chl_rt_tk=erkRtSvLoFbgLcctd9ma8L6Al._HW5D9JbcO.PzwfxU-1740037414-1.0.1.1-J3zLeizNkW8cmeaDvT0dvQOfYlC4JokqtasMzb7lCa4|url-status=live}}</ref> [[ဖိုင်:View of Hat Yai City (I).jpg|thumb|ဟတ်ယိုင်မြို့၊ ဆောင်ခလာခရိုင်]] == ပင်မပြိုင်ပွဲ == === ဖွင့်ပွဲ === ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ၏ ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနားကို ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၉ ရက်နေ့တွင် ဘန်ကောက်မြို့ရှိ စနမ်လောင် တော်ဝင်ကွင်းပြင်၌ ကျင်းပရန် စီစဉ်ထားသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ ပါရီမြို့တွင် ကျင်းပခဲ့သော ၂၀၂၄ ခုနှစ် နွေရာသီ အိုလံပစ်နှင့် ပါရာလင်းပစ်ပြိုင်ပွဲများ၏ ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနားကို စံနမူနာယူကာ ခရီးသွားလုပ်ငန်းနှင့် အားကစားဝန်ကြီးဌာန (MOTS) ဝန်ကြီး Sorawong Thienthong က ရိုးရာအားကစားကွင်းပြင်ပတွင် အခမ်းအနားတစ်စိတ်တစ်ပိုင်းကို ကျင်းပရန် စီစဉ်ထားကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။ လူအများအပြား စုဝေးနိုင်သည့် နေရာများကို အသုံးပြုသွားမည်ဖြစ်သည်။ ထိုင်းအားကစားအာဏာပိုင်အဖွဲ့ (SAT) ၏ အုပ်ချုပ်ရေးမှူး Gongsak Yodmani ကလည်း Grand Palace နောက်ခံဖြင့် Sanam Luang ကို ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနား၏ အဓိကနေရာအဖြစ် အသုံးပြုမည်ဖြစ်ကြောင်း ထပ်မံထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့ပြီး Chonburi နှင့် Songkhla တို့ကလည်း ပြိုင်ပွဲတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်မည်ဟု သိရသည်။ ဤသည်မှာ SEA Games သမိုင်းတွင် ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနားကို ရိုးရာအားကစားကွင်းပြင်ပ၌ ဒုတိယအကြိမ်မြောက် ကျင်းပခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ပထမအကြိမ်မှာ ၂၀၀၅ ခုနှစ် SEA Games ကို ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၊ မနီလာမြို့ရှိ Rizal Park အတွင်းရှိ Quirino Grandstand ၌ ကျင်းပခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="white-space:nowrap; width:80%; font-size:90%;" |- !2025 SEA Games sports programme (finalists) |- | {{Col-begin}} {{Col-1-of-4}} * Aquatics ** {{GamesSport|Artistic swimming|Format=m|Image=No}} ** {{GamesSport|Diving|Format=m|Image=No}} ** {{GamesSport|Marathon swimming|Format=m|Image=No}} ** {{GamesSport|Swimming|Format=m|Image=No}} ** {{GamesSport|Water polo|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Archery|Format=m|Image=No}} ** Compound ** Recurve * {{GamesSport|Athletics|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Badminton|Format=m|Image=No}} * Baseball and softball ** {{GamesSport|Baseball|Format=m|Image=No}} ** {{GamesSport|Baseball5|Format=m|Image=No}} ** {{GamesSport|Softball|Format=m|Image=No}} * Basketball ** {{GamesSport|Basketball|Format=m|Image=No}} ** {{GamesSport|3x3 basketball|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Billiards and snooker|Format=m|Image=No}} ** Billiards ** Snooker ** Six-red snooker * {{GamesSport|Bowling|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Boxing|Format=m|Image=No}} * Canoeing and rowing ** {{GamesSport|Canoeing|Format=m|Image=No}} ** {{GamesSport|Rowing|Format=m|Image=No}} ** {{GamesSport|Dragon boat|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Chess|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Cricket|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Cycling|Format=m|Image=No}} ** BMX ** Mountain biking ** Road ** Track {{Col-1-of-4}} * {{GamesSport|Equestrian|Format=m|Image=No}} ** Dressage ** Eventing ** Show jumping ** {{GamesSport|Polo|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Esports|Format=m|Image=No}} * Extreme sports ** {{GamesSport|Jet skiing|Format=m|Image=No}} ** {{GamesSport|Skateboarding|Format=m|Image=No}} ** {{GamesSport|Sport climbing|Format=m|Image=No}} ** {{GamesSport|Water skiing|Format=m|Image=No}}/{{GamesSport|Wakeboarding|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Fencing|Format=m|Image=No}} ** Épée ** Foil ** Sabre * {{GamesSport|Floorball|Format=m|Image=No}} * Football and futsal ** {{GamesSport|Football|Format=m|Image=No}} ** {{GamesSport|Futsal|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Golf|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Gymnastics|Format=m|Image=No}} ** Aerobic ** Artistic ** Rhythmic * {{GamesSport|Handball|Format=m|Image=No}} * Hockey ** {{GamesSport|Field hockey|Format=m|Image=No}} ** {{GamesSport|Hockey5s|Format=m|Image=No}} ** {{GamesSport|Indoor hockey|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Ice hockey|Format=m|Image=No}} * Ice skating ** {{GamesSport|Figure skating|Format=m|Image=No}} ** {{GamesSport|Short-track speed skating|Format=m|Image=No}} {{Col-3-of-4}} * {{GamesSport|Judo|Format=m|Image=No}} ** Combat ** Kata * {{GamesSport|Ju-jitsu|Format=m|Image=No}} ** Ne-waza ** Fighting ** Duo * {{GamesSport|Kabaddi|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Karate|Format=m|Image=No}} ** Kumite ** Kata * {{GamesSport|Kickboxing|Format=m|Image=No}} ** Ring ** Tatami * {{GamesSport|Modern pentathlon|Format=m|Image=No}} ** Triathle ** Biathle ** Obstacle laser-run * {{GamesSport|Muaythai|Format=m|Image=No}} ** Combat ** Waikru * {{GamesSport|Netball|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Pencak silat|Format=m|Image=No}} ** Tanding ** Seni * {{GamesSport|Pétanque|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Rugby sevens|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Sailing|Format=m|Image=No}} ** Sailing ** Kiteboarding ** Windsurfing {{Col-4-of-4}} * {{GamesSport|Sepak takraw|Format=m|Image=No}} ** Regu ** Quadrant ** Hoop ** {{GamesSport|Chinlone|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Shooting|Format=m|Image=No}} ** Pistol and rifle ** Shotgun ** {{GamesSport|Practical shooting|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Squash|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Table tennis|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Taekwondo|Format=m|Image=No}} ** Kyorugi ** Poomsae * {{GamesSport|Tennis|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Teqball|Format=m|Image=No}} * Triathlon ** {{GamesSport|Triathlon|Format=m|Image=No}} ** {{GamesSport|Aquathlon|Format=m|Image=No}} ** {{GamesSport|Duathlon|Format=m|Image=No}} * Volleyball ** {{GamesSport|Volleyball|Format=m|Image=No}} ** {{GamesSport|Beach volleyball|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Weightlifting|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Woodball|Format=m|Image=No}} * {{GamesSport|Wrestling|Format=m|Image=No}} ** Freestyle ** Greco-Roman * {{GamesSport|Wushu|Format=m|Image=No}} ** Sanda ** Taolu {{col-end}} |- !2025 SEA Games sports programme (demonstration events)<ref name="events"/> |- | {{Col-begin}} {{Col-1-of-4}} * {{GamesSport|Air sports|Format=m|Image=No}} ** Paragliding ** Paramotoring {{Col-2-of-4}} * {{GamesSport|Flying disc|Format=m|Image=No}} ** Disc golf ** Ultimate {{Col-3-of-4}} * {{GamesSport|Tug of war|Format=m|Image=No}} {{Col-4-of-4}} {{Col-end}} |} == ပွဲများနှင့်အားကစား== === ဆုတံဆိပ်ဇယား === ;Key {{Color box|#ccccff|&nbsp;<nowiki>*</nowiki>&nbsp;|border=darkgray}} အိမ်ရှင် {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable plainrowheaders|team=NOC|caption=၂၀၂၅ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ ဆုတံဆိပ်ဇယား}} <ref>{{cite web | url=https://wrs.gmsmate.com/seagames2025/medal-standings | title=Medal Standings | publisher=33rd SEA Games | accessdate=11 December 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260613130344/https://wrs.gmsmate.com/seagames2025/medal-standings | archive-date=13 June 2026 | url-status=dead}}</ref> |- |၁||align=left|{{flag|BRU}}||၁||၃||၄||၈ |- |၂||align=left|{{flag|INA}}||၈၅||၉၄||၁၀၃||၂၈၂ |- |၃||align=left|{{flag|LAO}}||၂||၉||၂၂||၃၃ |- |၄||align=left|{{flag|MAS}}||၄၈||၅၁||၁၀၉||၂၀၈ |- |၅||align=left|{{flag|MYA}}||၃||၂၀||၀၃၈||၆၁ |- |၆||align=left|{{flag|PHI}}||၄၁||၅၉||၁၂၆||၂၂၆ |- |၇||align=left|{{flag|SIN}}||၄၈||၅၃||၇၀||၁၇၁ |-bgcolor=ccccff |၈||align=left|{{flag|THA}}*||၁၉၈||၁၃၀||၉၃||၄၂၁ |- |၉||align=left|{{flag|TLS}}||၀||၀||၃||၃ |- |၁၀||align=left|{{flag|VIE}}||၇၄||၇၂||၉၉||၂၄၅ |- !colspan=2|စုစုပေါင်း (၁၀ နိုင်ငံ)!! ၀ !! ၀ !! ၀ !! ၀ |} == ကိုးကား == {{reflist}} {{အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲများ}} [[Category:အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ]] os9ekg9z1h1gcmt3zwgxvjxjx2vw679 0 91101 1057830 852135 2026-10-13T16:28:03Z Dr Lotus Black 31011 1057830 wikitext text/x-wiki {{Infobox planet | name = Dione | alt_names = Saturn IV | adjectives = Dionean | image = Dione in natural light.jpg | caption = Dione photographed in natural light by the<br>[[:en:Cassini–Huygens|''Cassini'']] spacecraft in 2008 <!--- | image = Dione3 cassini big.jpg | caption = [[:en:Cassini–Huygens|''Cassini'']] view of Dione's leading hemisphere. The large craters on or near the terminator are (from bottom to top) Evander, Erulus, Lagus and Sagaris. The Palatine Chasmata fractures stretch across the lower right limb, and the trough Aufidus Catena extends along the bottom near the south pole. ---> | discovery = yes | discoverer = [[ဂျီယိုဗန်နီ ကက်စီနီ]] | discovered = March 21, 1684 | semimajor = {{val|377396|u=km}} <!--Computed from period using the http://cfa-www.harvard.edu/iau/NatSats/NaturalSatellites.html µ value--> | eccentricity = {{val|0.0022}}<ref name="exp.arc.nasa.gov">[http://exp.arc.nasa.gov/downloads/celestia/data/solarsys.ssc http://exp.arc.nasa.gov/downloads/celestia/data/solarsys.ssc] ''Exp.arc.nasa.gov'' Retrieved on 05-21-07 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050309115746/http://exp.arc.nasa.gov/downloads/celestia/data/solarsys.ssc |date=March 9, 2005 }}</ref> | period = {{val|2.736915|u=d}}<ref name="exp.arc.nasa.gov" /> | inclination = 0.019° (to Saturn's equator) | satellite_of = [[စနေဂြိုဟ်]] | physical_characteristics = yes | dimensions = 1128.8&thinsp;×&thinsp;1122.6&thinsp;×&thinsp;1119.2 km<ref name="Roatsch2009" /> | surface_area = {{val|3964776.51|u=km2}}<ref name="Solar System Exploration" /> | mean_diameter = {{val|1122.8|0.8|u=km}}<ref name="Roatsch2009" /> | mass = {{val|1.095452|0.000168|e=21|u=kg}}<ref name="Jacobson Antreasian et al. 2006" /> (1.834{{e|-4}} Earths) | density = {{val|1.478|0.003|u=g/cm³}}<ref name="Roatsch2009" /> | surface_grav = {{Gr|1.095|561.4|3}} [[အရှိန်|m/s²]] | escape_velocity = {{V2|1.095|561.4|3}} km/s | rotation = {{val|2.736915|u=d}} <br /> ([[:en:Synchronous rotation|synchronous]]) | axial_tilt = zero | albedo = {{val|0.998|0.004}} ([[:en:geometric albedo|geometric]])<ref name="Verbiscer et al. 2007" /> | magnitude = 10.4 <ref name="Observatorio ARVAL" /> | single_temperature = 87 K (−186°C) }} '''ဒိုင်အိုနီ''' ({{IPAc-en|d|aɪ|ˈ|oʊ|n|i}}) သည် [[စနေဂြိုဟ်]]၏ [[ဂြိုဟ်ရံလ]]တစ်စင်းဖြစ်ပြီး ၁၆၈၄ ခုနှစ်တွင် အီတလီလူမျိုး နက္ခတ္တပညာရှင် [[ဂျီယိုဗန်နီ ကက်စီနီ]] ဆိုသူက ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref name="Cassini1686–1692">{{cite journal| doi = 10.1098/rstl.1686.0013| last = Cassini | first = G. D.| authorlink = Giovanni Domenico Cassini| year = 1686–1692| title = An Extract of the Journal Des Scavans. Of April 22 st. N. 1686. Giving an Account of Two New Satellites of Saturn, Discovered Lately by Mr. Cassini at the Royal Observatory at Paris| journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London| volume = 16| issue = 179–191| pages = 79–85| pmid = | pmc = | jstor = 101844| ref = harv}}<!-- This journal became the Philosophical Transactions of the Royal Society of London in 1775. Are there any earlier publications? Two years seems a long time... --></ref> အချင်းအားဖြင့် ၁၁၂၂ ကီလိုမီတာရှိပြီး [[နေအဖွဲ့အစည်း]]၌ ၁၅ ခုမြောက် အကြီးဆုံးဖြစ်ကာ ဒိုင်အိုနီလ၏ ထုထည် ၃ ပုံ ၂ ပုံကို [[ရေခဲ]]ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။<ref>{{cite web |url=http://saturn.jpl.nasa.gov/science/moons/dione/ |title=About Saturn & Its Moons: Dione |last=Piazza |first=Enrico |work=NASA - Jet Propulsion Laboratory |accessdate=2015-08-19 |archivedate=20 August 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150820054345/http://saturn.jpl.nasa.gov/science/moons/dione/ }}</ref> Cassini အာကာသယာဉ်ဖြင့် လေ့လာချက်များအရ ဒိုင်အိုနီလ၌ အတွင်းပိုင်း ရေသမုဒ္ဒရာ တည်ရှိသည်ဟုဆိုသည်။<ref name='NASA strategy 2015'>{{cite web| url=https://nai.nasa.gov/media/medialibrary/2015/10/NASA_Astrobiology_Strategy_2015_151008.pdf| title=NASA Astrobiology Strategy| year=2015| work=NASA| access-date=23 June 2018| archive-date=22 December 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20161222190306/https://nai.nasa.gov/media/medialibrary/2015/10/NASA_Astrobiology_Strategy_2015_151008.pdf}}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist|30em| | refs = <ref name="Observatorio ARVAL">{{cite web | author = Observatorio ARVAL | title = Classic Satellites of the Solar System | publisher = Observatorio ARVAL | date = April 15, 2007 | url = http://www.oarval.org/ClasSaten.htm | accessdate = 2011-12-17 | ref = {{sfnRef|Observatorio ARVAL}} | archive-date = 22 October 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131022050609/http://oarval.org/ClasSaten.htm }}</ref> <ref name="Roatsch2009"> {{cite book| doi = 10.1007/978-1-4020-9217-6_24| last1 = Roatsch| first1 = T.| last2 = Jaumann| first2 = R.| last3 = Stephan| first3 = K.| last4 = Thomas| first4 = P. C.| year = 2009| chapter = Cartographic Mapping of the Icy Satellites Using ISS and VIMS Data| title = Saturn from Cassini-Huygens| url = https://archive.org/details/saturnfromcassin0000unse| pages = [https://archive.org/details/saturnfromcassin0000unse/page/763 763]–781| isbn = 978-1-4020-9216-9| pmid = | pmc = | ref = {{sfnRef|Roatsch Jaumann et al.|2009}}}} </ref> <ref name="Jacobson Antreasian et al. 2006"> {{cite journal| doi=10.1086/508812| last1=Jacobson | first1=R. A.| last2=Antreasian | first2=P. G.| last3=Bordi | first3=J. J.| last4=Criddle | first4=K. E.| last5=Ionasescu | first5=R.| last6=Jones | first6=J. B.| last7=Mackenzie | first7=R. A.| last8=Meek | first8=M. C.| last9=Parcher | first9=D.| first10=F. J. | last10=Pelletier| first11=W. M. | last11=Owen, Jr.| first12=D. C. | last12=Roth| first13=I. M. | last13=Roundhill| first14=J. R. | last14=Stauch| date=December 2006| title=The Gravity Field of the Saturnian System from Satellite Observations and Spacecraft Tracking Data| journal=The Astronomical Journal| volume=132 | issue=6 | pages=2520–2526| url=http://iopscience.iop.org/1538-3881/132/6/2520/fulltext| bibcode=2006AJ....132.2520J| ref={{sfnRef|Jacobson Antreasian et al.|2006}}}} </ref> <ref name="Solar System Exploration">{{cite web |author = Phil Davis? |title = Solar System Exploration: Planets: Saturn: Moons: Dione: Facts & Figures |publisher = NASA |date = April 1, 2011 |url = http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sat_Dione&Display=Facts |accessdate = March 24, 2013 |ref = {{sfnRef|Solar System Exploration}} |archivedate = 12 October 2012 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121012084815/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sat_Dione&Display=Facts }}</ref> <ref name="Verbiscer et al. 2007"> {{cite journal| doi = 10.1126/science.1134681| last1 = Verbiscer| first1 = A.| last2 = French| first2 = R.| last3 = Showalter| first3 = M.| last4 = Helfenstein| first4 = P.| title = Enceladus: Cosmic Graffiti Artist Caught in the Act| journal = Science| volume = 315| issue = 5813| page = 815| date = 9 February 2007| pmid = 17289992| bibcode = 2007Sci...315..815V| ref = {{sfnRef|Verbiscer French et al.|2007}}| url = http://www.sciencemag.org/content/315/5813/815.abstract| accessdate = 20 December 2011}} (supporting online material, table S1) </ref> }} {{စနေဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ}} {{နေအဖွဲ့အစည်း ဂြိုဟ်ရံလများ (အသေး)}} [[Category:စနေဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ]] 5ozgbltameecsokxtvuuhsd7ewx6b51 0 92527 1057831 852149 2026-10-13T16:28:56Z Dr Lotus Black 31011 1057831 wikitext text/x-wiki {{Infobox planet | name = Rhea | alt_names = Saturn V | adjectives = Rhean | image = PIA07763 Rhea full globe5.jpg | caption = ''[[ကာစီနီ-ဟိုင်ဂင်အာကာသယာဉ်|Cassini]]'' mosaic of Rhea | discovery = yes | discoverer = [[:en:Giovanni Domenico Cassini|G. D. Cassini]]<ref name=space.com.Rhea/> | discovered = December 23, 1672<ref name=space.com.Rhea>[http://www.space.com/20577-rhea-saturn-s-dirty-snowball-moon.html Rhea: Saturn's dirty snowball moon]</ref> | orbit_ref = <ref name="NSES" /> | semimajor = {{val|527108|u=km}} | eccentricity = {{val|0.0012583}} | period = {{val|4.518212|u=[[ရက်|d]]}} | avg_speed = 8.48 km/s | inclination = 0.345° (to Saturn's equator) | satellite_of = [[စနေဂြိုဟ်]] | physical_characteristics = yes | mean_diameter = {{val|1527.6|2.0|u=km}} <ref name="Roatsch et al. 2009" /> <!-- or would 1527.5 be closer to the truth? --> | dimensions = 1532.4&thinsp;×&thinsp;1525.6&thinsp;×&thinsp;1524.4 km <ref name="Roatsch et al. 2009" /> | surface_area = {{val|7337000|u=km²}} | mass = {{val|2.306518|0.000353|e=21|u=kg}} <ref name="Jacobson Antreasian et al. 2006" /> (~3.9{{e|-4}} Earths) | density = {{val|1.236|0.005|u=g/cm³}} <ref name="Roatsch et al. 2009" /> | surface_grav = {{Gr|2.306|763.8|3}} [[အရှိန်|m/s²]] | moment_of_inertia_factor = {{val|0.3911|0.0045}}<ref name="Anderson2007">{{cite journal |last1= Anderson|first1=J. D.|last2= Schubert|first2= G.|title= Saturn's satellite Rhea is a homogeneous mix of rock and ice|journal= Geophysical Research Letters |volume= 34|issue= 2|year= 2007|doi= 10.1029/2006GL028100|bibcode= 2007GeoRL..34.2202A}}</ref> (estimate) | escape_velocity = {{V2|2.306|763.8|3}} km/s | rotation = {{val|4.518212|u=d}} <br> ([[:en:Synchronous rotation|synchronous]]) | axial_tilt = zero | albedo = {{val|0.949|0.003}} ([[:en:geometric albedo|geometric]]) <ref name="Verbiscer et al. 2007" /> | magnitude = 10 <ref name="Observatorio ARVAL" /> | temperatures = yes | temp_name1 = ကယ်လ်ဗင် | min_temp_1 = 53 [[ကယ်လ်ဗင်|K]] | mean_temp_1 = &nbsp; | max_temp_1 = 99 K }} '''ရီးယာ''' သည် [[စနေဂြိုဟ်]]၏ ဒုတိယအကြီးဆုံး [[ဂြိုဟ်ရံလ]]ဖြစ်ပြီး [[နေအဖွဲ့အစည်း]]တွင် နဝမမြောက် အကြီးဆုံးဖြစ်သည်။ ယင်းသည် စီးရီးစ် ဂြိုဟ်သိမ်ပြီးလျင် ဒုတိယအသေးငယ်ဆုံး အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.ciclops.org/media/sp/2011/6794_16344_0.pdf |accessdate=20 July 2018 |archivedate=23 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223003125/http://www.ciclops.org/media/sp/2011/6794_16344_0.pdf }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/dps15-1112-ceres.html |title=DPS 2015: First reconnaissance of Ceres by Dawn |author=Emily Lakdawalla |date=12 November 2015 |publisher=The Planetary Society |access-date=21 February 2018}}</ref> ရီးယာအား [[ဂျီယိုဗန်နီ ကက်စီနီ]]ဆိုသူက ၁၆၇၂ ခုနှစ်တွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ == ဓာတ်ပုံ == <gallery class="center" widths=100px heights=100px> File:Rhean rings PIA10246 Full res.jpg|An artist's impression of Rhea's rings File:Rhea true color.jpg|''[[ကာစီနီ-ဟိုင်ဂင်အာကာသယာဉ်|Cassini]]'' color image of Rhea - large crater Powehiwehi (right center) - chasmata stretch vertically above (past crater Wakonda, near the [[:en:Terminator (solar)|terminator]]) - Onokoro Catenae (lower left). File:Rhea ice cliffs.jpg|Image of the wispy hemisphere, showing ice cliffs - Powehiwehi (upper center); chasmata stretch from upper left to right center - Onokoro Catenae (lower right). File:PIA08148 (Rhea-Splat).jpg|View of Rhea's leading hemisphere with crater Inktomi and its prominent ray system just below center; impact basin [[:en:Tirawa (crater)|Tirawa]] is at upper left File:PIA19057-SaturnMoon-Rhea-20150209.jpg|Enhanced-color views of Rhea taken by ''Cassini'' on 9 February 2015 File:PIA18316-SaturnMoon-Rhea-Cassini-20150210.jpg|Rhea's horizon viewed on 10 February 2015. </gallery> == ကိုးကား == {{reflist | colwidth = 30em | refs = <ref name="NSES"> [http://www.minorplanetcenter.org/iau/NatSats/NaturalSatellites.html Natural Satellites Ephemeris Service] ''Minor Planet Center'' </ref> <ref name="Roatsch et al. 2009"> {{cite book| doi = 10.1007/978-1-4020-9217-6_24| last1 = Roatsch| first1 = T.| last2 = Jaumann| first2 = R.| last3 = Stephan| first3 = K.| last4 = Thomas| first4 = P. C.| year = 2009| chapter = Cartographic Mapping of the Icy Satellites Using ISS and VIMS Data| title = Saturn from Cassini-Huygens| url = https://archive.org/details/saturnfromcassin0000unse| pages = [https://archive.org/details/saturnfromcassin0000unse/page/763 763]–781| isbn = 978-1-4020-9216-9| pmid = | pmc = | ref = {{sfnRef|Roatsch Jaumann et al.|2009}}}} </ref> <ref name="Jacobson Antreasian et al. 2006"> {{cite journal| doi=10.1086/508812| last1=Jacobson | first1=R. A.| last2=Antreasian | first2=P. G.| last3=Bordi | first3=J. J.| last4=Criddle | first4=K. E.| last5=Ionasescu | first5=R.| last6=Jones | first6=J. B.| last7=Mackenzie | first7=R. A.| last8=Meek | first8=M. C.| last9=Parcher | first9=D.| first10=F. J. | last10=Pelletier| first11=W. M. | last11=Owen, Jr.| first12=D. C. | last12=Roth| first13=I. M. | last13=Roundhill| first14=J. R. | last14=Stauch| date=December 2006| title=The Gravity Field of the Saturnian System from Satellite Observations and Spacecraft Tracking Data| journal=The Astronomical Journal| volume=132 | issue=6 | pages=2520–2526| url=http://iopscience.iop.org/1538-3881/132/6/2520/fulltext| bibcode=2006AJ....132.2520J| ref={{sfnRef|Jacobson Antreasian et al.|2006}}}} </ref> <ref name="Verbiscer et al. 2007"> {{cite journal| doi = 10.1126/science.1134681| last1 = Verbiscer| first1 = A.| last2 = French| first2 = R.| last3 = Showalter| first3 = M.| last4 = Helfenstein| first4 = P.| title = Enceladus: Cosmic Graffiti Artist Caught in the Act| journal = Science| volume = 315| issue = 5813| page = 815| date = 9 February 2007| pmid = 17289992| bibcode = 2007Sci...315..815V| ref = {{sfnRef|Verbiscer French et al.|2007}}| url = http://www.sciencemag.org/content/315/5813/815.abstract| accessdate = 20 December 2011}} (supporting online material, table S1) </ref> <ref name="Observatorio ARVAL">{{cite web | author = Observatorio ARVAL | title = Classic Satellites of the Solar System | publisher = Observatorio ARVAL | date = April 15, 2007 | url = http://www.oarval.org/ClasSaten.htm | accessdate = 2011-12-17 | ref = {{sfnRef|Observatorio ARVAL}} | archive-date = 22 October 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131022050609/http://oarval.org/ClasSaten.htm }}</ref> }} {{စနေဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ}} {{နေအဖွဲ့အစည်း ဂြိုဟ်ရံလများ (အသေး)}} [[Category:စနေဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ]] 2pez1k7h93axzcym2fuabg0c4c25qi1 0 92563 1057833 758230 2026-10-13T16:30:19Z Dr Lotus Black 31011 1057833 wikitext text/x-wiki {{Infobox planet | name = Tethys | pronounced = {{IPAc-en|ˈ|t|iː|θ|ᵻ|s}} or {{IPAc-en|ˈ|t|ɛ|θ|ᵻ|s}}{{efn|name=dict-def}} | alt_names = Saturn III | adjectives = Tethyan | image = PIA18317-SaturnMoon-Tethys-Cassini-20150411.jpg | caption = Tethys as imaged by ''[[ကာစီနီ-ဟိုင်ဂင်အာကာသယာဉ်|Cassini]]'' on 11 April 2015 <!--- | image = Saturn's Moon Tethys as seen from Voyager 2.jpg | caption = Tethys image from ''Voyager 2'' in 1981, with the giant trough Ithaca Chasma extending diagonally down and left from the prominent Telemachus Crater at upper right. Smooth plains of the trailing hemisphere, with a reduced crater density, are visible at lower right.---> | discovery = yes | discoverer = [[ဂျီယိုဗန်နီ ကက်စီနီ]] | discovered = March 21, 1684 | semimajor = {{val|294619|u=km}} <!-- Computed using http://cfa-www.harvard.edu/iau/NatSats/NaturalSatellites.html µ value --> | eccentricity = {{val|0.0001}}{{sfn|Jacobson 2010 SAT339}} | period = {{val|1.887802|u=[[ရက်|d]]}}<ref name=saturnian_sat_fact/> | avg_speed = 11.35 km/s<!---{{efn|name=calculated}} - undefined note? ---> | inclination = 1.12° (to Saturn's equator) | satellite_of = [[စနေဂြိုဟ်]] | physical_characteristics = yes | dimensions = 1076.8&thinsp;×&thinsp;1057.4&thinsp;×&thinsp;1052.6 km{{sfn|Roatsch Jaumann et al.|2009|p=765|loc=Tables 24.1–2}} | mean_diameter = {{val|1062.2|1.2|u=km}} (0.083 Earths){{sfn|Roatsch Jaumann et al.|2009|p=765|loc=Tables 24.1–2}} | mass = {{val|6.17449|0.00132|e=20|u=kg}}{{sfn|Jacobson Antreasian et al.|2006}} (1.03{{e|-4}} Earths) | density = {{val|0.984|0.003|u=g/cm³}} {{sfn|Roatsch Jaumann et al.|2009|p=765|loc=Tables 24.1–2}} | surface_grav = {{Gr|0.6174|531.1|3}} [[အရှိန်|m/s²]] {{efn|name=surface gravity}} | escape_velocity = {{V2|0.6174|531.1|3}} km/s{{efn|name=escape velocity}} | rotation = [[:en:Synchronous rotation|synchronous]]{{sfn|Jaumann Clark et al.|2009|p=659}} | axial_tilt = zero | albedo = {{plainlist | * {{val|1.229|0.005}} ([[:en:geometric albedo|geometric]]){{sfn|Verbiscer French et al.|2007}} * {{val|0.80|0.15}} ([[:en:bond albedo|bond]]){{sfn|Jaumann Clark et al.|2009|p=662|loc=Table 20.4}} * {{val|0.67|0.11}} (bolometric bond){{sfn|Howett Spencer et al.|2010|p=581|loc=Table 7}} }} | magnitude = 10.2{{sfn|Observatorio ARVAL}} | single_temperature = {{val|86|1|u=K}}{{sfn|Stone|Miner|1982}} | note = no }} '''တိသပ်စ်''' ({{lang-en|Tethys}}) သည် [[စနေဂြိုဟ်]]၏ အလယ်အလတ်အရွယ်အစားရှိ [[ဂြိုဟ်ရံလ]]ဖြစ်ပြီး ၁၀၆၀ ကီလိုမီတာရှိသည်။ ယင်းအား [[ဂျီယိုဗန်နီ ကက်စီနီ]]ဆိုသူက ၁၆၈၄ ခုနှစ်တွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ တိသပ်စ်သည် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]ရှိ ပင်မဂြိုဟ်ရံလများထဲတွင် သိပ်သည်းမှု အနည်းဆုံးဖြစ်ပြီး ကျောက်သားအနည်းငယ် ပါဝင်ကာ ရေခဲများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ တိသပ်စ်၏ မျက်နှာပြင်သည် အလွန်တောက်ပသည်။ စနေဂြိုဟ်၏ [[အန်ဆဲလ်ဒပ်စ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|အန်ဆဲလ်ဒပ်စ်]]ပြီးလျင် ဒုတိယ အတောက်ပဆုံး ဖြစ်လေသည်။ တိသပ်စ်အနီးသို့ ပိုင်အိုနီးယား ၁၁ (၁၉၇၉)၊ [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်||ဗွိုင်ယေဂျာ ၁]] (၁၉၈၀)၊ [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်||ဗွိုင်ယေဂျာ ၂]] (၁၉၈၁)၊ [[ကာစီနီ-ဟိုင်ဂင်အာကာသယာဉ်|ကာစီနီ-ဟိုင်ဂျင် အာကာသယာဉ်]]များ ချဉ်းကပ်ပျံသန်းခဲ့သည်။ == မှတ်စု == {{notes | notes = {{efn | name = surface gravity | Surface gravity derived from the mass ''m'', the gravitational constant ''G'' and the radius ''r'' : <math>Gm/r^2</math>. }} {{efn | name = escape velocity | Escape velocity derived from the mass ''m'', the gravitational constant ''G'' and the radius ''r'' : {{math|{{radical|2''Gm''/''r''}}}}. }} {{efn | name = dict-def | {{respell|TEE|thəs}} or {{respell|TETH|əs}} }} <!--unused{{efn | name = moon masses | The masses of smaller spherical moons are (in kg): [[အန်ဆဲလ်ဒပ်စ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|Enceladus]]—1.1{{e|20}}, [[မီရန်ဒါ (ဂြိုဟ်ရံလ)|Miranda]]—0.6{{e|20}}, [[:en:Proteus (moon)|Proteus]]—0.5{{e|20}}, [[မီမက်စ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|Mimas]]—0.4{{e|20}}, [[:en:Hi'iaka (moon)|Hi'iaka]]—0.179{{e|20}}. The total mass of remaining moons is about 0.9{{e|20}}. So, the total mass of all moons smaller than Tethys is about 3.679{{e|20}}. Note that [[:en:Dysnomia (moon)|Dysnomia]] and [[:en:Vanth (moon)|Vanth]] do not have good mass estimates at this time and may result in the smaller satellite total exceeding Tethys's mass }}--> }} ==ကိုးကား== {{reflist | colwidth = 30em | refs = <ref name=saturnian_sat_fact>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturniansatfact.html |title=Saturnian Satellite Fact Sheet |author=Williams D. R. |publisher=NASA |date=22 February 2011 |accessdate=16 September 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712071124/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturniansatfact.html |archivedate=12 July 2014 }}</ref> }} {{စနေဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ}} {{နေအဖွဲ့အစည်း ဂြိုဟ်ရံလများ (အသေး)}} [[Category:စနေဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ]] 9o0yyv9ua2fxm7r76xbqqob8nwzmupd 0 92719 1057832 944845 2026-10-13T16:29:43Z Dr Lotus Black 31011 1057832 wikitext text/x-wiki {{Infobox planet | name = Iapetus | alt_names = Saturn VIII | adjectives = Iapetian, Japetian | image = Iapetus.jpg | caption = Natural color photomosaic combining ''Cassini'' images taken on 31 December 2004. It shows the dark Cassini Regio and its border with the bright Roncevaux Terra, several large craters (Falsaron above center, [[:en:Turgis (crater)|Turgis]], the largest, at right), and the equatorial ridge (the Toledo and Tortelosa Montes). | discovery = yes | discoverer = [[ဂျီယိုဗန်နီ ကက်စီနီ]] | discovered = October 25, 1671 | semimajor = {{val|3560820|u=km}} | eccentricity = {{val|0.0286125}} <ref>[http://home.gwi.net/~pluto/mpecs/ss08.htm#elements Pseudo-MPEC for Saturn VIII] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120222025902/http://home.gwi.net/~pluto/mpecs/ss08.htm#elements |date=February 22, 2012 }}</ref> | period = {{val|79.3215|u=[[ရက်|d]]}} <!--Computed using the http://cfa-www.harvard.edu/iau/NatSats/NaturalSatellites.html µ value--> | avg_speed = 3.26 km/s<!---{{efn|name=calculated}}---> | inclination = {{plainlist | * 17.28° (to the ecliptic) * 15.47° (to Saturn's equator) * 8.13° (to Laplace plane)<ref name="jpl-ssd">{{cite web| date = 2009-12-17| title = Planetary Satellite Mean Orbital Parameters| publisher = JPL/NASA| author = Jacobson, R.A. (2009) SAT317| url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_elem#saturn| accessdate = 2011-01-15}} </ref>}} | satellite_of = [[စနေဂြိုဟ်]] | physical_characteristics = yes | dimensions = 1,492.0&thinsp;×&thinsp;1,492.0&thinsp;×&thinsp;1,424 km <ref name="Roatsch et al. 2009" /> | mean_radius = {{val|734.5|2.8|u=km}} <ref name="Roatsch et al. 2009" /> | mean_diameter = {{val|1469.0|5.6|u=km}} <!-- or maybe 1468.6km? --> | surface_area = {{val|6700000|u=km²}} | mass = {{val|1.805635|0.000375|e=21|u=kg}} <ref name="Jacobson Antreasian et al. 2006" /> | density = {{val|1.088|0.013|u=g/cm³}} <ref name="Roatsch et al. 2009" /> | surface_grav = {{Gr|1.805|734.5|3}} [[အရှိန်|m/s²]] | escape_velocity = {{V2|1.805|734.5|3}} km/s | rotation = {{val|79.3215|u=d}} <br> ([[:en:Synchronous rotation|synchronous]]) | axial_tilt = zero | albedo = 0.05–0.5<ref name="fact">{{cite web| first = David R.| last = Williams| title = Saturnian Satellite Fact Sheet| work = NASA| url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturniansatfact.html| accessdate = 2007-11-04| archive-date = 30 April 2010| archive-url = https://web.archive.org/web/20100430122034/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturniansatfact.html}}</ref> | single_temperature = 90–130 [[ကယ်လ်ဗင်|K]] | magnitude = 10.2–11.9<ref name="Observatorio ARVAL" /> }} '''အာယပီသပ်စ်''' ({{lang-en|Iapetus}}) ({{IPAc-en|aɪ|ˈ|æ|p|ᵻ|t|ə|s}}; {{lang-el|Ιαπετός}})<ref name="Lassell">{{cite journal | last = Lassell| first = William| date = January 14, 1848| title = Satellites of Saturn| journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society| volume = 8| issue = 3| pages = 42–43| url = http://adsabs.harvard.edu//full/seri/MNRAS0008//0000042.000.html| bibcode = 1848MNRAS...8...42L|doi=10.1093/mnras/8.3.42 }}</ref> သည် [[စနေဂြိုဟ်]]၏ တတိယမြောက် အကြီးဆုံး ဂြိုဟ်ရံလတစ်စင်းဖြစ်ပြီး [[နေအဖွဲ့အစည်း]]၌ ၁၁ ခုမြောက် အကြီးဆုံးဖြစ်သည်။ <ref>The moons more massive than Iapetus are: the Moon, the 4 Galilean moons (Ganymede, Callisto, Io, and Europa), Titan, Rhea, Titania, Oberon, and Triton. See [http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par JPLSSD.]</ref> ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် [[ကာစီနီ-ဟိုင်ဂင်အာကာသယာဉ်|ကာစီနီ]]မှ ဂြိုဟ်ရံလ၏ ၄ ပုံ ၃ ပုံခန့်ကို လေ့လာနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၆၇၁ ခုနှစ်တွင် [[ဂျီယိုဗန်နီ ကက်စီနီ]]ဆိုသူက ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ==ဓာတ်ပုံ== {{wide image|Iapetus May 2008 PIA11116.jpg|600px|align-cap=center|အာယပီသပ်စ် မြေမျက်နှာပြင်၏ မြေပုံ}} == ကိုးကား == {{reflist|30em| refs = <ref name="Roatsch et al. 2009"> {{cite book| doi = 10.1007/978-1-4020-9217-6_24| last1 = Roatsch| first1 = T.| last2 = Jaumann| first2 = R.| last3 = Stephan| first3 = K.| last4 = Thomas| first4 = P. C.| year = 2009| chapter = Cartographic Mapping of the Icy Satellites Using ISS and VIMS Data| title = Saturn from Cassini-Huygens| url = https://archive.org/details/saturnfromcassin0000unse| pages = [https://archive.org/details/saturnfromcassin0000unse/page/763 763]–781| isbn = 978-1-4020-9216-9| pmid = | pmc = | ref = {{sfnRef|Roatsch Jaumann et al.|2009}}}} </ref> <ref name="Jacobson Antreasian et al. 2006"> {{cite journal| doi=10.1086/508812| last1=Jacobson | first1=R. A.| last2=Antreasian | first2=P. G.| last3=Bordi | first3=J. J.| last4=Criddle | first4=K. E.| last5=Ionasescu | first5=R.| last6=Jones | first6=J. B.| last7=Mackenzie | first7=R. A.| last8=Meek | first8=M. C.| last9=Parcher | first9=D.| first10=F. J. | last10=Pelletier| first11=W. M. | last11=Owen, Jr.| first12=D. C. | last12=Roth| first13=I. M. | last13=Roundhill| first14=J. R. | last14=Stauch| date=December 2006| title=The Gravity Field of the Saturnian System from Satellite Observations and Spacecraft Tracking Data| journal=The Astronomical Journal| volume=132 | issue=6 | pages=2520–2526| url=http://iopscience.iop.org/1538-3881/132/6/2520/fulltext| bibcode=2006AJ....132.2520J| ref={{sfnRef|Jacobson Antreasian et al.|2006}}}} </ref> <ref name="Observatorio ARVAL">{{cite web| author = Observatorio ARVAL| title = Classic Satellites of the Solar System| publisher = Observatorio ARVAL| date = April 15, 2007| url = http://www.oarval.org/ClasSaten.htm| accessdate = 2011-12-17| ref = {{sfnRef|Observatorio ARVAL}}| archive-date = 22 October 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20131022050609/http://oarval.org/ClasSaten.htm}}</ref> }} {{စနေဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ}} {{နေအဖွဲ့အစည်း ဂြိုဟ်ရံလများ (အသေး)}} [[Category:စနေဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ]] 43stvx2sqiq3dytf2s2xdef5iskx719 0 92727 1057828 1035418 2026-10-13T16:25:50Z Dr Lotus Black 31011 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:နေအဖွဲ့အစည်း]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1057828 wikitext text/x-wiki {{multiple image |align = right |direction = vertical |width = 330 | background color = | caption_align = | header_background = |image1= Small bodies of the Solar System.jpg | alt1 = | caption1 = |image2 = 25 solar system objects smaller than Earth.jpg | caption2 = |image3= Moons of solar system v7.jpg |footer= ဂြိုဟ်နှင့် ဂြိုဟ်ပုတို့၏ သဘာဝ ဂြိုဟ်တု ၁၉၄ ခုထဲ၌ အများစုမှာ ပုံစံအတည်တကျမရှိသော ဂြိုဟ်ရံလများဖြစ်ကြပြီး ၁၉ ခုမှာ လုံးဝိုင်းသောပုံစံ ရှိကြသည်။ ဂျနမိတ်၊ [[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တန်]]၊ ကလက်စတို၊ [[အိုင်အို (ဂြိုဟ်ရံလ)|အိုင်အို]]နှင့် [[လကမ္ဘာ]]တို့သည် နေအဖွဲ့အစည်း၌ အကြီးဆုံး လများဖြစ်ကြသည်။ }} '''သဘာဝ ဂြိုဟ်တု''' သို့မဟုတ် '''လ''' သည် [[ဂြိုဟ်]] သို့မဟုတ် [[ဂြိုဟ်ငယ်]]များကို [[ပတ်လမ်းကြောင်း|လှည့်ပတ်]]နေသည့် နက္ခတ္တဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ကြသည်။ [[နေအဖွဲ့အစည်း]]တွင် ဂြိုဟ်ဆိုင်ရာ ဂြိုဟ်တုစနစ် ၆ ခု ပါဝင်ပြီး သဘာဝဂြိုဟ်တု ၁၈၅ စင်းနှင့်<ref name=shep-main/><ref name="bodies"/> ဂြိုဟ်ငယ် ၄ စင်းရှိကာ ယင်းတို့၌လည်း သဘာဝ ဂြိုဟ်တု ရှိကြသည်။<ref name="WGPSN"/> ၂၀၁၆ ခုနှစ်အရ ဂြိုဟ်ငယ်များရှိ လအစင်းပေါင်း ၃၀၀ ကျော် ရှိလေသည်။<ref name="Johnston" /> [[ကမ္ဘာ]]နှင့် [[လကမ္ဘာ]]တို့သည် လကမ္ဘာထုထည်နှင့် ကမ္ဘာထုထည်တို့၏ အချိုးအားဖြင့် တွက်ကြည့်ရသော် အခြားသော သဘာဝ ဂြိုဟ်တုများထက် တမူထူးခြားသည်။ လကမ္ဘာသည် ကီလိုမီတာ ၃၄၇၄ (၂၁၅၈ မိုင်) ရှိပြီး ကမ္ဘာ့ထုထည်၏ ၀.၂၇ ရာခိုင်နှုန်း ရှိလေသည်။<ref>{{Cite book|title=Guinness World Records 2014|last=Glenday|first=Craig|publisher=|year=2014|isbn=9781908843159|location=|pages=186|quote=|via=}}</ref> ၁၅၄၃ ခုနှစ် မတိုင်ခင်ထိ လကမ္ဘာအား ဂြိုဟ်တစ်ခုအဖြစ် ယူဆခဲ့ကြသည်။ ==မြင်ကွင်း အကျဉ်းချုပ်== {{SolarMoonSummary}} ==ကိုးကား== {{reflist | refs = <ref name=shep-main>{{cite web|url=http://home.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/|title=The Jupiter Satellite and Moon Page|author=Sheppard, Scott S.|publisher=Departament of Terrestrial Magnetism at Carniege Institution for science|accessdate=2018-03-08|archive-date=31 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180531184410/http://home.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/jup2003.html}}</ref> <ref name="bodies">{{cite web |title=How Many Solar System Bodies |publisher=NASA/JPL Solar System Dynamics |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?body_count |accessdate=2012-01-26}}</ref> <ref name="WGPSN">{{cite web |title=Planet and Satellite Names and Discoverers |publisher=International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN) |url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets#DwarfPlanets |accessdate=2012-01-27}}</ref> <ref name="Johnston">{{cite web | date=2012-01-11 | title=Asteroids with Satellites | publisher=Johnston's Archive | author=Wm. Robert Johnston | url=http://www.johnstonsarchive.net/astro/asteroidmoons.html | accessdate=2012-01-26}}</ref> }} {{နေအဖွဲ့အစည်း ဂြိုဟ်ရံလများ (အသေး)}} [[Category:ဂြိုဟ်ရံလများ]] [[ကဏ္ဍ:နေအဖွဲ့အစည်း]] oa6asgehhpsi4jtxqizp26hmrnmwfq5 0 94164 1057829 1054564 2026-10-13T16:27:59Z Mg Bhone Pyae Sone Htet 148450 /* ကျောင်းပုံစံနှင့်ကျောင်းဆောင်များ */ စာလုံးပေါင်း ပြင်ခဲ့သည် 1057829 wikitext text/x-wiki [[File:B.E.H.S - Kawa.jpg|right|thumb|အ.ထ.က - ကဝ]] '''အခြေခံပညာ အထက်တန်းကျောင်း၊ ကဝမြို့''' ('''အ.ထ.က - ကဝ''') သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကဝမြို့]] ရှိ အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/kawa-township/</ref> ==ပညာရေး== ဤကျောင်းတွင် ကဝမြို့ပေါ်မှ ကျောင်းသားများအပြင် [[ကဝမြို့နယ်]]အရပ်ရပ်ရှိ ရွာများမှ ကျောင်းသားများလည်း ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။ ==ကျောင်းပုံစံနှင့်ကျောင်းဆောင်များ== ကျောင်းတွင် ဆရာကျော့ခန်းမ၊ ရွှေညီလာခန်းမ တို့နှင့် ကျောင်းဆောင် ၆ ဆောင် ရှိသည်။ တို့အပြင် ကျောင်းစာကြည့်တိုက်၊ မုန့်ဈေးတန်းနှင့် စက်ဘီးထားရှိရာနေရာများလည်း ရှိသည်။ ပင်မဆောင်၏ ပုံစံမှာ အင်္ဂလိပ်အက္ခရာ E ပုံစံနှင့် တူသည်။ [[ဖိုင်:အ.ထ.က_(_ကဝ_).jpg|thumb|အထက-ကဝ၊ ပင်မဆောင် ( ဆရာအုန်းဆောင်)]] [[ဖိုင်:အထက-ကဝ၊ဆရာတင့်ဆောင်.jpg|thumb|အထက-ကဝ၊ဆရာတင့်ဆောင်‌ရှေ့မြင်ကွင်း]] ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|17.088312175717338|96.46033690940989|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထက်တန်းကျောင်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကဝမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} el8e7xr3kz9x9iydbilsd7c080x4w8c 1057869 1057829 2026-10-14T01:00:01Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကျောင်းပုံစံနှင့်ကျောင်းဆောင်များ */ 1057869 wikitext text/x-wiki [[File:B.E.H.S - Kawa.jpg|right|thumb|အ.ထ.က - ကဝ]] '''အခြေခံပညာ အထက်တန်းကျောင်း၊ ကဝမြို့''' ('''အ.ထ.က - ကဝ''') သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကဝမြို့]] ရှိ အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/kawa-township/</ref> ==ပညာရေး== ဤကျောင်းတွင် ကဝမြို့ပေါ်မှ ကျောင်းသားများအပြင် [[ကဝမြို့နယ်]]အရပ်ရပ်ရှိ ရွာများမှ ကျောင်းသားများလည်း ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။ ==ကျောင်းပုံစံနှင့်ကျောင်းဆောင်များ== ကျောင်းတွင် ဆရာကျော့ခန်းမ၊ ရွှေညီလာခန်းမ တို့နှင့် ကျောင်းဆောင် ၆ ဆောင် ရှိသည်။ တို့အပြင် ကျောင်းစာကြည့်တိုက်၊ မုန့်ဈေးတန်းနှင့် စက်ဘီးထားရှိရာနေရာများလည်း ရှိသည်။ ပင်မဆောင်၏ ပုံစံမှာ အင်္ဂလိပ်အက္ခရာ E ပုံစံနှင့် တူသည်။ ==ရုပ်ပုံများ== <gallery> ဖိုင်:အ.ထ.က_(_ကဝ_).jpg|250px|အထက-ကဝ၊ ပင်မဆောင် ( ဆရာအုန်းဆောင်)]] ဖိုင်:အထက-ကဝ၊ဆရာတင့်ဆောင်.jpg|250px|အထက-ကဝ၊ဆရာတင့်ဆောင်‌ရှေ့မြင်ကွင်း]] </gallery> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|17.088312175717338|96.46033690940989|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထက်တန်းကျောင်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကဝမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} hozowzcj6qmu8aiox5tv81rwffcvkwf 0 99398 1057816 868372 2026-10-13T15:16:15Z Leung Kwan Lok 131458 /* */ 1057816 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = လမ်ပန်းမြို့<br>Lampang | native_name = ลำปาง | native_name_lang = th | settlement_type = [[:en:List of municipalities in Thailand|မြူနီစီပယ်မြို့]] | image_skyline = Sonnenaufgang_am_Fluß_in_Lampang_%28Thailand%29.jpg | image_caption = ဝမ်မြစ်၊ လမ်ပန်းမြို့ | image_map = Location Lampang town.png | map_alt = | map_caption = ထိုင်းမြောက်ပိုင်းရှိ လမ်ပန်း၏ တည်နေရာ | pushpin_map = Thailand | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ထိုင်းနိုင်ငံအတွင်းရှိ တည်နေရာ | coordinates = {{coord|18|18|N|99|30|E|region:TH|display=inline,title}} | subdivision_type = နိုင်ငံ | subdivision_name = {{flag|THA}} | subdivision_type1 = ပြည်နယ် | subdivision_name1 = လမ်ပန် | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = မြို့တော်ဝန် | leader_name = Kittiphum Namwong | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 22.17 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 58074 | population_as_of = 2010 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = ထိုင်းစံတော်ချိန် | utc_offset1 = +7 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = တယ်လီဖုန်းကုတ် | area_code = (+66) 54 | iso_code = | website = {{URL|lampangcity.go.th}} | footnotes = | government_type = မြူနီစီပယ်မြို့ | leader_title1 = ဒုတိယ မြို့တော်ဝန် | leader_name1 = | official_name = City of Lampang<br>เทศบาลนครลำปาง | subdivision_type2 = ခရိုင် | subdivision_name2 = မောင်း လမ်းပန် | image_seal = Seal of Lampang.png | image_flag = Flag of Lampang Municipality.png }} [[File:Nakhon Lampang Railway Station สถานีรถไฟ นครลำปาง (Dec 2021) IMG 03.jpg|thumb|လမ်ပန်း ဘူတာရုံ|250x250px]] '''လမ်ပန်းမြို့''' ({{lang-en|Lampang}}) (Nakhon Lampang) ({{lang-th|นครลำปาง}}, {{IPA-th|náʔkʰɔːn lampaːŋ|pron}}) သည် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းဒေသ၏ တတိယမြောက်အကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်သည်။ လမ်ပန်းပြည်နယ်နှင့် လမ်ပန်းခရိုင်တို့၏ မြို့တော်ဖြစ်သည်။ လမ်ပန်း၏ ဒေသအခေါ်များတွင် ဝီယမ် လခွန် ( Wiang Lakon) နှင့် ခီလန် နခွန် ( Khelang Nakhon) ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ကုန်သွယ်ရေးနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအတွက် အချက်အချာကြသည်။ လမ်ပန်မြို့သည် ဘန်ကောက်မြို့၏ မြောက်ဘက် 601&nbsp;km နှင့် ချင်းမိုင်မြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက် 101&nbsp;km အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ==ပထဝီဝင် အနေအထား== [[File:Wang River at Lampang.jpg|thumb|340x340px|ဝမ်မြစ်]] လမ်ပန်းမြို့သည် ဝမ်မြစ်၏ ချိုင့်ဝှမ်းနေရာတွင် တည်ရှိပြီး အနောက်ဘက်တွင် [[:en:Khun Tan Range|ခွန်တန်တောင်တန်း]] အရှေ့ဘက်တွင် [[:en:Phi Pan Nam Range|ဖီပန်နမ်တောင်တန်း]]တို့က အနားသတ်ထားသည်။[[ကျောက်ဖယားမြစ်]]၏ အဓိက မြစ်လက်တက်တစ်ခုဖြစ်သော ဝမ်မြစ်မှာ မြို့ကို ဖြတ်၍ စီးဆင်းသည်။ မြို့မှာ ဝမ်မြစ်၏ တောင်ဘက်အခြမ်းတွင် အဓိကတည်ရှိသည်။ သို့သော် မြို့၏မူလအပိုင်းများမှာ မြစ်၏ မြောက်ဘက်ခြမ်းတွင် တည်ရှိခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်၏ လမ်ပန်းမြို့၏ မြို့လယ်ခေါင်ဒေသမှာ ဘွန်ရွက်လမ်းမနှင့် ပဟွန်ယွန်တင်လမ်းမအတိုင်း ဝမ်မြစ်၏ အရှေ့တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ ==ရာသီဥတု== လမ်ပန်းမြို့မှာ အနီးအနားရှိ အခြားပြည်နယ်များကဲ့သို့ပင် ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတုရှိသည်။ နောက်ဆုံးမိုးရွာပြီးနောက် နိုဝင်ဘာလမှ မတ်လအထိမှာ ဆောင်းရာသီဖြစ်သည်။ လေအေးများမှာ [[:en:Siberia|ဆိုက်ဘေးရီးယား]] မှ တိုက်ခိုက်လာကြပြီး ညအချိန်တွင် အပူချိန်မှာ ၁၀ဒီဂရီ ဆဲဆီးယက် အထိ ကျဆင်းတတ်သည်။ သို့သော် ထိုသို့ ကျဆင်းမှုမှာ အတော်ရှားပါးသည်။ ဆောင်းရာသီမှာ ခြောက်သွေ့ခြင်း၊ နေသာခြင်း၊၊ သာယာပြီး အေးချမ်းသည့် စရိုက် လက္ခဏာများရှိကာ တစ်ခါတစ်ရံတွင် မြူဆိုင်းသော ညများကို ုံရတတ်သည်။ မကြာသေးမီ ကာလများက အပြာရောင် ကောင်းကင်မှာ ကောက်ရိတ်ပြီး မီးရှို့မှုများ၊ကျောက်မီးသွေးစက်ရုံများမှ မီးခိုးမှုန်များဖြင့် ပြည့်နေတတ်သည်။ နွေရာသီမှာ မတ်လမှ ဇွန်လအထိဖြစ်သည်။ ပြီလအတွင်း အပူချိန်မှာ ၄၀ ဒီဂရီ ဆဲဆီးယက်အထိ မြင့်တက်လေ့ရှိသည်။ မွန်းလွဲ အချိန်များတွင် မိုးကြိုးမုန်တိုင်းများနှင့် မုန်တိုင်းကြီးများ ကျရောက်လေ့ရှိသည်။ မိုးရာသီမှာ ဇွန်လမှ နိုဝင်ဘာလအထိဖြစ်သည်။ သို့သော် မေလကတည်းကပင် သိသိသာသာ မိုးရွာလေ့ရှိသည်။ လမ်ပန်းမြို့မှာ အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ဒေသများအောက် မိုးရေချိန် လျော့နည်းတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် ရေကြီးမှုကို သိပ်၍ မခံစားရပေ။ {{Weather box|width=auto | location = လမ်ပန်းမြို့ (၁၉၈၁ - ၂၀၁၀) | metric first = Yes | single line = Yes |Jan record high C = 36.9 |Feb record high C = 40.0 |Mar record high C = 42.5 |Apr record high C = 43.5 |May record high C = 43.0 |Jun record high C = 41.1 |Jul record high C = 38.6 |Aug record high C = 37.6 |Sep record high C = 36.5 |Oct record high C = 37.8 |Nov record high C = 36.5 |Dec record high C = 36.0 |year record high C = 43.5 | Jan high C = 31.6 | Feb high C = 34.4 | Mar high C = 37.2 | Apr high C = 38.3 | May high C = 35.5 | Jun high C = 34.0 | Jul high C = 33.3 | Aug high C = 33.0 | Sep high C = 32.8 | Oct high C = 32.3 | Nov high C = 31.3 | Dec high C = 30.2 | year high C = 33.7 |Jan mean C = 22.2 |Feb mean C = 24.7 |Mar mean C = 28.0 |Apr mean C = 30.0 |May mean C = 28.8 |Jun mean C = 28.3 |Jul mean C = 27.8 |Aug mean C = 27.4 |Sep mean C = 27.0 |Oct mean C = 26.3 |Nov mean C = 24.2 |Dec mean C = 21.6 |year mean C = 26.4 | Jan low C = 15.0 | Feb low C = 16.6 | Mar low C = 20.1 | Apr low C = 23.4 | May low C = 24.2 | Jun low C = 24.4 | Jul low C = 24.1 | Aug low C = 23.9 | Sep low C = 23.5 | Oct low C = 22.3 | Nov low C = 19.1 | Dec low C = 15.3 | year low C = 17.0 |Jan record low C = 8.0 |Feb record low C = 8.7 |Mar record low C = 11.5 |Apr record low C = 18.4 |May record low C = 18.5 |Jun record low C = 21.9 |Jul record low C = 21.2 |Aug record low C = 21.2 |Sep record low C = 19.6 |Oct record low C = 14.1 |Nov record low C = 8.2 |Dec record low C = 3.7 |year record low C = 3.7 | rain colour = green | Jan rain mm = 2.8 | Feb rain mm = 8.8 | Mar rain mm = 22.8 | Apr rain mm = 65.9 | May rain mm = 160.4 | Jun rain mm = 117.5 | Jul rain mm = 134.6 | Aug rain mm = 186.3 | Sep rain mm = 211.6 | Oct rain mm = 98.3 | Nov rain mm = 29.5 | Dec rain mm = 7.0 | year rain mm = 1045.5 | Jan rain days = 0.8 | Feb rain days = 1.4 | Mar rain days = 3.0 | Apr rain days = 6.6 | May rain days = 15.1 | Jun rain days = 15.4 | Jul rain days = 17.4 | Aug rain days = 18.5 | Sep rain days = 17.7 | Oct rain days = 11.2 | Nov rain days = 3.7 | Dec rain days = 1.0 | year rain days = 111.8 | Jan humidity = 70 | Feb humidity = 62 | Mar humidity = 57 | Apr humidity = 60 | May humidity = 72 | Jun humidity = 76 | Jul humidity = 78 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 83 | Oct humidity = 82 | Nov humidity = 78 | Dec humidity = 75 |year humidity = 73 |Jan sun = 272.8 |Feb sun = 257.1 |Mar sun = 294.5 |Apr sun = 243.0 |May sun = 198.4 |Jun sun = 156.0 |Jul sun = 120.9 |Aug sun = 117.8 |Sep sun = 144.0 |Oct sun = 182.9 |Nov sun = 216.0 |Dec sun = 254.2 |year sun = |Jand sun = 8.8 |Febd sun = 9.1 |Mard sun = 9.5 |Aprd sun = 8.1 |Mayd sun = 6.4 |Jund sun = 5.2 |Juld sun = 3.9 |Augd sun = 3.8 |Sepd sun = 4.8 |Octd sun = 5.9 |Novd sun = 7.2 |Decd sun = 8.2 |yeard sun = 6.7 |source 1 = Thai Meteorological Department<ref name=TMD1>{{cite web | url = http://climate.tmd.go.th/content/file/75 | title = Climatological Data for the Period 1981–2010 | publisher = Thai Meteorological Department | page = 2 | accessdate = | archive-date = 26 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181226035029/http://climate.tmd.go.th/content/file/75%0A }}</ref> |source 2 = Office of Water Management and Hydrology, Royal Irrigation Department (sun and humidity)<ref name=RID>{{cite web | url = http://water.rid.go.th/hwm/cropwater/CWRdata/ETo/ETo_PenMon_2554.pdf | title = ปริมาณการใช้น้ำของพืชอ้างอิงโดยวิธีของ Penman Monteith (Reference Crop Evapotranspiration by Penman Monteith) | publisher = Office of Water Management and Hydrology, Royal Irrigation Department | page = 17 | language = Thai | accessdate = | archive-date = 1 December 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161201211547/http://water.rid.go.th/hwm/cropwater/CWRdata/ETo/ETo_PenMon_2554.pdf }}</ref> }} ==သမိုင်းကြောင်း== [[File:Lampanghorses0005a.jpg|thumb|လမ်ပန်းမြို့ရှိ မြင်းရထားများ|250x250px]] လမ်ပန်းမြို့မှာ [[:en:Lanna|လန်န တိုင်းပြည်]]၏ အဓိကမြို့ဖြစ်ခဲ့သည်။ <ref>"Historic Lampang", in: Forbes, Andrew, and Henley, David, ''Ancient Chiang Mai'' Volume 4. Chiang Mai, Cognoscenti Books, 2012. ASIN: B006J541LE</ref>သို့သော် ၎င်း၏ သမိုင်းဆိုင်ရာများမှာ ယခင် အစဉ်အလာ အစိုးရရုံးမြို့များဖြစ်သော ချင်းမိုင်မြို့ သို့မဟုတ် ချင်းရိုင်မြို့၏ လွှမ်းမိုးမှုများကို ခံရသည်။ ထိုမြို့များ၏ သမိုင်းကြောင်းမှာ ရာဇဝင်များအတွင်း လူသိများလှသည်။ ဆယ်စုနှစ်များအကြာ ၁၇ရာစုမှ ၁၈ရာစုနှစ်များအတွင်း မြန်မာပြည်မှ အင်းဝတိုင်းပြည်နှင့် အယုဒ္ဓယတိုင်းပြည် နှစ်ခုလုံးနှင့် စစ်ဖြစ်ခဲ့ရာ လန်နတို့မှာ အစစအရာရာ ကျဆင်းခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် လူဦးရေ ကျဆင်းခဲ့သည်။ အဆုံးတွင် မြန်မာတို့လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ရသည်။၁၈ရာစု နှောင်းပိုင်းတွင် လမ်ပန်းဒေသခံ နမ်သစ်ချန်နှင့် အပစ်အခတ် ကျွမ်းကျင်သူများက မြန်မာတို့လက်အတွင်းမှ ပြန်လည် ရယူခဲ့သည်။ ဘန်ကောက်နှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ကာ နမ်သစ်ချန်၏ သားစဉ်မြေးဆက်မှာ လန်နဒေသများ၏ အုပ်ချုပ်သူများဖြစ်လာသည်။ ထိုသို့ အုပ်ချုပ်ကြသည်မှာ ဆိုင်ယမ်ဘုရင် ရာမ၅ဘုရင်ဖြစ်သူ ချူလာလောင်ကွန်းမှ ဆိုင်ယမ် တိုင်းပြည် လက်အောက်သို့ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည့် အချိန်အထိဖြစ်သည်။<ref>[http://www.thapra.lib.su.ac.th/objects/thesis/fulltext/thapra/Kiriya_Chayakul/Fulltext.pdf Burmese-influenced Architecture in Lampang]</ref> ==စီးပွားရေး== အစဉ်အလာအရ ဆန်စပါး စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းအပြင် နာနတ်သီးစိုက်ပျိုးခြင်း၊ ကြံစိုက်ပျိုးခြင်းများမှာ လန်နပြည်နယ်၏ အဓိက စိုက်ပျိုးရေးဖြစ်သည်။ မဲမို့ခရိုင်တွင် များစွာသော [[:en:lignite|ကျောက်မီးသွေးညို]] ထုတ်လုပ်ရေးရှိသည်။ ထိုနေရာမှာ ကျောက်မီးသွေးသုံး လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေး စက်ရုံများအတွက် ကြီးစွာသော အထောက်အပံ့ပေးသည်။ သို့သော် ဒေသခံများအတွက် များစွာသော လေထုညစ်ညမ်းမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ လမ်ပန်းမှာ [[:en:kaolin|ကာအိုလင်း]]များလည်း ထွက်ရှိသည်။၎င်းကို ကြွေထည် လုပ်ငန်းများတွင် အသုံးပြုသည်။ သမိုင်းအရ သစ်ထုတ်လုပ်ရေးမှာ အရေးပါလှသည်။ အနီးအနားရှိ ဖာရေးမြို့နှင့် လမ်ပန်းမြို့မှာ ကျွန်းသစ်များ ရှိကြသည်။ သစ်တုံးများကို ဘန်ကောက်သို့ပို့ရန်အတွက် မြစ်သို့ သယ်ဆောင်ရန် များစွာသော ဆင်များကို အသုံးပြုကြသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုင်းဆင်ထိန်းသိမ်းရေးစင်တာ၏ ယခင်ဌာနဖြစ်သော ဆင်ကျောင်း တည်ရှိသည်။ လမ်ပန်းရှိ သက်တမ်းရင့်ပြီဖြစ်သော ကျွန်းသစ်များမှာ ခုတ်ပြီးဖြစ်ကြသည်။ ==ယဉ်ကျေးမှု== လမ်ပန်းမြို့ကို ထိုင်းနိုင်ငံတွင် မောင်း ရော့ မ ("mueang rot ma") ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ မြင်းရထားတွဲမြို့ ဖြစ်သည်။၎င်းကို အချို့ထိုင်းများက နောက်ဆုံး နတ်ဘုံနတ်နန်းအဖြစ် စဉ်းစားကြသည်။ ချင်းမိုင်ပြည်နယ်၏ အရှေ့တောင်ဘက် 100&nbsp;km အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ သို့သော် ဘန်ကောက်မြို့နှင့် ချင်းမိုင်မြို့များသို့ ရထားလမ်းနှင့် လေးလမ်းသွား ကားလမ်းများဖြင့် ဆက်သွယ်ထားသည်။ ထိုနေရာတွင် ခရီးသွားများအနေဖြင့် ပုံမှန်သွားလာရေးအတွက် မြင်းဆွဲရထားများကို တွေ့နိုင်သေးသည်။ အချို့က ၎င်းကို ပေါ်တူဂီ၊ မကာအိုများမှဟုပြောကြသော်လည်း ၎င်း၏ မူလရင်းမြစ်မှာ ကိုလိုနနီခေတ် မြန်မာနိုင်ငံမှ ဖြစ်နိုင်ချေပိုများသည်။၂၀ရာစုအစောပိုင်းက လမ်ပန်းမြို့မှာ သစ်ထုတ်လုပ်ရေးအတွက် အရေးပါခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှမြန်မာပြည်မှ ရွေ့ပြောင်းလုပ်သားများ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ထိုမြင်းဆွဲရထားမှာ လမ်ပန်းမြို့၏ အထင်ကရအဖြစ်ဆုံး အထိမ်းအမှတ်ဖြစ်သည်။ ရိုးရာပစ္စည်းများစွာတွင် တွေ့ရလေ့ရှိသည်။ လမ်ပန်းမြို့တွင် အဆင့်မြင့်ပညာသင်ရန် ကျောင်းအနည်းငယ်ရှိသည်။ ယိုနတ်ကောလိပ်နှင့် သမ်မဆတ်တက္ကသိုလ်၏ ဌာနခွဲတို့ဖြစ်သည်။ ==ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေး== လမ်ပန်းမြို့မှာ အရေးပါသော အဝေးပြေးမြို့တစ်မြို့ဖြစ်သည်။ ချင်းမိုင်မြို့နှင့် ချင်းရိုင်မြို့သို့ လေးလမ်းသွား အဝေးပြေးလမ်းမ ရှိသကဲ့သို့ ဖာရေးမြို့နှင့် လန်နအရှေ့ပိုင်းဒေသများသို့လည်း အဝေးပြေးလမ်းမရှိသည်။ လမ်ပန်းမြို့မှာ ချင်းမိုင်မြို့သို့ ဘတ်စ်ကားဖြင့် တစ်နာရီခွဲ သွားရသည်။ လမ်ပန်းမြို့မှ ၁၀နာရီကြာမြင့်သည့် ဘန်ကောက်-ချင်းမိုင် ရထားလမ်း၏ ခေတ္တ ရပ်နားရာနေရာလည်းဖြစ်သည်။ ၂၀၁၅ခုနှစ်တွင် လမ်ပန်းလေဆိပ်မှာ [[ဘန်ကောက် လေကြောင်းလိုင်း]]မှ [[သုဝဏ္ဏဘူမိလေဆိပ်|ဘန်ကောက်]]သို့ တစ်နေ့သုံးကြိမ်၊ [[နော့ လေကြောင်းလိုင်း]]မှ [[ဒွန်မောင်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်|ဘန်ကောက်]]သို့ တစ်နေ့လေးကြိမ် ပျံသန်းနေကြသည်။ ==အထိမ်းအမှတ်နှင့် ခရီးသွား ဆွဲဆောင်မှုများ== [[File:Wat Phradhart Lampangluang.jpg|thumb|301x301px|]] [[File:Lampang - elephant train.jpg|thumb|200x200px|]] ခရီးသွားများသည် ဝပ်ဖရာသတ် လမ်ပန်း(ဘုရား)နှင့် [[:en:National Elephant Institute|ထိုင်းဆင်ထိန်းသိမ်းရေး စင်တာ]]သို့လာရောက်လည်ပတ်ကြပြီး မြောက်ဘက်ရှိ ချင်းမိုင်၊ ချင်းရိုင်ဒေသများသို့ ခရီးဆက်လေ့ရှိသည်။ လမ်ပန်းမြို့ရှိ နိုင်ငံခြား ခရီးသွားများ သိပိမသိလေ့ရှိသော နေရာများမှာ ပြည်တွင်း ခရီးသွားများ ရှိနေတတ်သည်။ ထိုအထဲမှ အချို့နေရာများမှာ ဝမ်ခိုရေတံခွန်နှင့် သဘာဝရေပူစမ်းနှင့် ရေတံခွန်ကြီး ပေါင်းစပ်ထားသော ချေစုန် အမျိုးသား ဥယျာဉ်တို့ဖြစ်သည်။ လမ်ပန်းမြို့လယ်ရှိ ဘုရားအများစုမှာ '''မြန်မာပုံစံ''' တည်ထားကြလေသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံရှိ ၃၂ကျောင်းသာ ကျန်ရှိတော့သော မြန်မာပုံစံ ဘုရားများအနက် ၉ဆူမှာ လမ်ပန်းမြို့တွင် တည်ရှိသည်။<ref>{{cite video |people=Kyaw Thein Kha, The Irrawaddy |date=2010-09-16 |title=Burmese Architecture in Lampang (English Subtitle) |url=https://www.youtube.com/watch?v=uz8eqPM3RNg |language=Burmese |publisher=The Irrawaddy |location=Lampang |accessdate= }}</ref>လန်နတို့၏ လက်ရာများကို ဝပ်ဖရာခိုဒိုသိုတွင် တွေ့နိုင်သည်။ ထိုဘုရားမှာ လမ်ပန်းမြို့ဟောင်းဘက်တွင်ရှိသည်။ ထိုဘုရားရှိ ၁၉ရာစုခေတ်လက်ရာ ပန်းချီကားများကြောငိ့ ထင်ရှားသည်။ မြို့၏ စည်းတံဆိပ်မှာအဖြူရောင်ကြက်ဖပုံဖြစ်သည်။ ဝမ်မြစ်၏ အနောက်ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသော ဝပ်ဖရာခိုဒိုသိုမှာ ၁၄၃၆မှ ၁၄၆၈အတွင်း ထိုင်းနိုင်ငံ၏ [[:en:Emerald Buddha|မြဘုရား]] စံပယ်ရာလည်းဖြစ်ခဲ့သည်။ ဝပ်ဖရာသတ်ချေဒီမှာ ဘုရား၏ စေတီ အဆူ၂၀ပုံစံကြောင့် ထင်ရှားသည်။ ==ပညာရေး== လမ်ပန်းမြို့တွင် မူကြိုများ၊ မူလတန်းကျောင်းများ၊ အထက်တန်းကျောင်းများနှင့် သက်မွေးပညာကျောင်းများ စသည့်ပညာရေးအဖွဲ့အစည်းများစွာရှိသည်။ ကျောင်းများမှာ အင်္ဂလိပ်ဘာသာ၊ထိုင်းဘာသာနှင့် တရုတ်ဘာသာများဖြင့် သင်ကြားကြသည်။ လမ်ပန်း ရာဇာပတ်တက္ကသိုလ်၊ ရာမင်္ဂလ နည်းပညာ တက္ကသိုလ်၊ အမျိုးသားတက္ကသိုလ်နှင့် သမ်မဆတ်တက္ကသိုလ်၏ ဌာနခွဲများလည်း တည်ရှိသည်။ လမ်ပန်း စီးပွားရေးနှင့် နည်းပညာကောလိပ်၊ လမ်ပန်း နိုင်ငံတကာ နည်းပညာကောလိပ်တို့မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာ နာမည်ကျော် ကျောင်းများဖြစ်သည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} {{ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ခရိုင်များ}} [[Category:ထိုင်းနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] [[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ မြို့များ]] frk84tvxxl88rumz2inr5n3u3tny62c 0 145418 1057934 953548 2026-10-14T10:07:51Z Dr Lotus Black 31011 expanding 1057934 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | fossil_range = Pliocene to recent{{fossil range|Late Miocene|Recent|<ref>{{cite web|url=http://fossilworks.org/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=64541|title=''Orcinus orca'' Linnaes 1758|work=Fossilworks|access-date=April 28, 2018|archive-date=April 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200427185008/http://fossilworks.org/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=64541|url-status=live|accessdate=23 October 2020|archivedate=27 April 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200427185008/http://fossilworks.org/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=64541}}</ref> }} | name = အော်ကာ<br/>(Orca သို့မဟုတ် Killer whale <ref name=MSW3>{{MSW3 Cetacea|id=14300074}}</ref>) | image = Killerwhales jumping.jpg | image_alt = အော်ကာနှစ်ကောင် ပင်လယ်မျက်နှာပြင်အပေါ်သို့ ခုန်တက်နေပုံ။ သူတို့၏ အဖြူ၊ အမည်း၊ အညိုစပ်ထားသော အရောင်တို့ကိုတွေ့နိုင်သည်။ ပိုနီးသောအော်ကာမှာ ထောင်လိုက်ဖြစ်ပြီး ဘေးမှမြင်ရသည့်ပုံ ဖြစ်သည်။ နောက်တစ်ကောင်မှာ နောက်ပြန်ဖြစ်၍ ၎င်း၏ ဗိုက်အပိုင်းကို လှမ်းမြင်နိုင်သည်။ | image_caption = {{longitem|[[အလက်စကာပြည်နယ်]]၊ [[အလူးရှင်းကျွန်း|အလူးရှင်းကျွန်းစု]] အရှေ့ဘက်ပိုင်းရှိ ယူးနမက်ခ်ကျွန်း ([[:en:Unimak Island|Unimak Island]])တွင် တွေ့လိုက်ရသော အော်ကာနှစ်ကောင် ပင်လယ်မျက်နှာပြင်အပေါ်သို့ ခုန်တက်နေပုံ}} | image2 = Orca size-2.svg | image2_alt = ဝေလသတ်ငါးတစ်ကောင်နှင့် စကူဘာရေငုပ်သမားတစ်ယောက်တို့ကို ဘေးချင်းယှဉ်ပြထားသော သရုပ်ပြပုံ။ (၎င်းသည် လူထက်လေးဆခန့် ရှည်လျားသည်။ လူမှာမူ ၎င်း၏ ကျောဆူးတောင် (dorsal fin) ခန့်သာ ရှည်သည်။) | image2_caption = {{longitem|ဝေလသတ်ငါးတစ်ကောင် (killer whale)နှင့် ၁.၈-မီတာ (၅-ပေ ၁၁-လက်မ)ရှိသော စကူဘာရေငုပ်သမားတစ်ယောက် (scuba diver)တို့ကို ဘေးချင်းယှဉ်ပြထားသော သရုပ်ပြပုံ။ (၎င်းသည် လူထက်လေးဆခန့် ရှည်လျားသည်။)}} | status = DD | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |author=Reeves, R.|author2=Pitman, R.L.|author3=Ford, J.K.B.|year= 2017|page= e.T15421A50368125 |title= ''Orcinus orca'' |access-date= February 15, 2020}}</ref> | genus = Orcinus | parent_authority = [[:en:Leopold Fitzinger|Fitzinger]]၊ 1860<ref>{{ITIS |id=180468 |taxon=''Orcinus'' Fitzinger, 1860 |accessdate=March 9, 2011}}</ref> | species = orca | authority = [[ကားလ် လင်းနီးယပ်]] ([[:en:Carl Linnaeus|Linnaeus]])၊ [[:en:10th edition of Systema Naturae|1758]]<ref>{{ITIS |id=180469 |taxon=''Orcinus orca'' (Linnaeus, 1758) |accessdate=March 9, 2011}}</ref> | synonyms = *''Delphinus orca'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} *''Delphinus gladiator'' {{small|Bonnaterre,&nbsp;1789}} *''Orca gladiator'' {{small|(Bonnaterre,&nbsp;1789)}} | range_map = Cypron-Range Orcinus orca.svg | range_map_alt = A world map shows killer whales are found throughout every ocean, except parts of the Arctic. They are also absent from the Black and Baltic seas. | range_map_caption = {{legend2|#0577AF|''Orcinus orca'' [[Cosmopolitan distribution|range]]|outline=gray}} }} '''အော်ကာ'''သည် သမုဒ္ဒရာလင်းပိုင်မိသားစုရှိ အကြီးမားဆုံး အကောင်အမျိုးအစားဖြစ်ပြီး သွားရှိသော ဝေလငါးတစ်မျိုး ဖြစ်ပါသည်။ သူ၏ [[ဒွိနာမ|သိပ္ပံအမည်]]မှာ '''အော်စိုင်းနပ်စ် အော်ကာ''' ('''[[:en:Orcinus orca|Orcinus orca]]''') ဖြစ်သည်။ အော်ကာဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို ယခုအခါ ပိုသုံးလာကြသော်လည်း၊ အင်္ဂလိပ်စကားပြောသည့် သိပ္ပံပညာရှင်များကမူ '''ဝေလသတ်ငါး''' ('''killer whale''') ဟု ခေါ်သော သုံးနေကျအရပ်သုံးအမည် (traditional name) ကို အသုံးများကြသည်။<ref name="price">{{cite web|author=Mary Price|url=https://blog.nwf.org/2013/07/orcas-how-science-debunked-superstition/|title=Orcas: How Science Debunked Superstition|publisher=National Wildlife Federation|date=22 July 2013|accessdate=30 July 2020|archive-date=January 31, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131095114/http://blog.nwf.org/2013/07/orcas-how-science-debunked-superstition/|url-status=live}}</ref> အော်ကာဝေလငါးများသည် အစာကွင်းဆက်၏ ထိပ်ဆုံးတွင်ရှိသော သားရဲများဖြစ်ပြီး အစားအစာအမျိုးမျိုးကို စားသုံးကြသည်။ ၎င်းတို့၏ သီးခြားအုပ်စုများသည် အရိုးရှိသောငါးများ၊ [[ငါးမန်း]]များ၊ ရေချိုငါးပြားများနှင့် ပင်လယ်ဖျံများ၊ [[လင်းပိုင်]]များ၊ ဝေလငါးများကဲ့သို့သော ပင်လယ်နို့တိုက်သတ္တဝါများအပါအဝင် သားကောင်အမျိုးအစားအချို့ကို အဓိကထား၍ စားသုံးလေ့ရှိကြသည်။ အော်ကာဝေလငါးများသည် လူမှုဆက်ဆံရေး အလွန်ကောင်းမွန်ကြပြီး အချို့အုပ်စုများတွင် မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မိသားစုဝင်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် တည်ငြိမ်သော အုပ်စုငယ်များ (pods) ရှိကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ရှုပ်ထွေးဆန်းပြားသော အမဲလိုက်နည်းစနစ်များနှင့် အသံဖြင့် ဆက်သွယ်ပြုမူပုံများသည် အုပ်စုတစ်ခုနှင့်တစ်ခု မတူညီတတ်သကဲ့သို့ မျိုးဆက်တစ်ဆက်မှ တစ်ဆက်သို့လည်း လက်ဆင့်ကမ်းသွားကြသည်။ ယင်းတို့ကို တိရစ္ဆာန်ယဉ်ကျေးမှု၏ ဖော်ပြချက်များအဖြစ် ယူဆကြသည်။ လေ့လာမှုအများဆုံး ပြုလုပ်ထားသည့် အော်ကာဝေလငါးအုပ်စုများမှာ မြောက်အမေရိကတိုက်၏ အနောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းအနီးတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့တွင် ငါးစားသော “ဒေသခံအုပ်စုများ” (residents)၊ နို့တိုက်သတ္တဝါများကို စားသုံးသော “ရွှေ့လျားအုပ်စုများ” (transients) နှင့် ကမ်းလွန်ပင်လယ်ပြင်တွင် နေထိုင်သော အုပ်စုများ (offshores) ပါဝင်သည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:သားရဲတိရစ္ဆာန်များ]] [[ကဏ္ဍ:သမုဒ္ဒရာ လင်းပိုင်များ]] [[ကဏ္ဍ:ထိပ်တန်းသားရဲတိရစ္ဆာန်များ]] 0pdp1e068mrobiavfuer6wuku5b7ml6 1057935 1057934 2026-10-14T10:11:04Z Dr Lotus Black 31011 1057935 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | fossil_range = Pliocene to recent{{fossil range|Late Miocene|Recent|<ref>{{cite web|url=http://fossilworks.org/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=64541|title=''Orcinus orca'' Linnaes 1758|work=Fossilworks|access-date=April 28, 2018|archive-date=April 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200427185008/http://fossilworks.org/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=64541|url-status=live|accessdate=23 October 2020|archivedate=27 April 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200427185008/http://fossilworks.org/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=64541}}</ref> }} | name = အော်ကာ<br/>(Orca သို့မဟုတ် Killer whale <ref name=MSW3>{{MSW3 Cetacea|id=14300074}}</ref>) | image = Killerwhales jumping.jpg | image_alt = အော်ကာနှစ်ကောင် ပင်လယ်မျက်နှာပြင်အပေါ်သို့ ခုန်တက်နေပုံ။ သူတို့၏ အဖြူ၊ အမည်း၊ အညိုစပ်ထားသော အရောင်တို့ကိုတွေ့နိုင်သည်။ ပိုနီးသောအော်ကာမှာ ထောင်လိုက်ဖြစ်ပြီး ဘေးမှမြင်ရသည့်ပုံ ဖြစ်သည်။ နောက်တစ်ကောင်မှာ နောက်ပြန်ဖြစ်၍ ၎င်း၏ ဗိုက်အပိုင်းကို လှမ်းမြင်နိုင်သည်။ | image_caption = {{longitem|[[အလက်စကာပြည်နယ်]]၊ [[အလူးရှင်းကျွန်း|အလူးရှင်းကျွန်းစု]] အရှေ့ဘက်ပိုင်းရှိ ယူးနမက်ခ်ကျွန်း ([[:en:Unimak Island|Unimak Island]])တွင် တွေ့လိုက်ရသော အော်ကာနှစ်ကောင် ပင်လယ်မျက်နှာပြင်အပေါ်သို့ ခုန်တက်နေပုံ}} | image2 = Orca size-2.svg | image2_alt = ဝေလသတ်ငါးတစ်ကောင်နှင့် စကူဘာရေငုပ်သမားတစ်ယောက်တို့ကို ဘေးချင်းယှဉ်ပြထားသော သရုပ်ပြပုံ။ (၎င်းသည် လူထက်လေးဆခန့် ရှည်လျားသည်။ လူမှာမူ ၎င်း၏ ကျောဆူးတောင် (dorsal fin) ခန့်သာ ရှည်သည်။) | image2_caption = {{longitem|ဝေလသတ်ငါးတစ်ကောင် (killer whale)နှင့် ၁.၈-မီတာ (၅-ပေ ၁၁-လက်မ)ရှိသော စကူဘာရေငုပ်သမားတစ်ယောက် (scuba diver)တို့ကို ဘေးချင်းယှဉ်ပြထားသော သရုပ်ပြပုံ။ (၎င်းသည် လူထက်လေးဆခန့် ရှည်လျားသည်။)}} | status = DD | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |author=Reeves, R.|author2=Pitman, R.L.|author3=Ford, J.K.B.|year= 2017|page= e.T15421A50368125 |title= ''Orcinus orca'' |access-date= February 15, 2020}}</ref> | genus = Orcinus | parent_authority = [[:en:Leopold Fitzinger|Fitzinger]]၊ 1860<ref>{{ITIS |id=180468 |taxon=''Orcinus'' Fitzinger, 1860 |accessdate=March 9, 2011}}</ref> | species = orca | authority = [[ကားလ် လင်းနီးယပ်]] ([[:en:Carl Linnaeus|Linnaeus]])၊ [[:en:10th edition of Systema Naturae|1758]]<ref>{{ITIS |id=180469 |taxon=''Orcinus orca'' (Linnaeus, 1758) |accessdate=March 9, 2011}}</ref> | synonyms = *''Delphinus orca'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} *''Delphinus gladiator'' {{small|Bonnaterre,&nbsp;1789}} *''Orca gladiator'' {{small|(Bonnaterre,&nbsp;1789)}} | range_map = Cypron-Range Orcinus orca.svg | range_map_alt = A world map shows killer whales are found throughout every ocean, except parts of the Arctic. They are also absent from the Black and Baltic seas. | range_map_caption = {{legend2|#0577AF|''Orcinus orca'' [[Cosmopolitan distribution|range]]|outline=gray}} }} '''အော်ကာ'''သည် သမုဒ္ဒရာလင်းပိုင်မိသားစုရှိ အကြီးမားဆုံး အကောင်အမျိုးအစားဖြစ်ပြီး သွားရှိသော ဝေလငါးတစ်မျိုး ဖြစ်ပါသည်။ သူ၏ [[ဒွိနာမ|သိပ္ပံအမည်]]မှာ '''အော်စိုင်းနပ်စ် အော်ကာ''' ('''[[:en:Orcinus orca|Orcinus orca]]''') ဖြစ်သည်။ အော်ကာဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို ယခုအခါ ပိုသုံးလာကြသော်လည်း၊ အင်္ဂလိပ်စကားပြောသည့် သိပ္ပံပညာရှင်များကမူ '''ဝေလသတ်ငါး''' ('''killer whale''') ဟု ခေါ်သော သုံးနေကျအရပ်သုံးအမည် (traditional name) ကို အသုံးများကြသည်။<ref name="price">{{cite web|author=Mary Price|url=https://blog.nwf.org/2013/07/orcas-how-science-debunked-superstition/|title=Orcas: How Science Debunked Superstition|publisher=National Wildlife Federation|date=22 July 2013|accessdate=30 July 2020|archive-date=January 31, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131095114/http://blog.nwf.org/2013/07/orcas-how-science-debunked-superstition/|url-status=live}}</ref> အော်ကာဝေလငါးများသည် အစာကွင်းဆက်၏ ထိပ်ဆုံးတွင်ရှိသော သားရဲများဖြစ်ပြီး အစားအစာအမျိုးမျိုးကို စားသုံးကြသည်။ ၎င်းတို့၏ သီးခြားအုပ်စုများသည် အရိုးရှိသောငါးများ၊ [[ငါးမန်း]]များ၊ ရေချိုငါးပြားများနှင့် ပင်လယ်ဖျံများ၊ [[လင်းပိုင်]]များ၊ ဝေလငါးများကဲ့သို့သော ပင်လယ်နို့တိုက်သတ္တဝါများအပါအဝင် သားကောင်အမျိုးအစားအချို့ကို အဓိကထား၍ စားသုံးလေ့ရှိကြသည်။ အော်ကာဝေလငါးများသည် လူမှုဆက်ဆံရေး အလွန်ကောင်းမွန်ကြပြီး အချို့အုပ်စုများတွင် မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မိသားစုဝင်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် တည်ငြိမ်သော အုပ်စုငယ်များ (pods) ရှိကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ရှုပ်ထွေးဆန်းပြားသော အမဲလိုက်နည်းစနစ်များနှင့် အသံဖြင့် ဆက်သွယ်ပြုမူပုံများသည် အုပ်စုတစ်ခုနှင့်တစ်ခု မတူညီတတ်သကဲ့သို့ မျိုးဆက်တစ်ဆက်မှ တစ်ဆက်သို့လည်း လက်ဆင့်ကမ်းသွားကြသည်။ ယင်းတို့ကို တိရစ္ဆာန်ယဉ်ကျေးမှု၏ ဖော်ပြချက်များအဖြစ် ယူဆကြသည်။ လေ့လာမှုအများဆုံး ပြုလုပ်ထားသည့် အော်ကာဝေလငါးအုပ်စုများမှာ မြောက်အမေရိကတိုက်၏ အနောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းအနီးတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့တွင် ငါးစားသော “ဒေသခံအုပ်စုများ” (residents)၊ နို့တိုက်သတ္တဝါများကို စားသုံးသော “ရွှေ့လျားအုပ်စုများ” (transients) နှင့် ကမ်းလွန်ပင်လယ်ပြင်တွင် နေထိုင်သော အုပ်စုများ (offshores) ပါဝင်သည်။ ပစိဖိတ်အနောက်မြောက်ပိုင်းဒေသ၊ ဩစတြေးလျနှင့် ပီရူးအပါအဝင် ဒေသများရှိ ဌာနေတိုင်းရင်းသားများသည် အော်ကာဝေလငါးများကို အစဉ်အလာအားဖြင့် လေးစားကြည်ညိုခဲ့ကြသော်လည်း အနောက်တိုင်းယဉ်ကျေးမှုများတွင်မူ သမိုင်းကြောင်းတစ်လျှောက် ၎င်းတို့ကို ကြောက်ရွံ့ခဲ့ကြသည်။ အရွယ်အစားပိုကြီးသော ဝေလငါးမျိုးစိတ်များ၏ အရေအတွက် လျော့နည်းလာသည့်အခါ ဝေလငါးဖမ်းသမားများသည် အော်ကာဝေလငါးများကိုပါ ဖမ်းဆီးခဲ့ကြသည်။ ၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အများပြည်သူနှင့် သိပ္ပံပညာရှင်များအကြား အော်ကာဝေလငါးများအကြောင်း အသိပညာ ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာခြင်းနှင့် ၎င်းတို့ကို ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းထားသည့်နေရာများတွင် ပြသလာခြင်းတို့ကြောင့် အော်ကာဝေလငါးများအပေါ် လူထု၏အမြင်သည် အပြုသဘောဆောင်သည့်ဘက်သို့ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ အဏ္ဏဝါဥယျာဉ်များတွင် ဖျော်ဖြေတင်ဆက်ရန် အော်ကာဝေလငါးများကို လေ့ကျင့်ပေးလာခဲ့ကြပြီး၊ ယင်းလုပ်ရပ်ကို ကျင့်ဝတ်နှင့် မညီညွတ်ဟု ဝေဖန်မှုများ ရှိလာခဲ့သည်။ အော်ကာဝေလငါးများသည် လူသားများအတွက် အန္တရာယ်ဖြစ်စေလေ့မရှိဘဲ သဘာဝတောရိုင်းအခြေအနေတွင် လူကို သေဆုံးစေခဲ့သည့် တိုက်ခိုက်မှုမျိုး မှတ်တမ်းတင်ထားခြင်း မရှိပေ။ သို့သော် ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းထားသော အော်ကာဝေလငါးများသည် အဏ္ဏဝါအပန်းဖြေဥယျာဉ်များတွင် ၎င်းတို့ကို ကိုင်တွယ်ထိန်းကျောင်းသူများအား ထိခိုက်ဒဏ်ရာရစေခြင်း သို့မဟုတ် သေဆုံးစေခြင်းများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:သားရဲတိရစ္ဆာန်များ]] [[ကဏ္ဍ:သမုဒ္ဒရာ လင်းပိုင်များ]] [[ကဏ္ဍ:ထိပ်တန်းသားရဲတိရစ္ဆာန်များ]] 9z4uqo96rpkgvm77ocni03eh7spt3ei 0 157943 1057910 757104 2026-10-14T07:21:44Z ~2026-55299-38 149448 1057910 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | perrow = 3 | total_width = 600 | image1 = 57 Rue du Faubourg de Pierre (27353042388).jpg | image2 = 1 bis place de l'Alma (Paris).jpg | image3 = P1250574 Paris V rue Malebranche n3 porte gothique bis encours.jpg | image4 = Qila-i-Kuhna mosque side door.jpg | image5 = 16, Stationsstraat, Maastricht.jpg | width5 = 300 | height5 = | image6 = The Marble Temple-Door (Bangkok).jpg | footer = သမိုင်းတလျှောက် ဖန်တီးခဲ့ကြသည့် တံခါးပုံစံအမျိုးမျိုး }} '''တံခါး'''ဆိုသည်မှာ အခန်း သို့မဟုတ် နေရာတစ်ခုခုအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ရန်အတွက် လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးက ဖွင့်နိုင်/ပိတ်နိုင်သော မာကျော၍ကြီးမားသည့် အရွက်တပ်ဆင်ထားသော အရာဝတ္ထုတစ်ခုခုကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ တံခါးကို အိမ်များနှင့် အဆောက်အဦများတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ထို့မျှမက [[မော်တော်ကား]]နှင့် [[လှောင်အိမ်]]များတွင်လည်း‌ တံခါးအား တွေရှိနိုင်သေးသည်။ တံခါး တပ်ဆင်ရခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်များမှာ - * လူပုဂ္ဂိုလ်၊ [[တိရစ္ဆာန်]]များနှင့် အရာဝတ္ထုများ ဖြတ်သန်းသွားလာနိုင်ရန်၊ အချို့တံခါးများကိုမူ အရေးပေါ်အခြေအနေ၌သာ အသုံးပြုသည်([[အရေးပေါ်ထွက်ပေါက်]]အား ဖတ်ရှူရန်)။ * ပြင်ပမှ [[လေ]]ပူ လေအေးအား ထိန်းသိမ်းရန် ([[ရေခဲသေတ္တာ]]ရှိ တံခါးသည် အတွင်းလေအား ထိန်းသိမ်းရန်ဖြစ်သည်)။ * အတွင်း/အပြင်ကိစ္စများအား မြင်နိုင်မှုမရှိစေရန် (လုံခြုံရေးနှင့် ဆူညံမှု မရှိစေရန်)။ * ကား သို့မဟုတ် ယာဉ်အတွင်းမှ အပြင်သို့ ပြုတ်မကျစေရန်။ * မည်သူကို၊ မည်သည့်အရာကို ဝင်စေ/ထွက်စေ ပြုလုပ်နိုင်စေရန်။ စသည်တို့ဖြစ်ကြသည်။ == တံခါး အမျိုးအစားများ == [[ဖိုင်:Porte ouverte.jpg|thumb|289x289px|လှပသောတံခါး]] '''ဆုံလည် တံခါး''' သည် တံခါးများအား စု၍ ဖွဲ့စည်းထားသည့် တံခါးအမျိုးအစားဖြစ်၍ စက်ဝိုင်းကဲ့သို့ လည်နေပြီး လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးက တွန်းဖွင့်ခြင်းဖြင့် ဖြတ်သန်းသွားလာနိုင်သည်။ '''ဘလိုင်း တံခါး''' ဆိုသည်မှာ တံခါးအတု တစ်ခုဖြစ်ပြီး နံရံ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ်တည်ရှိသည်။ လူတို့သည် ဘလိုင်းတံခါးများကို အခန်းလှပရန်အတွက် အသုံးပြုကြသည်။https://www.yaydoor.com/ '''အပေါ်လိတ် တံခါး'''အား  ဂါးရေ့များတွင် အများဆုံးတွေ့ရတတ်သည်။ ပတ္တာအစား ရောင်ဆွဲ အသုံးပြုပြီး လိတ်တက်စေခြင်းဖြင့် အဆောက်အဦး၏ အပေါ်ပိုင်းတွင် ရှိနေစေသည်။ '''မီးကာ တံခါး'''ဆိုသည်မှာ မီးဖြတ်သန်းသွားခြင်း မရှိစေအောင် စီမံထားသည့် တံခါးအမျိုးအစားဖြစ်သည်။ အများအားဖြင့် ထူထဲသည့် စတီးလ်အသုံးပြု၍ ပြုလုပ်ထားကြသည်။ '''ခွေးတိုးပေါက် တံခါး''' ဆိုသည်မှာ ခွေး၊ ကြောင် စသည့် အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်ငယ်လေးများ ဝင်ထွက်သွားလာနိုင်အောင် ဖန်တီးထားသည့် တံခါးငယ်လေးများကိုခေါ်သည်။ ထိုတံခါးများအား တံခါးမကြီးများ၏အောက်ခြေတွင် ထည့်သွင်းတည်ဆောက်ထားလေ့ရှိသည်။ [[ဖိုင်:Cat flap.jpg|250px|thumb|ခွေးဝင်ပေါက်တံခါး]] <center> ;ကြည့်ရှုလေ့လာနိုင်သော တံခါးများ၏ သမိုင်းကြောင်း အကျဉ်း</center> <gallery widths="170" heights="170"> Fragment from a tomb door MET 23.3.174f-emf.jpg|Fragment from an [[Ancient Egyptian architecture|Ancient Egyptian]] tomb door, circa 2150 –1981 BC, in the [[Metropolitan Museum of Art]] (New York City) The Hercules Sarcophagus depicting the Twelve Labors of Hercules, 150-160 AD, Kayseri Archaeological Museum, Turkey (26261172056) (lighter version).jpg|[[Ancient Greek architecture|Ancient Greek]] door carved on the Hercules sarcophagus from the [[Kayseri Archaeology Museum]] ([[Kayseri]], Turkey) Bronze door, Basilica di San Giovanni, 2013.jpg|[[Ancient Roman architecture|Ancient Roman]] bronze doors of the [[Curia Julia]], now in the [[Basilica of St. John Lateran]] (Rome) Gate, ash-Shibak Fort, Ibra (North ash-Sharqiyah Governorate) Origin- Surat, India (Mughal Empire) Teak wood and brass.jpg|[[Indian architecture|Indian]] [[Mughal architecture|Mughal]] teak wood and brass door File:Tenghua Jiuguan 21 2015-04.JPG|Traditional [[Chinese architecture|Chinese]] folding doors in [[The Old Museum of Wisteria]] ([[Changzhou]], China) Lateral door church Theotokos Gorgoepikoos Athens, Greece.jpg|[[Byzantine architecture|Byzantine]] door of the [[Little Metropolis]] ([[Athens]], Greece) File:Door in Morocco, 2010.jpg|[[Islamic architecture|Islamic]] door decorated with [[Islamic geometric patterns|geometric patterns]] in [[Morocco]] 'Berfrestone' (DB) door and tympanum arch St Nicholas Church Barfrestone Kent England 1.jpg|[[Romanesque architecture|Romanesque]] door of the Saint Nicholas' Church in [[Barfrestone]] ([[Kent]], England) Doorway detail, St Magnus Cathedral, Kirkwall, Orkney.jpg|[[Gothic architecture|Gothic]] door of the [[St Magnus Cathedral]] ([[Kirkwall]], Scotland) Iconography - Saint Basil's Cathedral (19970306871).jpg|[[Russian architecture|Russian]] door in [[Saint Basil's Cathedral]] (Moscow) The entrance of the Antim Monastery Church.jpg|[[Brâncovenesc style|Brâncovenesc]] door of the [[Antim Monastery]] ([[Bucharest]], Romania), with a [[pisanie]] above it Gdańsk (158).JPG|[[Renaissance architecture|Renaissance]] door in [[Gdańsk]] (Poland) File:Chateau de Versailles Vestibule Haut 11 (lighter and fixed angles).jpg|[[Baroque]] door in the [[Palace of Versailles]] ([[Versailles]], France) Porte rue Monsieur-le-Prince Paris.jpg|[[Rococo#Architecture|Rococo]] door on Rue Monsieur-le-Prince (Paris) P1210063 Paris III rue des Francs-Bourgeois n26 rwk.jpg|[[Louis XVI style|Louis XVI]] door of the [[Hôtel Mortier de Sandreville]], on Rue des Francs-Bourgeois (Paris) Pierre Rousseau - Double-Leaf Doors - 1942.2.12 - Cleveland Museum of Art.tif|[[Neoclassical architecture|Neoclassical]] painted double-leaf door, 1790s, by [[Pierre Rousseau]], in the [[Cleveland Museum of Art]] (US) File:Brooklyn Museum 1994.92 Door with Lock (2).jpg|[[West Africa|African]] door with lock, late 19th or early 20th century, wood with iron, from [[Burkina Faso]], in the [[Brooklyn Museum]] (New York City) File:Zespół klasztoru Gandan (39).jpg|A decorated door from the [[Gandantegchinlen Monastery]] ([[Mongolia]]) File:P1250574 Paris V rue Malebranche n3 porte gothique bis encours.jpg|[[Gothic Revival architecture|Gothic Revival]] door on Rue Malebranche (Paris) Egyptian Revival mausoleum, Forest Home Cemetery.jpg|[[Egyptian Revival architecture|Egyptian Revival]] door of a mausoleum in the Forest Home Cemetery ([[Wisconsin]], US) File:Armoiries de lIrlande à lambassade dIrlande à Paris.jpg|[[Rococo Revival]] door of the [[Hôtel de Breteuil]] (Paris) 3-5, Strada Icoanei, Bucharest (Romania) 1.jpg|[[Romanian Revival architecture|Romanian Revival]] door of the [[Școala Centrală National College]] on Strada Icoanei (Bucharest) Paris Porte cochère rue La Bruyère 2012.jpg|19th century [[Eclecticism in architecture|Eclectic]] Classicist door on Rue La Bruyère (Paris) Entrance of the George Enescu Museum.jpg|[[Beaux-Arts architecture|Beaux-Arts]] door of the [[Cantacuzino Palace]] (Bucharest) Porte et marquise CCI Nancy.jpg|[[Art Nouveau]] metal and glass door in [[Nancy, France|Nancy]] (France), with a big transparent [[awning]] above it 49-53, Calea Victoriei, Bucharest (Romania) 10.jpg|[[Stripped Classicism|Stripped Classicist]] door of the [[Royal Palace of Bucharest]], now the [[National Museum of Art of Romania]] La Maison Bleue, porte d'entrée - Angers - 20110119.jpg|[[Art Deco#Architecture|Art Deco]] door in [[Angers]] (France) </gallery> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:တံခါးများ]] jqztci1bmsxhi9fijlvqeu1ns6iam86 1057933 1057910 2026-10-14T10:06:02Z Kyaw Myo Aung 103978 Undid revision [[Special:Diff/1057910|1057910]] by [[Special:Contributions/~2026-55299-38|~2026-55299-38]] ([[User talk:~2026-55299-38|talk]]) 1057933 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | perrow = 3 | total_width = 600 | image1 = 57 Rue du Faubourg de Pierre (27353042388).jpg | image2 = 1 bis place de l'Alma (Paris).jpg | image3 = P1250574 Paris V rue Malebranche n3 porte gothique bis encours.jpg | image4 = Qila-i-Kuhna mosque side door.jpg | image5 = 16, Stationsstraat, Maastricht.jpg | width5 = 300 | height5 = | image6 = The Marble Temple-Door (Bangkok).jpg | footer = သမိုင်းတလျှောက် ဖန်တီးခဲ့ကြသည့် တံခါးပုံစံအမျိုးမျိုး }} '''တံခါး'''ဆိုသည်မှာ အခန်း သို့မဟုတ် နေရာတစ်ခုခုအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ရန်အတွက် လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးက ဖွင့်နိုင်/ပိတ်နိုင်သော မာကျော၍ကြီးမားသည့် အရွက်တပ်ဆင်ထားသော အရာဝတ္ထုတစ်ခုခုကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ တံခါးကို အိမ်များနှင့် အဆောက်အဦများတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ထို့မျှမက [[မော်တော်ကား]]နှင့် [[လှောင်အိမ်]]များတွင်လည်း‌ တံခါးအား တွေရှိနိုင်သေးသည်။ တံခါး တပ်ဆင်ရခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်များမှာ - * လူပုဂ္ဂိုလ်၊ [[တိရစ္ဆာန်]]များနှင့် အရာဝတ္ထုများ ဖြတ်သန်းသွားလာနိုင်ရန်၊ အချို့တံခါးများကိုမူ အရေးပေါ်အခြေအနေ၌သာ အသုံးပြုသည်([[အရေးပေါ်ထွက်ပေါက်]]အား ဖတ်ရှူရန်)။ * ပြင်ပမှ [[လေ]]ပူ လေအေးအား ထိန်းသိမ်းရန် ([[ရေခဲသေတ္တာ]]ရှိ တံခါးသည် အတွင်းလေအား ထိန်းသိမ်းရန်ဖြစ်သည်)။ * အတွင်း/အပြင်ကိစ္စများအား မြင်နိုင်မှုမရှိစေရန် (လုံခြုံရေးနှင့် ဆူညံမှု မရှိစေရန်)။ * ကား သို့မဟုတ် ယာဉ်အတွင်းမှ အပြင်သို့ ပြုတ်မကျစေရန်။ * မည်သူကို၊ မည်သည့်အရာကို ဝင်စေ/ထွက်စေ ပြုလုပ်နိုင်စေရန်။ စသည်တို့ဖြစ်ကြသည်။ == တံခါး အမျိုးအစားများ == [[ဖိုင်:Porte ouverte.jpg|thumb|289x289px|လှပသောတံခါး]] '''ဆုံလည် တံခါး''' သည် တံခါးများအား စု၍ ဖွဲ့စည်းထားသည့် တံခါးအမျိုးအစားဖြစ်၍ စက်ဝိုင်းကဲ့သို့ လည်နေပြီး လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးက တွန်းဖွင့်ခြင်းဖြင့် ဖြတ်သန်းသွားလာနိုင်သည်။ '''ဘလိုင်း တံခါး''' ဆိုသည်မှာ တံခါးအတု တစ်ခုဖြစ်ပြီး နံရံ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ်တည်ရှိသည်။ လူတို့သည် ဘလိုင်းတံခါးများကို အခန်းလှပရန်အတွက် အသုံးပြုကြသည်။ '''အပေါ်လိတ် တံခါး'''အား  ဂါးရေ့များတွင် အများဆုံးတွေ့ရတတ်သည်။ ပတ္တာအစား ရောင်ဆွဲ အသုံးပြုပြီး လိတ်တက်စေခြင်းဖြင့် အဆောက်အဦး၏ အပေါ်ပိုင်းတွင် ရှိနေစေသည်။ '''မီးကာ တံခါး'''ဆိုသည်မှာ မီးဖြတ်သန်းသွားခြင်း မရှိစေအောင် စီမံထားသည့် တံခါးအမျိုးအစားဖြစ်သည်။ အများအားဖြင့် ထူထဲသည့် စတီးလ်အသုံးပြု၍ ပြုလုပ်ထားကြသည်။ '''ခွေးတိုးပေါက် တံခါး''' ဆိုသည်မှာ ခွေး၊ ကြောင် စသည့် အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်ငယ်လေးများ ဝင်ထွက်သွားလာနိုင်အောင် ဖန်တီးထားသည့် တံခါးငယ်လေးများကိုခေါ်သည်။ ထိုတံခါးများအား တံခါးမကြီးများ၏အောက်ခြေတွင် ထည့်သွင်းတည်ဆောက်ထားလေ့ရှိသည်။ [[ဖိုင်:Cat flap.jpg|250px|thumb|ခွေးဝင်ပေါက်တံခါး]] <center> ;ကြည့်ရှုလေ့လာနိုင်သော တံခါးများ၏ သမိုင်းကြောင်း အကျဉ်း</center> <gallery widths="170" heights="170"> Fragment from a tomb door MET 23.3.174f-emf.jpg|Fragment from an [[Ancient Egyptian architecture|Ancient Egyptian]] tomb door, circa 2150 –1981 BC, in the [[Metropolitan Museum of Art]] (New York City) The Hercules Sarcophagus depicting the Twelve Labors of Hercules, 150-160 AD, Kayseri Archaeological Museum, Turkey (26261172056) (lighter version).jpg|[[Ancient Greek architecture|Ancient Greek]] door carved on the Hercules sarcophagus from the [[Kayseri Archaeology Museum]] ([[Kayseri]], Turkey) Bronze door, Basilica di San Giovanni, 2013.jpg|[[Ancient Roman architecture|Ancient Roman]] bronze doors of the [[Curia Julia]], now in the [[Basilica of St. John Lateran]] (Rome) Gate, ash-Shibak Fort, Ibra (North ash-Sharqiyah Governorate) Origin- Surat, India (Mughal Empire) Teak wood and brass.jpg|[[Indian architecture|Indian]] [[Mughal architecture|Mughal]] teak wood and brass door File:Tenghua Jiuguan 21 2015-04.JPG|Traditional [[Chinese architecture|Chinese]] folding doors in [[The Old Museum of Wisteria]] ([[Changzhou]], China) Lateral door church Theotokos Gorgoepikoos Athens, Greece.jpg|[[Byzantine architecture|Byzantine]] door of the [[Little Metropolis]] ([[Athens]], Greece) File:Door in Morocco, 2010.jpg|[[Islamic architecture|Islamic]] door decorated with [[Islamic geometric patterns|geometric patterns]] in [[Morocco]] 'Berfrestone' (DB) door and tympanum arch St Nicholas Church Barfrestone Kent England 1.jpg|[[Romanesque architecture|Romanesque]] door of the Saint Nicholas' Church in [[Barfrestone]] ([[Kent]], England) Doorway detail, St Magnus Cathedral, Kirkwall, Orkney.jpg|[[Gothic architecture|Gothic]] door of the [[St Magnus Cathedral]] ([[Kirkwall]], Scotland) Iconography - Saint Basil's Cathedral (19970306871).jpg|[[Russian architecture|Russian]] door in [[Saint Basil's Cathedral]] (Moscow) The entrance of the Antim Monastery Church.jpg|[[Brâncovenesc style|Brâncovenesc]] door of the [[Antim Monastery]] ([[Bucharest]], Romania), with a [[pisanie]] above it Gdańsk (158).JPG|[[Renaissance architecture|Renaissance]] door in [[Gdańsk]] (Poland) File:Chateau de Versailles Vestibule Haut 11 (lighter and fixed angles).jpg|[[Baroque]] door in the [[Palace of Versailles]] ([[Versailles]], France) Porte rue Monsieur-le-Prince Paris.jpg|[[Rococo#Architecture|Rococo]] door on Rue Monsieur-le-Prince (Paris) P1210063 Paris III rue des Francs-Bourgeois n26 rwk.jpg|[[Louis XVI style|Louis XVI]] door of the [[Hôtel Mortier de Sandreville]], on Rue des Francs-Bourgeois (Paris) Pierre Rousseau - Double-Leaf Doors - 1942.2.12 - Cleveland Museum of Art.tif|[[Neoclassical architecture|Neoclassical]] painted double-leaf door, 1790s, by [[Pierre Rousseau]], in the [[Cleveland Museum of Art]] (US) File:Brooklyn Museum 1994.92 Door with Lock (2).jpg|[[West Africa|African]] door with lock, late 19th or early 20th century, wood with iron, from [[Burkina Faso]], in the [[Brooklyn Museum]] (New York City) File:Zespół klasztoru Gandan (39).jpg|A decorated door from the [[Gandantegchinlen Monastery]] ([[Mongolia]]) File:P1250574 Paris V rue Malebranche n3 porte gothique bis encours.jpg|[[Gothic Revival architecture|Gothic Revival]] door on Rue Malebranche (Paris) Egyptian Revival mausoleum, Forest Home Cemetery.jpg|[[Egyptian Revival architecture|Egyptian Revival]] door of a mausoleum in the Forest Home Cemetery ([[Wisconsin]], US) File:Armoiries de lIrlande à lambassade dIrlande à Paris.jpg|[[Rococo Revival]] door of the [[Hôtel de Breteuil]] (Paris) 3-5, Strada Icoanei, Bucharest (Romania) 1.jpg|[[Romanian Revival architecture|Romanian Revival]] door of the [[Școala Centrală National College]] on Strada Icoanei (Bucharest) Paris Porte cochère rue La Bruyère 2012.jpg|19th century [[Eclecticism in architecture|Eclectic]] Classicist door on Rue La Bruyère (Paris) Entrance of the George Enescu Museum.jpg|[[Beaux-Arts architecture|Beaux-Arts]] door of the [[Cantacuzino Palace]] (Bucharest) Porte et marquise CCI Nancy.jpg|[[Art Nouveau]] metal and glass door in [[Nancy, France|Nancy]] (France), with a big transparent [[awning]] above it 49-53, Calea Victoriei, Bucharest (Romania) 10.jpg|[[Stripped Classicism|Stripped Classicist]] door of the [[Royal Palace of Bucharest]], now the [[National Museum of Art of Romania]] La Maison Bleue, porte d'entrée - Angers - 20110119.jpg|[[Art Deco#Architecture|Art Deco]] door in [[Angers]] (France) </gallery> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:တံခါးများ]] 3v77chl231l3gjl5nj8xh6d7j35iiho 0 203679 1057872 1056517 2026-10-14T02:23:27Z Stephan1000000 88075 1057872 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | name = အန်စီအိုင်အဲ့စ် | image = | image_alt = | genre = {{Plainlist| * လှုပ်ရှားမှု * စစ်ရေး * ရဲလုပ်ထုံးလုပ်နည် }} | creator = {{unbulleted list|Donald P. Bellisario|Don McGill}} | writer = | starring = <!-- Per the infobox instructions, original cast members are listed first in the order presented in the opening credits, followed by additional cast members in the order that they joined the show. Please do not modify the order of this list or remove anyone from it. -->{{Plainlist| * [[Mark Harmon]] * [[Sasha Alexander]] * [[Michael Weatherly]] * [[Pauley Perrette]] * [[David McCallum]] * [[Sean Murray (actor)|Sean Murray]] * [[Cote de Pablo]] * [[Lauren Holly]] * [[Rocky Carroll]] * [[Brian Dietzen]] * [[Emily Wickersham]] * [[Wilmer Valderrama]] * [[Jennifer Esposito]] * [[Duane Henry]] * [[Maria Bello]] * [[Diona Reasonover]] }} | theme_music_composer = Numeriklab | opentheme = "NCIS Theme" | endtheme = "NCIS Theme" | composer = {{unbulleted list|Joseph Conlan|Brian Kirk}} | country = အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု<!-- Do not wikilink this, per [[WP:OVERLINK]]. --> | language = အင်္ဂလိပ်<!-- Do not wikilink this, per [[WP:OVERLINK]] and infobox instructions. --> | num_seasons = 24 | num_episodes = <onlyinclude>509</onlyinclude><!--Do not remove these tags, these are needed to transclude the episode count to the List of Episodes page--> | list_episodes = List of NCIS episodes | executive_producer = {{unbulleted list|Donald P. Bellisario|Steven D. Binder|Shane Brennan (2007–15)|Frank Cardea|Gary Glasberg (2009–16)|Chas. Floyd Johnson|George Schenck (2011–18)|Mark Harmon|Mark Horowitz}} | producer = {{unbulleted list|David Bellisario|Avery C. Drewe}} | cinematography = Billy Webb | runtime = 39–44 minutes | company = {{unbulleted list|Belisarius Productions (2003–present)|Paramount Network Television (2003–2006)|CBS Paramount Network Television (2006–2009)|CBS Television Studios (2009–2020)|CBS Studios (2020–present)}} | distributor = CBS Media Ventures | network = CBS | picture_format = {{unbulleted list|[[HDTV]] [[1080i]]}} | audio_format = Dolby Digital 5.1 stereo with audio descriptions on secondary audio (SAP on analog) | first_aired = {{Start date|2003|9|23}} | last_aired = လက်ရှိနေ့ရက် | related = {{unbulleted list|''[[:en:JAG (TV series)|JAG]]''|''[[:en:NCIS: Los Angeles|NCIS: Los Angeles]]''|''[[:en:NCIS: New Orleans|NCIS: New Orleans]]''}} }} '''အန်စီအိုင်အဲ့စ်''' ({{lang-en|NCIS}}) သည် ၂၀၀၃ ခုနှစ်စက်တင်ဘာ ၂၃ ရက်တွင် CBS တွင်ပြသခဲ့သောအမေရိကန်ဒရာမာရုပ်မြင်သံကြားဇာတ်လမ်းတွဲဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |date=2020-10-13 |title=Shows A-Z NCIS on CBS |url=http://thefutoncritic.com/showatch/ncis/listings/ |access-date=2020-10-13 |website=The Futon Critic}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ်၌ ၎င်းသည် အန်နီမေးရှင်းမဟုတ်သောဇာတ်ကားများ၌ ဒုတိယအရှည်လျားဆုံးသော ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲဖြစ်ပြီး လက်ရှိထိထုတ်လွှင့်သော [[:en:Law & Order: Special Victims Unit|Law & Order: Special Victims Unit]] (၁၉၉၉ - လက်ရှိ) ဇာတ်လမ်းတွဲကသာ ၎င်းထက်သာလွန်ခဲ့သည်။ သတ္တမမြောက်အရှည်ဆုံး အမေရိကန်ဇာတ်လမ်းတွဲ ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် ရုပ်မြင်သံကြား ဇာတ်လမ်းတွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:အင်္ဂလိပ်ဘာသာ တီဗွီဇာတ်လမ်းတွဲ အစီစဉ်]] o43rtxcbqznjgzs6mvmqp8q9haf303v 0 216179 1057912 839480 2026-10-14T08:13:21Z Dr Lotus Black 31011 1057912 wikitext text/x-wiki {{Sky|07|39|18.1|+|05|13|29|11}} {{Starbox begin}} {{Starbox image | image = [[Image:Position Alpha Cmi.png|250px]] | caption = ပရိုစ္ယွန်၏ တည်နေရာ }} {{Starbox observe | epoch = J2000 | constell = [[ကေနိစ် မိုင်နာ]] | pronounce = {{IPAc-en|ˈ|p|r|oʊ|s|i|ɒ|n}} {{Respell|PROH|see|on}}),<ref>{{OED|Procyon}}</ref> | ra = {{RA|07|39|18.11950}}<ref name=aaa474_2_653/> | dec = {{DEC|+05|13|29.9552}}<ref name=aaa474_2_653/> | appmag_v = 0.34<ref name=aaa413/> (A) / 10.7<ref name="ApJ119_2"/> (B) }} {{Starbox character | class = F5 IV–V<ref name=aaa413/> + DQZ<ref name=Provencal2002/> | b-v = +0.42<ref name=eggen/> | u-b = +0.00<ref name=eggen>{{cite journal|bibcode=1986EgUBV........0M|title=Compilation of Eggen's UBV data, transformed to UBV (unpublished)|journal=Catalogue of Eggen's UBV Data|last1=Mermilliod|first1=J.-C|year=1986}}</ref> | variable=suspected<ref name=gcvs>{{cite journal|bibcode=2009yCat....102025S|title=VizieR Online Data Catalog: General Catalogue of Variable Stars (Samus+ 2007–2013)|journal=VizieR On-line Data Catalog: B/GCVS. Originally Published in: 2009yCat....102025S|volume=1|pages=02025|last1=Samus|first1=N. N.|last2=Durlevich|first2=O. V.|year=2009|display-authors=etal}}</ref> (A) }} {{Starbox astrometry | radial_v = −3.2<ref name=rv>{{cite journal|bibcode=1953GCRV..C......0W|title=General catalogue of stellar radial velocities|url=https://archive.org/details/generalcatalogue0000ralp|journal=Washington|last1=Wilson|first1=Ralph Elmer|year=1953}}</ref> | prop_mo_ra = −714.590<ref name=aaa474_2_653/> | prop_mo_dec = −1036.80<ref name=aaa474_2_653/> | parallax = 284.56 | p_error = 1.26 | parallax_footnote =<ref name=aaa474_2_653/> | absmag_v = 2.66/13.0<ref name="ApJ119_2"/> }} {{Starbox detail | component1 = Procyon A | mass = {{val|1.499|0.031}}<ref name=Liebert2013/> | radius = {{val|2.048|0.025}}<ref name=aaa413/> | luminosity = 6.93<ref name=aaa413/> | temperature = {{val|6530|50|fmt=commas}}<ref name=aaa413/> | metal_fe = {{val|-0.05|0.03}}<ref name=aaa413/> | gravity = 3.96<ref name=aaa413/> | rotational_velocity = {{val|3.16|0.50}}<ref name=aaa413/> | rotation = 23&nbsp;days<ref name=mnras374_1_220/> | age_gyr = {{val|1.87|0.13}}<ref name=Liebert2013/> | component2 = Procyon B | mass2 = {{val|0.602|0.015}}<ref name="Provencal2002" /> | radius2 = {{val|0.01234|0.00032}}<ref name="Provencal2002" /> | luminosity2 = 0.00049<ref name="ApJS199_2_29"/> | temperature2 = {{val|7740|50|fmt=commas}}<ref name="Provencal2002" /> | age_gyr2 = 1.37<ref name="ApJS199_2_29"/> | gravity2 = 8.0<ref name="Provencal2002" /> }} {{Starbox visbin | reference =<ref name=ApJ2015/> | name = Procyon B | period = 40.840 ± 0.022 | axis = 4.3075 ± 0.0016 | eccentricity = 0.39785 ± 0.00025 | inclination = 31.408 ± 0.050 | node = 100.683 ± 0.095 | periastron = 1968.076 ± 0.023 | periarg = 89.23 ± 0.11 }}<!-- -->{{Starbox catalog | names = {{odlist | name=Elgomaisa<ref>{{cite book | last =von Littrow | first =Karl | title =J. J. von Littrow's Atlas des gestirnten Himmels für Freunde der Astronomie | publisher =Gustav Weise | date =1866 | location =Stuttgart | pages =9 | language =German }}</ref> | name2=Algomeysa{{citation needed|date=July 2019}} | name3=Antecanis{{citation needed|date=July 2019}} | B=α&nbsp;Canis Minoris | F=10 Canis Minoris | BD=+05°1739 | GJ=280 | HD=61421 | HIP=37279 | HR=2943 | SAO=115756 | GCTP=1805.00 | LHS=233 }}<ref name=SIMBAD/> }} {{Starbox reference | Simbad = HR+2943|sn=The system | Simbad2 = *+alf+CMi+A|sn2=A | Simbad3 = *+alf+CMi+B|sn3=B }} {{Starbox end}} '''ပရိုစီယွန်''' (Procyon) {{IPAc-en|'|p|r|ou|s|i|Q|n}}<ref name=Kunitzsch>{{cite book |last1=Kunitzsch |first1=Paul |last2=Smart |first2=Tim |date = 2006 |edition = 2nd rev. |title = A Dictionary of Modern star Names: A Short Guide to 254 Star Names and Their Derivations |url=https://archive.org/details/dictionaryofmode0000kuni |publisher = Sky Pub |location = Cambridge, Massachusetts |isbn = 978-1-931559-44-7 }}</ref>သည် [[ကေနိစ် မိုင်နာ]] [[ကြယ်စုတန်း]]ရှိ အတောက်ပဆုံး ကြယ်တစ်စင်းဖြစ်ပြီး ပုံမှန်အားဖြင့် ညဘက်ကောင်းကင်ယံတွင် [[အတောက်ပဆုံး ကြယ်များစာရင်း|အဌမမြောက် အတောက်ပဆုံးကြယ်]] ဖြစ်သည်။<ref name=aaa413/> [[ဥရောပ အာကာသ အေဂျင်စီ]]၏ Hipparcos နက္ခတ္တလေ့လာရေးဂြိုဟ်တု အချက်အလက်အရ<ref name=GSM/> ပရိုစီယွန်သည် {{Convert|11.46|ly|pc|abbr=off|lk=on}} အကွာအဝေးတွင်<ref name=aaa474_2_653/> တည်ရှိသောကြောင့် [[ကမ္ဘာမြေ]]နှင့် အနီးဆုံးကြယ်များထဲက တစ်ခုအပါဝင်ဖြစ်လေသည်။ ပရိုစီယွန်သည် [[ကြယ်စုံတွဲ|ဒွိကြယ်စနစ်]]ဖြစ်ပြီး [[ပင်မအစီစဉ်အတွင်းရှိကြယ်]] အဖြူရောင် ပရိုစီယွန်အေ နှင့် မေးမှိန်သော [[ကြယ်ဖြူပု]]<ref name=Provencal2002/> ပရိုစီယွန်ဘီဟူသော ကြယ်တို့ပါဝင်သည်။ ကြယ်စုံတွဲသည် အချင်းချင်း ၄၀.၈ နှစ်လျင် တစ်ကြိမ်နှုန်းဖြင့် လှည့်ပတ်နေကြသည်။ ==စောင့်ကြည့်လေ့လာခြင်း== ပရိုစီယွန်သည် ညကောင်းကင်ယံတွင် ပုံမှန်အားဖြင့် အတောက်ပဆုံးကြယ်များအနက် အဆင့် ၈ ရှိသော ကြယ်ဖြစ်ပြီး ဇန်နဝါရီလ ၁၄ ရက်နေ့ သန်းခေါင်ယံတွင် ကောင်းကင်၌ အမြင့်ဆုံးနေရာသို့ ရောက်ရှိသည်။ ၎င်းသည် ဆီးရီးယပ်စ်နှင့် ဘီတယ်ဂျူးစ်တို့နှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ဆောင်းရာသီတြိဂံ (Winter Triangle) ကြယ်ပုံစံ၏ ထောင့်စွန်းသုံးခုအနက် တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ထို့အပြင် ပရိုစီယွန်သည် ဆောင်းရာသီ ဆဋ္ဌဂံ (Winter Hexagon) ကြယ်ပုံစံကို ဖွဲ့စည်းထားသည့် ကြယ်ခြောက်လုံးအနက် တစ်လုံးလည်း ဖြစ်သည်။ မြောက်ကမ္ဘာခြမ်းတွင် ညနေခင်းအချိန် ပရိုစီယွန်ကို ကြည့်ရှုရန် အသင့်တော်ဆုံးကာလမှာ ဆောင်းရာသီနှောင်းပိုင်း ဖြစ်သည်။ ပရိုစီယွန်၏ အရောင်ညွှန်းကိန်း (color index) သည် ၀.၄၂ ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏အရောင်တွင် အဝါရောင်အနည်းငယ် သန်းနေသည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ပရိုစီယွန်၏ ကိုယ်ပိုင်ရွေ့လျားမှု (proper motion) သည် အတော်လေးကြီးမားသောကြောင့် နှစ်ပေါင်းသောင်းချီ ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ကနစ်စ် မိုင်နာ (Canis Minor) ကြယ်စုအတွင်းရှိ အခြားတောက်ပသောကြယ်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၎င်း၏တည်နေရာ ပြောင်းလဲမှုကို သိသာစွာ တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist|30em|refs= <ref name="aaa474_2_653">{{citation | last1=van Leeuwen | first1=F. | title=Validation of the new Hipparcos reduction | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=474 | issue=2 |date=November 2007 | pages=653–664 | doi=10.1051/0004-6361:20078357 | bibcode=2007A&A...474..653V | arxiv=0708.1752 | s2cid=18759600 }}</ref> <ref name="GSM">{{citation | last=Perryman | first=Michael | title=The Making of History's Greatest Star Map | journal=The Making of History's Greatest Star Map | location=Heidelberg | publisher=Springer-Verlag | date=2010 | doi=10.1007/978-3-642-11602-5| series=Astronomers’ Universe | isbn=978-3-642-11601-8 | bibcode=2010mhgs.book.....P | url=http://cds.cern.ch/record/1338896/files/978-3-642-11602-5_BookTOC.pdf }}</ref> <ref name="aaa413">{{citation | display-authors=1 | last1=Kervella | first1=P. | last2=Thévenin | first2=F. | last3=Morel | first3=P. | last4=Berthomieu | first4=G. | last5=Bordé | first5=P. | last6=Provost | first6=J. | title=The diameter and evolutionary state of Procyon A. Multi-technique modeling using asteroseismic and interferometric constraints | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=413 | issue=1 | pages=251–256 |date=January 2004 | doi=10.1051/0004-6361:20031527 | bibcode=2004A&A...413..251K |arxiv = astro-ph/0309148 | s2cid=8840932 }}</ref> <ref name="Provencal2002">{{citation | display-authors=1 | last1=Provencal | first1=J. L. | last2=Shipman | first2=H. L. | last3=Koester | first3=Detlev | last4=Wesemael | first4=F. | last5=Bergeron | first5=P. | title=Procyon B: Outside the Iron Box | journal=The Astrophysical Journal | date=2002 | volume=568 | issue=1 | pages=324–334 | bibcode=2002ApJ...568..324P | doi=10.1086/338769 | doi-access=free }}</ref> <ref name="SIMBAD">{{citation | title=PROCYON AB -- Spectroscopic binary | work=SIMBAD | publisher=Centre de Données astronomiques de Strasbourg | url=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=procyon | access-date=23 November 2011 }}</ref> <ref name="ApJ119_2">{{citation | last1 = Schroeder | first1 = Daniel J. | last2 = Golimowski | first2 = David A. | last3 = Brukardt | first3 = Ryan A. | last4 = Burrows | first4 = Christopher J. | last5 = Caldwell | first5 = John J. | last6 = Fastie | first6 = William G. | last7 = Ford | first7 = Holland C. | last8 = Hesman | first8 = Brigette | last9 = Kletskin | first9 = Ilona | last10 = Krist | first10 = John E. | last11 = Royle | first11 = Patricia | last12 = Zubrowski | first12 = Richard. A. | title = A Search for Faint Companions to Nearby Stars Using the Wide Field Planetary Camera 2 | journal = The Astronomical Journal | volume = 119 | issue = 2 | pages = 906–922 | date = February 2000 | bibcode = 2000AJ....119..906S | doi = 10.1086/301227 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Liebert2013">{{citation | display-authors = 1 | last1 = Liebert | first1 = James | last2 = Fontaine | first2 = Gilles | last3 = Young | first3 = Patrick A. | last4 = Williams | first4 = Kurtis A. | last5 = Arnett | first5 = David | title = The Age and Stellar Parameters of the Procyon Binary System | journal = The Astrophysical Journal | volume = 769 | issue = 1 | id = 7 | pages = 10 | date = May 2013 | doi = 10.1088/0004-637X/769/1/7 | bibcode = 2013ApJ...769....7L | arxiv = 1305.0587 | s2cid = 118473397 }}</ref> <ref name="ApJ2015">{{ citation | display-authors = 1 | last = Bond | first1 = Howard E. | last2 = Gilliland | first2 = Ronald L. | last3 = Schaefer | first3 = Gail H. | last4 = Demarque | first4 = Pierre | last5 = Girard | first5 = Terrence M. | last6 = Holberg | first6 = Jay B. | last7 = Gudehus | first7 = Donald | last8 = Mason | first8 = Brian D. | last9 = Kozhurina-Platais | first9 = Vera | last10 = Burleigh | first10 = Matthew R. | last11 = Barstow | first11 = Martin A. | last12 = Neland | first12 = Edmund P. | title = Hubble Space Telescope Astrometry of the Procyon System | journal = The Astrophysical Journal | volume = 813 | issue = 2 | id = 106 | pages = 19 | date = November 2015 | doi = 10.1088/0004-637X/813/2/106 | bibcode = 2015ApJ...813..106B | arxiv = 1510.00485 | s2cid = 55163606 }}</ref> <ref name="mnras374_1_220">{{citation | last1=Koncewicz | first1=R. | last2=Jordan | first2=C. | title=OI line emission in cool stars: calculations using partial redistribution | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=374 | issue=1 | pages=220–231 |date=January 2007 | doi=10.1111/j.1365-2966.2006.11130.x | bibcode=2007MNRAS.374..220K | doi-access=free }}</ref> <ref name="ApJS199_2_29">{{citation | last1 = Giammichele | first1 = N. | last2 = Bergeron | first2 = P. | last3 = Dufour | first3 = P. | title = Know Your Neighborhood: A Detailed Model Atmosphere Analysis of Nearby White Dwarfs | journal = The Astrophysical Journal Supplement | volume = 199 | issue = 2 | page = 29 | date = April 2012 | arxiv = 1202.5581 | doi = 10.1088/0067-0049/199/2/29 | bibcode = 2012ApJS..199...29G | s2cid = 118304737 }} Age is for the white dwarf stage.</ref> }} [[ကဏ္ဍ:ကေနိစ် မိုင်နာ]] [[ကဏ္ဍ:ကြယ်စုံတွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:ကြယ်ဖြူပုများ]] {{Star-stub}} jz4ahteffbu1bgtl62f6eh2abwplr27 1057913 1057912 2026-10-14T09:04:03Z Dr Lotus Black 31011 လင့်ခ်များပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1057913 wikitext text/x-wiki {{Sky|07|39|18.1|+|05|13|29|11}} {{Starbox begin}} {{Starbox image | image = [[Image:Position Alpha Cmi.png|250px]] | caption = ပရိုစ္ယွန်၏ တည်နေရာ }} {{Starbox observe | epoch = J2000 | constell = [[ကေနိစ် မိုင်နာ]] | pronounce = {{IPAc-en|ˈ|p|r|oʊ|s|i|ɒ|n}} {{Respell|PROH|see|on}}),<ref>{{OED|Procyon}}</ref> | ra = {{RA|07|39|18.11950}}<ref name=aaa474_2_653/> | dec = {{DEC|+05|13|29.9552}}<ref name=aaa474_2_653/> | appmag_v = 0.34<ref name=aaa413/> (A) / 10.7<ref name="ApJ119_2"/> (B) }} {{Starbox character | class = F5 IV–V<ref name=aaa413/> + DQZ<ref name=Provencal2002/> | b-v = +0.42<ref name=eggen/> | u-b = +0.00<ref name=eggen>{{cite journal|bibcode=1986EgUBV........0M|title=Compilation of Eggen's UBV data, transformed to UBV (unpublished)|journal=Catalogue of Eggen's UBV Data|last1=Mermilliod|first1=J.-C|year=1986}}</ref> | variable=suspected<ref name=gcvs>{{cite journal|bibcode=2009yCat....102025S|title=VizieR Online Data Catalog: General Catalogue of Variable Stars (Samus+ 2007–2013)|journal=VizieR On-line Data Catalog: B/GCVS. Originally Published in: 2009yCat....102025S|volume=1|pages=02025|last1=Samus|first1=N. N.|last2=Durlevich|first2=O. V.|year=2009|display-authors=etal}}</ref> (A) }} {{Starbox astrometry | radial_v = −3.2<ref name=rv>{{cite journal|bibcode=1953GCRV..C......0W|title=General catalogue of stellar radial velocities|url=https://archive.org/details/generalcatalogue0000ralp|journal=Washington|last1=Wilson|first1=Ralph Elmer|year=1953}}</ref> | prop_mo_ra = −714.590<ref name=aaa474_2_653/> | prop_mo_dec = −1036.80<ref name=aaa474_2_653/> | parallax = 284.56 | p_error = 1.26 | parallax_footnote =<ref name=aaa474_2_653/> | absmag_v = 2.66/13.0<ref name="ApJ119_2"/> }} {{Starbox detail | component1 = Procyon A | mass = {{val|1.499|0.031}}<ref name=Liebert2013/> | radius = {{val|2.048|0.025}}<ref name=aaa413/> | luminosity = 6.93<ref name=aaa413/> | temperature = {{val|6530|50|fmt=commas}}<ref name=aaa413/> | metal_fe = {{val|-0.05|0.03}}<ref name=aaa413/> | gravity = 3.96<ref name=aaa413/> | rotational_velocity = {{val|3.16|0.50}}<ref name=aaa413/> | rotation = 23&nbsp;days<ref name=mnras374_1_220/> | age_gyr = {{val|1.87|0.13}}<ref name=Liebert2013/> | component2 = Procyon B | mass2 = {{val|0.602|0.015}}<ref name="Provencal2002" /> | radius2 = {{val|0.01234|0.00032}}<ref name="Provencal2002" /> | luminosity2 = 0.00049<ref name="ApJS199_2_29"/> | temperature2 = {{val|7740|50|fmt=commas}}<ref name="Provencal2002" /> | age_gyr2 = 1.37<ref name="ApJS199_2_29"/> | gravity2 = 8.0<ref name="Provencal2002" /> }} {{Starbox visbin | reference =<ref name=ApJ2015/> | name = Procyon B | period = 40.840 ± 0.022 | axis = 4.3075 ± 0.0016 | eccentricity = 0.39785 ± 0.00025 | inclination = 31.408 ± 0.050 | node = 100.683 ± 0.095 | periastron = 1968.076 ± 0.023 | periarg = 89.23 ± 0.11 }}<!-- -->{{Starbox catalog | names = {{odlist | name=Elgomaisa<ref>{{cite book | last =von Littrow | first =Karl | title =J. J. von Littrow's Atlas des gestirnten Himmels für Freunde der Astronomie | publisher =Gustav Weise | date =1866 | location =Stuttgart | pages =9 | language =German }}</ref> | name2=Algomeysa{{citation needed|date=July 2019}} | name3=Antecanis{{citation needed|date=July 2019}} | B=α&nbsp;Canis Minoris | F=10 Canis Minoris | BD=+05°1739 | GJ=280 | HD=61421 | HIP=37279 | HR=2943 | SAO=115756 | GCTP=1805.00 | LHS=233 }}<ref name=SIMBAD/> }} {{Starbox reference | Simbad = HR+2943|sn=The system | Simbad2 = *+alf+CMi+A|sn2=A | Simbad3 = *+alf+CMi+B|sn3=B }} {{Starbox end}} '''ပရိုစီယွန်''' (Procyon) {{IPAc-en|'|p|r|ou|s|i|Q|n}}<ref name=Kunitzsch>{{cite book |last1=Kunitzsch |first1=Paul |last2=Smart |first2=Tim |date = 2006 |edition = 2nd rev. |title = A Dictionary of Modern star Names: A Short Guide to 254 Star Names and Their Derivations |url=https://archive.org/details/dictionaryofmode0000kuni |publisher = Sky Pub |location = Cambridge, Massachusetts |isbn = 978-1-931559-44-7 }}</ref>သည် [[ကေနိစ် မိုင်နာ]] [[ကြယ်စုတန်း]]ရှိ အတောက်ပဆုံး ကြယ်တစ်စင်းဖြစ်ပြီး ပုံမှန်အားဖြင့် ညဘက်ကောင်းကင်ယံတွင် [[အတောက်ပဆုံး ကြယ်များစာရင်း|အဌမမြောက် အတောက်ပဆုံးကြယ်]] ဖြစ်သည်။<ref name=aaa413/> [[ဥရောပ အာကာသ အေဂျင်စီ]]၏ Hipparcos နက္ခတ္တလေ့လာရေးဂြိုဟ်တု အချက်အလက်အရ<ref name=GSM/> ပရိုစီယွန်သည် {{Convert|11.46|ly|pc|abbr=off|lk=on}} အကွာအဝေးတွင်<ref name=aaa474_2_653/> တည်ရှိသောကြောင့် [[ကမ္ဘာမြေ]]နှင့် အနီးဆုံးကြယ်များထဲက တစ်ခုအပါဝင်ဖြစ်လေသည်။ ပရိုစီယွန်သည် [[ကြယ်စုံတွဲ|ဒွိကြယ်စနစ်]]ဖြစ်ပြီး [[ပင်မအစီစဉ်အတွင်းရှိကြယ်]] အဖြူရောင် ပရိုစီယွန်အေ နှင့် မေးမှိန်သော [[ကြယ်ဖြူပု]]<ref name=Provencal2002/> ပရိုစီယွန်ဘီဟူသော ကြယ်တို့ပါဝင်သည်။ ကြယ်စုံတွဲသည် အချင်းချင်း ၄၀.၈ နှစ်လျင် တစ်ကြိမ်နှုန်းဖြင့် လှည့်ပတ်နေကြသည်။ ==စောင့်ကြည့်လေ့လာခြင်း== ပရိုစီယွန်သည် ညကောင်းကင်ယံတွင် ပုံမှန်အားဖြင့် အတောက်ပဆုံးကြယ်များအနက် အဆင့် ၈ ရှိသော ကြယ်ဖြစ်ပြီး ဇန်နဝါရီလ ၁၄ ရက်နေ့ သန်းခေါင်ယံတွင် ကောင်းကင်၌ အမြင့်ဆုံးနေရာသို့ ရောက်ရှိသည်။ ၎င်းသည် [[ဆီးရီးယပ်စ်]]၊ [[ဘီတယ်ဂျူးစ်]]တို့နှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ဆောင်းရာသီတြိဂံ (Winter Triangle) ကြယ်ပုံစံ၏ ထောင့်စွန်းသုံးခုအနက် တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ထို့အပြင် ပရိုစီယွန်သည် ဆောင်းရာသီ ဆဋ္ဌဂံ (Winter Hexagon) ကြယ်ပုံစံကို ဖွဲ့စည်းထားသည့် ကြယ်ခြောက်လုံးအနက် တစ်လုံးလည်း ဖြစ်သည်။ မြောက်ကမ္ဘာခြမ်းတွင် ညနေခင်းအချိန် ပရိုစီယွန်ကို ကြည့်ရှုရန် အသင့်တော်ဆုံးကာလမှာ ဆောင်းရာသီနှောင်းပိုင်း ဖြစ်သည်။ ပရိုစီယွန်၏ အရောင်ညွှန်းကိန်း (color index) သည် ၀.၄၂ ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏အရောင်တွင် အဝါရောင်အနည်းငယ် သန်းနေသည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ပရိုစီယွန်၏ ကိုယ်ပိုင်ရွေ့လျားမှု (proper motion) သည် အတော်လေးကြီးမားသောကြောင့် နှစ်ပေါင်းသောင်းချီ ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ကနစ်စ် မိုင်နာ (Canis Minor) ကြယ်စုအတွင်းရှိ အခြားတောက်ပသောကြယ်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၎င်း၏တည်နေရာ ပြောင်းလဲမှုကို သိသာစွာ တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist|30em|refs= <ref name="aaa474_2_653">{{citation | last1=van Leeuwen | first1=F. | title=Validation of the new Hipparcos reduction | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=474 | issue=2 |date=November 2007 | pages=653–664 | doi=10.1051/0004-6361:20078357 | bibcode=2007A&A...474..653V | arxiv=0708.1752 | s2cid=18759600 }}</ref> <ref name="GSM">{{citation | last=Perryman | first=Michael | title=The Making of History's Greatest Star Map | journal=The Making of History's Greatest Star Map | location=Heidelberg | publisher=Springer-Verlag | date=2010 | doi=10.1007/978-3-642-11602-5| series=Astronomers’ Universe | isbn=978-3-642-11601-8 | bibcode=2010mhgs.book.....P | url=http://cds.cern.ch/record/1338896/files/978-3-642-11602-5_BookTOC.pdf }}</ref> <ref name="aaa413">{{citation | display-authors=1 | last1=Kervella | first1=P. | last2=Thévenin | first2=F. | last3=Morel | first3=P. | last4=Berthomieu | first4=G. | last5=Bordé | first5=P. | last6=Provost | first6=J. | title=The diameter and evolutionary state of Procyon A. Multi-technique modeling using asteroseismic and interferometric constraints | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=413 | issue=1 | pages=251–256 |date=January 2004 | doi=10.1051/0004-6361:20031527 | bibcode=2004A&A...413..251K |arxiv = astro-ph/0309148 | s2cid=8840932 }}</ref> <ref name="Provencal2002">{{citation | display-authors=1 | last1=Provencal | first1=J. L. | last2=Shipman | first2=H. L. | last3=Koester | first3=Detlev | last4=Wesemael | first4=F. | last5=Bergeron | first5=P. | title=Procyon B: Outside the Iron Box | journal=The Astrophysical Journal | date=2002 | volume=568 | issue=1 | pages=324–334 | bibcode=2002ApJ...568..324P | doi=10.1086/338769 | doi-access=free }}</ref> <ref name="SIMBAD">{{citation | title=PROCYON AB -- Spectroscopic binary | work=SIMBAD | publisher=Centre de Données astronomiques de Strasbourg | url=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=procyon | access-date=23 November 2011 }}</ref> <ref name="ApJ119_2">{{citation | last1 = Schroeder | first1 = Daniel J. | last2 = Golimowski | first2 = David A. | last3 = Brukardt | first3 = Ryan A. | last4 = Burrows | first4 = Christopher J. | last5 = Caldwell | first5 = John J. | last6 = Fastie | first6 = William G. | last7 = Ford | first7 = Holland C. | last8 = Hesman | first8 = Brigette | last9 = Kletskin | first9 = Ilona | last10 = Krist | first10 = John E. | last11 = Royle | first11 = Patricia | last12 = Zubrowski | first12 = Richard. A. | title = A Search for Faint Companions to Nearby Stars Using the Wide Field Planetary Camera 2 | journal = The Astronomical Journal | volume = 119 | issue = 2 | pages = 906–922 | date = February 2000 | bibcode = 2000AJ....119..906S | doi = 10.1086/301227 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Liebert2013">{{citation | display-authors = 1 | last1 = Liebert | first1 = James | last2 = Fontaine | first2 = Gilles | last3 = Young | first3 = Patrick A. | last4 = Williams | first4 = Kurtis A. | last5 = Arnett | first5 = David | title = The Age and Stellar Parameters of the Procyon Binary System | journal = The Astrophysical Journal | volume = 769 | issue = 1 | id = 7 | pages = 10 | date = May 2013 | doi = 10.1088/0004-637X/769/1/7 | bibcode = 2013ApJ...769....7L | arxiv = 1305.0587 | s2cid = 118473397 }}</ref> <ref name="ApJ2015">{{ citation | display-authors = 1 | last = Bond | first1 = Howard E. | last2 = Gilliland | first2 = Ronald L. | last3 = Schaefer | first3 = Gail H. | last4 = Demarque | first4 = Pierre | last5 = Girard | first5 = Terrence M. | last6 = Holberg | first6 = Jay B. | last7 = Gudehus | first7 = Donald | last8 = Mason | first8 = Brian D. | last9 = Kozhurina-Platais | first9 = Vera | last10 = Burleigh | first10 = Matthew R. | last11 = Barstow | first11 = Martin A. | last12 = Neland | first12 = Edmund P. | title = Hubble Space Telescope Astrometry of the Procyon System | journal = The Astrophysical Journal | volume = 813 | issue = 2 | id = 106 | pages = 19 | date = November 2015 | doi = 10.1088/0004-637X/813/2/106 | bibcode = 2015ApJ...813..106B | arxiv = 1510.00485 | s2cid = 55163606 }}</ref> <ref name="mnras374_1_220">{{citation | last1=Koncewicz | first1=R. | last2=Jordan | first2=C. | title=OI line emission in cool stars: calculations using partial redistribution | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=374 | issue=1 | pages=220–231 |date=January 2007 | doi=10.1111/j.1365-2966.2006.11130.x | bibcode=2007MNRAS.374..220K | doi-access=free }}</ref> <ref name="ApJS199_2_29">{{citation | last1 = Giammichele | first1 = N. | last2 = Bergeron | first2 = P. | last3 = Dufour | first3 = P. | title = Know Your Neighborhood: A Detailed Model Atmosphere Analysis of Nearby White Dwarfs | journal = The Astrophysical Journal Supplement | volume = 199 | issue = 2 | page = 29 | date = April 2012 | arxiv = 1202.5581 | doi = 10.1088/0067-0049/199/2/29 | bibcode = 2012ApJS..199...29G | s2cid = 118304737 }} Age is for the white dwarf stage.</ref> }} [[ကဏ္ဍ:ကေနိစ် မိုင်နာ]] [[ကဏ္ဍ:ကြယ်စုံတွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:ကြယ်ဖြူပုများ]] {{Star-stub}} hna3lc27tmk0oxllompiky19mpyuqlk 1057922 1057913 2026-10-14T09:16:20Z Dr Lotus Black 31011 expanding 1057922 wikitext text/x-wiki {{Sky|07|39|18.1|+|05|13|29|11}} {{Starbox begin}} {{Starbox image | image = [[Image:Position Alpha Cmi.png|250px]] | caption = ပရိုစ္ယွန်၏ တည်နေရာ }} {{Starbox observe | epoch = J2000 | constell = [[ကေနိစ် မိုင်နာ]] | pronounce = {{IPAc-en|ˈ|p|r|oʊ|s|i|ɒ|n}} {{Respell|PROH|see|on}}),<ref>{{OED|Procyon}}</ref> | ra = {{RA|07|39|18.11950}}<ref name=aaa474_2_653/> | dec = {{DEC|+05|13|29.9552}}<ref name=aaa474_2_653/> | appmag_v = 0.34<ref name=aaa413/> (A) / 10.7<ref name="ApJ119_2"/> (B) }} {{Starbox character | class = F5 IV–V<ref name=aaa413/> + DQZ<ref name=Provencal2002/> | b-v = +0.42<ref name=eggen/> | u-b = +0.00<ref name=eggen>{{cite journal|bibcode=1986EgUBV........0M|title=Compilation of Eggen's UBV data, transformed to UBV (unpublished)|journal=Catalogue of Eggen's UBV Data|last1=Mermilliod|first1=J.-C|year=1986}}</ref> | variable=suspected<ref name=gcvs>{{cite journal|bibcode=2009yCat....102025S|title=VizieR Online Data Catalog: General Catalogue of Variable Stars (Samus+ 2007–2013)|journal=VizieR On-line Data Catalog: B/GCVS. Originally Published in: 2009yCat....102025S|volume=1|pages=02025|last1=Samus|first1=N. N.|last2=Durlevich|first2=O. V.|year=2009|display-authors=etal}}</ref> (A) }} {{Starbox astrometry | radial_v = −3.2<ref name=rv>{{cite journal|bibcode=1953GCRV..C......0W|title=General catalogue of stellar radial velocities|url=https://archive.org/details/generalcatalogue0000ralp|journal=Washington|last1=Wilson|first1=Ralph Elmer|year=1953}}</ref> | prop_mo_ra = −714.590<ref name=aaa474_2_653/> | prop_mo_dec = −1036.80<ref name=aaa474_2_653/> | parallax = 284.56 | p_error = 1.26 | parallax_footnote =<ref name=aaa474_2_653/> | absmag_v = 2.66/13.0<ref name="ApJ119_2"/> }} {{Starbox detail | component1 = Procyon A | mass = {{val|1.499|0.031}}<ref name=Liebert2013/> | radius = {{val|2.048|0.025}}<ref name=aaa413/> | luminosity = 6.93<ref name=aaa413/> | temperature = {{val|6530|50|fmt=commas}}<ref name=aaa413/> | metal_fe = {{val|-0.05|0.03}}<ref name=aaa413/> | gravity = 3.96<ref name=aaa413/> | rotational_velocity = {{val|3.16|0.50}}<ref name=aaa413/> | rotation = 23&nbsp;days<ref name=mnras374_1_220/> | age_gyr = {{val|1.87|0.13}}<ref name=Liebert2013/> | component2 = Procyon B | mass2 = {{val|0.602|0.015}}<ref name="Provencal2002" /> | radius2 = {{val|0.01234|0.00032}}<ref name="Provencal2002" /> | luminosity2 = 0.00049<ref name="ApJS199_2_29"/> | temperature2 = {{val|7740|50|fmt=commas}}<ref name="Provencal2002" /> | age_gyr2 = 1.37<ref name="ApJS199_2_29"/> | gravity2 = 8.0<ref name="Provencal2002" /> }} {{Starbox visbin | reference =<ref name=ApJ2015/> | name = Procyon B | period = 40.840 ± 0.022 | axis = 4.3075 ± 0.0016 | eccentricity = 0.39785 ± 0.00025 | inclination = 31.408 ± 0.050 | node = 100.683 ± 0.095 | periastron = 1968.076 ± 0.023 | periarg = 89.23 ± 0.11 }}<!-- -->{{Starbox catalog | names = {{odlist | name=Elgomaisa<ref>{{cite book | last =von Littrow | first =Karl | title =J. J. von Littrow's Atlas des gestirnten Himmels für Freunde der Astronomie | publisher =Gustav Weise | date =1866 | location =Stuttgart | pages =9 | language =German }}</ref> | name2=Algomeysa{{citation needed|date=July 2019}} | name3=Antecanis{{citation needed|date=July 2019}} | B=α&nbsp;Canis Minoris | F=10 Canis Minoris | BD=+05°1739 | GJ=280 | HD=61421 | HIP=37279 | HR=2943 | SAO=115756 | GCTP=1805.00 | LHS=233 }}<ref name=SIMBAD/> }} {{Starbox reference | Simbad = HR+2943|sn=The system | Simbad2 = *+alf+CMi+A|sn2=A | Simbad3 = *+alf+CMi+B|sn3=B }} {{Starbox end}} '''ပရိုစီယွန်''' (Procyon) {{IPAc-en|'|p|r|ou|s|i|Q|n}}<ref name=Kunitzsch>{{cite book |last1=Kunitzsch |first1=Paul |last2=Smart |first2=Tim |date = 2006 |edition = 2nd rev. |title = A Dictionary of Modern star Names: A Short Guide to 254 Star Names and Their Derivations |url=https://archive.org/details/dictionaryofmode0000kuni |publisher = Sky Pub |location = Cambridge, Massachusetts |isbn = 978-1-931559-44-7 }}</ref>သည် [[ကေနိစ် မိုင်နာ]] [[ကြယ်စုတန်း]]ရှိ အတောက်ပဆုံး ကြယ်တစ်စင်းဖြစ်ပြီး ပုံမှန်အားဖြင့် ညဘက်ကောင်းကင်ယံတွင် [[အတောက်ပဆုံး ကြယ်များစာရင်း|အဌမမြောက် အတောက်ပဆုံးကြယ်]] ဖြစ်သည်။<ref name=aaa413/> [[ဥရောပ အာကာသ အေဂျင်စီ]]၏ Hipparcos နက္ခတ္တလေ့လာရေးဂြိုဟ်တု အချက်အလက်အရ<ref name=GSM/> ပရိုစီယွန်သည် {{Convert|11.46|ly|pc|abbr=off|lk=on}} အကွာအဝေးတွင်<ref name=aaa474_2_653/> တည်ရှိသောကြောင့် [[ကမ္ဘာမြေ]]နှင့် အနီးဆုံးကြယ်များထဲက တစ်ခုအပါဝင်ဖြစ်လေသည်။ ပရိုစီယွန်သည် [[ကြယ်စုံတွဲ|ဒွိကြယ်စနစ်]]ဖြစ်ပြီး [[ပင်မအစီစဉ်အတွင်းရှိကြယ်]] အဖြူရောင် ပရိုစီယွန်အေ နှင့် မေးမှိန်သော [[ကြယ်ဖြူပု]]<ref name=Provencal2002/> ပရိုစီယွန်ဘီဟူသော ကြယ်တို့ပါဝင်သည်။ ကြယ်စုံတွဲသည် အချင်းချင်း ၄၀.၈ နှစ်လျင် တစ်ကြိမ်နှုန်းဖြင့် လှည့်ပတ်နေကြသည်။ ==စောင့်ကြည့်လေ့လာခြင်း== ပရိုစီယွန်သည် ညကောင်းကင်ယံတွင် ပုံမှန်အားဖြင့် အတောက်ပဆုံးကြယ်များအနက် အဆင့် ၈ ရှိသော ကြယ်ဖြစ်ပြီး ဇန်နဝါရီလ ၁၄ ရက်နေ့ သန်းခေါင်ယံတွင် ကောင်းကင်၌ အမြင့်ဆုံးနေရာသို့ ရောက်ရှိသည်။ ၎င်းသည် [[ဆီးရီးယပ်စ်]]၊ [[ဘီတယ်ဂျူးစ်]]တို့နှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ဆောင်းရာသီတြိဂံ (Winter Triangle) ကြယ်ပုံစံ၏ ထောင့်စွန်းသုံးခုအနက် တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ထို့အပြင် ပရိုစီယွန်သည် ဆောင်းရာသီ ဆဋ္ဌဂံ (Winter Hexagon) ကြယ်ပုံစံကို ဖွဲ့စည်းထားသည့် ကြယ်ခြောက်လုံးအနက် တစ်လုံးလည်း ဖြစ်သည်။ မြောက်ကမ္ဘာခြမ်းတွင် ညနေခင်းအချိန် ပရိုစီယွန်ကို ကြည့်ရှုရန် အသင့်တော်ဆုံးကာလမှာ ဆောင်းရာသီနှောင်းပိုင်း ဖြစ်သည်။ ပရိုစီယွန်၏ အရောင်ညွှန်းကိန်း (color index) သည် ၀.၄၂ ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏အရောင်တွင် အဝါရောင်အနည်းငယ် သန်းနေသည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ပရိုစီယွန်၏ ကိုယ်ပိုင်ရွေ့လျားမှု (proper motion) သည် အတော်လေးကြီးမားသောကြောင့် နှစ်ပေါင်းသောင်းချီ ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ကနစ်စ် မိုင်နာ (Canis Minor) ကြယ်စုအတွင်းရှိ အခြားတောက်ပသောကြယ်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၎င်း၏တည်နေရာ ပြောင်းလဲမှုကို သိသာစွာ တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ==ကြယ်စနစ်== ပရိုစီယွန်သည် ကြယ်နှစ်လုံးပါဝင်သော ကြယ်စနစ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ယင်းတွင် အတောက်ပသော ပင်မကြယ် ပရိုစီယွန် အေ (Procyon A) ၏ မြင်သာသောအလင်းပြင်းအား (apparent magnitude) သည် ၀.၃၄ ဖြစ်ပြီး၊ အလင်းမှိန်သော အဖော်ကြယ် ပရိုစီယွန် ဘီ (Procyon B) ၏ မြင်သာသောအလင်းပြင်းအားမှာ ၁၀.၇ ဖြစ်သည်။ ကြယ်နှစ်လုံးသည် ပတ်လမ်းဗဟိုမှတ်တစ်ခုကို အခြေခံ၍ ဘဲဥပုံပတ်လမ်းအတိုင်း ၄၀.၈၄ နှစ်လျှင် တစ်ပတ် လှည့်ပတ်ကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ပတ်လမ်းဗဟိုမလွတ်မှု (eccentricity) သည် ၀.၄ ဖြစ်ပြီး [[ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်]]၏ ပတ်လမ်းထက် ပိုမိုဘဲဥပုံဆန်သည်။ ၎င်းတို့၏ ပတ်လမ်းပြင်သည် ကမ္ဘာမှ ကြည့်ရှုသည့် မြင်ကွင်းမျဉ်းနှင့် ၃၁.၁ ဒီဂရီ စောင်းနေသည်။ ကြယ်နှစ်လုံးအကြား ပျမ်းမျှအကွာအဝေးမှာ နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ ယူနစ် (AU) ၁၅.၀ ဖြစ်ပြီး ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်နှင့် နေတို့အကြား အကွာအဝေးထက် အနည်းငယ်လျော့နည်းသည်။ သို့သော် ဘဲဥပုံပတ်လမ်းကြောင့် ၎င်းတို့အကြား အကွာအဝေးသည် အနီးဆုံးတွင် ၈.၉ AU အထိ လျော့နည်းနိုင်ပြီး အဝေးဆုံးတွင် ၂၁.၀ AU အထိ ရှိနိုင်သည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist|30em|refs= <ref name="aaa474_2_653">{{citation | last1=van Leeuwen | first1=F. | title=Validation of the new Hipparcos reduction | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=474 | issue=2 |date=November 2007 | pages=653–664 | doi=10.1051/0004-6361:20078357 | bibcode=2007A&A...474..653V | arxiv=0708.1752 | s2cid=18759600 }}</ref> <ref name="GSM">{{citation | last=Perryman | first=Michael | title=The Making of History's Greatest Star Map | journal=The Making of History's Greatest Star Map | location=Heidelberg | publisher=Springer-Verlag | date=2010 | doi=10.1007/978-3-642-11602-5| series=Astronomers’ Universe | isbn=978-3-642-11601-8 | bibcode=2010mhgs.book.....P | url=http://cds.cern.ch/record/1338896/files/978-3-642-11602-5_BookTOC.pdf }}</ref> <ref name="aaa413">{{citation | display-authors=1 | last1=Kervella | first1=P. | last2=Thévenin | first2=F. | last3=Morel | first3=P. | last4=Berthomieu | first4=G. | last5=Bordé | first5=P. | last6=Provost | first6=J. | title=The diameter and evolutionary state of Procyon A. Multi-technique modeling using asteroseismic and interferometric constraints | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=413 | issue=1 | pages=251–256 |date=January 2004 | doi=10.1051/0004-6361:20031527 | bibcode=2004A&A...413..251K |arxiv = astro-ph/0309148 | s2cid=8840932 }}</ref> <ref name="Provencal2002">{{citation | display-authors=1 | last1=Provencal | first1=J. L. | last2=Shipman | first2=H. L. | last3=Koester | first3=Detlev | last4=Wesemael | first4=F. | last5=Bergeron | first5=P. | title=Procyon B: Outside the Iron Box | journal=The Astrophysical Journal | date=2002 | volume=568 | issue=1 | pages=324–334 | bibcode=2002ApJ...568..324P | doi=10.1086/338769 | doi-access=free }}</ref> <ref name="SIMBAD">{{citation | title=PROCYON AB -- Spectroscopic binary | work=SIMBAD | publisher=Centre de Données astronomiques de Strasbourg | url=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=procyon | access-date=23 November 2011 }}</ref> <ref name="ApJ119_2">{{citation | last1 = Schroeder | first1 = Daniel J. | last2 = Golimowski | first2 = David A. | last3 = Brukardt | first3 = Ryan A. | last4 = Burrows | first4 = Christopher J. | last5 = Caldwell | first5 = John J. | last6 = Fastie | first6 = William G. | last7 = Ford | first7 = Holland C. | last8 = Hesman | first8 = Brigette | last9 = Kletskin | first9 = Ilona | last10 = Krist | first10 = John E. | last11 = Royle | first11 = Patricia | last12 = Zubrowski | first12 = Richard. A. | title = A Search for Faint Companions to Nearby Stars Using the Wide Field Planetary Camera 2 | journal = The Astronomical Journal | volume = 119 | issue = 2 | pages = 906–922 | date = February 2000 | bibcode = 2000AJ....119..906S | doi = 10.1086/301227 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Liebert2013">{{citation | display-authors = 1 | last1 = Liebert | first1 = James | last2 = Fontaine | first2 = Gilles | last3 = Young | first3 = Patrick A. | last4 = Williams | first4 = Kurtis A. | last5 = Arnett | first5 = David | title = The Age and Stellar Parameters of the Procyon Binary System | journal = The Astrophysical Journal | volume = 769 | issue = 1 | id = 7 | pages = 10 | date = May 2013 | doi = 10.1088/0004-637X/769/1/7 | bibcode = 2013ApJ...769....7L | arxiv = 1305.0587 | s2cid = 118473397 }}</ref> <ref name="ApJ2015">{{ citation | display-authors = 1 | last = Bond | first1 = Howard E. | last2 = Gilliland | first2 = Ronald L. | last3 = Schaefer | first3 = Gail H. | last4 = Demarque | first4 = Pierre | last5 = Girard | first5 = Terrence M. | last6 = Holberg | first6 = Jay B. | last7 = Gudehus | first7 = Donald | last8 = Mason | first8 = Brian D. | last9 = Kozhurina-Platais | first9 = Vera | last10 = Burleigh | first10 = Matthew R. | last11 = Barstow | first11 = Martin A. | last12 = Neland | first12 = Edmund P. | title = Hubble Space Telescope Astrometry of the Procyon System | journal = The Astrophysical Journal | volume = 813 | issue = 2 | id = 106 | pages = 19 | date = November 2015 | doi = 10.1088/0004-637X/813/2/106 | bibcode = 2015ApJ...813..106B | arxiv = 1510.00485 | s2cid = 55163606 }}</ref> <ref name="mnras374_1_220">{{citation | last1=Koncewicz | first1=R. | last2=Jordan | first2=C. | title=OI line emission in cool stars: calculations using partial redistribution | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=374 | issue=1 | pages=220–231 |date=January 2007 | doi=10.1111/j.1365-2966.2006.11130.x | bibcode=2007MNRAS.374..220K | doi-access=free }}</ref> <ref name="ApJS199_2_29">{{citation | last1 = Giammichele | first1 = N. | last2 = Bergeron | first2 = P. | last3 = Dufour | first3 = P. | title = Know Your Neighborhood: A Detailed Model Atmosphere Analysis of Nearby White Dwarfs | journal = The Astrophysical Journal Supplement | volume = 199 | issue = 2 | page = 29 | date = April 2012 | arxiv = 1202.5581 | doi = 10.1088/0067-0049/199/2/29 | bibcode = 2012ApJS..199...29G | s2cid = 118304737 }} Age is for the white dwarf stage.</ref> }} [[ကဏ္ဍ:ကေနိစ် မိုင်နာ]] [[ကဏ္ဍ:ကြယ်စုံတွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:ကြယ်ဖြူပုများ]] {{Star-stub}} noh77n8crbebao1tcru3jqxa5vdg8va 1057923 1057922 2026-10-14T09:18:40Z Dr Lotus Black 31011 /* ကိုးကား */ 1057923 wikitext text/x-wiki {{Sky|07|39|18.1|+|05|13|29|11}} {{Starbox begin}} {{Starbox image | image = [[Image:Position Alpha Cmi.png|250px]] | caption = ပရိုစ္ယွန်၏ တည်နေရာ }} {{Starbox observe | epoch = J2000 | constell = [[ကေနိစ် မိုင်နာ]] | pronounce = {{IPAc-en|ˈ|p|r|oʊ|s|i|ɒ|n}} {{Respell|PROH|see|on}}),<ref>{{OED|Procyon}}</ref> | ra = {{RA|07|39|18.11950}}<ref name=aaa474_2_653/> | dec = {{DEC|+05|13|29.9552}}<ref name=aaa474_2_653/> | appmag_v = 0.34<ref name=aaa413/> (A) / 10.7<ref name="ApJ119_2"/> (B) }} {{Starbox character | class = F5 IV–V<ref name=aaa413/> + DQZ<ref name=Provencal2002/> | b-v = +0.42<ref name=eggen/> | u-b = +0.00<ref name=eggen>{{cite journal|bibcode=1986EgUBV........0M|title=Compilation of Eggen's UBV data, transformed to UBV (unpublished)|journal=Catalogue of Eggen's UBV Data|last1=Mermilliod|first1=J.-C|year=1986}}</ref> | variable=suspected<ref name=gcvs>{{cite journal|bibcode=2009yCat....102025S|title=VizieR Online Data Catalog: General Catalogue of Variable Stars (Samus+ 2007–2013)|journal=VizieR On-line Data Catalog: B/GCVS. Originally Published in: 2009yCat....102025S|volume=1|pages=02025|last1=Samus|first1=N. N.|last2=Durlevich|first2=O. V.|year=2009|display-authors=etal}}</ref> (A) }} {{Starbox astrometry | radial_v = −3.2<ref name=rv>{{cite journal|bibcode=1953GCRV..C......0W|title=General catalogue of stellar radial velocities|url=https://archive.org/details/generalcatalogue0000ralp|journal=Washington|last1=Wilson|first1=Ralph Elmer|year=1953}}</ref> | prop_mo_ra = −714.590<ref name=aaa474_2_653/> | prop_mo_dec = −1036.80<ref name=aaa474_2_653/> | parallax = 284.56 | p_error = 1.26 | parallax_footnote =<ref name=aaa474_2_653/> | absmag_v = 2.66/13.0<ref name="ApJ119_2"/> }} {{Starbox detail | component1 = Procyon A | mass = {{val|1.499|0.031}}<ref name=Liebert2013/> | radius = {{val|2.048|0.025}}<ref name=aaa413/> | luminosity = 6.93<ref name=aaa413/> | temperature = {{val|6530|50|fmt=commas}}<ref name=aaa413/> | metal_fe = {{val|-0.05|0.03}}<ref name=aaa413/> | gravity = 3.96<ref name=aaa413/> | rotational_velocity = {{val|3.16|0.50}}<ref name=aaa413/> | rotation = 23&nbsp;days<ref name=mnras374_1_220/> | age_gyr = {{val|1.87|0.13}}<ref name=Liebert2013/> | component2 = Procyon B | mass2 = {{val|0.602|0.015}}<ref name="Provencal2002" /> | radius2 = {{val|0.01234|0.00032}}<ref name="Provencal2002" /> | luminosity2 = 0.00049<ref name="ApJS199_2_29"/> | temperature2 = {{val|7740|50|fmt=commas}}<ref name="Provencal2002" /> | age_gyr2 = 1.37<ref name="ApJS199_2_29"/> | gravity2 = 8.0<ref name="Provencal2002" /> }} {{Starbox visbin | reference =<ref name=ApJ2015/> | name = Procyon B | period = 40.840 ± 0.022 | axis = 4.3075 ± 0.0016 | eccentricity = 0.39785 ± 0.00025 | inclination = 31.408 ± 0.050 | node = 100.683 ± 0.095 | periastron = 1968.076 ± 0.023 | periarg = 89.23 ± 0.11 }}<!-- -->{{Starbox catalog | names = {{odlist | name=Elgomaisa<ref>{{cite book | last =von Littrow | first =Karl | title =J. J. von Littrow's Atlas des gestirnten Himmels für Freunde der Astronomie | publisher =Gustav Weise | date =1866 | location =Stuttgart | pages =9 | language =German }}</ref> | name2=Algomeysa{{citation needed|date=July 2019}} | name3=Antecanis{{citation needed|date=July 2019}} | B=α&nbsp;Canis Minoris | F=10 Canis Minoris | BD=+05°1739 | GJ=280 | HD=61421 | HIP=37279 | HR=2943 | SAO=115756 | GCTP=1805.00 | LHS=233 }}<ref name=SIMBAD/> }} {{Starbox reference | Simbad = HR+2943|sn=The system | Simbad2 = *+alf+CMi+A|sn2=A | Simbad3 = *+alf+CMi+B|sn3=B }} {{Starbox end}} '''ပရိုစီယွန်''' (Procyon) {{IPAc-en|'|p|r|ou|s|i|Q|n}}<ref name=Kunitzsch>{{cite book |last1=Kunitzsch |first1=Paul |last2=Smart |first2=Tim |date = 2006 |edition = 2nd rev. |title = A Dictionary of Modern star Names: A Short Guide to 254 Star Names and Their Derivations |url=https://archive.org/details/dictionaryofmode0000kuni |publisher = Sky Pub |location = Cambridge, Massachusetts |isbn = 978-1-931559-44-7 }}</ref>သည် [[ကေနိစ် မိုင်နာ]] [[ကြယ်စုတန်း]]ရှိ အတောက်ပဆုံး ကြယ်တစ်စင်းဖြစ်ပြီး ပုံမှန်အားဖြင့် ညဘက်ကောင်းကင်ယံတွင် [[အတောက်ပဆုံး ကြယ်များစာရင်း|အဌမမြောက် အတောက်ပဆုံးကြယ်]] ဖြစ်သည်။<ref name=aaa413/> [[ဥရောပ အာကာသ အေဂျင်စီ]]၏ Hipparcos နက္ခတ္တလေ့လာရေးဂြိုဟ်တု အချက်အလက်အရ<ref name=GSM/> ပရိုစီယွန်သည် {{Convert|11.46|ly|pc|abbr=off|lk=on}} အကွာအဝေးတွင်<ref name=aaa474_2_653/> တည်ရှိသောကြောင့် [[ကမ္ဘာမြေ]]နှင့် အနီးဆုံးကြယ်များထဲက တစ်ခုအပါဝင်ဖြစ်လေသည်။ ပရိုစီယွန်သည် [[ကြယ်စုံတွဲ|ဒွိကြယ်စနစ်]]ဖြစ်ပြီး [[ပင်မအစီစဉ်အတွင်းရှိကြယ်]] အဖြူရောင် ပရိုစီယွန်အေ နှင့် မေးမှိန်သော [[ကြယ်ဖြူပု]]<ref name=Provencal2002/> ပရိုစီယွန်ဘီဟူသော ကြယ်တို့ပါဝင်သည်။ ကြယ်စုံတွဲသည် အချင်းချင်း ၄၀.၈ နှစ်လျင် တစ်ကြိမ်နှုန်းဖြင့် လှည့်ပတ်နေကြသည်။ ==စောင့်ကြည့်လေ့လာခြင်း== ပရိုစီယွန်သည် ညကောင်းကင်ယံတွင် ပုံမှန်အားဖြင့် အတောက်ပဆုံးကြယ်များအနက် အဆင့် ၈ ရှိသော ကြယ်ဖြစ်ပြီး ဇန်နဝါရီလ ၁၄ ရက်နေ့ သန်းခေါင်ယံတွင် ကောင်းကင်၌ အမြင့်ဆုံးနေရာသို့ ရောက်ရှိသည်။ ၎င်းသည် [[ဆီးရီးယပ်စ်]]၊ [[ဘီတယ်ဂျူးစ်]]တို့နှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ဆောင်းရာသီတြိဂံ (Winter Triangle) ကြယ်ပုံစံ၏ ထောင့်စွန်းသုံးခုအနက် တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ထို့အပြင် ပရိုစီယွန်သည် ဆောင်းရာသီ ဆဋ္ဌဂံ (Winter Hexagon) ကြယ်ပုံစံကို ဖွဲ့စည်းထားသည့် ကြယ်ခြောက်လုံးအနက် တစ်လုံးလည်း ဖြစ်သည်။ မြောက်ကမ္ဘာခြမ်းတွင် ညနေခင်းအချိန် ပရိုစီယွန်ကို ကြည့်ရှုရန် အသင့်တော်ဆုံးကာလမှာ ဆောင်းရာသီနှောင်းပိုင်း ဖြစ်သည်။ ပရိုစီယွန်၏ အရောင်ညွှန်းကိန်း (color index) သည် ၀.၄၂ ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏အရောင်တွင် အဝါရောင်အနည်းငယ် သန်းနေသည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ပရိုစီယွန်၏ ကိုယ်ပိုင်ရွေ့လျားမှု (proper motion) သည် အတော်လေးကြီးမားသောကြောင့် နှစ်ပေါင်းသောင်းချီ ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ကနစ်စ် မိုင်နာ (Canis Minor) ကြယ်စုအတွင်းရှိ အခြားတောက်ပသောကြယ်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၎င်း၏တည်နေရာ ပြောင်းလဲမှုကို သိသာစွာ တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ==ကြယ်စနစ်== ပရိုစီယွန်သည် ကြယ်နှစ်လုံးပါဝင်သော ကြယ်စနစ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ယင်းတွင် အတောက်ပသော ပင်မကြယ် ပရိုစီယွန် အေ (Procyon A) ၏ မြင်သာသောအလင်းပြင်းအား (apparent magnitude) သည် ၀.၃၄ ဖြစ်ပြီး၊ အလင်းမှိန်သော အဖော်ကြယ် ပရိုစီယွန် ဘီ (Procyon B) ၏ မြင်သာသောအလင်းပြင်းအားမှာ ၁၀.၇ ဖြစ်သည်။ ကြယ်နှစ်လုံးသည် ပတ်လမ်းဗဟိုမှတ်တစ်ခုကို အခြေခံ၍ ဘဲဥပုံပတ်လမ်းအတိုင်း ၄၀.၈၄ နှစ်လျှင် တစ်ပတ် လှည့်ပတ်ကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ပတ်လမ်းဗဟိုမလွတ်မှု (eccentricity) သည် ၀.၄ ဖြစ်ပြီး [[ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်]]၏ ပတ်လမ်းထက် ပိုမိုဘဲဥပုံဆန်သည်။ ၎င်းတို့၏ ပတ်လမ်းပြင်သည် ကမ္ဘာမှ ကြည့်ရှုသည့် မြင်ကွင်းမျဉ်းနှင့် ၃၁.၁ ဒီဂရီ စောင်းနေသည်။ ကြယ်နှစ်လုံးအကြား ပျမ်းမျှအကွာအဝေးမှာ နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ ယူနစ် (AU) ၁၅.၀ ဖြစ်ပြီး ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်နှင့် နေတို့အကြား အကွာအဝေးထက် အနည်းငယ်လျော့နည်းသည်။ သို့သော် ဘဲဥပုံပတ်လမ်းကြောင့် ၎င်းတို့အကြား အကွာအဝေးသည် အနီးဆုံးတွင် ၈.၉ AU အထိ လျော့နည်းနိုင်ပြီး အဝေးဆုံးတွင် ၂၁.၀ AU အထိ ရှိနိုင်သည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist|30em|refs= <ref name="aaa474_2_653">{{citation | last1=van Leeuwen | first1=F. | title=Validation of the new Hipparcos reduction | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=474 | issue=2 |date=November 2007 | pages=653–664 | doi=10.1051/0004-6361:20078357 | bibcode=2007A&A...474..653V | arxiv=0708.1752 | s2cid=18759600 }}</ref> <ref name="GSM">{{citation | last=Perryman | first=Michael | title=The Making of History's Greatest Star Map | journal=The Making of History's Greatest Star Map | location=Heidelberg | publisher=Springer-Verlag | date=2010 | doi=10.1007/978-3-642-11602-5| series=Astronomers’ Universe | isbn=978-3-642-11601-8 | bibcode=2010mhgs.book.....P | url=http://cds.cern.ch/record/1338896/files/978-3-642-11602-5_BookTOC.pdf }}</ref> <ref name="aaa413">{{citation | display-authors=1 | last1=Kervella | first1=P. | last2=Thévenin | first2=F. | last3=Morel | first3=P. | last4=Berthomieu | first4=G. | last5=Bordé | first5=P. | last6=Provost | first6=J. | title=The diameter and evolutionary state of Procyon A. Multi-technique modeling using asteroseismic and interferometric constraints | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=413 | issue=1 | pages=251–256 |date=January 2004 | doi=10.1051/0004-6361:20031527 | bibcode=2004A&A...413..251K |arxiv = astro-ph/0309148 | s2cid=8840932 }}</ref> <ref name="Provencal2002">{{citation | display-authors=1 | last1=Provencal | first1=J. L. | last2=Shipman | first2=H. L. | last3=Koester | first3=Detlev | last4=Wesemael | first4=F. | last5=Bergeron | first5=P. | title=Procyon B: Outside the Iron Box | journal=The Astrophysical Journal | date=2002 | volume=568 | issue=1 | pages=324–334 | bibcode=2002ApJ...568..324P | doi=10.1086/338769 | doi-access=free }}</ref> <ref name="SIMBAD">{{citation | title=PROCYON AB -- Spectroscopic binary | work=SIMBAD | publisher=Centre de Données astronomiques de Strasbourg | url=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=procyon | access-date=23 November 2011 }}</ref> <ref name="ApJ119_2">{{citation | last1 = Schroeder | first1 = Daniel J. | last2 = Golimowski | first2 = David A. | last3 = Brukardt | first3 = Ryan A. | last4 = Burrows | first4 = Christopher J. | last5 = Caldwell | first5 = John J. | last6 = Fastie | first6 = William G. | last7 = Ford | first7 = Holland C. | last8 = Hesman | first8 = Brigette | last9 = Kletskin | first9 = Ilona | last10 = Krist | first10 = John E. | last11 = Royle | first11 = Patricia | last12 = Zubrowski | first12 = Richard. A. | title = A Search for Faint Companions to Nearby Stars Using the Wide Field Planetary Camera 2 | journal = The Astronomical Journal | volume = 119 | issue = 2 | pages = 906–922 | date = February 2000 | bibcode = 2000AJ....119..906S | doi = 10.1086/301227 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Liebert2013">{{citation | display-authors = 1 | last1 = Liebert | first1 = James | last2 = Fontaine | first2 = Gilles | last3 = Young | first3 = Patrick A. | last4 = Williams | first4 = Kurtis A. | last5 = Arnett | first5 = David | title = The Age and Stellar Parameters of the Procyon Binary System | journal = The Astrophysical Journal | volume = 769 | issue = 1 | id = 7 | pages = 10 | date = May 2013 | doi = 10.1088/0004-637X/769/1/7 | bibcode = 2013ApJ...769....7L | arxiv = 1305.0587 | s2cid = 118473397 }}</ref> <ref name="ApJ2015">{{ citation | display-authors = 1 | last = Bond | first1 = Howard E. | last2 = Gilliland | first2 = Ronald L. | last3 = Schaefer | first3 = Gail H. | last4 = Demarque | first4 = Pierre | last5 = Girard | first5 = Terrence M. | last6 = Holberg | first6 = Jay B. | last7 = Gudehus | first7 = Donald | last8 = Mason | first8 = Brian D. | last9 = Kozhurina-Platais | first9 = Vera | last10 = Burleigh | first10 = Matthew R. | last11 = Barstow | first11 = Martin A. | last12 = Neland | first12 = Edmund P. | title = Hubble Space Telescope Astrometry of the Procyon System | journal = The Astrophysical Journal | volume = 813 | issue = 2 | id = 106 | pages = 19 | date = November 2015 | doi = 10.1088/0004-637X/813/2/106 | bibcode = 2015ApJ...813..106B | arxiv = 1510.00485 | s2cid = 55163606 }}</ref> <ref name="mnras374_1_220">{{citation | last1=Koncewicz | first1=R. | last2=Jordan | first2=C. | title=OI line emission in cool stars: calculations using partial redistribution | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=374 | issue=1 | pages=220–231 |date=January 2007 | doi=10.1111/j.1365-2966.2006.11130.x | bibcode=2007MNRAS.374..220K | doi-access=free }}</ref> <ref name="ApJS199_2_29">{{citation | last1 = Giammichele | first1 = N. | last2 = Bergeron | first2 = P. | last3 = Dufour | first3 = P. | title = Know Your Neighborhood: A Detailed Model Atmosphere Analysis of Nearby White Dwarfs | journal = The Astrophysical Journal Supplement | volume = 199 | issue = 2 | page = 29 | date = April 2012 | arxiv = 1202.5581 | doi = 10.1088/0067-0049/199/2/29 | bibcode = 2012ApJS..199...29G | s2cid = 118304737 }} Age is for the white dwarf stage.</ref> }} [[ကဏ္ဍ:ကေနိစ် မိုင်နာ]] [[ကဏ္ဍ:ကြယ်စုံတွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:ကြယ်ဖြူပုများ]] ioeb4zta7avwotl06b6vli3boc1p617 0 228595 1057942 1026978 2026-10-14T11:07:32Z Zawzawaungthwin 100038 | successor1 = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရာပြည့်]] 1057942 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး<br>ဇေယျကျော်ထင်<ref>{{cite web |title=ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များ ချီးမြှင့်အပ်နှင်းခြင်း အခမ်းအနားသို့ အမျိုးသားလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ မန်းဝင်းခိုင်သန်း တက်ရောက် {{!}} အမျိုးသားလွှတ်တော် |url=https://www.amyotha.hluttaw.mm/my/news/%E1%80%82%E1%80%AF%E1%80%8F%E1%80%BA%E1%80%91%E1%80%B0%E1%80%B8%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%98%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8-%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%A1%E1%80%81%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%94%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7-%E1%80%A1%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%A5%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%80%E1%80%8B%E1%80%B9%E1%80%8C.html |website=www.amyotha.hluttaw.mm |access-date=၁၉ ဇွန် ၂၀၂၂}}</ref> | name = ထွန်းအောင် | image = | caption = | office1 = [[ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေး ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] |deputy1 = ဗိုလ်ချုပ် အောင်မျိုးသန့် | term_start1 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | term_end1 = ၁၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ |appointer1 = [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] |president1= [[မင်းအောင်လှိုင်]] | predecessor1 = [[မောင်မောင်အေး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်အေး]] | successor1 = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရာပြည့်]] | title2 = [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]] | term_start2 = ၁၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂ | term_end2 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | predecessor2 = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မောင်မောင်ကျော်]] | successor2 = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းဝင်း]] | title3 = စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) | term_start3 = | term_end3 = ၁၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂ | birth_date = {{b-da|1967}} | allegiance = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} | branch = {{air force|Myanmar}} | rank = [[File:Vice Senior General Tatmadaw Air Force.gif|15px]] ဗိုလ်ချုပ်ကြီး | military_blank1 = ကိုယ်ပိုင်အမှတ် | military_data1 = လေ ၁၉၈၂ }} [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[ဇေယျကျော်ထင်ဘွဲ့|ဇေယျကျော်ထင်]] [[ထွန်းအောင်]] (၁၉၆၇ မွေးဖွား) သည် ၂၁ ဦးမြောက် [[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူ အဆိုပြုတင်ပြသည့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ၃၀ ဦး၏ အမည်စာရင်းအား လွှတ်တော်သို့တင်သွင်း |url=https://news-eleven.com/article/311089 |access-date=2026-04-07 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> [[တပ်မတော် (လေ)]]မှ ပထမဦးဆုံး ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီး ဖြစ်လာသူ ဖြစ်သည်။ ယင်းမတိုင်ခင် မြန်မာ့တပ်မတော်(လေ)၏ [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]] အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။<ref name="rfa">{{cite web |title=ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်ကျော် လေတပ်ဦးစီးချုပ်ရာထူးမှ အနားပေးခံရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/general-maung-maung-kyaw-resigns-as-air-force-commander-in-chief-01112022015603.html |website=Radio Free Asia |access-date=၁၉ ဇွန် ၂၀၂၂ |language=my}}</ref><ref>{{cite web |first1=ဧရာဝတီ |title=လေတပ်ဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်ကျော် ရာထူးမှ အနားပေးခံရ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/01/11/248837.html |website=ဧရာဝတီ |access-date=၁၉ ဇွန် ၂၀၂၂ |date=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂}}</ref><ref>{{cite web |first1=Eleven Media Group |title=ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) ဗိုလ်ချုပ်ကြီးမောင်မောင်ကျော် လုပ်သက်ပြည့်သွားပြီးနောက် စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးထွန်းအောင်အား ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)အဖြစ် တာဝန်ပေးအပ် |url=https://news-eleven.com/article/223712 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |access-date=၁၉ ဇွန် ၂၀၂၂ |language=my |date=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂}}</ref> == စစ်မှုထမ်းခြင်း == တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်သည် လုပ်သက်ပြည့်၍ အနားယူသွားသော [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]] ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မောင်မောင်ကျော်]]၏ နေရာတွင် စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းအောင်အား ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာထူးတိုးမြှင့်၍ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) အဖြစ် ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် စတင်တာဝန်ပေးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းအောင်သည် [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]]၊ အပတ်စဉ် (၂၉) သင်တန်းဆင်းတစ်ဦးဖြစ်ပြီး ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် ကျောင်းဆင်းခဲ့သည်။<ref name="rfa" /> ၎င်းသည် တပ်မတော် (လေ) အတွက် MiG-29 ဂျက်တိုက်လေယာဉ်များ ရရှိရေးအတွက် [[ရုရှားနိုင်ငံ]]သို့ ပထမဆုံး သွားရောက်လေ့လာခဲ့သူများအနက် တစ်ဦးလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="rfa" /> === ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ဧပြီ ၇ရက်တွင် ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရက ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးအဖြစ် အဆိုပြုခဲ့ပြီး၊ လွှတ်တော်က ဧပြီ ၉ရက်တွင် သဘောတူကြောင်းကြေညာခဲ့သည်။ဧပြီ ၁၀ရက်တွင် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးအဖြစ် စတင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပဉ္စမနေ့ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81557 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} {{s-start}} {{s-mil}} {{s-bef | before= ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မောင်မောင်ကျော်]] }} {{s-ttl | title=[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] | years=၂၀၂၂ – ၂၀၂၆ }} {{S-aft | after= ''လစ်လပ်'' }} {{s-end}} {{မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ}} [[ကဏ္ဍ:၁၉၆၇ မွေးဖွားသူများ]] [[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) များ]] [[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးများ]] f62gu6vgz5i6eaznqujhqxxwwl9cnve 1057944 1057942 2026-10-14T11:09:24Z Zawzawaungthwin 100038 ရာထူးအပြောင်းအလဲ 1057944 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး<br>ဇေယျကျော်ထင်<ref>{{cite web |title=ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များ ချီးမြှင့်အပ်နှင်းခြင်း အခမ်းအနားသို့ အမျိုးသားလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ မန်းဝင်းခိုင်သန်း တက်ရောက် {{!}} အမျိုးသားလွှတ်တော် |url=https://www.amyotha.hluttaw.mm/my/news/%E1%80%82%E1%80%AF%E1%80%8F%E1%80%BA%E1%80%91%E1%80%B0%E1%80%B8%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%98%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8-%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%A1%E1%80%81%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%94%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7-%E1%80%A1%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%A5%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%80%E1%80%8B%E1%80%B9%E1%80%8C.html |website=www.amyotha.hluttaw.mm |access-date=၁၉ ဇွန် ၂၀၂၂}}</ref> | name = ထွန်းအောင် | image = | caption = | office1 = [[ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေး ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] |deputy1 = ဗိုလ်ချုပ် အောင်မျိုးသန့် | term_start1 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | term_end1 = ၁၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ |appointer1 = [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] |president1= [[မင်းအောင်လှိုင်]] | predecessor1 = [[မောင်မောင်အေး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်အေး]] | successor1 = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရာပြည့်]] | title2 = [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]] | term_start2 = ၁၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂ | term_end2 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | predecessor2 = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မောင်မောင်ကျော်]] | successor2 = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းဝင်း]] | title3 = စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) | term_start3 = | term_end3 = ၁၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂ | birth_date = {{b-da|1967}} | allegiance = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} | branch = {{air force|Myanmar}} | rank = [[File:Vice Senior General Tatmadaw Air Force.gif|15px]] ဗိုလ်ချုပ်ကြီး | military_blank1 = ကိုယ်ပိုင်အမှတ် | military_data1 = လေ ၁၉၈၂ }} [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[ဇေယျကျော်ထင်ဘွဲ့|ဇေယျကျော်ထင်]] [[ထွန်းအောင်]] (၁၉၆၇ မွေးဖွား) သည် ၂၁ ဦးမြောက် [[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူ အဆိုပြုတင်ပြသည့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ၃၀ ဦး၏ အမည်စာရင်းအား လွှတ်တော်သို့တင်သွင်း |url=https://news-eleven.com/article/311089 |access-date=2026-04-07 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> [[တပ်မတော် (လေ)]]မှ ပထမဦးဆုံး ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီး ဖြစ်လာသူ ဖြစ်သည်။ ယင်းမတိုင်ခင် မြန်မာ့တပ်မတော်(လေ)၏ [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]] အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။<ref name="rfa">{{cite web |title=ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်ကျော် လေတပ်ဦးစီးချုပ်ရာထူးမှ အနားပေးခံရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/general-maung-maung-kyaw-resigns-as-air-force-commander-in-chief-01112022015603.html |website=Radio Free Asia |access-date=၁၉ ဇွန် ၂၀၂၂ |language=my}}</ref><ref>{{cite web |first1=ဧရာဝတီ |title=လေတပ်ဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်ကျော် ရာထူးမှ အနားပေးခံရ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/01/11/248837.html |website=ဧရာဝတီ |access-date=၁၉ ဇွန် ၂၀၂၂ |date=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂}}</ref><ref>{{cite web |first1=Eleven Media Group |title=ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) ဗိုလ်ချုပ်ကြီးမောင်မောင်ကျော် လုပ်သက်ပြည့်သွားပြီးနောက် စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးထွန်းအောင်အား ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)အဖြစ် တာဝန်ပေးအပ် |url=https://news-eleven.com/article/223712 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |access-date=၁၉ ဇွန် ၂၀၂၂ |language=my |date=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂}}</ref> == စစ်မှုထမ်းခြင်း == တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်သည် လုပ်သက်ပြည့်၍ အနားယူသွားသော [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]] ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မောင်မောင်ကျော်]]၏ နေရာတွင် စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းအောင်အား ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာထူးတိုးမြှင့်၍ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) အဖြစ် ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် စတင်တာဝန်ပေးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းအောင်သည် [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]]၊ အပတ်စဉ် (၂၉) သင်တန်းဆင်းတစ်ဦးဖြစ်ပြီး ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် ကျောင်းဆင်းခဲ့သည်။<ref name="rfa" /> ၎င်းသည် တပ်မတော် (လေ) အတွက် MiG-29 ဂျက်တိုက်လေယာဉ်များ ရရှိရေးအတွက် [[ရုရှားနိုင်ငံ]]သို့ ပထမဆုံး သွားရောက်လေ့လာခဲ့သူများအနက် တစ်ဦးလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="rfa" /> === ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ဧပြီ ၇ရက်တွင် ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရက ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးအဖြစ် အဆိုပြုခဲ့ပြီး၊ လွှတ်တော်က ဧပြီ ၉ရက်တွင် သဘောတူကြောင်းကြေညာခဲ့သည်။ဧပြီ ၁၀ရက်တွင် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးအဖြစ် စတင်ကာ ထိုနှစ် အောက်တိုဘာ ၁၄ ရက်အထိ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပဉ္စမနေ့ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81557 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} {{s-start}} {{s-mil}} {{s-bef | before= ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မောင်မောင်ကျော်]] }} {{s-ttl | title=[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] | years=၂၀၂၂ – ၂၀၂၆ }} {{S-aft | after= ''လစ်လပ်'' }} {{s-end}} {{မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ}} [[ကဏ္ဍ:၁၉၆၇ မွေးဖွားသူများ]] [[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) များ]] [[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးများ]] e2nlcupr4hcwf6nn0pop8lgn4583ch7 1057945 1057944 2026-10-14T11:11:08Z Zawzawaungthwin 100038 after= ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းဝင်း]] 1057945 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး<br>ဇေယျကျော်ထင်<ref>{{cite web |title=ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များ ချီးမြှင့်အပ်နှင်းခြင်း အခမ်းအနားသို့ အမျိုးသားလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ မန်းဝင်းခိုင်သန်း တက်ရောက် {{!}} အမျိုးသားလွှတ်တော် |url=https://www.amyotha.hluttaw.mm/my/news/%E1%80%82%E1%80%AF%E1%80%8F%E1%80%BA%E1%80%91%E1%80%B0%E1%80%B8%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%98%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8-%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%A1%E1%80%81%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%94%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7-%E1%80%A1%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%A5%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%80%E1%80%8B%E1%80%B9%E1%80%8C.html |website=www.amyotha.hluttaw.mm |access-date=၁၉ ဇွန် ၂၀၂၂}}</ref> | name = ထွန်းအောင် | image = | caption = | office1 = [[ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေး ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] |deputy1 = ဗိုလ်ချုပ် အောင်မျိုးသန့် | term_start1 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | term_end1 = |appointer1 = [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] |president1= [[မင်းအောင်လှိုင်]] | predecessor1 = [[မောင်မောင်အေး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်အေး]] | successor1 = | title2 = [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]] | term_start2 = ၁၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂ | term_end2 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | predecessor2 = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မောင်မောင်ကျော်]] | successor2 = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းဝင်း]] | title3 = စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) | term_start3 = | term_end3 = ၁၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂ | birth_date = {{b-da|1967}} | allegiance = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} | branch = {{air force|Myanmar}} | rank = [[File:Vice Senior General Tatmadaw Air Force.gif|15px]] ဗိုလ်ချုပ်ကြီး | military_blank1 = ကိုယ်ပိုင်အမှတ် | military_data1 = လေ ၁၉၈၂ }} [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[ဇေယျကျော်ထင်ဘွဲ့|ဇေယျကျော်ထင်]] [[ထွန်းအောင်]] (၁၉၆၇ မွေးဖွား) သည် ၂၁ ဦးမြောက် [[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူ အဆိုပြုတင်ပြသည့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ၃၀ ဦး၏ အမည်စာရင်းအား လွှတ်တော်သို့တင်သွင်း |url=https://news-eleven.com/article/311089 |access-date=2026-04-07 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> [[တပ်မတော် (လေ)]]မှ ပထမဦးဆုံး ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီး ဖြစ်လာသူ ဖြစ်သည်။ ယင်းမတိုင်ခင် မြန်မာ့တပ်မတော်(လေ)၏ [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]] အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။<ref name="rfa">{{cite web |title=ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်ကျော် လေတပ်ဦးစီးချုပ်ရာထူးမှ အနားပေးခံရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/general-maung-maung-kyaw-resigns-as-air-force-commander-in-chief-01112022015603.html |website=Radio Free Asia |access-date=၁၉ ဇွန် ၂၀၂၂ |language=my}}</ref><ref>{{cite web |first1=ဧရာဝတီ |title=လေတပ်ဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်ကျော် ရာထူးမှ အနားပေးခံရ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/01/11/248837.html |website=ဧရာဝတီ |access-date=၁၉ ဇွန် ၂၀၂၂ |date=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂}}</ref><ref>{{cite web |first1=Eleven Media Group |title=ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) ဗိုလ်ချုပ်ကြီးမောင်မောင်ကျော် လုပ်သက်ပြည့်သွားပြီးနောက် စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးထွန်းအောင်အား ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)အဖြစ် တာဝန်ပေးအပ် |url=https://news-eleven.com/article/223712 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |access-date=၁၉ ဇွန် ၂၀၂၂ |language=my |date=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂}}</ref> == စစ်မှုထမ်းခြင်း == တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်သည် လုပ်သက်ပြည့်၍ အနားယူသွားသော [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]] ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မောင်မောင်ကျော်]]၏ နေရာတွင် စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းအောင်အား ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာထူးတိုးမြှင့်၍ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) အဖြစ် ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် စတင်တာဝန်ပေးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းအောင်သည် [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]]၊ အပတ်စဉ် (၂၉) သင်တန်းဆင်းတစ်ဦးဖြစ်ပြီး ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် ကျောင်းဆင်းခဲ့သည်။<ref name="rfa" /> ၎င်းသည် တပ်မတော် (လေ) အတွက် MiG-29 ဂျက်တိုက်လေယာဉ်များ ရရှိရေးအတွက် [[ရုရှားနိုင်ငံ]]သို့ ပထမဆုံး သွားရောက်လေ့လာခဲ့သူများအနက် တစ်ဦးလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="rfa" /> === ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ဧပြီ ၇ရက်တွင် ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရက ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးအဖြစ် အဆိုပြုခဲ့ပြီး၊ လွှတ်တော်က ဧပြီ ၉ရက်တွင် သဘောတူကြောင်းကြေညာခဲ့သည်။ဧပြီ ၁၀ရက်တွင် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးအဖြစ် စတင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပဉ္စမနေ့ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81557 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} {{s-start}} {{s-mil}} {{s-bef | before= ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မောင်မောင်ကျော်]] }} {{s-ttl | title=[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] | years=၂၀၂၂ – ၂၀၂၆ }} {{S-aft | after= ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းဝင်း]] }} {{s-end}} {{မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ}} [[ကဏ္ဍ:၁၉၆၇ မွေးဖွားသူများ]] [[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) များ]] [[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးများ]] s1wn1sj5td5k9wrkz24drvpplp60x0h 0 228897 1057925 1055928 2026-10-14T09:22:46Z Saw Zin Aung 148927 /* ၂၀၂၅ */ 1057925 wikitext text/x-wiki {{Infobox order | name = သိပ္ပကျော်စွာဘွဲ့ | title = ''စွမ်းဆောင်ရည်ဆိုင်ရာဘွဲ့'' | image = | caption = သိပ္ပကျော်စွာဘွဲ့ ဖဲကြိုးနမူနာ | image2 = | caption2 = | awarded_by = | type = စွမ်းဆောင်မှုဆိုင်ရာ ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့ | established = ၂ စက်တင်ဘာ ၁၉၄၈ | country = {{flag|Myanmar}} | ribbon = [[ဖိုင်:Tatepa Kyaw Swar ribbon bar.svg|200px]] | motto = | eligibility = | criteria = | status = | founder = | head_title = စွမ်းဆောင်ရည်ဆိုင်ရာဘွဲ့ | head = | classes = <!-- (Default:classes, or use: grades); Use {{plainlist}} or {{unbulleted list}} --> | first_induction = | last_induction = | total = | related = }} ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော်သည် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် လွတ်လပ်သောနိုင်ငံအဖြစ်သို့ရောက်ရှိကာ ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံကို တည်ထောင်သည့်အချိန်မှစ၍ နိုင်ငံတော်အစိုးရက ဂုဏ်ထူး၊ ဘွဲ့ထူးများ ပေးအပ်ခြင်း နည်းစနစ်သစ် တီထွင်၍ နိုင်ငံတော်သမ္မတက နှစ်စဉ် လွတ်လပ်ရေးနေ့အထိမ်းအမှတ်အဖြစ်ဖြင့် ချီးမြှင့်သည်။ ဂုဏ်ထူးဘွဲ့ထူးများကို [[သင်္ဂဟ၊ ဘွဲ့၊ တံဆိပ်၊|သင်္ဂဟ၊ ဘွဲ့၊ တံဆိပ်]]၊ ဟူ၍ ၃ မျိုးခွဲခြားရာ၌ သင်္ဂဟပြီးလျှင် ဘွဲ့၊ ဘွဲ့၏အောက် တံဆိပ်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဘွဲ့များတွင် [[သီရိပျံချီ]]၊ ဝဏ္ဏကျော်ထင်၊ [[အလင်္ကာကျော်စွာ]]၊ သိပ္ပံကျော်စွာ၊ ဇေယျကျော်ထင်ဟူ၍ ၅ မျိုးရှိသည်။ * '''[[သီရိပျံချီဘွဲ့]]'''ကို ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံ၏ ကောင်းရာကောင်းကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းအောင် ထူးကဲကောင်းမွန်စွာ ဆောင်ရွက်သူများအား ချီးမြှင့်သည်။ * '''[[ဝဏ္ဏကျော်ထင်ဘွဲ့]]'''ကို အများပြည်သူတို့၏ ကောင်းရာကောင်းကြောင်းကို ဖြစ်ထွန်းအောင် ထူးကဲကောင်းမွန်စွာ ဆောင်ရွက်ခြင်းအတွက် ချီးမြှင့်သည်။ * '''[[အလင်္ကာကျော်စွာဘွဲ့]]'''ကို စာပေ ပရိယတ္တိ၊ သုခုမပညာ၊ ကခြင်း၊ သီခြင်း၊ ဂီတပညာအရပ်ရပ်တို့တွင် ထူးခြားကောင်းမွန်စွာ တတ်မြောက်သူများအား ချီးမြှင့်သည်။ * '''[[သိပ္ပကျော်စွာဘွဲ့]]'''ကို သိပ္ပံပညာ၊ ကုန်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးနှင့် စက်မှုလက်မှုပညာရပ်များတွင် ထူးကဲကောင်းမွန်စွာ ဆောင်ရွက်သည့်အတွက် ချီးမြှင့်သည်။ * '''[[ဇေယျကျော်ထင်ဘွဲ့]]'''ကိုမူ စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ အမှုထမ်းကောင်းခြင်းအတွက် ချီးမြှင့်သည်။<ref>{{Cite Myanmar Encyclopedia|volume=၈|title=ဘွဲ့၊ တံဆိပ်၊ သင်္ဂဟ|pages=၃၉၅ - ၄၀၁}}</ref> == သိပ္ပကျော်စွာဘွဲ့ ရရှိခဲ့သူများ == {{Incomplete|ဘွဲ့ရသူများ စာရင်း}} === ၂၀၂၃ === {| class="wikitable" !ချီးမြှင့်သည့်နှစ် !အမည် !ရာထူး !အဖွဲ့အစည်း !ချီးမြှင့်သူ |- | rowspan="4" |၂၀၂၃<ref>{{Cite web|url=https://www.cincds.gov.mm/node/23011|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၁၂၅ / ၂၀၂၃ ၁၃၈၅ ခုနှစ် ၊ ဒုတိယဝါဆိုလဆန်း ၆ ရက်|publisher=CINCDS|accessdate=3 August 2025}}</ref> |ဦးအောင်မြိုင် |ဒုတိယဝန်ကြီး |ပို့ဆောင်ရေးနှင့်ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန | rowspan="4" |မင်းအောင်လှိုင် |- |ဗိုလ်မှူး ပြည့်ဖြိုးမောင် | |ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |- |ဦးချမ်းအေး |Structure ပညာရှင် |အင်ဂျင်နီယာကောင်စီ |- |ဦးဇာလီချမ်း |Structure ပညာရှင် |အင်ဂျင်နီယာကောင်စီ |} === ၂၀၂၅ === {| class="wikitable" !ချီးမြှင့်သည့်နှစ် !အမည် !ရာထူး !အဖွဲ့အစည်း !ချီးမြှင့်သူ |- |၂၀၂၅<ref>{{cite web|url=https://sacoffice.gov.mm/sites/default/files/2025-01/NoticeOrder%20%282-2025%29.pdf|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်ကြေညာစာ ၂/၂၀၂၅|work=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီရုံး|access-date=၂ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၄ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၅}}{{Dead link|date=July 2026 }}</ref> |ဒေါက်တာ [[တင်ထွန်းဦး (ဒေါက်တာ)|တင်ထွန်းဦး]] |ဥက္ကဋ္ဌ |မြန်မာနိုင်ငံသတင်းမီဒီယာကောင်စီ |မင်းအောင်လှိုင် |- | |ဒေါ်နွဲ့နွဲ့ခင် |ဥက္ကဋ္ဌ |မြန်မာနိုင်ငံသူနာပြုနှင့်သားဖွားကောင်စီ |မင်းအောင်လှိုင် |- | |ဦးအောင်ချစ်မင်း |အကြံပေး |ပို့ဆောင်ရေးနှင့်ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |မင်းအောင်လှိုင် |} === ၂၀၂၆ === {| class="wikitable" !ချီးမြှင့်သည့်နှစ် !အမည် !ရာထူး !အဖွဲ့အစည်း !ချီးမြှင့်သူ |- |၂၀၂၆ ဇန်နဝါရီ |ဦးခင်အောင်ကြည် |ပါမောက္ခချုပ် (ငြိမ်း) |သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန | rowspan="9" |မင်းအောင်လှိုင် |- | |ဦးတင်မြင့် |ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ |မြန်မာနိုင်ငံသံနှင့် သံမဏိလုပ်ငန်းရှင်များအသင်း |- | |ဦးယဉ်ထွေးသက် |အဖွဲ့ဝင် |မြန်မာနိုင်ငံအင်ဂျင်နီယာကောင်စီ |- | |ဒေါက်တာမြမြဦး |အဖွဲ့ဝင် |မြန်မာနိုင်ငံအင်ဂျင်နီယာကောင်စီ |- | |ဒေါက်တာရဲလှ |ဥက္ကဋ္ဌ |ဝက်သက်ရောဂါကင်းစင်ပပျောက်ရေးအတည်ပြုစစ်ဆေးခြင်းအမျိုးသားအဆင့်ကောင်မတီ |- | |ဦးမြင့်လွင် |နာယက |မြန်မာနိုင်ငံတိုင်းရင်းဆေးကောင်စီ |- | |ပါမောက္ခဒေါက်တာ မျိုးညွန့် |ဥက္ကဋ္ဌ |မြန်မာနိုင်ငံကြက်ခြေနီအသင်း |- |၂၀၂၆ မတ် |ဒေါက်တာကေသီလွင် |ပါမောက္ခချုပ် |သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန |- | |ဦးကျော်ကောင်းချို |ညွန်ကြားရေးမှူးချုပ် |ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |} == ကိုးကား == {{Reflist}} {{Orders, decorations, and medals of Myanmar}} [[ကဏ္ဍ:စွမ်းဆောင်မှုဆိုင်ရာ ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များ]] 1ypespf244vduiju56c6mo8uydhioxv 0 249963 1057932 1041277 2026-10-14T09:57:28Z Zawzawaungthwin 100038 {{Distinguish| ကိုကိုလွင် (ဒေါက်တာ)}} 1057932 wikitext text/x-wiki {{Distinguish| ကိုကိုလွင် (ဒေါက်တာ)}} {{Infobox minister |honorific-prefix = ဗိုလ်ချုပ် (ငြိမ်း) <br> [[သရေစည်သူ]]၊ ဦး |name = ကိုကိုလွင် |honorific-suffix = |image = Ko Ko Lwin (politician, March 2026).jpg |alt = |caption = ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လအတွင်း ကျင်းပသော တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်၌ ကိုကိုလွင်ကို တွေ့ရစဉ် | office = [[လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန|လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန]] <br> ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး | term_start = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |term_end = |appointer = [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] |president= [[မင်းအောင်လှိုင်]] |predecessor= * ကိုယ်တိုင် (စွမ်းအင်) * ဉာဏ်ထွန်း(လျှပ်စစ်) |successor = |deputy= ဦးအေးကျော် <br> ဦးကျော်နိုင်ဝင်း |order1 = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]]ကိုယ်စားလှယ် |constituency1 = [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]] |term_start1 = ၁၆ မတ် ၂၀၂၆ |term_end1 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |majority1= မဲ ၄၁၀၂၂ <br>{{small|(၅၅.၄၃ရာခိုင်နှုန်း)}} |predecessor1 = ခင်နှင်းသစ် <br>{{small|([[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်|NLD]])}} <br>{{small|([[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲ]])}} |successor1 = ''လစ်လပ်'' |office2=[[စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန|စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန]] <br/> ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး |term_start2= ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ |term_end2= ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | predecessor2= ''ကိုယ်တိုင်'' |successor2 = ''ကိုယ်တိုင်'' <small>(လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင်)</small> |deputy2=သန့်စင် |appointer2= [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] | 1blankname2 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] | 1namedata2 = [[ညိုစော|ညိုစော]] |term_start3=၃ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ |term_end3= ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ | predecessor3= [[မျိုးမြင့်ဦး|မျိုးမြင့်ဦး]] |successor3 = ''ကိုယ်တိုင်'' |appointer3=[[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] |president3= [[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} | 1blankname3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] | 1namedata3 = [[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်]] | party = [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | birth_date = {{birth year and age|1961}} | birth_place = [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်|ပန်းတောင်းမြို့]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | nationality = မြန်မာ | ethnicity = | other_names = | known_for = | occupation = | spouse = မိုးမိုးလွင် | children = | alma_mater =[[ရန်ကုန်နည်းပညာတက္ကသိုလ်|ရန်ကုန်စက်မှုတက္ကသိုလ်]] <br> ဗိုလ်လောင်းသင်တန်းအမှတ်စဉ်(၇၁) | allegiance = {{flag|Myanmar}} | branch = {{army|Myanmar}} | rank = ဗိုလ်ချုပ်(ကြည်း ၁၉၆၈၅) | serviceyears = ၁၉၉၀-၂၀၂၃ | unit = | commands = [[ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေး အရာရှိချုပ်ရုံး]] ဒုတိယအရာရှိချုပ် | battles = | awards = [[ဇေယျကျော်ထင်ဘွဲ့|ဇေယျကျော်ထင်]](၂၀၁၆) <br> [[သရေစည်သူ]](၂၀၂၃) |military_blank= |military_data= |military_blank1=ပြန်တမ်းဝင်အမှတ်|military_data1=ကြည်း ၁၉၆၈၅}} '''ဦးကိုကိုလွင်''' (၁၉၆၁ ဖွား) သည် [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]]၏ [[လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန|လျှပ်စစ် နှင့်စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2026-04-07 |title=စစ်ခေါင်းဆောင်ရဲ့ အစိုးရသစ် ဗိုလ်ချုပ်ဟောင်းတွေနဲ့ ဝန်းရံ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2026/04/07/412417.html |access-date=2026-04-09 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref>[[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]] ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် အဖြစ် ထိုရာထူး တင်မြှောက်ခံရပြီး ယင်းမတိုင်မီက နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ နှင့် ဦးညိုစောအစိုးရတို့တွင် [[စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန|စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန]] ၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး အဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://infosheet.org/node/5812 |title=Union Minister U Ko Ko Lwin Met the Russian Minister of Energy |work=Information Sheet(Myanmar 2021) |access-date=14 October 2023 |date=10 October 2023 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416130953/https://infosheet.org/node/5812}}</ref> ၎င်းသည် တပ်မတော် တွင် [[ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေး အရာရှိချုပ်ရုံး|ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေးအရာရှိချုပ်ရုံး]]၏ ဒုတိယကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေးအရာရှိချုပ် အဖြစ် ထမ်းဆောင်ခဲ့သူလည်း ဖြစ်သည်။ == ငယ်ဘဝ == ၁၉၆၁ ခုနှစ် တွင် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ပန်းတောင်းမြို့နယ် တွင် အဖ ဦးဝင်းလွင်၊အမိ ဒေါ်ခင်အေးလှိုင် တို့မှ မွေးဖွားခဲ့သည်။ငယ်စဉ်ဘဝ ပညာရေးကို မွေးရပ်ဇာတိတွင် ဖြတ်သန်းခဲ့ပြီး၊ ၁၉၇၈ ခုနှစ် တွင် ဆယ်တန်းအောင်မြင်ခဲ့သည်. == စစ်မှုထမ်းဘဝ == ဦးကိုကိုလွင်သည် ရန်ကုန်စက်မှုတက္ကသိုလ်ကျောင်းဆင်းတစ်ဦးဖြစ်သည်။၁၉၈၄ ခုနှစ် တွင် အင်ဂျင်နီယာဘွဲ့(စက်မှု) ရရှိပြီးနောက်၊ ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်လောင်းသင်တန်းအမှတ်စဉ်(၇၁)သို့ တက်ရောက်သည်။ ၁၉၈၆ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယဗိုလ်(အလုပ်ရုံခွဲမှူး)ဖြင့် စစ်မှုစထမ်းသည်။ သူ၏ စစ်မှုထမ်းကာလသည် နှစ် ၃၀ကျော် ရှိသည်။၎င်းသည် တိုက်ကြီးအခြေစိုက် ကပစ ၁၁ စက်ရုံမှူး၊ နေပြည်တော် ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေးအရာရှိချုပ်ရုံး ဌာနကြီးမှူး အစရှိသည့် တာဝန်များထမ်းဆောင်ပြီးနောက်<ref>{{cite web|url=https://www.myaelattathan.org/articles/ဘုရားတည်ပေးခဲ့တဲ့_လက်နက်ထုတ်လုပ်ရေး_ဒု_အရာရှိချုပ်ဗိုလ်ချုပ်ကိုကိုလွင်ကို_စွမ်းအင်ဝန်ကြီးခန့်|title=ဘုရားတည်ပေးခဲ့တဲ့ လက်နက်ထုတ်လုပ်ရေး ဒု - အရာရှိချုပ် ဗိုလ်ချုပ်ကိုကိုလွင် ကို စွမ်းအင်ဝန်ကြီး ခန့်|work=မြေလတ်အသံ|access-date=၁၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃|date=၂၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ }}</ref> ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် [[ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေး အရာရှိချုပ်ရုံး|ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေးအရာရှိချုပ်ရုံး]]၏ ဒုတိယကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေးအရာရှိချုပ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုတာဝန်ကို ၂၀၂၃ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃ရက်နေ့ မတိုင်မီအထိ ဗိုလ်ချုပ်အဆင့်ဖြင့် နောက်ဆုံးထမ်းဆောင်ကာ အငြိမ်းစားယူသည်။သူသည် [[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်]] နှင့် နီးကပ်သော ဆက်ဆံရေးရှိသူဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-junta-keeps-energy-sector-under-military-control-with-appointment-of-new-ministers/|title=Myanmar junta keeps energy sector under military control with appointment of new ministers|work=Myanmar Now|access-date=14 October 2023|date=18 August 2023 }}</ref> [[နေပြည်တော်မြို့|နေပြည်တော်]] [[မာရဝိဇယဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်|မာရဝိဇယဘုရား]] တည်ဆောက်ရေးလုပ်ငန်းတွင် ဦးဆောင်တည်ဆောက်ပေးခဲ့သူများထဲတွင် ၎င်းလည်း ပါဝင်သည်။ == နိုင်ငံရေးဘဝ == === ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး === သူ့ကို [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]က ၂၀၂၃ ဩဂုတ် ၃ ရက်တွင် စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး အဖြစ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးသည်။<ref>{{cite web|url=https://myanmar.gov.mm/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/sac-reshuffles-union-cabinet-under-order-no-61%2F2023|title=SAC reshuffles Union cabinet under Order No 61/2023|work=TheGlobalNewLightOfMyanmar|access-date=14 October|date=4 August 2023|archive-date=19 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250419001351/https://myanmar.gov.mm/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/sac-reshuffles-union-cabinet-under-order-no-61%2F2023|url-status=dead}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]ကို ဖျက်သိမ်းပြီး အသစ်ဖွဲ့စည်းလိုက်သော [[ဦးညိုစောအစိုးရ]]တွင် စွမ်းအင်ဝန်ကြီး ရာထူးကို ဆက်လက် ခန့်အပ်ခံရသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73050|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း|publisher=MOI|accessdate=2 August 2025}}</ref> ထို့နောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ဧပြီ ၁၀ရက်တွင် ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရက [[လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန|လျှပ်စစ် နှင့်စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအဖြစ် ဆက်လက် ခန့်ထားခဲ့သည်။ === ရွေးကောက်ပွဲ ဝင်ပြိုင်မှု === [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ ၂၀၂၅-၂၀၂၆]] တွင် ပန်းတောင်းမြို့နယ် မှ ရွေးကောက်ပွဲ ဝင်ခဲ့ပြီး အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=16_1_2026_.Pyithu%20_52_.pdf&type=page_multiple_photo&code=215&sno=5879&token=22aaa6b25cd0d23b83d717dd779a65f0a27c51c58716ade4cf40e0029f2e2fd092dcb5973cb1d0a448e567c617bead18be0e7eaa8b79f070e96ccdcf75a9a107|title=၂၀၂၅ ခုနှစ် ပါတီစုံအထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အပိုင်း(၂)၊ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် တစ်ဦးချင်း ဆန္ဒမဲရရှိမှုအခြေအနေ|work=ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်|access-date=၂၇ မတ် ၂၀၂၆|date=}}{{Dead link|date=April 2026 }}</ref>၎င်းသည် မဲပေးခဲ့ကြသူများ၏ ခိုင်လုံမဲ ၇၄၀၀၆ မဲတွင် ၄၁၀၂၂ မဲရရှိပြီး အနိုင်ရခဲ့သည်။ ၎င်းနှင့်အတူ ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည့် ပြိုင်ဘက်များမှာ ပြည်သူ့ပါတီ၊ တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီ၊ ပြည်သူ့ရှေ့ဆောင်ပါတီ၊ ရှမ်းနှင့်တိုင်းရင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ၊ ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ နှင့် မြန်မာနိုင်ငံတောင်သူလယ်သမားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးပါတီ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ == ဂုဏ်ပြုခံရခြင်း == သူ့ကို ၂၀၁၆ ခုနှစ် မတ်လ ၁ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးက အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၂၄ /၂၀၁၆ ဖြင့် [[ဇေယျကျော်ထင်ဘွဲ့|ဇေယျကျော်ထင်]]ဘွဲ့ ချီးမြှင့်သည်။<ref>{{cite web|url=https://data.opendevelopmentmekong.net/dataset/3ca3a1e3-b448-4c9a-b428-cf32d455055e/resource/155c187b-6893-4037-bacb-a6ca8676deb2/download/69-18.pdf|title=နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး အမိန့်ကြော်ငြာစာ အမှတ် ၂၄ / ၂၀၁၆ ဇေယျကျော်ထင် ဘွဲ့ ချီးမြှင့်ခြင်း |work=မြန်မာနိုင်ငံတော်ပြန်တမ်းစာစောင်|access-date=၁၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃|date=၁ မတ် ၂၀၁၆ }}</ref> ယင်းအပြင် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ မင်းအောင်လှိုင်က အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၁၂၅ /၂၀၂၃ ဖြင့် ၂၀၂၃ ခုနှစ် ၊ ဇူလိုင်လ ၂၃ ရက်တွင်လည်း [[သရေစည်သူ|သရေစည်သူဘွဲ့]] ထပ်မံချီးမြှင့်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.myawady.net.mm/node/43432|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၁၂၅ / ၂၀၂၃ ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များချီးမြင့်ခြင်း|work=MWD Webportal|access-date=၁၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃|date=၂၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃|archive-date=24 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230724095339/http://www.myawady.net.mm/node/43432}}</ref> == မိသားစုဘဝ == သူသည် အိမ်ထောင်သည်တစ်ဦးဖြစ်သည်။၁၉၈၈ ခုနှစ်၊နိုဝင်ဘာ တွင် ဒေါ်မိုးမိုးလွင် နှင့် အိမ်ထောင်ပြုခဲ့ပြီး သားသမီး ၃ ဦး ထွန်းကားခဲ့သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} {{lifetime|၁၉၆၁| }}{{မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ ဝန်ကြီးများ]] [[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ပြည်သူ့လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၆၁ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:တပ်မတော်(ကြည်း) ဗိုလ်သင်တန်းကျောင်းဆင်းများ]] m3db78uyyja03j1yqhqvil4s1hozrqu 2 259087 1057880 1056724 2026-10-14T03:14:37Z Kaday Han Thaw 122086 1057880 wikitext text/x-wiki <div style="width: max-content;margin: auto;animation: ship linear 9s infinite; font-family:monospace, monospace; color:{{#switch:{{#expr:{{#time:U}} mod 9}}|0=#69C|1=#50C878|2=#EE7F2D|3=#B57EDC|4=#DE3163|5=#FB607F|6=#87CEEB|7=#00AD83|8=#3AB09E}}; font-size:115%;">[[File:Brrrrrrrrz.gif|25px]] '''Welcome to my userpage!!!''' [[File:Brrrrrrrrz.gif|25px]]</div> <span style="font-size:large">'''ကျွန်ုပ် အကြောင်း'''</span><br> [[အုလ်ဆာ စာချုပ်]] '''အမည် :''' ဘုန်းပြည့်စုံ<br> '''Nickname :''' ကုဋေဟန်သော် <br> '''မွေးနေ့ :''' ၂၀၀၉.၀၅.၁၄<br> '''နေရပ် :''' [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[မော်လမြိုင်မြို့]]<br> '''ပညာရေး အခြေအနေ''' : ဒွါဒသမတန်း<br> '''ဝါသနာ :''' [[ဘာသာစကား]]များ လေ့လာခြင်း၊ ဂီတ အနုပညာ၊ ပန်းချီ အနုပညာ<br> '''Title :''' [[၂၀၂၅|၂၀၂၅ ခုနှစ်]] ဒသမတန်း [[လူရည်ချွန် စီမံကိန်း|လူရည်ချွန်]]<br> {| name="userboxes" id="userboxes" style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 1ex; width: 242px; border: 1px solid #99B3FF; clear: right" |- ! '''Kaday Han Thaw''' |- |{{User Myanmar}} |- | {{ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်}} |- | {{User date}} |- | {{User time}} |- |{{User Biology}} |- | {{User my}} |- | {{User en-4}} |- | {{User ko-4}} |- | {{User ja-2}} |- | {{User fr-1}} |- | {{User male}} |- | {{User Wikipedian For|year=2024|month=5|day=5}} |} == ပညာရေး ဆောင်းပါး == # [[လူရည်ချွန် စီမံကိန်း]] :* {{en icon}} [[:en:Luyeechon Project|Luyeechon Project]] :* {{ko icon}} [[:ko:루예촌 선발 시험|루예촌 선발 시험]] # [[ထူးချွန်ကလေး ပညာရေး]] == Modules == # [[Module:NeoBar]] # [[Module:Coutput]] # [[Module:Corporate Number Inspection]] # [[Module:ConvertToBurmese]] == Colonization Myanmar Articles to other Languages == === အနုပညာရှင်များ === :၁။ [[လက်ဝဲသုန္ဒရ]] :* {{ko icon}} [[:ko:랙웨뚠다라|랙웨뚠다라]] :* {{ja icon}} [[:ja:ミャッサン|ミャッサン]] :၂။ [[လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်]] :* {{ko icon}} [[:ko:흘라잉공주|흘라잉공주]] :၃။ [[အလင်းရောင် (သရုပ်ဆောင်)|အလင်းရောင်]] :* {{ko icon}} [[:ko:아 링 야웅|아 링 야웅]] === တောင်ငူမင်းဆက် === :၁။ [[မင်းကြီးညို]] :* {{ko icon}} [[:ko:밍지뇨|밍지뇨]] === ကုန်းဘောင်မင်းဆက် === :၁။ [[နောင်တော်ကြီးမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၇၆၀]] ~ [[၁၇၆၄]]) :* {{ko icon}} [[:ko:디베잉왕|디베잉왕]] :၂။ [[ဆင်ဖြူရှင်မင်း]] (နန်းသက်: [[၁၇၆၄]] ~ [[၁၇၇၆]]) :* {{ko icon}} [[:ko:싱뷰싱왕|싱뷰싱왕]] :၃။ [[စဉ့်ကူးမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၇၇၆]] ~ [[၁၇၈၂]]) :* {{ko icon}} [[:ko:싱구왕|싱구왕]] :၄။ [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] (နန်းသက်: [[၁၇၈၂]]) :* {{ko icon}} [[:ko:마웅마웅왕|마웅마웅왕]] :၅။ [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (နန်းသက်: [[၁၇၈၂]] ~ [[၁၈၁၉]]) :* {{ko icon}} [[:ko:바둥왕|바둥왕]] :၆။ [[စစ်ကိုင်းမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၈၁၉]] ~ [[၁၈၃၇]]) :* {{ko icon}} [[:ko:자가잉왕|자가잉왕]] :၇။ [[သာယာဝတီမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၈၃၇]] ~ [[၁၈၄၆]]) :* {{ko icon}} [[:ko:따야와디왕|따야와디왕]] :၈။ [[ပုဂံမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၈၄၆]] ~ [[၁၈၅၃]]) :* {{ko icon}} [[:ko:바강왕|바강왕]] === ဘောလုံးသမား === :၁။ [[မောင်မောင်လွင် (ဘောလုံးသမား)|မောင်မောင်လွင်]] :* {{ko icon}} [[:ko:마웅 마웅 륑|마웅 마웅 르윙]] == Templates == # [[တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ဂျိုဆောန်]] # [[တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ကိုရီးယားဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်]] # [[တမ်းပလိတ်:ဘားဂရပ်]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox Korean administrative division status]] # [[တမ်းပလိတ်:Administrative Division of South Korea]] # [[တမ်းပလိတ်:တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] # [[တမ်းပလိတ်:North Korea Provincial level Labelled Map]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox Korean Royalty/doc]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox surname]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox biological classification]] # [[တမ်းပလိတ်:Otheruses2]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox Government Executive]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox French Region]] # [[တမ်းပလိတ်:အလယ်ခေတ် ကိုရီးယား]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox image frame]] # [[တမ်းပလိတ်:Nobel Prize stamp]] # [[တမ်းပလိတ်:Recent death]] # [[တမ်းပလိတ်:Basic Information Administrative Districts]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox Thai Province]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox YouTuber]] # {{မြန်မာ ဂဏန်း}} [[အံရီ လွီ လ ရှာတလျေ]] == Project Pages == # [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ]] # [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ/ပြင်သစ်ဘာသာ]] # [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ/စပိန်ဘာသာ]] # [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ]] qmwmutro40jirrzrfglclfq1iehqtzl 1057881 1057880 2026-10-14T03:15:14Z Kaday Han Thaw 122086 /* Templates */ 1057881 wikitext text/x-wiki <div style="width: max-content;margin: auto;animation: ship linear 9s infinite; font-family:monospace, monospace; color:{{#switch:{{#expr:{{#time:U}} mod 9}}|0=#69C|1=#50C878|2=#EE7F2D|3=#B57EDC|4=#DE3163|5=#FB607F|6=#87CEEB|7=#00AD83|8=#3AB09E}}; font-size:115%;">[[File:Brrrrrrrrz.gif|25px]] '''Welcome to my userpage!!!''' [[File:Brrrrrrrrz.gif|25px]]</div> <span style="font-size:large">'''ကျွန်ုပ် အကြောင်း'''</span><br> [[အုလ်ဆာ စာချုပ်]] '''အမည် :''' ဘုန်းပြည့်စုံ<br> '''Nickname :''' ကုဋေဟန်သော် <br> '''မွေးနေ့ :''' ၂၀၀၉.၀၅.၁၄<br> '''နေရပ် :''' [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[မော်လမြိုင်မြို့]]<br> '''ပညာရေး အခြေအနေ''' : ဒွါဒသမတန်း<br> '''ဝါသနာ :''' [[ဘာသာစကား]]များ လေ့လာခြင်း၊ ဂီတ အနုပညာ၊ ပန်းချီ အနုပညာ<br> '''Title :''' [[၂၀၂၅|၂၀၂၅ ခုနှစ်]] ဒသမတန်း [[လူရည်ချွန် စီမံကိန်း|လူရည်ချွန်]]<br> {| name="userboxes" id="userboxes" style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 1ex; width: 242px; border: 1px solid #99B3FF; clear: right" |- ! '''Kaday Han Thaw''' |- |{{User Myanmar}} |- | {{ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်}} |- | {{User date}} |- | {{User time}} |- |{{User Biology}} |- | {{User my}} |- | {{User en-4}} |- | {{User ko-4}} |- | {{User ja-2}} |- | {{User fr-1}} |- | {{User male}} |- | {{User Wikipedian For|year=2024|month=5|day=5}} |} == ပညာရေး ဆောင်းပါး == # [[လူရည်ချွန် စီမံကိန်း]] :* {{en icon}} [[:en:Luyeechon Project|Luyeechon Project]] :* {{ko icon}} [[:ko:루예촌 선발 시험|루예촌 선발 시험]] # [[ထူးချွန်ကလေး ပညာရေး]] == Modules == # [[Module:NeoBar]] # [[Module:Coutput]] # [[Module:Corporate Number Inspection]] # [[Module:ConvertToBurmese]] == Colonization Myanmar Articles to other Languages == === အနုပညာရှင်များ === :၁။ [[လက်ဝဲသုန္ဒရ]] :* {{ko icon}} [[:ko:랙웨뚠다라|랙웨뚠다라]] :* {{ja icon}} [[:ja:ミャッサン|ミャッサン]] :၂။ [[လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်]] :* {{ko icon}} [[:ko:흘라잉공주|흘라잉공주]] :၃။ [[အလင်းရောင် (သရုပ်ဆောင်)|အလင်းရောင်]] :* {{ko icon}} [[:ko:아 링 야웅|아 링 야웅]] === တောင်ငူမင်းဆက် === :၁။ [[မင်းကြီးညို]] :* {{ko icon}} [[:ko:밍지뇨|밍지뇨]] === ကုန်းဘောင်မင်းဆက် === :၁။ [[နောင်တော်ကြီးမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၇၆၀]] ~ [[၁၇၆၄]]) :* {{ko icon}} [[:ko:디베잉왕|디베잉왕]] :၂။ [[ဆင်ဖြူရှင်မင်း]] (နန်းသက်: [[၁၇၆၄]] ~ [[၁၇၇၆]]) :* {{ko icon}} [[:ko:싱뷰싱왕|싱뷰싱왕]] :၃။ [[စဉ့်ကူးမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၇၇၆]] ~ [[၁၇၈၂]]) :* {{ko icon}} [[:ko:싱구왕|싱구왕]] :၄။ [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] (နန်းသက်: [[၁၇၈၂]]) :* {{ko icon}} [[:ko:마웅마웅왕|마웅마웅왕]] :၅။ [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (နန်းသက်: [[၁၇၈၂]] ~ [[၁၈၁၉]]) :* {{ko icon}} [[:ko:바둥왕|바둥왕]] :၆။ [[စစ်ကိုင်းမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၈၁၉]] ~ [[၁၈၃၇]]) :* {{ko icon}} [[:ko:자가잉왕|자가잉왕]] :၇။ [[သာယာဝတီမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၈၃၇]] ~ [[၁၈၄၆]]) :* {{ko icon}} [[:ko:따야와디왕|따야와디왕]] :၈။ [[ပုဂံမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၈၄၆]] ~ [[၁၈၅၃]]) :* {{ko icon}} [[:ko:바강왕|바강왕]] === ဘောလုံးသမား === :၁။ [[မောင်မောင်လွင် (ဘောလုံးသမား)|မောင်မောင်လွင်]] :* {{ko icon}} [[:ko:마웅 마웅 륑|마웅 마웅 르윙]] == Templates == # [[တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ဂျိုဆောန်]] # [[တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ကိုရီးယားဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်]] # [[တမ်းပလိတ်:ဘားဂရပ်]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox Korean administrative division status]] # [[တမ်းပလိတ်:Administrative Division of South Korea]] # [[တမ်းပလိတ်:တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] # [[တမ်းပလိတ်:North Korea Provincial level Labelled Map]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox Korean Royalty/doc]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox surname]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox biological classification]] # [[တမ်းပလိတ်:Otheruses2]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox Government Executive]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox French Region]] # [[တမ်းပလိတ်:အလယ်ခေတ် ကိုရီးယား]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox image frame]] # [[တမ်းပလိတ်:Nobel Prize stamp]] # [[တမ်းပလိတ်:Recent death]] # [[တမ်းပလိတ်:Basic Information Administrative Districts]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox Thai Province]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox YouTuber]] # [[တမ်းပလိတ်:မြန်မာ ဂဏန်း]] == Project Pages == # [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ]] # [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ/ပြင်သစ်ဘာသာ]] # [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ/စပိန်ဘာသာ]] # [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ]] bxxrgk6msr6ugwcs027u708dplj4fp9 1057882 1057881 2026-10-14T03:17:13Z Kaday Han Thaw 122086 /* */ 1057882 wikitext text/x-wiki <div style="width: max-content;margin: auto;animation: ship linear 9s infinite; font-family:monospace, monospace; color:{{#switch:{{#expr:{{#time:U}} mod 9}}|0=#69C|1=#50C878|2=#EE7F2D|3=#B57EDC|4=#DE3163|5=#FB607F|6=#87CEEB|7=#00AD83|8=#3AB09E}}; font-size:115%;">[[File:Brrrrrrrrz.gif|25px]] '''Welcome to my userpage!!!''' [[File:Brrrrrrrrz.gif|25px]]</div> <span style="font-size:large">'''ကျွန်ုပ် အကြောင်း'''</span><br> '''အမည် :''' ဘုန်းပြည့်စုံ<br> '''Nickname :''' ကုဋေဟန်သော် <br> '''မွေးနေ့ :''' ၂၀၀၉.၀၅.၁၄<br> '''နေရပ် :''' [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[မော်လမြိုင်မြို့]]<br> '''ပညာရေး အခြေအနေ''' : ဒွါဒသမတန်း<br> '''ဝါသနာ :''' [[ဘာသာစကား]]များ လေ့လာခြင်း၊ ဂီတ အနုပညာ၊ ပန်းချီ အနုပညာ<br> '''Title :''' [[၂၀၂၅|၂၀၂၅ ခုနှစ်]] ဒသမတန်း [[လူရည်ချွန် စီမံကိန်း|လူရည်ချွန်]]<br> {| name="userboxes" id="userboxes" style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 1ex; width: 242px; border: 1px solid #99B3FF; clear: right" |- ! '''Kaday Han Thaw''' |- |{{User Myanmar}} |- | {{ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်}} |- | {{User date}} |- | {{User time}} |- |{{User Biology}} |- | {{User my}} |- | {{User en-4}} |- | {{User ko-4}} |- | {{User ja-2}} |- | {{User fr-1}} |- | {{User male}} |- | {{User Wikipedian For|year=2024|month=5|day=5}} |} == ပညာရေး ဆောင်းပါး == # [[လူရည်ချွန် စီမံကိန်း]] :* {{en icon}} [[:en:Luyeechon Project|Luyeechon Project]] :* {{ko icon}} [[:ko:루예촌 선발 시험|루예촌 선발 시험]] # [[ထူးချွန်ကလေး ပညာရေး]] == Modules == # [[Module:NeoBar]] # [[Module:Coutput]] # [[Module:Corporate Number Inspection]] # [[Module:ConvertToBurmese]] == Colonization Myanmar Articles to other Languages == === အနုပညာရှင်များ === :၁။ [[လက်ဝဲသုန္ဒရ]] :* {{ko icon}} [[:ko:랙웨뚠다라|랙웨뚠다라]] :* {{ja icon}} [[:ja:ミャッサン|ミャッサン]] :၂။ [[လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်]] :* {{ko icon}} [[:ko:흘라잉공주|흘라잉공주]] :၃။ [[အလင်းရောင် (သရုပ်ဆောင်)|အလင်းရောင်]] :* {{ko icon}} [[:ko:아 링 야웅|아 링 야웅]] === တောင်ငူမင်းဆက် === :၁။ [[မင်းကြီးညို]] :* {{ko icon}} [[:ko:밍지뇨|밍지뇨]] === ကုန်းဘောင်မင်းဆက် === :၁။ [[နောင်တော်ကြီးမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၇၆၀]] ~ [[၁၇၆၄]]) :* {{ko icon}} [[:ko:디베잉왕|디베잉왕]] :၂။ [[ဆင်ဖြူရှင်မင်း]] (နန်းသက်: [[၁၇၆၄]] ~ [[၁၇၇၆]]) :* {{ko icon}} [[:ko:싱뷰싱왕|싱뷰싱왕]] :၃။ [[စဉ့်ကူးမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၇၇၆]] ~ [[၁၇၈၂]]) :* {{ko icon}} [[:ko:싱구왕|싱구왕]] :၄။ [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] (နန်းသက်: [[၁၇၈၂]]) :* {{ko icon}} [[:ko:마웅마웅왕|마웅마웅왕]] :၅။ [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (နန်းသက်: [[၁၇၈၂]] ~ [[၁၈၁၉]]) :* {{ko icon}} [[:ko:바둥왕|바둥왕]] :၆။ [[စစ်ကိုင်းမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၈၁၉]] ~ [[၁၈၃၇]]) :* {{ko icon}} [[:ko:자가잉왕|자가잉왕]] :၇။ [[သာယာဝတီမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၈၃၇]] ~ [[၁၈၄၆]]) :* {{ko icon}} [[:ko:따야와디왕|따야와디왕]] :၈။ [[ပုဂံမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၈၄၆]] ~ [[၁၈၅၃]]) :* {{ko icon}} [[:ko:바강왕|바강왕]] === ဘောလုံးသမား === :၁။ [[မောင်မောင်လွင် (ဘောလုံးသမား)|မောင်မောင်လွင်]] :* {{ko icon}} [[:ko:마웅 마웅 륑|마웅 마웅 르윙]] == Templates == # [[တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ဂျိုဆောန်]] # [[တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ကိုရီးယားဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်]] # [[တမ်းပလိတ်:ဘားဂရပ်]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox Korean administrative division status]] # [[တမ်းပလိတ်:Administrative Division of South Korea]] # [[တမ်းပလိတ်:တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] # [[တမ်းပလိတ်:North Korea Provincial level Labelled Map]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox Korean Royalty/doc]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox surname]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox biological classification]] # [[တမ်းပလိတ်:Otheruses2]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox Government Executive]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox French Region]] # [[တမ်းပလိတ်:အလယ်ခေတ် ကိုရီးယား]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox image frame]] # [[တမ်းပလိတ်:Nobel Prize stamp]] # [[တမ်းပလိတ်:Recent death]] # [[တမ်းပလိတ်:Basic Information Administrative Districts]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox Thai Province]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox YouTuber]] # [[တမ်းပလိတ်:မြန်မာ ဂဏန်း]] == Project Pages == # [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ]] # [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ/ပြင်သစ်ဘာသာ]] # [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ/စပိန်ဘာသာ]] # [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ]] 7he7to8pnb628g6ganx3jb4v6bh2vxf 1057887 1057882 2026-10-14T05:28:49Z Kaday Han Thaw 122086 /* */ 1057887 wikitext text/x-wiki <div style="width: max-content;margin: auto;animation: ship linear 9s infinite; font-family:monospace, monospace; color:{{#switch:{{#expr:{{#time:U}} mod 9}}|0=#69C|1=#50C878|2=#EE7F2D|3=#B57EDC|4=#DE3163|5=#FB607F|6=#87CEEB|7=#00AD83|8=#3AB09E}}; font-size:115%;">[[File:Brrrrrrrrz.gif|25px]] '''Welcome to my userpage!!!''' [[File:Brrrrrrrrz.gif|25px]]</div> [[Honi soit qui mal y pense]] <span style="font-size:large">'''ကျွန်ုပ် အကြောင်း'''</span><br> '''အမည် :''' ဘုန်းပြည့်စုံ<br> '''Nickname :''' ကုဋေဟန်သော် <br> '''မွေးနေ့ :''' ၂၀၀၉.၀၅.၁၄<br> '''နေရပ် :''' [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[မော်လမြိုင်မြို့]]<br> '''ပညာရေး အခြေအနေ''' : ဒွါဒသမတန်း<br> '''ဝါသနာ :''' [[ဘာသာစကား]]များ လေ့လာခြင်း၊ ဂီတ အနုပညာ၊ ပန်းချီ အနုပညာ<br> '''Title :''' [[၂၀၂၅|၂၀၂၅ ခုနှစ်]] ဒသမတန်း [[လူရည်ချွန် စီမံကိန်း|လူရည်ချွန်]]<br> {| name="userboxes" id="userboxes" style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 1ex; width: 242px; border: 1px solid #99B3FF; clear: right" |- ! '''Kaday Han Thaw''' |- |{{User Myanmar}} |- | {{ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်}} |- | {{User date}} |- | {{User time}} |- |{{User Biology}} |- | {{User my}} |- | {{User en-4}} |- | {{User ko-4}} |- | {{User ja-2}} |- | {{User fr-1}} |- | {{User male}} |- | {{User Wikipedian For|year=2024|month=5|day=5}} |} == ပညာရေး ဆောင်းပါး == # [[လူရည်ချွန် စီမံကိန်း]] :* {{en icon}} [[:en:Luyeechon Project|Luyeechon Project]] :* {{ko icon}} [[:ko:루예촌 선발 시험|루예촌 선발 시험]] # [[ထူးချွန်ကလေး ပညာရေး]] == Modules == # [[Module:NeoBar]] # [[Module:Coutput]] # [[Module:Corporate Number Inspection]] # [[Module:ConvertToBurmese]] == Colonization Myanmar Articles to other Languages == === အနုပညာရှင်များ === :၁။ [[လက်ဝဲသုန္ဒရ]] :* {{ko icon}} [[:ko:랙웨뚠다라|랙웨뚠다라]] :* {{ja icon}} [[:ja:ミャッサン|ミャッサン]] :၂။ [[လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်]] :* {{ko icon}} [[:ko:흘라잉공주|흘라잉공주]] :၃။ [[အလင်းရောင် (သရုပ်ဆောင်)|အလင်းရောင်]] :* {{ko icon}} [[:ko:아 링 야웅|아 링 야웅]] === တောင်ငူမင်းဆက် === :၁။ [[မင်းကြီးညို]] :* {{ko icon}} [[:ko:밍지뇨|밍지뇨]] === ကုန်းဘောင်မင်းဆက် === :၁။ [[နောင်တော်ကြီးမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၇၆၀]] ~ [[၁၇၆၄]]) :* {{ko icon}} [[:ko:디베잉왕|디베잉왕]] :၂။ [[ဆင်ဖြူရှင်မင်း]] (နန်းသက်: [[၁၇၆၄]] ~ [[၁၇၇၆]]) :* {{ko icon}} [[:ko:싱뷰싱왕|싱뷰싱왕]] :၃။ [[စဉ့်ကူးမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၇၇၆]] ~ [[၁၇၈၂]]) :* {{ko icon}} [[:ko:싱구왕|싱구왕]] :၄။ [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] (နန်းသက်: [[၁၇၈၂]]) :* {{ko icon}} [[:ko:마웅마웅왕|마웅마웅왕]] :၅။ [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (နန်းသက်: [[၁၇၈၂]] ~ [[၁၈၁၉]]) :* {{ko icon}} [[:ko:바둥왕|바둥왕]] :၆။ [[စစ်ကိုင်းမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၈၁၉]] ~ [[၁၈၃၇]]) :* {{ko icon}} [[:ko:자가잉왕|자가잉왕]] :၇။ [[သာယာဝတီမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၈၃၇]] ~ [[၁၈၄၆]]) :* {{ko icon}} [[:ko:따야와디왕|따야와디왕]] :၈။ [[ပုဂံမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၈၄၆]] ~ [[၁၈၅၃]]) :* {{ko icon}} [[:ko:바강왕|바강왕]] === ဘောလုံးသမား === :၁။ [[မောင်မောင်လွင် (ဘောလုံးသမား)|မောင်မောင်လွင်]] :* {{ko icon}} [[:ko:마웅 마웅 륑|마웅 마웅 르윙]] == Templates == # [[တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ဂျိုဆောန်]] # [[တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ကိုရီးယားဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်]] # [[တမ်းပလိတ်:ဘားဂရပ်]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox Korean administrative division status]] # [[တမ်းပလိတ်:Administrative Division of South Korea]] # [[တမ်းပလိတ်:တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] # [[တမ်းပလိတ်:North Korea Provincial level Labelled Map]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox Korean Royalty/doc]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox surname]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox biological classification]] # [[တမ်းပလိတ်:Otheruses2]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox Government Executive]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox French Region]] # [[တမ်းပလိတ်:အလယ်ခေတ် ကိုရီးယား]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox image frame]] # [[တမ်းပလိတ်:Nobel Prize stamp]] # [[တမ်းပလိတ်:Recent death]] # [[တမ်းပလိတ်:Basic Information Administrative Districts]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox Thai Province]] # [[တမ်းပလိတ်:Infobox YouTuber]] # [[တမ်းပလိတ်:မြန်မာ ဂဏန်း]] == Project Pages == # [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ]] # [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ/ပြင်သစ်ဘာသာ]] # [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ/စပိန်ဘာသာ]] # [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ]] djg307nls7xo6ms297k19bp5dv6381c 0 270705 1057883 1023950 2026-10-14T03:19:13Z Kaday Han Thaw 122086 1057883 wikitext text/x-wiki '''ထူးချွန်ကလေး ပညာရေး''' (အင်္ဂလိပ်: Gifted education) သို့မဟုတ် '''ပါရမီရှင် ပညာရေး''' ဆိုသည်မှာ အများထက် ထူးချွန်သော သို့မဟုတ် ပါရမီပါလာသော ကလေးသူငယ်များအတွက် သီးသန့်စီစဉ်ပေးထားသော ပညာရေးအမျိုးအစားဖြစ်သည်။ ထူးချွန်ကလေး ပညာရေးအတွက် အဓိက ချဉ်းကပ်မှု (၂) ခုမှာ '''ကြွယ်ဝစေခြင်း (Enrichment)''' နှင့် '''အရှိန်မြှင့်ခြင်း (Acceleration)''' တို့ဖြစ်သည်။ * '''ကြွယ်ဝစေခြင်း ပရိုဂရမ် (Enrichment Program):''' အခြားကျောင်းသားများနှင့် တူညီသော နှုန်းဖြင့် သင်ရိုးညွှန်းတမ်းအတိုင်း သွားသော်လည်း အပိုဆောင်းနှင့် ပိုမိုနက်နဲသော အကြောင်းအရာများကို သင်ကြားပေးသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ထူးချွန်ကျောင်းသားများသည် သာမန်သင်ရိုးညွှန်းတမ်းပါ သင်ခန်းစာများကို ပြီးမြောက်ပြီးနောက် ထိုဘာသာရပ်နှင့် ပတ်သက်သည့် ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော အချက်အလက်များကို ထပ်မံလေ့လာခွင့် ရရှိကြသည်။ * '''အရှိန်မြှင့်ခြင်း ပရိုဂရမ် (Acceleration Program):''' ကျောင်းသားကို စံသင်ရိုးညွှန်းတမ်းအတိုင်း သင်ကြားရာတွင် သာမန်ထက် ပိုမိုမြန်ဆန်သော နှုန်းဖြင့် သင်ယူစေခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုသို့ပြုလုပ်ရာတွင် ကလေးကို အတန်းကျော် (တစ်တန်း သို့မဟုတ် နှစ်တန်း) တက်ရောက်စေခြင်း ပုံစံမျိုး ပါဝင်သည်။ ထူးချွန်ပြီး ပါရမီပါသူများဟု သတ်မှတ်ရာတွင် များသောအားဖြင့် IQ စာမေးပွဲများ၌ အမှတ်အများဆုံး ထိပ်တန်းရာခိုင်နှုန်းတွင် ပါဝင်သူများကို ဆိုလိုသည်။ ပရိုဂရမ်အလိုက် ရွေးချယ်ခံရသည့် ကျောင်းသားရာခိုင်နှုန်း ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် ထူးချွန်ကလေး ပညာရေးပရိုဂရမ်များအတွက် ၁၀% သို့မဟုတ် ၎င်းအောက်ကိုသာ ရွေးချယ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော်လည်း အလွန်ထူးချွန်ထက်မြက်သော အရည်အချင်းရှိသည့် ကလေးတစ်ဦးအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ရန်အတွက် ထိပ်တန်း ၁% အတွင်း ရမှတ်ရရှိရန် မျှော်လင့်ထားလေ့ရှိသည်။ == ပိုမိုဖတ်ရှုရန် == * ထူးချွန်ကလေးပညာရေးအကြောင်း နောက်ဆုံး သုတေသနများ - ''Gifted Child Quarterly'', ''Journal of Advanced Academics'', ''Journal for the Education of the Gifted'', [https://web.archive.org/web/20120521020902/http://www.roeper.org/netcommunity/page.aspx?pid=1222 ''Roeper Review''] * Assouline, S., and A. Lupkowski-Shoplik (2005). ''Developing Math Talent: A Guide for Educating Gifted And Advanced Learners in Math''. Waco, TX: Prufrock Press. * Broecher, J. (2005). ''Hochintelligente kreativ begaben''. LIT-Verlag Muenster, Hamburg 2005 (Application of the High/Scope Approach and Renzulli's Enrichment Triad Model to a German Summer Camp for the Gifted) * Davidson, Jan and Bob, with Vanderkam, Laura (2004). ''Genius Denied: How to Stop Wasting Our Brightest Young Minds''. New York, NY: Simon and Schuster. * Davis, G., and S. Rimm (1989). ''Education of the Gifted and Talented'' (2nd edn). Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall. * Hansen, J., and S. Hoover (1994). ''Talent Development: Theories and Practice''. Dubuque, IA: Kendall Hunt. * Johnsen, S. (1999, November/ December). "The top 10 events in gifted education". ''Gifted Child Today'', 22(6), 7. * Frank, Maurice (2013). [https://www.libed.org.uk/index.php/articles/414-high-learning-potential "High Learning Potential"]{{Dead link|date=April 2026}}. In ''Lib Ed'', a UK-based (online, formerly paper) magazine opposed to authoritarian schooling. * Newland, T. (1976). ''The Gifted in Historical Perspective''. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall. * Piirto, J. (1999). ''Talented Adults and Children: Their Development and Education'' (3rd edn). Waco, TX,: Prufrock Press. * Rogers, Karen B. (2002). ''Re-forming Gifted Education: How Parents and Teachers Can Match the Program to the Child''. Scottsdale, AZ: Great Potential Press. * Winebrenner, Susan. (2001). ''Teaching Gifted Kids in the Regular Classroom''. Minneapolis, MN: Free Spirit Publishing. * U.S. Department of Education, Office of Educational Research and Improvement. (1993). ''National Excellence: A case for developing America's talent''. Washington, DC: U.S. Government Printing Office. == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * {{Link language|en}} [http://hoagiesgifted.org Hoagies' Gifted Education Page] * {{Link language|en}} [http://www.gifted.uconn.edu/nrcgt/reports/rbdm9102/rbdm9102.pdf The Relationship of Grouping Practices to the Education of the Gifted and Talented Learner.] * {{Link language|en}} [http://cfge.wm.edu/conference%20documents/Myths%20about%20Gifted%20Students.pdf Myths About Gifted Students] * {{Link language|en}} [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704559904576230570655238148 Raising an Accidental Prodigy] {{Edu-stub}} {{Authority control}} [[ကဏ္ဍ:ထူးချွန်ကလေး ပညာရေး| ]] [[ကဏ္ဍ:ကျောင်းဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများ]] l40ivhqfpysyek4w0tc02v8v5kuc2qc 10 283947 1057936 1057227 2026-10-14T10:11:09Z Zawzawaungthwin 100038 [[ကိုကိုလွင် (ဒေါက်တာ)|ကိုကိုလွင်]] 1057936 wikitext text/x-wiki {{#invoke:navbox|navbox |name= မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ |title= [[File:State seal of Myanmar.svg|15px]] [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] |listclass = hlist |state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} |titlestyle = |above= [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]]: [[မင်းအောင်လှိုင်]] <Br> [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယသမ္မတ (၁)]]: [[ညိုစော]] နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယသမ္မတ (၂)]]: [[နန်းနီနီအေး]] |list1={{navbox with columns|child|fullwidth = true |state=uncollapsed |title= '''ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ''' |col1 = {{#invoke:navbox|navbox|subgroup |groupstyle = vertical-align:top;white-space:normal; |group1=[[နိုင်ငံတော် သမ္မတရုံး|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး]] |list1=[[ခင်မောင်ရီ]] |group2=[[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန]] |list2=[[တင်အောင်စန်း]] |group3=[[ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ပို့ဆောင်ရေး]] |list3=[[မြထွန်းဦး]] |group4=[[ဒီဂျစ်တယ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ဒီဂျစ်တယ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး<br>နှင့် ဆက်သွယ်ရေး]] |list4=[[မြထွန်းဦး]] |group5=[[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေး]] |list5=[[ထွန်းအောင်]] |group6=[[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေး]] |list6= [[ကိုကိုဦး (ဗိုလ်ချုပ်)|ကိုကိုဦး]] |group7=[[နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံခြားရေး]] |list7=[[တင်မောင်ဆွေ]] |group8=[[အမျိုးသားစီမံကိန်း၊ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့် နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|အမျိုးသားစီမံကိန်း၊<br>ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့်<br>နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေး]] |list8=[[အောင်ကျော်ဟိုး]] |group9=[[ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန် ဝန်ကြီးဌာန|ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန်]] |list9=[[ကံဇော် (ဒေါက်တာ)|ကံဇော်]] |group10=[[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|နယ်စပ်ရေးရာ]] |list10=[[ဖုန်းမြတ်]] |group11=[[တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီးဌာန|တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာ]] |list11=[[သန်းမောင်]] }} |col2 = {{#invoke:navbox|navbox|subgroup |groupstyle = vertical-align:top;white-space:normal; |group2=[[ဥပဒေရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|ဥပဒေရေးရာ]] |list2=[[သီတာဦး]] |group3=[[ပညာရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပညာရေး]] |list3=[[ချောချောစိန်]] |group4=[[သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ ဝန်ကြီးဌာန|သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ]] |list4=[[မျိုးသိန်းကျော်]] |group5=[[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန|ကျန်းမာရေး]] |list5=[[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|စိုးဝင်း]] |group6=[[အမျိုးသမီးရေးရာဝန်ကြီးဌာန|အမျိုးသမီးရေးရာ]] |list6=[[သက်သက်ဇင်]] |group7=[[ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန|ပြန်ကြားရေး]] |list7= [[ထိန်လင်း (ဗိုလ်မှူးကြီး)|ထိန်လင်း]] |group8=[[သာသနာရေး ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေး]] |list8=[[တင်ဦးလွင်]] |group9=[[စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန|စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေး<br>နှင့် ဆည်မြောင်း]] |list9=[[မင်းနောင် (ဝန်ကြီး)|မင်းနောင်]] |group10=[[သမဝါယမနှင့် ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေး ဝန်ကြီးဌာန|သမဝါယမနှင့်<br>ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေး]] |list10=[[မျိုးဇော်သိမ်း]] |group11=[[သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဝန်ကြီးဌာန|သယံဇာတနှင့်<br>သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေး]] |list11=[[ဆန်းဦး]] }} |col3 = {{#invoke:navbox|navbox|subgroup |groupstyle = vertical-align:top;white-space:normal; |group2=[[လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန|လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင်]] |list2=[[ကိုကိုလွင်]] |group3=စက်မှုနှင့် MSME ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး |list3=[[ချာလီသန်း]] |group4=[[လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့်<br>ပြည်သူ့အင်အား]] |list4=[[မြင့်ကြိုင်]] |group5=[[အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန|အလုပ်သမား]] |list5=[[မောင်မြင့်]] |group6=[[စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး]] |list6=[[ထွန်းအုံ]] |group7=[[အားကစားရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|အားကစားရေးရာ]] |list7=[[ရဲမြင့်ထွန်း]] |group8=[[လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန|လူငယ်ရေးရာ]] |list8=[[မောင်သင်း]] |group9=[[ဆောက်လုပ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ဆောက်လုပ်ရေး]] |list9=[[မျိုးသန့်]] |group10=[[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူမှုဝန်ထမ်း၊ ကယ်ဆယ်ရေး<br>နှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး]] |list10= [[ကိုကိုလွင် (ဒေါက်တာ)|ကိုကိုလွင်]] |group11=[[ဟိုတယ်၊ ခရီးသွားလာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန|ဟိုတယ်၊ ခရီးသွားလာရေး<br>နှင့် ယဉ်ကျေးမှု]] |list11=[[ခင်မောင်စိုး (ဝန်ကြီး)|ခင်မောင်စိုး]] }} }} |list2={{navbox with columns|child|fullwidth = true |state=<includeonly>collapsed</includeonly> |title= '''ဒုတိယဝန်ကြီးများ''' |col1 = {{#invoke:navbox|navbox|subgroup |groupstyle = vertical-align:top;white-space:normal; |group1=[[နိုင်ငံတော် သမ္မတရုံး|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး]] |list1= ခင်လတ် |group2=[[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန]] |list2=[[ထင်ကျော်သူ]] |group3=[[ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ပို့ဆောင်ရေး]] |list3=[[အောင်မြိုင်]]<br>[[ထွန်းလူ]] |group4=[[ဒီဂျစ်တယ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ဒီဂျစ်တယ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး<br>နှင့် ဆက်သွယ်ရေး]] |list4=[[မင်းဇေယျာလှိုင်]]<br>[[သက်ဝင်းအောင်]] |group5=[[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေး]] |list5=[[အောင်မျိုးသန့်]] |group6=[[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေး]] |list6=မင်းသူ |group7=[[နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံခြားရေး]] |list7=[[နိုင်မင်းကျော်]]<br>[[ကိုကိုကျော်]] |group8=[[ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန် ဝန်ကြီးဌာန|ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန်]] |list8=[[သန်းသန်းလင်း]]<br> [[ကျော်ထင် (ဒုတိယဝန်ကြီး)|ကျော်ထင်]] |group9=[[အမျိုးသားစီမံကိန်း၊ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့် နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|အမျိုးသားစီမံကိန်း၊<br>ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့်<br>နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေး]] |list9=[[သန့်စင်လွင်]] <br> [[ဟန်ဝင်းအောင်]] |group10=[[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|နယ်စပ်ရေးရာ]] |list10=[[ကျော်စွာဦး]] |group11=[[တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီးဌာန|တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာ]] |list11=[[စိုင်းထွန်းညို]] }} |col2 = {{#invoke:navbox|navbox|subgroup |groupstyle = vertical-align:top;white-space:normal; |group2=[[ဥပဒေရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|ဥပဒေရေးရာ]] |list2=[[ထိန်လင်းဦး]] |group3=[[ပညာရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပညာရေး]] |list3=[[နေမျိုးလှိုင်]]<br> [[ဝင်းမောင်သိန်း]] |group4=[[သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ ဝန်ကြီးဌာန|သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ]] |list4=[[နေခြည်လဲ့လဲ့သိန်း]] |group5=[[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန|ကျန်းမာရေး]] |list5= [[တင်ထွန်း]] |group6=[[အမျိုးသမီးရေးရာဝန်ကြီးဌာန|အမျိုးသမီးရေးရာ]] |list6=[[နေသွယ်ကြည်]] |group7=[[ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန|ပြန်ကြားရေး]] |list7=[[ရဲတင့်]] |group8=[[သာသနာရေး ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေး]] |list8=[[လင်းအောင်]] |group9=[[စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန|စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေး<br>နှင့် ဆည်မြောင်း]] |list9=[[ဗိုလ်ဗိုလ်ကျော်]]<br>[[ရဲထွန်းဝင်း]]<br>[[ရဲတင့်ထွန်း]] |group10=[[သမဝါယမနှင့် ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေး ဝန်ကြီးဌာန|သမဝါယမနှင့်<br>ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေး]] |list10=[[သိုက်စိုး]] |group11=[[သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဝန်ကြီးဌာန|သယံဇာတနှင့်<br>သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေး]] |list11=[[ခင်လတ်ကြီး]]<br>[[သောင်းနိုင်ဦး]] }} |col3 = {{#invoke:navbox|navbox|subgroup |groupstyle = vertical-align:top;white-space:normal; |group2=[[လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန|လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင်]] |list2= အေးကျော် <br>[[ကျော်နိုင်ဝင်း]] |group3= စက်မှုနှင့် MSME ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး |list3=[[သွင်အောင်]]<br>[[အောင်ဇေယျ]] |group4=[[လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့်<br>ပြည်သူ့အင်အား]] |list4=[[လင်းဇော်ထွန်း]]<br>[[ခိုင်ခိုင်စိုး]] |group5=[[အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန|အလုပ်သမား]] |list5=မျိုးအောင် |group6=[[စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး]] |list6=[[မင်းမင်း]]<br>[[ဝင်းမြင့်ခိုင်]] |group7=[[အားကစားရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|အားကစားရေးရာ]] |list7=[[မျိုးကျော်သူ]] |group8=[[လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန|လူငယ်ရေးရာ]] |list8=[[စစ်နိုင်]] |group9=[[ဆောက်လုပ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ဆောက်လုပ်ရေး]] |list9=[[မျိုးမြင့်]]<br>[[သောင်းနိုင်(ဒေါက်တာ)|သောင်းနိုင်]] |group10=[[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူမှုဝန်ထမ်း၊ ကယ်ဆယ်ရေး<br>နှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး]] |list10= သန်းစိုး<br>[[သန့်ဇော်လွင်]] |group11=[[ဟိုတယ်၊ ခရီးသွားလာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန|ဟိုတယ်၊ ခရီးသွားလာရေး<br>နှင့် ယဉ်ကျေးမှု]] |list11=[[အေးထွန်း]]<br>[[ဖြိုးဇော်စိုး]] }} }} }}<noinclude> {{collapsible option}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရအဖွဲ့ လမ်းညွှန်တမ်းပလိတ်များ]] </noinclude> 0ka5op1fgh9nnohh3mroc248m7e3c22 1057941 1057936 2026-10-14T11:06:35Z Zawzawaungthwin 100038 list5= [[ရာပြည့်]] 1057941 wikitext text/x-wiki {{#invoke:navbox|navbox |name= မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ |title= [[File:State seal of Myanmar.svg|15px]] [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] |listclass = hlist |state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} |titlestyle = |above= [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]]: [[မင်းအောင်လှိုင်]] <Br> [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယသမ္မတ (၁)]]: [[ညိုစော]] နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယသမ္မတ (၂)]]: [[နန်းနီနီအေး]] |list1={{navbox with columns|child|fullwidth = true |state=uncollapsed |title= '''ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ''' |col1 = {{#invoke:navbox|navbox|subgroup |groupstyle = vertical-align:top;white-space:normal; |group1=[[နိုင်ငံတော် သမ္မတရုံး|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး]] |list1=[[ခင်မောင်ရီ]] |group2=[[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန]] |list2=[[တင်အောင်စန်း]] |group3=[[ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ပို့ဆောင်ရေး]] |list3=[[မြထွန်းဦး]] |group4=[[ဒီဂျစ်တယ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ဒီဂျစ်တယ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး<br>နှင့် ဆက်သွယ်ရေး]] |list4=[[မြထွန်းဦး]] |group5=[[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေး]] |list5= [[ရာပြည့်]] |group6=[[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေး]] |list6= [[ကိုကိုဦး (ဗိုလ်ချုပ်)|ကိုကိုဦး]] |group7=[[နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံခြားရေး]] |list7=[[တင်မောင်ဆွေ]] |group8=[[အမျိုးသားစီမံကိန်း၊ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့် နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|အမျိုးသားစီမံကိန်း၊<br>ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့်<br>နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေး]] |list8=[[အောင်ကျော်ဟိုး]] |group9=[[ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန် ဝန်ကြီးဌာန|ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန်]] |list9=[[ကံဇော် (ဒေါက်တာ)|ကံဇော်]] |group10=[[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|နယ်စပ်ရေးရာ]] |list10=[[ဖုန်းမြတ်]] |group11=[[တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီးဌာန|တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာ]] |list11=[[သန်းမောင်]] }} |col2 = {{#invoke:navbox|navbox|subgroup |groupstyle = vertical-align:top;white-space:normal; |group2=[[ဥပဒေရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|ဥပဒေရေးရာ]] |list2=[[သီတာဦး]] |group3=[[ပညာရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပညာရေး]] |list3=[[ချောချောစိန်]] |group4=[[သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ ဝန်ကြီးဌာန|သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ]] |list4=[[မျိုးသိန်းကျော်]] |group5=[[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန|ကျန်းမာရေး]] |list5=[[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|စိုးဝင်း]] |group6=[[အမျိုးသမီးရေးရာဝန်ကြီးဌာန|အမျိုးသမီးရေးရာ]] |list6=[[သက်သက်ဇင်]] |group7=[[ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန|ပြန်ကြားရေး]] |list7= [[ထိန်လင်း (ဗိုလ်မှူးကြီး)|ထိန်လင်း]] |group8=[[သာသနာရေး ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေး]] |list8=[[တင်ဦးလွင်]] |group9=[[စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန|စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေး<br>နှင့် ဆည်မြောင်း]] |list9=[[မင်းနောင် (ဝန်ကြီး)|မင်းနောင်]] |group10=[[သမဝါယမနှင့် ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေး ဝန်ကြီးဌာန|သမဝါယမနှင့်<br>ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေး]] |list10=[[မျိုးဇော်သိမ်း]] |group11=[[သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဝန်ကြီးဌာန|သယံဇာတနှင့်<br>သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေး]] |list11=[[ဆန်းဦး]] }} |col3 = {{#invoke:navbox|navbox|subgroup |groupstyle = vertical-align:top;white-space:normal; |group2=[[လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန|လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင်]] |list2=[[ကိုကိုလွင်]] |group3=စက်မှုနှင့် MSME ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး |list3=[[ချာလီသန်း]] |group4=[[လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့်<br>ပြည်သူ့အင်အား]] |list4=[[မြင့်ကြိုင်]] |group5=[[အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန|အလုပ်သမား]] |list5=[[မောင်မြင့်]] |group6=[[စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး]] |list6=[[ထွန်းအုံ]] |group7=[[အားကစားရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|အားကစားရေးရာ]] |list7=[[ရဲမြင့်ထွန်း]] |group8=[[လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန|လူငယ်ရေးရာ]] |list8=[[မောင်သင်း]] |group9=[[ဆောက်လုပ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ဆောက်လုပ်ရေး]] |list9=[[မျိုးသန့်]] |group10=[[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူမှုဝန်ထမ်း၊ ကယ်ဆယ်ရေး<br>နှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး]] |list10= [[ကိုကိုလွင် (ဒေါက်တာ)|ကိုကိုလွင်]] |group11=[[ဟိုတယ်၊ ခရီးသွားလာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန|ဟိုတယ်၊ ခရီးသွားလာရေး<br>နှင့် ယဉ်ကျေးမှု]] |list11=[[ခင်မောင်စိုး (ဝန်ကြီး)|ခင်မောင်စိုး]] }} }} |list2={{navbox with columns|child|fullwidth = true |state=<includeonly>collapsed</includeonly> |title= '''ဒုတိယဝန်ကြီးများ''' |col1 = {{#invoke:navbox|navbox|subgroup |groupstyle = vertical-align:top;white-space:normal; |group1=[[နိုင်ငံတော် သမ္မတရုံး|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး]] |list1= ခင်လတ် |group2=[[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန]] |list2=[[ထင်ကျော်သူ]] |group3=[[ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ပို့ဆောင်ရေး]] |list3=[[အောင်မြိုင်]]<br>[[ထွန်းလူ]] |group4=[[ဒီဂျစ်တယ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ဒီဂျစ်တယ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး<br>နှင့် ဆက်သွယ်ရေး]] |list4=[[မင်းဇေယျာလှိုင်]]<br>[[သက်ဝင်းအောင်]] |group5=[[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေး]] |list5=[[အောင်မျိုးသန့်]] |group6=[[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေး]] |list6=မင်းသူ |group7=[[နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံခြားရေး]] |list7=[[နိုင်မင်းကျော်]]<br>[[ကိုကိုကျော်]] |group8=[[ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန် ဝန်ကြီးဌာန|ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန်]] |list8=[[သန်းသန်းလင်း]]<br> [[ကျော်ထင် (ဒုတိယဝန်ကြီး)|ကျော်ထင်]] |group9=[[အမျိုးသားစီမံကိန်း၊ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့် နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|အမျိုးသားစီမံကိန်း၊<br>ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့်<br>နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေး]] |list9=[[သန့်စင်လွင်]] <br> [[ဟန်ဝင်းအောင်]] |group10=[[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|နယ်စပ်ရေးရာ]] |list10=[[ကျော်စွာဦး]] |group11=[[တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီးဌာန|တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာ]] |list11=[[စိုင်းထွန်းညို]] }} |col2 = {{#invoke:navbox|navbox|subgroup |groupstyle = vertical-align:top;white-space:normal; |group2=[[ဥပဒေရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|ဥပဒေရေးရာ]] |list2=[[ထိန်လင်းဦး]] |group3=[[ပညာရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပညာရေး]] |list3=[[နေမျိုးလှိုင်]]<br> [[ဝင်းမောင်သိန်း]] |group4=[[သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ ဝန်ကြီးဌာန|သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ]] |list4=[[နေခြည်လဲ့လဲ့သိန်း]] |group5=[[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန|ကျန်းမာရေး]] |list5= [[တင်ထွန်း]] |group6=[[အမျိုးသမီးရေးရာဝန်ကြီးဌာန|အမျိုးသမီးရေးရာ]] |list6=[[နေသွယ်ကြည်]] |group7=[[ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန|ပြန်ကြားရေး]] |list7=[[ရဲတင့်]] |group8=[[သာသနာရေး ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေး]] |list8=[[လင်းအောင်]] |group9=[[စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန|စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေး<br>နှင့် ဆည်မြောင်း]] |list9=[[ဗိုလ်ဗိုလ်ကျော်]]<br>[[ရဲထွန်းဝင်း]]<br>[[ရဲတင့်ထွန်း]] |group10=[[သမဝါယမနှင့် ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေး ဝန်ကြီးဌာန|သမဝါယမနှင့်<br>ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေး]] |list10=[[သိုက်စိုး]] |group11=[[သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဝန်ကြီးဌာန|သယံဇာတနှင့်<br>သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေး]] |list11=[[ခင်လတ်ကြီး]]<br>[[သောင်းနိုင်ဦး]] }} |col3 = {{#invoke:navbox|navbox|subgroup |groupstyle = vertical-align:top;white-space:normal; |group2=[[လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန|လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင်]] |list2= အေးကျော် <br>[[ကျော်နိုင်ဝင်း]] |group3= စက်မှုနှင့် MSME ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး |list3=[[သွင်အောင်]]<br>[[အောင်ဇေယျ]] |group4=[[လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့်<br>ပြည်သူ့အင်အား]] |list4=[[လင်းဇော်ထွန်း]]<br>[[ခိုင်ခိုင်စိုး]] |group5=[[အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန|အလုပ်သမား]] |list5=မျိုးအောင် |group6=[[စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး]] |list6=[[မင်းမင်း]]<br>[[ဝင်းမြင့်ခိုင်]] |group7=[[အားကစားရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|အားကစားရေးရာ]] |list7=[[မျိုးကျော်သူ]] |group8=[[လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန|လူငယ်ရေးရာ]] |list8=[[စစ်နိုင်]] |group9=[[ဆောက်လုပ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ဆောက်လုပ်ရေး]] |list9=[[မျိုးမြင့်]]<br>[[သောင်းနိုင်(ဒေါက်တာ)|သောင်းနိုင်]] |group10=[[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူမှုဝန်ထမ်း၊ ကယ်ဆယ်ရေး<br>နှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး]] |list10= သန်းစိုး<br>[[သန့်ဇော်လွင်]] |group11=[[ဟိုတယ်၊ ခရီးသွားလာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန|ဟိုတယ်၊ ခရီးသွားလာရေး<br>နှင့် ယဉ်ကျေးမှု]] |list11=[[အေးထွန်း]]<br>[[ဖြိုးဇော်စိုး]] }} }} }}<noinclude> {{collapsible option}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရအဖွဲ့ လမ်းညွှန်တမ်းပလိတ်များ]] </noinclude> 7dov083x3ec3z64qkjpknd3hcgmz548 3 286792 1057784 1034523 2026-10-13T14:06:26Z Manchiu 3925 [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Xspwsh]] မှ [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Renamed user d7fcef2720b51c0dde37211c2598f899]] သို့ စာမျက်နှာကို ပြန်ညွှန်းချန်မထားဘဲ Manchiu က ရွှေ့ခဲ့သည်: အသုံးပြုသူ "[[Special:CentralAuth/Xspwsh|Xspwsh]]" ကို "[[Special:CentralAuth/Renamed user d7fcef2720b51c0dde37211c2598f899|Renamed user d7fcef2720b51c0dde37211c2598f899]]" သို့ အမည်ပြောင်းလဲစဉ် စာမျက်နှာအား အလိုအလျောက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း 1034523 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Xspwsh ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၁:၂၁၊ ၂၉ မေ ၂၀၂၆ (UTC) q0u4i1zzv0e2g9ws9dje1qhnjssnkkx 0 287333 1057892 1036595 2026-10-14T05:42:37Z ~2026-54673-69 149304 1057892 wikitext text/x-wiki '''ပိုလီနီးရှားလူမျိုးများသည်''' [[ပစိဖိတ် သမုဒ္ဒရာ|ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ]]ရှိ ပိုလီနီးရှားတြိဂံအတွင်းပါဝင်သော ကျွန်းစုဒေသများတွင် မူလနေထိုင်ကြပြီး၊ အချင်းချင်း နီးကပ်စွာ ဆက်နွယ်နေကြသည့် လူမျိုးရေးနှင့် ဘာသာစကားဆိုင်ရာ အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သည်။ သမိုင်းမတင်မီခေတ်က ၎င်းတို့၏ မူလအစမှာ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]မှ စတင်ခဲ့ပြီး၊ [[ထိုင်ဝမ် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးများ|ထိုင်ဝမ်]]ကို အစပြု၍ ပိုမိုကြီးမားသော [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ|အော်စထရိုနီးရှား]] လူမျိုးစုကြီး၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်။ ထိုလူမျိုးများသည် အော်စထရိုနီးရှား ဘာသာစကားမိသားစုအတွင်းရှိ သမုဒ္ဒရာနွယ်ဖွား ဘာသာစကားခွဲဖြစ်သည့် [[ပိုလီနီးရှားဘာသာစကားများ]]ကို ပြောဆိုကြသည်။ [[နယူးဇီလန်နိုင်ငံ|နယူးဇီလန်]]၏ ဌာနေတိုင်းရင်းသားဖြစ်ကြသော [[မော်ရီ လူမျိုး]]များသည် ပိုလီနီးရှားလူမျိုးစုများထဲတွင် လူဦးရေအများဆုံး အုပ်စုဖြစ်ပြီး၊<ref name="stats.govt.nz">{{Cite web |title=Māori population estimates: At 30 June 2022 |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/maori-population-estimates-at-30-june-2022/ |access-date=2023-01-31 |website=www.stats.govt.nz}}</ref> ၎င်းတို့၏နောက်တွင် [[ဆမိုးအားလူမျိုး]]၊ ဌာနေ [[ဟာဝိုင်အီလူမျိုး]]၊ [[တဟီတီလူမျိုး]]၊ [[တွန်ဂါလူမျိုး]]နှင့် [[ကွတ်ကျွန်းစု]] မော်ရီလူမျိုးတို့ အသီးသီး ရှိကြသည်။ {{Infobox ethnic group | group = ပိုလီနီးရှားလူမျိုးများ<br>(Polynesian people) | image = Polynesian Cultural Center - Canoe Pageant (8328364423).jpg | caption = ပိုလီနီးရှားလူမျိုးစုများ၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု ဖျော်ဖြေပွဲပုံရိပ် | poptime = အကြမ်းဖျင်း ၂ သန်းကျော် | popplace = [[ပိုလီနီးရှား]] (ပိုလီနီးရှားတြိဂံ)<br>([[နယူးဇီလန်နိုင်ငံ|နယူးဇီလန်]]၊ [[ဆမိုးအားနိုင်ငံ|ဆမိုးအား]]၊ [[ဟာဝိုင်အီပြည်နယ်|ဟာဝိုင်အီ]]၊ [[တဟီတီကျွန်း|တဟီတီ]]၊ [[တွန်ဂါနိုင်ငံ|တွန်ဂါ]]၊ [[ကွတ်ကျွန်းစု|ကွတ်ကျွန်းစု]]၊ [[အီစတာကျွန်း|ရာပါနူး]]) | langs = [[ပိုလီနီးရှားဘာသာစကားများ]] ([[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ|အော်စထရိုနီးရှား ဘာသာစကားများ]]) | rels = [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ ရိုးရာပိုလီနီးရှား ဘာသာတရား | related = [[ထိုင်ဝမ် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးများ|ထိုင်ဝမ်တိုင်းရင်းသားများ]]၊ [[မိုက်ခရိုနီးရှားလူမျိုးများ]]၊ [[မီလာနီးရှားလူမျိုးများ]] ([[အော်စထရိုနီးရှား လူမျိုးစုများ|အော်စထရိုနီးရှားလူမျိုးစုများ]]) }} == ရေကြောင်းခရီးသွားလာမှုနှင့် ကျွမ်းကျင်မှု == ပိုလီနီးရှားလူမျိုးများသည် ၎င်းတို့၏ ရိုးရာလှေကြီးများကို အသုံးပြု၍ ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ၏ အဝေးဆုံးထောင့်များအထိ ရောက်ရှိခဲ့ကြပြီး၊ ဟာဝိုင်အီ၊ ရာပါနူး (အီစတာကျွန်း) နှင့် အာအိုတေရိုအာ (နယူးဇီလန်) ကဲ့သို့သော ဝေးလံခေါင်သီသည့် ကျွန်းစုများအထိ အောင်မြင်စွာ အခြေချနေထိုင်နိုင်ခဲ့ကြခြင်းကြောင့် ရေကြောင်းသွားလာရေးတွင် ထူးချွန်ထင်ရှားသည့် ဂုဏ်သတင်းကို ရရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="Wilmshurst2011">{{Cite journal |last=Wilmshurst |first=Janet M. |author-link=Janet Wilmshurst |date=1 February 2011 |title=High-precision radiocarbon dating shows recent and rapid initial human colonization of East Polynesia |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2011-02-01_108_5/page/1815 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=108 |issue=5 |pages=1815–1820 |doi=10.1073/pnas.1015876108 |issn=0027-8424 |pmc=3033267 |pmid=21187404 |doi-access=free}}</ref> ပိုလီနီးရှားလူမျိုးများသည် ကြယ်တာရာများ၏ တည်နေရာကို ကြည့်ရှုခြင်း၊ ရေစီးကြောင်းများ၊ မိုးတိမ်များနှင့် ငှက်များ၏ ပျံသန်းရွေ့လျားပုံများကို လေ့လာဖတ်ရှုခြင်းအပါအဝင် ရှေးဟောင်း ရေကြောင်းသွားလာမှု ပညာရပ်များကို အသုံးပြု၍ ဤကဲ့သို့သော ကြီးမားသည့် ပင်လယ်ရေကြောင်းခရီးစဉ်များကို အောင်မြင်အောင် ဖြတ်ကျော်နိုင်ခဲ့ကြပြီး၊ ယင်းထူးခြားသော စွမ်းရည်များကို မျိုးဆက်အဆက်ဆက်မှတစ်ဆင့် ယနေ့တိုင် လက်ဆင့်ကမ်း ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။<ref name="NPR2013">{{Cite web |last=DOUCLEFF |first=MICHAELEEN |date=23 January 2013 |title=How The Sweet Potato Crossed The Pacific Way Before The Europeans Did |url=https://www.npr.org/sections/thesalt/2013/01/22/169980441/how-the-sweet-potato-crossed-the-pacific-before-columbus |access-date=25 January 2020 |website=NPR}}</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပိုလီနီးရှားလူမျိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:အော်စထရိုနီးရှား လူမျိုးစုများ]] [[ကဏ္ဍ:ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ ကျွန်းသူကျွန်းသားများ]] f8odgapiippxxlucabvdi8tsm3k886v 1057893 1057892 2026-10-14T05:43:06Z ~2026-54673-69 149304 /* */ 1057893 wikitext text/x-wiki '''ပိုလီနီးရှားလူမျိုးများသည်''' [[ပစိဖိတ် သမုဒ္ဒရာ|ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ]]ရှိ ပိုလီနီးရှားတြိဂံအတွင်းပါဝင်သော ကျွန်းစုဒေသများတွင် မူလနေထိုင်ကြပြီး၊ အချင်းချင်း နီးကပ်စွာ ဆက်နွယ်နေကြသည့် လူမျိုးရေးနှင့် ဘာသာစကားဆိုင်ရာ အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သည်။ သမိုင်းမတင်မီခေတ်က ၎င်းတို့၏ မူလအစမှာ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]မှ စတင်ခဲ့ပြီး၊ [[ထိုင်ဝမ် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးများ|ထိုင်ဝမ်]]ကို အစပြု၍ ပိုမိုကြီးမားသော [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ|အော်စထရိုနီးရှား]] လူမျိုးစုကြီး၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်။ {{Infobox ethnic group | group = ပိုလီနီးရှားလူမျိုးများ<br>(Polynesian people) | image = Polynesian Cultural Center - Canoe Pageant (8328364423).jpg | caption = ပိုလီနီးရှားလူမျိုးစုများ၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု ဖျော်ဖြေပွဲပုံရိပ် | poptime = အကြမ်းဖျင်း ၂ သန်းကျော် | popplace = [[ပိုလီနီးရှား]] (ပိုလီနီးရှားတြိဂံ)<br>([[နယူးဇီလန်နိုင်ငံ|နယူးဇီလန်]]၊ [[ဆမိုးအားနိုင်ငံ|ဆမိုးအား]]၊ [[ဟာဝိုင်အီပြည်နယ်|ဟာဝိုင်အီ]]၊ [[တဟီတီကျွန်း|တဟီတီ]]၊ [[တွန်ဂါနိုင်ငံ|တွန်ဂါ]]၊ [[ကွတ်ကျွန်းစု|ကွတ်ကျွန်းစု]]၊ [[အီစတာကျွန်း|ရာပါနူး]]) | langs = [[ပိုလီနီးရှားဘာသာစကားများ]] ([[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ|အော်စထရိုနီးရှား ဘာသာစကားများ]]) | rels = [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ ရိုးရာပိုလီနီးရှား ဘာသာတရား | related = [[ထိုင်ဝမ် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးများ|ထိုင်ဝမ်တိုင်းရင်းသားများ]]၊ [[မိုက်ခရိုနီးရှားလူမျိုးများ]]၊ [[မီလာနီးရှားလူမျိုးများ]] ([[အော်စထရိုနီးရှား လူမျိုးစုများ|အော်စထရိုနီးရှားလူမျိုးစုများ]]) }} ထိုလူမျိုးများသည် အော်စထရိုနီးရှား ဘာသာစကားမိသားစုအတွင်းရှိ သမုဒ္ဒရာနွယ်ဖွား ဘာသာစကားခွဲဖြစ်သည့် [[ပိုလီနီးရှားဘာသာစကားများ]]ကို ပြောဆိုကြသည်။ [[နယူးဇီလန်နိုင်ငံ|နယူးဇီလန်]]၏ ဌာနေတိုင်းရင်းသားဖြစ်ကြသော [[မော်ရီ လူမျိုး]]များသည် ပိုလီနီးရှားလူမျိုးစုများထဲတွင် လူဦးရေအများဆုံး အုပ်စုဖြစ်ပြီး၊<ref name="stats.govt.nz">{{Cite web |title=Māori population estimates: At 30 June 2022 |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/maori-population-estimates-at-30-june-2022/ |access-date=2023-01-31 |website=www.stats.govt.nz}}</ref> ၎င်းတို့၏နောက်တွင် [[ဆမိုးအားလူမျိုး]]၊ ဌာနေ [[ဟာဝိုင်အီလူမျိုး]]၊ [[တဟီတီလူမျိုး]]၊ [[တွန်ဂါလူမျိုး]]နှင့် [[ကွတ်ကျွန်းစု]] မော်ရီလူမျိုးတို့ အသီးသီး ရှိကြသည်။ == ရေကြောင်းခရီးသွားလာမှုနှင့် ကျွမ်းကျင်မှု == ပိုလီနီးရှားလူမျိုးများသည် ၎င်းတို့၏ ရိုးရာလှေကြီးများကို အသုံးပြု၍ ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ၏ အဝေးဆုံးထောင့်များအထိ ရောက်ရှိခဲ့ကြပြီး၊ ဟာဝိုင်အီ၊ ရာပါနူး (အီစတာကျွန်း) နှင့် အာအိုတေရိုအာ (နယူးဇီလန်) ကဲ့သို့သော ဝေးလံခေါင်သီသည့် ကျွန်းစုများအထိ အောင်မြင်စွာ အခြေချနေထိုင်နိုင်ခဲ့ကြခြင်းကြောင့် ရေကြောင်းသွားလာရေးတွင် ထူးချွန်ထင်ရှားသည့် ဂုဏ်သတင်းကို ရရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="Wilmshurst2011">{{Cite journal |last=Wilmshurst |first=Janet M. |author-link=Janet Wilmshurst |date=1 February 2011 |title=High-precision radiocarbon dating shows recent and rapid initial human colonization of East Polynesia |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2011-02-01_108_5/page/1815 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=108 |issue=5 |pages=1815–1820 |doi=10.1073/pnas.1015876108 |issn=0027-8424 |pmc=3033267 |pmid=21187404 |doi-access=free}}</ref> ပိုလီနီးရှားလူမျိုးများသည် ကြယ်တာရာများ၏ တည်နေရာကို ကြည့်ရှုခြင်း၊ ရေစီးကြောင်းများ၊ မိုးတိမ်များနှင့် ငှက်များ၏ ပျံသန်းရွေ့လျားပုံများကို လေ့လာဖတ်ရှုခြင်းအပါအဝင် ရှေးဟောင်း ရေကြောင်းသွားလာမှု ပညာရပ်များကို အသုံးပြု၍ ဤကဲ့သို့သော ကြီးမားသည့် ပင်လယ်ရေကြောင်းခရီးစဉ်များကို အောင်မြင်အောင် ဖြတ်ကျော်နိုင်ခဲ့ကြပြီး၊ ယင်းထူးခြားသော စွမ်းရည်များကို မျိုးဆက်အဆက်ဆက်မှတစ်ဆင့် ယနေ့တိုင် လက်ဆင့်ကမ်း ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။<ref name="NPR2013">{{Cite web |last=DOUCLEFF |first=MICHAELEEN |date=23 January 2013 |title=How The Sweet Potato Crossed The Pacific Way Before The Europeans Did |url=https://www.npr.org/sections/thesalt/2013/01/22/169980441/how-the-sweet-potato-crossed-the-pacific-before-columbus |access-date=25 January 2020 |website=NPR}}</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပိုလီနီးရှားလူမျိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:အော်စထရိုနီးရှား လူမျိုးစုများ]] [[ကဏ္ဍ:ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ ကျွန်းသူကျွန်းသားများ]] ry1tbukthojqd16kjnkxpu8rrgy7o5c 0 291160 1057809 1051287 2026-10-13T15:07:59Z Dr Lotus Black 31011 /* သမိုင်းကြောင်း (History) */ 1057809 wikitext text/x-wiki {{တမ်းပလိတ်:ကိန်းစနစ်များ}} [[သင်္ချာ|သင်္ချာပညာ]]တွင် '''အနုတ်ကိန်း (negative number)''' သည် သုည (zero) ထက်ငယ်သော [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ် (real number)]] တစ်ခုဖြစ်သည်။ အနုတ်ကိန်းများသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်မှုများကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အပေါင်းသည် ညာဘက်သို့ ရွေ့လျားမှုကို ကိုယ်စားပြုပါက အနုတ်သည် ဘယ်ဘက်သို့ ရွေ့လျားမှုကို ကိုယ်စားပြုသည်။ [[ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ|ခေတ်သစ် သရုပ်မဲ့ အက္ခရာသင်္ချာ (abstract algebra)]] တွင် အနုတ်ကိန်းကို အစဉ်ကျသော [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းများ]] (ordered rings) နှင့် [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ်များ (fields)]] ကဲ့သို့သော အစဉ်ကျသော သင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ (ordered mathematical structures) အတွင်းရှိ အပေါင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန် (additive inverse) သဘောတရားမှတစ်ဆင့် ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ထားသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ [[နုတ်ခြင်း|နုတ်ခြင်း (subtraction)]] ကို အဓိက [[ဂဏန်းသင်္ချာ|ဂဏန်းသင်္ချာ တွက်ချက်မှု (arithmetic operation)]] တစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်ခဲ့ကြသော်လည်း ခေတ်သစ်သင်္ချာကမူ ၎င်းကို အနုတ်ပမာဏတစ်ခုအား [[ပေါင်းခြင်း|ပေါင်းခြင်း (addition)]] အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ == သမိုင်းကြောင်း == အနုတ်ကိန်းများကို သဘောတရားအဖြစ် ဖန်တီးခြင်းနှင့် လက်ခံခြင်းသည် ရှည်လျားပြီး မညီညာသော သမိုင်းဝင်လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းများ၏ အနုတ်ပမာဏများကို သဘောတရားအဖြစ် စိတ်ကူးပုံဖော်ရာတွင် ကြုံတွေ့ရသော အခက်အခဲများနှင့် အနုတ်ရလဒ်များ ထွက်ပေါ်လာသော [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်း (equation)]] များသည် အဓိပ္ပာယ်မရှိဟု ယုံကြည်မှုတို့ကြောင့် ဤလုပ်ငန်းစဉ်သည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြန့်ကြာခဲ့ရသည်။ ဟယ်လင်နစ်စတစ် ဂရိခေတ်တွင် အလက်ဇန္ဒရီးယားမြို့မှ ဒိုင်အိုဖန်းတပ်စ် (Diophantus) သည် <math>4x + 20 = 4</math> နှင့် ထပ်တူညီသော ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ အဖြေမှာ အနုတ်ဖြစ်နေသောကြောင့် ၎င်းကို အဓိပ္ပာယ်မရှိဟု ကျော်ကြားစွာ ယူဆခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ဂရိ[[ဂျီဩမေတြီ]]ပညာရှင်များသည် အပေါင်း ကိန်းရင်းများ (positive roots) မရှိသော နှစ်ထပ်ကိန်း ပုံစံများ (quadratic forms) ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်း မပြုခဲ့ကြပေ <ref>{{Citation |last1=Needham |first1=Joseph |last2=Wang |first2=Ling |title=Science and Civilisation in China: Volume 3; Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth |edition=reprint |publication-place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=1995 |orig-date=1959 |isbn=978-0-521-05801-8 |page=90}}</ref><ref>{{Citation |last=Heath |first=Thomas L. |title=The Works of Archimedes |publication-place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=1897 |page=cxxiii}}</ref>။ အနုတ်ပမာဏများကို စနစ်တကျ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းထားသည့် အစောဆုံး ကျန်ရစ်သောမှတ်တမ်းသည် ဟန်ခေတ်မှစတင်ခဲ့သော ရှေးဟောင်းတရုတ်နိုင်ငံ၏ သင်္ချာအနုပညာဆိုင်ရာ အခန်းကိုးခန်း (Nine Chapters on the Mathematical Art) ကျမ်းထဲတွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည် <ref>{{Citation |last=Merzbach |first=Uta C. |last2=Boyer |first2=Carl B. |title=A History of Mathematics |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2011 |isbn=978-0-470-52548-7 |pages=176–177}}</ref>။ ယင်နှင့် ယန်ကဲ့သို့သော ဒဿနိကဗေဒဆိုင်ရာ အစုံလိုက်သဘောတရားများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် တရုတ်သင်္ချာပညာရှင်များသည် အပေါင်းနှင့် အနုတ်ကိန်းများကို တွက်ချက်မှုများ ပြုလုပ်ရန် ရေတွက်တုတ်ချောင်းများကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် အပေါင်း မြှောက်ဖော်ကိန်းများ (coefficients) အတွက် အနီရောင်တုတ်ချောင်းများကို အသုံးပြုခဲ့ပြီး အနုတ်များအတွက် အနက်ရောင်တုတ်ချောင်းများကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Citation |last=Hodgkin |first=Luke |title=A History of Mathematics: From Mesopotamia to Modernity |publication-place=Oxford |publisher=Oxford University Press |date=2005 |isbn=978-0-19-152383-0 |page=88}}</ref><ref>{{Citation |last1=Needham |first1=Joseph |last2=Wang |first2=Ling |title=Science and Civilisation in China: Volume 3; Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth |edition=reprint |publication-place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=1995 |orig-date=1959 |isbn=978-0-521-05801-8 |pages=90–91}}</ref> တတိယရာစုတွင် လျှိုဟွေ (Liu Hui) သည် ၎င်းတို့၏ [[ပေါင်းခြင်း]]နှင့် [[နုတ်ခြင်း]]အတွက် ရှင်းလင်းပြတ်သားသော စည်းမျဉ်းများကို ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း တရုတ်လူမျိုးများသည် အနုတ်ပမာဏများကို ညီမျှခြင်းများ၏ သီးခြားအဖြေများအဖြစ် လက်မခံခဲ့ကြသေးပေ <ref>{{Citation |last=Merzbach |first=Uta C. |last2=Boyer |first2=Carl B. |title=A History of Mathematics |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2011 |isbn=978-0-470-52548-7 |page=180}}</ref>။ ရှေးခေတ်နှင့် အလယ်ခေတ် အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် အနုတ်ကိန်းများကို [[အက္ခရာသင်္ချာ]]နှင့် လက်တွေ့အသုံးချမှုများတွင် ပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ စီအီး အစောပိုင်းရာစုနှစ်များမှ ကိုးရာစုအထိ ခန့်မှန်းသက်တမ်းရှိသော ရှေးဟောင်း ဘာခ်ရှာလီ လက်ရေးစာမူ (Bakhshali Manuscript) သည် အနုတ်ကိန်းများကို ညွှန်ပြရန် အပေါင်း သင်္ကေတ (<math>+</math>) ကို အသုံးပြု၍ အနုတ်တန်ဖိုးများဖြင့် တွက်ချက်မှုများကို လုပ်ဆောင်ခဲ့သည် <ref>{{Citation |last=Teresi |first=Dick |title=Lost Discoveries: The Ancient Roots of Modern Science—from the Babylonians to the Mayas |publication-place=New York |publisher=Simon & Schuster |date=2002 |isbn=978-0-684-83718-5 |pages=65–66}}</ref><ref>{{Citation |last=Hayashi |first=Takao |editor-last=Selin |editor-first=Helaine |title=Bakhshālī Manuscript |encyclopedia=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures |volume=1 |publication-place=Dordrecht |publisher=Springer |date=2008 |isbn=978-1-4020-4559-2 |page=B2}}</ref>။ စီအီး ၆၂၈ ခုနှစ်တွင် ဗြဟ္မဂုတ္တ (Brahmagupta) သည် သူ၏ Brahmasphutasiddhanta ကျမ်းတွင် အနုတ်ကိန်းများကို ကြွေးမြီများအဖြစ်နှင့် အပေါင်းကိန်းများကို ဓနဥစ္စာများအဖြစ် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုကာ အနုတ်ကိန်းများနှင့် သုညတို့၏ [[ဂဏန်းသင်္ချာ]]ကို ပုံစံတကျဖြစ်စေခဲ့သည် <ref>{{Citation |last=Needham |first=Joseph |last2=Wang |first2=Ling |title=Science and Civilisation in China: Volume 3; Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth |edition=reprint |publication-place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=1995 |orig-date=1959 |isbn=978-0-521-05801-8 |page=90}}</ref>။ ဗြဟ္မဂုတ္တသည် လက္ခဏာပါသော ပမာဏများအတွက် ပြည့်စုံသော တွက်ချက်မှုစည်းမျဉ်းများကို သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ အနုတ်ကိန်းနှစ်ခု သို့မဟုတ် အပေါင်းကိန်းနှစ်ခု၏ [[မြှောက်ခြင်း|မြှောက်လဒ်များ (products)]] နှင့် စားလဒ်များ (quotients) သည် အပေါင်းဖြစ်ကြောင်းနှင့် လက္ခဏာမတူသော ကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်များနှင့် စားလဒ်များသည် အနုတ်ဖြစ်ကြောင်း သူက ဖော်ပြခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ၎င်းစည်းမျဉ်းများကို အသုံးပြု၍ နှစ်ထပ်ကိန်း ညီမျှခြင်းများ (quadratic equations) အတွက် ယေဘုယျ အဖြေများကို ဖော်ထုတ်ခဲ့သည် <ref>{{Citation |last=Merzbach |first=Uta C. |last2=Boyer |first2=Carl B. |title=A History of Mathematics |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2011 |isbn=978-0-470-52548-7 |pages=198, 220}}</ref>။ ဆယ့်နှစ်ရာစုတွင် ဘာစကာရာ-၂ (Bhāskara II) သည် နှစ်ထပ်ကိန်း ညီမျှခြင်းများ၏ အနုတ် ကိန်းရင်းများကို အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း လက်တွေ့ကမ္ဘာရှိ ဂျီဩမေတြီနှင့် ရူပဗေဒဆိုင်ရာ အခြေအနေများတွင် ၎င်းတို့ကို မကြာခဏ ဖယ်ထုတ်လေ့ရှိကြောင်း သူက ဖော်ပြခဲ့သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လူအများသည် အနုတ် ကိန်းရင်းများကို သဘောမတူသောကြောင့် ဖြစ်သည် <ref>{{Citation |last=Merzbach |first=Uta C. |last2=Boyer |first2=Carl B. |title=A History of Mathematics |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2011 |isbn=978-0-470-52548-7 |pages=200–201}}</ref>။ အစ္စလာမ့် ရွှေခေတ်အတွင်း သင်္ချာပညာရှင်များသည် အိန္ဒိယ ဂဏန်းသင်္ချာကို လက်ခံရယူခဲ့ကြသော်လည်း အနုတ်ကိန်းများနှင့်ပတ်သက်၍ အစပိုင်းတွင် သတိထားချဉ်းကပ်ခဲ့ကြသည်။ မိုဟာမက် အစ်ဗင် မူဆာ အယ်လ်-ခိုဝါရစ်ဇ်မီ (Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi) သည် သူ၏ ကိုးရာစုထုတ် အယ်လ်-ဂျာဘာ (Al-Jabr) ကျမ်းတွင် အနုတ် မြှောက်ဖော်ကိန်းများနှင့် အနုတ်အဖြေများကို ချန်လှပ်ခဲ့သည်။ အပေါင်းပမာဏများကိုသာ တိကျစွာ ထိန်းသိမ်းထားရန်အတွက် ၎င်းသည် နှစ်ထပ်ကိန်း ညီမျှခြင်းများကို သီးခြားအခြေအနေများအဖြစ် ခွဲခြားခဲ့သည် <ref>{{Citation |last=Rashed |first=Roshdi |title=The Development of Arabic Mathematics: Between Arithmetic and Algebra |publication-place=Dordrecht |publisher=Kluwer Academic Publishers |date=1994 |isbn=978-0-7923-2565-9 |pages=36–37}}</ref><ref>{{Citation |last=Merzbach |first=Uta C. |last2=Boyer |first2=Carl B. |title=A History of Mathematics |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2011 |isbn=978-0-470-52548-7 |pages=208, 210}}</ref>။ သို့သော် ဆယ်စုနှစ်များအတွင်းမှာပင် အဘူ ကာမစ်လ် (Abu Kamil) သည် <math>(a \pm b)(c \pm d)</math> ပုံစံရှိသော မြှောက်လဒ်များ၏ ဖြန့်ထုတ်ချက်များတွင် လက္ခဏာစည်းမျဉ်းကို သရုပ်ပြခဲ့သည်။ အဘူလ်-ဝါဖာ (Abu'l-Wafa) သည် စီးပွားရေးကြွေးမြီများကို အနုတ်ကိန်းများအဖြစ် သတ်မှတ်ကိုင်တွယ်ခဲ့သည်။ အယ်လ်-ကရာဂျီ (Al-Karaji) ကလည်း အနုတ်ပမာဏများကို ပုံစံတကျ အက္ခရာသင်္ချာ ကိန်းများအဖြစ် သတ်မှတ်ရမည်ဟု သူ၏ အယ်လ်-ဖာခရီ (Al-Fakhri) ကျမ်းတွင် အခိုင်အမာဆိုခဲ့သည် <ref>{{Citation |last=Bin Ismail |first=Mat Rofa |editor-last=Selin |editor-first=Helaine |title=Algebra in Islamic Mathematics |encyclopedia=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures |volume=1 |edition=2nd |publication-place=Dordrecht |publisher=Springer |date=2008 |isbn=978-1-4020-4559-2 |page=115}}</ref><ref>{{Citation |last=Rashed |first=Roshdi |title=The Development of Arabic Mathematics: Between Arithmetic and Algebra |publication-place=Dordrecht |publisher=Kluwer Academic Publishers |date=1994 |isbn=978-0-7923-2565-9 |pages=36–37}}</ref>။ ဆယ့်နှစ်ရာစုတွင် အယ်လ်-ဆာမာဝေါလ် (Al-Samawal) သည် လက္ခဏာပါသော ကိန်းများကို ပိုလီနိုမီရယ် ဂဏန်းသင်္ချာ (polynomial arithmetic) အတွင်းသို့ အပြည့်အဝ ပေါင်းစပ်ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ သူသည် ယေဘုယျ နုတ်ခြင်း စည်းမျဉ်းများနှင့် ပိုလီနိုမီရယ် စားခြင်း (polynomial division) ရှိ မြှောက်ခြင်းအတွက် လက္ခဏာစည်းမျဉ်းများကို ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ပြခဲ့သည် <ref>{{Citation |last=Rashed |first=Roshdi |title=The Development of Arabic Mathematics: Between Arithmetic and Algebra |publication-place=Dordrecht |publisher=Kluwer Academic Publishers |date=1994 |isbn=978-0-7923-2565-9 |pages=36–37}}</ref>။ အလယ်ခေတ် ဥရောပတွင် ဖီဘိုနာချီ (Fibonacci) ဟုလည်းသိကြသော ပီဆာမှ လီယိုနာဒို (Leonardo of Pisa) သည် သူ၏ ၁၂၀၂ ခုနှစ်ထွက် လစ်ဘာ အဘာချီ (Liber Abaci) ကျမ်းနှင့် ၁၂၂၅ ခုနှစ်ထွက် ဖလော့စ် (Flos) ကျမ်းတို့တွင် အနုတ်ကိန်းများကို ခွင့်ပြုအသုံးပြုခဲ့သည်။ ၎င်းတို့ကို ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ဆုံးရှုံးမှုများ သို့မဟုတ် ကြွေးမြီများအဖြစ် သူက အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုခဲ့သည် <ref>{{Citation |last=Merzbach |first=Uta C. |last2=Boyer |first2=Carl B. |title=A History of Mathematics |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2011 |isbn=978-0-470-52548-7 |pages=230–231}}</ref>။ ဉာဏ်တဖန်မွေးခေတ်တွင် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းမှုများ ပိုမိုတိုးတက်လာခဲ့သည်။ ၁၄၈၄ ခုနှစ်တွင် နီကိုလတ်စ် ချူကေး (Nicolas Chuquet) သည် အနုတ်ထပ်ကိန်းများ (negative exponents) ကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ သူသည် ဤရလဒ်များကို အဓိပ္ပာယ်မရှိဟု ယူဆခဲ့သော်လည်း အက္ခရာသင်္ချာ ညီမျှခြင်း (<math>4x = -2</math>) တွင် သီးသန့် အနုတ်ပမာဏတစ်ခုကို ဖော်ပြသည့် ပထမဆုံး ဥရောပတိုက်သား ဖြစ်လာခဲ့သည် <ref>{{Citation |last1=Flegg |first1=Graham |last2=Hay |first2=C. |last3=Moss |first3=B. |title=Nicolas Chuquet, Renaissance Mathematician: A Study with Extensive Translations of Chuquet's Mathematical Manuscript Completed in 1484 |publication-place=Dordrecht |publisher=D. Reidel Publishing Co. |date=1985 |isbn=978-90-277-1872-3 |page=354}}</ref><ref>{{Citation |last=Johnson |first=Art |title=Famous Problems and Their Mathematicians |publication-place=Westport, CT |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-1-56308-446-1 |page=56}}</ref><ref>{{Citation |last=Merzbach |first=Uta C. |last2=Boyer |first2=Carl B. |title=A History of Mathematics |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2011 |isbn=978-0-470-52548-7 |page=250}}</ref>။ မီခါအဲလ် ရှတီးဖဲလ် (Michael Stifel) ၏ ၁၅၄၄ ခုနှစ်ထုတ် အရစ်သမက်တီကာ အင်တီဂရာ (Arithmetica Integra) ကျမ်းသည် နှစ်ထပ်ကိန်း ပုံစံများကို ပေါင်းစည်းရန်အတွက် အနုတ် မြှောက်ဖော်ကိန်းများကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ သို့တိုင်အောင် အနုတ်ကိန်းများကို အဓိပ္ပာယ်မဲ့ကိန်းများဟု ဆက်လက်ခေါ်ဆိုခဲ့ပြီး ၎င်းတို့ကို ကိန်းရင်းများအဖြစ် လက်မခံဘဲ ပယ်ချခဲ့သည် <ref>{{Citation |last=Merzbach |first=Uta C. |last2=Boyer |first2=Carl B. |title=A History of Mathematics |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2011 |isbn=978-0-470-52548-7 |page=255}}</ref>။ ၁၅၄၅ ခုနှစ်တွင် ဂျီရိုလာမို ကာဒါနို (Gerolamo Cardano) သည် သူ၏ အာစ် မက်ဂ်နာ (Ars Magna) ကျမ်းတွင် အနုတ်ကိန်းများကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၎င်းတို့ကို နူးမရီ ဖစ်တီ (numeri ficti) ဟု သူက အမည်ပေးခဲ့သည်။ သို့သော် အနုတ် မြှောက်ဖော်ကိန်းများကို ရှောင်ရှားလိုမှုကြောင့် သူသည် သုံးထပ် ညီမျှခြင်းများ ၏ သီးခြားအခြေအနေ ဆယ့်သုံးခုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရန် လိုအပ်ခဲ့သည် <ref>{{Citation |last=Needham |first=Joseph |last2=Wang |first2=Ling |title=Science and Civilisation in China: Volume 3; Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth |edition=reprint |publication-place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=1995 |orig-date=1959 |isbn=978-0-521-05801-8 |page=90}}</ref><ref>{{Citation |last=Merzbach |first=Uta C. |last2=Boyer |first2=Carl B. |title=A History of Mathematics |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2011 |isbn=978-0-470-52548-7 |pages=258–260}}</ref>။ နောက်ပိုင်း ရှေ့ဆောင်ပညာရှင်များဖြစ်သော ဖရန်စွာ ဗီယက် (François Viète) နှင့် သောမတ်စ် ဟယ်ရီယော့ (Thomas Harriot) တို့သည် အနုတ် ကိန်းရင်းများကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားရန် ဝန်လေးမှုကြောင့် အဟန့်အတားဖြစ်ခဲ့ကြဆဲဖြစ်သည် <ref>{{Citation |last=Merzbach |first=Uta C. |last2=Boyer |first2=Carl B. |title=A History of Mathematics |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2011 |isbn=978-0-470-52548-7 |pages=275–276}}</ref>။ ၁၆၂၉ ခုနှစ်တွင် အယ်လ်ဘတ် ဂျီရတ် (Albert Girard) ထံမှ ပိုမိုရှင်းလင်းသော ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အခြေခံတစ်ခု ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ သူသည် ဂျီဩမေတြီတွင် အပေါင်းက ရှေ့တိုးခြင်းဖြစ်ပြီး အနုတ်က နောက်ဆုတ်ခြင်းကို ညွှန်ပြသည်ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အနုတ် ကိန်းရင်းများသည် အပေါင်း ကိန်းရင်းများနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်သို့ ဦးတည်နေကြောင်း ရှင်းပြခြင်းဖြင့် ကိန်းမျဉ်း (number line) သဘောတရားကို ကြိုတင်မှန်းဆခဲ့သည် <ref>{{Citation |last=Merzbach |first=Uta C. |last2=Boyer |first2=Carl B. |title=A History of Mathematics |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2011 |isbn=978-0-470-52548-7 |page=276}}</ref>။ ဆယ့်ခုနစ်ရာစုနှင့် ဆယ့်ရှစ်ရာစုနှစ်များတွင် [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်]] ဂျီဩမေတြီ (coordinate geometry) နှင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (analysis) တို့အတွင်းသို့ အနုတ်ကိန်းများ တဖြည်းဖြည်း ပေါင်းစပ်ပါဝင်လာသည်ကို တွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။ ရီနေ ဒေကားတ် (René Descartes) သည် သူ၏ ၁၆၃၇ ခုနှစ်ထုတ် လာ ဂျီဩမေတြီ ကျမ်းတွင် အနုတ် ကိန်းရင်းများကို မှားယွင်းသော ကိန်းရင်းများအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့ကို ခြေရာခံရန် သူ၏ နာမည်ကျော် လက္ခဏာ စည်းမျဉ်း ကို ဖန်တီးခဲ့သော်လည်း အနုတ် အက်ဘ်ဆစ်ဆာ (x-ကိုဩဒိနိတ်) (abscissas) များကိုမူ အသုံးမပြုခဲ့ပေ <ref>{{Citation |last=Merzbach |first=Uta C. |last2=Boyer |first2=Carl B. |title=A History of Mathematics |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2011 |isbn=978-0-470-52548-7 |pages=312, 317, 319}}</ref>။ အနုတ် ကိုဩဒိနိတ်များကို ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်မှုမရှိခြင်းကြောင့် ခေတ်ပြိုင်သင်္ချာပညာရှင်များသည် ဒေကားတ်၏ ဖိုလီယမ် (Folium of Descartes) သို့မဟုတ် ဆလူးစ်၏ ပုလဲမျဉ်းကွေးများ (Pearls of de Sluze) ကဲ့သို့သော မျဉ်းကွေးများ (curves) ၏ သဘောသဘာဝကို မှားယွင်းစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ [[ခရစ်စတီယန် ဟိုင်ဂန်]] (Christiaan Huygens) က ၎င်းတို့ကို ကွဒ်ဒရန့် (quadrant) လေးခုစလုံးဖြတ်၍ ပုံကြမ်းဆွဲပြသည့်အချိန်ရောက်မှသာ ထိုအမှားများ ပြေလည်သွားခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၆၇၆ ခုနှစ်တွင် အိုင်းဆက် နယူတန် (Isaac Newton) သည် အနုတ် ကိုဩဒိနိတ်များပါဝင်သော ဝင်ရိုးအပြည့်နှစ်ခုကို စနစ်တကျ အသုံးပြုခြင်းဖြင့် ဤအဓိပ္ပာယ် ဝေခွဲမရဖြစ်မှုများကို ဖယ်ရှားပေးခဲ့သည် <ref>{{Citation |last=Merzbach |first=Uta C. |last2=Boyer |first2=Carl B. |title=A History of Mathematics |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2011 |isbn=978-0-470-52548-7 |pages=324, 342, 368}}</ref>။ ဆယ့်ရှစ်ရာစုအထိတိုင်အောင် အခြေခံဆိုင်ရာ သံသယများ ကျန်ရှိနေခဲ့ပြီး ဖတ်စာအုပ်ရေးသားသူများကို မြှောက်ခြင်းစည်းမျဉ်းများနှင့်ပတ်သက်၍ ငြင်းခုံရန် သို့မဟုတ် အနုတ် မြှောက်လဒ်များကို လုံးဝပယ်ချရန် တွန်းအားပေးခဲ့သည် <ref>{{Citation |last=Merzbach |first=Uta C. |last2=Boyer |first2=Carl B. |title=A History of Mathematics |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2011 |isbn=978-0-470-52548-7 |page=381}}</ref>။ လာဇာ ကာနို (Lazare Carnot) သည် ဖြတ်မျဉ်းများ (secants) နှင့် လေးကြိုးများ (chords) ဆိုင်ရာ ကွဲပြားသော သီအိုရမ်များကို လက္ခဏာပြောင်းလဲခြင်းတစ်ခုအောက်တွင် သီအိုရမ်တစ်ခုတည်းအဖြစ် လျှော့ချပြခြင်းဖြင့် ဂျီဩမေတြီရှိ အနုတ်ပမာဏများ၏ ပေါင်းစည်းနိုင်စွမ်းကို သရုပ်ပြခဲ့သည် <ref>{{Citation |last=Merzbach |first=Uta C. |last2=Boyer |first2=Carl B. |title=A History of Mathematics |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2011 |isbn=978-0-470-52548-7 |pages=440–441}}</ref>။ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာတွင် အနုတ်ကိန်းများ၏ [[လော့ဂရစ်သမ်|လော့ဂရစ်သမ်များ (logarithms)]] နှင့်ပတ်သက်၍ ယန် ဘာနူးလီ (Johann Bernoulli) နှင့် ဂေါ့ဖရိဒ် ဝီလ်ဟမ် လိုက်ဘ်နစ်ဇ် (Gottfried Wilhelm Leibniz) တို့ကြား ရှည်လျားသော ငြင်းခုံမှုတစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ယန် ဘာနူးလီက <math>\ln(-x) = \ln(x)</math> ဖြစ်သည်ဟု လက်ခံထားခဲ့သည်။ ဤငြင်းခုံမှုကို ၁၇၄၇ ခုနှစ်တွင် လီယွန်ဟတ် အွိုင်လာ (Leonhard Euler) က ဖြေရှင်းပေးခဲ့သည်။ အွိုင်လာသည် <math>e^{i\pi} = -1</math> ကို အသုံးပြု၍ အနုတ်ကိန်းများ၏ လော့ဂရစ်သမ်များသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ကိန်းထွေးတန်ဖိုးများဖြစ်ကြောင်းနှင့် <math>x>0</math> နှင့် <math>k \in \mathbb{Z}</math> အတွက် <math>\log(-x) = \log(x) + i(2k+1)\pi</math> ဟူသော ဆက်နွယ်မှုကို သရုပ်ပြခဲ့သည် <ref>{{Citation |last=Merzbach |first=Uta C. |last2=Boyer |first2=Carl B. |title=A History of Mathematics |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2011 |isbn=978-0-470-52548-7 |pages=396, 404–405, 413}}</ref>။ အင်္ဂလိပ် သင်္ချာပညာရှင်များသည် ဆယ့်ကိုးရာစုအတွင်းအထိ အနုတ်ကိန်းများနှင့်ပတ်သက်၍ ရှေးရိုးစွဲ သံသယကို ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ပုံစံတကျ သင်္ကေတ ယုတ္တိဗေဒ (formal symbolic logic) နှင့် [[ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ|ခေတ်သစ် သရုပ်မဲ့ အက္ခရာသင်္ချာများ]] ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အနုတ်ကိန်းများမပါဘဲ ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ တွက်ချက်သည့် ဘူးလီးယန်း အက္ခရာသင်္ချာ (Boolean algebra) ကဲ့သို့သော ဘာသာရပ်များ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ထိုအခါမှသာ သင်္ချာဘာသာရပ်သည် ပမာဏများကိုသာလေ့လာခြင်းမဟုတ်ဘဲ ပုံစံတကျ သရုပ်မဲ့ စနစ်များကို လေ့လာခြင်းဖြစ်ကြောင်း အဆုံးသတ်တွင် အခိုင်အမာ တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည် <ref>{{Citation |last=Merzbach |first=Uta C. |last2=Boyer |first2=Carl B. |title=A History of Mathematics |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2011 |isbn=978-0-470-52548-7 |pages=462, 508}}</ref>။ == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition) == ခေတ်သစ်သင်္ချာတွင် [[အစုဝင်]]တစ်ခုကို "အနုတ်" အဖြစ် သတ်မှတ်ရန် အစဉ်ကျသော တည်ဆောက်ပုံ (ordered structure) တစ်ခု လိုအပ်သည်။ အစဉ်ကျသော [[အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း|အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း]] (ordered integral domain) သို့မဟုတ် အစဉ်ကျသော [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ်]] (ordered field) တစ်ခုတွင် <math>x < 0</math> ဖြစ်ပါက အစုဝင် <math>x</math> ကို အနုတ်အဖြစ် ပုံစံတကျသတ်မှတ်ပြီး <math>x > 0</math> ဖြစ်ပါက အပေါင်းအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ မညီမျှခြင်း (inequality) ၏ နှစ်ဖက်စလုံးသို့ <math>-x</math> ကို ပေါင်းထည့်ခြင်းဖြင့် <math>-x < 0</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ <math>x > 0</math> ဖြစ်သည် <ref>{{Citation |last=Pinter |first=Charles C. |title=A Book of Abstract Algebra |edition=1st |publication-place=New York |publisher=McGraw-Hill |date=1982 |isbn=978-0-07-050130-0 |page=206}}</ref><ref>{{Citation |last=Lang |first=Serge |author-link=Serge Lang |title=Algebra |edition=3rd revised |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=211 |publication-place=New York |publisher=Springer-Verlag |date=2002 |isbn=978-0-387-95385-4 |doi=10.1007/978-1-4613-0041-0 |page=85}}</ref>။ အလိုရှိရာ [[အဘီလီယန်အုပ်စု|အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group)]] <math>(G, +)</math> ကဲ့သို့သော ပိုမိုယေဘုယျကျသည့် [[အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ]] အခြေအနေတွင် အစုဝင်များသည် ပင်ကို အပေါင်းကိန်းဖြစ်မှု သို့မဟုတ် အနုတ်ကိန်းဖြစ်မှုတို့ကို ပိုင်ဆိုင်ထားခြင်းမရှိပေ။ ထိုအစား အနုတ်လက္ခဏာပြောင်းခြင်းနှင့် သက်ဆိုင်သော အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းမှာ အပေါင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန် (additive inverse) ဖြစ်သည်။ မည်သည့်အစုဝင် <math>a</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အပေါင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန်ကို <math>-a</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြုပြီး အောက်ပါ [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]] [[နဂိုမှန်အဆို|နဂိုမှန်အဆို (group axiom)]] ကို ပြည့်စုံစေသည်။ :<math>a + (-a) = (-a) + a = 0</math> အထက်ပါ ညီမျှခြင်းတွင် <math>0</math> သည် အပေါင်းဆိုင်ရာ [[ထပ်တူရအစုဝင်|ထပ်တူရ (additive identity)]] ဖြစ်သည် <ref>{{Citation |last1=Dummit |first1=David S. |last2=Foote |first2=Richard M. |title=Abstract Algebra |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons |date=2004 |isbn=978-0-471-43334-7 |page=17}}</ref><ref>{{Citation |last=Lang |first=Serge |author-link=Serge Lang |title=Algebra |edition=3rd revised |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=211 |publication-place=New York |publisher=Springer-Verlag |date=2002 |isbn=978-0-387-95385-4 |doi=10.1007/978-1-4613-0041-0 |page=3}}</ref>။ ထို့အပြင် သရုပ်မဲ့ အက္ခရာသင်္ချာသည် [[နုတ်ခြင်း]]ကို လွတ်လပ်သော [[နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု|နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation)]] အဖြစ် မဟုတ်ဘဲ အပေါင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန်ကို [[ပေါင်းခြင်း|ပေါင်းထည့်ခြင်း]]အတွက် အတိုကောက်အဖြစ်သာ ပြန်လည်အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>a - b = a + (-b)</math> ဖြစ်သည် <ref>{{Citation |last=Pinter |first=Charles C. |title=A Book of Abstract Algebra |edition=1st |publication-place=New York |publisher=McGraw-Hill |date=1982 |isbn=978-0-07-050130-0 |page=166}}</ref>။ နုတ်ခြင်းသည် တိကျစွာ အပေါင်းဖြစ်သည့် ကိန်းများ၏ [[အစုပိုင်း|အစုပိုင်းများ (subsets)]] အပေါ်တွင် အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံသော တွက်ချက်မှု မဖြစ်သောကြောင့် ဤတည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက် ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းအစုပိုင်းများ၏ ဥပမာများမှာ <math>\mathbb{Z}^+</math> သို့မဟုတ် <math>\mathbb{Q}^+</math> တို့ဖြစ်ကြသည်။ <math>a < b</math> ဖြစ်သည့်အချိန်တိုင်း <math>a - b</math> ဖော်ပြချက်သည် အစု၏အပြင်ဘက်တွင်ရှိသော အနုတ်တန်ဖိုးတစ်ခုကို ထုတ်ပေးသည် <ref>{{Citation |last1=Dummit |first1=David S. |last2=Foote |first2=Richard M. |title=Abstract Algebra |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons |date=2004 |isbn=978-0-471-43334-7 |pages=1, 16}}</ref>။ == အနုတ်ကိန်းများ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ (Properties of negative numbers) == လက္ခဏာများကို ကိုင်တွယ်ရာတွင် အသုံးပြုသော ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်သည့် [[ဂဏန်းသင်္ချာ]] စည်းမျဉ်းများသည် အလိုရှိရာသတ်မှတ်ချက်များ မဟုတ်ပေ။ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းသီအိုရီ (ring theory)]] တွင် ၎င်းတို့သည် ကွင်းတစ်ခု၏ အခြေခံ [[နဂိုမှန်အဆို|နဂိုမှန်အဆိုများ]]မှ ကောက်ချက်ချထားသော သင်္ချာနည်းကျ တိကျခိုင်မာသည့် သီအိုရမ်များ ဖြစ်ကြသည်။ အထူးသဖြင့် ဖြန့်ဝေခြင်း နိယာမ (distributive law) နှင့် အပေါင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန်များ တည်ရှိမှုတို့မှ ကောက်ချက်ချထားခြင်းဖြစ်သည် <ref>{{Citation |last1=Dummit |first1=David S. |last2=Foote |first2=Richard M. |title=Abstract Algebra |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons |date=2004 |isbn=978-0-471-43334-7 |page=226}}</ref><ref>{{Citation |last=Pinter |first=Charles C. |title=A Book of Abstract Algebra |edition=1st |publication-place=New York |publisher=McGraw-Hill |date=1982 |isbn=978-0-07-050130-0 |pages=167–168}}</ref>။ မည်သည့်ကွင်း <math>R</math> နှင့် [[အစုဝင်]] <math>a, b \in R</math> တို့အတွက်မဆို * '''သုညဖြင့် [[မြှောက်ခြင်း|မြှောက်ခြင်း (Multiplication by Zero)]]:''' <math>0a = (0 + 0)a = 0a + 0a</math> ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် <math>0a = 0</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်စေသည်။ * '''အနုတ်နှင့် အပေါင်း မြှောက်ခြင်း (Negative times a positive):''' <math>(-a)b = a(-b) = -(ab)</math> ဖြစ်သည်။ <math>ab + (-a)b = (a + (-a))b = 0b = 0</math> ဖြစ်ကြောင်း မှတ်သားခြင်းဖြင့် ၎င်းကို သက်သေပြနိုင်သည်။ ဤနည်းအားဖြင့် <math>(-a)b</math> သည် <math>ab</math> ၏ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အပေါင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန်ဖြစ်ကြောင်း တည်ဆောက်နိုင်သည် ။ * '''အနုတ်နှင့် အနုတ် မြှောက်ခြင်း (Negative times a negative):''' <math>(-a)(-b) = ab</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ သက်သေပြချက်သည် <math>(-a)(-b) = -[(-a)b] = -[-(ab)]</math> ဖြစ်တည်မှုမှ ဆင်းသက်လာသည်။ အပေါင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန်တစ်ခု၏ အပေါင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန်သည် မူလအစုဝင်ကို ပြန်လည်ရရှိစေသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>-(-x) = x</math> ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ရလဒ်မှာ <math>ab</math> ဖြစ်သည်။ * '''<math>-1</math> ၏ သက်ရောက်ချက် (Action of <math>-1</math>):''' မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ထပ်တူရ (multiplicative identity) <math>1</math> ပါဝင်သော မည်သည့်ကွင်းတွင်မဆို <math>-1</math> ဖြင့် မြှောက်ခြင်းသည် အနုတ်လက္ခဏာပြောင်းခြင်းကို လုပ်ဆောင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>-a = (-1)a</math> ဖြစ်ပြီး အကျိုးဆက်အားဖြင့် <math>(-1)^2 = 1</math> ဖြစ်သည် <ref>{{Citation |last1=Dummit |first1=David S. |last2=Foote |first2=Richard M. |title=Abstract Algebra |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons |date=2004 |isbn=978-0-471-43334-7 |pages=226, 230}}</ref>။ === နှစ်ထပ်ကိန်းများနှင့် မညီမျှခြင်းများ (Squares and Inequalities) === အစဉ်ကျသော [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ်များ]]နှင့် ဒိုမိန်းများ၏ အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုမှာ အပေါင်းဖြစ်စေ အနုတ်ဖြစ်စေ သုညမဟုတ်သော [[အစုဝင်]]တစ်ခုခု၏ နှစ်ထပ်ကိန်းသည် အပေါင်းကိန်းသာ တိကျစွာဖြစ်ရမည် (<math>c^2 > 0</math>) ဟူသောအချက်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>c < 0</math> ဖြစ်ပါက ၎င်း၏ အပေါင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန်သည် အပေါင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>-c > 0</math> ဖြစ်သည်။ ဤအပေါင်းပမာဏများကို [[မြှောက်ခြင်း]]က <math>(-c)(-c) > 0</math> ကို ရရှိစေသည်။ <math>(-c)(-c) = c^2</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>c^2 > 0</math> ဖြစ်ကြောင်း ထွက်ပေါ်လာသည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိကြောင့် မည်သည့် အစဉ်ကျသော ဖီးလ်ဒ်တွင်မဆို နှစ်ထပ်ကိန်းတန်ဖိုး အနုတ်ဖြစ်နေသော အစုဝင် မပါဝင်နိုင်ပေ။ ထိုအချက်သည် သမိုင်းကြောင်းအရ [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်များ]]မှ [[ကိန်းထွေး|ကိန်းထွေးများ (complex numbers)]] သို့ တိုးချဲ့ခြင်းကို လှုံ့ဆော်ပေးခဲ့သည် <ref>{{Citation |last=Pinter |first=Charles C. |title=A Book of Abstract Algebra |edition=1st |publication-place=New York |publisher=McGraw-Hill |date=1982 |isbn=978-0-07-050130-0 |page=206}}</ref><ref>{{Citation |last=Lang |first=Serge |author-link=Serge Lang |title=Algebra |edition=3rd revised |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=211 |publication-place=New York |publisher=Springer-Verlag |date=2002 |isbn=978-0-387-95385-4 |doi=10.1007/978-1-4613-0041-0 |page=85}}</ref>။ === စားခြင်းဆိုင်ရာ အယ်လ်ဂိုရီသမ် (The Division Algorithm) === အခြေခံ [[ကိန်းသီအိုရီ|ကိန်းသီအိုရီ (number theory)]] တွင် အနုတ် [[ကိန်းပြည့်|ကိန်းပြည့်များ]]နှင့် တွက်ချက်သည့်အခါ အကြွင်းများ (remainders) သည် အနုတ်ကိန်းမဟုတ်ရန် စားခြင်းဆိုင်ရာ အယ်လ်ဂိုရီသမ် (Division Algorithm) ကို ကန့်သတ်ထားသည်။ တည်ကိန်း <math>m</math> နှင့် စားကိန်း <math>n > 0</math> တို့အတွက် <math>m = nq + r</math> ဖြစ်စေမည့် စားလဒ် <math>q</math> နှင့် အကြွင်း <math>r</math> ဟူသော တစ်ခုတည်းသီးသန့် ကိန်းပြည့်များ တည်ရှိသည်။ အကြွင်းသည် အနုတ်ကိန်းမဟုတ်ရန် (<math>0 \le r < n</math>) တိကျစွာ လိုအပ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>-25</math> ကို <math>8</math> ဖြင့် စားခြင်းသည် အနုတ်အကြွင်းကို မထွက်ပေါ်စေပေ။ ထိုအစား စားလဒ်မှာ <math>q = -4</math> ဖြစ်ပြီး အကြွင်းမှာ <math>r = 7</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>-25 = 8(-4) + 7</math> ညီမျှခြင်းကို ပြည့်စုံစေသည် <ref>{{Citation |last=Pinter |first=Charles C. |title=A Book of Abstract Algebra |edition=1st |publication-place=New York |publisher=McGraw-Hill |date=1982 |isbn=978-0-07-050130-0 |page=101}}</ref>။ == အဆင့်မြင့် သင်္ချာ (advanced mathematics) == === ပိုလီနိုမီရယ်များနှင့် ကိန်းရင်းများ (Polynomials and Roots) === ပိုလီနိုမီရယ် ကိန်းရင်းများကို အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်းနှင့် [[စုဆုံမှတ်|စုဆုံမှတ်များ (limits)]] တွင် အနုတ်သဘောတရားသည် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်များ]]အပေါ်ရှိ သုံးထပ် ပိုလီနိုမီရယ် (cubic polynomial) တစ်ခုအတွက် ခွဲခြားကိန်း (discriminant) <math>D</math> ၏ လက္ခဏာသည် [[ဂျီဩမေတြီ|ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ]] အညွှန်းတစ်ခုအဖြစ် လုပ်ဆောင်သည်။ ခွဲခြားကိန်း တိကျစွာ အနုတ်ဖြစ်ခြင်း (<math>D < 0</math>) က ထိုပိုလီနိုမီရယ်တွင် ကိန်းစစ်ကိန်းရင်းတစ်ခုတည်းရှိပြီး ကိန်းစစ်မဟုတ်သော ကိန်းထွေး ကွန်ဂျူဂိတ် (complex conjugate) ကိန်းရင်းနှစ်ခုရှိမည်ဖြစ်ကြောင်း အာမခံပေးသည် <ref>{{Citation |last1=Dummit |first1=David S. |last2=Foote |first2=Richard M. |title=Abstract Algebra |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons |date=2004 |isbn=978-0-471-43334-7 |page=633}}</ref><ref>{{Citation |last=Lang |first=Serge |author-link=Serge Lang |title=Algebra |edition=3rd revised |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=211 |publication-place=New York |publisher=Springer-Verlag |date=2002 |isbn=978-0-387-95385-4 |doi=10.1007/978-1-4613-0041-0 |pages=180–183}}</ref>။ ထို့အပြင် မကိန်းဒီဂရီ ပိုလီနိုမီရယ်များအတွက် ကိန်းရင်း တည်ရှိမှု၏ အခြေခံသက်သေပြချက်သည် အစွန်းဖျား အပြုအမူ (end behavior) ကို တန်ဖိုးရှာဖွေခြင်းဖြင့် ကြားခံတန်ဖိုး သီအိုရမ် (intermediate value theorem) အပေါ် မှီခိုသည်။ ကိန်းစစ် မကိန်းဒီဂရီ ပိုလီနိုမီရယ်များသည် လုံလောက်စွာ ကြီးမားသော အနုတ် အဝင်ကိန်းများအတွက် အနုတ်တန်ဖိုးများကို ထုတ်ပေးပြီး အပေါင်း အဝင်ကိန်းများအတွက် အပေါင်းတန်ဖိုးများကို ထုတ်ပေးသည်။ ဤနည်းအားဖြင့် ၎င်းတို့သည် အနည်းဆုံး တစ်ကြိမ် သုညကို ဖြတ်သန်းသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း အာမခံပေးသည် <ref>{{Citation |last1=Dummit |first1=David S. |last2=Foote |first2=Richard M. |title=Abstract Algebra |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons |date=2004 |isbn=978-0-471-43334-7 |page=615}}</ref>။ === တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း သီအိုရီနှင့် အိုင်ဒီးလ်များ (Valuation Theory and Ideals) === သရုပ်မဲ့ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းများ]]တွင် ပြောင်းပြန် တည်ဆောက်ပုံများကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြရန် အနုတ် [[ကိန်းပြည့်|ကိန်းပြည့်များ]]ကို အသုံးပြုသည်။ တစ်ပိုင်းတစ်စ တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း ကွင်းများ (discrete valuation rings - D.V.R.) တွင် တန်ဖိုးဖြတ် [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင် (valuation function)]] <math>v: K^\times \to \mathbb{Z}</math> သည် အစုဝင်များကို [[အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ]] တန်ဖိုးရှာဖွေပေးသည်။ အပေါင်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်းက ပုံမှန် သုညမှတ်ကို ညွှန်ပြသော်လည်း အနုတ် တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း (<math>v(f) < 0</math>) သည် ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ အနန္တတန်ဖိုးမှတ် (pole) ကို တည်ဆောက်ပုံအရ သတ်မှတ်ပေးသည် <ref>{{Citation |last1=Dummit |first1=David S. |last2=Foote |first2=Richard M. |title=Abstract Algebra |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons |date=2004 |isbn=978-0-471-43334-7 |pages=755–756}}</ref>။ အလားတူစွာ [[ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ|ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ (commutative algebra)]] တွင် ဒက်ဒီကင်း ဒိုမိန်း (Dedekind domain) ရှိ အပိုင်းကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (fractional ideals) ၏ အုပ်စုသည် သုညမဟုတ်သော [[သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်|သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ]]ကို အနုတ် ကိန်းပြည့် ထပ်ကိန်းများ ပိုင်ဆိုင်ခွင့်ပြုသည်။ ဤနေရာတွင် <math>I = P_1^{a_1} \cdots P_n^{a_n}</math> ဖြစ်ပြီး <math>a_i \in \mathbb{Z}</math> ဖြစ်သည်။ အနုတ် ထပ်ကိန်းသည် အပိုင်းကိန်းများ၏ [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ် (field of fractions)]] ထဲရှိ ပြောင်းပြန် အိုင်ဒီးလ်ဖြင့် [[မြှောက်ခြင်း]]ကို ညွှန်ပြသည် <ref>{{Citation |last1=Dummit |first1=David S. |last2=Foote |first2=Richard M. |title=Abstract Algebra |edition=3rd |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons |date=2004 |isbn=978-0-471-43334-7 |pages=760, 773}}</ref>။ == References == [[ကဏ္ဍ: ကိန်းများ]] [[ကဏ္ဍ: ကိန်းစစ်များ]] 7vor7awgmlflz9oidxoypuw02wfdj1f 0 291897 1057851 1054260 2026-10-13T21:33:05Z TEST-user-97641C88 149430 /* */ 1057851 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = တယ်ကာယိုကြောင် | image = Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg | image_caption = Tilcayo in captivity at La Senda Verde | status = | status_system = | status_ref = | genus = Leopardus | species = tilcayo | authority = {{ill|Paola Nogales-Ascarrunz|species|lt=Nogales-Ascarrunz}}, {{ill|Enzo Aliaga-Rossel|species|lt=Aliaga-Rossel}}, {{ill|Jonas Lescroart |species|lt=Lescroart}} & {{ill|Eduardo Eizirik|species|lt=Eizirik}}, 2026 | range_map = | range_map_caption = }} '''တယ်ကာယိုကြောင်''' ({{lang-en|Tilcayo}}) ({{IPAc-en|t|ɪ|l|ˈ|k|aɪ|oʊ}} {{respell|til|KYE|oh}}) သိပ္ပံနာမည် ('''''Leopardus tilcayo''''') သည် မျိုးစိတ် ''Leopardus'' မျိုးနွယ်ဝင် ကြောင်တမျိုးဖြစ်ပြီး [[ဘိုလီးဗီးယားနိုင်ငံ]] ဒေသမျိုးရင်းဖြစ်သည်။ ယင်းသည် ၁၉၂၃ ခုနှစ်ကတည်းက ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် မျိုးစိတ်သစ်စာရင်းဝင်သော ကြောင်မျိုးနွယ်ဖြစ်သည်။ တယ်ကာယိုကြောင်အား ဒေသခံများက ယင်းနာမည်ဖြင့်ပင် သိထားကြပြီးဖြစ်သည်။ အမြင်ပုံစံမှာ ကျားပုံစံရှိကြောင်မျိုးနွယ်နှင့် အလွန်တူညီမှုရှိသည်။ သို့သော် ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် တိရစ္ဆာန်ဗေဒပညာရှင်များက မှတ်တမ်းပြုစုချိန်မှသာလျင် ဗီဇကွဲပြားသော မျိုးစိတ်တခုဆိုသည်ကို သိလာခဲ့ရသည်။<ref>{{harvnb|Lescroart et al.|2026|p=6}}: "This species is named after the local name "tilcayo" used for this felid, which is widely known in the Bolivian Yungas zone. The name is treated as an unchanged noun in apposition."</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဘိုလီးဗီးယားနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော နို့တိုက်သတ္တဝါများ]] [[ကဏ္ဍ:ကြောင်မျိုးရင်းဝင် တိရစ္ဆာန်များ]] 2wxdcf6b0h5joio444pgwzvshkkg9dc 0 292391 1057805 1056306 2026-10-13T15:05:32Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[အ.လ.က - ညောင်ခြေထောက်]] စာမျက်နှာကို [[အ.လ.က - ညောင်ခြေထောက် (အုတ်တွင်းမြို့နယ်)]] သို့ ခင်မောင်မောင်လွင်က ရွှေ့ခဲ့သည် 1056306 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - ညောင်ခြေထောက်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[အုတ်တွင်းမြို့နယ်]]၊ [[ညောင်ခြေထောက်ရွာ၊ အုတ်တွင်းမြို့နယ်|ညောင်ခြေထောက်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၅၇၁ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/oktwin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:အုတ်တွင်းမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 5smc1caqi46kbhi8cszcsri3zhh0h0a 0 292765 1057781 1057669 2026-10-13T13:24:47Z Mkant00 135890 /* အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှုညီမျှခြင်းနှင့် ဖြစ်တန်စွမ်း စီးကြောင်း (Continuity equation and probability current) */ 1057781 wikitext text/x-wiki '''ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း''' (Schrödinger equation) သည် နှိုင်းရမဟုတ်သော (non-relativistic) ကွမ်တမ်မက္ကင်းနစ်ဆိုင်ရာ (quantum-mechanical) စနစ် (system) တစ်ခု၏ ကွမ်တမ် အခြေအနေ (quantum state) ကို ထိန်းချုပ်သည့် [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း]] (linear differential equation) တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းကို ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ (spatial) [[ဖန်ရှင်|လှိုင်းဖန်ရှင်]] (wave function) အတွက် [[ကိန်းရှင်ခွဲ ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|ကိန်းရှင်ခွဲ ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း]] (partial differential equation) အဖြစ်လည်းကောင်း [[ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း]] (Hilbert space) ပေါ်ရှိ သရုပ်မဲ့ (abstract) [[ညီမျှခြင်း|ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု ညီမျှခြင်း]] (evolution equation) အဖြစ်လည်းကောင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။<ref>Griffiths (2004), pp. 1–2.</ref> လူဝီ ဒေ ဘရွိုင်း (Louis de Broglie) ၏ ဒြပ်လှိုင်း အဆိုပြုချက် (matter-wave hypothesis) အပေါ် အခြေခံ၍ အဲဗင် ရှရိုဒင်းဂါး (Erwin Schrödinger) က 1925 ခုနှစ်တွင် စတင်အဆိုပြုခဲ့ကာ 1926 ခုနှစ်တွင် ထုတ်ပြန်ခဲ့သော ဤညီမျှခြင်းသည် ပြင်ပသက်ရောက်မှုကင်းသည့် ရူပဗေဒစနစ် (isolated physical system) တစ်ခု၏ ကွမ်တမ် အခြေအနေဆိုင်ရာ အချိန်အလိုက် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု (time evolution) ကို သတ်မှတ်ပေးပြီး ကလပ်စစ်ကယ်မက္ကင်းနစ် (classical mechanics) ရှိ နယူတန်၏ ဒုတိယနိယာမ (Newton's second law) နှင့် အလားသဏ္ဌာန်တူသော ကွမ်တမ်မက္ကင်းနစ်ဆိုင်ရာ နိယာမအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။<ref>Schrödinger (1926a), pp. 361–377.</ref><ref>Schrödinger (1926b), pp. 1049–1070.</ref><ref>Whittaker (1989), p. 268.</ref> ကွမ်တမ် ရွေ့လျားပြောင်းလဲမှု (quantum dynamics) ၏ အဓိပ္ပာယ်ထပ်တူညီသော ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှုများ (equivalent formulations) တွင် ဗာနာ ဟိုက်ဇင်ဘာ့ဂ် (Werner Heisenberg) ၏ [[ကိန်းအုံ]] မက္ကင်းနစ် (matrix mechanics) နှင့် ရစ်ချက် ဖိုင်းမန်း (Richard Feynman) ၏ [[လမ်းကြောင်း]] [[အင်တီဂရေးရှင်း|အင်တီဂရယ်]] ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (path integral formulation) တို့ ပါဝင်ကြသည်။ နှိုင်းရမဟုတ်သော တည်နေရာရပ်ဝန်း (position-space) ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်းတွင် အချိန်အလိုက် ပထမအဆင့် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်]] (first-order derivative) နှင့် [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များ]] (spatial coordinates) အလိုက် ဒုတိယအဆင့် ဆင်းသက်ချက် (second-order derivative) တို့ ပါဝင်သောကြောင့် ၎င်းသည် လိုရန့်ဇ်-မပြောင်းလဲသော (Lorentz-invariant) ညီမျှခြင်း မဟုတ်ပေ။ ၎င်း၏ နှိုင်းရ ယေဘုယျပြုထားခြင်းများ (relativistic generalizations) တွင် [[စပင်]] (spin) <math>0</math> အမှုန်များ (particles) အတွက် ကလိုင်း-ဂေါ်ဒန် ညီမျှခြင်း (Klein–Gordon equation) နှင့် စပင် <math>1/2</math> အမှုန်များအတွက် ဒိုင်ရက် ညီမျှခြင်း (Dirac equation) တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == သင်္ချာဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (Mathematical formulation) == === ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းနှင့် လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာများ (Hilbert space and observables) === ပေါလ် ဒိုင်ရက် (Paul Dirac)၊ ဒေးဗစ် ဟီလ်ဘတ် (David Hilbert)၊ ဂျွန် ဖွန်နွိုင်းမန်း (John von Neumann) နှင့် ဟာမန် ဗိုင်းလ် (Hermann Weyl) တို့ ဖော်ထုတ်ခဲ့သော ကွမ်တမ်မက္ကင်းနစ် (quantum mechanics) ၏ သင်္ချာဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (mathematical formulation) တွင် သတ်မှတ်ထားသော (fixed) အချိန်တစ်ခု၌ ရှိသော ကွမ်တမ်မက္ကင်းနစ်ဆိုင်ရာ စနစ် (quantum-mechanical system) တစ်ခု၏ အခြေအနေ (state) ကို ခွဲထုတ်၍ရသော (separable) [[ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း|ကိန်းထွေး ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း]] (complex Hilbert space) <math>\mathcal{H}</math> အတွင်းရှိ [[ဗက်တာ|အခြေအနေပြ ဗက်တာ]] (state vector) <math>|\psi\rangle</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။<ref>Dirac (1930).</ref><ref>Hilbert (2009).</ref><ref>von Neumann (1932).</ref><ref>Weyl (1950).</ref> <math>\mathcal{H}</math> ပေါ်ရှိ [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)|အတွင်းမြှောက်လဒ်]] (inner product) <math>\langle \phi | \psi \rangle</math> ကို ပထမ အဝင်ကိန်း (first argument) တွင် [[ကွန်ဂျူဂိတ်-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု|ကွန်ဂျူဂိတ်မျဉ်းဖြောင့်]] (conjugate-linear) ဖြစ်ပြီး ဒုတိယ အဝင်ကိန်းတွင် မျဉ်းဖြောင့် (linear) ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ရာ အခြေအနေပြ ဗက်တာသည် ယင်းအတွင်းမြှောက်လဒ်အရ အောက်ပါအတိုင်း [[ယူနစ်ဗက်တာ|ယူနစ်ဗက်တာပြုထားသော]] (normalized) ဗက်တာဖြစ်သည်။ <math display="block">\langle \psi | \psi \rangle = 1</math> [[ကိန်းစစ်]] (real) <math>\alpha \in \mathbb{R}</math> အတွက် အလုံးစုံ အခြေပြထောင့်ဆခွဲကိန်း (global phase factor) <math>e^{i\alpha}</math> သာ ကွာခြားသော အခြေအနေပြ ဗက်တာများသည် တူညီသော တိုင်းတာမှု [[ဖြစ်တန်စွမ်း|ဖြစ်တန်စွမ်းများ]] (measurement probabilities) ကို ရရှိစေသောကြောင့် ရူပဗေဒဆိုင်ရာ သီးသန့်အခြေအနေများ (pure states) သည် '''ပရိုဂျက်တစ် ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း''' (projective Hilbert space) <math>\mathrm{P}(\mathcal{H}) = (\mathcal{H} \setminus \{0\})/\mathbb{C}^\times</math> အတွင်းရှိ ရောင်ခြည်မျဉ်းများ (rays) နှင့် အသီးသီး ဆက်စပ်နေကြသည်။ <math>\mathcal{H}</math> ကို ရွေးချယ်မှုသည် ရူပဗေဒဆိုင်ရာ လွတ်လပ်စွာပြောင်းလဲနိုင်သော [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]]အရေအတွက် (degrees of freedom) အပေါ် မူတည်သည်။ <math>\mathbb{R}^d</math> ပေါ်ရှိ စပင်မဲ့ (spinless) [[အမှုန်]] (particle) တစ်ခု၏ ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ ရွေ့လျားမှု (spatial motion) အတွက် <math>\mathcal{H} = L^2(\mathbb{R}^d)</math> သည် လီဘက်ဂ် အတိုင်းအတာ (Lebesgue measure) အရ နှစ်ထပ်ကိန်းအင်တီဂရိတ်လုပ်နိုင်စွမ်းရှိသော (square-integrable) [[ဖန်ရှင်|ကိန်းထွေးတန်ဖိုးရှိ ဖန်ရှင်များ]] (complex-valued functions) ၏ [[ထပ်တူညီမှုအတန်းအစား|ထပ်တူညီမှုအတန်းအစားများ]] (equivalence classes) ပါဝင်သည့် [[ရပ်ဝန်း]] (space) ဖြစ်ပြီး [[စပင်]] (spin) <math>1/2</math> အမှုန်တစ်ခု၏ စပင်အခြေအနေအတွက်မူ <math>\mathcal{H} = \mathbb{C}^2</math> သည် စံ ဟာမီရှန် အတွင်းမြှောက်လဒ် (Hermitian inner product) တပ်ဆင်ထားသော ရပ်ဝန်းဖြစ်သည်။<ref>Zwiebach (2022), p. 322.</ref> တည်နေရာ (position)၊ [[အဟုန်]] (momentum)၊ စွမ်းအင် (energy) နှင့် စပင်ကဲ့သို့သော ရူပဗေဒဆိုင်ရာ လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာများ (observables) ကို သိပ်သည်းစွာ သတ်မှတ်ထားသော (densely defined) [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် အော်ပရေတာများ]] (self-adjoint operators) <math>\hat{A} : \mathcal{D}(\hat{A}) \subseteq \mathcal{H} \to \mathcal{H}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည်။ <math>\hat{A}|\lambda\rangle = \lambda|\lambda\rangle</math> ကို ပြေလည်စေသော [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာ]] (eigenvector) <math>|\lambda\rangle \in \mathcal{D}(\hat{A}) \setminus \{0\}</math> ကို '''ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေ''' (eigenstate) ဟု ခေါ်ပြီး ၎င်း၏ ကိန်းစစ် [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး]] (eigenvalue) <math>\lambda \in \mathbb{R}</math> သည် အဆိုပါအခြေအနေ၌ လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာ၏ တိကျသေချာသော တန်ဖိုးကို ကိုယ်စားပြုသည်။ သီးသန့် အမှတ်ရောင်စဉ် (pure point spectrum) ရှိသော လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာတစ်ခုအတွက် မည်သည့်အခြေအနေ <math>|\psi\rangle \in \mathcal{H}</math> ကိုမဆို ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေများ၏ ရေတွက်နိုင်သော (countable) [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]]အရ စုဆုံသော (norm-convergent) မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်း (linear combination) ခေါ် '''[[ထပ်ဆင့်ခြင်းမူဝါဒ|ကွမ်တမ် ထပ်ဆင့်ခြင်း]]''' (quantum superposition) အဖြစ် ဖြန့်ထုတ်နိုင်သည်။ ပိုမိုယေဘုယျအားဖြင့် ရောင်စဉ်သီအိုရမ် (spectral theorem) အရ <math>|\psi\rangle</math> သည် <math>\hat{A}</math> ၏ ပရိုဂျက်ရှင်းတန်ဖိုးရှိ အတိုင်းအတာ (projection-valued measure) အပေါ် အခြေခံ၍ ခွဲခြမ်းမှု (decomposition) ပြုနိုင်သည်။ '''ဘွန်း စည်းမျဉ်း''' (Born rule) အရ ယူနစ်ဗက်တာပြုထားသော အခြေအနေ <math>|\psi\rangle</math> တွင် လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာတစ်ခုကို တိုင်းတာပါက ယူနစ်ဗက်တာပြုထားသော ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာ <math>|\lambda\rangle</math> နှင့် ဆက်စပ်နေသည့် အမှတ်ရောင်စဉ်အတွင်းရှိ ယိုယွင်းမှုမရှိသော (non-degenerate) ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး <math>\lambda</math> ကို ရရှိနိုင်သည့် ဖြစ်တန်စွမ်းမှာ <math>|\langle \lambda | \psi \rangle|^2</math> ဖြစ်သည်။ ပိုမိုယေဘုယျအားဖြင့် <math>\lambda</math> သည် သက်ဆိုင်ရာ [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်ရပ်ဝန်း]] (eigenspace) ဖြစ်သည့် [[ကာနယ်]] (kernel) <math>\ker(\hat{A} - \lambda I)</math> ပေါ်သို့ ချပေးသော [[ထောင့်မှန်ကျဖြစ်မှု|ထောင့်မှန်ကျ]] ပရိုဂျက်ရှင်း အော်ပရေတာ (orthogonal projection operator) <math>P_\lambda</math> ရှိသည့် ယိုယွင်းသော (degenerate) ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုးတစ်ခုဖြစ်ပါက <math>\lambda</math> ကို တိုင်းတာရရှိနိုင်သည့် ဖြစ်တန်စွမ်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\Pr(\lambda) = \langle \psi | P_\lambda | \psi \rangle</math> <math>\mathcal{H} = L^2(\mathbb{R})</math> ပေါ်ရှိ အဆက်မပြတ် ရောင်စဉ် (continuous-spectrum) ရှိသော လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာများအတွက် အဟုန် ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေသည် [[အနန္တ]] (infinite) ရပ်ဝန်းအကျယ်အဝန်းရှိသော လှိုင်းအလျားတစ်မျိုးတည်းရှိသည့် ပြင်ညီလှိုင်း (monochromatic plane wave) တစ်ခုဖြစ်ပြီး တည်နေရာ ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေသည် ဒိုင်ရက် ဒယ်လ်တာ ဖြန့်ဝေမှု (Dirac delta distribution) <math>\delta(x - x_0)</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့နှစ်ခုစလုံးသည် နှစ်ထပ်ကိန်းအင်တီဂရိတ်လုပ်နိုင်စွမ်း မရှိသောကြောင့် <math>L^2(\mathbb{R})</math> အတွင်း မပါဝင်ကြပေ။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့ကို ရှဗာ့ဇ် ရပ်ဝန်း (Schwartz space) <math>\mathcal{S}(\mathbb{R})</math> ကဲ့သို့သော သိပ်သည်းသော (dense) နျူကလီးယား (nuclear) စမ်းသပ်ဖန်ရှင် (test-function) ရပ်ဝန်းပိုင်း (subspace) <math>\Phi</math> ပါဝင်သည့် ဂဲလ်ဖန်း သုံးခုတွဲ (Gelfand triple) ခေါ် '''တပ်ဆင်ထားသော ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း''' (rigged Hilbert space) <math>\Phi \subset \mathcal{H} \subset \Phi^*</math> ၏ [[ဒွန်တွဲရပ်ဝန်း|အဆက်မပြတ် ဒွန်တွဲရပ်ဝန်း]] (continuous dual) <math>\Phi^*</math> အတွင်းရှိ '''ယေဘုယျပြုထားသော ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာများ''' (generalized eigenvectors) အဖြစ် စနစ်တကျ သတ်မှတ်သည်။<ref>Hall (2013), at=Chapter 6.</ref><ref>Cohen-Tannoudji, Diu & Laloë (2005), pp. 100–105.</ref> ယေဘုယျပြုထားသော တည်နေရာ ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေများ <math>|x\rangle \in \Phi^*</math> ကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် အချိန်အပေါ်မူတည်သော (time-dependent) အခြေအနေပြ ဗက်တာ <math>|\Psi(t)\rangle \in \Phi</math> သည် ဖြန့်ဝေမှုဆိုင်ရာ တွဲဖက်မှု (distributional pairing) အရ တည်နေရာရပ်ဝန်း (position-space) '''လှိုင်းဖန်ရှင်''' (wave function) <math>\Psi(x,t) \in \mathbb{C}</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်ပေးသည်။ <math display="block">\Psi(x,t) = \langle x | \Psi(t) \rangle</math> === အချိန်အပေါ်မူတည်သော နှင့် အချိန်အပေါ်မူမတည်သော ညီမျှခြင်းများ (Time-dependent and time-independent equations) === [[File:Wavepacket-a2k4-en.gif|300px|thumb|<math>V = 0</math> ဖြစ်သော [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာတစ်ခုတည်းရှိသည့်]] (one-dimensional) နှိုင်းရမဟုတ်သော (non-relativistic) လွတ်လပ်သော (free) ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း (Schrödinger equation) ကို ပြေလည်စေသည့် [[ဖန်ရှင်|လှိုင်းဖန်ရှင်]]တစ်ခု၏ ကိန်းထွေးပုံပြဂရပ် (complex plot)]] [[File:StationaryStatesAnimation.gif|300px|thumb|right|ဟာမိုနစ် လွှဲခါစနစ် (harmonic oscillator) တစ်ခုအတွက် အချိန်အပေါ်မူတည်သော ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်းကို ပြေလည်စေသည့် လှိုင်းဖန်ရှင်များ။ ဘယ်ဘက်တွင် [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်ပိုင်း]] (real part) ကို အပြာရောင်ဖြင့်လည်းကောင်း [[ကိန်းယောင်|ကိန်းယောင်ပိုင်း]] (imaginary part) ကို အနီရောင်ဖြင့်လည်းကောင်း ပြသထားသည်။ ညာဘက်တွင် တည်နေရာ [[ဖြစ်တန်စွမ်း သိပ်သည်းဆ ဖန်ရှင်|ဖြစ်တန်စွမ်း သိပ်သည်းဆ]] (probability density) ကို ပြသထားသည်။ အပေါ်ဆုံးနှစ်တန်းသည် တည်ငြိမ်အခြေအနေများ (stationary states) ကို ဖော်ပြပြီး အောက်ဆုံးတန်းသည် တည်ငြိမ်မဟုတ်သော အခြေအနေ (non-stationary state) ကို ဖော်ပြသည်။]] ကိန်းစစ် [[အတည်စွမ်းအင်|ပိုတင်ရှယ်စွမ်းအင် ဖန်ရှင်]] (potential energy function) <math>V(x,t)</math> အောက်၌ ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ အတိုင်းအတာ (spatial dimension) တစ်ခုတည်းဖြစ်သော <math>x \in \mathbb{R}</math> တွင် ရွေ့လျားနေသည့် [[ဒြပ်ထု]] (mass) <math>m > 0</math> ရှိသော နှိုင်းရမဟုတ်သည့် စပင်မဲ့ [[အမှုန်]]တစ်ခုအတွက် တည်နေရာရပ်ဝန်း '''အချိန်အပေါ်မူတည်သော ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း''' (time-dependent Schrödinger equation) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref>Zwiebach (2022), p. 74.</ref> <math display="block">i\hbar \frac{\partial}{\partial t}\Psi(x,t) = \left[ -\frac{\hbar^2}{2m}\frac{\partial^2}{\partial x^2} + V(x,t) \right] \Psi(x,t)</math> ဤတွင် <math>i</math> သည် [[ကိန်းယောင်|ကိန်းယောင်ယူနစ်]] (imaginary unit) ဖြစ်ပြီး <math>\hbar = \frac{h}{2\pi}</math> သည် လျှော့ချထားသော ပလန့်ကိန်းသေ (reduced Planck constant) ဖြစ်သည်။<ref>Zwiebach (2022), p. 10.</ref> သရုပ်မဲ့ (abstract) [[ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း]] ပုံစံတွင် အားကောင်းစွာ ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော (strongly differentiable) [[ဗက်တာ|အခြေအနေပြ ဗက်တာ]] <math>|\Psi(t)\rangle \in \mathcal{D}(\hat{H}) \subseteq \mathcal{H}</math> ၏ အချိန်အလိုက် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု (time evolution) ကို ယေဘုယျ '''အချိန်အပေါ်မူတည်သော ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း''' ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ထိန်းချုပ်သည်။<ref>Shankar (1994), p. 143.</ref> <math display="block">i\hbar \frac{d}{dt}|\Psi(t)\rangle = \hat{H}|\Psi(t)\rangle</math> ဤတွင် <math>\frac{d}{dt}|\Psi(t)\rangle</math> သည် <math>\mathcal{H}</math> ၏ [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|စံနှုန်းတိုပေါ်လော်ဂျီ]] (norm topology) အတွင်းရှိ [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|အားကောင်းသော ဆင်းသက်ချက်]] (strong derivative) ကို ရည်ညွှန်းပြီး <math>\hat{H}</math> သည် စနစ်၏ စုစုပေါင်း စွမ်းအင်ဆိုင်ရာ လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာကို ကိုယ်စားပြုသည့် ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် '''[[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|ဟာမီတန် အော်ပရေတာ]]''' (Hamiltonian operator) ဖြစ်သည်။ တည်နေရာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက် (position representation) တွင် ဘွန်း စည်းမျဉ်းသည် လီဘက်ဂ် အတိုင်းအတာ အပေါ် အခြေခံ၍ တည်နေရာ '''[[ဖြစ်တန်စွမ်း သိပ်သည်းဆ ဖန်ရှင်|ဖြစ်တန်စွမ်း သိပ်သည်းဆဖန်ရှင်]]''' (probability density function) <math>\rho(x,t)</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။<ref>Zwiebach (2022), p. 78.</ref> <math display="block">\rho(x,t) = |\Psi(x,t)|^2</math> ဟာမီတန် အော်ပရေတာ <math>\hat{H}</math> သည် အချိန် <math>t</math> အပေါ် တိုက်ရိုက်မူတည်ခြင်း မရှိသည့်အခါ အချိန်အပေါ်မူတည်သော ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုများအဖြစ် '''တည်ငြိမ်အခြေအနေများ''' ကို ရရှိစေသည့် တိကျသော စွမ်းအင် <math>E \in \mathbb{R}</math> ရှိသော အခြေအနေများ <math>|\psi\rangle \in \mathcal{D}(\hat{H}) \setminus \{0\}</math> သည် '''အချိန်အပေါ်မူမတည်သော ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း''' (time-independent Schrödinger equation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ပြေလည်စေသည်။<ref>Zwiebach (2022), p. 134.</ref> <math display="block">\hat{H}|\psi\rangle = E|\psi\rangle</math> [[သင်္ချာ]]သဘောအရ အချိန်အပေါ်မူမတည်သော ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်းသည် အော်ပရေတာ <math>\hat{H}</math> အတွက် ရောင်စဉ် [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး]] [[ညီမျှခြင်း]] (spectral eigenvalue equation) ဖြစ်ပြီး <math>|\psi\rangle</math> သည် စွမ်းအင် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး <math>E</math> ရှိသော စွမ်းအင် ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေ သို့မဟုတ် တည်နေရာရပ်ဝန်းရှိ '''[[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်ဖန်ရှင်]]''' (eigenfunction) <math>\psi(x)</math> ဖြစ်သည်။ == အခြေခံ ဂုဏ်သတ္တိများ (Fundamental properties) == === မျဉ်းဖြောင့်ဖြစ်မှုနှင့် ရောင်စဉ် ဖြန့်ထုတ်ချက် (Linearity and spectral expansion) === [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|ဒစ်ဖရန်ရှယ်အော်ပရေတာ]] (differential operator) <math>i\hbar \frac{d}{dt} - \hat{H}</math> သည် မျဉ်းဖြောင့် (linear) ဖြစ်သောကြောင့် အချိန်အပေါ်မူတည်သော (time-dependent) ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း (Schrödinger equation) ၏ [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|အဖြေရပ်ဝန်း]] (solution space) သည် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ကိန်းထွေး ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (complex vector space) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>|\Psi_1(t)\rangle</math> နှင့် <math>|\Psi_2(t)\rangle</math> တို့သည် အားကောင်းသော အဖြေများ (strong solutions) ဖြစ်ကြပါက မည်သည့် <math>a, b \in \mathbb{C}</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်း (linear combination) <math display="block">|\Psi(t)\rangle = a|\Psi_1(t)\rangle + b|\Psi_2(t)\rangle</math> သည်လည်း အားကောင်းသော အဖြေတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>Rieffel & Polak (2011), p. 25.</ref> အကယ်၍ <math>\hat{H}</math> သည် အချိန်အပေါ်မူမတည်သော (time-independent) အော်ပရေတာ (operator) ဖြစ်ပြီး <math>\hat{H}|\psi_{E_n}\rangle = E_n|\psi_{E_n}\rangle</math> ကို ပြေလည်စေသည့် စွမ်းအင် ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေများ (energy eigenstates) <math>\{|\psi_{E_n}\rangle\}_{n}</math> ၏ ပြည့်စုံသော [[အခြေအစု|ထောင့်မှန်ကျယူနစ်အခြေအစု]] (complete orthonormal basis) တစ်ခု ရှိပါက မည်သည့် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|စံနှုန်းအရ အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော]] (norm-continuous) အဖြေ <math>|\Psi(t)\rangle \in \mathcal{H}</math> ကိုမဆို အောက်ပါအတိုင်း ဖြန့်ထုတ်နိုင်သည်။ <math display="block">|\Psi(t)\rangle = \sum_{n} A_n e^{-iE_n t/\hbar} |\psi_{E_n}\rangle, \qquad A_n = \langle \psi_{E_n} | \Psi(0) \rangle \in \mathbb{C}, \quad \sum_n |A_n|^2 < \infty</math> ဤဖြန့်ထုတ်ချက် (expansion) သည် <math>|\Psi(0)\rangle \in \mathcal{D}(\hat{H})</math> ဖြစ်သည့်အခါတိုင်း တစ်နည်းအားဖြင့် <math>\sum_n E_n^2 |A_n|^2 < \infty</math> ဖြစ်သည့်အခါတိုင်း အားကောင်းသော [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသည့်]] (differentiable) အဖြေတစ်ခု ဖြစ်သည်။ === ယူနစ်တရီဖြစ်မှုနှင့် စတုန်း၏ သီအိုရမ် (Unitarity and Stone's theorem) === အချိန်အပေါ်မူမတည်သော ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် (self-adjoint) [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|ဟာမီတန် အော်ပရေတာ]] (Hamiltonian) <math>\hat{H}</math> အတွက် မူလအခြေအနေ (initial state) <math>|\Psi(0)\rangle \in \mathcal{H}</math> ပါဝင်သော မူလအခြေအနေပေး ပြဿနာ (initial value problem) သည် [[ကဲကုလပ်|ဘိုရဲလ် ဖန်ရှင်နယ်ကဲကုလပ်]] (Borel functional calculus) အရ တစ်ခုတည်းသော ယူနစ်တရီ ပတ်လမ်း (unitary orbit) ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်ပေးသည်။<ref>Shankar (1994), p. 143.</ref> <math display="block">|\Psi(t)\rangle = \hat{U}(t)|\Psi(0)\rangle, \qquad \hat{U}(t) = e^{-i\hat{H}t/\hbar}</math> ဤပတ်လမ်းသည် <math>|\Psi(0)\rangle \in \mathcal{D}(\hat{H})</math> ဖြစ်သည့်အခါ <math>i\hbar\frac{d}{dt}|\Psi(t)\rangle = \hat{H}|\Psi(t)\rangle</math> ၏ အားကောင်းသော အဖြေဖြစ်ပြီး <math>\mathcal{H}</math> တစ်ခုလုံးပေါ်တွင် အပျော့စား အဖြေ (mild solution) ဖြစ်သည်။ '''အချိန်အလိုက် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု အော်ပရေတာ''' (time-evolution operator) <math>\hat{U}(t)</math> သည် <math>\mathcal{H}</math> ပေါ်တွင် <math>\hat{U}(t)^\dagger \hat{U}(t) = \hat{U}(t)\hat{U}(t)^\dagger = I</math> ကို ပြေလည်စေသော [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|ယူနစ်တရီ အော်ပရေတာ]] (unitary operator) တစ်ခုဖြစ်ပြီး [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)|အတွင်းမြှောက်လဒ်]] (inner product) <math>\langle \Phi(t) | \Psi(t) \rangle = \langle \Phi(0) | \Psi(0) \rangle</math> နှင့် [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|ယူနစ်စံနှုန်း]] (unit norm) <math>\langle \Psi(t) | \Psi(t) \rangle = 1</math> တို့ကို မပြောင်းလဲစေဘဲ ထိန်းသိမ်းပေးသည်။<ref>Rieffel & Polak (2011), p. 25.</ref> ပြောင်းပြန်အားဖြင့် (conversely) [[ယူနစ်တရီ အုပ်စု|ကိန်းရှင်တစ်ခုပါ ယူနစ်တရီအုပ်စုများ]] (one-parameter unitary groups) ဆိုင်ရာ '''စတုန်း၏ သီအိုရမ်''' (Stone's theorem) အရ <math>\{\hat{U}(t)\}_{t \in \mathbb{R}}</math> သည် <math>\hat{U}(0) = I</math> နှင့် [[ကိန်းပြည့်]] (integer) <math>N > 0</math> တိုင်းအတွက် <math>\hat{U}(t/N)^N = \hat{U}(t)</math> ဟူသော [[အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်|အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (group homomorphism) ဂုဏ်သတ္တိ <math>\hat{U}(s + t) = \hat{U}(s)\hat{U}(t)</math> တို့ကို ပြေလည်စေသည့် အားကောင်းစွာ အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော (strongly continuous) ကိန်းရှင်တစ်ခုပါ ယူနစ်တရီ အော်ပရေတာများ၏ စုစည်းမှု (one-parameter family) တစ်ခုဖြစ်ပါက သိပ်သည်းသော [[အရင်းအမြစ်စု]] (dense domain) <math>\mathcal{D}(\hat{G}) \subseteq \mathcal{H}</math> ပေါ်တွင် အုပ်စု၏ '''အလွန်သေးငယ်လွန်းသော ထုတ်လုပ်ကိန်း''' (infinitesimal generator) ဖြစ်သည့် တစ်ခုတည်းသော ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် အော်ပရေတာ <math>\hat{G}</math> တည်ရှိပြီး အောက်ပါညီမျှခြင်းကို ပြေလည်စေသည်။ <math display="block">\hat{U}(t) = e^{-i\hat{G}t}</math> <math>\hat{G} = \hat{H}/\hbar</math> ဟု သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် <math>\mathcal{D}(\hat{H})</math> ပေါ်တွင် အချိန်အပေါ်မူတည်သော ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်းကို ပြန်လည်ရရှိသည်။ အလွန်သေးငယ်သော အတိုင်းအတာတွင် <math>\psi \in \mathcal{D}(\hat{G})</math> အတွက် <math>\hat{U}(\delta t)\psi = \psi - i\,\delta t\,\hat{G}\psi + o(\delta t)</math> ဟု ဖြန့်ထုတ်လိုက်သောအခါ <math>\phi, \psi \in \mathcal{D}(\hat{G})</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါဆက်သွယ်ချက်ကို ရရှိသည်။ <math display="block">\langle \phi | \hat{U}(\delta t)^\dagger \hat{U}(\delta t) \psi \rangle = \langle \phi | \psi \rangle + i\,\delta t\left(\langle \hat{G}\phi | \psi \rangle - \langle \phi | \hat{G}\psi \rangle\right) + o(\delta t)</math> ထို့ကြောင့် <math>\delta t</math> ၏ ပထမအဆင့် (first order) အထိ ယူနစ်တရီဖြစ်မှု (unitarity) အရ <math>\hat{G}</math> သည် <math>\hat{G} \subseteq \hat{G}^\dagger</math> ကို ပြေလည်စေသော အချိုးညီ (symmetric) အော်ပရေတာဖြစ်သည်။<ref>Sakurai & Napolitano (2017), p. 68.</ref> === တည်နေရာနှင့် အဟုန် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်များ (Position and momentum representations) === သံလိုက် ဗက်တာပိုတင်ရှယ်များ (magnetic vector potentials) မရှိသည့်အခြေအနေ၌ [[စကေလာ|စကေလာပိုတင်ရှယ်]] (scalar potential) <math>V</math> သက်ရောက်ခံရသော <math>\mathbb{R}^3</math> ပေါ်ရှိ [[ဒြပ်ထု]] (mass) <math>m</math> ရှိသည့် နှိုင်းရမဟုတ်သော (non-relativistic) စပင်မဲ့ (spinless) [[အမှုန်]] (particle) တစ်ခုအတွက် [[ရပ်ဝန်း|အခြေအနေ ရပ်ဝန်း]] (state space) မှာ <math>\mathcal{H} = L^2(\mathbb{R}^3)</math> ဖြစ်ပြီး [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|ဟာမီတန် အော်ပရေတာ]]မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref>Cohen-Tannoudji, Diu & Laloë (2005), p. 182.</ref> <math display="block">\hat{H} = \frac{1}{2m}\hat{\mathbf{p}}^2 + \hat{V}</math> ၎င်းမှ သရုပ်မဲ့ [[ညီမျှခြင်း|ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု ညီမျှခြင်း]] (abstract evolution equation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">i\hbar \frac{d}{dt}|\Psi(t)\rangle = \left(\frac{1}{2m}\hat{\mathbf{p}}^2 + \hat{V}\right)|\Psi(t)\rangle</math> [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်]] (Cartesian coordinate) တစ်ခုချင်းစီအလိုက် ပုံမှန် ကွမ်တမ်အသွင်ပြောင်းခြင်း (canonical quantization) တွင် ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|တည်နေရာ အော်ပရေတာ]] (position operator) <math>\hat{x}</math> နှင့် [[အဟုန်]] အော်ပရေတာ (momentum operator) <math>\hat{p}</math> တို့သည် ရှဗာ့ဇ် ရပ်ဝန်း (Schwartz space) <math>\mathcal{S}(\mathbb{R})</math> ကဲ့သို့သော သိပ်သည်းသည့် ဘုံ မပြောင်းလဲသော [[အရင်းအမြစ်စု]] (common invariant domain) တစ်ခုပေါ်တွင် အောက်ပါ '''ပုံမှန် [[ကွန်မြူတေတာ]] ဆက်သွယ်ချက်''' (canonical commutation relation) ကို ပြေလည်စေသည်။ <math display="block">[\hat{x}, \hat{p}] = i\hbar I</math> [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာတစ်ခု]] (one dimension) တွင် ဤကွန်မြူတေတာ ဆက်သွယ်ချက်ကို တည်နေရာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက် (position representation) ၌ အောက်ပါအတိုင်း လက်တွေ့ဖော်ဆောင်နိုင်သည်။<ref>Cohen-Tannoudji, Diu & Laloë (2005), p. 190.</ref> <math display="block">\langle x | \hat{p} | \psi \rangle = -i\hbar \frac{d}{dx}\psi(x)</math> အတိုင်းအတာသုံးခု (three dimensions) တွင်မူ <math>\langle \mathbf{r} | \hat{\mathbf{p}} | \psi \rangle = -i\hbar \nabla \psi(\mathbf{r})</math> အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သဖြင့် <math>\hat{\mathbf{p}}^2</math> သည် <math>-\hbar^2 \nabla^2</math> အဖြစ် သက်ရောက်ပြီး ဤတွင် <math>\nabla^2</math> သည် '''[[လာပလေ့စ် အော်ပရေတာ]]''' (Laplace operator) ဖြစ်သည်။ <math>\mathbf{r} \in \mathbb{R}^3</math> အတွက် ယေဘုယျပြုထားသော တည်နေရာ ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေများ (generalized position eigenstates) <math>|\mathbf{r}\rangle</math> နှင့် <math>\mathbf{p} \in \mathbb{R}^3</math> အတွက် ယေဘုယျပြုထားသော အဟုန် ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေများ (generalized momentum eigenstates) <math>|\mathbf{p}\rangle</math> တို့ကို <math>\langle \mathbf{r} | \mathbf{p} \rangle = (2\pi\hbar)^{-3/2} e^{i\mathbf{p}\cdot\mathbf{r}/\hbar}</math> အရ စံနှုန်းသတ်မှတ်ထားသောအခါ (normalized) တည်နေရာရပ်ဝန်း [[ဖန်ရှင်|လှိုင်းဖန်ရှင်]] (position-space wave function) <math>\Psi(\mathbf{r},t) = \langle \mathbf{r} | \Psi(t)\rangle</math> နှင့် အဟုန်ရပ်ဝန်း လှိုင်းဖန်ရှင် (momentum-space wave function) <math>\tilde{\Psi}(\mathbf{p},t) = \langle \mathbf{p} | \Psi(t)\rangle</math> တို့သည် ယူနစ်တရီ ဖူရီယာ အသွင်ပြောင်းခြင်း (unitary Fourier transform) အရ အောက်ပါအတိုင်း ဆက်စပ်နေကြသည်။<ref>Zwiebach (2022), pp. 103–104.</ref> <math display="block">\tilde{\Psi}(\mathbf{p},t) = (2\pi\hbar)^{-3/2} \int_{\mathbb{R}^3} d^3\mathbf{r} \, e^{-i\mathbf{p}\cdot\mathbf{r}/\hbar}\Psi(\mathbf{r},t)</math> <math>\tilde{\Psi}</math> နှင့် [[ကွန်ဗော်လူးရှင်း]] (convolution) ကို မှန်ကန်စွာအဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသော (well-defined) သမမျှတသည့် ဖြန့်ဝေမှုဆိုင်ရာ ဖူရီယာ အသွင်ပြောင်းခြင်း (tempered distributional Fourier transform) <math>\tilde{V}</math> ရှိသည့် အချိန်အပေါ်မူမတည်သော ပိုတင်ရှယ် <math>V(\mathbf{r})</math> တစ်ခုအတွက် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော]] (three-dimensional) တည်နေရာရပ်ဝန်း ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">i\hbar \frac{\partial}{\partial t}\Psi(\mathbf{r},t) = -\frac{\hbar^2}{2m}\nabla^2\Psi(\mathbf{r},t) + V(\mathbf{r})\Psi(\mathbf{r},t)</math> တစ်ချိန်တည်းမှာပင် အဟုန်ရပ်ဝန်း ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်းသည် အောက်ပါ ကွန်ဗော်လူးရှင်း [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|အင်တီဂရယ်ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း]] (integro-differential equation) ဖြစ်သည်။ <math display="block">i\hbar \frac{\partial}{\partial t}\tilde{\Psi}(\mathbf{p},t) = \frac{|\mathbf{p}|^2}{2m}\tilde{\Psi}(\mathbf{p},t) + (2\pi\hbar)^{-3/2} \int_{\mathbb{R}^3} d^3\mathbf{p}' \, \tilde{V}(\mathbf{p} - \mathbf{p}')\tilde{\Psi}(\mathbf{p}',t)</math> ဤတွင် <math>\tilde{V}(\mathbf{p}) = (2\pi\hbar)^{-3/2} \int_{\mathbb{R}^3} d^3\mathbf{r} \, e^{-i\mathbf{p}\cdot\mathbf{r}/\hbar}V(\mathbf{r})</math> သည် <math>V</math> ၏ ဖြန့်ဝေမှုဆိုင်ရာ ဖူရီယာ အသွင်ပြောင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ === အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှုညီမျှခြင်းနှင့် ဖြစ်တန်စွမ်း စီးကြောင်း (Continuity equation and probability current) === [[ကိန်းစစ်]] (real) ပိုတင်ရှယ် <math>V(\mathbf{r},t)</math> တစ်ခုအတွက် တည်နေရာရပ်ဝန်း ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း၏ လုံလောက်စွာ ချောမွေ့သော (smooth) အဖြေ <math>\Psi(\mathbf{r},t)</math> တစ်ခုသည် ဒေသအလိုက် [[ဖြစ်တန်စွမ်း]] တည်မြဲမှု (local conservation of probability) ကို ပြေလည်စေသည်။<ref>Cohen-Tannoudji, Diu & Laloë (2005), p. 238.</ref><ref>Sakurai & Napolitano (2021), p. 97.</ref> [[ဖြစ်တန်စွမ်း သိပ်သည်းဆ ဖန်ရှင်|ဖြစ်တန်စွမ်း သိပ်သည်းဆ]] (probability density) <math>\rho(\mathbf{r},t) = |\Psi(\mathbf{r},t)|^2 = \Psi^*(\mathbf{r},t)\Psi(\mathbf{r},t)</math> ကို <math>t</math> အလိုက် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍]] ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်းနှင့် ၎င်း၏ [[ကိန်းထွေး ကွန်ဂျူဂိတ်|ကိန်းထွေးကွန်ဂျူဂိတ်]] (complex conjugate) တို့ကို အစားသွင်းလိုက်သောအခါ '''အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှုညီမျှခြင်း''' (continuity equation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\frac{\partial}{\partial t}\rho(\mathbf{r},t) + \nabla \cdot \mathbf{j}(\mathbf{r},t) = 0</math> ဤတွင် '''ဖြစ်တန်စွမ်း စီးကြောင်း''' (probability current) သို့မဟုတ် ဖြစ်တန်စွမ်း စီးဆင်းမှု (probability flux) [[ဗက်တာစက်ကွင်း]] (vector field) <math>\mathbf{j}(\mathbf{r},t)</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုသည်။ <math display="block">\mathbf{j}(\mathbf{r},t) = -\frac{i\hbar}{2m}\left(\Psi^*\nabla\Psi - \Psi\nabla\Psi^*\right) = \frac{\hbar}{m}\operatorname{Im}\left(\Psi^*\nabla\Psi\right)</math> <math>\Psi(\mathbf{r},t) \neq 0</math> ဖြစ်သော မည်သည့် အဖွင့်နယ်ပယ် (open region) တွင်မဆို ဒေသအလိုက် (locally) လည်းကောင်း ရိုးရှင်းစွာ ဆက်စပ်နေသော (simply connected) သုညကင်းစင်သည့် (zero-free) မည်သည့် အဖွင့်နယ်ပယ်တွင်မဆို အလုံးစုံ (globally) အားဖြင့်လည်းကောင်း [[ဖန်ရှင်|လှိုင်းဖန်ရှင်]]ကို တန်ဖိုးတစ်ခုတည်းရှိသော (single-valued) ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသည့် ကိန်းစစ် အခြေပြထောင့် ဖန်ရှင် (real phase function) <math>S(\mathbf{r},t)</math> ဖြင့် <math>\Psi(\mathbf{r},t) = \sqrt{\rho(\mathbf{r},t)}\exp\!\left(\frac{i}{\hbar}S(\mathbf{r},t)\right)</math> ဟူ၍ ဝင်ရိုးစွန်းပုံစံ (polar form) ရေးသားလိုက်သောအခါ ဖြစ်တန်စွမ်း စီးကြောင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\mathbf{j}(\mathbf{r},t) = \frac{\rho(\mathbf{r},t)\nabla S(\mathbf{r},t)}{m}</math> === ကိန်းရှင်များ ခွဲထုတ်ခြင်း (Separation of variables) === ပိုတင်ရှယ် <math>V(\mathbf{r})</math> သည် အချိန်အပေါ် မူတည်ခြင်းမရှိသည့်အခါ အချိန်အပေါ်မူတည်သော ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်းတွင် [[မြှောက်လဒ်]] အန်းဇတ်စ် (product ansatz)<ref>Singh (2008), pp. 277–287.</ref> <math display="block">\Psi(\mathbf{r},t) = \psi(\mathbf{r})\tau(t)</math> ဖြင့် '''ကိန်းရှင်များ ခွဲထုတ်ခြင်း''' (separation of variables) ကို အသုံးပြုလိုက်သောအခါ ခွဲထုတ်ကိန်းသေ (separation constant) <math>E \in \mathbb{R}</math> တစ်ခုအတွက် အမြှောက်ကိန်းသေ (multiplicative constant) တစ်ခုအထိ <math>\tau(t) = e^{-iEt/\hbar}</math> ကို ရရှိပြီး အောက်ပါ တည်ငြိမ်အခြေအနေ (stationary-state) [[ဖန်ရှင်|လှိုင်းဖန်ရှင်]]ကို ထုတ်ပေးသည်။<ref>Shankar (1994), p. 143.</ref> <math display="block">\Psi(\mathbf{r},t) = \psi(\mathbf{r})e^{-iEt/\hbar}</math> ၎င်း၏ ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ ဆခွဲကိန်း (spatial factor) <math>\psi(\mathbf{r})</math> သည် အချိန်အပေါ်မူမတည်သော ဟဲလ်မ်ဟို့တ်ဇ်ပုံစံ [[ညီမျှခြင်း]] (Helmholtz-type equation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ပြေလည်စေသည်။<ref>Adams, Sigel & Mlynek (1994), pp. 143–210.</ref> <math display="block">\nabla^2\psi(\mathbf{r}) + \frac{2m}{\hbar^2}\left[E - V(\mathbf{r})\right]\psi(\mathbf{r}) = 0</math> [[ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း]] (Hilbert space) တစ်ခုပေါ်ရှိ [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် အော်ပရေတာများ]]အတွက် ရောင်စဉ်သီအိုရမ် (spectral theorem) အရ မည်သည့်အခြေအနေ <math>|\psi\rangle \in \mathcal{H}</math> ကိုမဆို <math>\hat{H}</math> ၏ ပရိုဂျက်ရှင်းတန်ဖိုးရှိ အတိုင်းအတာ (projection-valued measure) အပေါ် အခြေခံ၍ ခွဲခြမ်းနိုင်ပြီး ဆင်ဂူလာ အဆက်မပြတ် ရောင်စဉ် (singular continuous spectrum) မရှိသည့်အခါ ၎င်းသည် အမှတ်ရောင်စဉ် (point-spectrum) ချုပ်နှောင် ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေများ (bound eigenstates) ပေါ်ရှိ ပိုင်းစသီးခြား [[ပေါင်းခြင်း|ပေါင်းလဒ်]] (discrete sum) နှင့် အဆက်မပြတ် ရောင်စဉ် (continuous spectrum) ပေါ်ရှိ [[အင်တီဂရေးရှင်း|ရောင်စဉ် အင်တီဂရယ်]] (spectral integral) တို့အဖြစ်သို့ လျှော့ချနိုင်သည်။ <math>V(\mathbf{r})</math> တွင် [[ခေါက်ချိုးညီ|ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ အချိုးညီမှု]] (spatial symmetry) ရှိသည့်အခါ အချိန်အပေါ်မူမတည်သော ညီမျှခြင်းတွင် ကိန်းရှင်များကို ထပ်မံခွဲထုတ်နိုင်သည်။ အပေါင်းအခြေခံ (additive) ကာတီးရှန်း ပိုတင်ရှယ် <math>V(x,y,z) = V_x(x) + V_y(y) + V_z(z)</math> အတွက် <math>\psi(\mathbf{r}) = \psi_x(x)\psi_y(y)\psi_z(z)</math> ပုံစံဖြင့် အဖြေရှာနိုင်ပြီး [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာကိုဩဒိနိတ်များ]] (spherical coordinates) <math>(r,\theta,\varphi)</math> ဖြင့် ဖော်ပြထားသော ဗဟိုပိုတင်ရှယ် (central potential) <math>V(\mathbf{r}) = V(r)</math> အတွက်မူ <math>\psi(r,\theta,\varphi) = R(r)\Theta(\theta)\Phi(\varphi)</math> ပုံစံဖြင့် အဖြေရှာနိုင်သည်။ == ပုံမှန် ပိုတင်ရှယ်များအတွက် တိကျသော အဖြေများ (Exact solutions for canonical potentials) == === အတိုင်းအတာတစ်ခုတည်းရှိသော အနန္တ ပိုတင်ရှယ်တွင်း (One-dimensional infinite potential well) === [[File:Infinite potential well.svg|thumb|အကျယ် <math>L</math> ရှိသော [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာတစ်ခုတည်းရှိသည့်]] (one-dimensional) အနန္တ ပိုတင်ရှယ်တွင်း (infinite potential well)]] <math>(0,L)</math> ပေါ်တွင် သုညဖြစ်ပြီး <math>[0,L]</math> ပြင်ပတွင် [[အနန္တ]] (infinite) ဖြစ်သော ပိုတင်ရှယ် (potential) တစ်ခုကြောင့် အပိုင်းအခြား (interval) <math>[0,L]</math> အတွင်း၌သာ ကန့်သတ်ခံထားရသော [[ဒြပ်ထု]] (mass) <math>m</math> ရှိသည့် [[အမှုန်]] (particle) တစ်ခုအတွက် [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|ဟာမီတန် အော်ပရေတာ]] (Hamiltonian) သည် <math>L^2([0,L])</math> ပေါ်ရှိ <math>-\frac{\hbar^2}{2m}\frac{d^2}{dx^2}</math> ၏ ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး လက်တွေ့ဖော်ဆောင်မှု (Dirichlet realization) ဖြစ်ပြီး [[ဖန်ရှင်|လှိုင်းဖန်ရှင်]] (wave function) သည် အောက်ပါ နယ်နိမိတ်တန်ဖိုး ပြဿနာ (boundary value problem) ကို ပြေလည်စေသည်။<ref>Cohen-Tannoudji, Diu & Laloë (2005), pp. 77–78.</ref> <math display="block">-\frac{\hbar^2}{2m}\frac{d^2\psi}{dx^2} = E\psi, \qquad \psi(0) = 0, \quad \psi(L) = 0</math> <math>E \le 0</math> အတွက် အသေးအဖွဲ အဖြေ (trivial solution) <math>\psi \equiv 0</math> တစ်ခုတည်းကသာ နယ်နိမိတ်အခြေအနေများ (boundary conditions) ကို ပြေလည်စေသည်။ <math>E > 0</math> အတွက် <math>k = \frac{\sqrt{2mE}}{\hbar} > 0</math> ဟု သတ်မှတ်လိုက်သောအခါ [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း]] (differential equation) ၏ ယေဘုယျအဖြေ (general solution) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\psi(x) = A e^{ikx} + B e^{-ikx} = C\sin(kx) + D\cos(kx), \qquad E = \frac{\hbar^2 k^2}{2m}</math> နယ်နိမိတ်အခြေအနေ <math>\psi(0) = D = 0</math> က [[ဆိုင်းနှင့် ကိုဆိုင်း ဖန်ရှင်များ|ကိုဆိုင်းကိန်းစု]] (cosine term) ကို ပယ်ဖျက်ပေးပြီး <math>C \neq 0</math> ဖြစ်သည့် <math>\|\psi\|_{L^2(0,L)} = 1</math> နှင့် <math>\psi(L) = C\sin(kL) = 0</math> အရ အောက်ပါဆက်သွယ်ချက် လိုအပ်သည်။ <math display="block">k_n = \frac{n\pi}{L}, \qquad n \in \{1, 2, 3, \dots\}</math> [[ယူနစ်ဗက်တာ|ယူနစ်ဗက်တာပြုထားသော]] (normalized) [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်ဖန်ရှင်များ]] (eigenfunctions) နှင့် သက်ဆိုင်ရာ ပိုင်းစသီးခြား (discrete) စွမ်းအင် [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုးများ]] (energy eigenvalues) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ကြသည်။ <math display="block">\psi_n(x) = \sqrt{\frac{2}{L}}\sin\!\left(\frac{n\pi x}{L}\right), \qquad E_n = \frac{n^2 \pi^2 \hbar^2}{2mL^2} = \frac{n^2 h^2}{8mL^2}, \qquad n \in \{1, 2, 3, \dots\}</math> === ကွမ်တမ် ဟာမိုနစ် လွှဲခါစနစ် (Quantum harmonic oscillator) === [[File:QuantumHarmonicOscillatorAnimation.gif|300px|thumb|right|[[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာတစ်ခုတည်းရှိသော]] ဟာမိုနစ် လွှဲခါစနစ် (harmonic oscillator) အတွက် ကလပ်စစ်ကယ် လွှဲခါမှု (classical oscillation) A မှ B အထိ နှင့် C မှ H အထိ ကွမ်တမ် အဖြေများ (quantum solutions)။ တည်ငြိမ် ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေများ (stationary eigenstates) ကို C မှ F တွင် ပြသထားပြီး အချိန်အပေါ်မူတည်သော [[ထပ်ဆင့်ခြင်းမူဝါဒ|ထပ်ဆင့်ခြင်းများ]] (time-dependent superpositions) ကို G မှ H တွင် ပြသထားသည်။]] ထောင့်ပြကြိမ်နှုန်း (angular frequency) <math>\omega > 0</math> ရှိသည့် နှစ်ထပ်ကိန်း ပိုတင်ရှယ် (quadratic potential) <math>V(x) = \frac{1}{2}m\omega^2 x^2</math> အတွင်းရှိ [[ဒြပ်ထု]] <math>m</math> ရှိသော အတိုင်းအတာတစ်ခုတည်းရှိသည့် အမှုန်တစ်ခုအတွက် <math>L^2(\mathbb{R})</math> ပေါ်ရှိ အချိန်အပေါ်မူမတည်သော ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း (time-independent Schrödinger equation) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">-\frac{\hbar^2}{2m}\frac{d^2\psi}{dx^2} + \frac{1}{2}m\omega^2 x^2\psi = E\psi</math> [[ယူနစ်ဗက်တာ|ယူနစ်ဗက်တာပြုထားသော]] နှစ်ထပ်ကိန်းအင်တီဂရိတ်လုပ်နိုင်စွမ်းရှိသည့် (square-integrable) [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်ဖန်ရှင်များ]] <math>\psi_n \in L^2(\mathbb{R})</math> ကို <math>n \in \{0, 1, 2, \dots\}</math> ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားပြီး အောက်ပါအတိုင်း ပေးထားသည်။ <math display="block">\psi_n(x) = \frac{1}{\sqrt{2^n\,n!}}\left(\frac{m\omega}{\pi\hbar}\right)^{1/4} e^{-\frac{m\omega x^2}{2\hbar}} \mathcal{H}_n\!\left(\sqrt{\frac{m\omega}{\hbar}}\,x\right)</math> ဤတွင် <math>\mathcal{H}_n(z) = (-1)^n e^{z^2}\frac{d^n}{dz^n}e^{-z^2}</math> သည် ဒီဂရီ (degree) <math>n</math> ရှိသော ရူပဗေဒသုံး '''[[ပိုလီနိုမီရယ်|အာမစ် ပိုလီနိုမီရယ်]]''' (Hermite polynomial) ဖြစ်သည်။ အဓိပ္ပာယ်ထပ်တူညီစွာပင် ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေများကို [[ပုံမှန် ဖြန့်ဖြူးခြင်း|ဂေါက်ရှန်း]] (Gaussian) အခြေခံအနိမ့်ဆုံးအခြေအနေ (ground state) <math>\psi_0(x)</math> မှ ဒစ်ဖရန်ရှယ် [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|အဆင့်မြှင့် အော်ပရေတာ]] (differential raising operator) ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ထုတ်ပေးနိုင်သည်။ <math display="block">\psi_n(x) = \frac{1}{\sqrt{n!}}\left(\sqrt{\frac{m\omega}{2\hbar}}\right)^n \left(x - \frac{\hbar}{m\omega}\frac{d}{dx}\right)^n \left(\frac{m\omega}{\pi\hbar}\right)^{1/4} e^{-\frac{m\omega x^2}{2\hbar}}</math> သက်ဆိုင်ရာ ပိုင်းစသီးခြား စွမ်းအင် [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုးများ]]မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ကြသည်။<ref>Townsend (2012), pp. 247–250.</ref><ref>Cohen-Tannoudji, Diu & Laloë (2005), p. 352.</ref> <math display="block">E_n = \left(n + \frac{1}{2}\right)\hbar\omega, \qquad n \in \{0, 1, 2, \dots\}</math> '''အခြေခံအနိမ့်ဆုံးအခြေအနေ''' <math>n = 0</math> တွင် '''သုညအမှတ် စွမ်းအင်''' (zero-point energy) <math>E_0 = \frac{1}{2}\hbar\omega</math> ရှိသည်။ === ဟိုက်ဒရိုဂျင်ပုံစံ အက်တမ် (Hydrogen-like atom) === [[File:Hydrogen Density Plots.png|thumb|ဟိုက်ဒရိုဂျင် အက်တမ် (hydrogen atom) တစ်ခုအတွင်းရှိ ချုပ်နှောင် အီလက်ထရွန် [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်ဖန်ရှင်များ]] (bound electron eigenfunctions) <math>\psi_{n\ell m}</math> ၏ [[ဖြစ်တန်စွမ်း သိပ်သည်းဆ ဖန်ရှင်|ဖြစ်တန်စွမ်း သိပ်သည်းဆ]]ပုံပြဂရပ်များ (probability density plots)]] [[ဒြပ်ထု]] <math>m_e</math> နှင့် လျှပ်စစ်ဓာတ် (charge) <math>-q</math> ရှိသော အီလက်ထရွန် (electron) တစ်လုံးနှင့် ဒြပ်ထု <math>m_p</math> နှင့် လျှပ်စစ်ဓာတ် <math>+q</math> ရှိသော ပရိုတွန် နျူကလိယပ်စ် (proton nucleus) တစ်ခုတို့ တည်ငြိမ်လျှပ်စစ် ကူလုံ ပိုတင်ရှယ် (electrostatic Coulomb potential) အရ အပြန်အလှန်သက်ရောက်နေကြသည့် ဒြပ်ဝတ္ထုနှစ်ခုပါ စနစ် (two-body system) တစ်ခုအတွက် ဒြပ်ထုဗဟိုချက် ရွေ့လျားမှု (center-of-mass motion) ကို ခွဲထုတ်လိုက်သောအခါ <math>r = |\mathbf{r}|</math> ဖြစ်သည့် <math>\mathbf{r} \in \mathbb{R}^3</math> အတွင်းရှိ နှိုင်းရ ရွေ့လျားမှု (relative motion) သည် အမှုန်တစ်ခုတည်းဆိုင်ရာ အချိန်အပေါ်မူမတည်သော ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်းအဖြစ်သို့ အောက်ပါအတိုင်း လျှော့ချသွားသည်။ <math display="block">-\frac{\hbar^2}{2\mu}\nabla^2\psi - \frac{q^2}{4\pi\varepsilon_0 r}\psi = E\psi</math> ဤတွင် <math>\varepsilon_0</math> သည် လေဟာနယ် လျှပ်စစ်စိမ့်ဝင်နိုင်စွမ်း (vacuum permittivity) ဖြစ်ပြီး <math>\mu = \frac{m_e m_p}{m_e + m_p}</math> သည် '''[[ဒြပ်ထု|လျှော့ချထားသော ဒြပ်ထု]]''' (reduced mass) ဖြစ်သည်။ [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာကိုဩဒိနိတ်များ]] (spherical coordinates) <math>(r,\theta,\varphi)</math> တွင် ဤညီမျှခြင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ကိန်းရှင်များ ခွဲထုတ်နိုင်သည်။<ref>Tipler & Mosca (2008).</ref> <math display="block">\psi(r,\theta,\varphi) = R(r)Y_\ell^m(\theta,\varphi)</math> ဤတွင် <math>Y_\ell^m(\theta,\varphi)</math> သည် ဒီဂရီ <math>\ell</math> နှင့် အဆင့် (order) <math>m</math> ရှိသော '''စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ဟာမိုနစ်''' (spherical harmonic) ဖြစ်သည်။ <math>E < 0</math> ဖြစ်သည့် ချုပ်နှောင်အခြေအနေများ (bound states) အတွက် <math>L^2(\mathbb{R}^3)</math> အတွင်းရှိ [[ယူနစ်ဗက်တာ|ယူနစ်ဗက်တာပြုထားသော]] ကိုယ်ပိုင်ဖန်ရှင်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ကြသည်။<ref>Griffiths (2008), p. 162.</ref> <math display="block">\psi_{n\ell m}(r,\theta,\varphi) = \sqrt{\left(\frac{2}{na_0}\right)^3 \frac{(n-\ell-1)!}{2n\,(n+\ell)!}} \, e^{-r/(na_0)} \left(\frac{2r}{na_0}\right)^\ell L_{n-\ell-1}^{2\ell+1}\!\left(\frac{2r}{na_0}\right) Y_\ell^m(\theta,\varphi)</math> ဤတွင် အောက်ပါသတ်မှတ်ချက်များ ပါဝင်သည်။ * <math>a_0 = \frac{4\pi\varepsilon_0\hbar^2}{\mu q^2}</math> သည် လျှော့ချထားသော ဒြပ်ထုဆိုင်ရာ '''ဘိုး အချင်းဝက်''' (Bohr radius) ဖြစ်ပြီး [[အနန္တ]] နျူကလိယပ်စ်ဒြပ်ထု [[စုဆုံမှတ်]] (infinite-nuclear-mass limit) <math>\mu \to m_e</math> တွင် <math>\frac{4\pi\varepsilon_0\hbar^2}{m_e q^2}</math> ဖြင့် ခန့်မှန်းတွက်ချက်နိုင်သည် (approximated)။ * <math>L_k^\alpha(x) = \frac{x^{-\alpha}e^x}{k!}\frac{d^k}{dx^k}\left(e^{-x}x^{k+\alpha}\right)</math> သည် ဒီဂရီ <math>k = n - \ell - 1</math> နှင့် ကိန်းရှင်သတ်မှတ်ချက် (parameter) <math>\alpha = 2\ell + 1</math> ရှိသော '''[[ပိုလီနိုမီရယ်|ယေဘုယျပြုထားသော လာဂဲ ပိုလီနိုမီရယ်]]''' (generalized Laguerre polynomial) ဖြစ်သည်။ * <math>n \in \{1, 2, 3, \dots\}</math> သည် '''အဓိက ကွမ်တမ်ကိန်း''' (principal quantum number) ဖြစ်ပြီး <math>\ell \in \{0, 1, \dots, n - 1\}</math> သည် '''အဇီမုသယ် ကွမ်တမ်ကိန်း''' (azimuthal quantum number) ဖြစ်ကာ <math>m \in \{-\ell, -\ell + 1, \dots, \ell\}</math> သည် '''သံလိုက် ကွမ်တမ်ကိန်း''' (magnetic quantum number) ဖြစ်သည်။ သက်ဆိုင်ရာ ပိုင်းစသီးခြား ချုပ်နှောင်အခြေအနေ စွမ်းအင် [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုးများ]]သည် <math>n</math> တစ်ခုတည်းအပေါ်တွင်သာ မူတည်သည်။ <math display="block">E_n = -\frac{\mu q^4}{2(4\pi\varepsilon_0)^2\hbar^2 n^2} = -\frac{\hbar^2}{2\mu a_0^2 n^2}, \qquad n \in \{1, 2, 3, \dots\}</math> == ယေဘုယျပြုထားခြင်းများနှင့် စုဆုံမှတ် အခြေအနေများ (Generalizations and limiting regimes) == === ဆီမီးကလပ်စစ်ကယ် စုဆုံမှတ် (Semiclassical limit) === [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော]] (differentiable) ပိုတင်ရှယ် (potential) <math>V(x)</math> တစ်ခုအတွင်း ရွေ့လျားနေသော [[ဒြပ်ထု]] (mass) <math>m</math> ရှိသည့် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာတစ်ခုတည်းရှိသော]] (one-dimensional) အမှုန် (particle) တစ်ခုအတွက် ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း (Schrödinger equation) အောက်၌ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲနေသည့် လုံလောက်စွာ လျင်မြန်သောနှုန်းဖြင့် လျော့ကျသွားသော အခြေအနေ (state) <math>|\Psi(t)\rangle</math> အတွင်းရှိ [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|တည်နေရာ အော်ပရေတာ]] (position operator) <math>\hat{x}</math> နှင့် [[အဟုန်]] အော်ပရေတာ (momentum operator) <math>\hat{p}</math> တို့၏ [[မျှော်မှန်းတန်ဖိုး|မျှော်မှန်းတန်ဖိုးများ]] (expectation values) သည် '''အေးရန်ဖက်စ် သီအိုရမ်''' (Ehrenfest theorem) ကို အောက်ပါအတိုင်း လိုက်နာကြသည်။<ref>Peres (1993), p. 302.</ref> <math display="block">m\frac{d}{dt}\langle \hat{x} \rangle = \langle \hat{p} \rangle, \qquad \frac{d}{dt}\langle \hat{p} \rangle = -\langle V'(\hat{x}) \rangle</math> <math>V'(x)</math> သည် [[ဖန်ရှင်|အဖိုင်းဖန်ရှင်]] (affine function) တစ်ခုဖြစ်သည့်အခါ တစ်နည်းအားဖြင့် လွတ်လပ်သော [[အမှုန်]] (free particle) သို့မဟုတ် ဟာမိုနစ် လွှဲခါစနစ် (harmonic oscillator) တွင်ကဲ့သို့ <math>V(x)</math> သည် ဒီဂရီ (degree) အများဆုံး နှစ်ရှိသော [[ပိုလီနိုမီရယ်]] (polynomial) တစ်ခုဖြစ်သည့်အခါ၌သာ အခြေအနေအားလုံးအတွက် <math>\langle V'(\hat{x}) \rangle = V'(\langle \hat{x} \rangle)</math> သည် ထပ်တူညီစွာ မှန်ကန်သောကြောင့် မျှော်မှန်းတန်ဖိုးများသည် ဒီဂရီ အများဆုံး နှစ်ရှိသော ပိုတင်ရှယ်များအတွက်သာ အလိုရှိရာ (arbitrary) အခြေအနေအားလုံး၌ တိကျသော ကလပ်စစ်ကယ် နယူတန် [[လမ်းကြောင်း|လမ်းကြောင်းများ]] (classical Newton trajectories) အတိုင်း လိုက်နာကြသည်။ ထို့ပြင် နှစ်ကြိမ် [[ဆင်းသက်ချက်_(ဒစ်ဖရန်ရှယ်_ကဲကုလပ်)#ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်မှု_နှင့်_အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း_(Differentiability_and_Continuity)|အဆက်မပြတ် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော]] (twice continuously differentiable) ပိုတင်ရှယ် <math>V(x)</math> တစ်ခုအတွက် လှိုင်းထုပ် (wave packet) သည် <math>\langle \hat{x} \rangle</math> ပတ်ဝန်းကျင်၌ <math>V'(x)</math> ပြောင်းလဲမှု မပြောပလောက်သည့် အတိုင်းအတာအတွင်း စုစည်းတည်ရှိနေသည့်အခါတိုင်း (localized) အဆိုပါ လမ်းကြောင်းများအတိုင်း နီးစပ်စွာ လိုက်နာကြသည်။ ထို့အပြင် ဝင်ရိုးစွန်းပုံစံ (polar) WKB အန်းဇတ်စ် (WKB ansatz) <math>\Psi(\mathbf{r},t) = \sqrt{\rho(\mathbf{r},t)}\,e^{iS(\mathbf{r},t)/\hbar}</math> ကို တည်နေရာရပ်ဝန်း (position-space) ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း <math>i\hbar \frac{\partial\Psi}{\partial t} = \left(-\frac{\hbar^2}{2m}\nabla^2 + V(\mathbf{r},t)\right)\Psi</math> အတွင်းသို့ အစားသွင်း၍ [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်ပိုင်း]] (real part) ကို ယူလိုက်သောအခါ အောက်ပါ[[ညီမျှခြင်း]]ကို ရရှိသည်။ <math display="block">-\frac{\partial S}{\partial t} = \frac{|\nabla S|^2}{2m} + V(\mathbf{r},t) - \frac{\hbar^2}{2m}\frac{\nabla^2\sqrt{\rho}}{\sqrt{\rho}}</math> လွှဲကျယ် (amplitude) <math>\sqrt{\rho}</math> သည် <math>\hbar</math> အတိုင်းအတာနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် နှေးကွေးစွာ ပြောင်းလဲသဖြင့် <math>\hbar \to 0</math> ချဉ်းကပ်သွားသည့်အခါ <math>\mathcal{O}(\hbar^2)</math> ရှိသော ကွမ်တမ် ပိုတင်ရှယ်ကိန်းစု (quantum potential term) <math>-\frac{\hbar^2}{2m}\frac{\nabla^2\sqrt{\rho}}{\sqrt{\rho}}</math> ပျောက်ကွယ်သွားသည်ဟူသော WKB ဆီမီးကလပ်စစ်ကယ် အဆိုပြုချက် (WKB semiclassical hypothesis) အောက်တွင် ဤညီမျှခြင်းသည် [[စုဆုံမှတ်]] (limit) <math>\hbar \to 0</math> ၌ သက်ရောက်ချက် (action) <math>S(\mathbf{r},t)</math> အတွက် ကလပ်စစ်ကယ် '''ဟာမီလ်တန်-ဂျေးကိုဘီ ညီမျှခြင်း''' (Hamilton–Jacobi equation) အဖြစ်သို့ အောက်ပါအတိုင်း လျှော့ချသွားသည်။<ref>Peres (1993), p. 308.</ref> <math display="block">-\frac{\partial S}{\partial t} = H(\mathbf{r}, \nabla S, t) = \frac{|\nabla S|^2}{2m} + V(\mathbf{r},t)</math> === သိပ်သည်းဆ အော်ပရေတာများနှင့် ဖွန်နွိုင်းမန်း ညီမျှခြင်း (Density operators and the von Neumann equation) === ကွမ်တမ် အခြေအနေများ (quantum states) ၏ စာရင်းအင်းဆိုင်ရာစုစည်းမှုများ (statistical ensembles) နှင့် ပေါင်းစပ် ကွမ်တမ်စနစ်များ (composite quantum systems) ၏ အဖွင့် စနစ်ခွဲများ (open subsystems) ကို ယူနစ်ထရေ့စ် (unit trace) <math>\operatorname{Tr}(\hat{\rho}) = 1</math> ရှိပြီး <math>\mathcal{H}</math> ပေါ်တွင် အပေါင်းဆီမီးတိကျသော (positive semi-definite) [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|ထရေ့စ်အတန်းအစား အော်ပရေတာ]] (trace-class operator) တစ်ခုအဖြစ် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသည့် '''သိပ်သည်းဆ အော်ပရေတာ''' (density operator) သို့မဟုတ် '''[[ကိန်းအုံ|သိပ်သည်းဆ ကိန်းအုံ]]''' (density matrix) <math>\hat{\rho}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည်။<ref>Peres (1993), p. 74.</ref> သိပ်သည်းဆ အော်ပရေတာများ၏ [[အစု]]သည် ခုံးသော (convex) အစုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အစွန်းရောက်အမှတ်များ (extreme points) မှာ သီးသန့်အခြေအနေများ (pure states) နှင့် ဆက်စပ်နေသည့် [[ယူနစ်ဗက်တာ|ယူနစ်ဗက်တာများ]] (unit vectors) <math>|\psi\rangle \in \mathcal{H}</math> ပေါ်သို့ ချပေးသော အဆင့်တစ် [[ထောင့်မှန်ကျဖြစ်မှု|ထောင့်မှန်ကျ]] ပရိုဂျက်ရှင်းများ (rank-one orthogonal projections) ဖြစ်ကြသည်။ <math display="block">\hat{\rho} = |\psi\rangle\langle\psi|</math> စုစည်းမှုတစ်ခုအတွင်းရှိ သီးသန့်အခြေအနေတစ်ခုချင်းစီသည် ဟာမီတန် အော်ပရေတာ (Hamiltonian) <math>\hat{H}</math> ပါဝင်သော အချိန်အပေါ်မူတည်သည့် (time-dependent) ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်းအောက်၌ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲပြီး <math>\hat{\rho}(t)</math> က [[အရင်းအမြစ်စု]] (domain) <math>\mathcal{D}(\hat{H})</math> ကို <math>\mathcal{D}(\hat{H})</math> အတွင်းသို့ ပို့ဆောင်ပေးပါက သိပ်သည်းဆ အော်ပရေတာ <math>\hat{\rho}(t)</math> သည် '''ဖွန်နွိုင်းမန်း ညီမျှခြင်း''' (von Neumann equation) သို့မဟုတ် '''လီယူဗေးလ်-ဖွန်နွိုင်းမန်း ညီမျှခြင်း''' (Liouville–von Neumann equation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ပြေလည်စေသည်။<ref>Breuer & Petruccione (2002), p. 110.</ref><ref>Schwabl (2002), p. 16.</ref><ref>Peres (1993), p. 312.</ref> <math display="block">i\hbar \frac{d\hat{\rho}}{dt} = [\hat{H}, \hat{\rho}]</math> ဤတွင် <math>[\hat{H}, \hat{\rho}] = \hat{H}\hat{\rho} - \hat{\rho}\hat{H}</math> သည် [[ကွန်မြူတေတာ|အော်ပရေတာ ကွန်မြူတေတာ]] (operator commutator) ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>\hat{U}(t)</math> သည် <math>\hat{H}</math> က ထုတ်ပေးသော ယူနစ်တရီ အချိန်အလိုက် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု အော်ပရေတာ (unitary time-evolution operator) ဖြစ်ပြီး <math>\hat{H}</math> သည် အချိန်အပေါ်မူမတည်သည့်အခါ (time-independent) <math>\hat{U}(t) = e^{-i\hat{H}t/\hbar}</math> ဖြစ်ပါက မည်သည့် မူလ သိပ်သည်းဆ အော်ပရေတာ <math>\hat{\rho}(0)</math> အတွက်မဆို အဖြေကို ယူနစ်တရီ ကွန်ဂျူဂိတ်ပြုခြင်း (unitary conjugation) ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\hat{\rho}(t) = \hat{U}(t)\hat{\rho}(0)\hat{U}(t)^\dagger</math> ယူနစ်တရီ ကွန်ဂျူဂိတ်ပြုခြင်းသည် <math>\hat{\rho}</math> ၏ [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုးများ]] (eigenvalues) ကို မပြောင်းလဲစေဘဲ ထိန်းသိမ်းပေးသောကြောင့် အချိန်အလိုက် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု (time evolution) သည် '''ဖွန်နွိုင်းမန်း အင်ထရိုပီ''' (von Neumann entropy) <math>S_{\mathrm{vN}}(\hat{\rho}) = -\operatorname{Tr}(\hat{\rho}\ln\hat{\rho})</math> ကို တည်မြဲစေသည်။<ref>Peres (1993), p. 267.</ref> === နှိုင်းရ လှိုင်းညီမျှခြင်းများနှင့် ဖော့ခ် ရပ်ဝန်း (Relativistic wave equations and Fock space) === လွတ်လပ်သော နှိုင်းရမဟုတ်သည့် (non-relativistic) အမှုန်တစ်ခုတည်းဆိုင်ရာ ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်းသည် ဘွန်း [[ဖြစ်တန်စွမ်း|ဖြစ်တန်စွမ်းများ]] (Born probabilities) ကို ထိန်းသိမ်းထားစဉ် <math>\Psi(\mathbf{r},t)</math> အား အချိန်-ရပ်ဝန်း အခြေပြထောင့်ဆခွဲကိန်း (space-time phase factor) တစ်ခုဖြင့် မြှောက်ပေးသည့် ဂယ်လီလီယို အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (Galilean transformations) အောက်တွင် [[ဂယ်လီလီယို မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ|ပရိုဂျက်တစ်သဘောအရ မပြောင်းလဲသော်လည်း]] (projectively invariant) လိုရန့်ဇ် အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (Lorentz transformations) အောက်တွင်မူ မပြောင်းလဲဘဲ ရှိမနေပေ။ ပြင်ပ ပိုတင်ရှယ် (external potential) တစ်ခု ရှိနေသည့်အခါ၌မူ ဂယ်လီလီယို လားရာတူဖြစ်မှု (Galilean covariance) ရှိစေရန် ပိုတင်ရှယ်ကို ရည်ညွှန်းဘောင် (reference frame) နှင့်အတူ အသွင်ပြောင်းပေးရန် လိုအပ်သည်။<ref>Home (2013), pp. 4–5.</ref> နှိုင်းရ (relativistic) အမှုန်တစ်ခုတည်းဆိုင်ရာ [[ညီမျှခြင်း|လှိုင်းညီမျှခြင်းများ]] (wave equations) ကို [[ဒြပ်ထု|ရပ်နားဒြပ်ထု]] (rest mass) <math>m</math> ရှိသော အမှုန်တစ်ခုအတွက် အောက်ပါ နှိုင်းရ စွမ်းအင်-[[အဟုန်]] ဆက်သွယ်ချက် (relativistic energy–momentum relation) မှ တည်ဆောက်သည်။ <math display="block">E^2 = |\mathbf{p}|^2 c^2 + m^2 c^4</math> <math>E \mapsto i\hbar\frac{\partial}{\partial t}</math> နှင့် <math>\mathbf{p} \mapsto -i\hbar\nabla</math> တို့ကို ကွမ်တမ်အသွင်ပြောင်းလိုက်သောအခါ (quantizing) ဒြပ်ထုရှိသော စပင် (spin) <math>0</math> [[စကေလာ|စကေလာ စက်ကွင်းများ]] (scalar fields) <math>\psi(\mathbf{r},t)</math> အတွက် ဒုတိယအဆင့် (second-order) '''ကလိုင်း-ဂေါ်ဒန် ညီမျှခြင်း''' (Klein–Gordon equation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">-\frac{1}{c^2}\frac{\partial^2\psi}{\partial t^2} + \nabla^2\psi = \frac{m^2 c^2}{\hbar^2}\psi</math> အချိန်နှင့် ရပ်ဝန်း နှစ်ခုစလုံးတွင် ပထမအဆင့် (first order) ဖြစ်သော ညီမျှခြင်းတစ်ခုကို ရရှိရန် ပေါလ် ဒိုင်ရက် (Paul Dirac) သည် နှိုင်းရ လှိုင်းကွဲပြားမှု ဆက်သွယ်ချက် (relativistic dispersion relation) ကို <math>E = c\sum_{n=1}^3 \alpha_n p_n + \beta mc^2</math> ဟူ၍ မျဉ်းဖြောင့်ပုံစံဖြစ်စေခဲ့ပြီး (linearized) ဤတွင် <math>\alpha_1, \alpha_2, \alpha_3, \beta</math> တို့သည် [[အက္ခရာသင်္ချာ|ကလစ်ဖို့ဒ် အက္ခရာသင်္ချာ]] (Clifford algebra) [[ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိ#ဖလှယ်ရဆန့်ကျင်ခြင်း_(Anticommutativity)|ဆန့်ကျင်ကွန်မြူတေတာ ဆက်သွယ်ချက်များ]] (anticommutation relations) ဖြစ်ကြသည့် <math>\{\alpha_j, \alpha_k\} = 2\delta_{jk}I_4</math>၊ <math>\{\alpha_j, \beta\} = 0</math> နှင့် <math>\beta^2 = I_4</math> တို့ကို ပြေလည်စေသော <math>4 \times 4</math> [[ကိန်းအုံ|ဟာမီရှန် ကိန်းအုံများ]] (Hermitian matrices) ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းမှ အစိတ်အပိုင်းလေးခုပါ စပင်နာ စက်ကွင်း (four-component spinor field) <math>\psi(\mathbf{r},t) \in \mathbb{C}^4</math> အတွက် '''ဒိုင်ရက် ညီမျှခြင်း''' (Dirac equation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။<ref>Thaller (2013), p. 2.</ref> <math display="block">i\hbar \frac{\partial}{\partial t}\psi(\mathbf{r},t) = \left(-i\hbar c\,\boldsymbol{\alpha}\cdot\nabla + \beta mc^2\right)\psi(\mathbf{r},t)</math> ဟာမီတန် ပုံစံ <math>i\hbar\frac{\partial\psi}{\partial t} = \hat{H}_{\text{Dirac}}\psi</math> တွင် လျှပ်စစ်သံလိုက် စကေလာပိုတင်ရှယ် (electromagnetic scalar potential) <math>\varphi</math> နှင့် ဗက်တာပိုတင်ရှယ် (vector potential) <math>\mathbf{A}</math> တို့နှင့် တွဲဖက်နေသော (coupled) ဒြပ်ထု <math>m</math> နှင့် လျှပ်စစ်ဓာတ် (charge) <math>q</math> ရှိသည့် စပင် <math>1/2</math> အမှုန်တစ်ခုအတွက် [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|ဒိုင်ရက် ဟာမီတန် အော်ပရေတာ]] (Dirac Hamiltonian) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\hat{H}_{\text{Dirac}} = \gamma^0\left[c\boldsymbol{\gamma}\cdot\left(\hat{\mathbf{p}} - q\mathbf{A}\right) + mc^2 + \gamma^0 q\varphi\right]</math> ဤတွင် <math>\gamma^0 = \beta</math> နှင့် <math>k=1,2,3</math> အတွက် <math>\gamma^k = \beta\alpha_k</math> တို့သည် ဒိုင်ရက် ဂမ်မာ ကိန်းအုံများ (Dirac gamma matrices) ဖြစ်ကြသည်။ ပိုမိုယေဘုယျအားဖြင့် [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|လိုရန့်ဇ် အုပ်စု]] (Lorentz group) ၏ <math>(s,0) \oplus (0,s)</math> ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက် (representation) အတွင်းရှိ စပင် <math>s > 0</math> ရှိသော ဒြပ်ထုရှိသည့် အမှုန်တစ်ခုအတွက် [[စုံမသဘာဝ (စုံကိန်း/မကိန်း)|ပါရတီ]]-မပြောင်းလဲသော (parity-invariant) နှိုင်းရ လှိုင်းညီမျှခြင်းများသည် အစိတ်အပိုင်း <math>2(2s + 1)</math> ခုပါ [[ကိန်းထွေး]] စပင်နာ စက်ကွင်းများ (complex spinor fields) ပေါ်တွင် သက်ရောက်ကြသည်။ နှိုင်းရ အပြန်အလှန်သက်ရောက်မှုများသည် အမှုန် ဖန်တီးခြင်းနှင့် ပျက်သုဉ်းခြင်း (particle creation and annihilation) တို့ကို ခွင့်ပြုသောကြောင့် ကွမ်တမ် စက်ကွင်းသီအိုရီ (quantum field theory) တွင် အမှုန်အရေအတွက် ပုံသေသတ်မှတ်ထားသော [[ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း]] (Hilbert space) ကို <math>n \ge 0</math> အားလုံးပေါ်ရှိ အမှုန် <math>n</math> ခုပါ [[တန်ဆာ မြှောက်လဒ်|တန်ဆာမြှောက်လဒ်]] [[ရပ်ဝန်း|ရပ်ဝန်းများ]] (tensor-product spaces) ၏ ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း [[တိုက်ရိုက်ပေါင်းလဒ်]] (direct sum) ဖြစ်သော '''ဖော့ခ် ရပ်ဝန်း''' (Fock space) ဖြင့် အစားထိုးပြီး ၎င်းပေါ်တွင် အချိန်အလိုက် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုကို သရုပ်မဲ့ (abstract) ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း <math>i\hbar\frac{d}{dt}|\Psi(t)\rangle = \hat{H}|\Psi(t)\rangle</math> ဖြင့်လည်းကောင်း ဖန်ရှင်နယ် ရှရိုဒင်းဂါး ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက် (functional Schrödinger representation) ဖြင့်လည်းကောင်း တစ်ဖန် ဖော်ပြနိုင်သည်။<ref>Coleman (2018).</ref><ref>Symanzik (1981), pp. 1–44.</ref><ref>Srednicki (2012).</ref> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last1=Adams |first1=C. S. |last2=Sigel |first2=M. |last3=Mlynek |first3=J. |title=Atom optics |journal=Physics Reports |volume=240 |issue=3 |pages=143–210 |date=1994 |doi=10.1016/0370-1573(94)90066-3 |bibcode=1994PhR...240..143A |issn=0370-1573}} * {{Citation |last1=Breuer |first1=Heinz-Peter |last2=Petruccione |first2=Francesco |title=The Theory of Open Quantum Systems |publisher=Oxford University Press |date=2002 |isbn=978-0-19-852063-4}} * {{Citation |last1=Cohen-Tannoudji |first1=Claude |last2=Diu |first2=Bernard |last3=Laloë |first3=Franck |title=Quantum Mechanics |publisher=John Wiley & Sons |date=2005 |isbn=0-471-16433-X}} * {{Citation |last=Coleman |first=Sidney |editor1-last=Derbes |editor1-first=David |editor2-last=Ting |editor2-first=Yuan-sen |editor3-last=Chen |editor3-first=Bryan Gin-ge |editor4-last=Sohn |editor4-first=Richard |editor5-last=Griffiths |editor5-first=David |editor6-last=Hill |editor6-first=Brian |title=Lectures of Sidney Coleman on Quantum Field Theory |publisher=World Scientific Publishing |date=2018 |isbn=978-9-814-63253-9 |oclc=1057736838}} * {{Citation |last=Dirac |first=Paul Adrien Maurice |title=The Principles of Quantum Mechanics |publication-place=Oxford |publisher=Clarendon Press |date=1930}} * {{Citation |last=Griffiths |first=David J. |title=Introduction to Quantum Mechanics |edition=2nd |publisher=Prentice Hall |date=2004 |isbn=978-0-13-111892-8}} * {{Citation |last=Griffiths |first=David J. |title=Introduction to Elementary Particles |edition=2nd |publisher=Wiley-VCH |date=2008 |isbn=978-3-527-40601-2}} * {{Citation |last=Hall |first=Brian C. |title=Quantum Theory for Mathematicians |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=267 |publisher=Springer |date=2013 |isbn=978-1-4614-7115-8 |bibcode=2013qtm..book.....H}} * {{Citation |last=Hilbert |first=David |editor1-last=Sauer |editor1-first=Tilman |editor2-last=Majer |editor2-first=Ulrich |title=Lectures on the Foundations of Physics 1915–1927: Relativity, Quantum Theory and Epistemology |publisher=Springer |date=2009 |isbn=978-3-540-20606-4 |doi=10.1007/b12915 |oclc=463777694}} * {{Citation |last=Home |first=Dipankar |title=Conceptual Foundations of Quantum Physics |publisher=Springer US |date=2013 |isbn=978-1-4757-9808-1 |oclc=1157340444}} * {{Citation |last=Peres |first=Asher |title=Quantum Theory: Concepts and Methods |publisher=Kluwer |date=1993 |isbn=0-7923-2549-4 |oclc=28854083}} * {{Citation |last1=Rieffel |first1=Eleanor G. |last2=Polak |first2=Wolfgang H. |title=Quantum Computing: A Gentle Introduction |publisher=MIT Press |date=2011 |isbn=978-0-262-01506-6}} * {{Citation |last1=Sakurai |first1=J. J. |last2=Napolitano |first2=J. |title=Modern Quantum Mechanics |edition=2nd |publication-place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=2017 |isbn=978-1-108-49999-6 |oclc=1105708539}} * {{Citation |last1=Sakurai |first1=Jun John |last2=Napolitano |first2=Jim |title=Modern Quantum Mechanics |edition=3rd |publication-place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=2021 |isbn=978-1-108-47322-4}} * {{Citation |last=Schrödinger |first=E. |title=Quantisierung als Eigenwertproblem (Erste Mitteilung) |journal=Annalen der Physik |volume=384 |issue=4 |pages=361–377 |date=1926a |doi=10.1002/andp.19263840404 |bibcode=1926AnP...384..361S}} * {{Citation |last=Schrödinger |first=E. |title=An Undulatory Theory of the Mechanics of Atoms and Molecules |journal=Physical Review |volume=28 |issue=6 |pages=1049–1070 |date=1926b |doi=10.1103/PhysRev.28.1049 |bibcode=1926PhRv...28.1049S}} * {{Citation |last=Schwabl |first=Franz |title=Statistical Mechanics |publisher=Springer |date=2002 |isbn=978-3-540-43163-3}} * {{Citation |last=Shankar |first=R. |title=Principles of Quantum Mechanics |edition=2nd |publisher=Kluwer Academic/Plenum Publishers |date=1994 |isbn=978-0-306-44790-7}} * {{Citation |last=Singh |first=Chandralekha |title=Student understanding of quantum mechanics at the beginning of graduate instruction |journal=American Journal of Physics |volume=76 |issue=3 |pages=277–287 |date=2008 |doi=10.1119/1.2825387 |arxiv=1602.06660 |bibcode=2008AmJPh..76..277S |issn=0002-9505}} * {{Citation |last=Srednicki |first=Mark Allen |title=Quantum Field Theory |publication-place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=2012 |isbn=978-0-521-86449-7 |oclc=71808151}} * {{Citation |last=Symanzik |first=K. |title=Schrödinger representation and Casimir effect in renormalizable quantum field theory |journal=Nuclear Physics B |volume=190 |issue=1 |pages=1–44 |date=1981 |doi=10.1016/0550-3213(81)90482-X |bibcode=1981NuPhB.190....1S |issn=0550-3213}} * {{Citation |last=Thaller |first=Bernd |title=The Dirac Equation |publisher=Springer Berlin Heidelberg |date=2013 |isbn=978-3-662-02753-0 |doi=10.1007/978-3-662-02753-0}} * {{Citation |last1=Tipler |first1=P. A. |last2=Mosca |first2=G. |title=Physics for Scientists and Engineers – with Modern Physics |edition=6th |publisher=Freeman |date=2008 |isbn=978-0-7167-8964-2}} * {{Citation |last=Townsend |first=John S. |title=A Modern Approach to Quantum Mechanics |publisher=University Science Books |date=2012 |isbn=978-1-891389-78-8}} * {{Citation |last=von Neumann |first=John |title=Mathematische Grundlagen der Quantenmechanik |publication-place=Berlin |publisher=Springer |date=1932}} * {{Citation |last=Weyl |first=Hermann |title=The Theory of Groups and Quantum Mechanics |publisher=Dover |date=1950 |orig-date=1931 |isbn=978-0-486-60269-1}} * {{Citation |last=Whittaker |first=Edmund T. |title=A History of the Theories of Aether & Electricity. Vol. 2: The Modern Theories, 1900–1926 |edition=Reprint |publication-place=New York |publisher=Dover Publications |date=1989 |isbn=978-0-486-26126-3}} * {{Citation |last=Zwiebach |first=Barton |title=Mastering Quantum Mechanics: Essentials, Theory, and Applications |publisher=MIT Press |date=2022 |isbn=978-0-262-04613-8 |oclc=1347739457}} [[ကဏ္ဍ:မက္ကင်းနစ်]] [[ကဏ္ဍ:ရူပဗေဒ_ညီမျှခြင်းများ]] [[ကဏ္ဍ:လှိုင်း_မက္ကင်းနစ်]] 36s6qf1kpoc6dh8y0he1vwmw1jzc2j2 1057856 1057781 2026-10-13T22:07:17Z Mkant00 135890 1057856 wikitext text/x-wiki '''ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း''' (Schrödinger equation) သည် နှိုင်းရမဟုတ်သော (non-relativistic) ကွမ်တမ်မက္ကင်းနစ်ဆိုင်ရာ (quantum-mechanical) စနစ် (system) တစ်ခု၏ ကွမ်တမ် အခြေအနေ (quantum state) ကို ထိန်းချုပ်သည့် [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း]] (linear differential equation) တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းကို ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ (spatial) [[ဖန်ရှင်|လှိုင်းဖန်ရှင်]] (wave function) အတွက် [[ကိန်းရှင်ခွဲ ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|ကိန်းရှင်ခွဲ ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း]] (partial differential equation) အဖြစ်လည်းကောင်း [[ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း]] (Hilbert space) ပေါ်ရှိ သရုပ်မဲ့ (abstract) [[ညီမျှခြင်း|ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု ညီမျှခြင်း]] (evolution equation) အဖြစ်လည်းကောင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။<ref>Griffiths (2004), pp. 1–2.</ref> လူဝီ ဒေ ဘရွိုင်း (Louis de Broglie) ၏ ဒြပ်လှိုင်း အဆိုပြုချက် (matter-wave hypothesis) အပေါ် အခြေခံ၍ အဲဗင် ရှရိုဒင်းဂါး (Erwin Schrödinger) က 1925 ခုနှစ်တွင် စတင်အဆိုပြုခဲ့ကာ 1926 ခုနှစ်တွင် ထုတ်ပြန်ခဲ့သော ဤညီမျှခြင်းသည် ပြင်ပသက်ရောက်မှုကင်းသည့် ရူပဗေဒစနစ် (isolated physical system) တစ်ခု၏ ကွမ်တမ် အခြေအနေဆိုင်ရာ အချိန်အလိုက် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု (time evolution) ကို သတ်မှတ်ပေးပြီး ကလပ်စစ်ကယ်မက္ကင်းနစ် (classical mechanics) ရှိ နယူတန်၏ ဒုတိယနိယာမ (Newton's second law) နှင့် အလားသဏ္ဌာန်တူသော ကွမ်တမ်မက္ကင်းနစ်ဆိုင်ရာ နိယာမအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။<ref>Schrödinger (1926a), pp. 361–377.</ref><ref>Schrödinger (1926b), pp. 1049–1070.</ref><ref>Whittaker (1989), p. 268.</ref> ကွမ်တမ် ရွေ့လျားပြောင်းလဲမှု (quantum dynamics) ၏ အဓိပ္ပာယ်ထပ်တူညီသော ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှုများ (equivalent formulations) တွင် ဗာနာ ဟိုက်ဇင်ဘာ့ဂ် (Werner Heisenberg) ၏ [[ကိန်းအုံ]] မက္ကင်းနစ် (matrix mechanics) နှင့် ရစ်ချက် ဖိုင်းမန်း (Richard Feynman) ၏ [[လမ်းကြောင်း]] [[အင်တီဂရေးရှင်း|အင်တီဂရယ်]] ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (path integral formulation) တို့ ပါဝင်ကြသည်။ နှိုင်းရမဟုတ်သော တည်နေရာရပ်ဝန်း (position-space) ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်းတွင် အချိန်အလိုက် ပထမအဆင့် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်]] (first-order derivative) နှင့် [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များ]] (spatial coordinates) အလိုက် ဒုတိယအဆင့် ဆင်းသက်ချက် (second-order derivative) တို့ ပါဝင်သောကြောင့် ၎င်းသည် လိုရန့်ဇ်-မပြောင်းလဲသော (Lorentz-invariant) ညီမျှခြင်း မဟုတ်ပေ။ ၎င်း၏ နှိုင်းရ ယေဘုယျပြုထားခြင်းများ (relativistic generalizations) တွင် [[စပင်]] (spin) <math>0</math> အမှုန်များ (particles) အတွက် ကလိုင်း-ဂေါ်ဒန် ညီမျှခြင်း (Klein–Gordon equation) နှင့် စပင် <math>1/2</math> အမှုန်များအတွက် ဒိုင်ရက် ညီမျှခြင်း (Dirac equation) တို့ ပါဝင်ကြသည်။ == သင်္ချာဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (Mathematical formulation) == === ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းနှင့် လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာများ (Hilbert space and observables) === ပေါလ် ဒိုင်ရက် (Paul Dirac)၊ ဒေးဗစ် ဟီလ်ဘတ် (David Hilbert)၊ ဂျွန် ဖွန်နွိုင်းမန်း (John von Neumann) နှင့် ဟာမန် ဗိုင်းလ် (Hermann Weyl) တို့ ဖော်ထုတ်ခဲ့သော ကွမ်တမ်မက္ကင်းနစ် (quantum mechanics) ၏ သင်္ချာဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (mathematical formulation) တွင် သတ်မှတ်ထားသော (fixed) အချိန်တစ်ခု၌ ရှိသော ကွမ်တမ်မက္ကင်းနစ်ဆိုင်ရာ စနစ် (quantum-mechanical system) တစ်ခု၏ အခြေအနေ (state) ကို ခွဲထုတ်၍ရသော (separable) [[ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း|ကိန်းထွေး ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း]] (complex Hilbert space) <math>\mathcal{H}</math> အတွင်းရှိ [[ဗက်တာ|အခြေအနေပြ ဗက်တာ]] (state vector) <math>|\psi\rangle</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။<ref>Dirac (1930).</ref><ref>Hilbert (2009).</ref><ref>von Neumann (1932).</ref><ref>Weyl (1950).</ref> <math>\mathcal{H}</math> ပေါ်ရှိ [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)|အတွင်းမြှောက်လဒ်]] (inner product) <math>\langle \phi | \psi \rangle</math> ကို ပထမ အဝင်ကိန်း (first argument) တွင် [[ကွန်ဂျူဂိတ်-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု|ကွန်ဂျူဂိတ်မျဉ်းဖြောင့်]] (conjugate-linear) ဖြစ်ပြီး ဒုတိယ အဝင်ကိန်းတွင် မျဉ်းဖြောင့် (linear) ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ရာ အခြေအနေပြ ဗက်တာသည် ယင်းအတွင်းမြှောက်လဒ်အရ အောက်ပါအတိုင်း [[ယူနစ်ဗက်တာ|ယူနစ်ဗက်တာပြုထားသော]] (normalized) ဗက်တာဖြစ်သည်။ <math display="block">\langle \psi | \psi \rangle = 1</math> [[ကိန်းစစ်]] (real) <math>\alpha \in \mathbb{R}</math> အတွက် အလုံးစုံ အခြေပြထောင့်ဆခွဲကိန်း (global phase factor) <math>e^{i\alpha}</math> သာ ကွာခြားသော အခြေအနေပြ ဗက်တာများသည် တူညီသော တိုင်းတာမှု [[ဖြစ်တန်စွမ်း|ဖြစ်တန်စွမ်းများ]] (measurement probabilities) ကို ရရှိစေသောကြောင့် ရူပဗေဒဆိုင်ရာ သီးသန့်အခြေအနေများ (pure states) သည် '''ပရိုဂျက်တစ် ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း''' (projective Hilbert space) <math>\mathrm{P}(\mathcal{H}) = (\mathcal{H} \setminus \{0\})/\mathbb{C}^\times</math> အတွင်းရှိ ရောင်ခြည်မျဉ်းများ (rays) နှင့် အသီးသီး ဆက်စပ်နေကြသည်။ <math>\mathcal{H}</math> ကို ရွေးချယ်မှုသည် ရူပဗေဒဆိုင်ရာ လွတ်လပ်စွာပြောင်းလဲနိုင်သော [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]]အရေအတွက် (degrees of freedom) အပေါ် မူတည်သည်။ <math>\mathbb{R}^d</math> ပေါ်ရှိ စပင်မဲ့ (spinless) [[အမှုန်]] (particle) တစ်ခု၏ ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ ရွေ့လျားမှု (spatial motion) အတွက် <math>\mathcal{H} = L^2(\mathbb{R}^d)</math> သည် လီဘက်ဂ် အတိုင်းအတာ (Lebesgue measure) အရ နှစ်ထပ်ကိန်းအင်တီဂရိတ်လုပ်နိုင်စွမ်းရှိသော (square-integrable) [[ဖန်ရှင်|ကိန်းထွေးတန်ဖိုးရှိ ဖန်ရှင်များ]] (complex-valued functions) ၏ [[ထပ်တူညီမှုအတန်းအစား|ထပ်တူညီမှုအတန်းအစားများ]] (equivalence classes) ပါဝင်သည့် [[ရပ်ဝန်း]] (space) ဖြစ်ပြီး [[စပင်]] (spin) <math>1/2</math> အမှုန်တစ်ခု၏ စပင်အခြေအနေအတွက်မူ <math>\mathcal{H} = \mathbb{C}^2</math> သည် စံ ဟာမီရှန် အတွင်းမြှောက်လဒ် (Hermitian inner product) တပ်ဆင်ထားသော ရပ်ဝန်းဖြစ်သည်။<ref>Zwiebach (2022), p. 322.</ref> တည်နေရာ (position)၊ [[အဟုန်]] (momentum)၊ စွမ်းအင် (energy) နှင့် စပင်ကဲ့သို့သော ရူပဗေဒဆိုင်ရာ လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာများ (observables) ကို သိပ်သည်းစွာ သတ်မှတ်ထားသော (densely defined) [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် အော်ပရေတာများ]] (self-adjoint operators) <math>\hat{A} : \mathcal{D}(\hat{A}) \subseteq \mathcal{H} \to \mathcal{H}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည်။ <math>\hat{A}|\lambda\rangle = \lambda|\lambda\rangle</math> ကို ပြေလည်စေသော [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာ]] (eigenvector) <math>|\lambda\rangle \in \mathcal{D}(\hat{A}) \setminus \{0\}</math> ကို '''ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေ''' (eigenstate) ဟု ခေါ်ပြီး ၎င်း၏ ကိန်းစစ် [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး]] (eigenvalue) <math>\lambda \in \mathbb{R}</math> သည် အဆိုပါအခြေအနေ၌ လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာ၏ တိကျသေချာသော တန်ဖိုးကို ကိုယ်စားပြုသည်။ သီးသန့် အမှတ်ရောင်စဉ် (pure point spectrum) ရှိသော လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာတစ်ခုအတွက် မည်သည့်အခြေအနေ <math>|\psi\rangle \in \mathcal{H}</math> ကိုမဆို ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေများ၏ ရေတွက်နိုင်သော (countable) [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]]အရ စုဆုံသော (norm-convergent) မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်း (linear combination) ခေါ် '''[[ထပ်ဆင့်ခြင်းမူဝါဒ|ကွမ်တမ် ထပ်ဆင့်ခြင်း]]''' (quantum superposition) အဖြစ် ဖြန့်ထုတ်နိုင်သည်။ ပိုမိုယေဘုယျအားဖြင့် ရောင်စဉ်သီအိုရမ် (spectral theorem) အရ <math>|\psi\rangle</math> သည် <math>\hat{A}</math> ၏ ပရိုဂျက်ရှင်းတန်ဖိုးရှိ အတိုင်းအတာ (projection-valued measure) အပေါ် အခြေခံ၍ ခွဲခြမ်းမှု (decomposition) ပြုနိုင်သည်။ '''ဘွန်း စည်းမျဉ်း''' (Born rule) အရ ယူနစ်ဗက်တာပြုထားသော အခြေအနေ <math>|\psi\rangle</math> တွင် လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာတစ်ခုကို တိုင်းတာပါက ယူနစ်ဗက်တာပြုထားသော ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာ <math>|\lambda\rangle</math> နှင့် ဆက်စပ်နေသည့် အမှတ်ရောင်စဉ်အတွင်းရှိ ယိုယွင်းမှုမရှိသော (non-degenerate) ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး <math>\lambda</math> ကို ရရှိနိုင်သည့် ဖြစ်တန်စွမ်းမှာ <math>|\langle \lambda | \psi \rangle|^2</math> ဖြစ်သည်။ ပိုမိုယေဘုယျအားဖြင့် <math>\lambda</math> သည် သက်ဆိုင်ရာ [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်ရပ်ဝန်း]] (eigenspace) ဖြစ်သည့် [[ကာနယ်]] (kernel) <math>\ker(\hat{A} - \lambda I)</math> ပေါ်သို့ ချပေးသော [[ထောင့်မှန်ကျဖြစ်မှု|ထောင့်မှန်ကျ]] ပရိုဂျက်ရှင်း အော်ပရေတာ (orthogonal projection operator) <math>P_\lambda</math> ရှိသည့် ယိုယွင်းသော (degenerate) ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုးတစ်ခုဖြစ်ပါက <math>\lambda</math> ကို တိုင်းတာရရှိနိုင်သည့် ဖြစ်တန်စွမ်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\Pr(\lambda) = \langle \psi | P_\lambda | \psi \rangle</math> <math>\mathcal{H} = L^2(\mathbb{R})</math> ပေါ်ရှိ အဆက်မပြတ် ရောင်စဉ် (continuous-spectrum) ရှိသော လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာများအတွက် အဟုန် ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေသည် [[အနန္တ]] (infinite) ရပ်ဝန်းအကျယ်အဝန်းရှိသော လှိုင်းအလျားတစ်မျိုးတည်းရှိသည့် ပြင်ညီလှိုင်း (monochromatic plane wave) တစ်ခုဖြစ်ပြီး တည်နေရာ ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေသည် ဒိုင်ရက် ဒယ်လ်တာ ဖြန့်ဝေမှု (Dirac delta distribution) <math>\delta(x - x_0)</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့နှစ်ခုစလုံးသည် နှစ်ထပ်ကိန်းအင်တီဂရိတ်လုပ်နိုင်စွမ်း မရှိသောကြောင့် <math>L^2(\mathbb{R})</math> အတွင်း မပါဝင်ကြပေ။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့ကို ရှဗာ့ဇ် ရပ်ဝန်း (Schwartz space) <math>\mathcal{S}(\mathbb{R})</math> ကဲ့သို့သော သိပ်သည်းသော (dense) နျူကလီးယား (nuclear) စမ်းသပ်ဖန်ရှင် (test-function) ရပ်ဝန်းပိုင်း (subspace) <math>\Phi</math> ပါဝင်သည့် ဂဲလ်ဖန်း သုံးခုတွဲ (Gelfand triple) ခေါ် '''တပ်ဆင်ထားသော ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း''' (rigged Hilbert space) <math>\Phi \subset \mathcal{H} \subset \Phi^*</math> ၏ [[ဒွန်တွဲရပ်ဝန်း|အဆက်မပြတ် ဒွန်တွဲရပ်ဝန်း]] (continuous dual) <math>\Phi^*</math> အတွင်းရှိ '''ယေဘုယျပြုထားသော ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာများ''' (generalized eigenvectors) အဖြစ် စနစ်တကျ သတ်မှတ်သည်။<ref>Hall (2013), at=Chapter 6.</ref><ref>Cohen-Tannoudji, Diu & Laloë (2005), pp. 100–105.</ref> ယေဘုယျပြုထားသော တည်နေရာ ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေများ <math>|x\rangle \in \Phi^*</math> ကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် အချိန်အပေါ်မူတည်သော (time-dependent) အခြေအနေပြ ဗက်တာ <math>|\Psi(t)\rangle \in \Phi</math> သည် ဖြန့်ဝေမှုဆိုင်ရာ တွဲဖက်မှု (distributional pairing) အရ တည်နေရာရပ်ဝန်း (position-space) '''လှိုင်းဖန်ရှင်''' (wave function) <math>\Psi(x,t) \in \mathbb{C}</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်ပေးသည်။ <math display="block">\Psi(x,t) = \langle x | \Psi(t) \rangle</math> === အချိန်အပေါ်မူတည်သော နှင့် အချိန်အပေါ်မူမတည်သော ညီမျှခြင်းများ (Time-dependent and time-independent equations) === [[File:Wavepacket-a2k4-en.gif|300px|thumb|<math>V = 0</math> ဖြစ်သော [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာတစ်ခုတည်းရှိသည့်]] (one-dimensional) နှိုင်းရမဟုတ်သော (non-relativistic) လွတ်လပ်သော (free) ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း (Schrödinger equation) ကို ပြေလည်စေသည့် [[ဖန်ရှင်|လှိုင်းဖန်ရှင်]]တစ်ခု၏ ကိန်းထွေးပုံပြဂရပ် (complex plot)]] [[File:StationaryStatesAnimation.gif|300px|thumb|right|ဟာမိုနစ် လွှဲခါစနစ် (harmonic oscillator) တစ်ခုအတွက် အချိန်အပေါ်မူတည်သော ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်းကို ပြေလည်စေသည့် လှိုင်းဖန်ရှင်များ။ ဘယ်ဘက်တွင် [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်ပိုင်း]] (real part) ကို အပြာရောင်ဖြင့်လည်းကောင်း [[ကိန်းယောင်|ကိန်းယောင်ပိုင်း]] (imaginary part) ကို အနီရောင်ဖြင့်လည်းကောင်း ပြသထားသည်။ ညာဘက်တွင် တည်နေရာ [[ဖြစ်တန်စွမ်း သိပ်သည်းဆ ဖန်ရှင်|ဖြစ်တန်စွမ်း သိပ်သည်းဆ]] (probability density) ကို ပြသထားသည်။ အပေါ်ဆုံးနှစ်တန်းသည် တည်ငြိမ်အခြေအနေများ (stationary states) ကို ဖော်ပြပြီး အောက်ဆုံးတန်းသည် တည်ငြိမ်မဟုတ်သော အခြေအနေ (non-stationary state) ကို ဖော်ပြသည်။]] ကိန်းစစ် [[အတည်စွမ်းအင်|ပိုတင်ရှယ်စွမ်းအင် ဖန်ရှင်]] (potential energy function) <math>V(x,t)</math> အောက်၌ ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ အတိုင်းအတာ (spatial dimension) တစ်ခုတည်းဖြစ်သော <math>x \in \mathbb{R}</math> တွင် ရွေ့လျားနေသည့် [[ဒြပ်ထု]] (mass) <math>m > 0</math> ရှိသော နှိုင်းရမဟုတ်သည့် စပင်မဲ့ [[အမှုန်]]တစ်ခုအတွက် တည်နေရာရပ်ဝန်း '''အချိန်အပေါ်မူတည်သော ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း''' (time-dependent Schrödinger equation) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref>Zwiebach (2022), p. 74.</ref> <math display="block">i\hbar \frac{\partial}{\partial t}\Psi(x,t) = \left[ -\frac{\hbar^2}{2m}\frac{\partial^2}{\partial x^2} + V(x,t) \right] \Psi(x,t)</math> ဤတွင် <math>i</math> သည် [[ကိန်းယောင်|ကိန်းယောင်ယူနစ်]] (imaginary unit) ဖြစ်ပြီး <math>\hbar = \frac{h}{2\pi}</math> သည် လျှော့ချထားသော ပလန့်ကိန်းသေ (reduced Planck constant) ဖြစ်သည်။<ref>Zwiebach (2022), p. 10.</ref> သရုပ်မဲ့ (abstract) [[ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း]] ပုံစံတွင် အားကောင်းစွာ ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော (strongly differentiable) [[ဗက်တာ|အခြေအနေပြ ဗက်တာ]] <math>|\Psi(t)\rangle \in \mathcal{D}(\hat{H}) \subseteq \mathcal{H}</math> ၏ အချိန်အလိုက် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု (time evolution) ကို ယေဘုယျ '''အချိန်အပေါ်မူတည်သော ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း''' ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ထိန်းချုပ်သည်။<ref>Shankar (1994), p. 143.</ref> <math display="block">i\hbar \frac{d}{dt}|\Psi(t)\rangle = \hat{H}|\Psi(t)\rangle</math> ဤတွင် <math>\frac{d}{dt}|\Psi(t)\rangle</math> သည် <math>\mathcal{H}</math> ၏ [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|စံနှုန်းတိုပေါ်လော်ဂျီ]] (norm topology) အတွင်းရှိ [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|အားကောင်းသော ဆင်းသက်ချက်]] (strong derivative) ကို ရည်ညွှန်းပြီး <math>\hat{H}</math> သည် စနစ်၏ စုစုပေါင်း စွမ်းအင်ဆိုင်ရာ လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာကို ကိုယ်စားပြုသည့် ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် '''[[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|ဟာမီတန် အော်ပရေတာ]]''' (Hamiltonian operator) ဖြစ်သည်။ တည်နေရာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက် (position representation) တွင် ဘွန်း စည်းမျဉ်းသည် လီဘက်ဂ် အတိုင်းအတာ အပေါ် အခြေခံ၍ တည်နေရာ '''[[ဖြစ်တန်စွမ်း သိပ်သည်းဆ ဖန်ရှင်|ဖြစ်တန်စွမ်း သိပ်သည်းဆဖန်ရှင်]]''' (probability density function) <math>\rho(x,t)</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။<ref>Zwiebach (2022), p. 78.</ref> <math display="block">\rho(x,t) = |\Psi(x,t)|^2</math> ဟာမီတန် အော်ပရေတာ <math>\hat{H}</math> သည် အချိန် <math>t</math> အပေါ် တိုက်ရိုက်မူတည်ခြင်း မရှိသည့်အခါ အချိန်အပေါ်မူတည်သော ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုများအဖြစ် '''တည်ငြိမ်အခြေအနေများ''' ကို ရရှိစေသည့် တိကျသော စွမ်းအင် <math>E \in \mathbb{R}</math> ရှိသော အခြေအနေများ <math>|\psi\rangle \in \mathcal{D}(\hat{H}) \setminus \{0\}</math> သည် '''အချိန်အပေါ်မူမတည်သော ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း''' (time-independent Schrödinger equation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ပြေလည်စေသည်။<ref>Zwiebach (2022), p. 134.</ref> <math display="block">\hat{H}|\psi\rangle = E|\psi\rangle</math> [[သင်္ချာ]]သဘောအရ အချိန်အပေါ်မူမတည်သော ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်းသည် အော်ပရေတာ <math>\hat{H}</math> အတွက် ရောင်စဉ် [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး]] [[ညီမျှခြင်း]] (spectral eigenvalue equation) ဖြစ်ပြီး <math>|\psi\rangle</math> သည် စွမ်းအင် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး <math>E</math> ရှိသော စွမ်းအင် ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေ သို့မဟုတ် တည်နေရာရပ်ဝန်းရှိ '''[[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်ဖန်ရှင်]]''' (eigenfunction) <math>\psi(x)</math> ဖြစ်သည်။ == အခြေခံ ဂုဏ်သတ္တိများ (Fundamental properties) == === မျဉ်းဖြောင့်ဖြစ်မှုနှင့် ရောင်စဉ် ဖြန့်ထုတ်ချက် (Linearity and spectral expansion) === [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|ဒစ်ဖရန်ရှယ်အော်ပရေတာ]] (differential operator) <math>i\hbar \frac{d}{dt} - \hat{H}</math> သည် မျဉ်းဖြောင့် (linear) ဖြစ်သောကြောင့် အချိန်အပေါ်မူတည်သော (time-dependent) ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း (Schrödinger equation) ၏ [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|အဖြေရပ်ဝန်း]] (solution space) သည် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ကိန်းထွေး ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (complex vector space) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>|\Psi_1(t)\rangle</math> နှင့် <math>|\Psi_2(t)\rangle</math> တို့သည် အားကောင်းသော အဖြေများ (strong solutions) ဖြစ်ကြပါက မည်သည့် <math>a, b \in \mathbb{C}</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်း (linear combination) <math display="block">|\Psi(t)\rangle = a|\Psi_1(t)\rangle + b|\Psi_2(t)\rangle</math> သည်လည်း အားကောင်းသော အဖြေတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>Rieffel & Polak (2011), p. 25.</ref> အကယ်၍ <math>\hat{H}</math> သည် အချိန်အပေါ်မူမတည်သော (time-independent) အော်ပရေတာ (operator) ဖြစ်ပြီး <math>\hat{H}|\psi_{E_n}\rangle = E_n|\psi_{E_n}\rangle</math> ကို ပြေလည်စေသည့် စွမ်းအင် ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေများ (energy eigenstates) <math>\{|\psi_{E_n}\rangle\}_{n}</math> ၏ ပြည့်စုံသော [[အခြေအစု|ထောင့်မှန်ကျယူနစ်အခြေအစု]] (complete orthonormal basis) တစ်ခု ရှိပါက မည်သည့် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|စံနှုန်းအရ အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော]] (norm-continuous) အဖြေ <math>|\Psi(t)\rangle \in \mathcal{H}</math> ကိုမဆို အောက်ပါအတိုင်း ဖြန့်ထုတ်နိုင်သည်။ <math display="block">|\Psi(t)\rangle = \sum_{n} A_n e^{-iE_n t/\hbar} |\psi_{E_n}\rangle, \qquad A_n = \langle \psi_{E_n} | \Psi(0) \rangle \in \mathbb{C}, \quad \sum_n |A_n|^2 < \infty</math> ဤဖြန့်ထုတ်ချက် (expansion) သည် <math>|\Psi(0)\rangle \in \mathcal{D}(\hat{H})</math> ဖြစ်သည့်အခါတိုင်း တစ်နည်းအားဖြင့် <math>\sum_n E_n^2 |A_n|^2 < \infty</math> ဖြစ်သည့်အခါတိုင်း အားကောင်းသော [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသည့်]] (differentiable) အဖြေတစ်ခု ဖြစ်သည်။ === ယူနစ်တရီဖြစ်မှုနှင့် စတုန်း၏ သီအိုရမ် (Unitarity and Stone's theorem) === အချိန်အပေါ်မူမတည်သော ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် (self-adjoint) [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|ဟာမီတန် အော်ပရေတာ]] (Hamiltonian) <math>\hat{H}</math> အတွက် မူလအခြေအနေ (initial state) <math>|\Psi(0)\rangle \in \mathcal{H}</math> ပါဝင်သော မူလအခြေအနေပေး ပြဿနာ (initial value problem) သည် [[ကဲကုလပ်|ဘိုရဲလ် ဖန်ရှင်နယ်ကဲကုလပ်]] (Borel functional calculus) အရ တစ်ခုတည်းသော ယူနစ်တရီ ပတ်လမ်း (unitary orbit) ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်ပေးသည်။<ref>Shankar (1994), p. 143.</ref> <math display="block">|\Psi(t)\rangle = \hat{U}(t)|\Psi(0)\rangle, \qquad \hat{U}(t) = e^{-i\hat{H}t/\hbar}</math> ဤပတ်လမ်းသည် <math>|\Psi(0)\rangle \in \mathcal{D}(\hat{H})</math> ဖြစ်သည့်အခါ <math>i\hbar\frac{d}{dt}|\Psi(t)\rangle = \hat{H}|\Psi(t)\rangle</math> ၏ အားကောင်းသော အဖြေဖြစ်ပြီး <math>\mathcal{H}</math> တစ်ခုလုံးပေါ်တွင် အပျော့စား အဖြေ (mild solution) ဖြစ်သည်။ '''အချိန်အလိုက် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု အော်ပရေတာ''' (time-evolution operator) <math>\hat{U}(t)</math> သည် <math>\mathcal{H}</math> ပေါ်တွင် <math>\hat{U}(t)^\dagger \hat{U}(t) = \hat{U}(t)\hat{U}(t)^\dagger = I</math> ကို ပြေလည်စေသော [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|ယူနစ်တရီ အော်ပရေတာ]] (unitary operator) တစ်ခုဖြစ်ပြီး [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)|အတွင်းမြှောက်လဒ်]] (inner product) <math>\langle \Phi(t) | \Psi(t) \rangle = \langle \Phi(0) | \Psi(0) \rangle</math> နှင့် [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|ယူနစ်စံနှုန်း]] (unit norm) <math>\langle \Psi(t) | \Psi(t) \rangle = 1</math> တို့ကို မပြောင်းလဲစေဘဲ ထိန်းသိမ်းပေးသည်။<ref>Rieffel & Polak (2011), p. 25.</ref> ပြောင်းပြန်အားဖြင့် (conversely) [[ယူနစ်တရီ အုပ်စု|ကိန်းရှင်တစ်ခုပါ ယူနစ်တရီအုပ်စုများ]] (one-parameter unitary groups) ဆိုင်ရာ '''စတုန်း၏ သီအိုရမ်''' (Stone's theorem) အရ <math>\{\hat{U}(t)\}_{t \in \mathbb{R}}</math> သည် <math>\hat{U}(0) = I</math> နှင့် [[ကိန်းပြည့်]] (integer) <math>N > 0</math> တိုင်းအတွက် <math>\hat{U}(t/N)^N = \hat{U}(t)</math> ဟူသော [[အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်|အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (group homomorphism) ဂုဏ်သတ္တိ <math>\hat{U}(s + t) = \hat{U}(s)\hat{U}(t)</math> တို့ကို ပြေလည်စေသည့် အားကောင်းစွာ အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော (strongly continuous) ကိန်းရှင်တစ်ခုပါ ယူနစ်တရီ အော်ပရေတာများ၏ စုစည်းမှု (one-parameter family) တစ်ခုဖြစ်ပါက သိပ်သည်းသော [[အရင်းအမြစ်စု]] (dense domain) <math>\mathcal{D}(\hat{G}) \subseteq \mathcal{H}</math> ပေါ်တွင် အုပ်စု၏ '''အလွန်သေးငယ်လွန်းသော ထုတ်လုပ်ကိန်း''' (infinitesimal generator) ဖြစ်သည့် တစ်ခုတည်းသော ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် အော်ပရေတာ <math>\hat{G}</math> တည်ရှိပြီး အောက်ပါညီမျှခြင်းကို ပြေလည်စေသည်။ <math display="block">\hat{U}(t) = e^{-i\hat{G}t}</math> <math>\hat{G} = \hat{H}/\hbar</math> ဟု သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် <math>\mathcal{D}(\hat{H})</math> ပေါ်တွင် အချိန်အပေါ်မူတည်သော ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်းကို ပြန်လည်ရရှိသည်။ အလွန်သေးငယ်သော အတိုင်းအတာတွင် <math>\psi \in \mathcal{D}(\hat{G})</math> အတွက် <math>\hat{U}(\delta t)\psi = \psi - i\,\delta t\,\hat{G}\psi + o(\delta t)</math> ဟု ဖြန့်ထုတ်လိုက်သောအခါ <math>\phi, \psi \in \mathcal{D}(\hat{G})</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါဆက်သွယ်ချက်ကို ရရှိသည်။ <math display="block">\langle \phi | \hat{U}(\delta t)^\dagger \hat{U}(\delta t) \psi \rangle = \langle \phi | \psi \rangle + i\,\delta t\left(\langle \hat{G}\phi | \psi \rangle - \langle \phi | \hat{G}\psi \rangle\right) + o(\delta t)</math> ထို့ကြောင့် <math>\delta t</math> ၏ ပထမအဆင့် (first order) အထိ ယူနစ်တရီဖြစ်မှု (unitarity) အရ <math>\hat{G}</math> သည် <math>\hat{G} \subseteq \hat{G}^\dagger</math> ကို ပြေလည်စေသော အချိုးညီ (symmetric) အော်ပရေတာဖြစ်သည်။<ref>Sakurai & Napolitano (2017), p. 68.</ref> === တည်နေရာနှင့် အဟုန် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်များ (Position and momentum representations) === သံလိုက် ဗက်တာပိုတင်ရှယ်များ (magnetic vector potentials) မရှိသည့်အခြေအနေ၌ [[စကေလာ|စကေလာပိုတင်ရှယ်]] (scalar potential) <math>V</math> သက်ရောက်ခံရသော <math>\mathbb{R}^3</math> ပေါ်ရှိ [[ဒြပ်ထု]] (mass) <math>m</math> ရှိသည့် နှိုင်းရမဟုတ်သော (non-relativistic) စပင်မဲ့ (spinless) [[အမှုန်]] (particle) တစ်ခုအတွက် [[ရပ်ဝန်း|အခြေအနေ ရပ်ဝန်း]] (state space) မှာ <math>\mathcal{H} = L^2(\mathbb{R}^3)</math> ဖြစ်ပြီး [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|ဟာမီတန် အော်ပရေတာ]]မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref>Cohen-Tannoudji, Diu & Laloë (2005), p. 182.</ref> <math display="block">\hat{H} = \frac{1}{2m}\hat{\mathbf{p}}^2 + \hat{V}</math> ၎င်းမှ သရုပ်မဲ့ [[ညီမျှခြင်း|ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု ညီမျှခြင်း]] (abstract evolution equation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">i\hbar \frac{d}{dt}|\Psi(t)\rangle = \left(\frac{1}{2m}\hat{\mathbf{p}}^2 + \hat{V}\right)|\Psi(t)\rangle</math> [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်]] (Cartesian coordinate) တစ်ခုချင်းစီအလိုက် ပုံမှန် ကွမ်တမ်အသွင်ပြောင်းခြင်း (canonical quantization) တွင် ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|တည်နေရာ အော်ပရေတာ]] (position operator) <math>\hat{x}</math> နှင့် [[အဟုန်]] အော်ပရေတာ (momentum operator) <math>\hat{p}</math> တို့သည် ရှဗာ့ဇ် ရပ်ဝန်း (Schwartz space) <math>\mathcal{S}(\mathbb{R})</math> ကဲ့သို့သော သိပ်သည်းသည့် ဘုံ မပြောင်းလဲသော [[အရင်းအမြစ်စု]] (common invariant domain) တစ်ခုပေါ်တွင် အောက်ပါ '''ပုံမှန် [[ကွန်မြူတေတာ]] ဆက်သွယ်ချက်''' (canonical commutation relation) ကို ပြေလည်စေသည်။ <math display="block">[\hat{x}, \hat{p}] = i\hbar I</math> [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာတစ်ခု]] (one dimension) တွင် ဤကွန်မြူတေတာ ဆက်သွယ်ချက်ကို တည်နေရာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက် (position representation) ၌ အောက်ပါအတိုင်း လက်တွေ့ဖော်ဆောင်နိုင်သည်။<ref>Cohen-Tannoudji, Diu & Laloë (2005), p. 190.</ref> <math display="block">\langle x | \hat{p} | \psi \rangle = -i\hbar \frac{d}{dx}\psi(x)</math> အတိုင်းအတာသုံးခု (three dimensions) တွင်မူ <math>\langle \mathbf{r} | \hat{\mathbf{p}} | \psi \rangle = -i\hbar \nabla \psi(\mathbf{r})</math> အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သဖြင့် <math>\hat{\mathbf{p}}^2</math> သည် <math>-\hbar^2 \nabla^2</math> အဖြစ် သက်ရောက်ပြီး ဤတွင် <math>\nabla^2</math> သည် '''[[လာပလေ့စ် အော်ပရေတာ]]''' (Laplace operator) ဖြစ်သည်။ <math>\mathbf{r} \in \mathbb{R}^3</math> အတွက် ယေဘုယျပြုထားသော တည်နေရာ ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေများ (generalized position eigenstates) <math>|\mathbf{r}\rangle</math> နှင့် <math>\mathbf{p} \in \mathbb{R}^3</math> အတွက် ယေဘုယျပြုထားသော အဟုန် ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေများ (generalized momentum eigenstates) <math>|\mathbf{p}\rangle</math> တို့ကို <math>\langle \mathbf{r} | \mathbf{p} \rangle = (2\pi\hbar)^{-3/2} e^{i\mathbf{p}\cdot\mathbf{r}/\hbar}</math> အရ စံနှုန်းသတ်မှတ်ထားသောအခါ (normalized) တည်နေရာရပ်ဝန်း [[ဖန်ရှင်|လှိုင်းဖန်ရှင်]] (position-space wave function) <math>\Psi(\mathbf{r},t) = \langle \mathbf{r} | \Psi(t)\rangle</math> နှင့် အဟုန်ရပ်ဝန်း လှိုင်းဖန်ရှင် (momentum-space wave function) <math>\tilde{\Psi}(\mathbf{p},t) = \langle \mathbf{p} | \Psi(t)\rangle</math> တို့သည် ယူနစ်တရီ ဖူရီယာ အသွင်ပြောင်းခြင်း (unitary Fourier transform) အရ အောက်ပါအတိုင်း ဆက်စပ်နေကြသည်။<ref>Zwiebach (2022), pp. 103–104.</ref> <math display="block">\tilde{\Psi}(\mathbf{p},t) = (2\pi\hbar)^{-3/2} \int_{\mathbb{R}^3} d^3\mathbf{r} \, e^{-i\mathbf{p}\cdot\mathbf{r}/\hbar}\Psi(\mathbf{r},t)</math> <math>\tilde{\Psi}</math> နှင့် [[ကွန်ဗော်လူးရှင်း]] (convolution) ကို မှန်ကန်စွာအဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသော (well-defined) သမမျှတသည့် ဖြန့်ဝေမှုဆိုင်ရာ ဖူရီယာ အသွင်ပြောင်းခြင်း (tempered distributional Fourier transform) <math>\tilde{V}</math> ရှိသည့် အချိန်အပေါ်မူမတည်သော ပိုတင်ရှယ် <math>V(\mathbf{r})</math> တစ်ခုအတွက် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော]] (three-dimensional) တည်နေရာရပ်ဝန်း ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">i\hbar \frac{\partial}{\partial t}\Psi(\mathbf{r},t) = -\frac{\hbar^2}{2m}\nabla^2\Psi(\mathbf{r},t) + V(\mathbf{r})\Psi(\mathbf{r},t)</math> တစ်ချိန်တည်းမှာပင် အဟုန်ရပ်ဝန်း ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်းသည် အောက်ပါ ကွန်ဗော်လူးရှင်း [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|အင်တီဂရယ်ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း]] (integro-differential equation) ဖြစ်သည်။ <math display="block">i\hbar \frac{\partial}{\partial t}\tilde{\Psi}(\mathbf{p},t) = \frac{|\mathbf{p}|^2}{2m}\tilde{\Psi}(\mathbf{p},t) + (2\pi\hbar)^{-3/2} \int_{\mathbb{R}^3} d^3\mathbf{p}' \, \tilde{V}(\mathbf{p} - \mathbf{p}')\tilde{\Psi}(\mathbf{p}',t)</math> ဤတွင် <math>\tilde{V}(\mathbf{p}) = (2\pi\hbar)^{-3/2} \int_{\mathbb{R}^3} d^3\mathbf{r} \, e^{-i\mathbf{p}\cdot\mathbf{r}/\hbar}V(\mathbf{r})</math> သည် <math>V</math> ၏ ဖြန့်ဝေမှုဆိုင်ရာ ဖူရီယာ အသွင်ပြောင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ === အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှုညီမျှခြင်းနှင့် ဖြစ်တန်စွမ်း စီးကြောင်း (Continuity equation and probability current) === [[ကိန်းစစ်]] (real) ပိုတင်ရှယ် <math>V(\mathbf{r},t)</math> တစ်ခုအတွက် တည်နေရာရပ်ဝန်း ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း၏ လုံလောက်စွာ ချောမွေ့သော (smooth) အဖြေ <math>\Psi(\mathbf{r},t)</math> တစ်ခုသည် ဒေသအလိုက် [[ဖြစ်တန်စွမ်း]] တည်မြဲမှု (local conservation of probability) ကို ပြေလည်စေသည်။<ref>Cohen-Tannoudji, Diu & Laloë (2005), p. 238.</ref><ref>Sakurai & Napolitano (2021), p. 97.</ref> [[ဖြစ်တန်စွမ်း သိပ်သည်းဆ ဖန်ရှင်|ဖြစ်တန်စွမ်း သိပ်သည်းဆ]] (probability density) <math>\rho(\mathbf{r},t) = |\Psi(\mathbf{r},t)|^2 = \Psi^*(\mathbf{r},t)\Psi(\mathbf{r},t)</math> ကို <math>t</math> အလိုက် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍]] ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်းနှင့် ၎င်း၏ [[ကိန်းထွေး ကွန်ဂျူဂိတ်|ကိန်းထွေးကွန်ဂျူဂိတ်]] (complex conjugate) တို့ကို အစားသွင်းလိုက်သောအခါ '''အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှုညီမျှခြင်း''' (continuity equation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\frac{\partial}{\partial t}\rho(\mathbf{r},t) + \nabla \cdot \mathbf{j}(\mathbf{r},t) = 0</math> ဤတွင် '''ဖြစ်တန်စွမ်း စီးကြောင်း''' (probability current) သို့မဟုတ် ဖြစ်တန်စွမ်း စီးဆင်းမှု (probability flux) [[ဗက်တာစက်ကွင်း]] (vector field) <math>\mathbf{j}(\mathbf{r},t)</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုသည်။ <math display="block">\mathbf{j}(\mathbf{r},t) = -\frac{i\hbar}{2m}\left(\Psi^*\nabla\Psi - \Psi\nabla\Psi^*\right) = \frac{\hbar}{m}\operatorname{Im}\left(\Psi^*\nabla\Psi\right)</math> <math>\Psi(\mathbf{r},t) \neq 0</math> ဖြစ်သော မည်သည့် အဖွင့်နယ်ပယ် (open region) တွင်မဆို ဒေသအလိုက် (locally) လည်းကောင်း ရိုးရှင်းစွာ ဆက်စပ်နေသော (simply connected) သုညကင်းစင်သည့် (zero-free) မည်သည့် အဖွင့်နယ်ပယ်တွင်မဆို အလုံးစုံ (globally) အားဖြင့်လည်းကောင်း [[ဖန်ရှင်|လှိုင်းဖန်ရှင်]]ကို တန်ဖိုးတစ်ခုတည်းရှိသော (single-valued) ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသည့် ကိန်းစစ် အခြေပြထောင့် ဖန်ရှင် (real phase function) <math>S(\mathbf{r},t)</math> ဖြင့် <math>\Psi(\mathbf{r},t) = \sqrt{\rho(\mathbf{r},t)}\exp\!\left(\frac{i}{\hbar}S(\mathbf{r},t)\right)</math> ဟူ၍ ဝင်ရိုးစွန်းပုံစံ (polar form) ရေးသားလိုက်သောအခါ ဖြစ်တန်စွမ်း စီးကြောင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\mathbf{j}(\mathbf{r},t) = \frac{\rho(\mathbf{r},t)\nabla S(\mathbf{r},t)}{m}</math> === ကိန်းရှင်များ ခွဲထုတ်ခြင်း (Separation of variables) === ပိုတင်ရှယ် <math>V(\mathbf{r})</math> သည် အချိန်အပေါ် မူတည်ခြင်းမရှိသည့်အခါ အချိန်အပေါ်မူတည်သော ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်းတွင် [[မြှောက်လဒ်]] အန်းဇတ်စ် (product ansatz)<ref>Singh (2008), pp. 277–287.</ref> <math display="block">\Psi(\mathbf{r},t) = \psi(\mathbf{r})\tau(t)</math> ဖြင့် '''ကိန်းရှင်များ ခွဲထုတ်ခြင်း''' (separation of variables) ကို အသုံးပြုလိုက်သောအခါ ခွဲထုတ်ကိန်းသေ (separation constant) <math>E \in \mathbb{R}</math> တစ်ခုအတွက် အမြှောက်ကိန်းသေ (multiplicative constant) တစ်ခုအထိ <math>\tau(t) = e^{-iEt/\hbar}</math> ကို ရရှိပြီး အောက်ပါ တည်ငြိမ်အခြေအနေ (stationary-state) [[ဖန်ရှင်|လှိုင်းဖန်ရှင်]]ကို ထုတ်ပေးသည်။<ref>Shankar (1994), p. 143.</ref> <math display="block">\Psi(\mathbf{r},t) = \psi(\mathbf{r})e^{-iEt/\hbar}</math> ၎င်း၏ ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ ဆခွဲကိန်း (spatial factor) <math>\psi(\mathbf{r})</math> သည် အချိန်အပေါ်မူမတည်သော ဟဲလ်မ်ဟို့တ်ဇ်ပုံစံ [[ညီမျှခြင်း]] (Helmholtz-type equation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ပြေလည်စေသည်။<ref>Adams, Sigel & Mlynek (1994), pp. 143–210.</ref> <math display="block">\nabla^2\psi(\mathbf{r}) + \frac{2m}{\hbar^2}\left[E - V(\mathbf{r})\right]\psi(\mathbf{r}) = 0</math> [[ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း]] (Hilbert space) တစ်ခုပေါ်ရှိ [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် အော်ပရေတာများ]]အတွက် ရောင်စဉ်သီအိုရမ် (spectral theorem) အရ မည်သည့်အခြေအနေ <math>|\psi\rangle \in \mathcal{H}</math> ကိုမဆို <math>\hat{H}</math> ၏ ပရိုဂျက်ရှင်းတန်ဖိုးရှိ အတိုင်းအတာ (projection-valued measure) အပေါ် အခြေခံ၍ ခွဲခြမ်းနိုင်ပြီး ဆင်ဂူလာ အဆက်မပြတ် ရောင်စဉ် (singular continuous spectrum) မရှိသည့်အခါ ၎င်းသည် အမှတ်ရောင်စဉ် (point-spectrum) ချုပ်နှောင် ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေများ (bound eigenstates) ပေါ်ရှိ ပိုင်းစသီးခြား [[ပေါင်းခြင်း|ပေါင်းလဒ်]] (discrete sum) နှင့် အဆက်မပြတ် ရောင်စဉ် (continuous spectrum) ပေါ်ရှိ [[အင်တီဂရေးရှင်း|ရောင်စဉ် အင်တီဂရယ်]] (spectral integral) တို့အဖြစ်သို့ လျှော့ချနိုင်သည်။ <math>V(\mathbf{r})</math> တွင် [[ခေါက်ချိုးညီ|ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ အချိုးညီမှု]] (spatial symmetry) ရှိသည့်အခါ အချိန်အပေါ်မူမတည်သော ညီမျှခြင်းတွင် ကိန်းရှင်များကို ထပ်မံခွဲထုတ်နိုင်သည်။ အပေါင်းအခြေခံ (additive) ကာတီးရှန်း ပိုတင်ရှယ် <math>V(x,y,z) = V_x(x) + V_y(y) + V_z(z)</math> အတွက် <math>\psi(\mathbf{r}) = \psi_x(x)\psi_y(y)\psi_z(z)</math> ပုံစံဖြင့် အဖြေရှာနိုင်ပြီး [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာကိုဩဒိနိတ်များ]] (spherical coordinates) <math>(r,\theta,\varphi)</math> ဖြင့် ဖော်ပြထားသော ဗဟိုပိုတင်ရှယ် (central potential) <math>V(\mathbf{r}) = V(r)</math> အတွက်မူ <math>\psi(r,\theta,\varphi) = R(r)\Theta(\theta)\Phi(\varphi)</math> ပုံစံဖြင့် အဖြေရှာနိုင်သည်။ == ပုံမှန် ပိုတင်ရှယ်များအတွက် တိကျသော အဖြေများ (Exact solutions for canonical potentials) == === အတိုင်းအတာတစ်ခုတည်းရှိသော အနန္တ ပိုတင်ရှယ်တွင်း (One-dimensional infinite potential well) === [[File:Infinite potential well.svg|thumb|အကျယ် <math>L</math> ရှိသော [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာတစ်ခုတည်းရှိသည့်]] (one-dimensional) အနန္တ ပိုတင်ရှယ်တွင်း (infinite potential well)]] <math>(0,L)</math> ပေါ်တွင် သုညဖြစ်ပြီး <math>[0,L]</math> ပြင်ပတွင် [[အနန္တ]] (infinite) ဖြစ်သော ပိုတင်ရှယ် (potential) တစ်ခုကြောင့် အပိုင်းအခြား (interval) <math>[0,L]</math> အတွင်း၌သာ ကန့်သတ်ခံထားရသော [[ဒြပ်ထု]] (mass) <math>m</math> ရှိသည့် [[အမှုန်]] (particle) တစ်ခုအတွက် [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|ဟာမီတန် အော်ပရေတာ]] (Hamiltonian) သည် <math>L^2([0,L])</math> ပေါ်ရှိ <math>-\frac{\hbar^2}{2m}\frac{d^2}{dx^2}</math> ၏ ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး လက်တွေ့ဖော်ဆောင်မှု (Dirichlet realization) ဖြစ်ပြီး [[ဖန်ရှင်|လှိုင်းဖန်ရှင်]] (wave function) သည် အောက်ပါ နယ်နိမိတ်တန်ဖိုး ပြဿနာ (boundary value problem) ကို ပြေလည်စေသည်။<ref>Cohen-Tannoudji, Diu & Laloë (2005), pp. 77–78.</ref> <math display="block">-\frac{\hbar^2}{2m}\frac{d^2\psi}{dx^2} = E\psi, \qquad \psi(0) = 0, \quad \psi(L) = 0</math> <math>E \le 0</math> အတွက် အသေးအဖွဲ အဖြေ (trivial solution) <math>\psi \equiv 0</math> တစ်ခုတည်းကသာ နယ်နိမိတ်အခြေအနေများ (boundary conditions) ကို ပြေလည်စေသည်။ <math>E > 0</math> အတွက် <math>k = \frac{\sqrt{2mE}}{\hbar} > 0</math> ဟု သတ်မှတ်လိုက်သောအခါ [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း]] (differential equation) ၏ ယေဘုယျအဖြေ (general solution) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\psi(x) = A e^{ikx} + B e^{-ikx} = C\sin(kx) + D\cos(kx), \qquad E = \frac{\hbar^2 k^2}{2m}</math> နယ်နိမိတ်အခြေအနေ <math>\psi(0) = D = 0</math> က [[ဆိုင်းနှင့် ကိုဆိုင်း ဖန်ရှင်များ|ကိုဆိုင်းကိန်းစု]] (cosine term) ကို ပယ်ဖျက်ပေးပြီး <math>C \neq 0</math> ဖြစ်သည့် <math>\|\psi\|_{L^2(0,L)} = 1</math> နှင့် <math>\psi(L) = C\sin(kL) = 0</math> အရ အောက်ပါဆက်သွယ်ချက် လိုအပ်သည်။ <math display="block">k_n = \frac{n\pi}{L}, \qquad n \in \{1, 2, 3, \dots\}</math> [[ယူနစ်ဗက်တာ|ယူနစ်ဗက်တာပြုထားသော]] (normalized) [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်ဖန်ရှင်များ]] (eigenfunctions) နှင့် သက်ဆိုင်ရာ ပိုင်းစသီးခြား (discrete) စွမ်းအင် [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုးများ]] (energy eigenvalues) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ကြသည်။ <math display="block">\psi_n(x) = \sqrt{\frac{2}{L}}\sin\!\left(\frac{n\pi x}{L}\right), \qquad E_n = \frac{n^2 \pi^2 \hbar^2}{2mL^2} = \frac{n^2 h^2}{8mL^2}, \qquad n \in \{1, 2, 3, \dots\}</math> === ကွမ်တမ် ဟာမိုနစ် လွှဲခါစနစ် (Quantum harmonic oscillator) === [[File:QuantumHarmonicOscillatorAnimation.gif|300px|thumb|right|[[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာတစ်ခုတည်းရှိသော]] ဟာမိုနစ် လွှဲခါစနစ် (harmonic oscillator) အတွက် ကလပ်စစ်ကယ် လွှဲခါမှု (classical oscillation) A မှ B အထိ နှင့် C မှ H အထိ ကွမ်တမ် အဖြေများ (quantum solutions)။ တည်ငြိမ် ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေများ (stationary eigenstates) ကို C မှ F တွင် ပြသထားပြီး အချိန်အပေါ်မူတည်သော [[ထပ်ဆင့်ခြင်းမူဝါဒ|ထပ်ဆင့်ခြင်းများ]] (time-dependent superpositions) ကို G မှ H တွင် ပြသထားသည်။]] ထောင့်ပြကြိမ်နှုန်း (angular frequency) <math>\omega > 0</math> ရှိသည့် နှစ်ထပ်ကိန်း ပိုတင်ရှယ် (quadratic potential) <math>V(x) = \frac{1}{2}m\omega^2 x^2</math> အတွင်းရှိ [[ဒြပ်ထု]] <math>m</math> ရှိသော အတိုင်းအတာတစ်ခုတည်းရှိသည့် အမှုန်တစ်ခုအတွက် <math>L^2(\mathbb{R})</math> ပေါ်ရှိ အချိန်အပေါ်မူမတည်သော ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း (time-independent Schrödinger equation) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">-\frac{\hbar^2}{2m}\frac{d^2\psi}{dx^2} + \frac{1}{2}m\omega^2 x^2\psi = E\psi</math> [[ယူနစ်ဗက်တာ|ယူနစ်ဗက်တာပြုထားသော]] နှစ်ထပ်ကိန်းအင်တီဂရိတ်လုပ်နိုင်စွမ်းရှိသည့် (square-integrable) [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်ဖန်ရှင်များ]] <math>\psi_n \in L^2(\mathbb{R})</math> ကို <math>n \in \{0, 1, 2, \dots\}</math> ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားပြီး အောက်ပါအတိုင်း ပေးထားသည်။ <math display="block">\psi_n(x) = \frac{1}{\sqrt{2^n\,n!}}\left(\frac{m\omega}{\pi\hbar}\right)^{1/4} e^{-\frac{m\omega x^2}{2\hbar}} \mathcal{H}_n\!\left(\sqrt{\frac{m\omega}{\hbar}}\,x\right)</math> ဤတွင် <math>\mathcal{H}_n(z) = (-1)^n e^{z^2}\frac{d^n}{dz^n}e^{-z^2}</math> သည် ဒီဂရီ (degree) <math>n</math> ရှိသော ရူပဗေဒသုံး '''[[ပိုလီနိုမီရယ်|အာမစ် ပိုလီနိုမီရယ်]]''' (Hermite polynomial) ဖြစ်သည်။ အဓိပ္ပာယ်ထပ်တူညီစွာပင် ကိုယ်ပိုင်အခြေအနေများကို [[ပုံမှန် ဖြန့်ဖြူးခြင်း|ဂေါက်ရှန်း]] (Gaussian) အခြေခံအနိမ့်ဆုံးအခြေအနေ (ground state) <math>\psi_0(x)</math> မှ ဒစ်ဖရန်ရှယ် [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|အဆင့်မြှင့် အော်ပရေတာ]] (differential raising operator) ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ထုတ်ပေးနိုင်သည်။ <math display="block">\psi_n(x) = \frac{1}{\sqrt{n!}}\left(\sqrt{\frac{m\omega}{2\hbar}}\right)^n \left(x - \frac{\hbar}{m\omega}\frac{d}{dx}\right)^n \left(\frac{m\omega}{\pi\hbar}\right)^{1/4} e^{-\frac{m\omega x^2}{2\hbar}}</math> သက်ဆိုင်ရာ ပိုင်းစသီးခြား စွမ်းအင် [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုးများ]]မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ကြသည်။<ref>Townsend (2012), pp. 247–250.</ref><ref>Cohen-Tannoudji, Diu & Laloë (2005), p. 352.</ref> <math display="block">E_n = \left(n + \frac{1}{2}\right)\hbar\omega, \qquad n \in \{0, 1, 2, \dots\}</math> '''အခြေခံအနိမ့်ဆုံးအခြေအနေ''' <math>n = 0</math> တွင် '''သုညအမှတ် စွမ်းအင်''' (zero-point energy) <math>E_0 = \frac{1}{2}\hbar\omega</math> ရှိသည်။ === ဟိုက်ဒရိုဂျင်ပုံစံ အက်တမ် (Hydrogen-like atom) === [[File:Hydrogen Density Plots.png|thumb|ဟိုက်ဒရိုဂျင် အက်တမ် (hydrogen atom) တစ်ခုအတွင်းရှိ ချုပ်နှောင် အီလက်ထရွန် [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်ဖန်ရှင်များ]] (bound electron eigenfunctions) <math>\psi_{n\ell m}</math> ၏ [[ဖြစ်တန်စွမ်း သိပ်သည်းဆ ဖန်ရှင်|ဖြစ်တန်စွမ်း သိပ်သည်းဆ]]ပုံပြဂရပ်များ (probability density plots)]] [[ဒြပ်ထု]] <math>m_e</math> နှင့် လျှပ်စစ်ဓာတ် (charge) <math>-q</math> ရှိသော အီလက်ထရွန် (electron) တစ်လုံးနှင့် ဒြပ်ထု <math>m_p</math> နှင့် လျှပ်စစ်ဓာတ် <math>+q</math> ရှိသော ပရိုတွန် နျူကလိယပ်စ် (proton nucleus) တစ်ခုတို့ တည်ငြိမ်လျှပ်စစ် ကူလုံ ပိုတင်ရှယ် (electrostatic Coulomb potential) အရ အပြန်အလှန်သက်ရောက်နေကြသည့် ဒြပ်ဝတ္ထုနှစ်ခုပါ စနစ် (two-body system) တစ်ခုအတွက် ဒြပ်ထုဗဟိုချက် ရွေ့လျားမှု (center-of-mass motion) ကို ခွဲထုတ်လိုက်သောအခါ <math>r = |\mathbf{r}|</math> ဖြစ်သည့် <math>\mathbf{r} \in \mathbb{R}^3</math> အတွင်းရှိ နှိုင်းရ ရွေ့လျားမှု (relative motion) သည် အမှုန်တစ်ခုတည်းဆိုင်ရာ အချိန်အပေါ်မူမတည်သော ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်းအဖြစ်သို့ အောက်ပါအတိုင်း လျှော့ချသွားသည်။ <math display="block">-\frac{\hbar^2}{2\mu}\nabla^2\psi - \frac{q^2}{4\pi\varepsilon_0 r}\psi = E\psi</math> ဤတွင် <math>\varepsilon_0</math> သည် လေဟာနယ် လျှပ်စစ်စိမ့်ဝင်နိုင်စွမ်း (vacuum permittivity) ဖြစ်ပြီး <math>\mu = \frac{m_e m_p}{m_e + m_p}</math> သည် '''[[ဒြပ်ထု|လျှော့ချထားသော ဒြပ်ထု]]''' (reduced mass) ဖြစ်သည်။ [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာကိုဩဒိနိတ်များ]] (spherical coordinates) <math>(r,\theta,\varphi)</math> တွင် ဤညီမျှခြင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ကိန်းရှင်များ ခွဲထုတ်နိုင်သည်။<ref>Tipler & Mosca (2008).</ref> <math display="block">\psi(r,\theta,\varphi) = R(r)Y_\ell^m(\theta,\varphi)</math> ဤတွင် <math>Y_\ell^m(\theta,\varphi)</math> သည် ဒီဂရီ <math>\ell</math> နှင့် အဆင့် (order) <math>m</math> ရှိသော '''စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ဟာမိုနစ်''' (spherical harmonic) ဖြစ်သည်။ <math>E < 0</math> ဖြစ်သည့် ချုပ်နှောင်အခြေအနေများ (bound states) အတွက် <math>L^2(\mathbb{R}^3)</math> အတွင်းရှိ [[ယူနစ်ဗက်တာ|ယူနစ်ဗက်တာပြုထားသော]] ကိုယ်ပိုင်ဖန်ရှင်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ကြသည်။<ref>Griffiths (2008), p. 162.</ref> <math display="block">\psi_{n\ell m}(r,\theta,\varphi) = \sqrt{\left(\frac{2}{na_0}\right)^3 \frac{(n-\ell-1)!}{2n\,(n+\ell)!}} \, e^{-r/(na_0)} \left(\frac{2r}{na_0}\right)^\ell L_{n-\ell-1}^{2\ell+1}\!\left(\frac{2r}{na_0}\right) Y_\ell^m(\theta,\varphi)</math> ဤတွင် အောက်ပါသတ်မှတ်ချက်များ ပါဝင်သည်။ * <math>a_0 = \frac{4\pi\varepsilon_0\hbar^2}{\mu q^2}</math> သည် လျှော့ချထားသော ဒြပ်ထုဆိုင်ရာ '''ဘိုး အချင်းဝက်''' (Bohr radius) ဖြစ်ပြီး [[အနန္တ]] နျူကလိယပ်စ်ဒြပ်ထု [[စုဆုံမှတ်]] (infinite-nuclear-mass limit) <math>\mu \to m_e</math> တွင် <math>\frac{4\pi\varepsilon_0\hbar^2}{m_e q^2}</math> ဖြင့် ခန့်မှန်းတွက်ချက်နိုင်သည် (approximated)။ * <math>L_k^\alpha(x) = \frac{x^{-\alpha}e^x}{k!}\frac{d^k}{dx^k}\left(e^{-x}x^{k+\alpha}\right)</math> သည် ဒီဂရီ <math>k = n - \ell - 1</math> နှင့် ကိန်းရှင်သတ်မှတ်ချက် (parameter) <math>\alpha = 2\ell + 1</math> ရှိသော '''[[ပိုလီနိုမီရယ်|ယေဘုယျပြုထားသော လာဂဲ ပိုလီနိုမီရယ်]]''' (generalized Laguerre polynomial) ဖြစ်သည်။ * <math>n \in \{1, 2, 3, \dots\}</math> သည် '''အဓိက ကွမ်တမ်ကိန်း''' (principal quantum number) ဖြစ်ပြီး <math>\ell \in \{0, 1, \dots, n - 1\}</math> သည် '''အဇီမုသယ် ကွမ်တမ်ကိန်း''' (azimuthal quantum number) ဖြစ်ကာ <math>m \in \{-\ell, -\ell + 1, \dots, \ell\}</math> သည် '''သံလိုက် ကွမ်တမ်ကိန်း''' (magnetic quantum number) ဖြစ်သည်။ သက်ဆိုင်ရာ ပိုင်းစသီးခြား ချုပ်နှောင်အခြေအနေ စွမ်းအင် [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုးများ]]သည် <math>n</math> တစ်ခုတည်းအပေါ်တွင်သာ မူတည်သည်။ <math display="block">E_n = -\frac{\mu q^4}{2(4\pi\varepsilon_0)^2\hbar^2 n^2} = -\frac{\hbar^2}{2\mu a_0^2 n^2}, \qquad n \in \{1, 2, 3, \dots\}</math> == ယေဘုယျပြုထားခြင်းများနှင့် စုဆုံမှတ် အခြေအနေများ (Generalizations and limiting regimes) == === ဆီမီးကလပ်စစ်ကယ် စုဆုံမှတ် (Semiclassical limit) === [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော]] (differentiable) ပိုတင်ရှယ် (potential) <math>V(x)</math> တစ်ခုအတွင်း ရွေ့လျားနေသော [[ဒြပ်ထု]] (mass) <math>m</math> ရှိသည့် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာတစ်ခုတည်းရှိသော]] (one-dimensional) အမှုန် (particle) တစ်ခုအတွက် ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း (Schrödinger equation) အောက်၌ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲနေသည့် လုံလောက်စွာ လျင်မြန်သောနှုန်းဖြင့် လျော့ကျသွားသော အခြေအနေ (state) <math>|\Psi(t)\rangle</math> အတွင်းရှိ [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|တည်နေရာ အော်ပရေတာ]] (position operator) <math>\hat{x}</math> နှင့် [[အဟုန်]] အော်ပရေတာ (momentum operator) <math>\hat{p}</math> တို့၏ [[မျှော်မှန်းတန်ဖိုး|မျှော်မှန်းတန်ဖိုးများ]] (expectation values) သည် '''အေးရန်ဖက်စ် သီအိုရမ်''' (Ehrenfest theorem) ကို အောက်ပါအတိုင်း လိုက်နာကြသည်။<ref>Peres (1993), p. 302.</ref> <math display="block">m\frac{d}{dt}\langle \hat{x} \rangle = \langle \hat{p} \rangle, \qquad \frac{d}{dt}\langle \hat{p} \rangle = -\langle V'(\hat{x}) \rangle</math> <math>V'(x)</math> သည် [[ဖန်ရှင်|အဖိုင်းဖန်ရှင်]] (affine function) တစ်ခုဖြစ်သည့်အခါ တစ်နည်းအားဖြင့် လွတ်လပ်သော [[အမှုန်]] (free particle) သို့မဟုတ် ဟာမိုနစ် လွှဲခါစနစ် (harmonic oscillator) တွင်ကဲ့သို့ <math>V(x)</math> သည် ဒီဂရီ (degree) အများဆုံး နှစ်ရှိသော [[ပိုလီနိုမီရယ်]] (polynomial) တစ်ခုဖြစ်သည့်အခါ၌သာ အခြေအနေအားလုံးအတွက် <math>\langle V'(\hat{x}) \rangle = V'(\langle \hat{x} \rangle)</math> သည် ထပ်တူညီစွာ မှန်ကန်သောကြောင့် မျှော်မှန်းတန်ဖိုးများသည် ဒီဂရီ အများဆုံး နှစ်ရှိသော ပိုတင်ရှယ်များအတွက်သာ အလိုရှိရာ (arbitrary) အခြေအနေအားလုံး၌ တိကျသော ကလပ်စစ်ကယ် နယူတန် [[လမ်းကြောင်း|လမ်းကြောင်းများ]] (classical Newton trajectories) အတိုင်း လိုက်နာကြသည်။ ထို့ပြင် နှစ်ကြိမ် [[ဆင်းသက်ချက်_(ဒစ်ဖရန်ရှယ်_ကဲကုလပ်)#ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်မှု_နှင့်_အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း_(Differentiability_and_Continuity)|အဆက်မပြတ် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော]] (twice continuously differentiable) ပိုတင်ရှယ် <math>V(x)</math> တစ်ခုအတွက် လှိုင်းထုပ် (wave packet) သည် <math>\langle \hat{x} \rangle</math> ပတ်ဝန်းကျင်၌ <math>V'(x)</math> ပြောင်းလဲမှု မပြောပလောက်သည့် အတိုင်းအတာအတွင်း စုစည်းတည်ရှိနေသည့်အခါတိုင်း (localized) အဆိုပါ လမ်းကြောင်းများအတိုင်း နီးစပ်စွာ လိုက်နာကြသည်။ ထို့အပြင် ဝင်ရိုးစွန်းပုံစံ (polar) WKB အန်းဇတ်စ် (WKB ansatz) <math>\Psi(\mathbf{r},t) = \sqrt{\rho(\mathbf{r},t)}\,e^{iS(\mathbf{r},t)/\hbar}</math> ကို တည်နေရာရပ်ဝန်း (position-space) ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း <math>i\hbar \frac{\partial\Psi}{\partial t} = \left(-\frac{\hbar^2}{2m}\nabla^2 + V(\mathbf{r},t)\right)\Psi</math> အတွင်းသို့ အစားသွင်း၍ [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်ပိုင်း]] (real part) ကို ယူလိုက်သောအခါ အောက်ပါ[[ညီမျှခြင်း]]ကို ရရှိသည်။ <math display="block">-\frac{\partial S}{\partial t} = \frac{|\nabla S|^2}{2m} + V(\mathbf{r},t) - \frac{\hbar^2}{2m}\frac{\nabla^2\sqrt{\rho}}{\sqrt{\rho}}</math> လွှဲကျယ် (amplitude) <math>\sqrt{\rho}</math> သည် <math>\hbar</math> အတိုင်းအတာနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် နှေးကွေးစွာ ပြောင်းလဲသဖြင့် <math>\hbar \to 0</math> ချဉ်းကပ်သွားသည့်အခါ <math>\mathcal{O}(\hbar^2)</math> ရှိသော ကွမ်တမ် ပိုတင်ရှယ်ကိန်းစု (quantum potential term) <math>-\frac{\hbar^2}{2m}\frac{\nabla^2\sqrt{\rho}}{\sqrt{\rho}}</math> ပျောက်ကွယ်သွားသည်ဟူသော WKB ဆီမီးကလပ်စစ်ကယ် အဆိုပြုချက် (WKB semiclassical hypothesis) အောက်တွင် ဤညီမျှခြင်းသည် [[စုဆုံမှတ်]] (limit) <math>\hbar \to 0</math> ၌ သက်ရောက်ချက် (action) <math>S(\mathbf{r},t)</math> အတွက် ကလပ်စစ်ကယ် '''ဟာမီလ်တန်-ဂျေးကိုဘီ ညီမျှခြင်း''' (Hamilton–Jacobi equation) အဖြစ်သို့ အောက်ပါအတိုင်း လျှော့ချသွားသည်။<ref>Peres (1993), p. 308.</ref> <math display="block">-\frac{\partial S}{\partial t} = H(\mathbf{r}, \nabla S, t) = \frac{|\nabla S|^2}{2m} + V(\mathbf{r},t)</math> === သိပ်သည်းဆ အော်ပရေတာများနှင့် ဖွန်နွိုင်းမန်း ညီမျှခြင်း (Density operators and the von Neumann equation) === ကွမ်တမ် အခြေအနေများ (quantum states) ၏ စာရင်းအင်းဆိုင်ရာစုစည်းမှုများ (statistical ensembles) နှင့် ပေါင်းစပ် ကွမ်တမ်စနစ်များ (composite quantum systems) ၏ အဖွင့် စနစ်ခွဲများ (open subsystems) ကို ယူနစ်ထရေ့စ် (unit trace) <math>\operatorname{Tr}(\hat{\rho}) = 1</math> ရှိပြီး <math>\mathcal{H}</math> ပေါ်တွင် အပေါင်းဆီမီးတိကျသော (positive semi-definite) [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|ထရေ့စ်အတန်းအစား အော်ပရေတာ]] (trace-class operator) တစ်ခုအဖြစ် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသည့် '''သိပ်သည်းဆ အော်ပရေတာ''' (density operator) သို့မဟုတ် '''[[ကိန်းအုံ|သိပ်သည်းဆ ကိန်းအုံ]]''' (density matrix) <math>\hat{\rho}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည်။<ref>Peres (1993), p. 74.</ref> သိပ်သည်းဆ အော်ပရေတာများ၏ [[အစု]]သည် ခုံးသော (convex) အစုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အစွန်းရောက်အမှတ်များ (extreme points) မှာ သီးသန့်အခြေအနေများ (pure states) နှင့် ဆက်စပ်နေသည့် [[ယူနစ်ဗက်တာ|ယူနစ်ဗက်တာများ]] (unit vectors) <math>|\psi\rangle \in \mathcal{H}</math> ပေါ်သို့ ချပေးသော အဆင့်တစ် [[ထောင့်မှန်ကျဖြစ်မှု|ထောင့်မှန်ကျ]] ပရိုဂျက်ရှင်းများ (rank-one orthogonal projections) ဖြစ်ကြသည်။ <math display="block">\hat{\rho} = |\psi\rangle\langle\psi|</math> စုစည်းမှုတစ်ခုအတွင်းရှိ သီးသန့်အခြေအနေတစ်ခုချင်းစီသည် ဟာမီတန် အော်ပရေတာ (Hamiltonian) <math>\hat{H}</math> ပါဝင်သော အချိန်အပေါ်မူတည်သည့် (time-dependent) ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်းအောက်၌ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲပြီး <math>\hat{\rho}(t)</math> က [[အရင်းအမြစ်စု]] (domain) <math>\mathcal{D}(\hat{H})</math> ကို <math>\mathcal{D}(\hat{H})</math> အတွင်းသို့ ပို့ဆောင်ပေးပါက သိပ်သည်းဆ အော်ပရေတာ <math>\hat{\rho}(t)</math> သည် '''ဖွန်နွိုင်းမန်း ညီမျှခြင်း''' (von Neumann equation) သို့မဟုတ် '''လီယူဗေးလ်-ဖွန်နွိုင်းမန်း ညီမျှခြင်း''' (Liouville–von Neumann equation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ပြေလည်စေသည်။<ref>Breuer & Petruccione (2002), p. 110.</ref><ref>Schwabl (2002), p. 16.</ref><ref>Peres (1993), p. 312.</ref> <math display="block">i\hbar \frac{d\hat{\rho}}{dt} = [\hat{H}, \hat{\rho}]</math> ဤတွင် <math>[\hat{H}, \hat{\rho}] = \hat{H}\hat{\rho} - \hat{\rho}\hat{H}</math> သည် [[ကွန်မြူတေတာ|အော်ပရေတာ ကွန်မြူတေတာ]] (operator commutator) ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>\hat{U}(t)</math> သည် <math>\hat{H}</math> က ထုတ်ပေးသော ယူနစ်တရီ အချိန်အလိုက် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု အော်ပရေတာ (unitary time-evolution operator) ဖြစ်ပြီး <math>\hat{H}</math> သည် အချိန်အပေါ်မူမတည်သည့်အခါ (time-independent) <math>\hat{U}(t) = e^{-i\hat{H}t/\hbar}</math> ဖြစ်ပါက မည်သည့် မူလ သိပ်သည်းဆ အော်ပရေတာ <math>\hat{\rho}(0)</math> အတွက်မဆို အဖြေကို ယူနစ်တရီ ကွန်ဂျူဂိတ်ပြုခြင်း (unitary conjugation) ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\hat{\rho}(t) = \hat{U}(t)\hat{\rho}(0)\hat{U}(t)^\dagger</math> ယူနစ်တရီ ကွန်ဂျူဂိတ်ပြုခြင်းသည် <math>\hat{\rho}</math> ၏ [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုးများ]] (eigenvalues) ကို မပြောင်းလဲစေဘဲ ထိန်းသိမ်းပေးသောကြောင့် အချိန်အလိုက် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု (time evolution) သည် '''ဖွန်နွိုင်းမန်း အင်ထရိုပီ''' (von Neumann entropy) <math>S_{\mathrm{vN}}(\hat{\rho}) = -\operatorname{Tr}(\hat{\rho}\ln\hat{\rho})</math> ကို တည်မြဲစေသည်။<ref>Peres (1993), p. 267.</ref> === နှိုင်းရ လှိုင်းညီမျှခြင်းများနှင့် ဖော့ခ် ရပ်ဝန်း (Relativistic wave equations and Fock space) === လွတ်လပ်သော နှိုင်းရမဟုတ်သည့် (non-relativistic) အမှုန်တစ်ခုတည်းဆိုင်ရာ ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်းသည် ဘွန်း [[ဖြစ်တန်စွမ်း|ဖြစ်တန်စွမ်းများ]] (Born probabilities) ကို ထိန်းသိမ်းထားစဉ် <math>\Psi(\mathbf{r},t)</math> အား အချိန်-ရပ်ဝန်း အခြေပြထောင့်ဆခွဲကိန်း (space-time phase factor) တစ်ခုဖြင့် မြှောက်ပေးသည့် ဂယ်လီလီယို အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (Galilean transformations) အောက်တွင် [[ဂယ်လီလီယို မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ|ပရိုဂျက်တစ်သဘောအရ မပြောင်းလဲသော်လည်း]] (projectively invariant) လိုရန့်ဇ် အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (Lorentz transformations) အောက်တွင်မူ မပြောင်းလဲဘဲ ရှိမနေပေ။ ပြင်ပ ပိုတင်ရှယ် (external potential) တစ်ခု ရှိနေသည့်အခါ၌မူ ဂယ်လီလီယို လားရာတူဖြစ်မှု (Galilean covariance) ရှိစေရန် ပိုတင်ရှယ်ကို ရည်ညွှန်းဘောင် (reference frame) နှင့်အတူ အသွင်ပြောင်းပေးရန် လိုအပ်သည်။<ref>Home (2013), pp. 4–5.</ref> နှိုင်းရ (relativistic) အမှုန်တစ်ခုတည်းဆိုင်ရာ [[ညီမျှခြင်း|လှိုင်းညီမျှခြင်းများ]] (wave equations) ကို [[ဒြပ်ထု|ရပ်နားဒြပ်ထု]] (rest mass) <math>m</math> ရှိသော အမှုန်တစ်ခုအတွက် အောက်ပါ နှိုင်းရ စွမ်းအင်-[[အဟုန်]] ဆက်သွယ်ချက် (relativistic energy–momentum relation) မှ တည်ဆောက်သည်။ <math display="block">E^2 = |\mathbf{p}|^2 c^2 + m^2 c^4</math> <math>E \mapsto i\hbar\frac{\partial}{\partial t}</math> နှင့် <math>\mathbf{p} \mapsto -i\hbar\nabla</math> တို့ကို ကွမ်တမ်အသွင်ပြောင်းလိုက်သောအခါ (quantizing) ဒြပ်ထုရှိသော စပင် (spin) <math>0</math> [[စကေလာ|စကေလာ စက်ကွင်းများ]] (scalar fields) <math>\psi(\mathbf{r},t)</math> အတွက် ဒုတိယအဆင့် (second-order) '''ကလိုင်း-ဂေါ်ဒန် ညီမျှခြင်း''' (Klein–Gordon equation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">-\frac{1}{c^2}\frac{\partial^2\psi}{\partial t^2} + \nabla^2\psi = \frac{m^2 c^2}{\hbar^2}\psi</math> အချိန်နှင့် ရပ်ဝန်း နှစ်ခုစလုံးတွင် ပထမအဆင့် (first order) ဖြစ်သော ညီမျှခြင်းတစ်ခုကို ရရှိရန် ပေါလ် ဒိုင်ရက် (Paul Dirac) သည် နှိုင်းရ လှိုင်းကွဲပြားမှု ဆက်သွယ်ချက် (relativistic dispersion relation) ကို <math>E = c\sum_{n=1}^3 \alpha_n p_n + \beta mc^2</math> ဟူ၍ မျဉ်းဖြောင့်ပုံစံဖြစ်စေခဲ့ပြီး (linearized) ဤတွင် <math>\alpha_1, \alpha_2, \alpha_3, \beta</math> တို့သည် [[အက္ခရာသင်္ချာ|ကလစ်ဖို့ဒ် အက္ခရာသင်္ချာ]] (Clifford algebra) [[ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိ#ဖလှယ်ရဆန့်ကျင်ခြင်း_(Anticommutativity)|ဆန့်ကျင်ကွန်မြူတေတာ ဆက်သွယ်ချက်များ]] (anticommutation relations) ဖြစ်ကြသည့် <math>\{\alpha_j, \alpha_k\} = 2\delta_{jk}I_4</math>၊ <math>\{\alpha_j, \beta\} = 0</math> နှင့် <math>\beta^2 = I_4</math> တို့ကို ပြေလည်စေသော <math>4 \times 4</math> [[ကိန်းအုံ|ဟာမီရှန် ကိန်းအုံများ]] (Hermitian matrices) ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းမှ အစိတ်အပိုင်းလေးခုပါ စပင်နာ စက်ကွင်း (four-component spinor field) <math>\psi(\mathbf{r},t) \in \mathbb{C}^4</math> အတွက် '''ဒိုင်ရက် ညီမျှခြင်း''' (Dirac equation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။<ref>Thaller (2013), p. 2.</ref> <math display="block">i\hbar \frac{\partial}{\partial t}\psi(\mathbf{r},t) = \left(-i\hbar c\,\boldsymbol{\alpha}\cdot\nabla + \beta mc^2\right)\psi(\mathbf{r},t)</math> ဟာမီတန် ပုံစံ <math>i\hbar\frac{\partial\psi}{\partial t} = \hat{H}_{\text{Dirac}}\psi</math> တွင် လျှပ်စစ်သံလိုက် စကေလာပိုတင်ရှယ် (electromagnetic scalar potential) <math>\varphi</math> နှင့် ဗက်တာပိုတင်ရှယ် (vector potential) <math>\mathbf{A}</math> တို့နှင့် တွဲဖက်နေသော (coupled) ဒြပ်ထု <math>m</math> နှင့် လျှပ်စစ်ဓာတ် (charge) <math>q</math> ရှိသည့် စပင် <math>1/2</math> အမှုန်တစ်ခုအတွက် [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|ဒိုင်ရက် ဟာမီတန် အော်ပရေတာ]] (Dirac Hamiltonian) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\hat{H}_{\text{Dirac}} = \gamma^0\left[c\boldsymbol{\gamma}\cdot\left(\hat{\mathbf{p}} - q\mathbf{A}\right) + mc^2 + \gamma^0 q\varphi\right]</math> ဤတွင် <math>\gamma^0 = \beta</math> နှင့် <math>k=1,2,3</math> အတွက် <math>\gamma^k = \beta\alpha_k</math> တို့သည် ဒိုင်ရက် ဂမ်မာ ကိန်းအုံများ (Dirac gamma matrices) ဖြစ်ကြသည်။ ပိုမိုယေဘုယျအားဖြင့် [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|လိုရန့်ဇ် အုပ်စု]] (Lorentz group) ၏ <math>(s,0) \oplus (0,s)</math> ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက် (representation) အတွင်းရှိ စပင် <math>s > 0</math> ရှိသော ဒြပ်ထုရှိသည့် အမှုန်တစ်ခုအတွက် [[စုံမသဘာဝ (စုံကိန်း/မကိန်း)|ပါရတီ]]-မပြောင်းလဲသော (parity-invariant) နှိုင်းရ လှိုင်းညီမျှခြင်းများသည် အစိတ်အပိုင်း <math>2(2s + 1)</math> ခုပါ [[ကိန်းထွေး]] စပင်နာ စက်ကွင်းများ (complex spinor fields) ပေါ်တွင် သက်ရောက်ကြသည်။ နှိုင်းရ အပြန်အလှန်သက်ရောက်မှုများသည် အမှုန် ဖန်တီးခြင်းနှင့် ပျက်သုဉ်းခြင်း (particle creation and annihilation) တို့ကို ခွင့်ပြုသောကြောင့် ကွမ်တမ် စက်ကွင်းသီအိုရီ (quantum field theory) တွင် အမှုန်အရေအတွက် ပုံသေသတ်မှတ်ထားသော [[ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း]] (Hilbert space) ကို <math>n \ge 0</math> အားလုံးပေါ်ရှိ အမှုန် <math>n</math> ခုပါ [[တန်ဆာ မြှောက်လဒ်|တန်ဆာမြှောက်လဒ်]] [[ရပ်ဝန်း|ရပ်ဝန်းများ]] (tensor-product spaces) ၏ ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း [[တိုက်ရိုက်ပေါင်းလဒ်]] (direct sum) ဖြစ်သော '''ဖော့ခ် ရပ်ဝန်း''' (Fock space) ဖြင့် အစားထိုးပြီး ၎င်းပေါ်တွင် အချိန်အလိုက် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုကို သရုပ်မဲ့ (abstract) ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း <math>i\hbar\frac{d}{dt}|\Psi(t)\rangle = \hat{H}|\Psi(t)\rangle</math> ဖြင့်လည်းကောင်း ဖန်ရှင်နယ် ရှရိုဒင်းဂါး ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက် (functional Schrödinger representation) ဖြင့်လည်းကောင်း တစ်ဖန် ဖော်ပြနိုင်သည်။<ref>Coleman (2018).</ref><ref>Symanzik (1981), pp. 1–44.</ref><ref>Srednicki (2012).</ref> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last1=Adams |first1=C. S. |last2=Sigel |first2=M. |last3=Mlynek |first3=J. |title=Atom optics |journal=Physics Reports |volume=240 |issue=3 |pages=143–210 |date=1994 |doi=10.1016/0370-1573(94)90066-3 |bibcode=1994PhR...240..143A |issn=0370-1573}} * {{Citation |last1=Breuer |first1=Heinz-Peter |last2=Petruccione |first2=Francesco |title=The Theory of Open Quantum Systems |publisher=Oxford University Press |date=2002 |isbn=978-0-19-852063-4}} * {{Citation |last1=Cohen-Tannoudji |first1=Claude |last2=Diu |first2=Bernard |last3=Laloë |first3=Franck |title=Quantum Mechanics |publisher=John Wiley & Sons |date=2005 |isbn=0-471-16433-X}} * {{Citation |last=Coleman |first=Sidney |editor1-last=Derbes |editor1-first=David |editor2-last=Ting |editor2-first=Yuan-sen |editor3-last=Chen |editor3-first=Bryan Gin-ge |editor4-last=Sohn |editor4-first=Richard |editor5-last=Griffiths |editor5-first=David |editor6-last=Hill |editor6-first=Brian |title=Lectures of Sidney Coleman on Quantum Field Theory |publisher=World Scientific Publishing |date=2018 |isbn=978-9-814-63253-9 |oclc=1057736838}} * {{Citation |last=Dirac |first=Paul Adrien Maurice |title=The Principles of Quantum Mechanics |publication-place=Oxford |publisher=Clarendon Press |date=1930}} * {{Citation |last=Griffiths |first=David J. |title=Introduction to Quantum Mechanics |edition=2nd |publisher=Prentice Hall |date=2004 |isbn=978-0-13-111892-8}} * {{Citation |last=Griffiths |first=David J. |title=Introduction to Elementary Particles |edition=2nd |publisher=Wiley-VCH |date=2008 |isbn=978-3-527-40601-2}} * {{Citation |last=Hall |first=Brian C. |title=Quantum Theory for Mathematicians |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=267 |publisher=Springer |date=2013 |isbn=978-1-4614-7115-8 |bibcode=2013qtm..book.....H}} * {{Citation |last=Hilbert |first=David |editor1-last=Sauer |editor1-first=Tilman |editor2-last=Majer |editor2-first=Ulrich |title=Lectures on the Foundations of Physics 1915–1927: Relativity, Quantum Theory and Epistemology |publisher=Springer |date=2009 |isbn=978-3-540-20606-4 |doi=10.1007/b12915 |oclc=463777694}} * {{Citation |last=Home |first=Dipankar |title=Conceptual Foundations of Quantum Physics |publisher=Springer US |date=2013 |isbn=978-1-4757-9808-1 |oclc=1157340444}} * {{Citation |last=Peres |first=Asher |title=Quantum Theory: Concepts and Methods |publisher=Kluwer |date=1993 |isbn=0-7923-2549-4 |oclc=28854083}} * {{Citation |last1=Rieffel |first1=Eleanor G. |last2=Polak |first2=Wolfgang H. |title=Quantum Computing: A Gentle Introduction |publisher=MIT Press |date=2011 |isbn=978-0-262-01506-6}} * {{Citation |last1=Sakurai |first1=J. J. |last2=Napolitano |first2=J. |title=Modern Quantum Mechanics |edition=2nd |publication-place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=2017 |isbn=978-1-108-49999-6 |oclc=1105708539}} * {{Citation |last1=Sakurai |first1=Jun John |last2=Napolitano |first2=Jim |title=Modern Quantum Mechanics |edition=3rd |publication-place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=2021 |isbn=978-1-108-47322-4}} * {{Citation |last=Schrödinger |first=E. |title=Quantisierung als Eigenwertproblem (Erste Mitteilung) |journal=Annalen der Physik |volume=384 |issue=4 |pages=361–377 |date=1926a |doi=10.1002/andp.19263840404 |bibcode=1926AnP...384..361S}} * {{Citation |last=Schrödinger |first=E. |title=An Undulatory Theory of the Mechanics of Atoms and Molecules |journal=Physical Review |volume=28 |issue=6 |pages=1049–1070 |date=1926b |doi=10.1103/PhysRev.28.1049 |bibcode=1926PhRv...28.1049S}} * {{Citation |last=Schwabl |first=Franz |title=Statistical Mechanics |publisher=Springer |date=2002 |isbn=978-3-540-43163-3}} * {{Citation |last=Shankar |first=R. |title=Principles of Quantum Mechanics |edition=2nd |publisher=Kluwer Academic/Plenum Publishers |date=1994 |isbn=978-0-306-44790-7}} * {{Citation |last=Singh |first=Chandralekha |title=Student understanding of quantum mechanics at the beginning of graduate instruction |journal=American Journal of Physics |volume=76 |issue=3 |pages=277–287 |date=2008 |doi=10.1119/1.2825387 |arxiv=1602.06660 |bibcode=2008AmJPh..76..277S |issn=0002-9505}} * {{Citation |last=Srednicki |first=Mark Allen |title=Quantum Field Theory |publication-place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=2012 |isbn=978-0-521-86449-7 |oclc=71808151}} * {{Citation |last=Symanzik |first=K. |title=Schrödinger representation and Casimir effect in renormalizable quantum field theory |journal=Nuclear Physics B |volume=190 |issue=1 |pages=1–44 |date=1981 |doi=10.1016/0550-3213(81)90482-X |bibcode=1981NuPhB.190....1S |issn=0550-3213}} * {{Citation |last=Thaller |first=Bernd |title=The Dirac Equation |publisher=Springer Berlin Heidelberg |date=2013 |isbn=978-3-662-02753-0 |doi=10.1007/978-3-662-02753-0}} * {{Citation |last1=Tipler |first1=P. A. |last2=Mosca |first2=G. |title=Physics for Scientists and Engineers – with Modern Physics |edition=6th |publisher=Freeman |date=2008 |isbn=978-0-7167-8964-2}} * {{Citation |last=Townsend |first=John S. |title=A Modern Approach to Quantum Mechanics |publisher=University Science Books |date=2012 |isbn=978-1-891389-78-8}} * {{Citation |last=von Neumann |first=John |title=Mathematische Grundlagen der Quantenmechanik |publication-place=Berlin |publisher=Springer |date=1932}} * {{Citation |last=Weyl |first=Hermann |title=The Theory of Groups and Quantum Mechanics |publisher=Dover |date=1950 |orig-date=1931 |isbn=978-0-486-60269-1}} * {{Citation |last=Whittaker |first=Edmund T. |title=A History of the Theories of Aether & Electricity. Vol. 2: The Modern Theories, 1900–1926 |edition=Reprint |publication-place=New York |publisher=Dover Publications |date=1989 |isbn=978-0-486-26126-3}} * {{Citation |last=Zwiebach |first=Barton |title=Mastering Quantum Mechanics: Essentials, Theory, and Applications |publisher=MIT Press |date=2022 |isbn=978-0-262-04613-8 |oclc=1347739457}} [[ကဏ္ဍ:မက္ကင်းနစ်]] [[ကဏ္ဍ:ရူပဗေဒ_ညီမျှခြင်းများ]] [[ကဏ္ဍ:လှိုင်း_မက္ကင်းနစ်]] [[ကဏ္ဍ:ကွမ်တမ်မက္ကင်းနစ်]] iosv8jf7fbvpraks6ay7v2z6ecb21cr 0 292800 1057777 2026-10-13T12:54:52Z Kyaw Myo Aung 103978 [[တာပွန်]] စာမျက်နှာကို [[တာပွန်မြို့]] သို့ Kyaw Myo Aungက ရွှေ့ခဲ့သည် 1057777 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[တာပွန်မြို့]] fpysgt9jvebsraojl57h16pap8oziza 3 292801 1057782 2026-10-13T13:46:17Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1057782 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-54934-44 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၄၆၊ ၁၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) mfkz7kfz1a612zaqsn9opyaqh63fv1k 0 292802 1057783 2026-10-13T14:05:11Z Dr Lotus Black 31011 "{{Infobox scientist | name = Vera Rubin | image = File:Vera Rubin with antique globes.jpg | image_size = | alt = | caption = Rubin with her collection of antique globes, c. 1985 | birth_name = Vera Florence Cooper | birth_date = {{Birth date|1928|7|23}} | birth_place..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057783 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = Vera Rubin | image = File:Vera Rubin with antique globes.jpg | image_size = | alt = | caption = Rubin with her collection of antique globes, c. 1985 | birth_name = Vera Florence Cooper | birth_date = {{Birth date|1928|7|23}} | birth_place = [[:en:Philadelphia]], Pennsylvania, U.S. | death_date = {{Death date and age|2016|12|25|1928|7|23}} | death_place = [[:en:Princeton, New Jersey]], U.S. | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}} --> | spouse = {{marriage|[[:en:Robert Joshua Rubin]]|1948|2008|end=died}} | children = 4, including [[:en:Karl Rubin|Karl]] and [[:en:Judith Young (astronomer)|Judith]] | fields = [[နက္ခတ္တဗေဒ]] | workplaces = {{ubl|[[:en:Georgetown University]]| [[:en:Carnegie Institution of Washington]]}} | education = {{ubl|[[:en:Vassar College]] ([[Bachelor of Science|BS]])| [[:en:Cornell University]] ([[Master of Science|MS]])| [[:en:Georgetown University]] ([[Doctor of Philosophy|PhD]])}} | thesis_title = Fluctuations in the Space Distribution of the Galaxies | thesis_url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC527992/ | thesis_year = 1954 | doctoral_advisor = [[:en:George Gamow]] | academic_advisors = {{hlist|William Shaw| [[:en:Martha Stahr Carpenter]]}} | doctoral_students = | notable_students = {{hlist|[[:en:Sandra Faber]]| [[:en:Rebecca Oppenheimer]]}} | known_for = {{hlist|[[:en:Galaxy rotation problem]]| [[ဒြပ်မှောင်]]| [[:en:Rubin–Ford effect]]}} | influences = | influenced = | awards = {{ubl|[[:en:Bruce Medal]]| [[:en:Dickson Prize in Science]]| [[:en:Gold Medal of the Royal Astronomical Society]]| [[:en:National Medal of Science]]}} }} '''ဗီရာ ဖလောရင့်စ် ကူးပါး ရူဘင်''' (Vera Florence Cooper Rubin; ({{IPAc-en|ˈ|r|uː|b|ɪ|n}}; ၁၉၂၈ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၃ ရက် – ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၅ ရက်) သည် ဂလက်ဆီများ၏ လည်ပတ်နှုန်းကို လေ့လာရာတွင် ရှေ့ဆောင်သုတေသနများ ပြုလုပ်ခဲ့သော အမေရိကန် နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်သည်။<ref name="OverbyeNYT161227">{{cite journal |last=Overbye |first=Dennis |author-link=Dennis Overbye |date=December 27, 2016 |title=Vera Rubin, 88, Dies; Opened Doors in Astronomy, and for Women |url=https://www.nytimes.com/2016/12/27/science/vera-rubin-astronomist-who-made-the-case-for-dark-matter-dies-at-88.html |journal=[[The New York Times]] |access-date=December 27, 2016}}</ref><ref name="VOX-20210817">{{cite news |last1=Pinkerton |first1=Byrd |last2=Hassenfeld |first2=Noam |date=August 17, 2021 |title=Astronomers were skeptical about dark matter – until Vera Rubin came along: She built a bullet-proof case for exploring the concept |url=https://www.vox.com/22576927/vera-rubin-dark-matter-astronomy-biography |access-date=August 17, 2021 |website=[[:en:Vox (website)|Vox]]}}</ref> သူမသည် ဂလက်ဆီများ၏ လည်ပတ်မှုမျဉ်းကွေးများကို လေ့လာခြင်းအားဖြင့် ဂလက်ဆီများ၏ ထောင့်ရွေ့လျားမှုကို သီအိုရီအရ ခန့်မှန်းထားသည့်တန်ဖိုးနှင့် လက်တွေ့လေ့လာတွေ့ရှိရသည့်တန်ဖိုးတို့အကြား ကွာဟမှုကို ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ ယင်းသည် ဂလက်ဆီလည်ပတ်မှုပြဿနာ (galaxy rotation problem) အတွက် ပထမဆုံးသက်သေဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ [[အမှောင်ဒြပ်]]တည်ရှိမှုကို ထောက်ခံသည့် အဓိကသက်သေများထဲမှ တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် အခြားနက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များက ၂၁ စင်တီမီတာ ဟိုက်ဒရိုဂျင်ရောင်စဉ်မျဉ်းကို အသုံးပြုသည့် ရေဒီယိုတယ်လီစကုပ်များဖြင့် တိုင်းတာမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ရာ ယင်းတွေ့ရှိချက်ကို ပိုမိုခိုင်မာစေခဲ့သည်။<ref>{{cite journal|last1=de Swart|first1=Jaco|last2=Bertone|first2=Gianfranco|last3=van Dongen|first3=Jeroen|date=2017|title=How dark matter came to matter|journal=Nature Astronomy|volume=1|issue=59|page=0059|arxiv=1703.00013|bibcode=2017NatAs...1E..59D|doi=10.1038/s41550-017-0059|s2cid=119092226}}</ref> ရူဘင်သည် သူမ၏သက်တမ်းတစ်လျှောက် သိပ္ပံပညာဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်များအတွက် ဂုဏ်ပြုချီးမြှင့်ခံခဲ့ရသည်။ ရရှိခဲ့သော ဆုများတွင် ဘရုစ်ဆုတံဆိပ် (Bruce Medal)၊ တော်ဝင်နက္ခတ္တဗေဒအသင်း၏ ရွှေတံဆိပ်ဆုနှင့် အမျိုးသားသိပ္ပံဆုတံဆိပ် (National Medal of Science) တို့ ပါဝင်သည်။ ချီလီနိုင်ငံရှိ ဗီရာ စီ ရူဘင် နက္ခတ္တလေ့လာရေးစခန်း (Vera C. Rubin Observatory) ကိုလည်း သူမအား ဂုဏ်ပြုသည့်အနေဖြင့် အမည်ပေးထားသည်။<ref name="Falk-2025">{{Cite web |last=Falk |first=Dan |title=This Revolutionary New Observatory Will Locate Threatening Asteroids and Millions of Galaxies: Beginning next year, the Vera C. Rubin Observatory will use the world's largest digital camera to give us a whole new view of the universe |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/this-revolutionary-new-observatory-will-locate-threatening-asteroids-and-millions-of-galaxies-180984514/ |access-date=March 24, 2025 |website=Smithsonian Magazine |language=en}} </ref><ref name="DomonoskeNPR161226">{{cite journal |last=Domonoske |first=Camila |date=December 26, 2016 |title=Vera Rubin, Who Confirmed Existence Of Dark Matter, Dies At 88 |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2016/12/26/507022497/vera-rubin-who-confirmed-existence-of-dark-matter-dies-at-88 |journal=NPR News |access-date=December 27, 2016}}</ref> နယူးယောက်တိုင်းမ်စ် သတင်းစာက သူမ၏ သိပ္ပံပညာဆိုင်ရာ အမွေအနှစ်ကို စကြဝဠာဗေဒသီအိုရီတွင် “ကိုပါးနိကပ်စ်၏ အတွေးအခေါ်ပြောင်းလဲမှုနှင့် အတိုင်းအတာတူသော ပြောင်းလဲမှုတစ်ရပ်ကို စတင်ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ခြင်း” ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ ထင်ရှားသော သီအိုရီရူပဗေဒပညာရှင် လီဆာ ရန်ဒဲလ် (Lisa Randall) နှင့် အခြားပညာရှင်များက ရူဘင်သည် နိုဘယ်ဆုအတွက် လျစ်လျူရှုခံခဲ့ရကြောင်း အမြင်များကိုလည်း တင်ပြခဲ့ကြသည်။<ref name="OverbyeNYT161227" /> <ref name="Randall-2017">{{Cite web |last=Randall |first=Lisa |date=January 4, 2017 |title=Why Vera Rubin Deserved a Nobel |url=https://www.proquest.com/docview/1855631918 |access-date=March 22, 2025 |website=The New York Times |id={{ProQuest|1855631918}} |language=en}}</ref><ref name="scientificinquirer-2023">{{Cite web |last=scientificinquirer |date=January 17, 2023 |title=REBEL, REBEL: Vera Rubin was overlooked by the Nobel Committee but revered by the rest of us |url=https://scientificinquirer.com/2023/01/17/rebel-rebel-vera-rubin-overlooked-by-the-nobel-committee-but-revered-by-the-rest-of-us/ |access-date=March 22, 2025 |website=scientificinquirer.com |language=en-US}}</ref><ref name="Feltman-2016">{{Cite web |last=Feltman |first=Rachel |date=December 27, 2016 |title=In memory of Vera Rubin, the woman the Nobel Prize forgot |url=https://www.popsci.com/in-memory-vera-rubin-woman-nobel-prize-forgot/ |access-date=March 22, 2025 |website=Popular Science |language=en-US}}</ref><ref name="Gamillo-2023">{{Cite web |last=Gamillo |first=Elizabeth |date=December 25, 2023 |title=Vera Rubin: Biography, history of the trailblazing astronomer |url=https://www.astronomy.com/science/vera-rubin-found-a-lifetime-of-wonder-in-the-dark-skies/ |access-date=March 22, 2025 |website=Astronomy |language=en-US}}</ref> ရူဘင်သည် သူမ၏ဘဝတစ်လျှောက် သိပ္ပံပညာနယ်ပယ်တွင် အမျိုးသမီးများ ပါဝင်ဆောင်ရွက်နိုင်ရေးအတွက် အစဉ်တစိုက် ထောက်ခံအားပေးခဲ့ပြီး၊ နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်ဖြစ်လာရန် ကြိုးပမ်းနေသော အမျိုးသမီးငယ်များကိုလည်း လမ်းညွှန်ပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။<ref name="The Observatory-1997">{{cite journal|date=June 1997|title=1996 November 8 meeting of the Royal Astronomical Society|journal=[[:en:The Observatory (journal)|The Observatory]]|volume=117|pages=129–135|bibcode=1997Obs...117..129.}}</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{Lifetime|၁၉၂၈|၂၀၁၆}} [[Category:အမေရိကန် နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များ]] k9wu1qkfqcpq9v13zr14rwp72c4xmb1 1057785 1057783 2026-10-13T14:09:50Z Dr Lotus Black 31011 1057785 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = Vera Rubin | image = File:Vera Rubin with antique globes.jpg | image_size = | alt = | caption = Rubin with her collection of antique globes, c. 1985 | birth_name = Vera Florence Cooper | birth_date = {{Birth date|1928|7|23}} | birth_place = [[:en:Philadelphia]], Pennsylvania, U.S. | death_date = {{Death date and age|2016|12|25|1928|7|23}} | death_place = [[:en:Princeton, New Jersey]], U.S. | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}} --> | spouse = {{marriage|[[:en:Robert Joshua Rubin]]|1948|2008|end=died}} | children = 4, including [[:en:Karl Rubin|Karl]] and [[:en:Judith Young (astronomer)|Judith]] | fields = [[နက္ခတ္တဗေဒ]] | workplaces = {{ubl|[[:en:Georgetown University]]| [[:en:Carnegie Institution of Washington]]}} | education = {{ubl|[[:en:Vassar College]] ([[သိပ္ပံဘွဲ|BS]])| [[:en:Cornell University]] ([[မဟာသိပ္ပံဘွဲ|MS]])| [[:en:Georgetown University]] ([[ဒဿနိကဗေဒပါရဂူဘွဲ့|PhD]])}} | thesis_title = Fluctuations in the Space Distribution of the Galaxies | thesis_url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC527992/ | thesis_year = 1954 | doctoral_advisor = [[:en:George Gamow]] | academic_advisors = {{hlist|William Shaw| [[:en:Martha Stahr Carpenter]]}} | doctoral_students = | notable_students = {{hlist|[[:en:Sandra Faber]]| [[:en:Rebecca Oppenheimer]]}} | known_for = {{hlist|[[:en:Galaxy rotation problem]]| [[ဒြပ်မှောင်]]| [[:en:Rubin–Ford effect]]}} | influences = | influenced = | awards = {{ubl|[[:en:Bruce Medal]]| [[:en:Dickson Prize in Science]]| [[:en:Gold Medal of the Royal Astronomical Society]]| [[:en:National Medal of Science]]}} }} '''ဗီရာ ဖလောရင့်စ် ကူးပါး ရူဘင်''' (Vera Florence Cooper Rubin; ({{IPAc-en|ˈ|r|uː|b|ɪ|n}}; ၁၉၂၈ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၃ ရက် – ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၅ ရက်) သည် ဂလက်ဆီများ၏ လည်ပတ်နှုန်းကို လေ့လာရာတွင် ရှေ့ဆောင်သုတေသနများ ပြုလုပ်ခဲ့သော အမေရိကန် [[နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်]]တစ်ဦးဖြစ်သည်။<ref name="OverbyeNYT161227">{{cite journal |last=Overbye |first=Dennis |author-link=Dennis Overbye |date=December 27, 2016 |title=Vera Rubin, 88, Dies; Opened Doors in Astronomy, and for Women |url=https://www.nytimes.com/2016/12/27/science/vera-rubin-astronomist-who-made-the-case-for-dark-matter-dies-at-88.html |journal=[[The New York Times]] |access-date=December 27, 2016}}</ref><ref name="VOX-20210817">{{cite news |last1=Pinkerton |first1=Byrd |last2=Hassenfeld |first2=Noam |date=August 17, 2021 |title=Astronomers were skeptical about dark matter – until Vera Rubin came along: She built a bullet-proof case for exploring the concept |url=https://www.vox.com/22576927/vera-rubin-dark-matter-astronomy-biography |access-date=August 17, 2021 |website=[[:en:Vox (website)|Vox]]}}</ref> သူမသည် ဂလက်ဆီများ၏ လည်ပတ်မှုမျဉ်းကွေးများကို လေ့လာခြင်းအားဖြင့် [[ဂလက်ဆီ]]များ၏ ထောင့်ရွေ့လျားမှုကို သီအိုရီအရ ခန့်မှန်းထားသည့်တန်ဖိုးနှင့် လက်တွေ့လေ့လာတွေ့ရှိရသည့်တန်ဖိုးတို့အကြား ကွာဟမှုကို ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ ယင်းသည် ဂလက်ဆီလည်ပတ်မှုပြဿနာ (galaxy rotation problem) အတွက် ပထမဆုံးသက်သေဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ [[အမှောင်ဒြပ်]]တည်ရှိမှုကို ထောက်ခံသည့် အဓိကသက်သေများထဲမှ တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် အခြားနက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များက ၂၁ စင်တီမီတာ ဟိုက်ဒရိုဂျင်ရောင်စဉ်မျဉ်းကို အသုံးပြုသည့် ရေဒီယိုတယ်လီစကုပ်များဖြင့် တိုင်းတာမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ရာ ယင်းတွေ့ရှိချက်ကို ပိုမိုခိုင်မာစေခဲ့သည်။<ref>{{cite journal|last1=de Swart|first1=Jaco|last2=Bertone|first2=Gianfranco|last3=van Dongen|first3=Jeroen|date=2017|title=How dark matter came to matter|journal=Nature Astronomy|volume=1|issue=59|page=0059|arxiv=1703.00013|bibcode=2017NatAs...1E..59D|doi=10.1038/s41550-017-0059|s2cid=119092226}}</ref> ရူဘင်သည် သူမ၏သက်တမ်းတစ်လျှောက် သိပ္ပံပညာဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်များအတွက် ဂုဏ်ပြုချီးမြှင့်ခံခဲ့ရသည်။ ရရှိခဲ့သော ဆုများတွင် ဘရုစ်ဆုတံဆိပ် (Bruce Medal)၊ တော်ဝင်နက္ခတ္တဗေဒအသင်း၏ ရွှေတံဆိပ်ဆုနှင့် အမျိုးသားသိပ္ပံဆုတံဆိပ် (National Medal of Science) တို့ ပါဝင်သည်။ ချီလီနိုင်ငံရှိ ဗီရာ စီ ရူဘင် နက္ခတ္တလေ့လာရေးစခန်း (Vera C. Rubin Observatory) ကိုလည်း သူမအား ဂုဏ်ပြုသည့်အနေဖြင့် အမည်ပေးထားသည်။<ref name="Falk-2025">{{Cite web |last=Falk |first=Dan |title=This Revolutionary New Observatory Will Locate Threatening Asteroids and Millions of Galaxies: Beginning next year, the Vera C. Rubin Observatory will use the world's largest digital camera to give us a whole new view of the universe |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/this-revolutionary-new-observatory-will-locate-threatening-asteroids-and-millions-of-galaxies-180984514/ |access-date=March 24, 2025 |website=Smithsonian Magazine |language=en}} </ref><ref name="DomonoskeNPR161226">{{cite journal |last=Domonoske |first=Camila |date=December 26, 2016 |title=Vera Rubin, Who Confirmed Existence Of Dark Matter, Dies At 88 |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2016/12/26/507022497/vera-rubin-who-confirmed-existence-of-dark-matter-dies-at-88 |journal=NPR News |access-date=December 27, 2016}}</ref> နယူးယောက်တိုင်းမ်စ် သတင်းစာက သူမ၏ သိပ္ပံပညာဆိုင်ရာ အမွေအနှစ်ကို စကြဝဠာဗေဒသီအိုရီတွင် “ကိုပါးနိကပ်စ်၏ အတွေးအခေါ်ပြောင်းလဲမှုနှင့် အတိုင်းအတာတူသော ပြောင်းလဲမှုတစ်ရပ်ကို စတင်ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ခြင်း” ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ ထင်ရှားသော သီအိုရီရူပဗေဒပညာရှင် လီဆာ ရန်ဒဲလ် (Lisa Randall) နှင့် အခြားပညာရှင်များက ရူဘင်သည် နိုဘယ်ဆုအတွက် လျစ်လျူရှုခံခဲ့ရကြောင်း အမြင်များကိုလည်း တင်ပြခဲ့ကြသည်။<ref name="OverbyeNYT161227" /> <ref name="Randall-2017">{{Cite web |last=Randall |first=Lisa |date=January 4, 2017 |title=Why Vera Rubin Deserved a Nobel |url=https://www.proquest.com/docview/1855631918 |access-date=March 22, 2025 |website=The New York Times |id={{ProQuest|1855631918}} |language=en}}</ref><ref name="scientificinquirer-2023">{{Cite web |last=scientificinquirer |date=January 17, 2023 |title=REBEL, REBEL: Vera Rubin was overlooked by the Nobel Committee but revered by the rest of us |url=https://scientificinquirer.com/2023/01/17/rebel-rebel-vera-rubin-overlooked-by-the-nobel-committee-but-revered-by-the-rest-of-us/ |access-date=March 22, 2025 |website=scientificinquirer.com |language=en-US}}</ref><ref name="Feltman-2016">{{Cite web |last=Feltman |first=Rachel |date=December 27, 2016 |title=In memory of Vera Rubin, the woman the Nobel Prize forgot |url=https://www.popsci.com/in-memory-vera-rubin-woman-nobel-prize-forgot/ |access-date=March 22, 2025 |website=Popular Science |language=en-US}}</ref><ref name="Gamillo-2023">{{Cite web |last=Gamillo |first=Elizabeth |date=December 25, 2023 |title=Vera Rubin: Biography, history of the trailblazing astronomer |url=https://www.astronomy.com/science/vera-rubin-found-a-lifetime-of-wonder-in-the-dark-skies/ |access-date=March 22, 2025 |website=Astronomy |language=en-US}}</ref> ရူဘင်သည် သူမ၏ဘဝတစ်လျှောက် သိပ္ပံပညာနယ်ပယ်တွင် အမျိုးသမီးများ ပါဝင်ဆောင်ရွက်နိုင်ရေးအတွက် အစဉ်တစိုက် ထောက်ခံအားပေးခဲ့ပြီး၊ နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်ဖြစ်လာရန် ကြိုးပမ်းနေသော အမျိုးသမီးငယ်များကိုလည်း လမ်းညွှန်ပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။<ref name="The Observatory-1997">{{cite journal|date=June 1997|title=1996 November 8 meeting of the Royal Astronomical Society|journal=[[:en:The Observatory (journal)|The Observatory]]|volume=117|pages=129–135|bibcode=1997Obs...117..129.}}</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{Lifetime|၁၉၂၈|၂၀၁၆}} [[Category:အမေရိကန် နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များ]] 55ym3agt3r6948tdsyhzg5e2s5zb2p9 0 292803 1057786 2026-10-13T14:46:36Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 " '''ခရှိခိုကျွန်း''' (賢島, Kashiko-jima) သည် [[အဂိုပင်လယ်အော်]]ရှိ ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]၊ ရှိမမြို့တွင် တည်ရှိသည..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057786 wikitext text/x-wiki '''ခရှိခိုကျွန်း''' (賢島, Kashiko-jima) သည် [[အဂိုပင်လယ်အော်]]ရှိ ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]၊ ရှိမမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ [[ဂျောမွန်းခေတ်]]ကတည်းက လူနေထိုင်မှုရှိခဲ့သော်လည်း ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် လူမဲ့ကျွန်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ ကျွန်းသည် ဧရိယာ ၀.၆၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၀.၂၅ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ အဝန်းသည် ၇.၃ ကီလိုမီတာ (၄.၅ မိုင်) ရှိသည်။ အဂိုပင်လယ်အော်ထဲတွင် အကြီးဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ခရှိခိုကျွန်းနှင့် [[မဆခိကျွန်း]]တို့သည် အဂိုပင်လယ်အော်အတွင်း လူနေထိုင်မှုမရှိသည့် ကျွန်းနှစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလတွင် ခရှိခိုကျွန်းတွင် ၄၂ ကြိမ်မြောက် G7 ထိပ်သီးညီလာခံကို ကျင်းပခဲ့သည်။ ==ရုပ်ပုံများ== ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} 13xkxkqf6aul8efvod7k1hcivfot5o7 1057787 1057786 2026-10-13T14:49:46Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1057787 wikitext text/x-wiki [[File:Kashikojima ckk-75-12 c28 31.jpg|300px|thumb|ခရှိခိုကျွန်း]] '''ခရှိခိုကျွန်း''' (賢島, Kashiko-jima) သည် [[အဂိုပင်လယ်အော်]]ရှိ ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]၊ ရှိမမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ [[ဂျောမွန်းခေတ်]]ကတည်းက လူနေထိုင်မှုရှိခဲ့သော်လည်း ရှိမရထားလိုင်းအတွက် ခရီးဆုံးနေရာအဖြစ် တည်ဆောက်မှုများ လုပ်ဆောင်ခဲ့သဖြင့် ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် လူနေထိုင်မှုမရှိသည့်ကျွန်း ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Kashikojima or Kashiko Island {{!}} Japan Experience |url=https://www.japan-experience.com/all-about-japan/ise/attractions-and-excursions/kashikojima-or-kashiko-island |access-date=2026-07-20 |website=www.japan-experience.com |language=en}}</ref> ကျွန်းသည် ဧရိယာ ၀.၆၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၀.၂၅ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ အဝန်းသည် ၇.၃ ကီလိုမီတာ (၄.၅ မိုင်) ရှိသည်။ အဂိုပင်လယ်အော်ထဲတွင် အကြီးဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ခရှိခိုကျွန်းနှင့် [[မဆခိကျွန်း]]တို့သည် အဂိုပင်လယ်အော်အတွင်း လူနေထိုင်မှုမရှိသည့် ကျွန်းနှစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလတွင် ခရှိခိုကျွန်းတွင် ၄၂ ကြိမ်မြောက် G7 ထိပ်သီးညီလာခံကို ကျင်းပခဲ့သည်။ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Islands of Ago Bay {{!}} Ise-Shima National Park {{!}} Vivid Japan |url=https://vividjapan.travel/en/blog/1754630298/ |access-date=2026-07-20 |website=vividjapan.travel}}</ref> ==ရုပ်ပုံများ== ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} 2lhi7guy4whd1rxa95wj12rfbgznppy 1057788 1057787 2026-10-13T14:49:54Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ရုပ်ပုံများ */ 1057788 wikitext text/x-wiki [[File:Kashikojima ckk-75-12 c28 31.jpg|300px|thumb|ခရှိခိုကျွန်း]] '''ခရှိခိုကျွန်း''' (賢島, Kashiko-jima) သည် [[အဂိုပင်လယ်အော်]]ရှိ ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]၊ ရှိမမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ [[ဂျောမွန်းခေတ်]]ကတည်းက လူနေထိုင်မှုရှိခဲ့သော်လည်း ရှိမရထားလိုင်းအတွက် ခရီးဆုံးနေရာအဖြစ် တည်ဆောက်မှုများ လုပ်ဆောင်ခဲ့သဖြင့် ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် လူနေထိုင်မှုမရှိသည့်ကျွန်း ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Kashikojima or Kashiko Island {{!}} Japan Experience |url=https://www.japan-experience.com/all-about-japan/ise/attractions-and-excursions/kashikojima-or-kashiko-island |access-date=2026-07-20 |website=www.japan-experience.com |language=en}}</ref> ကျွန်းသည် ဧရိယာ ၀.၆၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၀.၂၅ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ အဝန်းသည် ၇.၃ ကီလိုမီတာ (၄.၅ မိုင်) ရှိသည်။ အဂိုပင်လယ်အော်ထဲတွင် အကြီးဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ခရှိခိုကျွန်းနှင့် [[မဆခိကျွန်း]]တို့သည် အဂိုပင်လယ်အော်အတွင်း လူနေထိုင်မှုမရှိသည့် ကျွန်းနှစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလတွင် ခရှိခိုကျွန်းတွင် ၄၂ ကြိမ်မြောက် G7 ထိပ်သီးညီလာခံကို ကျင်းပခဲ့သည်။ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Islands of Ago Bay {{!}} Ise-Shima National Park {{!}} Vivid Japan |url=https://vividjapan.travel/en/blog/1754630298/ |access-date=2026-07-20 |website=vividjapan.travel}}</ref> ==ရုပ်ပုံများ== <gallery>File:Kashikojima and Honshu.jpg|Kashiko Island Great Bridge<br/>Kashiko Island is on the right. File:Shima Kanko Hotel 20081214.jpg|Shima Kanko Hotel Classic File:Kompira-gu in Kashikojima01.jpg|Kompira Shrine File:Kashikojima Port 01.jpg|Port of Kashikojima File:shima-marineland.JPG|Shima Marine Land File:Kashikojima Station02.jpg|North wing of Kashikojima Station</gallery> ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} e9hln0smr2z00d7efbq5ntz9w8220vh 1057789 1057788 2026-10-13T14:50:13Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကိုးကား */ 1057789 wikitext text/x-wiki [[File:Kashikojima ckk-75-12 c28 31.jpg|300px|thumb|ခရှိခိုကျွန်း]] '''ခရှိခိုကျွန်း''' (賢島, Kashiko-jima) သည် [[အဂိုပင်လယ်အော်]]ရှိ ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]၊ ရှိမမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ [[ဂျောမွန်းခေတ်]]ကတည်းက လူနေထိုင်မှုရှိခဲ့သော်လည်း ရှိမရထားလိုင်းအတွက် ခရီးဆုံးနေရာအဖြစ် တည်ဆောက်မှုများ လုပ်ဆောင်ခဲ့သဖြင့် ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် လူနေထိုင်မှုမရှိသည့်ကျွန်း ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Kashikojima or Kashiko Island {{!}} Japan Experience |url=https://www.japan-experience.com/all-about-japan/ise/attractions-and-excursions/kashikojima-or-kashiko-island |access-date=2026-07-20 |website=www.japan-experience.com |language=en}}</ref> ကျွန်းသည် ဧရိယာ ၀.၆၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၀.၂၅ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ အဝန်းသည် ၇.၃ ကီလိုမီတာ (၄.၅ မိုင်) ရှိသည်။ အဂိုပင်လယ်အော်ထဲတွင် အကြီးဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ခရှိခိုကျွန်းနှင့် [[မဆခိကျွန်း]]တို့သည် အဂိုပင်လယ်အော်အတွင်း လူနေထိုင်မှုမရှိသည့် ကျွန်းနှစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလတွင် ခရှိခိုကျွန်းတွင် ၄၂ ကြိမ်မြောက် G7 ထိပ်သီးညီလာခံကို ကျင်းပခဲ့သည်။ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Islands of Ago Bay {{!}} Ise-Shima National Park {{!}} Vivid Japan |url=https://vividjapan.travel/en/blog/1754630298/ |access-date=2026-07-20 |website=vividjapan.travel}}</ref> ==ရုပ်ပုံများ== <gallery>File:Kashikojima and Honshu.jpg|Kashiko Island Great Bridge<br/>Kashiko Island is on the right. File:Shima Kanko Hotel 20081214.jpg|Shima Kanko Hotel Classic File:Kompira-gu in Kashikojima01.jpg|Kompira Shrine File:Kashikojima Port 01.jpg|Port of Kashikojima File:shima-marineland.JPG|Shima Marine Land File:Kashikojima Station02.jpg|North wing of Kashikojima Station</gallery> ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} {{commons category|Kashikojima}} {{coord|34|18|30|N|136|49|7|E|display=title|}} 7e89rfqc12x4l77kogiois5ezs3jetb 1057790 1057789 2026-10-13T14:50:26Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ပြင်ပလင့်များ */ 1057790 wikitext text/x-wiki [[File:Kashikojima ckk-75-12 c28 31.jpg|300px|thumb|ခရှိခိုကျွန်း]] '''ခရှိခိုကျွန်း''' (賢島, Kashiko-jima) သည် [[အဂိုပင်လယ်အော်]]ရှိ ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]၊ ရှိမမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ [[ဂျောမွန်းခေတ်]]ကတည်းက လူနေထိုင်မှုရှိခဲ့သော်လည်း ရှိမရထားလိုင်းအတွက် ခရီးဆုံးနေရာအဖြစ် တည်ဆောက်မှုများ လုပ်ဆောင်ခဲ့သဖြင့် ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် လူနေထိုင်မှုမရှိသည့်ကျွန်း ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Kashikojima or Kashiko Island {{!}} Japan Experience |url=https://www.japan-experience.com/all-about-japan/ise/attractions-and-excursions/kashikojima-or-kashiko-island |access-date=2026-07-20 |website=www.japan-experience.com |language=en}}</ref> ကျွန်းသည် ဧရိယာ ၀.၆၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၀.၂၅ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ အဝန်းသည် ၇.၃ ကီလိုမီတာ (၄.၅ မိုင်) ရှိသည်။ အဂိုပင်လယ်အော်ထဲတွင် အကြီးဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ခရှိခိုကျွန်းနှင့် [[မဆခိကျွန်း]]တို့သည် အဂိုပင်လယ်အော်အတွင်း လူနေထိုင်မှုမရှိသည့် ကျွန်းနှစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလတွင် ခရှိခိုကျွန်းတွင် ၄၂ ကြိမ်မြောက် G7 ထိပ်သီးညီလာခံကို ကျင်းပခဲ့သည်။ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Islands of Ago Bay {{!}} Ise-Shima National Park {{!}} Vivid Japan |url=https://vividjapan.travel/en/blog/1754630298/ |access-date=2026-07-20 |website=vividjapan.travel}}</ref> ==ရုပ်ပုံများ== <gallery>File:Kashikojima and Honshu.jpg|Kashiko Island Great Bridge<br/>Kashiko Island is on the right. File:Shima Kanko Hotel 20081214.jpg|Shima Kanko Hotel Classic File:Kompira-gu in Kashikojima01.jpg|Kompira Shrine File:Kashikojima Port 01.jpg|Port of Kashikojima File:shima-marineland.JPG|Shima Marine Land File:Kashikojima Station02.jpg|North wing of Kashikojima Station</gallery> ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== ==ကိုးကား== {{reflist}} {{commons category|Kashikojima}} {{coord|34|18|30|N|136|49|7|E|display=title|}} i22hnz7ck4oou7p54ov5lam00p2u9kj 1057791 1057790 2026-10-13T14:50:48Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1057791 wikitext text/x-wiki [[File:Kashikojima ckk-75-12 c28 31.jpg|300px|thumb|ခရှိခိုကျွန်း]] '''ခရှိခိုကျွန်း''' (賢島, Kashiko-jima) သည် [[အဂိုပင်လယ်အော်]]ရှိ ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]၊ ရှိမမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ [[ဂျောမွန်းခေတ်]]ကတည်းက လူနေထိုင်မှုရှိခဲ့သော်လည်း ရှိမရထားလိုင်းအတွက် ခရီးဆုံးနေရာအဖြစ် တည်ဆောက်မှုများ လုပ်ဆောင်ခဲ့သဖြင့် ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် လူနေထိုင်မှုမရှိသည့်ကျွန်း ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Kashikojima or Kashiko Island {{!}} Japan Experience |url=https://www.japan-experience.com/all-about-japan/ise/attractions-and-excursions/kashikojima-or-kashiko-island |access-date=2026-07-20 |website=www.japan-experience.com |language=en}}</ref> ကျွန်းသည် ဧရိယာ ၀.၆၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၀.၂၅ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ အဝန်းသည် ၇.၃ ကီလိုမီတာ (၄.၅ မိုင်) ရှိသည်။ အဂိုပင်လယ်အော်ထဲတွင် အကြီးဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ခရှိခိုကျွန်းနှင့် [[မဆခိကျွန်း]]တို့သည် အဂိုပင်လယ်အော်အတွင်း လူနေထိုင်မှုမရှိသည့် ကျွန်းနှစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလတွင် ခရှိခိုကျွန်းတွင် ၄၂ ကြိမ်မြောက် G7 ထိပ်သီးညီလာခံကို ကျင်းပခဲ့သည်။<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Islands of Ago Bay {{!}} Ise-Shima National Park {{!}} Vivid Japan |url=https://vividjapan.travel/en/blog/1754630298/ |access-date=2026-07-20 |website=vividjapan.travel}}</ref> ==ရုပ်ပုံများ== <gallery>File:Kashikojima and Honshu.jpg|Kashiko Island Great Bridge<br/>Kashiko Island is on the right. File:Shima Kanko Hotel 20081214.jpg|Shima Kanko Hotel Classic File:Kompira-gu in Kashikojima01.jpg|Kompira Shrine File:Kashikojima Port 01.jpg|Port of Kashikojima File:shima-marineland.JPG|Shima Marine Land File:Kashikojima Station02.jpg|North wing of Kashikojima Station</gallery> ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== ==ကိုးကား== {{reflist}} {{commons category|Kashikojima}} {{coord|34|18|30|N|136|49|7|E|display=title|}} shhfr1o9civfdtf705lqapmrk3m3kwg 1057792 1057791 2026-10-13T14:52:52Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ရုပ်ပုံများ */ 1057792 wikitext text/x-wiki [[File:Kashikojima ckk-75-12 c28 31.jpg|300px|thumb|ခရှိခိုကျွန်း]] '''ခရှိခိုကျွန်း''' (賢島, Kashiko-jima) သည် [[အဂိုပင်လယ်အော်]]ရှိ ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]၊ ရှိမမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ [[ဂျောမွန်းခေတ်]]ကတည်းက လူနေထိုင်မှုရှိခဲ့သော်လည်း ရှိမရထားလိုင်းအတွက် ခရီးဆုံးနေရာအဖြစ် တည်ဆောက်မှုများ လုပ်ဆောင်ခဲ့သဖြင့် ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် လူနေထိုင်မှုမရှိသည့်ကျွန်း ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Kashikojima or Kashiko Island {{!}} Japan Experience |url=https://www.japan-experience.com/all-about-japan/ise/attractions-and-excursions/kashikojima-or-kashiko-island |access-date=2026-07-20 |website=www.japan-experience.com |language=en}}</ref> ကျွန်းသည် ဧရိယာ ၀.၆၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၀.၂၅ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ အဝန်းသည် ၇.၃ ကီလိုမီတာ (၄.၅ မိုင်) ရှိသည်။ အဂိုပင်လယ်အော်ထဲတွင် အကြီးဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ခရှိခိုကျွန်းနှင့် [[မဆခိကျွန်း]]တို့သည် အဂိုပင်လယ်အော်အတွင်း လူနေထိုင်မှုမရှိသည့် ကျွန်းနှစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလတွင် ခရှိခိုကျွန်းတွင် ၄၂ ကြိမ်မြောက် G7 ထိပ်သီးညီလာခံကို ကျင်းပခဲ့သည်။<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Islands of Ago Bay {{!}} Ise-Shima National Park {{!}} Vivid Japan |url=https://vividjapan.travel/en/blog/1754630298/ |access-date=2026-07-20 |website=vividjapan.travel}}</ref> ==ရုပ်ပုံများ== <gallery>File:Kashikojima and Honshu.jpg|ခရှိခိုကျွန်းတံတားကြီး<br/>ခရှိခိုကျွန်းသည် လက်ယာဘက်တွင် ရှိသည်။ File:Shima Kanko Hotel 20081214.jpg|ရှိမခန်းခိုးဟိုတယ် File:Kompira-gu in Kashikojima01.jpg|ခွန်ပိရနတ်ကျောင်း File:Kashikojima Port 01.jpg|ခရှိခိုဂျိမဆိပ်ကမ်း File:shima-marineland.JPG|ရှိမအဏ္ဏဝါနယ်မြေ File:Kashikojima Station02.jpg|ခရှိခိုဂျိမဘူတာ</gallery> ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== ==ကိုးကား== {{reflist}} {{commons category|Kashikojima}} {{coord|34|18|30|N|136|49|7|E|display=title|}} d7r0619d9sp6v0sx688z9r83tcs9n5m 1057793 1057792 2026-10-13T14:53:10Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:မိအဲခရိုင်ရှိ ကျွန်းများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1057793 wikitext text/x-wiki [[File:Kashikojima ckk-75-12 c28 31.jpg|300px|thumb|ခရှိခိုကျွန်း]] '''ခရှိခိုကျွန်း''' (賢島, Kashiko-jima) သည် [[အဂိုပင်လယ်အော်]]ရှိ ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]၊ ရှိမမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ [[ဂျောမွန်းခေတ်]]ကတည်းက လူနေထိုင်မှုရှိခဲ့သော်လည်း ရှိမရထားလိုင်းအတွက် ခရီးဆုံးနေရာအဖြစ် တည်ဆောက်မှုများ လုပ်ဆောင်ခဲ့သဖြင့် ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် လူနေထိုင်မှုမရှိသည့်ကျွန်း ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Kashikojima or Kashiko Island {{!}} Japan Experience |url=https://www.japan-experience.com/all-about-japan/ise/attractions-and-excursions/kashikojima-or-kashiko-island |access-date=2026-07-20 |website=www.japan-experience.com |language=en}}</ref> ကျွန်းသည် ဧရိယာ ၀.၆၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၀.၂၅ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ အဝန်းသည် ၇.၃ ကီလိုမီတာ (၄.၅ မိုင်) ရှိသည်။ အဂိုပင်လယ်အော်ထဲတွင် အကြီးဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ခရှိခိုကျွန်းနှင့် [[မဆခိကျွန်း]]တို့သည် အဂိုပင်လယ်အော်အတွင်း လူနေထိုင်မှုမရှိသည့် ကျွန်းနှစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလတွင် ခရှိခိုကျွန်းတွင် ၄၂ ကြိမ်မြောက် G7 ထိပ်သီးညီလာခံကို ကျင်းပခဲ့သည်။<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Islands of Ago Bay {{!}} Ise-Shima National Park {{!}} Vivid Japan |url=https://vividjapan.travel/en/blog/1754630298/ |access-date=2026-07-20 |website=vividjapan.travel}}</ref> ==ရုပ်ပုံများ== <gallery>File:Kashikojima and Honshu.jpg|ခရှိခိုကျွန်းတံတားကြီး<br/>ခရှိခိုကျွန်းသည် လက်ယာဘက်တွင် ရှိသည်။ File:Shima Kanko Hotel 20081214.jpg|ရှိမခန်းခိုးဟိုတယ် File:Kompira-gu in Kashikojima01.jpg|ခွန်ပိရနတ်ကျောင်း File:Kashikojima Port 01.jpg|ခရှိခိုဂျိမဆိပ်ကမ်း File:shima-marineland.JPG|ရှိမအဏ္ဏဝါနယ်မြေ File:Kashikojima Station02.jpg|ခရှိခိုဂျိမဘူတာ</gallery> ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== ==ကိုးကား== {{reflist}} {{commons category|Kashikojima}} {{coord|34|18|30|N|136|49|7|E|display=title|}} [[ကဏ္ဍ:မိအဲခရိုင်ရှိ ကျွန်းများ]] 9ubf4camda7b02hwcotykugvspil4x5 1057794 1057793 2026-10-13T14:53:22Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1057794 wikitext text/x-wiki [[File:Kashikojima ckk-75-12 c28 31.jpg|300px|thumb|ခရှိခိုကျွန်း]] '''ခရှိခိုကျွန်း''' (賢島, Kashiko-jima) သည် [[အဂိုပင်လယ်အော်]]ရှိ ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]၊ ရှိမမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ [[ဂျောမွန်းခေတ်]]ကတည်းက လူနေထိုင်မှုရှိခဲ့သော်လည်း ရှိမရထားလိုင်းအတွက် ခရီးဆုံးနေရာအဖြစ် တည်ဆောက်မှုများ လုပ်ဆောင်ခဲ့သဖြင့် ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် လူနေထိုင်မှုမရှိသည့်ကျွန်း ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Kashikojima or Kashiko Island {{!}} Japan Experience |url=https://www.japan-experience.com/all-about-japan/ise/attractions-and-excursions/kashikojima-or-kashiko-island |access-date=2026-07-20 |website=www.japan-experience.com |language=en}}</ref> ကျွန်းသည် ဧရိယာ ၀.၆၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၀.၂၅ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ အဝန်းသည် ၇.၃ ကီလိုမီတာ (၄.၅ မိုင်) ရှိသည်။ အဂိုပင်လယ်အော်ထဲတွင် အကြီးဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ခရှိခိုကျွန်းနှင့် [[မဆခိကျွန်း]]တို့သည် အဂိုပင်လယ်အော်အတွင်း လူနေထိုင်မှုမရှိသည့် ကျွန်းနှစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလတွင် ခရှိခိုကျွန်းတွင် ၄၂ ကြိမ်မြောက် G7 ထိပ်သီးညီလာခံကို ကျင်းပခဲ့သည်။<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Islands of Ago Bay {{!}} Ise-Shima National Park {{!}} Vivid Japan |url=https://vividjapan.travel/en/blog/1754630298/ |access-date=2026-07-20 |website=vividjapan.travel}}</ref> ==ရုပ်ပုံများ== <gallery>File:Kashikojima and Honshu.jpg|ခရှိခိုကျွန်းတံတားကြီး<br/>ခရှိခိုကျွန်းသည် လက်ယာဘက်တွင် ရှိသည်။ File:Shima Kanko Hotel 20081214.jpg|ရှိမခန်းခိုးဟိုတယ် File:Kompira-gu in Kashikojima01.jpg|ခွန်ပိရနတ်ကျောင်း File:Kashikojima Port 01.jpg|ခရှိခိုဂျိမဆိပ်ကမ်း File:shima-marineland.JPG|ရှိမအဏ္ဏဝါနယ်မြေ File:Kashikojima Station02.jpg|ခရှိခိုဂျိမဘူတာ</gallery> ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== ==ကိုးကား== {{reflist}} {{commons category|Kashikojima}} {{coord|34|18|30|N|136|49|7|E|display=title|}} [[ကဏ္ဍ:မိအဲခရိုင်ရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]] rtrryqt7cqp11oi3l5z77epbhb8ihs9 1057795 1057794 2026-10-13T14:53:40Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် */ 1057795 wikitext text/x-wiki [[File:Kashikojima ckk-75-12 c28 31.jpg|300px|thumb|ခရှိခိုကျွန်း]] '''ခရှိခိုကျွန်း''' (賢島, Kashiko-jima) သည် [[အဂိုပင်လယ်အော်]]ရှိ ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]၊ ရှိမမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ [[ဂျောမွန်းခေတ်]]ကတည်းက လူနေထိုင်မှုရှိခဲ့သော်လည်း ရှိမရထားလိုင်းအတွက် ခရီးဆုံးနေရာအဖြစ် တည်ဆောက်မှုများ လုပ်ဆောင်ခဲ့သဖြင့် ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် လူနေထိုင်မှုမရှိသည့်ကျွန်း ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Kashikojima or Kashiko Island {{!}} Japan Experience |url=https://www.japan-experience.com/all-about-japan/ise/attractions-and-excursions/kashikojima-or-kashiko-island |access-date=2026-07-20 |website=www.japan-experience.com |language=en}}</ref> ကျွန်းသည် ဧရိယာ ၀.၆၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၀.၂၅ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ အဝန်းသည် ၇.၃ ကီလိုမီတာ (၄.၅ မိုင်) ရှိသည်။ အဂိုပင်လယ်အော်ထဲတွင် အကြီးဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ခရှိခိုကျွန်းနှင့် [[မဆခိကျွန်း]]တို့သည် အဂိုပင်လယ်အော်အတွင်း လူနေထိုင်မှုမရှိသည့် ကျွန်းနှစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလတွင် ခရှိခိုကျွန်းတွင် ၄၂ ကြိမ်မြောက် G7 ထိပ်သီးညီလာခံကို ကျင်းပခဲ့သည်။<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Islands of Ago Bay {{!}} Ise-Shima National Park {{!}} Vivid Japan |url=https://vividjapan.travel/en/blog/1754630298/ |access-date=2026-07-20 |website=vividjapan.travel}}</ref> ==ရုပ်ပုံများ== <gallery>File:Kashikojima and Honshu.jpg|ခရှိခိုကျွန်းတံတားကြီး<br/>ခရှိခိုကျွန်းသည် လက်ယာဘက်တွင် ရှိသည်။ File:Shima Kanko Hotel 20081214.jpg|ရှိမခန်းခိုးဟိုတယ် File:Kompira-gu in Kashikojima01.jpg|ခွန်ပိရနတ်ကျောင်း File:Kashikojima Port 01.jpg|ခရှိခိုဂျိမဆိပ်ကမ်း File:shima-marineland.JPG|ရှိမအဏ္ဏဝါနယ်မြေ File:Kashikojima Station02.jpg|ခရှိခိုဂျိမဘူတာ</gallery> ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== *[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]] ==ကိုးကား== {{reflist}} {{commons category|Kashikojima}} {{coord|34|18|30|N|136|49|7|E|display=title|}} [[ကဏ္ဍ:မိအဲခရိုင်ရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]] fxzl2jar2h1n0ghgu374agdua6bbo9k 0 292804 1057796 2026-10-13T14:57:16Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 " '''ခိုဇုခုမိကျွန်း''' (小築海島, ခိုဇုခုမိဂျိမ) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်းရှူးကျွန်း]]အလယ်ပိုင်းကမ်းခြေ၏ အရှေ့ဘက်၊ [[အိဆဲပင်လယ်အော်]]..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057796 wikitext text/x-wiki '''ခိုဇုခုမိကျွန်း''' (小築海島, ခိုဇုခုမိဂျိမ) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်းရှူးကျွန်း]]အလယ်ပိုင်းကမ်းခြေ၏ အရှေ့ဘက်၊ [[အိဆဲပင်လယ်အော်]]တွင် ရှိသည့် ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျွန်းသည် [[မိအဲခရိုင်]]၊ တိုဘမြို့၏ အစိတ်အပိုင်းအနေဖြင့် တည်ရှိသည်။ ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== *[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]] ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} ci77sbcep4z143wzun0ytweuws2er4d 1057798 1057796 2026-10-13T14:57:59Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ပြင်ပလင့်များ */ 1057798 wikitext text/x-wiki '''ခိုဇုခုမိကျွန်း''' (小築海島, ခိုဇုခုမိဂျိမ) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်းရှူးကျွန်း]]အလယ်ပိုင်းကမ်းခြေ၏ အရှေ့ဘက်၊ [[အိဆဲပင်လယ်အော်]]တွင် ရှိသည့် ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျွန်းသည် [[မိအဲခရိုင်]]၊ တိုဘမြို့၏ အစိတ်အပိုင်းအနေဖြင့် တည်ရှိသည်။ ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== *[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]] ==ပြင်ပလင့်များ== {{commonscat|Kozukumi Island}} *[http://www.city.toba.mie.jp/koho/photogallery/umi/kozukumikuchiake1.html Toba City homepage] ==ကိုးကား== {{reflist}} tb5ub4ykpiw5y512k4f3uazd68fvpr2 1057801 1057798 2026-10-13T15:02:27Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1057801 wikitext text/x-wiki '''ခိုဇုခုမိကျွန်း''' (小築海島, ခိုဇုခုမိဂျိမ) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်းရှူးကျွန်း]]အလယ်ပိုင်းကမ်းခြေ၏ အရှေ့ဘက်၊ [[အိဆဲပင်လယ်အော်]]တွင် ရှိသည့် ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျွန်းသည် [[မိအဲခရိုင်]]၊ တိုဘမြို့၏ အစိတ်အပိုင်းအနေဖြင့် တည်ရှိသည်။ ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== *[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]] ==ပြင်ပလင့်များ== {{commonscat|Kozukumi Island}} *[http://www.city.toba.mie.jp/koho/photogallery/umi/kozukumikuchiake1.html Toba City homepage] ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]] 2wuow7c2cbgrwu5vcw9m9z1716bi2c3 1057803 1057801 2026-10-13T15:02:43Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:မိအဲခရိုင်ရှိ ကျွန်းများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1057803 wikitext text/x-wiki '''ခိုဇုခုမိကျွန်း''' (小築海島, ခိုဇုခုမိဂျိမ) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်းရှူးကျွန်း]]အလယ်ပိုင်းကမ်းခြေ၏ အရှေ့ဘက်၊ [[အိဆဲပင်လယ်အော်]]တွင် ရှိသည့် ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျွန်းသည် [[မိအဲခရိုင်]]၊ တိုဘမြို့၏ အစိတ်အပိုင်းအနေဖြင့် တည်ရှိသည်။ ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== *[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]] ==ပြင်ပလင့်များ== {{commonscat|Kozukumi Island}} *[http://www.city.toba.mie.jp/koho/photogallery/umi/kozukumikuchiake1.html Toba City homepage] ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မိအဲခရိုင်ရှိ ကျွန်းများ]] d8v9u9uqamjp4ocyr5zwvvu3zwrf7ht 1057804 1057803 2026-10-13T15:03:38Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1057804 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands |name = ခိုဇုခုမိကျွန်း |image = Kozukumi Island.jpg |image_caption = Kozukumi-jima |locator_map = |native_name = {{nihongo||小築海島|Kozukumi-jima}} |native_name_link = |location = Mie Prefecture |coordinates={{coord|34|32|56|N|136|55|29|E|type:isle}} |archipelago = |total_islands = |major_islands = |area_km2 = 0.312 |highest_mount = |elevation_m = 41 |country = [[Japan]] |country_admin_divisions_title = |country_admin_divisions = |country_largest_city = |country_largest_city_population = |population =　uninhabited |population_as_of = |density_km2 = |ethnic_groups = }} '''ခိုဇုခုမိကျွန်း''' (小築海島, ခိုဇုခုမိဂျိမ) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်းရှူးကျွန်း]]အလယ်ပိုင်းကမ်းခြေ၏ အရှေ့ဘက်၊ [[အိဆဲပင်လယ်အော်]]တွင် ရှိသည့် ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျွန်းသည် [[မိအဲခရိုင်]]၊ တိုဘမြို့၏ အစိတ်အပိုင်းအနေဖြင့် တည်ရှိသည်။ ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== *[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]] ==ပြင်ပလင့်များ== {{commonscat|Kozukumi Island}} *[http://www.city.toba.mie.jp/koho/photogallery/umi/kozukumikuchiake1.html Toba City homepage] ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မိအဲခရိုင်ရှိ ကျွန်းများ]] f20yjpg7te9boh89069zev0fo3slomw 1057870 1057804 2026-10-14T01:05:31Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1057870 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands |name = ခိုဇုခုမိကျွန်း |image = Kozukumi Island.jpg |image_caption = Kozukumi-jima |locator_map = |native_name = {{nihongo||小築海島|Kozukumi-jima}} |native_name_link = |location = Mie Prefecture |coordinates={{coord|34|32|56|N|136|55|29|E|type:isle}} |archipelago = |total_islands = |major_islands = |area_km2 = 0.312 |highest_mount = |elevation_m = 41 |country = [[Japan]] |country_admin_divisions_title = |country_admin_divisions = |country_largest_city = |country_largest_city_population = |population =　uninhabited |population_as_of = |density_km2 = |ethnic_groups = }} '''ခိုဇုခုမိကျွန်း''' (小築海島, ခိုဇုခုမိဂျိမ) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်းရှူးကျွန်း]]အလယ်ပိုင်းကမ်းခြေ၏ အရှေ့ဘက်၊ [[အိဆဲပင်လယ်အော်]]တွင် ရှိသည့် ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျွန်းသည် [[မိအဲခရိုင်]]၊ တိုဘမြို့၏ အစိတ်အပိုင်းအနေဖြင့် တည်ရှိသည်။ ခိုဇုခုမိကျွန်းတွင် လူနေထိုင်မှု မရှိပေ။ ကျွန်းသည် ရှေးခေတ်ကာလကတည်းက ရှင်းတိုးဘာသာ၏ မြင့်မြတ်သည့်နေရာ ဖြစ်သည်။ ကျွန်းအနီးတဝိုက်ရှိ ရေပြင်တွင် စီးပွားဖြစ်ငါးဖမ်းခြင်းကို တားမြစ်ထားသည်။ ကျွန်းပေါ်သို့ တက်ရောက်ခြင်းကိုလည်း တားမြစ်ထားသည်။<ref>{{Cite web |title=雪雨交加特别篇（4） |url=https://zhuanlan.zhihu.com/p/357623108 |access-date=2024-05-13 |website=知乎专栏 |language=zh }}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== *[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]] ==ပြင်ပလင့်များ== {{commonscat|Kozukumi Island}} *[http://www.city.toba.mie.jp/koho/photogallery/umi/kozukumikuchiake1.html Toba City homepage] ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မိအဲခရိုင်ရှိ ကျွန်းများ]] megusszpe6wmt2l7g5tui3kr5jryqlv 0 292805 1057797 2026-10-13T14:57:16Z Dr Lotus Black 31011 "{{Infobox scientist | name = Christiaan Huygens | honorific_suffix = {{postnominals|FRS|size=100%}} | image = Christiaan Huygens-painting.jpeg | caption = ၁၆၇၁ ခုနှစ်တွင် ကက်စပါ နက်ရှာ (Caspar Netscher) ရေးဆွဲခဲ့သော ပုံတ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057797 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = Christiaan Huygens | honorific_suffix = {{postnominals|FRS|size=100%}} | image = Christiaan Huygens-painting.jpeg | caption = ၁၆၇၁ ခုနှစ်တွင် ကက်စပါ နက်ရှာ (Caspar Netscher) ရေးဆွဲခဲ့သော ပုံတူပန်းချီ<ref>Wybe Kuitert "Japanese Robes, Sharawadgi, and the landscape discourse of Sir William Temple and Constantijn Huygens' ''Garden History'', 41, 2: (2013) pp.157–176, Plates II-VI and ''Garden History'', 42, 1: (2014) p.130 ISSN 0307-1243 [https://www.researchgate.net/publication/313059385_Japanese_robes_sharawadgi_and_the_landscape_discourse_of_Sir_William_Temple_and_Constantijn_Huygens Online as PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210809203016/https://www.researchgate.net/publication/313059385_Japanese_robes_sharawadgi_and_the_landscape_discourse_of_Sir_William_Temple_and_Constantijn_Huygens |date=9 August 2021 }}</ref> | birth_date = {{Birth date|df=yes|1629|04|14}} | birth_place = [[ဟိတ်မြို့တော်]]၊ [[:en:Dutch Republic|ဒတ်ချ်သမ္မတနိုင်ငံ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1695|07|08|1629|04|14}} | death_place = ဟိတ်မြို့တော်၊ ဒတ်ချ်သမ္မတနိုင်ငံ | field = {{ubl|[[သင်္ချာ]]|[[ရူပဗေဒ]]|[[နက္ခတ္တဗေဒ]]|[[မက္ကင်းနစ်]]|[[:en:Horology|အချိန်တိုင်းဗေဒ]]}} | workplaces = {{ubl|[[:en:Royal Society of London]]|[[:en:French Academy of Sciences]]}} | education = {{ubl|[[:en:Leiden University|University of Leiden]]|[[:en:University of Angers]]}} | academic_advisors = [[:en:Frans van Schooten]] | known_for = {{collapsible list|[[:en:Aerial telescope]]|[[:en:Balance spring]]|[[:en:Birefringence]]|[[ဗဟိုခွာအား]]|[[:en:Centripetal force]]|[[Collision]] formulae|[[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|Discovery of Titan]]|Explanation of [[:en:Saturn's rings]]|[[:en:Evolute]]|[[:en:Gambler's ruin]]|[[:en:Gunpowder engine|Huygens's engine]]|[[:en:Huygenian eyepiece]]|[[:en:Huygens–Fresnel principle]]|[[:en:Lemniscate of Gerono|Huygens's lemniscate]]|[[:en:Huygens–Steiner theorem]]|[[:en:Septimal tritone|Huygens's tritone]]|[[:en:Involute]]|[[:en:Injection locking]]|[[:en:Repetition pitch]]|[[:en:Magic lantern]]|[[:en:Pendulum clock]]|[[Problem of points]]|[[:en:Tautochrone curve]]|[[:en:Tractrix]]|[[လှိုင်း|Wave theory]]|[[:en:31 equal temperament]] musical tuning}} | signature = File:Huygens black & white signature.jpg }} '''ခရစ်စတီယန် ဟိုင်ဂန်''' ('''Christiaan Huygens''') (၁၆၂၉ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၄ ရက် – ၁၆၉၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၈ ရက်) သည် ဒတ်ချ်လူမျိုး [[သင်္ချာပညာရှင်]]၊ [[ရူပဗေဒပညာရှင်]]၊ [[အင်ဂျင်နီယာ]]၊ [[နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်]]နှင့် တီထွင်သူတစ်ဦးဖြစ်ပြီး သိပ္ပံတော်လှန်ရေး (Scientific Revolution) တွင် အဓိကအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သူအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။ ရူပဗေဒနယ်ပယ်တွင် ဟိုင်ဂန်သည် အလင်းဗေဒနှင့် စက်ပြင်ပညာရပ်တို့၌ အခြေခံကျသော ပံ့ပိုးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်အဖြစ် [[စနေဂြိုဟ်]]၏ ကွင်းများကို လေ့လာခဲ့ပြီး ၎င်း၏ အကြီးဆုံးလဖြစ်သော [[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တန်]]ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ အင်ဂျင်နီယာနှင့် တီထွင်သူအဖြစ် [[တယ်လီစကုပ်]]များ၏ ဒီဇိုင်းကို ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် ပြုပြင်ခဲ့ပြီး နှစ်ပေါင်း ၃၀၀ နီးပါးအထိ အချိန်တိုင်းတာရာတွင် အတိကျဆုံးကိရိယာဖြစ်ခဲ့သည့် ချိန်သီးနာရီ (pendulum clock) ကို တီထွင်ခဲ့သည်။ ထူးချွန်သော သင်္ချာပညာရှင်နှင့် ရူပဗေဒပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်သည့် ဟိုင်ဂန်သည် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာပြဿနာတစ်ရပ်ကို သင်္ချာဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များ အသုံးပြု၍ စံပြပုံစံဖော်ထုတ်လေ့လာထားသည့် ပထမဆုံး ခေတ်သစ်ကျမ်းကို ရေးသားခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အလင်းနှင့်ပတ်သက်သော သူ၏လက်ရာတွင် တိုက်ရိုက်မမြင်နိုင်သည့် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာဖြစ်စဉ်တစ်ခုကို သင်္ချာနည်းကျကျနှင့် ယန္တရားဆိုင်ရာ အယူအဆများဖြင့် ရှင်းလင်းဖော်ပြထားသည့် ပထမဆုံးရှင်းလင်းချက် ပါဝင်သည်။<ref name=":7">{{Citation |last=Yoder |first=J. G. |chapter=Christiaan Huygens, book on the pendulum clock (1673) |date=2005 |title=Landmark Writings in Western Mathematics 1640–1940 |pages=33–45 |editor-last=Grattan-Guinness |editor-first=I. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B978044450871350084X |place=Amsterdam |publisher=Elsevier Science |language=en |isbn=978-0-444-50871-3 | doi=10.1016/b978-044450871-3/50084-x |author-link=Joella Yoder |editor2-last=Cooke |editor2-first=Roger |editor3-last=Corry |editor3-first=Leo |editor4-last=Crépel |editor4-first=Pierre|url-access=subscription }}</ref><ref name=":6">Dijksterhuis, F.J. (2008) Stevin, Huygens and the Dutch republic. ''Nieuw archief voor wiskunde'', ''5'', pp. 100–107.[https://research.utwente.nl/files/6673130/Dijksterhuis_naw5-2008-09-2-100.pdf]</ref> ဟိုင်ဂန်သည် ၁၆၅၆ ခုနှစ်တွင် အပြီးသတ်ရေးသားခဲ့သော်လည်း သူကွယ်လွန်ပြီးနောက် ၁၇၀၃ ခုနှစ်မှ ထုတ်ဝေခဲ့သည့် ''De Motu Corporum ex Percussione'' ကျမ်းတွင် ပျော့ပြောင်းတိုက်မိမှု (elastic collision) ဆိုင်ရာ မှန်ကန်သော နိယာမများကို ပထမဆုံး ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ ၁၆၅၉ ခုနှစ်တွင် ''De Vi Centrifuga'' ကျမ်း၌ [[ဂန္ထဝင် မက္ကင်းနစ်]]အရ [[ဗဟိုခွာအား]] အတွက် ဖော်မြူလာကို [[ဂျီဩမေတြီ]]နည်းဖြင့် ဆင်းသက်ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်သည် [[နယူတန်]]က အလားတူလုပ်ဆောင်မှု မပြုမီ ဆယ်နှစ်ခန့်စောခဲ့သည်။ အလင်းဗေဒနယ်ပယ်တွင် သူသည် ၁၆၉၀ ခုနှစ်၌ ထုတ်ဝေခဲ့သော ''Traité de la Lumière'' ကျမ်းတွင် ရှင်းလင်းဖော်ပြထားသည့် အလင်း၏ လှိုင်းသီအိုရီ (wave theory of light) ကြောင့် အထူးကျော်ကြားသည်။ အစပိုင်းတွင် သူ၏ အလင်းသီအိုရီကို နယူတန်၏ အလင်းအမှုန်သီအိုရီ (corpuscular theory of light) ကို ပိုမိုလက်ခံကြသဖြင့် ပယ်ချခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ၁၈၂၁ ခုနှစ်တွင် ဩဂတ်စတန်-ဂျင်း ဖရက်စ်နယ် (Augustin-Jean Fresnel) က ဟိုင်ဂန်၏ နိယာမကို ပြုပြင်အသုံးချပြီး အလင်း၏ မျဉ်းဖြောင့်အတိုင်း ပျံ့နှံ့သွားမှုနှင့် အလင်းယိုင်ပျံ့နှံ့မှုဆိုင်ရာ ဖြစ်စဉ်များကို ပြည့်စုံစွာ ရှင်းပြနိုင်ခဲ့သည်။ ယနေ့တွင် ဤနိယာမကို ဟိုင်ဂန်–ဖရက်စ်နယ် နိယာမ (Huygens–Fresnel principle) ဟု ခေါ်သည်။ ဟိုင်ဂန်သည် ၁၆၅၇ ခုနှစ်တွင် ချိန်သီးနာရီကို တီထွင်ပြီး မူပိုင်ခွင့်ရရှိခဲ့သည်။ ယင်းနာရီကို ပါရီမြို့တွင် ဒုတိယ အိုင်ဆက် တူရေး (Isaac II Thuret) က ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ ဟိုင်ဂန်၏ နာရီပညာဆိုင်ရာ သုတေသနများကြောင့် ချိန်သီးအကြောင်းကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာနိုင်ခဲ့ပြီး ၁၆၇၃ ခုနှစ်တွင် ''Horologium Oscillatorium'' ကျမ်းကို ရေးသားခဲ့သည်။ ဤကျမ်းကို ၁၇ ရာစု စက်ပြင်ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အရေးအပါဆုံး လက်ရာများထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ယင်းကျမ်းတွင် နာရီဒီဇိုင်းများအကြောင်း ဖော်ပြချက်များ ပါဝင်သော်လည်း အများစုမှာ ချိန်သီး၏ လှုပ်ရှားမှုနှင့် မျဉ်းကွေးများဆိုင်ရာ သီအိုရီကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၆၅၅ ခုနှစ်တွင် ဟိုင်ဂန်သည် အစ်ကိုဖြစ်သူ ကွန်စတန်တိန် (Constantijn Huygens Jr.) နှင့်အတူ အလင်းယိုင်တယ်လီစကုပ်များ (refracting telescopes) တည်ဆောက်ရန် မှန်ဘီလူးများကို စတင်ကြိတ်သွေးခဲ့သည်။ သူသည် စနေဂြိုဟ်၏ အကြီးဆုံးလဖြစ်သော တိုက်တန်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး စနေဂြိုဟ်၏ ထူးဆန်းသော အသွင်အပြင်သည် “ပါးလွှာပြီး ပြားချပ်သော၊မည်သည့်နေရာတွင်မျှ ဂြိုဟ်ကို မထိတွေ့ဘဲ နေကြတ်လမ်းပြင်နှင့် စောင်းနေသည့် ကွင်းတစ်ခု” ကြောင့် ဖြစ်ကြောင်း ပထမဆုံး ရှင်းပြခဲ့သည်။<ref name=":3">{{Cite journal|last=van Helden|first=Albert|date=2004|title=Huygens, Titan, and Saturn's ring|journal=Titan – from Discovery to Encounter|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ESASP1278...11V|volume=1278|pages=11–29|bibcode=2004ESASP1278...11V|access-date=12 April 2021|archive-date=15 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415083622/http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ESASP1278...11V|url-status=live}}</ref> ၁၆၆၂ ခုနှစ်တွင် အလင်း၏ အရောင်ခွဲထွက်မှု (dispersion) ကို လျှော့ချရန် မှန်ဘီလူးနှစ်ခုပါဝင်သော တယ်လီစကုပ် မျက်ကပ်မှန်စနစ်တစ်မျိုးကို တီထွင်ခဲ့သည်။<ref name=":2">{{Cite journal|last=Louwman|first=Peter|date=2004|title=Christiaan Huygens and his telescopes|journal=Titan – from Discovery to Encounter|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ESASP1278..103L|volume=1278|pages=103–114|bibcode=2004ESASP1278..103L|access-date=12 April 2021|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902210758/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2004ESASP1278..103L/abstract|url-status=live}}</ref> ယင်းကို ယနေ့တွင် ဟိုင်ဂန် မျက်ကပ်မှန် (Huygenian eyepiece) ဟု ခေါ်သည်။ သင်္ချာပညာရှင်အဖြစ် ဟိုင်ဂန်သည် အီဗိုလျူး (evolute) ဆိုင်ရာ သီအိုရီကို ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်စေခဲ့ပြီး ကံစမ်းဂိမ်းများနှင့် အမှတ်ခွဲဝေမှုပြဿနာ (problem of points) အကြောင်းကိုလည်း ရေးသားခဲ့သည်။ သူ၏ ''Van Rekeningh in Spelen van Gluck'' ကျမ်းကို ဖရန်စ် ဗန် စခူတန် (Frans van Schooten) က ဘာသာပြန်ပြီး ''De Ratiociniis in Ludo Aleae'' အမည်ဖြင့် ၁၆၅၇ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ဟိုင်ဂန်နှင့် အခြားပညာရှင်များ အသုံးပြုခဲ့သော မျှော်မှန်းတန်ဖိုး (expected value) အယူအဆသည် နောက်ပိုင်းတွင် ဂျပ်ကော ဘာနူးလီ (Jacob Bernoulli) ၏ ဖြစ်နိုင်ခြေသီအိုရီ (probability theory) ဆိုင်ရာ လက်ရာများအပေါ် လွှမ်းမိုးမှုရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal|date=1 January 2005|title=Jakob Bernoulli, Ars conjectandi (1713)|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444508713500875|journal=Landmark Writings in Western Mathematics 1640–1940|language=en|pages=88–104|doi=10.1016/B978-044450871-3/50087-5|last1=Schneider|first1=Ivo|isbn=9780444508713|access-date=15 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415033934/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444508713500875|url-status=live|url-access=subscription}}</ref><ref name=":5">{{Cite journal|last=Shafer|first=G.|date=2018|title=Marie-France Bru and Bernard Bru on Dice Games and Contracts|journal=Statistical Science|volume=33|issue=2|pages=277–284|doi=10.1214/17-STS639|issn=0883-4237|doi-access=free}}</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{Lifetime|၁၆၂၉|၁၆၉၅}} [[Category:သင်္ချာ ပညာရှင်များ]] [[Category:ရူပဗေဒ ပညာရှင်များ]] [[Category:နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များ]] qt6oge0gsp0vxvrjaqq0063x32o26gz 1057813 1057797 2026-10-13T15:12:29Z Dr Lotus Black 31011 1057813 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = Christiaan Huygens | honorific_suffix = {{postnominals|FRS|size=100%}} | image = Christiaan Huygens-painting.jpeg | caption = ၁၆၇၁ ခုနှစ်တွင် ကက်စပါ နက်ရှာ (Caspar Netscher) ရေးဆွဲခဲ့သော ပုံတူပန်းချီ<ref>Wybe Kuitert "Japanese Robes, Sharawadgi, and the landscape discourse of Sir William Temple and Constantijn Huygens' ''Garden History'', 41, 2: (2013) pp.157–176, Plates II-VI and ''Garden History'', 42, 1: (2014) p.130 ISSN 0307-1243 [https://www.researchgate.net/publication/313059385_Japanese_robes_sharawadgi_and_the_landscape_discourse_of_Sir_William_Temple_and_Constantijn_Huygens Online as PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210809203016/https://www.researchgate.net/publication/313059385_Japanese_robes_sharawadgi_and_the_landscape_discourse_of_Sir_William_Temple_and_Constantijn_Huygens |date=9 August 2021 }}</ref> | birth_date = {{Birth date|df=yes|1629|04|14}} | birth_place = [[ဟိတ်မြို့တော်]]၊ [[:en:Dutch Republic|ဒတ်ချ်သမ္မတနိုင်ငံ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1695|07|08|1629|04|14}} | death_place = ဟိတ်မြို့တော်၊ ဒတ်ချ်သမ္မတနိုင်ငံ | field = {{ubl|[[သင်္ချာ]]|[[ရူပဗေဒ]]|[[နက္ခတ္တဗေဒ]]|[[မက္ကင်းနစ်]]|[[:en:Horology|အချိန်တိုင်းဗေဒ]]}} | workplaces = {{ubl|[[:en:Royal Society of London]]|[[:en:French Academy of Sciences]]}} | education = {{ubl|[[:en:Leiden University|University of Leiden]]|[[:en:University of Angers]]}} | academic_advisors = [[:en:Frans van Schooten]] | known_for = {{collapsible list|[[:en:Aerial telescope]]|[[:en:Balance spring]]|[[:en:Birefringence]]|[[ဗဟိုခွာအား]]|[[:en:Centripetal force]]|[[:en:Collision]] formulae|[[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|Discovery of Titan]]|Explanation of [[:en:Saturn's rings]]|[[:en:Evolute]]|[[:en:Gambler's ruin]]|[[:en:Gunpowder engine|Huygens's engine]]|[[:en:Huygenian eyepiece]]|[[:en:Huygens–Fresnel principle]]|[[:en:Lemniscate of Gerono|Huygens's lemniscate]]|[[:en:Huygens–Steiner theorem]]|[[:en:Septimal tritone|Huygens's tritone]]|[[:en:Involute]]|[[:en:Injection locking]]|[[:en:Repetition pitch]]|[[:en:Magic lantern]]|[[:en:Pendulum clock]]|[[:en:Problem of points]]|[[:en:Tautochrone curve]]|[[:en:Tractrix]]|[[လှိုင်း|Wave theory]]|[[:en:31 equal temperament]] musical tuning}} | signature = Huygens black & white signature.jpg }} '''ခရစ်စတီယန် ဟိုင်ဂန်''' ('''Christiaan Huygens''') (၁၆၂၉ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၄ ရက် – ၁၆၉၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၈ ရက်) သည် ဒတ်ချ်လူမျိုး [[သင်္ချာပညာရှင်]]၊ [[ရူပဗေဒပညာရှင်]]၊ [[အင်ဂျင်နီယာ]]၊ [[နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်]]နှင့် တီထွင်သူတစ်ဦးဖြစ်ပြီး သိပ္ပံတော်လှန်ရေး (Scientific Revolution) တွင် အဓိကအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သူအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။ ရူပဗေဒနယ်ပယ်တွင် ဟိုင်ဂန်သည် အလင်းဗေဒနှင့် စက်ပြင်ပညာရပ်တို့၌ အခြေခံကျသော ပံ့ပိုးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်အဖြစ် [[စနေဂြိုဟ်]]၏ ကွင်းများကို လေ့လာခဲ့ပြီး ၎င်း၏ အကြီးဆုံးလဖြစ်သော [[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တန်]]ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ အင်ဂျင်နီယာနှင့် တီထွင်သူအဖြစ် [[တယ်လီစကုပ်]]များ၏ ဒီဇိုင်းကို ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် ပြုပြင်ခဲ့ပြီး နှစ်ပေါင်း ၃၀၀ နီးပါးအထိ အချိန်တိုင်းတာရာတွင် အတိကျဆုံးကိရိယာဖြစ်ခဲ့သည့် ချိန်သီးနာရီ (pendulum clock) ကို တီထွင်ခဲ့သည်။ ထူးချွန်သော သင်္ချာပညာရှင်နှင့် ရူပဗေဒပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်သည့် ဟိုင်ဂန်သည် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာပြဿနာတစ်ရပ်ကို သင်္ချာဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များ အသုံးပြု၍ စံပြပုံစံဖော်ထုတ်လေ့လာထားသည့် ပထမဆုံး ခေတ်သစ်ကျမ်းကို ရေးသားခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အလင်းနှင့်ပတ်သက်သော သူ၏လက်ရာတွင် တိုက်ရိုက်မမြင်နိုင်သည့် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာဖြစ်စဉ်တစ်ခုကို သင်္ချာနည်းကျကျနှင့် ယန္တရားဆိုင်ရာ အယူအဆများဖြင့် ရှင်းလင်းဖော်ပြထားသည့် ပထမဆုံးရှင်းလင်းချက် ပါဝင်သည်။<ref name=":7">{{Citation |last=Yoder |first=J. G. |chapter=Christiaan Huygens, book on the pendulum clock (1673) |date=2005 |title=Landmark Writings in Western Mathematics 1640–1940 |pages=33–45 |editor-last=Grattan-Guinness |editor-first=I. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B978044450871350084X |place=Amsterdam |publisher=Elsevier Science |language=en |isbn=978-0-444-50871-3 | doi=10.1016/b978-044450871-3/50084-x |author-link=Joella Yoder |editor2-last=Cooke |editor2-first=Roger |editor3-last=Corry |editor3-first=Leo |editor4-last=Crépel |editor4-first=Pierre|url-access=subscription }}</ref><ref name=":6">Dijksterhuis, F.J. (2008) Stevin, Huygens and the Dutch republic. ''Nieuw archief voor wiskunde'', ''5'', pp. 100–107.[https://research.utwente.nl/files/6673130/Dijksterhuis_naw5-2008-09-2-100.pdf]</ref> ဟိုင်ဂန်သည် ၁၆၅၆ ခုနှစ်တွင် အပြီးသတ်ရေးသားခဲ့သော်လည်း သူကွယ်လွန်ပြီးနောက် ၁၇၀၃ ခုနှစ်မှ ထုတ်ဝေခဲ့သည့် ''De Motu Corporum ex Percussione'' ကျမ်းတွင် ပျော့ပြောင်းတိုက်မိမှု (elastic collision) ဆိုင်ရာ မှန်ကန်သော နိယာမများကို ပထမဆုံး ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ ၁၆၅၉ ခုနှစ်တွင် ''De Vi Centrifuga'' ကျမ်း၌ [[ဂန္ထဝင် မက္ကင်းနစ်]]အရ [[ဗဟိုခွာအား]] အတွက် ဖော်မြူလာကို [[ဂျီဩမေတြီ]]နည်းဖြင့် ဆင်းသက်ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်သည် [[နယူတန်]]က အလားတူလုပ်ဆောင်မှု မပြုမီ ဆယ်နှစ်ခန့်စောခဲ့သည်။ အလင်းဗေဒနယ်ပယ်တွင် သူသည် ၁၆၉၀ ခုနှစ်၌ ထုတ်ဝေခဲ့သော ''Traité de la Lumière'' ကျမ်းတွင် ရှင်းလင်းဖော်ပြထားသည့် အလင်း၏ လှိုင်းသီအိုရီ (wave theory of light) ကြောင့် အထူးကျော်ကြားသည်။ အစပိုင်းတွင် သူ၏ အလင်းသီအိုရီကို နယူတန်၏ အလင်းအမှုန်သီအိုရီ (corpuscular theory of light) ကို ပိုမိုလက်ခံကြသဖြင့် ပယ်ချခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ၁၈၂၁ ခုနှစ်တွင် ဩဂတ်စတန်-ဂျင်း ဖရက်စ်နယ် (Augustin-Jean Fresnel) က ဟိုင်ဂန်၏ နိယာမကို ပြုပြင်အသုံးချပြီး အလင်း၏ မျဉ်းဖြောင့်အတိုင်း ပျံ့နှံ့သွားမှုနှင့် အလင်းယိုင်ပျံ့နှံ့မှုဆိုင်ရာ ဖြစ်စဉ်များကို ပြည့်စုံစွာ ရှင်းပြနိုင်ခဲ့သည်။ ယနေ့တွင် ဤနိယာမကို ဟိုင်ဂန်–ဖရက်စ်နယ် နိယာမ (Huygens–Fresnel principle) ဟု ခေါ်သည်။ ဟိုင်ဂန်သည် ၁၆၅၇ ခုနှစ်တွင် ချိန်သီးနာရီကို တီထွင်ပြီး မူပိုင်ခွင့်ရရှိခဲ့သည်။ ယင်းနာရီကို ပါရီမြို့တွင် ဒုတိယ အိုင်ဆက် တူရေး (Isaac II Thuret) က ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ ဟိုင်ဂန်၏ နာရီပညာဆိုင်ရာ သုတေသနများကြောင့် ချိန်သီးအကြောင်းကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာနိုင်ခဲ့ပြီး ၁၆၇၃ ခုနှစ်တွင် ''Horologium Oscillatorium'' ကျမ်းကို ရေးသားခဲ့သည်။ ဤကျမ်းကို ၁၇ ရာစု စက်ပြင်ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အရေးအပါဆုံး လက်ရာများထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ယင်းကျမ်းတွင် နာရီဒီဇိုင်းများအကြောင်း ဖော်ပြချက်များ ပါဝင်သော်လည်း အများစုမှာ ချိန်သီး၏ လှုပ်ရှားမှုနှင့် မျဉ်းကွေးများဆိုင်ရာ သီအိုရီကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၆၅၅ ခုနှစ်တွင် ဟိုင်ဂန်သည် အစ်ကိုဖြစ်သူ ကွန်စတန်တိန် (Constantijn Huygens Jr.) နှင့်အတူ အလင်းယိုင်တယ်လီစကုပ်များ (refracting telescopes) တည်ဆောက်ရန် မှန်ဘီလူးများကို စတင်ကြိတ်သွေးခဲ့သည်။ သူသည် စနေဂြိုဟ်၏ အကြီးဆုံးလဖြစ်သော တိုက်တန်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး စနေဂြိုဟ်၏ ထူးဆန်းသော အသွင်အပြင်သည် “ပါးလွှာပြီး ပြားချပ်သော၊မည်သည့်နေရာတွင်မျှ ဂြိုဟ်ကို မထိတွေ့ဘဲ နေကြတ်လမ်းပြင်နှင့် စောင်းနေသည့် ကွင်းတစ်ခု” ကြောင့် ဖြစ်ကြောင်း ပထမဆုံး ရှင်းပြခဲ့သည်။<ref name=":3">{{Cite journal|last=van Helden|first=Albert|date=2004|title=Huygens, Titan, and Saturn's ring|journal=Titan – from Discovery to Encounter|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ESASP1278...11V|volume=1278|pages=11–29|bibcode=2004ESASP1278...11V|access-date=12 April 2021|archive-date=15 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415083622/http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ESASP1278...11V|url-status=live}}</ref> ၁၆၆၂ ခုနှစ်တွင် အလင်း၏ အရောင်ခွဲထွက်မှု (dispersion) ကို လျှော့ချရန် မှန်ဘီလူးနှစ်ခုပါဝင်သော တယ်လီစကုပ် မျက်ကပ်မှန်စနစ်တစ်မျိုးကို တီထွင်ခဲ့သည်။<ref name=":2">{{Cite journal|last=Louwman|first=Peter|date=2004|title=Christiaan Huygens and his telescopes|journal=Titan – from Discovery to Encounter|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ESASP1278..103L|volume=1278|pages=103–114|bibcode=2004ESASP1278..103L|access-date=12 April 2021|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902210758/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2004ESASP1278..103L/abstract|url-status=live}}</ref> ယင်းကို ယနေ့တွင် ဟိုင်ဂန် မျက်ကပ်မှန် (Huygenian eyepiece) ဟု ခေါ်သည်။ သင်္ချာပညာရှင်အဖြစ် ဟိုင်ဂန်သည် အီဗိုလျူး (evolute) ဆိုင်ရာ သီအိုရီကို ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်စေခဲ့ပြီး ကံစမ်းဂိမ်းများနှင့် အမှတ်ခွဲဝေမှုပြဿနာ (problem of points) အကြောင်းကိုလည်း ရေးသားခဲ့သည်။ သူ၏ ''Van Rekeningh in Spelen van Gluck'' ကျမ်းကို ဖရန်စ် ဗန် စခူတန် (Frans van Schooten) က ဘာသာပြန်ပြီး ''De Ratiociniis in Ludo Aleae'' အမည်ဖြင့် ၁၆၅၇ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ဟိုင်ဂန်နှင့် အခြားပညာရှင်များ အသုံးပြုခဲ့သော မျှော်မှန်းတန်ဖိုး (expected value) အယူအဆသည် နောက်ပိုင်းတွင် ဂျပ်ကော ဘာနူးလီ (Jacob Bernoulli) ၏ ဖြစ်နိုင်ခြေသီအိုရီ (probability theory) ဆိုင်ရာ လက်ရာများအပေါ် လွှမ်းမိုးမှုရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal|date=1 January 2005|title=Jakob Bernoulli, Ars conjectandi (1713)|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444508713500875|journal=Landmark Writings in Western Mathematics 1640–1940|language=en|pages=88–104|doi=10.1016/B978-044450871-3/50087-5|last1=Schneider|first1=Ivo|isbn=9780444508713|access-date=15 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415033934/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444508713500875|url-status=live|url-access=subscription}}</ref><ref name=":5">{{Cite journal|last=Shafer|first=G.|date=2018|title=Marie-France Bru and Bernard Bru on Dice Games and Contracts|journal=Statistical Science|volume=33|issue=2|pages=277–284|doi=10.1214/17-STS639|issn=0883-4237|doi-access=free}}</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{Lifetime|၁၆၂၉|၁၆၉၅}} [[Category:သင်္ချာ ပညာရှင်များ]] [[Category:ရူပဗေဒ ပညာရှင်များ]] [[Category:နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များ]] gxw6ko939c6vz7z0qkwo4h68zy2k2ad 0 292806 1057806 2026-10-13T15:05:32Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[အ.လ.က - ညောင်ခြေထောက်]] စာမျက်နှာကို [[အ.လ.က - ညောင်ခြေထောက် (အုတ်တွင်းမြို့နယ်)]] သို့ ခင်မောင်မောင်လွင်က ရွှေ့ခဲ့သည် 1057806 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[အ.လ.က - ညောင်ခြေထောက် (အုတ်တွင်းမြို့နယ်)]] tcwssmifmvhq426nxnm00k3gb7t9t37 1057808 1057806 2026-10-13T15:06:47Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[အ.လ.က - ညောင်ခြေထောက် (အုတ်တွင်းမြို့နယ်)]] သို့ ပြန်ညွှန်းကို ဖယ်ရှားခဲ့သည် 1057808 wikitext text/x-wiki မြန်မာနိုင်ငံတွင် '''အ.လ.က - ညောင်ခြေထောက်''' အမည်ဖြင့် အောက်ပါအခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းများ ရှိသည်။ *[[အ.လ.က - ညောင်ခြေထောက် (အုတ်တွင်းမြို့နယ်)]] *[[အ.လ.က - ညောင်ခြေထောက် (ပန်းတောင်းမြို့နယ်)]] {{သံတူကြောင်းကွဲ}} ezu0a5mtout475vw32l1bddttwoaqr4 0 292807 1057810 2026-10-13T15:08:31Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က - ညောင်ခြေထောက်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ ညောင်ခြေထောက်ရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|ညောင်ခြေထောက်..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057810 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - ညောင်ခြေထောက်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[ညောင်ခြေထောက်ရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|ညောင်ခြေထောက်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၅၅၄ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/padaung-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.68318235398441| 94.97037461546257|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပန်းတောင်းမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 9tj0xel3m8v4gb544aw9efx891ui24b 0 292808 1057811 2026-10-13T15:09:27Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က - မြစိမ်း''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[မြစိမ်းရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|မြစိမ်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057811 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - မြစိမ်း''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[မြစိမ်းရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|မြစိမ်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၂၄ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/padaung-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပန်းတောင်းမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} oxoiv2j1wrcvhgz9rn9l6bnvz7vt6fb 0 292809 1057812 2026-10-13T15:11:47Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က - ငါးဆယ်ပေး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[ငါးဆယ်ပေးရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|ငါးဆယ်ပေးရွာ]]ရှိ အခြေခ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057812 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - ငါးဆယ်ပေး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[ငါးဆယ်ပေးရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|ငါးဆယ်ပေးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၈၉ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/padaung-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပန်းတောင်းမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} f2u72q8b77dozplrf9iqrv9we1v79ub 0 292810 1057814 2026-10-13T15:13:14Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က - တက်သစ်ကျွန်း''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ တက်သစ်ကျွန်းရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|တက်သစ်ကျွန်းရွာ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057814 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - တက်သစ်ကျွန်း''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[တက်သစ်ကျွန်းရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|တက်သစ်ကျွန်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၉၂ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/padaung-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.743298170207552| 95.19654136338332|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပန်းတောင်းမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} h6i738q2j573chcs09ktyya2pwiuten 0 292811 1057815 2026-10-13T15:15:16Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က - စွယ်တော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[စွယ်တော်ရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|စွယ်တော်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပည..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057815 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - စွယ်တော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[စွယ်တော်ရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|စွယ်တော်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၇၈ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/padaung-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.75022881853029| 95.12669342858423|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပန်းတောင်းမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} gpuonn8nyte55be03pdgx097hgswxt5 0 292812 1057817 2026-10-13T15:16:48Z Dr Lotus Black 31011 စာမျက်နှာကို [[တော်လမီ]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည် 1057817 wikitext text/x-wiki #Redirect[[တော်လမီ]] 2jgr9v65047q15w7psbfx01hywzftxk 0 292813 1057818 2026-10-13T15:23:53Z Kyaw Myo Aung 103978 "{{Infobox settlement |official_name = သာဂရမြို့ဟောင်း |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = သာဂရမြို့ဟောင်း တည်နေရာ၊ မြန်မာနိုင်ငံ။ |pushpin_mapsize = 300 |subdivisi..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057818 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = သာဂရမြို့ဟောင်း |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = သာဂရမြို့ဟောင်း တည်နေရာ၊ မြန်မာနိုင်ငံ။ |pushpin_mapsize = 300 |subdivision_type = [[နိုင်ငံ]] |subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းဒေသကြီးများ|တိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_name1 = [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[ထားဝယ်ခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[လောင်းလုံမြို့နယ်]] |subdivision_type4 = ကျေးရွာအုပ်စု |subdivision_name4 = မြို့ဟောင်းကျေးရွာအုပ်စု |area_total_acre = 260 |coordinates = {{coord|14.1729970|98.1669650|region:MM|format=dms|display=inline,title}} }} '''သာဂရမြို့ဟောင်း'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထားဝယ်ခရိုင်]]၊ [[လောင်းလုံမြို့နယ်]]၊ [[မြို့ဟောင်းရွာ၊ လောင်းလုံးမြို့နယ်|မြို့ဟောင်း]]ရွာအနီးတွင် တည်ရှိသော ရှေးဟောင်းမြို့ဟောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထားဝယ်လူမျိုးစု၏ သမိုင်းအမွေအနှစ်နှင့် အမျိုးသားရေးလက္ခဏာရပ်များ ပါဝင်သော ရှေးဟောင်းမြို့ပြနေရာ တစ်ခု ဖြစ်ပေသည်။<ref name="MoCulturalThagara" /> == ပထဝီဝင်နှင့် မြို့ရိုးသဏ္ဌာန် == သာဂရမြို့ဟောင်းသည် ဝိုင်းဝန်းသည့် ပုံသဏ္ဌာန်ရှိပြီး မြို့ဟောင်းရာများနှင့် ကျုံးဟောင်းရာများ ထင်ရှားစွာ ကျန်ရှိနေသေးသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ မြို့ဟောင်းတွင် မြို့ရိုး (၃) ထပ် ပါရှိကာ မြို့ရိုးအတိုင်းအတာအားဖြင့် အရှေ့အနောက် (၁) မိုင်နီးပါးနှင့် တောင်မြောက် မိုင်ဝက်ကျော်ခန့် ရှိသည်။ အပြင်ဘက် မြို့ရိုးအဝိုင်း၏ အလယ်ပတ်လည်မှာ (၂) မိုင်ခွဲခန့် ရှိပြီး အပြင်မြို့ရိုး ဧရိယာမှာ (၂၆၀) ဧကခန့်နှင့် အတွင်းမြို့ရိုး ဧရိယာမှာ (၁၃၀) ဧကခန့် ရှိသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် သာဂရမြို့ဟောင်းအား ယဉ်ကျေးမှု ကာကွယ်ရေးဇုန်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ == ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှုများ == သာဂရမြို့ဟောင်းအား ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် အမျိုးသားပြတိုက် ဦးစီးဌာနက တူးဖော်ထိန်းသိမ်းရေးလုပ်ငန်းများကို အဆင့်ဆင့် သုတေသနပြု ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၀-၂၀၀၁ ဘဏ္ဍာရေးနှစ်တွင် ရန်ကုန်ဌာနခွဲမှ သုတေသနအရာရှိ ဒေါ်ငွေငွေစိုး ဦးဆောင်သော အဖွဲ့က ကုန်းအမှတ် (၁) နှင့် (၂) တို့အား ပထမအကြိမ် တူးဖော်ခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၁၅-၂၀၁၆ ဘဏ္ဍာရေးနှစ်တွင် ထားဝယ်ဌာနခွဲမှ ကုန်းအမှတ် (၃) နှင့် (၄) တို့ကို ဆက်လက်တူးဖော် သုတေသနပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="MoCulturalThagara">{{cite web |title=သာဂရမြို့ဟောင်း |url=https://www.moculture.gov.mm/archeology-and-national-museum/ancient-places/tr-ga-ya-anient/ |website=Ministry of Culture |access-date=၂၀၂၆-၁၀-၁၃ |language=my }}</ref> == သမိုင်းအမွေအနှစ် ဖျက်ဆီးခံရမှုနှင့် ဖြစ်စဉ်များ == ၂၀၂၄ ခုနှစ် မတ်လခန့်မှစ၍ သာဂရမြို့ဟောင်းအတွင်း မြေဖို့ခြင်းနှင့် မြေအကွက်ရိုက် ရောင်းချမှုများ စတင်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ရာ ဒေသခံများက သက်ဆိုင်ရာထံ တိုင်ကြားစာများ ပေးပို့၍ ကန့်ကွက်ခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၅ ရက်နေ့မှစ၍ လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု၏ လုံခြုံရေးယူပေးမှုဖြင့် သာဂရမြို့ဟောင်း မြို့ရိုးများကို ဘက်ဟိုးစက်ယန္တရားကြီးများ၊ မြေသယ်ကားများ အသုံးပြု၍ ဖြိုချကာ မြေအကွက်ချရောင်းရန် ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုလုပ်ရပ်အပေါ် ဒေသခံများနှင့် ဒီမိုကရေစီအရေးလှုပ်ရှားမှု သပိတ်ကော်မတီ (ထားဝယ်ခရိုင်) တို့က ထားဝယ်မျိုးနွယ်စု၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းအမွေအနှစ်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းဖြစ်သည်ဟုဆိုကာ ပြင်းထန်စွာ ကန့်ကွက်ရှုတ်ချခဲ့ကြသည်။ ယင်းဖျက်ဆီးမှုနှင့် ပတ်သက်၍ [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] (NUG) ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန တနင်္သာရီတိုင်းစစ်ဌာနက ဖေဖော်ဝါရီ ၁၆ ရက်နေ့တွင် သာဂရမြို့ဟောင်း ဖြိုချဖျက်ဆီးမှုကို မရပ်တန့်ပါက မြို့နယ် ပကဖ များ၊ မဟာမိတ်အဖွဲ့များနှင့် ပူးပေါင်း၍ ပြင်းပြင်းထန်ထန် အရေးယူသွားမည်ဟု ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref name="DVB20250217">{{cite web |title=သာဂရမြို့ဟောင်း ဖြိုချဖျက်ဆီးမှု ပြင်းထန်စွာအရေးယူမည်ဟု NUG ပြော |url=https://burmese.dvb.no/post/690886 |website=Democratic Voice of Burma (DVB) |date=၁၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၅ |access-date=၁၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ |language=my}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရှေးဟောင်းမြို့များ]] ppmc5vqviakri63oo56slezqg4oplj7 0 292814 1057821 2026-10-13T15:26:49Z Kyaw Myo Aung 103978 [[သာဂရ]] စာမျက်နှာကို [[သာဂရမြို့]] သို့ Kyaw Myo Aungက ရွှေ့ခဲ့သည် 1057821 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[သာဂရမြို့]] 1ni1tvp026k6ii30olfilued34okzk5 0 292815 1057822 2026-10-13T15:39:44Z Dr Lotus Black 31011 "{{Infobox scientist | name = Giovanni Domenico Cassini | image = Giovanni Domenico Cassini, Museo di Palazzo Poggi.jpg | caption = Portrait of Cassini, 17th century | birth_date = {{birth date|df=yes|1625|6|8}} | birth_place = [[:en:Perinaldo]], [[:en:County of Nice]] | death_date = {{d..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057822 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = Giovanni Domenico Cassini | image = Giovanni Domenico Cassini, Museo di Palazzo Poggi.jpg | caption = Portrait of Cassini, 17th century | birth_date = {{birth date|df=yes|1625|6|8}} | birth_place = [[:en:Perinaldo]], [[:en:County of Nice]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1712|9|14|1625|6|8}} | death_place = Paris, France | field = [[သင်္ချာ]]<br> [[ဗေဒင်]]<br> [[နက္ခတ္တဗေဒ]]<br> [[အင်ဂျင်နီယာ နည်းပညာ]] | workplaces = [[:en:University of Bologna]] | education = The Jesuit College at Genoa | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = [[:en:Cassini Division]]<br>[[:en:Cassini identity]]<br>[[:en:Cassini's laws]]<br>[[:en:Cassini oval]]<br>First to observe the division in the rings of Saturn | awards = | footnotes = | children = [[:en:Jacques Cassini]] | signature = Giovanni Domenico Cassini signature.png }} '''ဂျီယိုဗန်နီ ဒိုမီနီကို ကက်စီနီ''' ('''Giovanni Domenico Cassini'''; ၁၆၂၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၈ ရက်မှ ၁၁ ရက်အတွင်း မွေးဖွားခဲ့ပြီး ၁၇၁၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၄ ရက်တွင် ကွယ်လွန်) သည် အီတလီ-ပြင်သစ် လူမျိုး<ref>Joseph A. Angelo, Encyclopedia of Space and Astronomy, Infobase Publishing – 2014, page 114</ref> [[သင်္ချာပညာရှင်]]၊ [[နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်]]၊ နက္ခတ်ဗေဒင်ပညာရှင်နှင့် အင်ဂျင်နီယာတစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ကက်စီနီကို ထိုအချိန်က ဆာဗွိုင်းနိုင်ငံတော်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော နိစ်ခရိုင်အတွင်းရှိ<ref>Augusto De Ferrari (1978), [http://www.treccani.it/enciclopedia/giovan-domenico-cassini_(Dizionario-Biografico)/ "Cassini, Giovan Domenico"] ''Dizionario Biografico degli Italiani'' '''21''' (Rome: Istituto dell'Enciclopedia Italiana).</ref><ref>{{cite book|last=Gandolfo, Andrea |title=La provincia di Imperia: storia, arti, tradizioni|publisher=Blue Edizioni, 2005}}</ref> အင်ပဲရီးယားမြို့အနီး ပဲရီနယ်ဒိုဒေသတွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။<ref name="messier.seds.org">{{cite web|title=Giovanni Domenico Cassini (June 8, 1625 – September 14, 1712)|url=http://messier.seds.org/xtra/Bios/cassini.html|work=Messier Seds.org|access-date=31 October 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=Giovanni Domenico Cassini: The rings and moons of Saturn|url=http://www.surveyor.in-berlin.de/himmel/Bios/Cassini-e.html|work=Surveyor in Berlin.de|access-date=31 October 2012|archive-date=24 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624233219/http://www.surveyor.in-berlin.de/himmel/Bios/Cassini-e.html|url-status=dead}}</ref> သူသည် [[စနေဂြိုဟ်]]၏ ဂြိုဟ်ရံလလေးစင်းကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး စနေဂြိုဟ်၏ ကွင်းများအတွင်းရှိ ပိုင်းခြားနေသော ကွာဟချက်တစ်ခုကိုလည်း မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ ထိုကွာဟချက်ကို နောက်ပိုင်းတွင် ကက်စီနီ ပိုင်းခြားချက် (Cassini Division) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ကက်စီနီသည် [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ]]၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်မြေပုံကို ရေးဆွဲဖန်တီးသည့် စီမံကိန်းတွင် စတင်ပါဝင်လုပ်ကိုင်ခဲ့သော သူ့မိသားစုဝင်များအနက် ပထမဆုံးသူလည်း ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် [[လကမ္ဘာ]]၏ ပထမဆုံး သိပ္ပံနည်းကျ မြေပုံကိုလည်း ရေးဆွဲခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=c11371-07 |url=https://imagesonline.bl.uk/asset/148404/ |access-date=2024-10-24 |website=British Library Images |language=en-GB}}</ref> ၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် လွှတ်တင်ခဲ့သော ''[[ကာစီနီ-ဟိုင်ဂင်အာကာသယာဉ်|ကက်စီနီ အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ်]]''ကို သူ့အား ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် အမည်ပေးခဲ့သည်။ ယင်းယာဉ်သည် စနေဂြိုဟ်သို့ သွားရောက်ခဲ့သည့် စတုတ္ထမြောက် အာကာသယာဉ်ဖြစ်ပြီး စနေဂြိုဟ်ကို ပတ်လမ်းအတွင်းမှ လှည့်ပတ်လေ့လာခဲ့သည့် ပထမဆုံး အာကာသယာဉ်လည်း ဖြစ်သည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{Lifetime|၁၆၂၅|၁၇၁၂}} [[ကဏ္ဍ:အီတလီ နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များ]] cetd3bjmvgp0r008bnfzond90lie6hn 0 292816 1057836 2026-10-13T16:44:06Z Kyaw Myo Aung 103978 "မြန်မာနိုင်ငံတွင် ခေတ်အဆက်ဆက် ထွန်းကားခဲ့သော သမိုင်းဝင် မြို့ဟောင်းများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ မြို့ပြနေရာများစွာ ရှိခ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057836 wikitext text/x-wiki မြန်မာနိုင်ငံတွင် ခေတ်အဆက်ဆက် ထွန်းကားခဲ့သော သမိုင်းဝင် မြို့ဟောင်းများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ မြို့ပြနေရာများစွာ ရှိခဲ့သည်။ ကျောက်ခေတ်ဦးကာလ [[ဗဒလင်းဂူ|ပြဒါးလင်းဂူ ]]ယဉ်ကျေးမှုနေရာမှစ၍ [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]] ခေတ်၊ [[ပုဂံခေတ်]]၊ [[အင်းဝခေတ်]]၊ [[ဟံသာဝတီ]]၊ [[မြောက်ဦးဘုရင့်နိုင်ငံတော်|မြောက်ဦးခေတ်]]နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]] အထိ ရှေးဟောင်းမြို့ပြ ယဉ်ကျေးမှုများ အဆက်မပြတ် ထွန်းကားခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရှေးဟောင်းမြို့ပြနေရာများအနက် [[သရေခေတ္တရာ]]၊ [[ဗိဿနိုးမြို့ဟောင်း|ဗိဿနိုးမြို့ဟောင်း]]နှင့် [[ဟန်လင်းမြို့ဟောင်း|ဟန်လင်းမြို့ဟောင်း]] ဟူသည့် ပျူမြို့ဟောင်း (၃) မြို့ကို ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင်လည်းကောင်း၊ [[ပုဂံ]]ဒေသ (ပုဂံရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေ) ကို ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင်လည်းကောင်း ယူနက်စကို (UNESCO) ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာများအဖြစ် တရားဝင် အသိအမှတ်ပြု ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ === ပျူခေတ် မြို့ဟောင်းများ === * [[သရေခေတ္တရာ]] * [[ဗိဿနိုးမြို့ဟောင်း|ဗိဿနိုးမြို့ဟောင်း]] * [[ဟန်လင်းမြို့ဟောင်း|ဟန်လင်းမြို့ဟောင်း]] * [[မိုင်းမောမြို့ဟောင်း|မိုင်းမောမြို့ဟောင်း]] * [[ဝတီးမြို့ဟောင်း|ဝတီးမြို့ဟောင်း]] * [[ဂဝံပျူမြို့ဟောင်း]] === ရခိုင် ရှေးဟောင်းမြို့များ === * [[ဓညဝတီမြို့ဟောင်း|ဓညဝတီမြို့ဟောင်း]] * [[ဝေသာလီမြို့|ဝေသာလီမြို့]] * [[လောင်းကြက်မြို့|လောင်းကြက်မြို့]] * [[မြောက်ဦးမြို့|မြောက်ဦးမြို့]] === မွန် ရှေးဟောင်းမြို့များ === * [[သထုံမြို့|သထုံမြို့]] * [[ဟံသာဝတီ]] * [[မုတ္တမမြို့|မုတ္တမမြို့]] * [[ဒုန်ဝန်းမြို့|ဒုန်ဝန်းမြို့]] * [[ဒုံဇရစ်မြို့ဟောင်း]] * [[ဝါဂရူမြို့ဟောင်း]] * [[လကွန်းဗျည်းမြို့ဟောင်း]] * [[ဘုရားကြီးမြို့ဟောင်း]] * [[မေရဉ္စရာမြို့ဟောင်း]] * [[ကျောက်စရစ်မြို့ဟောင်း]] === မြန်မာ ရှေးဟောင်းမြို့များ === * [[တကောင်း]] * [[ပုဂံ]] * [[မြင်စိုင်း]] * [[ပင်းယမြို့|ပင်းယမြို့]] * [[စစ်ကိုင်းမြို့]] * [[အင်းဝမြို့|အင်းဝမြို့]] * [[တောင်ငူမြို့|တောင်ငူမြို့]] * [[ရွှေဘိုမြို့|ရွှေဘိုမြို့]] * [[အမရပူရမြို့]] * [[မန္တလေးမြို့|မန္တလေးမြို့]] * [[မြင်ကွန်းမြို့ဟောင်း]] * [[မက္ခရာမြို့ဟောင်း]] * [[ပင်လယ်မြို့ဟောင်း]] === အခြားသမိုင်းဝင်မြို့ဟောင်းများနှင့် နေရာများ === * [[ကလေးမြို့ဟောင်း]] * [[ကောလိယမြို့ဟောင်း]] * [[ကျောက်မော်မြို့ဟောင်း]] * [[စစ်တောင်းမြို့ဟောင်း]] * [[စမ္ပာယ်နဂိုရ်]] * [[ပေါရိသတ်မြို့ဟောင်း]] * [[ဘီလူးမြို့ဟောင်း]] * [[ဘုရားကြီးမြို့ဟောင်း]] * [[မင်းရဲလှမြို့ဟောင်း]] * [[မန်လည်မြို့ဟောင်း]] * [[မိုင်းသောက်မြို့ဟောင်း]] * [[မြို့ချောင်းမြို့ဟောင်း]] * [[မြေဒူးရွာ၊ ကန့်ဘလူမြို့နယ်|မြေဒူးရွာ]] * [[လှိုင်မြို့ဟောင်း]] * [[လှိုင်းတက်မြို့ဟောင်း]] * [[သရက်ခုံ(ရေဇင်း)မြို့ဟောင်း]] * [[သာဂရမြို့ဟောင်း]] * [[အမြင့်ရွာ]] * [[အလုံတပ်မြို့]] == ကိုးကား == {{မြန်မာနိုင်ငံ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရှေးဟောင်းမြို့များ]] s42sub55eoao0s9vntzdwu7l01dgd44 1057844 1057836 2026-10-13T17:33:21Z Kyaw Myo Aung 103978 လင့်ခ်များပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1057844 wikitext text/x-wiki မြန်မာနိုင်ငံတွင် ခေတ်အဆက်ဆက် ထွန်းကားခဲ့သော သမိုင်းဝင် မြို့ဟောင်းများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ မြို့ပြနေရာများစွာ ရှိခဲ့သည်။ ကျောက်ခေတ်ဦးကာလ [[ဗဒလင်းဂူ|ပြဒါးလင်းဂူ ]]ယဉ်ကျေးမှုနေရာမှစ၍ [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]] ခေတ်၊ [[ပုဂံခေတ်]]၊ [[အင်းဝခေတ်]]၊ [[ဟံသာဝတီ]]၊ [[မြောက်ဦးဘုရင့်နိုင်ငံတော်|မြောက်ဦးခေတ်]]နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]] အထိ ရှေးဟောင်းမြို့ပြ ယဉ်ကျေးမှုများ အဆက်မပြတ် ထွန်းကားခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရှေးဟောင်းမြို့ပြနေရာများအနက် [[သရေခေတ္တရာ]]၊ [[ဗိဿနိုးမြို့ဟောင်း|ဗိဿနိုးမြို့ဟောင်း]]နှင့် [[ဟန်လင်းမြို့ဟောင်း|ဟန်လင်းမြို့ဟောင်း]] ဟူသည့် ပျူမြို့ဟောင်း (၃) မြို့ကို ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင်လည်းကောင်း၊ [[ပုဂံ]]ဒေသ (ပုဂံရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေ) ကို ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင်လည်းကောင်း ယူနက်စကို (UNESCO) ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာများအဖြစ် တရားဝင် အသိအမှတ်ပြု ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ === ပျူခေတ် မြို့ဟောင်းများ === * [[သရေခေတ္တရာ]] * [[ဗိဿနိုးမြို့ဟောင်း|ဗိဿနိုးမြို့ဟောင်း]] * [[ဟန်လင်းမြို့ဟောင်း|ဟန်လင်းမြို့ဟောင်း]] * [[မိုင်းမောမြို့ဟောင်း|မိုင်းမောမြို့ဟောင်း]] * [[ဝတီးမြို့ဟောင်း|ဝတီးမြို့ဟောင်း]] * [[ဂဝံပျူမြို့ဟောင်း]] === ရခိုင် ရှေးဟောင်းမြို့များ === * [[ဓညဝတီမြို့ဟောင်း|ဓညဝတီမြို့ဟောင်း]] * [[ဝေသာလီမြို့|ဝေသာလီမြို့]] * [[လောင်းကြက်မြို့|လောင်းကြက်မြို့]] * [[မြောက်ဦးမြို့|မြောက်ဦးမြို့]] === မွန် ရှေးဟောင်းမြို့များ === * [[သထုံမြို့|သထုံမြို့]] * [[ဟံသာဝတီ]] * [[မုတ္တမမြို့|မုတ္တမမြို့]] * [[ဒုန်ဝန်းမြို့|ဒုန်ဝန်းမြို့]] * [[ဒုံဇရစ်မြို့ဟောင်း]] * [[ဝါဂရူမြို့ဟောင်း]] * [[လကွန်းဗျည်းမြို့ဟောင်း]] * [[ဘုရားကြီးမြို့ဟောင်း]] * [[မေရဉ္စရာမြို့ဟောင်း]] * [[ကျောက်စရစ်မြို့ဟောင်း]] * [[ကျိုက္ကသာမြို့ဟောင်း]] === မြန်မာ ရှေးဟောင်းမြို့များ === * [[တကောင်း]] * [[ပုဂံ]] * [[မြင်စိုင်း]] * [[ပင်းယမြို့|ပင်းယမြို့]] * [[စစ်ကိုင်းမြို့]] * [[အင်းဝမြို့|အင်းဝမြို့]] * [[တောင်ငူမြို့|တောင်ငူမြို့]] * [[ရွှေဘိုမြို့|ရွှေဘိုမြို့]] * [[အမရပူရမြို့]] * [[မန္တလေးမြို့|မန္တလေးမြို့]] * [[မြင်ကွန်းမြို့ဟောင်း]] * [[မက္ခရာမြို့ဟောင်း]] * [[ပင်လယ်မြို့ဟောင်း]] === အခြားသမိုင်းဝင်မြို့ဟောင်းများနှင့် နေရာများ === * [[ကလေးမြို့ဟောင်း]] * [[ကောလိယမြို့ဟောင်း]] * [[ကျောက်မော်မြို့ဟောင်း]] * [[စစ်တောင်းမြို့ဟောင်း]] * [[စမ္ပာယ်နဂိုရ်]] * [[ပေါရိသတ်မြို့ဟောင်း]] * [[ဘီလူးမြို့ဟောင်း]] * [[ဘုရားကြီးမြို့ဟောင်း]] * [[မင်းရဲလှမြို့ဟောင်း]] * [[မန်လည်မြို့ဟောင်း]] * [[မိုင်းသောက်မြို့ဟောင်း]] * [[မြို့ချောင်းမြို့ဟောင်း]] * [[မြေဒူးရွာ၊ ကန့်ဘလူမြို့နယ်|မြေဒူးရွာ]] * [[လှိုင်မြို့ဟောင်း]] * [[လှိုင်းတက်မြို့ဟောင်း]] * [[သရက်ခုံ(ရေဇင်း)မြို့ဟောင်း]] * [[သာဂရမြို့ဟောင်း]] * [[အမြင့်ရွာ]] * [[အလုံတပ်မြို့]] == ကိုးကား == {{မြန်မာနိုင်ငံ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရှေးဟောင်းမြို့များ]] 5mqdpsufj9rp92fqwfbgro3mfon7kes 0 292817 1057843 2026-10-13T17:23:16Z Kyaw Myo Aung 103978 "{{Infobox settlement | official_name = ကျိုက္ကသာမြို့ဟောင်း | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ | pushpin_map_caption = ကျိုက္ကသာမြို့ဟောင်း တည်နေရာ၊ မြန်မာနိုင်ငံ။..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057843 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = ကျိုက္ကသာမြို့ဟောင်း | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ | pushpin_map_caption = ကျိုက္ကသာမြို့ဟောင်း တည်နေရာ၊ မြန်မာနိုင်ငံ။ | pushpin_mapsize = 300 | subdivision_type = [[နိုင်ငံ]] | subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} | subdivision_type1 = [[ပြည်နယ်]] | subdivision_name1 = [[မွန်ပြည်နယ်]] | subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] | subdivision_name2 = [[ကျိုက်ထိုခရိုင်]] | subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] | subdivision_name3 = [[ကျိုက်ထိုမြို့နယ်]] | coordinates = {{coord|17.3626419|96.9237196|region:MM|format=dms|display=inline,title}} }} '''ကျိုက္ကသာမြို့ဟောင်း'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[ကျိုက်ထိုမြို့နယ်]]၊ ကျိုက္ကသာကျေးရွာအနီးတွင် တည်ရှိသော သမိုင်းဝင် မြို့ဟောင်းတစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ကျိုက္ကသာမြို့ဟောင်း အားရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် အမျိုးသားပြတိုက်ဦးစီးဌာနက ၁၉၈၅-၁၉၈၆ ဘဏ္ဍာရေးနှစ်မှ စတင်၍ ၂၀၁၅-၂၀၁ ၆ ဘဏ္ဍာရေးနှစ်အထိ တူးဖော်မှုလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ခဲ့ရာ တူးဖော်မှုကုန်း စုစုပေါင်း (၈) ကုန်းအား သုတေသနပြုနိုင်ခဲ့သည်။ <ref name="MoCulturalKyiteKaTaw">{{cite web |title=ကျိုက်ကသာမြို့ဟောင်း |url=https://www.moculture.gov.mm/archeology-and-national-museum/ancient-places/kyite-ka-tr/ |website=Ministry of Culture |access-date=၂၀၂၆-၁၀-၁၄ }}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရှေးဟောင်းမြို့များ]] {{stub}} brt40k6uaeii79847na9py84xrl3tyy 0 292818 1057850 2026-10-13T20:47:39Z Mkant00 135890 "[[ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ|ဖန်ရှင်နယ်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ]] (functional analysis) တွင် ကိန်းထွေး [[ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း]] (complex Hilbert space) <math>H</math> အပေါ်ရှိ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057850 wikitext text/x-wiki [[ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ|ဖန်ရှင်နယ်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ]] (functional analysis) တွင် ကိန်းထွေး [[ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း]] (complex Hilbert space) <math>H</math> အပေါ်ရှိ '''[[ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် အော်ပရေတာ]]''' (self-adjoint operator) ဆိုသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင်၏ တွဲဖက်အော်ပရေတာ (adjoint operator) နှင့် ထပ်တူညီသော သိပ်သည်းစွာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသော [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|မျဉ်းဖြောင့်အော်ပရေတာ]] (densely defined linear operator) <math>A</math> ဖြစ်ပြီး <math>A = A^*</math> ဟု ရေးသားဖော်ပြသည်။ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အဆုံးရှိအတိုင်းအတာရှိသော]] (finite-dimensional) ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းများအတွက် ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် အော်ပရေတာတစ်ခုသည် [[ကိန်းစစ်]] [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုးများ]] (real eigenvalues) ရှိပြီး ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာများ၏ [[အခြေအစု|ထောင့်မှန်ကျယူနစ်အခြေအစု]] (orthonormal basis of eigenvectors) တစ်ခုကို ရရှိစေသော [[ကိန်းအုံ|ဟာမီရှန် ကိန်းအုံ]] (Hermitian matrix) တစ်ခုနှင့် တူညီသည်။ အနန္တအတိုင်းအတာ (infinite dimensions) ရှိသော ရပ်ဝန်းများတွင်မူ ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် အော်ပရေတာများသည် ဟာမီရှန် ကိန်းအုံများကို ကန့်သတ်ချက်မရှိသော အော်ပရေတာများ (unbounded operators) အထိ ယေဘုယျပြုထားခြင်းဖြစ်ပြီး [[အရင်းအမြစ်စု|ဒိုမိန်း]] (domain) ဆိုင်ရာ စဉ်းစားတွက်ချက်မှုများ <math>\operatorname{Dom}(A) \subseteq H</math> သည် အလွန်အရေးပါလာသည်။ မိမိ၏ ဒိုမိန်းအတွင်းရှိ [[အစုဝင်]]အားလုံးအတွက် <math>\langle Ax, y \rangle = \langle x, Ay \rangle</math> ကို ကျေနပ်စေသော သိပ်သည်းစွာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသည့် အော်ပရေတာတစ်ခုကို '''အချိုးညီ''' (symmetric) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အဆိုပါ အော်ပရေတာသည် ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ ၎င်း၏ တွဲဖက်အော်ပရေတာ ဒိုမိန်းသည် မိမိကိုယ်ပိုင် ဒိုမိန်းနှင့် အတိအကျ ထပ်တူကျခြင်း <math>\operatorname{Dom}(A^*) = \operatorname{Dom}(A)</math> ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် အော်ပရေတာများသည် ဒိုင်ရက်-ဖွန်နွိုင်းမန်း [[နဂိုမှန်အဆို|နဂိုမှန်အဆိုစနစ်]] (Dirac–von Neumann axiomatic framework) အရ ကွမ်တမ်မက္ကင်းနစ် (quantum mechanics) ၏ သင်္ချာဆိုင်ရာ အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်ပြီး ၎င်းစနစ်တွင် ရူပဗေဒဆိုင်ရာ လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာများ (physical observables) ဖြစ်သည့် တည်နေရာ (position)၊ [[အဟုန်]] (momentum) နှင့် [[စွမ်းအင်]] (energy) တို့ကို ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းတစ်ခုပေါ်ရှိ ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် အော်ပရေတာများဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ၎င်းတို့၏ ရောင်စဉ်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုများ (spectral resolutions) သည် တိုင်းတာမှု (measurement) မှ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သော ရလဒ်များနှင့် ကိုက်ညီပြီး ၎င်းတို့၏ [[ယူနစ်တရီ အုပ်စု|ယူနစ်တရီအုပ်စုများ]] (unitary groups) သည် စတုန်း၏ သီအိုရမ် (Stone's theorem) အရ အချိန်အလိုက် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု (time evolution) ကို ထိန်းချုပ်မောင်းနှင်သည်။ == ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များနှင့် ယေဘုယျအခြေခံဖွဲ့စည်းမှု (Formal Definitions and General Setup) == <math>H</math> ကို ပထမကိန်းရှင်တွင် မျဉ်းဖြောင့်ဖြစ်ပြီး (linear in the first argument) ဒုတိယကိန်းရှင်တွင် ကွန်ဂျူဂိတ်-မျဉ်းဖြောင့်ဖြစ်သော (conjugate-linear in the second argument) [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)|အတွင်းမြှောက်လဒ်]] (inner product) <math>\langle \cdot, \cdot \rangle</math> တပ်ဆင်ထားသည့် [[ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း|ကိန်းထွေး ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း]] (complex Hilbert space) တစ်ခုဟု ထားပါ။ <math>A</math> ကို [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|မျဉ်းဖြောင့်ရပ်ဝန်းပိုင်း]] (linear subspace) <math>\operatorname{Dom}(A) \subseteq H</math> အပေါ်တွင် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသော [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|မျဉ်းဖြောင့်အော်ပရေတာ]] (linear operator) တစ်ခုဟု ထားပါ။ <math>\operatorname{Dom}(A)</math> ၏ တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာအပိတ် (topological closure) သည် <math>H</math> နှင့် ညီမျှပါက အော်ပရေတာ <math>A</math> သည် '''သိပ်သည်းစွာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသော''' (densely defined) အော်ပရေတာ ဖြစ်သည်။ <math>A</math> ၏ '''[[ဖန်ရှင်၏ ဂရပ်|ဂရပ်]]''' (graph) ဆိုသည်မှာ <math display="block">G(A) = \{ (x, Ax) \in H \times H \mid x \in \operatorname{Dom}(A) \}</math> ဟူသော မျဉ်းဖြောင့်ရပ်ဝန်းပိုင်း ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>\operatorname{Dom}(A) \subseteq \operatorname{Dom}(B)</math> ဖြစ်ပြီး <math>x \in \operatorname{Dom}(A)</math> တိုင်းအတွက် <math>Bx = Ax</math> ဖြစ်ပါက ယင်းသည် <math>G(A) \subseteq G(B)</math> ဖြစ်ခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။ အော်ပရေတာ <math>B</math> သည် <math>A</math> ၏ '''တိုးချဲ့ချက်''' (extension) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>A \subseteq B</math> ဟု ရေးသားသည်။<ref>Reed & Simon (1980), p. 250.</ref> အကယ်၍ ၎င်း၏ ဂရပ် <math>G(A)</math> သည် <math>H \times H</math> ၏ အပိတ်ဖြစ်သော ရပ်ဝန်းပိုင်း (closed subspace) ဖြစ်ပါက အော်ပရေတာ <math>A</math> သည် '''အပိတ်''' (closed) ဖြစ်ပြီး အကယ်၍ <math>H \times H</math> အတွင်းရှိ အပိတ် <math>\overline{G(A)}</math> သည် <math>\overline{A}</math> ဟု ရည်ညွှန်းသော တန်ဖိုးတစ်ခုတည်းရှိသည့် မျဉ်းဖြောင့်အော်ပရေတာတစ်ခု၏ ဂရပ်ဖြစ်ပါက <math>A</math> သည် '''အပိတ်ပြုနိုင်သော''' (closable) အော်ပရေတာ ဖြစ်သည်။<ref>Reed & Simon (1980), p. 250.</ref> === ဟီလ်ဘတ် တွဲဖက်အော်ပရေတာ (The Hilbert Adjoint Operator) === သိပ်သည်းစွာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသော အော်ပရေတာ <math>A</math> တစ်ခုအတွက် '''တွဲဖက်အော်ပရေတာ''' (adjoint operator) <math>A^*</math> ကို ဒိုမိန်း <math display="block">\operatorname{Dom}(A^*) = \left\{ y \in H \mid \exists z \in H \text{ such that } \langle Ax, y \rangle = \langle x, z \rangle \quad \forall x \in \operatorname{Dom}(A) \right\}</math> အပေါ်တွင် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုသည်။ <math>\operatorname{Dom}(A)</math> သည် <math>H</math> အတွင်း သိပ်သည်းသော (dense) ကြောင့် [[ဗက်တာ]] (vector) <math>z</math> ကို ရီးဇ် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုသီအိုရမ် (Riesz representation theorem) အရ တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်နိုင်ပြီး <math>A^*y = z</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ တွဲဖက်ဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှု (adjoint identity) မှာ <math display="block">\langle Ax, y \rangle = \langle x, A^*y \rangle \quad \forall x \in \operatorname{Dom}(A), \, \forall y \in \operatorname{Dom}(A^*)</math> ဖြစ်သည်။ တွဲဖက်အော်ပရေတာ <math>A^*</math> သည် <math>A</math> ကိုယ်တိုင် အပိတ်ဖြစ်သည်ဖြစ်စေ မဖြစ်သည်ဖြစ်စေ အမြဲတမ်း အပိတ်အော်ပရေတာ ဖြစ်သည်။<ref>Reed & Simon (1980), p. 252.</ref> === အချိုးညီ၊ ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် နှင့် မရှိမဖြစ် ကိုယ်တိုင်တွဲဖက်ဖြစ်သော အော်ပရေတာများ (Symmetric, Self-Adjoint, and Essentially Self-Adjoint Operators) === သိပ်သည်းစွာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသော မျဉ်းဖြောင့်အော်ပရေတာ <math>A</math> တစ်ခုသည် <math>A \subseteq A^*</math> ဖြစ်ပါက '''အချိုးညီ''' (symmetric) သို့မဟုတ် ဟာမီရှန် (Hermitian) ဖြစ်သည်။ တူညီစွာပင် (equivalently) <math>A</math> သည် <math display="block">\langle Ax, y \rangle = \langle x, Ay \rangle \quad \forall x, y \in \operatorname{Dom}(A)</math> ဖြစ်ပါက အချိုးညီ ဖြစ်သည်။ အချိုးညီအော်ပရေတာတိုင်းသည် အပိတ်ပြုနိုင်သော အော်ပရေတာ ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ အပိတ် <math>\overline{A} = A^{**}</math> သည် <math display="block">A \subseteq \overline{A} = A^{**} \subseteq A^*</math> ကို ကျေနပ်စေသည်။<ref>Pedersen (1989), §5.1.4.</ref><ref>Reed & Simon (1980), pp. 255–256.</ref> အကယ်၍ <math>A</math> သည် အပိတ်ဖြစ်ပြီး အချိုးညီပါက <math>A = A^{**} \subseteq A^*</math> ဖြစ်သည်။ သိပ်သည်းစွာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသော အော်ပရေတာ <math>A</math> တစ်ခုသည် <math>A = A^*</math> ဖြစ်ပါက '''ကိုယ်တိုင်တွဲဖက်''' (self-adjoint) ဖြစ်ပြီး ယင်းမှာ အောက်ပါအချက် 2 ချက် ပြည့်စုံသည်။ * <math>A</math> သည် အချိုးညီဖြစ်ခြင်း :<math>x, y \in \operatorname{Dom}(A)</math> အားလုံးအတွက် <math>\langle Ax, y \rangle = \langle x, Ay \rangle</math> * <math>\operatorname{Dom}(A^*) = \operatorname{Dom}(A)</math> ဖြစ်ခြင်း အချိုးညီအော်ပရေတာ <math>A</math> တိုင်းအတွက် နှစ်ထပ်ကိန်းပုံစံ (quadratic form) <math>\langle Ax, x \rangle</math> သည် <math>x \in \operatorname{Dom}(A)</math> အားလုံးအတွက် [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်တန်ဖိုးရှိ]] (real-valued) ဖြစ်သည်။<ref>Griffel (2002), p. 224.</ref> <math display="block">\langle Ax, x \rangle = \overline{\langle x, Ax \rangle} = \overline{\langle Ax, x \rangle} \in \mathbb{R}</math> အချိုးညီအော်ပရေတာ <math>A</math> ၏ အပိတ် <math>\overline{A} = A^{**}</math> သည် ကိုယ်တိုင်တွဲဖက်ဖြစ်ပါက ၎င်းအော်ပရေတာ <math>A</math> ကို '''မရှိမဖြစ် ကိုယ်တိုင်တွဲဖက်ဖြစ်သော''' (essentially self-adjoint) အော်ပရေတာဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တူညီသောအချက်မှာ <math>A</math> သည် မရှိမဖြစ် ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ ၎င်းသည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ကိုယ်တိုင်တွဲဖက်တိုးချဲ့ချက် (unique self-adjoint extension) တစ်ခုတည်းကိုသာ လက်ခံရရှိနိုင်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။<ref>Reed & Simon (1980), p. 256.</ref> === ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် အော်ပရေတာများ (Bounded Self-Adjoint Operators) === ဟယ်လင်ဂါ-တိုးပလစ်ဇ် သီအိုရမ် (Hellinger–Toeplitz theorem) အရ အကယ်၍ အချိုးညီအော်ပရေတာ <math>A</math> တစ်ခုကို ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းတစ်ခုလုံးပေါ်တွင် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားပါက ဆိုလိုသည်မှာ <math>\operatorname{Dom}(A) = H</math> ဖြစ်ပါက အဆိုပါ <math>A</math> သည် မလွဲမသွေ [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|ကန့်သတ်ချက်ရှိသော အော်ပရေတာ]] (bounded operator) ဖြစ်သည်။<ref>Hall (2013), p. 192.</ref> ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် အော်ပရေတာ <math>A \in \mathcal{B}(H)</math> တစ်ခုအတွက် အောက်ပါအချက်များ မှန်ကန်သည်။ * [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|အော်ပရေတာစံနှုန်း]] (operator norm) သည် ကိန်းဂဏန်းအချင်းဝက် (numerical radius) နှင့် ညီမျှသည်။<ref>Rudin (1991), pp. 326–327.</ref> <math display="block">\|A\| = \sup_{\|x\|=1} |\langle Ax, x \rangle|</math> * <math>A</math> ၏ [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုးများ]] (eigenvalues) အားလုံးသည် ကိန်းစစ်များဖြစ်ကြပြီး မတူကွဲပြားသော ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုးများနှင့် သက်ဆိုင်သည့် ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာများ (eigenvectors) သည် အချင်းချင်း ထောင့်မှန်ကျ (mutually orthogonal) ကြသည်။<ref>Griffel (2002), p. 225.</ref> * အကယ်၍ <math>A</math> သည် သုညမဟုတ်သော ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း (nonzero Hilbert space) <math>H \neq \{0\}</math> ပေါ်ရှိ ကျစ်လျစ်သော ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် အော်ပရေတာ (compact self-adjoint operator) ဖြစ်ပါက <math>H</math> သည် <math>A</math> ၏ ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော [[အခြေအစု|ထောင့်မှန်ကျယူနစ်အခြေအစု]] (orthonormal basis) တစ်ခုကို ရရှိစေပြီး <math>\|A\|</math> သို့မဟုတ် <math>-\|A\|</math> အနက် အနည်းဆုံးတစ်ခုသည် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုးတစ်ခု ဖြစ်သဖြင့် <math>|\lambda| = \|A\|</math> ကို ရရှိစေသည်။<ref>Griffel (2002), p. 241.</ref> == ရောင်စဉ်သီအိုရီ နှင့် ရောင်စဉ်သီအိုရမ် (Spectral Theory and the Spectral Theorem) == <math>A</math> ကို [[ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း|ကိန်းထွေး ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း]] (complex Hilbert space) <math>H</math> အပေါ်ရှိ သိပ်သည်းစွာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသော (densely defined) အပိတ် [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|မျဉ်းဖြောင့်အော်ပရေတာ]] (closed linear operator) တစ်ခုဟု ထားပါ။ <math>A</math> ၏ '''ဖြေရှင်းပေးသော အစု''' (resolvent set) ဆိုသည်မှာ <math display="block">\rho(A) = \left\{ \lambda \in \mathbb{C} \mid (A - \lambda I) \colon \operatorname{Dom}(A) \to H \text{ is bijective and } (A - \lambda I)^{-1} \in \mathcal{B}(H) \right\}</math> ဖြစ်ပြီး ဤတွင် [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်တစ်]] (bijective) ဖြစ်ခြင်းနှင့် ကန့်သတ်ချက်ရှိသော အော်ပရေတာ (bounded operator) ဖြစ်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ <math>A</math> ၏ '''ရောင်စဉ်''' (spectrum) ဆိုသည်မှာ ၎င်း၏ ဖြည့်စွက်စု (complement) <math display="block">\sigma(A) = \mathbb{C} \setminus \rho(A)</math> ဖြစ်သည်။<ref>Hall (2013), p. 177.</ref> === ရောင်စဉ်၏ ကိန်းစစ်ဖြစ်မှု (Reality of the Spectrum) === <math>A</math> ကို <math>H</math> အပေါ်ရှိ ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် အော်ပရေတာ (self-adjoint operator) တစ်ခုဟု ထားပါ။ <math>\beta \neq 0</math> ရှိသော မည်သည့် <math>\lambda = \alpha + i\beta \in \mathbb{C}</math> နှင့် <math>x \in \operatorname{Dom}(A)</math> မဆိုအတွက် <math display="block">\|(A - \lambda I)x\|^2 = \|(A - \alpha I)x\|^2 + \beta^2 \|x\|^2 \geq \beta^2 \|x\|^2</math> ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>\|(A - \lambda I)x\| \geq |\beta| \|x\|</math> ဖြစ်သည်။ ဤအောက်ဘောင်သည် <math>A - \lambda I</math> ကို [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်စေပြီး [[ပုံရိပ်_နှင့်_မူလပုံရိပ်#ပုံရိပ်_(Image)|အပိတ်ပုံရိပ်အစု]] (closed range) ရှိစေရန် အာမခံသည်။ ထို့ပြင် <math display="block">(\operatorname{Im}(A - \lambda I))^\perp = \ker(A^* - \bar{\lambda}I) = \ker(A - \bar{\lambda}I) = \{0\}</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>\operatorname{Im}(A - \lambda I)</math> သည် <math>H</math> အတွင်း သိပ်သည်းကြောင်း ပြသသည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် <math>\operatorname{Im}(A - \lambda I) = H</math> ဖြစ်လာပြီး <math>A - \lambda I</math> သည် ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖြစ်ကာ <math>\|(A - \lambda I)^{-1}\| \leq |\beta|^{-1}</math> ရှိသော ကန့်သတ်ချက်ရှိသည့် ပြောင်းပြန်ကို ရရှိစေသည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ မည်သည့် ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် အော်ပရေတာ၏ ရောင်စဉ်မဆိုသည် သီးသန့် [[ကိန်းစစ်]] (purely real) ဖြစ်သည်။ <math display="block">\sigma(A) \subseteq \mathbb{R}</math> ပြောင်းပြန်အားဖြင့် အကယ်၍ <math>A</math> သည် <math>\sigma(A) \subseteq \mathbb{R}</math> ရှိသော အပိတ် အချိုးညီအော်ပရေတာ (symmetric operator) တစ်ခု ဖြစ်ပါက <math>A</math> သည် ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် ဖြစ်သည်။<ref>Hall (2013), p. 182.</ref> === မြှောက်ခြင်းအော်ပရေတာ ပုံစံ (Multiplication Operator Form) === <math>(X, \Sigma, \mu)</math> ကို <math>\sigma</math>-အဆုံးရှိ အတိုင်းအတာရပ်ဝန်း (<math>\sigma</math>-finite measure space) တစ်ခုဟု ထားပြီး <math>h \colon X \to \mathbb{R}</math> ကို ကိန်းစစ်တန်ဖိုးရှိ တိုင်းတာနိုင်သော [[ဖန်ရှင်]] (real-valued measurable function) တစ်ခုဟု ထားပါ။ ဒိုမိန်း <math display="block">\operatorname{Dom}(M_h) = \{ \psi \in L^2(X, \mu) \mid h\psi \in L^2(X, \mu) \}</math> အပေါ်တွင် <math>(M_h \psi)(x) = h(x)\psi(x)</math> ဖြင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသော မြှောက်ခြင်းအော်ပရေတာ (multiplication operator) <math>M_h</math> သည် ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ရောင်စဉ် <math>\sigma(M_h)</math> သည် <math>h</math> ၏ မရှိမဖြစ်ပုံရိပ်အစု (essential range) ဖြစ်သည်။<ref>Hall (2013), p. 207.</ref><ref>Akhiezer & Glazman (1981), p. 152.</ref> '''ရောင်စဉ်သီအိုရမ် (မြှောက်ခြင်းအော်ပရေတာ ပုံစံ):''' ခွဲထုတ်၍ရသော (separable) ကိန်းထွေး ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း <math>H</math> အပေါ်ရှိ ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် အော်ပရေတာ <math>A</math> တိုင်းသည် မြှောက်ခြင်းအော်ပရေတာတစ်ခုနှင့် ယူနစ်တရီသဘောအရ ထပ်တူညီသည် (unitarily equivalent)။ ဆိုလိုသည်မှာ <math display="block">U \operatorname{Dom}(A) = \operatorname{Dom}(M_h), \quad U A U^{-1} = M_h</math> ဖြစ်စေသည့် <math>\sigma</math>-အဆုံးရှိ အတိုင်းအတာရပ်ဝန်း <math>(X, \Sigma, \mu)</math> တစ်ခု၊ ကိန်းစစ်တန်ဖိုးရှိ တိုင်းတာနိုင်သော ဖန်ရှင် <math>h \colon X \to \mathbb{R}</math> တစ်ခု နှင့် ယူနစ်တရီ အော်ပရေတာ (unitary operator) <math>U \colon H \to L^2(X, \mu)</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။<ref>Hall (2013), p. 207.</ref><ref>Reed & Simon (1980), pp. 260–263.</ref> ခွဲထုတ်၍မရသော (non-separable) ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းများအတွက်မူ <math>A</math> သည် <math>\sigma</math>-အဆုံးရှိ အတိုင်းအတာရပ်ဝန်းများအပေါ်ရှိ မြှောက်ခြင်းအော်ပရေတာများ၏ [[တိုက်ရိုက်ပေါင်းလဒ်]] (direct sum) တစ်ခုနှင့် ယူနစ်တရီသဘောအရ ထပ်တူညီသည်။ === ဘိုရဲလ် ဖန်ရှင်နယ်ကဲကုလပ် နှင့် ရောင်စဉ်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု (Borel Functional Calculus and Spectral Resolution) === ရောင်စဉ်သီအိုရမ်သည် '''ဘိုရဲလ် ဖန်ရှင်နယ်ကဲကုလပ်''' (Borel functional calculus) ကို တည်ဆောက်နိုင်စေသည်။ မည်သည့် ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ဘိုရဲလ် တိုင်းတာနိုင်သည့် ဖန်ရှင် (bounded Borel measurable function) <math>f \colon \mathbb{R} \to \mathbb{C}</math> အတွက်မဆို အော်ပရေတာ <math>f(A) \in \mathcal{B}(H)</math> ကို အဆိုပါ ယူနစ်တရီထပ်တူညီမှုမှတစ်ဆင့် <math display="block">f(A) = U^{-1} M_{f \circ h} U</math> အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုသည်။ ပုံဖော်မှု <math>f \mapsto f(A)</math> သည် <math>\mathbb{R}</math> ပေါ်ရှိ ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ဘိုရဲလ်ဖန်ရှင်များ၏ အက္ခရာသင်္ချာမှ <math>\mathcal{B}(H)</math> အတွင်းသို့ [[အင်ဗော်လူးရှင်း|အင်ဗော်လူးတစ်]] အက္ခရာသင်္ချာ[[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (involutive algebra homomorphism) တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>Reed & Simon (1980), pp. 262–264.</ref> <math>\mathbf{1}_{(-\infty, \lambda]}</math> ကို အပိုင်းအခြား <math>(-\infty, \lambda]</math> ၏ ဝိသေသလက္ခဏာဖန်ရှင် (characteristic function) ဟု ထားပါ။ ပရိုဂျက်ရှင်း အော်ပရေတာများ (projection operators) ၏ စုစည်းမှု <math display="block">E(\lambda) = \mathbf{1}_{(-\infty, \lambda]}(A)</math> သည် <math>\mathbb{R}</math> ၏ [[အစု|ဘိုရဲလ် အစုများ]] (Borel sets) အပေါ်ရှိ ပရိုဂျက်ရှင်းတန်ဖိုးရှိ အတိုင်းအတာ (projection-valued measure) <math>P</math> နှင့် <math>E(\lambda) = P((-\infty, \lambda])</math> အရ ဆက်စပ်နေသော ရောင်စဉ်စုစည်းမှု (spectral family) တစ်ခု ဖြစ်ပြီး <math>A</math> အတွက် '''ထပ်တူရခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု''' (resolution of the identity) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းသည် <math>\lambda \le \mu</math> အတွက် <math>E(\lambda) \le E(\mu)</math> ဖြစ်ခြင်းနှင့်အတူ အားကောင်းသော [[စုဆုံမှတ်|စုဆုံမှတ်များ]] (strong limits) ဖြစ်သည့် <math>\lim_{\lambda \to -\infty} E(\lambda) = 0</math> နှင့် <math>\lim_{\lambda \to +\infty} E(\lambda) = I</math> တို့ကို ကျေနပ်စေသည်။ အော်ပရေတာ <math>A</math> ကို [[အင်တီဂရေးရှင်း|ရောင်စဉ်အင်တီဂရယ်]] (spectral integral) မှတစ်ဆင့် ပြန်လည်ရယူနိုင်သည်။ <math display="block">A = \int_{-\infty}^{+\infty} \lambda \, dE(\lambda)</math> ယင်းအင်တီဂရယ်သည် ဒိုမိန်း <math display="block">\operatorname{Dom}(A) = \left\{ x \in H \; \Big| \; \int_{-\infty}^{+\infty} \lambda^2 \, d\langle E(\lambda)x, x \rangle < \infty \right\}</math> အပေါ်တွင် အားကောင်းစွာ စုဆုံသည် (converges strongly)။<ref>Reed & Simon (1980), pp. 263–265.</ref> === ဟန်း-ဟယ်လင်ဂါ ရောင်စဉ်ဆိုင်ရာ အထပ်ထပ်ပါဝင်မှုသီအိုရီ (Hahn–Hellinger Spectral Multiplicity Theory) === ကွဲပြားသော အတိုင်းအတာရပ်ဝန်းများသည် တူညီသောအော်ပရေတာကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြနိုင်သောကြောင့် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်သည် ပုံမှန်စံသတ်မှတ်ချက် (canonical) မဟုတ်ပေ။ ပုံမှန်စံသတ်မှတ် ခွဲခြားမှုကို ဟန်း-ဟယ်လင်ဂါ သီအိုရီ (Hahn–Hellinger theory) က ထောက်ပံ့ပေးသည်။ ခွဲထုတ်၍ရသော ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း <math>H</math> အပေါ်ရှိ ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် အော်ပရေတာ <math>A</math> တိုင်းသည် ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းများ၏ တိုက်ရိုက်အင်တီဂရယ် (direct integral) တစ်ခုပေါ်တွင် <math>\lambda \mapsto \lambda</math> ဖြင့် မြှောက်ခြင်းနှင့် ယူနစ်တရီသဘောအရ ထပ်တူညီသည်။ <math display="block">H \cong \int_{\mathbb{R}}^\oplus H_\lambda \, d\mu(\lambda), \quad (A\psi)(\lambda) = \lambda \psi(\lambda)</math> ဤတွင် <math>\mu</math> သည် <math>\mathbb{R}</math> အပေါ်ရှိ အဆုံးရှိ ဘိုရဲလ် အတိုင်းအတာ (finite Borel measure) ဖြစ်ပြီး <math>\lambda \mapsto \dim(H_\lambda) \in \{1, 2, \ldots, \aleph_0\}</math> သည် '''ရောင်စဉ်ဆိုင်ရာ အထပ်ထပ်ပါဝင်မှုဖန်ရှင်''' (spectral multiplicity function) ဟု ခေါ်ဆိုသော တိုင်းတာနိုင်သည့် ဖန်ရှင် (measurable function) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ခွဲထုတ်၍ရသော ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းများပေါ်ရှိ ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် အော်ပရေတာနှစ်ခုသည် ယူနစ်တရီသဘောအရ ထပ်တူညီရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ ၎င်းတို့၏ တိုက်ရိုက်အင်တီဂရယ်တိုင်းတာမှုများ၌ သုညအတိုင်းအတာရှိသောအစုများ (sets of measure zero) တူညီကြပြီး ၎င်းတို့၏ ရောင်စဉ်ဆိုင်ရာ အထပ်ထပ်ပါဝင်မှုဖန်ရှင်များသည် <math>\mu</math> နှင့် သက်ဆိုင်စွာ နေရာတိုင်းနီးပါး (almost everywhere) ထပ်တူကျခြင်းပင်ဖြစ်သည်။<ref>Hall (2013), pp. 144–147, 206–207.</ref> == အချိုးညီ တိုးချဲ့ချက်များနှင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်အော်ပရေတာများ (Symmetric Extensions and Differential Operators) == === ဖွန်နွိုင်းမန်း ချို့တဲ့မှု အညွှန်းများ (von Neumann Deficiency Indices) === <math>A</math> ကို [[ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း|ကိန်းထွေး ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း]] (complex Hilbert space) <math>H</math> အပေါ်ရှိ သိပ်သည်းစွာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသော (densely defined) အချိုးညီအော်ပရေတာ (symmetric operator) တစ်ခုဟု ထားပါ။ <math>A</math> ၏ '''ချို့တဲ့မှု ရပ်ဝန်းပိုင်းများ''' (deficiency subspaces) ကို <math display="block">N_+ = \ker(A^* - iI) = (\operatorname{Im}(A + iI))^\perp,</math> <math display="block">N_- = \ker(A^* + iI) = (\operatorname{Im}(A - iI))^\perp</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုပြီး ကာဒီနယ်ကိန်းများ (cardinal numbers) <math>n_+ = \dim N_+</math> နှင့် <math>n_- = \dim N_-</math> တို့သည် <math>A</math> ၏ '''ချို့တဲ့မှု အညွှန်းများ''' (deficiency indices) ဖြစ်ကြသည်။<ref>Reed & Simon (1980), p. 257.</ref> ဖွန်နွိုင်းမန်း၏ တိုးချဲ့ချက်သီအိုရမ် (von Neumann's extension theorem) အရ အောက်ပါအချက်များ မှန်ကန်သည်။ *<math>A</math> သည် မရှိမဖြစ် ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် (essentially self-adjoint) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ <math>n_+ = n_- = 0</math> ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ *<math>A</math> သည် ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် တိုးချဲ့ချက်များ (self-adjoint extensions) ကို လက်ခံရရှိရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ <math>n_+ = n_-</math> ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ အပိတ် (closure) <math>\overline{A}</math> ၏ ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် တိုးချဲ့ချက်များသည် ယူနစ်တရီ အော်ပရေတာများ (unitary operators) <math>U \colon N_+ \to N_-</math> နှင့် တစ်-တစ် ကိုက်ညီမှု (one-to-one correspondence) ရှိသည်။ *အကယ်၍ <math>n_+ \neq n_-</math> ဖြစ်ပါက <math>A</math> သည် မည်သည့် ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် တိုးချဲ့ချက်ကိုမျှ လက်ခံရရှိနိုင်ခြင်း မရှိပေ။<ref>Reed & Simon (1980), pp. 257–258.</ref> === စံနမူနာပြ ဥပမာ - အဆုံးရှိအပိုင်းအခြားပေါ်ရှိ အဟုန် (Canonical Example: Momentum on a Finite Interval) === နယ်နိမိတ်အခြေအနေများ (boundary conditions)၊ အချိုးညီမှု (symmetry) နှင့် ကိုယ်တိုင်တွဲဖက်ဖြစ်မှု (self-adjointness) တို့အကြား အပြန်အလှန်ဆက်နွှယ်မှုကို ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း <math>H = L^2([0, 1])</math> ပေါ်ရှိ [[အဟုန်|အဟုန် အော်ပရေတာ]] (momentum operator) ဖြင့် ရှင်းလင်းတင်ပြနိုင်သည်။ ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဖော်ပြချက် (differential expression) <math display="block">D\phi = -i\frac{d\phi}{dx}</math> ကို သုံးသပ်ကြည့်ပါ။ * '''သုည နယ်နိမိတ်အခြေအနေများ:''' <math>\operatorname{Dom}(D_0) = \{ \phi \in C^\infty([0, 1]) \mid \phi(0) = \phi(1) = 0 \}</math> ဟု ထားပါ။ [[အင်တီဂရေးရှင်း|အပိုင်းလိုက် အင်တီဂရိတ်လုပ်ခြင်း]] (integration by parts) အရ <math>\langle D_0 \phi, \psi \rangle = \langle \phi, D_0 \psi \rangle</math> ကို ရရှိသဖြင့် <math>D_0</math> သည် အချိုးညီ ဖြစ်သည်။ အပိတ် <math>\overline{D_0}</math> ၏ ဒိုမိန်းကို ဆိုဘိုလတ်ဗ် ရပ်ဝန်း (Sobolev space) <math>H_0^1([0, 1]) = \{ \phi \in H^1([0, 1]) \mid \phi(0) = \phi(1) = 0 \}</math> ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ တွဲဖက်အော်ပရေတာ (adjoint operator) <math>D_0^*</math> သည် နယ်နိမိတ်ကန့်သတ်ချက်များမပါရှိဘဲ ပိုမိုကြီးမားသော ဒိုမိန်း <math>\operatorname{Dom}(D_0^*) = H^1([0, 1])</math> အပေါ်တွင် အဆိုပါ ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဖော်ပြချက်အတိုင်း သက်ရောက်သည်။ ချို့တဲ့မှုဆိုင်ရာ အဖြေများကို <math>-iu' = \pm i u</math> မှ ရရှိပြီး ယင်းတို့မှာ <math>u(x) = e^{\mp x} \in L^2([0, 1])</math> ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် <math>N_+ = \operatorname{span}\{e^{-x}\}</math> နှင့် <math>N_- = \operatorname{span}\{e^x\}</math> ဖြစ်သဖြင့် <math>n_+ = n_- = 1</math> ဖြစ်သည်။ <math>n_\pm \neq 0</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>D_0</math> သည် မရှိမဖြစ် ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် မဟုတ်ပေ။<ref>Hall (2013), pp. 193–195.</ref> * '''ကာလမှန် နယ်နိမိတ်အခြေအနေများ:''' <math>n_+ = n_- = 1</math> ဖြစ်သောကြောင့် ယူနစ်တရီ ပုံဖော်မှုများ <math>U \colon N_+ \to N_-</math> ကို အခြေပြထောင့်များ (phase angles) <math>\theta \in [0, 2\pi)</math> ဖြင့် ကိန်းရှင်ကြားခံပြု (parameterized) သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် တိုးချဲ့ချက်တစ်ခုချင်းစီသည် ဒိုမိန်း <math display="block">\operatorname{Dom}(D_\theta) = \{ \phi \in H^1([0, 1]) \mid \phi(1) = e^{i\theta}\phi(0) \}</math> နှင့် သက်ဆိုင်သည်။ <math>\theta = 0</math> အတွက် ဆိုလိုသည်မှာ ကာလမှန် နယ်နိမိတ်အခြေအနေ <math>\phi(0) = \phi(1)</math> အတွက် အဆိုပါ အော်ပရေတာသည် ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် ဖြစ်ပြီး [[ကိန်းစစ်]] [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုးများ]] (real eigenvalues) <math>\lambda_n = 2\pi n</math> ရှိသည့် ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာများ (eigenvectors) ၏ [[အခြေအစု|ထောင့်မှန်ကျယူနစ်အခြေအစု]] (orthonormal basis) <math>\phi_n(x) = e^{2\pi i n x}</math>၊ <math>n \in \mathbb{Z}</math>၊ ကို ရရှိစေသည်။<ref>Hall (2013), p. 194.</ref> === ယူကလစ် ရပ်ဝန်းပေါ်ရှိ ဒစ်ဖရန်ရှယ်အော်ပရေတာများ (Differential Operators on Euclidean Space) === <math>P(x) = \sum_{|\alpha| \le m} c_\alpha x^\alpha</math> ကို <math>\mathbb{R}^n</math> ပေါ်ရှိ ကိန်းစစ်မြှောက်ဖော်ကိန်းများ (real coefficients) ပါ [[ပိုလီနိုမီရယ်]] (polynomial) တစ်ခုဟု ထားပါ။ <math>D_j = -i \partial_{x_j}</math> ပါဝင်သော အညွှန်းစုံ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (multi-index notation) ကို အသုံးပြု၍ ကျစ်လျစ်သော အထောက်အပံ့ (compact support) ရှိသည့် ချောမွေ့သော ဖန်ရှင်များ (smooth functions) ၏ ရပ်ဝန်း <math>C_0^\infty(\mathbb{R}^n) \subset L^2(\mathbb{R}^n)</math> အပေါ်တွင် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသော ကိန်းသေမြှောက်ဖော်ကိန်းပါ ဒစ်ဖရန်ရှယ်အော်ပရေတာ (constant-coefficient differential operator) <math display="block">P(D)\phi = \sum_{|\alpha| \le m} c_\alpha D^\alpha \phi</math> သည် မရှိမဖြစ် ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် ဖြစ်သည်။ ဖူရီယာ အသွင်ပြောင်းခြင်း (Fourier transform) <math>\mathcal{F} \colon L^2(\mathbb{R}^n) \to L^2(\mathbb{R}^n)</math> အောက်တွင် အဆိုပါ အော်ပရေတာ၏ အပိတ်သည် ကိန်းစစ်ပိုလီနိုမီရယ် <math>P(\xi)</math> ဖြင့် မြှောက်ခြင်းနှင့် ယူနစ်တရီသဘောအရ ထပ်တူညီသည် (unitarily equivalent): <math display="block">\mathcal{F} \overline{P(D)} \mathcal{F}^{-1} = M_P</math> ဤတစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် တိုးချဲ့ချက် (unique self-adjoint extension) ၏ ဒိုမိန်းမှာ <math>\operatorname{Dom}(\overline{P(D)}) = \{ \psi \in L^2(\mathbb{R}^n) \mid P(\xi)\widehat{\psi}(\xi) \in L^2(\mathbb{R}^n) \}</math> ဖြစ်သည်။<ref>Reed & Simon (1980), pp. 258–260.</ref> အထူးသဖြင့် [[လာပလေ့စ် အော်ပရေတာ|အနှုတ် လာပလေ့ဆီယန်]] (negative Laplacian) <math>-\Delta = -\sum_{j=1}^n \partial_{x_j}^2 = \sum_{j=1}^n D_j^2</math> အတွက် သက်ဆိုင်ရာ မြှောက်ကိန်းသည် <math>|\xi|^2</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ရောင်စဉ်သည် အဆက်မပြတ် ရောင်စဉ် (continuous spectrum) ဖြစ်ပြီး <math>[0, \infty)</math> နှင့် ညီမျှသည်။ <math>n = 1</math> အတွက် <math>-\Delta</math> သည် တစ်ပြေးညီ ရောင်စဉ်ဆိုင်ရာ အထပ်ထပ်ပါဝင်မှု (uniform spectral multiplicity) 2 ရှိပြီး <math>n \ge 2</math> အတွက်မူ <math>(0, \infty)</math> အပေါ်တွင် တစ်ပြေးညီ ရောင်စဉ်ဆိုင်ရာ အထပ်ထပ်ပါဝင်မှု <math>\aleph_0</math> ရှိသည်။<ref>Hall (2013), pp. 206–207.</ref> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last1=Akhiezer |first1=Naum Il'ich |last2=Glazman |first2=I. M. |title=Theory of Linear Operators in Hilbert Space |publisher=Pitman |publication-place=Boston |date=1981 |isbn=978-0-273-08496-9}} * {{Citation |last=Griffel |first=D. H. |title=Applied Functional Analysis |publisher=Dover Publications |publication-place=Mineola, N.Y. |date=2002 |isbn=978-0-486-42258-9}} * {{Citation |last=Hall |first=Brian C. |title=Quantum Theory for Mathematicians |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=267 |publisher=Springer |publication-place=New York |date=2013 |isbn=978-1-4614-7115-8 |doi=10.1007/978-1-4614-7116-5}} * {{Citation |last=Pedersen |first=Gert K. |title=Analysis Now |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=118 |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |date=1989 |isbn=978-1-4612-6981-6 |doi=10.1007/978-1-4612-1007-8}} * {{Citation |last1=Reed |first1=Michael |last2=Simon |first2=Barry |title=Methods of Modern Mathematical Physics, Vol. 1: Functional Analysis |edition=Revised and enlarged |publisher=Academic Press |publication-place=New York |date=1980 |isbn=978-0-12-585050-6}} * {{Citation |last=Rudin |first=Walter |title=Functional Analysis |edition=2nd |publisher=McGraw-Hill |publication-place=New York |date=1991 |isbn=978-0-07-054236-5}} [[ကဏ္ဍ:ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ]] 1pvia4stj74t51v6a8f5oye4cumbto0 3 292819 1057852 2026-10-13T21:47:07Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1057852 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် TEST-user-97641C88 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၁:၄၇၊ ၁၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) 52cne616hs50viwmudz1hmr7maxxp83 0 292820 1057853 2026-10-13T21:50:47Z Mkant00 135890 "[[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (topology) နှင့် သက်ဆိုင်ရာ [[သင်္ချာ|သင်္ချာဘာသာခွဲများတွင်]] '''တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာဂုဏ်သတ္တိ''' (topological property) သို့မဟုတ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057853 wikitext text/x-wiki [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (topology) နှင့် သက်ဆိုင်ရာ [[သင်္ချာ|သင်္ချာဘာသာခွဲများတွင်]] '''တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာဂုဏ်သတ္တိ''' (topological property) သို့မဟုတ် '''တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာမပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ''' (topological invariant) ဆိုသည်မှာ [[ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်|ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်များ]] (homeomorphisms) အရ မပြောင်းလဲသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း]] (topological space) တစ်ခု၏ ဂုဏ်သတ္တိ (property) ဖြစ်သည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဂုဏ်သတ္တိ <math>P</math> တစ်ခုအတွက် ရပ်ဝန်း <math>X</math> က <math>P</math> ကို ကျေနပ်စေသည့်အခါတိုင်း <math>X</math> နှင့် ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဖြစ်သော (homeomorphic) တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်းတိုင်းသည်လည်း <math>P</math> ကို ကျေနပ်စေပါက ထိုဂုဏ်သတ္တိသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာဂုဏ်သတ္တိတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်သည်။<ref>Willard (1970), p. 369.</ref><ref>Munkres (2000), p. 102.</ref> ကတ်တဂိုရီသဘောအရ (categorically) တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာဂုဏ်သတ္တိ ဆိုသည်မှာ တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်းများနှင့် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ပုံဖော်မှုများ]] (continuous maps) ပါဝင်သည့် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] (category) <math>\mathbf{Top}</math> အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အရ အပိတ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ၏ အတန်းအစား (isomorphism-closed class of objects) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အလိုရှိသလောက် ပေါင်းစပ်စုများ (arbitrary unions) နှင့် အဆုံးရှိ ထပ်တူပိုင်းအစုများ (finite intersections) အောက်ရှိ အဖွင့်စုများ၏ (open sets) ဆက်နွှယ်မှုဆိုင်ရာ လတ္တစ်တည်ဆောက်ပုံ (relational lattice structure) ဖြင့်သာ သီးသန့်ဆုံးဖြတ်နိုင်သော ပင်ကိုယ်ဂုဏ်သတ္တိများသည် (intrinsic properties) တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာမပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိများ ဖြစ်ကြသည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာမပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိများသည် တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်းများ၏ အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း ပြဿနာ (classification problem) တွင် အဓိကကိရိယာများအဖြစ် အသုံးဝင်သည်။ ရပ်ဝန်းနှစ်ခုဖြစ်သော <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့သည် ဟိုမီယိုမော်ဖစ် မဖြစ်ကြကြောင်း (<math>X \not\cong Y</math>) သက်သေပြရန်အတွက် ရပ်ဝန်းတစ်ခုတွင် ရှိပြီး အခြားရပ်ဝန်းတစ်ခုတွင် မရှိသော တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ပြသနိုင်လျှင် လုံလောက်သည်။ == ရပ်ဝန်းပိုင်း ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှု (Subspace Preservation) == <math>(X, \mathcal{T})</math> သည် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း]] (topological space) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>S \subseteq X</math> သည် ရပ်ဝန်းပိုင်း တိုပေါ်လော်ဂျီ (subspace topology) <math>\mathcal{T}|_S = \{U \cap S : U \in \mathcal{T}\}</math> ကို ထားသည်ဟု ယူဆပါ။ တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာဂုဏ်သတ္တိ (topological property) <math>P</math> တစ်ခုသည် အောက်ပါအခြေအနေများနှင့် ကိုက်ညီနိုင်သည်။ * '''မျိုးဆက်ခံ''' (hereditary) ဖြစ်သည်ဟု ခေါ်ဆိုပြီး <math>(X, \mathcal{T})</math> က <math>P</math> ကို ကျေနပ်စေပါက [[ရပ်ဝန်း|ရပ်ဝန်းပိုင်း]] (subspace) <math>(S, \mathcal{T}|_S)</math> တိုင်းသည်လည်း <math>P</math> ကို ကျေနပ်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''အားပျော့စွာ မျိုးဆက်ခံ''' (weakly hereditary) ဖြစ်သည်ဟု ခေါ်ဆိုပြီး <math>(X, \mathcal{T})</math> က <math>P</math> ကို ကျေနပ်စေပါက အပိတ်ဖြစ်သော ရပ်ဝန်းပိုင်း (closed subspace) <math>(S, \mathcal{T}|_S)</math> တိုင်းသည်လည်း <math>P</math> ကို ကျေနပ်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ == တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာမပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိများ၏ အဓိကအတန်းအစားများ (Primary Classes of Topological Invariants) == === ကာဒီနယ်ဖန်ရှင်များ (Cardinal Functions) === [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း]] (topological space) <math>(X, \mathcal{T})</math> တစ်ခုအတွက် အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ * '''ရပ်ဝန်း၏ အစုအရွယ်အစား''' (cardinality of the space) မှာ <math>|X|</math> ဖြစ်ပြီး အခြေခံအမှတ်အစု၏ (underlying set of points) [[အစုအရွယ်အစား]] (cardinality) ဖြစ်သည်။ * '''တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ အစုအရွယ်အစား''' (cardinality of the topology) မှာ <math>|\mathcal{T}|</math> ဖြစ်ပြီး အဖွင့်အစုပိုင်းများ၏ စုစည်းမှု (family of open subsets) အရွယ်အစား ဖြစ်သည်။ * '''အလေးဆ''' (weight) <math>w(X)</math> မှာ <math>\mathcal{T}</math> အတွက် အဖွင့်အခြေအစု၏ (open base) အနည်းဆုံးအစုအရွယ်အစား ဖြစ်သည်။ :<math>w(X) = \min \{ |\mathcal{B}| : \mathcal{B} \subseteq \mathcal{T} \text{ is a base for } \mathcal{T} \}.</math> * '''သိပ်သည်းဆ''' (density) <math>d(X)</math> မှာ <math>X</math> ၏ သိပ်သည်းသော အစုပိုင်း (dense subset) တစ်ခု၏ အနည်းဆုံးအစုအရွယ်အစား ဖြစ်သည်။ :<math>d(X) = \min \{ |D| : D \subseteq X, \, \overline{D} = X \}.</math> === ခွဲခြားခြင်းနဂိုမှန်အဆိုများ (Separation Axioms) === တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း <math>X</math> တစ်ခုသည် အောက်ဖော်ပြပါ [[နဂိုမှန်အဆို|ခွဲခြားခြင်းနဂိုမှန်အဆိုများ]] (separation axioms) ကို ကျေနပ်စေသည်။ * '''<math>T_0</math> ကိုးလ်မိုဂိုရော့ဗ်''' (Kolmogorov) တွင် မတူညီသော အမှတ်အတွဲတိုင်းဖြစ်သည့် <math>x, y \in X</math> အတွက် အမှတ်တစ်ခုပါဝင်ပြီး အခြားအမှတ်တစ်ခုမပါဝင်သော အဖွင့်စု (open set) တစ်ခု တည်ရှိသည်။ * '''<math>T_1</math> ဖရေးရှေး''' (Fréchet) တွင် မတူညီသော အမှတ်အတွဲတိုင်းဖြစ်သည့် <math>x, y \in X</math> အတွက် <math>x</math> ပါဝင်ပြီး <math>y</math> မပါဝင်သော အဖွင့်စုတစ်ခုနှင့် <math>y</math> ပါဝင်ပြီး <math>x</math> မပါဝင်သော အဖွင့်စုတစ်ခု တည်ရှိသည်။ အလားတူ ထပ်တူညီသောအဆိုအရ (equivalently) အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါ အစု (singleton) <math>\{x\}</math> တိုင်းသည် <math>X</math> တွင် အပိတ်စု (closed set) ဖြစ်သည်။ * '''ဆိုဘာ''' (sober) ရပ်ဝန်းတွင် ထပ်မံခွဲခြမ်း၍မရနိုင်သော အပိတ်အစုပိုင်း (irreducible closed subset) <math>C \subseteq X</math> တိုင်း၌ <math>\overline{\{p\}} = C</math> ဖြစ်စေသည့် သီးသန့်ယေဘုယျအမှတ် (generic point) <math>p \in X</math> တစ်ခုစီ ပိုင်ဆိုင်သည်။ * '''<math>T_2</math> ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ်''' (Hausdorff) တွင် မတူညီသော အမှတ်အတွဲတိုင်းဖြစ်သည့် <math>x, y \in X</math> အတွက် ဘုံအစုဝင်မရှိသော (disjoint) အဖွင့်ပတ်ဝန်းကျင်များ (open neighbourhoods) တည်ရှိကြသည်။ * '''<math>T_{2\frac{1}{2}}</math> အူရီဆွန်း''' (Urysohn) တွင် မတူညီသော အမှတ်အတွဲတိုင်းဖြစ်သည့် <math>x, y \in X</math> အတွက် ဘုံအစုဝင်မရှိသော အပိတ်ပတ်ဝန်းကျင်များ (closed neighbourhoods) တည်ရှိကြသည်။ * '''အပြည့်အဝ ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ်''' (completely Hausdorff) သို့မဟုတ် '''အပြည့်အဝ <math>T_2</math>''' (completely <math>T_2</math>) တွင် မတူညီသော အမှတ်အတွဲတိုင်းဖြစ်သည့် <math>x, y \in X</math> အား <math>f(x) = 0</math> နှင့် <math>f(y) = 1</math> ဖြစ်စေသည့် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖန်ရှင်]] (continuous function) <math>f \colon X \to [0, 1]</math> ဖြင့် ခွဲခြားထားနိုင်သည်။ * '''ပုံမှန်''' (regular) ဖြစ်သော ရပ်ဝန်းတွင် အပိတ်စု <math>C \subseteq X</math> တိုင်းနှင့် အမှတ် <math>p \notin C</math> တိုင်းအတွက် <math>p \in U</math> နှင့် <math>C \subseteq V</math> ဖြစ်စေသည့် ဘုံအစုဝင်မရှိသော အဖွင့်စုများဖြစ်သည့် <math>U</math> နှင့် <math>V</math> တည်ရှိကြသည်။ * '''<math>T_3</math> ပုံမှန် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ်''' (regular Hausdorff) ဆိုသည်မှာ ပုံမှန်ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>T_0</math> ဖြစ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း ဖြစ်သည် (အလားတူ ထပ်တူညီသောအဆိုအရ ပုံမှန်ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>T_2</math> ဖြစ်သည်)။ * '''အပြည့်အဝပုံမှန်''' (completely regular) ဖြစ်သော ရပ်ဝန်းတွင် အပိတ်စု <math>C \subseteq X</math> တိုင်းနှင့် အမှတ် <math>p \notin C</math> တိုင်းအတွက် <math>f(p) = 0</math> နှင့် <math>f(C) \subseteq \{1\}</math> ဖြစ်စေသည့် အဆက်မပြတ်ဖန်ရှင် <math>f \colon X \to [0, 1]</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ * '''<math>T_{3\frac{1}{2}}</math> တီခိုနော့ဗ်''' (Tychonoff) ဆိုသည်မှာ အပြည့်အဝပုံမှန်ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>T_0</math> ဖြစ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။ * '''မူမှန်''' (normal) ဖြစ်သော ရပ်ဝန်းတွင် ဘုံအစုဝင်မရှိသော အပိတ်စုအတွဲတိုင်းဖြစ်သည့် <math>A, B \subseteq X</math> အတွက် <math>A \subseteq U</math> နှင့် <math>B \subseteq V</math> ဖြစ်စေသည့် ဘုံအစုဝင်မရှိသော အဖွင့်စုများဖြစ်သည့် <math>U</math> နှင့် <math>V</math> တည်ရှိကြသည်။ * '''<math>T_4</math> မူမှန် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ်''' (normal Hausdorff) ဆိုသည်မှာ မူမှန်ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>T_1</math> ဖြစ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။ * '''အပြည့်အဝမူမှန်''' (completely normal) ဖြစ်သော ရပ်ဝန်းတွင် (<math>\overline{A} \cap B = \varnothing = A \cap \overline{B}</math> ကို ကျေနပ်စေသော) ခွဲခြားထားသောအစုများ (separated sets) ဖြစ်သည့် <math>A, B \subseteq X</math> အတွဲတိုင်းအတွက် <math>A \subseteq U</math> နှင့် <math>B \subseteq V</math> ဖြစ်စေသည့် ဘုံအစုဝင်မရှိသော အဖွင့်စုများဖြစ်သည့် <math>U</math> နှင့် <math>V</math> တည်ရှိကြသည်။ * '''<math>T_5</math> အပြည့်အဝမူမှန် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ်''' (completely normal Hausdorff) ဆိုသည်မှာ အပြည့်အဝမူမှန်ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>T_1</math> ဖြစ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။ * '''ပြီးပြည့်စုံစွာမူမှန်''' (perfectly normal) ဖြစ်သော ရပ်ဝန်းတွင် ဘုံအစုဝင်မရှိသော အပိတ်စုအတွဲတိုင်းဖြစ်သည့် <math>A, B \subseteq X</math> အတွက် <math>f^{-1}(0) = A</math> နှင့် <math>f^{-1}(1) = B</math> ဖြစ်စေသည့် အဆက်မပြတ်ဖန်ရှင် <math>f \colon X \to [0, 1]</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ * '''<math>T_6</math> ပြီးပြည့်စုံစွာမူမှန် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ်''' (perfectly normal Hausdorff) ဆိုသည်မှာ ပြီးပြည့်စုံစွာမူမှန်ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>T_1</math> ဖြစ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။ * '''ပိုင်းစသီးခြား''' (discrete) ဖြစ်သော ရပ်ဝန်းတွင် <math>X</math> ၏ [[အစုပိုင်း|အစုပိုင်းတိုင်းသည်]] အဖွင့်စု ဖြစ်သည်။ === ရေတွက်နိုင်စွမ်း နှင့် ကျစ်လျစ်မှု အခြေအနေများ (Countability and Compactness Conditions) === တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း <math>X</math> တစ်ခုသည် အောက်ပါအခြေအနေများနှင့် ကိုက်ညီနိုင်သည်။ * '''ပထမအကြိမ်ရေတွက်နိုင်သော''' (first-countable) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး အမှတ် <math>x \in X</math> တိုင်းတွင် အဖွင့်ပတ်ဝန်းကျင်များ၏ ရေတွက်နိုင်သော ဒေသအလိုက်အခြေအစု (countable local base) တစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''ဒုတိယအကြိမ်ရေတွက်နိုင်သော''' (second-countable) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး တိုပေါ်လော်ဂျီ <math>\mathcal{T}</math> တွင် ရေတွက်နိုင်သော အခြေအစု (countable base) တစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဒုတိယအကြိမ်ရေတွက်နိုင်သော ရပ်ဝန်းတိုင်းသည် ပထမအကြိမ်ရေတွက်နိုင်သော ရပ်ဝန်း၊ ခွဲထုတ်၍ရသော ရပ်ဝန်း (separable space) နှင့် လင်ဒီလော့ဖ် ရပ်ဝန်း (Lindelöf space) ဖြစ်ကြသည်။ * '''ခွဲထုတ်၍ရသော''' (separable) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>X</math> တွင် ရေတွက်နိုင်သော သိပ်သည်းသည့် အစုပိုင်း (countable dense subset) တစ်ခု ပါဝင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''လင်ဒီလော့ဖ်''' (Lindelöf) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>X</math> ၏ အဖွင့်ဖုံးအုပ်စု (open cover) တိုင်းတွင် ရေတွက်နိုင်သော ဖုံးအုပ်စုပိုင်း (countable subcover) တစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''ကျစ်လျစ်သော''' (compact) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>X</math> ၏ အဖွင့်ဖုံးအုပ်စုတိုင်းတွင် အဆုံးရှိ ဖုံးအုပ်စုပိုင်း (finite subcover) တစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ကျစ်လျစ်သော ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများသည် မူမှန်ရပ်ဝန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ * '''ရေတွက်နိုင်စွာ ကျစ်လျစ်သော''' (countably compact) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>X</math> ၏ ရေတွက်နိုင်သော အဖွင့်ဖုံးအုပ်စုတိုင်းတွင် အဆုံးရှိ ဖုံးအုပ်စုပိုင်းတစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''ကိန်းစဉ်အရ ကျစ်လျစ်သော''' (sequentially compact) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>X</math> အတွင်းရှိ [[ကိန်းစဉ်]] (sequence) တိုင်းတွင် စုဆုံသော ကိန်းစဉ်ခွဲ (convergent subsequence) တစ်ခု ပါဝင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''ဆူဒိုကျစ်လျစ်သော''' (pseudocompact) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ကိန်းစစ်တန်ဖိုးထွက် ဖန်ရှင်]] (continuous real-valued function) <math>f \colon X \to \mathbb{R}</math> တိုင်းသည် ကန့်သတ်ချက်ရှိခြင်းကို (bounded) ဆိုလိုသည်။ * '''<math>\sigma</math>-ကျစ်လျစ်သော''' (<math>\sigma</math>-compact) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>X</math> သည် ကျစ်လျစ်သော ရပ်ဝန်းပိုင်းများ၏ ရေတွက်နိုင်သော ပေါင်းစပ်စု (countable union) ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''ပါရာကျစ်လျစ်သော''' (paracompact) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး အဖွင့်ဖုံးအုပ်စုတိုင်းတွင် အဖွင့်ဖြစ်ပြီး ဒေသအလိုက်အဆုံးရှိသော ပိုမိုသိမ်မွေ့စေမှု (locally finite refinement) တစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ပါရာကျစ်လျစ်သော ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများသည် မူမှန်ရပ်ဝန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ * '''ဒေသအလိုက်ကျစ်လျစ်သော''' (locally compact) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>X</math> အတွင်းရှိ အမှတ်တိုင်းတွင် ကျစ်လျစ်သော ပတ်ဝန်းကျင်များ၏ ဒေသအလိုက်အခြေအစုတစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဒေသအလိုက်ကျစ်လျစ်သော ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများသည် တီခိုနော့ဗ် ရပ်ဝန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ === ဆက်စပ်နေမှု နှင့် ဟိုမိုတိုပီဆိုင်ရာ မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိများ (Connectedness and Homotopy Invariants) === ဗလာမဟုတ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း (non-empty topological space) <math>X</math> တစ်ခုအတွက် အောက်ပါအခြေအနေများနှင့် ကိုက်ညီနိုင်သည်။ * '''ဆက်စပ်နေသော''' (connected) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>X</math> သည် ဘုံအစုဝင်မရှိသည့် ဗလာမဟုတ်သော အဖွင့်စုနှစ်ခု၏ ပေါင်းစပ်စု မဟုတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အလားတူ ထပ်တူညီသောအဆိုအရ (equivalently) <math>X</math> ၏ အဖွင့်အပိတ်စုပိုင်း (clopen subset) များမှာ <math>\varnothing</math> နှင့် <math>X</math> သာ ဖြစ်ကြသည်။ * '''ဒေသအလိုက်ဆက်စပ်နေသော''' (locally connected) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး အမှတ်တိုင်းတွင် ဆက်စပ်နေသော ပတ်ဝန်းကျင်များ၏ ဒေသအလိုက်အခြေအစုတစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''အပြည့်အဝဆက်စပ်မှုမရှိသော''' (totally disconnected) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>X</math> ၏ ဆက်စပ်နေသော အစိတ်အပိုင်း (connected component) တိုင်းသည် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါ အစု (singleton) ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''အစွန်းရောက် ဆက်စပ်မှုမရှိသော''' (extremally disconnected) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>X</math> ၏ အဖွင့်အစုပိုင်းတိုင်း၏ အပိတ်သည် (closure) အဖွင့်စု ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''လမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေသော''' (path-connected) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>x, y \in X</math> အားလုံးအတွက် <math>\gamma(0) = x</math> နှင့် <math>\gamma(1) = y</math> ဖြစ်စေသည့် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ပုံဖော်မှု]] (continuous map) <math>\gamma \colon [0, 1] \to X</math> တစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေသော ရပ်ဝန်းတိုင်းသည် ဆက်စပ်နေသော ရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။ * '''ဒေသအလိုက်လမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေသော''' (locally path-connected) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး အမှတ်တိုင်းတွင် လမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေသော ပတ်ဝန်းကျင်များ၏ ဒေသအလိုက်အခြေအစုတစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဒေသအလိုက်လမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေသော ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဆက်စပ်နေသော ရပ်ဝန်းဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ လမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေသော ရပ်ဝန်းဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ * '''အကွေးလမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေသော''' (arc-connected) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး မတူညီသော အမှတ်အတွဲတိုင်းဖြစ်သည့် <math>x, y \in X</math> အတွက် <math>\gamma(0) = x</math> နှင့် <math>\gamma(1) = y</math> ဖြစ်စေသည့် [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော အဆက်မပြတ်ပုံဖော်မှု]] (injective continuous map) <math>\gamma \colon [0, 1] \to X</math> တစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အကွေးလမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေသော ရပ်ဝန်းတိုင်းသည် လမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေသော ရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။ * '''ရိုးရှင်းစွာဆက်စပ်နေသော''' (simply connected) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>X</math> သည် လမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေပြီး အဆက်မပြတ် ကွင်းဆက်လမ်းကြောင်း (continuous loop) <math>f \colon S^1 \to X</math> တိုင်းသည် [[ဟိုမိုတိုပီ|သုည-ဟိုမိုတိုပစ်]] (null-homotopic) ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''ဒေသအလိုက်ရိုးရှင်းစွာဆက်စပ်နေသော''' (locally simply connected) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး အမှတ်တိုင်းတွင် ရိုးရှင်းစွာဆက်စပ်နေသော ပတ်ဝန်းကျင်များ၏ ဒေသအလိုက်အခြေအစုတစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဒေသအလိုက် ရိုးရှင်းစွာဆက်စပ်နေသော''' (semi-locally simply connected) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး အမှတ် <math>x \in X</math> တိုင်းအတွက် <math>U</math> အတွင်းရှိ ကွင်းဆက်တိုင်းသည် <math>X</math> တွင် သုည-ဟိုမိုတိုပစ် ဖြစ်စေသည့် အဖွင့်ပတ်ဝန်းကျင် (open neighbourhood) <math>U</math> တစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''ကျုံ့နိုင်စွမ်းရှိသော''' (contractible) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး ထပ်တူပုံဖော်မှု (identity map) <math>\mathrm{id}_X \colon X \to X</math> သည် ကိန်းသေပုံဖော်မှု (constant map) တစ်ခုသို့ ဟိုမိုတိုပစ် (homotopic) ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ကျုံ့နိုင်စွမ်းရှိသော ရပ်ဝန်းတိုင်းသည် ရိုးရှင်းစွာဆက်စပ်နေသော ရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။ === အကွာအဝေးဖန်ရှင်အသွင်ပြောင်းနိုင်စွမ်း နှင့် အထူးတည်ဆောက်ပုံများ (Metrizability and Special Structures) === * '''အကွာအဝေးဖန်ရှင်အသွင်ပြောင်းနိုင်သော''' (metrizable) ရပ်ဝန်းတွင် <math>X</math> သည် [[အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း|အကွာအဝေးရပ်ဝန်း]] (metric space) တစ်ခုနှင့် [[ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်|ဟိုမီယိုမော်ဖစ်]] ဖြစ်သည်။ အကွာအဝေးဖန်ရှင်အသွင်ပြောင်းနိုင်သော ရပ်ဝန်းများသည် <math>T_4</math>၊ ပါရာကျစ်လျစ်သော ရပ်ဝန်းနှင့် ပထမအကြိမ်ရေတွက်နိုင်သော ရပ်ဝန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ * '''ပိုလန်''' (Polish) ရပ်ဝန်းတွင် <math>X</math> သည် ခွဲထုတ်၍ရပြီး [[ပြည့်စုံသော အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း|ပြည့်စုံသော အကွာအဝေးရပ်ဝန်း]] (complete metric space) တစ်ခုနှင့် ဟိုမီယိုမော်ဖစ် ဖြစ်သည်။ * '''ဒေသအလိုက်အကွာအဝေးဖန်ရှင်အသွင်ပြောင်းနိုင်သော''' (locally metrizable) ရပ်ဝန်းတွင် အမှတ်တိုင်း၌ အကွာအဝေးဖန်ရှင်အသွင်ပြောင်းနိုင်သော ပတ်ဝန်းကျင်တစ်ခု ရှိသည်။ * '''ဘလဲ ရပ်ဝန်း''' (Baire space) တွင် <math>X</math> ၏ သိပ်သည်းသောအဖွင့်အစုပိုင်းများ၏ ရေတွက်နိုင်သော ထပ်တူပိုင်းအစု (countable intersection) တိုင်းသည် <math>X</math> တွင် သိပ်သည်းသည်။ * '''တံခါးရပ်ဝန်း''' (door space) တွင် <math>X</math> ၏ အစုပိုင်းတိုင်းသည် အဖွင့်စု သို့မဟုတ် အပိတ်စု ဖြစ်သည်။ * '''တိုပေါ်လော်ဂျီအရ တစ်ပြေးညီဖြစ်သော''' (topologically homogeneous) ရပ်ဝန်းတွင် အမှတ်အတွဲတိုင်းဖြစ်သည့် <math>x, y \in X</math> အတွက် <math>f(x) = y</math> ဖြစ်စေသည့် ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f \colon X \to X</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာအုပ်စု]] (topological group) တိုင်းသည် တိုပေါ်လော်ဂျီအရ တစ်ပြေးညီဖြစ်ကြသည်။ * '''အလက်ဇန်ဒရော့ဗ် ရပ်ဝန်း သို့မဟုတ် အဆုံးရှိထုတ်လုပ်ထားသော ရပ်ဝန်း''' (Alexandrov / finitely generated space) တွင် <math>X</math> အတွင်းရှိ အဖွင့်စုများ၏ အလိုရှိသလောက် ထပ်တူပိုင်းအစုများသည် အဖွင့်စုများ ဖြစ်ကြသည်။ * '''သုည-အတိုင်းအတာရှိသော''' (zero-dimensional) ရပ်ဝန်းတွင် <math>X</math> ၌ အဖွင့်အပိတ်စုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အဖွင့်အခြေအစုတစ်ခု ရှိသည်။ * '''ဘူးလီးယန်း ရပ်ဝန်း''' (Boolean space) တွင် <math>X</math> သည် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|သုည-အတိုင်းအတာရှိပြီး]] ကျစ်လျစ်၍ ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။ * '''<math>\kappa</math>-ခွဲထုတ်နိုင်သော''' (<math>\kappa</math>-resolvable) ရပ်ဝန်းတွင် ဗလာမဟုတ်သော ရပ်ဝန်း <math>X</math> တစ်ခု၌ အစုံလိုက် ဘုံမပါသော (pairwise disjoint) သိပ်သည်းသည့် အစုပိုင်း <math>\kappa</math> ခု ပါဝင်သည်။<ref>Juhász, Soukup, and Szentmiklóssy (2008), pp. 1–16.</ref> * '''အများဆုံးခွဲထုတ်နိုင်သော''' (maximally resolvable) ရပ်ဝန်းတွင် ဗလာမဟုတ်သော ရပ်ဝန်း <math>X</math> သည် <math>\Delta(X)</math>-ခွဲထုတ်နိုင်သော ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး၊ ဤနေရာတွင် <math>\Delta(X) = \min \{ |G| : G \in \mathcal{T} \setminus \{\varnothing\} \}</math> သည် <math>X</math> ၏ ပျံ့နှံ့မှုဆိုင်ရာ လက္ခဏာ (dispersion character) ဖြစ်သည်။ == တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာမဟုတ်သော အကွာအဝေးဂုဏ်သတ္တိများ (Non-Topological Metric Properties) == [[အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း|အကွာအဝေးရပ်ဝန်းများ]] (metric spaces) အပေါ် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသော ဂုဏ်သတ္တိများစွာတို့သည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာမပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိများ (topological invariants) မဟုတ်ကြပေ။ အကွာအဝေးရပ်ဝန်း <math>(M, d)</math> ၏ ဂုဏ်သတ္တိ <math>P</math> တစ်ခုအတွက် [[ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်|ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဖြစ်သော]] အကွာအဝေးရပ်ဝန်းများ (homeomorphic metric spaces) ဖြစ်သည့် <math>(X, d_X) \cong (Y, d_Y)</math> တွင် <math>(X, d_X)</math> က <math>P</math> ကို ပိုင်ဆိုင်ပြီး <math>(Y, d_Y)</math> က <math>P</math> ကို မပိုင်ဆိုင်ပါက အဆိုပါဂုဏ်သတ္တိသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာဂုဏ်သတ္တိ (topological property) မဟုတ်ပေ။ အကွာအဝေးဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်ရှိမှု (metric boundedness) နှင့် ကော်ချီ ပြည့်စုံမှု (Cauchy completeness) တို့သည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာဂုဏ်သတ္တိများ မဟုတ်ကြပေ။ စံယူကလစ် အကွာအဝေး (standard Euclidean metric) <math>d(a, b) = |a - b|</math> အသီးသီးတပ်ဆင်ထားသော [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်မျဉ်း]] (real line) <math>X = \mathbb{R}</math> နှင့် အဖွင့်အပိုင်းအခြား (open interval) <math>Y = (-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2})</math> တို့ကို သုံးသပ်ကြည့်ပါ။ :<math>f \colon \mathbb{R} \to \left(-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}\right), \quad f(x) = \arctan(x)</math> အထက်ပါဖန်ရှင်သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ပြောင်းပြန် (continuous inverse) <math>f^{-1}(y) = \tan(y)</math> ရှိသည့် [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ဘိုင်ဂျက်ရှင်း]] (continuous bijection) ဖြစ်ပြီး [[ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်]] (homeomorphism) <math>X \cong Y</math> ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ယူကလစ် အကွာအဝေးအရ * <math>X = \mathbb{R}</math> သည် ကော်ချီ-ပြည့်စုံသော (Cauchy-complete) ရပ်ဝန်းဖြစ်သော်လည်း ကန့်သတ်ချက်မဲ့ (unbounded) ဖြစ်သည်။ :<math>\operatorname{diam}(X) = \infty</math> * <math>Y = (-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2})</math> သည် ကန့်သတ်ချက်ရှိသော်လည်း (<math>\operatorname{diam}(Y) = \pi</math>) မပြည့်စုံသော (incomplete) ရပ်ဝန်းဖြစ်သည်။ အကြောင်းမှာ [[ကိန်းစဉ်]] (sequence) <math>y_n = \frac{\pi}{2} - \frac{1}{n}</math> သည် <math>Y</math> တွင် [[ကော်ချီ ကိန်းစဉ်]] (Cauchy sequence) ဖြစ်သော်လည်း <math>Y</math> အတွင်းမပါဝင်သော <math>\frac{\pi}{2} \notin Y</math> သို့ [[စုဆုံမှတ်|စုဆုံသောကြောင့်]] (converges) ဖြစ်သည်။ <math>X \cong Y</math> ဖြစ်သောကြောင့် အကွာအဝေးဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်ရှိမှုနှင့် ကော်ချီ ပြည့်စုံမှု နှစ်ရပ်စလုံးသည် ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်များအရ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခံရခြင်း မရှိပေ။ == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Juhász |first=István |last2=Soukup |first2=Lajos |last3=Szentmiklóssy |first3=Zoltán |title=Resolvability and monotone normality |journal=Israel Journal of Mathematics |volume=166 |issue=1 |pages=1–16 |date=2008 |doi=10.1007/s11856-008-1017-y |mr=2434005 |zbl=1154.54005}} * {{Citation |last=Munkres |first=James R. |title=Topology |edition=2nd |publisher=Prentice-Hall |publication-place=Upper Saddle River, NJ |date=2000 |isbn=0-13-181629-2}} * {{Citation |last=Willard |first=Stephen |title=General Topology |publisher=Addison-Wesley Pub. Co. |publication-place=Reading, Mass. |date=1970 |isbn=978-0-486-43479-7}} [[Category:တိုပေါ်လော်ဂျီ]] 2me3i5k1e9zsx1bclt9k3nx76oylvqv 1057854 1057853 2026-10-13T21:51:35Z Mkant00 135890 1057854 wikitext text/x-wiki [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (topology) နှင့် သက်ဆိုင်ရာ [[သင်္ချာ|သင်္ချာဘာသာခွဲများတွင်]] '''တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာဂုဏ်သတ္တိ''' (topological property) သို့မဟုတ် '''တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာမပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ''' (topological invariant) ဆိုသည်မှာ [[ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်|ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်များ]] (homeomorphisms) အရ မပြောင်းလဲသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း]] (topological space) တစ်ခု၏ ဂုဏ်သတ္တိ (property) ဖြစ်သည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဂုဏ်သတ္တိ <math>P</math> တစ်ခုအတွက် ရပ်ဝန်း <math>X</math> က <math>P</math> ကို ကျေနပ်စေသည့်အခါတိုင်း <math>X</math> နှင့် ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဖြစ်သော (homeomorphic) တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်းတိုင်းသည်လည်း <math>P</math> ကို ကျေနပ်စေပါက ထိုဂုဏ်သတ္တိသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာဂုဏ်သတ္တိတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်သည်။<ref>Willard (1970), p. 369.</ref><ref>Munkres (2000), p. 102.</ref> ကတ်တဂိုရီသဘောအရ (categorically) တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာဂုဏ်သတ္တိ ဆိုသည်မှာ တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်းများနှင့် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ပုံဖော်မှုများ]] (continuous maps) ပါဝင်သည့် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] (category) <math>\mathbf{Top}</math> အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အရ အပိတ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ၏ အတန်းအစား (isomorphism-closed class of objects) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အလိုရှိသလောက် ပေါင်းစပ်စုများ (arbitrary unions) နှင့် အဆုံးရှိ ထပ်တူပိုင်းအစုများ (finite intersections) အောက်ရှိ အဖွင့်စုများ၏ (open sets) ဆက်နွှယ်မှုဆိုင်ရာ လတ္တစ်တည်ဆောက်ပုံ (relational lattice structure) ဖြင့်သာ သီးသန့်ဆုံးဖြတ်နိုင်သော ပင်ကိုယ်ဂုဏ်သတ္တိများသည် (intrinsic properties) တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာမပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိများ ဖြစ်ကြသည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာမပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိများသည် တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်းများ၏ အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း ပြဿနာ (classification problem) တွင် အဓိကကိရိယာများအဖြစ် အသုံးဝင်သည်။ ရပ်ဝန်းနှစ်ခုဖြစ်သော <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့သည် ဟိုမီယိုမော်ဖစ် မဖြစ်ကြကြောင်း (<math>X \not\cong Y</math>) သက်သေပြရန်အတွက် ရပ်ဝန်းတစ်ခုတွင် ရှိပြီး အခြားရပ်ဝန်းတစ်ခုတွင် မရှိသော တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ပြသနိုင်လျှင် လုံလောက်သည်။ == ရပ်ဝန်းပိုင်း ထိန်းသိမ်းမှု (Subspace Preservation) == <math>(X, \mathcal{T})</math> သည် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း]] (topological space) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>S \subseteq X</math> သည် ရပ်ဝန်းပိုင်း တိုပေါ်လော်ဂျီ (subspace topology) <math>\mathcal{T}|_S = \{U \cap S : U \in \mathcal{T}\}</math> ကို ထားသည်ဟု ယူဆပါ။ တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာဂုဏ်သတ္တိ (topological property) <math>P</math> တစ်ခုသည် အောက်ပါအခြေအနေများနှင့် ကိုက်ညီနိုင်သည်။ * '''မျိုးဆက်ခံ''' (hereditary) ဖြစ်သည်ဟု ခေါ်ဆိုပြီး <math>(X, \mathcal{T})</math> က <math>P</math> ကို ကျေနပ်စေပါက [[ရပ်ဝန်း|ရပ်ဝန်းပိုင်း]] (subspace) <math>(S, \mathcal{T}|_S)</math> တိုင်းသည်လည်း <math>P</math> ကို ကျေနပ်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''အားပျော့စွာ မျိုးဆက်ခံ''' (weakly hereditary) ဖြစ်သည်ဟု ခေါ်ဆိုပြီး <math>(X, \mathcal{T})</math> က <math>P</math> ကို ကျေနပ်စေပါက အပိတ်ဖြစ်သော ရပ်ဝန်းပိုင်း (closed subspace) <math>(S, \mathcal{T}|_S)</math> တိုင်းသည်လည်း <math>P</math> ကို ကျေနပ်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ == တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာမပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိများ၏ အဓိကအတန်းအစားများ (Primary Classes of Topological Invariants) == === ကာဒီနယ်ဖန်ရှင်များ (Cardinal Functions) === [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း]] (topological space) <math>(X, \mathcal{T})</math> တစ်ခုအတွက် အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ * '''ရပ်ဝန်း၏ အစုအရွယ်အစား''' (cardinality of the space) မှာ <math>|X|</math> ဖြစ်ပြီး အခြေခံအမှတ်အစု၏ (underlying set of points) [[အစုအရွယ်အစား]] (cardinality) ဖြစ်သည်။ * '''တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ အစုအရွယ်အစား''' (cardinality of the topology) မှာ <math>|\mathcal{T}|</math> ဖြစ်ပြီး အဖွင့်အစုပိုင်းများ၏ စုစည်းမှု (family of open subsets) အရွယ်အစား ဖြစ်သည်။ * '''အလေးဆ''' (weight) <math>w(X)</math> မှာ <math>\mathcal{T}</math> အတွက် အဖွင့်အခြေအစု၏ (open base) အနည်းဆုံးအစုအရွယ်အစား ဖြစ်သည်။ :<math>w(X) = \min \{ |\mathcal{B}| : \mathcal{B} \subseteq \mathcal{T} \text{ is a base for } \mathcal{T} \}.</math> * '''သိပ်သည်းဆ''' (density) <math>d(X)</math> မှာ <math>X</math> ၏ သိပ်သည်းသော အစုပိုင်း (dense subset) တစ်ခု၏ အနည်းဆုံးအစုအရွယ်အစား ဖြစ်သည်။ :<math>d(X) = \min \{ |D| : D \subseteq X, \, \overline{D} = X \}.</math> === ခွဲခြားခြင်းနဂိုမှန်အဆိုများ (Separation Axioms) === တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း <math>X</math> တစ်ခုသည် အောက်ဖော်ပြပါ [[နဂိုမှန်အဆို|ခွဲခြားခြင်းနဂိုမှန်အဆိုများ]] (separation axioms) ကို ကျေနပ်စေသည်။ * '''<math>T_0</math> ကိုးလ်မိုဂိုရော့ဗ်''' (Kolmogorov) တွင် မတူညီသော အမှတ်အတွဲတိုင်းဖြစ်သည့် <math>x, y \in X</math> အတွက် အမှတ်တစ်ခုပါဝင်ပြီး အခြားအမှတ်တစ်ခုမပါဝင်သော အဖွင့်စု (open set) တစ်ခု တည်ရှိသည်။ * '''<math>T_1</math> ဖရေးရှေး''' (Fréchet) တွင် မတူညီသော အမှတ်အတွဲတိုင်းဖြစ်သည့် <math>x, y \in X</math> အတွက် <math>x</math> ပါဝင်ပြီး <math>y</math> မပါဝင်သော အဖွင့်စုတစ်ခုနှင့် <math>y</math> ပါဝင်ပြီး <math>x</math> မပါဝင်သော အဖွင့်စုတစ်ခု တည်ရှိသည်။ အလားတူ ထပ်တူညီသောအဆိုအရ (equivalently) အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါ အစု (singleton) <math>\{x\}</math> တိုင်းသည် <math>X</math> တွင် အပိတ်စု (closed set) ဖြစ်သည်။ * '''ဆိုဘာ''' (sober) ရပ်ဝန်းတွင် ထပ်မံခွဲခြမ်း၍မရနိုင်သော အပိတ်အစုပိုင်း (irreducible closed subset) <math>C \subseteq X</math> တိုင်း၌ <math>\overline{\{p\}} = C</math> ဖြစ်စေသည့် သီးသန့်ယေဘုယျအမှတ် (generic point) <math>p \in X</math> တစ်ခုစီ ပိုင်ဆိုင်သည်။ * '''<math>T_2</math> ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ်''' (Hausdorff) တွင် မတူညီသော အမှတ်အတွဲတိုင်းဖြစ်သည့် <math>x, y \in X</math> အတွက် ဘုံအစုဝင်မရှိသော (disjoint) အဖွင့်ပတ်ဝန်းကျင်များ (open neighbourhoods) တည်ရှိကြသည်။ * '''<math>T_{2\frac{1}{2}}</math> အူရီဆွန်း''' (Urysohn) တွင် မတူညီသော အမှတ်အတွဲတိုင်းဖြစ်သည့် <math>x, y \in X</math> အတွက် ဘုံအစုဝင်မရှိသော အပိတ်ပတ်ဝန်းကျင်များ (closed neighbourhoods) တည်ရှိကြသည်။ * '''အပြည့်အဝ ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ်''' (completely Hausdorff) သို့မဟုတ် '''အပြည့်အဝ <math>T_2</math>''' (completely <math>T_2</math>) တွင် မတူညီသော အမှတ်အတွဲတိုင်းဖြစ်သည့် <math>x, y \in X</math> အား <math>f(x) = 0</math> နှင့် <math>f(y) = 1</math> ဖြစ်စေသည့် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖန်ရှင်]] (continuous function) <math>f \colon X \to [0, 1]</math> ဖြင့် ခွဲခြားထားနိုင်သည်။ * '''ပုံမှန်''' (regular) ဖြစ်သော ရပ်ဝန်းတွင် အပိတ်စု <math>C \subseteq X</math> တိုင်းနှင့် အမှတ် <math>p \notin C</math> တိုင်းအတွက် <math>p \in U</math> နှင့် <math>C \subseteq V</math> ဖြစ်စေသည့် ဘုံအစုဝင်မရှိသော အဖွင့်စုများဖြစ်သည့် <math>U</math> နှင့် <math>V</math> တည်ရှိကြသည်။ * '''<math>T_3</math> ပုံမှန် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ်''' (regular Hausdorff) ဆိုသည်မှာ ပုံမှန်ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>T_0</math> ဖြစ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း ဖြစ်သည် (အလားတူ ထပ်တူညီသောအဆိုအရ ပုံမှန်ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>T_2</math> ဖြစ်သည်)။ * '''အပြည့်အဝပုံမှန်''' (completely regular) ဖြစ်သော ရပ်ဝန်းတွင် အပိတ်စု <math>C \subseteq X</math> တိုင်းနှင့် အမှတ် <math>p \notin C</math> တိုင်းအတွက် <math>f(p) = 0</math> နှင့် <math>f(C) \subseteq \{1\}</math> ဖြစ်စေသည့် အဆက်မပြတ်ဖန်ရှင် <math>f \colon X \to [0, 1]</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ * '''<math>T_{3\frac{1}{2}}</math> တီခိုနော့ဗ်''' (Tychonoff) ဆိုသည်မှာ အပြည့်အဝပုံမှန်ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>T_0</math> ဖြစ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။ * '''မူမှန်''' (normal) ဖြစ်သော ရပ်ဝန်းတွင် ဘုံအစုဝင်မရှိသော အပိတ်စုအတွဲတိုင်းဖြစ်သည့် <math>A, B \subseteq X</math> အတွက် <math>A \subseteq U</math> နှင့် <math>B \subseteq V</math> ဖြစ်စေသည့် ဘုံအစုဝင်မရှိသော အဖွင့်စုများဖြစ်သည့် <math>U</math> နှင့် <math>V</math> တည်ရှိကြသည်။ * '''<math>T_4</math> မူမှန် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ်''' (normal Hausdorff) ဆိုသည်မှာ မူမှန်ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>T_1</math> ဖြစ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။ * '''အပြည့်အဝမူမှန်''' (completely normal) ဖြစ်သော ရပ်ဝန်းတွင် (<math>\overline{A} \cap B = \varnothing = A \cap \overline{B}</math> ကို ကျေနပ်စေသော) ခွဲခြားထားသောအစုများ (separated sets) ဖြစ်သည့် <math>A, B \subseteq X</math> အတွဲတိုင်းအတွက် <math>A \subseteq U</math> နှင့် <math>B \subseteq V</math> ဖြစ်စေသည့် ဘုံအစုဝင်မရှိသော အဖွင့်စုများဖြစ်သည့် <math>U</math> နှင့် <math>V</math> တည်ရှိကြသည်။ * '''<math>T_5</math> အပြည့်အဝမူမှန် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ်''' (completely normal Hausdorff) ဆိုသည်မှာ အပြည့်အဝမူမှန်ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>T_1</math> ဖြစ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။ * '''ပြီးပြည့်စုံစွာမူမှန်''' (perfectly normal) ဖြစ်သော ရပ်ဝန်းတွင် ဘုံအစုဝင်မရှိသော အပိတ်စုအတွဲတိုင်းဖြစ်သည့် <math>A, B \subseteq X</math> အတွက် <math>f^{-1}(0) = A</math> နှင့် <math>f^{-1}(1) = B</math> ဖြစ်စေသည့် အဆက်မပြတ်ဖန်ရှင် <math>f \colon X \to [0, 1]</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ * '''<math>T_6</math> ပြီးပြည့်စုံစွာမူမှန် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ်''' (perfectly normal Hausdorff) ဆိုသည်မှာ ပြီးပြည့်စုံစွာမူမှန်ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>T_1</math> ဖြစ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။ * '''ပိုင်းစသီးခြား''' (discrete) ဖြစ်သော ရပ်ဝန်းတွင် <math>X</math> ၏ [[အစုပိုင်း|အစုပိုင်းတိုင်းသည်]] အဖွင့်စု ဖြစ်သည်။ === ရေတွက်နိုင်စွမ်း နှင့် ကျစ်လျစ်မှု အခြေအနေများ (Countability and Compactness Conditions) === တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း <math>X</math> တစ်ခုသည် အောက်ပါအခြေအနေများနှင့် ကိုက်ညီနိုင်သည်။ * '''ပထမအကြိမ်ရေတွက်နိုင်သော''' (first-countable) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး အမှတ် <math>x \in X</math> တိုင်းတွင် အဖွင့်ပတ်ဝန်းကျင်များ၏ ရေတွက်နိုင်သော ဒေသအလိုက်အခြေအစု (countable local base) တစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''ဒုတိယအကြိမ်ရေတွက်နိုင်သော''' (second-countable) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး တိုပေါ်လော်ဂျီ <math>\mathcal{T}</math> တွင် ရေတွက်နိုင်သော အခြေအစု (countable base) တစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဒုတိယအကြိမ်ရေတွက်နိုင်သော ရပ်ဝန်းတိုင်းသည် ပထမအကြိမ်ရေတွက်နိုင်သော ရပ်ဝန်း၊ ခွဲထုတ်၍ရသော ရပ်ဝန်း (separable space) နှင့် လင်ဒီလော့ဖ် ရပ်ဝန်း (Lindelöf space) ဖြစ်ကြသည်။ * '''ခွဲထုတ်၍ရသော''' (separable) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>X</math> တွင် ရေတွက်နိုင်သော သိပ်သည်းသည့် အစုပိုင်း (countable dense subset) တစ်ခု ပါဝင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''လင်ဒီလော့ဖ်''' (Lindelöf) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>X</math> ၏ အဖွင့်ဖုံးအုပ်စု (open cover) တိုင်းတွင် ရေတွက်နိုင်သော ဖုံးအုပ်စုပိုင်း (countable subcover) တစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''ကျစ်လျစ်သော''' (compact) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>X</math> ၏ အဖွင့်ဖုံးအုပ်စုတိုင်းတွင် အဆုံးရှိ ဖုံးအုပ်စုပိုင်း (finite subcover) တစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ကျစ်လျစ်သော ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများသည် မူမှန်ရပ်ဝန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ * '''ရေတွက်နိုင်စွာ ကျစ်လျစ်သော''' (countably compact) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>X</math> ၏ ရေတွက်နိုင်သော အဖွင့်ဖုံးအုပ်စုတိုင်းတွင် အဆုံးရှိ ဖုံးအုပ်စုပိုင်းတစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''ကိန်းစဉ်အရ ကျစ်လျစ်သော''' (sequentially compact) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>X</math> အတွင်းရှိ [[ကိန်းစဉ်]] (sequence) တိုင်းတွင် စုဆုံသော ကိန်းစဉ်ခွဲ (convergent subsequence) တစ်ခု ပါဝင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''ဆူဒိုကျစ်လျစ်သော''' (pseudocompact) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ကိန်းစစ်တန်ဖိုးထွက် ဖန်ရှင်]] (continuous real-valued function) <math>f \colon X \to \mathbb{R}</math> တိုင်းသည် ကန့်သတ်ချက်ရှိခြင်းကို (bounded) ဆိုလိုသည်။ * '''<math>\sigma</math>-ကျစ်လျစ်သော''' (<math>\sigma</math>-compact) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>X</math> သည် ကျစ်လျစ်သော ရပ်ဝန်းပိုင်းများ၏ ရေတွက်နိုင်သော ပေါင်းစပ်စု (countable union) ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''ပါရာကျစ်လျစ်သော''' (paracompact) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး အဖွင့်ဖုံးအုပ်စုတိုင်းတွင် အဖွင့်ဖြစ်ပြီး ဒေသအလိုက်အဆုံးရှိသော ပိုမိုသိမ်မွေ့စေမှု (locally finite refinement) တစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ပါရာကျစ်လျစ်သော ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများသည် မူမှန်ရပ်ဝန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ * '''ဒေသအလိုက်ကျစ်လျစ်သော''' (locally compact) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>X</math> အတွင်းရှိ အမှတ်တိုင်းတွင် ကျစ်လျစ်သော ပတ်ဝန်းကျင်များ၏ ဒေသအလိုက်အခြေအစုတစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဒေသအလိုက်ကျစ်လျစ်သော ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများသည် တီခိုနော့ဗ် ရပ်ဝန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ === ဆက်စပ်နေမှု နှင့် ဟိုမိုတိုပီဆိုင်ရာ မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိများ (Connectedness and Homotopy Invariants) === ဗလာမဟုတ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း (non-empty topological space) <math>X</math> တစ်ခုအတွက် အောက်ပါအခြေအနေများနှင့် ကိုက်ညီနိုင်သည်။ * '''ဆက်စပ်နေသော''' (connected) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>X</math> သည် ဘုံအစုဝင်မရှိသည့် ဗလာမဟုတ်သော အဖွင့်စုနှစ်ခု၏ ပေါင်းစပ်စု မဟုတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အလားတူ ထပ်တူညီသောအဆိုအရ (equivalently) <math>X</math> ၏ အဖွင့်အပိတ်စုပိုင်း (clopen subset) များမှာ <math>\varnothing</math> နှင့် <math>X</math> သာ ဖြစ်ကြသည်။ * '''ဒေသအလိုက်ဆက်စပ်နေသော''' (locally connected) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး အမှတ်တိုင်းတွင် ဆက်စပ်နေသော ပတ်ဝန်းကျင်များ၏ ဒေသအလိုက်အခြေအစုတစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''အပြည့်အဝဆက်စပ်မှုမရှိသော''' (totally disconnected) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>X</math> ၏ ဆက်စပ်နေသော အစိတ်အပိုင်း (connected component) တိုင်းသည် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါ အစု (singleton) ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''အစွန်းရောက် ဆက်စပ်မှုမရှိသော''' (extremally disconnected) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>X</math> ၏ အဖွင့်အစုပိုင်းတိုင်း၏ အပိတ်သည် (closure) အဖွင့်စု ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''လမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေသော''' (path-connected) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>x, y \in X</math> အားလုံးအတွက် <math>\gamma(0) = x</math> နှင့် <math>\gamma(1) = y</math> ဖြစ်စေသည့် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ပုံဖော်မှု]] (continuous map) <math>\gamma \colon [0, 1] \to X</math> တစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေသော ရပ်ဝန်းတိုင်းသည် ဆက်စပ်နေသော ရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။ * '''ဒေသအလိုက်လမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေသော''' (locally path-connected) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး အမှတ်တိုင်းတွင် လမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေသော ပတ်ဝန်းကျင်များ၏ ဒေသအလိုက်အခြေအစုတစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဒေသအလိုက်လမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေသော ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဆက်စပ်နေသော ရပ်ဝန်းဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ လမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေသော ရပ်ဝန်းဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ * '''အကွေးလမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေသော''' (arc-connected) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး မတူညီသော အမှတ်အတွဲတိုင်းဖြစ်သည့် <math>x, y \in X</math> အတွက် <math>\gamma(0) = x</math> နှင့် <math>\gamma(1) = y</math> ဖြစ်စေသည့် [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော အဆက်မပြတ်ပုံဖော်မှု]] (injective continuous map) <math>\gamma \colon [0, 1] \to X</math> တစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အကွေးလမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေသော ရပ်ဝန်းတိုင်းသည် လမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေသော ရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။ * '''ရိုးရှင်းစွာဆက်စပ်နေသော''' (simply connected) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>X</math> သည် လမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေပြီး အဆက်မပြတ် ကွင်းဆက်လမ်းကြောင်း (continuous loop) <math>f \colon S^1 \to X</math> တိုင်းသည် [[ဟိုမိုတိုပီ|သုည-ဟိုမိုတိုပစ်]] (null-homotopic) ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''ဒေသအလိုက်ရိုးရှင်းစွာဆက်စပ်နေသော''' (locally simply connected) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး အမှတ်တိုင်းတွင် ရိုးရှင်းစွာဆက်စပ်နေသော ပတ်ဝန်းကျင်များ၏ ဒေသအလိုက်အခြေအစုတစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဒေသအလိုက် ရိုးရှင်းစွာဆက်စပ်နေသော''' (semi-locally simply connected) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး အမှတ် <math>x \in X</math> တိုင်းအတွက် <math>U</math> အတွင်းရှိ ကွင်းဆက်တိုင်းသည် <math>X</math> တွင် သုည-ဟိုမိုတိုပစ် ဖြစ်စေသည့် အဖွင့်ပတ်ဝန်းကျင် (open neighbourhood) <math>U</math> တစ်ခု တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ * '''ကျုံ့နိုင်စွမ်းရှိသော''' (contractible) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး ထပ်တူပုံဖော်မှု (identity map) <math>\mathrm{id}_X \colon X \to X</math> သည် ကိန်းသေပုံဖော်မှု (constant map) တစ်ခုသို့ ဟိုမိုတိုပစ် (homotopic) ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ကျုံ့နိုင်စွမ်းရှိသော ရပ်ဝန်းတိုင်းသည် ရိုးရှင်းစွာဆက်စပ်နေသော ရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။ === အကွာအဝေးဖန်ရှင်အသွင်ပြောင်းနိုင်စွမ်း နှင့် အထူးတည်ဆောက်ပုံများ (Metrizability and Special Structures) === * '''အကွာအဝေးဖန်ရှင်အသွင်ပြောင်းနိုင်သော''' (metrizable) ရပ်ဝန်းတွင် <math>X</math> သည် [[အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း|အကွာအဝေးရပ်ဝန်း]] (metric space) တစ်ခုနှင့် [[ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်|ဟိုမီယိုမော်ဖစ်]] ဖြစ်သည်။ အကွာအဝေးဖန်ရှင်အသွင်ပြောင်းနိုင်သော ရပ်ဝန်းများသည် <math>T_4</math>၊ ပါရာကျစ်လျစ်သော ရပ်ဝန်းနှင့် ပထမအကြိမ်ရေတွက်နိုင်သော ရပ်ဝန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ * '''ပိုလန်''' (Polish) ရပ်ဝန်းတွင် <math>X</math> သည် ခွဲထုတ်၍ရပြီး [[ပြည့်စုံသော အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း|ပြည့်စုံသော အကွာအဝေးရပ်ဝန်း]] (complete metric space) တစ်ခုနှင့် ဟိုမီယိုမော်ဖစ် ဖြစ်သည်။ * '''ဒေသအလိုက်အကွာအဝေးဖန်ရှင်အသွင်ပြောင်းနိုင်သော''' (locally metrizable) ရပ်ဝန်းတွင် အမှတ်တိုင်း၌ အကွာအဝေးဖန်ရှင်အသွင်ပြောင်းနိုင်သော ပတ်ဝန်းကျင်တစ်ခု ရှိသည်။ * '''ဘလဲ ရပ်ဝန်း''' (Baire space) တွင် <math>X</math> ၏ သိပ်သည်းသောအဖွင့်အစုပိုင်းများ၏ ရေတွက်နိုင်သော ထပ်တူပိုင်းအစု (countable intersection) တိုင်းသည် <math>X</math> တွင် သိပ်သည်းသည်။ * '''တံခါးရပ်ဝန်း''' (door space) တွင် <math>X</math> ၏ အစုပိုင်းတိုင်းသည် အဖွင့်စု သို့မဟုတ် အပိတ်စု ဖြစ်သည်။ * '''တိုပေါ်လော်ဂျီအရ တစ်ပြေးညီဖြစ်သော''' (topologically homogeneous) ရပ်ဝန်းတွင် အမှတ်အတွဲတိုင်းဖြစ်သည့် <math>x, y \in X</math> အတွက် <math>f(x) = y</math> ဖြစ်စေသည့် ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f \colon X \to X</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာအုပ်စု]] (topological group) တိုင်းသည် တိုပေါ်လော်ဂျီအရ တစ်ပြေးညီဖြစ်ကြသည်။ * '''အလက်ဇန်ဒရော့ဗ် ရပ်ဝန်း သို့မဟုတ် အဆုံးရှိထုတ်လုပ်ထားသော ရပ်ဝန်း''' (Alexandrov / finitely generated space) တွင် <math>X</math> အတွင်းရှိ အဖွင့်စုများ၏ အလိုရှိသလောက် ထပ်တူပိုင်းအစုများသည် အဖွင့်စုများ ဖြစ်ကြသည်။ * '''သုည-အတိုင်းအတာရှိသော''' (zero-dimensional) ရပ်ဝန်းတွင် <math>X</math> ၌ အဖွင့်အပိတ်စုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အဖွင့်အခြေအစုတစ်ခု ရှိသည်။ * '''ဘူးလီးယန်း ရပ်ဝန်း''' (Boolean space) တွင် <math>X</math> သည် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|သုည-အတိုင်းအတာရှိပြီး]] ကျစ်လျစ်၍ ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။ * '''<math>\kappa</math>-ခွဲထုတ်နိုင်သော''' (<math>\kappa</math>-resolvable) ရပ်ဝန်းတွင် ဗလာမဟုတ်သော ရပ်ဝန်း <math>X</math> တစ်ခု၌ အစုံလိုက် ဘုံမပါသော (pairwise disjoint) သိပ်သည်းသည့် အစုပိုင်း <math>\kappa</math> ခု ပါဝင်သည်။<ref>Juhász, Soukup, and Szentmiklóssy (2008), pp. 1–16.</ref> * '''အများဆုံးခွဲထုတ်နိုင်သော''' (maximally resolvable) ရပ်ဝန်းတွင် ဗလာမဟုတ်သော ရပ်ဝန်း <math>X</math> သည် <math>\Delta(X)</math>-ခွဲထုတ်နိုင်သော ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး၊ ဤနေရာတွင် <math>\Delta(X) = \min \{ |G| : G \in \mathcal{T} \setminus \{\varnothing\} \}</math> သည် <math>X</math> ၏ ပျံ့နှံ့မှုဆိုင်ရာ လက္ခဏာ (dispersion character) ဖြစ်သည်။ == တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာမဟုတ်သော အကွာအဝေးဂုဏ်သတ္တိများ (Non-Topological Metric Properties) == [[အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း|အကွာအဝေးရပ်ဝန်းများ]] (metric spaces) အပေါ် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသော ဂုဏ်သတ္တိများစွာတို့သည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာမပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိများ (topological invariants) မဟုတ်ကြပေ။ အကွာအဝေးရပ်ဝန်း <math>(M, d)</math> ၏ ဂုဏ်သတ္တိ <math>P</math> တစ်ခုအတွက် [[ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်|ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဖြစ်သော]] အကွာအဝေးရပ်ဝန်းများ (homeomorphic metric spaces) ဖြစ်သည့် <math>(X, d_X) \cong (Y, d_Y)</math> တွင် <math>(X, d_X)</math> က <math>P</math> ကို ပိုင်ဆိုင်ပြီး <math>(Y, d_Y)</math> က <math>P</math> ကို မပိုင်ဆိုင်ပါက အဆိုပါဂုဏ်သတ္တိသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာဂုဏ်သတ္တိ (topological property) မဟုတ်ပေ။ အကွာအဝေးဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်ရှိမှု (metric boundedness) နှင့် ကော်ချီ ပြည့်စုံမှု (Cauchy completeness) တို့သည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာဂုဏ်သတ္တိများ မဟုတ်ကြပေ။ စံယူကလစ် အကွာအဝေး (standard Euclidean metric) <math>d(a, b) = |a - b|</math> အသီးသီးတပ်ဆင်ထားသော [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်မျဉ်း]] (real line) <math>X = \mathbb{R}</math> နှင့် အဖွင့်အပိုင်းအခြား (open interval) <math>Y = (-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2})</math> တို့ကို သုံးသပ်ကြည့်ပါ။ :<math>f \colon \mathbb{R} \to \left(-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}\right), \quad f(x) = \arctan(x)</math> အထက်ပါဖန်ရှင်သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ပြောင်းပြန် (continuous inverse) <math>f^{-1}(y) = \tan(y)</math> ရှိသည့် [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ဘိုင်ဂျက်ရှင်း]] (continuous bijection) ဖြစ်ပြီး [[ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်]] (homeomorphism) <math>X \cong Y</math> ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ယူကလစ် အကွာအဝေးအရ * <math>X = \mathbb{R}</math> သည် ကော်ချီ-ပြည့်စုံသော (Cauchy-complete) ရပ်ဝန်းဖြစ်သော်လည်း ကန့်သတ်ချက်မဲ့ (unbounded) ဖြစ်သည်။ :<math>\operatorname{diam}(X) = \infty</math> * <math>Y = (-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2})</math> သည် ကန့်သတ်ချက်ရှိသော်လည်း (<math>\operatorname{diam}(Y) = \pi</math>) မပြည့်စုံသော (incomplete) ရပ်ဝန်းဖြစ်သည်။ အကြောင်းမှာ [[ကိန်းစဉ်]] (sequence) <math>y_n = \frac{\pi}{2} - \frac{1}{n}</math> သည် <math>Y</math> တွင် [[ကော်ချီ ကိန်းစဉ်]] (Cauchy sequence) ဖြစ်သော်လည်း <math>Y</math> အတွင်းမပါဝင်သော <math>\frac{\pi}{2} \notin Y</math> သို့ [[စုဆုံမှတ်|စုဆုံသောကြောင့်]] (converges) ဖြစ်သည်။ <math>X \cong Y</math> ဖြစ်သောကြောင့် အကွာအဝေးဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်ရှိမှုနှင့် ကော်ချီ ပြည့်စုံမှု နှစ်ရပ်စလုံးသည် ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်များအရ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခံရခြင်း မရှိပေ။ == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Juhász |first=István |last2=Soukup |first2=Lajos |last3=Szentmiklóssy |first3=Zoltán |title=Resolvability and monotone normality |journal=Israel Journal of Mathematics |volume=166 |issue=1 |pages=1–16 |date=2008 |doi=10.1007/s11856-008-1017-y |mr=2434005 |zbl=1154.54005}} * {{Citation |last=Munkres |first=James R. |title=Topology |edition=2nd |publisher=Prentice-Hall |publication-place=Upper Saddle River, NJ |date=2000 |isbn=0-13-181629-2}} * {{Citation |last=Willard |first=Stephen |title=General Topology |publisher=Addison-Wesley Pub. Co. |publication-place=Reading, Mass. |date=1970 |isbn=978-0-486-43479-7}} [[Category:တိုပေါ်လော်ဂျီ]] r0lqo8dvl9qpg608sygyz0t1qna1ymk 0 292821 1057855 2026-10-13T22:04:37Z Mkant00 135890 "'''ဘာနက် ရပ်ဝန်း''' (Banach space) ဆိုသည်မှာ <math>\mathbb{K} = \mathbb{R}</math> သို့မဟုတ် <math>\mathbb{K} = \mathbb{C}</math> ဖြစ်သော [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) <math>\mathbb{K}</math> အပေါ်တွင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057855 wikitext text/x-wiki '''ဘာနက် ရပ်ဝန်း''' (Banach space) ဆိုသည်မှာ <math>\mathbb{K} = \mathbb{R}</math> သို့မဟုတ် <math>\mathbb{K} = \mathbb{C}</math> ဖြစ်သော [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) <math>\mathbb{K}</math> အပေါ်တွင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည့် ပြည့်စုံသော (complete) စံနှုန်းသတ်မှတ်ထားသော [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (normed vector space) တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>Bourbaki (1987), p. V.87.</ref> ဤသင်္ချာသဘောတရားကို 1920 မှ 1922 ခုနှစ်အတွင်း စနစ်တကျ လေ့လာစူးစမ်းခဲ့သူ ပိုလန်လူမျိုး သင်္ချာပညာရှင် စတီဖန် ဘာနက် (Stefan Banach) ကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Narici and Beckenstein (2011), p. 93.</ref> == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် နှင့် အခြေခံသဘောသဘာဝ ဖော်ပြချက် (Definition and Fundamental Characterization) == <math>X</math> သည် [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) <math>\mathbb{K}</math> အပေါ်ရှိ [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (vector space) တစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ <math>X</math> အပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထားသော '''[[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]]''' (norm) ဆိုသည်မှာ အောက်ပါဂုဏ်သတ္တိများနှင့် ကိုက်ညီသည့် [[ဖန်ရှင်]] (function) <math>\|\cdot\| : X \to [0, \infty)</math> ဖြစ်သည် ။ *<math>\|x\| = 0</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ <math>x = 0</math> ဖြစ်ခြင်း (positive definiteness) * <math>\alpha \in \mathbb{K}</math> အားလုံးနှင့် <math>x \in X</math> အားလုံးအတွက် <math>\|\alpha x\| = |\alpha| \, \|x\|</math> ဖြစ်ခြင်း (absolute homogeneity) * <math>x, y \in X</math> အားလုံးအတွက် <math>\|x + y\| \leq \|x\| + \|y\|</math> ဖြစ်ခြင်း ([[တြိဂံ မညီမျှခြင်း|တြိဂံမညီမျှခြင်း]] သို့မဟုတ် subadditivity) စုံတွဲ <math>(X, \|\cdot\|)</math> ကို '''စံနှုန်းသတ်မှတ်ထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်း''' (normed vector space) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုစံနှုန်းသည် <math display="block">d(x, y) = \|x - y\|</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသော တည်နေရာရွှေ့ပြောင်းမှုအရ မပြောင်းလဲသည့် [[အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း|အကွာအဝေးဖန်ရှင်]] (translation-invariant metric) <math>d : X \times X \to [0, \infty)</math> ကို လှုံ့ဆော်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ <math>X</math> အတွင်းရှိ [[ကိန်းစဉ်]] (sequence) <math>(x_n)_{n=1}^\infty</math> တစ်ခုသည် ပေးထားသော <math>\varepsilon > 0</math> တိုင်းအတွက် <math>n, m \geq N</math> ဖြစ်သည့်အခါတိုင်း <math>\|x_n - x_m\| < \varepsilon</math> ပြည့်စုံစေသည့် ကိန်းပြည့် <math>N \in \mathbb{N}</math> တစ်ခု တည်ရှိပါက ၎င်းကို '''[[ကော်ချီ ကိန်းစဉ်]]''' (Cauchy sequence) ဟု ခေါ်သည်။ အကယ်၍ ရပ်ဝန်း <math>(X, \|\cdot\|)</math> သည် <math>d</math> နှင့် ပတ်သက်၍ ပြည့်စုံမှုရှိပါက ဆိုလိုသည်မှာ <math>X</math> အတွင်းရှိ ကော်ချီ ကိန်းစဉ်တိုင်းသည် <math>X</math> အတွင်းရှိ [[စုဆုံမှတ်]] (limit) သို့ စုဆုံပါက ထိုရပ်ဝန်းကို '''ဘာနက် ရပ်ဝန်း''' (Banach space) ဟု ခေါ်သည်။ === ကိန်းစဉ်တန်း ပေါင်းစည်းနိုင်စွမ်း စံသတ်မှတ်ချက် (Series Summability Criterion) === စံနှုန်းသတ်မှတ်ထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>X</math> တစ်ခုသည် ဘာနက် ရပ်ဝန်း ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ <math>X</math> အတွင်းရှိ [[အကြွင်းမဲ့ စုဆုံခြင်း|အကြွင်းမဲ့စုဆုံသော]] [[ကိန်းစဉ်တန်း|ကိန်းစဉ်တန်း]] (absolutely convergent series) တိုင်းသည် <math>X</math> အတွင်း စုဆုံခြင်းပင်ဖြစ်သည်။<ref>Megginson (1998), Theorem 1.3.9, p. 20.</ref> ဆိုလိုသည်မှာ <math>X</math> သည် ပြည့်စုံမှုရှိရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math display="block">\sum_{n=1}^\infty \|v_n\| < \infty \implies \sum_{n=1}^\infty v_n \text{ converges in } X</math> ဟူသောအချက် ပြည့်စုံခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ == တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ နှင့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံများ (Topological and Geometric Structures) == စံနှုန်းသတ်မှတ်ထားသော ရပ်ဝန်း <math>X</math> အတွင်း ဗဟို <math>x \in X</math> နှင့် အချင်းဝက် <math>r > 0</math> ရှိသော အဖွင့်စက်လုံး (open ball) နှင့် အပိတ်စက်လုံး (closed ball) များကို <math display="block">B(x, r) = \{y \in X \mid \|x - y\| < r\}, \qquad \overline{B}(x, r) = \{y \in X \mid \|x - y\| \leq r\}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ အပိတ် ယူနစ်စက်လုံး (closed unit ball) ကို <math>B_X = \overline{B}(0, 1)</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ ဤစက်လုံးများသည် ခုံးသောအစုများ (convex sets) ဖြစ်ကြပြီး မျှခြေရှိသောအစုများ (balanced sets) လည်း ဖြစ်ကြသည်။ စံနှုန်းမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (norm topology) သည် <math>X</math> ကို ဒေသအလိုက်ခုံးသော (locally convex) တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဗက်တာရပ်ဝန်း (topological vector space) တစ်ခု ဖြစ်စေသည်။ အကယ်၍ ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဗက်တာ[[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] (dimension) သည် အနန္တ (infinite) ဖြစ်ပါက အပိတ် ယူနစ်စက်လုံး <math>B_X</math> သည် ကျစ်လျစ်သောအစု (compact set) မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် အတိုင်းအတာအနန္တရှိသော ဘာနက် ရပ်ဝန်းများသည် ဒေသအလိုက်ကျစ်လျစ်မှု (locally compact) ဘယ်သောအခါမျှ မရှိကြပေ။<ref>Rudin (1991), Theorem 1.22, p. 17.</ref> ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုတည်းပေါ်ရှိ စံနှုန်းနှစ်ခု <math>\|\cdot\|_1</math> နှင့် <math>\|\cdot\|_2</math> တို့သည် <math>c \|x\|_1 \leq \|x\|_2 \leq C \|x\|_1</math> ဖြစ်စေသည့် ကိန်းသေများ <math>c, C > 0</math> တည်ရှိပါက ထိုစံနှုန်းများကို ထပ်တူညီသော စံနှုန်းများ (equivalent norms) ဟု ခေါ်သည်။ ထပ်တူညီသော စံနှုန်းများသည် တူညီသော တိုပေါ်လော်ဂျီကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အတိုင်းအတာအဆုံးရှိသော (finite-dimensional) ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုအပေါ်ရှိ မည်သည့် စံနှုန်းမဆို အချင်းချင်း အမြဲတမ်း ထပ်တူညီကြပြီး ထိုရပ်ဝန်းများသည် အမြဲတမ်း ပြည့်စုံမှုရှိကြသည်။ === တိုက်ရိုက်ပေါင်းလဒ်များ နှင့် စားလဒ်ရပ်ဝန်းများ (Direct Sums and Quotient Spaces) === ဘာနက် ရပ်ဝန်းများ <math>X_1, \dots, X_n</math> ၏ [[တိုက်ရိုက်ပေါင်းလဒ်]] (direct sum) <math>X = \bigoplus_{i=1}^n X_i</math> သည် <math>\|(x_1, \dots, x_n)\| = \sum_{i=1}^n \|x_i\|_{X_i}</math> ဟူသော စံနှုန်းအရ ဘာနက် ရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။ <math>M</math> သည် ဘာနက် ရပ်ဝန်း <math>X</math> ၏ အပိတ် မျဉ်းဖြောင့်ရပ်ဝန်းပိုင်း (closed linear subspace) ဖြစ်ပါက စားလဒ်ရပ်ဝန်း (quotient space) <math>X/M</math> သည် <math display="block">\|x + M\|_{X/M} = \inf_{m \in M} \|x + m\|</math> ဟူသော စားလဒ်စံနှုန်း (quotient norm) တပ်ဆင်ထားသည့်အခါ ဘာနက် ရပ်ဝန်း ဖြစ်လာသည်။<ref>Megginson (1998), Theorem 1.4.17, p. 30.</ref> ကန့်သတ်ချက်ရှိသော မျဉ်းဖြောင့်အော်ပရေတာ <math>T : X \to Y</math> တိုင်းကို သဘာဝကျသော ပရိုဂျက်ရှင်း <math>\pi : X \to X/\ker T</math> မှတစ်ဆင့် <math>T = T_1 \circ \pi</math> ဟူ၍ ပုံမှန် ဆခွဲကိန်းခွဲခြမ်းမှု (canonical factorization) ပြုလုပ်နိုင်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>\pi</math> သည် ပုံမှန် ပရိုဂျက်ရှင်း ဖြစ်ပြီး <math>T_1 : X/\ker T \to T(X)</math> သည် <math>T_1(x + \ker T) = T(x)</math> ဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသော [[ကာနယ်]] (kernel) မှတစ်ဆင့် ပုံဖော်သည့် [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော]] (injective) ကန့်သတ်ချက်ရှိ မျဉ်းဖြောင့်အော်ပရေတာ ဖြစ်သည်။<ref>Carothers (2005), p. 18.</ref> အဖွင့်ပုံဖော်မှု သီအိုရမ် (open mapping theorem) အရ <math>T_1</math> သည် <math>X/\ker T</math> မှ <math>T(X)</math> အပေါ်သို့ [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်|တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (topological isomorphism) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ပုံရိပ်အစု (range) <math>T(X)</math> သည် <math>Y</math> အတွင်း အပိတ်စု (closed set) ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ == ကန့်သတ်ချက်ရှိသော မျဉ်းဖြောင့်အော်ပရေတာများ နှင့် အခြေခံသီအိုရမ်များ (Bounded Linear Operators and Fundamental Theorems) == <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့သည် [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) <math>\mathbb{K}</math> အပေါ်ရှိ စံနှုန်းသတ်မှတ်ထားသော ရပ်ဝန်းများ (normed spaces) ဖြစ်ကြပါစေ။ [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|မျဉ်းဖြောင့်ပုံဖော်မှု]] (linear map) <math>T : X \to Y</math> သည် <math>X</math> တစ်ခုလုံးအပေါ်တွင် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော]] (continuous) ပုံဖော်မှုဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ ၎င်းသည် ကန့်သတ်ချက်ရှိသော [[အစု|အစုများ]] (bounded sets) အပေါ်တွင် ကန့်သတ်ချက်ရှိခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>x \in X</math> အားလုံးအတွက် <math>\|Tx\|_Y \leq C \|x\|_X</math> ဖြစ်စေသည့် <math>C \geq 0</math> တည်ရှိခြင်းပင်ဖြစ်သည်။<ref>Rudin (1991), Theorem 1.32, p. 24.</ref> သုညမဟုတ်သော ကန့်သတ်ချက်ရှိ [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|မျဉ်းဖြောင့်အော်ပရေတာ]] (non-zero bounded linear operator) တစ်ခုသည် ရပ်ဝန်း <math>X</math> တစ်ခုလုံးအပေါ်တွင် အလုံးစုံကန့်သတ်ချက်ရှိသော (globally bounded) အခြေအနေ မည်သည့်အခါမျှ မရှိနိုင်သော်လည်း အပိတ် ယူနစ်စက်လုံး (closed unit ball) <math>B_X</math> အပေါ်သို့ ၎င်း၏ ကန့်သတ်ခြင်း (restriction) သည် ကန့်သတ်ချက်ရှိသည်။ <math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့ ပုံဖော်သည့် အဆက်မပြတ် မျဉ်းဖြောင့်ပုံဖော်မှုများ၏ [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (vector space) ကို <math>B(X, Y)</math> ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math display="block">\|T\| = \sup_{x \in B_X} \|Tx\|_Y</math> ဟူသော အော်ပရေတာစံနှုန်း (operator norm) တပ်ဆင်ထားသည်။ <math>X \neq \{0\}</math> ဖြစ်သည့်အခါ ထိုစံနှုန်းကို <math display="block">\|T\| = \sup_{x \neq 0} \frac{\|Tx\|_Y}{\|x\|_X}</math> ဟူ၍လည်း ထပ်တူညီစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ အကယ်၍ <math>Y</math> သည် ဘာနက် ရပ်ဝန်း (Banach space) ဖြစ်ပါက <math>X</math> ပြည့်စုံမှု (completeness) ရှိသည်ဖြစ်စေ မရှိသည်ဖြစ်စေ <math>B(X, Y)</math> သည် အမြဲတမ်း ဘာနက် ရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။<ref>Megginson (1998), Theorem 1.5.1, p. 35.</ref> <math>X = Y</math> သည် သုညမဟုတ်သော ဘာနက် ရပ်ဝန်း ဖြစ်သည့်အခါ ရပ်ဝန်း <math>B(X) = B(X, X)</math> သည် အော်ပရေတာ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းခြင်း (operator composition) မြှောက်လဒ်အရ <math>\|ST\| \leq \|S\| \, \|T\|</math> နှင့် ထပ်တူရအော်ပရေတာ (identity operator) အတွက် <math>\|I\| = 1</math> တို့နှင့် ကိုက်ညီပြီး ထပ်တူရပါသော [[ဘာနက် အက္ခရာသင်္ချာ]] (unital Banach algebra) တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ === ဘာနက်၏ အခြေခံသီအိုရမ်များ (The Fundamental Theorems of Banach) === ဘာနက် ရပ်ဝန်းများအတွက် အောက်ပါ အခြေခံသီအိုရမ်ကြီး လေးခုသည် ဘလဲ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရမ် (Baire category theorem) ကို အခြေခံ၍ မှန်ကန်ကြသည်။ * '''တစ်ပြေးညီကန့်သတ်ချက်ရှိမှု အခြေခံသဘောတရား (ဘာနက်-ရှတိုင်းဟောက်စ် သီအိုရမ်)''' (Uniform Boundedness Principle (Banach–Steinhaus Theorem)) - <math>X</math> သည် ဘာနက် ရပ်ဝန်း ဖြစ်ပြီး <math>Y</math> သည် စံနှုန်းသတ်မှတ်ထားသော ရပ်ဝန်း ဖြစ်ပါစေ။ <math>\mathcal{F} \subseteq B(X, Y)</math> သည် ကန့်သတ်ချက်ရှိသော မျဉ်းဖြောင့်အော်ပရေတာများ၏ စုစည်းမှု (family of bounded linear operators) တစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ အကယ်၍ <math>x \in X</math> တိုင်းအတွက် :<math>\sup_{T \in \mathcal{F}} \|T(x)\|_Y < \infty</math> ဖြစ်ပါက :<math>\sup_{T \in \mathcal{F}} \|T\| < \infty</math> ရရှိသည်။<ref>Rudin (1991), Theorem 2.5, p. 43.</ref> * '''အဖွင့်ပုံဖော်မှု သီအိုရမ်''' (Open Mapping Theorem) - <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့သည် ဘာနက် ရပ်ဝန်းများ ဖြစ်ပါစေ။ အကယ်၍ <math>T \in B(X, Y)</math> သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်သော]] (surjective) ပုံဖော်မှု ဖြစ်ပါက <math>T</math> သည် အဖွင့်ပုံဖော်မှု (open map) ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>X</math> ၏ အဖွင့်စုပိုင်း (open subset) <math>U \subseteq X</math> တိုင်းအတွက် <math>T(U)</math> သည် <math>Y</math> အတွင်း အဖွင့်စု ဖြစ်သည်။<ref>Rudin (1991), Theorem 2.11, p. 47.</ref> * '''ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ပြောင်းပြန်သီအိုရမ်''' (Bounded Inverse Theorem) - <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့သည် ဘာနက် ရပ်ဝန်းများ ဖြစ်ပါစေ။ အကယ်၍ <math>T \in B(X, Y)</math> သည် [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော]] (bijective) ပုံဖော်မှု ဖြစ်ပါက ၎င်း၏ ပြောင်းပြန် မျဉ်းဖြောင့်ပုံဖော်မှု (inverse linear map) <math>T^{-1} : Y \to X</math> သည် ကန့်သတ်ချက်ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် <math>T</math> သည် ဘာနက် ရပ်ဝန်းများအကြား [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (isomorphism) တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>Rudin (1991), Corollary 2.12, p. 48.</ref> * '''အပိတ်ဂရပ် သီအိုရမ်''' (Closed Graph Theorem) - <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့သည် ဘာနက် ရပ်ဝန်းများ ဖြစ်ကြပြီး <math>T : X \to Y</math> သည် <math>X</math> တစ်ခုလုံးအပေါ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသော မျဉ်းဖြောင့်ပုံဖော်မှုတစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ [[ဖန်ရှင်၏ ဂရပ်|ဂရပ်]] (graph) <math>\Gamma(T) = \{(x, Tx) \mid x \in X\}</math> သည် <math>X \oplus Y</math> အတွင်း အပိတ်စုဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>T</math> သည် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း]]ပင်ဖြစ်သည်။<ref>Rudin (1991), Theorem 2.15, p. 50.</ref> == ဒွန်တွဲမှု၊ အားနည်းသော တိုပေါ်လော်ဂျီများ နှင့် ကိုယ်ပြန်ဟပ်မှု (Duality, Weak Topologies, and Reflexivity) == === အဆက်မပြတ် ဒွန်တွဲရပ်ဝန်း (The Continuous Dual Space) === စံနှုန်းသတ်မှတ်ထားသော ရပ်ဝန်း (normed space) <math>X</math> ၏ '''[[ဒွန်တွဲရပ်ဝန်း|အဆက်မပြတ် ဒွန်တွဲရပ်ဝန်း]]''' (continuous dual space) ဆိုသည်မှာ <math display="block">\|f\|_{X'} = \sup_{x \in B_X} |f(x)|</math> ဟူသော ဒွန်တွဲစံနှုန်း (dual norm) တပ်ဆင်ထားသည့် အဆက်မပြတ် [[မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ်|မျဉ်းဖြောင့်ဖန်ရှင်နယ်များ]] (continuous linear functionals) ၏ ရပ်ဝန်း <math>X' = B(X, \mathbb{K})</math> ဖြစ်သည်။ စကေလာ[[ဖီးလ်ဒ်]] (scalar field) <math>\mathbb{K}</math> သည် ပြည့်စုံသော (complete) ဖီးလ်ဒ်ဖြစ်သောကြောင့် <math>X'</math> သည် အမြဲတမ်း ဘာနက် ရပ်ဝန်း (Banach space) ဖြစ်သည်။<ref>Megginson (1998), p. 41.</ref> [[ဒွန်တွဲရပ်ဝန်း]]၏ အပိတ် ယူနစ်စက်လုံး (closed unit ball) ကို <math display="block">B_{X'} := \{f \in X' \mid \|f\|_{X'} \leq 1\}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ * '''[[ဟန်း-ဘာနက် သီအိုရမ်|ဟန်း-ဘာနက် တိုးချဲ့ချက်သီအိုရမ်]]''' (Hahn–Banach Extension Theorem) - <math>X</math> သည် <math>\mathbb{K}</math> အပေါ်ရှိ [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (vector space) တစ်ခု ဖြစ်ပြီး <math>p : X \to \mathbb{R}</math> သည် နိမ့်ကျမျဉ်းဖြောင့်ဂုဏ်ရှိသော ဖန်ရှင် (sublinear function) (<math>\mathbb{K} = \mathbb{R}</math> ဖြစ်ပါက) သို့မဟုတ် ဆီမီးစံနှုန်း (seminorm) (<math>\mathbb{K} = \mathbb{C}</math> ဖြစ်ပါက) ဖြစ်ပါစေ။ <math>Y \subseteq X</math> သည် ရပ်ဝန်းပိုင်း (subspace) တစ်ခု ဖြစ်ပြီး <math>f : Y \to \mathbb{K}</math> သည် <math>y \in Y</math> အားလုံးအတွက် <math>\operatorname{Re}(f(y)) \leq p(y)</math> နှင့် ကိုက်ညီသော [[မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ်|မျဉ်းဖြောင့်ဖန်ရှင်နယ်]] (linear functional) ဖြစ်ပါစေ။ ထိုအခါ <math>F|_Y = f</math> ဖြစ်ပြီး <math>x \in X</math> အားလုံးအတွက် [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်ပိုင်း]] (real part) <math>\operatorname{Re}(F(x)) \leq p(x)</math> ပြည့်စုံစေသည့် မျဉ်းဖြောင့်ဖန်ရှင်နယ် <math>F : X \to \mathbb{K}</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။<ref>Rudin (1991), Theorem 3.2, p. 56.</ref> * '''စံနှုန်းသတ်မှတ် မျဉ်းဖြောင့်ဖန်ရှင်နယ်များ''' (Norming Functionals) - သုညမဟုတ်သော [[ဗက်တာ]] (non-zero vector) <math>x \in X \setminus \{0\}</math> တိုင်းအတွက် <math>\|f\|_{X'} = 1</math> နှင့် <math>f(x) = \|x\|_X</math> ဖြစ်စေသော အဆက်မပြတ် [[မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ်|မျဉ်းဖြောင့်ဖန်ရှင်နယ်]] <math>f \in X'</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။<ref>Megginson (1998), Theorem 1.9.6, p. 75.</ref> * '''ရပ်ဝန်းပိုင်းများနှင့် စားလဒ်များ၏ ဒွန်တွဲရပ်ဝန်း''' (Dual of Subspaces and Quotients) - အကယ်၍ <math>M</math> သည် ဘာနက် ရပ်ဝန်း <math>X</math> ၏ အပိတ် မျဉ်းဖြောင့်ရပ်ဝန်းပိုင်း (closed linear subspace) ဖြစ်ပါက ထောင့်မှန်ကျရပ်ဝန်း (orthogonal space) ကို <math>M^\bot = \{f \in X' \mid f(m) = 0, \forall m \in M\}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ ထိုအခါ <math>(X/M)'</math> သည် <math>M^\bot</math> နှင့် [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်|အကွာအဝေးထိန်းသိမ်းစွာ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဖြစ်သော]] (isometrically isomorphic) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>M'</math> သည်လည်း <math>X'/M^\bot</math> နှင့် အကွာအဝေးထိန်းသိမ်းစွာ အိုင်ဆိုမော်ဖစ် ဖြစ်သည်။<ref>Megginson (1998), Theorems 1.10.16–1.10.17, pp. 94–95.</ref> === အားနည်းသော နှင့် အားနည်းသော* တိုပေါ်လော်ဂျီများ (Weak and Weak* Topologies) === <math>X</math> အပေါ်ရှိ '''အားနည်းသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]]''' (weak topology) ဆိုသည်မှာ ဖန်ရှင်နယ် <math>f \in X'</math> အားလုံးကို အဆက်မပြတ်ဖြစ်စေသည့် အကြမ်းဆုံးတိုပေါ်လော်ဂျီ (coarsest topology) ဖြစ်သည်။ အားနည်းသော တိုပေါ်လော်ဂျီသည် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် (Hausdorff) [[ရပ်ဝန်း]] ဖြစ်သည့်အပြင် ဒေသအလိုက်ခုံးသော (locally convex) ရပ်ဝန်းလည်း ဖြစ်သည်။ <math>X'</math> အပေါ်ရှိ '''အားနည်းသော* တိုပေါ်လော်ဂျီ''' (weak* topology) ဆိုသည်မှာ <math>x \in X</math> တိုင်းအတွက် သတ်မှတ်ထားသော တန်ဖိုးရှာပုံဖော်မှုများ (evaluation maps) <math>f \mapsto f(x)</math> အားလုံးကို အဆက်မပြတ်ဖြစ်စေသည့် အကြမ်းဆုံးတိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သည်။ * '''ဘာနက်-အလာအိုဂလူး သီအိုရမ်''' (Banach–Alaoglu Theorem) - <math>X</math> သည် စံနှုန်းသတ်မှတ်ထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်း ဖြစ်ပါစေ။ ဒွန်တွဲရပ်ဝန်း၏ အပိတ် ယူနစ်စက်လုံး <math>B_{X'}</math> သည် အားနည်းသော* တိုပေါ်လော်ဂျီတွင် ကျစ်လျစ်သော (compact) [[အစု]] ဖြစ်သည်။<ref>Rudin (1991), Theorem 3.15, p. 68.</ref> အကယ်၍ <math>X</math> သည် ခွဲထုတ်၍ရသော (separable) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပါက <math>B_{X'}</math> သည် အားနည်းသော* တိုပေါ်လော်ဂျီတွင် မက်ထရစ်အသွင်ပြောင်းနိုင်သော (metrizable) ရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။<ref>Megginson (1998), Theorem 2.6.23, p. 231.</ref> === ဘိုင်ဒွန်တွဲ နှင့် ကိုယ်ပြန်ဟပ်မှု (Bidual and Reflexivity) === <math>X</math> ၏ '''[[ဒွန်တွဲရပ်ဝန်း|ဘိုင်ဒွန်တွဲ]]''' (bidual) ဆိုသည်မှာ <math>X'' = (X')'</math> ဖြစ်သည်။ <math display="block">F_X(x)(f) = f(x), \quad \forall f \in X'</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသော ပုံမှန် တန်ဖိုးရှာပုံဖော်မှု (canonical evaluation map) <math>F_X : X \to X''</math> သည် <math>X</math> မှ <math>X''</math> အတွင်းသို့ ပုံဖော်သည့် မျဉ်းဖြောင့် [[အကွာအဝေးထိန်းသိမ်းမှု|အကွာအဝေးထိန်းသိမ်းသော]] ထည့်သွင်းခြင်း (isometric embedding) တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>Megginson (1998), Theorem 1.11.1, p. 97.</ref> စံနှုန်းသတ်မှတ်ထားသော ရပ်ဝန်း <math>X</math> ၏ ပုံမှန်ပုံဖော်မှု <math>F_X : X \to X''</math> သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်သော]] (surjective) ပုံဖော်မှု ဖြစ်ပါက ထိုရပ်ဝန်းကို '''ကိုယ်ပြန်ဟပ်သော''' (reflexive) ရပ်ဝန်းဟု ခေါ်သည်။ ကိုယ်ပြန်ဟပ်သော စံနှုန်းသတ်မှတ်ထားသော ရပ်ဝန်းတိုင်းသည် ဘာနက် ရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။ * '''ဂိုးလ်စတိုင်း၏ သီအိုရမ်''' (Goldstine's Theorem) - အပိတ် ယူနစ်စက်လုံး၏ [[ပုံရိပ်_နှင့်_မူလပုံရိပ်#ပုံရိပ်_(Image)|ပုံရိပ်]] <math>F_X(B_X)</math> သည် ဘိုင်ဒွန်တွဲ၏ အပိတ် ယူနစ်စက်လုံး <math>B_{X''}</math> အတွင်း၌ အားနည်းသော*-သိပ်သည်းသော (weak*-dense) အစု ဖြစ်သည်။<ref>Megginson (1998), Theorem 2.6.26, p. 233.</ref> * '''အားနည်းသော ကျစ်လျစ်မှု သတ်မှတ်ဖော်ပြချက်''' (Weak Compactness Characterization) - ဘာနက် ရပ်ဝန်း <math>X</math> သည် ကိုယ်ပြန်ဟပ်သော ရပ်ဝန်းဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ ၎င်း၏ အပိတ် ယူနစ်စက်လုံး <math>B_X</math> သည် အားနည်းသော တိုပေါ်လော်ဂျီတွင် ကျစ်လျစ်သော အစုဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။<ref>Megginson (1998), Theorem 2.8.2, p. 247.</ref> * '''အေးဘားလိုင်း-ရှမူးလ်ယန် သီအိုရမ်''' (Eberlein–Šmulian Theorem) - ဘာနက် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ အစုပိုင်းတစ်ခုသည် အားနည်းစွာ ကျစ်လျစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ၎င်းသည် အားနည်းစွာ ကိန်းစဉ်အရကျစ်လျစ်သော (sequentially compact) အစုဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>X</math> သည် ကိုယ်ပြန်ဟပ်သော ရပ်ဝန်းဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>X</math> အတွင်းရှိ ကန့်သတ်ချက်ရှိသော [[ကိန်းစဉ်]] (bounded sequence) တိုင်း၌ အားနည်းစွာ စုဆုံသော ကိန်းစဉ်ပိုင်း (weakly convergent subsequence) တစ်ခု ပါဝင်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။<ref>Wojtaszczyk (1991), Theorem II.C.3, p. 49; Megginson (1998), Corollary 2.8.9, p. 251.</ref> * '''ဂျိမ်းစ်၏ သီအိုရမ်''' (James's Theorem) - <math>\mathbb{R}</math> သို့မဟုတ် <math>\mathbb{C}</math> အပေါ်ရှိ ဘာနက် ရပ်ဝန်း <math>X</math> သည် ကိုယ်ပြန်ဟပ်သော ရပ်ဝန်းဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ အဆက်မပြတ် မျဉ်းဖြောင့်ဖန်ရှင်နယ် <math>f \in X'</math> တိုင်းသည် အပိတ် ယူနစ်စက်လုံးအပေါ်၌ ၎င်း၏ စံနှုန်းသို့ ရောက်ရှိခြင်း (attains its norm) ပင်ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>|f(x)| = \|f\|_{X'}</math> ဖြစ်စေသည့် <math>x \in B_X</math> တစ်ခု တည်ရှိခြင်းပင်ဖြစ်သည်။<ref>Megginson (1998), Theorem 2.8.14, p. 254.</ref> == ရှေးရိုး ဘာနက် ရပ်ဝန်းများ နှင့် ခိုင်မာသော ဒွန်တွဲများ (Classical Banach Spaces and Concrete Duals) == === ကိန်းစဉ်ရပ်ဝန်းများ နှင့် ဖန်ရှင်ရပ်ဝန်းများ (Sequence and Function Spaces) === * '''ရပ်ဝန်း <math>c_0</math>''' (The space <math>c_0</math>) - <math>\|x\|_\infty = \sup_{n} |x_n|</math> ဟူသော စူပရီမမ်စံနှုန်း (supremum norm) တပ်ဆင်ထားသည့် သုညသို့ စုဆုံသော [[စကေလာ]] [[ကိန်းစဉ်|ကိန်းစဉ်များ]] (scalar sequences) ၏ ရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ [[ဒွန်တွဲရပ်ဝန်း]] (dual space) သည် <math>\ell^1</math> နှင့် အကွာအဝေးထိန်းသိမ်းစွာ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဖြစ်သော (isometrically isomorphic) ရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။<ref>Megginson (1998), Theorem 1.12.8, p. 110.</ref> * '''ရပ်ဝန်းများဖြစ်သော <math>\ell^p</math> နှင့် <math>L^p(\mu)</math>''' (The spaces <math>\ell^p</math> and <math>L^p(\mu)</math>) - <math>1 \leq p < \infty</math> အတွက် <math>\ell^p</math> သည် [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]] (norm) <math>\|x\|_p = (\sum_{n=1}^\infty |x_n|^p)^{1/p}</math> ရှိသော ကိန်းစဉ်များ (sequences) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ရပ်ဝန်း <math>L^p(\mu)</math> သည် <math>\int |f|^p \, d\mu < \infty</math> နှင့် ကိုက်ညီပြီး <math>\mu</math>-နေရာတိုင်းနီးပါး (almost everywhere) တူညီမှုအရ သတ်မှတ်ထားသော တိုင်းတာနိုင်သော [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] (measurable functions) ၏ [[ထပ်တူညီမှုအတန်းအစား|ထပ်တူညီမှုအတန်းအစားများ]] (equivalence classes) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားကာ စံနှုန်းမှာ <math>\|f\|_p = (\int |f|^p \, d\mu)^{1/p}</math> ဖြစ်သည်။ <math>1 < p < \infty</math> ဖြစ်သည့်အခါ ကွန်ဂျူဂိတ် ထပ်ညွှန်း (conjugate exponent) သည် <math>q = p/(p - 1)</math> ဖြစ်ပြီး <math>L^p(\mu)</math> ၏ ဒွန်တွဲရပ်ဝန်းသည် <math>L^q(\mu)</math> နှင့် အကွာအဝေးထိန်းသိမ်းစွာ အိုင်ဆိုမော်ဖစ် ဖြစ်သည်။<ref>Rudin (1991), Theorem 3.17, p. 70.</ref> ထို့ကြောင့် <math>1 < p < \infty</math> အတွက် <math>L^p(\mu)</math> နှင့် <math>\ell^p</math> တို့သည် ကိုယ်ပြန်ဟပ်သော (reflexive) ရပ်ဝန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ရပ်ဝန်းများဖြစ်ကြသော <math>\ell^1, c_0, \ell^\infty</math> နှင့် (<math>L^1([0, 1])</math> ကဲ့သို့သော) အတိုင်းအတာအနန္တရှိသော (infinite-dimensional) မည်သည့် <math>L^1(\mu)</math> ရပ်ဝန်းမဆို ကိုယ်ပြန်ဟပ်မှု မရှိကြပေ။ * '''ရပ်ဝန်း <math>C(K)</math>''' (The space <math>C(K)</math>) - ဗလာမဟုတ်သော (non-empty) ကျစ်လျစ်သော ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်း (compact Hausdorff space) <math>K</math> အတွက် <math>C(K)</math> သည် <math>\|f\|_\infty = \max_{x \in K} |f(x)|</math> ဟူသော စူပရီမမ်စံနှုန်း တပ်ဆင်ထားသည့် <math>K</math> အပေါ်ရှိ [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ဖန်ရှင်များ]] (continuous functions) ၏ ဘာနက် ရပ်ဝန်း (Banach space) ဖြစ်သည်။ ရီးဇ်-မာကော့ဗ်-ကာကူတာနီ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုသီအိုရမ် (Riesz–Markov–Kakutani representation theorem) အရ <math>C(K)</math> ၏ အဆက်မပြတ် ဒွန်တွဲရပ်ဝန်း (continuous dual space) သည် ပုံမှန် ဘိုရဲလ် အတိုင်းအတာများ (regular Borel measures) ၏ ရပ်ဝန်း <math>M(K)</math> နှင့် အကွာအဝေးထိန်းသိမ်းစွာ အိုင်ဆိုမော်ဖစ် ဖြစ်သည်။<ref>Rudin (1991), Theorem 3.19, p. 73.</ref> * '''[[ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း|ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းများ]]''' (Hilbert Spaces) - အနားပြိုင်စတုဂံညီမျှခြင်း (parallelogram law) <math>\|x + y\|^2 + \|x - y\|^2 = 2(\|x\|^2 + \|y\|^2)</math> မှတစ်ဆင့် [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)|အတွင်းမြှောက်လဒ်]] (inner product) <math>\|x\| = \sqrt{\langle x, x \rangle}</math> မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော စံနှုန်းတပ်ဆင်ထားသည့် ဘာနက် ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရီးဇ် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုသီအိုရမ် (Riesz representation theorem) အရ အဆက်မပြတ် [[မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ်|မျဉ်းဖြောင့်ဖန်ရှင်နယ်]] (continuous linear functional) တိုင်းကို တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) <math>y \in H</math> အတွက် <math>f(x) = \langle x, y \rangle</math> ဟု ဖော်ပြနိုင်သောကြောင့် ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းများသည် ကိုယ်တိုင်ဒွန်တွဲ (self-dual) ဖြစ်သည့်အပြင် ကိုယ်ပြန်ဟပ်မှုလည်း ရှိကြသည်။<ref>Rudin (1991), Theorem 4.12, p. 90.</ref> ဂျိမ်းစ် ရပ်ဝန်း (James space) <math>J</math> သည် ၎င်း၏ ဘိုင်ဒွန်တွဲ (bidual) <math>J''</math> နှင့် အကွာအဝေးထိန်းသိမ်းစွာ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဖြစ်ပြီး [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] (dimension) <math>\dim(J''/F_J(J)) = 1</math> ပြည့်စုံသော်လည်း ကိုယ်ပြန်ဟပ်မှုမရှိသော ဘာနက် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဥပမာ ဖြစ်သည်။<ref>Lindenstrauss and Tzafriri (1977), p. 25.</ref> == ရှောင်းဒါး အခြေအစုများ (Schauder Bases) == ဘာနက် ရပ်ဝန်း (Banach space) <math>X</math> အတွင်းရှိ [[ကိန်းစဉ်]] (sequence) <math>(e_n)_{n=1}^\infty</math> သည် <math>x \in X</math> တိုင်းအတွက် <math display="block">x = \sum_{n=1}^\infty x_n e_n = \lim_{N \to \infty} \sum_{n=1}^N x_n e_n</math> ပြည့်စုံစေသည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော စကေလာကိန်းစဉ် (unique sequence of scalars) <math>(x_n)_{n=1}^\infty</math> တည်ရှိပါက ထိုကိန်းစဉ်ကို '''[[အခြေအစု|ရှောင်းဒါး အခြေအစု]]''' (Schauder basis) ဟု ခေါ်သည်။<ref>Lindenstrauss and Tzafriri (1977), p. 1.</ref> ရှောင်းဒါး အခြေအစုရှိသော ဘာနက် ရပ်ဝန်းတိုင်းသည် ခွဲထုတ်၍ရသော (separable) ရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။ <math>e_n^*(x) = x_n</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည့် ကိုဩဒိနိတ် ဖန်ရှင်နယ်များ (coordinate functionals) <math>e_n^* : X \to \mathbb{K}</math> သည် <math>X</math> အပေါ်ရှိ ကန့်သတ်ချက်ရှိသော [[မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ်|မျဉ်းဖြောင့်ဖန်ရှင်နယ်များ]] (bounded linear functionals) (ဘိုင်ထောင့်မှန်ကျ ဖန်ရှင်နယ်များ (biorthogonal functionals)) ဖြစ်ကြသည်။ ပယ် အန်ဖလို (Per Enflo) သည် ရှောင်းဒါး အခြေအစု မရှိသည့်အပြင် ချဉ်းကပ်တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိ (approximation property) လည်း ကင်းမဲ့နေသော ခွဲထုတ်၍ရသည့် ဘာနက် ရပ်ဝန်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်ပြခဲ့သည်။<ref>Enflo (1973), pp. 309–317.</ref> == တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ တန်ဆာမြှောက်လဒ်များ (Topological Tensor Products) == <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့သည် [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) <math>\mathbb{K}</math> အပေါ်ရှိ [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ဗက်တာရပ်ဝန်းများ]] (vector spaces) ဖြစ်ပါစေ။ [[တန်ဆာ မြှောက်လဒ်|အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တန်ဆာမြှောက်လဒ်]] (algebraic tensor product) <math>X \otimes Y</math> သည် အောက်ပါ [[အလုံးစုံအကျုံးဝင်သော ဂုဏ်သတ္တိ]] (universal property) နှင့် ကိုက်ညီသည် ။ [[မျဉ်းဖြောင့်နှစ်ထပ်ပုံစံ|မျဉ်းဖြောင့်နှစ်ထပ်ပုံဖော်မှု]] (bilinear map) <math>T : X \times Y \to Z</math> တိုင်းသည် <math>T(x, y) = \widetilde{T}(x \otimes y)</math> ဖြစ်စေသည့် [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|မျဉ်းဖြောင့်ပုံဖော်မှု]] (linear map) <math>\widetilde{T} : X \otimes Y \to Z</math> မှတစ်ဆင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်စွာ ဆခွဲကိန်းခွဲခြမ်းမှု ပြုလုပ်နိုင်သည်။<ref>Ryan (2002), p. 1.</ref> ဘာနက် ရပ်ဝန်းများ (Banach spaces) <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> အတွက် ကြက်ခြေခတ် စံနှုန်းများ (cross-norms) သည် <math>x \in X, y \in Y</math> အားလုံးအတွက် <math>\|x \otimes y\| = \|x\| \, \|y\|</math> နှင့် ကိုက်ညီကြသည် ။ *<math>u \in X \otimes Y</math> အတွက် '''ပရိုဂျက်တစ် ကြက်ခြေခတ် စံနှုန်း''' (projective cross-norm) <math>\pi</math> ကို <math display="block">\|u\|_\pi = \inf \left\{ \sum_{i=1}^n \|x_i\| \, \|y_i\| \;\Big|\; u = \sum_{i=1}^n x_i \otimes y_i \right\}</math> ဟု အင်ဖီမမ် (infimum) ဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ <math>(X \otimes Y, \|\cdot\|_\pi)</math> ၏ ပြည့်စုံစေခြင်း (completion) ရလဒ်ကို '''[[တန်ဆာ မြှောက်လဒ်|ပရိုဂျက်တစ် တန်ဆာမြှောက်လဒ်]]''' (projective tensor product) ဟု ခေါ်ပြီး <math>X \widehat{\otimes}_\pi Y</math> ဟု ရေးသားဖော်ပြသည်။<ref>Ryan (2002), p. 15.</ref> *<math>u \in X \otimes Y</math> အတွက် '''အင်ဂျက်တစ် ကြက်ခြေခတ် စံနှုန်း''' (injective cross-norm) <math>\varepsilon</math> ကို <math>u = \sum_{i=1}^n x_i \otimes y_i</math> ဖြစ်သည့်အခါ <math display="block">\|u\|_\varepsilon = \sup \left\{ \left| \sum_{i=1}^n f(x_i) g(y_i) \right| \;\Big|\; f \in B_{X'}, \, g \in B_{Y'} \right\}</math> ဟု စူပရီမမ် (supremum) ဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ <math>(X \otimes Y, \|\cdot\|_\varepsilon)</math> ၏ ပြည့်စုံစေခြင်း ရလဒ်ကို '''[[တန်ဆာ မြှောက်လဒ်|အင်ဂျက်တစ် တန်ဆာမြှောက်လဒ်]]''' (injective tensor product) ဟု ခေါ်ပြီး <math>X \widehat{\otimes}_\varepsilon Y</math> ဟု ရေးသားဖော်ပြသည်။<ref>Ryan (2002), p. 45.</ref> ဗလာမဟုတ်သော (non-empty) ကျစ်လျစ်သော ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်း (compact Hausdorff space) <math>K</math> နှင့် ဘာနက် ရပ်ဝန်း <math>Y</math> အတွက် အောက်ပါ ပုံမှန် အကွာအဝေးထိန်းသိမ်းသော [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်|အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များ]] (canonical isometric isomorphisms) တည်ရှိကြသည် ။ <math display="block">C(K) \widehat{\otimes}_\varepsilon Y \cong C(K, Y), \qquad L^1([0, 1]) \widehat{\otimes}_\pi Y \cong L^1([0, 1], Y).</math><ref>Ryan (2002), pp. 29, 49–50.</ref> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last1=Banach |first1=Stefan |title=Théorie des opérations linéaires |publisher=Monografie Matematyczne |publication-place=Warszawa |date=1932}} * {{Citation |last1=Bourbaki |first1=Nicolas |title=Topological Vector Spaces: Chapters 1–5 |series=Elements of Mathematics |publisher=Springer-Verlag |publication-place=Berlin, New York |date=1987 |isbn=978-3-540-13627-9}} * {{Citation |last1=Carothers |first1=Neal L. |title=A Short Course on Banach Space Theory |series=London Mathematical Society Student Texts |volume=64 |publisher=Cambridge University Press |publication-place=Cambridge |date=2005 |isbn=978-0-521-84283-9}} * {{Citation |last1=Diestel |first1=Joseph |title=Sequences and Series in Banach Spaces |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=92 |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |date=1984 |isbn=978-0-387-90859-5}} * {{Citation |last1=Enflo |first1=Per |title=A counterexample to the approximation property in Banach spaces |journal=Acta Mathematica |volume=130 |date=1973 |pages=309–317 |doi=10.1007/BF02392270}} * {{Citation |last1=Lindenstrauss |first1=Joram |last2=Tzafriri |first2=Lior |title=Classical Banach Spaces I: Sequence Spaces |series=Ergebnisse der Mathematik und ihrer Grenzgebiete |volume=92 |publisher=Springer-Verlag |publication-place=Berlin, Heidelberg |date=1977 |isbn=978-3-540-08072-5}} * {{Citation |last1=Megginson |first1=Robert E. |title=An Introduction to Banach Space Theory |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=183 |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |date=1998 |isbn=978-0-387-98431-5}} * {{Citation |last1=Narici |first1=Lawrence |last2=Beckenstein |first2=Edward |title=Topological Vector Spaces |edition=2nd |publisher=CRC Press |publication-place=Boca Raton, FL |date=2011 |isbn=978-1-58488-866-6}} * {{Citation |last1=Rudin |first1=Walter |title=Functional Analysis |edition=2nd |publisher=McGraw-Hill |publication-place=New York |date=1991 |isbn=978-0-07-054236-5}} * {{Citation |last1=Ryan |first1=Raymond A. |title=Introduction to Tensor Products of Banach Spaces |series=Springer Monographs in Mathematics |publisher=Springer-Verlag |publication-place=London |date=2002 |isbn=978-1-85233-437-6}} * {{Citation |last1=Wojtaszczyk |first1=Przemysław |title=Banach Spaces for Analysts |series=Cambridge Studies in Advanced Mathematics |volume=25 |publisher=Cambridge University Press |publication-place=Cambridge |date=1991 |isbn=978-0-521-35618-3}} [[ကဏ္ဍ:ဖန်ရှင်နယ်_ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ]] mo9118nlfr1m2hytbbt5efl8ciqo3y7 0 292822 1057857 2026-10-13T22:19:54Z Mkant00 135890 "'''[[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း]]''' (differential equation) တစ်ခုသည် သီးခြားအခြေအနေနှစ်ရပ်တွင် '''တစ်ပြေးညီ''' (homogeneous) ဖြစ်နိုင်သ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057857 wikitext text/x-wiki '''[[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း]]''' (differential equation) တစ်ခုသည် သီးခြားအခြေအနေနှစ်ရပ်တွင် '''တစ်ပြေးညီ''' (homogeneous) ဖြစ်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့မှာ စကေးအရွယ်အစားအရ မပြောင်းလဲသော မြှောက်ဖော်ကိန်းများပါရှိသည့် ပထမအဆင့် ရိုးရိုးဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်းများ (first-order ordinary differential equations) နှင့် တစ်ပြေးညီမဟုတ်သော အရင်းအမြစ်ကိန်းပိုင်း (inhomogeneous source term) မပါဝင်သည့် မည်သည့်အဆင့်မဆိုရှိသော မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်းများ (linear differential equations) ဖြစ်ကြသည်။ ပထမအဆင့် ရိုးရိုးဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်းတစ်ခုကို <math display="block">M(x, y)\,dx + N(x, y)\,dy = 0</math> ဟု ရေးသားနိုင်ပြီး <math>M</math> နှင့် <math>N</math> တို့သည် <math>x</math> နှင့် <math>y</math> တို့၏ တူညီသော ဒီဂရီ (degree) ရှိသည့် [[ဖန်ရှင်|တစ်ပြေးညီ ဖန်ရှင်များ]] (homogeneous functions) ဖြစ်ကြပါက ထိုညီမျှခြင်းကို တစ်ပြေးညီဖြစ်သည်ဟု ခေါ်ဆိုသည်။<ref>Zill (2013), p. 72.</ref> ဤအခြေအနေတွင် ကိန်းရှင်ပြောင်းလဲခြင်း (change of variables) ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်းကို ခွဲထုတ်၍ရသော ညီမျှခြင်း (separable equation) အဖြစ်သို့ အသွင်ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်အော်ပရေတာ]] (linear differential operator) <math>L</math> သည် တစ်ပြေးညီ မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်းကို <math display="block">L(y) = 0</math> ဟု သတ်မှတ်ဖော်ပြသည်။ သုညမဟုတ်သော အရင်းအမြစ်ကိန်းပိုင်းပါဝင်သည့် ညီမျှခြင်းကို တစ်ပြေးညီမဟုတ်သော (inhomogeneous) ညီမျှခြင်းဟု ခေါ်ဆိုသည်။<ref>Ince (1956), p. 73.</ref> == တစ်ပြေးညီ ပထမအဆင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်းများ (Homogeneous First-Order Differential Equations) == <math>M(x, y)</math> နှင့် <math>N(x, y)</math> တို့သည် [[အရင်းအမြစ်စု|နယ်ပယ်]] (domain) <math>D \subseteq \mathbb{R}^2</math> ပေါ်တွင် ဒီဂရီ (degree) <math>n</math> ရှိသော [[ဖန်ရှင်|တစ်ပြေးညီ ဖန်ရှင်များ]] (homogeneous functions) ဖြစ်ကြပြီး <math>\lambda > 0</math> အားလုံးအတွက် <math display="block">M(\lambda x, \lambda y) = \lambda^n M(x, y), \qquad N(\lambda x, \lambda y) = \lambda^n N(x, y)</math> ကို ကျေနပ်စေသည်ဟု ယူဆပါ။ <math>x > 0</math> နှင့် <math>N(x, y) \neq 0</math> ဖြစ်သော မည်သည့်နယ်ပယ်တွင်မဆို စကေးဆခွဲကိန်း (scaling factor) <math>\lambda = 1/x</math> ဟု သတ်မှတ်ပါက <math display="block">\frac{M(x, y)}{N(x, y)} = \frac{M(1, y/x)}{N(1, y/x)} = f(y/x)</math> ကို ရရှိသည်။ <math>x < 0</math> နှင့် <math>N(x, y) \neq 0</math> ဖြစ်သော မည်သည့်နယ်ပယ်တွင်မဆို အပေါင်းစကေးဆခွဲကိန်း <math>\lambda = -1/x</math> အားဖြင့် <math display="block">\frac{M(x, y)}{N(x, y)} = \frac{M(-1, -y/x)}{N(-1, -y/x)} = g(y/x)</math> ကို ရရှိသည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ပြင်ညီတစ်ဝက် (half-plane) နှစ်ခုစလုံးတွင် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်]] (derivative) ပုံစံဖြင့် [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း]] (differential equation) မှာ <math display="block">\frac{dy}{dx} = F(y/x)</math> ဖြစ်ပြီး <math>x > 0</math> အတွက် <math>F = -f</math> နှင့် <math>x < 0</math> အတွက် <math>F = -g</math> ဖြစ်သည်။ <math>y = v x</math> ဟူသော အစားထိုးခြင်း (substitution) သို့မဟုတ် ကိန်းရှင်ပြောင်းလဲခြင်း (change of variables) အရ [[မြှောက်လဒ်စည်းမျဉ်း]] (product rule) အားဖြင့် <math display="block">\frac{dy}{dx} = v + x \frac{dv}{dx}</math> ကို ရရှိသည်။ ဤထပ်တူညီမှုကို ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်းအတွင်း အစားထိုးပါက <math display="block">v + x \frac{dv}{dx} = F(v)</math> ဟု ဖြစ်လာပြီး ၎င်းကို ကိန်းရှင်များ ခွဲထုတ်ခြင်း (separation of variables) အားဖြင့် <math display="block">\frac{dv}{F(v) - v} = \frac{dx}{x}</math> ဟူ၍ ခွဲထုတ်၍ရသော (separable) ပုံစံသို့ ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ <math>F(v) - v \neq 0</math> ဖြစ်သည့်အခါတိုင်း [[အင်တီဂရေးရှင်း|အင်တီဂရိတ်လုပ်ခြင်း]] (integration) ပြုလုပ်ပါက <math display="block">\int \frac{dv}{F(v) - v} = \ln|x| + C</math> ကို ရရှိသည်။ <math>v = y/x</math> အား ပြန်လည်အစားထိုးခြင်းဖြင့် ယေဘုယျအဖြေ (general solution) ကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ <math>F(v) - v = 0</math> ၏ ကိန်းသေကိန်းရင်း (constant root) <math>v = v_0</math> များသည် မျှခြေအဖြေ (equilibrium solution) များ ဖြစ်ကြသော ဖြာထွက်ရောင်ခြည်မျဉ်းအဖြေ <math>y = v_0 x</math> များနှင့် ကိုက်ညီသည်။ == အဖိုင်းမြှောက်ဖော်ကိန်းများပါရှိသော ညီမျှခြင်းများ (Equations with Affine Coefficients) == <math>a_i, b_i, c_i \in \mathbb{R}</math> ဖြစ်ပြီး <math display="block">(a_1 x + b_1 y + c_1)\,dx + (a_2 x + b_2 y + c_2)\,dy = 0</math> ပုံစံရှိသော အဖိုင်းမြှောက်ဖော်ကိန်းများ (affine coefficients) ပါရှိသည့် [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း]] (differential equation) များကို တစ်ပြေးညီ ညီမျှခြင်းများအဖြစ်သို့ လျှော့ချနိုင်သည်။ သို့မဟုတ် ကိန်းရှင်များ ခွဲထုတ်ခြင်း (separation of variables) ဖြင့် ဖြေရှင်းနိုင်သည်။ [[အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး]] (determinant) ကို <math>\Delta = a_1 b_2 - a_2 b_1</math> ဟု သတ်မှတ်ပါ။ * ယေဘုယျအခြေအနေ (<math>\Delta \neq 0</math>): မျဉ်းဖြောင့်များဖြစ်သော <math>a_1 x + b_1 y + c_1 = 0</math> နှင့် <math>a_2 x + b_2 y + c_2 = 0</math> တို့သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဖြတ်မှတ် (point of intersection) <math>(h, k)</math> တွင် ဖြတ်ကြသည်။ [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်များကို]] <math>X = x - h</math> နှင့် <math>Y = y - k</math> ဟု ပြိုင်တူရွှေ့ပြောင်းခြင်း (translation) ပြုလုပ်ပါက စနစ်သည် အောက်ပါ တစ်ပြေးညီ ညီမျှခြင်း (homogeneous equation) သို့ ကူးပြောင်းသွားသည်။ <math display="block">(a_1 X + b_1 Y)\,dX + (a_2 X + b_2 Y)\,dY = 0</math> *ဆင်ဂူလာအခြေအနေ (<math>\Delta = 0</math>): [[ဗက်တာ|ထောင့်မှန်ကျ ဗက်တာ]] (normal vector) များဖြစ်ကြသော <math>(a_1, b_1)</math> နှင့် <math>(a_2, b_2)</math> နှစ်ခုစလုံး သုညမဟုတ်ပါက အဆိုပါမျဉ်းများသည် သီးခြားပြိုင်မျဉ်းများ (distinct parallel lines) သို့မဟုတ် ထပ်တူကျသော မျဉ်းများ (coincident lines) ဖြစ်ကြသည်။ <math>a_1 \neq 0</math> နှင့် <math>b_1 \neq 0</math> ဟု ယူဆပါက <math>u = a_1 x + b_1 y</math> ဟု အစားထိုးခြင်း (substitution) ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် <math>a_2 x + b_2 y = \frac{a_2}{a_1} u</math> ကို ရရှိသည်။ <math>\frac{a_2}{a_1} u + c_2 \neq 0</math> ဖြစ်သော မည်သည့်နယ်ပယ်တွင်မဆို <math>\frac{dy}{dx}</math> ကို <math>\frac{du}{dx}</math> ဖြင့် ဖော်ပြခြင်းအားဖြင့် ညီမျှခြင်းသည် <math display="block">\frac{du}{dx} = a_1 - b_1 \left( \frac{u + c_1}{\frac{a_2}{a_1} u + c_2} \right)</math> အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားပြီး ၎င်းသည် <math>u</math> နှင့် <math>x</math> တို့တွင် ခွဲထုတ်၍ရသော (separable) ညီမျှခြင်းဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>b_1 = 0</math> ဖြစ်ပါက <math>dy</math> ၏ မြှောက်ဖော်ကိန်း သုညမဟုတ်သော နယ်ပယ်များပေါ်တွင် ညီမျှခြင်းကို <math>y</math> နှင့် ပတ်သက်၍ တိုက်ရိုက် [[အင်တီဂရေးရှင်း|အင်တီဂရိတ်လုပ်ခြင်း]] (integration) ဖြင့် အဖြေရှာနိုင်သည်။ == တစ်ပြေးညီ မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်းများ (Homogeneous Linear Differential Equations) == အဖွင့်အပိုင်းအခြား (open interval) <math>I \subseteq \mathbb{R}</math> ပေါ်တွင် အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော မြှောက်ဖော်ကိန်းများ (continuous coefficients) ပါရှိသည့် အဆင့် (order) <math>n</math> ရှိ [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း]] (linear differential equation) ၏ ပုံစံမှာ <math display="block">a_n(x) y^{(n)} + a_{n-1}(x) y^{(n-1)} + \dots + a_1(x) y' + a_0(x) y = b(x)</math> ဖြစ်သည်။ <math>x \in I</math> အားလုံးအတွက် <math>b(x) = 0</math> ဖြစ်ပါက ညီမျှခြင်းသည် တစ်ပြေးညီ (homogeneous) ဖြစ်သည်။ <math>I</math> ပေါ်တွင် သုညမဖြစ်သော ဦးဆောင်မြှောက်ဖော်ကိန်း (leading coefficient) <math>a_n(x) \neq 0</math> ဖြင့် စားပါက စံအော်ပရေတာပုံစံဖြစ်သော <math display="block">L(y) = y^{(n)} + p_{n-1}(x) y^{(n-1)} + \dots + p_0(x) y = 0</math> ကို ရရှိသည်။ === [[ထပ်ဆင့်ခြင်းမူဝါဒ]] (The Superposition Principle) === <math>L</math> ၏ မျဉ်းဖြောင့်သဘောအရ <math>y_1</math> နှင့် <math>y_2</math> တို့သည် <math>L(y) = 0</math> ၏ အဖြေများ (solutions) ဖြစ်ကြပါက ကိန်းသေ (constant) <math>c_1, c_2 \in \mathbb{R}</math> များအတွက် မည်သည့် မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်း (linear combination) <math display="block">y = c_1 y_1 + c_2 y_2</math> မဆို အဖြေတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဖြေအစု (solution set) သည် <math>C^n(I)</math> ၏ [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ဗက်တာရပ်ဝန်းပိုင်း]] (vector subspace) တစ်ခုဖြစ်ပြီး [[ကာနယ်]] (kernel) <math>\ker(L)</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်သည်။ မျဉ်းဖြောင့် ရိုးရိုးဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်းများ (linear ODEs) အတွက် တည်ရှိမှုနှင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု သီအိုရမ်အရ <math>\ker(L)</math> ၏ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] (dimension) သည် <math>n</math> ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် [[မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းခြင်း|မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းသော]] (linearly independent) အဖြေ <math>n</math> ခုပါရှိသည့် မည်သည့်အစု <math>\{y_1, y_2, \dots, y_n\}</math> မဆိုသည် <math>\ker(L)</math> ၏ [[အခြေအစု]] (basis) တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းကို အဖြေများ၏ အခြေခံစနစ် (fundamental system of solutions) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တစ်ပြေးညီ ညီမျှခြင်း၏ ယေဘုယျအဖြေ (general solution) မှာ <math display="block">y(x) = \sum_{i=1}^n c_i y_i(x), \qquad c_i \in \mathbb{R}</math> ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Ince |first=Edward L. |title=Ordinary Differential Equations |publisher=Dover Publications |date=1956 |isbn=978-0-486-60349-0}} * {{Citation |last=Zill |first=Dennis G. |title=A First Course in Differential Equations with Modeling Applications |edition=10th |publisher=Cengage Learning |date=2013 |isbn=978-1-111-82705-2}} [[ကဏ္ဍ:ကဲကုလပ်]] 5w0xh91666k2b36m9fcg1qdbt1p0n94 0 292823 1057858 2026-10-13T22:35:14Z Mkant00 135890 "'''မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း''' (linear differential equation) သည် မသိဖန်ရှင် (unknown function) နှင့် ၎င်း၏ ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057858 wikitext text/x-wiki '''မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း''' (linear differential equation) သည် မသိဖန်ရှင် (unknown function) နှင့် ၎င်း၏ [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်များ]] (derivatives) ပါဝင်သော [[ပိုလီနိုမီရယ်|မျဉ်းဖြောင့်ပိုလီနိုမီရယ်]] (linear polynomial) ဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည့် [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း]] (differential equation) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤညီမျှခြင်းသည် ရိုးရိုး ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း (ordinary differential equation, ODE) သို့မဟုတ် [[ကိန်းရှင်ခွဲ ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|ကိန်းရှင်ခွဲ ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း]] (partial differential equation, PDE) ဖြစ်နိုင်သည်။ အဆင့် (order) <math>n</math> ရှိသော ရိုးရိုး မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ ယေဘုယျပုံစံမှာ <math display="block">a_n(x) y^{(n)} + a_{n-1}(x) y^{(n-1)} + \dots + a_1(x) y' + a_0(x) y = b(x)</math> ဖြစ်ပြီး <math>a_0(x), \dots, a_n(x)</math> နှင့် <math>b(x)</math> တို့သည်အမှီအခိုကင်းသော ကိန်းရှင် (independent variable) <math>x</math> ၏ [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] ဖြစ်ကြသည်။ <math>b(x) = 0</math> ဖြစ်ပါက ညီမျှခြင်းသည် '''တစ်ပြေးညီ''' (homogeneous) ဖြစ်ပြီး သုညမဟုတ်ပါက '''တစ်ပြေးညီမဟုတ်သော''' (inhomogeneous) သို့မဟုတ် တစ်ပြေးညီမဟုတ်သည့် (non-homogeneous) ညီမျှခြင်း ဖြစ်သည်။ မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်းများကို [[ထပ်ဆင့်ခြင်းမူဝါဒ]] (superposition principle) ဖြင့် ဝိသေသပြုဖော်ပြနိုင်သည်။ တစ်ပြေးညီ မျဉ်းဖြောင့်ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ အဖြေများဆိုင်ရာ မည်သည့် မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်း (linear combination) မဆိုသည်လည်း အဖြေတစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။<ref>Ince (1956), p. 73.</ref> အကျိုးဆက်အနေဖြင့် အဆင့် <math>n</math> ရှိသော တစ်ပြေးညီညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ အဖြေများသည် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] (dimension) <math>n</math> ရှိသည့် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (vector space) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပြီး တစ်ပြေးညီမဟုတ်သော ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ အဖြေများသည် အဆိုပါဗက်တာရပ်ဝန်းအပေါ် အခြေခံတည်ဆောက်ထားသော [[အဖိုင်း ရပ်ဝန်း|အဖိုင်းရပ်ဝန်း]] (affine space) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။<ref>Birkhoff & Rota (1978), p. 45.</ref> == ယေဘုယျသီအိုရီ နှင့် အော်ပရေတာဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (General Theory and Operator Representation) == <math>I \subseteq \mathbb{R}</math> သည် အဖွင့်အပိုင်းအခြား (open interval) တစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ <math>x \in I</math> အားလုံးအတွက် <math>a_n(x) \neq 0</math> ဖြစ်ပြီး <math>a_0, a_1, \dots, a_n, b \in C(I)</math> ဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ။ <math>a_n(x)</math> ဖြင့် စားပါက အောက်ပါ မိုးနစ်ပုံစံ (monic form) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">L(y) = y^{(n)} + p_{n-1}(x) y^{(n-1)} + \dots + p_1(x) y' + p_0(x) y = g(x),</math> ဤနေရာတွင် <math>p_i(x) = a_i(x)/a_n(x)</math> နှင့် <math>g(x) = b(x)/a_n(x)</math> တို့သည် <math>I</math> ပေါ်တွင် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ဖန်ရှင်များ]] (continuous functions) ဖြစ်ကြသည်။ ဒစ်ဖရန်ရှယ်အော်ပရေတာ (differential operator) <math>L: C^n(I) \to C(I)</math> သည် ဖန်ရှင်ရပ်ဝန်းများ (function spaces) အကြား [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု]] (linear mapping) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ === တည်ရှိမှု၊ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု နှင့် အဖြေရပ်ဝန်း တည်ဆောက်ပုံ (Existence, Uniqueness, and Solution Space Structure) === ပီကတ်-လင်ဒီလော့ဖ် သီအိုရမ် (Picard–Lindelöf theorem) အရ မည်သည့် <math>x_0 \in I</math> နှင့် မူလအခြေအနေများ (initial conditions) <math>y_0, y_1, \dots, y_{n-1} \in \mathbb{R}</math> အတွက်မဆို မူလအခြေအနေပေး ပြဿနာ (initial value problem) <math display="block">L(y) = g(x), \qquad y(x_0) = y_0, \quad y'(x_0) = y_1, \quad \dots, \quad y^{(n-1)}(x_0) = y_{n-1}</math> သည် <math>I</math> ပေါ်တွင် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အဖြေ (unique solution) ရှိကြောင်း အာမခံသည်။<ref>Robinson (2004), p. 32.</ref> <math>\ker(L) = \{y \in C^n(I) : L(y) = 0\}</math> ဟု သတ်မှတ်ထားသော <math>L</math> ၏ [[ကာနယ်]] (kernel) သည် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] (dimension) <math>n</math> ရှိသည့် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (vector space) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ <math>\ker(L)</math> ၏ [[အခြေအစု]] (basis) <math>\{y_1, \dots, y_n\}</math> ကို အခြေခံစနစ် (fundamental system) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တစ်ပြေးညီမဟုတ်သော ညီမျှခြင်း၏ ယေဘုယျအဖြေ (general solution) မှာ <math display="block">y(x) = y_p(x) + \sum_{i=1}^n c_i y_i(x)</math> ဖြစ်ပြီး ဤနေရာတွင် <math>y_p</math> သည် <math>L(y) = g(x)</math> ၏ ပေးထားပြီးဖြစ်သော မည်သည့် သီးသန့်အဖြေ (particular solution) မဆို ဖြစ်ကာ <math>c_1, \dots, c_n \in \mathbb{R}</math> တို့သည် အလိုရှိရာကိန်းသေများ (arbitrary constants) ဖြစ်ကြသည်။ == ကိန်းသေမြှောက်ဖော်ကိန်းများပါရှိသော တစ်ပြေးညီညီမျှခြင်းများ (Homogeneous Equations with Constant Coefficients) == <math>p_0, \dots, p_{n-1}</math> တို့သည် [[ကိန်းစစ်]] သို့မဟုတ် [[ကိန်းထွေး]] ကိန်းသေများ ဖြစ်ကြသည့်အခါ <math>L(y) = 0</math> ညီမျှခြင်းကို ထပ်ကိန်းတင် အန်းဇတ်စ် (exponential ansatz) <math>y = e^{\lambda x}</math> ကို အသုံးပြု၍ ဖြေရှင်းသည်။ ဤသို့ အစားထိုးခြင်း (substitution) ပြုလုပ်ပါက အောက်ပါ ဝိသေသညီမျှခြင်း (characteristic equation) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">P(\lambda) = \lambda^n + p_{n-1} \lambda^{n-1} + \dots + p_1 \lambda + p_0 = 0</math> === ဝိသေသပိုလီနိုမီရယ်၏ ကိန်းရင်းများ (Roots of the Characteristic Polynomial) === *သီးခြားကိန်းရင်းများ (Distinct roots): အကယ်၍ [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ဝိသေသပိုလီနိုမီရယ်]] (characteristic polynomial) <math>P(\lambda)</math> တွင် သီးခြားကိန်းရင်းများ (distinct roots) <math>n</math> ခုဖြစ်သော <math>\lambda_1, \dots, \lambda_n</math> ပါရှိပါက [[အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး|ဗန်ဒါမွန်း အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး]] (Vandermonde determinant) သုညမဖြစ်ခြင်းအရ အဖြေများဖြစ်ကြသည့် <math>e^{\lambda_1 x}, \dots, e^{\lambda_n x}</math> တို့သည် [[မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းခြင်း|မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်း]] (linearly independent) ကြသည်။ ယေဘုယျအဖြေ (general solution) မှာ :<math>y(x) = \sum_{j=1}^n c_j e^{\lambda_j x}</math> ဖြစ်သည်။ *ထပ်နေသော ကိန်းရင်းများ (Multiple roots): အကယ်၍ <math>\lambda</math> သည် အထပ်ထပ်ပါဝင်မှု (multiplicity) <math>m</math> ရှိသော ကိန်းရင်းတစ်ခု ဖြစ်ပါက အော်ပရေတာကို <math>(D - \lambda)^m</math> ဟူ၍ ဆခွဲနိုင်သည်။ <math>k = 0, \dots, m-1</math> အတွက် ထပ်ကိန်းတင် ရွှေ့ပြောင်းခြင်းသီအိုရမ် (exponential shift theorem) <math>(D - \lambda)^m (x^k e^{\lambda x}) = 0</math> အရ <math>\lambda</math> သည် [[မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းခြင်း|မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းသော]] အဖြေ <math>m</math> ခုကို အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ <math display="block">e^{\lambda x}, \quad x e^{\lambda x}, \quad \dots, \quad x^{m-1} e^{\lambda x}</math> *ကိန်းထွေးကိန်းရင်းများ (Complex roots): ကိန်းစစ်မြှောက်ဖော်ကိန်းများမှ [[ကိန်းထွေး ကွန်ဂျူဂိတ်]] ကိန်းရင်းများ (complex conjugate roots) <math>\lambda = \alpha \pm i \beta</math> (<math>\beta \neq 0</math>) ထွက်ပေါ်လာပါက [[အွိုင်လာ ပုံသေနည်း]] (Euler's formula) အားဖြင့် အောက်ပါ ကိန်းစစ်တန်ဖိုးရှိ အဖြေများ (real-valued solutions) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">e^{\alpha x} \cos(\beta x), \qquad e^{\alpha x} \sin(\beta x)</math> == တစ်ပြေးညီမဟုတ်သော ညီမျှခြင်းများ နှင့် ကိန်းရှင်ကြားခံများ ပြောင်းလဲခြင်း (Inhomogeneous Equations and Variation of Parameters) == <math>L(y) = g(x)</math> ၏ ယေဘုယျအဖြေကို ရရှိရန် သီးသန့်အဖြေ (particular solution) <math>y_p(x)</math> တစ်ခုကို ရှာဖွေရန် လိုအပ်သည်။ === ကိန်းရှင်ကြားခံများ ပြောင်းလဲခြင်း (Variation of Parameters) === <math>L(y) = 0</math> အတွက် အခြေခံစနစ် (fundamental system) <math>\{y_1, \dots, y_n\}</math> ပေးထားပါက ကိန်းရှင်ကြားခံများ ပြောင်းလဲခြင်း (variation of parameters) နည်းလမ်းသည် အဖြေကို အောက်ပါပုံစံဖြင့် ရှာဖွေသည်။ <math display="block">y_p(x) = \sum_{i=1}^n u_i(x) y_i(x)</math> <math>k = 0, \dots, n-2</math> အတွက် လာဂေါင့် သတ်မှတ်ချက်များ <math>\sum_{i=1}^n u_i'(x) y_i^{(k)}(x) = 0</math> ကို သတ်မှတ်လိုက်ပါက စနစ်သည် <math display="block">\begin{pmatrix} y_1 & y_2 & \dots & y_n \\ y_1' & y_2' & \dots & y_n' \\ \vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\ y_1^{(n-1)} & y_2^{(n-1)} & \dots & y_n^{(n-1)} \end{pmatrix} \begin{pmatrix} u_1' \\ u_2' \\ \vdots \\ u_n' \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 0 \\ 0 \\ \vdots \\ g(x) \end{pmatrix}</math> အဖြစ်သို့ လျော့ကျသွားသည်။ အဆိုပါ [[ကိန်းအုံ]]သည် ဗရွန်စကီယန် ကိန်းအုံ (Wronskian matrix) <math>W(x)</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ [[အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး]]ဖြစ်သော ဗရွန်စကီယန် (Wronskian) <math>w(x) = \det W(x)</math> သည် [[မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းခြင်း|မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းမှု]]ကြောင့် <math>I</math> ပေါ်တွင် သုညမဖြစ်ပေ။ ကရာမာ စည်းမျဉ်း (Cramer's rule) အရ <math display="block">u_i'(x) = \frac{w_i(x) g(x)}{w(x)}, \qquad u_i(x) = \int \frac{w_i(x) g(x)}{w(x)}\,dx</math> ဖြစ်ပြီး ဤနေရာတွင် <math>w_i(x)</math> သည် <math>W(x)</math> ၏ <math>i</math>-မြောက် တိုင်ကို <math>(0, \dots, 0, 1)^T</math> ဖြင့် အစားထိုးထားသော အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး ဖြစ်သည်။ === ပထမအဆင့် ညီမျှခြင်းများ နှင့် အင်တီဂရယ်အထောက်အကူပြုဆခွဲကိန်းများ (First-Order Equations and Integrating Factors) === ပထမအဆင့် ညီမျှခြင်း <math>y' + p(x) y = g(x)</math> အတွက် အင်တီဂရယ်အထောက်အကူပြုဆခွဲကိန်း (integrating factor) မှာ <math display="block">\mu(x) = \exp\left( \int p(x)\,dx \right)</math> ဖြစ်သည်။ <math>\mu(x)</math> ဖြင့် မြှောက်ပါက ညီမျှခြင်းသည် <math>\frac{d}{dx}(\mu(x) y) = \mu(x) g(x)</math> အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားပြီး အောက်ပါ အဖြေကို ရရှိသည်။ <math display="block">y(x) = \frac{1}{\mu(x)} \left( \int \mu(x) g(x)\,dx + C \right)</math> == မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်းများ စနစ် (Systems of Linear Differential Equations) == [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း]] <math>n</math> ခုပါဝင်သော ပထမအဆင့် [[မျဉ်းဖြောင့် ညီမျှခြင်းများ စနစ်|မျဉ်းဖြောင့်စနစ်]] (first-order linear system) တစ်ခုကို ဗက်တာ-ကိန်းအုံ ပုံစံဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ရေးသားနိုင်သည်။ <math display="block">\mathbf{y}'(x) = A(x) \mathbf{y}(x) + \mathbf{b}(x),</math> ဤနေရာတွင် <math>A(x) \in C(I, \mathbb{R}^{n \times n})</math>၊ <math>\mathbf{b}(x) \in C(I, \mathbb{R}^n)</math> ဖြစ်ကြပြီး <math>\mathbf{y}(x)</math> သည် မသိဗက်တာဖန်ရှင် (unknown vector function) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ === အခြေခံကိန်းအုံ အဖြေများ (Fundamental Matrix Solutions) === [[ကိန်းအုံ|အခြေခံကိန်းအုံ]] (fundamental matrix) <math>U(x)</math> သည် <math>I</math> ပေါ်တွင် <math>\det U(x) \neq 0</math> နှင့်အတူ <math>U'(x) = A(x) U(x)</math> ကို ကျေနပ်စေသည်။ မူလအခြေအနေ (initial condition) <math>\mathbf{y}(x_0) = \mathbf{y}_0</math> ကို ကျေနပ်စေသော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အဖြေ (unique solution) မှာ <math display="block">\mathbf{y}(x) = U(x) U(x_0)^{-1} \mathbf{y}_0 + U(x) \int_{x_0}^x U(t)^{-1} \mathbf{b}(t)\,dt</math> ဖြစ်သည်။ <math>A</math> သည် ကိန်းသေကိန်းအုံ ဖြစ်သည့်အခါ [[ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင်|ကိန်းအုံထပ်ကိန်းတင်ဖန်ရှင်]] (matrix exponential) ဖြင့် သတ်မှတ်ဖော်ပြသော <math>U(x) = \exp(x A)</math> ဖြစ်ပြီး <math display="block">\exp(x A) = \sum_{k=0}^\infty \frac{x^k A^k}{k!}</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုသည်။ အကယ်၍ <math>x \in I</math> အားလုံးအတွက် <math>A(x)</math> သည် ၎င်း၏ အင်တီဂရယ် <math>\int_{x_0}^x A(t)\,dt</math> နှင့် [[ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိ|ဖလှယ်ရပြုနိုင်ပါက]] (commutes) <math>U(x) = \exp\left(\int_{x_0}^x A(t)\,dt\right)</math> ဖြစ်သည်။ အချင်းချင်း ဖလှယ်ရမပြုနိုင်သော ယေဘုယျ မြှောက်ဖော်ကိန်းကိန်းအုံများအတွက် <math>U(x)</math> သည် ဤသို့ ရိုးရှင်းသော ကိန်းသေပုံစံ ထပ်ကိန်းတင်အသွင်ဖြင့် မထွက်ပေါ်နိုင်သော်လည်း [[ကိန်းစဉ်တန်း|ပီယာနို-ဘိတ်ကာ ကိန်းစဉ်တန်း]] (Peano–Baker series) သို့မဟုတ် မက်ဂ်နပ်စ် ဖြန့်ထုတ်ချက် (Magnus expansion) ဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။<ref>Gershenfeld (1999), p. 110.</ref> == အထူးအတန်းအစားများ: ကော်ချီ-အွိုင်လာ ညီမျှခြင်းများ နှင့် ဟိုလိုနိုမစ်ဖန်ရှင်များ (Special Classes: Cauchy–Euler Equations and Holonomic Functions) == === ကော်ချီ-အွိုင်လာ ညီမျှခြင်းများ (Cauchy–Euler Equations) === [[ညီမျှခြင်း|ကော်ချီ-အွိုင်လာ ညီမျှခြင်း]] (Cauchy–Euler equation) သည် အောက်ပါပုံစံရှိသော ညီမျှခြင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\sum_{i=0}^n a_i x^i y^{(i)}(x) = 0</math> <math>x > 0</math> အတွက် <math>x = e^t</math> ဟု အစားထိုးခြင်း (substitution) ပြုလုပ်ပါက ညီမျှခြင်းသည် <math>t</math> တွင် ကိန်းသေမြှောက်ဖော်ကိန်းများပါရှိသော မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း (linear differential equation) အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားပြီး ၎င်း၏ အဖြေများကို မိုနိုမီရယ်များ (monomials) ဖြစ်ကြသော <math>x^r (\ln x)^k</math> များဖြင့် ဖြန့်ကျက်ဖွဲ့စည်းသည်။ === ကွာဒရာချာဖြင့် ဖြေရှင်းနိုင်စွမ်း နှင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ် ဂယ်လ်ဝါ သီအိုရီ (Solvability in Quadratures and Differential Galois Theory) === ကိန်းရှင်မြှောက်ဖော်ကိန်းများပါရှိသော မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်းအားလုံး၏ အဖြေများကို အခြေခံဖန်ရှင်များ (elementary functions) နှင့် ထပ်ကျော့အင်တီဂရယ်များ သို့မဟုတ် ကွာဒရာချာများ (quadratures) ဖြင့် ဖော်ပြနိုင်ခြင်း မရှိပေ။ ဒစ်ဖရန်ရှယ် ဂယ်လ်ဝါ သီအိုရီ (differential Galois theory) သို့မဟုတ် ပီကာ-ဗက်စီယို သီအိုရီ (Picard–Vessiot theory) သည် [[ဖီးလ်ဒ်|ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဖီးလ်ဒ်]] (differential field) <math>K</math> ပေါ်ရှိ မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်းတစ်ခုနှင့် [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာအုပ်စု]]တစ်ခုကို တွဲဖက်ပေးသည်။ အဖြေများကို ကွာဒရာချာများ သို့မဟုတ် လီယူဗေးလ် ဖန်ရှင်များ (Liouvillian functions) ဖြင့် ဖော်ပြနိုင်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ [[ဂယ်လ်ဝါ အုပ်စု|ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဂယ်လ်ဝါအုပ်စု၏]] ထပ်တူရအစိတ်အပိုင်း (identity component) သည် [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|ဖြေရှင်းရအုပ်စု]] (solvable group) တစ်ခု ဖြစ်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။<ref>Ince (1956), p. 80.</ref> [[အဆင့်ဆင့်တွက်နည်း|ကိုဗာဆစ်၏ အဆင့်ဆင့်တွက်နည်း]] (Kovacic's algorithm) သည် ရာရှင်နယ်မြှောက်ဖော်ကိန်းများပါရှိသော ဒုတိယအဆင့် မျဉ်းဖြောင့်ညီမျှခြင်းတစ်ခုတွင် လီယူဗေးလ် အဖြေများ ရှိမရှိကို ဆုံးဖြတ်ပေးသည်။ === ဟိုလိုနိုမစ် နှင့် D-အဆုံးရှိ ဖန်ရှင်များ (Holonomic and D-Finite Functions) === [[ဖန်ရှင်]] <math>f(x)</math> တစ်ခုသည် [[ပိုလီနိုမီရယ်|ပိုလီနိုမီရယ်မြှောက်ဖော်ကိန်းများ]]ပါရှိသော မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း <math display="block">p_n(x) f^{(n)}(x) + \dots + p_1(x) f'(x) + p_0(x) f(x) = 0</math> ကို ကျေနပ်စေပါက ထိုဖန်ရှင်ကို ဟိုလိုနိုမစ် ဖန်ရှင် (holonomic function) သို့မဟုတ် D-အဆုံးရှိ ဖန်ရှင် (D-finite function) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ သာမန်အမှတ် (ordinary point) တစ်ခု၌ ဟိုလိုနိုမစ်ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ [[တေလာ ကိန်းစဉ်တန်း]] (Taylor series) ၏ မြှောက်ဖော်ကိန်းများသည် ပိုလီနိုမီရယ်မြှောက်ဖော်ကိန်းများပါရှိသော မျဉ်းဖြောင့်ထပ်ကျော့ဆက်သွယ်ချက် (linear recurrence relation) ကို ကျေနပ်စေသည့် [[ကိန်းစဉ်|ဟိုလိုနိုမစ်ကိန်းစဉ်]] (holonomic sequence) သို့မဟုတ် P-ထပ်ကျော့ကိန်းစဉ် (P-recursive sequence) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။<ref>Benoit et al. (2010), p. 25.</ref> == ကိုးကားများ (References) == <references /> * {{Citation |last1=Benoit |first1=Alexandre |last2=Chyzak |first2=Frédéric |last3=Darrasse |first3=Alexis |last4=Gerhold |first4=Stefan |last5=Mezzarobba |first5=Marc |last6=Salvy |first6=Bruno |title=The D-finite project |date=2010 |arxiv=1006.4104}} * {{Citation |last1=Birkhoff |first1=Garrett |last2=Rota |first2=Gian-Carlo |title=Ordinary Differential Equations |edition=3rd |publisher=John Wiley & Sons |date=1978 |isbn=978-0-471-07411-3}} * {{Citation |last=Gershenfeld |first=Neil |title=The Nature of Mathematical Modeling |publisher=Cambridge University Press |date=1999 |isbn=978-0-521-57095-4}} * {{Citation |last=Ince |first=Edward L. |title=Ordinary Differential Equations |publisher=Dover Publications |date=1956 |isbn=978-0-486-60349-0}} * {{Citation |last=Robinson |first=James C. |title=An Introduction to Ordinary Differential Equations |publisher=Cambridge University Press |date=2004 |isbn=978-0-521-53391-1}} [[ကဏ္ဍ:ကဲကုလပ်]] cyd5o7kfmj4su1w31hxiruif2zxy5fc 1057859 1057858 2026-10-13T22:37:41Z Mkant00 135890 1057859 wikitext text/x-wiki '''မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း''' (linear differential equation) သည် မသိဖန်ရှင် (unknown function) နှင့် ၎င်း၏ [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်များ]] (derivatives) ပါဝင်သော [[ပိုလီနိုမီရယ်|မျဉ်းဖြောင့်ပိုလီနိုမီရယ်]] (linear polynomial) ဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည့် [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း]] (differential equation) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤညီမျှခြင်းသည် ရိုးရိုး ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း (ordinary differential equation, ODE) သို့မဟုတ် [[ကိန်းရှင်ခွဲ ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|ကိန်းရှင်ခွဲ ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း]] (partial differential equation, PDE) ဖြစ်နိုင်သည်။ အဆင့် (order) <math>n</math> ရှိသော ရိုးရိုး မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ ယေဘုယျပုံစံမှာ <math display="block">a_n(x) y^{(n)} + a_{n-1}(x) y^{(n-1)} + \dots + a_1(x) y' + a_0(x) y = b(x)</math> ဖြစ်ပြီး <math>a_0(x), \dots, a_n(x)</math> နှင့် <math>b(x)</math> တို့သည်အမှီအခိုကင်းသော ကိန်းရှင် (independent variable) <math>x</math> ၏ [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] ဖြစ်ကြသည်။ <math>b(x) = 0</math> ဖြစ်ပါက ညီမျှခြင်းသည် '''တစ်ပြေးညီ''' (homogeneous) ဖြစ်ပြီး သုညမဟုတ်ပါက '''တစ်ပြေးညီမဟုတ်သော''' (inhomogeneous) သို့မဟုတ် တစ်ပြေးညီမဟုတ်သည့် (non-homogeneous) ညီမျှခြင်း ဖြစ်သည်။ မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်းများကို [[ထပ်ဆင့်ခြင်းမူဝါဒ]] (superposition principle) ဖြင့် ဝိသေသပြုဖော်ပြနိုင်သည်။ တစ်ပြေးညီ မျဉ်းဖြောင့်ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ အဖြေများဆိုင်ရာ မည်သည့် မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်း (linear combination) မဆိုသည်လည်း အဖြေတစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။<ref>Ince (1956), p. 73.</ref> အကျိုးဆက်အနေဖြင့် အဆင့် <math>n</math> ရှိသော တစ်ပြေးညီညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ အဖြေများသည် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] (dimension) <math>n</math> ရှိသည့် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (vector space) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပြီး တစ်ပြေးညီမဟုတ်သော ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ အဖြေများသည် အဆိုပါဗက်တာရပ်ဝန်းအပေါ် အခြေခံတည်ဆောက်ထားသော [[အဖိုင်း ရပ်ဝန်း|အဖိုင်းရပ်ဝန်း]] (affine space) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။<ref>Birkhoff & Rota (1978), p. 45.</ref> == ယေဘုယျသီအိုရီ နှင့် အော်ပရေတာဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (General Theory and Operator Representation) == <math>I \subseteq \mathbb{R}</math> သည် အဖွင့်အပိုင်းအခြား (open interval) တစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ <math>x \in I</math> အားလုံးအတွက် <math>a_n(x) \neq 0</math> ဖြစ်ပြီး <math>a_0, a_1, \dots, a_n, b \in C(I)</math> ဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ။ <math>a_n(x)</math> ဖြင့် စားပါက အောက်ပါ မိုးနစ်ပုံစံ (monic form) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">L(y) = y^{(n)} + p_{n-1}(x) y^{(n-1)} + \dots + p_1(x) y' + p_0(x) y = g(x)</math> ဤနေရာတွင် <math>p_i(x) = a_i(x)/a_n(x)</math> နှင့် <math>g(x) = b(x)/a_n(x)</math> တို့သည် <math>I</math> ပေါ်တွင် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ဖန်ရှင်များ]] (continuous functions) ဖြစ်ကြသည်။ ဒစ်ဖရန်ရှယ်အော်ပရေတာ (differential operator) <math>L: C^n(I) \to C(I)</math> သည် ဖန်ရှင်ရပ်ဝန်းများ (function spaces) အကြား [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု]] (linear mapping) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ === တည်ရှိမှု၊ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု နှင့် အဖြေရပ်ဝန်း တည်ဆောက်ပုံ (Existence, Uniqueness, and Solution Space Structure) === ပီကတ်-လင်ဒီလော့ဖ် သီအိုရမ် (Picard–Lindelöf theorem) အရ မည်သည့် <math>x_0 \in I</math> နှင့် မူလအခြေအနေများ (initial conditions) <math>y_0, y_1, \dots, y_{n-1} \in \mathbb{R}</math> အတွက်မဆို မူလအခြေအနေပေး ပြဿနာ (initial value problem) <math display="block">L(y) = g(x), \qquad y(x_0) = y_0, \quad y'(x_0) = y_1, \quad \dots, \quad y^{(n-1)}(x_0) = y_{n-1}</math> သည် <math>I</math> ပေါ်တွင် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အဖြေ (unique solution) ရှိကြောင်း အာမခံသည်။<ref>Robinson (2004), p. 32.</ref> <math>\ker(L) = \{y \in C^n(I) : L(y) = 0\}</math> ဟု သတ်မှတ်ထားသော <math>L</math> ၏ [[ကာနယ်]] (kernel) သည် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] (dimension) <math>n</math> ရှိသည့် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (vector space) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ <math>\ker(L)</math> ၏ [[အခြေအစု]] (basis) <math>\{y_1, \dots, y_n\}</math> ကို အခြေခံစနစ် (fundamental system) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တစ်ပြေးညီမဟုတ်သော ညီမျှခြင်း၏ ယေဘုယျအဖြေ (general solution) မှာ <math display="block">y(x) = y_p(x) + \sum_{i=1}^n c_i y_i(x)</math> ဖြစ်ပြီး ဤနေရာတွင် <math>y_p</math> သည် <math>L(y) = g(x)</math> ၏ ပေးထားပြီးဖြစ်သော မည်သည့် သီးသန့်အဖြေ (particular solution) မဆို ဖြစ်ကာ <math>c_1, \dots, c_n \in \mathbb{R}</math> တို့သည် အလိုရှိရာကိန်းသေများ (arbitrary constants) ဖြစ်ကြသည်။ == ကိန်းသေမြှောက်ဖော်ကိန်းများပါရှိသော တစ်ပြေးညီညီမျှခြင်းများ (Homogeneous Equations with Constant Coefficients) == <math>p_0, \dots, p_{n-1}</math> တို့သည် [[ကိန်းစစ်]] သို့မဟုတ် [[ကိန်းထွေး]] ကိန်းသေများ ဖြစ်ကြသည့်အခါ <math>L(y) = 0</math> ညီမျှခြင်းကို ထပ်ကိန်းတင် အန်းဇတ်စ် (exponential ansatz) <math>y = e^{\lambda x}</math> ကို အသုံးပြု၍ ဖြေရှင်းသည်။ ဤသို့ အစားထိုးခြင်း (substitution) ပြုလုပ်ပါက အောက်ပါ ဝိသေသညီမျှခြင်း (characteristic equation) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">P(\lambda) = \lambda^n + p_{n-1} \lambda^{n-1} + \dots + p_1 \lambda + p_0 = 0</math> === ဝိသေသပိုလီနိုမီရယ်၏ ကိန်းရင်းများ (Roots of the Characteristic Polynomial) === *သီးခြားကိန်းရင်းများ (Distinct roots): အကယ်၍ [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ဝိသေသပိုလီနိုမီရယ်]] (characteristic polynomial) <math>P(\lambda)</math> တွင် သီးခြားကိန်းရင်းများ (distinct roots) <math>n</math> ခုဖြစ်သော <math>\lambda_1, \dots, \lambda_n</math> ပါရှိပါက [[အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး|ဗန်ဒါမွန်း အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး]] (Vandermonde determinant) သုညမဖြစ်ခြင်းအရ အဖြေများဖြစ်ကြသည့် <math>e^{\lambda_1 x}, \dots, e^{\lambda_n x}</math> တို့သည် [[မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းခြင်း|မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်း]] (linearly independent) ကြသည်။ ယေဘုယျအဖြေ (general solution) မှာ :<math>y(x) = \sum_{j=1}^n c_j e^{\lambda_j x}</math> ဖြစ်သည်။ *ထပ်နေသော ကိန်းရင်းများ (Multiple roots): အကယ်၍ <math>\lambda</math> သည် အထပ်ထပ်ပါဝင်မှု (multiplicity) <math>m</math> ရှိသော ကိန်းရင်းတစ်ခု ဖြစ်ပါက အော်ပရေတာကို <math>(D - \lambda)^m</math> ဟူ၍ ဆခွဲနိုင်သည်။ <math>k = 0, \dots, m-1</math> အတွက် ထပ်ကိန်းတင် ရွှေ့ပြောင်းခြင်းသီအိုရမ် (exponential shift theorem) <math>(D - \lambda)^m (x^k e^{\lambda x}) = 0</math> အရ <math>\lambda</math> သည် [[မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းခြင်း|မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းသော]] အဖြေ <math>m</math> ခုကို အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ <math display="block">e^{\lambda x}, \quad x e^{\lambda x}, \quad \dots, \quad x^{m-1} e^{\lambda x}</math> *ကိန်းထွေးကိန်းရင်းများ (Complex roots): ကိန်းစစ်မြှောက်ဖော်ကိန်းများမှ [[ကိန်းထွေး ကွန်ဂျူဂိတ်]] ကိန်းရင်းများ (complex conjugate roots) <math>\lambda = \alpha \pm i \beta</math> (<math>\beta \neq 0</math>) ထွက်ပေါ်လာပါက [[အွိုင်လာ ပုံသေနည်း]] (Euler's formula) အားဖြင့် အောက်ပါ ကိန်းစစ်တန်ဖိုးရှိ အဖြေများ (real-valued solutions) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">e^{\alpha x} \cos(\beta x), \qquad e^{\alpha x} \sin(\beta x)</math> == တစ်ပြေးညီမဟုတ်သော ညီမျှခြင်းများ နှင့် ကိန်းရှင်ကြားခံများ ပြောင်းလဲခြင်း (Inhomogeneous Equations and Variation of Parameters) == <math>L(y) = g(x)</math> ၏ ယေဘုယျအဖြေကို ရရှိရန် သီးသန့်အဖြေ (particular solution) <math>y_p(x)</math> တစ်ခုကို ရှာဖွေရန် လိုအပ်သည်။ === ကိန်းရှင်ကြားခံများ ပြောင်းလဲခြင်း (Variation of Parameters) === <math>L(y) = 0</math> အတွက် အခြေခံစနစ် (fundamental system) <math>\{y_1, \dots, y_n\}</math> ပေးထားပါက ကိန်းရှင်ကြားခံများ ပြောင်းလဲခြင်း (variation of parameters) နည်းလမ်းသည် အဖြေကို အောက်ပါပုံစံဖြင့် ရှာဖွေသည်။ <math display="block">y_p(x) = \sum_{i=1}^n u_i(x) y_i(x)</math> <math>k = 0, \dots, n-2</math> အတွက် လာဂေါင့် သတ်မှတ်ချက်များ <math>\sum_{i=1}^n u_i'(x) y_i^{(k)}(x) = 0</math> ကို သတ်မှတ်လိုက်ပါက စနစ်သည် <math display="block">\begin{pmatrix} y_1 & y_2 & \dots & y_n \\ y_1' & y_2' & \dots & y_n' \\ \vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\ y_1^{(n-1)} & y_2^{(n-1)} & \dots & y_n^{(n-1)} \end{pmatrix} \begin{pmatrix} u_1' \\ u_2' \\ \vdots \\ u_n' \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 0 \\ 0 \\ \vdots \\ g(x) \end{pmatrix}</math> အဖြစ်သို့ လျော့ကျသွားသည်။ အဆိုပါ [[ကိန်းအုံ]]သည် ဗရွန်စကီယန် ကိန်းအုံ (Wronskian matrix) <math>W(x)</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ [[အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး]]ဖြစ်သော ဗရွန်စကီယန် (Wronskian) <math>w(x) = \det W(x)</math> သည် [[မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းခြင်း|မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းမှု]]ကြောင့် <math>I</math> ပေါ်တွင် သုညမဖြစ်ပေ။ ကရာမာ စည်းမျဉ်း (Cramer's rule) အရ <math display="block">u_i'(x) = \frac{w_i(x) g(x)}{w(x)}, \qquad u_i(x) = \int \frac{w_i(x) g(x)}{w(x)}\,dx</math> ဖြစ်ပြီး ဤနေရာတွင် <math>w_i(x)</math> သည် <math>W(x)</math> ၏ <math>i</math>-မြောက် တိုင်ကို <math>(0, \dots, 0, 1)^T</math> ဖြင့် အစားထိုးထားသော အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး ဖြစ်သည်။ === ပထမအဆင့် ညီမျှခြင်းများ နှင့် အင်တီဂရယ်အထောက်အကူပြုဆခွဲကိန်းများ (First-Order Equations and Integrating Factors) === ပထမအဆင့် ညီမျှခြင်း <math>y' + p(x) y = g(x)</math> အတွက် အင်တီဂရယ်အထောက်အကူပြုဆခွဲကိန်း (integrating factor) မှာ <math display="block">\mu(x) = \exp\left( \int p(x)\,dx \right)</math> ဖြစ်သည်။ <math>\mu(x)</math> ဖြင့် မြှောက်ပါက ညီမျှခြင်းသည် <math>\frac{d}{dx}(\mu(x) y) = \mu(x) g(x)</math> အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားပြီး အောက်ပါ အဖြေကို ရရှိသည်။ <math display="block">y(x) = \frac{1}{\mu(x)} \left( \int \mu(x) g(x)\,dx + C \right)</math> == မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်းများ စနစ် (Systems of Linear Differential Equations) == [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း]] <math>n</math> ခုပါဝင်သော ပထမအဆင့် [[မျဉ်းဖြောင့် ညီမျှခြင်းများ စနစ်|မျဉ်းဖြောင့်စနစ်]] (first-order linear system) တစ်ခုကို ဗက်တာ-ကိန်းအုံ ပုံစံဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ရေးသားနိုင်သည်။ <math display="block">\mathbf{y}'(x) = A(x) \mathbf{y}(x) + \mathbf{b}(x)</math> ဤနေရာတွင် <math>A(x) \in C(I, \mathbb{R}^{n \times n})</math>၊ <math>\mathbf{b}(x) \in C(I, \mathbb{R}^n)</math> ဖြစ်ကြပြီး <math>\mathbf{y}(x)</math> သည် မသိဗက်တာဖန်ရှင် (unknown vector function) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ === အခြေခံကိန်းအုံ အဖြေများ (Fundamental Matrix Solutions) === [[ကိန်းအုံ|အခြေခံကိန်းအုံ]] (fundamental matrix) <math>U(x)</math> သည် <math>I</math> ပေါ်တွင် <math>\det U(x) \neq 0</math> နှင့်အတူ <math>U'(x) = A(x) U(x)</math> ကို ကျေနပ်စေသည်။ မူလအခြေအနေ (initial condition) <math>\mathbf{y}(x_0) = \mathbf{y}_0</math> ကို ကျေနပ်စေသော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အဖြေ (unique solution) မှာ <math display="block">\mathbf{y}(x) = U(x) U(x_0)^{-1} \mathbf{y}_0 + U(x) \int_{x_0}^x U(t)^{-1} \mathbf{b}(t)\,dt</math> ဖြစ်သည်။ <math>A</math> သည် ကိန်းသေကိန်းအုံ ဖြစ်သည့်အခါ [[ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင်|ကိန်းအုံထပ်ကိန်းတင်ဖန်ရှင်]] (matrix exponential) ဖြင့် သတ်မှတ်ဖော်ပြသော <math>U(x) = \exp(x A)</math> ဖြစ်ပြီး <math display="block">\exp(x A) = \sum_{k=0}^\infty \frac{x^k A^k}{k!}</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုသည်။ အကယ်၍ <math>x \in I</math> အားလုံးအတွက် <math>A(x)</math> သည် ၎င်း၏ အင်တီဂရယ် <math>\int_{x_0}^x A(t)\,dt</math> နှင့် [[ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိ|ဖလှယ်ရပြုနိုင်ပါက]] (commutes) <math>U(x) = \exp\left(\int_{x_0}^x A(t)\,dt\right)</math> ဖြစ်သည်။ အချင်းချင်း ဖလှယ်ရမပြုနိုင်သော ယေဘုယျ မြှောက်ဖော်ကိန်းကိန်းအုံများအတွက် <math>U(x)</math> သည် ဤသို့ ရိုးရှင်းသော ကိန်းသေပုံစံ ထပ်ကိန်းတင်အသွင်ဖြင့် မထွက်ပေါ်နိုင်သော်လည်း [[ကိန်းစဉ်တန်း|ပီယာနို-ဘိတ်ကာ ကိန်းစဉ်တန်း]] (Peano–Baker series) သို့မဟုတ် မက်ဂ်နပ်စ် ဖြန့်ထုတ်ချက် (Magnus expansion) ဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။<ref>Gershenfeld (1999), p. 110.</ref> == အထူးအတန်းအစားများ: ကော်ချီ-အွိုင်လာ ညီမျှခြင်းများ နှင့် ဟိုလိုနိုမစ်ဖန်ရှင်များ (Special Classes: Cauchy–Euler Equations and Holonomic Functions) == === ကော်ချီ-အွိုင်လာ ညီမျှခြင်းများ (Cauchy–Euler Equations) === [[ညီမျှခြင်း|ကော်ချီ-အွိုင်လာ ညီမျှခြင်း]] (Cauchy–Euler equation) သည် အောက်ပါပုံစံရှိသော ညီမျှခြင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\sum_{i=0}^n a_i x^i y^{(i)}(x) = 0</math> <math>x > 0</math> အတွက် <math>x = e^t</math> ဟု အစားထိုးခြင်း (substitution) ပြုလုပ်ပါက ညီမျှခြင်းသည် <math>t</math> တွင် ကိန်းသေမြှောက်ဖော်ကိန်းများပါရှိသော မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း (linear differential equation) အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားပြီး ၎င်း၏ အဖြေများကို မိုနိုမီရယ်များ (monomials) ဖြစ်ကြသော <math>x^r (\ln x)^k</math> များဖြင့် ဖြန့်ကျက်ဖွဲ့စည်းသည်။ === ကွာဒရာချာဖြင့် ဖြေရှင်းနိုင်စွမ်း နှင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ် ဂယ်လ်ဝါ သီအိုရီ (Solvability in Quadratures and Differential Galois Theory) === ကိန်းရှင်မြှောက်ဖော်ကိန်းများပါရှိသော မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်းအားလုံး၏ အဖြေများကို အခြေခံဖန်ရှင်များ (elementary functions) နှင့် ထပ်ကျော့အင်တီဂရယ်များ သို့မဟုတ် ကွာဒရာချာများ (quadratures) ဖြင့် ဖော်ပြနိုင်ခြင်း မရှိပေ။ ဒစ်ဖရန်ရှယ် ဂယ်လ်ဝါ သီအိုရီ (differential Galois theory) သို့မဟုတ် ပီကာ-ဗက်စီယို သီအိုရီ (Picard–Vessiot theory) သည် [[ဖီးလ်ဒ်|ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဖီးလ်ဒ်]] (differential field) <math>K</math> ပေါ်ရှိ မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်းတစ်ခုနှင့် [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာအုပ်စု]]တစ်ခုကို တွဲဖက်ပေးသည်။ အဖြေများကို ကွာဒရာချာများ သို့မဟုတ် လီယူဗေးလ် ဖန်ရှင်များ (Liouvillian functions) ဖြင့် ဖော်ပြနိုင်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ [[ဂယ်လ်ဝါ အုပ်စု|ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဂယ်လ်ဝါအုပ်စု၏]] ထပ်တူရအစိတ်အပိုင်း (identity component) သည် [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|ဖြေရှင်းရအုပ်စု]] (solvable group) တစ်ခု ဖြစ်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။<ref>Ince (1956), p. 80.</ref> [[အဆင့်ဆင့်တွက်နည်း|ကိုဗာဆစ်၏ အဆင့်ဆင့်တွက်နည်း]] (Kovacic's algorithm) သည် ရာရှင်နယ်မြှောက်ဖော်ကိန်းများပါရှိသော ဒုတိယအဆင့် မျဉ်းဖြောင့်ညီမျှခြင်းတစ်ခုတွင် လီယူဗေးလ် အဖြေများ ရှိမရှိကို ဆုံးဖြတ်ပေးသည်။ === ဟိုလိုနိုမစ် နှင့် D-အဆုံးရှိ ဖန်ရှင်များ (Holonomic and D-Finite Functions) === [[ဖန်ရှင်]] <math>f(x)</math> တစ်ခုသည် [[ပိုလီနိုမီရယ်|ပိုလီနိုမီရယ်မြှောက်ဖော်ကိန်းများ]]ပါရှိသော မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း <math display="block">p_n(x) f^{(n)}(x) + \dots + p_1(x) f'(x) + p_0(x) f(x) = 0</math> ကို ကျေနပ်စေပါက ထိုဖန်ရှင်ကို ဟိုလိုနိုမစ် ဖန်ရှင် (holonomic function) သို့မဟုတ် D-အဆုံးရှိ ဖန်ရှင် (D-finite function) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ သာမန်အမှတ် (ordinary point) တစ်ခု၌ ဟိုလိုနိုမစ်ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ [[တေလာ ကိန်းစဉ်တန်း]] (Taylor series) ၏ မြှောက်ဖော်ကိန်းများသည် ပိုလီနိုမီရယ်မြှောက်ဖော်ကိန်းများပါရှိသော မျဉ်းဖြောင့်ထပ်ကျော့ဆက်သွယ်ချက် (linear recurrence relation) ကို ကျေနပ်စေသည့် [[ကိန်းစဉ်|ဟိုလိုနိုမစ်ကိန်းစဉ်]] (holonomic sequence) သို့မဟုတ် P-ထပ်ကျော့ကိန်းစဉ် (P-recursive sequence) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။<ref>Benoit et al. (2010), p. 25.</ref> == ကိုးကားများ (References) == <references /> * {{Citation |last1=Benoit |first1=Alexandre |last2=Chyzak |first2=Frédéric |last3=Darrasse |first3=Alexis |last4=Gerhold |first4=Stefan |last5=Mezzarobba |first5=Marc |last6=Salvy |first6=Bruno |title=The D-finite project |date=2010 |arxiv=1006.4104}} * {{Citation |last1=Birkhoff |first1=Garrett |last2=Rota |first2=Gian-Carlo |title=Ordinary Differential Equations |edition=3rd |publisher=John Wiley & Sons |date=1978 |isbn=978-0-471-07411-3}} * {{Citation |last=Gershenfeld |first=Neil |title=The Nature of Mathematical Modeling |publisher=Cambridge University Press |date=1999 |isbn=978-0-521-57095-4}} * {{Citation |last=Ince |first=Edward L. |title=Ordinary Differential Equations |publisher=Dover Publications |date=1956 |isbn=978-0-486-60349-0}} * {{Citation |last=Robinson |first=James C. |title=An Introduction to Ordinary Differential Equations |publisher=Cambridge University Press |date=2004 |isbn=978-0-521-53391-1}} [[ကဏ္ဍ:ကဲကုလပ်]] hnqouax5riq9pjaz9bvtrv1hvjxijag 3 292824 1057861 2026-10-14T00:26:33Z Clevmontgarden 149432 /* editss */ အပိုင်းသစ် 1057861 wikitext text/x-wiki == editss == I have been buying secondhand books and have talked to a royal descendant a few months prior (his name is Sawyu Maung lol he's like a descendant of Kanaungmin) + making aggressive online research rabbit hole searches) I haven't found the respective royal titles of the eldest prince Shwegu and the middle Moehlaine prince. I will keep scouring through the internet and try to gather more accurate information. thanks! 🫶🏻 [[အသုံးပြုသူ:Clevmontgarden|Clevmontgarden]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Clevmontgarden|ဆွေးနွေး]]) ၀၀:၂၆၊ ၁၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) lhb1ilipdqn2tc63xydhp9dw2c0zbho 0 292825 1057862 2026-10-14T00:48:56Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က - ဆိတ္တဲ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[ဆိတ်တဲရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|ဆိတ္တဲရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057862 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - ဆိတ္တဲ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[ဆိတ်တဲရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|ဆိတ္တဲရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၈၅ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/padaung-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.669285963366548| 95.07386941054897|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပန်းတောင်းမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 4q3c7wny0acx3r38g8qfba87uszpbmb 0 292826 1057863 2026-10-14T00:50:24Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က - ဥရှစ်ပင်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[ဥသျှစ်ပင်ရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|ဥရှစ်ပင်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057863 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - ဥရှစ်ပင်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[ဥသျှစ်ပင်ရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|ဥရှစ်ပင်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၄၁၁ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/padaung-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပန်းတောင်းမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} j3jmfrc44j0oq66qs42bvxqukeyzuzq 0 292827 1057864 2026-10-14T00:51:15Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က - ကပစ (၅)''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[ကပစ (၅)]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057864 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - ကပစ (၅)''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[ကပစ (၅)]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၅၈ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/padaung-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပန်းတောင်းမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} pk7w1qk658wr9qggolrbws5psw2r36m 0 292828 1057865 2026-10-14T00:52:38Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က - ကြိုးကြာ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[ကြိုးကြာရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|ကြိုးကြာရွာ]]ရှိ အခြေခံပည..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057865 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - ကြိုးကြာ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[ကြိုးကြာရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|ကြိုးကြာရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၇၀ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/padaung-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.59315278607602| 95.01594237775797|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပန်းတောင်းမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} nyzjnj45ryy2zy3vsivj9b02qk67l62 0 292829 1057866 2026-10-14T00:54:11Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က - ရွှေဘုံသာ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[ရွှေဘုံသာရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|ရွှေဘုံသာရွာ]]ရှိ အခြေခ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057866 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - ရွှေဘုံသာ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[ရွှေဘုံသာရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|ရွှေဘုံသာရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၀၂ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/padaung-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.826064937106224| 95.19985035390785|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပန်းတောင်းမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 7pec08hnh7pzlhe466gl2qavlnfctt4 0 292830 1057867 2026-10-14T00:55:55Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က - ကျောက်ဖူး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[ကျောက်ဖူးရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|ကျောက်ဖူးရွာ]]ရှိ အခြေခ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057867 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - ကျောက်ဖူး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[ကျောက်ဖူးရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|ကျောက်ဖူးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၈၄ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/padaung-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.66622851635788| 95.000136477935|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပန်းတောင်းမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 9w10jtxeccxpluuo4nrbch18exbh27v 0 292831 1057868 2026-10-14T00:57:35Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က - လယ်တီ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[လယ်တီရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|လယ်တီရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်း..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057868 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - လယ်တီ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[လယ်တီရွာ၊ ပန်းတောင်းမြို့နယ်|လယ်တီရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၃၃ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/padaung-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.853255802160692| 94.97145008649397|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပန်းတောင်းမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 1q1d9lpqfewmyl7m4xfpqqo0t2jxz2f 0 292832 1057871 2026-10-14T01:11:25Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 " '''မိခိမိုတိုပုလဲကျွန်း''' (ミキモト真珠島, Mikimoto-Shinju-Jima) သည် [[အိဆဲပင်လယ်အော်]]ရှိ ကျွန်းငယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]၊ တို..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057871 wikitext text/x-wiki '''မိခိမိုတိုပုလဲကျွန်း''' (ミキモト真珠島, Mikimoto-Shinju-Jima) သည် [[အိဆဲပင်လယ်အော်]]ရှိ ကျွန်းငယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[မိအဲခရိုင်]]၊ [[တိုဘမြို့၊ မိအဲ|တိုဘမြို့]]ကမ်းလွန်ဒေသတွင် တည်ရှိသည်။ ကျွန်းကို မိခိမိုတိုပုလဲပြတိုက်ကုမ္ပဏီ (株式会社ミキモト真珠島, Kabushiki-Gaisha-Mikimoto-Shinju-Jima) က ပိုင်ဆိုင်သည်။ ကျွန်းကို ခရီးသွားနေရာတစ်ခုအဖြစ် လည်ပတ်လျက်ရှိသည်။ ပြတိုက်တွင် ပုလဲများ၊ ပုလဲဖြင့်ပြုလုပ်ထားသည့် ပစ္စည်းများနှင့် ပုလဲငုပ်သည့်အမျိုးသမီးများအကြောင်း စသည်တို့ကို ပြသထားသည်။ ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} 6h924ywqzwky6ly74vji9okbpoqs5vd 0 292833 1057889 2026-10-14T05:30:37Z Kaday Han Thaw 122086 "'''Honi soit qui mal y pense''' ({{IPAc-en|UK|ˌ|ɒ|n|i|_|ˌ|s|w|ɑː|_|k|iː|_|ˌ|m|æ|l|_|i|_|ˈ|p|ɒ̃|s}}၊ {{lang-fr|Honi soit qui mal y pense}}) သည် [[အင်္ဂလန်နိုင်ငံ]]၏ အဆင့်အမြင့်ဆုံး မြို့စားခံစားခွင့် အသင်းအဖွ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1057889 wikitext text/x-wiki '''Honi soit qui mal y pense''' ({{IPAc-en|UK|ˌ|ɒ|n|i|_|ˌ|s|w|ɑː|_|k|iː|_|ˌ|m|æ|l|_|i|_|ˈ|p|ɒ̃|s}}၊ {{lang-fr|Honi soit qui mal y pense}}) သည် [[အင်္ဂလန်နိုင်ငံ]]၏ အဆင့်အမြင့်ဆုံး မြို့စားခံစားခွင့် အသင်းအဖွဲ့ဖြစ်သော '''[[ဂါတာတံဆိပ် အသင်းအဖွဲ့]]''' (Order of the Garter) ၏ ဆောင်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ဤစကားစု၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ ''"ယင်းနှင့်ပတ်သက်၍ မကောင်းသော အကြံအစည်ရှိသူ မည်သူမဆို အရှက်ကွဲပါစေ"'' (သို့မဟုတ်) ''"မကောင်းကြံသောသူ ပျက်စီးပါစေ"'' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤဆောင်ပုဒ်ကို [[ဗြိတိသျှ တော်ဝင်အမှတ်တံဆိပ်]] (Royal Coat of Arms) နှင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၏ အခြားသော တော်ဝင်နှင့် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ အထိမ်းအမှတ်များတွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုကြသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် မူလအစ == ဤဆောင်ပုဒ်ကို အင်္ဂလန်ဘုရင် '''[[တတိယ အက်ဝပ်]]''' (King Edward III) က ၁၄ ရာစုအလယ်ပိုင်း (ခရစ်နှစ် ၁၃၄၈ ခုနှစ်ခန့်) တွင် ဂါတာတံဆိပ်အသင်းအဖွဲ့ကို တည်ထောင်ချိန်၌ စတင်သုံးစွဲခဲ့သည်။ ဤဆောင်ပုဒ် ပေါ်ပေါက်လာပုံနှင့် ပတ်သက်၍ လူသိများသော ဒဏ္ဍာရီဆန်ဆန် ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ် ရှိသည်။ ဘုရင် အက်ဝပ် (၃) သည် ကယ်လစ်မြို့ (Calais) အနိုင်ရရှိမှုကို အထိမ်းအမှတ်ပြု ကျင်းပသည့် တော်ဝင်ကပွဲတစ်ခုတွင် ၎င်း၏ ပထမဝမ်းကွဲတော်စပ်သူ ဂျိုဟန် (Joan of Kent) နှင့်အတူ ကခုန်နေစဉ် အမျိုးသမီး၏ ခြေစွပ်ကြိုး (Garter) ကျွတ်ကျလာခဲ့သည်။ ပတ်ဝန်းကျင်မှ လူများက သရော့ဝိုင်းရယ်မောခဲ့ကြသည်။ ထိုအခါ ဘုရင်က အခြေအနေကို ထိန်းသိမ်းသည့်အနေဖြင့် အဆိုပါ ခြေစွပ်ကြိုးကို ယူ၍ မိမိ၏ ခြေထောက်တွင် ဝတ်ဆင်လိုက်ပြီး - {{Quote|text=Honi soit qui mal y pense. Tel qui s'en rit aujourd'hui, s'honorera de la porter.<br/>("မကောင်းကြံသောသူ အရှက်ကွဲပါစေ။ ယခု ရယ်မောနေသူများပင် နောင်တွင် ဤအရာကို ဝတ်ဆင်ရသည့်အတွက် ဂုဏ်ယူလာကြလိမ့်မည်")}} သမိုင်းပညာရှင်အများစုကမူ ဤဇာတ်လမ်းသည် နောင်လာနောက်သားများ ရေးသားခဲ့သော ဒဏ္ဍာရီဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆကြပြီး၊ အမှန်တကယ်တွင် ဘုရင်အက်ဝပ် (၃) သည် ပြင်သစ်ထီးနန်းအပေါ် ၎င်း၏ အငြင်းပွားဖွယ် အခွင့်အရေးကို ဆန့်ကျင်ကန့်ကွက်မည့်သူများကို သတိပေးလို၍ သို့မဟုတ် နိုင်ငံရေးအရ ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဤဆောင်ပုဒ်ကို ပုံဖော်သုံးစွဲခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ == စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပါဝင်မှု == ဤဆောင်ပုဒ်သည် ၁၄ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ရေးသားခဲ့သော ''Sir Gawain and the Green Knight'' ဟုခေါ်သော အလယ်ခေတ် အင်္ဂလိပ်ကဗျာ၏ မူရင်းလက်ရေးမူအဆုံးတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် [[ဝီလီယမ် ရှေးခ်စပီးယား]]၏ ပြဇာတ်တစ်ခုဖြစ်သည့် ''The Merry Wives of Windsor'' တွင်လည်း ထည့်သွင်းဖော်ပြထားသည်။ == အသုံးချမှုများ == ဤဆောင်ပုဒ်သည် အင်္ဂလန်နှင့် [[ဓနသဟာယနိုင်ငံများအဖွဲ့|ဓနသဟာယနိုင်ငံများ]]တွင် နယ်ပယ်အမျိုးမျိုး၌ ထင်ရှားစွာ ပါဝင်လျက်ရှိသည် - * '''ဗြိတိသျှ တော်ဝင်အမှတ်တံဆိပ်:''' ဂါတာတံဆိပ်အဝိုင်းပုံစံဖြင့် ဤစာသားကို ထည့်သွင်းအသုံးပြုကြသည်။ * '''စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ တပ်ဖွဲ့များ:''' ဗြိတိသျှကြည်းတပ်နှင့် အခြားဓနသဟာယနိုင်ငံများ ([[ဩစတြေးလျ]]၊ [[ကနေဒါ]]၊ [[နယူးဇီလန်]]) ရှိ တပ်ရင်းတပ်ဖွဲ့အချို့၏ တံဆိပ်များတွင် ဤဆောင်ပုဒ်ကို ထည့်သွင်းအသုံးပြုကြသည်။ (ဥပမာ- Royal Engineers၊ Grenadier Guards) * '''ပညာရေးနှင့် အခြား:''' စစ်ဒနီတက္ကသိုလ် (University of Sydney) ၏ ကျောင်းသားသတင်းစာ အမည်ကို ''Honi Soit'' ဟု အမည်ပေးထားသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://www.stgeorges-windsor.org/about-st-georges/history/the-order-of-the-garter/ Windsor ရဲတိုက်၏ Order of the Garter သမိုင်းစာမျက်နှာ] [[Category:ဗြိတိသျှ သမိုင်း]] [[Category:ဆောင်ပုဒ်များ]] [[Category:ပြင်သစ်ဘာသာစကား]] 5v2i5ebqgdq1e566i0ic3oxvf8e8nvc 1057891 1057889 2026-10-14T05:32:49Z Kaday Han Thaw 122086 /* */ 1057891 wikitext text/x-wiki '''Honi soit qui mal y pense''' ({{IPAc-en|UK|ˌ|ɒ|n|i|_|ˌ|s|w|ɑː|_|k|iː|_|ˌ|m|æ|l|_|i|_|ˈ|p|ɒ̃|s}}၊ {{lang-fr|Honi soit qui mal y pense}}) သည် [[အင်္ဂလန်နိုင်ငံ]]၏ အဆင့်အမြင့်ဆုံး မြို့စားခံစားခွင့် အသင်းအဖွဲ့ဖြစ်သော '''[[ဂါတာဘွဲ့တံဆိပ်|ဂါတာတံဆိပ် အသင်းအဖွဲ့]]''' (Order of the Garter) ၏ ဆောင်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ဤစကားစု၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ ''"ယင်းနှင့်ပတ်သက်၍ မကောင်းသော အကြံအစည်ရှိသူ မည်သူမဆို အရှက်ကွဲပါစေ"'' (သို့မဟုတ်) ''"မကောင်းကြံသောသူ ပျက်စီးပါစေ"'' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤဆောင်ပုဒ်ကို [[ဗြိတိသျှ တော်ဝင်အမှတ်တံဆိပ်]] (Royal Coat of Arms) နှင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၏ အခြားသော တော်ဝင်နှင့် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ အထိမ်းအမှတ်များတွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုကြသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် မူလအစ == ဤဆောင်ပုဒ်ကို အင်္ဂလန်ဘုရင် '''[[တတိယ အက်ဝပ်]]''' (King Edward III) က ၁၄ ရာစုအလယ်ပိုင်း (ခရစ်နှစ် ၁၃၄၈ ခုနှစ်ခန့်) တွင် ဂါတာတံဆိပ်အသင်းအဖွဲ့ကို တည်ထောင်ချိန်၌ စတင်သုံးစွဲခဲ့သည်။ ဤဆောင်ပုဒ် ပေါ်ပေါက်လာပုံနှင့် ပတ်သက်၍ လူသိများသော ဒဏ္ဍာရီဆန်ဆန် ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ် ရှိသည်။ ဘုရင် အက်ဝပ် (၃) သည် ကယ်လစ်မြို့ (Calais) အနိုင်ရရှိမှုကို အထိမ်းအမှတ်ပြု ကျင်းပသည့် တော်ဝင်ကပွဲတစ်ခုတွင် ၎င်း၏ ပထမဝမ်းကွဲတော်စပ်သူ ဂျိုဟန် (Joan of Kent) နှင့်အတူ ကခုန်နေစဉ် အမျိုးသမီး၏ ခြေစွပ်ကြိုး (Garter) ကျွတ်ကျလာခဲ့သည်။ ပတ်ဝန်းကျင်မှ လူများက သရော့ဝိုင်းရယ်မောခဲ့ကြသည်။ ထိုအခါ ဘုရင်က အခြေအနေကို ထိန်းသိမ်းသည့်အနေဖြင့် အဆိုပါ ခြေစွပ်ကြိုးကို ယူ၍ မိမိ၏ ခြေထောက်တွင် ဝတ်ဆင်လိုက်ပြီး - {{Quote|text=Honi soit qui mal y pense. Tel qui s'en rit aujourd'hui, s'honorera de la porter.<br/>("မကောင်းကြံသောသူ အရှက်ကွဲပါစေ။ ယခု ရယ်မောနေသူများပင် နောင်တွင် ဤအရာကို ဝတ်ဆင်ရသည့်အတွက် ဂုဏ်ယူလာကြလိမ့်မည်")}} သမိုင်းပညာရှင်အများစုကမူ ဤဇာတ်လမ်းသည် နောင်လာနောက်သားများ ရေးသားခဲ့သော ဒဏ္ဍာရီဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆကြပြီး၊ အမှန်တကယ်တွင် ဘုရင်အက်ဝပ် (၃) သည် ပြင်သစ်ထီးနန်းအပေါ် ၎င်း၏ အငြင်းပွားဖွယ် အခွင့်အရေးကို ဆန့်ကျင်ကန့်ကွက်မည့်သူများကို သတိပေးလို၍ သို့မဟုတ် နိုင်ငံရေးအရ ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဤဆောင်ပုဒ်ကို ပုံဖော်သုံးစွဲခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ == စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပါဝင်မှု == ဤဆောင်ပုဒ်သည် ၁၄ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ရေးသားခဲ့သော ''Sir Gawain and the Green Knight'' ဟုခေါ်သော အလယ်ခေတ် အင်္ဂလိပ်ကဗျာ၏ မူရင်းလက်ရေးမူအဆုံးတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် [[ဝီလီယမ် ရှေးခ်စပီးယား]]၏ ပြဇာတ်တစ်ခုဖြစ်သည့် ''The Merry Wives of Windsor'' တွင်လည်း ထည့်သွင်းဖော်ပြထားသည်။ == အသုံးချမှုများ == ဤဆောင်ပုဒ်သည် အင်္ဂလန်နှင့် [[ဓနသဟာယနိုင်ငံများအဖွဲ့|ဓနသဟာယနိုင်ငံများ]]တွင် နယ်ပယ်အမျိုးမျိုး၌ ထင်ရှားစွာ ပါဝင်လျက်ရှိသည် - * '''ဗြိတိသျှ တော်ဝင်အမှတ်တံဆိပ်:''' ဂါတာတံဆိပ်အဝိုင်းပုံစံဖြင့် ဤစာသားကို ထည့်သွင်းအသုံးပြုကြသည်။ * '''စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ တပ်ဖွဲ့များ:''' ဗြိတိသျှကြည်းတပ်နှင့် အခြားဓနသဟာယနိုင်ငံများ ([[ဩစတြေးလျ]]၊ [[ကနေဒါ]]၊ [[နယူးဇီလန်]]) ရှိ တပ်ရင်းတပ်ဖွဲ့အချို့၏ တံဆိပ်များတွင် ဤဆောင်ပုဒ်ကို ထည့်သွင်းအသုံးပြုကြသည်။ (ဥပမာ- Royal Engineers၊ Grenadier Guards) * '''ပညာရေးနှင့် အခြား:''' စစ်ဒနီတက္ကသိုလ် (University of Sydney) ၏ ကျောင်းသားသတင်းစာ အမည်ကို ''Honi Soit'' ဟု အမည်ပေးထားသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://www.stgeorges-windsor.org/about-st-georges/history/the-order-of-the-garter/ Windsor ရဲတိုက်၏ Order of the Garter သမိုင်းစာမျက်နှာ] [[Category:ဗြိတိသျှ သမိုင်း]] [[Category:ဆောင်ပုဒ်များ]] [[Category:ပြင်သစ်ဘာသာစကား]] gi9x34u1j3t5jdj8cr76s9yogmddm3t 3 292835 1057895 2026-10-14T05:47:52Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1057895 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-54971-57 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၅:၄၇၊ ၁၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) 5b2fu3c79jixdfdg67088638rjfmmqk 0 292836 1057906 2026-10-14T07:00:51Z Zawzawaungthwin 100038 ကိုကိုလွင် (သံတူကြောင်းကွဲ) 1057906 wikitext text/x-wiki '''ကိုကိုလွင်''' သည် အောက်ပါတို့အနက် တစ်ခုခု ဖြစ်နိုင်သည်။ * [[ကိုကိုလွင်]] - [[လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန|လျှပ်စစ်နှင့်စွမ်းအင်ဝန်ကြီး]] * [[ကိုကိုလွင် (ဒေါက်တာ)]] - [[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူကယ်ပြန်ဝန်ကြီး]] [[ကဏ္ဍ:သံတူကြောင်းကွဲ]] sphrcseamc9b2xxnygkx11jwibooojn 3 292837 1057911 2026-10-14T07:48:05Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1057911 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-55299-38 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၇:၄၈၊ ၁၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) 0qrey0i0uvovgb1l7soxvcan32jx7es 0 292838 1057914 2026-10-14T09:05:31Z Zawzawaungthwin 100038 ဒေါက်တာ ကိုကိုလွင် သည် အငြိမ်းစား ဗိုလ်ချုပ်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ 1057914 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = ဗိုလ်ချုပ် (ငြိမ်း) <Br> ဒေါက်တာ | name = ကိုကိုလွင် | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = | alt = | caption = | office1 = [[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန]]<br/> ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး | term_start1 = ၁၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ |term_end1 = |appointer1 = [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] |president1= [[မင်းအောင်လှိုင်]] |predecessor1= ဒေါက်တာ [[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|စိုးဝင်း]] |successor1 = |deputy1= ဒေါက်တာ သန်းစိုး <br> [[သန့်ဇော်လွင်|ဒေါက်တာ သန့်ဇော်လွင်]] | office2= အမှုဆောင်ချုပ် <br/>လူမှုရေးနှင့် ကျန်းမာရေးဗျူရို <br/> [[နိုင်ငံတော် သမ္မတရုံး|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး]] | term_start2 = ၂၆ မေ ၂၀၂၆ | term_end2 = ၁၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ |appointer2 = [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] | predecessor2 = ရာထူးစတင် |successor2 = - | 1blankname3 = [[နိုင်ငံတော် သမ္မတရုံး|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး]] | 1namedata3 = ဝန်ကြီး <br/> [[ခင်မောင်ရီ]] | office3 = {{flagicon image|Shoulder Sleeve Insignia of the Myanmar Army Medical Corps.svg}} [[ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး]] | term_start3 = ၂၀၂၂ | term_end3 = ၂၀၂၆ |appointer3= တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် | 1blankname3 = [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] | 1namedata3 = ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] |predecessor3= ဗိုလ်ချုပ် [[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|စိုးဝင်း]] |successor3 = ဗိုလ်ချုပ် ဇော်မျိုးဟန် | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | alma_mater = ဆေးတက္ကသိုလ် | party = | spouse = | children = | parents = | allegiance = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} | branch = {{flagicon image|Shoulder Sleeve Insignia of the Myanmar Army Medical Corps.svg}} [[ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး]] | serviceyears = | rank = {{flagicon image| 14. Myanmar Army MG.svg}} ဗိုလ်ချုပ် | profession = | signature = | footnotes = |awards= |military_blank1=ကိုယ်ပိုင်အမှတ် |military_data1=}} ဒေါက်တာ '''ကိုကိုလွင်''' သည် အငြိမ်းစား ဗိုလ်ချုပ်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး [[ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး|ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူး]]အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။လက်ရှိတွင် [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]]၏ [[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန]] ၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်လျှက်ရှိသည်။ == စစ်မှုထမ်းဘဝ == ဒေါက်တာ ကိုကိုလွင် သည် အရပ်ဘက် ဆေးတက္ကသိုလ်ကျောင်းဆင်းတစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊မှော်ဘီ ရှိ တပ်မတော်အရာရှိငယ်သင်တန်းအား ၃ လတက်ပြီး စစ်ဆရာဝန်အဖြစ် နှစ်ပွင့်တင်ကာ တပ်မတော် သို့ ကူးပြောင်းရောက်ရှိလာခဲ့သူဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-23 |title=စစ်ခေါင်းဆောင်တွေနဲ့ သူတို့ရဲ့ ဆရာဝန်တွေ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c142m6561e3o |access-date=2026-10-14 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref>သူသည် [[တပ်မတော်ဆေးတက္ကသိုလ်]] ၏ ပါမောက္ခချုပ် အဖြစ်လည်း တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၉ ရက်နေ့တွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]က အမိန့်အမှတ်၊ ၅၇/၂၀၂၂ ဖြင့် [[ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး|ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူး]] ဗိုလ်ချုပ် [[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|စိုးဝင်း]] အား [[အားကစားနှင့် လူငယ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန]]၊ ဒုတိယဝန်ကြီး အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ပြီးနောက် ဗိုလ်မှူးချုပ် ကိုကိုလွင် သည် တပ်မတော် ဆေးဝန်ထမ်း ညွန်ကြားရေးမှူး ဖြစ်လာခဲ့သည်။သူသည် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ၏ ကျန်းမာရေးတာဝန်ကိုလည်း အနီးကပ်အနေဖြင့် ပူးတွဲယူခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |title=(၃၁) ကြိမ်မြောက် မြန်မာ့တပ်မတော် ဆေးပညာရပ်ဆိုင်ရာ နှီးနှောဖလှယ်ပွဲ ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနား ကျင်းပပြုလုပ် |url=https://mdn.gov.mm/my/31-kimmeaak-mnmaattpmtteaa-chepnnyaarpchiungraa-niineaaphlypai-phngpaiakhmanaa-kngppulup |access-date=2026-10-14 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref>ဗိုလ်ချုပ် ကိုကိုလွင် သည် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမောင်အေး ၏ ဆေးမှူး အဖြစ်လည်း တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ဖူးသူလည်းဖြစ်သည်။၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၃၀ ရက်တွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင် [[၂၀၂၆ မြန်မာတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ရာထူးအပြောင်းအလဲ|တပ်မှအနားယူပြီး]]သည့်နောက် ၎င်းသည် ဆေးဝန်ထမ်းညွှန်မှူးနေရာမှ အနားယူခဲ့သည်။ == အရပ်ဘက်ရာထူး == ထို့နောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးက အမိန့်အမှတ် (၅၅/ ၂၀၂၆) ဖြင့် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင် သည် ဒေါက်တာ ကိုကိုလွင် အား [[နိုင်ငံတော် သမ္မတရုံး|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး]]၊ လူမှုရေးနှင့် ကျန်းမာရေးဗျူရို၊ အမှုဆောင်ချုပ်အဖြစ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခဲ့သည်။ထိုရာထူးသည် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး သမိုင်းတစ်လျှောက် ပထမဦးဆုံးအသစ်တီထွင် ဖန်တီးခဲ့သော ရာထူးလည်း ဖြစ်သည်။ == ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဘဝ == ၂၀၂၆ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] အစည်းအဝေး၌ ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် နာယက [[အောင်လင်းဒွေး|ဦးအောင်လင်းဒွေး]]က ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရာပြည့်]] အား [[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ရန်နှင့် ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအဖြစ် ပြောင်းလဲတာဝန်ထမ်းဆောင်လျက်ရှိသည့် [[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူမှုဝန်ထမ်း၊ ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး [[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာစိုးဝင်း]]၏ နေရာတွင် ဒေါက်တာကိုကိုလွင်အား အစားထိုးခန့်အပ်ရန် နိုင်ငံတော်သမ္မတ၏ အမည်စာရင်း တင်ပြချက်ကို လွှတ်တော်သို့ အသိပေးတင်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးနေရာ ဒုဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့်ကို အမည်စာရင်းတင်သွင်း |url=https://burmese.dvb.no/post/909389 |access-date=2026-10-14 |website=DVB Burmese |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=■ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအဖြစ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့်အား အစားထိုးခန့်အပ်ရန် နိုင်ငံတော်သမ္မတက ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်သို့ အဆိုပြုတင်ပြ |url=https://news-eleven.com/article/315966 |access-date=2026-10-14 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၄ ရက်တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတ၏ အမည်စာရင်း တင်ပြချက်ကို လွှတ်တော်က ကန့်ကွက်သူမရှိသဖြင့် [[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူမှုဝန်ထမ်း၊ ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး [[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာစိုးဝင်း]]၏ နေရာတွင် ဒေါက်တာကိုကိုလွင်အား အစားထိုးခန့်အပ်ရန် သဘောတူကြောင်းကြေညာခဲ့သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}}{{မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ ဝန်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မွေးဖွားခုနှစ် မသိရှိရသူများ (သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ)]] abqoe2m5684d0wcnuntm7xkfo2r1ve5 1057931 1057914 2026-10-14T09:56:28Z Zawzawaungthwin 100038 {{Distinguish| ကိုကိုလွင်}} 1057931 wikitext text/x-wiki {{Distinguish| ကိုကိုလွင်}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = ဗိုလ်ချုပ် (ငြိမ်း) <Br> ဒေါက်တာ | name = ကိုကိုလွင် | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = | alt = | caption = | office1 = [[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန]]<br/> ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး | term_start1 = ၁၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ |term_end1 = |appointer1 = [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] |president1= [[မင်းအောင်လှိုင်]] |predecessor1= ဒေါက်တာ [[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|စိုးဝင်း]] |successor1 = |deputy1= ဒေါက်တာ သန်းစိုး <br> [[သန့်ဇော်လွင်|ဒေါက်တာ သန့်ဇော်လွင်]] | office2= အမှုဆောင်ချုပ် <br/>လူမှုရေးနှင့် ကျန်းမာရေးဗျူရို <br/> [[နိုင်ငံတော် သမ္မတရုံး|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး]] | term_start2 = ၂၆ မေ ၂၀၂၆ | term_end2 = ၁၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ |appointer2 = [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] | predecessor2 = ရာထူးစတင် |successor2 = - | 1blankname3 = [[နိုင်ငံတော် သမ္မတရုံး|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး]] | 1namedata3 = ဝန်ကြီး <br/> [[ခင်မောင်ရီ]] | office3 = {{flagicon image|Shoulder Sleeve Insignia of the Myanmar Army Medical Corps.svg}} [[ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး]] | term_start3 = ၂၀၂၂ | term_end3 = ၂၀၂၆ |appointer3= တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် | 1blankname3 = [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] | 1namedata3 = ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] |predecessor3= ဗိုလ်ချုပ် [[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|စိုးဝင်း]] |successor3 = ဗိုလ်ချုပ် ဇော်မျိုးဟန် | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | alma_mater = ဆေးတက္ကသိုလ် | party = | spouse = | children = | parents = | allegiance = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} | branch = {{flagicon image|Shoulder Sleeve Insignia of the Myanmar Army Medical Corps.svg}} [[ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး]] | serviceyears = | rank = {{flagicon image| 14. Myanmar Army MG.svg}} ဗိုလ်ချုပ် | profession = | signature = | footnotes = |awards= |military_blank1=ကိုယ်ပိုင်အမှတ် |military_data1=}} ဒေါက်တာ '''ကိုကိုလွင်''' သည် အငြိမ်းစား ဗိုလ်ချုပ်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး [[ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး|ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူး]]အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။လက်ရှိတွင် [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]]၏ [[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန]] ၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်လျှက်ရှိသည်။ == စစ်မှုထမ်းဘဝ == ဒေါက်တာ ကိုကိုလွင် သည် အရပ်ဘက် ဆေးတက္ကသိုလ်ကျောင်းဆင်းတစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊မှော်ဘီ ရှိ တပ်မတော်အရာရှိငယ်သင်တန်းအား ၃ လတက်ပြီး စစ်ဆရာဝန်အဖြစ် နှစ်ပွင့်တင်ကာ တပ်မတော် သို့ ကူးပြောင်းရောက်ရှိလာခဲ့သူဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-23 |title=စစ်ခေါင်းဆောင်တွေနဲ့ သူတို့ရဲ့ ဆရာဝန်တွေ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c142m6561e3o |access-date=2026-10-14 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref>သူသည် [[တပ်မတော်ဆေးတက္ကသိုလ်]] ၏ ပါမောက္ခချုပ် အဖြစ်လည်း တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၉ ရက်နေ့တွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]က အမိန့်အမှတ်၊ ၅၇/၂၀၂၂ ဖြင့် [[ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး|ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူး]] ဗိုလ်ချုပ် [[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|စိုးဝင်း]] အား [[အားကစားနှင့် လူငယ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန]]၊ ဒုတိယဝန်ကြီး အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ပြီးနောက် ဗိုလ်မှူးချုပ် ကိုကိုလွင် သည် တပ်မတော် ဆေးဝန်ထမ်း ညွန်ကြားရေးမှူး ဖြစ်လာခဲ့သည်။သူသည် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ၏ ကျန်းမာရေးတာဝန်ကိုလည်း အနီးကပ်အနေဖြင့် ပူးတွဲယူခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |title=(၃၁) ကြိမ်မြောက် မြန်မာ့တပ်မတော် ဆေးပညာရပ်ဆိုင်ရာ နှီးနှောဖလှယ်ပွဲ ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနား ကျင်းပပြုလုပ် |url=https://mdn.gov.mm/my/31-kimmeaak-mnmaattpmtteaa-chepnnyaarpchiungraa-niineaaphlypai-phngpaiakhmanaa-kngppulup |access-date=2026-10-14 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref>ဗိုလ်ချုပ် ကိုကိုလွင် သည် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမောင်အေး ၏ ဆေးမှူး အဖြစ်လည်း တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ဖူးသူလည်းဖြစ်သည်။၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၃၀ ရက်တွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင် [[၂၀၂၆ မြန်မာတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ရာထူးအပြောင်းအလဲ|တပ်မှအနားယူပြီး]]သည့်နောက် ၎င်းသည် ဆေးဝန်ထမ်းညွှန်မှူးနေရာမှ အနားယူခဲ့သည်။ == အရပ်ဘက်ရာထူး == ထို့နောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးက အမိန့်အမှတ် (၅၅/ ၂၀၂၆) ဖြင့် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင် သည် ဒေါက်တာ ကိုကိုလွင် အား [[နိုင်ငံတော် သမ္မတရုံး|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး]]၊ လူမှုရေးနှင့် ကျန်းမာရေးဗျူရို၊ အမှုဆောင်ချုပ်အဖြစ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခဲ့သည်။ထိုရာထူးသည် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး သမိုင်းတစ်လျှောက် ပထမဦးဆုံးအသစ်တီထွင် ဖန်တီးခဲ့သော ရာထူးလည်း ဖြစ်သည်။ == ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဘဝ == ၂၀၂၆ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] အစည်းအဝေး၌ ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် နာယက [[အောင်လင်းဒွေး|ဦးအောင်လင်းဒွေး]]က ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရာပြည့်]] အား [[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ရန်နှင့် ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအဖြစ် ပြောင်းလဲတာဝန်ထမ်းဆောင်လျက်ရှိသည့် [[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူမှုဝန်ထမ်း၊ ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး [[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာစိုးဝင်း]]၏ နေရာတွင် ဒေါက်တာကိုကိုလွင်အား အစားထိုးခန့်အပ်ရန် နိုင်ငံတော်သမ္မတ၏ အမည်စာရင်း တင်ပြချက်ကို လွှတ်တော်သို့ အသိပေးတင်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးနေရာ ဒုဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့်ကို အမည်စာရင်းတင်သွင်း |url=https://burmese.dvb.no/post/909389 |access-date=2026-10-14 |website=DVB Burmese |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=■ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအဖြစ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့်အား အစားထိုးခန့်အပ်ရန် နိုင်ငံတော်သမ္မတက ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်သို့ အဆိုပြုတင်ပြ |url=https://news-eleven.com/article/315966 |access-date=2026-10-14 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၄ ရက်တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတ၏ အမည်စာရင်း တင်ပြချက်ကို လွှတ်တော်က ကန့်ကွက်သူမရှိသဖြင့် [[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူမှုဝန်ထမ်း၊ ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး [[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာစိုးဝင်း]]၏ နေရာတွင် ဒေါက်တာကိုကိုလွင်အား အစားထိုးခန့်အပ်ရန် သဘောတူကြောင်းကြေညာခဲ့သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}}{{မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ ဝန်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မွေးဖွားခုနှစ် မသိရှိရသူများ (သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ)]] cpymbbxuvd98jhblj9y9e5i91ywpuz6 0 292839 1057916 2026-10-14T09:07:25Z Dr Lotus Black 31011 စာမျက်နှာကို [[ဆိုင်ရပ်စ်]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည် 1057916 wikitext text/x-wiki #Redirect[[ဆိုင်ရပ်စ်]] 71akqwzv3vapdzsfrdguznvbfh93kux 3 292841 1057930 2026-10-14T09:48:18Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1057930 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-55089-80 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၉:၄၈၊ ၁၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) nh1fsveg4n8f91y4o4ibjd36gy42uqe 3 292842 1057946 2026-10-14T11:48:31Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1057946 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-55421-02 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၁:၄၈၊ ၁၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) 5qrs88g90bo9dhdsulqkv6eazyi0l3h