ဝီကီပီးဒီးယား mywiki https://my.wikipedia.org/wiki/%E1%80%97%E1%80%9F%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter မီဒီယာ အထူး ဆွေးနွေးချက် အသုံးပြုသူ အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက် ဝီကီပီးဒီးယား ဝီကီပီးဒီးယား ဆွေးနွေးချက် ဖိုင် ဖိုင် ဆွေးနွေးချက် မီဒီယာဝီကီ မီဒီယာဝီကီ ဆွေးနွေးချက် တမ်းပလိတ် တမ်းပလိတ် ဆွေးနွေးချက် အကူအညီ အကူအညီ ဆွေးနွေးချက် ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဆွေးနွေးချက် မုခ်ဝ မုခ်ဝ ဆွေးနွေးချက် စာမူကြမ်း စာမူကြမ်း ဆွေးနွေးချက် TimedText TimedText talk မော်ဂျူး မော်ဂျူး ဆွေးနွေးချက် Event Event talk 1 2246 1059015 1058583 2026-10-17T16:31:11Z ~2026-55729-46 149620 /* http://www.IMGA.com// */ အပိုင်းသစ် 1059015 wikitext text/x-wiki {{archives}} == http://www.IMGA.com// == the world of all here is only slovakian.sk and czechian.cz and jessy.terry@imga.com and dornierstreet 18-19 in 71706 markgröningen.deand forever and ever eastgermany-berlin.de all of sports no.1 [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/~2026-55729-46|~2026-55729-46]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-55729-46|talk]]) ၁၆:၃၁၊ ၁၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) fzb1yw4droey9x3q8c978mv1sfng8ch 1059016 1059015 2026-10-17T16:34:24Z ~2026-55729-46 149620 /* http://www.IMGA.com// */ အကြောင်းပြန်ခြင်း 1059016 wikitext text/x-wiki {{archives}} == http://www.IMGA.com// == the world of all here is only slovakian.sk and czechian.cz and jessy.terry@imga.com and dornierstreet 18-19 in 71706 markgröningen.deand forever and ever eastgermany-berlin.de all of sports no.1 [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/~2026-55729-46|~2026-55729-46]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-55729-46|talk]]) ၁၆:၃၁၊ ၁၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) :the earth and world slovakian.sk and czechian.cz no.11111111111111111111111111111111111111111 men and women and youth and teenies. :www.wfv.de, :www.bfv.de :gsv pleidelsheim.de,tsv benningen.de,skv eglosheim.de,all teams from ludwigsburg.de and all from heilbronn.de and jessy.terry@imga.com [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/~2026-55729-46|~2026-55729-46]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-55729-46|talk]]) ၁၆:၃၄၊ ၁၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) hhvmjojupx7gfagvdwm6b5bpq3xsuzm 1059017 1059016 2026-10-17T16:35:59Z ~2026-55729-46 149620 /* http://www.IMGA.com// */ အကြောင်းပြန်ခြင်း 1059017 wikitext text/x-wiki {{archives}} == http://www.IMGA.com// == the world of all here is only slovakian.sk and czechian.cz and jessy.terry@imga.com and dornierstreet 18-19 in 71706 markgröningen.deand forever and ever eastgermany-berlin.de all of sports no.1 [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/~2026-55729-46|~2026-55729-46]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-55729-46|talk]]) ၁၆:၃၁၊ ၁၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) :the earth and world slovakian.sk and czechian.cz no.11111111111111111111111111111111111111111 men and women and youth and teenies. :www.wfv.de, :www.bfv.de :gsv pleidelsheim.de,tsv benningen.de,skv eglosheim.de,all teams from ludwigsburg.de and all from heilbronn.de and jessy.terry@imga.com [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/~2026-55729-46|~2026-55729-46]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-55729-46|talk]]) ၁၆:၃၄၊ ၁၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) ::and chineses,taiwanes,mongolian,macao,hongkong ::all say heilbronn.de and slovakian.sk and czechian.cz and www.bfv.de and www.wfv.de no.111111111111111111111111111111111111111111111111111111111 worldwide ::1000000000000000000000000000000000000000000000000000000%ig [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/~2026-55729-46|~2026-55729-46]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-55729-46|talk]]) ၁၆:၃၅၊ ၁၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) iisi9wrbgsi2pj53uev933skyrh0s7j 1059018 1059017 2026-10-17T16:38:44Z ~2026-55729-46 149620 /* http://www.IMGA.com// */ အကြောင်းပြန်ခြင်း 1059018 wikitext text/x-wiki {{archives}} == http://www.IMGA.com// == the world of all here is only slovakian.sk and czechian.cz and jessy.terry@imga.com and dornierstreet 18-19 in 71706 markgröningen.deand forever and ever eastgermany-berlin.de all of sports no.1 [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/~2026-55729-46|~2026-55729-46]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-55729-46|talk]]) ၁၆:၃၁၊ ၁၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) :the earth and world slovakian.sk and czechian.cz no.11111111111111111111111111111111111111111 men and women and youth and teenies. :www.wfv.de, :www.bfv.de :gsv pleidelsheim.de,tsv benningen.de,skv eglosheim.de,all teams from ludwigsburg.de and all from heilbronn.de and jessy.terry@imga.com [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/~2026-55729-46|~2026-55729-46]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-55729-46|talk]]) ၁၆:၃၄၊ ၁၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) ::and chineses,taiwanes,mongolian,macao,hongkong ::all say heilbronn.de and slovakian.sk and czechian.cz and www.bfv.de and www.wfv.de no.111111111111111111111111111111111111111111111111111111111 worldwide ::1000000000000000000000000000000000000000000000000000000%ig [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/~2026-55729-46|~2026-55729-46]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-55729-46|talk]]) ၁၆:၃၅၊ ၁၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) :::mundelsheim.de,hochdorf.de,vaihingen-enz.de, gemmrigheim.de,bietigheim-bissingen.de, ganz ludwigsburg.de,kornwestheim.de, and dornierstreet 18-19 in 71706 markgröningen.de. :::pattonville,aldingen.de, no.111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111 [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/~2026-55729-46|~2026-55729-46]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-55729-46|talk]]) ၁၆:၃၈၊ ၁၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) qo7fpvjrfm9fm8d48zjor0s76z3r3m2 1059021 1059018 2026-10-17T16:51:52Z Pristome 136669 Revert vandalism 1059021 wikitext text/x-wiki {{archives}} 409sw0day6alqfknbres3ufyag7h2rb 0 2820 1059062 1057394 2026-10-17T20:00:41Z InternetArchiveBot 61272 Adding 4 books for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059062 wikitext text/x-wiki {{Infobox planet | name = စနေဂြိုဟ် | symbol = [[File:Saturn symbol (bold).svg|24px|♄]] | image = [[File:Saturn during Equinox.jpg|300px]] | caption = [[ကာစီနီ-ဟိုင်ဂင်အာကာသယာဉ်|''ကာစီနီ အာကာသယာဉ်]]''မှ ပေးပို့သော<br>စနေဂြိုဟ်၏ သဘာဝအရောင်ပုံရိပ် (ဇူလိုင် ၂၀၀၈) | orbit_ref =<ref name="VSOP87" /> | epoch = [[J2000.0]] | aphelion = {{val|10.086|ul=AU}}<br>({{nowrap|{{val|fmt=commas|1509|u=Gm}}}}) | perihelion = {{val|9.024|u=AU}}<br>({{nowrap|{{val|fmt=commas|1350|u=Gm}}}}) | semimajor = {{val|9.554909|u=AU}}<br>({{nowrap|{{val|fmt=commas|1429.39|u=Gm}}}})<ref name=VSOP87>{{cite journal |title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1994-02-10_282_2/page/662 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=282 |issue=2 |pages=663&ndash;683 |date=February 1994 |last1=Simon |first1=J.L. |last2=Bretagnon |first2=P. |last3=Chapront |first3=J. |last4=Chapront-Touzé |first4=M. |last5=Francou |first5=G. |last6=Laskar |first6=J. |bibcode=1994A&A...282..663S}}</ref> | eccentricity = {{val|0.05555}} | period = {{plainlist | * {{val|29.4571|u=[[:en:Julian year (astronomy)|yr]]}} * {{nowrap|{{val|fmt=commas|10759.22|u=days}}}} * {{nowrap|{{val|fmt=commas|24491.07}}}} Saturnian [[solar day]]s<ref name="CSeligman">{{cite web | url = http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm | title = Rotation Period and Day Length | last = Seligman | first = Courtney | accessdate = 13 August 2009 | archiveurl = https://www.webcitation.org/60qT3Ukn5?url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm | archivedate = 11 August 2011 | deadurl = no }}</ref> }} | synodic_period = 378.09 days<ref name="fact">{{cite web | url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html | title=Saturn Fact Sheet | publisher=NASA | last=Williams | first=David R. | accessdate=31 July 2007 | date=7 September 2006 | archiveurl=https://www.webcitation.org/6OhjS0EU7?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html | archivedate=9 April 2014 | deadurl=no }}</ref> | avg_speed = 9.69&nbsp;km/s<ref name="fact" /> | inclination = {{plainlist | * {{val|2.485240|u=°}} to ecliptic * 5.51° နေ၏ အီကွေတာသို့ * 0.93° to invariable plane<ref name=meanplane>{{cite web | date=3 April 2009 | title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter | url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif | accessdate=10 April 2009 | archiveurl=https://www.webcitation.org/5glwILykY?url=http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif | archivedate=14 May 2009 | deadurl=no }} (produced with [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080301111520/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=1 March 2008 }} written by Aldo Vitagliano; see also Invariable plane)</ref> }} | asc_node = {{val|113.665|u=°}} | arg_peri = {{val|339.392|u=°}} | mean_anomaly = {{val|317.020|u=°}} | satellites = [[စနေဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ|၆၅]] with formal designations; innumerable additional moonlets.<ref name=fact /> | maximum distance from sun = 1.5 billion km (938 million miles) | minimum distance from sun = 1.35 billion km (840 million miles) | physical_characteristics = yes | flattening = {{val|0.09796|0.00018}}<!-- calculated using data from ref name="SeidelmannArchinalA'hearn_2007" --> | equatorial_radius = {{plainlist | * {{nowrap|{{val|fmt=commas|60268|4|u=km}}}}<ref name="SeidelmannArchinalA'hearn_2007" /> * {{val|9.4492}} ကမ္ဘာ }} | polar_radius = {{plainlist | * {{nowrap|{{val|fmt=commas|54364|10|u=km}}}} <ref name="SeidelmannArchinalA'hearn_2007"> {{cite journal| doi = 10.1007/s10569-007-9072-y| last1 = Seidelmann| first1 = P. Kenneth| last2 = Archinal| first2 = Brent A.| last3 = A'Hearn<!-- written A'hearn here, mostly A'Hearn elsewhere -->| first3 = Michael F.| display-authors = 3| last4 = Conrad| first4 = Albert R.| last5 = Consolmagno| first5 = Guy J.| last6 = Hestroffer| first6 = Daniel| last7 = Hilton| first7 = James L.| last8 = Krasinsky| first8 = Georgij A.| last9 = Neumann| first9 = Gregory A.| last10=Oberst | first10=Jürgen | last11=Stooke | first11=Philip J. | last12=Tedesco | first12=Edward F. | last13=Tholen | first13=David J. | last14=Thomas | first14=Peter C. | last15=Williams | first15=Iwan P. | year = 2007| title = Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006| url = https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155| journal = Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy| volume = 98| issue = 3| pages = 155–180| pmid = | pmc = | bibcode = 2007CeMDA..98..155S| ref = {{sfnRef|Seidelmann Archinal A'hearn et al.|2007}}}}</ref> * {{val|8.5521|u=ကမ္ဘာ}} }} | mean_radius = {{nowrap|{{val|fmt=commas|58232|6|u=km}}}}<ref name="SeidelmannArchinalA'hearn_2007" /> | surface_area = {{plainlist | * {{val|4.27|e=10|u=km²}} <ref name="nasafact">{{cite web | url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn&Display=Facts | title=NASA: Solar System Exploration: Planets: Saturn: Facts & Figures | publisher=Solarsystem.nasa.gov | date=22 March 2011 | accessdate=8 August 2011 | archiveurl=https://www.webcitation.org/62DnOn9pq?url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn | archivedate=6 October 2011 | deadurl=no }}</ref> * {{val|83.703|u=ကမ္ဘာ}} }} | volume = {{plainlist | * {{val|8.2713|e=14|u=km3}}<ref name="fact" /> * {{val|763.59|u=ကမ္ဘာ}} }} | mass = {{plainlist | * {{val|5.6836|e=26|u=kg}}<ref name="fact" /> * {{val|95.159|u=ကမ္ဘာ}} }} | density = {{val|0.687|u=g/cm3}}<ref name="fact" /><br /> (less than water) | surface_grav = {{plainlist | * 10.44 [[အရှိန်|m/s²]]<ref name="fact" /> * 1.065 ''[[:en:g-force|g]]'' }} | escape_velocity = 35.5&nbsp;km/s<ref name="fact" /> | sidereal_day = 10.55 hours <ref name="saturnDay">{{cite journal | title='Nature' (Saturn's fast spin determined from its gravitational field and oblateness) | publisher=''Nature'' | date=2 February 2015}}</ref><br /> (10 hr 33&nbsp;min) | rot_velocity = {{plainlist | * {{val|9.87|u=km/s}} * {{nowrap|{{val|fmt=commas|35500|u=km/h}}}} }} | axial_tilt = 26.73° (to orbit)<ref name="fact" /> | right_asc_north_pole = {{plainlist | * {{RA|2|42|21}} * 40.589°<ref name="SeidelmannArchinalA'hearn_2007" /> }} | declination = 83.537°<ref name="SeidelmannArchinalA'hearn_2007" /> | albedo = {{plainlist | * 0.342 ([[:en:Bond albedo|Bond]]) * 0.47 ([[:en:Geometric albedo|geometric]])<ref name="fact" /> }} | magnitude = +1.47 to −0.24 <ref name="magnitude">{{cite journal | title=Wideband photoelectric magnitude measurements of Saturn in 2000 | last=Schmude | first=Richard W. Junior | date=2001 | publisher=Georgia Journal of Science |volume=59 |issue=3 |pages=123–127}}</ref> | angular_size = 14.5″ to 20.1″<ref name="fact" /> <br /> (excludes rings) | temperatures = yes | temp_name1 = 1 bar level | min_temp_1 = | mean_temp_1 = 134&nbsp;[[:en:Kelvin|K]] (−139°C)<ref name="fact" /> | max_temp_1 = | temp_name2 = 0.1 bar | min_temp_2 = | mean_temp_2 = 84&nbsp;K<ref name="fact" /> | max_temp = | pronounced = {{IPAc-en|audio=en-us-Saturn.ogg|ˈ|s|æ|t|ər|n}} <ref name=walter2003>{{cite book | first=Elizabeth | last=Walter | date=21 April 2003 | title=Cambridge Advanced Learner's Dictionary | publisher=Cambridge University Press | edition=Second | isbn=978-0-521-53106-1 }}</ref> | adjectives = Saturnian, Cronian | atmosphere = yes | atmosphere_ref =<ref name="fact" /> | scale_height = 59.5&nbsp;km | atmosphere_composition = ထုထည်အားဖြင့်: {{aligned table|cols=2 | ≈&thinsp;96% [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]] (H₂) | ≈&thinsp;3% |[[ဟီလီယမ်]] (He) | ≈&thinsp;0.4% |[[မီသိန်း]] (CH₄) | ≈&thinsp;0.01%|[[အမိုးနီးယား]] (NH₃) | ≈&thinsp;0.01%|[[hydrogen deuteride|ဟိုက်ဒရိုဂျင် ဂျူတာရိုဒ်]] (HD) | 0.0007%|[[အီသိန်း]] (C₂H₆) }}'''ရေခဲများ''': * [[အမိုးနီးယား]] (NH₃) * [[ရေ မော်လီကျူး|ရေ]] (H₂O) * [[အမိုးနီယမ် ဟိုက်ဒရိုဆာလဖိတ်]] (NH₄SH) }} '''စနေဂြိုဟ်''' ({{lang-en|Saturn}}) သည် [[နေ]]မှ စတင်ရေတွက်လျှင် ခြောက်ခုမြောက် ဂြိုဟ်ဖြစ်ပြီး၊ [[ကြာသပတေးဂြိုဟ်]]ပြီးလျှင် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်း ဒုတိယအကြီးဆုံး ဂြိုဟ်ဖြစ်သည်၊၊ ၎င်းသည် [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]ကဲ့သို့သော ဓာတ်ငွေ့များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် [[ဧရာမ ဓာတ်ငွေ့ဂြိုဟ်]] (gas giant) တစ်လုံးဖြစ်ပြီး ပျမ်းမျှ အချင်းဝက်မှာ [[ကမ္ဘာ]]ထက် ၉ ဆခန့် ပိုမိုကြီးမားသည်။ စနေဂြိုဟ်၏ ပျမ်းမျှ သိပ်သည်းဆမှာ ကမ္ဘာ့သိပ်သည်းဆ၏ ရှစ်ပုံတစ်ပုံမျှသာ ရှိသော်လည်း၊ ထုထည် ပမာဏမှာမူ ကမ္ဘာထက် ၉၅ ဆကျော် ပိုမိုကြီးမားသည်။ စနေဂြိုဟ်သည် အရွယ်အစားအားဖြင့် ဂျူပီတာနှင့် နီးပါးမျှ ကြီးမားသော်လည်း ထုထည်မှာမူ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၏ သုံးပုံတစ်ပုံအောက်သာ ရှိသည်။ စနေဂြိုဟ်သည် နေမှ ၉.၅၉ [[AU]] (ကီလိုမီတာ ၁,၄၃၄ မီလီယံ) အကွာအဝေးမှ ပတ်လှည့်နေပြီး ပတ်လမ်းကြောင်း တစ်ပတ်ပြည့်ရန် ၂၉.၄၅ နှစ် ကြာမြင့်သည်။ စနေဂြိုဟ်၏ အတွင်းပိုင်းကို ကျောက်ဆောင် ဗဟိုဝတ်ဆံဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု ယူဆရပြီး၊ ထိုဝတ်ဆံကို အာကာသဆိုင်ရာ သတ္တုဟိုက်ဒရိုဂျင် အလွှာ၊ ဒြပ်ရည် ဟိုက်ဒရိုဂျင်အလွှာ၊ ဒြပ်ရည် ဟီလီယံ အလွှာနှင့် အပြင်ဘက် ဓာတ်ငွေ့အလွှာတို့က ဝန်းရံထားသည်။ စနေဂြိုဟ်၏ အပေါ်ယံ လေထုအတွင်းရှိ [[အမိုးနီးယား]] ပုံဆောင်ခဲများကြောင့် ဂြိုဟ်သည် အရောင်ဖျော့သော အဝါရောင် သန်းလျက်ရှိသည်။ သတ္တုဟိုက်ဒရိုဂျင် အလွှာအတွင်းရှိ လျှပ်စစ်စီးကြောင်းကြောင့် စနေဂြိုဟ်၏ [[သံလိုက်စက်ကွင်း]] ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြပြီး၊ ထိုသံလိုက်စက်ကွင်းမှာ ကမ္ဘာ့သံလိုက်စက်ကွင်းထက် အားနည်းသော်လည်း စနေဂြိုဟ်၏ အရွယ်အစား ပိုမိုကြီးမားမှုကြောင့် သံလိုက်စက်ကွင်း စွမ်းအား (magnetic moment) မှာ ကမ္ဘာထက် ၅၈၀ ဆမျှ ပိုမိုကြီးမားသည်။ စနေဂြိုဟ်၏ သံလိုက်စက်ကွင်း အားသည် ဂျူပီတာ၏ သံလိုက်စက်ကွင်း အား၏ အပုံနှစ်ဆယ်ပုံ တစ်ပုံခန့် ရှိသည်။ အပြင်ဘက် လေထုမှာ အများအားဖြင့် ငြိမ်သက်ပြီး အကွဲအပြဲ နည်းပါးသော်လည်း ရေရှည်တည်ရှိသော လေထု ရုပ်သွင်များ ဖြစ်ပေါ်လာလေ့ရှိသည်။ စနေဂြိုဟ်ပေါ်ရှိ လေတိုက်နှုန်းမှာ တစ်နာရီလျှင် ၁,၈၀၀ ကီလိုမီတာ (၁,၁၀၀ မိုင်) အထိ ရောက်ရှိနိုင်သည်။ ဤဂြိုဟ်တွင် အဓိကအားဖြင့် ရေခဲအမှုန်အမွှားများနှင့် နည်းပါးသော ကျောက်ဆောင် အပျက်အစီးများ၊ ဖုန်မှုန့်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် တောက်ပ၍ ကျယ်ပြန့်သော ကွင်းစနစ် (Ring system) တစ်ခု ရှိသည်။ နံပါတ်တပ်ထားသော သို့မဟုတ် တရားဝင် အမည်ပေးထားသည့် ဂြိုဟ်ရံလ ၆၃ စင်း အပါအဝင် အနည်းဆုံး ဂြိုဟ်ရံလ ၂၉၃ စင်းခန့် ဂြိုဟ်ကို ပတ်လှည့်နေကြပြီး၊ ၎င်းတို့တွင် ကွင်းစနစ်များအတွင်းရှိ ရာပေါင်းများစွာသော ဂြိုဟ်ရံလငယ်များ (moonlets) ပါဝင်ခြင်း မရှိသေးပေ။ စနေဂြိုဟ်၏ အကြီးဆုံး ဂြိုဟ်ရံလဖြစ်ပြီး နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း ဒုတိယအကြီးဆုံး ဂြိုဟ်ရံလဖြစ်သော [[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တန်]] (Titan) သည် [[ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်]] (Mercury) ထက် အရွယ်အစား ပိုမိုကြီးမားသော်လည်း ထုထည် ပိုမိုနည်းပါးသည်။ ယင်းသည် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း ထူထပ်သော လေထု တည်ရှိသည့် တစ်ခုတည်းသော ဂြိုဟ်ရံလလည်း ဖြစ်သည်။ ==ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ== [[File:Saturn, Earth size comparison2.jpg|thumb|left|ကမ္ဘာဂြိုဟ်နှင့် စနေဂြိုဟ်ကို အရွယ်အစားခြင်း ယှဉ်ပြထားသောပုံ]] စနေဂြိုဟ်သည် ဝင်ရိုးစွန်းများတွင် ပြား၍ အီကွေတာတစ်လျှောက်တွင် လုံးပတ်ပိုကြီးသော oင်ရိုးစွန်းပြားစက်လုံးပုံ(oblate spheroid) ဖြစ်သည်။<ref name="rgo">{{cite web |url=http://www.oarval.org/section3_11.htm |title=Saturn |first= |last= |work=Information Leaflet No. 42 |publisher=[[Royal Observatory, Greenwich|Royal Greenwich Observatory]] |year=2009 |accessdate=2011-04-26 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216154134/http://www.oarval.org/section3_11.htm }}</ref> အီကွေတာ အချင်းမှာ ၁၂၀,၅၃၆ ကီလိုမီတာ(၇၄,၈၆၇ မိုင်)ရှိပြီး၊ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းမှ တောင်ဝင်ရိုးစွန်းအထိ အချင်းသည် ၁၀၈,၇၂၈ ကီလိုမီတာ(၆၇,၅၃၅ မိုင်) သာရှိပြီး၊ အီကွေတာ အချင်းထက် ၉ ရာခိုင်နှုန်းသေးသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/press_kits/cassini-arrival.pdf |title=Cassini–Huygens Saturn arrival |format=PDF |page=9 |work=Press kit June 2004| publisher=National Aeronautics and Space Administration |accessdate=2011-06-25}}</ref> စနေဂြိုဟ်၏ ဝင်ရိုးစွန်းပြားစက်လုံးပုံဖြစ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းခံမှာ ၎င်း၏ အလွန်လျင်မြန်သော လည်ပတ်မှုကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၁၀.၈ နာရီတွင် တစ်ပတ်ပြည့်သည်။ စနေဂြိုဟ်သည် အဓိကအားဖြင့် [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]နှင့် [[ဟီလီယံ]]တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် ဧရာမ ဓာတ်ငွေ့ဂြိုဟ်တစ်လုံးဖြစ်ပြီး အတိအကျရှိသော မြေမျက်နှာပြင် မရှိပေ။ စနေဂြိုဟ်တွင် ဂြိုဟ်မျက်နှာပြင်၏ ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ကျယ်ပြန့်သော ''ပြန့်နှံ့နေသော ဗဟိုအမြူတေ'' (diffuse core) တစ်ခု ရှိပြီး၊ ယင်းသည် ဗဟိုချက်ဆီသို့ အချိုးအစား အတိအကျ သတ်မှတ်မရနိုင်သည့် ကျောက်ဆောင်နှင့် ရေခဲများ တဖြည်းဖြည်း ပေါင်းစပ်ပါဝင်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite journal |last1=Mankovich |first1=Christopher R. |last2=Fuller |first2=Jim |date=2021-08-16 |title=A diffuse core in Saturn revealed by ring seismology |url=https://www.nature.com/articles/s41550-021-01448-3 |journal=Nature Astronomy |language=en |volume=5 |issue=11 |pages=1103–1109 |doi=10.1038/s41550-021-01448-3 |issn=2397-3366|arxiv=2104.13385 |bibcode=2021NatAs...5.1103M }}</ref> စနေဂြိုဟ်သည် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်း ရေထက်ပေါ့သော တစ်လုံးတည်းသောဂြိုဟ် ဖြစ်သည်။ ဂြိုဟ်၏အတွင်းသားသည် အလွန်ပင်သိပ်သည်းသော်လည်း၎င်း၏ လွှမ်းခြုံထားသော ဓာတ်ငွေ့ထုကြောင့်၊ သူ၏ သိပ်သည်းဆ(specific density)မှာ ၀.၆၉ ဂရမ်/ကုဗစင်တီမီတာသာ ရှိသည်။ ရေ၏ သိပ်သည်းဆ ၁.၀ ဂရမ်/ကုဗစင်တီမီတာ ထက်နည်းသဖြင့် တင်စားပြီးပြောမည်ဆိုလျှင် ရေပေါ်တွင် ပေါလောပေါ်နိုင်သည်။<ref>{{cite book |title=Voyager: Exploring the outer planets |url=https://archive.org/details/voyagerexploring00verb |last=Verba |first=Joan Marie |year=1991 |publisher=FTL Publications |isbn=0-9825232-0-3 |page=[https://archive.org/details/voyagerexploring00verb/page/20 20]}}</ref> ဂျူပီတာဂြိုဟ်၏ ထုထည်ပမာဏသည် ကမ္ဘာထက် ၃၁၈ ဆ ရှိသော်လည်း စနေဂြိုဟ်၏ ထုထည်မှာ ကမ္ဘာထက် ၉၅ ဆမျှသာ ရှိသည်။<ref name="Mass ref">{{cite web |last=Brainerd |first=Jerome James |date=6 October 2004 |title=Solar System Planets Compared to Earth |url=http://www.astrophysicsspectator.com/tables/PlanetComparativeData.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001102843/http://www.astrophysicsspectator.com/tables/PlanetComparativeData.html |archive-date=1 October 2011 |access-date=5 July 2010 |publisher=The Astrophysics Spectator}}</ref><ref name="Mass ref 2">{{cite web |last=Dunbar |first=Brian |date=29 November 2007 |title=NASA – Saturn |url=http://mynasa.nasa.gov/worldbook/saturn_worldbook.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929073208/http://mynasa.nasa.gov/worldbook/saturn_worldbook.html |archive-date=29 September 2011 |access-date=21 July 2011 |publisher=NASA}}</ref><ref name="Radius ref">{{cite web |last=Brainerd |first=Jerome James |date=24 November 2004 |title=Characteristics of Saturn |url=http://www.astrophysicsspectator.com/tables/Saturn.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001102834/http://www.astrophysicsspectator.com/tables/Saturn.html |archive-date=1 October 2011 |access-date=5 July 2010 |publisher=The Astrophysics Spectator}}</ref><ref name="Radius ref 2">{{cite web |last1=Davidson |first1=Chris |date=28 July 2011 |title=General Information about Saturn |url=http://scienceray.com/astronomy/general-information-about-saturn-2/1/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007220627/http://scienceray.com/astronomy/general-information-about-saturn-2/1/ |archive-date=7 October 2011 |access-date=17 August 2011 |work=Scienceray}}</ref> ဂျူပီတာနှင့် စနေဂြိုဟ် နှစ်စင်းပေါင်းသည် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ စုစုပေါင်း ဂြိုဟ်ထုထည်၏ ၉၂ ရာခိုင်နှုန်းကို ရယူထားကြသည်။ ===အတွင်းပိုင်း ဖွဲ့စည်းပုံ=== [[File:Saturn diagram.svg|thumb|upright=1.5|စနေဂြိုဟ် ဖွဲ့စည်းပုံ|left]] စနေဂြိုဟ်တွင် အဓိကအားဖြင့် ဟိုက်ဒရိုဂျင်နှင့် ဟီလီယံတို့ ပါဝင်သော်လည်း၊ သိပ်သည်းဆမှာ ၀.၀၁ g/cm³ ထက် ကျော်လွန်သွားချိန်တွင် ဟိုက်ဒရိုဂျင်သည် စံမဟုတ်သော ဒြပ်ရည် (non-ideal liquid) အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားသဖြင့် စနေဂြိုဟ် ထုထည်၏ အများစုမှာ ဓာတ်ငွေ့အခြေအနေတွင် တည်ရှိနေခြင်း မဟုတ်ပေ။ အဆိုပါ သိပ်သည်းဆသို့ စနေဂြိုဟ် ထုထည်၏ ၉၉.၉ ရာခိုင်နှုန်း ပါဝင်သော အချင်းဝက်အတွင်း၌ ရောက်ရှိသည်။ စနေဂြိုဟ် အတွင်းပိုင်းရှိ အပူချိန်၊ ဖိအားနှင့် သိပ်သည်းဆတို့သည် ဗဟိုအမြူတေဆီသို့ မှန်မှန် တိုးတက်မြင့်မားလာပြီး၊ ယင်းကြောင့် ပိုမိုနက်ရှိုင်းသော အလွှာများ၌ ဟိုက်ဒရိုဂျင်သည် သတ္တုအခြေအနေအဖြစ် တည်ရှိသွားစေသည်။ စံသတ်မှတ်ထားသော ဂြိုဟ်ဆိုင်ရာ စံနမူနာများအရ စနေဂြိုဟ်၏ အတွင်းပိုင်းသည် ဂျူပီတာ၏ အတွင်းပိုင်းနှင့် ဆင်တူပြီး၊ ဟိုက်ဒရိုဂျင်၊ ဟီလီယံနှင့် အနည်းငယ်မျှသော အငွေ့ပျံလွယ်သည့် ပစ္စည်းအမျိုးမျိုး ဝန်းရံထားသည့် သေးငယ်သော ကျောက်ဆောင် ဗဟိုအမြူတေတစ်ခု ပါဝင်သည်ဟု ညွှန်းဆိုကြသည်။ စံပြု ဂြိုဟ်ဆိုင်ရာ စံနမူနာများက စနေဂြိုဟ်၏ အခြေခံ ပါဝင်မှုစနစ်သည် ဂျူပီတာနှင့် ဆင်တူသည်ဟု ယူဆထားသော်လည်း၊ ၎င်း၏ ဆွဲငင်အားဆိုင်ရာ ဟာမိုနစ်များနှင့် ဂြိုဟ်၏ ထိပ်ပြားဘဲဥပုံစံ ဖြစ်နေမှု (oblateness) တို့က စနေဂြိုဟ်သည် ဗဟိုချက်၌ ပိုမိုသိသိသာသာ စိတ်စည်းစုဝေးနေပြီး နက်ရှိုင်းသော အတွင်းပိုင်း၌ ပိုမိုလေးလံသော ဒြပ်စင်များ အများအပြား ပါဝင်နေကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။ စနေဂြိုဟ်၏ ဗဟိုဒေသများတွင် ထုထည်အားဖြင့် ဟိုက်ဒရိုဂျင် ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ပါဝင်ပြီး ဂျူပီတာ၏ ဗဟိုဒေသများတွင် ဟိုက်ဒရိုဂျင် ၆၇ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite web |title=Saturn - The interior {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Saturn-planet/The-interior |access-date=14 April 2022 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ဤဗဟိုဝတ်ဆံသည် ပါဝင်မှုစနစ်အားဖြင့် ကမ္ဘာမြေနှင့် ဆင်တူသော်လည်း ပိုမို သိပ်သည်းဆ မြင့်မားသည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် သိပ္ပံပညာရှင်များက ဗဟိုဝတ်ဆံသည် ကမ္ဘာ့ထုထည်ထက် ၉ ဆမှ ၂၂ ဆအထိ ရှိရမည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့ကြရာ ယင်းသည် အချင်း ကီလိုမီတာ ၂၀,၀၀၀ (မိုင် ၁၂,၀၀၀) ခန့်နှင့် ညီမျှသည်။ စနေဂြိုဟ်၏ ကွင်းစနစ်များကို တိုင်းတာချက်များအရ ဗဟိုဝတ်ဆံသည် ပိုမိုပြန့်နှံ့နေပြီး ကမ္ဘာမြေ ၁၇ စင်းစာ ထုထည်နှင့် ညီမျှကာ စနေဂြိုဟ် အချင်းဝက်တစ်ခုလုံး၏ ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်နှင့် ညီမျှသော အချင်းဝက် ရှိကြောင်း ညွှန်းဆိုနေသည်။ ယင်းကို ပိုမိုထူထဲသော ဒြပ်ရည် သတ္တုဟိုက်ဒရိုဂျင် အလွှာက ဝန်းရံထားပြီး ထိုမှတစ်ဆင့် ဟီလီယံ စိမ့်ဝင်နေသော ဒြပ်ရည် မော်လီကျူး ဟိုက်ဒရိုဂျင် အလွှာ တည်ရှိကာ အမြင့်ပိုင်း တိုးတက်လာသည်နှင့်အမျှ ဓာတ်ငွေ့အဖြစ်သို့ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲသွားသည်။ အပြင်ဘက်ဆုံး အလွှာသည် ကီလိုမီတာ ၁,၀၀၀ (မိုင် ၆၂၀) ခန့် ကျယ်ပြန့်ပြီး ဓာတ်ငွေ့များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.windows2universe.org/saturn/interior/S_int_structure_overview.html |title=Structure of Saturn's Interior |publisher=Windows to the Universe |access-date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110917140427/http://www.windows2universe.org/saturn/interior/S_int_structure_overview.html |archive-date=17 September 2011 }}</ref> စနေဂြိုဟ်တွင် ပူပြင်းသော အတွင်းပိုင်း ရှိပြီး ဗဟိုဝတ်ဆံ၌ ၁၁,၇၀၀ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၂၁,၁၀၀ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) အထိ ရောက်ရှိကာ နေမှ လက်ခံရရှိသော စွမ်းအင်ထက် ၂.၅ ဆ ပိုမိုသော စွမ်းအင်ကို အာကာသအတွင်းသို့ ထုတ်လွှတ်သည်။ ဂျူပီတာ၏ အပူစွမ်းအင်ကို နှေးကွေးသော ဆွဲငင်အား ဖိသိပ်မှုဆိုင်ရာ Kelvin–Helmholtz နည်းလမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း ဖြစ်သော်လည်း စနေဂြိုဟ်သည် ထုထည် ပိုမိုနည်းပါးသဖြင့် ထိုဖြစ်စဉ် တစ်ခုတည်းဖြင့် စနေဂြိုဟ်၏ အပူထုတ်လုပ်မှုကို ရှင်းလင်းရန် မလုံလောက်နိုင်ပေ။ ဂျူပီတာဂြိုဟ်နှင့် ရေခဲ ဧရာမဂြိုဟ်များဖြစ်ကြသော [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]နှင့် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]တို့၌လည်းကောင်း [[စိန်]]များ မိုးရွာသွန်းမှုအဖြစ် ဖြစ်ပေါ်နိုင်ကြောင်း အဆိုပြုထားကြသည်။<ref name="SC-20131009">{{cite news |last=Kramer |first=Miriam |title=Diamond Rain May Fill Skies of Jupiter and Saturn |url=https://www.space.com/23135-diamond-rain-jupiter-saturn.html |date=9 October 2013 |work=[[Space.com]] |access-date=27 August 2017 |archive-date=27 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827171415/https://www.space.com/23135-diamond-rain-jupiter-saturn.html |url-status=live }}</ref><ref name="WP-20170825">{{cite news |last=Kaplan |first=Sarah |title=It rains solid diamonds on Uranus and Neptune |url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2017/08/25/it-rains-solid-diamonds-on-uranus-and-neptune/ |date=25 August 2017 |newspaper=[[The Washington Post]] |access-date=27 August 2017 |archive-date=27 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827011901/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2017/08/25/it-rains-solid-diamonds-on-uranus-and-neptune/ |url-status=live }}</ref> ===လေထု=== စနေဂြိုဟ်၏ အပြင်ဘက် လေထုတွင် ထုထည်ပမာဏအားဖြင့် မော်လီကျူး ဟိုက်ဒရိုဂျင် ၉၆.၃ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် ဟီလီယံ ၃.၂၅ ရာခိုင်နှုန်း ပါဝင်သည်။ နေအတွင်း၌ ဟီလီယံ ကြွယ်ဝစွာ ပါဝင်မှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက စနေဂြိုဟ်ပေါ်ရှိ ဟီလီယံ အချိုးအစားမှာ သိသိသာသာ လျော့နည်းလျက်ရှိသည်။ ဟီလီယံထက် လေးလံသော ဒြပ်စင်များ (သတ္တုဓာတ်ပါဝင်မှု / metallicity) ပမာဏကို တိကျစွာ မသိရှိရသေးသော်လည်း၊ အဆိုပါ အချိုးအစားများသည် နေအဖွဲ့အစည်း စတင်ဖြစ်ပေါ်ချိန်က မူလ ပမာဏများနှင့် ကိုက်ညီသည်ဟု ယူဆထားကြသည်။ ထိုပိုမိုလေးလံသော ဒြပ်စင်များ၏ စုစုပေါင်း ထုထည်ပမာဏကို ကမ္ဘာ့ထုထည်ထက် ၁၉ မှ ၃၁ ဆအထိ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရပြီး၊ ၎င်းတို့၏ သိသာထင်ရှားသော အစိတ်အပိုင်းမှာ စနေဂြိုဟ်၏ ဗဟိုအမြူတေ ဒေသ၌ တည်ရှိသည်။ စနေဂြိုဟ်၏ လေထုအတွင်း၌ [[အမိုးနီးယား]]၊ [[အက်စီတီလင်း]]၊ [[အီသိန်း]]၊ ပရိုပိန်း၊ ဖော့စဖင်းနှင့် [[မီသိန်း]] ပမာဏ အနည်းငယ်တို့ကို စမ်းသပ်တွေ့ရှိထားသည်။ အပေါ်ယံ တိမ်တိုက်များကို အမိုးနီးယား ပုံသဏ္ဌာန်ခဲများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး၊ အောက်ဘက်အလွှာ တိမ်တိုက်များတွင် အမိုးနီးယမ် ဟိုက်ဒရိုဆာလဖိုဒ် (NH4SH) သို့မဟုတ် ရေ ပါဝင်ပုံရသည်။ နေမှလာသော [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]]သည် အပေါ်ယံ လေထုအတွင်း မီသိန်းဓာတ်ပြိုကွဲမှု (methane photolysis) ကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဟိုက်ဒရိုကာဗွန် ဓာတုဓာတ်ပြုမှုများကို ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်စေကာ ထွက်ရှိလာသော ပစ္စည်းများကို လေဝဲများနှင့် ပျံ့နှံ့မှုတို့က အောက်ဘက်သို့ သယ်ဆောင်သွားကြသည်။ ဤအလင်းဓာတု သံသရာ (photochemical cycle) ကို စနေဂြိုဟ်၏ နှစ်စဉ် ရာသီဥတု သံသရာက ထိန်းညှိပေးသည်။ Cassini အာကာသယာဉ်သည် မြောက်ဘက် လတ္တီတွဒ်များတွင် တည်ရှိသော ''ပုတီးကုံး စီတန်းမှု'' (String of Pearls) ဟု အမည်ပြောင် ပေးထားသည့် တိမ်တိုက် ရုပ်သွင်အစဉ်အတန်းကို လေ့လာစောင့်ကြည့်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရုပ်သွင်များသည် ပိုမိုနက်ရှိုင်းသော တိမ်တိုက် အလွှာများ၌ တည်ရှိသည့် တိမ်ကင်းစင်သော နေရာများ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite press release |title=Cassini Image Shows Saturn Draped in a String of Pearls |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-20061011a.html |publisher=Carolina Martinez, NASA |date=10 November 2006 |access-date=3 March 2013 |archive-date=1 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501174037/http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-20061011a.html |url-status=live}}</ref> ==သဘာဝ ဂြိုဟ်ရံလများ== {{Main|စနေဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ}} [[File:Saturn's Rings PIA03550.jpg|thumb|400x400px|စနေဂြိုဟ်နှင့် ယင်း၏ ဂြိုဟ်ရံလများကို စိတ်ကူးပုံဖော်ထားပုံ]] စနေဂြိုဟ်တွင် တွေ့ရှိထားသည့် ဂြိုဟ်ရံလ ၂၉၃ စင်း ရှိပြီး၊ ၎င်းတို့အနက် ၆၃ စင်းမှာ တရားဝင် အမည်များ ရရှိထားကြသည်။<ref name="JPLmoons">{{cite web |title=Solar System Dynamics – Planetary Satellite Discovery Circumstances |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html |publisher=NASA |access-date=11 April 2026 |date=15 November 2021}}</ref> စနေဂြိုဟ်၏ ကွင်း (Ring) များအတွင်း အချင်း မီတာ ၄၀ မှ ၅၀၀ အထိ ရှိသော အရံလငယ်များ (moonlets) တန်ဆာဆင် တည်ရှိနေသည့် အထောက်အထား မြောက်မြားစွာ ရှိသော်လည်း<ref>{{cite journal |last1=Tiscareno |first1=Matthew S. |last2=Burns |first2=Joseph A. |last3=Hedman |first3=Matthew M. |last4=C. Porco |first4=Carolyn |title=The population of propellers in Saturn's A Ring |url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-03_135_3/page/1083 |journal=The Astronomical Journal |date=March 2008 |volume=135 |issue=3 |pages=1083–1091 |doi=10.1088/0004-6256/135/3/1083 |bibcode=2008AJ....135.1083T |arxiv=0710.4547 }}</ref> ၎င်းတို့ကို အရံလစစ်စစ်များအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း မရှိပေ။ အကြီးဆုံး အရံလဖြစ်သော [[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တန်]]သည် ကွင်းဆက်များ အပါအဝင် စနေဂြိုဟ်ကို ပတ်လှည့်နေသည့် စုစုပေါင်း ဒြပ်ထု၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်ကို ရယူထားသည်။ စနေဂြိုဟ်၏ ဒုတိယ အကြီးဆုံး အရံလဖြစ်သော [[ရီးယာ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ရီးယား]] (Rhea) တွင် ကျဲပါးသော လေထုနှင့်အတူ ကိုယ်ပိုင် ကျဲပါးသော ကွင်းစနစ်တစ်ခု တည်ရှိနေနိုင်ခြေ ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.sciencedaily.com/releases/2010/11/101128222041.htm |title=Thin air: Oxygen atmosphere found on Saturn's moon Rhea |website=ScienceDaily |author=NASA |date=30 November 2010 |access-date=23 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108215855/http://www.sciencedaily.com/releases/2010/11/101128222041.htm |archive-date=8 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref name=ryan20101126/> အခြား အရံလ အများအပြားမှာ သေးငယ်ကြရာ ၁၄၃ စင်းမှာ အချင်း ၅၀ ကီလိုမီတာအောက် တည်ရှိကြသည်။<ref name="Saturn moons">{{cite web |url=http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/satsatdata.html |title=Saturn's Known Satellites |publisher=Department of Terrestrial Magnetism |access-date=22 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926210000/http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/satsatdata.html |archive-date=26 September 2011 }}</ref> အစဉ်အလာအားဖြင့် စနေဂြိုဟ်၏ အရံလ အများစုကို [[ဂရိ ဒဏ္ဍာရီ]]မှ တိုက်တန် နတ်ဘုရားများကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးခဲ့ကြသည်။ တိုက်တန်သည် ရှုပ်ထွေးသော ဇီဝဓာတုဖြစ်စဉ်များ ဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိသည့် ထူထပ်သော လေထု တည်ရှိရာ နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ တစ်ခုတည်းသော အရံလ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/01/090129182514.htm |title=Cassini Finds Hydrocarbon Rains May Fill Titan Lakes |website=ScienceDaily |date=30 January 2009 |access-date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111109045639/http://www.sciencedaily.com/releases/2009/01/090129182514.htm |archive-date=9 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://voyager.jpl.nasa.gov/science/saturn_titan.html |title=Voyager – Titan |publisher=NASA Jet Propulsion Laboratory |date=18 October 2010 |access-date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111026090736/http://voyager.jpl.nasa.gov/science/saturn_titan.html |archive-date=26 October 2011 }}</ref> ၎င်းသည် ဟိုက်ဒရိုကာဗွန် စိမ့်အိုင်များ တည်ရှိသည့် တစ်ခုတည်းသော အရံလလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna14029488 |title=Evidence of hydrocarbon lakes on Titan |publisher=NBC News |agency=Associated Press |date=25 July 2006 |access-date=19 July 2011 |archive-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140824105749/http://www.nbcnews.com/id/14029488/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.cosmosmagazine.com/news/2109/ethane-lake-finally-confirmed-titan |title=Hydrocarbon lake finally confirmed on Titan |work=[[Cosmos (magazine)|Cosmos Magazine]] |date=31 July 2008 |access-date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101134216/http://www.cosmosmagazine.com/news/2109/ethane-lake-finally-confirmed-titan |archive-date=1 November 2011 }}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဇွန်လ ၆ ရက်နေ့တွင် IAA-CSIC မှ သိပ္ပံပညာရှင်များသည် တိုက်တန်၏ အပေါ်ယံ လေထုအတွင်း သက်ရှိများ စတင်ဖြစ်ပေါ်ရန် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော ရှေ့ပြေးပစ္စည်းတစ်မျိုးဖြစ်သည့် အရိုမက်တစ် ဟိုက်ဒရိုကာဗွန် အများပြား (polycyclic aromatic hydrocarbons) ကို စမ်းသပ်တွေ့ရှိခဲ့ကြောင်း အစီရင်ခံခဲ့ကြသည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် [[နာဆာ]]က တိုက်တန် လေထုအတွင်းရှိ [[နိုက်ထရိုဂျင်]]သည် အတိတ်ကာလက စနေဂြိုဟ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည့် ပစ္စည်းများမှ လာခြင်းမဟုတ်ဘဲ ကြယ် တံခွန်များနှင့် ဆက်စပ်နေသော [[အောတိမ်တိုက်]] အတွင်းရှိ ပစ္စည်းများမှ လာခြင်းဖြစ်ကြောင်း ခိုင်မာသော အထောက်အထားများ ရရှိထားသည်ဟု အခိုင်အမာ ဆိုခဲ့သည်။<ref name="NASA-201450623">{{cite web |display-authors=1 |last1=Dyches |first1=Preston |last2=Clavin |first2=Clavin |title=Titan's Building Blocks Might Pre-date Saturn |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-200 |date=23 June 2014 |work=NASA |access-date=24 June 2014 |archive-date=9 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909162240/https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-200 |url-status=live }}</ref> ဓာတုဖွဲ့စည်းပုံအားဖြင့် [[ကြယ်တံခွန်]]များနှင့် ဆင်တူသည်ဟု ယူဆရသော စနေဂြိုဟ်၏ အရံလ [[အန်ဆဲလ်ဒပ်စ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|အန်ဆဲလဒတ်စ်]] (Enceladus) ကို အဏုဇီဝ သက်ရှိများ ရှင်သန်နေထိုင်နိုင်သည့် အလားအလာရှိသော နေရာတစ်ခုအဖြစ် မကြာခဏ ရှုမြင်ကြသည်။<ref name="NS-20080326">{{cite web |last=Battersby |first=Stephen |title=Saturn's moon Enceladus surprisingly comet-like |url=https://www.newscientist.com/article/dn13541-saturns-moon-enceladus-surprisingly-cometlike.html |date=26 March 2008 |work=[[New Scientist]] |access-date=16 April 2015 |archive-date=30 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630011601/http://www.newscientist.com/article/dn13541-saturns-moon-enceladus-surprisingly-cometlike.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sciencedaily.com/releases/2008/04/080420122601.htm |title=Could There Be Life On Saturn's Moon Enceladus? |website=ScienceDaily |author=NASA |date=21 April 2008 |access-date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111109041043/http://www.sciencedaily.com/releases/2008/04/080420122601.htm |archive-date=9 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref name=madrigal20090624/><ref name=spotts20050928/><ref>{{cite web |url=http://scienceray.com/astronomy/enceladus-saturns-moon-has-liquid-ocean-of-water/ |title=Enceladus: Saturn's Moon, Has Liquid Ocean of Water |last=Pili |first=Unofre |work=Scienceray |date=9 September 2009 |access-date=21 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007220555/http://scienceray.com/astronomy/enceladus-saturns-moon-has-liquid-ocean-of-water/ |archive-date=7 October 2011 }}</ref> ဤဖြစ်နိုင်ခြေ၏ အထောက်အထားများတွင် အရံလ၏ ဆားဓာတ်ကြွယ်ဝသော အမှုန်အမွှားများ၌ "သမုဒ္ဒရာနှင့် ဆင်တူသည့်" ပါဝင်မှုစနစ် ရှိနေခြင်း ပါဝင်ပြီး၊ ယင်းက အန်ဆဲလဒတ်စ်မှ ပန်းထွက်လာသော ရေခဲအများစုသည် ဒြပ်ရည် ဆားရေ အငွေ့ပျံခြင်းမှ လာကြောင်း ညွှန်းဆိုနေသည်။<ref>{{cite news |url=http://www.physorg.com/news/2011-06-strongest-evidence-icy-saturn-moon.html |title=Strongest evidence yet indicates Enceladus hiding saltwater ocean |publisher=Physorg |date=22 June 2011 |access-date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111019155718/http://www.physorg.com/news/2011-06-strongest-evidence-icy-saturn-moon.html |archive-date=19 October 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/national/health-science/saturns-moon-enceladus-shows-evidence-of-an-ocean-beneath-its-surface/2011/06/22/AGWYaPgH_story.html |title=Saturn's moon Enceladus shows evidence of an ocean beneath its surface |newspaper=[[The Washington Post]] |last=Kaufman |first=Marc |date=22 June 2011 |access-date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112193955/http://www.washingtonpost.com/national/health-science/saturns-moon-enceladus-shows-evidence-of-an-ocean-beneath-its-surface/2011/06/22/AGWYaPgH_story.html |archive-date=12 November 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/whycassini/cassini20110622.html |title=Cassini Captures Ocean-Like Spray at Saturn Moon |publisher=NASA |display-authors=1 |author=Greicius, Tony |author2=Dunbar, Brian |date=22 June 2011 |access-date=17 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110914203739/http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/whycassini/cassini20110622.html |archive-date=14 September 2011 |url-status=live }} </ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် Cassini အာကာသယာဉ်သည် အန်ဆဲလဒတ်စ်ပေါ်မှ ပန်းထွက်နေသော ရေခဲမှုန်တိမ်တိုက်များအတွင်းသို့ ဖြတ်ပျံသန်းခဲ့ရာ မီသိန်းထုတ်လုပ်မှုဖြင့် ရှင်သန်သည့် သက်ရှိပုံစံများကို ထောက်ပံ့ပေးနိုင်သော ပါဝင်ပစ္စည်း အများစုကို စမ်းသပ်တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ==ဂြိုဟ်ဆိုင်ရာ ကွင်းစနစ်== [[File:Saturn from Cassini Orbiter (2004-10-06).jpg|thumb|၂၀၀၄ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ''[[ကာစီနီ-ဟိုင်ဂင်အာကာသယာဉ်|ကာစီနီ]]'' အာကာသယာဉ်မှ ရိုက်ကူးထားသော ဤစနေဂြိုဟ်၏ ကွင်းဆက်များသည် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း ဒြပ်ထု ပမာဏ အကြီးမားဆုံးနှင့် အထင်ရှားဆုံး ကွင်းများ ဖြစ်ကြသည်။]] စနေဂြိုဟ်သည် ၎င်းအား အမြင်အားဖြင့် တမူထူးခြားထင်ရှားစေသည့် ဂြိုဟ်၏ ကွင်းစနစ်ကြောင့် လူသိအများဆုံး ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="NMM Saturn">{{cite web |title=Saturn |url=http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.286 |publisher=National Maritime Museum |access-date=6 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080623204304/http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.286 |archive-date=23 June 2008 |date=20 August 2015 }}</ref> အဆိုပါ ကွင်းများသည် စနေဂြိုဟ်၏ အီကွေတာမှ အပြင်ဘက်သို့ ၆,၆၃၀ မှ ၁၂၀,၇၀၀ ကီလိုမီတာ (၄,၁၂၀ မှ ၇၅,၀၀၀ မိုင်) အထိ ကျယ်ပြန့်ပြီး ပျမ်းမျှအားဖြင့် မီတာ ၂၀ (၆၆ ပေ) ခန့် ထူထပ်ကြသည်။ ၎င်းတို့တွင် အဓိကအားဖြင့် ရေခဲများ ပါဝင်ပြီး နည်းပါးသော သိုလင်း (tholin) များနှင့် ၇ ရာခိုင်နှုန်းခန့်ရှိသော ပုံသဏ္ဌာန်မဲ့ ကာဗွန်များ အနည်းငယ် ဖုံးလွှမ်းလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite journal |title=The Composition of Saturn's Rings |display-authors=1 |author=Poulet F. |author2=Cuzzi J.N. |journal=Icarus |doi=10.1006/icar.2002.6967 |volume=160 |page=350 |date=2002 |bibcode=2002Icar..160..350P |issue=2 |url=https://zenodo.org/record/1229856 |access-date=28 June 2019 |archive-date=29 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729190601/https://zenodo.org/record/1229856 |url-status=live }}</ref> ကွင်းများကို ဖွဲ့စည်းထားသည့် အမှုန်အမွှားများသည် ဖုန်မှုန့် အမှုန်အမွှားမျှ အရွယ်အစားမှ မီတာ ၁၀ အထိ အကျယ်အဝန်း ရှိကြသည်။<ref>{{cite web |last=Porco |first=Carolyn |author-link=Carolyn Porco |title=Questions about Saturn's rings |website=CICLOPS web site |url=http://www.ciclops.org/sci/common_questions.php#ring |access-date=18 June 2017 |archive-date=3 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121003073842/http://www.ciclops.org/sci/common_questions.php#ring |url-status=live }}</ref> အခြားသော ဧရာမ ဓာတ်ငွေ့ဂြိုဟ်များ၌လည်း ကွင်းဆက်စနစ်များ ရှိကြသော်လည်း စနေဂြိုဟ်၏ ကွင်းစနစ်သည် အကြီးမားဆုံးနှင့် အထင်ရှားဆုံး ဖြစ်သည်။ ကွင်းများ၏ သက်တမ်းနှင့် ပတ်သက်၍ အငြင်းပွားဖွယ်ရာ အယူအဆများ ရှိနေသည်။ တစ်ဖက်မှမူ ၎င်းတို့သည် ရှေးကျပြီး လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄.၆ ဘီလီယံခန့်က မူလ နက်ဗျူလာ ဒြပ်ဝတ္ထုများမှ စနေဂြိုဟ်နှင့် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်<ref>{{cite journal |last1=Canup |first1=Robin M. |title=Origin of Saturn's rings and inner moons by mass removal from a lost Titan-sized satellite |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-12-16_468_7326/page/943 |journal=Nature |date=December 2010 |volume=468 |issue=7326 |pages=943–946 |doi=10.1038/nature09661 |pmid=21151108 |bibcode=2010Natur.468..943C }}</ref> သို့မဟုတ် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄.၁ မှ ၃.၈ ဘီလီယံခန့်က ကြီးမားသော ပေါက်ကွဲမှုများ အလွန်အမင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့်ကာလအပြီး မကြာမီတွင် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ထောက်ခံထားကြသည်။<ref>{{cite journal |last1=Crida |first1=A. |last2=Charnoz |first2=S. |title=Formation of Regular Satellites from Ancient Massive Rings in the Solar System |url=https://archive.org/details/sim_science_2012-11-30_338_6111/page/1196 |journal=Science |date=30 November 2012 |volume=338 |issue=6111 |pages=1196–1199 |doi=10.1126/science.1226477 |pmid=23197530 |arxiv=1301.3808 |bibcode=2012Sci...338.1196C }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Charnoz |first1=Sébastien |last2=Morbidelli |first2=Alessandro |last3=Dones |first3=Luke |last4=Salmon |first4=Julien |title=Did Saturn's rings form during the Late Heavy Bombardment? |journal=Icarus |date=February 2009 |volume=199 |issue=2 |pages=413–428 |doi=10.1016/j.icarus.2008.10.019 |arxiv=0809.5073 |bibcode=2009Icar..199..413C }}</ref> အခြားတစ်ဖက်မှမူ ၎င်းတို့သည် ပိုမို ငယ်ရွယ်ပြီး လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်း ၁၀၀ ခန့်ကမှ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref>{{cite journal |last1=Kempf |first1=Sascha |last2=Altobelli |first2=Nicolas |last3=Schmidt |first3=Jürgen |last4=Cuzzi |first4=Jeffrey N. |last5=Estrada |first5=Paul R. |last6=Srama |first6=Ralf |title=Micrometeoroid infall onto Saturn's rings constrains their age to no more than a few hundred million years |journal=Science Advances |date=12 May 2023 |volume=9 |issue=19 |article-number=eadf8537 |doi=10.1126/sciadv.adf8537 |pmid=37172091 |pmc=10181170 |bibcode=2023SciA....9F8537K }}</ref><ref name="NYT-210230928">{{cite news |last=Andrew |first=Robin George |title=Saturn's Rings May Have Formed in a Surprisingly Recent Crash of 2 Moons - Researchers completed a complex simulation that supports the idea that the giant planet's jewelry emerged hundreds of millions of years ago, not billions. |url=https://www.nytimes.com/2023/09/28/science/saturn-rings-moons-formation.html |date=28 September 2023 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20230929044637/https://www.nytimes.com/2023/09/28/science/saturn-rings-moons-formation.html |archive-date=29 September 2023 |access-date=29 September 2023 }}</ref><ref name="TAJ-20230927">{{cite journal |author=Teodoro, L.F.A. |display-authors=et al |title=A Recent Impact Origin of Saturn's Rings and Mid-sized Moons |date=27 September 2023 |journal=[[The Astrophysical Journal]]|volume=955 |number=2 |page=137 |doi=10.3847/1538-4357/acf4ed |arxiv=2309.15156 |bibcode=2023ApJ...955..137T |doi-access=free }}</ref> အဆိုပါ ဒုတိယမြောက် ယူဆချက်ကို ထောက်ခံသည့် MIT သုတေသနအဖွဲ့တစ်ခုက ကွင်းများသည် ''ခရိုင်ဆာလစ်'' (Chrysalis) ဟု အမည်ပေးထားသည့် ပျက်စီးသွားသော စနေဂြိုဟ်၏ အရံလတစ်စင်းမှ ကြွင်းကျန်ရစ်သည့် အစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်သည်ဟု အဆိုပြုခဲ့သည်။<ref name="chrysalis">{{cite journal |last1=Wisdom |first1=Jack |last2=Dbouk |first2=Rola |last3=Militzer |first3=Burkhard |last4=Hubbard |first4=William B. |last5=Nimmo |first5=Francis |last6=Downey |first6=Brynna G. |last7=French |first7=Richard G. |title=Loss of a satellite could explain Saturn's obliquity and young rings |url=https://archive.org/details/science_2022-09-16_377_6612/page/1285 |journal=Science |date=16 September 2022 |volume=377 |issue=6612 |pages=1285–1289 |doi=10.1126/science.abn1234 |pmid=36107998 |bibcode=2022Sci...377.1285W |hdl=1721.1/148216 |hdl-access=free }}</ref> ပင်မ ကွင်းများ၏ အလွန်တွင် ဂြိုဟ်မှ ၁၂ မီလီယံ ကီလိုမီတာ (၇.၅ မီလီယံ မိုင်) အကွာအဝေး၌ ကျဲပါးသော ဖီးဘီ ကွင်း (Phoebe ring) တည်ရှိသည်။ ယင်းသည် အခြားသော ကွင်းများနှင့် ၂၇ ဒီဂရီ ဒေါင့်စောင်းလျက် တည်ရှိပြီး [[ဖီဘီ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဖီးဘီ]] အရံလ ကဲ့သို့ပင် ပြောင်းပြန် ပတ်လမ်းကြောင်း (retrograde fashion) အတိုင်း ပတ်လှည့်နေသည်။<ref>{{cite web |first=Rob |last=Cowen |date=7 November 1999 |url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/48097/title/Largest_known_planetary_ring_discovered |title=Largest known planetary ring discovered |work=Science News |access-date=9 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110822023022/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/48097/title/Largest_known_planetary_ring_discovered |archive-date=22 August 2011 |url-status=live }}</ref> [[ပန်ဒိုရာ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ပန်ဒိုရာ]] (Pandora) နှင့် [[ပရောမီသီးယပ်စ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ပရိုမီသီးယက်စ်]] (Prometheus) အပါအဝင် စနေဂြိုဟ်၏ အရံလ အချို့သည် ကွင်းများကို ထိန်းသိမ်းပေးသည့် အရံလများ (shepherd moons) အဖြစ် ဆောင်ရွက်ပေးကြပြီး ကွင်းများ ပြန့်ကားထွက်သွားခြင်းမှ ကာကွယ်ပေးသည်။ [[ပန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ပန်]] (Pan) နှင့် [[အားသလပ်စ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|အက်တလပ်စ်]] (Atlas) တို့သည် စနေဂြိုဟ်၏ ကွင်းများအတွင်း အားနည်းသော လှိုင်းပုံစံ သိပ်သည်းဆလှိုင်းများကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီး ယင်းတို့က ကွင်းများ၏ ထုထည်ကို ပိုမို စိတ်ချရသော တွက်ချက်မှုများ ရရှိစေခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.sciencedaily.com/releases/2005/02/050225110106.htm |title=NASA's Cassini Spacecraft Continues Making New Discoveries |website=ScienceDaily |author=NASA Jet Propulsion Laboratory |date=3 March 2005 |access-date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108223641/http://www.sciencedaily.com/releases/2005/02/050225110106.htm |archive-date=8 November 2011 |url-status=live }}</ref> {{wide image|Saturn's rings dark side mosaic.jpg|1300px|၂၀၀၇ ခုနှစ် မေလ ၉ ရက်နေ့က Cassini အာကာသယာဉ်၏ မြင်ကွင်းကျဉ်း ကင်မရာမှ ရိုက်ကူးထားသော၊ နေရောင်ခြည် တိုက်ရိုက် မကျရောက်သည့် ဘက်မှ မြင်တွေ့ရသည့် စနေဂြိုဟ်၏ D, C, B, A နှင့် F ကွင်းများ (ဘယ်မှ ညာသို့) ၏ သဘာဝအရောင်အတိုင်း ပေါင်းစပ် ဖန်တီးထားသော ပုံရိပ်စုံ ဖြစ်သည်။ ဖော်ပြပါ အကွာအဝေးများသည် စနေဂြိုဟ်၏ ဗဟိုချက်မှ တိုင်းတာထားခြင်း ဖြစ်သည်။}} ==မြန်မာနက္ခတ်ဗေဒင်ပညာအယူ== မြန်မာကျမ်းဂန်အရ စနေဂြိုဟ်သည် ဂြိုဟ်ကြီး ၉ လုံး တွင် ၇ ခုမြောက် ဂြိုဟ် ဖြစ်သည်။ လှေသင်အတွင်းဝန် စီရင်သော ဝေါဟာရလိနတ္ထဒီပနီတွင် စနေဂြိုဟ်ကို မှန်ပြောင်းဖြင့် ကြည့်၍ မြင်ရသည်ကို ဤသို့ မှတ်သားထားသည်။ 'ထိုစနေကြယ် ဗိမာန်ကား ၁င်္ဝ ခန့်ကြီးသည်။ အလယ်တွင် ပတ္တမြားလုံး သဏ္ဌာန် ရှိသည်။ အနားမှာ ဖြူစင်လှသောပိတ် ရစ်သကဲ့သို့ ဖွေးဖွေးပြင်ပြင် မြင်သည်။ လက်ဝဲလက်ယာ ၂ ဖက်တွင် မည်းသောအဆင်းနှင့် တွင်းအပေါက်ကဲ့သို့ ထင်မြင်သည်။ အနီးအပါးတွင် အရံကြယ် ၅ လုံးရှိသည်။ အလုံးအဝန်းမဟုတ်၊ ကြက်ဥသဏ္ဌာန်ခပ်လျားလျား ထင်သည်။' စနေဂြိုဟ်ကို အစွဲပြု၍ ရက်သတ္တပတ်၏ ၇ ရက်မြောက်သောနေ့ကို စနေနေ့ဟုခေါ်သည်။ မြန်မာကျမ်းဂန်အရ ကဆုန်၊ တော်သလင်း၊ ပြာသိုလများတွင် စနေနေ့များမှာ ရက်ရာဇာဖြစ်၍ တန်ခူး၊ ဝါခေါင်၊ နတ်တော်လများတွင် ပြဿဒါးရက် များဟူ၍ မှတ်ယူကြသည်။ စနေဂြိုဟ်နတ်မင်း စီးသော ဂြိုဟ်ကောင်မှာ နဂါးမင်း ဖြစ်သည်။ 'နောက်တောင် စနေ၊ နဂါးမြွေ၊ မှတ်လေဆယ်နှစ်ရ' ဟူသော ဂြိုဟ်လင်္ကာအရ စနေဂြိုဟ်သက်မှာ ၁ဝ နှစ်၊ တည်နေရာအရပ်မှာ အနောက်တောင်အရပ်ဖြစ်သည်။ ဗေဒင်အခေါ် အားဖြင့် စနေဂြိုဟ်ကို သောရိဟု ခေါ်၏။ မြန်မာအက္ခရာအားဖြင့် ဋ၊ ဌ၊ ဍ၊ ဎ၊ ဏ၊ တ၊ ထ၊ ဒ၊ ဓ၊ န ဟူသော ဋဝဂ်နှင့် တဝဂ် အက္ခရာများကို စနေနံအက္ခရာများဟုခေါ်သည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၃)</ref> == ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် == *[[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]] *[[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]] ==ကိုးကား== {{reflist|3 | refs = <ref name=ryan20101126>{{cite news |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/whycassini/cassini20101126.html |title=Cassini reveals oxygen atmosphere of Saturn's moon Rhea |publisher=UCL Mullard Space Science Laboratory |first1=Clare |last1=Ryan |date=26 November 2010 |access-date=23 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110916174510/http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/whycassini/cassini20101126.html |archive-date=16 September 2011 |url-status=live }}</ref> <ref name=spotts20050928>{{cite news |url=https://www.usatoday.com/tech/science/space/2005-09-28-solar-system-life_x.htm |title=Life beyond Earth? Potential solar system sites pop up |newspaper=USA Today |first1=Peter N. |last1=Spotts |date=28 September 2005 |access-date=21 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726234052/http://www.usatoday.com/tech/science/space/2005-09-28-solar-system-life_x.htm |archive-date=26 July 2008 |url-status=live }}</ref> <ref name=madrigal20090624>{{cite news |url=https://www.wired.com/wiredscience/2009/06/enceladusocean/ |title=Hunt for Life on Saturnian Moon Heats Up |publisher=Wired Science |first1=Alexis |last1=Madrigal |date=24 June 2009 |access-date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110904152001/http://www.wired.com/wiredscience/2009/06/enceladusocean/ |archive-date=4 September 2011 |url-status=live }}</ref> }} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == {{commonscat|Saturn|စနေဂြိုဟ်}} {{sisterlinks|Saturn|dispaly=စနေဂြိုဟ်}} {{Footer SolarSystem}} [[Category:စနေဂြိုဟ်]] [[Category:နေအဖွဲ့အစည်း၏ ဂြိုဟ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဓာတ်ငွေ့ဂြိုဟ်ဘီလူးများ]] go0urk8hxjqbepeif1e4zducu4oqlg7 0 2885 1059066 1058194 2026-10-17T20:04:18Z InternetArchiveBot 61272 Adding 3 books for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059066 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodystyle = border-collapse:collapse | title = ​နေ [[Image:Sun symbol (bold).svg|24px|☉]] | image = [[File:Sun white.jpg|290px]] | caption = နေအား အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းမှ မြင်ရပုံ | headerstyle = background:#FCC857 | labelstyle = padding:2px | datastyle = padding:2px <!-- section break, rows 1-19--> | header1 = လေ့လာရေး အချက်အလက် | label2 = [[ကမ္ဘာမြေ]]မှ အကွာအဝေး | data2 = 1 [[astronomical unit|au]] ≈ {{val|1.496|e=8|u=km}}<br>8&nbsp;min 19&nbsp;s at [[အလင်းအလျင်|light speed]] | label3 = အမြင်တောက်ပမှု (''V'') | data3 = −26.74<ref name=nssdc>{{cite web |last=Williams |first=D. R. |date=1 July 2013 |title=Sun Fact Sheet |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |publisher=NASA Goddard Space Flight Center |accessdate=12 August 2013 |archive-date=15 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100715200549/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html }}</ref> | label4 = ပကတိ အရွယ်အစား | data4 = 4.83<ref name=nssdc /> | label5 = ရောင်စဉ် ခွဲခြားမှု | data5 = G2V<ref>{{cite book|last=Zombeck|first=Martin V.|date=1990|title=Handbook of Space Astronomy and Astrophysics 2nd edition|publisher=Cambridge University Press|url=http://ads.harvard.edu/books/hsaa/|access-date=23 February 2017|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203012304/http://ads.harvard.edu/books/hsaa/|url-status=dead}}</ref> | label6 = [[သတ္တုကြွယ်ဝမှု]] | data6 = ''Z'' = 0.0122<ref>{{cite journal |last1=Asplund |first1=M. |last2=Grevesse |first2=N. |last3=Sauval |first3=A. J. |date=2006 |title=The new solar abundances – Part I: the observations |journal=Communications in Asteroseismology |volume=147 |pages=76–79 |bibcode=2006CoAst.147...76A |doi=10.1553/cia147s76}}</ref> | label7 = ထောင့်ဖြတ်အရွယ်အစား | data7 = 31.6–32.7 minutes of arc<ref>{{cite web |title=Eclipse 99: Frequently Asked Questions |url=http://education.gsfc.nasa.gov/eclipse/pages/faq.html |publisher=[[NASA]] |accessdate=24 October 2010 |archivedate=27 May 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100527142627/http://education.gsfc.nasa.gov/eclipse/pages/faq.html }}</ref> | label8 = နာမဝိ​သေသန | data8 = Solar | header10 = ပတ်လမ်း ဂုဏ်သတ္တိ | label11 = နဂါးငွေ့တန်းဗဟိုမှ အကွာအဝေး | data11 = ≈ {{val|2.7|e=17|u=km}}<br>{{nowrap|{{val|fmt=commas|27200|ul=အလင်းနှစ်}}}} | label12 = ဂယ်လက်တစ် ကာလ | data12 = (2.25–2.50){{e|8}} [[julian year (astronomy)|yr]] | label13 = [[အလျင်]] | data13 = ≈ {{val|220|u=km/s}} (orbit around the center of the Milky Way) <br>≈ {{val|20|u=km/s}} (relative to average velocity of other stars in stellar neighborhood) <br>≈ {{val|370|u=km/s}}<ref>{{cite journal |last=Hinshaw |first=G. |display-authors=etal |date=2009 |title=Five-year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe observations: data processing, sky maps, and basic results |journal=The Astrophysical Journal Supplement Series |volume=180 |issue=2 |pages=225–245 |arxiv=0803.0732 |bibcode=2009ApJS..180..225H |doi=10.1088/0067-0049/180/2/225}}</ref> (relative to the cosmic microwave background) <!-- section break, rows 20-39 --> | header20 = ရုပ်ပိုင်း ဂုဏ်သတ္တိများ | label21 = အီကွေတာ အချင်းဝက် | data21 = [[နေအချင်းဝက်|695,700]]&nbsp;km<ref name=IAU2015resB3>{{citation | first1=E.E. | last1=Mamajek | first2=A. | last2=Prsa | first3=G. | last3=Torres | first4=al. | last4=et | title=IAU 2015 Resolution B3 on Recommended Nominal Conversion Constants for Selected Solar and Planetary Properties | arxiv=1510.07674}}</ref><br> 109 × Earth<ref name=sse/> | label22 = အီကွေတာ လုံးဝန်းမှု | data22 = {{val|4.379|e=6|u=km}}<ref name=sse/><br>109 × Earth<ref name=sse>{{cite web |title=Solar System Exploration: Planets: Sun: Facts & Figures |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |archivedate=2 January 2008 |publisher=[[NASA]] }}</ref> | label23 = ပြားချပ်မှု | data23 = {{val|9|e=-6}} | label24 = မျက်နှာပြင် ဧရိယာ | data24 = {{val|6.09|e=12|u=km2}}<ref name=sse/><br>{{nowrap|{{val|fmt=commas|12000}}}} × Earth<ref name=sse/> | label25 = ထုထည် | data25 = {{val|1.41|e=18|u=km3}}<ref name=sse/><!-- NASA source has "1.412 x 10^18 km^3", which is 1.412 × 10^27 m^3 (basic arithmetic, also verified using the formula for volume of a sphere), but the Sun is not a sphere, and their radius is off a bit from what we have above, so we need to at least round a bit--><br>{{nowrap|{{val|fmt=commas|1300000}}}} × Earth | label26 = ပမာဏ | data26 = {{val|1.98855|.00025|e=30|u=kg}}<ref name=nssdc/><br>{{nowrap|{{val|fmt=commas|333000}}}} × Earth<ref name=nssdc/><!-- NASA Sun Fact Sheet states 333,000, a figure coherent with data already present in en.wiki --> | label27 = ပျမ်းမျှ သိပ်သည်းမှု | data27 = {{val|1.408|u=g/cm3}}<ref name=nssdc/><ref name=sse/><ref>{{cite web |last=Ko |first=M. |date=1999 |title=Density of the Sun |url=http://hypertextbook.com/facts/1999/MayKo.shtml |editor=Elert, G. |work=The Physics Factbook}}</ref><br>{{val|0.255}} × Earth<ref name=nssdc/><ref name=sse/> | label28 = ဗဟို သိပ်သည်းမှု | data28 = {{val|162.2|u=g/cm3}}<ref name=nssdc/><br>{{val|12.4}} × Earth | label29 = အီကွေတာ မျက်နှာပြင်ဆွဲအား | data29 = {{val|274.0|u=m/s2}}<ref name=nssdc/><br>{{val|27.94|u=[[g-force|''g'']]}}<br>{{nowrap|{{val|fmt=commas|27542.29|u=''cgs''}}}}<br>၂၈ × ကမ္ဘာ<ref name=sse/> | label30 = အင်နားရှား ဖက်တာ | data30 = {{val|0.070}}<ref name=nssdc /> (ခန့်မှန်း) | label31 = မျက်နှာပြင်မှ<br>လွတ်မြောက်အလျင် | data31 = {{val|617.7|u=km/s}}<ref name=sse/><br>55 × Earth<ref name=sse/> | label32 = အပူချိန် | data32 = Center (modeled): {{val|1.57|e=7|u=K}}<ref name=nssdc/><br>ဖိုတိုစဖီးယား (effective): {{nowrap|{{val|fmt=commas|5772|ul=K}}}}<ref name=nssdc/><br> Corona: ≈ {{val|5|e=6|u=K}} | label33 = တောက်ပမှု (L_sol) | data33 = {{val|3.828|e=26|ul=W}}<ref name=nssdc/><br>≈ {{val|3.75|e=28|u=[[lumen (unit)|lm]]}}<br>≈ {{val|98|u=lm/W}} [[Luminous efficacy|efficacy]] | label34 = ပျမ်းမျှ စူးတောက်မှု&nbsp;(I_sol) | data34 = {{val|2.009|e=7|u=W·m⁻²·sr⁻¹}} | label35 = သက်တမ်း | data35 = ≈ ၄.၆ ဘီလီယံနှစ်<ref name="Bonanno">{{Cite journal |last=Bonanno |first=A. |last2=Schlattl |first2=H. |last3=Paternò |first3=L. |date=2008 |title=The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=390 |issue=3 |pages=1115–1118 |arxiv=astro-ph/0204331 |bibcode=2002A&A...390.1115B |doi=10.1051/0004-6361:20020749 |ref=harv}}</ref><ref>{{Cite journal|url=//www.sciencemag.org/content/338/6107/651.full|title=The Absolute Chronology and Thermal Processing of Solids in the Solar Protoplanetary Disk|date=2 November 2012|accessdate=17 March 2014|doi=10.1126/science.1226919 |journal=Science|volume=338 |issue= 6107 |pages=651–655|bibcode = 2012Sci...338..651C |pmid=23118187 | last1 = Connelly | first1 = JN | last2 = Bizzarro | first2 = M | last3 = Krot | first3 = AN | last4 = Nordlund | first4 = Å | last5 = Wielandt | first5 = D | last6 = Ivanova | first6 = MA}}{{Registration required}}</ref> <!-- section break, rows 40-49 --> | header40 = လှည့်ပတ် ဂုဏ်သတ္တိများ | label41 = ဝင်ရိုးပေါ်၌ တိမ်းစောင်းမှု | data41 = 7.25°<ref name=nssdc/><br>(ဘဲဥပုံ ပတ်လမ်းသို့)<br>67.23°<br>(galactic plane သို့) | label42 = မြောက်ဝင်ရိုးစွန်း၏<br>ညာဘက် တိမ်းစောင်းမှု<ref name="iau-iag">{{cite web |last1=Seidelmann |first1=P. K. |display-authors=etal |title=Report Of The IAU/IAG Working Group On Cartographic Coordinates And Rotational Elements Of The Planets And Satellites: 2000 |url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |date=2000 |accessdate=22 March 2006 |archivedate=12 May 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200512151452/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm }}</ref> | data42 = 286.13°<br>{{nowrap|19 h 4 min 30 s}} | label43 = မြောက်ဝင်ရိုးစွန်း၏<br>နိမ့်ဆင်းမှု | data43 = +63.87°<br>63° 52' North | label44 = အီကွေတာ၌ <br>နေ၏လှည့်ပတ်ကာလ | data44 = 25.05 d<ref name=nssdc/> | label45 = (at 16° latitude) | data45 = 25.38 d<ref name=nssdc/><br>{{nowrap|25 d 9 h 7 min 12 s}}<ref name="iau-iag"/> | label46 = (at poles) | data46 = 34.4 d<ref name=nssdc/><!-- derived from T = ( 14.37 - 2.33 sin^2 L - 1.56 sin^4 L ) °/day, L = 90° --> | label47 = လှည့်ပတ် အလျင်<br>(at equator) | data47 = {{val|7.189|e=3|u=km/h}}<ref name="sse"/><!-- Derived from NASA source: equatorial circumference of 4,379,000 kilometres divided by sidereal rotation period of 609.12 hours; maybe this kind of basic calculation could be done in some generic template code? --> <!-- section break, rows 50-69 --> | header50 = ဖိုတိုစဖီးယား ပါဝင်မှု | label51 = [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]] | data51 = 73.46%<ref>{{cite web |title=The Sun's Vital Statistics |url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |publisher=Stanford Solar Center |accessdate=29 July 2008 |archive-date=3 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120703061116/http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html }} Citing {{cite book |last=Eddy |first=J. |date=1979 |title=A New Sun: The Solar Results From Skylab |url=http://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |page=37 |publisher=[[NASA]] |id=NASA SP-402 |access-date=23 February 2017 |archive-date=13 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150113155042/http://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |url-status=dead }}</ref> | label52 = [[ဟီလီယမ်]] | data52 = 24.85% | label53 = [[အောက်ဆီဂျင်]] | data53 = 0.77% | label54 = [[ကာဗွန်]] | data54 = 0.29% | label55 = [[သံ]] | data55 = 0.16% | label56 = [[နီယွန်]] | data56 = 0.12% | label57 = [[နိုက်ထရိုဂျင်]] | data57 = 0.09% | label58 = [[ဆီလီကွန်]] | data58 = 0.07% | label59 = [[မဂ္ဂနီဆီယမ်]] | data59 = 0.05% | label60 = [[ဆာလဖာ]] | data60 = 0.04% }} '''နေ''' ({{lang-en|Sun}}) သည် ကျွန်ုပ်တို့နေထိုင်ရာ [[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်းတွင် ရှိသော [[ကြယ်]] ဖြစ်သည်။ နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ [[ဂြိုဟ်]]များသည် နေကို ဂြိုဟ်ပတ်လမ်းကြောင်းများအတိုင်း လှည့်ပတ်၍ သွားနေကြသည်။ ကျွန်ုပ်တို့၏ နေကို နေ့အခါတွင် ကောင်းကင်ယံတွင် မြင်နိုင်သည်။ နေသည် ကြီးမားသော အဝါရောင်ဘောလုံးကြီး တစ်ခုပမာပင်ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ်တွင် နေသည် မရပ်မနား ပေါက်ကွဲနေသော ဧရာမဘောလုံးကြီး တစ်ခုသာလျှင်ဖြစ်သည်။ ထိုပေါက်ကွဲမှုများမှ [[စွမ်းအင်]]အမြောက်အမြားကို ထုတ်လွှတ်သည်။ နေသည် [[ကမ္ဘာ]]မှ အလွန်ပင်ကွာဝေးသော်လည်း လူသားတို့အနေဖြင့် ထိုစွမ်းအင်ကို ခံစားသိရှိနိုင်သည်။ နေသည် အလွန်တောက်ပသဖြင့် ကြည့်ရုံမျှနှင့်ပင် မျက်စိကို ကျိန်းစပ်နာကျင်စေသည်။ နေမှ [[အလင်း|အလင်းရောင်]]၊ [[အပူ|အပူဓာတ်]]နှင့် နေလှိုင်းများ (solar wind) ကို ထုတ်လုပ်သည်။ နေလှိုင်းများသည် လေထု၏ အပြင်ဘက်မှ ကမ္ဘာကို လှည့်ပတ်သွားနေကြသည်။ နေလှိုင်းများကို နေမှလွင့်ပျံ့ထွက်လာသော သေးငယ်သော အမှုန်အမွှားကလေးများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ နေသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ [[သက်ရှိ]]များအတွက် အဓိက စွမ်းအင်အရင်းအမြစ်ဖြစ်သည်။ နေသည် ကျွန်ုပ်တို့နေထိုင်ရာ နေအဖွဲ့အစည်း၏ အလယ်တွင် တည်ရှိသည်။ ဂြိုဟ်တို့သည် နေကိုဗဟိုပြု၍ စက်ဝိုင်းပုံ လှည့်ပတ်နေကြသည်။ ဂြိုဟ်ပတ်လမ်းကြောင်းများသည် နေမှ အကွာအဝေးအမျိုးမျိုးရှိကြသည်။ ဂြိုဟ်ပတ်လမ်းကြောင်းများမှာ လုံးဝဝိုင်းစက်သော စက်ဝိုင်းပုံမဟုတ်ဘဲ ဘဲဥပုံဖြစ်သည်။ နေနှင့်နီးသော ဂြိုဟ်တို့သည် အပူကို ပိုမိုရရှိပြီး ဝေးကွာသော ဂြိုဟ်တို့တွင် ပို၍ အေးသည်။ ကမ္ဘာပေါ်ရှိသက်ရှိအားလုံးတို့တွင် နေမှလာသော အလင်းရောင်နှင့် စွမ်းအင်တို့ကို လိုအပ်သည်။ ဂြိုဟ်တို့သည် နေ၏ရောင်ခြည်ကို စွမ်းအင်အဖြစ်သုံး၍ ဖွံ့ဖြိုးလာကြသည်။ အပင်များနှင့် သစ်ရွက်များတွင် အစိမ်းရောင်ရှိသည့် ကလိုရိုပလတ်စ်များဖြင့် နေရောင်ခြည်ကို အသုံးချကာ ဖိုတိုဆန်းသစ်စစ်ခေါ် နည်းလမ်းဖြင့် အစာချက်လုပ်ကြသည်။ [[File:Celestial body size comparison horizontal.png|thumb|upright=1.8|[[နေအဖွဲ့အစည်း]]ရှိ [[ဂြိုဟ်|ဂြိုဟ်များ]]အားလုံးနှင့်သော်လည်းကောင်း၊ ၎င်းထက်ပိုကြီးမားသော ကြယ်အချို့နှင့် သော်လည်းကောင်း နေအား အရွယ်အစား နှိုင်းယှဉ်ပြထားပုံ။ နေသည် ကီလိုမီတာပေါင်း ၁.၄ သန်း (၄.၆၄၃ [[အလင်းစက္ကန့်|အလင်း-စက္ကန့်]]) အကျယ်အဝန်းရှိပြီး ကမ္ဘာထက် ၁၀၉ ဆ ပိုကျယ်ကာ ကမ္ဘာ နှင့် လ ကြားအကွာအဝေး၏ လေးဆရှိပြီး နေအဖွဲ့အစည်း၏ ၉၉.၈၆ ရာခိုင်နှုန်းသော [[နေဒြပ်ထု|ထုထည်]]ရှိသည်။]] နေ၏ အလယ်ဗဟိုတွင်ရှိသော ဗဟိုထုတွင် လွန်စွာပြင်းထန်သော အပူချိန်နှင့် ဖိအားတို့သည် [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]ဓာတ်ငွေ့များကို [[ဟီလီယမ်]]ဓာတ်ငွေ့အဖြစ် ပြောင်းလဲပေးပြီး မြောက်မြားလှစွာသော စွမ်းအင်များကို ထုတ်လွှတ်သည်။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကို nuclear fusion ဟုခေါ်သည်။ နေတွင် အများဆုံးပါဝင်သည့် ဒြပ်ထုမှာ ဟိုက်ဒရိုဂျင်ဖြစ်ကာ ကျန်သည်မှာ ဟီလီယမ်ဖြစ်သည်။ လေးလံသောဒြပ်များဖြစ်ကြသည့် [[အောက်ဆီဂျင်]] [[ကာဗွန်]] နီယွန်နှင့် အိုင်းယွန်းတို အနည်းငယ် ပါဝင်သည်။<ref name=basu2008> {{Cite journal |last=Basu |first=S. |last2=Antia |first2=H. M. |date=2008 |title=Helioseismology and Solar Abundances |journal=Physics Reports |volume=457 |issue=5–6 |page=217 |arxiv=0711.4590 |bibcode=2008PhR...457..217B |doi=10.1016/j.physrep.2007.12.002 |ref=harv }}</ref> အချင်းသည် ၆၉၅,၀၀၀ ကီလိုမီတာခန့် (၄၃၂,၀၀၀ မိုင်) ရှိ၍ နှိုင်းယှဉ်လျှင် ကမ္ဘာ့အချင်းထက် ၁၀၉ ဆ ရှိသည်။ နေသည် နေအဖွဲ့အစည်း၏ ၉၉.၈၆ ရာခိုင်နှုန်းသော ထုထည်ရှိကာ ကမ္ဘာထက် အဆပေါင်း ၃၃၀၀၀၀ ခန့်ထုထည် ကြီးမားသည်။<ref name=Woolfson00> {{Cite journal |last=Woolfson |first=M. |date=2000 |title=The origin and evolution of the solar system |journal=Astronomy & Geophysics |volume=41 |issue=1 |page=12 |bibcode=2000A&G....41a..12W |doi=10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x |ref=harv }}</ref> လူတို့သည် အန္တရာယ်မဖြစ်စေရန် အထူးပြုလုပ်ထားသော မျက်မှန် (lens) များကို သုံး၍ နေကိုကြည့်နိုင်သည်။ ထိုသို့ကြည့်သောအခါ တွင် နေ၏မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် မည်းနက်သော အစက်အပျောက်များကို တခါတရံတွင် မြင်ရတတ်သည်။ ထို အစက်အပျောက်များကို ဆန်းစပေါ့ (sunspot) ဟုခေါ်သည်။ ဆန်းစပေါ့ များ၏အရေအတွက်သည် တဖြည်းဖြည်းများလာပြီးနောက် ၁၁ နှစ်တာကာလအတွင်း တဖြည်းဖြည်း ပြန်လည်၍နည်းသွားလေ့ရှိသည်။ ထိုအဖြစ်အပျက်မှာ ၁၁ နှစ်လျှင်တစ်ခါ ဖြစ်ပျက်နေပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ရာသီဥတု နှင့် [[အီလက်ထရွန်းနစ်]]ပစ္စည်းတို့ကို အကျိုးသက်ရောက်မှုများ ဖြစ်စေသည်။ ယခုမှစ၍ နှစ်ပေါင်း ၄ ဘီလီယံမှ ၇ ဘီလီယံခန့်အကြာတွင် နေ၏ဗဟိုအူတိုင်အတွင်းရှိ ဟိုက်ဒရိုဂျင်ပေါင်းစည်းမှု (hydrogen fusion) လျော့နည်းလာပြီး နေသည် ဟိုက်ဒရိုစတက်တစ် မျှခြေ (hydrostatic equilibrium) ကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခြင်း မရှိတော့သည့် အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိလာမည်ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ နေ၏ဗဟိုအူတိုင်အတွင်းရှိ သိပ်သည်းဆနှင့် အပူချိန်တို့သည် သိသိသာသာ မြင့်တက်လာပြီး အပြင်ဘက်အလွှာများ ဖောင်းကားကျယ်ပြန့်လာစေမည်ဖြစ်သည်။ နောက်ဆုံးတွင် နေသည် [[ဧရာမ ကြယ်နီ]]အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားမည်ဖြစ်သည်။ ကြယ်နီဘီလူးအဆင့်ကို ဖြတ်သန်းပြီးနောက် နေသည် ၎င်း၏ အပြင်ဘက်အလွှာများကို အာကာသထဲသို့ စွန့်ထုတ်ပစ်ကာ အအေးခံလာသည့် သိပ်သည်းဆမြင့် ကြယ်အမျိုးအစားဖြစ်သော [[ကြယ်ဖြူပု]]အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားမည်ဟု သိပ္ပံနည်းကျ မော်ဒယ်များက ခန့်မှန်းထားကြသည်။ ထိုအချိန်တွင် နေသည် နျူကလီးယားပေါင်းစည်းမှုမှတစ်ဆင့် စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်နိုင်တော့မည် မဟုတ်သော်လည်း ယခင်က ပေါင်းစည်းမှုဖြစ်စဉ်များမှ ကျန်ရှိနေသော အပူကို ထုတ်လွှတ်ကာ အလင်းရောင် ဆက်လက်တောက်ပနေဦးမည်ဖြစ်သည်။ ထိုအခြေအနေသည် ထရီလီယံပေါင်းများစွာသော နှစ်များအထိ ကြာမြင့်နိုင်သည်။ ထို့နောက် နေသည် စွမ်းအင်ထုတ်လွှတ်မှု အလွန်နည်းပါးသော၊ သိပ်သည်းဆ အလွန်မြင့်မားသည့် [[ကြယ်ပုနက်]]အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားမည်ဟု သီအိုရီအရ ယူဆထားကြသည်။ ==ယေဘုယျ သွင်ပြင်လက္ခဏာများ== နေသည် [[ကြယ်ပုဝါ|ဂျီအမျိုးအစား ပင်မအစဉ်အတန်းကြယ်]] (G-type main-sequence star) ဖြစ်ပြီး နေအဖွဲ့အစည်းတစ်ခုလုံး၏ ဒြပ်ထုစုစုပေါင်း၏ ၉၉.၈၆ ရာခိုင်နှုန်းခန့်ကို ပိုင်ဆိုင်ထားသည်။<ref name="Woolfson00"/> နေကို G2 ကြယ်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ယင်းသည် နေသည် G အမျိုးအစားကြယ်ဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြပြီး အဆင့်သတ်မှတ်ချက်ရှိ နံပါတ် ၂ သည် ၎င်း၏ မျက်နှာပြင်အပူချိန်သည် G အမျိုးအစား၏ ဒုတိယအပူချိန်အပိုင်းအခြားတွင် ရှိကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။ နေ၏ ပကတိအလင်းအားတန်ဖိုး (absolute magnitude) သည် +4.83 ဖြစ်သည်။ နေသည် [[နဂါးငွေ့တန်း ဂလက်ဆီ]]အတွင်းရှိ ကြယ်များ၏ ၈၅ ရာခိုင်နှုန်းခန့်ထက် ပိုမိုတောက်ပသည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ နဂါးငွေ့တန်းရှိ ကြယ်အများစုမှာ [[ကြယ်ပုနီ]]များ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite news |last=Than |first=K. |date=2006 |title=Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single |publisher=Space.com |url=http://www.space.com/scienceastronomy/060130_mm_single_stars.html |url-status=live |access-date=1 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101221093125/http://www.space.com/scienceastronomy/060130_mm_single_stars.html |archive-date=21 December 2010}}</ref><ref>{{cite journal |last=Lada |first=C. J. |year=2006 |title=Stellar multiplicity and the initial mass function: Most stars are single |journal=Astrophysical Journal Letters |volume=640 |issue=1 |pages=L63–L66 |arxiv=astro-ph/0601375 |bibcode=2006ApJ...640L..63L |doi=10.1086/503158 |s2cid=8400400}}</ref> ထို့အပြင် နေသည် {{cvt|7|pc|ly}} အတွင်းရှိ ကြယ်များ၏ ၉၅ ရာခိုင်နှုန်းထက် ပိုမိုကြီးမားသော ဒြပ်ထုရှိသည်။<ref>{{cite journal |last1=Robles |first1=José A. |last2=Lineweaver |first2=Charles H. |last3=Grether |first3=Daniel |last4=Flynn |first4=Chris |last5=Egan |first5=Chas A. |last6=Pracy |first6=Michael B. |last7=Holmberg |first7=Johan |last8=Gardner |first8=Esko |title=A Comprehensive Comparison of the Sun to Other Stars: Searching for Self-Selection Effects |journal=The Astrophysical Journal |date=September 2008 |volume=684 |issue=1 |pages=691–706 |doi=10.1086/589985 |arxiv=0805.2962 |bibcode=2008ApJ...684..691R |hdl=1885/34434 |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/589985/fulltext/73840.text.html |access-date=24 May 2024 |archive-date=24 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524200812/https://iopscience.iop.org/article/10.1086/589985/fulltext/73840.text.html |url-status=live }}</ref> နေသည် Population I ကြယ်ဟုခေါ်သော လေးလံသောဒြပ်စင်များ ကြွယ်ဝသည့် ကြယ်အမျိုးအစားတွင် ပါဝင်သည်။<ref name="zeilik">{{cite book |last1=Zeilik |first1=M. A. |title=Introductory Astronomy & Astrophysics |url=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil |last2=Gregory |first2=S. A. |year=1998 |publisher=Saunders College Publishing |isbn=978-0-03-006228-5 |edition=4th |page=[https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil/page/322 322]}}</ref> လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄.၆ ဘီလီယံခန့်က နေဖြစ်ပေါ်လာခြင်းသည် အနီးအနားရှိ [[ဆူပါနိုဗာ]] တစ်ခု သို့မဟုတ် တစ်ခုထက်ပိုသော ကြယ်ပေါက်ကွဲမှုများမှ ထွက်ပေါ်လာသည့် လှိုင်းလုံးများကြောင့် စတင်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="Connelly2012">{{cite journal |last1=Connelly |first1=James N. |last2=Bizzarro |first2=Martin |last3=Krot |first3=Alexander N. |last4=Nordlund |first4=Åke |last5=Wielandt |first5=Daniel |last6=Ivanova |first6=Marina A. |date=2 November 2012 |title=The Absolute Chronology and Thermal Processing of Solids in the Solar Protoplanetary Disk |url=https://archive.org/details/sim_science_2012-11-02_338_6107/page/651 |journal=[[:en:Science (journal)|Science]] |volume=338 |issue=6107 |pages=651–655 |bibcode=2012Sci...338..651C |doi=10.1126/science.1226919 |pmid=23118187 |s2cid=21965292}}</ref><ref name="Falk">{{cite journal |last1=Falk |first1=S. W. |last2=Lattmer |first2=J. M. |last3=Margolis |first3=S. H. |year=1977 |title=Are supernovae sources of presolar grains? |journal=[[:en:Nature (journal)|Nature]] |volume=270 |issue=5639 |pages=700–701 |bibcode=1977Natur.270..700F |doi=10.1038/270700a0 |s2cid=4240932}}</ref> ဤယူဆချက်ကို ထောက်ခံသည့် အထောက်အထားတစ်ခုမှာ နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း [[ရွှေ]]နှင့် [[ယူရေနီယမ်]]ကဲ့သို့သော လေးလံသည့်ဒြပ်စင်များ ပေါကြွယ်ဝနေခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်းပမာဏသည် Population II ဟုခေါ်သော လေးလံသည့်ဒြပ်စင်နည်းပါးသည့် ကြယ်များတွင် တွေ့ရသော ပမာဏနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ပိုမိုများပြားသည်။ ဤလေးလံသောဒြပ်စင်များသည် ဆူပါနိုဗာပေါက်ကွဲမှုအတွင်း ဖြစ်ပေါ်သည့် အပူစုပ်ယူသော နျူကလီးယားတုံ့ပြန်မှုများ (endothermic nuclear reactions) မှတစ်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်။ ထို့အပြင် ဒြပ်ထုကြီးမားသော ဒုတိယမျိုးဆက်ကြယ်တစ်လုံးအတွင်း နျူထရွန်များ စုပ်ယူမှု (neutron absorption) ကြောင့် နျူကလီးယားဒြပ်စင်ပြောင်းလဲမှု (nuclear transmutation) ဖြစ်ပေါ်ရာမှလည်း ထွက်ပေါ်လာနိုင်သည်။<ref name="zeilik" /> ===လည်ပတ်ခြင်း=== နေသည် ၎င်း၏ [[အီကွေတာ]]ဒေသတွင် [[ဝင်ရိုးစွန်း]]ဒေသများထက် ပိုမိုလျင်မြန်စွာ လည်ပတ်သည်။ ဤကဲ့သို့ နေရာဒေသအလိုက် လည်ပတ်နှုန်း မတူညီခြင်းကို ကွဲပြားလည်ပတ်မှု (differential rotation) ဟုခေါ်သည်။ ယင်းဖြစ်စဉ်သည် အပူသယ်ဆောင်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော အပူစီးဆင်းလှုပ်ရှားမှု (convective motion) နှင့် နေ၏ လည်ပတ်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သည့် ကိုရီးအိုလစ်အား (Coriolis force) တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ကြယ်များကို ရည်ညွှန်းအမှတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ရည်ညွှန်းဘောင် (frame of reference) မှ တိုင်းတာလျှင် နေ၏ လည်ပတ်ချိန်သည် အီကွေတာတွင် ၂၅.၆ ရက်ခန့်ရှိပြီး ဝင်ရိုးစွန်းများတွင် ၃၃.၅ ရက်ခန့် ရှိသည်။ ကမ္ဘာမှနေကို ကြည့်ရှုရာတွင် နေ၏ အီကွေတာဒေသသည် ၂၈ ရက်ခန့်အတွင်း တစ်ပတ်ပြည့် လည်ပတ်နေသကဲ့သို့ မြင်ရသည်။<ref name="Phillips1995-78">{{cite book |last=Phillips |first=K. J. H. |title=Guide to the Sun |year=1995 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-39788-9 |url=https://books.google.com/books?id=idwBChjVP0gC&pg=PA78 |pages=78–79}}</ref> နေ၏ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းအပေါ်ဘက်မှ ကြည့်လျှင် နေသည် ၎င်း၏ လည်ပတ်ဝင်ရိုးတစ်ဝိုက်တွင် နာရီလက်တံနှင့် ပြောင်းပြန်ဦးတည်ချက်အတိုင်း လည်ပတ်နေသည်။<ref name="spaceacademy">{{cite web |title=The Anticlockwise Solar System |url=https://www.spaceacademy.net.au/library/notes/anticlok.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807081832/https://www.spaceacademy.net.au/library/notes/anticlok.htm |archive-date=7 August 2020 |access-date=2 July 2020 |publisher=Australian Space Academy}}</ref> နေကဲ့သို့သော ကြယ်များကို လေ့လာထားသည့် သုတေသနများအရ နေသည် အစောပိုင်းကာလတွင် ယခုလည်ပတ်နှုန်းထက် ၁၀ ဆအထိ ပိုမိုလျင်မြန်စွာ လည်ပတ်ခဲ့နိုင်သည်။ ထိုအချိန်က နေ၏ မျက်နှာပြင်သည် ယခုထက် ပိုမိုတက်ကြွနေခဲ့ပြီး X-ray နှင့် [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]]များကိုလည်း ပိုမိုထုတ်လွှတ်ခဲ့မည်ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် နေ၏ မျက်နှာပြင်ဧရိယာ၏ ၅ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိကို နေကွက်များ (sunspots) က ဖုံးလွှမ်းထားနိုင်သည်။ နေ၏ [[သံလိုက်စက်ကွင်း]]သည် အပြင်ဘက်သို့ စီးထွက်သွားသော နေလေပြင်း (solar wind) နှင့် အပြန်အလှန် သက်ရောက်မှုရှိလာသောကြောင့် သံလိုက်ဘရိတ်သက်ရောက်မှု (magnetic braking) ဖြစ်ပေါပြီး နေ၏ လည်ပတ်နှုန်းသည် တဖြည်းဖြည်း နှေးကွေးလာခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |title=Magnetic Braking of Sun-like and Low-mass Stars: Dependence on Coronal Temperature |last1=Pantolmos |first1=George |last2=Matt |first2=Sean P. |journal=The Astrophysical Journal |volume=849 |issue=2 |at=id. 83 |date=November 2017 |doi=10.3847/1538-4357/aa9061 |doi-access=free |arxiv=1710.01340 |bibcode=2017ApJ...849...83P}}</ref> သို့သော် ရှေးဦးကာလက လျင်မြန်စွာ လည်ပတ်ခဲ့သည့် အကျိုးသက်ရောက်မှုအချို့သည် နေ၏ ဗဟိုအူတိုင်အတွင်း ယနေ့တိုင် ကျန်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ နေ၏ ဗဟိုအူတိုင်သည် တစ်ပတ်လျှင် တစ်ကြိမ်ခန့် လည်ပတ်နေပြီး ယင်းလည်ပတ်နှုန်းသည် နေ၏ မျက်နှာပြင်ပျမ်းမျှ လည်ပတ်နှုန်းထက် လေးဆခန့် ပိုမိုမြန်ဆန်သည်။<ref>{{cite journal |title=Asymptotic g modes: Evidence for a rapid rotation of the solar core |last1=Fossat |first1=E. |last2=Boumier |first2=P. |last3=Corbard |first3=T. |last4=Provost |first4=J. |last5=Salabert |first5=D. |last6=Schmider |first6=F. X. |last7=Gabriel |first7=A. H. |last8=Grec |first8=G. |last9=Renaud |first9=C. | last10=Robillot | first10=J. M. |last11=Roca-Cortés |first11=T. |last12=Turck-Chièze |first12=S. |last13=Ulrich |first13=R. K. |last14=Lazrek |first14=M. |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=604 |at=id. A40 |date=August 2017 |doi=10.1051/0004-6361/201730460 |doi-access=free|arxiv=1708.00259 |bibcode=2017A&A...604A..40F}}</ref><ref>{{cite web |title=ESA, NASA's SOHO Reveals Rapidly Rotating Solar Core |first=Susannah |last=Darling |date=1 August 2017 |publisher=[[NASA]] |url=https://www.nasa.gov/science-research/heliophysics/esa-nasas-soho-reveals-rapidly-rotating-solar-core/ |access-date=31 May 2024 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601013608/https://www.nasa.gov/science-research/heliophysics/esa-nasas-soho-reveals-rapidly-rotating-solar-core/ |url-status=live }}</ref> ===ပါဝင်ဖွဲ့စည်းမှု=== နေ၏ မြင်နိုင်သော မျက်နှာပြင်အလွှာဖြစ်သည့် ဖိုတိုစဖီးယား (photosphere) တွင် အဓိကအားဖြင့် ဟိုက်ဒရိုဂျင်နှင့် ဟီလီယမ် ဒြပ်စင်များ ပါဝင်သည်။ နေ၏ လက်ရှိသက်တမ်းအဆင့်တွင် ၎င်းဒြပ်စင်နှစ်မျိုးသည် ဖိုတိုစဖီးယားအတွင်းရှိ ဒြပ်ထုစုစုပေါင်း၏ ၇၄.၉ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် ၂၃.၈ ရာခိုင်နှုန်းစီ အသီးသီး ပါဝင်ကြသည်။<ref name=lodders>{{cite journal |doi=10.1086/375492 |last=Lodders |first=Katharina |author-link=Katharina Lodders |date=10 July 2003 |title=Solar System Abundances and Condensation Temperatures of the Elements |journal=The Astrophysical Journal |volume=591 |issue=2 |pages=1220–1247 |url=http://weft.astro.washington.edu/courses/astro557/LODDERS.pdf |bibcode=2003ApJ...591.1220L |access-date=1 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151107043527/http://weft.astro.washington.edu/courses/astro557/LODDERS.pdf |archive-date=7 November 2015 |s2cid=42498829}}<br />{{cite journal |last=Lodders |first=K. |author-link=Katharina Lodders |title=Abundances and Condensation Temperatures of the Elements |url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/metsoc2003/pdf/5272.pdf |journal=Meteoritics & Planetary Science |volume=38 |issue=suppl |page=5272 |date=2003 |bibcode=2003M&PSA..38.5272L |access-date=3 August 2008 |archive-date=13 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513163004/http://www.lpi.usra.edu/meetings/metsoc2003/pdf/5272.pdf |url-status=live}}</ref> နက္ခတ္တဗေဒတွင် ''သတ္တုများ''ဟု ခေါ်ဆိုသည့် အခြားလေးလံသော ဒြပ်စင်အားလုံးသည် နေ၏ ဒြပ်ထုစုစုပေါင်း၏ ၂ ရာခိုင်နှုန်းအောက်သာ ရှိသည်။ ယင်းတို့အနက် [[အောက်ဆီဂျင်]]သည် နေဒြပ်ထု စုစုပေါင်း၏ ၁ ရာခိုင်နှုန်းခန့်၊ [[ကာဗွန်]] သည် ၀.၃ ရာခိုင်နှုန်း၊ [[နီယွန်]] သည် ၀.၂ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် သံ (iron) သည် ၀.၂ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ပါဝင်ကြပြီး<ref name=hkt2004>{{cite book |last1=Hansen |first1=C. J. |last2=Kawaler |first2=S. A. |last3=Trimble |first3=V. |title=Stellar Interiors: Physical Principles, Structure, and Evolution |pages=19–20 |edition=2nd |publisher=[[:en:Springer Science+Business Media|Springer]] |date=2004 |isbn=978-0-387-20089-7}}</ref> အများဆုံးတွေ့ရသော လေးလံသည့်ဒြပ်စင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဖိုတိုစဖီးယား၏ ဓာတုဖွဲ့စည်းမှုကို မူလနေအဖွဲ့အစည်း၏ ဓာတုဖွဲ့စည်းမှုကို ကိုယ်စားပြုသည့် အချက်အလက်အဖြစ် ယေဘုယျအားဖြင့် ယူဆကြသည်။<ref name="aller1968">{{cite journal |last=Aller |first=L. H. |title=The chemical composition of the Sun and the solar system |journal=Proceedings of the Astronomical Society of Australia |volume=1 |issue=4 |page=133 |date=1968 |bibcode=1968PASA....1..133A |doi=10.1017/S1323358000011048 |s2cid=119759834 |doi-access=free}}</ref> အထက်တွင် ဖော်ပြထားသော နေထဲရှိ လေးလံသောဒြပ်စင်များ၏ ပါဝင်မှုအချိုးကို ပုံမှန်အားဖြင့် နေ၏ ဖိုတိုစဖီးယားမှ ရရှိသော အလင်းရောင်ကို ရောင်စဉ်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (spectroscopy) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အရည်ပျော်သည့် အပူချိန်အထိ တစ်ခါမျှ အပူမပေးခံခဲ့ရသော [[ဥက္ကာခဲမှုန်]]များ (meteorites) အတွင်းရှိ ဒြပ်စင်ပါဝင်မှုကို တိုင်းတာခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း သတ်မှတ်ကြသည်။ ထိုဥက္ကာခဲမှုန်များသည် ကြယ်ပေါက်စ (protostellar Sun) ၏ ဓာတုဖွဲ့စည်းမှုကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထို့ကြောင့် နေအတွင်း၌ လေးလံသောဒြပ်စင်များ အောက်ဘက်သို့ နစ်ဆင်းစုဝေးသွားခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည့် ဖွဲ့စည်းမှုအပြောင်းအလဲများ၏ သက်ရောက်မှုကို မခံရဟု ယူဆထားကြသည်။ ဤနည်းလမ်းနှစ်မျိုးမှ ရရှိသော ရလဒ်များသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ကောင်းစွာ ကိုက်ညီကြသည်။<ref name="basu2008"/> နေ၏ မူလဓာတုဖွဲ့စည်းမှုသည် နေဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည့် ကြယ်များအကြားရှိ အာကာသကြားခံဒြပ်ထု (interstellar medium) မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ မူလအစတွင် နေဒြပ်ထု စုစုပေါင်း၌ ဟိုက်ဒရိုဂျင် ၇၁.၁ ရာခိုင်နှုန်းခန့်၊ ဟီလီယမ် ၂၇.၄ ရာခိုင်နှုန်းခန့်နှင့် အခြားလေးလံသောဒြပ်စင်များ ၁.၅ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ပါဝင်ခဲ့မည်ဖြစ်သည်။ နေစတင်ဖြစ်ပေါ်လာချိန်မှစ၍ ၎င်းအတွင်း အဓိကဖြစ်ပေါ်နေသော နျူကလီးယားပေါင်းစည်းမှုဖြစ်စဉ်မှာ ဟိုက်ဒရိုဂျင်ကို ပေါင်းစည်း၍ ဟီလီယမ်အဖြစ် ပြောင်းလဲခြင်းဖြစ်သည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄.၆ ဘီလီယံအတွင်း ဟီလီယမ်ပမာဏနှင့် နေအတွင်း ၎င်းတည်ရှိနေသည့် နေရာတို့သည် တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ နျူကလီးယားပေါင်းစည်းမှုကြောင့် နေ၏ ဗဟိုအူတိုင်အတွင်းရှိ ဟီလီယမ်ပါဝင်မှုအချိုးသည် ၂၄ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မှ ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်အထိ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဟီလီယမ်အချို့နှင့် လေးလံသောဒြပ်စင်အချို့သည် ဆွဲငင်အား (gravity) ကြောင့် ဖိုတိုစဖီးယား (photosphere) မှ နေ၏ဗဟိုချက်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း နစ်ဆင်းစုဝေးလာခဲ့သည်။ သို့သော် လေးလံသောဒြပ်စင်များ၏ ပါဝင်မှုအချိုးမှာ မပြောင်းလဲခဲ့ပေ။ နေ၏ ဗဟိုအူတိုင်မှ အပူသည် အပူစီးဆင်းလှုပ်ရှားမှု (convection) ဖြင့်မဟုတ်ဘဲ ရောင်ခြည်ဖြာထွက်မှု (radiation) ဖြင့် အပြင်ဘက်သို့ သယ်ဆောင်ပို့လွှတ်သည်။<ref name=hkt2004_9.2.3>{{cite book |last1=Hansen |first1=C. J. |last2=Kawaler |first2=S. A. |last3=Trimble |first3=V. |title=Stellar Interiors: Physical Principles, Structure, and Evolution |pages=§&nbsp;9.2.3 |no-pp=yes |edition=2nd |publisher=[[:en:Springer Science+Business Media|Springer]] |year=2004 |isbn=978-0-387-20089-7}}</ref> ထို့ကြောင့် နျူကလီးယားပေါင်းစည်းမှုမှ ထွက်ပေါ်လာသော ထုတ်ကုန်များသည် အပူကြောင့် အပြင်ဘက်သို့ သယ်ဆောင်မခံရဘဲ ဗဟိုအူတိုင်အတွင်း၌သာ ကျန်ရှိနေသည်။ ထိုသို့ဖြင့် ဟီလီယမ်သည် ဗဟိုအူတိုင်အတွင်း တဖြည်းဖြည်း စုပုံလာပြီး အတွင်းပိုင်းဟီလီယမ်အူတိုင်တစ်ခု စတင်ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ လက်ရှိအချိန်တွင် နေ၏ဗဟိုအူတိုင်သည် ဟီလီယမ်ကို ထပ်မံပေါင်းစည်းနိုင်လောက်အောင် ပူပြင်းမှု သို့မဟုတ် သိပ်သည်းဆ မလုံလောက်သေးသောကြောင့် ထိုဟီလီယမ်ကို နျူကလီးယားပေါင်းစည်းမှုဖြင့် ဆက်လက်ပြောင်းလဲနိုင်ခြင်း မရှိသေးပေ။ လက်ရှိ ဖိုတိုစဖီးယားအတွင်းရှိ ဟီလီယမ်ပါဝင်မှုအချိုးမှာ လျော့နည်းလာပြီး သတ္တုဓာတ်ပါဝင်မှုအချိုး (metallicity) သည် ကြယ်မဖြစ်ပေါ်မီအဆင့် (protostellar phase)၊ တစ်နည်းအားဖြင့် ဗဟိုအူတိုင်အတွင်း နျူကလီးယားပေါင်းစည်းမှု မစတင်မီက ရှိခဲ့သော ပမာဏ၏ ၈၄ ရာခိုင်နှုန်းသာ ကျန်ရှိတော့သည်။ အနာဂတ်တွင်လည်း ဟီလီယမ်သည် နေ၏ဗဟိုအူတိုင်အတွင်း ဆက်လက်စုပုံလာမည်ဖြစ်သည်။ နောက်ထပ် နှစ်ပေါင်း ၅ ဘီလီယံခန့်အကြာတွင် ဤသို့ တဖြည်းဖြည်း စုပုံလာမှုကြောင့် နေသည် [[ပင်မ အစီအစဉ် အတွင်းရှိကြယ်|ပင်မအစဉ်အတန်းအဆင့်]] (main sequence) မှ ထွက်ခွာပြီး [[ဧရာမ ကြယ်နီ]] အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားမည်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite journal |last=Iben |first=Icko Jnr. |title=Stellar Evolution. II. The Evolution of a 3 M_☉ Star from the Main Sequence Through Core Helium Burning |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1965-11-15_142_4/page/1447 |journal=The Astrophysical Journal |volume=142 |page=1447 |date=November 1965 |doi=10.1086/148429 |bibcode=1965ApJ...142.1447I}}</ref> == နေဖြစ်ပေါ်လာပုံ == နေသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄.၆ ဘီလီယံလောက်က ကြီးမားသော မော်လီကျူးတိမ်တိုက်အတွင်း အာကာသအရာဝတ္ထုများ၏ ဒြပ်ဆွဲအားဆိုင်ရာပြိုကွဲခြင်း ([[:en:Gravitational_collapse|Gravitational collapse]])ကြောင့်ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်ဟု ယူဆထားကြသည်။ဒြပ်ဆွဲအားဆိုင်ရာ ပြိုကွဲခြင်း ([[:en:Gravitational_collapse|Gravitational collapse]])ကြောင့်အာကာသဝတ္ထုအများစုမှာအလယ်တွင်စုဝေးသွားကြပြီး ကျန်အရာများကို နေအဖွဲ့အစည်းဖြစ်လာမည့် ဝင်ရိုးပတ်လမ်းအချပ်ပြားအဖြစ်သို့ ပြန့်ကျဲသွားစေသည်။ အလယ်ဗဟို၌ရှိသောဒြပ်များသည် အလွန်ပူ၍သိပ်သည်းလာပြီး  နောက်ဆုံးတွင် နယူကလိယပေါင်းစည်းမှု ဖြစ်ပေါ်လာပြီး [[နေ]]စတင်ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ===ပင်မအစီအစဉ်=== {{Main|ပင်မ အစီအစဉ် အတွင်းရှိကြယ်}} [[File:The life cycle of a Sun-like star (annotated).jpg|thumb|upright=1.8|နေကဲ့သို့သော ကြယ်တစ်လုံး၏ ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်ကို ခြုံငုံဖော်ပြထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဘယ်ဘက်ရှိ ကျုံ့ဝင်နေသော ကြယ်ပေါက်စအဆင့်မှ စတင်ကာ ညာဘက်ရှိ [[ဧရာမ ကြယ်နီ]] အဆင့်အထိ ပြောင်းလဲလာပုံကို ပြသထားသည်။]] နေသည် ၎င်း၏ ပင်မအစီအစဉ်ကြယ်အဆင့် (main-sequence stage) ကာလ၏ ထက်ဝက်ခန့်ကို ဖြတ်သန်းပြီးဖြစ်သည်။ ဤအဆင့်တွင် နေ၏ဗဟိုချက်၌ ဖြစ်ပေါ်သော နျူကလီးယားပေါင်းစည်းမှုတုံ့ပြန်မှုများ (nuclear fusion reactions) ကြောင့် ဟိုက်ဒရိုဂျင်သည် ဟီလီယမ်အဖြစ် ပေါင်းစည်းသွားသည်။ တစ်စက္ကန့်လျှင် နေ၏ဗဟိုချက်အတွင်းရှိ ဒြပ်ထု ကီလိုဂရမ်ပေါင်း ဘီလီယံ ၄,၀၀၀ ကျော်သည် စွမ်းအင်အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားပြီး နျူထရီနိုများ (neutrinos) နှင့် နေရောင်ခြည်ရောင်ခြည် (solar radiation) တို့ကို ထုတ်လွှတ်ပေးသည်။ ဤနှုန်းအတိုင်းဆိုလျှင် နေသည် ယခုအချိန်အထိ ကမ္ဘာ၏ဒြပ်ထုထက် အဆ ၁၀၀ ခန့်ရှိသော ဒြပ်ထုကို စွမ်းအင်အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ယင်းပမာဏသည် နေ၏စုစုပေါင်းဒြပ်ထု၏ ၀.၀၃ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ဖြစ်သည်။ နေသည် ပင်မအစီအစဉ်ကြယ် (main-sequence star) အဖြစ် စုစုပေါင်း နှစ်ပေါင်း ၁၀ ဘီလီယံမှ ၁၁ ဘီလီယံခန့်အထိ တည်ရှိနေမည်ဖြစ်ပြီး ထိုနောက်တွင် [[ဧရာမ ကြယ်နီ]]အဆင့် (red giant phase) သို့ ကူးပြောင်းသွားမည်ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite book |last1=Goldsmith |first1=D. |last2=Owen |first2=T. |title=The search for life in the universe |url=https://books.google.com/books?id=Q17NmHY6wloC&pg=PA96 |page=96 |publisher=University Science Books |year=2001 |isbn=978-1-891389-16-0 |access-date=22 August 2020 |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030203521/https://books.google.com/books?id=Q17NmHY6wloC&pg=PA96 |url-status=live}}</ref> ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် ဥရောပအာကာသအေဂျင်စီ၏ ''Gaia'' အာကာသစူးစမ်းလေ့လာရေးမစ်ရှင်အရ နေသည် သက်တမ်း နှစ်ပေါင်း ၈ ဘီလီယံခန့် ရောက်ရှိချိန်တွင် အပူဆုံးအခြေအနေသို့ ရောက်ရှိမည်ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=12 August 2022 |title=ESA's Gaia Mission Sheds New Light on Past and Future of Our Sun |url=https://www.sci.news/astronomy/sun-future-11093.html |access-date=15 August 2022 |website=Sci.News: Breaking Science News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404001136/https://www.sci.news/astronomy/sun-future-11093.html |url-status=live}}</ref> နေသည် ပင်မအစီအစဉ်ကြယ်အဆင့်ကို ဖြတ်သန်းနေစဉ်အတွင်း ၎င်း၏ဗဟိုချက်သည် တဖြည်းဖြည်း ပိုမိုပူလာပြီး မျက်နှာပြင်အပူချိန်လည်း မြင့်တက်လာသည်။ ထို့အပြင် အချင်းဝက် ပိုမိုကြီးမားလာကာ အလင်းဖြာထုတ်နိုင်စွမ်းလည်း တိုးလာသည်။ ပင်မအစီအစဉ်ကြယ်အဆင့် စတင်ခဲ့ချိန်မှစ၍ နေ၏အချင်းဝက်သည် ၁၅ ရာခိုင်နှုန်း တိုးလာခဲ့ပြီး မျက်နှာပြင်အပူချိန်မှာလည်း ၅,၆၂၀ K (၉,၆၆၀ °F) မှ ၅,၇၇၂ K (၉,၉၃၀ °F) သို့ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ယင်းကြောင့် နေ၏အလင်းဖြာထုတ်နိုင်စွမ်း (luminosity) သည် နေ၏အလင်းဖြာထုတ်နိုင်စွမ်းယူနစ် (solar luminosities) ၀.၆၇၇ ဆမှ ယနေ့လက်ရှိ ၁ ဆအထိ တိုးလာခဲ့ပြီး စုစုပေါင်း ၄၈ ရာခိုင်နှုန်း မြင့်တက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ဤဖြစ်စဉ်သည် နေ၏ဗဟိုချက်အတွင်းရှိ ဟီလီယမ်အက်တမ်များ၏ ပျမ်းမျှမော်လီကျူးအလေးချိန် (mean molecular weight) သည် ပေါင်းစည်းမှုဖြစ်ပွားခဲ့သော ဟိုက်ဒရိုဂျင်အက်တမ်များထက် ပိုမိုမြင့်မားသောကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်းကြောင့် အပူဖိအား (thermal pressure) လျော့နည်းလာသည်။ ထို့ကြောင့် ဗဟိုချက်သည် ကျုံ့ဝင်လာပြီး နေ၏အပြင်ဘက်အလွှာများသည် ဗဟိုချက်နှင့် ပိုမိုနီးကပ်လာကြသည်။ ထိုသို့ဖြစ်ပေါ်ရာမှ ဆွဲငင်အားဆိုင်ရာ အလားအလာစွမ်းအင် (gravitational potential energy) ကို ထုတ်လွှတ်ပေးသည်။ ဗိုင်ရယ်သီအိုရမ် (virial theorem) အရ ထုတ်လွှတ်လိုက်သော ဆွဲငင်အားစွမ်းအင်၏ တစ်ဝက်ခန့်သည် အပူပေးရန်အတွက် အသုံးပြုသွားသည်။ ယင်းကြောင့် နျူကလီးယားပေါင်းစည်းမှု ဖြစ်ပွားနှုန်းသည် တဖြည်းဖြည်း မြင့်တက်လာပြီး နေ၏အလင်းဖြာထုတ်နိုင်စွမ်းလည်း တိုးလာသည်။ ဗဟိုချက်သည် တဖြည်းဖြည်း ပိုမိုသိပ်သည်းလာသည်နှင့်အမျှ ဤဖြစ်စဉ်သည် ပိုမိုမြန်ဆန်လာသည်။<ref name="carroll_ostlie">{{cite book |last1=Carroll |first1=Bradley W. |title=An introduction to modern astrophysics |last2=Ostlie |first2=Dal A |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42216-1 |edition=Second |location=Cambridge, United Kingdom |pages=350, 447, 448, 457}}</ref> လက်ရှိတွင် နေ၏တောက်ပမှုသည် နှစ်သန်း ၁၀၀ တိုင်း ၁ ရာခိုင်နှုန်းခန့် တိုးလာနေသည်။ ဤတိုးလာမှုကြောင့် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အရည်အခြေအနေဖြင့် တည်ရှိနေသော ရေများ ကုန်ခန်းသွားရန် ယခုအချိန်မှစ၍ အနည်းဆုံး နှစ်ပေါင်း ၁ ဘီလီယံခန့် ကြာမြင့်မည်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |first=Puneet |last=Kollipara |url=https://www.science.org/content/article/earth-wont-die-soon-thought |title=Earth Won't Die as Soon as Thought |work=Science |date=22 January 2014 |access-date=24 May 2015 |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023013/https://www.sciencemag.org/news/2014/01/earth-wont-die-soon-thought |url-status=live}}</ref> ထိုအချိန်နောက်ပိုင်းတွင် ကမ္ဘာသည် ရှုပ်ထွေးသော ဆဲလ်များစွာပါဝင်သည့် သက်ရှိများ (complex, multicellular life) ကို ဆက်လက် ထောက်ပံ့နိုင်စွမ်း မရှိတော့ပေ။ ထို့နောက် ကမ္ဘာပေါ်တွင် နောက်ဆုံးကျန်ရှိနေသည့် ဆဲလ်များစွာပါဝင်သော သက်ရှိများသည် နောက်ဆုံးအကြိမ်အဖြစ် အပြီးသတ် အစုလိုက်အပြုံလိုက် မျိုးသုဉ်းခြင်း (mass extinction) ကို ကြုံတွေ့ရမည်ဖြစ်သည်။<ref name="Snyder-BeattieAndBonsall2022">{{cite journal |last1=Snyder-Beattie |first1=Andrew E. |last2=Bonsall |first2=Michael B. |date=30 March 2022 |title=Catastrophe risk can accelerate unlikely evolutionary transitions |journal=Proceedings of the Royal Society B |volume=289 |issue=1971 |article-number=20212711 |doi=10.1098/rspb.2021.2711 |pmid=35350860 |pmc=8965398 |bibcode=2022RSPSB.28912711S }}</ref> ==ဒြပ်ဆွဲအားဆိုင်ရာ လွှမ်းမိုးမှုများ== {{Main|နေအဖွဲ့အစည်း}} [[File:Oort_cloud_Sedna_orbit.svg|thumb|[[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်းရှိ နေ၏တည်နေရာကို ဖော်ပြထားသည်။ နေအဖွဲ့အစည်းသည် [[အောတိမ်တိုက်]]၏ အစွန်းအထိ ကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိသည်။ ထိုနေရာသည် နေနှင့် အကွာအဝေး {{cvt|125,000|to|230,000|au|ly|1}} ခန့်အထိ ရှိပြီး၊ ထိုအကွာအဝေးတွင် နေ၏ ဆွဲငင်အား လွှမ်းမိုးနိုင်သည့် နယ်ပယ် အဆုံးသတ်သွားသည်။]] နေကို ဗဟိုပြု၍ လှည့်ပတ်နေသော ဂြိုဟ် ၈ လုံးရှိကြောင်း သိရှိထားသည်။ ၎င်းတို့တွင် ကျောက်သားဂြိုဟ်များ ၄ လုံးဖြစ်သည့် [[ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်]]၊ [[သောကြာဂြိုဟ်]] [[ကမ္ဘာဂြိုဟ်]] နှင့် [[အင်္ဂါဂြိုဟ်]]တို့ ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင် [[ဓာတ်ငွေ့ဂြိုဟ်ဘီလူး]] ၂ လုံးဖြစ်သည့် [[ကြာသပတေးဂြိုဟ်]] နှင့် [[စနေဂြိုဟ်]]၊ [[ရေခဲဂြိုဟ်ဘီလူး]]များ ၂ လုံးဖြစ်သည့် [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]] နှင့် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]] တို့လည်း ပါဝင်သည်။ နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း ယေဘုယျအားဖြင့် [[ဂြိုဟ်သိမ်]]များဟု သတ်မှတ်ထားသော ကောင်းကင်ကိုယ်ထည် ၉ ခုနှင့် ဂြိုဟ်သိမ်ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသည့် အခြားကိုယ်ထည်များလည်း ရှိသည်။ ထို့အပြင် ဂြိုဟ်သိမ်ခါးပတ် (asteroid belt)၊ [[ကြယ်တံခွန်]]များ အများအပြားနှင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းအပြင်ဘက်တွင် တည်ရှိသော ရေခဲဖုံးလွှမ်းသည့် ကောင်းကင်ကိုယ်ထည် အမြောက်အမြားလည်း ပါဝင်သည်။ ဂြိုဟ် ၈ လုံးအနက် ၆ လုံးနှင့် အရွယ်အစားသေးငယ်သော ကောင်းကင်ကိုယ်ထည်များစွာတွင်လည်း ကိုယ်ပိုင် [[သဘာဝ ဂြိုဟ်ရံလ]]များ ရှိကြသည်။ အထူးသဖြင့် ကြာသပတေးဂြိုဟ်၊ စနေဂြိုဟ်နှင့် ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်တို့၏ ဂြိုဟ်ရံလစနစ်များသည် အချို့သော ရှုထောင့်များမှ ကြည့်လျှင် နေအဖွဲ့အစည်း၏ အသေးစားပုံစံများနှင့် ဆင်တူကြသည်။<ref>{{cite book |title=Physics and Chemistry of the Solar System |date=2004 |publisher=Elsevier |editor-first=John |editor-last=Lewis |edition=2 |page=265 |isbn=978-0-08-047012-2 |url=https://books.google.com/books?id=xl50rOf5V08C&pg=PA265}}</ref> [[AU|နက္ခတ္တဗေဒယူနစ်]] တစ်ယူနစ်ကို မူလက နေ၏ဗဟိုချက်နှင့် ကမ္ဘာ၏ဗဟိုချက်တို့အကြား ပျမ်းမျှအကွာအဝေးအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ကီလိုမီတာ သန်း ၁၅၀ ခန့် (မိုင် ၉၃ သန်းခန့်) နှင့် ညီမျှသည်။ ကမ္ဘာသည် ဇန်နဝါရီလ ၃ ရက်ဝန်းကျင်တွင် နေနှင့် အနီးဆုံးအကွာအဝေးသို့ ရောက်ရှိသည့် [[နေနှင့်အနီးဆုံးပတ်လမ်း|နေနှင့်အနီးဆုံးအမှတ်]] (perihelion) မှ ဇူလိုင်လ ၄ ရက်ဝန်းကျင်တွင် နေနှင့် အဝေးဆုံးအမှတ်သို့ ရောက်ရှိသည့် [[နေနှင့်အဝေးဆုံးပတ်လမ်း|နေအဝေးဆုံးအမှတ်]] (aphelion) သို့ ရွေ့လျားသွားသောကြောင့် နေနှင့်ကမ္ဘာအကြား ချက်ချင်းတိုင်းတာရရှိသော အကွာအဝေးသည် ကီလိုမီတာ ၂.၅ သန်းခန့် (မိုင် ၁.၆ သန်းခန့်) အထိ အတိုးအလျော့ ဖြစ်ပေါ်သည်။<ref name="USNO">{{cite web |date=31 January 2008 |title=Equinoxes, Solstices, Perihelion, and Aphelion, 2000–2020 |url=http://aa.usno.navy.mil/data/docs/EarthSeasons.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013000301/http://aa.usno.navy.mil/data/docs/EarthSeasons.php |archive-date=13 October 2007 |access-date=17 July 2009 |publisher=US Naval Observatory}}</ref> ပျမ်းမျှအကွာအဝေးအရ နေ၏မျက်နှာပြင်အစွန်းမှ ကမ္ဘာ၏မျက်နှာပြင်အစွန်းသို့ အလင်းရောက်ရှိရန် ၈ မိနစ်နှင့် စက္ကန့် ၂၀ ခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref>{{cite web |last=Cain |first=Fraser |date=15 April 2013 |title=How long does it take sunlight to reach the Earth? |url=https://phys.org/news/2013-04-sunlight-earth.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302095547/https://phys.org/news/2013-04-sunlight-earth.html |archive-date=2 March 2022 |access-date=2 March 2022 |website=phys.org}}</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် နက္ခတ္တဗေဒယူနစ် (au) ကို မီတာ ၁၄၉,၅၉၇,၈၇၀,၇၀၀ အတိအကျဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="IAUresB2">{{cite conference |title=On the re-definition of the astronomical unit of length |id=Resolution&nbsp;B2 |conference=XXVIII&nbsp;General Assembly of International Astronomical Union |publisher=International Astronomical Union |place=Beijing, China |date=31 August 2012 | url = http://www.iau.org/static/resolutions/IAU2012_English.pdf|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305215811/http://www.iau.org/static/resolutions/IAU2012_English.pdf |archive-date=5 March 2025 |quote=... recommends ... 5. that the unique symbol "au" be used for the astronomical unit.}}</ref> နေ၏ ဆွဲငင်အားစက်ကွင်းသည် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ အခြားကောင်းကင်ကိုယ်ထည်များ၏ ဆွဲငင်အားများအပေါ် လွှမ်းမိုးနိုင်သည့် အကွာအဝေးမှာ [[အလင်းနှစ်]] ၂ နှစ်ခန့် (နက္ခတ္တဗေဒယူနစ် ၁၂၅,၀၀၀ ခန့်) အထိ ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ ယင်းအကွာအဝေးသည် နေ၏ ဆွဲငင်အားလွှမ်းမိုးမှုနယ်ပယ် (sphere of influence) ကို ရည်ညွှန်းခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် [[အော့တ်တိမ်တိုက်]]၏ အချင်းဝက်ကို ခန့်မှန်းထားသည့် တန်ဖိုးများအနက် နည်းပါးသော ခန့်မှန်းချက်များအရ ၎င်း၏ အပြင်ဘက်အစွန်းသည် နက္ခတ္တဗေဒယူနစ် ၅၀,၀၀၀ ထက် မဝေးလှပေ။ ၎င်း၏ ဒြပ်ထုအများစုသည် နေမှ နက္ခတ္တဗေဒယူနစ် ၃,၀၀၀ မှ ၁၀၀,၀၀၀ အကြားရှိ ဒေသအတွင်း လှည့်ပတ်နေကြသည်။ ကြယ်တံခွန် West ကဲ့သို့သော သိရှိထားသည့် အဝေးဆုံးကောင်းကင်ကိုယ်ထည်များသည် နေမှ အဝေးဆုံးသို့ ရောက်ရှိသည့် ပတ်လမ်းအမှတ် (aphelion) တွင် နက္ခတ္တဗေဒယူနစ် ၇၀,၀၀၀ ခန့်အထိ ဝေးကွာကြသည်။ ဂလက်ဆီ၏ ဗဟိုချက်ကို ရည်ညွှန်း၍ နေ၏ ဟေးလ်စက်လုံး (Hill sphere) ကို တွက်ချက်ထားရာ ၎င်းသည် နေ၏ ဆွဲငင်အားလွှမ်းမိုးမှု ထိရောက်စွာ သက်ရောက်နိုင်သည့် အကွာအဝေးကို ဖော်ပြသည်။ G. A. Chebotarev ၏ တွက်ချက်မှုအရ ထိုအကွာအဝေးသည် နက္ခတ္တဗေဒယူနစ် ၂၃၀,၀၀၀ ဖြစ်သည်။<ref name="Chebotarev">{{cite journal |last1=Chebotarev |first1=G. A. |title=Gravitational Spheres of the Major Planets, Moon and Sun |journal=Astronomicheskii Zhurnal |date=1 January 1963 |volume=40 |page=812 |bibcode=1964SvA.....7..618C |url=https://adsabs.harvard.edu/full/1964SvA.....7..618C |issn=0004-6299 |access-date=6 May 2024 |archive-date=7 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507030847/https://adsabs.harvard.edu/full/1964SvA.....7..618C |url-status=live}}</ref> ==အလင်း၊ ရောင်စဉ်ဖြာထွက်ခြင်း== [[File:Sun in fog in Lysekil.jpg|right|thumb|အလင်းမြူပါးပါးကို ဖြတ်၍ မြင်ရသော နေ|alt=A photograph of the sun with a layer of fog visible in front of it.]] နေမှရရှိသော စွမ်းအင်သည် [[အလင်းမှီစုဖွဲ့ခြင်း|အလင်းဖြင့်အစာချက်လုပ်ခြင်း]]မှတစ်ဆင့် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ [[သက်ရှိ]]များကို ရှင်သန်စေသည်။ [[တိရစ္ဆာန်]]များ မြင်နိုင်စေရန် ကူညီပေးပြီး ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုနှင့် နေ့စဉ်[[မိုးလေဝသ]]အခြေအနေများကိုလည်း ဖြစ်ပေါ်စေသည်။<ref>{{cite web |title=The Sun's Energy: An Essential Part of the Earth System |url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/earth-system/energy-from-sun |website=Center for Science Education |access-date=24 May 2024 |archive-date=24 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524200130/https://scied.ucar.edu/learning-zone/earth-system/energy-from-sun |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Sun's Influence on Climate |url=https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691153834/the-suns-influence-on-climate |date=23 June 2015 |publisher=Princeton University Press |access-date=24 May 2024 |archive-date=24 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524200130/https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691153834/the-suns-influence-on-climate |url-status=live }}</ref> နေသည် ကမ္ဘာမှ မြင်ရသော ကောင်းကင်ရှိ အခြားအရာဝတ္ထုများထက် များစွာပိုမိုတောက်ပသည်။ ၎င်း၏ မြင်သာတောက်ပမှုပမာဏ (apparent magnitude) သည် −26.74 ဖြစ်သည်။<ref>{{cite journal |last=Burton |first=W. B. |date=1986 |title=Stellar parameters |url=https://archive.org/details/space-science-review_1986-04_43_3-4/page/244 |journal=Space Science Reviews |volume=43 |issue=3–4 |pages=244–250 |doi=10.1007/BF00190626 |s2cid=189796439}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bessell |first1=M. S. |last2=Castelli |first2=F. |last3=Plez |first3=B. |date=1998 |title=Model atmospheres broad-band colors, bolometric corrections and temperature calibrations for O–M stars |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=333 |pages=231–250 |bibcode=1998A&A...333..231B}}</ref> ယင်းသည် ဒုတိယအတောက်ပဆုံးကြယ်ဖြစ်သော [[ဆိုင်ရပ်စ်]]ထက် အဆ ၁၃ ဘီလီယံနီးပါး ပိုမိုတောက်ပသည်။ ဆိုင်ရပ်စ်၏ မြင်သာတောက်ပမှုပမာဏမှာ −1.46 ဖြစ်သည်။<ref name="Hoffleit1991">{{cite book |chapter=HR 2491 |title=Bright Star Catalogue |edition=5th Revised |last1=Hoffleit |first1=D. |author-link1=Dorrit Hoffleit |display-authors=etal |date=1991 |publisher=[[:en:Centre de Données astronomiques de Strasbourg|CDS]] |url=http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?HR%202491 |bibcode=1991bsc..book.....H |archive-date=20 May 2011 |access-date=26 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520040541/http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?HR%202491 |url-status=live }}</ref> နေရောင်ခြည်ကိန်းသေ (solar constant) ဆိုသည်မှာ [[နေရောင်ခြည်]]နှင့် တိုက်ရိုက်ထိတွေ့နေသော ဧရိယာတစ်ယူနစ်ပေါ်သို့ နေမှ ပေးပို့သော စွမ်းအင်နှုန်းပမာဏကို ဆိုလိုသည်။ နေနှင့် အကွာအဝေး တစ်နက္ခတ္တဗေဒယူနစ် (astronomical unit — AU) ရှိသောနေရာ၊ တစ်နည်းအားဖြင့် ကမ္ဘာ၏ပတ်လမ်းအနီးတွင် နေရောင်ခြည်ကိန်းသေသည် တစ်စတုရန်းမီတာလျှင် ၁,၃၆၈ ဝပ် (W/m²) ခန့် ရှိသည်။<ref name="TSI">{{cite web |title=Construction of a Composite Total Solar Irradiance (TSI) Time Series from 1978 to present |url=http://www.pmodwrc.ch/pmod.php?topic=tsi/composite/SolarConstant |date=24 May 2006 |website=pmodwrc |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801183920/http://www.pmodwrc.ch/pmod.php?topic=tsi%2Fcomposite%2FSolarConstant |archive-date=1 August 2011 |access-date=5 October 2005}}</ref> ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်သို့ ရောက်ရှိလာသော [[နေရောင်ခြည်]]သည် [[ကမ္ဘာ့လေထု]]ကြောင့် အားလျော့သွားသဖြင့် မျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ရောက်ရှိသော စွမ်းအင်ပမာဏ လျော့နည်းသွားသည်။ နေသည် ကောင်းကင်အလယ်တည့်တည့်အနီး (zenith) တွင် ရှိနေပြီး ရာသီဥတု ကြည်လင်သောအခြေအနေ၌ ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ရောက်ရှိသော နေရောင်ခြည်စွမ်းအင်သည် တစ်စတုရန်းမီတာလျှင် ၁,၀၀၀ ဝပ်ခန့် ရှိသည်။<ref name="El-Sharkawi2005">{{Cite book |last=El-Sharkawi |first=Mohamed A. |title=Electric energy |date=2005 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8493-3078-0 |url=https://books.google.com/books?id=UokcachsYcYC&pg=PA87 |pages=87–88}}</ref> ကမ္ဘာ့လေထု၏ အပေါ်ဆုံးပိုင်းသို့ ရောက်ရှိလာသော နေရောင်ခြည်၏ စုစုပေါင်းစွမ်းအင်ကို ခွဲခြမ်းကြည့်လျှင် [[အနီအောက်ရောင်ခြည်]] ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်၊ မြင်နိုင်သောအလင်း ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်နှင့် [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]] ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ပါဝင်သည်။<ref name="Solar radiation">{{cite encyclopedia |entry=Radiation (Solar) |encyclopedia=Encyclopedia of Atmospheric Sciences |year=2003 |last=Fu |first=Qiang |title=Radiation (SOLAR) |editor-last1=Curry |editor-first1=Judith A. |editor-last2=Pyle |editor-first2=John A. |publisher=Elsevier |pages=1859–1863 |doi=10.1016/B0-12-227090-8/00334-1 |isbn=978-0-12-227090-1 |url=http://curry.eas.gatech.edu/Courses/6140/ency/Chapter3/Ency_Atmos/Radiation_Solar.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20121101070344/http://curry.eas.gatech.edu/Courses/6140/ency/Chapter3/Ency_Atmos/Radiation_Solar.pdf |archive-date=1 November 2012 |access-date=29 December 2012}}</ref> ကမ္ဘာ့လေထုသည် နေရောင်ခြည်အတွင်းရှိ ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်၏ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်ကို စစ်ထုတ်ပေးပြီး အထူးသဖြင့် လှိုင်းအလျားတိုသော ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်များကို ပိုမိုထိရောက်စွာ တားဆီးပေးသည်။<ref>{{cite web |title=Reference Solar Spectral Irradiance: Air Mass 1.5 |url=http://rredc.nrel.gov/solar/spectra/am1.5/ |website=NREL |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512190812/https://rredc.nrel.gov/solar//spectra/am1.5/ |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 November 2009}}</ref> == နေ၏ကံကြမ္မာ == အာကာသရူပဗေဒပညာရှင် ဟုခေါ်သော သိပ္ပံပညာရှင်တို့၏ အဆိုအရ နေသည် [[ ကြယ်ပုဝါ]] (yellow dwarf) အမျိုးအစားဝင် ကြယ်ဖြစ်ပြီး သက်တမ်း၏ တစ်ဝက်ခန့်မျှ ကုန်လွန်ခဲ့ပြီဖြစ်သည်။ နောက်နှစ်ပေါင်း ၄ [[ဘီလီယံ]] သို့ ၅ ဘီလီယံမျှအကြာတွင် နေသည် တဖြည်းဖြည်းကြီးမား<ref>Sun - Wikipedia</ref>သည်ထက်ကြီးမားလာပြီး [[ဧရာမ ကြယ်နီ]] (red giant) အမျိုးအစားကြယ်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားမည်ဖြစ်သည်။ နေသည် ယခုလက်ရှိ ပမာဏထက် ၂၅၀ ဆမျှကြီးမားလာမည်ဖြစ်ပြီး ၁.၄ [[AU]] (အာကာသယူနစ် ၁ ယူနစ်လျှင် [[ကီလိုမီတာ]]ပေါင်း သန်း ၁၅၀ ခန့် သို့ မိုင်ပေါင်း ၉၃ သန်းခန့်ရှိသည်။) အထိ ကြီးထွားလာမည်ဖြစ်သဖြင့် ယခုကမ္ဘာပတ်ကြောင်းကို ကျော်ဖြတ်သွားမည်ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ၏ ကြမ္မာမှာလည်း ဖြေရှင်းရခက်သော ပြဿနာပင်ဖြစ်သည်။ ယခင်တွက်ချက်မှုများအရ စတယ်လာလှိုင်း (stellar wind) များကြောင့် နေ၏ ဒြပ်ထုကို ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ လျော့ကျသွားစေမည် ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာသည် ပိုမိုဝေးလံသော ပတ်လမ်းကြောင်းသို့ လွတ်မြောက်သွားမည်ဖြစ်သည် ဟုဆိုကြသည်။ သို့သော် လေ့လာမှုအသစ်များတွင်မူ ဆွဲငင်မှု၏ ဒုတိယအား (tidal forces) များကြောင့် နေ၏ပမာဏ ကြီးထွားမလာခင်အချိန်ကပင် ဒြပ်ထုလျော့ကျသွားသော်လည်း ကမ္ဘာသည် ပျောက်ကွယ် သွားလိမ့်မည် ဖြစ်သည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ နေသည် [[ပင်မ အစီအစဉ် အတွင်းရှိကြယ်]] ဟုခေါ်သည့် ကြယ်အများစုတို့နှင့် တူညီသော ပုံသဏ္ဌန် အဖြစ် ဆက်လက်ရှိနေစေကာမူ ကမ္ဘာ၏ လေထုနှင့် ရေထုတို့သည် ပျောက်ပျက်သွားလိမ့်မည်ဖြစ်သည်။ နောက်ဆုံးတွင်နေသည် [[ကြယ်ဖြူပု]] အဖြစ်ကျုံ့ဝင်သွားမည်ဖြစ်ပြီး နောက်ဆုံးတွင် [[ကြယ်ပုနက်]] (black dwarf) အဖြစ် မှေးမှိန်သွားမည်ဖြစ်သည်။ နေနှင့် အနီးဆုံးကြယ်မှာ [[ပရိုဆီမာ စင်တောရိ]]ဖြစ်သည်။ <gallery> Sun projection with spotting-scope.jpg|နေကို [[အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်း]]မှမြင်ရပုံ The sun in the cloud in Yangon.jpg|ကမ္ဘာမြေပေါ်မှကြည့်လျှင် နေသည် လ၏အရွယ်အစားနှင့် တူသည်ကို တွေ့မြင်ရစဉ် </gallery> ==ကျမ်းကိုး== {{Reflist|30em}} {{Footer SolarSystem}} [[ကဏ္ဍ:နေ]] [[Category:နေအဖွဲ့အစည်း]] [[ကဏ္ဍ:အလင်း ပင်ရင်းများ]] 00jmbdh108rcptkgr3ddp89j0jyyinu 0 2886 1059047 1058180 2026-10-17T19:47:09Z InternetArchiveBot 61272 Adding 3 books for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059047 wikitext text/x-wiki {{Infobox planet | name = ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ် | symbol = [[File:Mercury symbol (bold).svg|24px|☿]] | image = [[File:Mercury in color - Prockter07-edit1.jpg|260px]] | caption = [[မက်ဆင်ဂျာ အာကာသယာဉ်]]မှ မာကျူရီဂြိုဟ် (၂၀၀၈) ခုနှစ် | orbit_ref = <ref name="horizons" /> | epoch = [[J2000]] | aphelion = {{plainlist | * 0.466&nbsp;697 [[Astronomical unit|AU]] * 69,816,900&nbsp;km }} | perihelion = {{plainlist | * 0.307&nbsp;499 AU * 46,001,200&nbsp;km }} | semimajor = {{plainlist | * 0.387&nbsp;098 AU * 57,909,050&nbsp;km }} | eccentricity = 0.205&nbsp;630<ref name="fact" /> | period = {{plainlist | * 87.969&nbsp;1 [[ရက်|d]] * 0.240&nbsp;846 [[:en:julian year (astronomy)|yr]] * 0.5 Mercury [[solar day]] }} | synodic_period = 115.88&nbsp;d<ref name="fact" /> | avg_speed = 47.362&nbsp;km/s<ref name="fact" /> | inclination = {{plainlist | * 7.005° to [[ecliptic]] * 3.38° to [[နေ]]၏ [[အီကွေတာ]] * 6.34° to [[invariable plane]]<ref name="meanplane" /> }} | asc_node = 48.331° | arg_peri = 29.124° | mean_anomaly = 174.796° | satellites = မရှိ | allsatellites=yes | physical_characteristics = yes | diameter = {{val|4880|u=km}} | mean_radius = {{plainlist | * {{nowrap|{{val|fmt=commas|2439.7|1.0|u=km}}}}<ref name="nasa" /><ref name="Seidelmann2007" /> * {{val|0.3829}} Earths }} | flattening = 0<ref name="Seidelmann2007" /> | surface_area = {{plainlist | * {{val|7.48|e=7|u=km2}}<ref name="nasa" /> * 0.147 Earths }} | volume = {{plainlist | * {{val|6.083|e=10|u=km3}}<ref name="nasa" /> * 0.056 Earths }} | mass = {{plainlist | * {{val|3.3011|e=23|u=kg}}<ref name="Mazarico2014" /> * 0.055 Earths }} | density = {{val|5.427|u=g/cm3}}<ref name="nasa" /> | surface_grav = {{plainlist | * {{val|3.7|u=m/s2}} * 0.38 [[:en:g-force|g]]<ref name="nasa" /> }} | moment_of_inertia_factor = {{val|0.346|0.014}}<ref name="Margot2012" /> | escape_velocity = 4.25&nbsp;km/s<ref name="nasa" /> | sidereal_day = {{plainlist | * {{val|58.646|u=d}} * {{val|1407.5|u=h}}<ref name="nasa" /> }} | rot_velocity = {{convert|10.892|km/h|m/s|abbr=on}} | axial_tilt = {{nowrap|2.04′ ± 0.08′}} (to orbit)<ref name="Margot2012" /><br>(0.034°)<ref name=fact/> | right_asc_north_pole = {{plainlist | * {{RA|18|44|2}} * 281.01°<ref name="fact" /> }} | declination = 61.45°<ref name="fact" /> | albedo = {{plainlist | * 0.068 ([[:en:Bond albedo|Bond]])<ref name="MallamaMercury" /> * 0.142 ([[:en:Geometric albedo|geom.]])<ref name="MallamaMercury" /> }} | magnitude = −2.6<ref Name="MallamaSky" /> to 5.7<ref name="fact" /><ref name="ephemeris" /> | angular_size = 4.5–13″<ref name="fact" /> | temperatures = yes | temp_name1 = 0°N, 0°W <ref name=vasa>{{cite journal | title= Near-Surface Temperatures on Mercury and the Moon and the Stability of Polar Ice Deposits | first1= Ashwin R. | last1= Vasavada | first2= David A. | last2= Paige | first3= Stephen E. | last3= Wood | date= 19 February 1999 | url= http://www.gps.caltech.edu/classes/ge151/references/vasavada_et_al_1999.pdf | journal= Icarus | volume= 141 | pages= 179–193 | id= Figure 3 with the "TWO model"; Figure 5 for pole | bibcode= 1999Icar..141..179V | doi= 10.1006/icar.1999.6175 | issue= 2 | archive-date= 13 November 2012 | access-date= 2 March 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20121113124427/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge151/references/vasavada_et_al_1999.pdf | url-status= dead }}</ref> | min_temp_1 = 100 K <!-- (-173 °C) --> | mean_temp_1 = 340 K <!-- (67 °C) --> | max_temp_1 = 700 K <!-- (427 °C) --> | temp_name2 = 85°N, 0°W<ref name=vasa /> | min_temp_2 = 80 K <!-- (-193 °C) --> | mean_temp_2 = 200 K <!-- (-73 °C) --> | max_temp_2 = 380 K <!-- (106.85 °C) --> <!---| temp_name3 = 90°N<ref name=vasa /> |min_temp3=180K |mean_temp3=180K | max_temp_3 = 180 K (−93 °C) --> | pronounced = {{IPAc-en|audio=en-us-Mercury.ogg|ˈ|m|ɜr|k|j|ə|r|i}} | adjectives = Mercurian,<ref name="webster" /> Hermian | atmosphere = yes | surface_pressure = trace (<~0.005 [[picobar]]) | atmosphere_ref=<ref name=fact2015>{{cite web|title=Mercury Fact Sheet|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html|publisher=NASA|accessdate=27 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151106171436/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html|archivedate=6 November 2015|date=22 December 2015}}</ref> | atmosphere_composition = {{plainlist | * 42% မော်လီကျူလာ [[အောက်ဆီဂျင်]] * 29.0% [[ဆိုဒီယမ်]] * 22.0% [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]] * 6.0% [[ဟီလီယမ်]] * 0.5% [[ပိုတက်ဆီယမ်]] * Trace amounts of [[အာဂွန်]], [[နိုက်ထရိုဂျင်]], [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်]], [[ရေငွေ့]], [[ဇီနွန်]], [[krypton|ခရိုင်ပတွန်]], [[နီယွန်]] }} }} '''ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်''' ({{lang-en|Mercury}}) သည် [[နေ]]မှ ပထမဆုံးမြောက် တည်ရှိသော ဂြိုဟ်ဖြစ်ပြီး [[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်း အသေးငယ်ဆုံး ဂြိုဟ်လည်း ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် အလွန် ကျဲပါးသော လေထုစနစ်သာ ရှိသည့် ကျောက်ဆောင် ဂြိုဟ်တစ်စင်းဖြစ်ပြီး မျက်နှာပြင် ဆွဲငင်အားမှာ [[အင်္ဂါဂြိုဟ်]]ထက် အနည်းငယ်မျှသာ နည်းပါးသည်။ ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၏ မျက်နှာပြင်သည် တွင်းဝကြီးများစွာ တည်ရှိခြင်း၊ တွန်းကန်ပြတ်ကြောင်းများမှ ထွက်ပေါ်လာသော အချိုးအစားကြီးမားသည့် ရူးပတ်စ် (rupes) ခေါ် ကုန်းမြင့် အက်ကြောင်းစနစ်များ ပါဝင်ခြင်းနှင့် ရိုက်ခတ်မှုကြောင့် လွင့်စဉ်ထွက်လာသည့် ပစ္စည်းများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော လင်းလက်သည့် ရောင်ခြည်တန်းစနစ်များ တည်ရှိခြင်းတို့ကြောင့် [[လကမ္ဘာ]]၏ မျက်နှာပြင်နှင့် ဆင်တူသည်။ ၎င်း၏ အကြီးဆုံး တွင်းဝကြီးဖြစ်သော ''Caloris Planitia'' သည် အချင်း ၁,၅၅၀ ကီလိုမီတာ (၉၆၀ မိုင်) ရှိရာ ယင်းသည် ဂြိုဟ်တစ်ခုလုံး အချင်း၏ (၄,၈၈၀ ကီလိုမီတာ သို့မဟုတ် ၃,၀၃၀ မိုင်) သုံးပုံတစ်ပုံခန့် ရှိသည်။ နေနှင့် အနီးဆုံး ပတ်လမ်းအတွင်း ပတ်လှည့်နေသော ဂြိုဟ်ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ကမ္ဘာ့ကောင်းကင်ယံတွင် နေနှင့် အမြဲတမ်း နီးကပ်စွာ တွေ့ရှိရပြီး ''မိုးသောကြယ်'' သို့မဟုတ် ''ညနေကြယ်'' အဖြစ် ထင်ရှားသည်။ ယင်းသည် ကမ္ဘာမှလည်းကောင်း၊ နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ အခြားသော ဂြိုဟ်များမှလည်းကောင်း သွားရောက်ရန်အတွက် သွားလာရေးဆိုင်ရာ အရှိန်အဟုန် အပြောင်းအလဲ (delta-v) အမြင့်မားဆုံး လိုအပ်သည့် ဂြိုဟ်လည်း ဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၏ ကြယ်ကြည့်နှစ် (sidereal year - ကမ္ဘာ့ရက်ပေါင်း ၈၈.၀ ရက်) နှင့် ကြယ်ကြည့်ရက် (sidereal day - ကမ္ဘာ့ရက်ပေါင်း ၅၈.၆၅ ရက်) တို့သည် ၃:၂ အချိုးအစားဖြင့် လည်ပတ်မှု-ပတ်လမ်း အသံဟုန်ညီမျှမှု (spin–orbit resonance) တည်ရှိနေသည်။ ထို့ကြောင့် ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်ပေါ်ရှိ နေရက် တစ်ရက် (နေထွက်ချိန်မှ နောက်တစ်ကြိမ် နေထွက်ချိန်အထိ) သည် ကမ္ဘာ့ရက်ပေါင်း ၁၇၆ ရက်ခန့် သို့မဟုတ် ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ် ကြယ်ကြည့်နှစ်၏ နှစ်ဆမျှ ကြာမြင့်သည်။ ယင်း၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၏ တစ်ဖက်ခြမ်းသည် ကမ္ဘာ့ရက်ပေါင်း ၈၈ ရက်ရှိသော တစ်နှစ်ပတ်လုံး နေရောင်ခြည် အပြည့်အဝ ရရှိနေမည်ဖြစ်ပြီး နောက်တစ်ကြိမ် ပတ်လမ်းကြောင်းအတွင်း ပတ်လှည့်ချိန်တွင် အဆိုပါ တစ်ဖက်ခြမ်းသည် အခြား ကမ္ဘာ့ရက် ၈၈ ရက်အကြာ နောက်တစ်ကြိမ် နေမထွက်မီအထိ အမှောင်ထုအတွင်း၌သာ တည်ရှိနေမည် ဖြစ်သည်။ ဂြိုဟ်၏ မျက်နှာပြင် အထက်တွင် အလွန်တရာ ကျဲပါးလှသော [[အက်ဇိုစဖီးယား အလွှာ|အက်ဆိုစဖီးယား]] (exosphere) လေထုနှင့် နေမှလာသော လေပြင်းများကို ဖယ်ရှားပေးနိုင်ရုံမျှသာ အားရှိသော ဖျော့တော့သည့် [[သံလိုက်စက်ကွင်း]] တည်ရှိသည်။ ဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်း အလွန်တရာ ဘဲဥပုံစံ ဖြစ်နေမှုနှင့် ပေါင်းစပ်လိုက်သောအခါ မျက်နှာပြင်ပေါ်၌ ရရှိသော ပြင်းထန်သော နေရောင်ခြည်နှင့် အပူချိန်တို့သည် အလွန်အမင်း ပြောင်းလဲမှု ရှိကြရာ၊ [[အီကွေတာ]] ဒေသများတွင် ညဘက်၌ -၁၇၀ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (-၂၇၀ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) မှ နေရောင်ခြည် ကျရောက်ချိန်တွင် ၄၂၀ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၇၉၀ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) အထိ ရှိသည်။ နေနှင့် အနီးဆုံး ဂြိုဟ်ဖြစ်သည့်အပြင် အပူကို ထိန်းသိမ်းပေးမည့် လေထု ကင်းမဲ့နေသဖြင့် သောကြာဂြိုဟ်ပြီးလျှင် ဒုတိယ အပူဆုံး ဂြိုဟ်ဖြစ်သည်။ ဂြိုဟ်၏ ဝင်ရိုး တိမ်းစောင်းမှု အလွန်တရာ နည်းပါးသောကြောင့် [[ဝင်ရိုးစွန်း]] ဒေသများသည် အမြဲတမ်း အရိပ်ကျလျက် ရှိသည်။ ယင်းက တွင်းဝကြီးများအတွင်း ရေခဲများ တည်ရှိနေနိုင်ကြောင်း အခိုင်အမာ ညွှန်းဆိုနေသည်။ နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ အခြားသော ဂြိုဟ်များကဲ့သို့ပင် ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄.၅ ဘီလီယံခန့်က စတင်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၏ မူလအစနှင့် ဖြစ်တည်တိုးတက်မှုဆိုင်ရာ ပြိုင်ဆိုင်နေသော အယူအဆ အများအပြား ရှိကြပြီး အချို့မှာ ဂြိုဟ်လောင်းများနှင့် တိုက်မိခြင်းနှင့် ကျောက်ဆောင်များ အငွေ့ပျံခြင်းတို့ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားထားကြရာ ၂၀၂၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အစောပိုင်းအထိ ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၏ ပထဝီဝင် သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ အသေးစိတ် အချက်အလက် အများအပြားမှာ သုတေသနပြုဆဲ သို့မဟုတ် အာကာသစူးစမ်းလေ့လာရေးယာဉ်များမှ ဒေတာများကို စောင့်ဆိုင်းဆဲ ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မန်တယ်အလွှာသည် အလွန်တရာ အသားညီသဖြင့် ယင်းက ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်သည် လကမ္ဘာကဲ့သို့ပင် ဖြစ်တည်စ ကာလများက ချော်ရည်သမုဒ္ဒရာ (magma ocean) ရှိခဲ့ကြောင်း ညွှန်းဆိုနေသည်။ လက်ရှိ စံနမူနာများအရ ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်တွင် အခဲ မန်တယ်အလွှာနှင့် ဆီလီကိတ် ဂျပ်ပြင် တည်ရှိပြီး ယင်းတို့၏ အောက်ဘက်တွင် အစိုင်အခဲ အပြင်ဘက် ဗဟိုအူတိုင်၊ ပိုမိုနက်ရှိုင်းသော အရည် ဗဟိုအမြူတေအလွှာနှင့် အစိုင်အခဲ အတွင်းဗဟိုအူတိုင်တို့ တည်ရှိနိုင်သည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ခုနစ်ဘီလီယံ သို့မဟုတ် ရှစ်ဘီလီယံခန့်တွင် နေသည် [[ဧရာမကြယ်နီ]] (red giant) အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားချိန်၌ ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်သည် [[သောကြာဂြိုဟ်]]၊ [[ကမ္ဘာမြေ]]နှင့် [[လကမ္ဘာ]]တို့နှင့်အတူ ပျက်စီးသွားလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref>{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/exoplanets/resources/life-and-death/chapter-6/|title=Chapter 6: Aging Into Gianthood - NASA Science|work=NASA Science |date=December 11, 2018}}</ref> ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်သည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဂြိုဟ် (သို့မဟုတ် လှည့်လည်သွားလာနေသော ကြယ်) တစ်စင်းအဖြစ် စောင့်ကြည့်လေ့လာပြီး အသိအမှတ်ပြုခြင်း ခံခဲ့ရသော ရှေးဟောင်းဂြိုဟ် (classical planet) တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ၎င်းအား ကုန်သွယ်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဆိုင်ရာ ရှေးဟောင်း ရောမနတ်ဘုရားနှင့် နတ်ဘုရားများ၏ သဝဏ်လွှာပါးသူ ဖြစ်သော Mercurius (Mercury) ကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်ကို ပထမဆုံး အောင်မြင်စွာ အနီးကပ် ဖြတ်ပျံသန်းနိုင်ခဲ့သည့် အာကာသယာဉ်မှာ ၁၉၇၄ ခုနှစ်ရှိ [[မာရီနာ ၁၀]] အာကာသယာဉ် ဖြစ်ပြီး၊ ထိုအချိန်မှစ၍ ''[[မက်ဆင်ဂျာ အာကာသယာဉ်|MESSENGER]]'' နှင့် BepiColombo ဂြိုဟ်ပတ်ယာဉ်များက သွားရောက်လေ့လာ သုတေသနပြုခဲ့ကြသည်။ ==ရူပ သွင်ပြင်လက္ခဏာများ== {{Multiple image <!-- Layout parameters --> | align = left | direction = vertical | total_width = 365 | caption_align = <!-- left (default), center, right --> | image_style = <!-- bordier:1; (default) --> | image_gap = <!-- 5 (default)--> <!-- image 1 --> | image1 = Terrestrial planet size comp 2024.png | alt1 = | caption1 = နေအဖွဲ့အစည်း အတွင်းပိုင်းဂြိုဟ်များနှင့် ဂြိုဟ်ထုထည်ရှိဝတ္ထုများအား စကေးအချိုးအစားမှန်ဖြင့် ပြသထားသည့် ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၏ ပုံရိပ် ဖြစ်သည်။ ဘယ်မှ ညာသို့ - ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၊ [[သောကြာဂြိုဟ်]]၊ [[ကမ္ဘာမြေ]]၊ [[လကမ္ဘာ]]၊ [[အင်္ဂါဂြိုဟ်]] နှင့် [[စီးရပ်စ် (ဂြိုဟ်သိမ်)|စီးရီးစ်]] ဂြိုဟ်သိမ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။}} ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်သည် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ မြေကမ္ဘာဆင်တူဂြိုဟ် သို့မဟုတ် ကျောက်သားအခြေပြုဂြိုဟ် (terrestrial planet) လေးစင်းအနက် တစ်စင်းဖြစ်ရာ၊ ယင်း၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ ကမ္ဘာမြေကဲ့သို့ပင် ကျောက်ဆောင်ထုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ဂြိုဟ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အီကွေတာ အချင်းဝက် ၂,၄၃၉.၇ ကီလိုမီတာ (၁,၅၁၆.၀ မိုင်) သာရှိသဖြင့်<ref name="fact"/> နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း အသေးငယ်ဆုံး ဂြိုဟ်ဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်သည် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း အကြီးဆုံး သဘာဝ ဂြိုဟ်ရံလများဖြစ်ကြသော [[ဂျန်နမိတ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဂဲနီမီးဒ်]]နှင့် [[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တန်]]တို့ထက် (ထုထည်ပမာဏ ပိုမိုကြီးမားသော်လည်း) အရွယ်အစားအားဖြင့် ပိုမိုသေးငယ်သည်။ ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်ကို အကြမ်းအားဖြင့် သတ္တုဓာတ် ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် ဆီလီကိတ် ဒြပ်ဝတ္ထု ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ===အတွင်းပိုင်း ဖွဲ့စည်းပုံ=== {{Multiple image <!-- Layout parameters --> | align = left | direction = vertical | total_width = 365 | caption_align = <!-- left (default), center, right --> | image_style = <!-- bordier:1; (default) --> | image_gap = <!-- 5 (default)--> <!-- image 1 --> | image1 = Mercury with magnetic field.svg | alt1 = | caption1 = ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၏ အတွင်းပိုင်းဖွဲ့စည်းပုံနှင့် သံလိုက်စက်ကွင်း}} ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်တွင် အစိုင်အခဲဖြစ်သော ဆီလီကိတ် အပေါ်ယံလွှာနှင့် မန်တယ်အလွှာ တည်ရှိပြီး ယင်းတို့၏ အောက်ဘက်တွင် အစိုင်အခဲဖြစ်သော အပြင်ဘက် သတ္တု ဗဟိုဝတ်ဆံ အလွှာ၊ ပိုမိုနက်ရှိုင်းသော ဒြပ်ရည် ဗဟိုဝတ်ဆံ အလွှာနှင့် အတွင်းပိုင်း အစိုင်အခဲ ဗဟိုဝတ်ဆံတို့ အဆင့်ဆင့် တည်ရှိနေဟန် တူသည်။<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/messenger/media/PressConf20120321.html |title=MESSENGER Provides New Look at Mercury's Surprising Core and Landscape Curiosities |publisher=NASA |editor-first=Tricia |editor-last=Talbert |date=March 21, 2012 |access-date=April 20, 2018 |archive-date=January 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112170032/https://www.nasa.gov/mission_pages/messenger/media/PressConf20120321.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.agu.org/press-release/scientists-find-evidence-mercury-has-a-solid-inner-core/ |title=Scientists find evidence Mercury has a solid inner core |format=Press release |date=April 17, 2023 |last1=Genova |first1=Antonio |display-authors=et al |website=AGU Newsroom |language=en-US |access-date=April 17, 2019 |archive-date=April 17, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417162031/https://news.agu.org/press-release/scientists-find-evidence-mercury-has-a-solid-inner-core/ |url-status=live }}</ref> သံဓာတ် ကြွယ်ဝသော ဗဟိုဝတ်ဆံ၏ ပါဝင်မှုစနစ်မှာ မရေရာသေးသော်လည်း [[နီကယ်]]၊ [[ဆီလီကွန်]]တို့အပြင် [[ဆာလဖာ]]၊ [[ကာဗွန်]]နှင့် အခြား ဒြပ်စင် အနည်းငယ် ပါဝင်နိုင်ခြေ ရှိသည်။ ဂြိုဟ်၏ သိပ်သည်းဆမှာ ၅.၄၂၇ ဂရမ်/ကုဗစင်တီမီတာ ရှိသဖြင့် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း ဒုတိယ အမြင့်ဆုံး ဖြစ်ပြီး၊ ကမ္ဘာမြေ၏ သိပ်သည်းဆဖြစ်သော ၅.၅၁၅ ဂရမ်/ကုဗစင်တီမီတာထက် အနည်းငယ်မျှသာ နည်းပါးသည်။ ဂြိုဟ်နှစ်စင်းစလုံးမှ ဆွဲငင်အားကြောင့် ဖိသိပ်ခံရမှု အကျိုးသက်ရောက်မှုကို ဖယ်ရှားတွက်ချက်မည်ဆိုပါက ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်ကို ဖွဲ့စည်းထားသည့် ဒြပ်ဝတ္ထုများသည် ကမ္ဘာ့ဒြပ်ဝတ္ထုများထက် ပိုမို သိပ်သည်းမည်ဖြစ်ရာ ဖိသိပ်မထားသော သိပ်သည်းဆ (uncompressed density) မှာ ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်အတွက် ၅.၃ ဂရမ်/ကုဗစင်တီမီတာ နှင့် ကမ္ဘာမြေအတွက် ၄.၄ ဂရမ်/ကုဗစင်တီမီတာ အသီးသီး ရှိကြသည်။ ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၏ သိပ်သည်းဆကို ၎င်း၏ အတွင်းပိုင်း တည်ဆောက်ပုံ အသေးစိတ်ကို ခန့်မှန်းတွက်ချက်ရန် အသုံးပြုနိုင်သည်။ ကမ္ဘာမြေ၏ သိပ်သည်းဆ မြင့်မားခြင်းသည် အထူးသဖြင့် ဗဟိုဝတ်ဆံ၌ ဆွဲငင်အား ဖိသိပ်မှုကြောင့် ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်သည် အလွန် ပိုမို သေးငယ်သဖြင့် ၎င်း၏ အတွင်းပိုင်း ဒေသများသည် ထိုမျှလောက် ဖိသိပ်ခံရခြင်း မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ယခုကဲ့သို့ သိပ်သည်းဆ မြင့်မားစွာ တည်ရှိနေရန်အတွက် ၎င်း၏ ဗဟိုသည် အချိုးအစားအားဖြင့် ကြီးမားရမည်ဖြစ်ပြီး သံဓာတ် ကြွယ်ဝစွာ ပါဝင်ရမည် ဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၏ ဗဟိုဝတ်ဆံ အချင်းဝက်ကို ၀.၃၄၆ ± ၀.၀၁၄ ရှိသော ပတ်လည်ရွေ့လျားမှု မိုမန့် ကိန်းသေ (moment of inertia factor) နှင့် ကိုက်ညီအောင် ကန့်သတ်တွက်ချက်ထားသည့် အတွင်းပိုင်း စံနမူနာများအရ ၂,၀၂၀ ± ၃၀ ကီလိုမီတာ (၁,၂၅၅ ± ၁၉ မိုင်) ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ထို့ကြောင့် ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၏ ဗဟိုဝတ်ဆံသည် ၎င်း၏ ထုထည် ပမာဏ တစ်ခုလုံး၏ ၅၇ ရာခိုင်နှုန်းခန့်ကို ရယူထားရာ၊ ကမ္ဘာမြေအတွက်မူ ဤအချိုးအစားမှာ ၁၇ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သော သုတေသနများက ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၌ အရည်ပျော်နေသော ဗဟိုဝတ်ဆံ တည်ရှိကြောင်း ညွှန်းဆိုနေသည်။ ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၏ ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ အခြားသော ဂြိုဟ်များထက် သံပါဝင်မှု ပမာဏ ပိုမိုမြင့်မားပြီး၊ ဤသည်ကို ရှင်းပြနိုင်ရန် အယူအဆ အများအပြားကို အဆိုပြုခဲ့ကြသည်။ အကျယ်ပြန့်ဆုံး အသိအမှတ်ပြုထားသည့် အယူအဆမှာ ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်တွင် မူလက နေအဖွဲ့အစည်း၏ ကျောက်ဆောင် ဒြပ်ဝတ္ထုများတွင် တွေ့ရှိရလေ့ရှိသော သာမန် ကွန်ဒရိုက် ဥက္ကာခဲများ (common chondrite meteorites) နှင့် ဆင်တူသည့် သတ္တု-ဆီလီကိတ် အချိုးအစား ရှိခဲ့ပြီး၊ ထုထည် ပမာဏမှာ လက်ရှိ ထုထည်၏ ၂.၂၅ ဆခန့် ရှိခဲ့သည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ နေအဖွဲ့အစည်း ဖြစ်တည်စ ကာလများက ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်သည် ၎င်း၏ ထုထည် ပမာဏ ၆ ပုံ ၁ ပုံခန့်နှင့် အလျား ကီလိုမီတာ ထောင်ပေါင်းများစွာ ကျယ်ပြန့်သော ဂြိုဟ်လောင်း တစ်စင်း၏ ရိုက်ခတ်ခြင်းကို ခံခဲ့ရနိုင်သည်။ အဆိုပါ ရိုက်ခတ်မှုသည် မူလ အပေါ်ယံအလွှာနှင့် မန်တယ် အများအပြားကို လွင့်စဉ် ဖယ်ရှားသွားခဲ့ပြီး ဗဟိုဝတ်ဆံကို အဓိက ပါဝင်ပစ္စည်းအဖြစ် ကျန်ရစ်စေခဲ့သည်။ [[လကမ္ဘာ]] ဖြစ်တည်လာပုံကို ရှင်းပြရန်အတွက်လည်း ဧရာမ ရိုက်ခတ်မှု အယူအဆ (giant impact hypothesis) ဟု လူသိများသည့် အလားတူ ဖြစ်စဉ်တစ်ခုကို အဆိုပြုခဲ့ဖူးသည်။ ==လေထု== [[File:North pole of Mercury -- NASA.jpg|thumb|အမြဲတမ်း အမှောင်ကျနေသော တွင်းဝကြီးများအတွင်း ရေခဲ ပမာဏ အမြောက်အမြား တည်ရှိရာ ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၏ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းအား ပေါင်းစပ် ဖန်တီးထားသည့် ပုံရိပ်စုံ ဖြစ်သည်။<ref name="NYTimes2012-11-28" />]] ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၏ မျက်နှာပြင် အပူချိန်သည် ၁၀၀ မှ ၇၀၀ ကယ်လဗင် (-၁၇၃ မှ ၄၂၇ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ်၊ -၂၈၀ မှ ၈၀၀ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) အတွင်း ရှိသည်။<ref name=":0">{{cite journal |last=Prockter |first=Louise |title=Ice in the Solar System |journal=Johns Hopkins APL Technical Digest |volume=26 |issue=2 |date=2005 |url=https://www.jhuapl.edu/content/techdigest/pdf/V26-N02/26-02-Prockter.pdf |access-date=July 27, 2009 |archive-date=September 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924085243/https://www.jhuapl.edu/Content/techdigest/pdf/V26-N02/26-02-Prockter.pdf |url-status=live }}</ref> လေထု ကင်းမဲ့နေခြင်းနှင့် [[အီကွေတာ]]နှင့် [[ဝင်ရိုးစွန်း]] ဒေသများအကြား အပူချိန် ကွာခြားချက် လွန်စွာ ကြီးမားခြင်းတို့ကြောင့် ဝင်ရိုးစွန်း ဒေသများတွင် အပူချိန်သည် ၁၈၀ ကယ်လဗင် (-၉၃ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ်) ထက် မည်သည့်အခါမျှ မြင့်တက်လေ့ မရှိပေ။ နေနှင့် အနီးဆုံး အမှတ် (perihelion) သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် အီကွေတာပေါ်ရှိ နေတည့်တည့် ကျရောက်သည့် အမှတ် (subsolar point) သည် လောင်ဂျီကျု 0°W သို့မဟုတ် 180°W ၌ တည်ရှိပြီး အပူချိန်မှာ ၇၀၀ ကယ်လဗင်ခန့်အထိ မြင့်တက်သွားသည်။ နေနှင့် အဝေးဆုံး အမှတ် (aphelion) သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင်မူ ဤဖြစ်စဉ်သည် လောင်ဂျီကျု 90°W သို့မဟုတ် 270°W ၌ ဖြစ်ပေါ်ပြီး ၅၅၀ ကယ်လဗင် အထိသာ ရောက်ရှိသည်။<ref>{{cite book |first=John S. |last=Lewis |date=2004 |title=Physics and Chemistry of the Solar System |url=https://archive.org/details/physicschemistry0000lewi_h2v8 |page=[https://archive.org/details/physicschemistry0000lewi_h2v8/page/463 463] |edition=2nd |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-446744-6}}</ref> ဂြိုဟ်၏ အမှောင်ကျနေသော ဘက်ခြမ်းတွင် အပူချိန်သည် ပျမ်းမျှ ၁၁၀ ကယ်လဗင် (-၁၆၃ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ်) ရှိသည်။<ref name="vasa" /><ref>{{cite journal |last1=Murdock |first1=Thomas L. |last2=Ney |first2=Edward P. |title=Mercury: The Dark-Side Temperature |url=https://archive.org/details/sim_science_1970-10-30_170_3957/page/535 |journal=[[Science (journal)|Science]] |year=1970 |volume=170 |issue=3957 |pages=535–537 |doi=10.1126/science.170.3957.535 |pmid=17799708 |bibcode=1970Sci...170..535M|s2cid=38824994 }}</ref> ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ် မျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ကျရောက်သော နေရောင်ခြည် အပြင်းအထန် ပမာဏသည် ဆိုလာ ကိန်းသေ (solar constant - ၁,၃၇၀ ဝပ်/စတုရန်းမီတာ) ၏ ၄.၅၉ မှ ၁၀.၆၁ ဆအထိ ရှိသည်။<ref>{{cite book |title=Physics and Chemistry of the Solar System |last=Lewis |first=John S. |publisher=Academic Press |date=2004 |url=https://books.google.com/books?id=ERpMjmR1ErYC&pg=RA1-PA461 |access-date=June 3, 2008 |isbn=978-0-12-446744-6 |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301162200/https://books.google.com/books?id=ERpMjmR1ErYC&pg=RA1-PA461 |url-status=live }}</ref> ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ် မျက်နှာပြင်၏ နေ့ဘက် အပူချိန်များသည် ယေဘုယျအားဖြင့် အလွန်တရာ မြင့်မားသော်လည်း ရေခဲများ (ခဲနေသော ရေ) တည်ရှိကြောင်း စောင့်ကြည့် လေ့လာချက်များက အခိုင်အမာ ညွှန်းဆိုနေသည်။ ဝင်ရိုးစွန်းများရှိ နက်ရှိုင်းသော တွင်းဝကြီးများ၏ အောက်ခြေများသည် တိုက်ရိုက် ကျရောက်သော နေရောင်ခြည်နှင့် မည်သည့်အခါမျှ ထိတွေ့မှု မရှိကြဘဲ ထိုနေရာများရှိ အပူချိန်သည် တစ်ဂြိုဟ်လုံး၏ ပျမ်းမျှအပူချိန်ထက် အလွန်တရာ နည်းပါးသော ၁၀၂ ကယ်လဗင် အောက်၌သာ အမြဲတမ်း တည်ရှိနေသည်။<ref>{{cite journal |last1=Ingersoll |first1=Andrew P. |last2=Svitek |first2=Tomas |last3=Murray |first3=Bruce C. |title=Stability of polar frosts in spherical bowl-shaped craters on the Moon, Mercury, and Mars |url=https://archive.org/details/icarus_1992-11_100_1/page/40 |journal=Icarus |volume=100 |issue=1 |pages=40–47 |year=1992 |bibcode=1992Icar..100...40I |doi=10.1016/0019-1035(92)90016-Z}}</ref> ယင်းက ရေခဲများ စုဝေးတည်ရှိနိုင်သည့် အေးခဲဇုန် (cold trap) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ရေခဲသည် ရေဒါလှိုင်းများကို အပြင်းအထန် ပြန်လည် ရောင်ပြန်ဟပ်စေရာ ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အစောပိုင်းက မီတာ ၇၀ ရှိ ''Goldstone Solar System Radar'' နှင့် ''VLA'' တို့၏ စောင့်ကြည့် လေ့လာချက်များအရ ဝင်ရိုးစွန်းများ အနီးတွင် ရေဒါ ရောင်ပြန်ဟပ်မှု မြင့်မားသည့် ဧရိယာကွက်များ တည်ရှိနေကြောင်း ပေါ်လွင်ခဲ့သည်။<ref name=Slade_et_al_1992>{{cite journal |last1=Slade |first1=Martin A. |last2=Butler |first2=Bryan J. |last3=Muhleman |first3=Duane O. |year=1992 |title=Mercury radar imaging – Evidence for polar ice |journal=[[:en:Science (journal)|Science]] |volume=258 |issue=5082 |pages=635–640 |doi=10.1126/science.258.5082.635 |pmid=17748898 |bibcode=1992Sci...258..635S|s2cid=34009087 }}</ref> အဆိုပါ ရောင်ပြန်ဟပ်သည့် ဒေသများအတွက် ရေခဲတစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်နိုင်ဖွယ် အကြောင်းရင်း မဟုတ်ခဲ့သော်လည်း နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များက ယင်းကို အဖြစ်နိုင်ဆုံး ရှင်းလင်းချက်အဖြစ် ယူဆခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web |last=Williams |first=David R. |date=June 2, 2005 |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/ice/ice_mercury.html |title=Ice on Mercury |publisher=NASA Goddard Space Flight Center |access-date=May 23, 2008 |archive-date=January 31, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110131225129/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/ice/ice_mercury.html |url-status=live }}</ref> မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းရှိ တွင်းဝကြီးများကို ''MESSENGER'' အာကာသယာဉ်မှ ရိုက်ကူးထားသည့် ပုံရိပ်များကို အသုံးပြု၍ ရေခဲ တည်ရှိနေကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="NYTimes2012-11-28">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/11/30/science/space/mercury-home-to-ice-messenger-spacecraft-findings-suggest.html |title=On Closest Planet to the Sun, NASA Finds Lots of Ice |work=The New York Times |first=Kenneth |last=Chang |date=November 29, 2012 |page=A3 |archive-date=November 29, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121129194012/http://www.nytimes.com/2012/11/30/science/space/mercury-home-to-ice-messenger-spacecraft-findings-suggest.html |url-status=live |quote=Sean C. Solomon, the principal investigator for MESSENGER, said there was enough ice there to encase Washington, D.C., in a frozen block two and a half miles deep.}}</ref> ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်ပေါ်ရှိ ရေခဲ၏ မူလအစကို တိကျစွာ မသိရသေးသော်လည်း အဖြစ်နိုင်ဆုံး ရင်းမြစ် နှစ်ခုမှာ ဂြိုဟ်၏ အတွင်းပိုင်းမှ ရေငွေ့များ စိမ့်ထွက်လာခြင်းနှင့် [[ကြယ်တံခွန်]]များ ရိုက်ခတ်မှုကြောင့် ပို့ဆောင်စုစည်းမိခြင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်သည် အလွန်တရာ သေးငယ်ပြီး ပူပြင်းလွန်းသဖြင့် ၎င်း၏ ဆွဲငင်အားသည် အဓိပ္ပာယ်ရှိသော လေထုစနစ်ကို အချိန်ကြာမြင့်စွာ ထိန်းသိမ်းမထားနိုင်ပေ။ သို့သော်လည်း မျက်နှာပြင် ဖိအား ၀.၅ နာနိုပါစကယ် (၀.၀၀၅ ပီကိုဘား) ထက် နည်းပါးသော မျက်နှာပြင်နှင့် ထိစပ်နေသည့် ကျဲပါးသော [[အက်ဇိုစဖီးယား အလွှာ|အက်ဆိုစဖီးယား]] လေထု တည်ရှိသည်။<ref>{{cite journal |last1=Domingue |first1=Deborah L. |last2=Koehn |first2=Patrick L. |display-authors=2 |last3=Killen |first3=Rosemary M. |last4=Sprague |first4=Ann L. |last5=Sarantos |first5=Menelaos |last6=Cheng |first6=Andrew F. |last7=Bradley |first7=Eric T. |last8=McClintock |first8=William E. |title=Mercury's Atmosphere: A Surface-Bounded Exosphere |journal=Space Science Reviews |volume=131 |issue=1–4 |pages=161–186 |year=2009 |doi=10.1007/s11214-007-9260-9 |bibcode=2007SSRv..131..161D |s2cid=121301247 |name-list-style=vanc}}</ref> ယင်းတွင် အခြားသော ဒြပ်စင်များအပြင် [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]၊ [[ဟီလီယံ]]၊ [[အောက်ဆီဂျင်]]၊ [[ဆိုဒီယမ်]]၊ [[ကယ်လ်စီယမ်]]၊ [[ပိုတက်စီယမ်]]၊ [[မဂ္ဂနီစီယမ်]]၊ [[ဆီလီကွန်]]နှင့် ဟိုက်ဒရောက်ဆိုက် တို့ ပါဝင်ကြသည်။ ဤအက်ဆိုစဖီးယားသည် တည်ငြိမ်မှု မရှိဘဲ [[အက်တမ်]]များသည် ဆက်တိုက်ဆိုသလို ပျောက်ကွယ်သွားကြကာ ရင်းမြစ် အမျိုးမျိုးမှ ပြန်လည် ဖြည့်တင်းခံကြရသည်။ ဟိုက်ဒရိုဂျင်နှင့် ဟီလီယံ အက်တမ်များသည် နေမှလာသော လေပြင်းများမှ လာဖွယ်ရှိပြီး ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၏ [[သံလိုက်စက်ကွင်း]]အတွင်းသို့ ပျံ့နှံ့ဝင်ရောက်ပြီးနောက် အာကာသအတွင်းသို့ ပြန်လည် ထွက်ပြေး လွင့်ပါးသွားကြသည်။ ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ် အပြင်ဘက်မြေလွှာအတွင်းရှိ ဒြပ်စင်များ၏ ရေဒီယိုသတ္တိကြွ ဆုတ်ယုတ်မှုသည် ဟီလီယံ၊ ဆိုဒီယံနှင့် ပိုတက်စီယမ်တို့၏ အခြားသော ရင်းမြစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၏ အာကာသ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် အဆိုပါ အိုင်ယွန်များ တွေ့ရှိရသည့် ပမာဏများကြောင့် သိပ္ပံပညာရှင်များက အဆိုပါ [[မော်လီကျူး]]များသည် နေမှလာသော လေပြင်းများကြောင့် မျက်နှာပြင် သို့မဟုတ် အက်ဆိုစဖီးယားမှ အပြင်သို့ လွင့်စဉ်ထွက်ခွာလာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။၁၉၈၀ မှ ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း လေထုအတွင်း [[ဆိုဒီယမ်]]၊ [[ပိုတက်စီယမ်]]နှင့် [[ကယ်လ်စီယမ်]]တို့ကို ထောက်လှမ်းတွေ့ရှိခဲ့ပြီး၊ ယင်းတို့သည် အန်ကီ ကြယ်တံခွန် (Comets Encke) အပါအဝင် မိုက်ခရိုဥက္ကာခဲများ ရိုက်ခတ်မှုကြောင့် မျက်နှာပြင် ကျောက်ဆောင်များ အငွေ့ပျံရာမှ အဓိက ထွက်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ''[[မက်ဆင်ဂျာ အာကာသယာဉ်|MESSENGER]]'' အာကာသယာဉ်မှ မဂ္ဂနီစီယမ်ကို ထောက်လှမ်းတွေ့ရှိခဲ့သည်။ သုတေသနများ၏ ညွှန်းဆိုချက်အရ အချို့သော အချိန်များတွင် ဆိုဒီယံ ထုတ်လွှတ်မှုများသည် ဂြိုဟ်၏ သံလိုက်ဝင်ရိုးစွန်းများနှင့် ကိုက်ညီသော အမှတ်များ၌ သီးခြား ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည်။ ယင်းက သံလိုက်စက်ကွင်းနှင့် ဂြိုဟ်မျက်နှာပြင်အကြား အပြန်အလှန် သက်ရောက်မှု ရှိကြောင်း ညွှန်းဆိုနေသည်။ [[နာဆာ]]၏ ဖော်ပြချက်အရ ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်သည် ကမ္ဘာကဲ့သို့ သက်ရှိများ ရှင်သန်ရန် သင့်တော်သော ဂြိုဟ်တစ်စင်း မဟုတ်ပေ။ ၎င်း၌ အလွှာလိုက် တည်ရှိသော လေထု မဟုတ်ဘဲ မျက်နှာပြင်နှင့် ထိစပ်နေသည့် အက်ဆိုစဖီးယားသာ တည်ရှိခြင်း၊ ပြင်းထန်သော အပူချိန်များ ရှိခြင်းနှင့် အလွန်မြင့်မားသော ဆိုလာ ရေဒီယိုသတ္တိကြွမှုများ ရှိခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ မည်သည့် သက်ရှိမျှ အဆိုပါ အခြေအနေများကို ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်ဖွယ် မရှိပေ။<ref>{{cite web|url= https://solarsystem.nasa.gov/planets/mercury/in-depth/|title= Mercury|date= October 19, 2021|publisher= NASA|accessdate= July 4, 2022|archive-date= July 5, 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20220705191357/https://solarsystem.nasa.gov/planets/mercury/in-depth/|url-status= live}}</ref> သို့သော်လည်း ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ် မျက်နှာပြင်အောက် အချို့သော အစိတ်အပိုင်းများသည် သက်ရှိများ မှီတင်းနေထိုင်နိုင်ခဲ့ဖူးဖွယ် ရှိပြီး၊ ရိုးရှင်းသော အဏုဇီဝသက်ရှိများ ဖြစ်နိုင်ဖွယ်ရှိသော သက်ရှိ ပုံသဏ္ဌာန်များသည် ဂြိုဟ်ပေါ်၌ တည်ရှိခဲ့ဖူးကောင်း တည်ရှိခဲ့ပေလိမ့်မည်။<ref name="NYT-20200324">{{cite news |last=Hall |first=Shannon |title=Life on the Planet Mercury? 'It's Not Completely Nuts' – A new explanation for the rocky world's jumbled landscape opens a possibility that it could have had ingredients for habitability. |url=https://www.nytimes.com/2020/03/24/science/mercury-life-water.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324150021/https://www.nytimes.com/2020/03/24/science/mercury-life-water.html |archive-date=March 24, 2020 |url-access=subscription |url-status=live |date=March 24, 2020 |work=The New York Times |access-date=March 26, 2020 }}</ref><ref name="SR-20200316">{{cite journal | last1=Rodriguez | first1=J. Alexis P. | last2=Leonard | first2=Gregory J. | last3=Kargel | first3=Jeffrey S. | last4=Domingue | first4=Deborah | last5=Berman | first5=Daniel C. | last6=Banks | first6=Maria | last7=Zarroca | first7=Mario | last8=Linares | first8=Rogelio | last9=Marchi | first9=Simone | last10=Baker | first10=Victor R. | last11=Webster | first11=Kevin D. | last12=Sykes | first12=Mark |title=The Chaotic Terrains of Mercury Reveal a History of Planetary Volatile Retention and Loss in the Innermost Solar System |date=March 16, 2020 |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=4737 |page=4737 |doi=10.1038/s41598-020-59885-5 |doi-access=free|pmid=32179758 |pmc=7075900 |bibcode=2020NatSR..10.4737R }}</ref><ref>{{cite news | title=Vast Collapsed Terrains on Mercury Might be Windows Into Ancient – Possibly Habitable – Volatile-Rich Materials | work=Planetary Science Institute | date=March 16, 2020 | url=https://www.psi.edu/news/mercurychaos | access-date=August 27, 2022 | archive-date=August 28, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220828041010/https://www.psi.edu/news/mercurychaos | url-status=live }}</ref> ==သံလိုက်စက်ကွင်းနှင့် သံလိုက်စက်ကွင်းလွှာ== [[File:Mercury Magnetic Field NASA.jpg|thumb|ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၏ သံလိုက်စက်ကွင်း ပမာဏကို ဂရပ်ဖြင့် ဖော်ပြထားပုံ]] အရွယ်အစား သေးငယ်ပြီး ၅၉ ရက်ကြာမြင့်ကာ နှေးကွေးစွာ လည်ပတ်နေသော်လည်း ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်တွင် အရေးပါပြီး ထင်ရှားသော တစ်ဂြိုဟ်လုံးဆိုင်ရာ [[သံလိုက်စက်ကွင်း]] တစ်ခုတည်ရှိသည်။ မာရီနာ ၁၀ အာကာသယာဉ်၏ တိုင်းတာချက်များအရ ယင်းသည် ကမ္ဘာ့သံလိုက်စက်ကွင်း အား၏ ၁.၁ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ရှိသည်။ ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၏ အီကွေတာ ဒေသရှိ သံလိုက်စက်ကွင်း အားမှာ ၃၀၀ နာနိုတက်စလာ (nT) ခန့် ရှိသည်။<ref>{{cite book |title=Astronomy: The Solar System and Beyond |url=https://archive.org/details/astronomysolarsy0004seed |first=Michael A. |last=Seeds |date=2004 |isbn=978-0-534-42111-3 |publisher=Brooks Cole |edition=4th}}</ref><ref>{{cite web |last=Williams |first=David R. |date=January 6, 2005 |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |title=Planetary Fact Sheets |publisher=NASA National Space Science Data Center |access-date=August 10, 2006 |archive-date=September 25, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080925071832/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |url-status=live }}</ref> ကမ္ဘာ့သံလိုက်စက်ကွင်းကဲ့သို့ပင် ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၏ သံလိုက်စက်ကွင်းသည် ဒိုင်ပိုလာ (dipolar) ပုံစံ ဖြစ်ပြီး<ref name="chaikin1">{{cite book |first1=J. Kelly |last1=Beatty |last2=Petersen |first2=Carolyn Collins |last3=Chaikin |first3=Andrew |title=The New Solar System |date=1999 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64587-4}}</ref> ဂြိုဟ်၏ လည်ပတ်ဝင်ရိုးနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိသည် (ကမ္ဘာအတွက် ၁၁ ဒီဂရီ ရှိရာမှ ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်အတွက် ၁၀ ဒီဂရီ သံလိုက်ဝင်ရိုးစွန်း စောင်းမှု ရှိသည်)။<ref name="qq">{{cite web |date=January 30, 2008 |url=https://messenger.jhuapl.edu/Explore/Science-Images-Database/gallery-image-152.html |title=Mercury's Internal Magnetic Field |publisher=NASA |access-date=April 21, 2021 |archive-date=April 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421163118/https://messenger.jhuapl.edu/Explore/Science-Images-Database/gallery-image-152.html |url-status=live }}</ref> [[မာရီနာ ၁၀]] နှင့် ''[[မက်ဆင်ဂျာ အာကာသယာဉ်|MESSENGER]]'' အာကာသယာဉ် နှစ်စင်းစလုံးမှ တိုင်းတာချက်များအရ သံလိုက်စက်ကွင်း၏ အားနှင့် ပုံသဏ္ဌာန်တို့မှာ တည်ငြိမ်မှု ရှိကြောင်း ညွှန်းဆိုနေသည်။ ဤသံလိုက်စက်ကွင်းသည် ကမ္ဘာ့သံလိုက်စက်ကွင်းနှင့် ဆင်တူသည့် ပုံစံဖြင့် ဒိုင်နမို အကျိုးသက်ရောက်မှု (dynamo effect) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်ဖွယ်ရှိသည်။<ref name="cornell" /><ref>{{cite journal |last=Christensen |first=Ulrich R. |title=A deep dynamo generating Mercury's magnetic field |journal=Nature |year=2006 |volume=444 |pages=1056–1058 |doi=10.1038/nature05342 |pmid=17183319 |issue=7122 |bibcode=2006Natur.444.1056C |s2cid=4342216 |url=https://resolver.sub.uni-goettingen.de/purl?gro-2/65564 |access-date=October 29, 2023 |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301162201/https://publications.goettingen-research-online.de/handle/2/65564 |url-status=live }}</ref> ဤဒိုင်နမို အကျိုးသက်ရောက်မှုသည် ဂြိုဟ်၏ သံဓာတ် ကြွယ်ဝသော အရည်ပျော်နေသည့် ဗဟိုဝတ်ဆံ လှည့်ပတ် စီးဆင်းမှုမှ ထွက်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်ပေမည်။ ဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းသည် အလွန်တရာ ဘဲဥပုံစံ ဖြစ်နေမှု (orbital eccentricity) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် အထူးအားကောင်းသော ဒီရေအပူပေး အကျိုးသက်ရောက်မှုများ (tidal heating effects) သည် ဤဒိုင်နမို အကျိုးသက်ရောက်မှုအတွက် လိုအပ်သော အရည်အသွေး အခြေအနေတွင် ဗဟို၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ရပ်ကို ဆက်လက် တည်ရှိစေရန် အထောက်အကူ ပြုပေမည်။<ref name="Spohn2001">{{cite journal |last1=Spohn |first1=Tilman |last2=Sohl |first2=Frank |last3=Wieczerkowski |first3=Karin |last4=Conzelmann |first4=Vera |title=The interior structure of Mercury: what we know, what we expect from BepiColombo |url=https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_2001-12_49_14-15/page/1561 |journal=Planetary and Space Science |volume=49 |issue=14–15 |pages=1561–1570 |doi=10.1016/S0032-0633(01)00093-9 |bibcode=2001P&SS...49.1561S |year=2001 }}</ref><ref>{{cite journal | title=The tides of Mercury and possible implications for its interior structure | last1=Padovan | first1=Sebastiano | last2=Margot | first2=Jean-Luc | last3=Hauck | first3=Steven A. | last4=Moore | first4=William B. | last5=Solomon | first5=Sean C. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | volume=119 | issue=4 | pages=850–866 | date=April 2014 | doi=10.1002/2013JE004459 | bibcode=2014JGRE..119..850P | s2cid=56282397 }}</ref> ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၏ သံလိုက်စက်ကွင်းသည် နေမှလာသော လေပြင်းများကို ဂြိုဟ်ပတ်လည်မှ လွဲဖယ်သွားစေရန် လုံလောက်သော အားရှိပြီး ယင်းက သံလိုက်စက်ကွင်းလွှာ (magnetosphere) တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဂြိုဟ်၏ သံလိုက်စက်ကွင်းလွှာသည် ကမ္ဘာအတွင်းသို့ ဝင်ဆံ့နိုင်လောက်အောင် သေးငယ်သော်လည်း နေမှလာသော လေပြင်း [[ပလာစမာ (ရူပဗေဒ)|ပလာစမာ]]များကို ဖမ်းဆုပ်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်လောက်အောင် အားကောင်းပေသည်။ ယင်းသည် ဂြိုဟ်မျက်နှာပြင်၏ အာကာသ ရာသီဥတုဒဏ် ခံရမှု (space weathering) ဖြစ်စဉ်ကို အထောက်အကူ ဖြစ်စေသည်။ မာရီနာ ၁၀ အာကာသယာဉ်မှ ရရှိသည့် စောင့်ကြည့် လေ့လာချက်များအရ ဂြိုဟ်၏ အမှောင်ဘက်ခြမ်း သံလိုက်စက်ကွင်းလွှာအတွင်းရှိ ဤစွမ်းအင်နိမ့် ပလာစမာများကို ထောက်လှမ်းတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဂြိုဟ်၏ သံလိုက်အမြီးပိုင်း (magnetotail) ရှိ စွမ်းအင်မြင့် အမှုန်အမွှားများ ပေါက်ကွဲထွက်ပေါ်မှုသည် ဂြိုဟ်၏ သံလိုက်စက်ကွင်းလွှာ၌ တက်ကြွသော သဘောသဘာဝ တည်ရှိကြောင်း ညွှန်းဆိုနေသည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၆ ရက်နေ့တွင် ဂြိုဟ်ကို ဒုတိယအကြိမ် အနီးကပ် ဖြတ်ပျံသန်းစဉ် ''[[မက်ဆင်ဂျာ အာကာသယာဉ်|MESSENGER]]'' အာကာသယာဉ်က ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၏ သံလိုက်စက်ကွင်းသည် အလွန်အမင်း ''ပေါက်ပြဲ စိမ့်ထွက်တတ်သော'' (leaky) သဘောရှိကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။ အာကာသယာဉ်သည် အကျယ် ကီလိုမီတာ ၈၀၀ အထိ သို့မဟုတ် ဂြိုဟ်အချင်းဝက်၏ သုံးပုံတစ်ပုံအထိ ကျယ်ပြန့်ပြီး ဂြိုဟ်၏ သံလိုက်စက်ကွင်းကို အာကာသအတွင်းသို့ ချိတ်ဆက်ပေးထားသည့် လိမ်ကောက်နေသော သံလိုက်စက်ကွင်း အစုအဝေးများဖြစ်သည့် ''သံလိုက် မုန်တိုင်းငယ်များ'' (magnetic tornadoes) ကို ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ==ကိုးကား== {{reflist | colwidth = 30em | refs = <ref name="horizons">{{cite web | date=April 7, 2008 | first=Donald K. | last=Yeomans | url=http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=1 | title=HORIZONS Web-Interface for Mercury Major Body | publisher=JPL Horizons On-Line Ephemeris System | accessdate=2008-04-07 }} – Select "Ephemeris Type: Orbital Elements", "Time Span: 2000-01-01 12:00 to 2000-01-02". ("Target Body: Mercury" and "Center: Sun" should be defaulted to.) Results are instantaneous osculating orbit|osculating values at the precise J2000 epoch.</ref> <ref name="fact">{{cite web |title=Mercury Fact Sheet |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html |publisher=[[NASA]] Goddard Space Flight Center |date=November 30, 2007 |accessdate=2008-05-28 |archive-date=28 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140328023718/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html }}</ref> <ref name="meanplane">{{cite web | date=2009-04-03 | title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter | url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif | accessdate=2009-04-03 | archivedate=14 May 2009 | archiveurl=https://www.webcitation.org/5glwILykY?url=http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif }} (produced with [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150918233453/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=18 September 2015 }} written by Aldo Vitagliano; see also Invariable plane)</ref> <ref name="nasa">{{cite web | date=May 28, 2009 | first=Kirk | last=Munsell | author2=Smith, Harman | author3=Harvey, Samantha | url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=Facts | title=Mercury: Facts & Figures | work=Solar System Exploration | publisher=NASA | accessdate=2008-04-07 | archivedate=19 November 2002 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20021119033135/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=Facts }}</ref> <ref name="Seidelmann2007">{{cite journal| doi = 10.1007/s10569-007-9072-y| last1 = Seidelmann| first1 = P. Kenneth| last2 = Archinal| first2 = Brent A.| last3 = A'Hearn<!-- written A'hearn here, mostly A'Hearn elsewhere -->| first3 = Michael F.| display-authors = 3| last4 = Conrad| first4 = Albert R.| last5 = Consolmagno| first5 = Guy J.| last6 = Hestroffer| first6 = Daniel| last7 = Hilton| first7 = James L.| last8 = Krasinsky| first8 = Georgij A.| last9 = Neumann| first9 = Gregory A.| last10=Oberst | first10=Jürgen | last11=Stooke | first11=Philip J. | last12=Tedesco | first12=Edward F. | last13=Tholen | first13=David J. | last14=Thomas | first14=Peter C. | last15=Williams | first15=Iwan P. | year = 2007| title = Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006| url = https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155| journal = Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy| volume = 98| issue = 3| pages = 155–180| pmid = | pmc = | bibcode = 2007CeMDA..98..155S}}</ref> <ref name="Mazarico2014">{{cite journal|last1=Mazarico|first1=Erwan|last2=Genova|first2=Antonio|last3=Goossens|first3=Sander|last4=Lemoine|first4=Frank G.|last5=Neumann|first5=Gregory A.|last6=Zuber|first6=Maria T.|last7=Smith|first7=David E.|last8=Solomon|first8=Sean C.|title=The gravity field, orientation, and ephemeris of Mercury from MESSENGER observations after three years in orbit|journal=Journal of Geophysical Research: Planets|volume=119|issue=12|year=2014|pages=2417–2436|issn=21699097|doi=10.1002/2014JE004675}}</ref> <ref name="Margot2012">{{cite journal|last1=Margot|first1=Jean-Luc|last2=Peale|first2=Stanton J.|last3=Solomon|first3=Sean C.|last4=Hauck|first4=Steven A.|last5=Ghigo|first5=Frank D.|last6=Jurgens|first6=Raymond F.|last7=Yseboodt|first7=Marie|last8=Giorgini|first8=Jon D.|last9=Padovan|first9=Sebastiano|last10=Campbell|first10=Donald B.|title=Mercury's moment of inertia from spin and gravity data|journal=Journal of Geophysical Research: Planets|volume=117|issue=E12|date=2012|issn=01480227|doi=10.1029/2012JE004161|bibcode=2012JGRE..117.0L09M}}</ref> <ref Name="MallamaMercury">{{cite journal | author=Mallama, A. | author2=Wang, D. | author3=Howard, R.A. | title=Photometry of Mercury from SOHO/LASCO and Earth | journal=Icarus | volume=155 | issue=2 | pages=253–264 | date=2002 | doi=10.1006/icar.2001.6723 | bibcode=2002Icar..155..253M }}</ref> <ref Name="MallamaSky">{{cite journal | author=Mallama, A. | title=Planetary magnitudes | journal=Sky and Telescope | volume=121 | issue = 1 | pages=51–56 | date=2011 }}</ref> <ref name="ephemeris">{{cite web|last=Espenak|first=Fred|date=July 25, 1996|url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/mercury2.html| title=Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995–2006|work=NASA Reference Publication 1349|publisher=NASA|accessdate=2008-05-23 }}</ref> <ref name="webster">{{cite web | url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/mercurial | publisher=Merriam-Webster Online | title=mercurial | accessdate=2008-06-12 }}</ref> <ref name="cornell">{{cite news |last=Gold |first=Lauren |url=https://news.cornell.edu/stories/2007/05/cu-astronomer-finds-mercury-has-molten-core |title=Mercury has molten core, Cornell researcher shows |work=Cornell Chronicle |publisher=Cornell University |date=May 3, 2007 |access-date=July 17, 2025 |archive-date=May 8, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508142359/https://news.cornell.edu/stories/2007/05/cu-astronomer-finds-mercury-has-molten-core |url-status=live}}</ref> }} == အခြားဝက်ဆိုက်ဘ်များ == * [http://www.solarviews.com/eng/mercury.htm SolarViews.Com] * [http://messenger.jhuapl.edu/ MESSENGER Mission web site] * [http://messenger-act.actgate.com/msgr_public_released/react_quickmap.html Mercury QuickMap from MESSENGER web site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160520025929/http://messenger-act.actgate.com/msgr_public_released/react_quickmap.html |date=20 May 2016 }} * [http://www.solarviews.com/eng/mercury.htm SolarViews.com – Mercury] * [http://www.astronomycast.com/2007/08/episode-49-mercury/ Astronomy Cast: Mercury] {{Footer_SolarSystem}} [[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်]] [[ကဏ္ဍ:နေအဖွဲ့အစည်း၏ ဂြိုဟ်များ]] 70yu2nqtq4hvjkpmgu0lsay2v3qjakk 0 2887 1059071 1058159 2026-10-17T20:13:18Z InternetArchiveBot 61272 Adding 9 books for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059071 wikitext text/x-wiki {{Infobox planet | name = သောကြာဂြိုဟ် | symbol = [[File:Venus symbol (bold).svg|24px|♀]] | image = [[File:PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped).jpg|260px|alt=Venus in approximately true colour, a nearly uniform pale cream, although the image has been processed to bring out details.<ref name="Lakdawalla2009">{{cite web |url=http://www.planetary.org/blog/article/00002105/ |title=Venus Looks More Boring Than You Think It Does |work=The Planetary Society |first=Emily |last=Lakdawalla |date=21 September 2009 |accessdate=4 December 2011 |archivedate=6 January 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120106182912/http://www.planetary.org/blog/article/00002105 }}</ref> The planet's disc is about three-quarters illuminated. Almost no variation or detail can be seen in the clouds.|Venus]] | caption = [[မာရီနာ ၁၀]] အာကာသယဉ်မှ ရိုက်ကူးထားသော ​သောကြာဂြိုဟ်၏ အရောင်မှန်ပုံရိပ်။ မျက်နှာပြင်သည် ထူထပ်သည့် ဆာလဖာဒိုင်အောက်ဆိုဒ်တိမ်တိုက်ဖြင့် လွှမ်းခြုံထားသည်။ | orbit_ref =<ref name="fact" /><ref name="horizons" /> | epoch = [[J2000]] | aphelion = {{plainlist | * {{val|0.728213|ul=AU}} * {{nowrap|{{val|fmt=commas|108939000|u=km}}}} }} | perihelion = {{plainlist | * {{val|0.718440|u=AU}} * {{nowrap|{{val|fmt=commas|107477000|u=km}}}} }} | semimajor = {{plainlist | * {{val|0.723332|u=AU}} * {{nowrap|{{val|fmt=commas|108208000|u=km}}}} }} | eccentricity = 0.006772<ref name="VSOP87" /> | period = {{plainlist | * {{val|224.701|u=day}}<ref name="fact" /> * {{val|0.615198|u=[[:en:julian year (astronomy)|yr]]}} * 1.92 Venus [[solar day]] }} | synodic_period = 583.92 days<ref name="fact" /> | avg_speed = 35.02&nbsp;km/s | inclination = {{plainlist | * {{val|3.39458|u=°}} to [[ecliptic]] * 3.86° to [[နေ]]၏ [[အီကွေတာ]] * 2.19° to [[invariable plane]]<ref name="meanplane" /> }} | asc_node = 76.680°<ref name="VSOP87" /> | arg_peri = 54.884° | mean_anomaly = 50.115° | satellites = မရှိ | allsatellites=yes | physical_characteristics = yes | mean_radius = {{plainlist | * {{nowrap|{{val|fmt=commas|6051.8|1.0|u=km}}}}<ref name="Seidelmann2007" /> * {{val|0.9499|u=Earths}} }} | flattening = 0<ref name="Seidelmann2007" /> | surface_area = {{plainlist | * {{val|4.6023|e=8|u=km2}} * 0.902 Earths }} | volume = {{plainlist | * {{val|9.2843|e=11|u=km3}} * 0.866 Earths }} | mass = {{plainlist | * {{val|4.8675|e=24|u=kg}}<ref name="Konopliv1999" /> * 0.815 Earths }} | density = {{val|5.243|u=g/cm3}} | surface_grav = {{plainlist | * {{val|8.87|u=m/s2}} * {{nowrap|0.904 ''[[:en:g-force|g]]''}} }} | escape_velocity = {{convert|10.36|km/s|abbr=on}}<ref>{{cite web |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par |title=Planets and Pluto: Physical Characteristics |publisher=[[NASA]] |date=5 November 2008 |accessdate=26 August 2015}}</ref> | sidereal_day = {{val|-243.025|u=day}} <small>([[:en:Retrograde motion|retrograde]])</small><ref name="fact" /> | rot_velocity = {{convert|6.52|km/h|m/s|abbr=on}}<!--Since rot. vel. = circumference/sidereal day, and circumference is 2πr, rot. vel. = 2π6051km/243.025*24h = 6.52 km/h--> | axial_tilt = 2.64° <small>(for [[Retrograde motion|retrograde]] rotation)</small><br />177.36° (to orbit)<ref name=fact/><ref group=note>Defining the rotation as retrograde, as done by NASA space missions and the USGS, puts Ishtar Terra in the northern hemisphere and makes the axial tilt 2.64°. Following the right-hand rule for prograde rotation puts Ishtar Terra in the southern hemisphere and makes the axial tilt 177.36°.</ref> | right_asc_north_pole = {{plainlist | * {{RA|18|11|2}} * 272.76°<ref name="iauwg_ccrsps2000" /> }} | declination = 67.16° | albedo = {{plainlist | * 0.67 ([[:en:Geometric albedo|geometric]])<ref name="MallamaVenus" /> * 0.90 ([[:en:Bond albedo|Bond]])<ref name="MallamaVenus" /> }} | magnitude = {{plainlist | * brightest −4.9<ref name="MallamaSky" /><ref name="JPL-Horizons" /> (crescent) * −3.8<ref name="ephemeris" /> (full) }} | angular_size = {{nowrap|9.7″ to 66.0″}}<ref name="fact" /> | temperatures = yes | temp_name1 = [[ကယ်လ်ဗင်]] | mean_temp_1 = 737&nbsp;K<ref name="fact" /> | temp_name2 = [[ဆဲလ်စီးယပ်စ်]] | mean_temp_2 = 462&nbsp;°C | mean_name3 = [[ဖာရင်ဟိုက်]] | mean_temp_3 = {{convert|864|°F|°C|abbr=on}} | pronounced = {{IPAc-en|audio=en-us-Venus.ogg|ˈ|v|iː|n|ə|s}} | adjectives = Venusian or (rarely) Cytherean, Venerean | atmosphere = yes | surface_pressure = 92&nbsp;[[:en:bar (unit)|bar]] (9.2&nbsp;[[:en:Pascal (unit)|MPa]]) | atmosphere_composition = {{plainlist | * 96.5% [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်]] * 3.5% [[နိုက်ထရိုဂျင်]] * 0.015% [[ဆာလ်ဖာဒိုင်အောက်ဆိုဒ်]] * 0.007% [[အာဂွန်]] * 0.002% [[ရေငွေ့]] * 0.0017% [[ကာဗွန်မိုနောက်ဆိုဒ်]] * 0.0012% [[ဟီလီယမ်]] * 0.0007% [[နီယွန်]] * trace [[carbonyl sulfide]] * trace [[ဟိုက်ဒရိုဂျင် ကလိုရိုက်]] * trace [[ဟိုက်ဒရိုဂျင် ဖလူရိုက်]] }} }} '''သောကြာဂြိုဟ်''' ({{lang-en|Venus}})သည် [[နေ]]နှင့် ဒုတိယမြောက် အနီးဆုံးဂြိုဟ်ဖြစ်သည်။ ကျောက်တုံးကျောက်ခဲများ၊ ချိုင့်ခွက်ကြီးများ၊ အလွန်ကြီးမားသော မီးတောင်ကြီးများ ရှိပြီး [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်]] ဓာတ်ငွေ့နှင့် အဆိပ်ဓာတ်ဖြစ်သော [[ဆာလဖျူရစ်အက်ဆစ်]]တို့နှင့် ဖွဲ့စည်းထားသော သိပ်သည်းမှုအား မြင့်မားသော လေထုရှိသည်။ ဆာလဖျူရစ်အက်ဆစ်သည် [[ကမ္ဘာမြေ]]၏ အပူချိန်၌ အရည်အဖြစ် အသွင်သဏ္ဌာန် ရှိသော်လည်း သောကြာဂြိုဟ်၏ အပူချိန်မှာ အလွန်မြင့်မားသည့်အတွက် အငွေ့အသွင်ပြောင်းလဲခြင်း ဖြစ်ပေါ်ပြီး ထူထပ်သော ဓာတ်ငွေ့တိမ်တိုက်များ ဖြစ်ပေါ်နေသည်။ ထို အက်ဆစ်တိမ်တိုက်များသည် တစ်နာရီလျှင် ၃၆၀ [[ကီလိုမီတာ]]နှုန်းဖြင့် ရွေ့လျားလျက် ရှိကြသည်။ မှန်လုံအိမ်အကျိုးသက်ရောက်မှုကြောင့် သောကြာဂြိုဟ်သည် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]တွင် အပူပြင်းဆုံးဂြိုဟ် အဖြစ်တည်ရှိသည်။ အလွန်ပူပြင်းလှသည့် အတွက် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မည်သည့်အရာမျှ သောကြာဂြိုဟ်ပေါ်တွင် ရှင်သန်နိုင်မည် မဟုတ်ပေ။ သောကြာဂြိုဟ်တွင် လွန်စွာထူထပ်သော တိမ်ထုရှိသည့်အတွက် ဂြိုဟ်၏မျက်နှာပြင်ကို ကမ္ဘာမြေပေါ်မှ ရေဒါ အကူအညီမပါပဲ မမြင်နိုင်ပေ။ သောကြာဂြိုဟ်၏ အမည် [[ဗီးနပ်စ် (ဒဏ္ဍာရီ)|ဗီးနပ်စ်]]မှာ အချစ်နှင့် အလှတရားတို့နှင့်သက်ဆိုင်သော ရောမနတ်ဘုရားကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သောကြာဂြိုဟ်သည် နေကို တစ်ပတ်ပတ်ရန် ၂၂၄.၆၅ ရက်ကြာပြီး ဝင်ရိုးပေါ်တွင် တစ်ပတ်ပတ်ရန် ၂၄၃ ရက်ကြာသည့်အတွက် သောကြာဂြိုဟ်၏ နေ့တစ်နေ့သည် နှစ်တစ်နှစ်ထက် ပို၍ ရှည်ကြာသည်။ သောကြာဂြိုဟ်နှင့် ကမ္ဘာတို့၏ကြားတွင် ကီလိုမီတာပေါင်း သန်း ၄၀မျှကွာဝေးသည်။ သောကြာဂြိုဟ်၏ ဆွဲငင်အားသည် ကမ္ဘာမြေ၏ ဆွဲငင်အားနှင့် အတူတူခန့်ရှိသည်။ သောကြာဂြိုဟ်တွင် သံလိုက်စက်ကွင်းလွှာသည် အားနည်းသည်။ ၎င်းတွင် အတွင်းပိုင်းမှ သံလိုက်စက်ကွင်းကို ထုတ်ပေးသည့် ဒိုင်နမိုယန္တရား (internal dynamo) မရှိသောကြောင့် နေလေပြင်း (solar wind) သည် သောကြာဂြိုဟ်၏ လေထုနှင့် အပြန်အလှန်သက်ရောက်မှုရှိရာမှ [[သံလိုက်စက်ကွင်း]] ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။ သောကြာဂြိုဟ်၏ အတွင်းပိုင်းတွင် ဗဟိုအူတိုင်၊ မန်တယ်လွှာ (mantle) နှင့် အပေါ်ယံလွှာ (crust) တို့ ပါဝင်သည်။ အတွင်းပိုင်းအပူစွမ်းအင်သည် လက်ရှိဖြစ်ပေါ်နေသော မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုများမှတစ်ဆင့် အပြင်သို့ ထွက်လာသည်။<ref name="NYT-20240527">{{cite news |last=Andrews |first=Roy George |title=Rivers of Lava on Venus Reveal a More Volcanically Active Planet - New software let scientists re-examine old radar images, providing some of the strongest evidence yet that volcanoes continue to reshape the hellish planet. |url=https://www.nytimes.com/2024/05/27/science/venus-volcanoes-lava.html |date=27 May 2024 |work=The New York Times |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601113231/https://www.nytimes.com/2024/05/27/science/venus-volcanoes-lava.html |archive-date=1 June 2024 |access-date=21 February 2026}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sulcanese |first1=Davide |last2=Mitri |first2=Giuseppe |last3=Mastrogiuseppe |first3=Marco |title=Evidence of ongoing volcanic activity on Venus revealed by Magellan radar |journal=Nature Astronomy |date=27 May 2024 |volume=8 |issue=8 |pages=973–982 |doi=10.1038/s41550-024-02272-1 |bibcode=2024NatAs...8..973S }}</ref> ယင်းကြောင့် ဂြိုဟ်၏မျက်နှာပြင်တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း သို့မဟုတ် အများအပြားကို ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းပြောင်းလဲစေသည့် ဖြစ်စဉ် (resurfacing) ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ကမ္ဘာကဲ့သို့ မြေထုချပ်များ ရွေ့လျားမှု (plate tectonics) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းမဟုတ်ပေ။ သောကြာဂြိုဟ်၏ သမိုင်းအစောပိုင်းကာလတွင် အရည်အခြေအနေရှိသော ရေများ မျက်နှာပြင်ပေါ်၌ ရှိခဲ့နိုင်ပြီး သက်ရှိများ နေထိုင်ရှင်သန်နိုင်သည့် ပတ်ဝန်းကျင်လည်း ရှိခဲ့နိုင်သည်။ သို့သော် [[ထိန်းမနိုင်သိမ်းမရ ဖန်လုံအိမ်အာနိသင်]] ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် [[ရေ]]များ အငွေ့ပျံသွားခဲ့ပြီး သောကြာဂြိုဟ်သည် ယနေ့မြင်တွေ့ရသည့် အခြေအနေသို့ ပြောင်းလဲသွားခဲ့နိုင်သည်။ သောကြာဂြိုဟ်၏ တိမ်လွှာများရှိရာ အမြင့်ပိုင်း လေထုအခြေအနေအချို့သည် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ အခြားဂြိုဟ်များထက် ကမ္ဘာ့လေထုအခြေအနေနှင့် ပိုမိုဆင်တူသည်။ ထိုအခြေအနေများသည် သောကြာဂြိုဟ်ပေါ်တွင် သက်ရှိများ ရှိနေနိုင်ရန် သင့်လျော်မှုရှိနိုင်ကြောင်းလည်း သတ်မှတ်ထားကြသည်။ ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် သက်ရှိများနှင့် ဆက်စပ်နိုင်သည့် ဇီဝအမှတ်အသားများကို တွေ့ရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြချက်များ ထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီးနောက် သောကြာဂြိုဟ်ဆိုင်ရာ သုတေသနများနှင့် အာကာသမစ်ရှင်အသစ်များကို ပိုမိုအာရုံစိုက်လုပ်ဆောင်လာကြသည်။ သောကြာဂြိုဟ်သည် ကမ္ဘာနှင့် အလွန်နီးသည့်အတွက် ကောင်းကင်ယံတွင် အမြဲလိုပင်တွေ့မြင်နိုင်သည်။ မနက်မိုးမလင်းမီအချိန်နှင့် နေဝင်ပြီး နာရီအနည်းငယ်မျှ ကြာသောအချိန်တို့တွင် အထင်ရှားဆုံးဖြစ်သည်။ သောကြာဂြိုဟ်သည် ကောင်းကင်၌ နေနှင့်လတို့ မှအပ အလင်းလက်ဆုံး ဖြစ်သည်။<ref name="Lawrence_2005"/><ref name="Walker_2017"/> မနက်ခင်းနှင့် ညနေခင်းတို့တွင် မကြာခဏမြင်ရလေ့ ရှိသည့်အပြင် [[အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်း]] ဖြင့် ကြည့်ရှုခြင်းမဟုတ်ပါက [[ကြယ်]]နှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် ၎င်းကို မနက်ကြယ် သို့ ညနေကြယ်အနေဖြင့် အချို့က ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ လူသားများသည် သောကြာဂြိုဟ်ကို လေ့လာစောင့်ကြည့်ခဲ့ကြပြီး ယဉ်ကျေးမှုများစွာတွင် အထူးအရေးပါသော ဂြိုဟ်တစ်လုံးအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ တယ်လီစကုပ်များကို အသုံးပြုလာသောအခါ သောကြာဂြိုဟ်၏ အဆင့်ဆင့်ပြောင်းလဲပုံများကို မြင်တွေ့နိုင်လာခဲ့သည်။ ၁၆၁၃ ခုနှစ်တွင် ယင်းအဆင့်ဆင့်ပြောင်းလဲပုံများကို ထိုအချိန်က လွှမ်းမိုးနေခဲ့သော ကမ္ဘာဗဟိုပြုစနစ်ကို ချေပဖျက်သိမ်းပြီး နေဗဟိုပြုစနစ်ကို ထောက်ခံပေးသည့် အဆုံးအဖြတ်ပေးနိုင်သော သက်သေအဖြစ် တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ၁၉၆၁ ခုနှစ်တွင် သောကြာဂြိုဟ်အနီးမှ ဖြတ်သန်းပျံသန်းခဲ့သော [[ဗီနီရာ ၁]] အာကာသယာဉ်သည် သောကြာဂြိုဟ်သို့ ပထမဆုံးအကြိမ် သွားရောက်ခဲ့သည့် အာကာသယာဉ်ဖြစ်ပြီး ဂြိုဟ်အချင်းချင်းကြား ပထမဆုံး အာကာသခရီးစဉ်ကို အောင်မြင်စွာ ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သည်။ သောကြာဂြိုဟ်နှင့်ပတ်သက်သည့် ပထမဆုံးအချက်အလက်များကို ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယမြောက် ဂြိုဟ်အချင်းချင်း အာကာသမစ်ရှင်ဖြစ်သော [[မာရီနာ ၂]] မှတစ်ဆင့် ကမ္ဘာသို့ ပြန်လည်ပေးပို့နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၇ ခုနှစ်တွင် ဂြိုဟ်တစ်လုံးပေါ်သို့ ပထမဆုံး ဝင်ရောက်ထိမှန်သည့် အာကာသယာဉ်ဖြစ်သော [[ဗီနီရာ ၄]] သည် သောကြာဂြိုဟ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ယင်းနောက် ၁၉၇၀ ခုနှစ်တွင် ဂြိုဟ်မျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ဆင်းသက်သည့် [[ဗီနီရာ ၇]] အာကာသယာဉ်ကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ သောကြာဂြိုဟ်၏ ပထမဆုံးဓာတ်ပုံများကိုမူ [[မာရီနာ ၁၀]] အာကာသယာဉ်က ၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် [[ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်]]သို့ သွားရာလမ်းကြောင်း၌ ဆွဲငင်အားအကူအညီရယူရန် သောကြာဂြိုဟ်အနီးမှ ဖြတ်သန်းပျံသန်းစဉ် ရိုက်ကူးနိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်အထိ အခြေအနေအရ ''Solar Orbiter'' အာကာသယာဉ်သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် သောကြာဂြိုဟ်အနီးမှ ဖြတ်သန်းပျံသန်းရန် ခရီးဆက်လက်သွားနေပြီး သောကြာဂြိုဟ်သို့ လွှတ်တင်ရန် နောက်ထပ်စီစဉ်ထားသော မစ်ရှင်မှာ ''Venus Life Finder'' ဖြစ်သည်။ ယင်းမစ်ရှင်ကိုလည်း ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် လွှတ်တင်ရန် စီစဉ်ထားသည်။ ==ရူပ သွင်ပြင်လက္ခဏာများ== {{Multiple image <!-- Layout parameters --> | align = left | direction = vertical | total_width = 365 | caption_align = <!-- left (default), center, right --> | image_style = <!-- bordier:1; (default) --> | image_gap = <!-- 5 (default)--> <!-- image 1 --> | image1 = Terrestrial planet size comp 2024.png | alt1 = | caption1 = နေအဖွဲ့အစည်း အတွင်းပိုင်းဂြိုဟ်များနှင့် ဂြိုဟ်ထုထည်ရှိဝတ္ထုများအား စကေးအချိုးအစားမှန်ဖြင့် ပြသထားသည့် ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၏ ပုံရိပ် ဖြစ်သည်။ ဘယ်မှ ညာသို့ - ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်၊ [[သောကြာဂြိုဟ်]]၊ [[ကမ္ဘာမြေ]]၊ [[လကမ္ဘာ]]၊ [[အင်္ဂါဂြိုဟ်]] နှင့် [[စီးရပ်စ် (ဂြိုဟ်သိမ်)|စီးရီးစ်]] ဂြိုဟ်သိမ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။}} [[File:11214 2023 956 Fig3 HTML.webp|thumb|left|upright=1.3|မတူညီသော လှိုင်းအလျားများဖြင့် ရိုက်ကူးထားသော ဗီးနပ်စ်ဂြိုဟ်]] သောကြာဂြိုဟ်သည် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်းရှိ ကုန်းမြေပြင် သို့မဟုတ် ကျောက်သားဆန်သောဂြိုဟ်လေးစင်းအနက် တစ်စင်းဖြစ်ပြီး [[ကမ္ဘာမြေ]]ကဲ့သို့ ကျောက်သားကိုယ်ထည်ရှိသော ဂြိုဟ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ အရွယ်အစားနှင့် ထုထည်အားဖြင့် ကမ္ဘာမြေနှင့် ဆင်တူသဖြင့် ကမ္ဘာမြေ၏ ''နှမတော်'' သို့မဟုတ် ''အမွှာညီအစ်မ'' ဟု<ref name="Lopes_Gregg_2004"/> မကြာခဏ တင်စားဖော်ပြကြသည်။ သောကြာဂြိုဟ်သည် ၎င်း၏ နှေးကွေးသော လည်ပတ်မှုနှုန်းကြောင့်<ref name="Venus"/> စက်လုံးပုံစံနှင့် အလွန်နီးစပ်သည်။ ၎င်း၏ အချင်းမှာ ၁၂,၁၀၃.၆ ကီလိုမီတာ (၇,၅၂၀.၈ မိုင်) ရှိပြီး ကမ္ဘာ့အချင်းထက် ၆၃၈.၄ ကီလိုမီတာ (၃၉၆.၇ မိုင်) သာ ငယ်သည်။ ၎င်း၏ ထုထည်မှာ ကမ္ဘာ့ထုထည်၏ ၈၁.၅ ရာခိုင်ရာနှုန်း ရှိကာ နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း တတိယမြောက် အသေးဆုံးဂြိုဟ် ဖြစ်လာစေသည်။ သောကြာဂြိုဟ်၏ မြေမျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ အခြေအနေများသည် ကမ္ဘာမြေပေါ်ရှိ အခြေအနေများနှင့် လုံးဝဥဿုံ ကွာခြားနေသည်။ အကြောင်းမှာ ၎င်း၏ သိပ်သည်းသော [[လေထု]]တွင် [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်]] ၉၆.၅ ရာခိုင်ရာနှုန်း ပါဝင်နေပြီး ပြင်းထန်သော ဖန်လုံအိမ်အာနိသင် (Greenhouse effect) ကို ဖြစ်စေကာ ကျန်ရှိသော ၃.၅ ရာခိုင်ရာနှုန်း၏ အများစုမှာ [[နိုက်ထရိုဂျင်]] ဖြစ်သည်။<ref name="Darling_Venus"/><ref>{{Cite web |title=Venus atmosphere, mainly composed of carbon dioxide and nitrogen |url=https://www.aeronomie.be/en/encyclopedia/venus-atmosphere-mainly-composed-carbon-dioxide-and-nitrogen |access-date=2026-03-28 |website=Royal Belgian Institute for Space Aeronomy}}</ref> မျက်နှာပြင် လေထုဖိအားမှာ ၉.၃ မီဂါပါစကယ် (၉၃ ဘား) ရှိပြီး ပျမ်းမျှ မြေမျက်နှာပြင် [[အပူချိန်]]မှာ {{convert|737|K|C F|abbr=on}}ဖြစ်သည်။ ဤအပူချိန်သည် လေထု၏ အဓိကပါဝင်ပစ္စည်းနှစ်မျိုးဖြစ်သော ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်နှင့် နိုက်ထရိုဂျင်တို့၏ အရေးပါမှတ် (Critical point) များထက် မြင့်မားနေသည်။ ထို့ကြောင့် ဗီးနပ်စ်ဂြိုဟ်၏ မျက်နှာပြင်အနီးရှိ လေထုသည် အဓိကအားဖြင့် စူပါခရစ်တီကယ် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက် (Supercritical carbon dioxide) နှင့် စူပါခရစ်တီကယ် နိုက်ထရိုဂျင် အနည်းငယ်တို့ ပါဝင်သော စူပါခရစ်တီကယ်အရည် (Supercritical fluid) အခြေအနေမျိုး ဖြစ်ပေါ်နေသည်။ ===သမိုင်းကြောင်း=== သောကြာဂြိုဟ်အပါအဝင် ကျောက်သားကိုယ်ထည်ရှိသော ကုန်းမြေပြင်ဂြိုဟ်များသည် အဆင့်ငါးဆင့်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ယူဆရသည် - ဖုန်မှုန့်များ အနည်ထိုင်ခြင်း၊ ဂြိုဟ်ငယ်များ (planetesimals) ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ဂြိုဟ်သန္ဓေသားများ (planetary embryos)၊ ဧရာမ ထိတွေ့ရိုက်ခတ်မှုများနှင့် နောက်ဆုံးတွင် လေထု ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ သောကြာဂြိုဟ်မှ ရရှိသော တိုင်းတာချက် ကန့်သတ်ချက်များကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် အချိန်ဇယားကို ပိုမိုအသေးစိတ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်ခြင်း မရှိသေးပေ။<ref>{{cite journal |last1=Lammer |first1=Helmut |last2=Brasser |first2=Ramon |last3=Johansen |first3=Anders |last4=Scherf |first4=Manuel |last5=Leitzinger |first5=Martin |title=Formation of Venus, Earth and Mars: Constrained by Isotopes |journal=Space Science Reviews |date=February 2021 |volume=217 |issue=1 |article-number=7 |doi=10.1007/s11214-020-00778-4 |arxiv=2102.06173 |bibcode=2021SSRv..217....7L }}</ref> သောကြာဂြိုဟ်သည် ၎င်း၏ ပထမဆုံး ဘီလီယံနှစ်ပေါင်းများအတွင်း တက်ကြွသော မြေလွှာချပ်များ (plate tectonics) ရှိခဲ့ဖူးနိုင်ပြီး ယင်းက လေထုအတွင်းရှိ လက်ရှိ နိုက်ထရိုဂျင် ပမာဏကို ဖြစ်ပေါ်စေသော မီးတောင် အခိုးအငွေ့ ထွက်လွှတ်မှုများကို ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် အသက်ရှင်သန်မှုကို ထောက်ပံ့ပေးနိုင်ဖွယ်ရှိသည့် ပိုမို သင့်လျော်သော ပတ်ဝန်းကျင်တစ်ခု ရှိခဲ့ဖူးနိုင်သည်။<ref name="NYT-20231026">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Billions of Years Ago, Venus May Have Had a Key Earthlike Feature – A new study makes the case that the solar system's hellish second planet once may have had plate tectonics that could have made it more hospitable to life. |url=https://www.nytimes.com/2023/10/26/science/venus-plate-tectonics-life.html |date=26 October 2023 |work=The New York Times |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101043615/https://www.nytimes.com/2023/10/26/science/venus-plate-tectonics-life.html |archive-date=1 November 2023 |access-date=21 February 2026}}</ref><ref name="NA-20231026">{{cite journal |last1=Weller |first1=Matthew B. |last2=Evans |first2=Alexander J. |last3=Ibarra |first3=Daniel E. |last4=Johnson |first4=Alexandria V. |title=Venus's atmospheric nitrogen explained by ancient plate tectonics |journal=Nature Astronomy |date=26 October 2023 |volume=7 |issue=12 |pages=1436–1444 |doi=10.1038/s41550-023-02102-w |bibcode=2023NatAs...7.1436W }}</ref> ကမ္ဘာနှင့်တူသော ဂြိုဟ်များ၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုနှင့် ၎င်းတို့၏ အသက်ရှင်သန်နိုင်စွမ်းကို သုတေသနပြုလုပ်ရန်အတွက် သောကြာဂြိုဟ်သည် စိတ်ဝင်စားဖွယ် လေ့လာစရာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၎င်း၏ လက်ရှိလေထုအတွင်းရှိ ဓာတ်ငွေ့ ပြိုကွဲမှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်အရ သောကြာဂြိုဟ်၏ မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုသည် [[သမုဒ္ဒရာ]]များ ဖန်တီးရန်အတွက် ရေပမာဏ အလွန်အမင်း နည်းပါးလွန်းသည်ကို ပြသနေပြီး သောကြာဂြိုဟ်သည် ၎င်း၏ သမိုင်းကြောင်း တစ်လျှောက်လုံးတွင် အသက်ရှင်သန်ရန် မသင့်လျော်သော ကမ္ဘာတစ်ခုသာ ဖြစ်ခဲ့ဖွယ်ရှိကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="NA-20241202">{{cite journal |first1=Tereza | last1=Constantinou |first2=Oliver | last2=Shorttle |first3=Paul B. | last3=Rimmer | title = A dry Venusian interior constrained by atmospheric chemistry. | journal = Nature Astronomy | volume = 9 | pages=189–198 | date = 2 December 2024 | doi= 10.1038/s41550-024-02414-5|bibcode = 2023PNAS..12009751W | pmid=36877840| arxiv=2412.01879 }}</ref><ref>{{cite news |title=Researchers deal a blow to theory that Venus once had liquid water on its surface. |url=https://www.cam.ac.uk/research/news/researchers-deal-a-blow-to-theory-that-venus-once-had-liquid-water-on-its-surface |date=2 December 2024 |work=University of Cambridge }}</ref> ===အနာဂါတ်=== နောင်နှစ်ပေါင်း ၇ ဘီလီယံမှ ၈ ဘီလီယံခန့်အကြာတွင် နေသည် [[ဧရာမ ကြယ်နီ]] အဆင့်သို့ ရောက်ရှိလာမည်ဖြစ်သည်။ ထိုအချိန်တွင် သောကြာဂြိုဟ်နှင့် [[မာကျူရီဂြိုဟ်]]တို့သည် နေနှင့်အတူ ပျက်စီးပျောက်ကွယ်သွားမည်ဟု ခန့်မှန်းထားကြသည်။ ထို့အပြင် ကမ္ဘာမြေနှင့် [[လကမ္ဘာ]]တို့လည်း ပျက်စီးသွားနိုင်ခြေ ရှိသည်။<ref>{{Cite web |date=11 December 2018 |title=Chapter 6: Aging Into Gianthood - NASA Science |work=NASA Science |url=https://science.nasa.gov/exoplanets/resources/life-and-death/chapter-6/ |access-date=2025-09-07}}</ref> ==ဘူမိဗေဒ== {{Multiple image <!-- Layout parameters -->| align = left | direction = vertical | total_width = 340 | caption_align = <!-- left (default), center, right --> | image_style = <!-- bordier:1; (default) --> | image_gap = <!-- 5 (default)--> <!-- image 1 -->| image1 = 2438_pioneer_venus_map_of_venus.jpg | alt1 = | caption1 = အရောင်များဖြင့် ခွဲခြားဖော်ပြထားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင် အမြင့်မြေပုံဖြစ်ပြီး မြင့်မားသော ကုန်းမြေဒေသကြီးများကို အဝါရောင်ဖြင့် ဖော်ပြထားကာ သောကြာဂြိုဟ်၏ အခြားအသေးစား မြေမျက်နှာသွင်ပြင်များကိုလည်း ပြသထားသည်။ <!-- image 2-->| image2 = Venus globe.jpg | alt2 = | caption2 = သောကြာဂြိုဟ်၏ မျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ ရေဒါအချက်အလက်များကို စက်လုံးပုံစံဖြင့် ဖော်ပြထားပြီး မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ဆိုင်ရာ အင်္ဂါရပ်များကို ထင်ရှားစွာ ပြသထားသည် (၁၉၈၉ ခုနှစ်၊ မက်ဂျဲလန် အာကာသယာဉ်)။ ပုံတွင် အသုံးပြုထားသော အရောင်များသည် သာမန်မျက်စိဖြင့် မြင်ရသည့် အလင်းရောင်အောက်ရှိ သောကြာဂြိုဟ်၏ မျက်နှာပြင်အရောင်ကို ကိုယ်စားမပြုပါ။<ref>{{cite web | last=Koren | first=Marina | title=Our Solar System in True Color Is Really Something Else | website=The Atlantic | date=3 February 2022 | url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2022/02/venus-true-color-solar-system/621460/ | access-date=24 June 2025}}</ref> }} ၂၀ ရာစုအတွင်း အာကာသစူးစမ်းရှာဖွေရေးယာဉ်များက လျှို့ဝှက်ချက်အချို့ကို ဖော်ထုတ်ပေးနိုင်ခဲ့သည့်အချိန်အထိ သောကြာဂြိုဟ်၏ မြေမျက်နှာပြင်သည် ခန့်မှန်းတွေးဆစရာ တစ်ခုအဖြစ် ရှိနေခဲ့သည်။ ၁၉၇၅ ခုနှစ်နှင့် ၁၉၈၂ ခုနှစ်တို့တွင် ဆင်းသက်ခဲ့သော ဗင်နီရာ (Venera) ဆင်းသက်ယာဉ်များသည် အနည်အနှစ်များနှင့် အတော်အတန် ထောင့်ချွန်သော ကျောက်တုံးများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းနေသည့် မြေမျက်နှာပြင်၏ ပုံရိပ်များကို ပြန်လည်ပေးပို့ခဲ့သည်။ ၁၉၉၀-၉၁ ခုနှစ်တွင် မက်ဂျလန် (Magellan) ယာဉ်က မြေမျက်နှာပြင်ကို အသေးစိတ် မြေပုံရေးဆွဲနိုင်ခဲ့သည်။ ကျယ်ပြန့်သော မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုများ ရှိခဲ့သည့် အထောက်အထားများ တွေ့ရှိရပြီး လေထုအတွင်းရှိ ဆာလဖာ ဒိုင်အောက်ဆိုဒ် ပမာဏ အပြောင်းအလဲများက တက်ကြွနေသော မီးတောင်များ ရှိနေနိုင်ကြောင်း ညွှန်ပြနေပေသည်။<ref name="Esposito_1984"/><ref name="Bullock_Grinspoon_2001"/> [[File:V13 vg261 262.tif|thumb|upright=1.3|[[ဗီနီရာ ၁၃]] ဆင်းသက်ယာဉ်၏ ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ မျက်နှာပြင်ကို အရောင်ဖြည့်ပြုပြင်ထားသော ဓာတ်ပုံ။]] သောကြာဂြိုဟ်၏ မျက်နှာပြင်ဧရိယာ၏ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်ကို ချောမွေ့သော မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် လွင်ပြင်များက ဖုံးလွှမ်းထားသည်။ ၎င်းတို့အနက် ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မှာ အရေးအကြောင်းကဲ့သို့သော တောင်တန်းငယ်များ (Wrinkle ridges) ပါဝင်သည့် လွင်ပြင်များဖြစ်ပြီး ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မှာ ချောမွေ့သော လွင်ပြင်များ သို့မဟုတ် အမြှေးပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော လွင်ပြင်များ (Lobate plains) ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Basilevsky_Head_1995"/> ကျန်ရှိသော မျက်နှာပြင်ဧရိယာကို ကုန်းမြင့်တိုက်ကြီးနှစ်ခု (Highland continents) က ဖွဲ့စည်းထားသည်။ တစ်ခုမှာ ဂြိုဟ်၏ မြောက်ဘက်ခြမ်းတွင် တည်ရှိပြီး အခြားတစ်ခုမှာ အီကွေတာမျဉ်း၏ တောင်ဘက်အနီးတွင် တည်ရှိသည်။ မြောက်ဘက်ရှိ ကုန်းမြင့်တိုက်ကြီးကို အစ်ရှ်တာ တယ်ရာ( Ishtar Terra) ဟု ခေါ်သည်။ ဘေဘီလုံ ဒဏ္ဍာရီလာ အချစ်နတ်ဘုရားမ Ishtar ကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးထားခြင်းဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရွယ်အစားမှာ [[ဩစတြေးလျတိုက်]]နှင့် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် တူညီသည်။ Maxwell Montes ဟုခေါ်သော တောင်တန်းကြီးသည် Ishtar Terra အတွင်းတွင် တည်ရှိသည်။ တောင်ဘက်ရှိ ကုန်းမြင့်တိုက်ကြီးကိုမူ အက်ဖရိုဒိုက်တယ်ရာ (Aphrodite Terra) ဟု ခေါ်သည်။ [[ဂရိဒဏ္ဍာရီ]]လာ အချစ်နတ်ဘုရားမကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးထားခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Kaufmann"/> ၎င်းသည် ကုန်းမြင့်ဒေသနှစ်ခုအနက် ပိုမိုကြီးမားပြီး [[တောင်အမေရိကတိုက်]]နှင့် အရွယ်အစား အကြမ်းဖျင်းတူညီသည်။ ဤဒေသ၏ မျက်နှာပြင်အများအပြားကို အက်ကွဲကြောင်းများ (Fractures) နှင့် ပြတ်ရွေ့ကြောများ (Faults) ကွန်ရက်များက ဖုံးလွှမ်းထားသည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ဗီးနပ်စ်ဂြိုဟ်ပေါ်၌ ချော်ရည်စီးဆင်းမှု (Lava flow) ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကြောင်း သက်သေအထောက်အထားအသစ်များကို တွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=March 15, 2023 |title=Venus is volcanically alive, stunning new find shows |url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/venus-is-volcanically-alive |access-date=2026-03-28 |website=Science}}National Geographic [https://www.nationalgeographic.com/science/article/venus-is-volcanically-alive (2024) Venus is volcanically alive]</ref> ဥပမာအားဖြင့် ဒိုင်းပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော မီးတောင် (Shield volcano) ဖြစ်သည့် Sif Mons နှင့် ပြန့်ပြူးသော လွင်ပြင်တစ်ခုဖြစ်သည့် Niobe Planitia တို့တွင် ချော်ရည်စီးဆင်းမှုများ ရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိထားသည်။ မီးတောင်ထိပ်ဝရှိ ချိုင့်ဝှမ်းကြီးများ (Calderas) ကိုလည်း မြင်တွေ့နိုင်သည်။ ဗီးနပ်စ်ဂြိုဟ်တွင် [[ဥက္ကာခဲ]]များ ဝင်တိုက်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ချိုင့်ဝှမ်းများ (Impact craters) အရေအတွက် နည်းပါးသည်။ ယင်းအချက်က ဂြိုဟ်၏ မျက်နှာပြင်သည် သက်တမ်းအားဖြင့် နုသေးကြောင်း ဖော်ပြနေပြီး သက်တမ်းကို နှစ်သန်းပေါင်း ၃၀၀ မှ ၆၀၀ အတွင်းဟု ခန့်မှန်းထားသည်။<ref name="Nimmo98"/><ref name="Strom1994"/> ကျောက်သားဂြိုဟ်များတွင် တွေ့ရလေ့ရှိသော ဥက္ကာခဲကျင်းများ၊ တောင်များနှင့် ချိုင့်ဝှမ်းများအပြင် ဗီးနပ်စ်ဂြိုဟ်တွင် ထူးခြားသော မျက်နှာပြင်သွင်ပြင်များလည်း ရှိသည်။ ၎င်းတို့တွင် “Farra” ဟုခေါ်သော အပေါ်မျက်နှာပြင် ပြန့်ပြူးသည့် မီးတောင်ဆိုင်ရာ သွင်ပြင်များ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ပန်ကိတ်မုန့်များနှင့် အနည်းငယ်ဆင်တူပြီး အချင်း ၂၀ မှ ၅၀ ကီလိုမီတာ (၁၂ မှ ၃၁ မိုင်) အထိရှိကာ အမြင့် ၁၀၀ မှ ၁,၀၀၀ မီတာ (၃၃၀ မှ ၃,၂၈၀ ပေ) အထိ ရှိသည်။ “Novae” ဟုခေါ်သော ဗဟိုချက်မှ ကြယ်ပုံစံအတိုင်း ဖြာထွက်နေသည့် အက်ကွဲကြောင်းစနစ်များလည်း ရှိသည်။ ထို့အပြင် ပင့်ကူအိမ်ပုံစံနှင့် ဆင်တူပြီး ဗဟိုချက်မှ ဖြာထွက်သော အက်ကွဲကြောင်းများနှင့် စက်ဝိုင်းပုံ အက်ကွဲကြောင်းများ ပါဝင်သည့် သွင်ပြင်များကို “Arachnoids” ဟု ခေါ်သည်။ “Coronae” ဟုခေါ်သော စက်ဝိုင်းပုံ အက်ကွဲကြောင်းကွင်းများလည်း ရှိပြီး တစ်ခါတစ်ရံ ၎င်းတို့ပတ်လည်တွင် ချိုင့်ဝှမ်းပုံစံ နိမ့်ကျနေသော နေရာများကို တွေ့ရသည်။ ဤသွင်ပြင်များအားလုံးသည် မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ==လေထုနှင့် ရာသီဥတု== [[File:Venus - December 23 2016.png|thumbnail|[[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]]ဖြင့် ပုံရိပ်ဖော်ကြည့်ရှုခြင်းမှတစ်ဆင့် မြင်တွေ့နိုင်သော သောကြာဂြိုဟ်၏ လေထုအတွင်းရှိ တိမ်ဖွဲ့စည်းပုံ။]] သောကြာဂြိုဟ်၏ ထူထဲသော [[လေထု]]ကို [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်]] ၉၆.၅ ရာခိုင်ရာနှုန်းနှင့် [[နိုက်ထရိုဂျင်]] ၃.၅ ရာခိုင်ရာနှုန်းတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး ၎င်းတို့နှစ်မျိုးစလုံးသည် ဂြိုဟ်၏ မြေမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ရေသိပ်သည်းဆ၏ ၆.၅ ရာခိုင်ရာနှုန်း ရှိသော<ref name="u3r1a"/> သိပ်သည်းဆပါရှိသည့် ဆူပါခရစ်တစ် အရည်များ (supercritical fluids) အဖြစ် တည်ရှိကြကာ ဆာလဖာ ဒိုင်အောက်ဆိုဒ် အပါအဝင်<ref name="SolarSystemEncyclopedia"/> အခြားဓာတ်ငွေ့အနည်းငယ်လည်း ပါဝင်သည်။ လေထု၏ ထုထည်သည် ကမ္ဘာမြေ၏ လေထုထက် ၉၂ ဆ ပိုမိုလေးလံပြီး မျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ ဖိအားမှာ ကမ္ဘာ့လေထုဖိအားထက် ၉၃ ဆခန့် ပိုမိုများပြားသည်။ ဤဖိအားသည် ကမ္ဘာ့သမုဒ္ဒရာမျက်နှာပြင်အောက် ရေအနက် {{convert|1|km|mi|frac=8|abbr=on}} ခန့်တွင် ရှိသော ဖိအားနှင့် ညီမျှသည်။ မြေမျက်နှာပြင်ရှိ သိပ်သည်းဆမှာ {{Convert|65|kg/m3|lb/ft3|abbr=on}} ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် ရေသိပ်သည်းဆ၏ ၆.၅ ရာခိုင်ရာနှုန်း သို့မဟုတ် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်ရှိ ကမ္ဘာ့လေထု အပူချိန် {{convert|20|C|K C F|0|order=out}} ထက် အဆ ၅၀ ပိုမို သိပ်သည်းသည်။ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ် ကြွယ်ဝသော ဤလေထုသည် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်း အပြင်းထန်ဆုံး ဖန်လုံအိမ် အကျိုးသက်ရောက်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီး အနည်းဆုံး {{convert|462|C|K C F|order=out}}ရှိသော မြေမျက်နှာပြင် အပူချိန်များကို ဖန်တီးပေးသည်။<ref name="nasa_venus"/><ref name="CWRU_2006"/> ဤအချက်ကြောင့် သောကြာဂြိုဟ်သည် ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်ထက်ပင် ပိုမိုပူပြင်းလာစေသည်။<ref name="Lewis_2004"/> သောကြာဂြိုဟ်သည် [[ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်]]ထက် နေနှင့် နှစ်ဆနီးပါး ဝေးကွာပြီး ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ် ရရှိသည့် နေရောင်ခြည် စွမ်းအင်၏ လေးပုံတစ်ပုံခန့် (၂,၆၀၀ ဝပ်/စတုရန်းမီတာ၊ ကမ္ဘာ့ထက် နှစ်ဆ) သာ ရရှိသော်လည်း ဤကဲ့သို့ ပိုမိုပူပြင်းနေခြင်း ဖြစ်သည်။ အရှိန်မြှင့် ဖန်လုံအိမ် အကျိုးသက်ရောက်မှု (runaway greenhouse effect) ကြောင့် [[ကားလ် ဆေဂန်]]ကဲ့သို့သော သိပ္ပံပညာရှင်များက ဗီးနပ်စ်ကို ကမ္ဘာမြေပေါ်ရှိ ရာသီဥတု ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှုများနှင့် ချိတ်ဆက်ထားသော သတိပေးချက်နှင့် သုတေသန ရည်မှန်းချက် တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Newitz 2013"/> ထို့ကြောင့် သောကြာဂြိုဟ်ကို ဖန်လုံအိမ်ဂြိုဟ် (greenhouse planet) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref name="Landis2003"/><ref>{{cite web | last=Querol | first=Ricardo de | title='Cosmos': Carl Sagan was right (and we didn't pay much attention to him) | website=EL PAÍS English | date=28 April 2023 | url=https://english.elpais.com/opinion/2023-04-28/cosmos-carl-sagan-was-right-and-we-didnt-pay-much-attention-to-him.html | access-date=12 March 2025}}</ref> သောကြာဂြိုဟ်၏ လေထုတွင် ကမ္ဘာ့လေထုနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက မူလကတည်းက ရှိနေခဲ့သော [[နိုဘယ်ဂက်စ်]] ပိုမိုကြွယ်ဝစွာ ပါဝင်သည်။<ref name="Halliday_2020"/> ဤသို့ ကြွယ်ဝနေခြင်းသည် သောကြာဂြိုဟ်၏ ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်သည် အစောပိုင်းကာလတွင် ကမ္ဘာနှင့် ကွဲပြားသွားခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။ ဤကြွယ်ဝမှုကို ရှင်းပြရန် အလွန်ကြီးမားသော [[ကြယ်တံခွန်]]တစ်ခု ဝင်တိုက်ခဲ့ခြင်း<ref name="Owen_et_al_1992"/> သို့မဟုတ် နေကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သော ဓာတ်ငွေ့နှင့် ဖုန်မှုန့်တိမ်တိုက်မှ ပိုမိုကြီးမားသော မူလလေထုကို စုဆောင်းရရှိခဲ့ခြင်းတို့ကို ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော အကြောင်းရင်းများအဖြစ် အဆိုပြုထားကြသည်။ လေ့လာမှုများအရ လွန်ခဲ့သော နှစ်ဘီလီယံပေါင်းများစွာက သောကြာဂြိုဟ်၏ လေထုသည် အစောပိုင်းကမ္ဘာကို ဝန်းရံထားသော လေထုနှင့် များစွာဆင်တူနေနိုင်ပြီး မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် အရည်အခြေအနေရှိသော ရေများ အများအပြား ရှိခဲ့နိုင်သည်။<ref name="Ernst 2022"/><ref name="Way Del Genio 2020 p."/><ref name="Way Del Genio Kiang Sohl 2016 pp. 8376–8383"/> နှစ်သန်းပေါင်း ၆၀၀ မှ နှစ်ဘီလီယံပေါင်းများစွာအထိ ကြာမြင့်ခဲ့သော ကာလတစ်ခုအပြီးတွင်<ref name="baas39_540"/> နေ၏ အလင်းရောင်ထုတ်လွှတ်မှု တိုးလာခြင်းနှင့် ဖြစ်နိုင်ခြေအရ ကြီးမားသော မီးတောင်ကျောက်လွှာများ ဖြစ်ပေါ်စေသည့် လှုပ်ရှားမှုတို့ကြောင့် မူလရေများ အငွေ့ပျံသွားခဲ့သည်။<ref name="Steigerwald 2022"/> လေထုအတွင်း ရေငွေ့အပါအဝင် ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့များသည် အရေးပါသော သတ်မှတ်ပမာဏတစ်ခုသို့ ရောက်ရှိသွားသောအခါ ထိန်းမနိုင်သိမ်းမရ ဖန်လုံအိမ် အကျိုးသက်ရောက်မှု ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။<ref name="Kasting"/> အပူစွမ်းအင် ထိန်းသိမ်းနိုင်စွမ်း (thermal inertia) နှင့် အောက်ခြေလေထုအတွင်း လေပြင်းများမှတစ်ဆင့် အပူလွှဲပြောင်းပေးမှုတို့ကြောင့် သောကြာဂြိုဟ်သည် နှေးကွေးစွာ လည်ပတ်နေသော်လည်း နေဘက်သို့ မျက်နှာမူထားသော ကမ္ဘာလုံးခြမ်း (hemisphere) နှင့် နေဘက်သို့ မျက်နှာမူမထားသော ကမ္ဘာလုံးခြမ်းတို့အကြား မြေမျက်နှာပြင် အပူချိန်မှာ သိသိသာသာ ကွာခြားမှု မရှိပေ။ မြေမျက်နှာပြင်နားရှိ လေတိုက်နှုန်းမှာ တစ်နာရီလျှင် ကီလိုမီတာ အနည်းငယ်နှုန်းဖြင့် နှေးကွေးသော်လည်း မြေမျက်နှာပြင်ရှိ လေထု၏ သိပ်သည်းဆ အလွန်မြင့်မားခြင်းကြောင့် အတားအဆီးများကို ကြီးမားသော တွန်းအားဖြင့် သက်ရောက်စေနိုင်ပြီး မြေမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ဖုန်မှုန့်များနှင့် ကျောက်စရစ်ခဲငယ်များကို သယ်ဆောင်သွားစေနိုင်သည်။ ဤလေထု ဖိအား [[အပူချိန်]]နှင့် [[အောက်ဆီဂျင်]] ကင်းမဲ့မှုတို့ မရှိလျှင်တောင်မှ လေထုသိပ်သည်းဆ တစ်ခုတည်းကြောင့်ပင် လူသားတစ်ဦးအနေဖြင့် သောကြာဂြိုဟ်ပေါ်တွင် လမ်းလျှောက်သွားလာရန် အလွန်ခက်ခဲမည် ဖြစ်သည်။<ref name="Moshkin_et_al_1979"/> သိပ်သည်းသော ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်လွှာ၏ အထက်တွင် မျက်နှာပြင်အထက် ၄၅ ကီလိုမီတာမှ ၇၀ ကီလိုမီတာအထိ အမြင့်၌ ထူထပ်သော တိမ်လွှာများ ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=New details on venusian clouds revealed |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/New_details_on_venusian_clouds_revealed |publisher=European Space Agency |date=2008}}</ref> ဤတိမ်များသည် အဓိကအားဖြင့် ဆာလဖျူရစ်အက်ဆစ် (Sulphuric acid) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ [[ဆာလဖျူရစ်အက်ဆစ်]]သည် ဆာလဖာဒိုင်အောက်ဆိုဒ် မော်လီကျူးများနှင့် ရေတို့ ဓာတ်ပြုရာတွင် [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]]က ဓာတ်ပြုမှုကို အားပေးကူညီခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာပြီး<ref>{{cite web |title=Acid clouds and lightning |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Acid_clouds_and_lightning |publisher=European Space Agency}}</ref> နောက်ဆုံးတွင် ဆာလဖျူရစ်အက်ဆစ် ဟိုက်ဒရိတ် (Sulphuric acid hydrate) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။<ref>{{cite conference |last1=Delitsky |first1=M. L. |last2=Baines |first2=K. H. |title=Chemistry in the Venus clouds: Sulfuric acid reactions and freezing behavior of aqueous liquid droplets |conference=AAS/Division for Planetary Sciences Meeting Abstracts #47 |date=2015 |volume=47 |bibcode=2015DPS....4721702D }}</ref> ထို့အပြင် တိမ်များတွင် ဖယ်ရစ် ကလိုရိုက် (Ferric chloride) ခန့်မှန်းခြေ ၁% ပါဝင်သည်။<ref name="kras006"/><ref name="Krasnopolsky_2006"/> တိမ်မှုန်များတွင် ဖယ်ရစ် ဆာလဖိတ် (Ferric sulfate)၊ အလူမီနီယမ် ကလိုရိုက် (Aluminium chloride) နှင့် ဖော့စဖောရစ် အန်ဟိုက်ဒရိုက် (Phosphoric anhydride) တို့လည်း ပါဝင်နိုင်သည်။ အမြင့်အဆင့်မတူညီသော တိမ်လွှာများတွင် ပါဝင်ဖွဲ့စည်းမှုနှင့် တိမ်မှုန်အရွယ်အစား ဖြန့်ဝေပုံတို့ ကွဲပြားကြသည်။<ref name="kras006"/> ဤတိမ်လွှာများသည် ဂြိုဟ်တစ်ခုလုံးကို ဖုံးအုပ်ထားသောကြောင့် မျက်နှာပြင်ကို တိုက်ရိုက်မြင်တွေ့လေ့လာရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။<ref>{{cite journal |last1=Knollenberg |first1=R. G. |last2=Hansen |first2=J. |last3=Ragent |first3=B. |last4=Martonchik |first4=J. |last5=Tomasko |first5=M. |date=May 1977 |title=The clouds of Venus |url=https://archive.org/details/space-science-review_1977-05_20_3/page/329 |journal=Space Science Reviews |volume=20 |issue=3 |pages=329–354 |doi=10.1007/BF02186469 |bibcode=1977SSRv...20..329K }}</ref> လေထုသိပ်သည်းမှုနှင့် အလင်းပြန်အားကောင်းသော တိမ်များကြောင့် သောကြာဂြိုဟ်၏ အလင်းပြန်နိုင်စွမ်း (Albedo) သည် ၀.၆၈ အထိ မြင့်မားသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းပေါ်သို့ ကျရောက်လာသော နေရောင်ခြည်၏ ၇၀% နီးပါးကို ပြန်လည်ထင်ဟပ်စေခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |first1=Wolfgang |last1=Demtröder |title=Astrophysics |series=Undergraduate Lecture Notes in Physics |date=2024 |doi=10.1007/978-3-031-22135-4 |isbn=978-3-031-22133-0 |page=64 }}</ref><ref name="Mallama_et_al"/> တိမ်ဖုံးလွှမ်းမှုသည် အမြဲတမ်းနီးပါး ရှိနေသောကြောင့် သောကြာဂြိုဟ်သည် ကမ္ဘာထက် နေနှင့် ပိုမိုနီးကပ်နေသော်လည်း မျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ရောက်ရှိလာသော နေရောင်ခြည်ပမာဏမှာ ပိုမိုနည်းပါးသည်။ ရရှိလာသော နေရောင်ခြည်၏ ၁၀% ခန့်သာ မျက်နှာပြင်သို့ ရောက်ရှိနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် နေ့အချိန်တွင် မျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ ပျမ်းမျှအလင်းရောင်ပြင်းအားမှာ ၁၄,၀၀၀ Lux ခန့်သာ ရှိသည်။ ယင်းပမာဏသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တိမ်ထူထပ်နေသော နေ့တစ်နေ့၌ ရရှိသော အလင်းရောင်ပမာဏနှင့် ဆင်တူသည်။<ref name="sci_news_1976"/> သောကြာဂြိုဟ်၏ လေထုသည် ၎င်း၏အစိုင်အခဲမျက်နှာပြင်ထက် များစွာပိုမိုမြန်ဆန်စွာ လည်ပတ်နေသည်။<ref>{{cite journal |last1=Sánchez-Lavega |first1=Agustín |last2=Lebonnois |first2=Sebastien |last3=Imamura |first3=Takeshi |last4=Read |first4=Peter |last5=Luz |first5=David |title=The Atmospheric Dynamics of Venus |journal=Space Science Reviews |date=November 2017 |volume=212 |issue=3–4 |pages=1541–1616 |doi=10.1007/s11214-017-0389-x |bibcode=2017SSRv..212.1541S }}</ref> ဤဖြစ်စဉ်ကို လေထုလွန်ကဲလည်ပတ်မှု (Atmospheric super-rotation) ဟု ခေါ်သည်။ ယင်းကြောင့် တိမ်ထိပ်ပိုင်းတွင် တစ်နာရီလျှင် ကီလိုမီတာ ၃၀၀ (တစ်နာရီလျှင် ၁၈၅ မိုင်) အထိ ပြင်းထန်သော လေတိုက်နှုန်းများ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ထိုလေများသည် သောကြာဂြိုဟ်ကို လေးရက်ခန့်အတွင်း တစ်ပတ်ပြည့် လှည့်ပတ်နိုင်ပြီး ဂြိုဟ်၏ ကိုယ်ပိုင်လည်ပတ်နှုန်းထက် အဆ ၆၀ ခန့် ပိုမြန်သည်။<ref name="Rossow_et_al_1990"/> ကမ္ဘာပေါ်တွင်မူ အပြင်းထန်ဆုံးလေများ၏ အမြန်နှုန်းသည် ကမ္ဘာ့လည်ပတ်နှုန်း၏ ၁၀% မှ ၂၀% ခန့်သာ ရှိသည်။ သောကြာဂြိုဟ်သည် မြင်နိုင်သော အလင်းရောင်ဖြင့် ကြည့်ရှုသောအခါ ထူးခြားသော အသွင်အပြင်များ မရှိသကဲ့သို့ မြင်ရသော်လည်း [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]]ဖြင့် ကြည့်လျှင် အစင်းကြောင်းများနှင့် အလွှာလိုက်ပုံစံများကို တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့၏ မူလဖြစ်ပေါ်လာပုံကို ယခုအချိန်အထိ အတိအကျ မသတ်မှတ်နိုင်သေးပေ။ ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်ကို စုပ်ယူမှုသည် အောက်ဆီဂျင်နှင့် ဆာလဖာတို့ ပါဝင်သော OSSO ဒြပ်ပေါင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ ထိုဒြပ်ပေါင်းတွင် ဆာလဖာအက်တမ်နှစ်ခုကြား၌ နှစ်ထပ်နှောင်ကြိုးတစ်ခု ရှိပြီး “cis” နှင့် “trans” ဟူသော ပုံစံနှစ်မျိုးဖြင့် တည်ရှိနိုင်သည်။ အခြားဖြစ်နိုင်ခြေတစ်ခုမှာ {{chem2|S2}} မှ {{chem2|S8}} အထိ ဖွဲ့စည်းထားသော ပိုလီ ဆာလဖာ ဒြပ်ပေါင်းများကြောင့် ဖြစ်နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite journal |display-authors=etal|last1=Antonio Francés-Monerris |title=Photochemical and thermochemical path- ways to S{{sub|2}} and polysulfur formation in the atmosphere of Venus |journal=Nature Communications |date=30 Jul 2022 |volume=13 |issue=1 |article-number=4425 |doi=10.1038/s41467-022-32170-x |doi-access=free|pmid=35907911 |pmc=9338966}}</ref> သောကြာဂြိုဟ်တွင် ရာသီဥတုများ မရှိသော်လည်း ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များက ၎င်း၏လေထုအတွင်း နေရောင်ခြည်စုပ်ယူမှုသည် စက်ဝန်းပုံစံဖြင့် ပြောင်းလဲနေကြောင်း ဖော်ထုတ်တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ဤပြောင်းလဲမှုသည် အပေါ်ပိုင်းတိမ်လွှာများအတွင်း ဆိုင်းငံ့တည်ရှိနေသော အလင်းပိတ်ပြီး အလင်းစုပ်ယူနိုင်သည့် အမှုန်များကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ ဤပြောင်းလဲမှုကြောင့် သောကြာဂြိုဟ်၏ လတ္တီကျုမျဉ်းများတစ်လျှောက် တိုက်ခတ်သော လေများ၏ အမြန်နှုန်းတွင် ပြောင်းလဲမှုများကို တွေ့ရှိရသည်။ ထို့အပြင် ယင်းပြောင်းလဲမှုများသည် နေ၏ ၁၁ နှစ်ကြာ နေအစက်အပြောက်စက်ဝန်းနှင့် အချိန်ကာလအလိုက် အတက်အကျ တိုက်ဆိုင်နေသည့်ပုံစံကိုလည်း တွေ့ရသည်။<ref name="TAJ-20190826"/> သောကြာဂြိုဟ်၏ မျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ လေထု၏ အရောင်နှင့် အသံတို့ကို<ref>{{cite web | title=Venera 14 : Soviet Academy of Sciences: Free Download, Borrow, and Streaming: Internet Archive | website=Internet Archive | date=23 October 2016 | url=https://archive.org/details/venera-14-venus-recording | access-date=2 June 2025}}</ref> မှတ်တမ်းတင်ထားပြီး [[ကောင်းကင်]]သည် လိမ္မော်ရောင်နှင့် အဝါရောင်ရောစပ်သော အရောင်ရှိကာ အမြင့်ပိုင်းသို့ ရောက်လာသည်နှင့်အမျှ အဖြူရောင်သို့ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲသွားသည်။<ref>{{cite journal |last1=Moroz |first1=V. I. |last2=Golovin |first2=Yu. M. |last3=Ekonomov |first3=A. P. |last4=Moshkin |first4=B. E. |last5=Parfent'ev |first5=N. A. |last6=San'ko |first6=N. F. |title=Spectrum of the Venus day sky |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1980-03-20_284_5753/page/243 |journal=Nature |date=March 1980 |volume=284 |issue=5753 |pages=243–244 |doi=10.1038/284243a0 |bibcode=1980Natur.284..243M }}</ref> ==ပတ်လမ်းနှင့် လည်ပတ်ခြင်း== [[File:Solar system orrery inner planets.gif|alt=Mars circling the Sun further and slower than Earth|thumb|upright=1.1|သောကြာဂြိုဟ်သည် နေနှင့် အနီးဆုံးဂြိုဟ်များအနက် ဒုတိယမြောက်ဂြိုဟ်ဖြစ်ပြီး<ref name="d803">{{cite web | title=Venus | publisher=NASA Science | date=2023-05-31 | url=https://science.nasa.gov/venus/ | access-date=2026-08-16}}</ref> နေကို တစ်ပတ်ပြည့် လှည့်ပတ်ရန် ၂၂၄ ရက်ခန့် ကြာမြင့်သည်။]] သောကြာဂြိုဟ်သည် နေကို ပျမ်းမျှအကွာအဝေး ၀.၇၂ AU (ကီလိုမီတာ ၁၀၈ သန်း၊ မိုင် ၆၇ သန်း) ခန့်မှ လှည့်ပတ်နေပြီး နေကို တစ်ပတ်ပြည့် လှည့်ပတ်ရန် ၂၂၄.၇ ရက် ကြာမြင့်သည်။ ၇.၉၉၈ နှစ်အတွင်း နေကို ၁၃ ပတ် လှည့်ပတ်နိုင်သောကြောင့် ကမ္ဘာ့ကောင်းကင်တွင် ၎င်း၏တည်နေရာသည် ရှစ်နှစ်တစ်ကြိမ်နီးပါး တူညီသောပုံစံဖြင့် ပြန်လည်ပေါ်လာသည်။ ဂြိုဟ်အားလုံး၏ ပတ်လမ်းများသည် ဘဲဥပုံဖြစ်ကြသော်လည်း လက်ရှိအချိန်တွင် သောကြာဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းသည် စက်ဝိုင်းပုံနှင့် အနီးစပ်ဆုံးဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ပတ်လမ်းဘဲဥပုံဖြစ်မှုကို ဖော်ပြသော ကိန်းတန်ဖိုး (Orbital eccentricity) သည် ၀.၀၁ ထက် နည်းသည်။<ref name="fact"/> အစောပိုင်း နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း ဂြိုဟ်များ၏ ပတ်လမ်းလှုပ်ရှားမှုများကို ကွန်ပျူတာဖြင့် ပုံစံတူစမ်းသပ်လေ့လာမှုများအရ သောကြာဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းဘဲဥပုံဖြစ်မှုသည် ယခင်က လက်ရှိထက် များစွာပိုမိုကြီးမားခဲ့နိုင်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ထိုအချိန်က ယင်းတန်ဖိုးသည် ၀.၃၁ အထိ ရောက်ရှိခဲ့နိုင်ပြီး အစောပိုင်းကာလ၏ ရာသီဥတု ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုအပေါ်လည်း သက်ရောက်မှုရှိခဲ့နိုင်သည်။<ref name="psj_1_42"/> သောကြာဂြိုဟ်သည် နောက်ပြန်လည်ပတ်မှု (Retrograde rotation) ရှိသော ဂြိုဟ်ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ [[ကမ္ဘာ]]အပါအဝင် ဂြိုဟ်အများစုနှင့် မတူဘဲ ၎င်းသည် မိမိဝင်ရိုးပေါ်တွင် နာရီလက်တံအတိုင်း လည်ပတ်နေပြီး နေကို နာရီလက်တံပြောင်းပြန် ဦးတည်ချက်ဖြင့် လှည့်ပတ်နေခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သောကြာဂြိုဟ်၏ ကြယ်ရက် (Sidereal day) သည် ကမ္ဘာ့ရက် ၂၄၃ ရက် ကြာမြင့်ပြီး သောကြာဂြိုဟ်၏ တစ်နှစ်ဖြစ်သော ကမ္ဘာ့ရက် ၂၂၄.၇ ရက်ထက် ပိုရှည်သည်။ အကယ်၍ သောကြာဂြိုဟ်သည် ဒီရေအကျိုးသက်ရောက်မှုကြောင့် နေနှင့် တစ်ဖက်တည်း အမြဲမျက်နှာမူနေသော အခြေအနေ (Tidal lock) ဖြစ်နေပါက ၎င်း၏ မျက်နှာတစ်ဖက်တည်းသည် နေကို အမြဲဦးတည်နေမည်ဖြစ်ပြီး ကြယ်ရက်သည် ၂၂၄.၇ ရက်သာ ကြာမြင့်မည်ဖြစ်သည်။ သို့သော် သောကြာဂြိုဟ်၏ လေထုသည် အလွန်ထုထည်ကြီးမားပြီး နေနှင့်လည်း နီးကပ်သောကြောင့် လေထုအတွင်း အပူမညီမျှစွာ ရရှိခြင်းက သောကြာဂြိုဟ်ကို အနည်းငယ် နောက်ပြန်လည်ပတ်စေသည်။ ထိုအကြောင်းရင်းကြောင့်ပင် တစ်ရက်၏ ကြာချိန်သည် မိနစ် ၂၀ အထိ အတက်အကျရှိနိုင်သည်။<ref>{{cite web | last1=Whitt | first1=Kelly Kizer | title=The length of a day on Venus is always changing – Space | website=EarthSky | date=5 May 2021 | url=https://earthsky.org/space/venus-length-of-day-spin-rate-axial-tilt-radio-waves/ | access-date=28 April 2023 | archive-date=28 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230428232110/https://earthsky.org/space/venus-length-of-day-spin-rate-axial-tilt-radio-waves/ | url-status=live}}</ref><ref name="Margot_et_al_2021" /> မက်ဂဲလန် (Magellan) အာကာသယာဉ်၏ အချက်အလက်များကို ရက်ပေါင်း ၅၀၀ ကြာ လေ့လာတိုင်းတာရာမှ ရရှိသော သောကြာဂြိုဟ်၏ လည်ပတ်ချိန်သည် မက်ဂဲလန်နှင့် ဗီးနပ်စ်အက်စ်ပရက်စ် (Venus Express) အာကာသယာဉ်တို့ လေ့လာခဲ့သည့် ၁၆ နှစ်တာကာလအတွင်း တိုင်းတာရရှိသော လည်ပတ်ချိန်ထက် ပိုတိုနေသည်။ ၎င်းတို့အကြား ကွာခြားချက်မှာ ၆.၅ မိနစ်ခန့် ဖြစ်သည်။ နောက်ပြန်လည်ပတ်မှုကြောင့် သောကြာဂြိုဟ်၏ နေ့တစ်နေ့ (Solar day) သည် ကြယ်ရက်ထက် သိသိသာသာ ပိုတိုပြီး ကမ္ဘာ့ရက် ၁၁၆.၇၅ ရက် ကြာမြင့်သည်။<ref name="planetary-facts"/> သောကြာဂြိုဟ်၏ တစ်နှစ်သည် သောကြာဂြိုဟ်၏ နေ့ ၁.၉၂ ရက်ခန့်နှင့် ညီမျှသည်။ သောကြာဂြိုဟ်၏ မျက်နှာပြင်ပေါ်မှ လေ့လာသူတစ်ဦးအတွက် နေသည် [[အနောက်ဘက်]]မှ ထွက်လာပြီး [[အရှေ့ဘက်]]တွင် ဝင်သွားသည်ဟု မြင်ရမည်ဖြစ်သည်။<ref name="compare"/> သို့သော် သောကြာဂြိုဟ်၏ အလင်းမဖောက်နိုင်သော ထူထပ်သည့် တိမ်များကြောင့် မျက်နှာပြင်ပေါ်မှ နေကို တိုက်ရိုက်မြင်တွေ့နိုင်မည် မဟုတ်ပေ။<ref name="Brunier_2002"/> ==မြန်မာ့ကျမ်းဂန်လာ သောကြာဂြိုဟ်== လှေသင်းအတွင်းဝန်မင်းကြီး မဟာဇေယသင်္ခယာ ရေးသားစီရင်အပ်သော ဝေါဟာရလီနတ္ထဒီပနီတွင် 'သောကြာ ဂြိုဟ်ဟုခေါ်ဝေါ်ရေးသားကြသည်မှ ရာဇမတ္တဏ်ကျမ်း ဂဟာဘိဓာနတွင် ဘဂုဇော· သောကြာ၊ ဒေစ္စမန္တိ·သောကြာ၊ ဒစ္စဈက္ခိ·သောကြာ၊ ပုရောဟိတော·သောကြာ၊ ဥသနော· သောကြာ၊ ဘဂ္ဂဝေါ·သောကြာ၊ သုက္ကောသောကြာ၊ ဘဂု·သောကြာ၊ ဒေစ္စဂုရု·သောကြာဟူ၍ ပရိယာယ်ကိုးပါး ပြသည်။ အဘိဓာန်ဋီကာတွင်လည်း သုက္ကံ·သောကြာဟူ၍ ဂြိုဟ်ကိုးပါးအဖွင့်တွင်ဆိုသည်။ ထိုပရိယယ်အစုတွင် မြန်မာဘာသာမှသုက္ကဟူသောပုဒ်နှင့်အညီပုဂံ၊ အင်းဝမင်းတို့ လက်ထက်ရေးမှတ်သည့် ကျောက်စာများတွင်ဥသရနှင့် 'သုကြာနေ့'ဟုရေးမှတ်ကြကုန်သည်။ ယခုအခါ 'သု'တွင်ရှိသော 'ဥ'သရကို'ဩ'ပြု၍ သင်္သကရိုဋ်အလို ကအက္ခရာမှာ ရရစ်နှင့်သောကြာဂြိုဟ်ဟု ခေါ်ဝေါ်ရေးသားကြလေသည်။ သက္ကသဒ္ဒါ၏အနက်ကား ဖြူသောအရောင်အဆင်းကို ဟောသည်။ သောကြာဂြိုဟ်မှာ လည်းဖြူသောအရောင်အဆင်း ရှိသောကြောင့် ကမ္ဘာဦးသူတို့သက္ကဟူ၍ အမည်သုမုတ် ခေါ်ဝေါ်ကုန်သည်။ 'ထိုသောကြာကြယ်ဥဒည်းမူသောအခါ၊ တက်သောအခါ ရှေးသူဟောင်းတို့ဆေးဝါးရှာယူသည်။ ထိုသောကြာကြယ်ကိုပင် ရှေးမြန်မာသူဟောင်းတို့သောက်ရှူး ကြယ်ခေါ်ဝေါ်ကြကုန်သည်။ ကြေးနီကျောင်း ဒုတိယ ကျော်အောင်စံထားဆရာတော်စီရင်သည့် ဝေါဟာရတ္ထ ပကာသနီမှာ ·သောက်ရောင်အချိန်တွင် မြူးသောအရောင် ထင်သည်ကိုအစွဲပြု၍ခေါ်သည်ဟု ဆုံးဖြတ်လေသည်။ ကမ္ဘာတန်းဆာရာဇမန္တဏ် ယောဂယာတြာနှစ်ကျမ်းတွင် ဘောဇကဋတိုင်းသားသေတဗျအမျိုး ဘဂုရ ရသေ့မယား သုဇိတာသား သောကြာဖြစ်ကြောင်း ကိုဆိုသည်။ သောကြာဂြိုဟ်ကို အစွဲပြု၍ရက်သတ္တပတ်၏ ခြောက်ရက်နေ့ကို သောကြာနေ့ဟု ခေါ်သည်။ သောကြာဂြိုဟ်နတ်မင်းစီးသော ဂြိုဟ်ကောင်သည် ပူးဖြစ်သည်။ 'သောကြာမှာပူး၊ မြောက်စူးစူး၊ အထူးနှစ်ဆယ် စွန်းကယ်တစ်နှစ်မျှ'ဟူသောဂြိုဟ်လင်္ကာအရ သောကြာဂြိုဟ် သက်မှာ ၂၁နှစ်ဖြစ်၍ တည်ရာအရပ်သည် မြောက်အရပ်ဖြစ်၏။ ဗေဒင်အခေါ်အားဖြင့် သ၊ ဟ ဟူသော အက္ခရာနှစ်လုံးကို သောကြာနံ အက္ခရာဟုခေါ်သည်။ == ကိုးကား == {{reflist|3|refs= {{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html |title=Venus Fact Sheet |publisher=NASA |last=Williams |first=David R. |date=15 April 2005 |accessdate=12 October 2007 |archive-date=8 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308174416/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html }}</ref> <ref name="Lopes_Gregg_2004">{{cite book |title=Volcanic worlds: exploring the Solar System's volcanoes | last1=Lopes | first1=Rosaly M. C. | author-link=Rosaly Lopes |last2=Gregg | first2=Tracy K. P. | date=2004 | page=61 | publisher=Springer Publishing | isbn=978-3-540-00431-8}}</ref> <ref name="Darling_Venus">{{cite encyclopedia | title=Venus | encyclopedia=Encyclopedia of Science | last=Darling |first=David | location=Dundee, Scotland | url=https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/Venus.html | access-date=24 March 2022 | archive-date=31 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211031035229/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/Venus.html}}</ref> <ref name="Venus">{{cite encyclopedia | title=Venus | date=2016 | last=Squyres | first=Steven W. | author-link=Steven W. Squyres | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus | access-date=7 January 2016 |archive-date=28 April 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140428174456/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus | url-status=live}}</ref> <ref name="horizons">{{cite web |last=Yeomans |first=Donald K. |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=2 |title=HORIZONS Web-Interface for Venus (Major Body=2) |work=JPL Horizons On-Line Ephemeris System}}—Select "Ephemeris Type: Orbital Elements", "Time Span: 2000-01-01 12:00 to 2000-01-02". ("Target Body: Venus" and "Center: Sun" should be defaulted to.) Results are instantaneous osculating orbit|osculating values at the precise J2000 epoch.</ref> <ref name=VSOP87>{{cite journal |title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1994-02-10_282_2/page/662 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=282 |issue=2 |pages=663–683 |date=February 1994 |last1=Simon |first1=J.L. |last2=Bretagnon |first2=P. |last3=Chapront |first3=J. |last4=Chapront-Touzé |first4=M. |last5=Francou |first5=G. |last6=Laskar |first6=J. |bibcode=1994A&A...282..663S}}</ref> <ref name="meanplane">{{cite web |date=3 April 2009 |title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter |url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif |accessdate=10 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417212127/http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif |archive-date=17 April 2012 |dead-url=yes |archivedate=14 May 2009 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5glwILykY?url=http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif }} (produced with [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220235836/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=20 December 2008 }}() written by Aldo Vitagliano; see also Invariable plane)</ref> <ref name="Seidelmann2007">{{cite journal |doi=10.1007/s10569-007-9072-y |last1=Seidelmann |first1=P. Kenneth |last2=Archinal |first2=Brent A. |last3=A'Hearn<!-- written A'hearn here, mostly A'Hearn elsewhere --> |first3=Michael F.| display-authors = 3 |last4=Conrad |first4=Albert R. |last5=Consolmagno |first5=Guy J. |last6=Hestroffer |first6=Daniel |last7=Hilton |first7=James L. |last8=Krasinsky |first8=Georgij A. |last9=Neumann |first9=Gregory A.| last10=Oberst | first10=Jürgen |last11=Stooke |first11=Philip J. |last12=Tedesco |first12=Edward F. |last13=Tholen |first13=David J. |last14=Thomas |first14=Peter C. |last15=Williams |first15=Iwan P. |year=2007 |title=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 |url=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155 |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |volume=98 |issue=3 |pages=155–180 |bibcode=2007CeMDA..98..155S }}</ref> <ref name="Konopliv1999">{{cite journal |last1=Konopliv |first1=A. S. |last2=Banerdt |first2=W. B. |last3=Sjogren |first3=W. L. |title=Venus Gravity: 180th Degree and Order Model |journal=Icarus |volume=139 |issue=1 |date=May 1999 |pages=3–18 |bibcode=1999Icar..139....3K |doi=10.1006/icar.1999.6086}}</ref> <ref name="iauwg_ccrsps2000">{{cite web |title=Report on the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements of the planets and satellites |publisher=International Astronomical Union |date=2000 |url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |accessdate=12 April 2007 |archivedate=10 August 2011 |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qCIcHwA?url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm }}</ref> <ref name="MallamaSky">{{cite journal |last=Mallama |first=A. |title=Planetary magnitudes |journal=Sky & Telescope |volume=121 |issue=1 |pages=51–56 |date=2011}}</ref> <ref name="MallamaVenus">{{cite journal |last1=Mallama |first1=A. |last2=Wang |first2=D. |last3=Howard |first3=R.A. |title=Venus phase function and forward scattering from {{chem2|H2SO4}} |journal=Icarus |volume=182 |issue=1 |pages=10–22 |date=2006 |doi=10.1016/j.icarus.2005.12.014 |bibcode=2006Icar..182...10M}}</ref> <ref name="JPL-Horizons">{{cite web |date=27 February 2006 |type=Geophysical data |title=HORIZONS Web-Interface for Venus (Major Body=299) |work=JPL Horizons On-Line Ephemeris System |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=299 |accessdate=28 November 2010}} (Using JPL Horizons you can see that on 2013-Dec-08 Venus will have an apmag of −4.89)</ref> <ref name="fact">{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html |title=Venus Fact Sheet |publisher=NASA |last=Williams |first=David R. |date=15 April 2005 |accessdate=12 October 2007 |archive-date=8 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308174416/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html }}</ref> <ref name="ephemeris">{{cite web |last=Espenak |first=Fred |date=1996 |url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/venus2.html#ve2006 |title=Venus: Twelve year planetary ephemeris, 1995–2006 |work=NASA Reference Publication 1349 |publisher=NASA/Goddard Space Flight Center |accessdate=20 June 2006}}</ref> <ref name="CWRU_2006">{{cite web | title=Venus | date=13 September 2006 | publisher=Case Western Reserve University | url=http://burro.cwru.edu/stu/advanced/venus.html | access-date=21 December 2011 | archive-date=26 April 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426064658/http://burro.cwru.edu/stu/advanced/venus.html}}</ref> <ref name="Lewis_2004">{{cite book | title=Physics and Chemistry of the Solar System | first=John S. |last=Lewis |date=2004 | edition=2nd | publisher=[[Academic Press]] | isbn=978-0-12-446744-6 | url=https://archive.org/details/physicschemistry00lewi_384 | url-access=limited | page=[https://archive.org/details/physicschemistry00lewi_384/page/n477 463]}}</ref> <ref name="Newitz 2013">{{cite web | title=Here's Carl Sagan's original essay on the dangers of climate change | last=Newitz | first=Annalee | website=Gizmodo | date=11 December 2013 | url=https://gizmodo.com/heres-carl-sagans-original-essay-on-the-dangers-of-cl-1481304135 | access-date=3 September 2021 | archive-date=3 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210903011006/https://gizmodo.com/heres-carl-sagans-original-essay-on-the-dangers-of-cl-1481304135 | url-status=live}}</ref> <ref name="Halliday_2020">{{cite journal |last1=Halliday |first1=Alex N. |title=The origins of volatiles in the terrestrial planets |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta |date=March 2013 |volume=105 |pages=146–171 |doi=10.1016/j.gca.2012.11.015 |bibcode=2013GeCoA.105..146H }}</ref> <ref name="Landis2003">{{cite book |last1=Landis |first1=Geoffrey A. |title=AIP Conference Proceedings |chapter=Colonization of Venus |date=2003 |volume=654 |pages=1193–1198 |doi=10.1063/1.1541418 |hdl=2060/20030022668 }}</ref> <ref name="Halliday_2020">{{cite journal |last1=Halliday |first1=Alex N. |title=The origins of volatiles in the terrestrial planets |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta |date=March 2013 |volume=105 |pages=146–171 |doi=10.1016/j.gca.2012.11.015 |bibcode=2013GeCoA.105..146H }}</ref> <ref name="Owen_et_al_1992">{{cite journal |last1=Owen |first1=Tobias |last2=Bar-Nun |first2=Akiva |last3=Kleinfeld |first3=Idit |title=Possible cometary origin of heavy noble gases in the atmospheres of Venus, Earth and Mars |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-07-02_358_6381/page/43 |journal=Nature |date=July 1992 |volume=358 |issue=6381 |pages=43–46 |doi=10.1038/358043a0 |pmid=11536499 |bibcode=1992Natur.358...43O }}</ref> <ref name="Ernst 2022">{{cite web | title=Venus was once more Earth-like, but climate change made it uninhabitable | last=Ernst | first=Richard | website=The Conversation | date=3 November 2022 | url=http://theconversation.com/venus-was-once-more-earth-like-but-climate-change-made-it-uninhabitable-150445 | access-date=21 April 2023 | archive-date=21 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230421033219/http://theconversation.com/venus-was-once-more-earth-like-but-climate-change-made-it-uninhabitable-150445 | url-status=live}}</ref> <ref name="Way Del Genio 2020 p.">{{cite journal | title=Venusian Habitable Climate Scenarios: Modeling Venus Through Time and Applications to Slowly Rotating Venus-Like Exoplanets | last1=Way | first1=M. J. | last2=Del Genio | first2=Anthony D. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | publisher=American Geophysical Union (AGU) | volume=125 | issue=5 | year=2020 | article-number=e2019JE006276 | doi=10.1029/2019je006276 | arxiv=2003.05704 | bibcode=2020JGRE..12506276W}}</ref> <ref name="Way Del Genio Kiang Sohl 2016 pp. 8376–8383">{{cite journal | title=Was Venus the first habitable world of our solar system? | last1=Way | first1=M. J. | last2=Del Genio | first2=Anthony D. | last3=Kiang | first3=Nancy Y. | last4=Sohl | first4=Linda E. | last5=Grinspoon | first5=David H. | last6=Aleinov | first6=Igor | last7=Kelley | first7=Maxwell | last8=Clune | first8=Thomas | journal=Geophysical Research Letters | publisher=American Geophysical Union (AGU) | volume=43 | issue=16 | date=28 August 2016 | pages=8376–8383 | doi=10.1002/2016gl069790 | pmid=28408771 | pmc=5385710 | arxiv=1608.00706 | bibcode=2016GeoRL..43.8376W}}</ref> <ref name="baas39_540">{{Cite journal | title=Searching for Evidence of Past Oceans on Venus | last1=Grinspoon |first1=David H. |author-link=David Grinspoon | last2=Bullock |first2=M. A. | journal=Bulletin of the American Astronomical Society | volume=39 | page=540 | date=October 2007 | bibcode=2007DPS....39.6109G}}</ref> <ref name="Steigerwald 2022">{{cite web | title=NASA Study: Massive Volcanism May Have Altered Ancient Venus' Climate | last=Steigerwald | first=Bill | website=NASA | date=2 November 2022 | url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/venus-volcanic-climate-change | access-date=5 May 2023 | archive-date=10 May 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230510213318/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/venus-volcanic-climate-change/ | url-status=live}}</ref> <ref name="Kasting">{{cite journal | title=Runaway and moist greenhouse atmospheres and the evolution of Earth and Venus | url=https://archive.org/details/icarus_1988-06_74_3/page/472 | last=Kasting |first=J. F. |author-link=James Kasting | journal=Icarus | year=1988 | volume=74 | issue=3 | pages=472–494 | doi=10.1016/0019-1035(88)90116-9 | pmid=11538226 | bibcode=1988Icar...74..472K }}</ref> <ref name="Moshkin_et_al_1979">{{cite journal | title=Dust on the surface of Venus | last1=Moshkin | first1=B. E. | last2=Ekonomov | first2=A. P. | last3=Golovin | first3=Iu. M. | journal=Kosmicheskie Issledovaniia (Cosmic Research) | volume=17 | issue=2 | pages=280–285 | year=1979 | bibcode=1979CosRe..17..232M}}</ref> <ref name="kras006">{{cite journal | title=Chemical composition of the atmosphere of Venus | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-08-13_292_5824/page/610 | last1=Krasnopolsky | first1=V. A. | last2=Parshev | first2=V. A. | journal=Nature | year=1981 | volume=292 | issue=5824 | pages=610–613 | doi=10.1038/292610a0 | bibcode=1981Natur.292..610K }}</ref> <ref name="Krasnopolsky_2006">{{cite journal | title=Chemical composition of Venus atmosphere and clouds: Some unsolved problems | first=Vladimir A. |last=Krasnopolsky | journal=Planetary and Space Science | volume=54 | issue=13–14 | pages=1352–1359 | year=2006 | doi=10.1016/j.pss.2006.04.019 | bibcode=2006P&SS...54.1352K}}</ref> <ref name="Mallama_et_al">{{cite journal | title=Comprehensive wide-band magnitudes and albedos for the planets, with applications to exo-planets and Planet Nine | first1=Anthony | last1=Mallama | first2=Bruce | last2=Krobusek | first3=Hristo | last3=Pavlov | journal=Icarus | volume=282 | pages=19–33 | date=2017 | doi=10.1016/j.icarus.2016.09.023 |arxiv=1609.05048 | bibcode=2017Icar..282...19M }}</ref> <ref name="sci_news_1976">{{cite journal | title=The Unveiling of Venus: Hot and Stifling | url=https://archive.org/details/sim_science-news-us_1976-06-19_109_25/page/388 | journal=Science News | date=19 June 1976 | volume=109 | issue=25 | pages=388–389 | jstor=3960800 | doi=10.2307/3960800 | quote=100 watts per square meter ... 14,000 lux ... corresponds to ... daytime with overcast clouds}}</ref> <ref name="Rossow_et_al_1990">{{cite journal | title=Cloud-tracked winds from Pioneer Venus OCPP images | url=https://archive.org/details/journal-of-the-atmospheric-sciences_1990-09-01_47_17/page/2053 | first1=W. B. | last1=Rossow | first2=A. D. | last2=del Genio | first3=T. | last3=Eichler | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=47 | issue=17 | pages=2053–2084 | year=1990 | doi=10.1175/1520-0469(1990)047<2053:CTWFVO>2.0.CO;2 |bibcode=1990JAtS...47.2053R | doi-access=free}}</ref> <ref name="TAJ-20190826">{{cite journal | title=Long-term Variations of Venus's 365 nm Albedo Observed by Venus Express, Akatsuki, MESSENGER, and the Hubble Space Telescope | last1=Lee | first1=Yeon Joo | last2=Jessup | first2=Kandis-Lea | last3=Perez-Hoyos | first3=Santiago | last4=Titov | first4=Dmitrij V. | last5=Lebonnois | first5=Sebastien | last6=Peralta | first6=Javier | last7=Horinouchi | first7=Takeshi | last8=Imamura | first8=Takeshi | last9=Limaye | first9=Sanjay | last10=Marcq | first10=Emmanuel | last11=Takagi | first11=Masahiro | last12=Yamazaki | first12=Atsushi | last13=Yamada | first13=Manabu | last14=Watanabe | first14=Shigeto | last15=Murakami | first15=Shin-ya | last16=Ogohara | first16=Kazunori | last17=McClintock | first17=William M. | last18=Holsclaw | first18=Gregory | last19=Roman | first19=Anthony | journal=The Astronomical Journal | date=26 August 2019 | volume=158 | issue=3 | page=126 | arxiv=1907.09683 | bibcode=2019AJ....158..126L | doi=10.3847/1538-3881/ab3120 | doi-access=free}}</ref> <ref name="psj_1_42">{{Cite journal | title=Could the Migration of Jupiter Have Accelerated the Atmospheric Evolution of Venus? | last1=Kane | first1=S. R. | last2=Vervoort | first2=P. | last3=Horner | first3=J. | last4=Pozuelos | first4=P. J. | journal=Planetary Science Journal | volume=1 | pages=42–51 | date=September 2020 | issue=2 | doi=10.3847/PSJ/abae63 | doi-access=free | arxiv=2008.04927 | bibcode=2020PSJ.....1...42K}}</ref> <ref name="Margot_et_al_2021">{{cite journal | title=Spin state and moment of inertia of Venus | display-authors=3 | last1=Margot | first1=Jean-Luc | last2=Campbell | first2=Donald B. | last3=Giorgini | first3=Jon D. | last4=Jao | first4=Joseph S. | last5=Snedeker | first5=Lawrence G. | last6=Ghigo | first6=Frank D. | last7=Bonsall | first7=Amber | journal=Nature Astronomy | date=29 April 2021 | volume=5 | issue=7 | pages=676–683 | doi=10.1038/s41550-021-01339-7 | arxiv=2103.01504 | bibcode=2021NatAs...5..676M }}</ref> <ref name="planetary-facts">{{cite web | title=Planetary Facts | publisher=The Planetary Society | url=http://www.planetary.org/explore/space-topics/compare/planetary-facts.html | access-date=20 January 2016 |archive-date=11 May 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120511011542/http://www.planetary.org/explore/space-topics/compare/planetary-facts.html | url-status=live}}</ref> <ref name="compare">{{cite web | title=Space Topics: Compare the Planets | publisher=The Planetary Society | url=http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html | access-date=12 January 2016 | archive-date=18 February 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060218084852/http://planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html}}</ref> <ref name="Brunier_2002">{{cite book | title=Solar System Voyage | first=Serge | last=Brunier | author-link=Serge Brunier | publisher=Cambridge University Press | year=2002 | page=40 | url=https://books.google.com/books?id=JkLxJOhEj-wC&pg=PA40 | isbn=978-0-521-80724-1 | translator-last=Dunlop | translator-first=Storm | access-date=17 September 2017 | archive-date=3 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200803144137/https://books.google.com/books?id=JkLxJOhEj-wC&pg=PA40 | url-status=live}}</ref> <ref name="Esposito_1984">{{cite journal | title=Sulfur Dioxide: Episodic Injection Shows Evidence for Active Venus Volcanism | url=https://archive.org/details/sim_science_1984-03-09_223_4640/page/1072 | first=Larry W. | last=Esposito | author-link=Larry W. Esposito | journal=[[Science (journal)|Science]] | date=9 March 1984 | volume=223 |issue=4640 |pages=1072–1074 | doi=10.1126/science.223.4640.1072 |pmid=17830154 | bibcode=1984Sci...223.1072E }}</ref> <ref name="Bullock_Grinspoon_2001">{{cite journal | title=The Recent Evolution of Climate on Venus | last1=Bullock |first1=Mark A. | last2=Grinspoon |first2=David H. |author-link2=David Grinspoon | journal=[[:en:Icarus (journal)|Icarus]] | volume=150 | issue=1 | date=March 2001 | pages=19–37 | doi=10.1006/icar.2000.6570 |bibcode=2001Icar..150...19B }}</ref> <ref name="Basilevsky_Head_1995">{{cite journal | title=Global stratigraphy of Venus: Analysis of a random sample of thirty-six test areas | url=https://archive.org/details/sim_earth-moon-and-planets_1995_66_3/page/285 | last1=Basilevsky | first1=Alexander T. | last2=Head | first2=James W. III | journal=Earth, Moon, and Planets | volume=66 | issue=3 | pages=285–336 | date=1995 | bibcode=1995EM&P...66..285B | doi=10.1007/BF00579467 }}</ref> <ref name="Kaufmann">{{cite book | last=Kaufmann | first=W. J. | date=1994 | title=Universe | url=https://archive.org/details/universe0004kauf | publisher=W. H. Freeman | location=New York | page=[https://archive.org/details/universe0004kauf/page/204 204] | isbn=978-0-7167-2379-0}}</ref> <ref name="Nimmo98">{{cite journal | title=Volcanism and Tectonics on Venus | last1=Nimmo | first1=F. | last2=McKenzie | first2=D. | journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences | volume=26 | issue=1 | pages=23–53 | date=1998 | doi=10.1146/annurev.earth.26.1.23 | bibcode=1998AREPS..26...23N }}</ref> <ref name="Strom1994">{{cite journal | last1=Strom |first1=Robert G. | last2=Schaber | first2=Gerald G. | last3=Dawson | first3=Douglas D. | title=The global resurfacing of Venus | journal=Journal of Geophysical Research | volume=99 | issue=E5 | pages=10899–10926 | date=25 May 1994 | doi=10.1029/94JE00388 |bibcode=1994JGR....9910899S }}</ref> <ref name="u3r1a">{{cite journal | title=The deep atmosphere of Venus and the possible role of density-driven separation of CO2 and N2 | last1=Lebonnois | first1=Sebastien | last2=Schubert | first2=Gerald | journal=Nature Geoscience | publisher=Springer Science and Business Media LLC | volume=10 | issue=7 | date=26 June 2017 | pages=473–477 | doi=10.1038/ngeo2971 | bibcode=2017NatGe..10..473L }}</ref> <ref name="SolarSystemEncyclopedia">{{cite encyclopedia | title=Venus: Atmosphere | last=Taylor | first=Fredric W. | date=2014 | publisher=Elsevier Science & Technology | location=Oxford | isbn=978-0-12-415845-0 | editor1-last=Tilman | editor1-first=Spohn | editor2-last=Breuer | editor2-first=Doris | editor3-last=Johnson | editor3-first=T. V. | access-date=12 January 2016 | archive-date=29 September 2021 | url=https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_atmosphere/0.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074456/https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_atmosphere/0.pdf | encyclopedia=Encyclopedia of the Solar System | via=[[Credo Reference]] | url-status=dead}}</ref> <ref name="nasa_venus">{{cite web | title=Venus: Facts & Figures | publisher=NASA | url=http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus&Display=Facts&System=Metric | access-date=12 April 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060929003116/http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus&Display=Facts&System=Metric | archive-date=29 September 2006}}</ref> <ref name="Lawrence_2005">{{cite web | title=In Search of the Venusian Shadow | last=Lawrence | first=Pete | date=2005 | website=Digitalsky.org.uk | access-date=13 June 2012 | url=http://www.digitalsky.org.uk/venus/shadow-of-venus.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20120611003523/http://www.digitalsky.org.uk/venus/shadow-of-venus.html | archive-date=11 June 2012}}</ref> <ref name="Walker_2017">{{cite web | title=Viewing Venus in Broad Daylight | first=John | last=Walker | work=Fourmilab Switzerland | access-date=19 April 2017 | archive-date=29 March 2017 | url=http://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20170329024632/https://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ | url-status=live}}</ref> }} == အခြားဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်များ == * [http://www.nineplanets.org/venus.html Nine Planets: Venus] * [http://csep10.phys.utk.edu/astr161/lect/venus/venus.html The Planet Venus] * [http://www.mentallandscape.com/V_DigitalImages.htm Images of Venus] {{Footer SolarSystem}} [[ကဏ္ဍ:သောကြာဂြိုဟ်]] [[ကဏ္ဍ:နေအဖွဲ့အစည်း၏ ဂြိုဟ်များ]] dvaf2pemhp5x4qdvprbuj0mvi2sj9ck 0 2888 1059073 1058166 2026-10-17T20:17:22Z InternetArchiveBot 61272 Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059073 wikitext text/x-wiki {{ဆောင်းပါးကောင်း}} {{Infobox planet <!--------------------------------------------------------------------------------------- This infobox has been formatted in the same way as those for other Solar System planets and bodies, so please do not change it without discussion on the talkpage. ----------------------------------------------------------------------------------------> | bgcolour = #c0c0ff | name = ကမ္ဘာဂြိုဟ် | symbol = [[File:Earth symbol (small, bold).svg|24px|🜨]] | image = [[File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|300px|border|alt="[[The Blue Marble]]" photograph of Earth, taken by the [[အပိုလို ၁၇|Apollo 17]] lunar mission. The Arabian peninsula, Africa and Madagascar lie in the upper half of the disc, whereas Antarctica is at the bottom.]] | caption = "အပြာရောင်ပုလဲလုံး" ဟု အမည်ရသည့် ကမ္ဘာဂြိုဟ်အား ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် [[အပိုလို ၁၇]] မှ ရိုက်ကူးခဲ့သည်။ | alt_names = <!--{{ublist|style=padding-top:0.1em;|li_style=line-height:1.3em; |{{hlist|ကမ္ဘာမြေ|ကမ္ဘာ}} |{{hlist|အပြာရောင်ဂြိုဟ်|အပြာရောင်ပုလဲလုံး|''Terra''|Gaia}} }}--> | epoch = [[:en:J2000.0|J2000]]<ref group="n" name="epoch" /> | aphelion = {{longitem|{{convert|152100000|km|abbr=on}}<br/>{{smaller|({{val|1.01673|ul=AU}})&thinsp;}}}}<ref group="n" name="apsis" /> | perihelion = {{longitem|{{convert|147095000|km|abbr=on}}<br/>{{smaller|({{val|0.9832687|u=AU}})&thinsp;}}}}<ref group="n" name="apsis" /> | semimajor = {{longitem|{{convert|149598023|km|abbr=on}}<br/>{{smaller|({{val|1.000001018|u=AU}})&thinsp;<ref name="VSOP87"/>}}}} | eccentricity = {{val|0.0167086}}<ref name="VSOP87"/> | period = {{longitem|{{val|365.256363004|u=days}}&thinsp;<ref name="IERS"/><br/>{{smaller|({{val|1.00001742096|u=[[:en:Julian year (astronomy)|yr]]}})}}}} | avg_speed = {{longitem|{{convert|29.78|km/s|abbr=on}}<ref name="earth_fact_sheet"/><br/>{{smaller|({{convert|107200|km/h|abbr=on}})}}}} | mean_anomaly = {{val|358.617}}° | inclination = {{ublist|class=nowrap |{{val|7.155}}° to sun's equator; |1.57869°<ref name="Allen294"/> to invariable plane; |0.00005° to J2000 ecliptic}} | asc_node = {{val|-11.26064}}°<ref name="earth_fact_sheet"/> to J2000 ecliptic | arg_peri = {{val|114.20783}}°<ref name="earth_fact_sheet"/> | satellites = {{unbulleted list | [[လကမ္ဘာ|သဘာဝဂြိုဟ်တု ၁ ခု]]; | ၁၃၀၅ ဂြိုဟ်တုများ }} | allsatellites = yes | physical_characteristics = yes | mean_radius = {{convert|6371.0|km|abbr=on}}<ref name=hbcp2000/> | equatorial_radius = {{convert|6378.1|km|abbr=on}}<ref name=usno/><ref name="WGS-84"/> | polar_radius = {{convert|6356.8|km|abbr=on}}<ref name=cazenave_ahrens1995/> | flattening = {{val|0.0033528}}<ref name=iers/><br/>1/298.257222101 (ETRS89) | circumference = {{unbulleted list |class=nowrap | {{convert|40075.017|km|abbr=on}} {{smaller|(equatorial)&thinsp;<ref name="WGS-84">World Geodetic System (''WGS-84''). [http://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/ Available online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200311023739/http://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/ |date=11 March 2020 }} from National Geospatial-Intelligence Agency.</ref>}} | {{convert|40007.86|km|abbr=on}} {{smaller|(meridional)&thinsp;<ref name="WGS-84-2"/><ref name="circ">Earth's circumference is almost exactly 40,000 km because the metre was calibrated on this measurement—more specifically, 1/10-millionth of the distance between the poles and the equator.</ref>}} }} | surface_area = {{unbulleted list |class=nowrap | {{convert|510065623|km2|mi2|comma=gaps|abbr=on|disp=x| <small>(|)</small>}}<ref name="Pidwirny 2006_8" /><ref name="cia"/><ref group="n" name="surfacecover" /> | {{convert|148940000|km2|mi2|comma=gaps|abbr=on|disp=x| land <small>(|)</small>}} | {{convert|361132000|km2|mi2|comma=gaps|abbr=on|disp=x| water <small>(|)</small>}} }} | volume = [[ကမ္ဘာဒြပ်ထု|{{val|1.08321|e=12|u=km3}}]] ({{val|2.59876|e=11|u=cu mi}})<ref name="earth_fact_sheet"/> | mass = {{val|5.97237|e=24|u=kg}} ({{val|1.31668|e=25|u=lb}})<br/>{{smaller|({{val|3.0|e=-6|ul=solar mass}})}} | density = {{convert|5.514|g/cm3|abbr=on}}<ref name="earth_fact_sheet"/> | surface_grav = {{convert|9.807|m/s2|ft/s2|abbr=on}}<ref name="NIST2008"/><br/>{{smaller|([[ကမ္ဘာ၏ ဒြပ်ဆွဲအား|{{val|1|u=''g''}}]])}} | moment_of_inertia_factor = 0.3307<ref name="Williams1994"/> | escape_velocity = {{convert|11.186|km/s|abbr=on}}<ref name="earth_fact_sheet"/> | sidereal_day = {{longitem|{{val|0.99726968|u=d}}<ref name="Allen296"/><br/>{{smaller|(23h&nbsp;56m&nbsp;4.100s)}}}} | rot_velocity = {{convert|1674.4|km/h|mph|abbr=on}}<ref name="Cox2000"/> | axial_tilt = 23.4392811°<ref name="IERS"/> | albedo = {{ublist|class=nowrap |0.367 [[:en:Geometric albedo|geometric]]<ref name="earth_fact_sheet"/> |0.306 [[:en:Bond albedo|Bond]]<ref name="earth_fact_sheet"/>}} | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = ကယ်လ်ဗင် | min_temp_1 = ၁၈၄&nbsp;K<ref name=asu_lowest_temp>{{cite web |url=http://wmo.asu.edu/world-lowest-temperature |title=World: Lowest Temperature |work=WMO Weather and Climate Extremes Archive |publisher=Arizona State University |accessdate=2010-08-07 |archivedate=16 June 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100616025722/http://wmo.asu.edu/world-lowest-temperature }}</ref> | mean_temp_1 = ၂၈၈&nbsp;K<ref name=kinver20091210/> | max_temp_1 = ၃၃၀&nbsp;K<ref name=asu_highest_temp>{{cite web |url=http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature |title=World: Highest Temperature |work=WMO Weather and Climate Extremes Archive |publisher=Arizona State University |accessdate=2010-08-07 |archivedate=4 January 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature }}</ref> | temp_name2 = ဆဲလ်စီးယပ်စ် | min_temp_2 = −၈၉.၂&nbsp;°C | mean_temp_2 = ၁၅&nbsp;°C | max_temp_2 = ၅၆.၇&nbsp;°C | temp_name3 = ဖာရင်ဟိုက် | min_temp_3 = −၁၂၈.၅&nbsp;°F | mean_temp_3 = ၅၉&nbsp;°F | max_temp_3 = ၁၃၄&nbsp;°F | surface_pressure = {{val|101.325|ul=kPa}} (ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အမှတ်) | atmosphere_composition = {{unbulleted list |class=nowrap | ၇၈.၀၈% [[နိုက်ထရိုဂျင်]] (N{{raise|0.3em|{{smallsub|2}}}})<ref name="earth_fact_sheet"/> {{smaller|(dry air)}} | ၂၀.၉၅% [[အောက်ဆီဂျင်]] (O{{raise|0.3em|{{smallsub|2}}}}) | ~&nbsp;၁% [[ရေငွေ့]] {{smaller|(ရာသီဥတုကိုလိုက်၍ အပြောင်းအလဲရှိ)}} | ၀.၉၃၄၀% [[အာဂွန်]] | ၀.၀၄၁၃% [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်]]<ref name="NOAA">{{cite web |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/gl_trend.html |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide: Recent Global {{chem2|CO2}} Trend |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |website=Earth System Research Laboratory |date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004010704/https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/gl_trend.html |archive-date=4 October 2020 |url-status=live |accessdate=22 November 2021 |archivedate=26 July 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180726210430/https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/gl_trend.html }}</ref> | ၀.၀၀၁၈၂% [[နီယွန်]]<ref name="earth_fact_sheet" /> | ၀.၀၀၀၅၂% [[ဟီလီယမ်]] | ၀.၀၀၀၁၉% [[မီသိန်း]] | ၀.၀၀၀၁၁% [[ကရစ်ပတွန်]] | ၀.၀၀၀၀၆% [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]] }} | note = no }} '''ကမ္ဘာဂြိုဟ်''' ({{lang-en|Earth}}) သည် [[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ|နဂါးငွေ့တန်း ကြယ်စုကြီး]] အတွင်း [[နေအဖွဲ့အစည်း]] ဟူသော [[ဂြိုဟ်စု]]ရှိ [[နေ]]မှ တတိယမြောက် ကွာလှမ်းကာ လှည့်ပတ်ပါဝင်နေသည့် ကျောက်သားဆန်သောဂြိုဟ် (terrestrial planet) ဖြစ်သည်။ [[ရေ|ရေထု]]၊ [[လေထု]]တို့လည်း ပါရှိ၍ နေမှ အကွာအဝေး မနီးလွန်းမဝေးလွန်း ဖြစ်နေရာမှ [[လူ]]အပါအဝင် [[သက်ရှိ]]များ ဖြစ်ပေါ်ရှင်သန် ထွန်းကားနိုင်သည့် [[ဂြိုဟ်]]တစ်လုံး ဖြစ်နေ၏။ ကမ္ဘာတွင် [[သဘာဝ ဂြိုဟ်ရံလ]] တစ်စင်းသာ ရှိသည်။ ကမ္ဘာသည် [[နေ]]ကို ၃၆၅.၂၅၆၄ ရက်တွင် တစ်ကြိမ် လှည့်ပတ်နေပြီး ၎င်းကိုပင် တစ်နှစ်ဟုသတ်မှတ်ကြသည်။ ရေဒီယို မက်ထရစ်ရက်စွဲဖြင့် သက်တမ်းဖော်ထုတ်နည်း (Radiometric dating) အရ<ref group="n" name="radiomatric" /> ကမ္ဘာသည် သက်တမ်းအားဖြင့် နှစ်ပေါင်း ၄.၅၄ [[ဘီလီယံ]] အကြာက ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="USGS1997">{{cite web |date=1997 |title=Age of the Earth |url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html |publisher=U.S. Geological Survey |accessdate=2006-01-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051223072700/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html |archivedate=23 December 2005 <!--DASHBot--> |deadurl=no}}</ref><ref>{{cite journal |last=Dalrymple |first=G. Brent |title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved |journal=Special Publications, Geological Society of London |date=2001 |volume=190 |issue=1 |pages=205–221 |doi=10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14 |bibcode=2001GSLSP.190..205D}}</ref><ref>{{cite journal |author=Manhesa, Gérard |author2=Allègre, Claude J. |author3=Dupréa, Bernard |author4=Hamelin, Bruno| last-author-amp= yes |title=Lead isotope study of basic-ultrabasic layered complexes: Speculations about the age of the earth and primitive mantle characteristics |url=https://archive.org/details/sim_earth-and-planetary-science-letters_1980-05_47_3/page/370 |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=1980 |volume=47 |issue=3 |pages=370–382 |doi=10.1016/0012-821X(80)90024-2 |bibcode=1980E&PSL..47..370M}}</ref> နေသည် ကမ္ဘာအား ထွန်းလင်းရန် [[အလင်း]]ရောင်နှင့် အပူချိန်ကိုပေးသည်။ ၎င်းအပူစွမ်းအင်ကြောင့် ကမ္ဘာကြီး၏ အောက်ဆုံးလေထုလွှာတွင် ရာသီဥတု (နေပူခြင်း၊ လေတိုက်ခြင်း၊ မိုးရွာခြင်း၊ နှင်းကျခြင်း၊ မုန်တိုင်းတိုက်ခြင်း) အခြေအနေများ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ကမ္ဘာတွင် [[ရေ]]ပါဝင်မှု ၇၁% နှင့်<ref>{{cite web |url=http://www.noaa.gov/ocean.html |author=National Oceanic and Atmospheric Administration |title=Ocean |website=NOAA.gov |accessdate=3 May 2013 |archivedate=24 April 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130424102601/http://www.noaa.gov/ocean.html }}</ref> ကုန်းမြေ ၂၉% ခန့်ရှိသည်။ ကမ္ဘာ၏ ဝင်ရိုးစွန်းဒေသများကို ရေခဲများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားသည်။ အပူပိုင်းဒေသတွင် ဝင်ရိုးစွန်းဒေသထက် နေရောင်ခြည်စွမ်းအင်ကို ပိုမိုရရှိပြီး လေထု၊ သမုဒ္ဒရာရေစီးကြောင်းများဖြင့် အပူကို ဖြန့်ဖြူးပေးသည်။ [[မှန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့]]သည် ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်အပူချိန်ကို ထိန်းသိမ်းပေးရန် အရေးပါသောအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လျက်ရှိသည်။ ဒေသတစ်ခု၏ ရာသီဥတုကို ဆုံးဖြတ်ရာ၌ လတ္တီကျုကိုသာမက ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အမြင့်၊ သမုဒ္ဒရာများနှင့် နီးကပ်မှု အစရှိသည်တို့ကိုပါ အသုံးပြုသည်။ အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းများ၊ မိုးကြိုးမုန်တိုင်းများ၊ အပူလှိုင်းဖြတ်ခြင်းစသော ပြင်းထန်သည့်ရာသီဥတုများသည် နေရာဒေသအများစုတွင် ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိပြီး သက်ရှိများအပေါ် ကြီးမားစွာ သက်ရောက်သည်။ ကမ္ဘာသည် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်း [[သက်ရှိ]]များနေထိုင်နိုင်သော တစ်ခုတည်းသော ဂြိုဟ်ဖြစ်သည်။ သက်ရှိမျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၀-၁၄ [[မီလီယံ]]ခန့် နေထိုင်ကြပြီး<ref name="MillerSpoolman2012">{{cite book |last1=Miller |first1=G. |last2=Spoolman |first2=Scott |title=Environmental Science |chapter=Biodiversity and Evolution |url=https://books.google.com/books?id=NYEJAAAAQBAJ&pg=PA62 |date=1 January 2012 |publisher=Cengage Learning |isbn=1-133-70787-4 |page=62 |accessdate=27 December 2014 |archive-date=2 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502055246/https://books.google.com/books?id=NYEJAAAAQBAJ&pg=PA62 |url-status=live }}</ref> လူသားမျိုးနွယ်မှာ အရေအတွက်အားဖြင့် ၇.၆ [[ဘီလီယံ]]ခန့်ဖြစ်သည်။ အနီးရှိ [[ကြာသပတေးဂြိုဟ်]]၏ ပြင်းထန်သော [[ဒြပ်ဆွဲငင်အား]]က ကမ္ဘာကို [[ဥက္ကာပျံ]]များနှင့် တိုက်မိနိုင်ချေမှ အတန်အသင့် အကာအကွယ်ပေးနေသည်ဟု ယူဆထားသည်။ ကမ္ဘာ ဖွဲ့တည်ပြီး ပထမ ဘီလီယံနှစ်များတွင် သက်ရှိဇီဝသည် ပင်လယ်သမုဒ္ဒရာ၌ စတင်ရှင်သန်ခဲ့ပြီး [[ကမ္ဘာ့လေထု]]နှင့် ကုန်းမြေများကို အကျိုးသက်ရောက်ခဲ့ကာ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၄.၁ ဘီလီယံမှစ၍ သက်ရှိတို့ ရှင်သန်ပေါက်ဖွားခဲ့ဟန် ရှိသည်။<ref name="AP-20151019">{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |accessdate=20 October 2015 |archivedate=23 October 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html }}</ref><ref name="PNAS-20151014-pdf">{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1&nbsp;billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |format=PDF |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |location=Washington, D.C. |publisher=National Academy of Sciences |doi=10.1073/pnas.1517557112 |issn=1091-6490 |accessdate=20 October 2015 |pmid=26483481 |pmc=4664351 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |access-date=24 June 2018 |archive-date=6 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106021508/http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |accessdate=24 June 2018 |archivedate=6 November 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151106021508/http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf }} Early edition, published online before print.</ref> ကမ္ဘာမြေ၏သမိုင်းတွင် [[မျိုးသုဉ်းခြင်း|မျိုးသုဉ်းမှုဖြစ်ရပ်များ]]ကြောင့် သက်ရှိမျိုးစိတ် ၉၉ ရာခိုင်နှုန်း<ref name="Book-Biology">{{cite book |editor1=Kunin, W.E. |editor2=Gaston, Kevin |title=The Biology of Rarity: Causes and consequences of rare—common differences |url=https://books.google.com/books?id=4LHnCAAAQBAJ&pg=PA110 |date=31 December 1996 |isbn=978-0412633805 |page=110 |accessdate=26 May 2015 |archive-date=4 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160904152014/https://books.google.com/books?id=4LHnCAAAQBAJ&pg=PA110 |url-status=live }}</ref> ပျက်စီးပျောက်ကွယ်ခဲ့ဖူးသည်။<ref name="StearnsStearns2000">{{cite book |last=Stearns |first=Beverly Peterson |last2=Stearns |first2=S. C. |last3=Stearns |first3=Stephen C. |title=Watching, from the Edge of Extinction |url=https://books.google.com/books?id=0BHeC-tXIB4C |year=2000 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-08469-6 |page=preface x |accessdate=30 May 2017 |archive-date=28 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128013934/https://books.google.com/books?id=0BHeC-tXIB4C |url-status=live }}</ref><ref name="NYT-20141108-MJN">{{cite news |last=Novacek |first=Michael J. |title=Prehistory's Brilliant Future |url=https://www.nytimes.com/2014/11/09/opinion/sunday/prehistorys-brilliant-future.html |date=8 November 2014 |work=The New York Times |accessdate=25 December 2014 |archivedate=29 December 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141229225657/http://www.nytimes.com/2014/11/09/opinion/sunday/prehistorys-brilliant-future.html }}</ref> ယနေ့တိုင် တည်ရှိသော ခန့်မှန်းခြေ မျိုးစိတ်များမှာ ကျယ်ပြန့်လှကာ<ref name=science_241_4872_1441/><ref name="MillerSpoolman2012"/><ref name="NSF-2016002">{{cite news |author=Staff |title=Researchers find that Earth may be home to 1&nbsp;trillion species |url=https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=138446 |date=2 May 2016 |publisher=National Science Foundation |accessdate=6 May 2016 |archivedate=4 May 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160504111108/https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=138446 }}</ref> မျိုးစိတ်အများစုကို သိပ္ပံနည်းကျ ဖော်ပြထားနိုင်ခြင်း မရှိသေးပေ။<ref name="PLoS-20110823">{{cite journal |last1=Mora |first1=C. |last2=Tittensor |first2=D.P. |last3=Adl |first3=S. |last4=Simpson |first4=A.G. |last5=Worm |first5=B. |title=How many species are there on Earth and in the ocean? |date=23 August 2011 |journal=PLOS Biology |doi=10.1371/journal.pbio.1001127 |pmid=21886479 |pmc=3160336 |volume=9 |issue=8 |pages=e1001127}}</ref> ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူသားများ ၈ ဘီလီယံနီးပါးခန့် နေထိုင်ကြပြီး အသက်ရှင်သန်ရေးအတွက် ကမ္ဘာ၏ ဇီဝအလွှာ (biosphere) နှင့် သဘာဝရင်းမြစ်များပေါ်တွင် မှီခိုကြရသည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== === ဖွဲ့တည်ခြင်း === [[File:Protoplanetary-disk.jpg|thumb|Left|အစောပိုင်းကာလ နေအဖွဲ့အစည်း၏ ဂြိုဟ်ချပ်ပြားအား စိတ်ကူးယဉ်ရေးဆွဲထားပုံ]] နေအဖွဲ့အစည်းရှိ သက်တမ်းအရင့်ဆုံးပစ္စည်းမှာ လွန်ခဲ့သော ၄.၅၆၇၂±၀.၀၀၀၆ ဘီလီယံနှစ်အကြာက ဖြစ်တည်သည်။<ref name=bowring_housch1995/> သီအိုရီအရ ကမ္ဘာသည် နေပေါက်ဖွားပြီး ယင်း၏အစိတ်အပိုင်းများမှ ဖွဲ့တည်ခြင်းဖြစ်သည်။ သုတေသနတစ်ခုအရ လွန်ခဲ့သောနှစ်​​ပေါင်း ၄.၅၃ ဘီလီယံအကြာက လကမ္ဘာ ဖြစ်တည်ခဲ့ဟုဆိုသည်။<ref>{{Cite journal|last1=Tartèse|first1=Romain|last2=Anand|first2=Mahesh|last3=Gattacceca|first3=Jérôme|last4=Joy|first4=Katherine H.|author-link4=Katherine Joy|last5=Mortimer|first5=James I.|last6=Pernet-Fisher|first6=John F.|last7=Russell|first7=Sara|last8=Snape|first8=Joshua F.|last9=Weiss|first9=Benjamin P.|date=2019|title=Constraining the Evolutionary History of the Moon and the Inner Solar System: A Case for New Returned Lunar Samples|journal=Space Science Reviews|language=en|volume=215|issue=8|page=54|doi=10.1007/s11214-019-0622-x|bibcode=2019SSRv..215...54T|issn=1572-9672|doi-access=free}}</ref> အဆိုပြုချက်တစ်ခုအရမူ [[အင်္ဂါဂြိုဟ်]]အရွယ်အစားရှိ ''သီယာ''ဟုခေါ်သည့် ဂြိုဟ်တစ်ခုက ကမ္ဘာမြေအား ဝင်တိုက်ခဲ့သေးသည်ဟုဆိုသည်။ ယင်းဂြိုဟ်သည် ကမ္ဘာ၏ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းသော အရွယ်အစားရှိသည်ဟုဆိုပြီး ထိတိုက်မှုကြောင့် ယင်း၏အစိတ်အပိုင်းအချို့သည် ကမ္ဘာမြေနှင့် ပေါင်းစပ်ခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။<ref name=canup_asphaug2001b /><ref>{{cite journal|url=https://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/1410/1410.3819.pdf|title=On the origin and composition of Theia: Constraints from new models of the Giant Impact|journal=Icarus|last1=Meier|first1=M. M. M.|last2=Reufer|first2=A.|last3=Wieler|first3=R.|date=4 August 2014|volume=242|access-date=25 October 2020|page=5|doi=10.1016/j.icarus.2014.08.003|arxiv=1410.3819|bibcode=2014Icar..242..316M|s2cid=119226112}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/1410/1410.3819.pdf |accessdate=22 November 2021 |archivedate=30 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201030120856/https://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/1410/1410.3819.pdf }}</ref> လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၄.၁ ဘီလီယံနှင့် ၃.၈ ဘီလီယံအတွင်း လကမ္ဘာအား ဥက္ကာခဲများစွာ ဝင်တိုက်ခဲ့မှုက လကမ္ဘာ၏ ယနေ့ခေတ် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်များကို ထုဆစ်ပုံဖော်ခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Astrobiology|url=https://archive.org/details/encyclopediaastr00amil|first1=Philippe|last1= Claeys|first2=Alessandro|last2=Morbidelli|author-link2=Alessandro Morbidelli (astronomer)|editor-first1=Muriel|editor-last1= Gargaud|editor-first2=Prof Ricardo|editor-last2=Amils|editor-first3= José Cernicharo|editor-last3= Quintanilla|editor-first4= Henderson James (Jim) |editor-last4= Cleaves II|editor-first5=William M.|editor-last5=Irvine|editor-first6= Prof Daniele L.|editor-last6= Pinti|editor-first7= Michel|editor-last7= Viso|year= 2011|publisher=Springer Berlin Heidelberg|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaastr00amil/page/n953 909]–12|doi=10.1007/978-3-642-11274-4_869|chapter=Late Heavy Bombardment|isbn= 978-3-642-11271-3}}</ref> ===ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ သမိုင်း=== ကမ္ဘာ့လေထုနှင့် သမုဒ္ဒရာများကို မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုနှင့် အေးခဲနေသောဓာတ်ငွေ့များ ကမ္ဘာမြေမျက်နှာပြင်သို့ ပေါ်ထွက်လာမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။<ref name="watersource" /><ref>{{cite web |url=https://www.lpi.usra.edu/education/timeline/gallery/slide_17.html |title=Earth's Early Atmosphere and Oceans |work=Lunar and Planetary Institute |publisher=Universities Space Research Association |access-date=27 June 2019 |accessdate=22 November 2021 |archivedate=8 July 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190708180329/https://www.lpi.usra.edu/education/timeline/gallery/slide_17.html }}</ref> ယင်းရင်းမြစ်များမှ ရေငွေ့သည် သမုဒ္ဒရာများသို့ ငွေ့ရည်ဖွဲ့စုဖွဲ့ကြသည်။ [[ကြယ်တံခွန်]]၊ [[ဥက္ကာခဲ]]များမှ ရေနှင့် ရေခဲများသည်လည်း သမုဒ္ဒရာများအတွင်းသို့ စုဝေးခဲ့ကြသည်။ ပင်လယ်များအတွက် လိုအပ်သောရေသည် ကမ္ဘာဖြစ်တည်ကတည်းက တည်ရှိခဲ့ဟန်ရှိသည်။<ref>{{Cite journal|last1=Piani|first1=Laurette|last2=Marrocchi|first2=Yves|last3=Rigaudier|first3=Thomas|last4=Vacher|first4=Lionel G.|last5=Thomassin|first5=Dorian|last6=Marty|first6=Bernard|date=2020|title=Earth's water may have been inherited from material similar to enstatite chondrite meteorites|url=https://science.sciencemag.org/content/369/6507/1110|journal=Science|language=en|volume=369|issue=6507|pages=1110–13|doi=10.1126/science.aba1948|issn=0036-8075|pmid=32855337|bibcode=2020Sci...369.1110P|s2cid=221342529}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://science.sciencemag.org/content/369/6507/1110 |accessdate=22 November 2021 |archivedate=28 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200828185943/https://science.sciencemag.org/content/369/6507/1110 }}</ref> ဤစံနမူနာပုံစံတွင် နေသည် [[နေရောင်ခြည် တောက်ပမှု|လက်ရှိတောက်ပမှု]]၏ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှသာရှိသေးသောအချိန်<ref name=asp2002 /> လေထုထဲရှိ [[ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့]]များသည် သမုဒ္ဒရာများကို အေးခဲမသွားစေရန် ထိန်းကျောင်းပေးခဲ့သည်။<ref name=physorg20100304 /> ကမ္ဘာဖွဲ့တည်ပြီးနောက် နှစ်ပေါင်း ၃.၅ ဘီလီယံကြာသော် ကမ္ဘာ၏ သံလိုက်စက်ကွင်း ဖြစ်တည်လာခဲ့သည်။ ယင်းသံလိုက်စက်ကွင်းသည် လေထုကို နေလေ (solar wind) မှ နုတ်ယူမသွားစေရန် ကာကွယ်ပေးခဲ့သည်။ ကမ္ဘာ၏ အပြင်ဘက်ချော်ရည်အလွှာသည် အေးမြလာပြီး ပထမဆုံး အစိုင်အခဲလွှာကို ဖွဲ့တည်လာခဲ့သည်။ ===အနာဂတ်=== [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်]] {{CO2}} သည် လေထုထဲတွင် သက်တမ်းရှည်ကြာစွာ တည်ရှိနေနိုင်သောကြောင့် လူသားတို့၏ {{CO2}} ထုတ်လွှတ်မှုသည် နောင်နှစ်ပေါင်း တစ်သိန်းတွင် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ရေခဲခေတ်တစ်ခုကို နှောင့်နှေးစေမည်ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite journal|last1=Ganopolski|first1=A.|last2=Winkelmann|first2=R.|last3=Schellnhuber|first3=H. J.|date=2016|title=Critical insolation – CO₂ relation for diagnosing past and future glacial inception|url=https://www.nature.com/articles/nature16494|journal=Nature|language=en|volume=529|issue=7585|pages=200–03|doi=10.1038/nature16494|pmid=26762457|bibcode=2016Natur.529..200G|s2cid=4466220|issn=1476-4687}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.nature.com/articles/nature16494 |accessdate=23 November 2021 |archivedate=16 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201016221338/https://www.nature.com/articles/nature16494 }}</ref> ကမ္ဘာ၏ အနာဂတ်သည် [[နေ]]နှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်လျက်ရှိသည်။ နောင်နှစ်ပေါင်း ၁.၁ ဘီလီယံတွင် နေ၏ တောက်ပမှုသည် ယခုလက်ရှိထက် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း၊ နှစ်ပေါင်း ၃.၅ ဘီလီယံတွင် ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းသို့ တိုးလာမည်ဖြစ်သည်။<ref name="sun_future"/> ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင် အပူချိန် တိုးပွားလာပြီး အင်အော်ဂဲနစ် ကာဗွန်သံသရာကို အရှိန်တင်စေကာ [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်]] စုစည်းမှုစနစ်ကို လျှော့ကျစေမည်ဖြစ်သည်။<ref name="britt2000" /> ယင်းကဲ့သို့ဖြစ်ပါက နှစ်ပေါင်း ၅၀၀ မှ ၉၀၀ မီလီယံအတွင်း အပင်များအတွက် [[ဖိုတိုဆင်သစ်ဆစ်|အလင်းမှီစု]]နည်းဖြင့် အစာချက်လုပ်ရန် မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ အပင်များ နည်းပါးလာခြင်းသည် လေထုထဲရှိ [[အောက်ဆီဂျင်]] ပမာဏကို နည်းပါးသွားစေမည်ဖြစ်ကာ တိရိစ္ဆာန်လောက ရှင်သန်ရန် မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။<ref name=ward_brownlee2002/> နောက်ထပ် နှစ်ပေါင်း ၁ ဘီလီယံကြာသော် မြေမျက်နှာပြင်ရှိ ရေအားလုံး ပျောက်ကွယ်သွားပြီး<ref name=carrington/> တစ်ကမ္ဘာလုံး အပူချိန်သည် ၇၀ °C (၁၅၈ °F) သို့ ရောက်ရှိမည်ဖြစ်သည်။<ref name=ward_brownlee2002/> ယင်းအချိန်မှစ၍ နှစ်ပေါင်း ၅၀၀ မီလီယံခန့်အတွင်း ကမ္ဘာပေါ်တွင် သက်ရှိများ ရှင်သန်နိုင်သေးသည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ အကယ်၍ လေထုမှ [[နိုက်ထရိုဂျင်]]အား ဖယ်ထုတ်လိုက်ပါက<ref name=pnas1_24_9576/> နှစ်ပေါင်း ၂.၃ ဘီလီယံခန့်အတွင်း သက်ရှိများ ရှင်သန်နိုင်ကောင်းရှင်သန်နိုင်သေးသည်။ ထို့သို့မဟုတ်ဘဲ နေ၏အပူချိန်သည် တည်ငြိမ်မည်ဟု ယူဆပါကလည်း နှစ်ပေါင်း ၁ ဘီလီယံအတွင်း ခေတ်သစ်သမုဒ္ဒရာများမှ ၂၇ ရာခိုင်နှုန်းသော ရေထုတို့သည် ကမ္ဘာ့အတွင်းပိုင်းအလွှာသို့ ဆင်းသက်ကုန်မည်ဖြစ်သည်။<ref name=hess5_4_569/> နေသည် နောင်နှစ်ပေါင်း ၅ ဘီလီယံကြာပါက [[ဧရာမ ကြယ်နီ]]ကြီးအဖြစ်သို့ [[ကြယ်တို့၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု|ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ]]သွားမည်ဖြစ်ပြီး ယခုလက်ရှိအရွယ်အစားထက် အဆပေါင်း ၂၅၀ သို့ ရောက်ရှိကာ ၁ [[AU]] (မိုင်ပေါင်း ၉၃ မီလီယံခန့်) ကြီးထွားလာမည်ဖြစ်သည်။<ref name="sun_future" /><ref name="sun_future_schroder"/> ကမ္ဘာ၏ ကံကြမ္မာသည် မသေချာပေ။ ဧရာမ ကြယ်နီတစ်စင်းအနေဖြင့် နေသည် ယင်း၏ထုထည် ပမာဏ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းအား ဆုံးရှုံးလိုက်ရမည်ဖြစ်ပြီး ဒီရေအကျိုးသက်ရောက်မှု (tidal effect) မရှိပါက ကမ္ဘာပတ်လမ်းသည် နေမှ ၁.၇ AU အကွာသို့ ရွေ့သွားမည်ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ဒီရေအကျိုးသက်ရောက်မှု ရှိပါက ကမ္ဘာသည် နေ၏လေထုထဲသို့ တိုးဝင်ကာ အငွေ့ပျံသွားမည်ဖြစ်သည်။<ref name="sun_future" /> နေ၏တောက်ပမှုသည် ယခုထက် အဆပေါင်း ၅၀၀ ပိုမိုတောက်ပလာမည်ဖြစ်ကာ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်ရှိများ အကုန်လုံး မဟုတ်သော်မှ အတော်များများကို လွန်ကဲသောအပူချိန်က ပျက်စီးစေမည်ဖြစ်သည်။<ref name="sun_future" /> ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ပြုလုပ်သော ပုံတူဖန်တီးမှန်းဆမှု (simulation) တစ်ခုက ကမ္ဘာသည် ဒီရေအကျိုးသက်ရောက်မှုကြောင့် နေ၏လေထုသို့ ဝင်ရောက်ကာ လောင်ကျွမ်းသွားမည်ဟုဆိုသည်။<ref name="sun_future_schroder" /> ==ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ== ===ပုံသဏ္ဌာန်=== ကမ္ဘာ၏ပုံသဏ္ဌာန်သည် ထိပ်နှစ်ဘက်ပြား၍ အလယ်တွင် လုံးဝိုင်းသည်။ ကမ္ဘာ၏ လည်ပတ်မှုကြောင့် ဝင်ရိုးစွန်းဒေသများတွင် ပြားချပ်ပြီး [[အီကွေတာ]]တွင် ဖောင်းကားသည်။<ref name=milbert_smith96 /> အီကွေတာရှိ ကမ္ဘာ၏အချင်းသည် ၄၃ ကီလိုမီတာ (၂၇ မိုင်) ရှိပြီး ဝင်ရိုးစွန်း တစ်ခုမှတစ်ခုသို့ အချင်းထက် ပိုများသည်။<ref name="ngdc2006" /> ===ဓာတုပစ္စည်း ပါဝင်မှု=== {| class="wikitable" style="float: right; clear: right; margin-left: 2em;" |+ ကမ္ဘာ့ကျောက်လွှာ၏ ဓာတုပစ္စည်း ပါဝင်မှု<ref name=brown_mussett1981/><ref name="Rudnick2003">{{cite book |chapter=Composition of the Continental Crust |journal=Treatise on Geochemistry |publisher=Elsevier Science |location=New York |first1=R. L. |last1=Rudnick |first2=S. |last2=Gao |title=Treatise on Geochemistry |editor1-first=H. D. |editor1-last=Holland |editor2-first=K. K. |editor2-last=Turekian |volume=3 |pages=1–64 |year=2003 |doi=10.1016/B0-08-043751-6/03016-4 |isbn=978-0-08-043751-4 |bibcode=2003TrGeo...3....1R}}</ref><ref name="White2014">{{cite book |chapter=Composition of the Oceanic Crust |title=Treatise on Geochemistry |publisher=Elsevier Science |location=New York |first1=W. M. |last1=White |first2=E. M. |last2=Klein |author-link2=Emily Klein |editor1-first=H. D. |editor1-last=Holland |editor2-first=K. K. |editor2-last=Turekian |volume=4 |pages=457–96 |year=2014 |doi=10.1016/B978-0-08-095975-7.00315-6 |isbn=978-0-08-098300-4 |hdl=10161/8301}}</ref> !rowspan="2"|ဒြပ်ပေါင်း !rowspan="2"|ဖော်မျူလာ !colspan="2"|ပါဝင်ပစ္စည်း |- !style="font-size: smaller;"|ကုန်းမြေ !style="font-size: smaller;"|သမုဒ္ဒရာ |- |[[ဆီလီကာ]] |style="text-align: center;"|{{chem2|SiO2}} |style="text-align: right;"|60.2% |style="text-align: right;"|48.6% |- |[[အလူမီနီယမ် အောက်ဆိုဒ်|အလူမီနာ]] |style="text-align: center;"|{{chem2|Al2O3}} |style="text-align: right;"|15.2% |style="text-align: right;"|16.5% |- |[[ကယ်လဆီယမ် အောက်ဆိုဒ်|ထုံး]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|5.5% |style="text-align: right;"|12.3% |- |[[မဂ္ဂနက်ဆီယမ် အောက်ဆိုဒ်|မဂ္ဂနီဆီယာ]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|3.1% |style="text-align: right;"|6.8% |- |iron(II) oxide |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.8% |style="text-align: right;"|6.2% |- |[[ဆိုဒီယမ် အောက်ဆိုဒ်]] |style="text-align: center;"|{{chem2|Na2O}} |style="text-align: right;"|3.0% |style="text-align: right;"|2.6% |- |[[ပိုတက်ဆီယမ် အောက်ဆိုဒ်]] |style="text-align: center;"|{{chem2|K2O}} |style="text-align: right;"|2.8% |style="text-align: right;"|0.4% |- |iron(III) oxide |style="text-align: center;"|{{chem2|Fe2O3}} |style="text-align: right;"|2.5% |style="text-align: right;"|2.3% |- |[[ရေ (မော်လီကျူး)|ရေ]] |style="text-align: center;"|{{chem2|H2O}} |style="text-align: right;"|1.4% |style="text-align: right;"|1.1% |- |[[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်]] |style="text-align: center;"|{{chem2|CO2}} |style="text-align: right;"|1.2% |style="text-align: right;"|1.4% |- |[[တိုက်တေနီယမ် ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်]] |style="text-align: center;"|{{chem2|TiO2}} |style="text-align: right;"|0.7% |style="text-align: right;"|1.4% |- |phosphorus pentoxide |style="text-align: center;"|{{chem2|P2O5}} |style="text-align: right;"|0.2% |style="text-align: right;"|0.3% |- !colspan="2"|စုစုပါင်း !style="text-align: right;"|99.6% !style="text-align: right;"|99.9% |} ကမ္ဘာ့ထုထည်သည် ၅.၉၇×၁၀^၂၄ ကီလိုဂရမ် နီးပါးခန့်ရှိပြီး အများစုမှာ [[သံ (သတ္တု)|သံ]] (၃၂.၁%)၊ အောက်ဆီဂျင် (၃၀.၁%)၊ [[ဆီလီကွန်]] (၁၅.၁%)၊ [[မဂ္ဂနီစီယမ်]] (၁၃.၉%)၊ ဆာလဖာ (၂.၉%)၊ [[နီကယ်]] (၁.၈%)၊ [[ကယ်လစီယမ်]] (၁.၅%)၊ [[အလူမီနီယမ်]] (၁.၄%) နှင့် ကျန်သော ဒြပ်စင်များ ၁.၂% ပါဝင်သည်။ ပင်မအူတိုင်တွင် သံ ၈၈.၈%၊ နီကယ် ၅.၈%၊ ဆာလဖာ ၄.၅% တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref name=pnas71_12_6973/> ကျောက်မာလွှာတွင် တွေ့ရသော ကျောက်ခဲအများစုသည် အောက်ဆိုဒ်များ ဖြစ်ကြသည်။ အဓိကအားဖြင့် [[ကလိုရင်း]]၊ [[ဆာလဖာ]]နှင့် [[ဖလိုရင်း]]တို့ဖြစ်ကြသည်။ ကျောက်မာလွှာ၏ ၉၉ ရာခိုင်နှုန်းကိုမူ ဆီလီကာ၊ အလူမီနာ၊ အိုင်းယွန်း အောက်ဆိုဒ်၊ ထုံး၊ မဂ္ဂနီဆီယာ၊ ပိုတက်နှင့် ဆိုဒါတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။<ref name=brown_mussett1981/><ref name=pnas71_12_6973/> ===မျက်နှာပြင်=== [[File:Earth dry elevation.stl|thumb|Left|ရေမပါရှိသော – လက်ရှိကမ္ဘာဂြိုဟ် (သုံးဘက်မြင် စက်ဝိုင်းလုံးပုံစံမြင်ရန် နှိပ်၍ချဲ့ကြည့်ပါ)။]] ကမ္ဘာ့ မျက်နှာပြင် စုစုပေါင်း ဧရိယာသည် စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၁၉၇ မီလီယံ ရှိသည်။<ref name="Pidwirny 2006_8"/> ယင်း၏ ၇၀.၈ ရာခိုင်နှုန်း<ref name="Pidwirny 2006_8"/> (စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၁၃၉.၄၃ မီလီယံ) မှာ ပင်လယ်ရေ မျက်နှာပြင်အောက်တွင် တည်ရှိပြီး ပင်လယ်ရေဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားသည်။<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |title=World Factbook |publisher=Cia.gov |accessdate=2 November 2012 |archivedate=5 January 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html }}</ref> ရေဖြင့် ဖုံးလွှမ်းမထားသော လက်ကျန် ၂၉.၂% များမှာ တောင်တန်းများ၊ [[ကန္တာရ]]များနှင့် အခြားသော ကုန်းမြေများဖြစ်သည်။ ကုန်းမြေမျက်နှာပြင်၏ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အမြင့်မှာ အနိမ့်ဆုံးဖြစ်သော [[ပင်လယ်သေ]]ဒေသ၌ −၄၁၈ မီတာရှိပြီး အမြင့်ဆုံးဖြစ်သော [[ဧဝရတ်တောင်]]တွင် ၈၈၄၈ မီတာ ရှိသည်။ ကုန်းမြေ၏ ပင်လယ်ရေ မျက်နှာပြင်အမြင့် ပျမ်းမျှအမြင့်မှာ ၇၉၇ မီတာ ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=https://ngdc.noaa.gov/mgg/global/etopo1_surface_histogram.html |title=Hypsographic Curve of Earth's Surface from ETOPO1 |first=National Geophysical Data |last=Center |website=ngdc.noaa.gov |accessdate=24 June 2018 |archivedate=15 September 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170915114233/https://ngdc.noaa.gov/mgg/global/etopo1_surface_histogram.html }}</ref> [[အနည်ကျကျောက်]]များသည် ကမ္ဘာ့အပြင်ဘက်ကျောက်လွှာ၏ ၅ ရာခိုင်နှုန်းသာ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသော်လည်း ကမ္ဘာ့တိုက်ကြီးများ၏ မျက်နှာပြင်ကိုမူ အနည်ကျကျောက်များက ၇၅ ရာခိုင်နှုန်း လွှမ်းမိုးထားသည်။<ref name=jessey /> စုစုပေါင်း စိုက်ပျိုးနိုင်သောမြေသည် ကုန်းမြေ၏ ၁၀.၉ ရာခိုင်နှုန်းရှိပြီး ၁.၃ ရာခိုင်နှုန်းသည် အမြဲတမ်း စိုက်ပျိုးမြေများဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web |title=World Bank arable land |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.ARBL.ZS/countries/1W?display=graph |publisher=World Bank |access-date=19 October 2015 |accessdate=23 November 2021 |archivedate=2 October 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002170510/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.ARBL.ZS/countries/1w?display=graph }}</ref><ref>{{cite web |title=World Bank permanent cropland |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.CROP.ZS/countries?display=graph |publisher=World Bank |access-date=19 October 2015 |accessdate=23 November 2021 |archivedate=13 July 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150713131245/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.CROP.ZS/countries?display=graph }}</ref> ကုန်းမြေမျက်နှာပြင်၏ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းအား [[စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး]]အတွက် အသုံးပြုသည်။ ခန့်မှန်းခြေ သီးနှံပင်စိုက်ပျိုးရေးအတွက် စတုရန်းမိုင် ၆.၄ သန်း၊ မွေးမြူရေးအတွက် စတုရန်းမိုင် ၁၂.၉ သန်း အသီးသီး အသုံးချသည်။<ref name="Hooke2012">{{cite journal |url=https://www.geosociety.org/gsatoday/archive/22/12/pdf/gt1212.pdf |title=Land transformation by humans: A review |journal=GSA Today |first1=Roger LeB. |last1=Hooke |first2=José F. |last2=Martín-Duque |first3=Javier |last3=Pedraza |volume=22 |issue=12 |pages=4–10 |date=December 2012 |doi=10.1130/GSAT151A.1 }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.geosociety.org/gsatoday/archive/22/12/pdf/gt1212.pdf |accessdate=24 June 2018 |archivedate=9 January 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180109181247/https://www.geosociety.org/gsatoday/archive/22/12/pdf/gt1212.pdf }}</ref> ===ရေထု=== ကမ္ဘာမျက်နှာပြင်၌ ရေပေါများခြင်းသည် နေအဖွဲ့အစည်းရှိ အခြားသောဂြိုဟ်များထဲမှ ''ဂြိုဟ်ပြာ'' ဟု ခွဲခြားနိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့ရေထုတွင် အဓိကအားဖြင့် ပင်လယ်သမုဒ္ဒရာတို့ပါဝင်သည်။ သို့သော် နည်းစနစ်ကျကျဆိုပါက မြစ်၊ ချောင်း၊ အင်း၊ အိုင်၊ ကုန်းတွင်းပိုင်းပင်လယ်နှင့် မြေအောက်ရေတို့ ပါဝင်သည်။ အနက်ဆုံး မြေအောက်ရေ တည်ရှိရာမှာ [[ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ]]အတွင်းရှိ မာရီနာချောက် (Mariana Trench) ၏ ချန်လင်ဂျာဒီး (Challenger Deep) ဖြစ်ပြီး မီတာ ၁၀၉၁၁.၁ (ပေ ၃၅၇၉၉) ရှိသည်။ သမုဒ္ဒရာများ၏ ထုထည်သည် ၁.၃၅×၁၀^၁၈ နီးပါးခန့် သို့မဟုတ် ကမ္ဘာမြေ ထုထည်၏ ၁/၄၄၀၀ ဖြစ်သည်။ သမုဒ္ဒရာများသည် ဧရိယာအားဖြင့် စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၁၃၉.၇ မီလီယံရှိပြီး ပျမ်းမျှအနက်မှာ ၃၆၈၂ မီတာ (၁၂၀၈၀ ပေ) ရှိကာ ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်သည် ချောမွေ့နေမည်ဆိုပါက ပျမ်းမျှအနက်သည် ၂.၇ မှ ၂.၈ ကီလိုမီတာ ရှိမည်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/559627/sphere-depth-of-the-ocean |title=sphere depth of the ocean&nbsp;– hydrology |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=12 April 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://ase.tufts.edu/cosmos/print_chapter.asp?id=4 |title=Third rock from the Sun&nbsp;– restless Earth |work=NASA's Cosmos |accessdate=12 April 2015 |archivedate=6 November 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151106230149/http://ase.tufts.edu/cosmos/print_chapter.asp?id=4 }}</ref> ရေအားလုံး၏ ၉၇.၅ ရာခိုင်နှုန်းသည် ရေငန်များဖြစ်ပြီး ကျန် ၂.၅ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ရေချိုဖြစ်ကာ<ref>{{Cite book|title=On Water|url=https://www.eib.org/en/publications/eib-big-ideas-on-water|access-date=7 December 2020|website=European Investment Bank|year=2019|doi=10.2867/509830|language=en|author1=European Investment Bank|publisher=European Investment Bank|isbn=9789286143199|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129051604/https://www.eib.org/en/publications/eib-big-ideas-on-water|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Chart: Globally, 70% of Freshwater is Used for Agriculture|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/chart-globally-70-freshwater-used-agriculture|access-date=7 December 2020|website=World Bank Blogs|date=22 March 2017|last1=Khokhar|first1=Tariq|language=en|accessdate=22 November 2021|archivedate=6 December 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201206080843/https://blogs.worldbank.org/opendata/chart-globally-70-freshwater-used-agriculture}}</ref> ရေချို ၆၈.၇ ရာခိုင်နှုန်းသည် ရေခဲလွှာများ၌ တည်ရှိသည်။<ref>{{cite web|last1=Perlman|first1=Howard|date=17 March 2014|title=The World's Water|url=https://water.usgs.gov/edu/earthwherewater.html|access-date=12 April 2015|work=USGS Water-Science School|accessdate=25 June 2018|archivedate=22 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150422113320/http://water.usgs.gov/edu/earthwherewater.html}}</ref> ကမ္ဘာ၏ အအေးဆုံးဒေသများတွင် နှင်းများသည် ပုံစံမပျက် ရေခဲအဖြစ် တည်ရှိကြသည်။ ယင်းနှင်းများ၊ ရေခဲများသည် ကြာလာသော် ရေခဲလွှာများဖြစ်တည်လာကြသည်။ အာတိတ်ဒေသရှိ ရေခဲပင်လယ်သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနီးပါးခန့် ကြီးမားလှသည်။ သို့သော် ရာသီဥတုဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် လျင်မြန်စွာ ဆုတ်ယုတ်လျက်ရှိသည်။<ref>{{Cite book|last=Hendrix|first=Mark|title=Earth Science: An Introduction|publisher=Cengage|year=2019|isbn=978-0-357-11656-2|location=Boston|page=329}}</ref> ကမ္ဘာ့သမုဒ္ဒရာများ၏ ပျမ်းမျှ ရေငန်နှုန်းမှာ ပင်လယ်ရေ ၁ ကီလိုဂရမ်တွင် ၃၅ ဂရမ်နှုန်း ဖြစ်သည်။ ဆားအများစုကို မီးတောင်ပေါက်ကွဲခြင်းမှ ထွက်လာသည်။ သမုဒ္ဒရာများသည် လေထုထဲရှိ ဓာတ်ငွေ့များကို ပျော်ဝင်သွားစေသည့် သိုလှောင်ကန်များဖြစ်ကြပြီး ယင်းသည် ပင်လယ်နေသတ္တဝါများ ရှင်သန်ရန် အရေးပါသည်။<ref name=natsci_oxy4 /> ပင်လယ်ရေများသည် ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုများပေါ်တွင် လွှမ်းမိုးမှုရှိပြီး သမုဒ္ဒရာများသည် အပူလှောင်ကန်အဖြစ် ပြုမူပေးသည်။<ref name=michon2006 /> သမုဒ္ဒရာများရှိ အပူချိန်ပြောင်းလဲမှုများသည် [[အယ်လ်နီညို]]ကဲ့သို့ သိသာသော ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။<ref name=sample2005 /> ===လေထု=== {{Main|ကမ္ဘာ့လေထု}} [[File:MODIS Map.jpg|thumb|ကမ္ဘာဂြိုဟ်အား တိမ်ဖုံးလွှမ်းထားသောပုံကို [[နာဆာ]]၏ ဂြိုဟ်တုမှ ရိုက်ကူးထားသည်]] မြေမျက်နှာပြင်အား သက်ရောက်သော ပျမ်းမျှ ကမ္ဘာ့လေထုဖိအားသည် ကီလိုမီတာ ၈.၅ အမြင့်၌ ၁၀၁.၃၂၅ KPa (၁၄.၆၉၅၉ psi) ဖြစ်သည်။<ref name="Exline2006">{{cite book|last1=Exline|first1=Joseph D.|url=https://www.nasa.gov/pdf/288978main_Meteorology_Guide.pdf|title=Meteorology: An Educator's Resource for Inquiry-Based Learning for Grades 5–9|last2=Levine|first2=Arlene S.|last3=Levine|first3=Joel S.|date=2006|publisher=NASA/Langley Research Center|page=6|id=NP-2006-08-97-LaRC|access-date=23 November 2021|archive-date=28 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528181043/https://www.nasa.gov/pdf/288978main_Meteorology_Guide.pdf|url-status=live}}</ref> ခြောက်သွေ့သော လေထုတွင် [[နိုက်ထရိုဂျင်]] ၇၈%၊ [[အောက်ဆီဂျင်]] ၂၁%၊ [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်]]၊ ရေငွေ့နှင့် အခြားဓာတ်ငွေ့များ ပါဝင်သည်။<ref name="Exline2006" />ရေငွေ့ ပါဝင်မှုသည် ၀.၀၁ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် ၄ ရာခိုင်နှုန်းကြားတွင် ပြောင်းလဲလျက်တည်ရှိသည်။<ref name="Exline2006" /> သို့သော် ပျမ်းမျှမှာ ၁ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။<ref name="earth_fact_sheet" /> [[ထရိုပိုစဖီးယား အလွှာ|ထရိုပိုစဖီးယားလွှာ]]၏ အမြင့်သည် ဝင်ရိုးစွန်း၌ ၈ ကီလိုမီတာ (၅ မိုင်) နှင့် [[အီကွေတာ]]တွင် ၁၇ ကီလိုမီတာ (၁၁ မိုင်) ဝန်းကျင်ရှိသည်။<ref name=geerts_linacre97 /> ကမ္ဘာ့လေထု၏ ဘိုင်အိုစဖီးယားတွင် [[အိုဇုန်းလွှာ]] တည်ရှိပြီး သက်ရှိများ ရှင်သန်ရန်အတွက် အန္တရာယ်ရှိသော [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]]ကို ကာကွယ်ပေးသည်။<ref name="Harrison 2002" /> လေထုသည် ဥက္ကာခဲများအား မြေမျက်နှာပြင်သို့ မကျရောက်ခင် လောင်ကျွမ်းစေပြီး အပူချိန်ကို ချိန်ညှိပေးသည်။<ref name="atmosphere" /> ဤဖြစ်စဉ်အား ဖန်လုံအိမ် အကျိုးသက်ရောက်မှုဟုခေါ်ကာ မြေပြင်မှ ထုတ်လုပ်သော အပူများကို ဖမ်းယူထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဖန်လုံအိမ် အကျိုးသက်ရောက်မှုကို အဓိကဖြစ်စေသောအရာများမှာ ရေငွေ့၊ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်၊ [[မီသိန်း]]၊ နိုက်ထရိုက်အောက်ဆိုဒ်နှင့် [[အိုဇုန်း]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဤကဲ့သို့ အပူသိုလှောင်သည့်ဖြစ်စဉ် မရှိပါက လက်ရှိအပူချိန် +၁၅ °C (၅၉ °F)<ref name="Pidwirny2006_7" /> နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် −၁၈ °C (၀ °F) သို့ ရောက်ရှိမည်ဖြစ်ပြီး သက်ရှိများ ဖြစ်တည်ခဲ့လိမ့်မည် မဟုတ်ပေ။ ၂၀၁၇ ခုနှစ် မေလတွင် ကမ္ဘာ့လေထုရှိ ရေခဲ ပုံဆောင်ခဲမှ ရောင်ပြန်ဟပ်သော အလင်းကို မိုင်ပေါင်းများစွာဝေးသော [[ဂြိုဟ်တု]]တစ်ခုမှ မြင်ခဲ့ရသည်။<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html |date=19 May 2017 |work=The New York Times |accessdate=20 May 2017 |archivedate=20 May 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170520002922/https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html }}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/2017GL073248/abstract |date=15 May 2017 |journal=Geophysical Research Letters |doi=10.1002/2017GL073248 |accessdate=20 May 2017 |volume=44 |issue=10 |pages=5197–5202 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/2017GL073248/abstract |accessdate=25 June 2018 |archivedate=26 December 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171226014559/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/2017GL073248/abstract }}</ref> ===မိုးလေဝသနှင့် ရာသီဥတု=== {{Main|မိုးလေဝသ|ရာသီဥတု}} ကမ္ဘာ၏လေထုတွင် ပုံသေနယ်နိမိတ်မရှိဘဲ၊ အတွင်းဘက်မှ အပြင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ပါးလွှာလာပြီး အပြင်ဘက်အာကာသထဲသို့အရောက်တွင် မေးမှိန်သွားသည်။ လေထု၏ လေးပုံသုံးပုံသည် မြေမျက်နှာပြင်မှ ပထမဆုံး ၁၁ ကီလိုမီတာ (၆.၈ မိုင်) အတွင်း၌ ပါဝင်သည်။ အနိမ့်ဆုံးအလွှာကို [[ထရိုပိုစဖီးယား အလွှာ|ထရိုပိုစဖီးယား]]ဟုခေါ်သည်။ နေမှလာသော စွမ်းအင်သည် ဤအလွှာကို အပူပေးပြီး လေကို ပြန့်ကားမှုဖြစ်စေသည်။ ဤသိပ်သည်းမှု နည်းသောလေသည် မြင့်တက်လာပြီး အေးမြ၍ သိပ်သည်းမှုများသောလေဖြင့် အစားထိုးသွားသည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် အပူစွမ်းအင် ဖြန့်ဖြူးခြင်းမှတဆင့် လေထုလည်ပတ်မှုကိုဖြစ်စေကာ [[မိုးလေဝသ]]နှင့် [[ရာသီဥတု]]များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။<ref name=rahmstorf2003 /> {{multiple image | align = left | direction = vertical | width = 150 | image1 = Dorian 2019-08-30 1618Z.jpg | caption1 = [[ဟာရီကိန်း ဒိုရီယန်]]ကို ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် [[နိုင်ငံတကာ အာကာသစခန်း]]မှမြင်ရပုံ | image2 = Image-Ulmus pumila (Ulmus gobicus) in Gobi Desert.jpg | caption2 = [[ဂိုဘီသဲကန္တာရ]]ရှိ သစ်ပင်နှင့် တိမ်တိုက်များ }} မြေမျက်နှာပြင်သို့ကျရောက်သော [[နေရောင်ခြည်စွမ်းအင်]]သည် လတ္တီကျု့ များလာသည်နှင့်အမျှ လျော့နည်းသွားသည်။ လတ္တီကျု အမြင့်ပိုင်းတွင် [[နေရောင်ခြည်]]သည် မြေမျက်နှာပြင်သို့ ထောင့်အနိမ့်ဖြင့် ရောက်ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် နေရောင်ခြည်သည် ပိုမိုထူထပ်သော လေထုကို ဖြတ်သန်းရသည်။ ရလဒ်အဖြစ် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အမြင့်ရှိ ပျမ်းမျှ နှစ်စဉ်အပူချိန်သည် အီကွေတာမှ လတ္တီကျု ၁ ဒီဂရီလျှင် ၀.၄ စင်တီဂရိတ် (၀.၇ ဖာရင်ဟိုက်) နှုန်းဖြင့် လျော့နည်းသွားသည်။<ref name="sadava_heller2006" /> တည်နေရာ၏ ရာသီဥတုများကို သက်ရောက်စေသော အခြားအချက်မှာ သမုဒ္ဒရာများနှင့် နီးကပ်မှုဖြစ်သည်။<ref>{{cite book|last1=Rohli|first1=Robert. V.|title=Climatology|last2=Vega|first2=Anthony J.|publisher=Jones & Bartlett Learning|year=2018|isbn=978-1-284-12656-3|edition=fourth|page=49}}</ref> သမုဒ္ဒရာများနှင့် နီးကပ်သောနေရာများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် အေးမြသောနွေရာသီနှင့် ပူနွေးသောဆောင်းရာသီများ ရှိတတ်ကြသည်။ အကြောင်းမှာ သမုဒ္ဒရာများသည် အပူပမာဏကို ပိုမိုသိုလှောင်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သမုဒ္ဒရာများ၏ အပူဓာတ် သို့မဟုတ် အအေးဓာတ်ကို လေတိုက်ခြင်းဖြင့် ကုန်းမြေသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။<ref>{{cite book|last1=Rohli|first1=Robert. V.|title=Climatology|last2=Vega|first2=Anthony J.|publisher=Jones & Bartlett Learning|year=2018|isbn=978-1-284-12656-3|edition=fourth|page=32}}</ref> ရေငွေ့များသည် မြေမျက်နှာပြင်ရှိ အငွေ့ပျံခြင်းမှတဆင့် လေထုထဲသို့ လှည့်လည်ကြသည်။ လေထုအခြေအနေသည် ပူနွေးစိုထိုင်းပါက ရေသည် စုဖွဲ့ကာ မိုးရွာသွန်းခြင်းအဖြစ် မြေပြင်ပေါ်သို့ ပြန်လည်ကျရောက်သည်။<ref name="moran2005" /> ထိုအခါ ရေအများစုသည် အနိမ့်ပိုင်းသို့ မြစ်ချောင်းများမှတဆင့် သမုဒ္ဒရာများ သို့မဟုတ် ရေကန်များသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိသွားသည်။ ဤရေသံသရာသည် မြေပြင်ပေါ်ရှိ သက်ရှိများအတွက် မရှိမဖြစ် အရေးပါသော ယန္တရားဖြစ်သည်။ မိုးရွာသည့်ပုံစံသည် တစ်နှစ်လျှင် မီတာများစွာမှ မီလီမီတာအောက်အထိ ကျယ်ပြန့်စွာ ခြားနားကြသည်။ လေထုလည်ပတ်မှု၊ ပထဝီဝင် သွင်ပြင်များနှင့် အပူချိန်ကွဲပြားခြားနားချက်များသည် ဒေသတစ်ခု၏ ပျမ်းမျှ မိုးရွာသွန်းနှုန်းကို အဆုံးအဖြတ်ပေးသည်။<ref name="hydrologic_cycle" /> အသုံးများသော [[ကော့(ခ်)ပန်ရာသီဥတုခွဲခြားမှုများ|ကော့ပန် ရာသီဥတုခွဲမှုစနစ်]]တွင် အုပ်စု ၅ ခုပါဝင်ပြီး အပူပိုင်း ရာသီဥတု၊ ခြောက်သွေ့ ရာသီဥတု၊ သမပိုင်း ရာသီဥတု၊ တိုက်ကြီး ရာသီဥတုနှင့် ဝင်ရိုးစွန်း ရာသီဥတုဟူ၍ ဖြစ်ကြသည်။ ယင်းအုပ်စု ၅ ခုကိုလည်း ပိုမိုတိကျသော ရာသီဥတု အမျိုးအစားခွဲများအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားသေးသည်။<ref name="berger2002" /> ကော့ပန် ရာသီဥတုခွဲမှုစနစ်သည် အပူချိန်နှင့် မိုးရွာသွန်းနှုန်းအပေါ် အခြေခံ၍ နယ်မြေဒေသများကို ခွဲခြားပေးသည်။<ref>{{cite book|last1=Rohli|first1=Robert. V.|title=Climatology|last2=Vega|first2=Anthony J.|publisher=Jones & Bartlett Learning|year=2018|isbn=978-1-284-12656-3|edition=fourth|page=159}}</ref> ပူပြင်းသော ကန္တာရများတွင် မျက်နှာပြင် လေအပူချိန်သည် ၅၅ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၁၃၁ ဖာရင်ဟိုက်) အထိ မြင့်တက်နိုင်ပြီး [[အန္တာတိက]]ဒေသတွင် အနုတ် ၈၉ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (−၁၂၈ ဖာရင်ဟိုက်) အထိ ကျဆင်းနိုင်သည်။<ref>{{Cite journal|last1=El Fadli|first1=Khalid I.|last2=Cerveny|first2=Randall S.|last3=Burt|first3=Christopher C.|last4=Eden|first4=Philip|last5=Parker|first5=David|last6=Brunet|first6=Manola|last7=Peterson|first7=Thomas C.|last8=Mordacchini|first8=Gianpaolo|last9=Pelino|first9=Vinicio|last10=Bessemoulin|first10=Pierre|last11=Stella|first11=José Luis|date=2013|title=World Meteorological Organization Assessment of the Purported World Record 58°C Temperature Extreme at El Azizia, Libya (13 September 1922)|url=https://archive.org/details/bulletin-of-the-american-meteorological-society_2013-02_94_2/page/199|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|language=en|volume=94|issue=2|pages=199–204|doi=10.1175/BAMS-D-12-00093.1|bibcode=2013BAMS...94..199E|issn=0003-0007|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Turner|first1=John|last2=Anderson|first2=Phil|last3=Lachlan‐Cope|first3=Tom|last4=Colwell|first4=Steve|last5=Phillips|first5=Tony|last6=Kirchgaessner|first6=Amélie|last7=Marshall|first7=Gareth J.|last8=King|first8=John C.|last9=Bracegirdle|first9=Tom|last10=Vaughan|first10=David G.|last11=Lagun|first11=Victor|date=2009|title=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica|journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres|language=en|volume=114|issue=D24|page=D24102|doi=10.1029/2009JD012104|bibcode=2009JGRD..11424102T|issn=2156-2202|doi-access=free}}</ref> ===အပေါ်ပိုင်း လေထု=== [[ထရိုပိုစဖီးယား အလွှာ]]၏အပေါ်ရှိ လေထုကို [[စထရာတိုစဖီးယား အလွှာ]]၊ မီဆိုစဖီးယား အလွှာနှင့် သာမိုစဖီးယား အလွှာဟူ၍ ပိုင်းခြားထားသည်။<ref name="atmosphere" /> အလွှာတစ်ခုချင်းစီတွင် အမြင့်အလိုက် အပူချိန်ခြားနားမှု ရှိကြသည်။ ယင်း၏အလွန်တွင် အက်ဇိုစဖီးယား (exosphere) သည် ပါးလွာသော မဂ္ဂနတိုစဖီးယား (magnetosphere) အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသွားသည်။ ယင်းနယ်မြေတွင် ဘူမိသံလိုက်စက်ကွင်းများသည် နေလေများဖြင့် အပြန်အလှန်အကျိုးသက်ရောက်ကြသည်။<ref name=sciweek2004 /> စထရာတိုစဖီးယားလွှာအတွင်း [[အိုဇုန်းလွှာ]]တည်ရှိပြီး ကမ္ဘာမြေရှိ သက်ရှိများအတွက် အရေးပါကာ ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်၏ အန္တရာယ်မှ ကာကွယ်ပေးသည်။ ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်မှ {{Convert|100|km|mi|abbr=on}} အကွာအဝေးကို လေထုနှင့် [[အပြင်ဘက် အာကာသ]]ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name=cordoba2004 /> ==ပတ်လမ်းနှင့် လည်ပတ်ခြင်း== ===လည်ပတ်ခြင်း=== [[File:EpicEarth-Globespin(2016May29).gif|thumb|right|ကမ္ဘာလည်ပတ်နေပုံအား [[:en:Deep Space Climate Observatory|DSCOVR EPIC]] မှ ၂၀၁၆ ခုနှစ် မေလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် ရိုက်ကူးထားပုံ။]] ကမ္ဘာသည် နေကို တူရူပြု၍ မိမိဝင်ရိုးပေါ်တွင် ၂၄ နာရီ (၈၆၄၀၀ စက္ကန့်) လျှင် တစ်ကြိမ်လည်ပတ်ပြီး အခြားဝေးကွာသောကြယ်များကို တူရူပြုပါက ၂၃ နာရီ ၅၆ မိနစ် ၄ စက္ကန့်လျင် တစ်ကြိမ်နှုန်း လည်ပတ်သည်။<ref name="IERS" /><ref group="n" name="Aoki" /> ကမ္ဘာ၏ လည်ပတ်နှုန်းသည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ နှေးကွေးလာသည်။ အတိတ်ကာလများ၏ တစ်ရက်တာသည် ယနေ့ခေတ်ထက် ပိုမိုတိုတောင်းခဲ့သည်။ ယင်းသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ ကမ္ဘာနှင့် လကမ္ဘာကြားရှိ ဒီရေအကျိုးသက်ရောက်မှု (tidal effect) ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာမြေ၏ လည်ပတ်နှုန်းသည် ၁၉ ရာစုနှစ်နှင့်စာလျှင် ပိုမိုရှည်ကြာပြီး ယခုအခါ ရက်တိုင်း၌ ၀ မှ ၂ မီလီစက္ကန့်ကြား ပြောင်းလဲလျက်ရှိသည်။<ref name=USNO_TSD/><ref>{{cite journal |title=Rapid Service/Prediction of Earth Orientation |journal=IERS Bulletin-A |date=9 April 2015 |volume=28 |issue=15 |url=http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat |accessdate=12 April 2015 |format=.DAT file (displays as plaintext in browser) |archive-date=14 March 2015 |access-date=25 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150314182157/http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat |url-status=dead }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat |access-date=25 June 2018 |archive-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150314182157/http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat |accessdate=25 June 2018 |archivedate=14 March 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150314182157/http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat }}</ref> ===ပတ်လမ်း=== [[File:PIA23645-Earth-PaleBlueDot-6Bkm-Voyager1-orig19900214-upd20200212.jpg|thumb|upright|''[[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁]]'' အာကာသယာဉ်က မိုင်ပေါင်း ၄ ဘီလီယံ နီးပါးခန့် အကွာအဝေးမှ ရိုက်ကူးထားသော ''[[အပြာဖျော့အစက်]]'' အမည်ရ ကမ္ဘာဂြိုဟ်ဖြစ်သည်၊ [[အလင်းအလျင်]]ဖြင့်ဆိုပါက ၅.၆ နာရီ ခရီးကွာဝေးသည်။<ref name="NASA-20200212">{{cite news |author=Staff |title=Pale Blue Dot Revisited |url=https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA23645 |date=12 February 2020 |work=[[NASA]] |access-date=12 February 2020 |accessdate=22 November 2021 |archivedate=12 February 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200212230826/https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA23645 }}</ref>]] ကမ္ဘာသည် နေကိုဗဟိုပြု၍ ပျမ်းမျှ ကီလိုမီတာ ၁၅၀ မီလီယံ (၉၃ မီလီယံမိုင်) အကွာအဝေးမှ လှည့်ပတ်လျက်ရှိကာ မိမိဝင်ရိုးပေါ်တွင် ၁ ပတ် လှည့်ပတ်မိရန် ပျမ်းမျှ ၂၄ နာရီ ကြာမြင့်သည်။ ကမ္ဘာ၏ ပတ်လမ်းအမြန်နှုန်းသည် တစ်စက္ကန့်လျင် ၂၉.၇၈ ကီလိုမီတာ (တစ်နာရီလျင် မိုင်ပေါင်း ၆၆၆၀၀) နှုန်းဖြစ်သည်။ ယင်းအမြန်နှုန်းဖြင့် ကမ္ဘာ၏ အချင်း ၁၂၇၄၂ ကီလိုမီတာ (၇၉၁၈ မိုင်) အား ၇ မိနစ်အတွင်း၊ ၃၈၄၀၀၀ ကီလိုမီတာ (၂၃၉၀၀၀ မိုင်) ကွာဝေးသော လကမ္ဘာသို့ ၃.၅ နာရီတို့ဖြင့် ခရီးပေါက်နိုင်သည်။<ref name="earth_fact_sheet" /> ကမ္ဘာ၏ ဒြပ်ဆွဲငင်အား လွှမ်းမိုးသောနယ်မြေကို ဟေးလ်စဖီးယား (Hill sphere) ဟုခေါ်ပြီး အချင်းဝက်အားဖြင့် ၉၃၀,၀၀၀ မိုင် (၁.၅ မီလီယံ ကီလိုမီတာ) ရှိသည်။<ref name="vazquez_etal2006" /><ref group="n" name="hill_radius" /> ယင်းသည် အခြားပိုမိုဝေးကွာသော နေနှင့် ဂြိုဟ်များ၏ ဒြပ်ဆွဲငင်အားထက် ကမ္ဘာ၏ဒြပ်ဆွဲငင်အားက ပိုမိုအားပြင်းနိုင်သည့် အများဆုံးအကွာအဝေး ဖြစ်သည်။ အရာဝတ္ထုများသည် ဤအချင်းဝက်အတွင်း လည်ပတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက နေ၏ ဒြပ်ဆွဲငင်အားနှင့် သက်ဆိုင်သွားမည်ဖြစ်သည်။<ref name="vazquez_etal2006" /> ကမ္ဘာသည် နေအဖွဲ့အစည်းနှင့်အတူ [[နဂါးငွေ့တန်း ဂလက်ဆီ]]၌ တည်ရှိပြီး ဗဟိုမှ [[အလင်းနှစ်]] ၂၈၀၀ ကွာဝေးသည်။ ယင်းသည် [[အိုရိုင်ယွန် လက်မောင်း]]ရှိ ဂလက်တစ်ပြင်ညီ (galactic plane) ၏ အလင်းနှစ် ၂၀ ခန့်တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="nasa20051201" /> ==ကမ္ဘာ-ဂြိုဟ်ရံလ စနစ်== ===လကမ္ဘာ=== {{Main|လကမ္ဘာ}} {| class="wikitable" style="float: right; margin-left: 0.5em;" |+ ဂုဏ်သတ္တိများ |- | colspan=2 | [[File:FullMoon2010.jpg|center|200px|လပြည့်ဝန်းအား [[မြောက်ကမ္ဘာခြမ်း]]မှ မြင်ရပုံ]] |- | '''အချင်း''' || {{val|3474.8|u=km|fmt=commas}} |- | '''ထုထည်''' || {{val|7.349|e=22|u=kg}} |- | '''ဆီမီးမေဂျာ ဝင်ရိုး''' || {{val|384400|u=km|fmt=commas}} |- | '''ပတ်လမ်းကာလ''' || {{nowrap|27{{smallsup|d}} 7{{smallsup|h}} 43.7{{smallsup|m}}}} |} လကမ္ဘာ၏ မူလဇာတ်မြစ်နှင့်ပတ်သက်၍ လူအများစု လက်ခံထားသော သီအိုရီအရ ''သီယာ''ဟုခေါ်သော [[အင်္ဂါဂြိုဟ်]]အရွယ် ဂြိုဟ်ပေါက်စတစ်စင်းနှင့် အစောပိုင်းကာလ ကမ္ဘာတို့ ထိတိုက်မိရာမှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟုဆိုသည်။<ref name=nature412_708/> ကမ္ဘာတွင် ဂြိုဟ်ရံလတစ်စင်း ရှိပြီး ယင်းသည် ကမ္ဘ့ာအချင်း၏ လေးပုံတစ်ပုံခန့် အရွယ်အစားရှိသည်။ [[ဂြိုဟ်သိမ်]] ''[[ပလူတို]]''၏ ဂြိုဟ်ရံလတစ်စင်းဖြစ်သော [[ချာရွန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|''ချာရွန်'']]သည် မိခင်ဂြိုဟ်၏ အရွယ်အစားနှင့်နှိုင်းယှဉ်ပါက ပိုမိုကြီးမားသော်လည်း<ref>{{cite web|url=https://astronomy.com/news/2019/06/whats-so-special-about-our-moon-anyway|title=What's so special about our Moon, anyway?|work=[[:en:Astronomy (magazine)|Astronomy]]|last1=Klemetti|first1=Erik|date=17 June 2019|access-date=13 October 2020|accessdate=22 November 2021|archivedate=6 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201106063032/https://astronomy.com/news/2019/06/whats-so-special-about-our-moon-anyway}}</ref><ref>{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/pluto-moons/charon/in-depth/#:~:text=At%20half%20the%20size%20of,phenomenon%20called%20mutual%20tidal%20locking.|title=Charon|website=NASA|date=19 December 2019|access-date=13 October 2020|accessdate=22 November 2021|archivedate=14 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201014164907/https://solarsystem.nasa.gov/moons/pluto-moons/charon/in-depth/#:~:text=At%20half%20the%20size%20of,phenomenon%20called%20mutual%20tidal%20locking.}}</ref> အခြားဂြိုဟ်များ၏ ဂြိုဟ်ရံလများကိုလည်း ကမ္ဘာ၏ လကမ္ဘာကဲ့သို့ပင် "ဂြိုဟ်ရံလများ" ("moons") ဟု ရည်ညွှန်းသည်။<ref>{{cite web|url=https://theconversation.com/curious-kids-why-is-the-moon-called-the-moon-127899|title=Curious Kids: Why is the moon called the moon?|website=The Conversation|last1=Brown|first1=Toby|date=2 December 2019|access-date=13 October 2020|accessdate=22 November 2021|archivedate=8 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201108044000/https://theconversation.com/curious-kids-why-is-the-moon-called-the-moon-127899}}</ref> လကမ္ဘာသည် မိခင်ဂြိုဟ်၏ အရွယ်အစားဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက နေအဖွဲ့အစည်းတွင် အကြီးဆုံး လတစ်စင်းဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာနှင့် လကမ္ဘာကြားရှိ [[ဒြပ်ဆွဲအား]]သည် ကမ္ဘာပေါ်၌ ဒီရေများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။<ref>{{Cite journal|last1=Coughenour|first1=Christopher L.|last2=Archer|first2=Allen W.|last3=Lacovara|first3=Kenneth J.|author-link3=Kenneth Lacovara|date=2009|title=Tides, tidalites, and secular changes in the Earth–Moon system|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012825209001445|journal=Earth-Science Reviews|language=en|volume=97|issue=1|pages=59–79|doi=10.1016/j.earscirev.2009.09.002|bibcode=2009ESRv...97...59C|issn=0012-8252}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012825209001445 |accessdate=22 November 2021 |archivedate=28 October 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121028000947/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012825209001445 }}</ref> လကမ္ဘာပေါ်၌လည်း ဒီရေ အလုံပိတ် (tidal locking) အကျိုးသက်ရောက်မှုကို ဖြစ်စေပြီး ယင်း၏ လည်ပတ်နှုန်းသည် ကမ္ဘာအား လှည့်ပတ်မှုနှင့် ထပ်တူကျစေသည်။ ရလဒ်အဖြစ် လ၏ မျက်နှာပြင်တစ်ခြမ်းသည် ကမ္ဘာသို့ အမြဲတမ်း မျက်နှာမူလျက်ရှိသည်။<ref>{{Cite news|last=Kelley|first=Peter|date=17 August 2017|title=Tidally locked exoplanets may be more common than previously thought|url=https://www.washington.edu/news/2017/08/14/tidally-locked-exoplanets-may-be-more-common-than-previously-thought/|access-date=8 October 2020|newspaper=Uw News|language=en|accessdate=22 November 2021|archivedate=9 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009192401/https://www.washington.edu/news/2017/08/14/tidally-locked-exoplanets-may-be-more-common-than-previously-thought/}}</ref> လကမ္ဘာသည် ကမ္ဘာအားလည်ပတ်နေသောကြောင့် လကမ္ဘာ၏ မတူညီသောမျက်နှာပြင်များကို နေရောင်ထိုးသောအခါ လဆန်းခြင်း၊ လကွယ်ခြင်းများကို ဖြစ်စေသည်။<ref>{{Cite web|title=Lunar Phases and Eclipses {{!}} Earth's Moon|url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/earths-moon/lunar-phases-and-eclipses|access-date=8 October 2020|website=NASA Solar System Exploration|accessdate=22 November 2021|archivedate=16 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201016180007/https://solarsystem.nasa.gov/moons/earths-moon/lunar-phases-and-eclipses/}}</ref> ကမ္ဘာနှင့်လတို့ကြား အပြန်အလှန် ဒီရေအကျိုးသက်ရောက်မှုကြောင့် လသည် တစ်နှစ်လျှင် ၁.၅ လက်မခန့် ကမ္ဘာနှင့် ဝေးကွာလျက်ရှိသည်။ လသည် ကမ္ဘာ၏ မိမိဝင်ရိုးပေါ်တွင် တိမ်းစောင်းလျက် လည်ပတ်သောဖြစ်စဉ်အား တည်ငြိမ်စေသည်။ ကမ္ဘာမှ ကြည့်ပါက လကမ္ဘာကို နေ၏အရွယ်အစားကဲ့သို့ပင် မြင်ရသည်။ ဤကဲ့သို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ နေ၏အချင်းသည် လကမ္ဘာထက် အဆပေါင်း ၄၀၀ ပိုကြီးသော်လည်း အကွာဝေးမှာ အဆပေါင်း ၄၀၀ ပိုမိုဝေးကွာသောကြောင့်ဖြစ်သည်။<ref name=angular /> ယင်းသည် နှစ်စဉ်နှင့် နေအပြည့်ကြတ်ခြင်းကို ကမ္ဘာပေါ်၌ ဖြစ်စေသည်။<ref>{{cite web|url=https://blogs.scientificamerican.com/life-unbounded/the-solar-eclipse-coincidence/|title=The Solar Eclipse Coincidence|work=Scientific American|last1=Sharf|first1=Caleb A.|date=18 May 2012|access-date=13 October 2020|author1-link=Caleb Scharf|accessdate=22 November 2021|archivedate=15 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201015083529/https://blogs.scientificamerican.com/life-unbounded/the-solar-eclipse-coincidence/}}</ref> လကမ္ဘာသည် ကမ္ဘာ၏ ရာသီဥတုကို ထိန်းကျောင်းခြင်းဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်ရှိများ ဖြစ်ထွန်းမှုကို အထောက်အကူပြုခဲ့ကောင်းပြုခဲ့နိုင်သည်။ [[နိခါတကဗေဒ|ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း]] သက်သေများနှင့် ကွန်ပျူတာဖြင့် ပုံတူဖန်တီးမှန်းဆချက် (computer simulation) များက ကမ္ဘာ၏ မိမိဝင်ရိုးပေါ်တိမ်းစောင်းမှုသည် လကမ္ဘာနှင့်အပြန်အလှန်ဆက်နွယ်မှုကြောင့် တည်ငြိမ်သည်ဟု ပြသနေသည်။ အချို့သော သီအိုရီအဆိုရှင်များက လကမ္ဘာမရှိပါက ကမ္ဘာ၏ မိမိဝင်ရိုးပေါ်တိမ်းစောင်းလည်ပတ်မှုသည် အင်္ဂါဂြိဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလ ဖြစ်ရပ်ကဲ့သို့ ကမောက်ကမဖြစ်ကာ မတည်ငြိမ်မှု ဖြစ်သွားနိုင်သည်ဟုဆိုသည်။ သို့သော်လည်း ယင်းအား အပြန်အလှန် ငြင်းခုံနေကြဆဲဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://phys.org/news/2015-01-earth-moon-critical-life.html#:~:text=Lissauer's%20team%20found%20that%20without,day%20angle%20of%2023.5%20degrees.|title=Earth's moon may not be critical to life|work=Phys.org|last1=Cooper|first1=Keith|date=27 January 2015|access-date=26 October 2020|accessdate=22 November 2021|archivedate=30 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201030120857/https://phys.org/news/2015-01-earth-moon-critical-life.html#:~:text=Lissauer's%20team%20found%20that%20without,day%20angle%20of%2023.5%20degrees.}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://web.mit.edu/perron/www/files/Daradich08.pdf|title=Equilibrium rotational stability and figure of Mars|journal=Icarus|last1=Dadarich|first1=Amy|first2=Jerry X.|last2=Mitrovica|author-link2=Jerry X. Mitrovica|first3=Isamu|last3=Matsuyama|first4=J. Taylor|last4=Perron|first5=Michael|last5=Manga|author-link5=Michael Manga|first6=Mark A.|last6=Richards|date=22 November 2007|volume=194|issue=2|pages=463–75|access-date=26 October 2020|doi=10.1016/j.icarus.2007.10.017|archive-date=1 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201094104/http://web.mit.edu/perron/www/files/Daradich08.pdf|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://web.mit.edu/perron/www/files/Daradich08.pdf |access-date=22 November 2021 |archive-date=1 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201094104/http://web.mit.edu/perron/www/files/Daradich08.pdf }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://web.mit.edu/perron/www/files/Daradich08.pdf |accessdate=22 November 2021 |archivedate=1 December 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201201094104/http://web.mit.edu/perron/www/files/Daradich08.pdf }}</ref> ===လူလုပ် ဂြိုဟ်တုများ=== ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် ဧပြီလတွင် ကမ္ဘာပတ်လမ်းထဲ၌ အလုပ်ဖြစ်နေဆဲ လူလုပ် [[ဂြိုဟ်တု|ဂြိုဟ်တု]]များ ၂,၆၆၆ ခု ရှိသည်။<ref name="ucs" /> ယင်းတို့တွင် လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်း မရှိတော့သည့် ဂြိုဟ်တုများလည်း ပါဝင်ပြီး နောက်ယောင်ခံလိုက်ထားသည် အာကာသ အမှိုက် (Space debris) ၁၆,၀၀၀ ခုကျော် ရှိသည်။<ref group="n" name="space_debris" /> ကမ္ဘာ၏ အကြီးဆုံး လူလုပ် ဂြိုဟ်တုမှာ [[နိုင်ငံတကာ အာကာသ စခန်း]]ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite book|last1=Welch|first1=Rosanne|url=https://books.google.com/books?id=aWGHDwAAQBAJ&q=largest+artificial+satellite&pg=RA2-PA126|title=Technical Innovation in American History: An Encyclopedia of Science and Technology [3 volumes]|last2=Lamphier|first2=Peg A.|year=2019|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-094-2|page=126|language=en|access-date=23 November 2021|archive-date=14 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210214004816/https://books.google.com/books?id=aWGHDwAAQBAJ&q=largest+artificial+satellite&pg=RA2-PA126|url-status=live}}</ref> ==ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်ရှိ== {{Main|သက်ရှိ}} [[File:Mycena interrupta.jpg|thumb|[[မှို|မှိုများ]]သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်ရှိတစ်မျိုးဖြစ်သည်။]] ဂြိုဟ်တစ်ခု၏ သက်ရှိပုံစံများသည် [[ဂေဟစနစ်]]တွင် နေထိုင်ကြပြီး ယင်း၏ပုံစံအားလုံးကို ဇီဝလွှာ (biosphere) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/biosphere/|title=Biosphere|first1=Kim|last1=Rutledge|first2=Tara|last2=Ramroop|first3=Diane|last3=Boudreau|first4=Melissa|last4=McDaniel|first5=Santani|last5=Teng|first6=Erin|last6=Sprout|first7=Hilary|last7=Costa|first8=Hilary|last8=Hall|first9=Jeff|last9=Hunt|date=24 June 2011|work=National Geographic|access-date=1 November 2020|accessdate=23 November 2021|archivedate=3 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201103222045/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/biosphere/}}</ref> ဇီဝလွှာကို ဇီဝအစုအဖွဲ့ (biomes) အဖြစ် ပိုင်းခြားပြီး အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်များ နေထိုင်ကြသည်။<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/bitesize/guides/zmyj6sg/revision/3 |title=Interdependency between animal and plant species |page=3 |work=BBC Bitesize |publisher=[[BBC]] |access-date=28 June 2019 |accessdate=23 November 2021 |archivedate=27 June 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190627225057/https://www.bbc.com/bitesize/guides/zmyj6sg/revision/3 }}</ref> မြေပြင်ပေါ်တွင် ဇီဝအစုအဖွဲ့များကို အဓိကအားဖြင့် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အမြင့်နှင့် စိုထိုင်းဆတို့ဖြင့် ပိုင်းခြားထားသည်။ ကုန်းနေ ဇီဝအစုအဖွဲ့များသည် အာတိတ် သို့မဟုတ် အာတိတ်စက်ဝိုင်းအတွင်း တည်ရှိကြသည်။ မြင့်မားသောနေရာများ သို့မဟုတ် [[ကန္တာရ|အင်မတန်ခြောက်သွေ့သောဒေသ]]များတွင် အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်များ ကင်းမဲ့ကြသည်။ မျိုးစိတ် မူကွဲသည် စိုထိုင်းသောအနိမ့်ပိုင်းဒေသ အီကွေတာတွင် အများဆုံး ဖြစ်ထွန်းသည်။<ref name="amnat163_2_192" /> ယနေ့ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ခန့်မှန်းခြေ မျိုးစိတ်အရေအတွက်သည် ပြောင်းလဲနေပြီး မျိုးစိတ်အများစုမှာ ဖော်ပြခြင်းမရှိသေးပေ။<ref name="Sweetlove_2011">{{Cite journal |last=Sweetlove |first=L. |date=24 August 2011 |title=Number of species on Earth tagged at 8.7 million |url=https://www.nature.com/news/2011/110823/full/news.2011.498.html |access-date=28 October 2020 |journal=Nature |pages=news.2011.498 |doi=10.1038/news.2011.498 }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.nature.com/news/2011/110823/full/news.2011.498.html |accessdate=23 November 2021 |archivedate=9 November 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201109060345/https://www.nature.com/news/2011/110823/full/news.2011.498.html }}</ref> ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရှင်သန်ကျက်စားခဲ့ဖူးသော မျိုးစိတ်အားလုံး၏ ၉၉ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် [[မျိုးသုဉ်းခြင်း|မျိုးသုဉ်း]]ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။<ref name="NYT-20141108">{{cite news|last=Novacek|first=Michael J.|date=8 November 2014|title=Prehistory's Brilliant Future|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2014/11/09/opinion/sunday/prehistorys-brilliant-future.html|access-date=1 November 2020|accessdate=24 June 2018|archivedate=29 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141229225657/http://www.nytimes.com/2014/11/09/opinion/sunday/prehistorys-brilliant-future.html}}</ref><ref name="Jablonski2004">{{cite journal|last=Jablonski|first=David|author-link1=David Jablonski|year=2004|title=Extinction: past and present|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-02-12_427_6975/page/588|journal=Nature|volume=427|issue=6975|page=589|bibcode=2004Natur.427..589J|doi=10.1038/427589a|pmid=14961099|s2cid=4412106}}</ref> နေမှ ကမ္ဘာသို့ အကွာအဝေး၊ ဂြိုဟ်ပတ်လမ်းကြောင်း ဗဟိုကျမှု၊ လှည့်ပတ်နှုန်း၊ ဝင်ရိုးပေါ်တွင် တိမ်းစောင်းမှု၊ ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ ရာဇဝင်၊ ရေရှည်တည်တံ့သော လေထုနှင့် [[သံလိုက်စက်ကွင်း]] အစရှိသည့် အားလုံးသော ရာသီဥတုအခြေနေများသည် မြေမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် အကျိုးသက်ရောက်လျက်ရှိသည်။<ref name="dole1970" /> ကမ္ဘာသည် အရည်အဖြစ်တည်ရှိသော ရေကို ထောက်ပံ့ပေးပြီး ယင်းသည် ရှုပ်ထွေးသော အော်ဂဲနစ် မော်လီကျူးများ ဖြစ်တည်လာစေရန်၊ ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်များအတွက် လိုအပ်သောစွမ်းအင်ကို အလုံအလောက် ထောက်ပံ့ပေးသည်။ အပင်များသည် လေထု၊ မြေဆီလွှာနှင့် ရေမှ အာဟာရဓာတ်ကို ယူသုံးနိုင်ကြသည်။ ယင်းအာဟာရဓာတ်များသည် မတူညီသောမျိုးစိတ်များကြားတွင် သံသရာလည်လျက်ရှိသည်။<ref>{{Cite book|last1=Singh|first1=J. S.|author-link1=Jamuna Sharan Singh|last2=Singh|first2=S. P.|author-link2=S. P. Singh (biochemist)|last3=Gupta|first3=S.R.|url=https://www.worldcat.org/oclc/896866658|title=Ecology environmental science and conservation|publisher=S. Chand & Company|year=2013|isbn=978-93-83746-00-2|edition=First|location=New Delhi|oclc=896866658|access-date=23 November 2021|archive-date=31 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100347/https://www.worldcat.org/title/ecology-environmental-science-and-conservation/oclc/896866658|url-status=live}}</ref> ဟာရီကိန်းမုန်တိုင်းများနှင့် [[တိုင်ဖွန်းမုန်တိုင်း]]များအပါအဝင် အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းများကဲ့သို့ ပြင်းထန်သော မိုးလေဝသအခြေအနေများသည် ကမ္ဘာမြေ၏ မျက်နှာပြင်တိုင်းတွင် ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိပြီး ယင်းဒေသရှိ သက်ရှိများအပေါ် ကြီးမားသည့်အကျိုးသက်ရောက်မှု ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်အထိ ယင်းဖြစ်ရပ်များသည် တစ်နှစ်လျှင် ပျမ်းမျှလူပေါင်း ၁၁၈၀၀ ဦးကို သေဆုံးစေခဲ့သည်။<ref>{{cite book|title=Oceans and Human Health|first1=Sharon|last1=Smith|first2=Lora|last2=Fleming|first3=Helena|last3=Solo-Gabriele|first4=William H.|last4=Gerwick|publisher=Elsevier Science|year= 2011|isbn=978-0-08-087782-2|page=212}}</ref> အခြားနေရာများတွင် ငလျင်လှုပ်ခြင်း၊ မြေပြိုခြင်း၊ [[ဆူနာမီ|ဆူနာမီဖြစ်ပေါ်ခြင်း]]၊ မီးတောင်ပေါက်ကွဲခြင်း၊ ရေလွှမ်းခြင်း၊ မိုးခေါင်ခြင်း၊ [[တောမီး|တောမီးလောင်ခြင်း]]နှင့် အခြားဘေးအန္တရာယ်များ ကျရောက်ရန် ရှိနေသည်။<ref>{{cite book|title=Natural Disasters|last1=Alexander|first1=David|page=3|year=1993|url=https://books.google.com/books?id=wnt0DwAAQBAJ&q=Natural+Disasters&pg=PT11|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-317-93881-1|access-date=23 November 2021|archive-date=31 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100420/https://books.google.com/books?id=wnt0DwAAQBAJ&q=Natural+Disasters&pg=PT11|url-status=live}}</ref> လူသားတို့၏ ဆောင်ရွက်ချက်များကြောင့် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ ပျောက်ဆုံးခြင်း၊ မျိုးစိတ်များ [[မျိုးသုဉ်းခြင်း]]၊ မြေဆီလွှာ ခမ်းခြောက်ခြင်း၊ မြေတိုက်စားခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book|pages=[https://archive.org/details/humanimpactonn00goud/page/52 52], 66, 69, 137, 142, 185, 202, 355, 366|title=The Human Impact on the Natural Environment|url=https://archive.org/details/humanimpactonn00goud|last1=Goudie|first1=Andrew|author-link1=Andrew Goudie (geographer)|year=2000|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-57138-8}}</ref> လူသားတို့၏ အပြုအမူသည် [[ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့]]များကို လေထုထဲသို့ ရောက်စေပြီး [[ကမ္ဘာကြီး ပူနွေးလာမှု]]ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal|last1=Cook|first1=John|last2=Oreskes|first2=Naomi|author-link2=Naomi Oreskes|last3=Doran|first3=Peter T.|author-link3=Peter Doran|last4=Anderegg|first4=William R. L.|last5=Verheggen|first5=Bart|last6=Maibach|first6=Edward W.|author-link6=Edward Maibach|last7=Carlton|first7=J. Stuart|last8=Lewandowsky|first8=Stephan|author-link8=Stephan Lewandowsky|last9=Skuce|first9=Andrew G.|last10=Green|first10=Sarah A.|last11=Nuccitelli|first11=Dana|date=2016|title=Consensus on consensus: a synthesis of consensus estimates on human-caused global warming|journal=Environmental Research Letters|language=en|volume=11|issue=4|page=048002|doi=10.1088/1748-9326/11/4/048002|bibcode=2016ERL....11d8002C|issn=1748-9326|doi-access=free}}</ref> ရေခဲလွှာများ အရည်ပျော်ကာ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် မြင့်တက်လာမှု၊ မိုးခေါင်ရေရှားခြင်းနှင့် တောမီးလောင်မှုအန္တရာယ်ရှိလာခြင်းတို့သည် မျိုးစိတ်များကို ပိုမိုအေးမြသောဒေသသို့ ပြောင်းရွေ့နေထိုင်ရန် တွန်းအားပေးမှု ဖြစ်လာစေသည်။<ref name="Global Warming Effects">{{Cite web|date=14 January 2019|title=Global Warming Effects|url=https://www.nationalgeographic.com/environment/global-warming/global-warming-effects/|access-date=16 September 2020|website=National Geographic|language=en|accessdate=23 November 2021|archivedate=2 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191202114510/https://www.nationalgeographic.com/environment/global-warming/global-warming-effects/}}</ref> ==လူသား ပထဝီဝင်== {{World map indicating continents}} [[ကမ္ဘာ့လူဦးရေ|ကမ္ဘာမြေရှိ လူဦးရေ]]သည် ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ၇ ဘီလီယံ ကျော်သွားခဲ့ပြီး<ref>{{cite web|url=https://news.yahoo.com/various-7-billionth-babies-celebrated-worldwide-064439018.html|title=Various '7 billionth' babies celebrated worldwide|date=October 31, 2011|agency=Associated Press|access-date=31 October 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111031182613/http://news.yahoo.com/various-7-billionth-babies-celebrated-worldwide-064439018.html|work=Yahoo News|last1=Gomez|first1=Jim|last2=Sullivan|first2=Tim|archive-date=31 October 2011|accessdate=24 November 2021|archivedate=31 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111031182613/http://news.yahoo.com/various-7-billionth-babies-celebrated-worldwide-064439018.html}}</ref> ၂၁ ရာစု ဒုတိယထက်ဝက်ခန့်တွင် အမြင့်ဆုံး ၁၀ ဘီလီယံအထိ ရောက်ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။<ref name=":1">{{Cite news|last=Harvey|first=Fiona|date=15 July 2020|title=World population in 2100 could be 2 billion below UN forecasts, study suggests|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2020/jul/15/world-population-in-2100-could-be-2-billion-below-un-forecasts-study-suggests|access-date=18 September 2020|issn=0261-3077|accessdate=24 November 2021|archivedate=4 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200904212947/https://www.theguardian.com/world/2020/jul/15/world-population-in-2100-could-be-2-billion-below-un-forecasts-study-suggests}}</ref> လူဦးရေ တိုးပွားမှု အများဆုံးမှာ [[အာဖရိကတိုက်]]တွင် ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု မျှော်လင့်ရသည်။<ref name=":1" /> လူဦးရေ သိပ်သည်းဆသည် ကမ္ဘာတဝှမ်း ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ကွဲပြားကြပြီး အများစုမှာ [[အာရှတိုက်]]တွင် နေထိုင်ကြသည်။ ၂၀၅၀ ပြည့်နှစ်တွင် ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ၆၈ ရာခိုင်နှုန်းသည် ကျေးလက်ဒေသများထက် မြို့ပြတွင် နေထိုင်ကြလိမ့်မည်ဟု မျှော်မှန်းရသည်။<ref name="OWID_urbanization_2019"/> [[မြောက်ကမ္ဘာလုံးခြမ်း]]တွင် ကမ္ဘာ့ကုန်းမြေထုထည်၏ ၆၈ ရာခိုင်နှုန်း ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite web |url=http://phl.upr.edu/library/notes/distributionoflandmassesofthepaleo-earth |title=Distribution of landmasses of the Paleo-Earth |first1=Abel |last1=Méndez |author-link1=Abel Méndez |date=6 July 2011 |publisher=University of Puerto Rico at Arecibo |access-date=5 January 2019 |accessdate=24 November 2021 |archivedate=6 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106010959/http://phl.upr.edu/library/notes/distributionoflandmassesofthepaleo-earth }}</ref> ကုန်းမြေထုထည် များပြားသောအချက်ကြောင့်လည်း ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းသော လူသားများသည် မြောက်ကမ္ဘာလုံးခြမ်းတွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5|title=MAP OF THE DAY: Pretty Much Everyone Lives In The Northern Hemisphere|date=4 May 2012|work=Business Insider|last1=Lutz|first1=Ashley|access-date=5 January 2019|accessdate=24 November 2021|archivedate=19 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180119181108/http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5}}</ref> ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်၏ ၈ ပုံ ၁ ပုံသည် လူသားများနေထိုင်ရန် သင့်လျော်သည်ဟု ခန့်မှန်းချက်တစ်ခုက ဖော်ပြထားသည်။ ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်၏ ၄ ပုံ ၃ ပုံကိုမူ သမုဒ္ဒရာများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားပြီး ကုန်းမြေမှာ ၄ ပုံ ၁ ပုံ ဖြစ်သည်။ ယင်းကုန်းမြေဧရိယာ၏ ထက်ဝက်ခန့်သည် ကန္တာရများ (၁၄ ရာခိုင်နှုန်း)၊<ref name="hessd4_439" /> တောင်တန်းများ (၂၇ ရာခိုင်နှုန်း)<ref name="biodiv" /> သို့မဟုတ် နေထိုင်ရန် မသင့်လျော်သော ကုန်းမြေများ ဖြစ်ကြသည်။ နိုင်ငံများက [[အန္တာတိကတိုက်]]၏ အစိတ်အပိုင်းအချို့နှင့် အခြားဧရိယာအချို့မှလွဲ၍ ဂြိုဟ်တခုလုံး၏ ကုန်းမြေကို ပိုင်ဆိုင်သည်ဟု အခိုင်အမာ ပြောဆိုထားကြသည်။<ref>{{cite book|last1=Lloyd|first1=John|author-link1=John Lloyd (producer)|title=The Discretely Plumper Second QI Book of General Ignorance|url=https://archive.org/details/qisecondbookofge0000lloy|last2=Mitchinson|first2=John|author-link2=John Mitchinson (researcher)|publisher=Faber & Faber|year=2010|isbn=978-0-571-29072-7|pages=[https://archive.org/details/qisecondbookofge0000lloy/page/116 116]–117}}</ref> ကမ္ဘာတွင် ဂြိုဟ်တခုလုံးကို အုပ်ချုပ်သောအစိုးရ မည်သည့်အချိန်ကမှ မရှိခဲ့ဖူးသော်လည်း [[ကုလသမဂ္ဂ|ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂ]]သည် လက်ရှိတွင် ကမ္ဘာတဝှမ်းကို ဦးဆောင်နေသည့် နိုင်ငံတကာအစိုးရအဖွဲ့အစည်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite book|last1=Smith|first1=Courtney B.|url=https://www.rienner.com/uploads/47d958f8700e6.pdf|title=Politics and Process at the United Nations: The Global Dance|publisher=Lynne Reiner|year=2006|isbn=978-1-58826-323-0|pages=1–4|access-date=24 November 2021|archive-date=17 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201017080431/https://www.rienner.com/uploads/47d958f8700e6.pdf|url-status=live}}</ref> ကမ္ဘာပတ်လမ်းကြောင်းသို့ ပထမဆုံး ရောက်ရှိသူမှာ [[ယူရီဂါဂါရင်]] ဖြစ်ပြီး ၁၉၆၁ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ပျံသန်းရောက်ရှိခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref name=kuhn2006 /> ၂၀၁၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလအထိ လူပေါင်း ၅၅၀ ယောက် အပြင်ဘက် အာကာသသို့ရောက်ရှိပြီး ယင်းတို့ထဲမှ ၁၂ ယောက်သည် လကမ္ဘာပေါ်တွင် လမ်းလျှောက်ခဲ့ကြသည်။<ref name=shayler_vis2005 /><ref>{{Cite news|last=Holmes|first=Oliver|date=19 November 2018|title=Space: how far have we gone – and where are we going?|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/science/2018/nov/19/space-how-far-have-we-gone-and-where-are-we-going|access-date=10 October 2020|issn=0261-3077|accessdate=24 November 2021|archivedate=6 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201006041822/https://www.theguardian.com/science/2018/nov/19/space-how-far-have-we-gone-and-where-are-we-going}}</ref> ပုံမှန်အားဖြင့် လူသားများ အာကာသထဲတွင် ရောက်ရှိသည်ဆိုသည်မှာ နိုင်ငံတကာ အာကသ စခန်းတွင်ဖြစ်သည်။ အာကာသစခန်းတွင် နေထိုင်သော လူ ၆ ဦးသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ခြောက်လကြာတိုင်း အလဲအလှယ် ပြုလုပ်ကြသည်။<ref name=nasa_rg_iss2007 /> လူသားများ ကမ္ဘာမြေမှ အဝေးဆုံး ခရီးသွားခဲ့သည့် အကွာအဝေးမှာ ၁၉၇၀ ခုနှစ် [[အပိုလို ၁၃]] ၏ စီမံကိန်းအတွင်းဖြစ်ပြီး ၄၀၀,၁၇၁ ကီလိုမီတာ (၂၄၈,၆၅၅ မိုင်) ခရီးသွားခဲ့သည်။<ref name="Apollo13History" /> ===သဘာဝအရင်းအမြစ်များနှင့် ကုန်းမြေအသုံးချမှု=== [[File:Global land use for food production, OWID statistic.png|thumb|၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် လူသားတို့၏ စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများအတွက် ကမ္ဘာမြေ၏ ကုန်းမြေများကို အသုံးပြုထားမှု]] ကမ္ဘာမြေတွင် လူသားတို့ အကျိုးအမြတ်အတွက် အသုံးချလာခဲ့ကြသော သဘာဝအရင်းအမြစ်များ ရှိသည်။<ref>{{cite news|title=What are the consequences of the overexploitation of natural resources?|work=[[Iberdrola]]|url=https://www.iberdrola.com/environment/overexploitation-of-natural-resources|access-date=28 June 2019|archive-date=27 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190627223353/https://www.iberdrola.com/environment/overexploitation-of-natural-resources|url-status=live}}</ref> ပြန်လည်ဖြည့်တင်းနိုင်ခြင်းမရှိသော အရင်းအမြစ်များ (non-renewable resources) ဟု ခေါ်ဆိုသည့် [[ဇီဝရုပ်ကြွင်းလောင်စာ]]များကဲ့သို့သော အရင်းအမြစ်များသည် ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ အချိန်ကာလအတိုင်းအတာအတွင်းမှသာ ပြန်လည်ဖြည့်တင်းနိုင်သည်။<ref>{{cite journal|date=20 April 2016|title=13. Exploitation of Natural Resources|url=https://www.eea.europa.eu/publications/92-826-5409-5/page013new.html|journal=European Environment Agency|publisher=European Union|access-date=28 June 2019|archive-date=27 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190627223352/https://www.eea.europa.eu/publications/92-826-5409-5/page013new.html|url-status=live}}</ref> [[ကျောက်မီးသွေး]]၊ [[ရေနံ]]နှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့တို့ ပါဝင်သော ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းလောင်စာ သိုက်ကြီးများကို ကမ္ဘာမြေ၏ အပေါ်ယံလွှာမှ ရရှိသည်။ လူသားတို့သည် ယင်းသိုက်များမှ ရရှိသော လောင်စာများကို စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်ရန်နှင့် ဓာတုပစ္စည်းများ ထုတ်လုပ်ရာတွင် ကုန်ကြမ်းအဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။<ref>{{cite web|title=Electricity generation – what are the options?|url=http://www.world-nuclear.org/nuclear-basics/electricity-generation-what-are-the-options.aspx|access-date=28 June 2019|work=World Nuclear Association|archive-date=27 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190627224414/http://www.world-nuclear.org/nuclear-basics/electricity-generation-what-are-the-options.aspx|url-status=live}}</ref> သတ္တုရိုင်းသိုက်များသည်လည်း မီးသင့်ကျောက်ဖြစ်ပေါ်မှု၊ တိုက်စားမှုနှင့် ကျောက်လွှာပြားများ ရွေ့လျားမှုတို့၏ သက်ရောက်မှုကြောင့် သတ္တုရိုင်းဖြစ်ပေါ်လာသည့် လုပ်ငန်းစဉ်အတွင်း ကမ္ဘာမြေ၏ အပေါ်ယံလွှာ၌ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite journal|last1=Brimhall|first1=George|date=May 1991|title=The Genesis of Ores|url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1991-05_264_5/page/84|journal=Scientific American|publisher=Nature America|volume=264|pages=84–91|doi=10.1038/scientificamerican0591-84|jstor=24936905|number=5|bibcode=1991SciAm.264e..84B}}</ref> ထိုသတ္တုများနှင့် အခြားဒြပ်စင်များကို သတ္တုတူးဖော်ခြင်းဖြင့် ထုတ်ယူကြပြီး ယင်းလုပ်ငန်းစဉ်သည် ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် လူ့ကျန်းမာရေးကို မကြာခဏ ထိခိုက်ပျက်စီးစေသည်။<ref>{{Cite book|last=Lunine|first=Jonathan I. |author-link=Jonathan Lunine|title=Earth: Evolution of a Habitable World|publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-0-521-61519-8 |edition=second|pages=292–294}}</ref> ကမ္ဘာမြေ၏ ဇီဝအလွှာသည် လူသားတို့အတွက် အသုံးဝင်သော ဇီဝထွက်ကုန်များစွာကို ထုတ်ပေးသည်။ ယင်းတို့တွင် [[အစားအစာ]]၊ [[သစ်သား]]၊ ဆေးဝါးများ၊ [[အောက်ဆီဂျင်]]နှင့် အော်ဂဲနစ်စွန့်ပစ်ပစ္စည်းများကို ပြန်လည်လည်ပတ်အသုံးချနိုင်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ကုန်းမြေပေါ်ရှိ ဂေဟစနစ်သည် မြေဆီလွှာအပေါ်ဆုံးအလွှာ (topsoil) နှင့် ရေချိုတို့အပေါ် မူတည်နေပြီး သမုဒ္ဒရာဂေဟစနစ်သည် ကုန်းမြေမှ ရေစီးနှင့်အတူ သမုဒ္ဒရာထဲသို့ စီးဝင်လာသော ပျော်ဝင်အာဟာရဓာတ်များအပေါ် မူတည်နေသည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာမြေ၏ ကုန်းမြေမျက်နှာပြင်အနက် စတုရန်းကီလိုမီတာ ၃၉ သန်း (စတုရန်းမိုင် ၁၅ သန်း) သည် သစ်တောများနှင့် သစ်ပင်ထူထပ်သော မြေများဖြစ်ပြီး၊ စတုရန်းကီလိုမီတာ ၁၂ သန်း (စတုရန်းမိုင် ၄.၆ သန်း) သည် ချုံပင်များနှင့် မြက်ခင်းပြင်များ ဖြစ်သည်။ စတုရန်းကီလိုမီတာ ၄၀ သန်း (စတုရန်းမိုင် ၁၅ သန်း) ကို တိရစ္ဆာန်အစာထုတ်လုပ်ရန်နှင့် တိရစ္ဆာန်များ စားကျက်ချရန် အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး၊ စတုရန်းကီလိုမီတာ ၁၁ သန်း (စတုရန်းမိုင် ၄.၂ သန်း) ကို သီးနှံစိုက်ပျိုးမြေအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ရေခဲဖုံးလွှမ်းမှုမရှိသော ကုန်းမြေ၏ ၁၂ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၁၄ ရာခိုင်နှုန်းအထိကို သီးနှံစိုက်ပျိုးရန် အသုံးပြုကြပြီး ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ယင်းမြေဧရိယာ၏ ၂ ရာခိုင်နှုန်းကို ရေသွင်းစိုက်ပျိုးခဲ့သည်။<ref>{{Cite book |author=IPCC |title=IPCC Special Report on Climate Change and Land |year=2019 |page=8 |chapter=Summary for Policymakers |author-link=IPCC <!-- |display-authors= 4 --> |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/4/2019/12/02_Summary-for-Policymakers_SPM.pdf |access-date=25 September 2020 |archive-date=17 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200217135758/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/4/2019/12/02_Summary-for-Policymakers_SPM.pdf |url-status=live }}</ref> လူသားတို့သည် နေထိုင်ရန်အဆောက်အအုံများနှင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများ တည်ဆောက်ရာတွင် သဘာဝမှရရှိသော ဆောက်လုပ်ရေးပစ္စည်းများနှင့် လူတို့ထုတ်လုပ်ထားသော ဆောက်လုပ်ရေးပစ္စည်းများကို အသုံးပြုကြသည်။<ref>{{cite book |last1=Tate|first1=Nikki|author-link=Nikki Tate|title=Take Shelter: At Home Around the World|url=https://archive.org/details/takeshelterathom0000tate|last2=Tate-Stratton|first2=Dani|year=2014|publisher=Orca Book Publishers|isbn=978-1-4598-0742-6|page=[https://archive.org/details/takeshelterathom0000tate/page/6 6]}}</ref> ===ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှု=== လူသားတို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်များသည် ကမ္ဘာ့ပတ်ဝန်းကျင်အပေါ် သက်ရောက်မှုများ ရှိခဲ့သည်။ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း လောင်စာများ မီးရှို့ခြင်းကဲ့သို့သော လုပ်ဆောင်ချက်များမှတစ်ဆင့် လူသားများသည် လေထုအတွင်းရှိ [[ဖန်လုံအိမ် ဓာတ်ငွေ့]]ပမာဏကို တိုးပွားစေခဲ့ပြီး ကမ္ဘာ့စွမ်းအင် ဘတ်ဂျက်နှင့် ရာသီဥတုကို ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance |title=Climate and Earth's Energy Budget |first1=Rebecca |last1=Lindsey |date=14 January 2009 |website=Earth Observatory |publisher=[[NASA]] |language=en |access-date=19 December 2021 |archive-date=2 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002090444/https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance |url-status=live }}</ref> ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် ကမ္ဘာ့အပူချိန်များသည် [[စက်မှုတော်လှန်ရေး]] မပေါ်မီက အခြေခံပမာဏထက် ၁.၂ ဒီဂရီ ဆဲလ်စီးယက်စ် (၂.၂ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) ပိုမို ပူပြင်းခဲ့ကြောင်း ခန့်မှန်းထားသည်။<ref>{{cite web|date=14 January 2021|title=The State of the Global Climate 2020|url=https://public-old.wmo.int/en/our-mandate/climate/wmo-statement-state-of-global-climate|archive-url=https://web.archive.org/web/20231129232510/https://public-old.wmo.int/en/our-mandate/climate/wmo-statement-state-of-global-climate|archive-date=29 November 2023|access-date=3 March 2021|website=World Meteorological Organization |language=en}}</ref> [[ကမ္ဘာကြီး ပူနွေးလာမှု]]ဟု လူသိများသော အပူချိန် မြင့်တက်လာမှုသည် ရေခဲမြစ်များ အရည်ပျော်ခြင်း၊ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် မြင့်တက်လာခြင်း၊ မိုးခေါင်ခြင်းနှင့် တောမီးလောင်ကျွမ်းခြင်းအန္တရာယ်များ တိုးလာခြင်းနှင့် မျိုးစိတ်များ ပိုမိုအေးမြသော ဒေသများသို့ ပြောင်းရွှေ့ခြင်းတို့အတွက် အထောက်အကူ ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လူသားတို့၏ သက်ရောက်မှုကို တိုင်းတာရန်အတွက် ဂြိုဟ်ဆိုင်ရာ နယ်နိမိတ်များ (planetary boundaries) သဘောတရားကို မိတ်ဆက်ပေးခဲ့သည်။ သတ်မှတ်ထားသော နယ်နိမိတ် ကိုးခုအနက် ငါးခုကို ကျော်လွန်သွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့မှာ ဇီဝရပ်ဝန်း တည်ငြိမ်မှု (biosphere integrity)၊ ရာသီဥတု ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှု၊ ဓာတုဗေဒ ညစ်ညမ်းမှု၊ သဘာဝတောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ၏ ကျက်စားရာနေရာများ ဖျက်ဆီးခံရမှု (destruction of wild habitats)၊ နှင့် နိုက်ထရိုဂျင် သံသရာတို့သည် လုံခြုံသော ကန့်သတ်ချက်အဆင့် (safe threshold) ကို ကျော်လွန်သွားပြီဟု ယူဆရသည်။<ref name="Boundaries">{{cite web |title=We've crossed four of nine planetary boundaries. What does this mean? |website=[[Mongabay]] |last1=DiGirolamo |first1=Mike |date=8 September 2021 |url=https://news.mongabay.com/2021/09/weve-crossed-four-of-nine-planetary-boundaries-what-does-this-mean/ |access-date=27 January 2022 |archive-date=27 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127200649/https://news.mongabay.com/2021/09/weve-crossed-four-of-nine-planetary-boundaries-what-does-this-mean/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Carrington |first1=Damien |title=Chemical pollution has passed safe limit for humanity, say scientists |url=https://www.theguardian.com/environment/2022/jan/18/chemical-pollution-has-passed-safe-limit-for-humanity-say-scientists |work=The Guardian |date=18 January 2022 |language=en |access-date=27 January 2022 |archive-date=12 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412082940/https://www.theguardian.com/environment/2022/jan/18/chemical-pollution-has-passed-safe-limit-for-humanity-say-scientists |url-status=live }}</ref> ၂၀၁၈ ခုနှစ် အချက်အလက်များအရ မည်သည့်နိုင်ငံကမျှ ဂြိုဟ်ဆိုင်ရာ နယ်နိမိတ်များကို မကျော်လွန်ဘဲ မိမိတို့ လူဦးရေ၏ အခြေခံ လိုအပ်ချက်များကို ဖြည့်ဆည်းပေးနိုင်ခြင်း မရှိသေးပေ။ သို့သော် အရင်းအမြစ် အသုံးပြုမှု၏ ရေရှည်တည်တံ့သော အဆင့်များအတွင်း ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ အခြေခံ ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက်အားလုံးကို ဖြည့်ဆည်းပေးရန် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသည်ဟု ယူဆရသည်။<ref>{{cite journal |last1=O'Neill |first1=Daniel W. |last2=Fanning |first2=Andrew L. |last3=Lamb |first3=William F. |last4=Steinberger |first4=Julia K. |title=A good life for all within planetary boundaries |journal=Nature Sustainability |date=5 February 2018 |volume=1 |issue=2 |pages=88–95 |doi=10.1038/s41893-018-0021-4 |bibcode=2018NatSu...1...88O }}</ref> {{clear}} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | background color = | width = | caption_align = center | header_background = | header_align = center | header = [[ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု|ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်ရှိ]] | image1 = Sabaa Nissan Militiaman.jpg | width1 = 71 | caption1 = [[လူသား|0.2 Mya<br />လူသားများ]] | image2 = Oxalis-pes-caprae-16c-Zachi-Evenor.jpg | width2 = 110 | caption2 = [[ပန်း|140 Mya<br />ပန်းများ]] | image3 = Oryctolagus cuniculus Tasmania 2-mirror.jpg | width3 = 76 | caption3 = [[နို့တိုက်သတ္တဝါ|200 Mya<br />နို့တိုက်သတ္တဝါများ]] | image4 = AlamosaurusDB.jpg | width4 = 133 | caption4 = [[ဒိုင်နိုဆော|240 Mya<br />ဒိုင်နိုဆောများ]] | image5 = Clouds over the Atlantic Ocean.jpg | width5 = 143 | caption5 = [[အောက်ဆီဂျင်|3500 Mya<br />အောက်ဆီဂျင်]] | image6 = Halobacteria.jpg | width6 = 107 | caption6 = [[အဏုဇီဝ|4280 Mya<br />အဏုဇီဝသက်ရှိများ]] | image7 = Water drop 001.jpg | width7 = 145 | caption7 = [[ရေ|4410 Mya<br />ရေ]] | image8 = The Earth seen from Apollo 17.jpg | width8 = 96 | caption8 = [[ကမ္ဘာ၏ သက်တမ်း|4540 Mya<br />ကမ္ဘာ]] | footer_background = | footer_align = center | footer = }} {{clear}} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | background color = | width = | caption_align = center | header_background = | header_align = center | header = [[စကြဝဠာ|စကြဝဠာရှိ ကမ္ဘာ၏ တည်နေရာ]] | image1 = The Earth seen from Apollo 17.jpg | width1 = 88 | caption1 = [[:en:History of Earth|ကမ္ဘာဂြိုဟ်]] | image2 = Montagem Sistema Solar.jpg | width2 = 115 | caption2 = [[နေအဖွဲ့အစည်း]] | image3 = Rho Ophiuchi.jpg | width3 = 90 | caption3 = [[ဂေါင်း ခါးပတ်]] | image4 = Milky Way Arms ssc2008-10.svg | width4 = 98 | caption4 = [[အိုရိုင်ယွန် လက်မောင်း]] | image5 = Artist's impression of the Milky Way (updated - annotated).jpg | width5 = 88 | caption5 = [[နဂါးငွေ့တန်း ဂလက်ဆီ|နဂါးငွေ့တန်း]] | image6 = Local Group and nearest galaxies.jpg | width6 = 120 | caption6 = [[Local Group]] | image7 = Local supercluster-ly.jpg | width7 = 93 | caption7 = [[Virgo Supercluster|Virgo SCl]] | image8 = Observable universe r2.jpg | width8 = 90 | caption8 = [[Laniakea Supercluster|Laniakea SCl]] | image9 = Observable Universe with Measurements 01.png | width9 = 90 | caption9 = [[လေ့လာနိုင်သော စကြဝဠာ|မိမိတို့ စကြဝဠာ]] | footer_background = | footer_align = center | footer = }} == ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် == * [[နေအဖွဲ့အစည်း]] *[[ကမ္ဘာမြေ သိပ္ပံ]] ==မှတ်စု== {{reflist |30em |group="n" |refs= <ref name=radiomatric>ရေဒီယို မက်ထရစ်ရက်စွဲဖြင့် သက်တမ်းဖော်ထုတ်နည်း (Radiometric dating) ဆိုသည်မှာ [[ဓာတုဗေဒ ဒြပ်စင်]]များ၏ [[အိုင်ဆိုတုပ်]]များ [[ရေဒီယိုသတ္တိကြွပြိုကွဲမှု]]ဖြင့် ပြိုကွဲသောအခါ သက်တမ်းဝက် (half life) ဟုခေါ်သည့် သက်တမ်းကိုယ်စီ ရှိကြသည်။ ယင်းသက်တမ်းဝက်တို့ကို့ လေ့လာခြင်းဖြင့် ကျောက်ခဲ၊ ကာဗွန် အစရှိသည်တို့၏ သက်တမ်းကို သိရှိနိုင်သည်။</ref> <ref name=Aoki>The ultimate source of these figures, uses the term "seconds of UT1" instead of "seconds of mean solar time".—{{cite journal |last1=Aoki |first1=S. |title=The new definition of universal time |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1982-01_105_2/page/359 |journal=Astronomy and Astrophysics |year=1982 |volume=105 |issue=2 |pages=359–61 |bibcode=1982A&A...105..359A |last2=Kinoshita |first2=H. |last3=Guinot |first3=B. |last4=Kaplan |first4=G. H. |last5=McCarthy |first5=D. D. |last6=Seidelmann |first6=P. K.}}</ref> <ref name=apsis>aphelion = ''a'' × (1 + ''e''); perihelion = ''a'' × (1&nbsp;– ''e''), where ''a'' is the semi-major axis and ''e'' is the eccentricity. The difference between Earth's perihelion and aphelion is 5 million kilometers.—{{cite book|page=[https://archive.org/details/probingnewsolars0000wilk/page/144 144]|title=Probing the New Solar System|url=https://archive.org/details/probingnewsolars0000wilk|last1=Wilkinson|first1=John|year= 2009|publisher=CSIRO Publishing|isbn=978-0-643-09949-4}}</ref> <ref name=epoch>All astronomical quantities vary, both [[:en:Secular phenomena|secularly]] and [[ကြိမ်နှုန်း|periodically]]. The quantities given are the values at the instant J2000.0 of the secular variation, ignoring all periodic variations.</ref> <ref name=hill_radius>For Earth, the Hill radius is <math>R_H = a\left ( \frac{m}{3M} \right )^{\frac{1}{3}}</math>, where ''m'' is the mass of Earth, ''a'' is an astronomical unit, and ''M'' is the mass of the Sun. So the radius in AU is about <math>\left ( \frac{1}{3 \cdot 332,946} \right )^{\frac{1}{3}} = 0.01</math>.</ref> <ref name=surfacecover>Due to natural fluctuations, ambiguities surrounding ice shelves, and mapping conventions for vertical datums, exact values for land and ocean coverage are not meaningful. Based on data from the Vector Map and [http://www.landcover.org/ Global Landcover] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150326085837/http://www.landcover.org/ |date=26 March 2015 }} datasets, extreme values for coverage of lakes and streams are 0.6% and 1.0% of Earth's surface. The ice sheets of Antarctica and Greenland are counted as land, even though much of the rock that supports them lies below sea level.</ref> <ref name=space_debris>As of 4 January 2018, the United States Strategic Command tracked a total of 18,835 artificial objects, mostly debris. See: {{cite journal |url=https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |title=Satellite Box Score |journal=Orbital Debris Quarterly News |editor1-first=Phillip |editor1-last=Anz-Meador |editor2-first=Debi |editor2-last=Shoots |volume=22 |issue=1 |page=12 |date=February 2018 |access-date=18 April 2018 }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |accessdate=23 November 2021 |archivedate=2 April 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190402034308/https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf }}</ref> }} == ကိုးကား == {{reflist|3|refs= <ref name=amnat163_2_192>{{cite journal |last1=Hillebrand |first1=Helmut |title=On the Generality of the Latitudinal Gradient |journal=American Naturalist |year=2004 |volume=163 |issue=2 |pages=192–211 |doi=10.1086/381004 |pmid=14970922 |s2cid=9886026 |url=http://oceanrep.geomar.de/4048/1/Hillebrand_2004_Amer_nat.pdf }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://oceanrep.geomar.de/4048/1/Hillebrand_2004_Amer_nat.pdf |accessdate=23 November 2021 |archivedate=22 September 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170922001037/http://oceanrep.geomar.de/4048/1/Hillebrand_2004_Amer_nat.pdf }}</ref> <ref name=angular>{{cite web |last1=Williams |first1=David R. |date=10 February 2006 |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |title=Planetary Fact Sheets |publisher=NASA |accessdate=28 September 2008 |archivedate=4 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304052405/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html }}—See the apparent diameters on the Sun and Moon pages.</ref> <ref name="Apollo13History">{{cite web |url=https://history.nasa.gov/SP-4029/Apollo_13a_Summary.htm |title=Apollo 13 The Seventh Mission: The Third Lunar Landing Attempt 11 April–17 April 1970 |publisher=NASA |access-date=7 November 2015 |accessdate=24 November 2021 |archivedate=2 March 2012 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65r4SXJau?url=https://history.nasa.gov/SP-4029/Apollo_13a_Summary.htm }}</ref> <ref name=asp2002>{{cite conference |last1=Guinan |first1=E. F. |last2=Ribas |first2=I. |editor=Benjamin Montesinos, Alvaro Gimenez and Edward F. Guinan |title=Our Changing Sun: The Role of Solar Nuclear Evolution and Magnetic Activity on Earth's Atmosphere and Climate |work=ASP Conference Proceedings: The Evolving Sun and its Influence on Planetary Environments |year=2002 |location=San Francisco |isbn=978-1-58381-109-2 |publisher=Astronomical Society of the Pacific |bibcode=2002ASPC..269...85G}}</ref> <ref name="atmosphere">{{cite web |author=Staff |date=8 October 2003 |url=http://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html |title=Earth's Atmosphere |publisher=NASA |access-date=21 March 2007 |accessdate=23 November 2021 |archivedate=25 February 2013 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6EhgRBXL0?url=http://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html }}</ref> <ref name=Allen296>{{cite book |title=Allen's Astrophysical Quantities |last1=Allen |first1=Clabon Walter |last2=Cox |first2=Arthur N. |publisher=Springer |date=2000 |isbn=0-387-98746-0 |url=https://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 |page=296 |accessdate=2010-08-17}}</ref> <ref name=geerts_linacre97>{{cite web |last1=Geerts |first1=B. |last2=Linacre |first2=E. |url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html |title=The height of the tropopause |date=November 1997 |work=Resources in Atmospheric Sciences |publisher=University of Wyoming |access-date=10 August 2006 |accessdate=23 November 2021 |archivedate=27 April 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200427090700/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html }}</ref> <ref name=Allen294>{{cite book |title=Allen's Astrophysical Quantities |last1=Allen |first1=Clabon Walter |last2=Cox |first2=Arthur N. |publisher=Springer |date=2000 |isbn=0-387-98746-0 |url=https://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 |page=294 |accessdate=2011-03-13}}</ref> <ref name=biodiv>{{cite web |author=Staff |url=http://www.biodiv.org/programmes/default.shtml |title=Themes & Issues |publisher=Secretariat of the Convention on Biological Diversity |access-date=29 March 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070407011249/http://www.biodiv.org/programmes/default.shtml |archive-date=7 April 2007 |accessdate=24 November 2021 |archivedate=7 April 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070407011249/http://www.biodiv.org/programmes/default.shtml }}</ref> <ref name=bowring_housch1995>{{cite journal |last1=Bowring |first1=S. |last2=Housh |first2=T. |title=The Earth's early evolution |url=https://archive.org/details/sim_science_1995-09-15_269_5230/page/1534 |year=1995 |doi=10.1126/science.7667634 |journal=Science |volume=269 |pmid=7667634 |issue=5230 |bibcode=1995Sci...269.1535B |pages=1535–40}}</ref> <ref name=brown_mussett1981>{{cite book |last1=Brown |first1=Geoff C. |last2=Mussett |first2=Alan E. |title=The Inaccessible Earth |edition=2nd |date=1981 |page=166 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-04-550028-2}} Note: After Ronov and Yaroshevsky (1969).</ref> <ref name="britt2000">{{cite web |first1=Robert |last1=Britt |url=http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html |title=Freeze, Fry or Dry: How Long Has the Earth Got? |date=25 February 2000 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090605231345/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html |archivedate=5 June 2009}}</ref> <ref name="berger2002">{{cite web |last1=Berger |first1=Wolfgang H. |author-link1=Wolfgang H. Berger |year=2002 |url=http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml |title=The Earth's Climate System |publisher=University of California, San Diego |access-date=24 March 2007 |accessdate=23 November 2021 |archivedate=10 March 2013 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6F180Errm?url=http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml }}</ref> <ref name=canup_asphaug2001b>{{cite journal |last1=Canup |first1=R. |author-link1=Robin Canup|last2=Asphaug |first2=E. I. |author-link2=Erik Ian Asphaug|s2cid=4413525 |title=Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-08-16_412_6848/page/708 |journal=Nature |volume=412 |pages=708–12 |year=2001 |doi=10.1038/35089010 |pmid=11507633 |issue=6848 |bibcode=2001Natur.412..708C}}</ref> <ref name=carrington>{{cite news |first1=Damian |last1=Carrington |title=Date set for desert Earth |publisher=BBC News |date=21 February 2000 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/specials/washington_2000/649913.stm |accessdate=31 March 2007 |archivedate=10 July 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120710142744/http://news.bbc.co.uk/2/hi/sci/tech/specials/washington_2000/649913.stm }}</ref> <ref name=cazenave_ahrens1995>{{cite book |first1=Anny |last1=Cazenave |authorlink=Anny Cazenave |editor=Ahrens, Thomas J |date=1995 |title=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants |publisher=American Geophysical Union |location=Washington, DC |isbn=0-87590-851-9|chapter-url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf |archivedate=2006-10-16 |accessdate=2008-08-03|chapter-format=PDF |chapter=Geoid, Topography and Distribution of Landforms}}</ref> <ref name="Cox2000">{{cite book |editor=Arthur N. Cox |title=Allen's Astrophysical Quantities |url=https://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA244 |edition=4th |date=2000 |publisher=AIP Press |location=New York |isbn=0-387-98746-0 |page=244 |accessdate=2010-08-17}}</ref> <ref name=cordoba2004>{{cite web |first1=S. Sanz Fernández |last1=de Córdoba |date=21 June 2004 |url=http://www.fai.org/astronautics/100km.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115223732/http://www.fai.org/astronautics/100km.asp |archive-date=15 January 2010 |title=Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics |publisher=Fédération Aéronautique Internationale |access-date=21 April 2007 |url-status=dead |accessdate=23 November 2021 |archivedate=9 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110709114431/http://www.fai.org/astronautics/100km.asp }}</ref> <ref name=dole1970>{{cite book |first1=Stephen H. |last1=Dole |date=1970 |title=Habitable Planets for Man |edition=2nd |publisher=American Elsevier Publishing Co |url=https://www.rand.org/pubs/reports/R414/ |access-date=11 March 2007 |isbn=978-0-444-00092-7 |archive-date=3 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100103083736/http://www.rand.org/pubs/reports/R414/ |url-status=live }}</ref> <ref name=hydrologic_cycle>{{cite web |author=Various |date=21 July 1997 |url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml |title=The Hydrologic Cycle |publisher=University of Illinois |access-date=24 March 2007 |accessdate=23 November 2021 |archivedate=21 March 2013 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6FHAZ1iIh?url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml }}</ref> <ref name="Harrison 2002">{{cite book |first1=Roy M. |last1=Harrison |author-link1=Roy M. Harrison |last2=Hester |first2=Ronald E. |date=2002 |title=Causes and Environmental Implications of Increased UV-B Radiation |url=https://archive.org/details/causesenvironmen0000unse |publisher=Royal Society of Chemistry |isbn=978-0-85404-265-4}}</ref> <ref name=hessd4_439>{{cite journal |last1=Peel |first1=M. C. |last2=Finlayson |first2=B. L. |last3=McMahon |first3=T. A. |title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification |journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions |year=2007 |volume=4 |issue=2 |pages=439–73 |doi=10.5194/hessd-4-439-2007 |bibcode=2007HESSD...4..439P |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00298818/file/hessd-4-439-2007.pdf |doi-access=free }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00298818/file/hessd-4-439-2007.pdf |accessdate=24 November 2021 |archivedate=31 July 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190731170150/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00298818/file/hessd-4-439-2007.pdf }}</ref> <ref name=hess5_4_569>{{cite journal |last1=Bounama |first1=Christine |year=2001 |last2=Franck |first2=S. |last3=Von Bloh |first3=W. |title=The fate of Earth's ocean |journal=Hydrology and Earth System Sciences |volume=5 |issue=4 |pages=569–75 |publisher=Potsdam Institute for Climate Impact Research |location=Germany |url=http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/5/569/2001/hess-5-569-2001.pdf |accessdate=3 July 2009 |doi=10.5194/hess-5-569-2001 |bibcode=2001HESS....5..569B |archive-date=27 June 2019 |access-date=24 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627003933/https://www.hydrol-earth-syst-sci.net/5/569/2001/hess-5-569-2001.pdf |url-status=dead }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.hydrol-earth-syst-sci.net/5/569/2001/hess-5-569-2001.pdf |accessdate=28 November 2021 |archivedate=27 June 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190627003933/https://www.hydrol-earth-syst-sci.net/5/569/2001/hess-5-569-2001.pdf }}</ref> <ref name=IERS>{{cite web |author=Staff |date=2007-08-07 |url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html |title=Useful Constants |publisher=International Earth Rotation and Reference Systems Service |accessdate=2008-09-23 |archivedate=3 November 2012 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bto7IZMb?url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html }}</ref> <ref name="earth_fact_sheet">{{cite web |last1=Williams |first1=David R. |date=2004-09-01 |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=Earth Fact Sheet |publisher=NASA |accessdate=2010-08-09 |archivedate=25 December 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151225024603/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html }}</ref> <ref name=iers>{{cite conference |author=IERS Working Groups |editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard |title=General Definitions and Numerical Standards |date=2003 |work=IERS Technical Note No. 32 |publisher=U.S. Naval Observatory and Bureau International des Poids et Mesures |url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5nDzc2unH?url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 |archivedate=1 February 2010 |accessdate=2008-08-03 |url-status=live }}</ref> <ref name=jessey>{{cite web |last1=Jessey |first1=David |url=http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html |archive-date=3 July 2007 |title=Weathering and Sedimentary Rocks |website=California State Polytechnic University, Pomona |access-date=20 March 2007 |url-status=dead |accessdate=23 November 2021 |archivedate=3 July 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html }}</ref> <ref name=kinver20091210>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8406839.stm |title=Global average temperature may hit record level in 2010 |last1=Kinver |first1=Mark |date=December 10, 2009 |work=BBC Online |accessdate=2010-04-22 |archivedate=5 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100805084302/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8406839.stm }}</ref> <ref name=hbcp2000>{{cite book |author=Various |editor=David R. Lide |date=2000 |title=Handbook of Chemistry and Physics |url=https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_u9i8 |edition=81st |publisher=CRC |isbn=0-8493-0481-4}}</ref> <ref name=kuhn2006>{{cite book |first1=Betsy |last1=Kuhn |date=2006 |title=The race for space: the United States and the Soviet Union compete for the new frontier |url=https://archive.org/details/raceforspaceunit0000kuhn |page=[https://archive.org/details/raceforspaceunit0000kuhn/page/34 34] |publisher=Twenty-First Century Books |isbn=978-0-8225-5984-9}}</ref> <ref name=milbert_smith96>{{cite web |last1=Milbert |first1=D. G. |last2=Smith |first2=D. A |url=http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html |title=Converting GPS Height into NAVD88 Elevation with the GEOID96 Geoid Height Model |publisher=National Geodetic Survey, NOAA |access-date=7 March 2007 |accessdate=23 November 2021 |archivedate=4 June 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070604082642/http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html }}</ref> <ref name=michon2006>{{cite web |last1=Scott |first1=Michon |date=24 April 2006 |url=http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ |title=Earth's Big heat Bucket |publisher=NASA Earth Observatory |access-date=14 March 2007 |accessdate=22 November 2021 |archivedate=16 September 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080916014057/http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ }}</ref> <ref name="moran2005">{{cite web |last1=Moran |first1=Joseph M. |year=2005 |url=http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213184908/http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html |archive-date=13 December 2010 |title=Weather |work=World Book Online Reference Center |publisher=NASA/World Book, Inc |access-date=17 March 2007 |url-status=dead |accessdate=23 November 2021 |archivedate=13 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101213184908/http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html }}</ref> <ref name=nasa20051201>{{cite web |author=Astrophysicist team |date=1 December 2005 |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/030827a.html |title=Earth's location in the Milky Way |publisher=NASA |access-date=11 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080701122913/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/030827a.html |archive-date=1 July 2008 |url-status=dead |accessdate=23 November 2021 |archivedate=1 July 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080701122913/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/030827a.html }}</ref> <ref name=nature412_708>{{cite journal |last1=Canup |first1=R. |last2=Asphaug |first2=E. |title=Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-08-16_412_6848/page/708 |journal=Nature |volume=412 |pages=708–12 |year=2001 |doi=10.1038/35089010 |pmid=11507633 |issue=6848 |bibcode=2001Natur.412..708C}}</ref> <ref name=natsci_oxy4>{{cite web |last1=Morris |first1=Ron M |url=http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html |title=Oceanic Processes |publisher=NASA Astrobiology Magazine |access-date=14 March 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415082741/http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html |archive-date=15 April 2009 |accessdate=22 November 2021 |archivedate=15 April 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415082741/http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html }}</ref> <ref name=nasa_rg_iss2007>{{cite web |date=16 January 2007 |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/news/ISS_Reference_Guide.html |title=Reference Guide to the International Space Station |work=NASA |access-date=23 December 2008 |accessdate=24 November 2021 |archivedate=19 January 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090119175052/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/news/ISS_Reference_Guide.html }}</ref> <ref name="NIST2008">{{Cite book |url=http://physics.nist.gov/Pubs/SP330/sp330.pdf |title=The international system of units (SI) |publisher=United States Department of Commerce, National Institute of Standards and Technology Special Publication 330 |edition=2008 |page=52 |access-date=2 March 2016 |archive-date=3 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603215953/http://physics.nist.gov/Pubs/SP330/sp330.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name=cia>{{cite web |author=Staff |date=2008-07-24 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |title=World |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=2008-08-05 |archivedate=5 January 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html }}</ref> <ref name="ngdc2006">{{cite web |last1=Sandwell |first1=D. T. |last2=Smith |first2=Walter H. F. |author-link2=Walter H. F. Smith |date=7 July 2006 |url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML |title=Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data |publisher=NOAA/NGDC |access-date=21 April 2007 |archive-url=https://archive.today/20140715142212/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML |archive-date=15 July 2014 |accessdate=23 November 2021 |archivedate=26 February 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070226201911/https://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML }}</ref> <ref name="OWID_urbanization_2019">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=H. |last2=Roser |first2=M. |author-link2=Max Roser |date=2019 |title=What share of people will live in urban areas in the future? |url=https://ourworldindata.org/urbanization#what-share-of-people-will-live-in-urban-areas-in-the-future |access-date=26 October 2020 |journal=Our World in Data }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://ourworldindata.org/urbanization |accessdate=24 November 2021 |archivedate=29 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201029185610/https://ourworldindata.org/urbanization }}</ref> <ref name=pnas1_24_9576>{{cite journal |last1=Li |first1=King-Fai |last2=Pahlevan |first2=Kaveh |last3=Kirschvink |first3=Joseph L. |last4=Yung |first4=Yuk L. |year=2009 |title=Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=106 |issue=24 |pages=9576–79 |url=http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf |accessdate=19 July 2009 |doi=10.1073/pnas.0809436106 |pmid=19487662 |pmc=2701016 |bibcode=2009PNAS..106.9576L }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf |accessdate=24 June 2018 |archivedate=4 July 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090704102832/http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf }}</ref> <ref name=pnas71_12_6973>{{cite journal |last1=Morgan |first1=J. W. |last2=Anders |first2=E. |title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1980-12_77_12/page/6973 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=1980 |volume=77 |issue=12 |pages=6973–77 |doi=10.1073/pnas.77.12.6973 |pmid=16592930 |pmc=350422 |bibcode=1980PNAS...77.6973M}}</ref> <ref name="Pidwirny2006_7">{{cite web |last1=Pidwirny |first1=Michael |year=2006 |url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html |title=Fundamentals of Physical Geography (2nd Edition) |publisher=PhysicalGeography.net |accessdate=19 March 2007 |archivedate=22 August 2011 |archiveurl=https://www.webcitation.org/617EhGJ8l?url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html }}</ref> <ref name=physorg20100304>{{cite news |author=Staff |title=Oldest measurement of Earth's magnetic field reveals battle between Sun and Earth for our atmosphere |date=4 March 2010 |work=Phys.org |url=http://www.physorg.com/news186922627.html |access-date=27 March 2010 |accessdate=22 November 2021 |archivedate=27 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427064855/http://www.physorg.com/news186922627.html }}</ref> <ref name=rahmstorf2003>{{cite web |first1=Stefan |last1=Rahmstorf |author-link=Stefan Rahmstorf |year=2003 |url=http://www.pik-potsdam.de/~stefan/thc_fact_sheet.html |title=The Thermohaline Ocean Circulation |work=Potsdam Institute for Climate Impact Research |access-date=21 April 2007 |accessdate=23 November 2021 |archivedate=10 March 2013 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6F180jPsW?url=http://www.pik-potsdam.de/~stefan/thc_fact_sheet.html }}</ref> <ref name=sadava_heller2006>{{cite book |last1=Sadava |first1=David E. |last2=Heller |first2=H. Craig |last3=Orians |first3=Gordon H. |author-link3=Gordon Orians|title=Life, the Science of Biology |publisher=MacMillan |date=2006 |edition=8th |page=[https://archive.org/details/lifescienceofbio00davi/page/1114 1114] |isbn=978-0-7167-7671-0 |url=https://archive.org/details/lifescienceofbio00davi/page/1114}}</ref> <ref name=sample2005>{{cite web |first1=Sharron |last1=Sample |date=21 June 2005 |url=http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html |title=Sea Surface Temperature |publisher=NASA |access-date=21 April 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130427045816/http://science.nasa.gov/earth-science/oceanography/ |archive-date=27 April 2013 |accessdate=22 November 2021 |archivedate=8 April 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080408000148/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html }}</ref> <ref name=science_241_4872_1441>{{cite journal |last1=May |first1=Robert M. |title=How many species are there on earth? |url=https://archive.org/details/sim_science_1988-09-16_241_4872/page/1440 |journal=Science |year=1988 |volume=241 |issue=4872 |pages=1441–49 |bibcode=1988Sci...241.1441M |doi=10.1126/science.241.4872.1441 |pmid=17790039}}</ref> <ref name=sciweek2004>{{cite web |author=Staff |year=2004 |url=http://scienceweek.com/2004/rmps-23.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070713053611/http://scienceweek.com/2004/rmps-23.htm |title=Stratosphere and Weather; Discovery of the Stratosphere |work=Science Week |access-date=14 March 2007 |archive-date=13 July 2007 |url-status=dead |accessdate=23 November 2021 |archivedate=13 July 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070713053611/http://scienceweek.com/2004/rmps-23.htm }}</ref> <ref name="sun_future">{{cite journal |last1=Sackmann |first1=I.-J. |last2=Boothroyd |first2=A. I. |last3=Kraemer |first3=K. E. |title=Our Sun. III. Present and Future |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1993-11-20_418_1/page/456 |journal=Astrophysical Journal |year=1993 |volume=418 |pages=457–68 |doi=10.1086/173407 |bibcode=1993ApJ...418..457S}}</ref> <ref name="sun_future_schroder">{{cite journal |first1=K.-P. |last1=Schröder |last2=Connon Smith |first2=Robert |year=2008 |title=Distant future of the Sun and Earth revisited |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |arxiv=0801.4031 |volume=386 |issue=1 |pages=155–63 |bibcode=2008MNRAS.386..155S}}<br />See also {{cite news |first=Jason |last=Palmer |url=https://www.newscientist.com/article/dn13369 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120415105707/http://www.newscientist.com/article/dn13369 |archivedate=15 April 2012 |title=Hope dims that Earth will survive Sun's death |date=22 February 2008 |work=NewScientist.com news service |accessdate=24 March 2008}}</ref> <ref name=shayler_vis2005>{{cite book |first1=David |last1=Shayler |first2=Bert |last2=Vis |date=2005 |title=Russia's Cosmonauts: Inside the Yuri Gagarin Training Center |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-387-21894-6}}</ref> <ref name=ucs>{{cite web |url=https://www.ucsusa.org/nuclear-weapons/space-weapons/satellite-database |title=UCS Satellite Database |work=Nuclear Weapons & Global Security |publisher=Union of Concerned Scientists |date=31 December 2020 |access-date=28 March 2021 |accessdate=23 November 2021 |archivedate=25 January 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125031401/https://www.ucsusa.org/nuclear-weapons/space-weapons/satellite-database }}</ref> <ref name=usno>{{cite web |title=Selected Astronomical Constants, 2011 |work=The Astronomical Almanac |url=http://asa.usno.navy.mil/SecK/2011/Astronomical_Constants_2011.txt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826043456/http://asa.usno.navy.mil/SecK/2011/Astronomical_Constants_2011.txt |archivedate=2013-08-26 |accessdate=2011-02-25}}</ref> <ref name=USNO_TSD>{{cite web |title=Leap seconds |publisher=Time Service Department, USNO |url=http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150312003149/http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html |accessdate=23 September 2008 |archivedate=12 March 2015}}</ref> <ref name=VSOP87>{{cite journal |title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1994-02-10_282_2/page/662 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=282 |issue=2 |pages=663&ndash;683 |date=February 1994 |last1=Simon |first1=J.L. |last2=Bretagnon |first2=P. |last3=Chapront |first3=J. |last4=Chapront-Touzé |first4=M. |last5=Francou |first5=G. |last6=Laskar |first6=J. |bibcode=1994A&A...282..663S}}</ref> <ref name=vazquez_etal2006>{{cite journal |last1=Vázquez |first1=M. |first2=P. Montañés |last2=Rodríguez |last3=Palle |first3=E. |year=2006 |url=http://www.iac.es/folleto/research/preprints/files/PP06024.pdf |title=The Earth as an Object of Astrophysical Interest in the Search for Extrasolar Planets |journal=Lecture Notes and Essays in Astrophysics |volume=2 |page=49 |access-date=21 March 2007 |bibcode=2006LNEA....2...49V |archive-url=https://www.webcitation.org/617ElSxyd?url=http://www.iac.es/folleto/research/preprints/files/PP06024.pdf |archive-date=22 August 2011 |url-status=dead }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.iac.es/folleto/research/preprints/files/PP06024.pdf |accessdate=23 November 2021 |archivedate=17 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110817220342/http://www.iac.es/folleto/research/preprints/files/PP06024.pdf }}</ref> <ref name="watersource">{{cite journal |display-authors=1 |last1=Morbidelli |first1=A. |author-link1=Alessandro Morbidelli (astronomer)|last2=Chambers |first2=J. |last3=Lunine |first3=J. I. |last4=Petit |first4=J. M. |last5=Robert |first5=F. |last6=Valsecchi |first6=G. B. |last7=Cyr |first7=K. E. |title=Source regions and time scales for the delivery of water to Earth |url=https://archive.org/details/sim_meteoritics-planetary-science_2000-11_35_6/page/1309 |journal=Meteoritics & Planetary Science |year=2000 |volume=35 |issue=6 |pages=1309–20 |bibcode=2000M&PS...35.1309M |doi=10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x|doi-access=free }}</ref> <ref name=ward_brownlee2002>{{cite book |last1=Ward |first1=Peter D. |last2=Brownlee |first2=Donald |date=2002 |title=The Life and Death of Planet Earth: How the New Science of Astrobiology Charts the Ultimate Fate of Our World |url=https://archive.org/details/isbn_9780805067811 |publisher=Times Books, Henry Holt and Company |location=New York |isbn=0-8050-6781-7}}</ref> <ref name="Williams1994">{{cite journal |last1=Williams |first1=James G. |title=Contributions to the Earth's obliquity rate, precession, and nutation |journal=The Astronomical Journal |volume=108 |date=1994 |page=711 |issn=00046256 |doi=10.1086/117108 |bibcode=1994AJ....108..711W}}</ref> <ref name="Pidwirny 2006_8">{{cite journal |last1=Pidwirny |first1=Michael |date=2006-02-02 |title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) |publisher=University of British Columbia, Okanagan |url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html |accessdate=2007-11-26 }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html |accessdate=2 March 2016 |archivedate=9 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061209125035/http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html }}</ref> <ref name="WGS-84-2">{{cite web |first1=Sigurd |last1=Humerfelt |date=October 26, 2010 |title=How WGS 84 defines Earth |url=http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html |accessdate=2011-04-29 |archivedate=24 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110424104419/http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html }}</ref> }} {{Footer_SolarSystem}} [[ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာဂြိုဟ်]] [[ကဏ္ဍ:နေအဖွဲ့အစည်း]] [[ကဏ္ဍ:သဘာဝသိပ္ပံ]] [[ကဏ္ဍ:နေအဖွဲ့အစည်း၏ ဂြိုဟ်များ]] f8j7b5nowp23wsbdppnqqg94lfvobjn 0 2889 1059049 1058568 2026-10-17T19:48:10Z InternetArchiveBot 61272 Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059049 wikitext text/x-wiki {{Infobox planet | name = အင်္ဂါဂြိုဟ် | symbol = [[File:Mars symbol (bold).svg|24px|♂]] | bgcolour= #a0ffa0 | image = [[File:Mars 23 aug 2003 hubble.jpg|275px|အင်္ဂါဂြိုဟ်]] | caption = [[ဟပ်ဘယ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်|ဟာဘယ် တယ်လီစကုပ်]]မှ<br>အင်္ဂါဂြိုဟ်ပုံ ၂၀၀၃ ခုနှစ်။ | orbit_ref = <ref name="VSOP87" /> | epoch = [[J2000]] | aphelion = {{val|fmt=commas|1.6660|ul=AU}}<br>{{val|fmt=commas|249.2|u=Gm}} | perihelion = {{val|fmt=commas|1.3814|u=AU}}<br>{{val|fmt=commas|206.7|u=Gm}} | semimajor = {{val|fmt=commas|1.523679|u=AU}}<br>{{val|fmt=commas|227.9392|u=Gm}} | eccentricity = 0.0934 | period = {{val|1.8808|u=julian year }}<br>{{val|686.971|u=days}}<br>{{val|668.5991}}&nbsp;[[timekeeping on Mars|sols]] | synodic_period = 779.96&nbsp;days<br>2.135&nbsp;Julian years | avg_speed = {{val|24.077|u=km/s}} | mean_anomaly = {{val|19.373|u=°}} | inclination = 1.850° to [[ecliptic]]<br>5.65° to Sun's equator<br>1.67° to invariable plane<ref name="meanplane" /> | asc_node = 49.558° | arg_peri = 286.502° | satellites = ၂ | allsatellites=yes | physical_characteristics = yes | equatorial_radius = {{nowrap|{{val|fmt=commas|3396.2|0.1|u=km}}}}<ref name="Seidelmann2007" /><br> 0.533 Earths | polar_radius = {{nowrap|{{val|fmt=commas|3376.2|0.1|u=km}}}}<ref name="Seidelmann2007" /><br> 0.531 Earths | mean_radius = {{nowrap|{{val|fmt=commas|3389.5|0.2|u=km}}}}<ref name="Seidelmann2007" /> | flattening = {{val|fmt=commas|0.00589|0.00015}} <!-- calculated from data in ref name="Seidelmann2007" --> | surface_area = {{val|fmt=commas|144798500|u=km2}}<br> 0.284 Earths <!--144,371,391 km2 in [http://www.peeep.us/7437231b] --> | volume = {{val|1.6318|e=11|u=km3}}<ref name=lodders1998 /><br> 0.151 Earths | mass = {{val|6.4171|e=23|u=kg}}<ref name=konopliv2011 /><br> 0.107 Earths | density = {{val|3.9335|0.0004|u=g/cm³}}<ref name="lodders1998" /> | surface_grav = {{val|3.711|ul=m/s²}}<ref name="lodders1998" /><br> 0.376&nbsp;''[[g-force|g]]'' | moment_of_inertia_factor = {{val|0.3662|0.0017}}<ref name="Folkner1997" /> | escape_velocity = 5.027&nbsp;km/s | sidereal_day = {{val|fmt=commas|1.025957|u=day}}<br> {{RA|24|37|22}}<ref name="lodders1998" /> | rot_velocity = {{convert|868.22|km/h|m/s|abbr=on}} | axial_tilt = 25.19° to its orbital plane<ref name="nssdc" /> | right_asc_north_pole = {{RA|21|10|44}}<br> {{val|fmt=commas|317.68143|u=°}} | declination = {{val|fmt=commas|52.88650|u=°}} | albedo = 0.170 ([[geometric albedo|geometric]])<ref name="MallamaMars" /><br>0.25 ([[Bond albedo|Bond]])<ref name="nssdc" /> | magnitude = {{nowrap|+1.6 to −3.0}}<ref Name="MallamaSky" /> | angular_size = 3.5–25.1″<ref name="nssdc" /> | temperatures = yes | temp_name1 = Kelvin | min_temp_1 = 130&nbsp;K | mean_temp_1 = 210&nbsp;K<ref name="nssdc" /> | max_temp_1 = 308&nbsp;K | temp_name2 = Celsius | min_temp_2 = −143&nbsp;°C<ref name=cold /> | mean_temp_2 = −63&nbsp;°C | max_temp_2 = 35&nbsp;°C<ref name=hot /> | pronounced = ဗြိတိသျှ အင်္ဂလိပ်: /mɑːz/ <br>အမေရိကန် အင်္ဂလိပ်: {{IPAc-en|audio=en-us-Mars.ogg|ˈ|m|ɑr|z}} | adjectives = Martian | atmosphere = yes | atmosphere_ref = <ref name="nssdc" /><ref name="barlow08" /> | surface_pressure = 0.636 (0.4–0.87)&nbsp;[[pascal (unit)|kPa]]<br>{{convert|0.636|kPa|atm|disp=out}} | atmosphere_density = | atmosphere_composition = {{plainlist| * 95.97% [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်]] * 1.93% [[အာဂွန်]] * 1.89% [[နိုက်ထရိုဂျင်]] * 0.146% [[အောက်ဆီဂျင်]] * 0.0557% [[ကာဗွန်မိုနောက်ဆိုဒ်]] }} }} '''အင်္ဂါဂြိုဟ်''' ({{lang-en|Mars}}) သည် [[နေ]]မှ စတင်ရေတွက်လျှင် စတုတ္ထမြောက် ဂြိုဟ်ဖြစ်သည်၊၊ ၎င်း၏ လိမ္မော်နီရောင် သွင်ပြင်ကြောင့်<ref name="Rees2012">{{cite book |title=Universe: The Definitive Visual Guide |url=https://archive.org/details/universe0000unse_f2g0 |date=October 2012 |publisher=Dorling Kindersley |isbn=978-0-7566-9841-6 |editor-last=Rees |editor-first=Martin J. |location=New York |pages=[https://archive.org/details/universe0000unse_f2g0/page/160 160]–161}}</ref> '''ဂြိုဟ်နီကြီး'''<ref name="nasa-facts">{{Cite web |title=Mars: Facts |website=NASA Science |url=https://science.nasa.gov/mars/facts/ |access-date=7 September 2026 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260704063354/https://science.nasa.gov/mars/facts/ |archive-date=4 July 2026 |url-status=live}}</ref> ဟုလည်း လူသိများသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်]]အများစု ပါဝင်သော ကျဲပါးသည့် လေထုရှိသော သဲကန္တာရဆန်သည့် ကျောက်ဆောင်ဂြိုဟ်တစ်လုံး ဖြစ်သည်။ ပျမ်းမျှ လေထုဖိအားမှာ ကမ္ဘာ့လေထုဖိအား၏ ထောင်ဂဏန်းပုံ အနည်းငယ်မျှသာ ရှိပြီး လေထုအပူချိန်မှာ -၁၅၃ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ်မှ ၂၀ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (-၂၄၃ မှ ၆၈ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) အထိ ရှိကာ ပြင်ပအာကာသ ဓာတ်ရောင်ခြည်ဖြာထွက်မှု မြင့်မားသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်တွင် မြေအောက်၌ သို့မဟုတ် လေထုအတွင်း ကျဲပါးစွာဖြင့် ရေအချို့ ကျန်ရှိနေပြီး တိမ်တိုက်များ၊ မြူများ၊ နှင်းခဲများအပြင် အမြဲအေးခဲနေသော မြေဆီလွှာနှင့် ရေခဲပြင်ကြီးများ (ရာသီအလိုက်ဖြစ်ပေါ်သော ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက် နှင်းခဲများ) အဖြစ် တည်ရှိသော်လည်း မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် အရည်အဖြစ် တည်ရှိသော ရေထု မရှိပေ။ ၎င်း၏ မျက်နှာပြင် ဆွဲငင်အားမှာ ကမ္ဘာ့ဆွဲငင်အား၏ သုံးပုံတစ်ပုံခန့် သို့မဟုတ် [[လကမ္ဘာ]]၏ ဆွဲငင်အားထက် နှစ်ဆခန့် ရှိသည်။ ပျမ်းမျှ အချင်း မီတာ ၆,၇၇၉ ကီလိုမီတာ (၄,၂၁၂ မိုင်) ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာ့အချင်း၏ တစ်ဝက်ခန့်<ref>{{Cite web |last=Williams |first=Matthew |date=21 June 2016 |title=What Are The Diameters of the Planets? |url=https://www.universetoday.com/articles/diameters-of-the-planets |access-date=11 June 2026 |website=Universe Today |language=en}}</ref> သို့မဟုတ် လ၏ အချင်းထက် နှစ်ဆခန့် ရှိပြီး မျက်နှာပြင်ဧရိယာမှာ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ကုန်းမြေဧရိယာ အားလုံး၏ စုစုပေါင်း ပမာဏခန့် ရှိသည်။ အမှုန်အမွှား ဖုန်မှုန့်များသည် မျက်နှာပြင်တစ်လျှောက်နှင့် လေထုအတွင်း ပျံ့နှံ့လျက်ရှိပြီး လေထုကျဲပါးသဖြင့် တိုက်ခတ်သော လေအား နည်းပါးသော်လည်း အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ နည်းပါးသော ဆွဲငင်အားကြောင့် ဖုန်မှုန့်များ အလွယ်တကူ လွင့်ပျံသွားလေ့ရှိသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ မြေမျက်နှာပြင်သည် တောင်နှင့် မြောက် သိသိသာသာ ကွဲပြားလျက်ရှိရာ မြောက်ဘက်ကမ္ဘာခြမ်းတွင် အများအားဖြင့် အတော်အတန် ညီညာ၍ နိမ့်ပါးသော လွင်ပြင်များ ပါဝင်ပြီး တောင်ဘက်ကမ္ဘာခြမ်းတွင် ဥက္ကာတွင်းများ အများအပြားရှိသည့် ကုန်းမြင့်များ ပါဝင်သည်။ ဇီဝဗေဒနှင့် ရူပဗေဒဆိုင်ရာ ရုပ်သွင်အရ ဂြိုဟ်အတွင်းပိုင်းမှ ငလျင်လှုပ်ခတ်မှုများရှိ၍ သက်ဝင်လှုပ်ရှားမှု အတော်အတန်ရှိပြီး ငြိမ်းသွားခဲ့ပြီဖြစ်သော ဧရာမ မီးတောင်ကြီးများ (အမြင့်ဆုံးမှာ ၂၁.၉ ကီလိုမီတာ သို့မဟုတ် ၁၃.၆ မိုင် မြင့်သည့် [[အိုလံပတ်တောင်]]) အပြင် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်း အကြီးဆုံး ချောက်ကမ်းပါးကြီးများထဲမှ တစ်ခု (အလျား ကီလိုမီတာ ၄,၀၀၀ သို့မဟုတ် မိုင် ၂,၅၀၀ ရှည်လျားသည့် Valles Marineris) လည်း ရှိသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်တွင် သေးငယ်ပြီး ပုံသဏ္ဌာန် မမှန်သော [[အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ|သဘာဝအရံဂြိုဟ်လ နှစ်စင်း]] ရှိရာ ၎င်းတို့မှာ [[ဖိုဘော့စ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဖိုးဘော့စ်]] (Phobos) နှင့် [[ဒိုင်မိုစ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဒီးမော့စ်]] (Deimos) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ ဝင်ရိုးစွန်းသည် ၂၅ ဒီဂရီ သိသာစွာ စိမ်းစောင်းနေသဖြင့် အင်္ဂါဂြိုဟ်တွင် ကမ္ဘာကဲ့သို့ပင် (ကမ္ဘာ၏ ဝင်ရိုးစွန်း စိမ်းစောင်းမှုမှာ ၂၃.၅ ဒီဂရီ ဖြစ်သည်) [[ရာသီဥတု]]များ ဖြစ်ပေါ်သည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ နေပတ်နှစ် တစ်နှစ်သည် ကမ္ဘာမြေနှစ် ၁.၈၈ နှစ် (ကမ္ဘာမြေရက်ပေါင်း ၆၈၇ ရက်) နှင့် ညီမျှပြီး အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ တစ်ရက် (sol) သည် ၂၄.၆ နာရီနှင့် ညီမျှသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄.၅ ဘီလီယံခန့်က အခြားသော ဂြိုဟ်များနှင့်အတူ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ Noachian ခေတ်ကာလ (လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄.၅ ဘီလီယံမှ ၃.၅ ဘီလီယံအထိ) အတွင်း ၎င်း၏ မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် [[ဥက္ကာခဲ]]များ ထိမှန်ခြင်း၊ လှိုဏ်ဝှမ်းများ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ တိုက်စားခံရခြင်း၊ [[သမုဒ္ဒရာ]]များ တည်ရှိခဲ့နိုင်ခြင်းနှင့် [[သံလိုက်စက်ကွင်း]] ဆုံးရှုံးသွားခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ Hesperian ခေတ်ကာလ (လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၃.၅ ဘီလီယံမှ စတင်ခဲ့ပြီး နှစ်ပေါင်း ၃.၃–၂.၉ ဘီလီယံတွင် အဆုံးသတ်ခဲ့) ၌ ကျယ်ပြန့်သော မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုများနှင့် ရေကြီးရေလျှံမှုများ ကြီးမားစွာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ဧရာမ ရေဆင်းမြောင်းကြီးများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ လက်ရှိအချိန်အထိ ဆက်လက်တည်ရှိနေသော Amazonian ခေတ်ကာလသည် လက်ရှိ မြေမျက်နှာပြင် ဖြစ်စဉ်များပေါ်တွင် အဓိက လွှမ်းမိုးလျက်ရှိသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ သမိုင်းကြောင်းအရ ယခင်က သို့မဟုတ် လက်ရှိအချိန်၌ သက်ရှိများ တည်ရှိနိုင်ခြေမှာ သိပ္ပံပညာရှင်များ တက်ကြွစွာ သုတေသနပြုနေသည့် နယ်ပယ်တစ်ခုအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေပြီး အချို့သော သဲလွန်စများကို ဆက်လက်စစ်ဆေးရန် လိုအပ်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့ကောင်းကင်တွင် နီရဲသော ကြယ်တစ်လုံးအဖြစ် သာမန်မျက်စိဖြင့် မြင်တွေ့နိုင်သဖြင့် အင်္ဂါဂြိုဟ်ကို သမိုင်းတစ်လျှောက် လေ့လာစောင့်ကြည့်ခဲ့ကြပြီး ယဉ်ကျေးမှုအသီးသီး၌ အမျိုးမျိုးသော စွဲယူယူဆချက်များ ရှိခဲ့ကြသည်။ ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် ''Mars 1'' ဖြင့် အင်္ဂါဂြိုဟ်ဆီသို့ ပထမဆုံး ပျံသန်းမှု ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း လမ်းခရီးတွင် ဆက်သွယ်ရေး ပြတ်တောက်သွားခဲ့သည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်ကို ပထမဆုံး အောင်မြင်စွာ ဘေးမှ ဖြတ်ပျံသန်း၍ စူးစမ်းနိုင်ခဲ့သည်မှာ ၁၉၆၅ ခုနှစ်တွင် [[မာရီနာ ၄]] အာကာသ စူးစမ်းရေးယာဉ်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် [[မာရီနာ ၉]] သည် အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းကြောင်းအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နိုင်ခဲ့ပြီး လ၊ နေ သို့မဟုတ် ကမ္ဘာမှလွဲ၍ အခြားသော အာကာသဝတ္ထုတစ်ခုကို ပထမဆုံး ပတ်ကြည့်နိုင်သည့် အာကာသယာဉ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုနှစ်မှာပင် အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်သို့ ထိန်းချုပ်မှုမရှိဘဲ ပထမဆုံး ပျက်ကျခဲ့မှု (Mars 2) နှင့် ပထမဆုံး အောင်မြင်စွာ ဆင်းသက်နိုင်ခဲ့မှု (Mars 3) တို့ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ်မှစ၍ အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်တွင် စူးစမ်းရေးယာဉ်များ မပြတ်မတောက် သက်ဝင်လှုပ်ရှားလျက်ရှိသည်။ အချို့သော အချိန်များ၌ ပတ်လမ်းကြောင်းအတွင်း သို့မဟုတ် မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ် ၁၀ စင်းထက်မက တစ်ပြိုင်နက်တည်း လှုပ်ရှားဆောင်ရွက်ခဲ့ရာ ကမ္ဘာမှလွဲ၍ အခြားမည်သည့် ဂြိုဟ်ထက်မဆို ပိုမိုများပြားသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် အနာဂတ် လူလိုက်ပါမည့် စူးစမ်းလေ့လာရေး ခရီးစဉ်များအတွက် မကြာခဏ အဆိုပြုခြင်းခံရသော ပစ်မှတ်တစ်ခုဖြစ်သော်လည်း လက်ရှိတွင် ထိုသို့သော ခရီးစဉ်မျိုး အစီအစဉ် မရှိသေးပေ။ ==ရူပ သွင်ပြင်လက္ခဏာများ== အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ အချင်းသည် ကမ္ဘာ့အချင်း၏ တစ်ဝက်ခန့် သို့မဟုတ် လ၏ အချင်းထက် နှစ်ဆခန့် ရှိပြီး မြေမျက်နှာပြင် အကျယ်အဝန်းမှာ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ခြောက်သွေ့ ကုန်းမြေ စုစုပေါင်း အကျယ်အဝန်းထက် အနည်းငယ်မျှသာ နည်းပါးသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် ကမ္ဘာထက် သိပ်သည်းဆ နည်းပါးပြီး ကမ္ဘာ့ထုထည်၏ ၁၅ ရာခိုင်နှုန်းခန့်နှင့် ကမ္ဘာ့ထုထည် ပမာဏ၏ ၁၁ ရာခိုင်နှုန်းခန့် သာရှိသဖြင့် ၎င်း၏ မျက်နှာပြင် ဆွဲငင်အားမှာ ကမ္ဘာ့ဆွဲငင်အား၏ ၃၈ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ရှိသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် လက်ရှိအချိန်၌ သိရှိထားသမျှတွင် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ [[သဲကန္တာရ]]များနှင့် ဆင်တူသော မျက်နှာပြင်ရှိသည့် ကျောက်ဆောင်ဂြိုဟ်အမျိုးအစားဖြစ်သော သဲကန္တာရဂြိုဟ် (desert planet) ၏ တစ်ခုတည်းသော နမူနာ ဖြစ်သည်။ ===အတွင်းပိုင်း ဖွဲ့စည်းပုံ=== [[File:Mars Internal Structure (2024).svg|thumb|left|အတွင်းပိုင်း ဝတ်ဆံ သို့မဟုတ် ဗဟိုအမြူတေ မရှိဟု ယူဆထားသည့် အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ အတွင်းပိုင်း ဖွဲ့စည်းပုံ]] ကမ္ဘာမြေကဲ့သို့ပင် အင်္ဂါဂြိုဟ်ကိုလည်း သိပ်သည်းဆ နည်းပါးသော ကျောက်ဆောင် အလွှာများ ဖုံးလွှမ်းထားသည့် သိပ်သည်းမှု မြင့်မားသော သတ္တု ဗဟိုအမြူတေအဖြစ် အလွှာများ ပိုင်းခြားထားသည်။ အပြင်ဘက်ဆုံး အလွှာမှာ ဂျပ်ပြင် (crust) ဖြစ်ပြီး ပျမ်းမျှအားဖြင့် ၄၂ မှ ၅၆ ကီလိုမီတာ (၂၆ မှ ၃၅ မိုင်) ခန့် ထူထဲကာ Isidis Planitia ဒေသ၌ အနည်းဆုံး ထူထပ်မှု ၆ ကီလိုမီတာ (၃.၇ မိုင်) ရှိပြီး တောင်ဘက် Tharsis ကုန်းပြင်မြင့်၌ အများဆုံး ထူထပ်မှု ၁၁၇ ကီလိုမီတာ (၇၃ မိုင်) ရှိသည်။ နှိုင်းယှဉ်ချက်အရ ကမ္ဘာ့ဂျပ်ပြင်သည် ပျမ်းမျှ ၂၇.၃ ± ၄.၈ ကီလိုမီတာ အထူသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ် ဂျပ်ပြင်အတွင်း အများဆုံး ပါဝင်သော ဒြပ်စင်များမှာ [[ဆီလီကွန်]]၊ [[အောက်ဆီဂျင်]]၊ သံ၊ [[မဂ္ဂနီစီယမ်]]၊ [[အလူမီနီယမ်]]၊ [[ကယ်လ်စီယမ်]]နှင့် [[ပိုတက်စီယမ်]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် ငလျင်လှုပ်ရှားမှု ရှိကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့ပြီး ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် InSight အာကာသယာဉ်သည် အင်္ဂါဂြိုဟ်ငလျင် (marsquakes) နှင့် ဆက်စပ်ဖြစ်စဉ်ပေါင်း ၄၅၀ ကျော်ကို စမ်းသပ်တွေ့ရှိကာ မှတ်တမ်းတင်နိုင်ခဲ့ကြောင်း အစီရင်ခံခဲ့သည်။ ==ဘူမိဗေဒ သွင်ပြင်လက္ခဏာများ== [[File:Mars surface map.png|thumb|left|[[နာဆာ]]မှ ရရှိသော အမြင့်ပြမြေပုံနှင့် အရောင်ပြမြေပုံတို့ကို အသုံးပြု၍ ပုံဖော် ဖန်တီးထားသည့် အင်္ဂါဂြိုဟ် မျက်နှာပြင်ပမြေပုံ ဖြစ်သည်။]] ဂျိုဟန်း ဟင်းရစ် ဖွန် မဒ်လာ (Johann Heinrich von Mädler) နှင့် ဗီးလ်ဟဲမ်း ဘီးယား (Wilhelm Beer) တို့သည် လမျက်နှာပြင် မြေပုံညွှန်း ရေးဆွဲခဲ့ခြင်းကြောင့် ပိုမို လူသိများသော်လည်း ၎င်းတို့သည် ပထမဆုံးသော အင်္ဂါဂြိုဟ် မြေမျက်နှာသွင်ပြင် ပညာရှင်များ (areographers) ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web |date=19 October 2016 |title=What Mars Maps Got Right (and Wrong) Through Time |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/planets-maps-exploring-mars-space-science |archive-url=https://web.archive.org/web/20210221031131/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/planets-maps-exploring-mars-space-science |url-status=dead |archive-date=21 February 2021 |access-date=15 January 2022 |website=National Geographic |language=en}}</ref> ၎င်းတို့သည် အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ မျက်နှာပြင် ရုပ်သွင်အများစုမှာ အမြဲတမ်း တည်ရှိနေခြင်းဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုခြင်းနှင့် ဂြိုဟ်၏ လည်ပတ်ချိန် ကာလကို ပိုမို တိကျစွာ တိုင်းတာခြင်းတို့ဖြင့် စတင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် မဒ်လာသည် ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုစာ လေ့လာစောင့်ကြည့်ချက်များကို ပေါင်းစပ်၍ ပထမဆုံးသော အင်္ဂါဂြိုဟ် မြေပုံကို ရေးဆွဲခဲ့သည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်ရှိ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်များကို အရင်းအမြစ် အမျိုးမျိုးမှ အမည်ပေးထားကြသည်။ အလင်းပြန်နှုန်းဆိုင်ရာ ရုပ်သွင်များ (Albedo features) ကို ရှေးဟောင်း ဒဏ္ဍာရီများကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးထားသည်။ ၅၀ ကီလိုမီတာခန့်ထက် ပိုမိုကြီးမားသော ဥက္ကာတွင်းများကို ကွယ်လွန်သွားပြီဖြစ်သော သိပ္ပံပညာရှင်များ၊ စာရေးဆရာများနှင့် အင်္ဂါဂြိုဟ် လေ့လာရေးတွင် ပါဝင်ကူညီခဲ့ကြသူများကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးထားသည်။ ပိုမိုသေးငယ်သော ဥက္ကာတွင်းများကို လူဦးရေ ၁၀၀,၀၀၀ အောက်ရှိသော ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မြို့များနှင့် ကျေးရွာများ၏ အမည်များကို ပေးထားသည်။ လှိုဏ်ဝှမ်းကြီးများကို ဘာသာစကား အမျိုးမျိုးရှိ ''အင်္ဂါဂြိုဟ်'' သို့မဟုတ် ''ကြယ်'' ဟုအဓိပ္ပာယ်ရသည့် စကားလုံးဖြင့် အမည်ပေးထားပြီး ပိုမိုသေးငယ်သော လှိုဏ်ဝှမ်းများကို မြစ်များ၏ အမည်များ ပေးထားသည်။ ကြီးမားသော အလင်းပြန်နှုန်းဆိုင်ရာ ရုပ်သွင်များသည် အမည်ဟောင်း အများအပြားကို ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းထားသော်လည်း ယင်းရုပ်သွင်များ၏ သဘာဝဆိုင်ရာ အသိပညာသစ်များကို ထိန်းညှိ ရောင်ပြန်ဟပ်ရန်အတွက် မကြာခဏ အသစ်ပြင်ဆင်လေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် Nix Olympica (အိုလင်ပတ်က၏ နှင်းများ) သည် [[အိုလန်ပတ်တောင်]] (Olympus Mons) ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကမ္ဘာမြေမှ မြင်တွေ့ရသည့် အင်္ဂါဂြိုဟ် မျက်နှာပြင်ကို အလင်းပြန်နှုန်း ကွဲပြားသော ဧရိယာ နှစ်မျိုးအဖြစ် ပိုင်းခြားထားသည်။ နီရဲသော သံအောက်ဆိုဒ်များ ကြွယ်ဝသည့် ဖုန်မှုန့်များနှင့် သဲများ ဖုံးလွှမ်းနေသော အရောင်ဖျော့သည့် လွင်ပြင်များကို တစ်ချိန်က အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ ''တိုက်ကြီးများ'' ဟု ယူဆခဲ့ကြပြီး အရဗျ ကုန်းမြေ (Arabia Terra ) သို့မဟုတ် အမေဇုန်နီယံ လွင်ပြင် (Amazonis Planitia) ကဲ့သို့သော အမည်များ ပေးခဲ့ကြသည်။ အရောင်မှောင်သော ရုပ်သွင်များကို ပင်လယ်များဟု ယူဆခဲ့ကြသဖြင့် ''Mare Erythraeum''၊ ''Mare Sirenum'' နှင့် ''Aurorae Sinus'' ဟု အမည်ပေးခဲ့ကြသည်။ ကမ္ဘာမြေမှ မြင်တွေ့ရသည့် အကြီးမားဆုံးသော အရောင်မှောင်သည့် ရုပ်သွင်မှာ ''Syrtis Major Planum'' ဖြစ်သည်။<ref>{{Citation |chapter=Syrtis Major (MC-13) |date=2019 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/atlas-of-mars/syrtis-major-mc13/A385CD9E498305DA40E50BD83C531340 |title=The Atlas of Mars: Mapping its Geography and Geology |pages=136–139 |editor-last=Tanaka |editor-first=Kenneth L. |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781139567428.018 |isbn=978-1-139-56742-8 |s2cid=240843698 |access-date=18 January 2022 |editor2-last=Coles |editor2-first=Kenneth S. |editor3-last=Christensen |editor3-first=Philip R. |archive-date=1 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301160859/https://www.cambridge.org/core/books/abs/atlas-of-mars/syrtis-major-mc13/A385CD9E498305DA40E50BD83C531340 |url-status=live|chapter-url-access=subscription }}</ref> မြောက်ဘက်ရှိ ဧရာမ ရေခဲပြင်ကြီးကို ''Planum Boreum'' ဟု အမည်ပေးထားပြီး တောင်ဘက် ရေခဲပြင်ကြီးကို ''Planum Australe'' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ အီကွေတာကို ယင်း၏ လည်ပတ်မှုဖြင့် သတ်မှတ်သော်လည်း ပင်မ မီရီဒီယန် (Prime Meridian) တည်နေရာကိုမူ ကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် ဂရင်းနစ်စံတော်ချိန်ကို သတ်မှတ်ခဲ့သကဲ့သို့ စိတ်ကြိုက် မှတ်တိုင်တစ်ခု ရွေးချယ်၍ သတ်မှတ်ခဲ့သည်၊၊ မဒ်လာနှင့် ဘီးယားတို့သည် ၁၈၃၀ ပြည့်နှစ်၌ ရေးဆွဲခဲ့သော ပထမဆုံး အင်္ဂါဂြိုဟ် မြေပုံများအတွက် မျဉ်းကြောင်းတစ်ခုကို ရွေးချယ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် [[မာရီနာ ၉]] အာကာသယာဉ်က အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ ကျယ်ပြန့်သော ပုံရိပ်များကို ရရှိစေခဲ့ပြီးနောက် မူလ ရွေးချယ်မှုနှင့် ထပ်တူကျစေရန်အတွက် Merton E. Davies၊ Harold Masursky နှင့် Gérard de Vaucouleurs တို့က Sinus Meridiani ("အလယ်ပိုင်း ပင်လယ်ကွေ့" သို့မဟုတ် "မီရီဒီယန် ပင်လယ်ကွေ့") တွင် တည်ရှိသော ဥက္ကာတွင်းငယ်တစ်ခုကို (နောက်ပိုင်းတွင် Airy-0 ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့) လောင်ဂျီတွဒ် ၀.၀ ဒီဂရီအဖြစ် သတ်မှတ်ရန် ရွေးချယ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite journal |last1=Davies |first1=Merton E. |last2=Berg |first2=Richard A. |date=10 January 1971 |title=A preliminary control net of Mars |url=http://doi.wiley.com/10.1029/JB076i002p00373 |journal=Journal of Geophysical Research |volume=76 |issue=2 |pages=373–393 |doi=10.1029/JB076i002p00373 |bibcode=1971JGR....76..373D |access-date=22 March 2022 |archive-date=1 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301160852/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/JB076i002p00373 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Citation |last1=de Vaucouleurs |first1=Gerard |title=Mariner 9 Areographic Coordinate System |date=1973 |journal=Journal of Geophysical Research |volume=78 |issue=20 |pages=4395–4404 |bibcode=1973JGR....78.4395D |doi=10.1029/JB078i020p04395 |last2=Davies |first2=Merton E. |last3=Sturms |first3=Francis M. Jr. |author-link=Gerard de Vaucouleurs |author2-link=Merton Davies}}</ref> အင်္ဂါဂြိုဟ်တွင် သမုဒ္ဒရာများ မရှိသဖြင့် ''ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်'' မရှိသောကြောင့် အမြင့်ပိုင်း သုည မျက်နှာပြင်ကို ကိုးကားချက် ရေပြင်ညီအဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့ရသည်၊၊ ၎င်းကို ကမ္ဘာမြေ၏ ဂီယိုအိုက် (geoid) နှင့် အလားတူသော အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ အာရီယိုအိုက် (areoid) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။<ref name="ArdalanKarimi2009">{{cite journal |last1=Ardalan |first1=A. A. |last2=Karimi |first2=R. |last3=Grafarend |first3=E. W. |title=A New Reference Equipotential Surface, and Reference Ellipsoid for the Planet Mars |journal=Earth, Moon, and Planets |volume=106 |issue=1 |year=2009 |pages=1–13 |issn=0167-9295 |doi=10.1007/s11038-009-9342-7 |s2cid=119952798}}</ref> အမြင့်ပိုင်း သုညကို လေထုဖိအား ၆၁၀.၅ ပက်စကယ် (၆.၁၀၅ မီလီဘား) ရှိသည့် အမြင့်ဖြင့် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ဤလေထုဖိအားသည် ရေ၏ သုံးထပ်မှတ် (triple point) နှင့် ညီမျှပြီး ကမ္ဘာ့ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်ရှိ လေထုဖိအား၏ ၀.၆ ရာခိုင်နှုန်းခန့် (၀.၀၀၆ atm) ရှိသည်။ မြေပုံညွှန်း ရေးဆွဲရေး ရည်ရွယ်ချက်များအတွက် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ဘူမိဗေဒ တိုင်းတာရေးအဖွဲ့ (United States Geological Survey) သည် အင်္ဂါဂြိုဟ် မျက်နှာပြင်ကို မြေပုံညွှန်း စတုဂံအကွက် ၃၀ (thirty cartographic quadrangles) ပိုင်းခြားထားပြီးအကွက်တစ်ခုစီကို ၎င်းအတွင်း ပါဝင်သော ရှေးဟောင်း အလင်းပြန်နှုန်းဆိုင်ရာ ရုပ်သွင်တစ်ခုစီအတွက် အမည်ပေးထားသည်။<ref>{{cite web |title=ESA Science & Technology – Using iMars: Viewing Mars Express data of the MC11 quadrangle |url=https://sci.esa.int/web/mars-express/-/59473-using-imars-viewing-mars-express-data-of-the-mc11-quadrangle |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229234909/https://sci.esa.int/web/mars-express/-/59473-using-imars-viewing-mars-express-data-of-the-mc11-quadrangle |archive-date=29 December 2021 |access-date=29 December 2021 |website=sci.esa.int}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် The New York Times သတင်းစာက Hope အာကာသယာဉ်မှ ပုံရိပ်များကို အခြေခံထားသော နောက်ဆုံးပေါ် အင်္ဂါဂြိုဟ် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ မြေပုံတစ်ခုကို ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref name="NYT-20230415">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |date=15 April 2023 |title=New Mars Map Lets You 'See the Whole Planet at Once' – Scientists assembled 3,000 images from an Emirati orbiter to create the prettiest atlas yet of the red planet. |url=https://www.nytimes.com/2023/04/15/science/astronomy-mars-atlas.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516125940/https://www.nytimes.com/2023/04/15/science/astronomy-mars-atlas.html |archive-date=16 May 2023 |access-date=15 April 2023 |work=[[The New York Times]]}}</ref> ယင်းနှင့် ဆက်စပ်ပြီး ပိုမို အသေးစိတ်ကျသော ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အင်္ဂါဂြိုဟ် မြေပုံတစ်ခုကို ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် [[နာဆာ]]က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref name="STD-20230416">{{cite news |author=Staff |title=Welcome to Mars! Caltech's Jaw-Dropping, 5.7 Terapixel Virtual Expedition Across the Red Planet |url=https://scitechdaily.com/welcome-to-mars-caltechs-jaw-dropping-5-7-terapixel-virtual-expedition-across-the-red-planet/ |date=16 April 2023 |work=[[:en:SciTech (magazine)|SciTech]] |access-date=6 April 2023 |archive-date=16 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416204703/https://scitechdaily.com/welcome-to-mars-caltechs-jaw-dropping-5-7-terapixel-virtual-expedition-across-the-red-planet/ |url-status=live}}</ref> == ဂြိုဟ်ရံလများ == {{Main|အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ|ဖိုဘော့စ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဒိုင်မိုစ် (ဂြိုဟ်ရံလ)}} [[File:PIA17351-ApparentSizes-MarsDeimosPhobos-EarthMoon.jpg|thumb|left|အင်္ဂါဂြိုဟ် မျက်နှာပြင်မှ မြင်တွေ့ရသည့် ဒီးမော့စ် (Deimos) နှင့် ဖိုးဘော့စ် (Phobos) အရံလများ၏ ထင်ရှားသော အရွယ်အစား (apparent size) ကို ကမ္ဘာမြေမှ မြင်တွေ့ရသည့် ထင်ရှားသော အရွယ်အစားရော အမှန်တကယ် အရွယ်အစားပါ အဆပေါင်းများစွာ ပိုမိုကြီးမားသော ကမ္ဘာ့အရံလနှင့် နှိုင်းယှဉ်ထားပုံ ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ၎င်းတို့သည် ကမ္ဘာနှင့် လတို့၏ အကွာအဝေးကဲ့သို့ အင်္ဂါဂြိုဟ်နှင့် ဝေးကွာနေခဲ့ပါက အင်္ဂါဂြိုဟ် ကောင်းကင်ထက်၌ အားနည်းသော ကြယ်ရောင်စဉ်လေးများအဖြစ်မျှသာ မြင်တွေ့ရမည် ဖြစ်သည်။]] [[File:Phobos fly-by animation ESA223006.gif|thumb|အင်္ဂါဂြိုဟ်ကို ပတ်လှည့်နေသည့် သဘာဝဂြိုဟ်ရံလများနှင့် လူလုပ်ဂြိုဟ်တုများ၏ ပတ်လမ်းကြောင်းများကို အရွယ်အစား အချိုးအစားအမှန် (scale) အလိုက် ဖော်ပြထားပုံ ဖြစ်ပြီး၊ အဝေးဆုံးပတ်လမ်းကြောင်းရှိ ဂြိုဟ်ရံလ (ဒီးမော့စ် / Deimos) မှာ ၂၃,၄၆၀ ကီလိုမီတာ (၁၄,၅၈၀ မိုင်) အကွာအဝေး၌ တည်ရှိသည်။]] အင်္ဂါဂြိုဟ်တွင် (ကမ္ဘာ့လနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက) အတော်အတန် သေးငယ်သော သဘာဝ ဂြိုဟ်ရံလ နှစ်စင်း တည်ရှိပြီး အချင်းအားဖြင့် ၂၂ ကီလိုမီတာ (၁၄ မိုင်) ခန့်ရှိသော [[ဖိုဘော့စ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဖိုဘော့စ်]] (Phobos) နှင့် ၁၂ ကီလိုမီတာ (၇.၅ မိုင်) ခန့်ရှိသော [[ဒိုင်မိုစ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဒေမော့စ်]] (Deimos) တို့ ဖြစ်ကြကာ၊ ဂြိုဟ်ကို ၉,၃၇၆ ကီလိုမီတာ (၅,၈၂၆ မိုင်) နှင့် ၂၃,၄၆၀ ကီလိုမီတာ (၁၄,၅၈၀ မိုင်) အကွာအဝေးတို့မှ အသီးသီး ပတ်လှည့်နေကြသည်။ ၎င်း အရံလ နှစ်စင်း၏ မူလအစမှာ ရှင်းလင်းစွာ မသိရှိရသေးသော်လည်း၊ ရေပန်းစားသော ယူဆချက်တစ်ခုတွင် ၎င်းတို့သည် အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းကြောင်းအတွင်းသို့ ဖမ်းယူခြင်းခံခဲ့ရသည့် [[ဥက္ကာခဲ]]များ (asteroids) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုထားသည်။ အရံဂြိုဟ် နှစ်စင်းစလုံးကို ၁၈၇၇ ခုနှစ်တွင် အာဆက်ဖ် ဟောလ် (Asaph Hall) က စမ်းသပ်တွေ့ရှိခဲ့ပြီး၊ [[ဂရိ ဒဏ္ဍာရီ]]တွင် ခမည်းတော် စစ်နတ်ဘုရား [[အဲရီးဇ်]] (Ares) နှင့်အတူ စစ်ပွဲအတွင်း သို့ လိုက်ပါသွားကြသည့် အမြွှာညီနောင်များဖြစ်သော ဖိုးဘော့စ် (ထိတ်လန့်ခြင်းနှင့် ကြောက်ရွံ့ခြင်းဆိုင်ရာ နတ်ဘုရား) နှင့် ဒီးမော့စ် (ထောက်လှန့်ခြင်းနှင့် ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ခြင်းဆိုင်ရာ နတ်ဘုရား) ဇာတ်ကောင်များကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=Planetary Names |url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets#MartianSystem |access-date=30 May 2022 |website=planetarynames.wr.usgs.gov |archive-date=30 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230164721/https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets#MartianSystem |url-status=live}}</ref> အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် ရောမတို့၏ သတ်မှတ်ချက်အရ အရီးစ် နတ်ဘုရားနှင့် ထပ်တူညီသည်။ ခေတ်သစ် ဂရိဘာသာစကားတွင် အဆိုပါဂြိုဟ်သည် ယင်း၏ ရှေးဟောင်းအမည် အရီးစ် (Aris: Άρης) ကို ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းထားသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ် မျက်နှာပြင်မှကြည့်လျှင် ဖိုးဘော့စ်နှင့် ဒီးမော့စ်တို့၏ ရွေ့လျားမှုများသည် [[လကမ္ဘာ|ကမ္ဘာ့အရံလ]]၏ ရွေ့လျားမှုနှင့် မတူဘဲ ကွဲပြားနေသည်။ ဖိုးဘော့စ်သည် အနောက်ဘက်မှ ထွက်ပေါ်လာပြီး အရှေ့ဘက်တွင် ဝင်ရောက်ကာ ၁၁ နာရီအတွင်း၌ပင် နောက်တစ်ကြိမ် ထပ်မံ ထွက်ပေါ်လာသည်။ ဒီးမော့စ်မှာမူ ပတ်လမ်းကြာချိန်နှင့် ဂြိုဟ်၏ လည်ပတ်ချိန် ပတ်ဝန်းကျင် တူညီသည့် တူညီချိန် ပတ်လမ်းကြောင်း (synchronous orbit) ၏ အပြင်ဘက်နားလေး၌သာ ရှိနေသဖြင့် မျှော်လင့်ထားသည့်အတိုင်း အရှေ့ဘက်မှ ထွက်ပေါ်လာသော်လည်း အလွန် နှေးကွေးသည်။ ဖိုးဘော့စ်၏ ပတ်လမ်းကြောင်းသည် တူညီချိန် အမြင့်ပိုင်းအောက်၌ တည်ရှိသောကြောင့် အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ ဒီရေဆိုင်ရာ အားများ (tidal forces) က ယင်း၏ ပတ်လမ်းကြောင်းကို တဖြည်းဖြည်း နိမ့်ကျသွားစေသည်။ နောင် နှစ်သန်းပေါင်း ၅၀ ခန့်အကြာတွင် ဖိုးဘော့စ်သည် အင်္ဂါဂြိုဟ် မျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ပျက်ကျသွားနိုင်သကဲ့သို့ ဂြိုဟ်ကို ပတ်လှည့်နေသည့် ကွင်းဆက် ရုပ်သွင်တစ်ခုအဖြစ်သို့လည်း ပြိုကွဲသွားနိုင်သည်။<ref>{{cite web |title=Phobos |url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/mars-moons/phobos/in-depth |access-date=12 January 2022 |date=19 December 2019 |website=NASA Solar System Exploration |archive-date=12 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220112004526/https://solarsystem.nasa.gov/moons/mars-moons/phobos/in-depth/ |url-status=live}}</ref> ဤအရံဂြိုဟ် နှစ်စင်း၏ မူလအစကို သေချာစွာ နားလည်သဘောပေါက်ခြင်း မရှိသေးပေ။ ၎င်းတို့၏ အလင်းပြန်နှုန်း နည်းပါးခြင်းနှင့် ကာဗွန်ဓာတ်ပါ ကာဗွန်နေးရှပ် ချွန်ဒရိုက် (carbonaceous chondrite) ပါဝင်မှုတို့သည် ဥက္ကာခဲများနှင့် ဆင်တူသည်ဟု ယူဆရသဖြင့် ဖမ်းယူခြင်းခံရသည်ဆိုသော ယူဆချက်ကို ထောက်ခံနေသည်။ ဖိုးဘော့စ်၏ မတည်ငြိမ်သော ပတ်လမ်းကြောင်းသည်လည်း မကြာသေးမီကမှ ဖမ်းယူခြင်းခံခဲ့ရသည့် သဘောသို့ ညွှန်းဆိုနေသည်။ သို့သော်လည်း နှစ်စင်းစလုံးသည် အီကွေတာ အနီးတွင် စက်ဝိုင်းပုံစံ ပတ်လမ်းကြောင်းများ ရှိနေကြရာ၊ ၎င်းသည် ဖမ်းယူခြင်းခံရသည့် အရာများအတွက် ပုံမှန်မဟုတ်ဘဲ လိုအပ်သော ဖမ်းယူမှု ရူပဗေဒဆိုင်ရာ အရှိန်စနစ်များမှာလည်း ရှုပ်ထွေးလှသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ် သမိုင်းအစောပိုင်းတွင် ဒြပ်ထု စုစည်းဖြစ်ပေါ်မှု (Accretion) သည် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော်လည်း၊ အကယ်၍ အတည်ပြုနိုင်ခဲ့ပါက အင်္ဂါဂြိုဟ် ကိုယ်တိုင်ထက် ဥက္ကာခဲများနှင့် ပိုမိုဆင်တူသည့် ပါဝင်မှုစနစ်အတွက်မူ အကြောင်းပြချက် ပေးနိုင်မည် မဟုတ်ပေ။<ref>{{cite web |title=Explaining the Birth of the Martian Moons |date=23 September 2016 |url=https://aasnova.org/2016/09/23/explaining-the-birth-of-the-martian-moons/ |access-date=13 December 2021 |language=en-US |website=AAS Nova |publisher=[[American Astronomical Society]] |archive-date=13 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213022350/https://aasnova.org/2016/09/23/explaining-the-birth-of-the-martian-moons/ |url-status=live}}</ref> အင်္ဂါဂြိုဟ်တွင် အချင်း မီတာ ၅၀ မှ ၁၀၀ (၁၆၀ မှ ၃၃၀ ပေ) ထက် သေးငယ်သော မတွေ့ရှိရသေးသည့် အရံလများ ရှိနေနိုင်သေးပြီး ဖိုးဘော့စ်နှင့် ဒီးမော့စ် အကြားတွင် ဖုန်မှုန့်ကွင်းဆက်တစ်ခု တည်ရှိနေသည်ဟု ခန့်မှန်းထားကြသည်။<ref name="adler">{{cite conference |last1=Adler |first1=M. |last2=Owen |first2=W. |last3=Riedel |first3=J. |date=June 2012 |title=Use of MRO Optical Navigation Camera to Prepare for Mars Sample Return |url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/marsconcepts2012/pdf/4337.pdf |conference=Concepts and Approaches for Mars Exploration. 12–14 June 2012. Houston, Texas. |issue=1679 |at=4337 |bibcode=2012LPICo1679.4337A |access-date=28 August 2012 |archive-date=26 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226060810/https://www.lpi.usra.edu/meetings/marsconcepts2012/pdf/4337.pdf%20 |url-status=live}}</ref> အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ အရံဂြိုဟ်များ ဖြစ်လာစေသည့် တတိယမြောက် ဖြစ်နိုင်ခြေမှာ တတိယ ဒြပ်ထုတစ်ခု၏ ပါဝင်ပတ်သက်မှု သို့မဟုတ် ပြင်းထန်သော ရိုက်ခတ် ပျက်စီးမှု အမျိုးအစားတစ်ခုကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ ဖိုးဘော့စ်၏ အတွင်းပိုင်းသည် အလွန်ပင် ပေါက်ရောက်ဆန်သော အခေါင်းပွပုံစံ ရှိနေကြောင်းနှင့် အင်္ဂါဂြိုဟ်မှ သိရှိထားသည့် phyllosilicates နှင့် အခြား သတ္တုဓာတ်များ အဓိက ပါဝင်နေကြောင်းကို ညွှန်းဆိုနေသည့် လတ်တလော အထောက်အထားများသည် ကမ္ဘာ့ အရံလ မူလအစ ဖြစ်တည်မှုဆိုင်ရာ လွှမ်းမိုးထားသည့် ယူဆချက်နှင့် အလားတူစွာ အင်္ဂါဂြိုဟ်ကို ရိုက်ခတ်မှုကြောင့် လွင့်ထွက်သွားခဲ့သော ပစ္စည်းများက အင်္ဂါဂြိုဟ် ပတ်လမ်းအတွင်း၌ ပြန်လည် စုစည်းမိခြင်းမှ ဖိုးဘော့စ် ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်း ဖြစ်ကြောင်းကို ထောက်ပြနေသည်။ အဆိုပါ အရံလများ၏ မြင်နိုင်သော အရောင်နှင့် အနီအောက်ရောင်ခြည်အနီး ရောင်စဉ်များသည် အပြင်ဘက် ပတ်လမ်းကြောင်းရှိ ဥက္ကာခဲများနှင့် ဆင်တူသော်လည်း ဖိုးဘော့စ်၏ အပူဆိုင်ရာ အနီအောက်ရောင်ခြည် ရောမှာမူ မည်သည့် ချွန်ဒရိုက် (chondrites) အမျိုးအစားနှင့်မျှ ကိုက်ညီမှု မရှိကြောင်း အစီရင်ခံထားသည်။ ဖိုးဘော့စ်နှင့် ဒီးမော့စ်တို့သည် အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်သို့ ကြီးမားသော ရိုက်ခတ်မှုတစ်ရပ်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသည့် အပျက်အစီးများဖြင့် ဖြစ်တည်ခဲ့သော ရှေးဟောင်း အရံလတစ်ခု၏ အစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်နိုင်ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် အဆိုပါ အရံလပေါ်သို့ ပိုမို၍ လတ်တလော ကျရောက်ခဲ့သည့် ရိုက်ခတ်မှုတစ်ခုကြောင့် ပြိုကွဲပျက်စီးသွားခဲ့ခြင်းလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref>{{cite journal |title=Dynamical evidence for Phobos and Deimos as remnants of a disrupted common progenitor |doi=10.1038/s41550-021-01306-2 |journal=Nature Astronomy |date=22 February 2021 |volume=5 |pages=539–543 |first1=Amirhossein |last1=Bagheri |first2=Amir |last2=Khan |first3=Michael |last3=Efroimsky |first4=Mikhail |last4=Kruglyakov |first5=Domenico |last5=Giardini |issue=6 |bibcode=2021NatAs...5..539B |s2cid=233924981}}</ref> ပိုမို လတ်တလောအားဖြင့် နိုင်ငံအများအပြားမှ သုတေသနအဖွဲ့တစ်ဖွဲ့၏ လေ့လာဆန်းစစ်ချက်အရ အတိတ်ကာလက ဖိုးဘော့စ်ထက် အနည်းဆုံး ၁၅ ဆမျှ ကြီးမားသော ပျောက်ဆုံးသွားသည့် အရံလတစ်စင်း တည်ရှိခဲ့ဖူးနိုင်ကြောင်း ညွှန်းဆိုထားသည်။ ဂြိုဟ်ပေါ်ရှိ ဒီရေဆိုင်ရာ ဖြစ်စဉ်များကို ထောက်ပြနေသည့် ကျောက်ဆောင်များကို ဆန်းစစ်ခြင်းအားဖြင့် အဆိုပါ ဒီရေတက်မှုများကို အတိတ်က တည်ရှိခဲ့သော အရံလတစ်စင်းက ထိန်းညှိပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်ပေသည်။<ref>{{Cite web |last=Benningfield |first=Damond |date=11 December 2025 |title=Ancient Lake on Mars May Have Risen and Fallen Under the Tidal Pull of a Long Lost Moon |url=https://www.zmescience.com/space/ancient-lake-on-mars-may-have-risen-and-fallen-under-the-tidal-pull-of-a-long-lost-moon/ |access-date=13 December 2025 |website=ZME Science |language=en-US}}</ref> ==လေထု== [[File:Mars - Atmosphere and Cassini Crater - Hope Mission, Orbit 19 (52252929420).png|alt=Image of Mars|thumb|''Hope'' အာကာသယာဉ်မှ မြင်ရသော အင်္ဂါဂြိုဟ်လေထု]] အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄ ဘီလီယံက ဂြိုဟ်သိမ်များ မကြာခဏ ရိုက်ခတ်မှုကြောင့် ၎င်း၏ သံလိုက်စက်ကွင်းအလွှာ (magnetosphere) ပျောက်ကွယ်ခဲ့ရပြီး၊<ref>{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2011/01/mars-dynamo-death/ |title=Multiple Asteroid Strikes May Have Killed Mars's Magnetic Field |date=20 January 2011 |access-date=30 March 2022 |magazine=Wired |last1=Grossman |first1=Lisa |archive-date=30 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230034219/http://www.wired.com/wiredscience/2011/01/mars-dynamo-death/ |url-status=live}}</ref> ယင်းကြောင့် နေမှလာသော လေပြင်းများ (solar wind) သည် အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ အိုင်းယွန်းလွှာ (ionosphere) နှင့် တိုက်ရိုက် ထိတွေ့ကာ အပြင်ဘက်အလွှာမှ အက်တမ်များကို တိုက်စားထုတ်ယူခြင်းဖြင့် လေထု၏ သိပ်သည်းဆကို လျော့ကျစေခဲ့သည်။<ref name=":7">{{Cite journal |last=Jakosky |first=Bruce M. |date=1 April 2022 |title=How did Mars lose its atmosphere and water? |journal=Physics Today |volume=75 |issue=4 |pages=62–63 |doi=10.1063/PT.3.4988 |bibcode=2022PhT....75d..62J |s2cid=247882540 |issn=0031-9228 |doi-access=free}}</ref> ''Mars Global Surveyor'' နှင့် ''Mars Express'' အာကာသယာဉ် နှစ်စင်းစလုံးသည် အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ အနောက်ဘက် အာကာသအတွင်းသို့ လွင့်ပါးထွက်ခွာသွားသော အိုင်းယွန်းဖြစ်နေသည့် လေထုအမှုန်အမွှားများကို စမ်းသပ်တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ကမ္ဘာနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ လေထုသည် အလွန်တရာ ကျဲပါးလှသည်။ ယနေ့ခေတ် မျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ လေထုဖိအားသည် အိုလန်ပတ်တောင်ပေါ်တွင် အနိမ့်ဆုံး ၃၀ ပါစကယ် (၀.၀၀၄၄ psi) မှ Hellas Planitia ဒေသတွင် ၁,၁၅၅ ပါစကယ် (၀.၁၆၇၅ psi) အထက်အထိ ရှိပြီး မျက်နှာပြင် အဆင့်ရှိ ပျမ်းမျှ ဖိအားမှာ ၆၀၀ ပါစကယ် (၀.၀၈၇ psi) ဖြစ်သည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်ရှိ အမြင့်ဆုံး လေထုသိပ်သည်းဆသည် ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်အထက် ကီလိုမီတာ ၃၅ (၂၂ မိုင်) ၌ တွေ့ရှိရသည့် သိပ်သည်းဆနှင့် ညီမျှသည်။ ထွက်ပေါ်လာသော ပျမ်းမျှ မျက်နှာပြင် ဖိအားမှာ ကမ္ဘာ့ဖိအားဖြစ်သော ၁၀၁.၃ ကီလိုပါစကယ် (၁၄.၆၉ psi) ၏ ၀.၆ ရာခိုင်နှုန်းမျှသာ ရှိသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ မျက်နှာပြင် ဆွဲငင်အားသည် ကမ္ဘာ့ဆွဲငင်အား၏ ၃၈ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မျှသာ ရှိသောကြောင့်<ref>{{cite web |title=Mars Facts {{!}} All About Mars |url=https://mars.nasa.gov/all-about-mars/facts |access-date=27 December 2021 |website=NASA's Mars Exploration Program |date=10 November 2017 |language=en |archive-date=10 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231010080933/https://mars.nasa.gov/all-about-mars/facts/ |url-status=live}}</ref> လေထု၏ စကေးအမြင့် (scale height) မှာ ၁၀.၈ ကီလိုမီတာ (၆.၇ မိုင်) ခန့် ရှိပြီး ကမ္ဘာ့စကေးအမြင့်ဖြစ်သော ၆ ကီလိုမီတာ (၃.၇ မိုင်) ထက် ပိုမိုမြင့်မားသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ လေထုတွင် [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်]] ၉၆ ရာခိုင်နှုန်းခန့်၊ [[အာဂွန်]] ၁.၉၃ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် [[နိုက်ထရိုဂျင်]] ၁.၈၉ ရာခိုင်နှုန်းတို့ ပါဝင်ပြီး [[အောက်ဆီဂျင်]]နှင့် ရေဓာတ် ပမာဏ အနည်းငယ်တို့လည်း ပါဝင်သည်။<ref name="Abundance">{{cite journal |title=Abundance and Isotopic Composition of Gases in the Martian Atmosphere from the Curiosity Rover |url=https://archive.org/details/sim_science_2013-07-19_341_6143/page/263 |volume=341 |issue=6143 |pages=263–266 |journal=Science |date=19 July 2013 |doi=10.1126/science.1237966 |pmid=23869014 |last1=Mahaffy |first1=P. R. |bibcode=2013Sci...341..263M |s2cid=206548973}}</ref> လေထုအတွင်း အချင်း ၁.၅ မိုက်ခရိုမီတာခန့်ရှိသော အမှုန်အမွှားများ ပါဝင်သဖြင့် အလွန် ဖုန်ထူထပ်ပြီး မျက်နှာပြင်မှ ကြည့်ရှုပါက အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ မိုးကောင်းကင်ကို ဝါညိုရောင် တင်ကျန်စေသည်။ လေထုအတွင်း လွင့်ပျံ့နေသော သံအောက်ဆိုက် အမှုန်များကြောင့် ပန်းရောင်သန်းသည့် အရောင်အဖြစ်သို့လည်း ပြောင်းလဲသွားနိုင်သည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်တွင် မီသိန်းဓာတ်ကို မကြာခဏ စမ်းသပ်တွေ့ရှိခဲ့သော်လည်း<ref>{{Cite web |last=Shekhtman |first=Lonnie |date=22 April 2024 |title=Why is Methane Seeping on Mars? NASA Scientists Have New Ideas – NASA Science |work=NASA Science |url=https://science.nasa.gov/solar-system/planets/mars/why-is-methane-seeping-on-mars-nasa-scientists-have-new-ideas/ |access-date=1 January 2026 |language=en-US}}</ref> ယင်း၏ မူလအစနှင့် ပတ်သက်၍ သိပ္ပံပညာရှင်များအကြား ဘုံသဘောတူညီချက် မရှိသေးပေ။<ref>{{Cite web |last=Sutter |first=Paul |date=16 November 2024 |title=What's Behind the Martian Methane Mystery? |url=https://www.universetoday.com/articles/whats-behind-the-martian-methane-mystery |access-date=1 January 2026 |website=Universe Today |language=en}}</ref> အယူအဆတစ်ခုမှာ အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်တွင် မီသိန်း တည်ရှိပြီး ယင်း၏ ပါဝင်မှု ပမာဏသည် ရာသီအလိုက် ပြောင်းလဲမှု ရှိသည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။<ref name="Sample2018">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/science/2018/jun/07/nasa-mars-rover-finds-organic-matter-in-ancient-lake-bed |title=Nasa Mars rover finds organic matter in ancient lake bed |work=The Guardian |first=Ian |last=Sample |date=7 June 2018 |access-date=12 June 2018 |archive-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618030502/https://www.theguardian.com/science/2018/jun/07/nasa-mars-rover-finds-organic-matter-in-ancient-lake-bed |url-status=live}}</ref> မီသိန်း တည်ရှိမှုသည် အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်တွင် တွေ့ရှိရလေ့ရှိသည့် အိုလီဗင်း (olivine) သတ္တုဓာတ်၊ ရေနှင့် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်တို့ ပါဝင်သော ဆာပင်တိုင်းနိုက်ဇေးရှင်း (serpentinization) ကဲ့သို့သော ဇီဝမဟုတ်သည့် ဖြစ်စဉ်များမှ သို့မဟုတ် အင်္ဂါဂြိုဟ် သက်ရှိများမှ ထွက်ရှိလာခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ ကမ္ဘာနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက လေထုအတွင်း ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက် ပါဝင်မှု ပိုမိုမြင့်မားခြင်းနှင့် မျက်နှာပြင်ဖိအား နည်းပါးခြင်းတို့ကြောင့် လေမှလွဲ၍ သဘာဝ အသံမြည်ရာ ရင်းမြစ်များ ရှားပါးသည့် အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်တွင် အသံတုန်ခါမှု ပိုမို လျော့နည်း ပျောက်ကွယ်သွားရခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ ''Perseverance'' စူးစမ်းလေ့လာရေးယာဉ်မှ ဖမ်းယူရရှိသော အသံမှတ်တမ်းများကို အသုံးပြု၍ သုတေသနပြုသူများက အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်ရှိ အသံ၏ အရှိန်မှာ ကြိမ်နှုန်း ၂၄၀ ဟာဇ် (Hz) အောက်အတွက် တစ်စက္ကန့်လျှင် ၂၄၀ မီတာခန့် ရှိပြီး ၂၄၀ ဟာဇ် အထက်အတွက် တစ်စက္ကန့်လျှင် ၂၅၀ မီတာခန့် ရှိကြောင်း ကောက်ချက်ချခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite journal |last=Wright |first=Katherine |date=22 March 2022 |title=Sound Speed Measured on Mars |url=https://physics.aps.org/articles/v15/43 |journal=[[Physics (magazine)|Physics]] |volume=15 |article-number=43 |doi=10.1103/Physics.15.43 |bibcode=2022PhyOJ..15...43W |s2cid=247720720 |doi-access=free |access-date=6 April 2022 |archive-date=12 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412151942/https://physics.aps.org/articles/v15/43 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Maurice |first1=S. |last2=Chide |first2=B. |last3=Murdoch |first3=N. |last4=Lorenz |first4=R. D. |last5=Mimoun |first5=D. |last6=Wiens |first6=R. C. |last7=Stott |first7=A. |last8=Jacob |first8=X. |last9=Bertrand |first9=T. |last10=Montmessin |first10=F. |last11=Lanza |first11=N. L. |date=1 April 2022 |title=In situ recording of Mars soundscape |journal=Nature |volume=605 |issue=7911 |pages=653–658 |doi=10.1038/s41586-022-04679-0 |pmid=35364602 |pmc=9132769 |bibcode=2022Natur.605..653M |s2cid=247865804 |issn=0028-0836}}</ref> အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်တွင် [[ဥတ္တရရောင်ခြည်|ဥတ္တရအလင်း]]များ (auroras) ကိုလည်း တွေ့ရှိထားသည်။<ref>{{cite web |title=In an ultraviolet glow, auroras on Mars spotted by UAE orbiter |url=https://www.nbcnews.com/science/space/ultraviolet-glow-auroras-mars-spotted-uae-orbiter-rcna1356 |first=Denise |last=Chow |access-date=7 December 2021 |date=7 December 2021 |website=NBC News |language=en |archive-date=7 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207221852/https://www.nbcnews.com/science/space/ultraviolet-glow-auroras-mars-spotted-uae-orbiter-rcna1356 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Auroras on Mars – NASA Science |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2015/11may_aurorasonmars/ |website=science.nasa.gov |date=10 May 2015 |access-date=12 May 2015 |archive-date=14 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150514060513/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2015/11may_aurorasonmars/ |url-status=live}} {{PD-notice}}</ref><ref name="NASA-20150318">{{cite web |last1=Brown |first1=Dwayne |last2=Neal-Jones |first2=Nancy |last3=Steigerwald |first3=Bill |last4=Scott |first4=Jim |url=http://www.nasa.gov/press/2015/march/nasa-spacecraft-detects-aurora-and-mysterious-dust-cloud-around-mars |title=NASA Spacecraft Detects Aurora and Mysterious Dust Cloud around Mars |publisher=NASA |id=Release 15-045 |date=18 March 2015 |access-date=18 March 2015 |archive-date=19 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319152358/http://www.nasa.gov/press/2015/march/nasa-spacecraft-detects-aurora-and-mysterious-dust-cloud-around-mars/ |url-status=live}} {{PD-notice}}</ref> အင်္ဂါဂြိုဟ်၌ ဂြိုဟ်တခုလုံးဆိုင်ရာ [[သံလိုက်စက်ကွင်း]] မရှိသောကြောင့် ထိုနေရာရှိ ဥတ္တရအလင်း အမျိုးအစားများနှင့် ဖြန့်ကျက်မှုတို့သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဥတ္တရအလင်းများနှင့် ကွဲပြားကြရာ<ref>{{Cite journal |last1=Deighan |first1=J. |last2=Jain |first2=S. K. |last3=Chaffin |first3=M. S. |last4=Fang |first4=X. |last5=Halekas |first5=J. S. |last6=Clarke |first6=J. T. |last7=Schneider |first7=N. M. |last8=Stewart |first8=A. I. F. |last9=Chaufray |first9=J.-Y. |last10=Evans |first10=J. S. |last11=Stevens |first11=M. H. |date=October 2018 |title=Discovery of a proton aurora at Mars |url=http://www.nature.com/articles/s41550-018-0538-5 |journal=Nature Astronomy |volume=2 |issue=10 |pages=802–807 |doi=10.1038/s41550-018-0538-5 |bibcode=2018NatAs...2..802D |s2cid=105560692 |issn=2397-3366 |access-date=5 April 2022 |archive-date=22 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522145256/https://www.nature.com/articles/s41550-018-0538-5 |url-status=live}}</ref> ကမ္ဘာပေါ်၌ ဝန်ရိုးစွန်း ဒေသများ၌သာ အဓိက ကန့်သတ်ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ အင်္ဂါဂြိုဟ်ရှိ ဥတ္တရအလင်းများသည် ဂြိုဟ်တစ်ခုလုံးကို လွှမ်းခြုံဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။<ref name=":8">{{Cite journal |last1=Schneider |first1=N. M. |last2=Jain |first2=S. K. |last3=Deighan |first3=J. |last4=Nasr |first4=C. R. |last5=Brain |first5=D. A. |last6=Larson |first6=D. |last7=Lillis |first7=R. |last8=Rahmati |first8=Ali |last9=Halekas |first9=J. S. |last10=Lee |first10=C. O. |last11=Chaffin |first11=M. S. |date=16 August 2018 |title=Global Aurora on Mars During the September 2017 Space Weather Event |journal=Geophysical Research Letters |volume=45 |issue=15 |pages=7391–7398 |doi=10.1029/2018GL077772 |bibcode=2018GeoRL..45.7391S |s2cid=115149852 |doi-access=free |hdl=10150/631256 |hdl-access=free}}</ref> [[နာဆာ]]က ၂၀၁၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလလယ်၌ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော မထင်မှတ်ဘဲ ကြီးမားသည့် နေရောင်ခြည် မုန်တိုင်းကြောင့် အင်္ဂါဂြိုဟ် မျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ ရေဒီယိုသတ္တိကြွမှု ပမာဏသည် ယာယီအားဖြင့် နှစ်ဆ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး ယခင် စောင့်ကြည့်တွေ့ရှိခဲ့ဖူးသမျှထက် ၂၅ ဆမျှ ပိုမို လင်းလက်သော ဥတ္တရအလင်းနှင့် ဆက်စပ်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကြောင်း အစီရင်ခံခဲ့သည်။<ref name=":8" /><ref name="nasa20170929">{{cite web |url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/large-solar-storm-sparks-global-aurora-and-doubles-radiation-levels-on-the-martian-surface |title=Large Solar Storm Sparks Global Aurora and Doubles Radiation Levels on the Martian Surface |publisher=NASA |first1=Guy |last1=Webster |first2=Nancy |last2=Neal-Jones |first3=Jim |last3=Scott |first4=Deb |last4=Schmid |first5=Laurie |last5=Cantillo |first6=Dwayne |last6=Brown |date=29 September 2017 |access-date=9 January 2018 |archive-date=1 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171001181055/https://www.nasa.gov/feature/jpl/large-solar-storm-sparks-global-aurora-and-doubles-radiation-levels-on-the-martian-surface/ |url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref> == သက်ရှိများ ရှင်သန်နိုင်စွမ်း == အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]တွင် ကမ္ဘာနှင့် အနီးဆုံးဂြိုဟ်ဖြစ်သဖြင့် လူသားတို့က သက်ရှိများရှိနိုင်မရှိနိုင် မေးခွန်းထုတ်ကြသည်။ နေအဖွဲ့အစည်းမှ အခြားဂြိုဟ်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် [[ရာသီဥတု]]များမှာ အတူဆုံးဖြစ်သည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ ဝင်ရိုးပေါ်၌ တိမ်းစောင်းသော ဒီဂရီမှာလည်း ကမ္ဘာနှင့် အတူဆုံးဖြစ်သည်။ သို့သော် အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် ကမ္ဘာနှင့်စာလျှင် နေမှပိုဝေးသဖြင့် ရာသီဥတုများမှာ ကမ္ဘာထက်ပို၍ ရှည်ကြာသည်။ ရလဒ်အားဖြင့် အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ နှစ်တစ်နှစ်မှာ ကမ္ဘာ၏နှစ်တစ်နှစ်ထက်ပို၍ ရှည်လျားသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်၏လေထုမှာ ကမ္ဘာ၏လေထုထက်ပို၍ ပါးလွှာသည်။ အံဩစရာကောင်းလောက်အောင်ပင် အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ အပူချိန်မှာ ဆောင်းရာသီတွင် ဝင်ရိုးစွန်းဒေသတို့တွင် အနှုတ် ၁၁၃ဒီဂရီဆဲလ်စီးယပ်မျှရှိပြီး နွေရာသီတွင် သုည ဒီဂရီဆဲလ်စီးယပ် မျှရှိသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်တွင် ရေရှိနေကြောင်းကို [[နာဆာ]] (NASA) က ၂၀၁၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂၈ ရက်နေ့က အတည်ပြုခဲ့သည်။ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်၌ [[အောက်ဆီဂျင်]]နှင့် [[ရေ]]များ ရှိနေခြင်း အပါအဝင် သက်ရှိများ မှီတင်းနေထိုင်နိုင်သည့် အခြေအနေများ ရှိသည်ဟူသော အယူအဆကို အာကာသဗေဒ အသိုင်းအဝိုင်းက ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် လက်ခံခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် Lick လေ့လာရေးစခန်းမှ W. W. Campbell က အဆိုပါဂြိုဟ်ကို လေ့လာစောင့်ကြည့်ခဲ့ရာ "အကယ်၍ အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ လေထုအတွင်း ရေငွေ့ သို့မဟုတ် အောက်ဆီဂျင် တည်ရှိခဲ့ပါက ထိုအချိန်က ရရှိနိုင်သော ရောင်စဉ်တိုင်းကိရိယာများ (spectroscopes) ဖြင့် စမ်းသပ်တွေ့ရှိနိုင်ရန် ပမာဏ နည်းပါးလွန်းလှသည်" ဟု တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထိုစောင့်ကြည့်လေ့လာချက်သည် ထိုခေတ်ကာလ၏ တိုင်းတာမှုများစွာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေသဖြင့် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် လက်ခံခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ Campbell နှင့် V. M. Slipher တို့သည် ၁၉၀၉ ခုနှစ်တွင် ပိုမိုကောင်းမွန်သော ကိရိယာများကို အသုံးပြု၍ အဆိုပါ လေ့လာမှုကို ထပ်မံပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း ရလဒ်များမှာ အတူတူပင် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် W. S. Adams က ဤတွေ့ရှိချက်များကို အတည်မပြုနိုင်ခဲ့မီအထိ အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်၌ ကမ္ဘာမြေကဲ့သို့ သက်ရှိများ မှီတင်းနေထိုင်နိုင်သည်ဆိုသည့် ဒဏ္ဍာရီမှာ ပျက်ပြယ်မသွားခဲ့ပေ။ သို့သော်လည်း ၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအထိ အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ ရာသီအလိုက် ပြောင်းလဲမှုများအတွက် သက်ရှိများကြောင့်မဟုတ်သည့် အခြားရှင်းလင်းချက်များကို ဘေးဖယ်၍ အင်္ဂါဂြိုဟ်ဆိုင်ရာ ဇီဝဗေဒအကြောင်း ဆောင်းပါးများ ရေးသားထုတ်ဝေခဲ့ကြသည်။ ဂြိုဟ်များ၌ သက်ရှိများ မှီတင်းနေထိုင်နိုင်မှု (ကမ္ဘာကြီးတစ်ခုတွင် သက်ရှိများ စတင်ဖြစ်ပေါ်လာရေးအတွက် သင့်တော်သော ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေများ ဖြစ်ထွန်းလာနိုင်သည့် စွမ်းရည်) ဆိုင်ရာ လက်ရှိ နားလည်သဘောပေါက်မှုသည် ၎င်း၏ မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ဒြပ်ရည်အဖြစ် တည်ရှိသော ရေရှိသည့် ဂြိုဟ်များကို ပိုမိုဦးစားပေးသည်။ အများအားဖြင့် ဤသို့ဖြစ်ရန် ဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းကြောင်းသည် [[သက်ရှိများရှင်သန်နိုင်သောဇုန်|သက်ရှိများ မှီတင်းနေထိုင်နိုင်သောဇုန်]] (habitable zone) အတွင်း ကျရောက်ရန် လိုအပ်ပြီး၊ နေအတွက် အဆိုပါဇုန်သည် ကမ္ဘာ့ပတ်လမ်းကြောင်း အတွင်းဘက်မှ အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းကြောင်းအထိ ကျယ်ပြန့်သည်ဟု ခန့်မှန်းထားကြသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် နေနှင့် အနီးဆုံးအမှတ် (perihelion) သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် ဤဒေသအတွင်းသို့ ရောက်ရှိသွားသော်လည်း အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ ကျဲပါးသော (ဖိအားနည်းသော) လေထုကြောင့် [[အရည်|ဒြပ်ရည်]]အဖြစ် တည်ရှိသော ရေသည် ကျယ်ပြန့်သော ဒေသများ၌ အချိန်ကြာမြင့်စွာ တည်ရှိနေခြင်းကို တားဆီးထားသည်။ အတိတ်ကာလက ဒြပ်ရည်အဖြစ် စီးဆင်းခဲ့သော ရေထု အထောက်အထားများသည် ထိုဂြိုဟ်၏ သက်ရှိများ မှီတင်းနေထိုင်နိုင်သည့် အလားအလာကို ဖော်ပြနေသည်။ လတ်တလော အထောက်အထားများအရ အင်္ဂါဂြိုဟ် မျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ မည်သည့် ရေထုမဆို ပုံမှန် ကမ္ဘာမြေပေါ်ရှိ သက်ရှိများကို ထောက်ပံ့ပေးရန်အတွက် ဆားဓာတ်နှင့် အက်ဆစ်ဓာတ် လွန်ကဲနေနိုင်ကြောင်း ညွှန်းဆိုထားသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်ရှိ ပတ်ဝန်းကျင် အခြေအနေများသည် ဇီဝသက်ရှိများ တည်တံ့ခိုင်မြဲရေးအတွက် စိန်ခေါ်မှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုဂြိုဟ်၏ မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် အပူကူးပြောင်းမှု နည်းပါးခြင်း၊ သံလိုက်စက်ကွင်း မရှိခြင်းကြောင့် နေမှလာသော နေလေပြင်းများ တိုက်ခတ်ခံရမှုမှ ကာကွယ်ပေးနိုင်စွမ်း အားနည်းခြင်းနှင့် ရေကို အရည်အဖြစ် ထိန်းသိမ်းထားရန် လေထုဖိအား မလုံလောက်ခြင်း (ယင်းအစား ရေသည် အငွေ့အဖြစ်သို့ တိုက်ရိုက် ပြောင်းလဲသွားသည်) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် နီးပါးမျှ သို့မဟုတ် လုံးဝ အကန့်အသတ်မရှိ ရူပဗေဒဆိုင်ရာ အသက်ကင်းမဲ့နေပြီ ဖြစ်သည်၊ မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုများ အဆုံးသတ်သွားခြင်းသည် ဂြိုဟ်၏ မျက်နှာပြင်နှင့် အတွင်းပိုင်းကြား ဓာတုပစ္စည်းများနှင့် သတ္တုဓာတ်များ သံသရာလည် ပြန်လည်အသုံးပြုမှုကို သိသိသာသာ ရပ်တန့်သွားစေခဲ့သည်။ အထောက်အထားများအရ ထိုဂြိုဟ်သည် ယနေ့ခေတ်ထက် ယခင်က သက်ရှိများ မှီတင်းနေထိုင်နိုင်မှု ပိုမိုအားကောင်းခဲ့ကြောင်း ညွှန်းဆိုနေသော်လည်း ထိုနေရာ၌ သက်ရှိများ တည်ရှိခဲ့ဖူးခြင်း ရှိမရှိကိုမူ မသိရှိရသေးပေ။ ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အလယ်ပိုင်းက ဗိုက်ကင်း (Viking) စူးစမ်းရေးယာဉ်များသည် ၎င်းတို့ ဆင်းသက်ခဲ့သည့် နေရာများ၌ အင်္ဂါဂြိုဟ် မြေဆီလွှာအတွင်းရှိ အဏုဇီဝသက်ရှိများကို ထောက်လှမ်းရန် ဒီဇိုင်းထုတ်ထားသော စမ်းသပ်မှုများကို သယ်ဆောင်သွားခဲ့ပြီး ရေနှင့် အာဟာရဓာတ်များ ထိတွေ့ချိန်တွင် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက် ထုတ်လုပ်မှု ခေတ္တတိုးတက်လာခြင်း အပါအဝင် အပြုသဘောဆောင်သော ရလဒ်များ ရရှိခဲ့သည်။ ဤသက်ရှိ အမှတ်အသားကို နောက်ပိုင်းတွင် သိပ္ပံပညာရှင်များက ငြင်းခုံခဲ့ကြသဖြင့် ငြင်းခုံဆွေးနွေးမှုများ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ရာ နာဆာ သိပ္ပံပညာရှင် Gilbert Levin က ဗိုက်ကင်းသည် သက်ရှိများကို တွေ့ရှိခဲ့ပုံရသည်ဟု အခိုင်အမာ ပြောကြားခဲ့သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂါဂြိုဟ်မှ ကျရောက်လာသော ဥက္ကာခဲ EETA79001 ကို ဓာတ်ခွဲဆန်းစစ်ချက်အရ ကလောရိတ် (chlorate)၊ ပါကလောရိတ် (perchlorate) နှင့် နိုက်ထရိတ် အိုင်ယွန်များ လုံလောက်စွာ မြင့်မားသော ပမာဏဖြင့် တွေ့ရှိခဲ့ရသဖြင့် ၎င်းတို့သည် အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်တွင် ကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိနေကြောင်း ညွှန်းဆိုနေသည်။ [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]]နှင့် အက်စ်ရေးရောင်ခြည် ဖြာထွက်မှုများသည် ကလောရိတ်နှင့် ပါကလောရိတ် အိုင်ယွန်များကို အခြားသော ဓာတ်ပြုမှုလွန်ကဲသည့် အောက်ဆီကလိုရင်းများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲစေမည်ဖြစ်သဖြင့် မည်သည့် ဇီဝမော်လီကျူးမဆို ရှင်သန်နိုင်ရန်အတွက် မျက်နှာပြင်အောက်တွင် မြှုပ်နှံထားရမည် ဖြစ်ကြောင်း ညွှန်းဆိုနေသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ် ပတ်လမ်းကြောင်းသွား ယာဉ်များမှ စမ်းသပ်တွေ့ရှိရသည့် [[မီသိန်း]]နှင့် [[ဖော်မလင်|ဖောမဲလ်ဒီဟိုက်]] ပမာဏအနည်းငယ်တို့သည် အဆိုပါ ဓာတုပေါင်းစပ်မှုများသည် အင်္ဂါဂြိုဟ် လေထုအတွင်း မြန်ဆန်စွာ ပြိုကွဲသွားမည် ဖြစ်သဖြင့် သက်ရှိများ တည်ရှိနိုင်ခြေရှိသော အထောက်အထားများအဖြစ် အခိုင်အမာ ဆိုကြသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင် အဆိုပါ ပေါင်းစပ်မှုများသည် [[မီးတောင်]] သို့မဟုတ် Serpentinite ကဲ့သို့သော အခြား ရူပဗေဒဆိုင်ရာ နည်းလမ်းများဖြင့် ပြန်လည်ဖြည့်တင်းပေးခြင်းလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ ကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် သက်ရှိအမှတ်အသားများကို ထိန်းသိမ်းပေးနိုင်သော ဥက္ကာခဲများ ထိမှန်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ရိုက်ခတ်ဖန် (Impact glass) များကိုလည်း အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်ရှိ ဥက္ကာတွင်းများ၏ မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် တွေ့ရှိထားသည်။<ref name="brown20140418">{{cite news |last=Nickel |first=Mark |date=18 April 2014 |title=Impact glass stores biodata for millions of years |publisher=Brown University |url=https://news.brown.edu/articles/2014/04/impactglass |access-date=9 June 2015 |archive-date=17 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617122630/https://news.brown.edu/articles/2014/04/impactglass |url-status=live}}</ref><ref name="Schultz2014">{{cite journal |last1=Schultz |first1=P. H. |last2=Harris |first2=R. Scott |last3=Clemett |first3=S. J. |last4=Thomas-Keprta |first4=K. L. |last5=Zárate |first5=M. |date=June 2014 |title=Preserved flora and organics in impact melt breccias |journal=[[Geology (journal)|Geology]] |volume=42 |issue=6 |pages=515–518 |bibcode=2014Geo....42..515S |doi=10.1130/G35343.1 |s2cid=39019154 |hdl-access=free |hdl=2060/20140013110}}</ref> အလားတူပင် အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်ရှိ ဥက္ကာတွင်းများမှ ဖန်များသည်လည်း ထိုနေရာ၌ သက်ရှိများ တည်ရှိခဲ့ပါက သက်ရှိအမှတ်အသားများကို ထိန်းသိမ်းပေးထားနိုင်ခဲ့မည် ဖြစ်သည်။<ref name="nasapr20150608">{{cite press release |url=http://www.nasa.gov/press-release/nasa-spacecraft-detects-impact-glass-on-surface-of-mars |title=NASA Spacecraft Detects Impact Glass on Surface of Mars |publisher=NASA |first1=Dwayne |last1=Brown |first2=Guy |last2=Webster |first3=Kevin |last3=Stacey |date=8 June 2015 |access-date=9 June 2015 |archive-date=9 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609132637/http://www.nasa.gov/press-release/nasa-spacecraft-detects-impact-glass-on-surface-of-mars/ |url-status=live}} {{PD-notice}}</ref><ref name="brown20150608">{{cite news |last=Stacey |first=Kevin |date=8 June 2015 |title=Martian glass: Window into possible past life? |publisher=Brown University |url=https://news.brown.edu/articles/2015/06/marsglass |access-date=9 June 2015 |archive-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611003248/http://news.brown.edu/articles/2015/06/marsglass |url-status=live}}</ref><ref name="sciam20150612">{{cite news |last=Temming |first=Maria |date=12 June 2015 |title=Exotic Glass Could Help Unravel Mysteries of Mars |work=Scientific American |url=http://www.scientificamerican.com/article/exotic-glass-could-help-unravel-mysteries-of-mars/ |access-date=15 June 2015 |archive-date=15 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615010829/http://www.scientificamerican.com/article/exotic-glass-could-help-unravel-mysteries-of-mars/ |url-status=live}}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်၌ တွေ့ရှိခဲ့သော Cheyava Falls ကျောက်ဆောင်ကို နာဆာက ''ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော ဇီဝအမှတ်အသား'' အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး ကမ္ဘာမြေသို့ ပြန်လည်ယူဆောင်ရန်နှင့် ဆက်လက်စစ်ဆေးရန်အတွက် Perseverance ရိုဗာမှ နမူနာ ရယူခဲ့သည်။ အလွန်ပင် စိတ်ဝင်စားဖွယ်ကောင်းသော်လည်း လက်ရှိရရှိနိုင်သော အချက်အလက်များဖြင့် ဤကျောက်ဆောင်၏ ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ သို့မဟုတ် ဇီဝမဲ့ဆိုင်ရာ မူလအစကို အတည်ပြု အဆုံးအဖြတ် လုံးဝ မပြုလုပ်နိုင်သေးပေ။<ref>{{Cite web |title=NASA Says Mars Rover Discovered Potential Biosignature Last Year - NASA |work=NASA |url=https://www.nasa.gov/news-release/nasa-says-mars-rover-discovered-potential-biosignature-last-year/ |access-date=10 September 2025 |language=en-US}}</ref> == လူသိများသော ယဉ်ကျေးမှု == [[File:The War of the Worlds by Henrique Alvim Corrêa, original graphic 15.jpg|thumb|၁၈၉၇ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သည့် အိပ်ခ်ျ ဂျီ ဝဲလ်စ် (H. G. Wells) ၏ ''ကမ္ဘာများ၏ စစ်ပွဲ'' ဝတ္ထုသည် လုပ်ကြံဖန်တီးထားသော အင်္ဂါဂြိုဟ်သားများ ကမ္ဘာဂြိုဟ်ကို ဝင်ရောက်ကျူးကျော်ပုံကို ပုံဖော်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။]] အင်္ဂါဂြိုဟ်နှင့်ပတ်သက်၍ ဇာတ်လမ်းအချို့ကိုရေးခဲ့ကြသည်။ စာရေးဆရာများက အင်္ဂါဂြိုဟ်တွင်နေထိုင်သော အသိဉာဏ်ရှိ သတ္တဝါများ ''Martians'' ဟုဖန်တီးရေးသားခဲ့ကြသည်။ ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် အိတ်ချ်ဂျီဝဲလ်(H. G. Wells) က အင်္ဂါဂြိုဟ်သားတို့ ကမ္ဘာကို တိုက်ခိုက်သည့်အကြောင်းကို ''The War of the Worlds'' ဟူသော အမည်ဖြင့် ဝတ္ထုရေးခဲ့သည်။ ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် အော်ဆန် ဝဲလက်စ် (Orson Welles) က ထိုဇာတ်လမ်းကို [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တွင် [[ရေဒီယို]]မှထုတ်လွှင့်ခဲ့ပြီး လူအများစုက တကယ်ဖြစ်ပျက်နေသည်ဟုထင်ကာ ကြောက်ရွံ့ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၁၂ မှစ၍ အက်ဂ်ဂါရိုက်စ်ဘားရော့ဂ် (Edgar Rice Burroughs) က အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်ရှိ စွန့်စားခန်းများနှင့် ပတ်သက်၍ ဝတ္တုရေးခဲ့သည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ အမည်ကို ရောမ စစ်နတ်ဘုရား (ဂရိနတ်ဘုရား အရီးစ် / Ares) ကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ [[အရစ္စတိုတယ်]]၏ မှတ်တမ်းများအရ<ref name="DRGA Planetae">[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0063%3Aalphabetic+letter%3DP%3Aentry+group%3D4%3Aentry%3Dplanetae-cn "Planetae"], in ''Dictionary of Greek and Roman Antiquities'', pp. 922, 923.</ref> ရှေးခေတ် ဂရိ အာကာသဗေဒပညာရှင်များသည် ၎င်းကို နတ်ဘုရားတစ်ဝက် လူတစ်ဝက် ဖြစ်သော [[ဟားကျူးလီး|ဟာကျူလီ]] (ဂရိ [[ဟဲရာခလီးဇ်]]) နှင့်လည်း ဆက်စပ်တွဲဖက်ခဲ့ကြသည်။ အပေါ်ညာဘက်သို့ ဦးတည်နေသည့် လှံစွပ်ပါ စက်ဝိုင်းပုံစံ အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ သင်္ကေတကို အမျိုးသား လိင်ညွှန်း သင်္ကေတအဖြစ်လည်း အသုံးပြုကြသည်။ ဤသင်္ကေတသည် အနည်းဆုံး ၁၁ ရာစုခန့်ကတည်းက စတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ယင်း၏ ရှေ့ပြေးပုံစံဟု ယူဆနိုင်သည်များကို ဂရိ Oxyrhynchus ပုရပိုက်မူများတွင် တွေ့ရှိထားပြီး ဖြစ်သည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်တွင် အသိဉာဏ်ရှိသော အင်္ဂါဂြိုဟ်သားများ နေထိုင်ကြသည်ဆိုသည့် အတွေးအခေါ်သည် ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။ ရှာပါရဲလီ (Schiaparelli) ၏ ''မြောင်းများ'' (canali) တွေ့ရှိမှု စောင့်ကြည့်လေ့လာချက်များနှင့် ပါစီဗယ် လိုဝဲလ် (Percival Lowell) ၏ အဆိုပါအကြောင်းအရာဆိုင်ရာ စာအုပ်များ ပေါင်းစပ်လိုက်သောအခါ အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် ခြောက်သွေ့၍ အေးစက်ကာ သေဆုံးနေပြီဖြစ်သော ကမ္ဘာကြီးတစ်ခုဖြစ်ပြီး ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုများက ရေသွင်းမြောင်းများကို တည်ဆောက်ထားကြသည်ဆိုသည့် စံနမူနာပြ ယူဆချက် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web |last1=Eschner |first1=Kat |title=The Bizarre Beliefs of Astronomer Percival Lowell |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/bizarre-beliefs-astronomer-percival-lowell-180962432/ |access-date=25 December 2021 |website=Smithsonian Magazine |language=en |archive-date=25 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225111323/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/bizarre-beliefs-astronomer-percival-lowell-180962432/ |url-status=live}}</ref> ထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်များ၏ အခြားသော လေ့လာတွေ့ရှိချက်များနှင့် ကြေညာချက်များသည်လည်း ''အင်္ဂါဂြိုဟ် ရူးသွပ်မှု'' (Mars Fever) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည့် ဖြစ်စဉ်ကို ပိုမိုအားကောင်းစေခဲ့သည်။ လက်ရှိအချိန်တွင် အင်္ဂါဂြိုဟ် မျက်နှာပြင်၏ ကြည်လင်ပြတ်သားမှုမြင့်မားသော မြေပုံညွှန်းများအရ သက်ရှိများ နေထိုင်ခဲ့သည့် အထောက်အထား တစ်စုံတစ်ရာမျှ မတွေ့ရှိရသေးသော်လည်း အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်ရှိ အသိဉာဏ်ရှိ သက်ရှိများအကြောင်း သာမန်သိပ္ပံထက် လွန်လွန်ကဲကဲ မှန်းဆချက်များ (pseudoscientific speculation) မှာ ဆက်လက်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ အဆိုပါ မြောင်းများ စောင့်ကြည့်လေ့လာချက်ကို သတိရစေသည့် အလားတူ မှန်းဆချက်များသည် အာကာသယာဉ် ရိုက်ကူးထားသော ပုံရိပ်များတွင် မြင်တွေ့ရသည့် ''ပိရမစ်များ'' နှင့် ''အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်မှ လူမျက်နှာပုံ'' ကဲ့သို့သော သေးငယ်သည့် မြေပြင်ရုပ်သွင်များပေါ်တွင် အခြေခံထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite book |last=Plait |first=Philip C. |title=Bad Astronomy: Misconceptions and Misuses Revealed, from Astrology to the Moon Landing 'Hoax' |title-link=Bad Astronomy |date=2002 |publisher=Wiley |isbn=0-471-40976-6 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/badastronomymisc0000plai/page/233 233]–234 |oclc=48885221 |author-link=Phil Plait}}</ref> ဂြိုဟ်ဆိုင်ရာ အာကာသဗေဒပညာရှင် [[ကားလ် ဆေဂန်]] (Carl Sagan) က သူ၏ ''Cosmos'' စာအုပ်တွင် "အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် ကျွန်ုပ်တို့ ကမ္ဘာမြေပေါ်ရှိ မျှော်လင့်ချက်များနှင့် စိုးရိမ်ပူပန်မှုများကို ထာဝရပုံရိပ်ယောင်အဖြစ် ထောက်ပြရာ ဒဏ္ဍာရီဆန်သော ကွင်းပြင်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်" ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ သိသာထင်ရှားသော အနီရောင်နှင့် ၎င်း၏ မျက်နှာပြင် အခြေအနေများသည် သက်ရှိများကိုတင်မကဘဲ အသိဉာဏ်ရှိ သက်ရှိများကိုပါ ထောက်ပံ့ပေးနိုင်သည်ဆိုသည့် ၁၉ ရာစု သိပ္ပံဆိုင်ရာ မှန်းဆချက်များသည် ဝတ္ထုတို/ရှည်များတွင် အင်္ဂါဂြိုဟ်ကို ပုံဖော်ဖွဲ့ဆိုမှုကို အားပေးလှုံ့ဆော်ခဲ့သည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် H. G. Wells ၏ အင်္ဂါဂြိုဟ်သားများက သေဆုံးနေသော ဂြိုဟ်မှ လွတ်မြောက်ရန် ကမ္ဘာဂြိုဟ်ကို ကျူးကျော်ဝင်ရောက်သည့် ''The War of the Worlds''၊ Ray Bradbury ၏ လူသားစူးစမ်းရှာဖွေသူများက အင်္ဂါဂြိုဟ် ယဉ်ကျေးမှုကို မတော်တဆ ဖျက်ဆီးလိုက်သည့် ''The Martian Chronicles'' အပြင် Edgar Rice Burroughs ၏ ''Barsoom'' စီးရီး၊ C. S. Lewis ၏ ''Out of the Silent Planet'' (၁၉၃၈) ဝတ္ထုနှင့် ၁၉၆၀ ရာစုနှစ်ဝက် မတိုင်မီ Robert A. Heinlein ရေးသားခဲ့သော ပုံပြင်ပေါင်းများစွာကဲ့သို့သော သိပ္ပံပညာဆိုင်ရာ စိတ်ကူးယဉ် ဇာတ်လမ်းများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ အင်္ဂါဂြိုဟ်သားများ၏ ပုံဖော်မှုများသည် ကာတွန်းရုပ်ရှင်များအထိ ကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်။ အသိဉာဏ်ရှိသော အင်္ဂါဂြိုဟ်သား ကာတွန်းဇာတ်ကောင် ဟာသပုံစံ Marvin the Martian ကို Warner Brothers ၏ Looney Tunes ကာတွန်းများတွင် Haredevil Hare (၁၉၄၈) ဇာတ်ကောင်အဖြစ် စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး ယနေ့ထက်ထိ ရေပန်းစားသော ယဉ်ကျေးမှု၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် တည်ရှိနေခဲ့သည်။ Mariner နှင့် Viking အာကာသယာဉ်များက အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် သက်ရှိမရှိသော၊ ရေမြောင်းများမရှိသော ကမ္ဘာကြီးအဖြစ် ဓာတ်ပုံများ ပြန်လည်ပေးပို့လာပြီးနောက် အဆိုပါ အင်္ဂါဂြိုဟ်ဆိုင်ရာ စိတ်ကူးယဉ်ယူဆချက်များကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ကြသည်။ သိပ္ပံပညာဆိုင်ရာ စာရေးဆရာအများစုအတွက် အသစ်တွေ့ရှိချက်များသည် စတင်ချိန်တွင် ကန့်သတ်ချက်များအဖြစ် ထင်မှတ်ခဲ့ရသော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် Viking ခေတ်လွန် အင်္ဂါဂြိုဟ်ဆိုင်ရာ အသိပညာများသည် Kim Stanley Robinson ၏ အင်္ဂါဂြိုဟ် သုံးတွဲပေါင်း ဝတ္ထု (Mars trilogy) ကဲ့သို့သော လက်ရာများအတွက် စိတ်ကူးဉာဏ်ကွန့်မြူးစရာ အရင်းအမြစ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite book |last=Crossley |first=Robert |url=https://books.google.com/books?id=v3TDEDfEPdEC |title=Imagining Mars: A Literary History |date=3 January 2011 |publisher=Wesleyan University Press |isbn=978-0-8195-7105-2 |pages=xiii-xiv |language=en}}</ref> [[File:An artist’s impression of Mars four billion years ago.jpg|thumb|right|လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄ [[ဘီလီယံ]]ခန့်အကြာက အင်္ဂါဂြိုဟ်၏အခြေနေအား အနုပညာရှင်မှ ပုံဖော်ထားပုံ]] == ယနေ့အခြေအနေ == ၂၀၀၈ ခုနှစ် မတ်လအချိန်ထိ သိပ္ပံပညာရှင်တို့ အနေဖြင့် အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်၌ ယခုလက်ရှိနေထိုင်သော သို့မဟုတ် မျိုးတုံးပျောက်ကွယ်သွားသော သက်ရှိဟူ၍ မတွေ့ရှိသေးပေ။ အချို့သော လူမပါသော [[အာကာသယာဉ်]]များသည် အင်္ဂါဂြိုဟ်သို့ ရောက်ရှိလေ့လာခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ အချို့မှာ အင်္ဂါဂြိုဟ်ကို လှည့်ပတ်သွားလာခဲ့ကြပြီး အချို့မှာ ဂြိုဟ်၏ မျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ဆင်းသက်ခဲ့ကြသည်။ အင်္ဂါဂြိုဟ်၏ မျက်နှာပြင်ကို ရိုက်ကူးထားသော ဓာတ်ပုံများကို အချို့သော အာကာသယာဉ်တို့မှ ရိုက်ယူပြီး ကမ္ဘာမြေပြင်သို့ ပြန်လည်ထုတ်လွှတ်ပေးပို့ခဲ့ကြသည်။ အချို့သောလူများက အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်သို့ လူများစေလွှတ်ရန်စိတ်ဝင်စားကြသည်။ သို့သော် အာကာသယာဉ်မှူးများအနေဖြင့် [[အာကာသ]]ထဲတွင် နှစ်ပေါင်းများစွာကြာအောင် နေရမည်ဖြစ်၍ ထိုအကြံအစည်မှာ အကောင်အထည်ပေါ်ရန် ခက်ခဲသည်။ (၂ဝ၂ဝ) ခုနှစ်တွင် [[နာဆာ]]မှ လူလိုက်ပါသော အာကာသယာဉ်များဖြင့် အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်သို့ လူသားများအားစေလွှတ်ရန် ရည်မှန်းထားသည်။ သို့​သော် (၂၀၂၁) ခုနှစ်အထိအ​ကောင်ထည်မ​ပေါ်​သေး​ပေ။NASA တွင်လက်ရှိတွင် (၂၀၂၀-၂၀၂၁) rovers နှစ်ခု (Curiosity and Perseverance)၊ Lander (InSight) နှင့် Mars (အင်္ဂါစပ်) တို့က Mars ၏မျက်နှာပြင်ကိုစူးစမ်းလေ့လာလျက်ရှိသည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ်မေလတွင်တရုတ်သည်၎င်း၏ Zhurong Mars rover ကိုထိမှန်သောအခါအင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်တွင်အောင်မြင်စွာဆင်းသက်နိုင်သောဒုတိယမြောက်နိုင်ငံဖြစ်လာသည်။ == ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် == * [[နေအဖွဲ့အစည်း]] *[[ကမ္ဘာဂြိုဟ်]] ==ကျမ်းကိုး== {{reflist|colwidth=30em|refs= <ref name=VSOP87>{{cite journal |title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1994-02-10_282_2/page/662 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=282 |issue=2 |pages=663&ndash;683 |date=February 1994 |last1=Simon |first1=J.L. |last2=Bretagnon |first2=P. |last3=Chapront |first3=J. |last4=Chapront-Touzé |first4=M. |last5=Francou |first5=G. |last6=Laskar |first6=J. |bibcode=1994A&A...282..663S}}</ref> <ref name="meanplane">{{cite web |date=April 3, 2009 |title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter |url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif |accessdate=April 10, 2009 |archivedate=14 May 2009 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5glwILykY?url=http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif }} (produced with [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220235836/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=20 December 2008 }} written by Aldo Vitagliano; see also invariable plane)</ref> <ref name="Seidelmann2007">{{cite journal |doi=10.1007/s10569-007-9072-y |last1=Seidelmann |first1=P. Kenneth |last2=Archinal |first2=Brent A. |last3=A'Hearn<!-- written A'hearn here, mostly A'Hearn elsewhere --> |first3=Michael F.| display-authors = 3 |last4=Conrad |first4=Albert R. |last5=Consolmagno |first5=Guy J. |last6=Hestroffer |first6=Daniel |last7=Hilton |first7=James L. |last8=Krasinsky |first8=Georgij A. |last9=Neumann |first9=Gregory A.| last10=Oberst | first10=Jürgen |last11=Stooke |first11=Philip J. |last12=Tedesco |first12=Edward F. |last13=Tholen |first13=David J. |last14=Thomas |first14=Peter C. |last15=Williams |first15=Iwan P. |year=2007 |title=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 |url=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155 |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |volume=98 |issue=3 |pages=155–180 |pmid= |pmc= |bibcode=2007CeMDA..98..155S |ref={{sfnRef|Seidelmann Archinal A'hearn et al.|2007}}}}</ref> <ref name="lodders1998">{{cite book |author=Lodders, Katharina; Fegley, Bruce |date=1998 |title=The planetary scientist's companion |url=https://archive.org/details/planetaryscienti0000lodd |page=[https://archive.org/details/planetaryscienti0000lodd/page/n211 190] |publisher=Oxford University Press US |isbn=0-19-511694-1}}</ref> <ref name="Folkner1997">{{cite journal |author=Folkner, W. M. |title=Interior Structure and Seasonal Mass Redistribution of Mars from Radio Tracking of Mars Pathfinder |url=https://archive.org/details/sim_science_1997-12-05_278_5344/page/1748 |journal=Science |volume=278 |issue=5344 |date=1997 |pages=1749–1752 |issn=00368075 |doi=10.1126/science.278.5344.1749 |bibcode=1997Sci...278.1749F |display-authors=etal}}</ref> <ref name="nssdc">{{cite web |author=Williams, David R. |title=Mars Fact Sheet |work=National Space Science Data Center |publisher=NASA |date=September 1, 2004 |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html |accessdate=June 24, 2006 |archive-date=12 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100612092806/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html }}</ref> <ref Name="MallamaMars">{{cite journal |author=Mallama, A. |title=The magnitude and albedo of Mars |journal=Icarus |volume=192 |issue=2 |pages=404–416 |date=2007 |doi=10.1016/j.icarus.2007.07.011 |bibcode=2007Icar..192..404M}}</ref> <ref Name="MallamaSky">{{cite journal |author=Mallama, A. |title=Planetary magnitudes |journal=Sky and Telescope |volume=121 |issue=1 |pages=51–56 |date=2011}}</ref> <ref name="konopliv2011">{{cite journal |last1=Konopliv |first1=Alex S. |last2=Asmar |first2=Sami W. |last3=Folkner |first3=William M. |last4=Karatekin |first4=Özgür |last5=Nunes |first5=Daniel C. |last6=Smrekar |first6=Suzanne E. |last7=Yoder |first7=Charles F. |last8=Zuber |first8=Maria T. |display-authors=5 |title=Mars high resolution gravity fields from MRO, Mars seasonal gravity, and other dynamical parameters |journal=Icarus |volume=211 |issue=1 |date=January 2011 |pages=401–428 |bibcode=2011Icar..211..401K |doi=10.1016/j.icarus.2010.10.004}}</ref> <ref name="barlow08">{{cite book |first=Nadine G. |last=Barlow |date=2008 |title=Mars: an introduction to its interior, surface and atmosphere |series=Cambridge planetary science |page=21 |volume=8 |isbn=0-521-85226-9 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> <ref name=cold>{{cite web |url=http://www.astronomycafe.net/qadir/q2681.html |title=What is the typical temperature on Mars? |work=Astronomycafe.net |accessdate=August 14, 2012}}</ref> <ref name=hot>{{cite web |url=http://marsrover.nasa.gov/spotlight/20070612.html |title=Mars Exploration Rover Mission: Spotlight |work=Marsrover.nasa.gov |date=June 12, 2007 |accessdate=August 14, 2012 |archivedate=2 November 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102112312/http://marsrover.nasa.gov/spotlight/20070612.html }}</ref> }} {{Footer SolarSystem}} [[Category:အင်္ဂါဂြိုဟ်]] [[Category:နေအဖွဲ့အစည်း၏ ဂြိုဟ်များ]] hsoe9pvc6lukof844mqwcgjz1fibbac 0 2890 1059078 1058198 2026-10-17T20:25:30Z InternetArchiveBot 61272 Adding 4 books for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059078 wikitext text/x-wiki {{Infobox planet | name = ကြာသပတေးဂြိုဟ် | symbol = [[File:Jupiter symbol (bold).svg|24px|♃]] | image = [[File:Jupiter and its shrunken Great Red Spot.jpg|260px|An image of Jupiter taken by the Hubble Space Telescope]] | caption = [[ဟပ်ဘယ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်|ဟာဘယ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်]]မှ ရိုက်ကူးထားသော ဂျူပီတာဂြိုဟ် ၂၁ ဧပရယ် ၂၀၁၄။ | orbit_ref =<ref name="VSOP87" /> | epoch = [[J2000]] | aphelion = {{val|5.45492|ul=AU}} ({{val|816.04|ul=Gm}}) | perihelion = {{val|4.95029|u=AU}} ({{val|740.55|u=Gm}}) | semimajor = {{val|5.20260|u=AU}} ({{val|778.299|u=Gm}}) | eccentricity = {{val|0.048498}} | inclination = {{plainlist | * 1.303° to [[ecliptic]] * 6.09° [[နေ]]၏ [[အီကွေတာ]]ဆီသို့ * 0.32° to [[invariable plane]]<ref name=meanplane>{{cite web |date=April 3, 2009 |title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter |url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif |accessdate=April 10, 2009 |archivedate=20 April 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090420194536/http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif }} (produced with [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080301111520/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=1 March 2008 }} written by Aldo Vitagliano; see also Invariable plane)</ref> }} | asc_node = 100.464° | arg_peri = 273.867° | mean_anomaly = 20.020° | period = {{plainlist | * {{val|11.8618|u=[[:en:julian year (astronomy)|yr]]}} * {{nowrap|{{val|fmt=commas|4332.59|u=days}}}} * {{nowrap|{{val|fmt=commas|10475.8}}}} Jovian [[solar day]]s<ref name="planet_years">{{cite web|url = http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|title = Rotation Period and Day Length|last = Seligman |first = Courtney|accessdate = August 13, 2009}}</ref> }} | synodic_period = {{val|398.88|u=days}}<ref name="fact" /> | avg_speed = 13.07&nbsp;km/s<ref name="fact" /> | satellites = [[ဂျူပီတာ၏ ဂြိုဟ်ရံလများ|၈၀]] ({{as of|2021|lc=y}}) | physical_characteristics = yes | flattening = {{val|0.06487|0.00015}} | equatorial_radius = {{plainlist | * {{nowrap|{{val|fmt=commas|71492|4|u=km}}}} * 11.209 [[ကမ္ဘာမြေ|Earth]]s }} | polar_radius = {{plainlist | * {{nowrap|{{val|fmt=commas|66854|10|u=km}}}} * 10.517&nbsp;Earths }} | mean_radius = {{nowrap|{{val|fmt=commas|69911|6|u=km}}}} | surface_area = {{plainlist | * {{val|6.1419|e=10|u=km2}}<ref name="nasafact">{{cite web |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Jupiter&Display=Facts |title=Solar System Exploration: Jupiter: Facts & Figures |work=NASA |date=May 7, 2008 |accessdate=2 March 2016 |archivedate=25 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225084108/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Jupiter&Display=Facts }}</ref> * 121.9 Earths }} | volume = {{plainlist | * {{val|1.4313|e=15|u=km3}}<ref name="fact" /> * {{val|fmt=commas|1321|u=Earths}} }} | mass = {{plainlist | * {{val|1.8986|e=27|u=kg}}<ref name="fact" /> * 317.8&nbsp;Earths * 1/1047 Sun<ref name=ssd-constants>{{cite web |title=Astrodynamic Constants |publisher=JPL Solar System Dynamics |date=February 27, 2009 |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?constants |accessdate = August 8, 2007}}</ref> }} | density = {{val|1.326|u=g/cm3}}<ref name="fact" /> | surface_grav = {{val|24.79|ul=m/s2}}<ref name="fact" /><br>2.528&nbsp;[[:en:g-force|g]] | escape_velocity = 59.5&nbsp;km/s<ref name="fact" /> | sidereal_day = 9.925&nbsp;h<ref>{{cite web |author = Seidelmann, P. K. |author2 = Abalakin, V. K. |author3 = Bursa, M. |author4 = Davies, M. E. |author5 = de Burgh, C. |author6 = Lieske, J. H. |author7 = Oberst, J. |author8 = Simon, J. L. |author9 = Standish, E. M. |author10 = Stooke, P. |author11 = Thomas, P. C. |date = 2001 |url = http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |title = Report of the IAU/IAG Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites: 2000 |publisher = HNSKY Planetarium Program |accessdate = February 2, 2007 |archivedate = 12 May 2020 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200512151452/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm }}</ref> (9 h 55 m 30 s) | rot_velocity = 12.6&nbsp;km/s <br> {{val|45300|u=km/h}} | axial_tilt = 3.13° (to orbit)<ref name="fact"/> | right_asc_north_pole = 268.057° <br> {{RA|17|52|14}} | declination = 64.496°<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /> | albedo = 0.343 ([[:en:Bond albedo|Bond]])<br>0.52 ([[:en:Geometric albedo|geom.]])<ref name="fact" /> | magnitude = {{val|-1.6}} to {{val|-2.94}}<ref name="fact" /> | angular_size = 29.8″ to 50.1″<ref name="fact" /> | pronounced = {{IPAc-en|audio=en-us-Jupiter.ogg|ˈ|dʒ|uː|p|ɪ-|t|ər}}<ref>Jupiter, entry in the Oxford English Dictionary, prepared by J. A. Simpson and E. S. C. Weiner, vol. 8, second edition, Oxford: Clarendon Press, 1989. ISBN 0-19-861220-6 (vol. 8), ISBN 0-19-861186-2 (set.)</ref> | adjectives = [[:en:Jovian (disambiguation)|Jovian]] | temperatures = yes | temp_name1 = 1 bar level | min_temp_1 = | mean_temp_1 = 165&nbsp;[[ကယ်လ်ဗင်|K]] (−108 °C)<ref name="fact" /> | max_temp_1 = | temp_name2 = 0.1 bar | min_temp_2 = | mean_temp_2 = 112&nbsp;K<ref name="fact" /> | max_temp = | atmosphere = yes | atmosphere_ref = <ref name="fact" /> | surface_pressure = 20–200&nbsp;[[:en:Pascal (unit)|kPa]]<ref>{{cite journal |author=Anonymous |title=Probe Nephelometer |journal=Galileo Messenger |publisher=NASA/JPL |date=March 1983 |issue=6 |url=http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/messenger/oldmess/2Probe.html |accessdate=February 12, 2007 |archive-date=19 July 2009 |access-date=2 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719111109/http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/messenger/oldmess/2Probe.html |url-status=dead }}</ref> (cloud&nbsp;layer) | scale_height = 27&nbsp;km | atmosphere_composition = ထုထည်အားဖြင့်:<br> {{aligned table|cols=2 | 89.8±2.0% | [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]] (H₂) | 10.2±2.0% | [[ဟီလီယမ်]] (He) | ≈&thinsp;0.3% | [[မီသိန်း]] (CH₄) | ≈&thinsp;0.026% | [[အမိုးနီးယား]] (NH₃) | ≈&thinsp;0.003% | [[hydrogen deuteride|ဟိုက်ဒရိုဂျင် ဒူတာရိုက်]] (HD) | 0.0006% | [[အီသိန်း]] (C₂H₆) | 0.0004% | ရေ (H₂O) }} '''ရေခဲများ''': * [[အမိုးနီးယား]] (NH₃) * [[ရေ မော်လီကျူး|ရေ]] (H₂O) * [[ammonium hydrosulfide|အမိုးနီးယား ဟိုက်ဒရိုဆာလ်ဖိတ်]] (NH₄SH) }} '''ကြာသပတေးဂြိုဟ်''' သို့မဟုတ် '''ဂျူပီတာဂြိုဟ်''' ({{lang-en|Jupiter}}) သည် နေမှ ပဉ္စမမြောက် တည်ရှိသော ဂြိုဟ်ဖြစ်ပြီး [[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်း အကြီးဆုံး ဂြိုဟ်ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ အခြားသော ဂြိုဟ်အားလုံး ပေါင်းစပ်ထားသည့် ထုထည် ပမာဏထက် အဆ ၂.၅ ခန့် ပိုမိုကြီးမားပြီး [[နေ]]၏ ထုထည် ပမာဏထက် အနည်းငယ်သာ နည်းပါးသော ထုထည်ရှိသည့် [[ဓာတ်ငွေ့ဂြိုဟ်ဘီလူး|ဓာတ်ငွေ့ဧရာမ ဂြိုဟ်]]တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဂျူပီတာဂြိုဟ်၏ အချင်းသည် ကမ္ဘာ့အချင်းထက် ၁၁ ဆ ရှိပြီး နေ၏ အချင်း၏ ဆယ်ပုံတစ်ပုံ ရှိသည်။ ယင်းသည် နေကို [[AU|နက္ခတ္တဗေဒ ယူနစ်]] ၅.၂၀ (၇၇၈.၅ ဂစ်ဂါမီတာ) ကွာဝေးသော အကွာအဝေးမှ ပတ်လမ်းကြောင်းအတိုင်း လှည့်ပတ်နေပြီး ပတ်လမ်းကာလမှာ ၁၁.၈၆ နှစ် ဖြစ်သည်။ ဂျူပီတာဂြိုဟ်သည် ကမ္ဘာ့ညဘက် မိုးကောင်းကင်တွင် [[လကမ္ဘာ]]နှင့် [[သောကြာဂြိုဟ်]]ပြီးလျှင် တတိယမြောက် အလင်းလက်ဆုံး သဘာဝ အရာဝတ္ထု ဖြစ်ပြီး ရှေးယခင် သမိုင်းမတင်မီ ကာလများကတည်းက စောင့်ကြည့် လေ့လာခဲ့ကြသည်။ ၎င်းအား ရှေးဟောင်း ရောမ ဘာသာရေး၏ အဓိက နတ်ဘုရားဖြစ်သော ဂျူပီတာ (Jupiter) ကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဂျူပီတာဂြိုဟ်သည် နေ၏ ဂြိုဟ်များအနက် ပထမဆုံး ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သော ဂြိုဟ်ဖြစ်ပြီး နေအဖွဲ့အစည်း၏ မူလ အစပျိုး ကာလအတွင်း ၎င်း၏ အတွင်းဘက်သို့ ရွေ့လျားလာမှုသည် အခြားသော ဂြိုဟ်များ၏ ဖြစ်တည်မှု သမိုင်းကြောင်း အများအပြားအပေါ် သက်ရောက်မှု ရှိခဲ့သည်။ ဂျူပီတာ၏ လေထုတွင် ထုထည်အလိုက် [[ဟိုက်ဒရိုဂျင် ]]၇၆ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် [[ဟီလီယံ]] ၂၄ ရာခိုင်နှုန်းတို့ ပါဝင်ပြီး အတွင်းပိုင်းမှာ ပိုမို သိပ်သည်းသည်။ ယင်းတွင် [[ကာဗွန်]]၊ [[အောက်ဆီဂျင်]]၊ [[ဆာလဖာ]]၊ [[နီယွန်]] စသည့် ဒြပ်စင်များနှင့် [[အမိုးနီးယား]]၊ ရေငွေ့၊ ဖော့စ်ဖင်း၊ ဟိုက်ဒရိုဂျင် ဆာလဖိုက်နှင့် [[ဟိုက်ဒရိုကာဘွန်]] ကဲ့သို့သော ဒြပ်ပေါင်းများ အနည်းငယ် ပါဝင်သည်။ ဂျူပီတာဂြိုဟ်၏ ဟီလီယံ ကြွယ်ဝမှုမှာ နေ၏ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်း ရှိပြီး [[စနေဂြိုဟ်]]၏ ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ဆင်တူသည်။ အပြင်ဘက် လေထုကို လတ္တီတွဒ် အနေအထားအလိုက် အပိုင်းလိုက် အလွှာများ ခွဲခြားထားပြီး ၎င်းတို့၏ ထိစပ်နေသော နယ်စပ်များတစ်လျှောက်တွင် လေထု မငြိမ်သက်မှုများနှင့် [[မုန်တိုင်း]]များ ဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိရာ ယင်း၏ အထင်ရှားဆုံး ရလဒ်မှာ ၁၈၃၁ ခုနှစ်ကတည်းက မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့သည့် ဧရာမမုန်တိုင်းကြီးဖြစ်သော အနီရောင်အစက်အပြောက်ကြီး (Great Red Spot) ပင် ဖြစ်သည်။ ဂျူပီတာဂြိုဟ်၏ လည်ပတ်နှုန်း အလွန်မြန်ဆန်ခြင်း (တစ်ပတ်လျှင် ၁၀ နာရီ ကြာမြင့်ခြင်း) ကြောင့် ဂြိုဟ်၏ ပုံသဏ္ဌာန်မှာ ဘဲဥပုံစံပြား (oblate spheroid) ဖြစ်နေပြီး [[အီကွေတာ]]ရှိ အချင်းဝက်မှာ [[ဝင်ရိုးစွန်း]]ရှိ အချင်းဝက်ထက် ၇ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ပိုမိုကြီးမားသည်။ ၎င်း၏ အတွင်းပိုင်း တည်ဆောက်ပုံမှာ အရည်ပျော်နေသော သတ္တုဟိုက်ဒရိုဂျင်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် အပြင်ဘက် မန်တယ်အလွှာနှင့် သိပ်သည်းဆ ပိုမိုမြင့်မားသော ဒြပ်ဝတ္ထုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် ပြန့်ကျဲနေသော အတွင်းဘက် ဗဟိုဝတ်ဆံ တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု ယူဆရသည်။ ဂျူပီတာဂြိုဟ်၏ အတွင်းပိုင်း ဆက်လက် ကျုံ့ဝင်နေမှုသည် ဂြိုဟ်က နေထံမှ လက်ခံရရှိသည့် အပူချိန်ထက် ပိုမိုများပြားသော အပူကို ထုတ်လွှတ်ပေးနေသည်။ ဂျူပီတာ၏ [[သံလိုက်စက်ကွင်း]]သည် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း အပြင်းထန်ဆုံးနှင့် ဒုတိယအကြီးဆုံး ဆက်စပ်တည်ရှိနေသော အဆောက်အအုံ ဖြစ်ပြီး အရည်ပျော်နေသော သတ္တုဟိုက်ဒရိုဂျင် ဗဟိုဝတ်ဆံ အတွင်းရှိ လှည့်ပတ်စီးဆင်းနေသော လျှပ်စီးကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ နေမှလာသော လေပြင်းများ (Solar wind) သည် သံလိုက်စက်ကွင်းလွှာနှင့် အပြန်အလှန် သက်ရောက်မှု ရှိပြီး ၎င်းကို အပြင်ဘက်သို့ ပိုမို ကျယ်ပြန့်သွားစေကာ ဂျူပီတာဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းကြောင်းအပေါ် သက်ရောက်မှု ရှိစေသည်။ ဂြိုဟ်ကို ပတ်လည်ပတ်နေသော ဂြိုဟ်ရံလ အနည်းဆုံး ၁၁၅ စင်း တည်ရှိပြီး အကြီးဆုံး ဂြိုဟ်ရံလလေးစင်း ဖြစ်ကြသော [[အိုင်အို (ဂြိုဟ်ရံလ)|အိုင်အို]]၊ [[ယူရိုပါ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ယူရိုပါ]]၊ [[ဂျန်နမိတ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဂဲနီမီးဒ်]] (Ganymede) နှင့် [[ကလက်စတို (ဂြိုဟ်ရံလ)|ကယ်လစ်စတို]]တို့သည် သံလိုက်စက်ကွင်းလွှာအတွင်းမှ လှည့်ပတ်နေကြကာ သာမန် တယ်လီစကုတ်များဖြင့် မြင်တွေ့နိုင်သည်။ ၎င်းလေးစင်းအနက် အကြီးဆုံးဖြစ်သော ဂဲနီမီးဒ်သည် [[ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်]]ထက်ပင် ပိုမိုကြီးမားသည်။ ဂျူပီတာဂြိုဟ်ကို မှိန်ဖျော့သော ဂြိုဟ်ပတ်ကွင်းစနစ် စနစ်တစ်ခုက ပတ်ရံထားသည်။ ဂျူပီတာ၏ ကွင်းစနစ်များသည် အဓိကအားဖြင့် ဖုန်မှုန့်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး အဓိက အပိုင်းသုံးပိုင်း ပါဝင်သည် - ဟယ်လို (halo) ဟု လူသိများသော အတွင်းဘက် ဖုန်မှုန့်ကွင်း၊ နှိုင်းယှဉ်ချက်အရ လင်းလက်သည့် ပင်မကွင်းစနစ်နှင့် အပြင်ဘက် ပျော့ပျောင်းသော ကွင်းစနစ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ယင်းကွင်းစနစ်များသည် မြင်နိုင်သော အလင်းတန်းနှင့် အနီအောက်ရောင်ခြည် လွန်ကဲသော အလင်းတို့တွင် အနီရောင် သန်းနေသည်။ ကွင်းစနစ်၏ သက်တမ်းကို အတိအကျ မသိရသေးသော်လည်း ဂျူပီဂြိုဟ်တာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့် ကာလကတည်းက တည်ရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ ၁၉၇၃ ခုနှစ်မှစ၍ ဂျူပီတာဂြိုဟ်ထံသို့ စက်ရုပ် အာကာသစူးစမ်းလေ့လာရေးယာဉ် ၉ စင်း (အနီးကပ် ဖြတ်ပျံသန်းမှု ၇ စင်းနှင့် သီးသန့် ဂြိုဟ်ပတ်ယာဉ် ၂ စင်း) ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ဂျူပီတာဂြိုဟ်ကဲ့သို့သော [[နေအဖွဲ့အစည်းပြင်ပဂြိုဟ်]]များကိုလည်း အခြားသော ဂြိုဟ်စနစ်များတွင် ထောက်လှမ်းတွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ==ဖွဲ့တည်ခြင်းနှင့် ကူးပြောင်းခြင်း== ဂျူပီတာဂြိုဟ်သည် နေဖြစ်ပေါ် ပြီးနောက် နှစ်တစ်သန်းအကြာနှင့် [[ကမ္ဘာမြေ]] မပေါ်မီ ခန့်မှန်းခြေ နှစ်ပေါင်း သန်း ၅၀ အစောပိုင်းကပင် စတင်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သဖြင့် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း သက်တမ်းအရင့်ဆုံး ဂြိုဟ်ဖြစ်မည်ဟု ယူဆရသည်။ လက်ရှိ နေအဖွဲ့အစည်း ဖြစ်တည်မှု စံနမူနာများအရ ဂျူပီတာသည် ရေကဲ့သို့သော အငွေ့ပျံလွယ်သော [[ဒြပ်စင်]]များ [[အစိုင်အခဲ]]အဖြစ်သို့ အအေးခံသိပ်သည်းနိုင်သည့် အစောပိုင်းနေ၏ အပူချိန်လွန်ကဲသော နှင်းစက်ကွင်း (snow line) တွင် သို့မဟုတ် ထိုထက်ကျော်လွန်၍ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ပထမဦးစွာ ခိုင်မာသော ဗဟိုဝတ်ဆံတစ်ခုကို တည်ဆောက်ခဲ့ပြီးနောက် ဂြိုဟ်သည် ၎င်း၏ ဓာတ်ငွေ့လေထုကို စုစည်းခဲ့သည်။<ref name="Guillot_et_al_2004"/> ထို့နောက် ကြီးထွားလာနေသော ဂြိုဟ်သည် နှစ်ပေါင်း ၃ သန်းမှ ၄ သန်းအတွင်း ၎င်း၏ နောက်ဆုံး ထုထည်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။<ref name=Kruijer_et_al_2017>{{cite journal | title=Age of Jupiter inferred from the distinct genetics and formation times of meteorites | last1=Kruijer | first1=Thomas S. | last2=Burkhardt | first2=Christoph | last3=Budde | first3=Gerrit | last4=Kleine | first4=Thorsten | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=26 | pages=6712–6716 | date=June 2017 | doi=10.1073/pnas.1704461114 | pmid=28607079 | pmc=5495263 | bibcode=2017PNAS..114.6712K | doi-access=free }}</ref> ==ရူပ သွင်ပြင်လက္ခဏာများ== ဂျူပီတာဂြိုဟ်သည် [[ဓာတ်ငွေ့ဂြိုဟ်ဘီလူး|ဓာတ်ငွေ့ ဧရာမဂြိုဟ်]]တစ်စင်း ဖြစ်ပြီး ယင်း၏ ဓာတုဗေဒ ဖွဲ့စည်းပုံမှာ အဓိကအားဖြင့် [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]နှင့် [[ဟီလီယံ]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဤဒြပ်ဝတ္ထုများကို ဂြိုဟ်ဗေဒပညာတွင် ဓာတ်ငွေ့များအဖြစ် အမျိုးအစားခွဲခြားထားသော်လည်း ဤအသုံးအနှုန်းသည် ဒြပ်သား၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အခြေအနေကို တိုက်ရိုက်ညွှန်းဆိုခြင်း မဟုတ်ပေ။ ယင်းသည် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း အကြီးဆုံး ဂြိုဟ်ဖြစ်ပြီး [[အီကွေတာ]]တွင် အချင်း ကီလိုမီတာ ၁၄၂,၉၇၆ (မိုင် ၈၈,၈၄၁) ရှိကာ ကမ္ဘာ့ထုထည်၏ ၁,၃၂၁ ဆ ရှိသော ထုထည် ပမာဏကို ပိုင်ဆိုင်ထားသည်။ ၎င်း၏ ပျမ်းမျှ သိပ်သည်းဆမှာ ၁.၃၂၆ ဂရမ်/ကုဗစင်တီမီတာ ရှိပြီး မြေကမ္ဘာဆင်တူ ဂြိုဟ်လေးစင်း၏ သိပ်သည်းဆများထက် နည်းပါးသည်။<ref name="fact"/><ref>{{cite book|page=[https://archive.org/details/regentsexamsansw0000dene_k8i9/page/419 419]|title=Regents Exams and Answers: Earth Science—Physical Setting 2020|url=https://archive.org/details/regentsexamsansw0000dene_k8i9|last1=Denecke|first1=Edward J.|date=January 7, 2020|publisher=Barrons Educational Series|isbn=978-1-5062-5399-2}}</ref> ===ပါဝင်ဖွဲ့စည်းပုံ=== ဂျူပီတာဂြိုဟ်၏ လေထုတွင် ထုထည်အလိုက် ဟိုက်ဒရိုဂျင် ၇၆ ရာခိုင်နှုန်းခန့်နှင့် ဟီလီယံ ၂၄ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ပါဝင်သည်။ ထုထည်ပမာဏ (volume) အနေဖြင့် အထက်ပိုင်း လေထုတွင် ဟိုက်ဒရိုဂျင် ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် ဟီလီယံ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ပါဝင်သည်။ ဟီလီယံ အချိုးအစား နည်းပါးရခြင်းမှာ သဘာဝအလျောက် ဖြစ်ပေါ်နေသော ဒြပ်စင်တွဲ ဟိုက်ဒရိုဂျင် မော်လီကျူး (H2) ထက် ဟီလီယံ အက်တမ်က ထုထည်ပိုမိုကြီးမားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite journal| title=NOTE: New Constraints on the Composition of Jupiter from Galileo Measurements and Interior Models | last1=Guillot | first1=Tristan | last2=Gautier | first2=Daniel | last3=Hubbard | first3=William B. |journal=Icarus | volume=130 | issue=2 | pages=534–539 | date=December 1997 | doi=10.1006/icar.1997.5812 | arxiv=astro-ph/9707210 | bibcode=1997Icar..130..534G | s2cid=5466469 }}</ref> လေထုအတွင်း [[ကာဗွန်]]၊ [[အောက်ဆီဂျင်]]၊ ဆာလဖာနှင့် [[နီယွန်]] ဒြပ်စင်များ အနည်းငယ်စီ ပါဝင်သကဲ့သို့<ref>{{cite book|title=Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere |editor-first=Fran |editor-last=Bagenal |editor-first2=Timothy E. |editor-last2=Dowling |editor-first3=William B. |editor-last3=McKinnon |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=0-521-03545-7 |pages=59–75}}</ref> [[အမိုးနီးယား]]၊ ရေငွေ့၊ ဖော့စ်ဖင်း၊ ဟိုက်ဒရိုဂျင် ဆာလဖိုက် နှင့် [[မီသိန်း]]၊ [[အီသိန်း]]၊ ဘင်ဇင်း ကဲ့သို့သော [[ဟိုက်ဒရိုကာဘွန်]]များလည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite journal |journal=Icarus |volume=64 |issue=2 |pages=233–248 |year=1985 |title=Infrared Polar Brightening on Jupiter III. Spectrometry from the Voyager 1 IRIS Experiment |bibcode=1985Icar...64..233K | last1=Kim | first1=S. J. | last2=Caldwell | first2=J. | last3=Rivolo | first3=A. R. | last4=Wagner | first4=R. |doi=10.1016/0019-1035(85)90201-5}}</ref> ၎င်း၏ အပြင်ဘက်ဆုံး အလွှာတွင် ခဲနေသော အမိုးနီးယား ပုံဆောင်ခဲများ ပါရှိသည်။<ref>{{cite journal|title=Zonal Features in the Behavior of Weak Molecular Absorption Bands on Jupiter|first1=V. D. |last1=Vdovichenko |first2=A. M. |last2=Karimov |first3=G. A. |last3=Kirienko |first4=P. G. |last4=Lysenko |first5=V. G. |last5=Tejfel' |first6=V. A. |last6=Filippov |first7=G. A. |last7=Kharitonova |first8=A. P. |last8=Khozhenets |journal=Solar System Research |volume=55 |pages=35–46 |year=2021 |issue=1 |doi=10.1134/S003809462101010X |bibcode=2021SoSyR..55...35V |s2cid=255069821 }}</ref> ဂြိုဟ်၏ အတွင်းပိုင်းသည် ပိုမို သိပ်သည်းပြီး ထုထည်အလိုက် ဟိုက်ဒရိုဂျင် ၇၁ ရာခိုင်နှုန်း၊ ဟီလီယံ ၂၄ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် အခြား ဒြပ်စင် ၅ ရာခိုင်နှုန်းခန့်တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။<ref name="voyager">{{cite journal | last1=Gautier | first1=D. | last2=Conrath | first2=B. | last3=Flasar | first3=M. | last4=Hanel | first4=R. | last5=Kunde | first5=V. | last6=Chedin | first6=A. | last7=Scott | first7=N. |title=The helium abundance of Jupiter from Voyager |journal=Journal of Geophysical Research |volume=86 |issue=A10 |pages=8713–8720 |year=1981 |bibcode=1981JGR....86.8713G |doi=10.1029/JA086iA10p08713|hdl=2060/19810016480 |s2cid=122314894 |hdl-access=free }}</ref><ref name="cassini">{{cite journal | last1=Kunde | first1=V. G. | last2=Flasar | first2=F. M. | last3=Jennings | first3=D. E. | last4=Bézard | first4=B. | last5=Strobel | first5=D. F. | last6=Conrath | first6=B. J. | last7=Nixon | first7=C. A. | last8=Bjoraker | first8=G. L. | last9=Romani | first9=P. N. | last10=Achterberg | first10=R. K. | last11=Simon-Miller | first11=A. A. | last12=Irwin | first12=P. | last13=Brasunas | first13=J. C. | last14=Pearl | first14=J. C. | last15=Smith | first15=M. D. | last16=Orton | first16=G. S. | last17=Gierasch | first17=P. J. | last18=Spilker | first18=L. J. | last19=Carlson | first19=R. C. | last20=Mamoutkine | first20=A. A. | last21=Calcutt | first21=S. B. | last22=Read | first22=P. L. | last23=Taylor | first23=F. W. | last24=Fouchet | first24=T. | last25=Parrish | first25=P. | last26=Barucci | first26=A. | last27=Courtin | first27=R. | last28=Coustenis | first28=A. | last29=Gautier | first29=D. | last30=Lellouch | first30=E. | last31=Marten | first31=A. | last32=Prangé | first32=R. | last33=Biraud | first33=Y. | last34=Ferrari | first34=C. | last35=Owen | first35=T. C. | last36=Abbas | first36=M. M. | last37=Samuelson | first37=R. E. | last38=Raulin | first38=F. | last39=Ade | first39=P. | last40=Césarsky | first40=C. J. | last41=Grossman | first41=K. U. | last42=Coradini | first42=A. | display-authors=5 | title=Jupiter's Atmospheric Composition from the Cassini Thermal Infrared Spectroscopy Experiment | url=https://archive.org/details/sim_science_2004-09-10_305_5690/page/1582 | journal=Science | date=September 10, 2004 | volume=305 | issue=5690 | pages=1582–1586 | doi=10.1126/science.1100240 | pmid=15319491 | bibcode=2004Sci...305.1582K | s2cid=45296656 | doi-access=free }}</ref> လေထုအတွင်းရှိ ဟိုက်ဒရိုဂျင်နှင့် ဟီလီယံ အချိုးအစားများသည် ဂြိုဟ်များဖြစ်တည်ခြင်း သီအိုရီ ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် နီးစပ်သည်။<ref>{{cite web|title=Solar Nebula Supermarket|date=December 2017 |publisher=nasa.gov|url=https://solarsystem.nasa.gov/genesismission/educate/scimodule/PlanetaryDiversity/plandiv_pdf/SupermarketST.pdf|access-date=July 10, 2023|archive-date=July 17, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230717222001/https://solarsystem.nasa.gov/genesismission/educate/scimodule/PlanetaryDiversity/plandiv_pdf/SupermarketST.pdf|url-status=live}}</ref> အထက်ပိုင်း လေထုအတွင်းရှိ နီယွန် ပမာဏမှာ ထုထည်တစ်သန်းလျှင် အစိတ်အပိုင်း ၂၀ ရှိပြီး၊ ၎င်းမှာ နေတွင်ရှိသော ပမာဏ၏ ဆယ်ပုံတစ်ပုံခန့်သာ ရှိသည်။<ref>{{cite journal | last1=Niemann | first1=H. B. | last2=Atreya | first2=S. K. | last3=Carignan | first3=G. R. | last4=Donahue | first4=T. M. | last5=Haberman | first5=J. A. | last6=Harpold | first6=D. N. | last7=Hartle | first7=R. E. | last8=Hunten | first8=D. M. | last9=Kasprzak | first9=W. T. | last10=Mahaffy | first10=P. R. | last11=Owen | first11=T. C. | last12=Spencer | first12=N. W. | last13=Way | first13=S. H. | display-authors=5 | title=The Galileo Probe Mass Spectrometer: Composition of Jupiter's Atmosphere | url=https://archive.org/details/sim_science_1996-05-10_272_5263/page/846 | journal=Science | year=1996 | volume=272 | issue=5263 | pages=846–849 | bibcode=1996Sci...272..846N | doi=10.1126/science.272.5263.846 | pmid=8629016| s2cid=3242002 }}</ref> ဂျူပီတာ၏ ဟီလီယံ ကြွယ်ဝမှုမှာ နေ၏ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်သာ ရှိပြီး၊ ဤသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အဆိုပါ ဒြပ်စင်များသည် ဟီလီယံကြွယ်ဝသော ရေစက်များအဖြစ် အနည်ကျခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤဖြစ်စဉ်သည် ဂြိုဟ်၏ အတွင်းပိုင်း နက်ရှိုင်းသောနေရာအထိ ဖြစ်ပေါ်သည်။<ref name="galileo_ms">{{cite journal |first1=U. |last1=von Zahn |first2=D. M. |last2=Hunten |first3=G. |last3=Lehmacher |title=Helium in Jupiter's atmosphere: Results from the Galileo probe Helium Interferometer Experiment |journal=Journal of Geophysical Research |year=1998 |volume=103 |issue=E10 |pages=22815–22829 |doi=10.1029/98JE00695 |bibcode=1998JGR...10322815V |doi-access=free }}</ref><ref name="Juno">{{cite journal |title=Jupiter's Interior as Revealed by Juno |last=Stevenson |first=David J. |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |volume=48 |pages=465–489 |date=May 2020 |doi=10.1146/annurev-earth-081619-052855 |bibcode=2020AREPS..48..465S |s2cid=212832169 |doi-access=free }}</ref> ရောင်စဉ်ဖတ်တိုင်းတာခြင်း (spectroscopy) ကို အခြေခံ၍ [[စနေဂြိုဟ်]]၏ ဖွဲ့စည်းပုံသည် ဂျူပီတာနှင့် ဆင်တူသည်ဟု ယူဆရသော်လည်း အခြားဧရာမဂြိုဟ်များဖြစ်သော [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]နှင့် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]တို့တွင် ဟိုက်ဒရိုဂျင်နှင့် ဟီလီယံ ပါဝင်မှု နှိုင်းယှဉ်ချက်အရ နည်းပါးပြီး အောက်ဆီဂျင်၊ ကာဗွန်၊ [[နိုက်ထရိုဂျင်]]နှင့် ဆာလဖာ အစရှိသော အဖြစ်များဆုံး အခြားဒြပ်စင်များ ပိုမိုပါဝင်ကြသည်။<ref>{{cite web | last1=Ingersoll | first1=A. P. | last2=Hammel | first2=H. B. | last3=Spilker | first3=T. R. | last4=Young | first4=R. E. | date=June 1, 2005 | url=http://www.lpi.usra.edu/opag/outer_planets.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.lpi.usra.edu/opag/outer_planets.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live | title=Outer Planets: The Ice Giants | publisher=Lunar & Planetary Institute | access-date=February 1, 2007 }}</ref> ဤဂြိုဟ်များကို [[ရေခဲဂြိုဟ်ဘီလူး|ရေခဲဧရာမဂြိုဟ်များ]] (ice giants) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်မှာ ၎င်းတို့ ဖြစ်ပေါ်လာစဉ်က အဆိုပါ ဒြပ်စင်များသည် ရေခဲအဖြစ် ပေါင်းစပ်ပါဝင်ခဲ့သည်ဟု ယူဆကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်၊ သို့သော် ၎င်းတို့တွင် ရေခဲပမာဏ အလွန်အမင်း နည်းပါးစွာသာ ပါဝင်ဖွယ်ရှိသည်။<ref name=icegiantatmospheres>{{citation | url=https://www.lpi.usra.edu/decadal/opag/IceGiantAtmospheres_v7.pdf | last=Hofstadter | first=Mark | title=The Atmospheres of the Ice Giants, Uranus and Neptune | year=2011 | publisher=[[National Research Council (United States)|US National Research Council]] | access-date=January 18, 2015 | work=White Paper for the Planetary Science Decadal Survey | pages=1–2 | archive-date=July 17, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230717232018/https://www.lpi.usra.edu/decadal/opag/IceGiantAtmospheres_v7.pdf | url-status=live }}</ref> ===အရွယ်အစားနှင့် ဒြပ်ထု=== {{Main|ဂျူပီတာ ဒြပ်ထု|ဂျူပီတာ အချင်းဝက်}} [[File:Jupiter size.png|alt=Refer to caption|thumb|ကြာသပတေးဂြိုဟ်အား ကမ္ဘာနှင့် လကမ္ဘာတို့ဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ထားပုံ]] ဂျူပီတာဂြိုဟ်သည် ကမ္ဘာထက် အဆပေါင်း ၁၁ ဆခန့် ({{val|11.208|ul=R_Earth}}) ကျယ်ဝန်းပြီး ၎င်း၏ ထုထည်မှာ ကမ္ဘာ့ထုထည်၏ ၃၁၈ ဆ ရှိကာ<ref name="fact"/> ယင်းမှာ နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ အခြားသော ဂြိုဟ်အားလုံး ပေါင်းစပ်ထားသည့် ထုထည်၏ ၂.၅ ဆ ရှိသည်။ ၎င်းသည် အလွန်ပင် ကြီးမားထည်ဝါလှသဖြင့် နေနှင့် ဂျူပီတာတို့၏ ဒြပ်ထု လှည့်ပတ်ဗဟိုချက် (barycentre) သည် နေ၏ ဗဟိုချက်မှ နေ၏ အချင်းဝက် ၁.၀၆၈ ဆအကွာ၊ နေ၏ မျက်နှာပြင်အထက်တွင် တည်ရှိသည်။<ref>{{cite book |last=MacDougal |first=Douglas W. |title=Newton's Gravity |url=https://archive.org/details/newtonsgravityin00macd |url-access=limited |year=2012 |publisher=Springer New York |isbn=978-1-4614-5443-4 |pages=[https://archive.org/details/newtonsgravityin00macd/page/n208 193]–211 |language=en |chapter=A Binary System Close to Home: How the Moon and Earth Orbit Each Other |quote=the barycentre is 743,000&nbsp;km from the centre of the Sun. The Sun's radius is 696,000&nbsp;km, so it is 47,000&nbsp;km above the surface.|doi=10.1007/978-1-4614-5444-1_10 |series=Undergraduate Lecture Notes in Physics }}</ref><ref name="burgess">{{cite book |first=Eric |last=Burgess |date=1982 |title=By Jupiter: Odysseys to a Giant |url=https://archive.org/details/byjupiterodyssey0000burg |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0-231-05176-7}}</ref> ဂျူပီတာ၏ အချင်းဝက်မှာ နေအချင်းဝက်၏ ဆယ်ပုံတစ်ပုံခန့် ({{val|0.10275|ul=R_Solar}}) ရှိပြီး၊<ref name="shu82">{{cite book |first=Frank H. |last=Shu |date=1982 |title=The physical universe: an introduction to astronomy |page=[https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/426 426] |series=Series of books in astronomy |edition=12th |publisher=University Science Books |isbn=978-0-935702-05-7 |url=https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/426 }}</ref> ၎င်း၏ ထုထည်မှာ နေထုထည်၏ တစ်ထောင်ပုံတစ်ပုံ ရှိကာ ဆိုလိုသည်မှာ အရာဝတ္ထုနှစ်ခုစလုံး၏ သိပ်သည်းဆမှာ အတူတူနီးပါး ဖြစ်သည်။<ref name="davis_turekian05">{{cite book | last1=Davis | first1=Andrew M. | last2=Turekian | first2=Karl K. | title=Meteorites, comets, and planets | volume=1 | series=Treatise on geochemistry | publisher=Elsevier | date=2005 | isbn=978-0-08-044720-9 | page=624}}</ref> အခြားသော အရာဝတ္ထုများ အထူးသဖြင့် [[နေအဖွဲ့အစည်းပြင်ပဂြိုဟ်]]များ (extrasolar planets) နှင့် [[ကြယ်ပုညို]]များ (brown dwarfs) ၏ ထုထည်များကို ဖော်ပြရန်အတွက် ''[[ဂျူပီတာ ဒြပ်ထု]]'' ({{Jupiter mass}} သို့မဟုတ် {{Jupiter mass|Jup=y}}) ကို ယူနစ်တစ်ခုအဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် နေအဖွဲ့အစည်းပြင်ပဂြိုဟ် HD 209458 b ၏ ထုထည်မှာ{{Jupiter mass|0.69}} ရှိပြီး ကြယ်ပုညို Gliese 229 b ၏ ထုထည်မှာ {{Jupiter mass|60.4}} ရှိသည်။<ref>{{cite encyclopedia |url=https://exoplanet.eu/home/ |title=The Extrasolar Planets Encyclopedia: Interactive Catalogue |first=Jean |last=Schneider |year=2009 |access-date=August 9, 2014 |archive-date=October 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028155019/https://exoplanet.eu/home/ |encyclopedia=[[Extrasolar Planets Encyclopaedia]] |url-status=live }}</ref><ref name="Feng2022">{{cite journal |last1=Feng |first1=Fabo |last2=Butler |first2=R. Paul |display-authors=etal |date=August 2022 |title=3D Selection of 167 Substellar Companions to Nearby Stars |journal=[[The Astrophysical Journal Supplement Series]] |volume=262 |issue=21 |page=21 |doi=10.3847/1538-4365/ac7e57 |arxiv=2208.12720 |bibcode=2022ApJS..262...21F|s2cid=251864022 |doi-access=free }}</ref> ထို့အတူ ဂျူပီတာ၏ အီကွေတာ အချင်းဝက်ကို ယေဘုယျအားဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည့် [[ဂျူပီတာ အချင်းဝက်]]ကိုလည်း ဤအရာဝတ္ထုများ၏ အရွယ်အစားများကို ဖော်ပြရာတွင် အသုံးပြုကြသည်။<ref name = "IAU XXIX">{{cite arXiv |eprint=1510.07674|last1=Mamajek|first1=E. E|title=IAU 2015 Resolution B3 on Recommended Nominal Conversion Constants for Selected Solar and Planetary Properties| last2=Prsa|first2=A|last3=Torres|first3=G|last4=Harmanec|first4=P|last5=Asplund|first5=M|last6=Bennett|first6=P. D|last7=Capitaine|first7=N|last8=Christensen-Dalsgaard|first8=J|last9=Depagne|first9=E|last10=Folkner|first10=W. M|last11=Haberreiter|first11=M|last12=Hekker|first12=S|last13=Hilton|first13=J. L|last14=Kostov|first14=V|last15=Kurtz|first15=D. W|last16=Laskar|first16=J|last17=Mason|first17=B. D|last18=Milone|first18=E. F|last19=Montgomery|first19=M. M|last20=Richards|first20=M. T|last21=Schou|first21=J|last22=Stewart|first22=S. G|class=astro-ph.SR|year=2015|display-authors= 3}}</ref> ဂျူပီတာသည် ၎င်း၏ အတွင်းပိုင်း ဆက်လက်ကျုံ့ဝင်နေမှုအတွင်းရှိ ''ကယ်လ်ဗင်-ဟယ်လ်ဟို့စ် ဖြစ်စဉ်'' (Kelvin–Helmholtz mechanism) ကြောင့် [[နေရောင်ခြည်]]မှ လက်ခံရရှိသည့် အပူထက် ပိုမိုများပြားသောအပူကို ထုတ်လွှတ်ပေးနေသည်။<ref name="elkins-tanton">{{cite book | first=Linda T. | last=Elkins-Tanton |date=2011 | title=Jupiter and Saturn | url=https://archive.org/details/jupitersaturn0000elki | publisher=Chelsea House | location=New York | isbn=978-0-8160-7698-7 | edition=revised }}</ref>{{rp|30}}<ref>{{cite book | title=Giant Planets of Our Solar System: Atmospheres, Composition, and Structure | first=Patrick | last=Irwin | date=2003 | page=62 | isbn=978-3-540-00681-7 | publisher=Springer Science & Business Media | url=https://books.google.com/books?id=p8wCsJweUb0C&pg=PA62 | access-date=April 23, 2022 | archive-date=June 19, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240619015914/https://books.google.com/books?id=p8wCsJweUb0C&pg=PA62#v=onepage&q&f=false | url-status=live }}</ref> ဤဖြစ်စဉ်ကြောင့် ဂျူပီတာသည် တစ်နှစ်လျှင် ၁ မီလီမီတာ (၀.၀၃၉ လက်မ) ခန့် ကျုံ့ဝင်သွားစေသည်။<ref>{{cite book | title = Giant Planets of Our Solar System: Atmospheres, Composition, and Structure | first = Patrick G. J. | last = Irwin | publisher = Springer | orig-date = 2003 | url = https://books.google.com/books?id=p8wCsJweUb0C&q=%22kelvin+helmholtz+mechanism%22&pg=PA63 | edition = Second | year = 2009 | page = 4 | quote = the radius of Jupiter is estimated to be currently shrinking by approximately 1&nbsp;mm/yr | isbn = 978-3-642-09888-8 | access-date = March 6, 2021 | archive-date = June 19, 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240619015915/https://books.google.com/books?id=p8wCsJweUb0C&q=%22kelvin+helmholtz+mechanism%22&pg=PA63#v=snippet&q=%22kelvin%20helmholtz%20mechanism%22&f=false | url-status = live }}.</ref><ref name="guillot04">{{cite book | editor1-last=Bagenal | editor1-first=Fran | editor2-last=Dowling | editor2-first=Timothy E. | editor3-last=McKinnon | editor3-first=William B. | last1=Guillot | first1=Tristan | last2=Stevenson | first2=David J. | last3=Hubbard | first3=William B. | last4=Saumon | first4=Didier | date=2004 | title=Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere | url=https://archive.org/details/isbn_9780521818087 | chapter=Chapter 3: The Interior of Jupiter | publisher=[[Cambridge University Press]] | isbn=978-0-521-81808-7 }}</ref> ဖြစ်တည်စ ကာလက ဂျူပီတာသည် ပိုမိုပူပြင်းခဲ့ပြီး ယခုလက်ရှိ အချင်း၏ နှစ်ဆခန့် ကြီးမားခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |last=Bodenheimer |first=P. |title=Calculations of the early evolution of Jupiter |series=23 |journal=Icarus |year=1974 |issue=3 |volume=23 |pages=319–325 |bibcode=1974Icar...23..319B |doi=10.1016/0019-1035(74)90050-5}}</ref><ref name="y168">{{cite web | title=Jupiter Was Formerly Twice Its Current Size and Had a Much Stronger Magnetic Field | website=California Institute of Technology | date=May 20, 2025 | url=https://www.caltech.edu/about/news/jupiter-was-formerly-twice-its-current-size-and-had-a-much-stronger-magnetic-field | access-date=October 30, 2025}}</ref> သီအိုရီဆိုင်ရာ စံနမူနာများအရ ဂျူပီတာတွင် ထုထည် ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းထက် ပိုမိုများပြားပါက အတွင်းပိုင်းသည် အလွန်အမင်း ဖိသိပ်ခံရမည်ဖြစ်ရာ ဒြပ်ထု တိုးလာသော်လည်း ၎င်း၏ ထုထည်ပမာဏ (volume) မှာ ကျဆင်းသွားမည် ဖြစ်သည်။ ထုထည် အပြောင်းအလဲ အနည်းငယ်အတွက်မူ အချင်းဝက်မှာ သိသာထင်ရှားစွာ ပြောင်းလဲမည် မဟုတ်ပေ။<ref name="Seager2007">{{cite journal | last1=Seager | first1=S. | last2=Kuchner | first2=M. | last3=Hier-Majumder | first3=C. A. | last4=Militzer | first4=B. | title=Mass-Radius Relationships for Solid Exoplanets | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-11-10_669_2/page/1279 | journal=The Astrophysical Journal | volume=669 | issue=2 | pages=1279–1297 | year=2007 | doi=10.1086/521346 | arxiv=0707.2895 | bibcode=2007ApJ...669.1279S | s2cid=8369390 }}</ref> ရလဒ်အနေဖြင့် ဂျူပီတာသည် ၎င်း၏ ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ် သမိုင်းကြောင်းတို့အရ ဂြိုဟ်တစ်စင်း ပိုင်ဆိုင်နိုင်သည့် အကြီးဆုံး အချင်းနီးပါးကို ရရှိထားသည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="HTUW">{{cite AV media | title=How the Universe Works 3 | volume=Jupiter: Destroyer or Savior? |year=2014 | publisher=Discovery Channel}}</ref> ထုထည် တိုးလာသည်နှင့်အမျှ ဆက်လက်ကျုံ့ဝင်သည့် ဖြစ်စဉ်သည် သိသာထင်ရှားသော ကြယ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (stellar ignition) အဆင့်သို့ ရောက်ရှိသည်အထိ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နေမည်ဖြစ်သည်။<ref name="tristan286">{{cite journal | last=Guillot | first=Tristan | title=Interiors of Giant Planets Inside and Outside the Solar System | journal=Science | year=1999 | volume=286 | issue=5437 | pages=72–77 | doi=10.1126/science.286.5437.72 | pmid=10506563 | bibcode=1999Sci...286...72G | access-date=April 24, 2022 | url=http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/classes/ge131/notes/guillot.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/classes/ge131/notes/guillot.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live }}</ref> ဟိုက်ဒရိုဂျင် ပေါင်းစပ်ပြီး [[ကြယ်]]တစ်စင်း ဖြစ်လာရန်အတွက် ဂျူပီတာသည် ထုထည် အဆ ၇၅ ဆခန့် ပိုမိုကြီးမားရန် လိုအပ်သော်လည်း၊ အသေးဆုံး [[ကြယ်ပုနီ]] (red dwarf) တစ်စင်းသည် [[စနေဂြိုဟ်]]ထက် အချင်းဝက် အနည်းငယ်သာ ပိုကြီးနိုင်သဖြင့် ၎င်း၏ အချင်းမှာ လုံလောက်မှု ရှိနေသည်။<ref>{{cite journal | title=The theory of brown dwarfs and extrasolar giant planets | last1=Burrows | first1=Adam | last2=Hubbard | first2=W. B. | last3=Lunine | first3=J. I. | last4=Liebert | first4=James | journal=Reviews of Modern Physics | volume=73 | issue=3 | pages=719–765 | date=July 2001 | doi=10.1103/RevModPhys.73.719 | arxiv=astro-ph/0103383 | bibcode=2001RvMP...73..719B | s2cid=204927572 | quote=Hence the HBMM at solar metallicity and Y_α = 50.25 is 0.07 – 0.074 {{solar mass}}, ... while the HBMM at zero metallicity is 0.092 {{solar mass}} }}</ref> ===လေထု=== ဂျူပီတာဂြိုဟ်၏ လေထုကို အဓိကအားဖြင့် မော်လီကျူး ဟိုက်ဒရိုဂျင်နှင့် ဟီလီယံတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး၊ ရေ၊ [[မီသိန်း]]၊ [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]] ဆာလဖိုက်နှင့် [[အမိုးနီးယား]] ကဲ့သို့သော အခြားသော ဒြပ်ပေါင်း အနည်းငယ်လည်း ပါဝင်သည်။<ref name="Atreya2003"/> ဂျူပီတာ၏ လေထုသည် မိုးတိမ်အလွှာများ၏ အောက်ဘက် ကီလိုမီတာ ၃,၀၀၀ (မိုင် ၂,၀၀၀) ခန့်အနက်အထိ ကျယ်ပြန့် ဆင်းသက်နေသည်။ ====တိမ်တိုက်လွှာများ==== [[File:790106-0203 Voyager 58M to 31M reduced.gif|thumb|တစ်လတာ ကာလအတွင်း ရွေ့လျားနေသော ဂျူပီတာဂြိုဟ်၏ တိမ်လွှာစနစ်ကို ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁]] အာကာသယာဉ်မှ အနီးကပ် ဖြတ်ပျံသန်းစဉ် ရိုက်ကူးခဲ့သည်]] ဂျူပီတာဂြိုဟ်ကို အမိုးနီးယား ပုံဆောင်ခဲများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် တိမ်လွှာများက အမြဲတမ်းလိုလို ဖုံးလွှမ်းလျက်ရှိပြီး ယင်းတို့တွင် အမိုးနီးယား ဟိုက်ဒရိုဆာလဖိုက် (ammonium hydrosulfide) လည်း ပါဝင်နိုင်ခြေရှိသည်။<ref>{{cite journal | title=Coloring Jupiter's clouds: Radiolysis of ammonium hydrosulfide (NH4SH) | last1=Loeffler | first1=Mark J. | last2=Hudson | first2=Reggie L. | journal=Icarus | volume=302 | pages=418–425 | date=March 2018 | doi=10.1016/j.icarus.2017.10.041 | bibcode=2018Icar..302..418L | url=https://science.gsfc.nasa.gov/691/cosmicice/reprints/NH4SH_Icarus_Loeffler_Hudson_2018.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://science.gsfc.nasa.gov/691/cosmicice/reprints/NH4SH_Icarus_Loeffler_Hudson_2018.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live | access-date=April 25, 2022 }}</ref> ဤတိမ်များသည် လေထု၏ အပူချိန်ရပ်စဲရာ အလွှာ (tropopause) တွင် တည်ရှိကြပြီး လတ္တီတွဒ် အနေအထား အမျိုးမျိုး၌ အပူပိုင်း ဒေသများဟု လူသိများသော တန်းပြားများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ယင်းတို့ကို အရောင်လင်းလက်သော ဇုန်များနှင့် အရောင်ရင့်မှောင်သော ခါးပတ်များ (belts) ဟူ၍ ထပ်မံခွဲခြားထားသည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် လည်ပတ်စီးဆင်းမှု ပုံစံများ၏ အပြန်အလှန် သက်ရောက်မှုကြောင့် မုန်တိုင်းများနှင့် လေထု မငြိမ်သက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဇုန်အလိုက် လေကြောင်းစီးကြောင်းများ (zonal jet streams) တွင် တစ်စက္ကန့်လျှင် မီတာ ၁၀၀ (တစ်နာရီလျှင် ကီလိုမီတာ ၃၆၀ / မိုင် ၂၂၀) ရှိသော လေတိုက်နှုန်းမှာ သာမန်အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည်။<ref>{{cite book | chapter=Dynamics of Jupiter's Atmosphere | last1=Ingersoll | first1=Andrew P. | author-link1=Andrew Ingersoll | last2=Dowling | first2=Timothy E. | last3=Gierasch | first3=Peter J. | last4=Orton | first4=Glenn S. | last5=Read | first5=Peter L. | last6=Sánchez-Lavega | first6=Agustin | last7=Showman | first7=Adam P. | last8=Simon-Miller | first8=Amy A. | last9=Vasavada | first9=Ashwin R. | title=Jupiter. The Planet, Satellites and Magnetosphere | editor1-first=Fran | editor1-last=Bagenal | editor2-first=Timothy E. | editor2-last=Dowling | editor3-first=William B. | editor3-last=McKinnon | series=Cambridge planetary science | volume=1 | publication-place=Cambridge, UK | publisher=Cambridge University Press | isbn=0-521-81808-7 | date=2004 | pages=105–128 | bibcode=2004jpsm.book..105I | url=https://authors.library.caltech.edu/36015/1/Ingersoll_p105.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://authors.library.caltech.edu/36015/1/Ingersoll_p105.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live | access-date=March 8, 2022 }}</ref> ဇုန်များသည် တစ်နှစ်ပြီးတစ်နှစ် အကျယ်အဝန်း အရောင်နှင့် အားကောင်းမှုတို့တွင် ပြောင်းလဲမှု ရှိတတ်သည်ကို စောင့်ကြည့် တွေ့ရှိရသော်လည်း သိပ္ပံပညာရှင်များ အမည်ပေးနိုင်လောက်သည်အထိ လုံလောက်သော တည်ငြိမ်မှု ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ တိမ်လွှာသည် အနက်အားဖြင့် ကီလိုမီတာ ၅၀ (မိုင် ၃၁) ခန့်ရှိပြီး အမိုးနီးယား တိမ်ထပ် အနည်းဆုံး နှစ်ထပ်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည် - ထိပ်ပိုင်းတွင် ပါးလွှာပြီး ပိုမိုကြည်လင်သော ဒေသတစ်ခုနှင့် အောက်ဘက်တွင် ပိုမိုထူထဲသော တိမ်ထပ်တို့ ပါဝင်သည်။ ဂျူပီတာ၏ လေထုအတွင်း ထောက်လှမ်းတွေ့ရှိခဲ့ရသော [[လျှပ်ပြက်ခြင်း|လျှပ်စီးလက်မှု]] အလင်းလက်များက ညွှန်ပြနေသည့်အတိုင်း အမိုးနီးယား တိမ်များ၏ အောက်ဘက်တွင် ပါးလွှာသော ရေတိမ်လွှာတစ်ခု တည်ရှိနိုင်ဖွယ်ရှိသည်။<ref>{{cite journal | title=Lightning Generation in Moist Convective Clouds and Constraints on the Water Abundance in Jupiter | last1=Aglyamov | first1=Yury S. | last2=Lunine | first2=Jonathan | last3=Becker | first3=Heidi N. |author3-link=Heidi N. Becker| last4=Guillot | first4=Tristan | last5=Gibbard | first5=Seran G. | last6=Atreya | first6=Sushil | last7=Bolton | first7=Scott J. | last8=Levin | first8=Steven | last9=Brown | first9=Shannon T. | last10=Wong | first10=Michael H. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | volume=126 | issue=2 | id=e06504 | date=February 2021 | article-number=e2020JE006504 | doi=10.1029/2020JE006504 | arxiv=2101.12361 | bibcode=2021JGRE..12606504A | s2cid=231728590 }}</ref> ဤလျှပ်စစ်ဓာတ် ထုတ်လွှတ်မှုများသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လျှပ်စီးလက်မှုထက် အဆပေါင်း တစ်ထောင်အထိ ပိုမိုအားကောင်းနိုင်သည်။<ref>{{cite web |editor1-last=Watanabe |editor1-first=Susan |date=February 25, 2006 |url=http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/galileo_end.html |title=Surprising Jupiter: Busy Galileo spacecraft showed jovian system is full of surprises |publisher=NASA |access-date=February 20, 2007 |archive-date=October 8, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008010724/http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/galileo_end.html }}</ref> အတွင်းပိုင်းမှ မြင့်တက်လာသော အပူရှိန်ကြောင့် တွန်းအားပေးခံရသည့် ရေတိမ်များသည် ကမ္ဘာ့ မုန်တိုင်းများ ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့သော နည်းလမ်းမျိုးဖြင့် မုန်တိုင်းများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်ဟု ယူဆရသည်။<ref>{{cite journal |last=Kerr |first=Richard A. |author-link=Richard Kerr (science journalist) |title=Deep, Moist Heat Drives Jovian Weather |journal=Science |year=2000 |volume=287 |issue=5455 |pages=946–947 |doi=10.1126/science.287.5455.946b |s2cid=129284864 |url=https://www.proquest.com/openview/d4cfc37399ab62ac9e0668fd231cb072/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1256 |access-date=April 26, 2022 |archive-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203043417/https://www.proquest.com/openview/d4cfc37399ab62ac9e0668fd231cb072/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1256 |url-status=live }}</ref> ဂျူနို (Juno) အာကာသယာဉ် စူးစမ်းလေ့လာမှုအရ လေထု၏ အတန်ငယ် မြင့်မားသော နေရာရှိ အမိုးနီးယား-ရေ တိမ်များမှ စတင်ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ''ရေပေါ်ပိုင်း လျှပ်စီးလက်ခြင်း'' (shallow lightning) တည်ရှိမှုကို ဖော်ထုတ်ပြသခဲ့သည်။<ref>{{cite journal | title=Small lightning flashes from shallow electrical storms on Jupiter | last1=Becker | first1=Heidi N. | author1-link=Heidi N. Becker | last2=Alexander | first2=James W. | last3=Atreya | first3=Sushil K. | last4=Bolton | first4=Scott J. | last5=Brennan | first5=Martin J. | last6=Brown | first6=Shannon T. | last7=Guillaume | first7=Alexandre | last8=Guillot | first8=Tristan | last9=Ingersoll | first9=Andrew P. | last10=Levin | first10=Steven M. | last11=Lunine | first11=Jonathan I. | last12=Aglyamov | first12=Yury S. | last13=Steffes | first13=Paul G. | journal=Nature | volume=584 | issue=7819 | pages=55–58 | year=2020 | doi=10.1038/s41586-020-2532-1 | pmid=32760043 | bibcode=2020Natur.584...55B | s2cid=220980694 | issn=0028-0836 | url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-03058480 | access-date=March 6, 2021 | archive-date=September 29, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074856/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-03058480 | url-status=live }}</ref> ဤလျှပ်စီးကြောင်းများသည် ရေခဲဖုံးလွှမ်းနေသော ရေနှင့်အမိုးနီးယား ရောစပ်ထားသည့် ''ပျော့ဖတ်လုံးများ'' (mushballs) ကို သယ်ဆောင်လာကြပြီး လေထု၏ အနက်ရှိုင်းသို့ ပြုတ်ကျကြသည်။<ref>{{cite journal | title=Storms and the Depletion of Ammonia in Jupiter: I. Microphysics of "Mushballs" | last1=Guillot | first1=Tristan | last2=Stevenson | first2=David J. | last3=Atreya | first3=Sushil K. | last4=Bolton | first4=Scott J. | last5=Becker | first5=Heidi N.|author5-link=Heidi N. Becker | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | year=2020 | volume=125 | issue=8 | page=e2020JE006403 | doi=10.1029/2020JE006404 | arxiv=2012.14316 | bibcode=2020JGRE..12506403G | s2cid=226194362 }}</ref> ဂျူပီတာ၏ အထက်ပိုင်း လေထုတွင် အထက်လေထု လျှပ်စီးလက်မှုများကို စောင့်ကြည့် တွေ့ရှိခဲ့ရပြီး ၎င်းတို့မှာ ၁.၄ မီလီစက္ကန့်ခန့် ကြာမြင့်သည့် တောက်ပသော အလင်းလက်များ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ''elves'' သို့မဟုတ် ''sprites'' ဟု လူသိကြပြီး ဟိုက်ဒရိုဂျင်ကြောင့် အပြာရောင် သို့မဟုတ် ပန်းရောင် ဖြစ်ပေါ်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref>{{cite journal | title=Possible Transient Luminous Events Observed in Jupiter's Upper Atmosphere | last1=Giles | first1=Rohini S. | last2=Greathouse | first2=Thomas K. | last3=Bonfond | first3=Bertrand | last4=Gladstone | first4=G. Randall | last5=Kammer | first5=Joshua A. | last6=Hue | first6=Vincent | last7=Grodent | first7=Denis C. | last8=Gérard | first8=Jean-Claude | last9=Versteeg | first9=Maarten H. | last10=Wong | first10=Michael H. | last11=Bolton | first11=Scott J. | last12=Connerney | first12=John E. P. | last13=Levin | first13=Steven M. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | year=2020 | volume=125 | issue=11 | article-number=e06659 | id=e06659 | doi=10.1029/2020JE006659 | arxiv=2010.13740 | bibcode=2020JGRE..12506659G | s2cid=225075904 }}</ref><ref>{{cite web | title=Juno Data Indicates 'Sprites' or 'Elves' Frolic in Jupiter's Atmosphere | date=October 27, 2020 | editor-first=Tony | editor-last=Greicius | website=NASA | url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/juno-data-indicates-sprites-or-elves-frolic-in-jupiters-atmosphere | access-date=December 30, 2020 | archive-date=January 27, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210127211238/https://www.nasa.gov/feature/jpl/juno-data-indicates-sprites-or-elves-frolic-in-jupiters-atmosphere/ | url-status=live }}</ref> ဂျူပီတာ၏ တိမ်များတွင် တွေ့ရသော လိမ္မော်ရောင်နှင့် အညိုရောင်တို့မှာ နေမှလာသော ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်နှင့် ထိတွေ့သည့်အခါ အရောင်ပြောင်းသွားတတ်သော အပေါ်သို့ စီးဆင်းလာသည့် ဒြပ်ပေါင်းများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ တိကျသော ပါဝင်ဖွဲ့စည်းပုံမှာ မသေချာသေးသော်လည်း အဆိုပါ ပစ္စည်းများသည် ဖော့စဖရပ်စ်၊ ဆာလဖာ သို့မဟုတ် [[ဟိုက်ဒရိုကာဘွန်]]များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု ယူဆရသည်။<ref>{{cite conference | last1=Strycker | first1=P. D. | last2=Chanover | first2=N. | last3=Sussman | first3=M. | last4=Simon-Miller | first4=A. |title=A Spectroscopic Search for Jupiter's Chromophores |work=DPS meeting No. 38, #11.15 |publisher=American Astronomical Society |year=2006 |bibcode=2006DPS....38.1115S}}</ref> ခရိုမိုဖိုး (chromophores) ဟု လူသိများသော ဤအရောင်စုံ ဒြပ်ပေါင်းများသည် အောက်ဘက်တိမ်ထပ်၏ ပိုမိုနွေးထွေးသော တိမ်များနှင့် ရောနှောနေကြသည်။ အပေါ်သို့ တက်လာသော ပူအောင်းစီးဆင်းမှု ဆဲလ်များ (convection cells) က ခရိုမိုဖိုးများကို ဖုံးကွယ်ထားသည့် ပုံဆောင်ခဲဖြစ်ပေါ်နေသော အမိုးနီးယားများကို ဖြစ်ပေါ်စေသောအခါ အရောင်လင်းလက်သည့် ဇုန်များ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ဂျူပီတာတွင် လည်ပတ်ဝင်ရိုး စောင်းမှု နည်းပါးသဖြင့် ဂြိုဟ်၏ အီကွေတာ ဒေသထက် ဝင်ရိုးစွန်းများက နေရောင်ခြည် စွမ်းအင်ကို အမြဲတမ်း ပိုမိုနည်းပါးစွာ လက်ခံရရှိစေသည်။ ဂြိုဟ်၏ အတွင်းပိုင်းအတွင်းရှိ ပူအောင်းစီးဆင်းမှု (convection) က စွမ်းအင်များကို ဝင်ရိုးစွန်းများဆီသို့ သယ်ဆောင်ပေးကာ တိမ်လွှာရှိ အပူချိန်များကို မျှတစေသည်။ ==ဂြိုဟ်ရံလများ== {{Main|ဂျူပီတာ၏ ဂြိုဟ်ရံလများ}} ဂျူပီတာဂြိုဟ်တွင် အတည်ပြုပြီးသား သဘာဝ ဂြိုဟ်ရံလ ၁၁၅ စင်း ရှိပြီး၊ [[အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်း]]ဖြင့် စောင့်ကြည့်လေ့လာမှုများ တိုးပွားလာခြင်းကြောင့် ဤအရေအတွက်မှာ ဆက်လက် တိုးပွားလာဖွယ် ရှိသည်။ ၎င်းတို့အနက် အချင်း ၁၀ ကီလိုမီတာထက် ပိုမိုကြီးမားသည်မှာ ၁၆ စင်းသာ ရှိသည်။ ဂယ်လီလီယို အရံလများ (Galilean moons) ဟု လူသိများသော အကြီးဆုံး ဂြိုဟ်ရံလလေးစင်းမှာ အရွယ်အစား ကြီးစဉ်ငယ်လိုက် အားဖြင့် [[ဂျန်နမိတ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဂဲနီမီးဒ်]] (Ganymede)၊ [[ကလက်စတို (ဂြိုဟ်ရံလ)|ကယ်လစ်စတို]] (Callisto)၊ [[အိုင်အို (ဂြိုဟ်ရံလ)|အိုင်အို]] (Io) နှင့် [[ယူရိုပါ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ယူရိုပါ]] (Europa) တို့ ဖြစ်ကြပြီး ကောင်းကင်သာယာသည့် ညတစ်ညတွင် ကမ္ဘာမြေမှ အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းငယ်များဖြင့် မြင်တွေ့နိုင်သည်။ ===ဂယ်လီလီယံ လများ=== [[ဂယ်လီလီယို]] ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော အရံလများဖြစ်သည့် အိုင်အို၊ ယူရိုပါ၊ ဂဲနီမီးဒ် နှင့် ကယ်လစ်စတို တို့သည် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း အကြီးဆုံး အရံလများထဲတွင် ပါဝင်ကြသည်။ အိုင်အို၊ ယူရိုပါနှင့် ဂဲနီမီးဒ်တို့၏ ပတ်လမ်းများသည် လက်ပလပ်စ် အသံဟုန်ညီမျှမှု (Laplace resonance) ဟု လူသိများသော ပုံစံတစ်ရပ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အိုင်အိုသည် ဂျူပီတာကို ပတ်လမ်းလေးပတ် ပတ်သည့်အခါတိုင်း ယူရိုပါက နှစ်ပတ်တိတိ ပတ်ပြီး၊ ဂဲနီမီးဒ်က တစ်ပတ်တိတိ ပတ်သည်။ ဤအသံဟုန်ညီမျှမှုကြောင့် ကြီးမားသော အရံလသုံးစင်း၏ ဆွဲငင်အား သက်ရောက်မှုများသည် ၎င်းတို့၏ ပတ်လမ်းများကို ဘဲဥပုံစံများအဖြစ် ပုံသဏ္ဌာန်ပျက်ယွင်းစေသည်။ အကြောင်းမှာ အရံလ တစ်စင်းစီသည် ၎င်း၏ ပတ်လမ်း တစ်ပတ်ချင်းစီရှိ တူညီသော အမှတ်တွင် အိမ်နီးချင်း အရံလများထံမှ အပိုအထူးဆွဲငင်အားများကို ခံရသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ ဂျူပီတာ၏ ဒီရေစွမ်းအား (tidal force) သည် ၎င်းတို့၏ ပတ်လမ်းများကို စက်ဝိုင်းပုံစံ ဖြစ်လာစေရန် လုပ်ဆောင်ပေးသည်။<ref>{{cite journal | last1=Musotto | first1=S. | last2=Varadi | first2=F. | last3=Moore | first3=W. B. | last4=Schubert | first4=G. |title=Numerical simulations of the orbits of the Galilean satellites |url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=13969974 |journal=Icarus |year=2002 |volume=159 |issue=2 |pages=500–504 |doi=10.1006/icar.2002.6939 |bibcode=2002Icar..159..500M |access-date=February 19, 2007 |archive-date=August 10, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810071532/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=13969974 }}</ref> ၎င်းတို့၏ ပတ်လမ်းများတွင် ဘဲဥပုံစံ လွဲမှားမှု (eccentricity) ရှိနေခြင်းကြောင့် အရံလသုံးစင်း၏ ပုံသဏ္ဌာန်များကို ပုံမှန် ပြောင်းလဲတွန့်လိမ်စေသည်။ ဂျူပီတာနှင့် နီးကပ်လာသည့်အခါ ဂျူပီတာ၏ ဆွဲငင်အားက ၎င်းတို့ကို ဆန့်ထွက်စေပြီး၊ ဝေးရာသို့ ရွေ့သွားသည့်အခါ ပိုမိုလုံးဝန်းသော ပုံစံများဆီသို့ ပြန်လည် တန်ပြန်ပျော့ပြောင်းသွားစေသည်။ ဤကဲ့သို့ ဒီရေကြောင့် တွန့်လိမ်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ရာမှ ထွက်ပေါ်လာသည့် ပွတ်တိုက်အားသည် အရံလများ၏ အတွင်းပိုင်းတွင် အပူရှိန်ကို ထုတ်ပေးသည်။ ဤဖြစ်စဉ်ကို ဒီရေစွမ်းအား အပြင်းထန်ဆုံး ခံရသည့် အိုင်အိုလ၏ မီးတောင် လှုပ်ရှားမှုများတွင် အထင်ရှားဆုံး တွေ့ရှိရပြီး ယူရိုပါ၏ မျက်နှာပြင်တွင်မူ ၎င်း၏ အပြင်ဘက်ပိုင်း မကြာသေးမီက ပြန်လည် ဖုံးလွှမ်းခဲ့ခြင်းကို ညွှန်ပြနေသည့် ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ နုပျိုမှုတွင် အတိုင်းအတာ တစ်ခုအထိ တွေ့ရှိရသည်။<ref>{{cite book|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofso0000lucy/page/446 446]|title=Encyclopedia of the Solar System|url=https://archive.org/details/encyclopediaofso0000lucy|year=2006|last1=McFadden|first1=Lucy-Ann|last2=Weissmann|first2=Paul|last3=Johnson|first3=Torrence|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-047498-4}}</ref> ==== အိုင်အိုဂြိုဟ်ရံလ ==== [[File:The Galilean satellites (the four largest moons of Jupiter).tif|thumb|upright=1.25|ဘယ် မှညာသို့ ကြာသပတေး ဂြိုဟ်မှဝေးသော အကွားအဝေး အတိုင်း (အိုင်အို၊ ယူရိုပါ၊ကယ်လီစတို၊ ဂန်မီဒီ)]] အိုင်အိုသည် ဂျူပီတာ၏ တတိယမြောက် အကြီးဆုံးလဖြစ်ပြီး နေအဖွဲ့အစည်းတွင် စတုတ္ထမြောက် အကြီးဆုံး ဂြိုဟ်ရံလ ဖြစ်ပါသည်။ အချင်း ၃၆၄၂ ကီလိုမီတာ (၂၂၆၃ မိုင်) ရှည်လျှားပြီး အခြားဂြိုဟ်ရံလများထက် အတွင်းပိုင်းကျသော (ဂျူပီတာနှင့် ပိုမိုနီးကပ်သော) နေရာမှာ တည်ရှိသည်။ အိုင်အိုသည် မီးတောင်ရှင်ပေါင်း ၄၀၀ ကျော်ရှိသည်။ နေအဖွဲ့အစည်းမှာတွင်လှုပ်ရှားတုန်ခါမှု အများဆုံးဂြိုဟ်ရံလ တစ်ခုပါဖြစ်သည်။ အချို့သော မီးတောင်များမှ ဆာလဖာ နှင့် ဆာလဖာဒိုင်အောက်ဆိုဒ် ဓာတ်ငွေ့များ၊ အရည်များသည်မျက်နှာပြင်မှ [[ကီလိုမီတာ]] ၅၀၀ ခန့်အထိ ပန်းထွက်နေသည်။ [[မီးတောင်]]များပေါက်ကွဲခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် တောင်ပူစာပေါင်းကလည်း ၁၀၀ ကျော်လောက် ရှိသည်။ အချို့တောင်များသည် ကမ္ဘာပေါ်က [[ဧဝရတ်တောင်]] ထက်တောင် မြင့်မားကြပါစည်။ ရေ နှင့် ရေခဲတို့ မရှိပါပေ။ သံရည်ပူများနဲ့ ချော်ရည်များသာ ပြည့်နက်နေသည်။ ဆာလဖာ၊ ချော်ရည်များ စီးဆင်းခြင်းကြောင့် အိုင်အို၏ အရောင်သည် အဝါ၊ အနီ၊ အဖြူ၊ အနက် နဲ့ အစိမ်းရောင်များ ရောလျက် နေကာ ဆေးရောင်ခြယ်ထားသလို ဖြစ်နေပါသည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်နဲ့ ၂၀၀၀ ခုနှစ်များတွင် ဂယ်လီလီယို အာကာသယာဉ်က အိုင်အို အနီးကို ဖြတ်သန်း၍ မှတ်တမ်းများ ရယူနိုင်ခဲ့သည်။ ==== ယူရိုပါဂြိုဟ်ရံလ ==== ယူရိုပါ ဂြိုဟ်ရံလသည် ကြာသပတေးဂြိုဟ်၏ စတုတ္ထမြောက်အကြီးဆုံး ဂြိုဟ်ရံလတစ်ခုဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ၏ ဂြိုဟ်ရံလ (လမင်းကြီး) ထက် အနည်းငယ် သေးငယ်ပါသည်။ ကမ္ဘာကဲ့သို့ပင် ယူရိုပါ၏ အတွင်းပိုင်းအနှစ်မှာ သံ၊ နီကယ် များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ မျက်နှာပြင်တွင် တောင်များရှိပြီး ဆားငံရေပါသော [[သမုဒ္ဒရာ]]တစ်ခုလည်း ရှိသည်။ ကမ္ဘာနှင့် မတူသည်ကား ထို သမုဒ္ဒရာသည် ယူရိုပါ၏ မျက်နှာပြင်တစ်ခုလုံးကို ဖုံးအုပ်နိုင်သည်အထိ နက်ရှိုင်းလွန်းလှသည်။ နေမှလည်း အလွန် ဝေးကွာသောကြောင့် သမုဒ္ဒရာမျက်နှာပြင် အပေါ်ယံ နေရာတော်တော်များများ (တခုလုံးနီးပါး) သည် ရေခဲများအဖြစ် ဖုံးအုပ် တည်ရှိလျက် ရှိသည်။ ရေခဲပြင်များ၏ အောက်တွင်မူ ရေများ စီးဆင်းလျက် ရှိသည်။ သမုဒ္ဒရာကြီးသည် အနက် (၆၄) မိုင် အထိ ရှိသည်။ ယူရိုပါသည် ဂျူပီတာဂြိုဟ်အား ၃ ရက်ခွဲလျှင် တစ်ကြိမ် လှည့်ပတ်နေသည်။ ကမ္ဘာ၏ လကဲ့သို့ပင် ၎င်း၏ ဝင်ရိုးပေါ်တွင် လှည့်ပတ်နေခြင်း မရှိသည့်အတွက် ဂျူပီတာကို တစ်ဖက်ထဲကသာ မျက်နှာမူထားသည်။ ယူရိုပါသည် စက်ဝိုင်းပုံစံ အတိအကျ မရှိသောကြောင့် ဂျူပီတာနှင့် နီးကပ်ချိန်တွင် ဆွဲအားများကြောင့် ရေစီးဆင်းမှု ပို၍ မြင့်တက်တတ်သည်။ ရေခဲပြင်အောက်ရှိ ရေများ ထိုကဲ့သို့ စီးဆင်းသောအရှိန်ကြောင့် အပေါ်ယံရေခဲပြင်တွင် အက်ကြောင်းများ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သည်။ ရေခဲပြင်အောက်တွင် ထိုကဲ့သို့ စီးဆင်းနေသော သမုဒ္ဒရာရေကြောင့် ယူရိုပါတွင် အနွေးဓာတ်တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်း အနွေးဓာတ်သည်ပင်လျှင် သမုဒ္ဒရာအတွင်းရှိ [[သက်ရှိ]]သတ္တဝါများ နေထိုင်နိုင်ရန် လမ်းစပင် ဖြစ်သည်။<ref>Curiosity Science magazine in Myanmar(Issue 002)</ref> {| style="width:550px; margin:0 auto;" cellpadding=0 cellspacing=0 | {| class="wikitable" style="text-align:right; margin:0 auto;" |+ [[လကမ္ဘာ]]နှင့် နှိုင်းယှဉ်ထားသော ဂယ်လီလီယံလများ |- ! rowspan=2 | အမည် ! rowspan=2 | [[Help:IPA/English|IPA]] ! colspan=2 | အချင်း ! colspan=2 | ဒြပ်ထု ! colspan=2 | ပတ်လမ်း အချင်းဝက် ! colspan=2 | ပတ်လမ်းကာလ |- ! km ! ''D''_☾ ! kg ! ''M''_☾ ! km ! ''a''_☾ ! days ! ''T''_☾ |- ! [[အိုင်အို (ဂြိုဟ်ရံလ)|အိုင်အို]] | align=left | {{small|{{IPAc-en|ˈ|aɪ|.|oʊ}}}} | 3,643.2<ref name="jplfact"/> | 1.05 | 8.9×10²² | 1.20 | 421,700 | 1.10 | 1.77 | 0.07 |- ! [[ယူရိုပါ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ယူရိုပါ]] | align=left | {{small|{{IPAc-en|j|ʊ|ˈ|r|oʊ|p|ə}}}} | 3,121.6<ref name="jplfact">{{cite web|last=Yeomans|first=Donald K.|date=13 July 2006|title=Planetary Satellite Physical Parameters|publisher=JPL Solar System Dynamics|url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par|access-date=5 November 2007|archive-date=14 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090814111752/http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par|url-status=live}}</ref> | 0.90 | 4.8×10²² | 0.65 | 671,034 | 1.75 | 3.55 | 0.13 |- ! [[ဂျန်နမိတ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဂဲနီမီးဒ်]] | align=left | {{small|{{IPAc-en|ˈ|ɡ|æ|n|ɪ|m|iː|d}}}} | 5,268.2<ref name="Showman1999">{{cite journal |last1=Showman |first1=Adam P. |last2=Malhotra |first2=Renu |title=The Galilean Satellites |date=October 1, 1999 |journal=Science |volume=286 |pages=77–84 |doi=10.1126/science.286.5437.77 |url=http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/showman-malhotra-1999.pdf |pmid=10506564 |issue=5437 |bibcode=1999Sci...286...77S |access-date=January 17, 2008 |archive-date=May 14, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514231040/http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/showman-malhotra-1999.pdf |url-status=live }}</ref> | 1.50 | 14.8×10²² | 2.00 | 1,070,412 | 2.80 | 7.15 | 0.26 |- ! [[ကလက်စတို (ဂြိုဟ်ရံလ)|ကယ်လစ်စတို]] | align=left | {{small|{{IPAc-en|k|ə|ˈ|l|ɪ|s|t|oʊ}}}} | 4,820.6<ref name="Anderson 2001">{{cite journal|last1=Anderson|first1=J. D. |last2=Jacobson, R. A. |last3=McElrath, T. P. |title=Shape, mean radius, gravity field and interior structure of Callisto |journal=Icarus| year=2001| volume=153|issue=1|pages=157–161|doi=10.1006/icar.2001.6664| bibcode=2001Icar..153..157A| last4=Moore|first4=W. B.|last5=Schubert |first5=G. |last6=Thomas |first6=P. C.|s2cid=120591546 }}</ref> | 1.40 | 10.8×10²² | 1.50 | 1,882,709 | 4.90 | 16.69 | 0.61 |} |- | [[File:The Galilean satellites (the four largest moons of Jupiter).tif|frameless|561px|center|အရောင်တုများဖြင့် ပြသထားသော ဂယ်လီလီယို အရံလများ ဖြစ်သည့် အို၊ ယူရိုပါ၊ ဂဲနီမီးဒ် နှင့် ကယ်လစ်စတို (ဂျူပီတာမှ အကွာအဝေး ကြီးစဉ်ငယ်လိုက် အတိုင်းအတာအရ စီထားသည်။)]] |- | style="font-size:0.9em; text-align:center;" | အရောင်တုများဖြင့် ပြသထားသော ဂယ်လီလီယို အရံလများ ဖြစ်သည့် အိုင်အို၊ ယူရိုပါ၊ ဂဲနီမီးဒ် နှင့် ကယ်လစ်စတို (ဂျူပီတာဂြိုဟ်မှ အကွာအဝေး ကြီးစဉ်ငယ်လိုက် အတိုင်းအတာအရ စီထားသည်။) |} ==နေအဖွဲ့အစည်းအပေါ် သက်ရောက်မှုများ== [[File:Jupiter showing SL9 impact sites.jpg|thumb|[[ရှိုးမစ်ကာ လီဗီနိုင်း ကြယ်တံခွန်]] ရိုက်ခတ်ခဲ့သော ဂျူပီတာရှိ အညိုရောင်အစက်ပြောက်]] ဂျူပီတာဂြိုဟ်သည် ၎င်း၏ ကြီးမားလှသော ဆွဲငင်အားကျင်း (gravity well) နှင့် နေအဖွဲ့အစည်း၏ အတွင်းပိုင်းနှင့် နီးကပ်သော တည်နေရာတို့ကြောင့် နေအဖွဲ့အစည်း၏ [[ရှိုးမစ်ကာ လီဗီနိုင်း ကြယ်တံခွန်|ဖုန်စုပ်စက်]]ဟု<ref>{{cite news | title=Caught in the act: Fireballs light up Jupiter | work=ScienceDaily | date=September 10, 2010 | url=https://www.sciencedaily.com/releases/2010/09/100909212309.htm | access-date=April 26, 2022 | archive-date=April 27, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220427013242/https://www.sciencedaily.com/releases/2010/09/100909212309.htm | url-status=live }}</ref> အမည်တွင်ခဲ့သည်။ နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ အခြားသော ဂြိုဟ်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ဂျူပီတာတွင် [[ကြယ်တံခွန်]]များကဲ့သို့သော ဝင်ရောက်ရိုက်ခတ်မှုများ ပိုမိုများပြားစွာ ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည်။<ref>{{cite journal | last1=Nakamura | first1=T. | last2=Kurahashi | first2=H. | title=Collisional Probability of Periodic Comets with the Terrestrial Planets: An Invalid Case of Analytic Formulation | url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_1998-02_115_2/page/848 | journal=Astronomical Journal | year=1998 | volume=115 | issue=2 | pages=848–854 | doi=10.1086/300206 | bibcode=1998AJ....115..848N | doi-access=free }}</ref> ဥပမာအားဖြင့် ဂျူပီတာသည် ကမ္ဘာမြေထက် ပုံမှန်အားဖြင့် [[ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှား]]နှင့် ကြယ်တံခွန် ရိုက်ခတ်မှုများကို အဆပေါင်း ၂၀၀ ခန့် ပိုမိုခံစားရသည်။ သိပ္ပံပညာရှင်များက ဂျူပီတာသည် အတွင်းပိုင်း နေအဖွဲ့အစည်းအား ကြယ်တံခွန်များ ဝင်ရောက်ရိုက်ခတ်ခြင်းမှ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ကာကွယ်ပေးထားသည်ဟု ယခင်က ယူဆခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ၂၀၀၈ ခုနှစ်က ကွန်ပျူတာ စံနမူနာ ဖန်တီးမှုများ (computer simulations) အရ ဂျူပီတာ၏ ဆွဲငင်အားသည် ကြယ်တံခွန်များ၏ ပတ်လမ်းများကို အတွင်းဘက်သို့ ပြောင်းလဲစေသည်နှင့်အမျှ ၎င်းတို့ကို စုစည်းဆွဲငင်ခြင်း သို့မဟုတ် ဖယ်ထုတ်ခြင်းတို့ အကြိမ်များစွာ ဖြစ်ပေါ်စေသဖြင့် ဂျူပီတာကြောင့် အတွင်းပိုင်း နေအဖွဲ့အစည်းကို ဖြတ်သန်းသွားသော ကြယ်တံခွန် အရေအတွက် စုစုပေါင်း လျော့ကျသွားခြင်း မရှိကြောင်း ညွှန်းပြနေသည်။ အချို့က ဂျူပီတာသည် [[ခိုက်ပါး ခါးပတ်]]မှ ကြယ်တံခွန်များကို ကမ္ဘာဆီသို့ ဆွဲငင်လာစေသည်ဟု ယူဆကြပြီး၊ အချို့ကမူ ဂျူပီတာသည် [[အောတိမ်တိုက်|အော့ဗ် တိမ်တိုက်]]မှ ကမ္ဘာကို ကာကွယ်ပေးသည်ဟု ယုံကြည်ကြသဖြင့် ဤအကြောင်းအရာမှာ သိပ္ပံပညာရှင်များအကြား ယခုတိုင် အငြင်းပွားဖွယ်ရာ ဖြစ်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် [[ရှိုးမစ်ကာ လီဗီနိုင်း ကြယ်တံခွန်|ရှူးမိတ်ကာ-လီဗီ ၉]] ကြယ်တံခွန်သည် ဂျူပီတာဂြိုဟ်နှင့် ဝင်ရောက်တိုက်မိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=In Depth {{!}} P/Shoemaker-Levy 9|url=https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/comets/p-shoemaker-levy-9/in-depth|access-date=December 3, 2021|website=NASA Solar System Exploration|date=December 9, 2017 |archive-date=February 2, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202124627/https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/comets/p-shoemaker-levy-9/in-depth/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Howell|first=Elizabeth|date=January 24, 2018|title=Shoemaker-Levy 9: Comet's Impact Left Its Mark on Jupiter|url=https://www.space.com/19855-shoemaker-levy-9.html|access-date=December 3, 2021|website=Space.com|language=en|archive-date=December 6, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206063559/https://www.space.com/19855-shoemaker-levy-9.html|url-status=live}}</ref> အဆိုပါ ရိုက်ခတ်မှုများကို [[ဟာဘယ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်]]နှင့် ဂယ်လီလီယို အာကာသယာဉ် အပါအဝင် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ နက္ခတ်တာရာ လေ့လာရေးစခန်းများက အနီးကပ် စောင့်ကြည့် လေ့လာခဲ့ကြပြီး<ref>{{Cite web|last=information@eso.org|title=The Big Comet Crash of 1994 – Intensive Observational Campaign at ESO|url=https://www.eso.org/public/news/eso9402/|access-date=December 3, 2021|website=eso.org|language=en|archive-date=December 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203094812/https://www.eso.org/public/news/eso9402/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Top 20 Comet Shoemaker-Levy Images|url=https://www2.jpl.nasa.gov/sl9/top20.html|access-date=December 3, 2021|website=www2.jpl.nasa.gov|archive-date=November 27, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127142402/https://www2.jpl.nasa.gov/sl9/top20.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web | title=Hubble Observations Shed New Light on Jupiter Collision | first1=Donald | last1=Savage | first2=Jim | last2=Elliott | first3=Ray | last3=Villard | url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/hst_obs.html | access-date=December 3, 2021 | date=December 30, 2004 | website=nssdc.gsfc.nasa.gov | archive-date=November 12, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211112014938/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/hst_obs.html | url-status=live }}</ref> ယင်းဖြစ်ရပ်ကို မီဒီယာများတွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|title=NASA TV Coverage on Comet Shoemaker-Levy|url=https://www2.jpl.nasa.gov/sl9/tv_nasa.html|access-date=December 3, 2021|website=www2.jpl.nasa.gov|archive-date=September 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210908101213/https://www2.jpl.nasa.gov/sl9/tv_nasa.html|url-status=live}}</ref> ရှေးဦးခေတ် နက္ခတ္တဗေဒ မှတ်တမ်းများနှင့် ပုံဥပမာများကို စစ်ဆေးချက်အရ ၁၆၆၄ ခုနှစ်နှင့် ၁၈၃၉ ခုနှစ်ကြားတွင် ဖြစ်နိုင်ချေရှိသော ရိုက်ခတ်မှု လေ့လာစောင့်ကြည့်မှု ဥပမာ ရှစ်ခုကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ သို့သော် ၁၉၉၇ ခုနှစ် ပြန်လည်သုံးသပ်ချက် တစ်ရပ်အရ ဤလေ့လာစောင့်ကြည့်မှုများသည် ရိုက်ခတ်မှုများ၏ ရလဒ် ဖြစ်လာနိုင်ခြေ အလွန်နည်းပါးကြောင်း သို့မဟုတ် လုံးဝမရှိကြောင်း ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ သုတေသနအဖွဲ့၏ နောက်ထပ် စုံစမ်းစစ်ဆေးချက်များအရ ၁၆၉၀ ခုနှစ်တွင် နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် [[ဂျီယိုဗန်နီ ကက်စီနီ]] တွေ့ရှိခဲ့သော ဂြိုဟ်မျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ အမည်းစက် လက္ခဏာမှာ ရိုက်ခတ်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် အမာရွတ်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal | last1=Tabe | first1=Isshi | last2=Watanabe | first2=Jun-ichi | last3=Jimbo | first3=Michiwo | date=February 1997 |title=Discovery of a Possible Impact SPOT on Jupiter Recorded in 1690 | journal=Publications of the Astronomical Society of Japan | volume=49 | pages=L1–L5 | bibcode=1997PASJ...49L...1T | doi=10.1093/pasj/49.1.l1 | doi-access=free }}</ref> ==မြန်မာကျမ်းဂန်လာ ကြသပတေးဂြိုဟ်== ကြာသပတေးဂြိုဟ်သည် မြန်မာကျမ်းဂန်များအရ ဂြိုဟ် ကြီး ၉ လုံးတွင် ၅ လုံးမြောက် ဂြိုဟ်ဖြစ်သည်။ ကြယ်ငယ် အရံ ၄ လုံးရှိသော ကြယ်ကြီးဖြစ်၍ အချင်း ၁၇ ယူဇနာ ရှိသည်ဟု ဝေါဟာရလိနတ္ထဒီပနီ (လှေ သင်းအတွင်းဝန်)က ဆိုသည်။ ယင်းကြာသပတေးဂြိုဟ်ကို အစွဲပြု၍ ရက်သတ္တပတ် ၏ ၅ ရက်မြောက်နေ့ကို [[ကြာသပတေးနေ့]]ဟု ခေါ်သည်။ မြန်မာ[[ပြက္ခဒိန်]]ကျမ်းများအရ [[ကဆုန်]]၊ [[တော်သလင်း]]၊ [[ပြာသို]]၊ [[တပို့တွဲ]]လများတွင် ကြာသပတေးနေ့များမှာ [[ရက်ရာဇာ]] ဖြစ်၍ [[တန်ခူး]]၊ [[ဝါခေါင်]]၊ [[နတ်တော်]]လများတွင် [[ပြဿဒါး]]ရက်များ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူကြသည်။ မြန်မာတို့သည် ကြာသပတေး ဂြိုဟ်ကို ပညာဂြိုဟ်အဖြစ် မှတ်ယူကြ၍ 'စာသင်ကြာသပတေး၊ စာရေးသောကြာ'ဟူ၍ ကြာသပတေးနေ့တွင် စတင်ကျောင်းအပ်လေ့ ပြုကြသည်။ ကြာသပတေး ဂြိုဟ်နတ်မင်း စီးသော ဂြိုဟ် ကောင်မှာ ကြွက်ဖြစ်၍ 'ကြာသပတေးကြွက်၊ ဆယ့်ကိုးသက်၊ နေချက် ပစ္ဆိမ'၊ ဆိုသော ဂြိုဟ်လင်္ကာအရ ကြာသပတေးဂြိုဟ် သက်မှာ ၁၉ နှစ်ပြီးလျှင်၊ ကြာသပတေး ဂြိုဟ်တည်ရာ အရပ်မှာ အနောက်အရပ်ဖြစ်သည်။ ဗေဒင် ဝေါဟာရအားဖြင့် ကြာသပတေးဂြိုဟ်ကို 'ဂုရု'ဟု ခေါ်မှတ်လေ့ ရှိသည်။ မြန်မာအက္ခရာအားဖြင့် ပ၊ ဖ၊ ဗ၊ ဘ၊ မ ဟူသော ပဝဂ်ဂြိုဟ်အက္ခရာ ၅ လုံးကို ကြာသပတေးနံဟု ခေါ်သည်။ <ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၂)</ref> == သက်ဆိုင်သော ဆောင်းပါးများ == * [[နေအဖွဲ့အစည်း]] == ကိုးကား == {{reflist | colwidth = 30em | refs = <ref name="fact">{{cite web|url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html|title = Jupiter Fact Sheet|publisher = NASA|last = Williams|first = David R.|accessdate = August 8, 2007|date = November 16, 2004|archive-date = 26 September 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110926211234/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html}}</ref> <ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007"> {{cite journal| doi = 10.1007/s10569-007-9072-y| last1 = Seidelmann| first1 = P. Kenneth| last2 = Archinal| first2 = Brent A.| last3 = A'Hearn<!-- written A'hearn here, mostly A'Hearn elsewhere -->| first3 = Michael F.| display-authors = 3| last4 = Conrad| first4 = Albert R.| last5 = Consolmagno| first5 = Guy J.| last6 = Hestroffer| first6 = Daniel| last7 = Hilton| first7 = James L.| last8 = Krasinsky| first8 = Georgij A.| last9 = Neumann| first9 = Gregory A.| last10=Oberst | first10=Jürgen | last11=Stooke | first11=Philip J. | last12=Tedesco | first12=Edward F. | last13=Tholen | first13=David J. | last14=Thomas | first14=Peter C. | last15=Williams | first15=Iwan P. | year = 2007| title = Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006| url = https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155| journal = Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy| volume = 98| issue = 3| pages = 155–180| pmid = | pmc = | bibcode = 2007CeMDA..98..155S}}</ref> <ref name=VSOP87>{{cite journal |title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1994-02-10_282_2/page/662 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=282 |issue=2 |pages=663&ndash;683 |date=February 1994 |last1=Simon |first1=J.L. |last2=Bretagnon |first2=P. |last3=Chapront |first3=J. |last4=Chapront-Touzé |first4=M. |last5=Francou |first5=G. |last6=Laskar |first6=J. |bibcode=1994A&A...282..663S}}</ref> <ref name="Atreya2003">{{cite journal |title=Composition and origin of the atmosphere of Jupiter—an update, and implications for the extrasolar giant planets |journal=Planetary and Space Science |last1=Atreya |first1=Sushil K. |last2=Mahaffy |first2=P. R. |last3=Niemann |first3=H. B. |last4=Wong |first4=M. H. |last5=Owen |first5=T. C. |volume=51 |issue=2 |pages=105–112 |date=February 2003 |doi=10.1016/S0032-0633(02)00144-7 |bibcode=2003P&SS...51..105A }}</ref> <ref name=Guillot_et_al_2004>{{cite book | chapter=The interior of Jupiter | bibcode=2004jpsm.book...35G | last1=Guillot | first1=Tristan | last2=Stevenson | first2=David J. | last3=Hubbard | first3=William B. | last4=Saumon | first4=Didier | title=Jupiter. The planet, satellites and magnetosphere | editor1-first=Fran | editor1-last=Bagenal | editor2-first=Timothy E. | editor2-last=Dowling | editor3-first=William B. | editor3-last=McKinnon | series=Cambridge planetary science | volume=1 | publication-place=Cambridge, UK | publisher=Cambridge University Press | isbn=0-521-81808-7 | date=2004 | page=45 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=aMERHqj9ivcC&pg=PA45 | access-date=March 19, 2023 | archive-date=March 26, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230326164803/https://books.google.com/books?id=aMERHqj9ivcC&pg=PA45 | url-status=live }}</ref> }} {{ဂျူပီတာ၏ ဂြိုဟ်ရံလများ}} {{Footer_SolarSystem}} [[Category:ဂျူပီတာ]] [[Category:နေအဖွဲ့အစည်း၏ ဂြိုဟ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဓာတ်ငွေ့ဂြိုဟ်ဘီလူးများ]] ry2vp2vf4njfiwo7sitrfz5s7l50kyl 0 2891 1059060 1057729 2026-10-17T19:57:22Z InternetArchiveBot 61272 Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059060 wikitext text/x-wiki {{For|ဤဆောင်းပါးသည် ဂြိုဟ်အကြောင်းဖြစ်သည်၊ ဂရိနတ်ဘုရား|ယူရေးနပ်စ်}} {{Infobox planet | name = ယူရေးနပ်စ် | symbol = [[File:Uranus symbol (bold).svg|24px|⛢]] | image = [[File:Uranus2.jpg|260px]] | caption = ၁၉၈၆ [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၂]] မှ<br>ယူရေးနစ်ပ်အား ရိုက်ကူးထားပုံ | discovery = yes | discoverer = [[{{#property:P61}}]] | discovered = ၁၃ မတ် ၁၇၈၁ | orbit_ref = <ref name="VSOP87" />{{efn | These are the mean elements from VSOP87, together with derived quantities.}} | epoch = [[J2000]] | aphelion = {{val|20.11|ul=AU}}<br>({{nowrap|{{val|fmt=commas|3008|u=Gm}}}}) | perihelion = {{val|18.33|u=AU}}<br>({{nowrap|{{val|fmt=commas|2742|u=Gm}}}}) | semimajor = {{val|19.2184|u=AU}}<br>({{nowrap|{{val|fmt=commas|2875.04|u=Gm}}}}) | eccentricity = {{val|0.046381}} | period = {{plainlist | * {{val|84.0205|u=[[:en:julian year (astronomy)|yr]]}} * {{nowrap|{{val|fmt=commas|30688.5|u=days}}}}<ref name="nasafact" /> * {{nowrap|{{val|fmt=commas|42718}}}} Uranian [[solar day]]s<ref name="CSeligman" /> }} | synodic_period = 369.66&nbsp;days<ref name="fact" /> | avg_speed = 6.80&nbsp;km/s<ref name="fact" /> | inclination = {{val|0.773|u=°}} to ecliptic<br>6.48° နေ၏ အီကွေတာသို့<br>1.02° to invariable plane<ref name="meanplane" /> | asc_node = {{val|74.006|u=°}} | arg_peri = {{val|96.998857|u=°}} | mean_anomaly = {{val|142.238600|u=°}} | satellites = [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ|၂၇]] | physical_characteristics = yes | flattening = {{val|0.0229|0.0008}}{{efn | Calculated using data from Seidelmann, 2007.<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /> }} | equatorial_radius = {{nowrap|{{val|fmt=commas|25559|4|u=km}}}}<br>4.007&nbsp;Earths<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" />{{efn|name=atmospheric pressure}} | polar_radius = {{nowrap|{{val|fmt=commas|24973|20|u=km}}}}<br>3.929&nbsp;Earths<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" />{{efn|name=atmospheric pressure}} | mean_radius = {{nowrap|{{val|fmt=commas|25362|7|u=km}}}}<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" />{{efn|name=atmospheric pressure}} | circumference = {{nowrap|{{val|fmt=commas|159354.1|u=km}}}}<ref name="nasafact" /> | surface_area = {{val|8.1156|e=9|u=km2}}<ref name="nasafact" />{{efn|name=atmospheric pressure}} <br> 15.91&nbsp;Earths | volume = {{val|6.833|e=13|u=km3}}<ref name="fact" />{{efn|name=atmospheric pressure}} <br> 63.086&nbsp;Earths | mass = {{val|8.6810|0.0013|e=25|u=kg}} <br> 14.536&nbsp;Earths<ref name="Jacobson Campbell et al. 1992" /> <br> [[standard gravitational parameter|GM]]={{nowrap|{{val|fmt=commas|5793939|13|u=km³/s²}}}} | density = {{val|1.27|u=g/cm3}}<ref name="fact" />{{efn|name=atmospheric pressure}} | surface_grav = {{val|8.69|ul=m/s2}}<ref name="fact" />{{efn|name=atmospheric pressure}}<br>0.886&nbsp;[[g-force|g]] | escape_velocity = 21.3&nbsp;km/s<ref name="fact" />{{efn|name=atmospheric pressure}} | sidereal_day = {{val|0.71833|u=day}}<br> {{nowrap|17 [[နာရီ|h]] 14 min 24 [[စက္ကန့်|s]]}}<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /> | rot_velocity = 2.59&nbsp;km/s <br> 9,320&nbsp;km/h | axial_tilt = 97.77° (to orbit)<ref name="fact"/> | right_asc_north_pole = {{RA|17|9|15}}<br>257.311°<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /> | declination = −15.175°<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /> | albedo = 0.300 ([[:en:Bond albedo|Bond]])<br>0.51 ([[:en:Geometric albedo|geom.]])<ref name="fact" /> | magnitude = 5.9<ref name="ephemeris" /> to 5.32<ref name="fact" /> | angular_size = 3.3″ to 4.1″<ref name="fact" /> | temperatures = yes | temp_name1 = 1&nbsp;[[:en:bar (unit)|bar]] level<ref name="Podolak Weizman et al. 1995" /> | min_temp_1 = | mean_temp_1 = {{Convert|76|K|C}} | max_temp_1 = | temp_name2 = 0.1&nbsp;bar<br>([[ထရိုပိုပေါ့စ်|tropopause]])<ref name="Lunine 1993" /> | min_temp_2 = 47&nbsp;K | mean_temp_2 = 53&nbsp;K | max_temp_2 = 57&nbsp;K | pronounced = {{IPAc-en|audio=uranus.ogg|ˈ|jʊər|ə|n|ə|s}} or {{IPAc-en|audio=en-us-Uranus.ogg|j|ʊ|ˈ|r|eɪ|n|ə|s}}<ref name="OED" /><ref name="BBCOUP" /> | adjectives = Uranian | atmosphere = yes | atmosphere_ref = <ref name="Lunine 1993" /><ref name="Lindal Lyons et al. 1987" /><ref name="Conrath Gautier et al. 1987" />{{efn | Calculation of He, H₂ and CH₄ molar fractions is based on a 2.3% mixing ratio of methane to hydrogen and the 15/85 He/H₂ proportions measured at the tropopause. }} | scale_height = 27.7&nbsp;km<ref name="fact" /> | atmosphere_composition = ''(Below 1.3 bar)''<br> '''Gases''': * 83&nbsp;±&nbsp;3% [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]] (H₂) * 15&nbsp;±&nbsp;3% [[ဟီလီယမ်]] (He) * 2.3% [[မီသိန်း]] (CH₄) * 0.009%&nbsp;(0.007–0.015%) [[hydrogen deuteride|ဟိုက်ဒရိုဂျင် ဂျူတာရိုဒ်]] (HD) '''ရေခဲ''': * [[အမိုးနီးယား]] * [[ရေ]] * [[ammonium hydrosulfide|အမိုးနီးယမ် ဟိုက်ဒရိုဆာလဖိတ်]] * [[methane hydrate|မီသိန်း ဟိုက်ဒရိုဒ်]] }} '''ယူရေးနပ်စ်'''({{lang-en|Uranus}})သည် [[နေ]]မှ စတင်ရေတွက်ပါက သတ္တမြောက် ဂြိုဟ်ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် စိမ်းပြာရောင်ရှိသော [[ရေခဲဂြိုဟ်ဘီလူး]]တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဂြိုဟ်၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်း အများစုကို နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များက ''ရေခဲ'' သို့မဟုတ် ''အငွေ့ပျံလွယ်သော ပစ္စည်းများ'' ဟု ခေါ်ဆိုကြသည့် အလွန်အမင်း ဆုံမှတ်လွန်အရည်အဆင့် (Supercritical fluid) ရှိ ရေ၊ [[အမိုးနီးယား]]နှင့် [[မီသိန်း]]တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဂြိုဟ်၏ လေထုတွင် ရှုပ်ထွေးသော အလွှာလိုက် တိမ်စနစ် တည်ဆောက်ပုံ ပါရှိပြီး [[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်းရှိ ဂြိုဟ်အားလုံးတွင် အနိမ့်ဆုံး [[အပူချိန်]] (၄၉ ကယ်လ်ဗင် / −၂၂၄ ဒီဂရီ ဆဲလ်စီးရပ်စ် / −၃၇၁ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) ကို ပိုင်ဆိုင်ထားသည်။ ၎င်းတွင် ထင်ရှားသော ၈၂.၂၃ ဒီဂရီ ဝင်ရိုးစွန်း တိမ်းစောင်းမှု ရှိပြီး ၁၇ နာရီနှင့် ၁၄ မိနစ် ကြာမြင့်သော ပြောင်းပြန် လည်ပတ်မှုကာလ ရှိသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ နေကို တစ်ပတ်ပတ်ရန် ကမ္ဘာ့နှစ် ၈၄ နှစ် ကြာမြင့်သည့် ပတ်လမ်းကာလအတွင်း ၎င်း၏ ဝင်ရိုးစွန်းများသည် ဆက်တိုက် နေရောင်ခြည် အလင်းရောင် ၄၂ နှစ် ရရှိပြီးနောက် ဆက်တိုက် အမှောင်ထုစိုးမိုးသော ၄၂ နှစ်ကို ဆက်လက် ကြုံတွေ့ရသည်။ ယူရေးနပ်စ်သည် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ ဂြိုဟ်များတွင် တတိယမြောက် အကြီးဆုံး အချင်းနှင့် စတုတ္ထမြောက် အကြီးဆုံး ထုထည်ကို ပိုင်ဆိုင်ထားသည်။ လက်ရှိ စံနမူနာများအရ ၎င်း၏ အငွေ့ပျံလွယ်သော ဒြပ်ဝတ္ထု ဝန်းရံအလွှာ၏ အတွင်းဘက်တွင် ကျောက်သားဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဗဟိုဝတ်ဆံ တစ်ခု ရှိပြီး၊ ၎င်းကို ထူထဲသော [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]နှင့် [[ဟီလီယံ]] လေထုက ဝန်းရံထားသည်။ အထက်ပိုင်း လေထုအတွင်း၌ ရေဖြင့် ဓာတ်ပြုကွဲထွက်ခြင်း ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ယူဆရသော [[ဟိုက်ဒရိုကာဘွန်]] အနည်းငယ်နှင့် [[ကြယ်တံခွန်]]များမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆရသော [[ကာဗွန်မိုနောက်ဆိုက်]]နှင့် [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်]]တို့ကို ထောက်လှမ်းတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ယူရေးနပ်စ်၏ လေထုအတွင်း၌ တစ်နာရီလျှင် ၉၀၀ ကီလိုမီတာ ရှိသော အမြင့်ဆုံး လေတိုက်နှုန်း၊ ဝင်ရိုးစွန်းခြမ်းရှိ အပြောင်းအလဲများနှင့် မမှန်ကန်သော တိမ်ဖြစ်ပေါ်မှုများကဲ့သို့သော ရှင်းပြ၍မရသေးသော ရာသီဥတု ဖြစ်စဉ်များစွာ ရှိနေသည်။ ထို့အပြင် ယင်းဂြိုဟ်သည် အခြားသော ဧရာမဂြိုဟ်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အတွင်းပိုင်း အပူချိန် အလွန်နည်းပါးပြီး၊ ဤကဲ့သို့ဖြစ်ရခြင်း အကြောင်းရင်းမှာ ယခုထိတိုင် ရှင်းလင်းစွာ မသိရသေးပေ။ အခြားသော ဧရာမဂြိုဟ်များကဲ့သို့ပင် ယူရေးနပ်စ်တွင် ကွင်းစနစ်၊ [[သံလိုက်စက်ကွင်း]]နယ်ပယ်နှင့် [[သဘာဝ ဂြိုဟ်ရံလ]]များစွာ ရှိသည်။ အလွန်အမင်း မှောင်မည်းနေသော ကွင်းစနစ်သည် ဝင်ရောက်လာသော အလင်းရောင်၏ ၂ ရာခိုင်နှုန်းခန့်ကိုသာ ပြန်လည် ရောင်ပြန်ဟပ်သည်။ ယူရေးနပ်စ်၏ [[သဘာဝ ဂြိုဟ်ရံလ]] ၂၉ စင်းတွင် လူသိများသော ပုံမှန်အရံလ ၁၉ စင်း ပါဝင်ပြီး ယင်းတို့အနက် ၁၄ စင်းမှာ အတွင်းဘက်ကျသော ဂြိုဟ်ရံလငယ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ပိုမိုဝေးကွာသော နေရာများတွင် ဂြိုဟ်၏ အကြီးဆုံး မဟာဂြိုဟ်ရံလ ငါးစင်းဖြစ်သည့် [[မီရန်ဒါ (ဂြိုဟ်ရံလ)|မီရန်ဒါ]] (Miranda)၊ [[အဲရီယယ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|အေရီယယ်]] (Ariel)၊ [[အဲရီယယ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|အမ်ဘရီယယ်]] (Umbriel)၊ [[တိုက်တေနီးယား (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တေးနီးယား]] (Titania) နှင့် [[အိုဘရွန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|အော်ဘီယွန်]] (Oberon) တို့ တည်ရှိကြသည်။ ဂြိုဟ်မှ ပိုမိုဝေးကွာသော အကွာအဝေးတွင် ပတ်နေကြသည်မှာ လူသိများသော ပုံမှန်မဟုတ်သည့် အရံလ ၁၀ စင်း ဖြစ်သည်။ ဂြိုဟ်၏ သံလိုက်စက်ကွင်းနယ်ပယ်သည် အလွန်အမင်း အချိုးမညီဘဲ ဓာတ်ပြုနေသော အမှုန်အမွှားများစွာ ပါရှိကာ ယင်းတို့သည် ကွင်းများနှင့် ဂြိုဟ်ရံလများ မှောင်မည်းလာရခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ ယူရေးနပ်စ်ကို သာမန်မျက်စိဖြင့် မြင်တွေ့နိုင်သော်လည်း အလွန် မှိန်ဖျော့ပြီး နောက်ခံ ကြယ်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အလွန် နှေးကွေးစွာ ရွေ့လျားသဖြင့် ၁၇၈၁ ခုနှစ်တွင် [[ဝီလျံ ဟာရှယ်]]က ပထမဆုံး စောင့်ကြည့် တွေ့ရှိခဲ့ချိန်အထိ ဂြိုဟ်တစ်စင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း မခံခဲ့ရပေ။ ၎င်းကို တွေ့ရှိပြီး ဆယ်စုနှစ် ခုနစ်ခုခန့် အကြာတွင် ဂရိ ရှေးဦးနတ်ဘုရားများထဲမှ တစ်ပါးဖြစ်သော ဂရိနတ်ဘုရား [[ယူရေးနပ်စ်]]ကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးရန် သဘောတူညီချက် ရရှိခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်အထိ ဤဂြိုဟ်သို့ ၁၉၈၆ ခုနှစ်တွင် [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၂]] အာကာသယာဉ် ဖြတ်ပျံသန်းခဲ့စဉ်က တစ်ကြိမ်သာ သွားရောက် လည်ပတ်ခဲ့ဖူးသည်။ ယခုခေတ်တွင် မှန်ပြောင်းများဖြင့် သေချာစွာ လေ့လာနိုင်ပြီ ဖြစ်သော်လည်း၊ ၂၀၂၃-၂၀၃၂ ဆန်းစစ်ချက်တွင် အဆိုပြုထားသော ယူရေးနပ်စ် ပတ်လမ်းနှင့် စူးစမ်းရှာဖွေရေး မစ်ရှင်ကို ထိပ်တန်း ဦးစားပေးအဖြစ် သတ်မှတ်ရန် နက္ခတ္တဗေဒ ဆန်းစစ်ချက်က ဆုံးဖြတ်ခဲ့ခြင်းနှင့် တရုတ်အမျိုးသား အာကာသ စီမံခန့်ခွဲရေးအဖွဲ့က Tianwen-4 အရန်စူးစမ်းရေးယာဉ်ဖြင့် ဖြတ်ပျံသန်းရန် အဆိုပြုထားသဖြင့် ထိုဂြိုဟ်သို့ ထပ်မံသွားရောက် လည်ပတ်လိုသည့် ဆန္ဒများစွာ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ရှေးကျသည့် ဂြိုဟ်ကြီးများကဲ့သို့ပင် ယူရေးနပ်စ်ကို သာမန်မျက်စိဖြင့် မြင်တွေ့နိုင်သော်လည်း ၎င်း၏ မှိန်ဖျော့မှုနှင့် နှေးကွေးသော ပတ်လမ်းကြောင့် ရှေးခေတ် နက္ခတ္တပညာရှင်များက ဂြိုဟ်တစ်စင်းအဖြစ် အသိအမှတ် မပြုခဲ့ကြပေ။<ref>{{cite web |title=MIRA's Field Trips to the Stars Internet Education Program |url=https://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210501025331/http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm |archive-date=1 May 2021 |access-date=5 May 2021 |work=Monterey Institute for Research in Astronomy}}</ref> [[ဝီလျံ ဟာရှယ်]] သည် ၁၇၈၁ ခုနှစ် မတ်လ ၁၃ ရက်နေ့တွင် ယူရေးနပ်စ်ကို ပထမဆုံး အကြိမ် စောင့်ကြည့် တွေ့ရှိခဲ့ပြီး ယင်းသည် ဂြိုဟ်တစ်စင်းအဖြစ် ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ၎င်းမှာ သမိုင်းတွင် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]၏ လူသိများသော နယ်နိမိတ်များကို ကျယ်ပြန့်လာစေခဲ့ပြီး [[အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်း]]၏ အကူအညီဖြင့် အတန်းအစား သတ်မှတ်နိုင်ခဲ့သည့် ပထမဆုံးဂြိုဟ်လည်း ဖြစ်လာစေခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ယူရေးနပ်စ်၏ အကွာအဝေးမှာ [[စနေဂြိုဟ်]]ထက် နေမှ နှစ်ဆခန့် ပိုဝေးသောကြောင့် ယူရေးနပ်စ် ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုသည် လူသိများသော နေအဖွဲ့အစည်း၏ အရွယ်အစားကို အမှန်တကယ်ပင် နှစ်ဆ တိုးပွားစေခဲ့သည်။ ===ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်း=== [[File:William Herschel01.jpg|thumb|left|upright|ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်အား ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သူ ဝီလျံဟာရှယ်]] ဂြိုဟ်တစ်စင်းအဖြစ် အသိအမှတ်မပြုမီက ယူရေးနပ်စ်ကို အကြိမ်များစွာ စောင့်ကြည့်တွေ့ရှိခဲ့ဖူးသော်လည်း [[ကြယ်]]တစ်စင်းအဖြစ်သာ ယေဘုယျအားဖြင့် မှားယွင်း သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းကို ဘီစီ ၁၂၈ ခုနှစ်တွင် ကြယ်များ၏ တည်နေရာများကို တိုင်းတာခဲ့သော [[ဟစ်ပါးခပ်စ်]] (Hipparchus) က လေ့လာစောင့်ကြည့်ခဲ့ပုံရပြီး ၎င်း၏ ကြယ်စာရင်းကို နောက်ပိုင်းတွင် [[တော်လမီ]]၏ အယ်လ်မာဂျက် (Almagest) တွင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ အဆိုပါ ကြယ်စာရင်းတွင် [[ဗာဂိုး (ကြယ်စုတန်း)|ဗာဂိုး ကြယ်စုတန်း]] (Virgo) အတွင်း လေးထောင့်ပုံစံ ဖြစ်ပေါ်စေသည့် ကြယ်လေးစင်း၏ တည်နေရာများကို ဖော်ပြထားသည်။ ထိုကြယ်လေးစင်းအနက် တစ်စင်းမှာ မရှိတော့သော်လည်း ဘီစီ ၁၂၈ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် ယူရေးနပ်စ်သည် ထိုနေရာ၌ တည်ရှိနေခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal |last=Bourtembourg |first=René |date=November 2013 |title=Was Uranus Observed by Hipparchus? |journal=Journal for the History of Astronomy |language=en |volume=44 |issue=4 |pages=377–387 |bibcode=2013JHA....44..377B |doi=10.1177/002182861304400401 |issn=0021-8286 |s2cid=122482074}}</ref> အစောဆုံး သေချာတိကျသော မြင်တွေ့မှုမှာ ၁၆၉၀ ခုနှစ်တွင်ဖြစ်ပြီး ဂျွန် ဖလက်စတီဒ် (John Flamsteed) ဆိုသူက ၎င်းကို အနည်းဆုံး ခြောက်ကြိမ်တိုင်တိုင် စောင့်ကြည့်ခဲ့ကာ 34 Tauri ဟု ကြယ်စာရင်းသွင်းခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ် ဘရက်ဒ်လေ (James Bradley) က ၁၇၄၈၊ ၁၇၅၀ နှင့် ၁၇၅၃ ခုနှစ်တို့တွင် သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် လေ့လာစောင့်ကြည့်ခဲ့သည်။ တိုဘီးယပ်စ် မေယာ (Tobias Mayer) က ၁၇၅၆ ခုနှစ်တွင် တစ်ကြိမ် စောင့်ကြည့်ခဲ့သည်။ ပြင်သစ် နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် ပီယာ ရှားလ် လီ မွန်နီယာ (Pierre Charles Le Monnier) သည် ၁၇၅၀ နှင့် ၁၇၆၉ ခုနှစ်ကြားတွင် လေးညဆက်တိုက် အပါအဝင် ယူရေးနပ်စ်ကို အနည်းဆုံး ၁၂ ကြိမ်တိုင်တိုင် စောင့်ကြည့်ခဲ့သည်။ ဝီလျံ ဟာရှယ်သည် ၁၇၈၁ ခုနှစ် မတ်လ ၁၃ ရက်နေ့တွင် [[အင်္ဂလန်နိုင်ငံ]]ရှိ သူ၏ အိမ်ခြံဝင်း (ယခုအခါ ဟာရှယ် နက္ခတ္တဗေဒ ပြတိုက်)<ref>{{cite web |title=Bath Preservation Trust |url=http://www.bath-preservation-trust.org.uk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929004747/http://www.bath-preservation-trust.org.uk/ |archive-date=29 September 2018 |access-date=29 September 2007}}</ref> မှနေ၍ ယူရေးနပ်စ်ကို စောင့်ကြည့်တွေ့ရှိခဲ့ပြီး၊ (၁၇၈၁ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၆ ရက်နေ့တွင်) ၎င်းကို [[ကြယ်တံခွန်]]တစ်ခု အဖြစ် ကနဦး သတင်းပို့ခဲ့သည်။<ref name="Ref-1">{{cite journal |last1=Herschel |first1=Mr. |author1-link=William Herschel |date=1781 |title=Account of a Comet |url=https://www.jstor.org/stable/106542 |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |volume=71 |issue=71 |pages=492–501 |bibcode=1781RSPT...71..492H |doi=10.1098/rstl.1781.0056 |issn=0261-0523 |jstor=106542 |s2cid=186208953 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260114030451/https://www.jstor.org/stable/106542 |archive-date=14 January 2026 |access-date=30 January 2026 |url-status=live}}</ref> ဟာရှယ်သည် သူတွေ့ရှိခဲ့သော အရာဝတ္ထုအသစ်ကို ကြယ်တံခွန်တစ်ခုအဖြစ် ဆက်လက်ဖော်ပြခဲ့သော်လည်း<ref>Royal Astronomical Society MSS W.2/1.2, 23; quoted in [[#Miner|Miner]] p. 8.</ref> အခြားသော နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များကမူ တခြားနည်းဖြင့် သံသယဝင်လာကြပြီ ဖြစ်သည်။ ရုရှားနိုင်ငံတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသော ဖင်လန်-ဆွီဒင် နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် အန်ဒါစ် ဂျိုဟန် လက်ဇယ် (Anders Johan Lexell) သည် ထိုအရာဝတ္ထုအသစ်၏ ပတ်လမ်းကို ပထမဆုံး တွက်ချက်နိုင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ စက်ဝိုင်းပုံသဏ္ဌာန်နှင့် နီးစပ်သော ပတ်လမ်းက ယင်းသည် ကြယ်တံခွန်တစ်ခုထက် [[ဂြိုဟ်]]တစ်စင်း ဖြစ်ကြောင်း ညွှန်းပြနေသည်။ ဘာလင်မြို့မှ နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် ယိုဟန် အီလာ့တ် ဘိုဒီ (Johann Elert Bode) က ဟာရှယ်၏ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုကို ''စနေဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းကို ကျော်လွန်၍ လှည့်ပတ်နေပြီး ယခုအချိန်အထိ မသိရှိရသေးသော ဂြိုဟ်ကဲ့သို့သော ပစ္စည်းအဖြစ် ယူဆနိုင်သည့် ရွှေ့လျားနေသော ကြယ်တစ်စင်း'' ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ ဘိုဒီက ၎င်း၏ စက်ဝိုင်းပုံစံနီးပါးရှိသော ပတ်လမ်းသည် ကြယ်တံခွန်တစ်ခုထက် ဂြိုဟ်တစ်စင်း၏ ပတ်လမ်းနှင့် ပိုမိုဆင်တူကြောင်း ကောက်ချက်ချခဲ့သည်။ ဥရောပတိုက်ရှိ အဓိက နက္ခတ်မျှော်စင်ကြီးများမှ ထိုကြယ်တံခွန်ဟု ထင်ရသောအရာကို ဂရုတစိုက်နှင့်ကြည့်ကြရာတွင် ကြယ်တံခွန်တစ်ခုက ပြုမူထိုက်သည်တို့ကို မပြုမူဘဲနေသည်ကို တွေ့ခဲ့ကြလေသည်။ ထိုနောက် နေ့စဉ်ရက်ဆက် ဇွဲဖြင့် ကြည့်ရှုသောအခါတွင် ထိုကြယ်တံခွန်ဟု ထင်ရသော အရာသည် လမ်းတစ်ခုတွင် သွားလျက်ရှိသည်ကို တွေ့ခဲ့ကြလေသည်။ ထိုကြောင့် ဟာရှယ်အား ထိုဂြိုဟ်ကို စတင်၍ တွေ့ရှိသူဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြလေသည်။ ထိုအခါ ဟာရှယ်က ပထမတွင် သူ့အား စောင့်ရှောက်ထားသည့် အင်္ဂလန်ပြည့်ရှင် ဘုရင်ကို အမွှမ်းတင်လိုသဖြင့် သူတွေ့ရှိခဲ့သည့် ထိုဂြိုဟ်ကို ဂျော်ဂျီ ယန်ဆိဒပ်ဟု အမည်ပေးလိုက်လေသည်။ ထိုအမည်ကို နက္ခတ္တဗေဒ ပညာရှင်များက သဘောမကျကြချေ။ ထိုကြောင့် နာမည်အမျိုးမျိုးကို ပေးခဲ့ကြရာ နောက်ဆုံးတွင် ဂျာမန်လူမျိုး နက္ခတ္တဗေဒ ပညာရှင်တစ်ဦးက ယူရေးနပ်စ်ဟူသော အမည်ကို အကြံပေး လိုက်လေသည်။ မကြာမီမှာပင် အရာဝတ္ထုကို ဂြိုဟ်အသစ်တစ်စင်းအဖြစ် လက်ခံခဲ့ကြသည်။ ၁၇၈၃ ခုနှစ်အရောက်တွင် ဟာရှယ်က တော်ဝင်အသင်း (Royal Society) ဥက္ကဋ္ဌ ဂျိုးဇက် ဘန့်ခ်စ် (Joseph Banks) ထံသို့ ဤသို့ အသိအမှတ်ပြု ပြောကြားခဲ့သည် - ''ဥရောပရှိ အထင်ရှားဆုံး နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များ၏ စောင့်ကြည့်လေ့လာချက်များအရ ၁၇၈၁ ခုနှစ် မတ်လတွင် ကျွန်ုပ် ဂုဏ်ယူဝံ့ကြွားစွာ ထောက်ပြခဲ့သော ကြယ်အသစ်သည် ကျွန်ုပ်တို့၏ နေအဖွဲ့အစည်းရှိ မူလဂြိုဟ်တစ်စင်း ဖြစ်ကြောင်း ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။'' သူ၏ အောင်မြင်မှုကို ဂုဏ်ပြုသည့်အနေဖြင့် တတိယမြောက် ဘုရင် ဂျော့ချ် (King George III) က နန်းရင်းမိသားစုအနေဖြင့် သူ၏ အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းများဖြင့် ကြည့်ရှုနိုင်ရန် ဝင်းဆာ (Windsor) သို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ရန် ဟာရှယ်အား တစ်နှစ်လျှင် ပေါင် ၂၀၀ (၂၀၂၅ ခုနှစ် တန်ဖိုးအရ ပေါင် ၂၆,၀၀၀ နှင့် ညီမျှသော) နှစ်စဉ်စရိတ်ငွေကို ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ ===အမည်ပေးခြင်း=== [[File:Uranus, Earth size comparison 2.jpg|thumb|ယူရေးနပ်ဂြိုဟ်နှင့် ကမ္ဘာဂြိုဟ်အား နှိုင်းယှဉ်ပြထားပုံ]] ရှေးပညာရှင်များကမူ အထူးသဖြင့် ဂရိလူမျိုးတို့က ယူရေးနပ်စ်မှာ ရှေးအကျဆုံးနတ်ဖြစ်သည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ထိုအမည်အရ ကောင်းကင်ပြင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရနေလေသည်။ ဂရိလူမျိုးတို့၏ ယုံကြည်ချက်အရ ထိုနတ်ကြီးက ကမ္ဘာမြေကြီးသို့ အပူ၊ အလင်းနှင့် မိုးများကို ပေးခဲ့သည်။ ယူရေးနပ်စ်သည် ဂျီယာအမည်ရှိသော ကမ္ဘာမြေကြီး နတ်သမီး၏ လင်ယောက်ျား ဖြစ်သည်။ သူသည် ဆိုင်းကလုပ်၊ တိုင်တန်နှင့် [[အဲရီးဇ်]] ဆိုသည့် လက်ပေါင်းတစ်ရာစီရှိသော ဘီလူးတို့၏ ဖခင်ဖြစ်သည်။ နောက်ဆုံးတွင် သူ၏ သားအငယ်ဆုံး ဆက်တန် (စနေဂြိုဟ်) က သူ၏ နန်းကို သိမ်းပိုက်ကာ သူ့အား သတ်ပစ်လိုက်သည်။ ဖျူရီးခေါ် ဒေါသတရားသည် ယူရေးနပ်စ်၏ သွေးမှ ဖြစ်ပေါ် လာခဲ့သည်။ ==ပတ်လမ်းနှင့် လည်ပတ်လှည့်ပတ်မှု== ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်သည် နေကို တစ်ပတ်ပတ်ရန် ၈၄ နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ကြာမြင့်သည်။ ၁၇၈၁ ခုနှစ်တွင် စတင်တွေ့ရှိခဲ့ချိန်မှစ၍<ref>{{Cite news |last=McKie |first=Robin |date=16 July 2022 |title=Journey to the mystery planet: why Uranus is the new target for space exploration |url=https://www.theguardian.com/science/2022/jul/16/uranus-mission-space-exploration-nasa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106022932/https://www.theguardian.com/science/2022/jul/16/uranus-mission-space-exploration-nasa |archive-date=6 January 2024 |access-date=28 April 2024 |work=The Observer |language=en-GB |issn=0029-7712}}</ref> နောက်ခံကြယ်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် ဇီတာ တောရီ (Zeta Tauri) ဒွိကြယ်၏ အရှေ့မြောက်ဘက်ရှိ ၎င်းအား ပထမဆုံး တွေ့ရှိခဲ့သည့် အမှတ်နေရာသို့ အဆိုပါဂြိုဟ်သည် ၁၈၆၅ ခုနှစ် မတ်လနှင့် ၁၉၄၉ ခုနှစ် မတ်လတို့တွင် နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ပြန်လည်ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ၂၀၃၃ ခုနှစ် ဧပြီလတွင်လည်း အဆိုပါနေရာသို့ ထပ်မံရောက်ရှိလာမည် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Fahad |first=Engr |date=26 December 2022 |title=Uranus Size and Uranus Distance from the Sun |url=https://www.electroniclinic.com/uranus-size-and-uranus-distance-from-the-sun/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301094631/https://www.electroniclinic.com/uranus-size-and-uranus-distance-from-the-sun/ |archive-date=1 March 2023 |access-date=28 April 2024 |website=Electronic Clinic |language=en-US}}</ref> ပတ်လမ်းကာလသည် ၈၄ နှစ်နှင့် အလွန်နီးစပ်သောကြောင့် ကြယ်များအကြား ၎င်း၏ ထင်ရှားသော တည်နေရာသည် လွန်ခဲ့သော ၈၄ နှစ်အတိအကျက ရှိခဲ့သည့်နေရာနှင့် အလွန်ပင် တူညီနေသည်။ ယူရေးနပ်စ်၏ ပြောင်းပြန်ရွေ့လျားမှု (retrograde motion) က ၎င်းကို ယခင်နှစ်က ရှိခဲ့သည့် အရှေ့ဘက်အကျဆုံး တည်နေရာခန့်သို့ နှစ်စဉ် ပြန်လည်ရောက်ရှိစေသည်။ နေမှ ၎င်း၏ ပျမ်းမျှအကွာအဝေးမှာ အကြမ်းဖျင်းအားဖြင့် {{convert|20|AU|e9km+e9mi|sigfig=1|abbr=unit|lk=on}} ဖြစ်သည်။ နေနှင့် အနီးဆုံး အကွာအဝေးနှင့် အဝေးဆုံး အကွာအဝေးတို့အကြား ကွာခြားချက်မှာ ၁.၈ AU ရှိပြီး၊ ဤပမာဏသည် ဂြိုဟ်သိမ် [[ပလူတို]]ခန့် မများပြားသော်လည်း အခြားမည်သည့်ဂြိုဟ်ထက်မဆို ပိုမိုများပြားသည်။<ref name="AA">Jean Meeus, ''Astronomical Algorithms'' (Richmond, VA: Willmann-Bell, 1998) p 271. From the 1841 aphelion to the 2092 one, perihelia are always 18.28 and aphelia always 20.10 astronomical units</ref> နေရောင်ခြည်၏ အားပြင်းမှုသည် အကွာအဝေး၏ နှစ်ထပ်ကိန်းနှင့် ပြောင်းပြန်အချိုးကျ ကွာခြားသည်ဖြစ်ရာ ယူရေးနပ်စ်ပေါ်တွင် (ကမ္ဘာနှင့်နှိုင်းယှဉ်ပါက နေမှ အကွာအဝေး အဆ ၂၀ ခန့်ဝေးသောနေရာတွင်) နေရောင်ခြည်၏ အားပြင်းမှုမှာ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အလင်းရောင် အားပြင်းမှု၏ ၄၀၀ ပုံ ၁ ပုံခန့်သာ ရှိသည်။<ref>{{cite web |date=1986 |title=Next Stop: Uranus |url=https://astrosociety.org/file_download/inline/be6d544d-9619-4a20-9614-9f3d097fc32d |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504003407/https://astrosociety.org/file_download/inline/be6d544d-9619-4a20-9614-9f3d097fc32d |archive-date=4 May 2021 |access-date=4 May 2021 |work=The Universe in the Classroom |publisher=Astronomical Society of the Pacific}}</ref> ယူရေးနပ်စ်၏ ပတ်လမ်းဆိုင်ရာ ဒြပ်စင်များကို ၁၇၈၃ ခုနှစ်တွင် ပီယာ-ဆီမွန် လပ်ပလက်စ် (Pierre-Simon Laplace) က ပထမဆုံး တွက်ချက်ခဲ့သည်။ အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ကြိုတင်ခန့်မှန်းထားသော ပတ်လမ်းများနှင့် လက်တွေ့စောင့်ကြည့်တွေ့ရှိရသော ပတ်လမ်းများအကြား ကွာဟချက်များ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး ၁၈၄၁ ခုနှစ်တွင် ဂျွန် ကောက်ချ် အဒမ်စ် (John Couch Adams) က အဆိုပါ ကွာဟချက်များမှာ မမြင်ရသေးသော ဂြိုဟ်တစ်စင်း၏ ဆွဲငင်အား သက်ရောက်မှုကြောင့် ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ပထမဆုံး အဆိုပြုခဲ့သည်။ ၁၈၄၅ ခုနှစ်တွင် အာဘန်း လီ ဗာရီယာ (Urbain Le Verrier) သည် ယူရေးနပ်စ်၏ ပတ်လမ်းနှင့် ပတ်သက်၍ ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင် သီးခြားသုတေသနကို စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၈၄၆ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ယိုဟန် ဂေါ့တ်ဖްရစ် ဂါလီ (Johann Gottfried Galle) သည် လီ ဗာရီယာ ခန့်မှန်းခဲ့သည့် တည်နေရာနီးပါးတွင် နောက်ပိုင်း၌ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]ဟု အမည်ပေးမည့် ဂြိုဟ်သစ်တစ်စင်းကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web |last1=O'Connor |first1=J J. |last2=Robertson |first2=E. F. |name-list-style=amp |date=September 1996 |title=Mathematical discovery of planets |url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Neptune_and_Pluto.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820080638/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Neptune_and_Pluto.html |archive-date=20 August 2011 |access-date=13 June 2007 |website=MacTutor}}</ref> ယူရေးနပ်စ်၏ အတွင်းပိုင်း လည်ပတ်နှုန်းမှာ ၁၇ နာရီ ၁၄ မိနစ်နှင့် ၅၂ စက္ကန့် ဖြစ်ပြီး<ref name="Lamy2025">{{cite journal |last1=Lamy |first1=L. |last2=Prangé |first2=R. |last3=Berthier |first3=J. |last4=Tao |first4=C. |last5=Kim |first5=T. |last6=Roth |first6=L. |last7=Barthélémy |first7=M. |last8=Chaufray |first8=J.-Y. |last9=Rymer |first9=A. |last10=Dunn |first10=W. R. |last11=Wibisono |first11=A. D. |last12=Melin |first12=H. |date=7 April 2025 |title=A new rotation period and longitude system for Uranus |url=https://www.nature.com/articles/s41550-025-02492-z |journal=Nature Astronomy |language=en |volume=9 |issue=5 |pages=658–665 |bibcode=2025NatAs...9..658L |doi=10.1038/s41550-025-02492-z |issn=2397-3366 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250408112907/https://www.nature.com/articles/s41550-025-02492-z |archive-date=8 April 2025 |access-date=8 April 2025 |url-status=live}}</ref> ယင်းကို ယူရေးနပ်စ်၏ ဝင်ရိုးစွန်းအလင်းတန်းများ (aurorae) ၏ လည်ပတ်လှည့်ပတ်မှုကို ခြေရာခံခြင်းဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |date=9 April 2025 |title=Hubble Helps Determine Uranus' Rotation Rate with Unprecedented Precision |url=https://science.nasa.gov/missions/hubble/hubble-helps-determine-uranus-rotation-rate-with-unprecedented-precision/?linkId=794640986 |access-date=9 April 2025 |publisher=NASA Hubble Space Telescope imaging team |archive-url=https://web.archive.org/web/20250702073541/https://science.nasa.gov/missions/hubble/hubble-helps-determine-uranus-rotation-rate-with-unprecedented-precision/?linkId=794640986 |archive-date=2 July 2025 |url-status=live}}</ref> ဧရာမဂြိုဟ်အားလုံးကဲ့သို့ပင် ၎င်း၏ အထက်ပိုင်းလေထုသည် လည်ပတ်သည့်ဘက်သို့ ပြင်းထန်သော လေတိုက်ခတ်မှုများကို ခံစားရသည်။ တောင်ဘက် လတ္တီကျု ဒီဂရီ ၆၀ ခန့်ကဲ့သို့သော အချို့သော လတ္တီကျုများတွင် မြင်သာထင်သာရှိသော လေထု၏ အစိတ်အပိုင်းများသည် ပိုမိုမြန်ဆန်စွာ ရွေ့လျားကြပြီး ၁၄ နာရီအတွင်းပင် တစ်ပတ်ပြည့် လည်ပတ်မှု ပြီးမြောက်သည်။<ref>{{Cite web |last1=Gierasch |first1=Peter J. |last2=Nicholson |first2=Philip D. |name-list-style=amp |date=2004 |title=Uranus |url=http://www.warrentboe.org/_files/TeacherPages/792/Uranus_Article.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112123/http://www.warrentboe.org/_files/TeacherPages/792/Uranus_Article.pdf |archive-date=2 April 2015 |access-date=8 March 2015 |website=World Book}}</ref> ===ဝင်ရိုး တိမ်းစောင်းမှု=== [[File:Uranus orientation 1985-2030.gif|thumb|၁၉၈၆ ခုနှစ် တောင်ပိုင်း နွေယာဉ်စွန်းချိန်မှစတင်၍ ၂၀၀၇ ခုနှစ် နေ့နှင့်ည တူညီသည့် အချိန်ကာလ (equinox) နှင့် ၂၀၂၈ ခုနှစ် မြောက်ပိုင်း နွေယာဉ်စွန်းချိန် (solstice) အထိ ၁၉၈၆ ခုနှစ်မှ ၂၀၃၀ ပြည့်နှစ်အတွင်း ကမ္ဘာမှ မြင်တွေ့ရသည့် ယူရေးနပ်စ်၏ တုပဖန်တီးထားသော မြင်ကွင်း။]] ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်၏ လည်ပတ်မှုဝင်ရိုးသည် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]၏ မျက်နှာပြင်နှင့် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် အပြိုင်နီးပါး ဖြစ်နေပြီး မည်သည့်ဝင်ရိုးစွန်းကို မြောက်ဘက်ဟု သတ်မှတ်သည်အပေါ်မူတည်၍ ဝင်ရိုးစွန်း တိမ်းစောင်းမှုကို ၈၂.၂၃ ဒီဂရီ သို့မဟုတ် ၉၇.၇၇ ဒီဂရီ ဟူ၍ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ပထမနည်းလမ်းမှာ နေအဖွဲ့အစည်း၏ ပြောင်းလဲခြင်းမရှိသော မျက်နှာပြင်၏ ကမ္ဘာ့မြောက်ဘက်ဝင်ရိုးစွန်းဘက်ခြမ်းတွင် တည်ရှိသော ဝင်ရိုးစွန်းကို မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းအဖြစ် သတ်မှတ်သည့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ နက္ခတ္တဗေဒ အဖွဲ့ချုပ်၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို လိုက်နာခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤကဲ့သို့ သတ်မှတ်ပါက ယူရေးနပ်စ်သည် ပြောင်းပြန် လည်ပတ်မှု ရှိသည်။ တနည်းအားဖြင့် ညာလက်စည်းမျဉ်း (right-hand rule) အရ လည်ပတ်သည့် ဦးတည်ချက်နှင့် ကိုက်ညီစေရန် [[ဝင်ရိုးစွန်း]]များကို သတ်မှတ်သော အလေ့အထအရ ယူရေးနပ်စ်၏ ဝင်ရိုးစွန်း တိမ်းစောင်းမှုကို ၉၇.၇၇ ဒီဂရီ ဟု ဖော်ပြနိုင်ပြီး ယင်းက မည်သည့်ဝင်ရိုးစွန်းသည် မြောက်ဘက်ဖြစ်ပြီး မည်သည့်ဝင်ရိုးစွန်းသည် တောင်ဘက်ဖြစ်သည်ကို ပြောင်းပြန်ဖြစ်စေကာ ဂြိုဟ်အား တိုက်ရိုက်လည်ပတ်မှုကို ဖြစ်စေသည်။<ref>{{cite web |date=2003 |title=Coordinate Frames Used in MASL |url=http://roger.ecn.purdue.edu/~masl/documents/masl/coords.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20041204061125/http://roger.ecn.purdue.edu/~masl/documents/masl/coords.html <!--Added by H3llBot--> |archive-date=4 December 2004 |access-date=13 June 2007}}</ref> ဤအချက်က ၎င်းအား အခြားဂြိုဟ်များနှင့် လုံးဝကွဲပြားခြားနားသော ရာသီဥတု အပြောင်းအလဲများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ပလူတိုဂြိုဟ်သိမ်နှင့် ဂြိုဟ်သိမ် 2 Pallas တို့တွင်လည်း အလွန်အမင်း စွန်းထွက်သော ဝင်ရိုးစွန်း တိမ်းစောင်းမှုများ ရှိကြသည်။ နေအဝင်/အထွက် အစွန်းရောက်ချိန် နီးကပ်လာသည့်အခါ ဝင်ရိုးစွန်းတစ်ခုသည် နေကို အဆက်မပြတ် မျက်နှာမူနေပြီး အခြားတစ်ခုမှာ ဆန့်ကျင်ဘက်သို့ လှည့်ထွက်နေကာ [[အီကွေတာ]]တစ်ဝိုက်ရှိ ကျဉ်းမြောင်းသော နေရာငယ်တွင်သာ နေသည် ရေပြင်ညီအစွန်းနားတွင် နိမ့်ကျလျက်ဖြင့် မြန်ဆန်သော နေ့နှင့်ည စက်ဝန်းကို ကြုံတွေ့ရသည်။ ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်ပတ်လမ်း၏ တစ်ဖက်ခြမ်းတွင်မူ နေဘက်သို့ မျက်နှာမူနေသော ဝင်ရိုးစွန်းများ၏ တည်နေရာ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သွားသည်။ ဝင်ရိုးစွန်းတစ်ခုစီသည် ဆက်တိုက် နေရောင်ခြည်အလင်းရောင် ၄၂ နှစ် ရရှိပြီးနောက် ဆက်တိုက် အမှောင်ထုကို ၄၂ နှစ်ကို ဆက်လက် ကြုံတွေ့ရသည်။<ref>{{Cite web |last=Sromovsky |first=Lawrence |date=2006 |title=Hubble captures rare, fleeting shadow on Uranus |url=http://www.news.wisc.edu/releases/12826.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720221646/http://www.news.wisc.edu/releases/12826.html |archive-date=20 July 2011 |access-date=9 June 2007 |website=University of Wisconsin Madison}}</ref> နေ့နှင့်ည တူညီသည့် အချိန်ကာလ နီးကပ်လာသည့်အခါ နေသည် ယူရေးနပ်စ်၏ အီကွေတာကို မျက်နှာမူလာပြီး အခြားဂြိုဟ်အများစုတွင် တွေ့ရသည့်အတိုင်း နေ့နှင့်ည စက်ဝန်း ကာလများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဤဝင်ရိုး တည်နေရာ၏ ရလဒ်တစ်ခုမှာ ယူရေးနပ်စ်၏ တစ်နှစ်တာကာလကို ပျမ်းမျှတွက်ချက်ကြည့်ပါက ဝင်ရိုးစွန်းဒေသများသည် အီကွေတာဒေသများထက် နေမှလာသော စွမ်းအင်ပမာဏကို ပိုမိုရရှိကြသည်။ သို့သော်ငြားလည်း ယူရေးနပ်စ်သည် ၎င်း၏ဝင်ရိုးစွန်းများထက် အီကွေတာတွင် ပိုမို ပူနွေးသည်။ ဤသို့ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အခြေခံ ယန္တရားကိုမူ မသိရသေးပေ။ ယူရေးနပ်စ်၏ ထူးဆန်းသော ဝင်ရိုးစွန်း တိမ်းစောင်းရခြင်း အကြောင်းရင်းကိုလည်း အတိအကျ မသိရသေးသော်လည်း နေအဖွဲ့အစည်း ဖြစ်တည်လာစဉ်က ကမ္ဘာအရွယ်အစားရှိ ရှေးဦးဂြိုဟ် (protoplanet) တစ်စင်းသည် ယူရေးနပ်စ်နှင့် ဝင်တိုက်မိခဲ့ခြင်းကြောင့် ယခုကဲ့သို့ စောင်းထွက်သွားရခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ယေဘုယျအားဖြင့် ခန့်မှန်းကြသည်။<ref>{{Cite book |title=Uranus |date=1991 |publisher=University of Arizona Press |isbn=978-0-8165-1208-9 |editor-last=Bergstralh |editor-first=Jay T. |location=Tucson |pages=485–486 |editor-last2=Miner |editor-first2=Ellis D. |editor-last3=Matthews |editor-first3=Mildred Shapley}}</ref> ဒါဟမ် တက္ကသိုလ်မှ ဂျေကော့ ကီဂယ်ရစ် (Jacob Kegerreis) ၏ သုတေသနပြုချက်အရ အဆိုပါ တိမ်းစောင်းမှုမှာ လွန်ခဲ့သော နှစ် ဘီလီယံ ၃ မှ ၄ အတွင်း ကမ္ဘာထက် ပိုမိုကြီးမားသော ရှေးဦးဂြိုဟ်တစ်စင်းနှင့် ဝင်တိုက်မိခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ညွှန်းဆိုထားသည်။<ref>{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |date=21 December 2018 |title=Science Says: A big space crash likely made Uranus lopsided |url=https://www.apnews.com/d1e2c440af57450ab82b62d035adac61 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119121444/https://www.apnews.com/d1e2c440af57450ab82b62d035adac61 |archive-date=19 January 2019 |access-date=17 January 2019 |work=Associated Press}}</ref> ၁၉၈၆ ခုနှစ်တွင် [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၂]] ဖြတ်ပျံသန်းခဲ့စဉ်က ယူရေးနပ်စ်၏ တောင်ဘက်ဝင်ရိုးစွန်းသည် နေဘက်သို့ တိုက်ရိုက်နီးပါး မျက်နှာမူလျက် ရှိနေခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |last1=Seidelmann |first1=P. K. |last2=Abalakin |first2=V. K. |last3=Bursa |first3=M. |last4=Davies |first4=M. E. |last5=De Bergh |first5=C. |last6=Lieske |first6=J. H. |last7=Oberst |first7=J. |last8=Simon |first8=J. L. |last9=Standish |first9=E. M. |last10=Stooke |first10=P. |last11=Thomas |first11=P. C. |date=2000 |title=Report of the IAU/IAG working group on cartographic coordinates and rotational elements of the planets and satellites: 2000 |url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |url-status=dead |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |volume=82 |issue=1 |pages=83 |bibcode=2002CeMDA..82...83S |doi=10.1023/A:1013939327465 |s2cid=189823009 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512151452/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |archive-date=12 May 2020 |access-date=13 June 2007}}</ref><ref>{{cite web |title=Cartographic Standards |url=http://pds.jpl.nasa.gov/documents/sr/stdref_021015/Chapter02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040407151631/http://pds.jpl.nasa.gov/documents/sr/stdref_021015/Chapter02.pdf |archive-date=7 April 2004 |access-date=13 June 2007 |work=NASA}}</ref> ဟာရှယ်က [[တိုက်တေနီးယား (ဂြိုဟ်ရံလ)|တီတေးနီးယား]]နှင့် [[အိုဘရွန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|အိုဘီရွန်]]တို့ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ချိန်ကတည်းက ယူရေးနပ်စ်၏ ထူးဆန်းသော လည်ပတ်မှုဝင်ရိုးကို နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းခဲ့ကြပြီး ၁၈၀၅ ခုနှစ်တွင် Pierre-Simon Laplace က ဂြိုဟ်ရံလများ၏ ပတ်လမ်းများ ဂြိုဟ်၏ အီကွေတာမျက်နှာပြင်နှင့် တိမ်းစောင်းနေမှုကို တွက်ချက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Laplace |first=Pierre-Simon |author-link=Pierre-Simon Laplace |title=Mécanique Céleste: 8th Book. Theory of the Satellites of Jupiter, Saturn, and Uranus |date=1839 |publisher=Little, Brown and Company |series=Traité de mécanique céleste |volume=4 |location=Boston |pages=356–360 |translator-last=Bowditch |translator-first=Nathaniel |chapter=On the Satellites of Uranus |doi=10.5479/sil.62028.39088001861954 |oclc=1493597 |orig-date=1st pub. in 1805 |translator-link=Nathaniel Bowditch |chapter-url=https://archive.org/details/meycaniqueceyle4lapl/page/356/mode/2up |via=the [[Internet Archive]]}}</ref> ===ကမ္ဘာမြေမှ မြင်နိုင်စွမ်း=== [[File:UranusAndMoon 20221108 fromJP (crop).jpg|thumb|၂၀၂၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ လကြတ်ချိန်တွင် အပျော်တမ်း နက္ခတ္တမှန်ပြောင်းဖြင့် မြင်တွေ့ရသော ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်ပုံရိပ်]] ယူရေးနပ်စ်၏ ပျမ်းမျှ ထင်ရှားသော တောက်ပမှုပမာဏ (Apparent magnitude) မှာ ၅.၆၈ ဖြစ်ပြီး စံသွေဖည်မှုမှာ ၀.၁၇ ရှိကာ အစွန်းရောက် တန်ဖိုးများမှာ ၅.၃၈ နှင့် ၆.၀၃ ဖြစ်ကြသည်။ ဤတောက်ပမှု အတိုင်းအတာသည် သာမန်မျက်စိဖြင့် မြင်နိုင်စွမ်း၏ ကန့်သတ်ချက်အနီးတွင် ရှိနေသည်။ အဆိုပါ ပြောင်းလဲတတ်မှု အများစုသည် နေမှ အလင်းရောင်ပေးခြင်းခံရပြီး ကမ္ဘာမှ ကြည့်ရှုရသည့် ဂြိုဟ်၏ လတ္တီကျုများအပေါ်တွင် မူတည်နေသည်။ ၎င်း၏ ထောင့်အချင်းမှာ ၃.၄ မှ ၃.၇ အာ့ခ်စက္ကန့် (arcsecond) ကြားတွင် ရှိပြီး [[စနေဂြိုဟ်]]အတွက် ၁၆ မှ ၂၀ အာ့ခ်စက္ကန့်နှင့် [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]အတွက် ၃၂ မှ ၄၅ အာ့ခ်စက္ကန့် ရှိသည်တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်နိုင်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် အနေအထားတွင် ယူရေးနပ်စ်ကို မှောင်မည်းသော ကောင်းကင်ယံ၌ သာမန်မျက်စိဖြင့် မြင်နိုင်ပြီး မြို့ပြအခြေအနေများတွင်ပင် အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းနှစ်လက်ဖြင့် အလွယ်တကူ မြင်တွေ့နိုင်သည်။ အချင်း ၁၅ မှ ၂၃ စင်တီမီတာကြား ရှိသော ပိုမိုကြီးမားသည့် အပျော်တမ်း နက္ခတ္တမှန်ပြောင်းများတွင် ယူရေးနပ်စ်ကို ထင်ရှားသော အစွန်းဘက်သို့ မည်းမှောင်သွားသည့် ပုံစံပါရှိသော ဖျော့တော့သော စိမ်းပြာရောင် ပြားဝိုင်းငယ်တစ်ခုအဖြစ် မြင်တွေ့ရသည်။ အချင်း ၂၅ စင်တီမီတာ သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပိုကြီးသော ကြီးမားသည့် မှန်ပြောင်းများဖြင့်ဆိုလျှင် တိမ်ပုံစံများအပြင် တီတေးနီးယားနှင့် အိုဘီရွန်ကဲ့သို့သော ပိုမိုကြီးမားသည့် ရံလအချို့ကိုပါ မြင်တွေ့နိုင်မည် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Nowak |first=Gary T. |date=2006 |title=Uranus: the Threshold Planet of 2006 |url=http://www.vtastro.org/Articles/uranus2006.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727233304/http://www.vtastro.org/Articles/uranus2006.html |archive-date=27 July 2011 |access-date=14 June 2007 |website=Vtastro.org}}</ref> ==ဂြိုဟ်ရံလများ== {{Main|ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ}} [[File:Annotated_Moons_of_Uranus.png|thumb|[[ဂျိန်းစ်ဝဘ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်]]၏ အနီအောက်ရောင်ခြည်အနီး ကင်မရာ (NIRCam) ဖြင့် ရိုက်ကူးထားသည့် ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်နှင့်တကွ ၎င်း၏ အဓိက အရံလကြီး ငါးစင်းနှင့် အတွင်းဘက်ကျသော အရံလ ကိုးစင်းပုံရိပ်]] ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်တွင် လူသိများသော [[သဘာဝ ဂြိုဟ်ရံလ]] ၂၉ စင်း ရှိသည်။<ref name="Sheppardmoons2024" /><ref name="NASA-29" /> ယင်းဂြိုဟ်ရံလများ၏ အမည်များကို [[ရှိတ်စပီးယား|ဝီလျံ ရှိတ်စပီးယား]]နှင့် [[အလက်ဇန္ဒား ပုပ်]]တို့၏ လက်ရာများထဲမှ ဇာတ်ကောင်များကို အစွဲပြု၍ ရွေးချယ်ထားသည်။<ref name="Faure2007" /><ref name="Nineplanets" /> အဓိက ဂြိုဟ်ရံလ ငါးစင်းမှာ [[မီရန်ဒါ (ဂြိုဟ်ရံလ)|မီရန်ဒါ]]၊ [[အဲရီယယ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|အေရီရယ်]]၊ [[အမ်ဘရီယယ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|အမ်ဘရီရယ်]]၊ [[တိုက်တေနီးယား (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တေနီးယား]]နှင့် [[အိုဘရွန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|အိုဘီရွန်]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Faure2007" /> ယူရေးနပ်စ်၏ ဂြိုဟ်ရံလစနစ်သည် ဧရာမဂြိုဟ်များအနက် ထုထည်အပေါ့ပါးဆုံး ဖြစ်ပြီး အဓိက ဂြိုဟ်ရံလကြီး ငါးစင်း၏ စုစုပေါင်းထုထည်သည် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၏ အကြီးဆုံးလဖြစ်သော [[ထရီတွန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ထရီတွန်]] (Triton) တစ်ခုတည်း၏ ထုထည် ထက်ဝက်တောင် မပြည့်ပေ။ ယူရေးနပ်စ်၏ အကြီးဆုံး ဂြိုဟ်ရံလဖြစ်သော တီတေးနီးယားသည် အချင်းဝက် ကီလိုမီတာ ၇၈၈.၉ (မိုင် ၄၉၀.၂) သို့မဟုတ် [[လကမ္ဘာ]]၏ ထက်ဝက်အောက်သာ ရှိသော်လည်း [[စနေဂြိုဟ်]]၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးလဖြစ်သော [[ရီးယာ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ရီးယာ]]ထက် အနည်းငယ် ပိုကြီးကာ နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း ရှစ်ခုမြောက် အကြီးဆုံးလ ဖြစ်လာစေသည်။ ယူရေးနပ်စ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများသည် ရောင်ပြန်ဟပ်မှုနှုန်း (albedo) အလွန်နည်းပါးပြီး (အစိမ်းရောင်အလင်းဖြင့်) အမ်ဘရီရယ်အတွက် ၀.၂၀ မှ အေရီရယ်အတွက် ၀.၃၅ အထိ ရှိကြသည်။ ယင်းတို့သည် ရေခဲ ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် ကျောက်သား ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ရေခဲ-ကျောက်သား ဒြပ်ပေါင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ အဆိုပါ ရေခဲများတွင် အမိုးနီးယားနှင့် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်တို့ ပါဝင်နိုင်သည်။ ယူရေးနပ်စ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများအနက် အေရီရယ်သည် တိုက်ခိုက်မှုဒဏ်ရာ အနည်းဆုံးနှင့် မျက်နှာပြင် အကင်းဆုံးဖြစ်ပုံပေါပြီး အမ်ဘရီရယ်မှာ အဟောင်းဆုံး ဖြစ်သည်။ မီရန်ဒါတွင် မျက်နှာပြင် သက်တမ်းနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများတွင် ရောထွေးနေသော ပြောင်းလဲမှုများအပြင် အနက် ကီလိုမီတာ ၂၀ (မိုင် ၁၂) ရှိသော လှေကားထစ်ကဲ့သို့ အလွှာများ ရှိသည်။ မီရန်ဒါ၏ အတိတ်က ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုများသည် လက်ရှိထက် ပိုမိုလွန်ကဲသော ပတ်လမ်းရှိခဲ့စဉ်က ဒီရေအပူပေးခြင်း (tidal heating) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ယူဆရသည်။ ==စူးစမ်းလေ့လာခြင်း== ၁၉၇၇ ခုနှစ်တွင် လွှတ်တင်ခဲ့သော ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်သည် နက်ပကျွန်းဆီသို့ ဆက်လက်မသွားမီ ၁၉၈၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်၏ တိမ်ထိပ်ဖျားများနှင့် ကီလိုမီတာ ၈၁,၅၀၀ (မိုင် ၅၀,၆၀၀) အကွာအဝေးသို့ အနီးကပ်ဆုံး ပျံသန်းရောက်ရှိခဲ့သည်။ အဆိုပါ အာကာသယာဉ်သည် ယူရေးနပ်စ်၏ အလွန်အမင်း စွန်းထွက်သော ဝင်ရိုးစွန်း တိမ်းစောင်းမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ထူးခြားသော ရာသီဥတုအပါအဝင် လေထု၏ တည်ဆောက်ပုံနှင့် ဓာတုဖွဲ့စည်းပုံတို့ကို လေ့လာခဲ့သည်။<ref name="Tyler 1986" /> ၎င်းသည် ၎င်း၏ အဓိကအရံလကြီး ငါးစင်းကို ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် အသေးစိတ် စူးစမ်းလေ့လာခဲ့ပြီး အရံလအသစ် ၁၀ စင်းကိုပါ ထပ်မံတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ သည် ယူရေးနပ်စ်စနစ်၏ လူသိများသော ကွင်းကိုးခုစလုံးကို စစ်ဆေးခဲ့ပြီးနောက် ကွင်းနှစ်ခုကို ထပ်မံရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref name="Smith Soderblom et al. 1986" /><ref name="summary" /><ref>{{cite web |date=2004 |title=Voyager: The Interstellar Mission: Uranus |url=http://voyager.jpl.nasa.gov/science/uranus.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807215103/http://voyager.jpl.nasa.gov/science/uranus.html |archive-date=7 August 2011 |access-date=9 June 2007 |work=JPL}}</ref> ထို့အပြင် ၎င်းသည် [[သံလိုက်စက်ကွင်း]]၊ ၎င်း၏ ပုံမှန်မဟုတ်သော တည်ဆောက်ပုံ၊ စောင်းနေသည့် အနေအထားနှင့် ယူရေးနပ်စ်၏ ဘက်စောင်းနေသော တည်နေရာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ထူးခြားသော ဖော့ဆို့ပုံသဏ္ဌာန်ရှိ သံလိုက်အမြီးပိုင်း (magnetotail) တို့ကိုလည်း လေ့လာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်ကစ၍ ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်ဆီသို့ အခြားသော အာကာသယာဉ်တစ်စင်းမျှ ထပ်မံပျံသန်းသွားရောက်ခဲ့ခြင်း မရှိသေးသော်လည်း ယူရေးနပ်စ်စနစ်ထံသို့ ပြန်လည်သွားရောက်ရန် အဆိုပြုထားသော မစ်ရှင်များစွာ ရှိခဲ့သည်။ [[စနေဂြိုဟ်]]ရှိ ''[[ကာစီနီ-ဟိုင်ဂင်အာကာသယာဉ်|ကာစီနီ]]'' အာကာသယာဉ်ကို ယူရေးနပ်စ်ဆီသို့ လမ်းကြောင်းပြောင်းလဲပေးရန် ဖြစ်နိုင်ခြေကို ၂၀၀၉ ခုနှစ် မစ်ရှင် တိုးချဲ့ရေး အစီအစဉ်ဆွဲသည့် အဆင့်တွင် ဆန်းစစ်ခဲ့ကြသော်လည်း စနေဂြိုဟ်လေထုအတွင်းသို့ ပစ်ချဖျက်ဆီးပစ်ရန်သာ ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်၊ အကြောင်းမှာ စနေဂြိုဟ်မှ ထွက်ခွာပြီးနောက် ယူရေးနပ်စ်စနစ်သို့ ရောက်ရှိရန်အချိန် အနှစ် ၂၀ ခန့် ကြာမြင့်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ယူရေးနပ်စ် ဝင်ရောက်စူးစမ်းရေးယာဉ် (entry probe) တစ်စင်းသည် ''Pioneer Venus Multiprobe'' ၏ နည်းပညာအမွေအနှစ်ကို အသုံးပြုနိုင်ပြီး လေထုဖိအား ၁ မှ ၅ အထိ ဆင်းသက်နိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ယူရေးနပ်စ် ပတ်လမ်းနှင့် စူးစမ်းရှာဖွေရေးယာဉ် (''Uranus Orbiter and Probe'') ကို ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ပြန်ခဲ့သော ၂၀၁၃-၂၀၂၂ ''Planetary Science Decadal Survey'' က အကြံပြုခဲ့ပြီး အဆိုပါ အဆိုပြုချက်တွင် ၂၀၂၀-၂၀၂၃ ခုနှစ်အတွင်း လွှတ်တင်ရန်နှင့် ယူရေးနပ်စ်သို့ ၁၃ နှစ်ကြာ ခရီးနှင်ရန် စီစဉ်ထားခဲ့သည်။ ရေခဲဂြိုဟ်ဘီလူးများအကြောင်း ဗဟုသုတ နည်းပါးမှုကြောင့် ယူရေးနပ်စ် စူးစမ်းရေးယာဉ်/ပတ်လမ်းယာဉ် မစ်ရှင်ကို ထိပ်တန်း ဦးစားပေးအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကာ ကော်မတီ၏ သဘောထားကို ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် ထပ်မံ အတည်ပြုခဲ့သည်။ အနီးစပ်ဆုံးအနေဖြင့် တရုတ်အမျိုးသား အာကာသ စီမံခန့်ခွဲရေးအဖွဲ့ (CNSA) ၏ ၂၀၂၉ ခုနှစ်တွင် လွှတ်တင်မည့် ''Tianwen-4'' အာကာသယာဉ်အား ဂျူပီတာ ပတ်လမ်းယာဉ်တွင် ပတ်လမ်းထဲသို့ ဝင်ရောက်မည့်အစား ဆွဲငင်အား အကူအညီ (gravity assist) ရယူမည့် အရန်စူးစမ်းရေးယာဉ်ငယ် (subprobe) ပါဝင်ရန် စီစဉ်ထားပြီး အဆိုပါယာဉ်သည် ကြယ်တာရာကြား အာကာသဆီသို့ ဦးတည်မသွားမီ ၂၀၄၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် ယူရေးနပ်စ်ကို ဖြတ်ပျံသန်းမည် ဖြစ်သည်။ တရုတ်နိုင်ငံအနေဖြင့် ယူရေးနပ်စ် သို့မဟုတ် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]] တစ်ခုခုကို ပတ်မည့် ''Tianwen-5'' အစီအစဉ်အတွက်လည်း အစီအစဉ်များ ရှိထားသေးသော်လည်း လက်တွေ့ အကောင်အထည် မပေါ်သေးပေ။<ref name="TianwenPlSoc"/> ==အခြားကြည့်ရန်== *[[အင်္ဂါဂြိုဟ်]] *[[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]] == မှတ်စု == {{notes | notes = {{efn | name = atmospheric pressure | Refers to the level of 1 bar atmospheric pressure. }} }} ==ကိုးကား== {{reflist|3 |refs= <ref name="OED"> {{cite encyclopedia | title = Uranus | encyclopedia = Oxford English Dictionary | edition = 2 | date = 1989 }}</ref> <ref name="BBCOUP"> The BBC Pronunciation Unit notes that {{IPA|/ˈjʊərənəs/}} "is the preferred usage of astronomers":{{cite book|last=Olausson|first=Lena|author2=Sangster, Catherine |title=The Oxford BBC Guide to Pronunciation|url=https://archive.org/details/oxfordbbcguideto0000olau|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, England|date=2006|page=[https://archive.org/details/oxfordbbcguideto0000olau/page/404 404]|isbn=978-0-19-280710-6 }}</ref> <ref name=VSOP87>{{cite journal |title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1994-02-10_282_2/page/662 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=282 |issue=2 |pages=663&ndash;683 |date=February 1994 |last1=Simon |first1=J.L. |last2=Bretagnon |first2=P. |last3=Chapront |first3=J. |last4=Chapront-Touzé |first4=M. |last5=Francou |first5=G. |last6=Laskar |first6=J. |bibcode=1994A&A...282..663S}}</ref> <ref name="Lindal Lyons et al. 1987"> {{cite journal| doi = 10.1029/JA092iA13p14987| last1 = Lindal| first1 = G. F.| last2 = Lyons| first2 = J. R.| last3 = Sweetnam| first3 = D. N.| last4 = Eshleman| first4 = V. R.| last5 = Hinson| first5 = D. P.| last6 = Tyler| first6 = G. L.| date = December 30, 1987| title = The Atmosphere of Uranus: Results of Radio Occultation Measurements with Voyager 2| journal = Journal of Geophysical Research| issn = 0148-0227| publisher = American Geophysical Union| volume = 92| issue = A13| pages = 14,987–15,001| bibcode = 1987JGR....9214987L| ref = {{sfnRef|Lindal Lyons et al.|1987}}}}</ref> <ref name="Conrath Gautier et al. 1987"> {{cite journal| doi = 10.1029/JA092iA13p15003| last1 = Conrath| first1 = B.| last2 = Gautier| first2 = D.| last3 = Hanel| first3 = R.| last4 = Lindal| first4 = G.| last5 = Marten| first5 = A.| year = 1987| title = The Helium Abundance of Uranus from Voyager Measurements| journal = Journal of Geophysical Research| volume = 92| issue = A13| pages = 15003–15010| bibcode = 1987JGR....9215003C| ref = {{sfnRef|Conrath Gautier et al.|1987}}}}</ref> <ref name="meanplane">{{cite web | date=April 3, 2009 | title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter | url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif | accessdate=April 10, 2009 | archivedate=14 May 2009 | archiveurl=https://www.webcitation.org/5glwILykY?url=http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif }} (produced with [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220235836/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=20 December 2008 }} written by Aldo Vitagliano; see also Invariable plane)</ref> <ref name="Jacobson Campbell et al. 1992"> {{cite journal| doi = 10.1086/116211| last1 = Jacobson| first1 = R. A.| last2 = Campbell| first2 = J. K.| last3 = Taylor| first3 = A. H.| last4 = Synnott| first4 = S. P.| date=June 1992 | title = The masses of Uranus and its major satellites from Voyager tracking data and earth-based Uranian satellite data| journal = The Astronomical Journal| volume = 103| issue = 6| pages = 2068–2078| bibcode = 1992AJ....103.2068J| ref = {{sfnRef|Jacobson Campbell et al.|1992}}}}</ref> <ref name="ephemeris"> {{cite web|title=Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995–2006|author=Espenak, Fred |work=NASA|url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/TYPE.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070626153349/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/TYPE.html|archivedate=2007-06-26|date=2005|accessdate=June 14, 2007 }}</ref> <ref name="Lunine 1993"> {{cite journal| doi = 10.1146/annurev.aa.31.090193.001245| last = Lunine| first = Jonathan I.| date=September 1993 | title = The Atmospheres of Uranus and Neptune| journal = Annual Review of Astronomy and Astrophysics| volume = 31| pages = 217–263| bibcode = 1993ARA&A..31..217L| ref = harv}}</ref> <ref name="Podolak Weizman et al. 1995"> {{cite journal| doi = 10.1016/0032-0633(95)00061-5| last1 = Podolak| first1 = M.| last2 = Weizman| first2 = A.| last3 = Marley| first3 = M.| date=December 1995 | title = Comparative models of Uranus and Neptune| url = https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_1995-12_43_12/page/1517| journal = Planetary and Space Science| volume = 43| issue = 12| pages = 1517–1522| pmid = | pmc = | bibcode = 1995P&SS...43.1517P| ref = {{sfnRef|Podolak Weizman et al.|1995}}}}</ref> <ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007"> {{cite journal| doi = 10.1007/s10569-007-9072-y| last1 = Seidelmann| first1 = P. Kenneth| last2 = Archinal| first2 = Brent A.| last3 = A'Hearn<!-- written A'hearn here, mostly A'Hearn elsewhere -->| first3 = Michael F.| display-authors = 3| last4 = Conrad| first4 = Albert R.| last5 = Consolmagno| first5 = Guy J.| last6 = Hestroffer| first6 = Daniel| last7 = Hilton| first7 = James L.| last8 = Krasinsky| first8 = Georgij A.| last9 = Neumann| first9 = Gregory A.| last10=Oberst | first10=Jürgen | last11=Stooke | first11=Philip J. | last12=Tedesco | first12=Edward F. | last13=Tholen | first13=David J. | last14=Thomas | first14=Peter C. | last15=Williams | first15=Iwan P. | year = 2007| title = Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006| url = https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155| journal = Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy| volume = 98| issue = 3| pages = 155–180| pmid = | pmc = | bibcode = 2007CeMDA..98..155S| ref = {{sfnRef|Seidelmann Archinal A'hearn et al.|2007}}}}</ref> <ref name="nasafact">{{cite web|url = http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus&Display=Facts|title = NASA: Solar System Exploration: Planets: Uranus: Facts & Figures|publisher = NASA|last = Munsell|first = Kirk|accessdate = August 13, 2007|date = May 14, 2007|archivedate = 9 November 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20151109231438/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus}}</ref> <ref name="CSeligman"> {{cite web | last = Seligman | first = Courtney | title = Rotation Period and Day Length | url = http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm | accessdate = August 13, 2009 }}</ref> <ref name="fact">{{cite web|url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|title = Uranus Fact Sheet|publisher = NASA|last = Williams|first = Dr. David R.|accessdate = August 10, 2007|date = January 31, 2005|archive-date = 4 August 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110804224710/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html}}</ref> <ref name="Sheppardmoons2024">{{cite web |date=23 February 2024 |title=New Uranus and Neptune Moons |url=https://sites.google.com/carnegiescience.edu/sheppard/home/newuranusneptunemoons |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240223160326/https://sites.google.com/carnegiescience.edu/sheppard/home/newuranusneptunemoons |archive-date=23 February 2024 |accessdate=23 February 2024 |work=Earth & Planetary Laboratory |publisher=Carnegie Institution for Science}}</ref> <ref name="NASA-29">{{cite news |last=El Moutamid |first=Maryame |date=2025-08-19 |title=New Moon Discovered Orbiting Uranus Using NASA's Webb Telescope |url=https://science.nasa.gov/blogs/webb/2025/08/19/new-moon-discovered-orbiting-uranus-using-nasas-webb-telescope/ |accessdate=2025-08-23 |publisher=NASA |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825012929/https://science.nasa.gov/blogs/webb/2025/08/19/new-moon-discovered-orbiting-uranus-using-nasas-webb-telescope/ |archive-date=25 August 2025 |url-status=live}}</ref> <ref name="Faure2007"> {{Cite encyclopedia |title=Uranus: What Happened Here? |encyclopedia=Introduction to Planetary Science |publisher=Springer Netherlands |date=2007 |pages=369–384 |doi=10.1007/978-1-4020-5544-7_18 |isbn=978-1-4020-5233-0 |last2=Mensing |first2=Teresa M. |last1=Faure |first1=Gunter}}</ref> <ref name="Nineplanets"> {{cite web |title=Uranus |url=http://www.nineplanets.org/uranus.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811232656/http://nineplanets.org/uranus.html |archive-date=11 August 2011 |access-date=3 July 2007 |publisher=nineplanets.org}}</ref> <ref name="Tyler 1986"> {{cite journal |last1=Tyler |first1=J.L. |last2=Sweetnam |first2=D.N. |last3=Anderson |first3=J.D. |last4=Campbell |first4=J. K. |last5=Eshleman |first5=V. R. |last6=Hinson |first6=D. P. |last7=Levy |first7=G. S. |last8=Lindal |first8=G. F. |last9=Marouf |first9=E. A. |last10=Simpson |first10=R. A. |date=1986 |title=Voyager 2 Radio Science Observations of the Uranian System: Atmosphere, Rings, and Satellites |url=https://archive.org/details/sim_science_1986-07-04_233_4759/page/79 |journal=Science |volume=233 |issue=4759 |pages=79–84 |bibcode=1986Sci...233...79T |doi=10.1126/science.233.4759.79 |pmid=17812893 |s2cid=1374796}} </ref> <ref name="Smith Soderblom et al. 1986"> {{cite journal |last1=Smith |first1=B. A. |last2=Soderblom |first2=L. A. |last3=Beebe |first3=A. |last4=Bliss |first4=D. |last5=Boyce |first5=J. M. |last6=Brahic |first6=A. |last7=Briggs |first7=G. A. |last8=Brown |first8=R. H. |last9=Collins |first9=S. A. |date=4 July 1986 |title=Voyager&nbsp;2 in the Uranian System: Imaging Science Results |url=https://zenodo.org/record/1230972 |url-status=live |journal=Science |volume=233 |issue=4759 |pages=43–64 |bibcode=1986Sci...233...43S |doi=10.1126/science.233.4759.43 |pmid=17812889 |s2cid=5895824 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023120045/https://zenodo.org/record/1230972 |archive-date=23 October 2018 |access-date=23 October 2018 |ref={{sfnRef|Smith Soderblom et al.|1986}}}}</ref> <ref name="summary">{{cite web |date=1988 |title=Voyager Uranus Science Summary |url=http://www.solarviews.com/eng/vgrur.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110726164339/http://www.solarviews.com/eng/vgrur.htm |archive-date=26 July 2011 |access-date=9 June 2007 |work=NASA/JPL}}</ref> <ref name="TianwenPlSoc">{{cite news |last1=Jones |first1=Andrew |date=21 December 2023 |title=China's plans for outer Solar System exploration |url=https://www.planetary.org/articles/chinas-plans-for-outer-solar-system-exploration |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231044006/https://www.planetary.org/articles/chinas-plans-for-outer-solar-system-exploration |archive-date=31 December 2023 |access-date=24 January 2024 |work=The Planetary Society |language=en}}</ref> }} {{Footer_SolarSystem}} [[Category:ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]] [[Category:နေအဖွဲ့အစည်း၏ ဂြိုဟ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ရေခဲဂြိုဟ်ဘီလူးများ]] 1a4vmvtxmfm6cj5l6ok22zxn1mldpz2 0 2892 1059077 1058162 2026-10-17T20:23:08Z InternetArchiveBot 61272 Adding 6 books for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059077 wikitext text/x-wiki {{Infobox planet | name = နက်ပကျွန်း | symbol = [[File:Neptune symbol (bold).svg|24px|♆]] | image = Neptune Voyager2 color calibrated.png | imagesize = 350px | caption = နက်ပကျွန်း၏ နာမည်ကြီး အမည်းစက်အား မြင်နိုင်သည်။ | discovery = yes | discoverer = {{plainlist| * [[:en:Johann Gottfried Galle|Johann Galle]] * [[:en:Urbain Le Verrier]] * [[:en:John Couch Adams]] }} | discovered = ၁၈၄၆ စက်တင်ဘာ ၂၃<ref name="Hamilton"> {{cite web |first = Calvin J.|last = Hamilton |date = 4 August 2001 |url=http://www.solarviews.com/eng/neptune.htm |title = Neptune |publisher = Views of the Solar System |accessdate = 13 August 2007 }}</ref> | orbit_ref = <ref name=VSOP87> {{cite web |first = Donald K.|last = Yeomans |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=8 |title = HORIZONS Web-Interface for Neptune Barycenter (Major Body=8)|publisher = JPL Horizons On-Line Ephemeris System |accessdate = 18 July 2014 }}</ref> | epoch = [[J2000]] | aphelion = {{val|30.33|ul=AU}} <br>({{nowrap|{{val|fmt=commas|4540|u=Gm}}}}) | perihelion = {{val|29.81|u=AU}} <br> ({{nowrap|{{val|fmt=commas|4460|u=Gm}}}}) | semimajor = {{val|30.110387|u=AU}} <br> ({{nowrap|{{val|fmt=commas|4504.45|u=Gm}}}}) | eccentricity = {{val|0.009456}} | period = 164.8&nbsp;[[julian year (astronomy)|yr]]<br>{{nowrap|{{val|fmt=commas|60182|u=days}}}}<br>{{nowrap|{{val|fmt=commas|89666}}}}&nbsp;Neptunian [[:en:solar day]]s<ref name="planet_years"> {{cite web |last = Seligman |first = Courtney |url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm |title = Rotation Period and Day Length |accessdate = 13 August 2009 }}</ref> | synodic_period = 367.49&nbsp;days<ref name="fact">{{cite web |last = Williams |first = David R. |date = 1 September 2004 |url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html |title = Neptune Fact Sheet |publisher = NASA |accessdate = 14 August 2007 |archive-date = 1 July 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100701192119/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html }}</ref> | avg_speed = 5.43&nbsp;km/s<ref name="fact"/> | inclination = {{val|1.767975|u=°}} to [[ecliptic]] <br> 6.43° နေ၏ အီကွေတာသို့ <br> 0.72° to invariable plane<ref name=meanplane>{{cite web |date=3 April 2009 |title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter |url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif |accessdate=10 April 2009 |archivedate=14 May 2009 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5glwILykY?url=http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif }} (produced with [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220235836/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=20 December 2008 }} written by Aldo Vitagliano; see also Invariable plane)</ref> | asc_node = {{val|131.784|u=°}} | arg_peri = {{val|276.336|u=°}} | mean_anomaly = {{val|256.228|u=°}} | satellites = [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ|၁၆]] | physical_characteristics = yes | flattening = {{val|0.0171|0.0013}}<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007"> {{cite journal| doi = 10.1007/s10569-007-9072-y| last1 = Seidelmann| first1 = P. Kenneth| last2 = Archinal| first2 = Brent A.| last3 = A'Hearn<!-- written A'hearn here, mostly A'Hearn elsewhere -->| first3 = Michael F.| display-authors = 3| last4 = Conrad| first4 = Albert R.| last5 = Consolmagno| first5 = Guy J.| last6 = Hestroffer| first6 = Daniel| last7 = Hilton| first7 = James L.| last8 = Krasinsky| first8 = Georgij A.| last9 = Neumann| first9 = Gregory A.| last10=Oberst | first10=Jürgen | last11=Stooke | first11=Philip J. | last12=Tedesco | first12=Edward F. | last13=Tholen | first13=David J. | last14=Thomas | first14=Peter C. | last15=Williams | first15=Iwan P. | year = 2007| title = Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006| url = https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155| journal = Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy| volume = 98| issue = 3| pages = 155–180| pmid = | pmc = | bibcode = 2007CeMDA..98..155S| ref = {{sfnRef|Seidelmann Archinal A'hearn et al.|2007}}}}</ref> | equatorial_radius = {{nowrap|{{val|fmt=commas|24764|15|u=km}}}}<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007"/>Refers to the level of {{convert|1|bar|kPa}} atmospheric pressure</ref> <br> 3.883 Earths | polar_radius = {{nowrap|{{val|fmt=commas|24341|30|u=km}}}}<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007"/> <br> 3.829 Earths | mean_radius = {{nowrap|{{val|fmt=commas|24622|19|u=km}}}}<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007"/> | surface_area = {{val|7.6183|e=9|u=km2}} <br> 14.98 Earths | volume = {{val|6.254|e=13|u=km3}}<ref name="fact"/> <br> 57.74 Earths | mass = {{val|1.0243|e=26|u=kg}}<ref name="fact"/> <br> 17.147 Earths<br> 5.15{{e|-5}}&nbsp;Suns | density = {{val|1.638|u=g/cm3}}<ref name="fact"/> | surface_grav = 11.15&nbsp;[[အရှိန်|m/s²]]<ref name="fact"/> <br> 1.14&nbsp;''[[:en:g-force|g]]'' | escape_velocity = 23.5&nbsp;km/s<ref name="fact"/> | sidereal_day = 0.6713&nbsp;day<ref name="fact"/> <br> 16&nbsp;h 6&nbsp;min 36&nbsp;s | rot_velocity = 2.68&nbsp;km/s <br> {{nowrap|{{val|fmt=commas|9660|u=km/h}}}} | axial_tilt = 28.32° (to orbit)<ref name="fact"/> | right_asc_north_pole = {{RA|19|57|20}}<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007"/> <br> 299.3° | declination = 42.950°<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007"/> | albedo = 0.290 ([[:en:Bond albedo|bond]]) <br> 0.41 ([[:en:Geometric albedo|geom.]])<ref name="fact"/> | magnitude = 8.02 to 7.78<ref name="fact"/> | angular_size = 2.2–2.4″<ref name="fact"/> | temperatures = yes | temp_name1 = 1 bar level | min_temp_1 = | mean_temp_1 = 72&nbsp;[[ကယ်လ်ဗင်|K]] (−201 °C)<ref name="fact"/> | max_temp_1 = | temp_name2 = {{convert|0.1|bar|kPa|abbr=on}} | min_temp_2 = | mean_temp_2 = 55&nbsp;K<ref name="fact"/> | max_temp = | pronounced = {{IPAc-en|audio=en-us-Neptune.ogg|ˈ|n|ɛ|p|t|uː|n}}<br>{{IPAc-en|ˈ|n|ɛ|p|tj|uː|n}}<ref> {{cite book |first= Elizabeth |last=Walter |date=21 April 2003 |title=Cambridge Advanced Learner's Dictionary |publisher=Cambridge University Press |edition=2nd | isbn = 978-0-521-53106-1 }}</ref> | adjectives = Neptunian | atmosphere = yes | atmosphere_ref = <ref name="fact"/> | scale_height = 19.7&nbsp;±&nbsp;0.6&nbsp;km | atmosphere_composition = 80 ± 3.2% [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]] (H₂)<br>19 ± 3.2% [[ဟီလီယမ်]] (He)<br>1.5 ± 0.5% [[မီသိန်း]] (CH₄)<br>~0.019% [[hydrogen deuteride|ဟိုက်ဒရိုဂျင် ဂျူတာရိုဒ်]] (HD)<br>~0.00015% [[အီသိန်း]] (C₂H₆)<br>'''ရေခဲ''':<br>[[အမိုးနီးယား]] (NH₃)<br> [[ရေ]] (H₂O)<br> [[ammonium hydrosulfide]] (NH₄SH)<br> [[Methane clathrate|methane ice]] (?) (CH₄•5.75H₂O) }} '''နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်''' ({{lang-en|Neptune}})သည် [[နေ]]ကို လှည့်ပတ်နေသည့် ဂြိုဟ်များအနက် အစွန်ဆုံးနှင့် အဝေးဆုံး ဂြိုဟ်ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်း အချင်းအားဖြင့် စတုတ္ထမြောက် အကြီးဆုံးဂြိုဟ်၊ ထုထည်အားဖြင့် တတိယမြောက် အကြီးဆုံးဂြိုဟ် ဖြစ်ပြီး ဧရာမဂြိုဟ်များအနက် သိပ်သည်းဆ ပိုများသောဂြိုဟ်လည်း ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ထုထည်သည် ကမ္ဘာထက် ၁၇ ဆ ပိုမိုကြီးမားသည်။ ၎င်း၏ အိမ်နီးချင်း [[ရေခဲဂြိုဟ်ဘီလူး]]ဖြစ်သော [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက နက်ပကျွန်းသည် အရွယ်အစားအားဖြင့် အနည်းငယ် ပို၍ သေးငယ်သော်လည်း ထုထည်နှင့် သိပ်သည်းဆမှာ ပိုမိုများပြားသည်။ အဓိကအားဖြင့် ဓာတ်ငွေ့များနှင့် အရည်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသောကြောင့်<ref name="c102">{{cite web | title=Neptune | website=NASA Science | date=10 November 2017 | url=https://science.nasa.gov/neptune/neptune-facts/ | access-date=19 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240722143724/https://science.nasa.gov/neptune/neptune-facts/ | archive-date=22 July 2024 | url-status=live}}</ref> ၎င်းတွင် ကွဲကွဲပြားပြား မြင်သာထင်သာရှိသော ခိုင်မာသည့် မျက်နှာပြင် မရှိပေ။ နက်ပကျွန်းသည် နေကို ၁၆၄.၈ နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ပတ်လမ်းကြောင်းအရ အကွာအဝေး [[AU|နက္ခတ္တယူနစ်]] ၃၀.၁ AU (ကီလိုမီတာ ဘီလီယံ ၄.၅၊ မိုင် ဘီလီယံ ၂.၈) ဖြင့် လှည့်ပတ်သည်။ ၎င်းကို ရောမတို့၏ ပင်လယ်ဘုရားကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးထားပြီး နက်ပကျွန်း၏ သုံးချွန်ဆံခြစ် (trident) ကို ကိုယ်စားပြုသည့် နက္ခတ္တဗေဒ သင်္ကေတ [[file:Uranus monogram (fixed width).svg|16px|♅]]ရှိသည်။ နက်ပကျွန်းကို သာမန်မျက်စိဖြင့် မမြင်နိုင်ဘဲ လက်တွေ့စောင့်ကြည့်လေ့လာမှုများအရ ကနဦး ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်း မရှိခဲ့သည့် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း တစ်ခုတည်းသော ဂြိုဟ်ဖြစ်သည်။ ယင်းအစား ယူရေးနပ်စ်၏ ပတ်လမ်းတွင် ဖြစ်ပေါ်လာသော မမျှော်လင့်ဘဲ ပြောင်းလဲမှုများက ၎င်း၏ ပတ်လမ်းသည် မသိရသေးသော ဂြိုဟ်တစ်စင်း၏ ဆွဲငင်အား သက်ရောက်မှုကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု အဲလက်စ်စစ် ဘူဗာ (Alexis Bouvard) က ယူဆချက်ထုတ်ရန် ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ဘူဗာ ကွယ်လွန်သွားပြီးနောက် ဂျွန် ကောက်ချ် အဒမ်စ် (John Couch Adams) နှင့် အာဘန်း လီ ဗာရီယာ (Urbain Le Verrier) တို့က ၎င်း၏ လေ့လာစောင့်ကြည့်ချက်များကို အခြေခံ၍ နက်ပကျွန်း၏ တည်နေရာကို တစ်သီးတခြားစီဖြင့် သင်္ချာနည်းအရ ကြိုတင်ခန့်မှန်းခဲ့ကြသည်။ လီ ဗာရီယာ ခန့်မှန်းခဲ့သည့် တည်နေရာ၏ ဒီဂရီဝက်အတွင်း၌ ဂျိုဟန် ဂေါ့တ်ဖްရစ် ဂါလီ (Johann Gottfried Galle) က ၁၈၄၆ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် နက်ပကျွန်းကို အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းဖြင့် တိုက်ရိုက် စောင့်ကြည့်တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၎င်း၏ အကြီးဆုံးလဖြစ်သော ထရီတွန် (Triton) ကို မကြာမီမှာပင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော်လည်း ကျန်ရှိနေသေးသော ဂြိုဟ်ရံလများကိုမူ ၂၀ ရာစုတိုင်အောင် မှန်ပြောင်းဖြင့် ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ ကမ္ဘာမှ ၎င်း၏ အကွာအဝေးကြောင့် ထင်ရှားသော အရွယ်အစားမှာ သေးငယ်ပြီး နေမှ ဝေးကွာမှုကြောင့် မှိန်ဖျော့နေခြင်းက ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မှန်ပြောင်းများဖြင့် လေ့လာရန် ခက်ခဲစေသည်။ ဟာဘယ် အာကာသမှန်ပြောင်း နှင့် adaptive optics ပါရှိသော မြေပြင်အခြေစိုက် ကြီးမားသည့် အဝေးမှန်ပြောင်းများ ပေါ်ပေါက်လာမှသာလျှင် အသေးစိတ် စောင့်ကြည့်လေ့လာမှုများ ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် နက်ပကျွန်းဆီသို့ ပျံသန်းရောက်ရှိခဲ့သော [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၂]] သည် ယခုတိုင် ထိုဂြိုဟ်သို့ သွားရောက်ခဲ့သည့် တစ်ခုတည်းသော အာကာသယာဉ် ဖြစ်ဆဲဖြစ်သည်။<ref name="NYT-20141018-KC">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Dark Spots in Our Knowledge of Neptune |url=https://www.nytimes.com/2014/08/19/science/dark-spots-in-our-knowledge-of-neptune.html |date=18 October 2014 |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=21 October 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028062618/http://www.nytimes.com/2014/08/19/science/dark-spots-in-our-knowledge-of-neptune.html |archive-date=28 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/exploration?page=0&per_page=10&order=launch_date+desc,title+asc&search=&tags=Neptune&category=33|title=Exploration {{!}} Neptune|website=NASA Solar System Exploration|date=10 November 2017 |access-date=3 February 2020|quote="In 1989, NASA's Voyager 2 became the first-and only-spacecraft to study Neptune up close."|archive-date=17 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717140051/https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/exploration/?page=0&per_page=10&order=launch_date+desc,title+asc&search=&tags=Neptune&category=33|url-status=live}}</ref> [[ဓာတ်ငွေ့ဂြိုဟ်ဘီလူး|ဓာတ်ငွေ့ဧရာမဂြိုဟ်များ]] ([[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]နှင့် [[စနေဂြိုဟ်]]) ကဲ့သို့ပင် နက်ပကျွန်း၏ လေထုသည် အဓိကအားဖြင့် [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]နှင့် [[ဟီလီယမ်]]တို့အပြင် [[ဟိုက်ဒရိုကာဘွန်]] အနည်းငယ်နှင့် [[နိုက်ထရိုဂျင်]]တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားပြီး ရေ၊ [[အမိုးနီးယား]]နှင့် [[မီသိန်း]]စသည့် ရေခဲအချိုးအစား ပိုမို မြင့်မားစွာ ပါဝင်သည်။ ယူရေးနပ်စ်ကဲ့သို့ပင် ၎င်း၏ အတွင်းပိုင်းကို အဓိကအားဖြင့် ရေခဲနှင့် ကျောက်သားတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး ဂြိုဟ်နှစ်စင်းစလုံးကို ခွဲခြားသိရှိနိုင်ရန် ''ရေခဲဂြိုဟ်ဘီလူးများ'' ဟု ယေဘုယျအားဖြင့် သတ်မှတ်ကြသည်။ အချိန်အကြာကြီး အသွင်အပြင် ကင်းမဲ့နေတတ်သော ယူရေးနပ်စ်၏ ပြင်းထန်သော ရာသီဥတု လက္ခဏာများနှင့် မတူဘဲ နက်ပကျွန်း၏ လေထုတွင် တက်ကြွပြီး တစ်သမတ်တည်း မြင်သာထင်သာရှိသော ရာသီဥတု ပုံစံများ ရှိသည်။ ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ဖြတ်ပျံသန်းခဲ့စဉ်က ဂျူပီတာပေါ်ရှိ ဧရာမ အနီရောင်အစက်အပြောက်နှင့် ဆင်တူသော ဧရာမ အမည်းစက်ကြီး (Great Dark Spot) တစ်ခုကို ဂြိုဟ်၏ တောင်ကမ္ဘာလုံးခြမ်းတွင် တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် ပိုမိုသစ်လွင်သော ပင်မအမည်းစက်အသစ်နှင့် ပိုမိုသေးငယ်သော အမည်းစက်များကို ဖော်ထုတ်လေ့လာနိုင်ခဲ့သည်။ ဤရာသီဥတု ပုံစံများကို နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း မည်သည့်ဂြိုဟ်တွင်မဆို အပြင်းထန်ဆုံးဖြစ်သည့် တစ်နာရီလျှင် ကီလိုမီတာ ၂,၁၀၀ (မီတာ/စက္ကန့် ၅၈၀၊ မိုင် ၁,၃၀၀) အထိ တိုက်ခတ်သော လေပြင်းများက မောင်းနှင်ပေးနေသည်။<ref name="Suomi1991">{{Cite journal |last1=Suomi |first1=V. E. |last2=Limaye |first2=S. S. |last3=Johnson |first3=D. R. |date=22 February 1991 |title=High Winds of Neptune: A Possible Mechanism |url=https://archive.org/details/sim_science_1991-02-22_251_4996/page/929 |journal=[[:en:Science (journal)|Science]] |volume=251 |issue=4996 |pages=929–932 |bibcode=1991Sci...251..929S |doi=10.1126/science.251.4996.929 |pmid=17847386 }}</ref> နေနှင့် အလွန်ဝေးကွာသောကြောင့် နက်ပကျွန်း၏ အပြင်ဘက်လေထုသည် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း အအေးဆုံးနေရာများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး တိမ်ထိပ်ဖျားများ၏ အပူချိန်မှာ ကယ်လ်ဗင် ၅၅ (ဖာရင်ဟိုက် -၃၆၁ ဒီဂရီ၊ ဆဲလ်စီးယက် -၂၁၈ ဒီဂရီ) အထိ ရှိသည်။ ဂြိုဟ်၏ ဗဟိုကျသော အပူချိန်မှာ ခန့်မှန်းခြေ ကယ်လ်ဗင် ၅,၄၀၀ (ဆဲလ်စီးယက် ၅,၁၀၀၊ ဖာရင်ဟိုက် ၉,၃၀၀) ရှိသည်။ နက်ပကျွန်းတွင် ၁၉၈၄ ခုနှစ်က ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ က အတည်ပြုပေးခဲ့သော အားပျော့ပြီး အပိုင်းပိုင်းကွဲနေသည့် ကွင်းစနစ် ရှိသည်။<ref name=ring1/> ==ရှာဖွေတွေ့ရှိမှု== {{Main|နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်အား ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်း}} {{Multiple image | align = left | direction = vertical | total_width = 190 | caption_align = | image_style = | image_gap = | image1 = Galileo.arp.300pix.jpg | alt1 = | caption1 = [[ဂယ်လီလီယို]]သည် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်ကို ပထမဆုံး စောင့်ကြည့်တွေ့ရှိခဲ့သူ ဖြစ်နိုင်ခြေ ရှိသည်။ | image2 = Le_Verrier_colored.jpg | alt2 = | caption2 = အာဘန်း လီ ဗာရီယာ (Urbain Le Verrier) သည် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ တည်နေရာကို အများအားဖြင့် အောင်မြင်စွာ ကြိုတင်ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ | image3 = JohannGalle.jpg | alt3 = | caption3 = နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်ကို ရှာဖွေပေးရန် ယိုဟန် ဂေါ့တ်ဖရစ် အာဘန်း လီအား အာဗာရီယာက တောင်းဆိုခဲ့သည်။ | image4 = John_Couch_Adams_Cornwall.jpg | alt4 = | caption4 = ဂျွန် ကောက်ချ် အဒမ်စ် (John Couch Adams) သည် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ တည်နေရာကို တစ်သီးတခြားစီ တွက်ချက်ခဲ့သည်။ }} အစောဆုံး အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းဖြင့် စောင့်ကြည့်လေ့လာခဲ့မှုများအနက် [[ဂယ်လီလီယို]]၏ ၁၆၁၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၈ ရက်နှင့် ၁၆၁၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၇ ရက် (ပြက္ခဒိန်အသစ်အရ) တို့တွင် ရေးဆွဲခဲ့သော ပုံစံထုတ်ချက်များတွင် ထိုအချိန်က နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ တည်နေရာများနှင့် ကိုက်ညီနေသော အမှတ်အသားများ ပါဝင်နေသည်။ အဆိုပါ နှစ်ကြိမ်စလုံးတွင် ဂယ်လီလီယိုသည် ညကောင်းကင်ယံ၌ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]နှင့် အလွန်အမင်း နီးကပ်စွာ (conjunction အနေအထားဖြင့်) ရောက်ရှိလာချိန်တွင် နက်ပကျွန်းကို ရွှေ့လျားခြင်းမရှိသော ကြယ်တစ်စင်းအဖြစ် အမှတ်မှားခဲ့ပုံရသည်။<ref> {{cite book |first=Alan |last=Hirschfeld |title=Parallax: The Race to Measure the Cosmos |date=2001 |publisher=Henry Holt |location=New York, New York |isbn=978-0-8050-7133-7}}</ref> ထို့ကြောင့် ၎င်းကို နက်ပကျွန်းကို ရှာဖွေတွေ့ရှိသူအဖြစ် အသိအမှတ်မပြုပေ။ ၁၆၁၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ပထမဆုံးအကြိမ် စောင့်ကြည့်ခဲ့စဉ်က နက်ပကျွန်းသည် ထိုနေ့တွင်မှ ပြောင်းပြန်ရွေ့လျားမှု (retrograde) စတင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ကောင်းကင်ယံတွင် လုံးဝနီးပါး ရပ်တန့်နေခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့ ထင်ရှားသော နောက်ပြန်ရွေ့လျားမှုမှာ ကမ္ဘာ့ပတ်လမ်းက အပြင်ဘက်ဂြိုဟ်တစ်စင်းကို ကျော်ဖြတ်သွားသည့်အခါ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ နက်ပကျွန်းသည် ၎င်း၏ နှစ်စဉ် ပြောင်းပြန်ရွေ့လျားမှု စက်ဝန်းကို အစပြုခါစသာ ရှိသေးသောကြောင့် ဂယ်လီလီယို၏ အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းငယ်ဖြင့် ရှာဖွေတွေ့ရှိရန်မှာ အလွန်ပင် သေးငယ်လွန်းနေခဲ့သည်။<ref>{{Cite book |last=Littmann |first=Mark |title=Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System |date=2004 |publisher=Dover Publications |isbn=978-0-486-43602-9 |location=Mineola, New York}}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော လေ့လာမှုတစ်ခုအရ ဂယ်လီလီယိုသည် သူစောင့်ကြည့်ခဲ့သော ''ကြယ်'' ဆိုသည်မှာ ရွှေ့လျားနေသော ကြယ်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ရွေ့လျားသွားခဲ့ကြောင်း အနည်းဆုံးတော့ သတိပြုမိခဲ့ဖွယ်ရှိသည်ဟု ညွှန်းဆိုထားသည်။<ref>{{cite web |title=Galileo discovered Neptune, new theory claims |first=Robert Roy |last=Britt |date=2009 |work=NBC News |access-date=10 July 2009 |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna31835303 |archive-date=4 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104140532/http://www.nbcnews.com/id/31835303 |url-status=live }}</ref> ၁၈၂၁ ခုနှစ်တွင် အဲလက်စ်စစ် ဘူဗာ (Alexis Bouvard) သည် ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းဆိုင်ရာ နက္ခတ္တဗေဒ စာရင်းဇယားများကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော စောင့်ကြည့်လေ့လာမှုများအရ အဆိုပါ စာရင်းဇယားများနှင့် သိသာထင်ရှားစွာ ကွာဟနေမှုများကို တွေ့ရှိခဲ့ရပြီး ယင်းက မသိရှိရသေးသော အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် ဆွဲငင်အား သက်ရောက်မှုမှတစ်ဆင့် ပတ်လမ်းကို အနှောင့်အယှက်ပေးနေသည်ဟူသော ယူဆချက်ကို ဘူဗာ ထုတ်ဖော်လာစေရန် ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ၁၈၄၃ ခုနှစ်တွင် ဂျွန် ကောက်ချ် အဒမ်စ် (John Couch Adams) သည် သူရရှိထားသော အချက်အလက်များကို အသုံးပြု၍ ယူရေးနပ်စ်၏ ပတ်လမ်းနှင့် ပတ်သက်ပြီး စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ သူသည် တော်ဝင်နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်ချုပ် (Astronomer Royal) ဖြစ်သူ ဆာ ဂျော့ချ် အေရီ (Sir George Airy) ထံမှ အချက်အလက်အပိုများကို တောင်းခံခဲ့ပြီး ဆာ ဂျော့ချ် အေရီက ၁၈၄၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ယင်းတို့ကို ပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။ အဒမ်စ်သည် ၁၈၄၅ မှ ၁၈၄၆ ခုနှစ်အတွင်း ဆက်လက် လုပ်ဆောင်ခဲ့ကာ ယူရေးနပ်စ်ထက် ကျော်လွန်၍ တည်ရှိနေသော ရှာဖွေမတွေ့သေးသည့် ဂြိုဟ်တစ်စင်း၏ တည်နေရာအတွက် ကွဲပြားခြားနားသော ခန့်မှန်းချက် အချို့ကို ထုတ်ဖော်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last1=O'Connor |first1=John J. |last2=Robertson |first2=Edmund F. |date=2006 |title=John Couch Adams' account of the discovery of Neptune |url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Extras/Adams_Neptune.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080126124928/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Extras/Adams_Neptune.html |archive-date=26 January 2008 |access-date=18 February 2008 |publisher=University of St Andrews}}{{self-published inline|date=March 2026}}</ref><ref>{{cite journal |first=J. C. |last=Adams |bibcode=1846MNRAS...7..149A |title=Explanation of the observed irregularities in the motion of Uranus, on the hypothesis of disturbance by a more distant planet |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=7 |issue=9 |pages=149–152 |date=13 November 1846 |doi=10.1093/mnras/7.9.149 |doi-access=free }}</ref> အဒမ်စ်နှင့် သီးခြားစီပင် အာဘိန်း လီ ဗာရီယာ (Urbain Le Verrier) သည် ၁၈၄၅ မှ ၁၈၄၆ ခုနှစ်အတွင်း ရှာဖွေမတွေ့သေးသော ဂြိုဟ်တစ်စင်း ရှိနေကြောင်း ညွှန်ပြနေသည့် သူ၏ ကိုယ်ပိုင် တွက်ချက်မှုများကို ဖော်ထုတ်ခဲ့သော်လည်း ၎င်း၏ နိုင်ငံသားချင်းများထံတွင် မည်သည့် စိတ်အားထက်သန်မှုကိုမျှ မဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပေ။ ၁၈၄၆ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် သံသယရှိဖွယ် ရှာဖွေမတွေ့သေးသော ဂြိုဟ်တစ်စင်း၏ လောင်ဂျီကျူ့ (longitude) နှင့် ပတ်သက်၍ လီ ဗာရီယာ၏ ပထမဆုံး ထုတ်ဝေခဲ့သော ခန့်မှန်းချက်ကို တွေ့ရှိရပြီး အဒမ်စ်၏ ခန့်မှန်းချက်နှင့် ဆင်တူနေသည်ကို တွေ့ရှိရသောအခါ အေရီက ဂျိမ်းစ် ချာလစ် (James Challis) အား ယင်းကို ရှာဖွေရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ ချာလစ်သည် ဩဂုတ်လနှင့် စက်တင်ဘာလ တစ်ခုလုံးတွင် ကောင်းကင်ယံကို အချည်းနှီး လှည့်လည်ရှာဖွေခဲ့သည်။ အမှန်စင်စစ်တွင် ချာလစ်သည် နက်ပကျွန်းကို နောက်ပိုင်းတွင် ၎င်းအား ရှာဖွေတွေ့ရှိသူ ဖြစ်လာမည့် ဂျိုဟန် ဂေါ့တ်ဖရစ် ဂါလီ (Johann Gottfried Galle) ထက် တစ်နှစ်စော၍ ၁၈၄၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၄ ရက်နှင့် ၁၂ ရက်နေ့တို့တွင် နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် စောင့်ကြည့်တွေ့ရှိခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။<ref name=MNRAS7>{{cite journal |first=G.B. |last=Airy |bibcode=1846MNRAS...7..121A |title=Account of some circumstances historically connected with the discovery of the planet exterior to Uranus |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=7 |issue=10 |pages=121–144 |date=13 November 1846 |doi= 10.1093/mnras/7.9.121|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |first=J. |last=Challis |bibcode=1846MNRAS...7..145C |title=Account of observations at the Cambridge observatory for detecting the planet exterior to Uranus |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=7 |issue=9 |pages=145–149 |date=13 November 1846 |doi=10.1093/mnras/7.9.145 |doi-access=free }}</ref> သို့သော်လည်း သူ၏ ခေတ်မမီတော့သော ကြယ်မြေပုံများနှင့် ညံ့ဖျင်းသော စောင့်ကြည့်လေ့လာရေး နည်းစနစ်များကြောင့် နောက်ပိုင်းတွင် လေ့လာဆန်းစစ်မှုများ ပြုလုပ်မှသာ အဆိုပါ စောင့်ကြည့်ချက်များသည် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ် ဖြစ်ကြောင်း သူ မသိရှိခဲ့ပေ။ ချာလစ်သည် အလွန်အမင်း နောင်တရခဲ့သော်လည်း သူ၏ ပေါ့ဆမှုကို သူ၏ မြေပုံများနှင့် တစ်ချိန်တည်းတွင် လုပ်ဆောင်နေခဲ့ရသည့် ကြယ်တံခွန် လေ့လာစောင့်ကြည့်ရေး လုပ်ငန်းများကြောင့် အာရုံနောက်သွားခဲ့ရခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု အပြစ်တင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://scihi.org/james-challis-neptune/ |title=James Challis and his failure to discover the planet Neptune |first=Harald |last=Sack |website=scihi.org |date=12 December 2017 |access-date=15 November 2021 |archive-date=15 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115120435/http://scihi.org/james-challis-neptune/ |url-status=live }}</ref><ref name=MNRAS7/><ref>{{cite journal |first=J. G. |last=Galle |bibcode=1846MNRAS...7..153G |title=Account of the discovery of the planet of Le&nbsp;Verrier at Berlin |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=7 |issue=9 |page=153 |date=13 November 1846 |doi=10.1093/mnras/7.9.153|doi-access=free }}</ref> ထိုအချိန်တွင် လီ ဗာရီယာသည် စာတစ်စောင် ပေးပို့ခဲ့ပြီး ဘာလင် နက္ခတ္တလေ့လာရေးစခန်းမှ နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် ဂါလီ (Galle) အား လေ့လာရေးစခန်း၏ အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်း (refractor) ဖြင့် ရှာဖွေရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ လေ့လာရေးစခန်းမှ ကျောင်းသားတစ်ဦးဖြစ်သော ဟိုင်းရစ်ချ် ဒီအာရက်စ် (Heinrich d'Arrest) က လီ ဗာရီယာ ခန့်မှန်းထားသည့် တည်နေရာဒေသရှိ မကြာသေးမီက ရေးဆွဲထားသော ကောင်းကင်မြေပုံကို လက်ရှိကောင်းကင်ယံနှင့် နှိုင်းယှဉ်ကာ ရွှေ့လျားခြင်းမရှိသော ကြယ်တစ်စင်းနှင့် မတူဘဲ ဂြိုဟ်တစ်စင်း၏ ထူးခြားသော ရွေ့လျားပြောင်းလဲမှုကို ရှာဖွေနိုင်ကြောင်း ဂါလီအား အကြံပြုခဲ့သည်။ ၁၈၄၆ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂၃ ရက်နေ့ ညနေပိုင်းတွင် ၎င်းသည် လီ ဗာရီယာ ခန့်မှန်းခဲ့သည့် ''ဒယ်တာ ကပရီကွန်'' (Delta Capricorn) ၏ အရှေ့ဘက် ၅ ဒီဂရီ တည်နေရာမှ ၁ ဒီဂရီခန့်အကွာ<ref name="auto">{{cite web | url=https://www.space.com/12249-neptune-completes-orbit-discovery-1846.html | title=Neptune Completes First Orbit Since Its Discovery in 1846 | date=12 July 2011 | first=Geoff | last=Gaherty | publisher=space.com | access-date=3 September 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190825071538/https://www.space.com/12249-neptune-completes-orbit-discovery-1846.html | archive-date=25 August 2019 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last=Levenson |first=Thomas |title=The Hunt for Vulcan ... and how Albert Einstein Destroyed a Planet, Discovered Relativity, and Deciphered the Universe |url=https://archive.org/details/huntforvulcanhow0000leve |publisher=Random House |year=2015 |page=[https://archive.org/details/huntforvulcanhow0000leve/page/38 38]}}</ref>အဒမ်စ်၏ ခန့်မှန်းချက်မှ ၁၂ ဒီဂရီခန့်အကွာနှင့် [[:en:IAU designated constellations|ခေတ်မီ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ နက္ခတ္တဗေဒ အဖွဲ့ချုပ်၏ ကြယ်စုတန်းများ]] နယ်နိမိတ်များအရ [[ကုံ နက္ခတ်တာရာ]]နှင့် [[မကာရ နက္ခတ်တာရာ]]တို့၏ နယ်စပ်ရှိ ကြယ်စုံတွဲဖြစ်သော အိုင်အိုတာ အကွာရီ (Iota Aquarii) ၏ အရှေ့မြောက်ဘက်နားတွင် နက်ပကျွန်းကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ရှာဖွေတွေ့ရှိပြီးနောက်ပိုင်းတွင် မည်သူက ဂုဏ်ပြုခံထိုက်သည်နှင့် ပတ်သက်၍ ပြင်သစ်နှင့် ဗြိတိသျှတို့အကြား နိုင်ငံအလိုက် ယှဉ်ပြိုင်လိုစိတ်များ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် လီ ဗာရီယာနှင့် အဒမ်စ်တို့ နှစ်ဦးစလုံးက ပူးတွဲဂုဏ်ပြုခံထိုက်သည်ဟူသော နိုင်ငံတကာ သဘောတူညီချက်တစ်ခု ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Williams |first=Matt |date=14 September 2015 |title=The gas (and ice) giant Neptune |url=https://www.universetoday.com/tag/urbain-le-verrier/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927053751/https://www.universetoday.com/tag/urbain-le-verrier/ |archive-date=27 September 2023 |access-date=26 April 2024 |website=Universe Today}}</ref> ၁၉၆၆ ခုနှစ်မှစတင်၍ ဒင်းနစ် ရောလင်းစ် (Dennis Rawlins) က ပူးတွဲရှာဖွေတွေ့ရှိသူအဖြစ် အဒမ်စ်၏ တောင်းဆိုပိုင်ခွင့် ယုံကြည်ကိုးစားနိုင်မှုကို သံသယဖြစ်ဖွယ် ထုတ်ဖော်ခဲ့ပြီး ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် ''နက်ပကျွန်း စာတမ်းများ'' (သမိုင်းဝင် စာရွက်စာတမ်းများ) ကို ဂရင်းနစ် တော်ဝင် နက္ခတ္တလေ့လာရေးစခန်းသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာစေခဲ့ခြင်းနှင့်အတူ သမိုင်းပညာရှင်များက အဆိုပါကိစ္စရပ်ကို ပြန်လည်သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Neptdisc"> {{cite web |last=Kollerstrom |first=Nick |date=2001 |title=Neptune's Discovery. The British Case for Co-Prediction |url=http://www.ucl.ac.uk/sts/nk/neptune/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20051111190351/http://www.ucl.ac.uk/sts/nk/neptune/ |archive-date=11 November 2005 |access-date=19 March 2007 |publisher=University College London}}</ref><ref>{{Cite magazine |last1=Sheehan |first1=William |last2=Kollerstrom |first2=Nicholas |last3=Waff |first3=Craig B. |date=December 2004 |title=The case of the pilfered planet – did the British steal Neptune? |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-case-of-the-pilfered |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110319155153/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-case-of-the-pilfered |archive-date=19 March 2011 |access-date=20 January 2011 |magazine=Scientific American |jstor=26060804}}</ref> ==ဖွဲ့စည်းပုံ== [[File:Neptune,_Earth_size_comparison_true color.jpg|thumb|ကမ္ဘာဂြိုဟ်နှင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်အား အရွယ်အစားနှိုင်းယှဉ်ပြပုံ]] နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏လေထု (ဂြိုဟ်၏အပေါ်တွင်လွှင့်မျောနေသော ဓာတ်ငွေ့အလွှာ) မှာ [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]ဓာတ်ငွေ့ နှင့် ဟီလီယံဓာတ်ငွေ့တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး မီသိန်းဓာတ်အနည်းငယ်မျှပါဝင်သည်။ ထို့ကြောင့် ဂြိုဟ်၏အရောင်မှာ အပြာရောင်ဖြစ်နေသည်။<ref name=bluecolour>{{cite web |first=Kirk |last=Munsell |author2=Smith, Harman |author3=Harvey, Samantha |date=13 November 2007 |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune&Display=OverviewLong |title=Neptune overview |work=Solar System Exploration |publisher=NASA |accessdate=20 February 2008 |archivedate=3 March 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080303045911/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune&Display=OverviewLong }}</ref> နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ အပြာရောင်မှာ မီသိန်းဓာတ်ငွေ့ ဆတူမျှပါရှိသော ယူရေးနပ်ဂြိုဟ်၏အပြာရောင်ထက် များစွာပို၍တောက်ပသည်။ ထို့ကြောင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ် အပြာရောင်တောက်ပခြင်းမှာ အခြားအကြောင်းများလည်း ရှိနိုင်သည်။ နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် တိုက်ခတ်သော လေမှာ နေအဖွဲ့အစည်း အတွင်းရှိ အခြားဂြိုဟ်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် အပြင်းထန်ဆုံးဖြစ်ပြီး အမြန်ဆုံးအနေနှင့် တစ်နာရီလျှင် ၂၁၀၀ ကီလိုမီတာနှုန်း (မိုင် ၁၃၀၀ နှုန်း) အထိတိုက်ခတ်သည်ဟု တိုင်းတာရရှိသည်။<ref name="Suomi1991"/> နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်သည် [[ကမ္ဘာ]]ဂြိုဟ်ထက် ၁၇ ဆပိုမိုကြီးမားသော်လည်း [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၏ ၁၉ ပုံတစ်ပုံသာ ရှိသည်။<ref>{{cite web | last = Williams|first = David R. | date = 29 November 2007 |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/ | title = Planetary Fact Sheet&nbsp;– Metric|publisher=NASA | accessdate = 13 March 2008 }}</ref> ==လေထု== {{Multiple image | direction = vertical | total_width = 230 | image1 = Neptune Cloud Cover Over Three Decades (2023-019).png | caption1 = ၁၉၉၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်အထိ နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ တိမ်ဖုံးလွှမ်းမှု<ref name="NYT-20230818" />၁၉၉၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ခုနှစ်အထိ နက်ပကျွန်း၏ တိမ်ဖုံးလွှမ်းမှု အခြေအနေ။ [[ဟာဘယ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်]]၏ WFPC2 နှင့် WFC3 ကိရိယာများမှ အချက်အလက်များကို အခြေခံ၍ ရေးဆွဲထားသော မှားယွင်းအရောင်ဖော်ပုံရိပ် (false color image) ဖြစ်သည်။ | image2 = Neptune clouds.jpg | caption2 = အမြင့်ပေမြင့် တိမ်တိုက်များသည် နက်ပကျွန်း၏ အောက်ဘက် တိမ်လွှာပေါ်တွင် အရိပ်ကျနေသည်။ တိမ်များကို ပိုမိုထင်ရှားစွာ ပြသနိုင်ရန်အတွက် အရောင်ကို ပိုမိုပေါ်လွင်အောင် လုပ်ဆောင်ထားသည်။ }} မြင့်မားသော အမြင့်ပေများတွင် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ လေထုသည် [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]] ၈၀ ရာခိုင်ရာနှုန်းနှင့် [[ဟီလီယမ်]] ၁၉ ရာခိုင်ရာနှုန်းတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။<ref name=hubbard>{{cite journal |last=Hubbard |first=W.B. |title=Neptune's Deep Chemistry |url=https://archive.org/details/sim_science_1997-02-28_275_5304/page/1279 |journal=Science |date=1997 |volume=275 |issue=5304 |pages=1279–80 |doi=10.1126/science.275.5304.1279 |pmid=9064785 }}</ref> [[မီသိန်း]] အနည်းငယ်လည်း ပါဝင်နေသည်။ ယူရေးနပ်စ်ကဲ့သို့ပင် လေထုအတွင်းရှိ မီသိန်းက အနီရောင်အလင်းကို စုပ်ယူခြင်းသည် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်အား မှေးမှိန်သော အပြာရောင်အဆင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေ ယူရေးနပ်စ်လေထုအတွင်း၌ စုစည်းနေသော မြူခိုးငွေ့များကြောင့် ဤအပြာရောင်အဆင်းမှာ နက်ပကျွန်းတွင် ပိုမိုထင်ရှားနေသည်။<ref>{{Cite web |last1=Crisp |first1=D. |last2=Hammel |first2=H.B. |date=14 June 1995 |title=Hubble Space Telescope Observations of Neptune |url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1995/09/image/a/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070802132430/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1995/09/image/a |archive-date=2 August 2007 |access-date=22 April 2007 |publisher=Hubble News Center}}</ref> နက်ပကျွန်း၏ လေထုကို အဓိက ဒေသကြီး နှစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြားထားသည် - အမြင့်ပေနှင့်အမျှ အပူချိန် ကျဆင်းသွားသည့် အောက်ခြေ [[ထရိုပိုစဖီးယား အလွှာ|ထရိုပိုစဖီးယား]] (troposphere) နှင့် အမြင့်ပေနှင့်အမျှ အပူချိန် မြင့်တက်လာသည့် [[စထရာတိုစဖီးယား အလွှာ|စထရာတိုစဖီးယား]] (stratosphere) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့နှစ်ခုကြားရှိ နယ်နိမိတ်ဖြစ်သော ထရိုပိုပေါ့စ် (tropopause) သည် ဖိအား ၀.၁ ဘား (၁၀ ကီလိုပါစကယ်) တွင် တည်ရှိသည်။ ထို့နောက် စထရာတိုစဖီးယားသည် ဖိအား ၁၀ ၏ အနှုတ် ၅ ထပ်မှ ၁၀ ၏ အနှုတ် ၄ ထပ် ဘား (၁ မှ ၁၀ ပါစကယ်) အောက်နိမ့်သော ဖိအားတွင် [[သာမိုစဖီးယား]] (thermosphere) သို့ နေရာလွှဲပြောင်းပေးသည်။ သာမိုစဖီးယားသည် [[အက်ဇိုစဖီးယား အလွှာ|အိတ်ဇိုစဖီးယား]] (exosphere) သို့ တဖြည်းဖြည်း ကူးပြောင်းသွားသည်။ မော်ဒယ်များ၏ ခန့်မှန်းချက်များအရ နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ ထရိုပိုစဖီးယားတွင် အမြင့်ပေါ်မူတည်၍ ဓာတုဖွဲ့စည်းမှု မတူညီသော တိမ်အလွှာများကို အစီအစဉ်တကျ ဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ အပေါ်ဆုံးအဆင့်ရှိ တိမ်များသည် ဖိအား 1 bar အောက်တွင် တည်ရှိသည်။ ထိုနေရာရှိ အပူချိန်သည် မီသိန်း ဓာတ်ငွေ့ကို ငွေ့ရည်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲစေပြီး တိမ်များအဖြစ် စုပေါင်းဖွဲ့စည်းနိုင်ရန် သင့်လျော်သည်။ ဖိအား 1 bar မှ 5 bar အတွင်း (100 မှ 500 kPa) တွင် အမိုးနီးယားနှင့် ဟိုက်ဒရိုဂျင်ဆာလ်ဖိုက် (Hydrogen sulfide) တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော တိမ်များ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ ဖိအား 5 bar ထက် မြင့်မားသောနေရာများတွင် တိမ်များ၌ အမိုးနီးယား၊ အမိုနီယမ်ဆာလ်ဖိုက် (Ammonium sulfide)၊ ဟိုက်ဒရိုဂျင်ဆာလ်ဖိုက်နှင့် ရေတို့ ပါဝင်နိုင်သည်။ ပိုမိုနက်ရှိုင်းသော လေထုအလွှာများတွင် ဖိအား 50 bar ခန့် (5.0 MPa) ရှိသည့်နေရာ၌ ရေခဲတိမ်များ ရှိသင့်သည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။ ထိုနေရာတွင် အပူချိန်သည် 273 K (0°C သို့မဟုတ် 32°F) အထိ ရောက်ရှိသည်။ ထိုအလွှာ၏ အောက်ဘက်တွင်လည်း အမိုးနီးယားနှင့် ဟိုက်ဒရိုဂျင်ဆာလ်ဖိုက်တို့ ပါဝင်သော တိမ်များကို တွေ့ရှိနိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်ပေါ်ရှိ အမြင့်ပိုင်းတိမ်များသည် ၎င်းတို့အောက်ဘက်ရှိ အလင်းမဖောက်နိုင်သော တိမ်လွှာ (Opaque cloud deck) ပေါ်သို့ အရိပ်များကျရောက်စေကြောင်း လေ့လာတွေ့ရှိထားသည်။ ဂြိုဟ်၏ လတ္တီတွဒ် (Latitude) တူညီသော အမြင့်ပိုင်းနေရာများတစ်လျှောက်တွင် ဂြိုဟ်ကို ပတ်လည်ဝန်းရံနေသော တိမ်တန်းများလည်း ရှိသည်။ ထိုတိမ်တန်းများသည် အကျယ် 50–150 km ခန့်ရှိပြီး အောက်ဘက်ရှိ အဓိကတိမ်လွှာထက် အမြင့် 50–110 km ခန့်တွင် တည်ရှိကြသည်။ ဤအမြင့်ပိုင်းများသည် ရာသီဥတုဖြစ်ပေါ်သည့် လေထုအလွှာဖြစ်သော ထရိုပိုစဖီးယားအလွှာ အတွင်းတွင် ပါဝင်သည်။ ပိုမိုမြင့်မားသော စထရာတိုစဖီးယား နှင့် သာမိုစဖီးယားတို့တွင်မူ ရာသီဥတုဖြစ်စဉ်များ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိပေ။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် နက်ပကျွန်း၏ အမြင့်ပေမြင့် တိမ်များသည် ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့ရာ [[ဟာဘယ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်]]နှင့် မြေပြင်စောင့်ကြည့်လေ့လာရေး တယ်လီစကုပ်များ၏ အနှစ်သုံးဆယ်ကြာ လေ့လာစောင့်ကြည့်မှုများကို ကိုးကားဖော်ပြရန် ဖြစ်လာစေခဲ့သည်။ အဆိုပါ လေ့လာမှုအရ နက်ပကျွန်း၏ အမြင့်ပေမြင့် တိမ်လှုပ်ရှားမှုသည် ဂြိုဟ်၏ ရာသီဥတုများနှင့် မဆိုင်ဘဲ ဆိုလာ စက်ဝန်းများ (Solar cycles) နှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။<ref name="NYT-20230818" /><ref>{{cite web |last1=Gianopoulos |first1=Andrea |title=Neptune's Disappearing Clouds Linked to the Solar Cycle |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2023/hubble-neptunes-disappearing-clouds-linked-to-the-solar-cycle |website=NASA |access-date=24 August 2023 |date=16 August 2023 |archive-date=24 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230824000143/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2023/hubble-neptunes-disappearing-clouds-linked-to-the-solar-cycle/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Chavez |first1=Erandi |last2=de Pater |first2=Imke |last3=Redwing |first3=Erin |last4=Molter |first4=Edward M. |last5=Roman |first5=Michael T. |last6=Zorzi |first6=Andrea |last7=Alvarez |first7=Carlos |last8=Campbell |first8=Randy |last9=de Kleer |first9=Katherine|author9-link=Katherine de Kleer |last10=Hueso |first10=Ricardo |last11=Wong |first11=Michael H. |last12=Gates |first12=Elinor |last13=Lynam |first13=Paul David |last14=Davies |first14=Ashley G. |last15=Aycock |first15=Joel |last16=Mcilroy |first16=Jason |last17=Pelletier |first17=John |last18=Ridenour |first18=Anthony |last19=Stickel |first19=Terry |title=Evolution of Neptune at near-infrared wavelengths from 1994 through 2022 |journal=Icarus |date=November 2023 |volume=404 |article-number=115667 |doi=10.1016/j.icarus.2023.115667 |arxiv=2307.08157 |bibcode=2023Icar..40415667C |quote=The clear positive correlation we find between cloud activity and Solar Lyman-Alpha (121.56 nm) irradiance lends support to the theory that the periodicity in Neptune's cloud activity results from photochemical cloud/haze production triggered by Solar ultraviolet emissions. }}</ref> နက်ပကျွန်း၏ ရောင်စဉ် စပက်ထရမ်များအရ ၎င်း၏ အောက်ခြေ စထရာတိုစဖီးယားသည် [[အီသိန်း]]နှင့် အီသိုင်း (ethyne) ကဲ့သို့သော မီသိန်း၏ [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]]ဖြင့် ဖိုတိုလစ်စစ် (photolysis) ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမှ ထွက်လာသော ပစ္စည်းများ ရေငွေ့ရည်ဖွဲ့ခြင်းကြောင့် မြူထူထပ်နေကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။ စထရာတိုစဖီးယားတွင် [[ကာဗွန်မိုနောက်ဆိုက်]]နှင့် ဟိုက်ဒရိုဂျင် ဆိုင်ယာနိုက် အနည်းငယ် ပါဝင်နေသည်။ [[ဟိုက်ဒရိုကာဘွန်]] ပါဝင်မှု မြင့်မားခြင်းကြောင့် နက်ပကျွန်း၏ စထရာတိုစဖီးယားသည် ယူရေးနပ်စ်ထက် ပိုမို ပူနွေးနေသည်။<ref name="Lunine 1993"/> ရှင်းလင်းဖော်ပြရန် ခက်ခဲဆဲဖြစ်သော အကြောင်းပြချက်များကြောင့် ဂြိုဟ်၏ သာမိုစဖီးယားသည် {{Convert|750|K|C F|sigfig=3}} ခန့်ရှိသော ပုံမှန်မဟုတ်ဘဲ မြင့်မားသည့် အပူချိန်တွင် တည်ရှိနေသည်။<ref name="Broadfoot19989">{{cite journal |last1=Broadfoot |first1=A. L. |last2=Atreya |first2=S. K. |last3=Bertaux |first3=J. L. |last4=Blamont |first4=J. E. |last5=Dessler |first5=A. J. |last6=Donahue |first6=T. M. |last7=Forrester |first7=W. T. |last8=Hall |first8=D. T. |last9=Herbert |first9=F. |last10=Holberg |first10=J. B. |last11=Hunter |first11=D. M. |last12=Krasnopolsky |first12=V. A. |last13=Linick |first13=S. |last14=Lunine |first14=J. I. |last15=McConnell |first15=J. C. |author16-link=Henry Warren Moos |last16=Moos |first16=H. W. |last17=Sandel |first17=B. R. |last18=Schneider |first18=N. M. |last19=Shemansky |first19=D. E. |last20=Smith |first20=G. R. |last21=Strobel |first21=D. F. |last22=Yelle |first22=R. V. |title=Ultraviolet Spectrometer Observations of Neptune and Triton |url=https://archive.org/details/sim_science_1989-12-15_246_4936/page/1459 |journal=Science |date=15 December 1989 |volume=246 |issue=4936 |pages=1459–1466 |doi=10.1126/science.246.4936.1459 |pmid=17756000 |bibcode=1989Sci...246.1459B }}</ref><ref name="Herbert & Sandel 1999"/> ဤအပူချိန်ကို ထုတ်ပေးရန်အတွက် ဤဂြိုဟ်သည် နေမှ အလွန်ဝေးကွာလွန်းနေသည်။ အပူပေးသည့် ယန္တရားအတွက် ဖြစ်နိုင်ခြေတစ်ခုမှာ ဂြိုဟ်၏ [[သံလိုက်စက်ကွင်း]]ရှိ အိုင်းယွန်းများနှင့် လေထု၏ အပြန်အလှန် သက်ရောက်မှုပင် ဖြစ်သည်။ အခြားသော ဖြစ်နိုင်ခြေများမှာ လေထုအတွင်း ပျောက်ကွယ်သွားသည့် အတွင်းပိုင်းမှ ဆွဲငင်အား လှိုင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ သာမိုစဖီးယားနှင့် တစ်နေရာတည်းတွင် တည်ရှိနေသော နက်ပကျွန်း၏ အိုင်ယွန်စဖီးယားတွင် <chem>H3+</chem> ကို ပထမဆုံးအကြိမ် စောင့်ကြည့်တွေ့ရှိခဲ့ရခြင်းက [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၂]] ပြီးနောက် နက်ပကျွန်း၏ သာမိုစဖီးယား အပူချိန် ကယ်လ်ဗင် ၄၅၀ ရှိကြောင်း ပထမဆုံးအကြိမ် တိုင်းတာနိုင်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် နက်ပကျွန်းသည် တစ်နှစ်လျှင် ~၁၀ ကယ်လ်ဗင်နှုန်းဖြင့် ရှင်းပြ၍မရနိုင်သော အလွန်အမင်း အေးမြလာသည့် ဖြစ်စဉ်ကို ကြုံတွေ့နေရသည်။<ref name=":2" /> ဤအေးမြလာသည့် ဖြစ်စဉ်သည် ယူရေးနပ်စ်၏ အပေါ်လေထုတွင်လည်း ဖြစ်ပေါ်နေပြီး ပိုမိုကောင်းမွန်စွာ မှတ်တမ်းတင်ထားပြီး ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite journal |last1=Melin |first1=Henrik |last2=Fletcher |first2=L. N. |last3=Hammel |first3=H. B. |last4=Milam |first4=S. N. |last5=Moore |first5=L. |last6=Stallard |first6=T. S. |last7=O’Donoghue |first7=J. |last8=Tiranti |first8=P. I. |last9=Thomas |first9=E. M. |last10=Knowles |first10=K. L. |last11=Roman |first11=M. |last12=Lamy |first12=L. |last13=King |first13=O. R. T. |last14=Harkett |first14=J. |date=2025-11-28 |title=The Ionosphere of Uranus as Revealed by JWST |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2025GL118301 |journal=Geophysical Research Letters |language=en |volume=52 |issue=22 |article-number=e2025GL118301 |doi=10.1029/2025GL118301 |bibcode=2025GeoRL..5218301M |issn=0094-8276}}</ref> သာမိုစဖီးယားတွင် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်နှင့် ရေတို့ကို အနည်းငယ်မျှသာ တွေ့ရှိရသည်။ ၎င်းတို့သည် [[ဥက္ကာခဲမှုန်]]နှင့် အာကာသဖုန်မှုန့်များကဲ့သို့သော ပြင်ပအရင်းအမြစ်များမှတစ်ဆင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ လေထုအတွင်းသို့ ရောက်ရှိစုပုံလာခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name=elkins-tanton/><ref name="Encrenaz 2003"/> ==ဂြိုဟ်ရံလများ== {{Main|နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ}} [[File:New_Webb_Images_Capture_Rare_View_of_Neptune’s_Rings_(Labeled).png|thumbnail|200px|[[ဂျိမ်းစ် ဝက်ဘ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်]]ဖြင့် ရိုက်ကူးထားသော နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ အရံလများစွာကို မှတ်သားပြသထားသည့် မှတ်စုပါပုံရိပ်၊ တောက်ပသော အပြာရောင်ဖြင့် ကြယ်ကဲ့သို့ ပုံရိပ်မှာ နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ အကြီးဆုံးလဖြစ်သော [[ထရီတွန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ထရီတွန်]]ပင် ဖြစ်သည်။]] နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်တွင် သိရှိထားပြီးသော အရံလ ၁၆ စင်း ရှိသည်။<ref name="Sheppardmoons2024"/> [[ထရီတွန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ထရီတွန်]]သည် နက်ပကျွန်း၏ အကြီးဆုံးလဖြစ်ပြီး နက်ပကျွန်းကို ပတ်နေသော ထုထည်စုစုပေါင်း၏ ၉၉.၅ ရာခိုင်ရာနှုန်းကျော်ကို ကိုယ်စားပြုကာ စက်လုံးပုံစံ ဖြစ်ပေါ်လာရန် လုံလောက်သော ထုထည်ရှိသည့် တစ်ခုတည်းသော လလည်း ဖြစ်သည်။ ထရီတွန်ကို နက်ပကျွန်းဂြိုဟ် ကိုယ်တိုင် ရှာဖွေတွေ့ရှိပြီးနောက် ဆယ့်ခုနစ်ရက်အကြာတွင် ဝီလျံ လက်ဆယ်က ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ အခြားသော ကြီးမားသည့် ဂြိုဟ်ရံလများနှင့် မတူဘဲ ထရီတွန်သည် နောက်ပြန်ပတ်လမ်း (retrograde orbit) ရှိနေပြီး ယင်းက ၎င်းသည် မူလနေရာတွင် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းမဟုတ်ဘဲ ကြားဖြတ်ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရခြင်းဖြစ်ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။ ၎င်းသည် ရှေးခေတ်က [[ခိုက်ပါး ခါးပတ်]] အတွင်းရှိ [[ဂြိုဟ်သိမ်]]တစ်စင်း ဖြစ်ခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။<ref>{{Cite journal |last1=Agnor |first1=Craig B. |last2=Hamilton |first2=Douglas P. |date=May 2006 |title=Neptune's capture of its moon Triton in a binary–planet gravitational encounter |journal=[[:en:Nature (journal)|Nature]] |volume=441 |issue=7090 |pages=192–194 |bibcode=2006Natur.441..192A |doi=10.1038/nature04792 |pmid=16688170 }}</ref> ၎င်းသည် နက်ပကျွန်းနှင့် အလွန်နီးကပ်သဖြင့် တစ်ထပ်တည်းကျသော လှည့်ပတ်မှု (synchronous rotation) တွင် တည်ရှိနေပြီး ဒီရေဆိုင်ရာ အရှိန်မြှင့်အားကြောင့် အတွင်းဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့လျားဝင်ရောက်နေသည်။ ၎င်းသည် ရိုရှီ ကန့်သတ်ချက် (Roche limit) သို့ ရောက်ရှိသည့်အခါ လွန်ခဲ့သော နှစ်ဘီလီယံ ၂၈ ခန့်အကြာတွင် အပိုင်းပိုင်း ပြိုကွဲသွားလိမ့်မည် ဖြစ်သည်။<ref name="Wang2025">{{cite journal |last1=Wang |first1=K. |last2=Zhang |first2=H. |last3=Li |first3=Y. |last4=Qiao |first4=L. |title=A Plausible Minimum Value of the Neptunian Tidal Dissipation Factor Estimated from Triton's Astrometric Observations |journal=Solar System Research |volume=59 |issue=1 |pages=6–15 |doi=10.1134/S0038094624601440 |url=https://link.springer.com/article/10.1134/S0038094624601440 |date=2025 |bibcode=2025SoSyR..59....6W |access-date=2026-05-12 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311062145/https://link.springer.com/article/10.1134/S0038094624601440 |archive-date=11 March 2025 |url-status=live }}</ref> ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် ထရီတွန်သည် ခန့်မှန်းခြေ အပူချိန် ကယ်လ်ဗင် ၃၈ (ဖာရင်ဟိုက် -၄၃၁ ဒီဂရီ၊ ဆဲလ်စီးယက် -၂၃၅ ဒီဂရီ) ဖြင့်<ref>{{cite web | url=https://science.nasa.gov/neptune/moons/triton/#hds-sidebar-nav-1 | title=Triton - NASA Science | date=21 November 2017 | access-date=7 January 2024 | archive-date=7 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240107182347/https://science.nasa.gov/neptune/moons/triton/#hds-sidebar-nav-1 | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Nelson |first1=Robert M. |last2=Smythe |first2=William D. |last3=Wallis |first3=Brad D. |last4=Horn |first4=Linda J. |last5=Lane |first5=Arthur L. |last6=Mayo |first6=Marvin J. |display-authors=4 |date=19 October 1990 |title=Temperature and Thermal Emissivity of the Surface of Neptune's Satellite Triton |url=https://archive.org/details/sim_science_1990-10-19_250_4979/page/429 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=250 |issue=4979 |pages=429–431 |bibcode=1990Sci...250..429N |doi=10.1126/science.250.4979.429 |pmid=17793020 }}</ref> နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း တိုင်းတာဖူးသမျှ အအေးဆုံး အရာဝတ္ထု ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last=Wilford |first=John N. |newspaper=[[The New York Times]] |date=29 August 1989 |title=Triton May Be Coldest Spot in Solar System |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE4DC1138F93AA1575BC0A96F948260 |access-date=29 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210100148/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE4DC1138F93AA1575BC0A96F948260 |archive-date=10 December 2008 |url-status=live }}</ref> ဤကဲ့သို့ အပူချိန် နိမ့်ကျရခြင်းမှာ ထရီန်၏ အလင်းပြန်နိုင်စွမ်း (high albedo) မြင့်မားခြင်းကြောင့် နေရောင်ခြည်ကို စုပ်ယူမည့်အစား အများအပြား ပြန်လည် ရောင်ပြန်ဟပ်စေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web | url=https://phys.libretexts.org/Bookshelves/Astronomy__Cosmology/Astronomy_1e_(OpenStax)/12%3A_Rings_Moons_and_Pluto/12.03%3A_Titan_and_Triton | title=12.3: Titan and Triton | date=7 October 2016 | access-date=7 January 2024 | archive-date=7 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240107175520/https://phys.libretexts.org/Bookshelves/Astronomy__Cosmology/Astronomy_1e_(OpenStax)/12:_Rings_Moons_and_Pluto/12.03:_Titan_and_Triton | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=https://sos.noaa.gov/catalog/datasets/triton-neptunes-moon/ | title=Triton: Neptune's Moon | date=January 2010 | access-date=7 January 2024 | archive-date=7 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240107175520/https://sos.noaa.gov/catalog/datasets/triton-neptunes-moon/ | url-status=live }}</ref> နက်ပကျွန်း၏ ဒုတိယမြောက် သိရှိရသော အရံလ (ရှာဖွေတွေ့ရှိသည့် အစဉ်လိုက်အရ) ဖြစ်သည့် ပုံမှန်မဟုတ်သော လဖြစ်သော [[နီရီး (ဂြိုဟ်ရံလ)|နီရီး]] (Nereid) တွင် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်းရှိ မည်သည့် အရံလ၏ ပတ်လမ်းနှင့်မဆို နှိုင်းယှဉ်ပါက အလွန်စွန်းထွက်သော ပတ်လမ်းများထဲမှ တစ်ခု ပါရှိသည်။ ၀.၇၅၁၂ ရှိသော ပတ်လမ်းစွန်းထွက်မှု (eccentricity) ကြောင့် ၎င်းအား နက်ပကျွန်းမှ အဝေးဆုံး အကွာအဝေး (apoapsis) သည် အနီးဆုံး အကွာအဝေးထက် ခုနစ်ဆ ရှိစေသည်။ ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဇူလိုင်လမှ စက်တင်ဘာလအထိ ''[[ဗွိုင်ယေဂျာ ၂]]'' သည် နက်ပကျွန်း၏ အရံလ ခြောက်စင်းကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref name="science4936-2">{{Cite journal |last1=Stone |first1=E. C. |last2=Miner |first2=E. D. |date=15 November 1989 |title=The Voyager 2 Encounter with the Neptunian System |url=https://archive.org/details/sim_science_1989-12-15_246_4936/page/1417 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=246 |issue=4936 |pages=1417–1421 |bibcode=1989Sci...246.1417S |doi=10.1126/science.246.4936.1417 |pmid=17755996 }}</ref> ၎င်းတို့အနက် ပုံသဏ္ဌာန် မမှန်ကန်သော [[ပရိုသီးစ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ပရိုတီယပ်စ်]] (Proteus) သည် ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင်ဆွဲငင်အားဖြင့် စက်လုံးပုံစံသို့ ဆွဲသွင်းခြင်းမခံရဘဲ ၎င်း၏ သိပ်သည်းဆရှိသော ကိုယ်ထည်တစ်ခုအဖြစ် ရှိနိုင်သမျှ ကြီးမားခြင်းကြောင့် ထင်ရှားသည်။<ref name=Brown>{{cite web |url=http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/dwarfplanets/ |title=The Dwarf Planets |first=Michael E. |last=Brown |author-link=Michael E. Brown |publisher=California Institute of Technology, Department of Geological Sciences |access-date=9 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719164447/http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/dwarfplanets/ |archive-date=19 July 2011 }}{{self-published inline|date=March 2026}}</ref> နက်ပကျွန်း၏ ဒုတိယမြောက် ထုထည်အကြီးဆုံးလ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် ထရီတွန် ထုထည်၏ ၀.၂၅ ရာခိုင်ရာနှုန်းသာ ရှိသည်။ နက်ပကျွန်း၏ အနီးဆုံး အရံလလေးစင်းဖြစ်သော [[နိုင်းရယ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|နေယာ့ဒ်]] (Naiad)၊ [[သာလပ်စ်ဆာ (ဂြိုဟ်ရံလ)|သာလာဆာ]] (Thalassa)၊ [[ဒိုင်စပိုင်နာ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဒက်စပီနာ]] (Despina) နှင့် [[ဂလက်သီယာ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဂါလာတီယာ]] (Galatea) တို့သည် နက်ပကျွန်း၏ ကွင်းအတွင်း၌ ကျရောက်ရန် လုံလောက်စွာ နီးကပ်စွာ ပတ်နေကြသည်။ ထို့ထက် ပိုဝေးသော [[လာရစ်ဆာ (ဂြိုဟ်ရံလ)|လာရီဆာ]] (Larissa) ကို ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် ကြယ်တစ်စင်းကို ကာဆီးသွားခဲ့စဉ်က ပထမဆုံး ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့ ကာဆီးမှုကို ကွင်းမြှားတန်းများကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ က နက်ပကျွန်းကို လေ့လာခဲ့ချိန်တွင် လာရီဆာက ဖြစ်စေခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၀၃ ခုနှစ်အတွင်း ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော ပုံမှန်မဟုတ်သော အရံလအသစ် ငါးစင်းကို ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ကြေညာခဲ့သည်။<ref name="HolmanKavelaarsGrav2004">{{cite journal |doi=10.1038/nature02832 |last1=Holman |first1=M.J. |author-link=Matthew J. Holman |last2=Kavelaars |first2=J.J. |author-link2=John J. Kavelaars |last3=Grav |first3=T. |display-authors=3 |year=2004 |last4=Gladman |first4=B.J. |author-link4=Brett J. Gladman |last5=Fraser |first5=W.C. |last6=Milisavljevic |first6=D. |last7=Nicholson |first7=P.D. |last8=Burns |first8=J.A. |last9=Carruba |first9=V. |title=Discovery of five irregular moons of Neptune |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-08-19_430_7002/page/865 |journal=Nature |volume=430 |issue=7002 |pages=865–67 |pmid=15318214 |bibcode=2004Natur.430..865H }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3578210.stm |title=Five new moons for planet Neptune |date=18 August 2004 |publisher=BBC News|access-date=6 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070808234419/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3578210.stm |archive-date=8 August 2007 |url-status=live }}</ref> ဟာဘယ် အာကာသမှန်ပြောင်း၏ ပုံရိပ်ပေါင်းများစွာကို ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် လအသစ်တစ်ခုဖြစ်ပြီး အသေးဆုံးထဲမှ ဒုတိယမြောက်ဖြစ်သော [[ဟစ်ပိုကန့် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဟစ်ပိုကန့် ]] (Hippocamp) ကို တွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2019/2/20/18233029/neptune-moon-hippocamp-proteus-hubble-space-telescope|title=Neptune's newly discovered moon may be the survivor of an ancient collision|last=Grush|first=Loren|date=20 February 2019|website=The Verge|access-date=22 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190221130219/https://www.theverge.com/2019/2/20/18233029/neptune-moon-hippocamp-proteus-hubble-space-telescope|archive-date=21 February 2019|url-status=live}}</ref> နက်ပကျွန်းသည် ရောမတို့၏ ပင်လယ်ဘုရား ဖြစ်သည်နှင့်အညီ နက်ပကျွန်း၏ အရံလများကို ပင်လယ်ဘုရားငယ်များကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးထားသည်။<ref name=USGS/> ==စူးစမ်းလေ့လာခြင်း== [[File:Animation_of_Voyager_2_trajectory.gif|thumb|upright=1.25|၁၉၇၇ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၀ ရက်မှ ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၃၀ ရက်အထိ [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၂]] အာကာသယာဉ်၏ ပျံသန်းသွားလာခဲ့သော လမ်းကြောင်းကို လှုပ်ရှားပုံရိပ်ဖြင့် ဖော်ပြထားခြင်း။ [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၂]]{{legend2|magenta|''ဗွိုင်ယေဂျာ ၂''}}{{·}}{{legend2|Royalblue|[[ကမ္ဘာမြေ]]}}{{·}}{{legend2|Lime|[[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]}} {{·}}{{legend2|Cyan|[[စနေဂြိုဟ်]]}}{{·}}{{legend2|Gold|[[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]}}{{·}}{{legend2|OrangeRed|နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်}}{{·}}{{legend2|Yellow|[[နေ]]}}]] ''[[ဗွိုင်ယေဂျာ ၂]]'' သည် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်သို့ သွားရောက်လည်ပတ်ခဲ့ဖူးသည့် တစ်ခုတည်းသော အာကာသယာဉ် ဖြစ်သည်။ အဆိုပါ အာကာသယာဉ်သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ဤဂြိုဟ်နှင့် အနီးဆုံးသို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့သည်။ နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်သည် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အနေဖြင့် သွားရောက်လေ့လာနိုင်သည့် နောက်ဆုံး အဓိကဂြိုဟ်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း၏ လမ်းကြောင်းအပေါ် မည်သို့သော သက်ရောက်မှုများ ရှိလာနိုင်သည်ဖြစ်စေ ထိုဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလဖြစ်သော [[ထရီတွန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ထရီတွန်]]ကို အနီးကပ်ဖြတ်သန်းလေ့လာရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းသည် [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁]] အာကာသယာဉ်က စနေဂြိုဟ်နှင့် ၎င်း၏ ဂြိုဟ်ရံလဖြစ်သော [[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တန်]]တို့ကို သွားရောက်လေ့လာခဲ့စဉ်က ဆောင်ရွက်ခဲ့သည့် နည်းလမ်းနှင့် ဆင်တူသည်။ ဆုံတွေ့စဉ်အတွင်း အာကာသယာဉ်မှ ပေးပို့သည့် အချက်ပြမှုများသည် [[ကမ္ဘာမြေ]]သို့ ရောက်ရှိရန် မိနစ် ၂၄၆ မိနစ် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် အများအားဖြင့် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ ၏ တာဝန်မှာ နက်ပကျွန်းနှင့် ဆုံတွေ့မှုအတွက် ကြိုတင်စီစဉ်ထားသော အမိန့်ပေးချက်များကိုသာ အဓိက အားထားခဲ့ရသည်။ အဆိုပါ အာကာသယာဉ်သည် ဩဂုတ်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ လေထုနှင့် ၄,၄၀၀ ကီလိုမီတာ အကွာအဝေးအတွင်းသို့ မရောက်ရှိမီ နီရစ် (Nereid) လနှင့် ဝေးကွာစွာ ဆုံတွေ့မှုကို ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ထိုနေ့နှောင်းပိုင်းတွင် ဂြိုဟ်၏ အကြီးဆုံးလဖြစ်သော ထရီတွန် အနီးမှ ဆက်လက် ဖြတ်သန်းသွားခဲ့သည်။<ref name=burgess>[[#Burgess|Burgess]] (1991):46–55.</ref> အဆိုပါ အာကာသယာဉ်သည် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်ကို ဝန်းရံထားသော [[သံလိုက်စက်ကွင်း]] ရှိကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ထိုသံလိုက်စက်ကွင်းသည် ဂြိုဟ်၏ ဗဟိုချက်နှင့် တစ်ထပ်တည်းမကျဘဲ ဗဟိုချက်မှ ရွေ့လျားနေပြီး [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]] ပတ်လည်ရှိ သံလိုက်စက်ကွင်းကဲ့သို့ပင် စောင်းနေကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။ [[ရေဒီယိုလှိုင်း]]ထုတ်လွှတ်မှုများကို တိုင်းတာခြင်းဖြင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ လည်ပတ်ချိန်ကို သတ်မှတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ အာကာသယာဉ်၏ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များအရ နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်တွင် မျှော်လင့်ထားသည်ထက် ပိုမိုလှုပ်ရှားပြင်းထန်သော ရာသီဥတုစနစ်တစ်ခု ရှိနေကြောင်း သိရှိခဲ့ရသည်။ ထိုမစ်ရှင်အတွင်း နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ လအသစ် ၆ လုံးကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ဂြိုဟ်တွင် ကွင်းတစ်ကွင်းထက် ပိုမိုရှိကြောင်းလည်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ အနီးကပ်ဖြတ်သန်းလေ့လာမှုမှတစ်ဆင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ ဒြပ်ထုကို ပထမဆုံးအကြိမ် တိကျစွာ တိုင်းတာနိုင်ခဲ့သည်။ တိုင်းတာရရှိသော ဒြပ်ထုသည် ယခင်က တွက်ချက်ထားသည့် ပမာဏထက် ၀.၅ ရာခိုင်နှုန်းခန့် လျော့နည်းနေခဲ့သည်။ ဤတိုင်းတာချက်အသစ်ကြောင့် ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်းမရှိသေးသော Planet X ဟုခေါ်သည့် ဂြိုဟ်တစ်လုံးသည် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်နှင့် ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်တို့၏ ပတ်လမ်းများအပေါ် ဆွဲငင်အားသက်ရောက်မှု ရှိနေသည်ဟူသော ယူဆချက်ကို ပယ်ချနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{harvnb|Standage|2000|p=188}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Gebhardt |first1=Chris |last2=Goldader |first2=Jeff |date=20 August 2011 |title=Thirty-four years after launch, Voyager 2 continues to explore |url=http://www.nasaspaceflight.com/2011/08/thirty-four-years-voyager-2-continues-explore/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160219211545/http://www.nasaspaceflight.com/2011/08/thirty-four-years-voyager-2-continues-explore/ |archive-date=19 February 2016 |access-date=22 January 2016 |website=NASASpaceflight}}</ref> ၂၀၁၈ ခုနှစ်မှစတင်၍ တရုတ်နိုင်ငံ အမျိုးသားအာကာသစီမံခန့်ခွဲရေးအဖွဲ့ (China National Space Administration) သည် ''ဗွိုင်ယေဂျာ'' အာကာသယာဉ်များနှင့် ဆင်တူသော ကြယ်တာရာအကြား အာကာသသို့ သွားရောက်လေ့လာမည့် အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ် နှစ်စင်းပါဝင်သော စီမံကိန်းတစ်ခုကို လေ့လာဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ယာယီအားဖြင့် ယင်းစီမံကိန်းကို ''Shensuo'' ဟု အမည်ပေးထားသည်။<ref name="WuEtAl2019">{{cite journal |last1=Wu |first1=Weiren |last2=Yu |first2=Dengyun |last3=Huang |first3=Jiangchuan |last4=Zong |first4=Qiugang |last5=Wang |first5=Chi |last6=Yu |first6=Guobin |last7=He |first7=Rongwei |last8=Wang |first8=Qian |last9=Kang |first9=Yan |last10=Meng |first10=Linzhi |last11=Wu |first11=Ke |last12=He |first12=Jiansen |last13=Li |first13=Hui |title=Exploring the solar system boundary |journal=Scientia Sinica Informationis |date=9 January 2019 |volume=49 |issue=1 |page=1 |doi=10.1360/N112018-00273 |doi-access=free }}</ref> အဆိုပါ အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းစလုံးကို ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်များအတွင်း လွှတ်တင်ရန် ရည်ရွယ်ထားပြီး တစ်စင်းစီသည် မတူညီသော လမ်းကြောင်းများအတိုင်း သွားရောက်ကာ [[ဟေလီယိုစဖီးယား]]၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အစွန်းနှစ်ဖက်ကို စူးစမ်းလေ့လာမည်ဖြစ်သည်။ ဒုတိယအာကာသယာဉ်ဖြစ်သော IHP-2 သည် ၂၀၃၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလတွင် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်အနီးမှ ဖြတ်သန်းသွားမည်ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဖြတ်သန်းစဉ် ဂြိုဟ်၏ တိမ်ထိပ်များအထက် ၁,၀၀၀ ကီလိုမီတာခန့်အကွာမှ ဖြတ်သန်းရန် စီစဉ်ထားသည်။ ထို့အပြင် ဂြိုဟ်၏ လေထုအတွင်းသို့ ထိုးဝင်ဝင်ရောက်ကာ တိုင်းတာလေ့လာနိုင်မည့် Atmospheric Impactor ကိရိယာကိုလည်း သယ်ဆောင်သွားပြီး နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်အနီးသို့ ချဉ်းကပ်စဉ် လွှတ်ချနိုင်ဖွယ်ရှိသည်။<ref name="SpaceNews IHP">{{cite news |last1=Jones |first1=Andrew |title=China to launch a pair of spacecraft towards the edge of the solar system |url=https://spacenews.com/china-to-launch-a-pair-of-spacecraft-towards-the-edge-of-the-solar-system/ |access-date=29 April 2021 |website=SpaceNews |date=16 April 2021 |archive-date=29 June 2026 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260629230619/https://spacenews.com/china-to-launch-a-pair-of-spacecraft-towards-the-edge-of-the-solar-system/ |url-status=live }}</ref> ထို့နောက် အဆိုပါ အာကာသယာဉ်သည် ၎င်း၏ မစ်ရှင်ကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ကာ [[ခိုက်ပါး ခါးပတ်]]ကို ဖြတ်သန်း၍ ဟေလီယိုစဖီးယား၏ အမြီးပိုင်း (Heliosphere tail) သို့ ဦးတည်သွားမည်ဖြစ်သည်။ ထိုအမြီးပိုင်းသည် ယခုအချိန်အထိ စူးစမ်းလေ့လာမှု မပြုလုပ်ရသေးသော အာကာသနယ်ပယ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{reflist|3 |refs= <ref name=ring1>{{cite news |last=Wilford |first=John N. |date=10 June 1982 |title=Data Shows 2 Rings Circling Neptune |newspaper=The New York Times |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=technology&res=950DE3D71F38F933A25755C0A964948260&n=Top/News/Science/Topics/Space |access-date=29 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210100701/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=technology&res=950DE3D71F38F933A25755C0A964948260&n=Top%2FNews%2FScience%2FTopics%2FSpace |archive-date=10 December 2008 |url-status=live }}</ref> <ref name="NYT-20230818">{{cite news |last=Andrews |first=Robin George |title=Neptune's Clouds Have Vanished, and Scientists Think They Know Why - A recent study suggests a relationship between solar cycles and the atmosphere of the solar system's eighth planet. |url=https://www.nytimes.com/2023/08/18/science/neptune-clouds-sun.html |date=18 August 2023 |work=The New York Times |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821110635/https://www.nytimes.com/2023/08/18/science/neptune-clouds-sun.html |archive-date= 2023-08-21|access-date=21 August 2023 }}</ref> <ref name="Lunine 1993"> {{cite journal |last=Lunine |first=Jonathan I. |date=September 1993 |title=The atmospheres of Uranus and Neptune |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=31 |pages=217–263 |bibcode=1993ARA&A..31..217L |doi=10.1146/annurev.aa.31.090193.001245 }} </ref> <ref name="Herbert & Sandel 1999"> {{cite journal |last1=Herbert |first1=Floyd |last2=Sandel |first2=Bill R. |date=August–September 1999 |title=Ultraviolet observations of Uranus and Neptune |journal=Planetary and Space Science |volume=47 |issue=8–9 |pages=1,119–139 |bibcode=1999P&SS...47.1119H |doi=10.1016/S0032-0633(98)00142-1 }} </ref> <ref name=":2">{{Cite journal |last1=Melin |first1=Henrik |last2=Moore |first2=Luke |last3=Fletcher |first3=Leigh N. |last4=Hammel |first4=Heidi B. |last5=O’Donoghue |first5=James |last6=Stallard |first6=Tom S. |last7=Milam |first7=Stephanie N. |last8=Roman |first8=Michael |last9=King |first9=Oliver R. T. |last10=Rowe-Gurney |first10=Naomi |last11=Thomas |first11=Emma E. |last12=Wang |first12=Ruoyan |last13=Tiranti |first13=Paola I. |last14=Harkett |first14=Jake |last15=Knowles |first15=Katie L. |title=Discovery of H3+ and infrared aurorae at Neptune with JWST |url=https://www.nature.com/articles/s41550-025-02507-9 |journal=Nature Astronomy |language=en |volume=9 |issue=5 |pages=666–671 |doi=10.1038/s41550-025-02507-9 |issn=2397-3366 |pmc=12095041 |pmid=40417327 |publication-date=2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260527052717/https://www.nature.com/articles/s41550-025-02507-9 |archive-date=27 May 2026 |access-date=2 June 2026 |url-status=live}}</ref> <ref name=elkins-tanton>{{cite book |last=Elkins-Tanton |first=Linda T. |date=2006 |title=Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System |publisher=Chelsea House |location=New York |isbn=978-0-8160-5197-7 |pages=[https://archive.org/details/uranusneptuneplu00elki/page/79 79–83] |url=https://archive.org/details/uranusneptuneplu00elki/page/79 }}</ref> <ref name="Encrenaz 2003"> {{cite journal |last=Encrenaz |first=Thérèse |date=February 2003 |title=ISO observations of the giant planets and Titan: What have we learnt? |journal=Planetary and Space Science |volume=51 |issue=2 |pages=89–103 |doi=10.1016/S0032-0633(02)00145-9 |bibcode=2003P&SS...51...89E }} </ref> <ref name="Sheppardmoons2024">{{cite web |title = New Uranus and Neptune Moons |url = https://sites.google.com/carnegiescience.edu/sheppard/home/newuranusneptunemoons |work = Earth & Planetary Laboratory |publisher = Carnegie Institution for Science |date = 23 February 2024 |access-date = 23 February 2024 |archive-date = 23 February 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240223160326/https://sites.google.com/carnegiescience.edu/sheppard/home/newuranusneptunemoons |url-status = live }}</ref> <ref name="USGS">{{cite web |url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets |title=Planet and Satellite Names and Discoverers |publisher=U.S. Geological Survey |series=Gazetteer of Planetary Nomenclature |date=17 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809110639/https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets |archive-date=9 August 2018 |url-status=live |access-date=26 March 2012 }}</ref> }} == အခြား ကြည့်ရန် == * [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]] * [[အင်္ဂါဂြိုဟ်]] == ပြင်ပ လင့် == * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html NASA's Neptune fact sheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100701192119/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html |date=1 July 2010 }} * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune Neptune Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061213204351/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune |date=13 December 2006 }} by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://cfa-www.harvard.edu/iau/lists/NeptuneTrojans.html MPC's List Of Neptune Trojans] * [http://www.projectshum.org/Planets/neptune.html Planets - Neptune] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606055326/http://www.projectshum.org/Planets/neptune.html |date=6 June 2011 }} A kid's guide to Neptune. * [http://www.worldclimatereport.com/index.php/2007/05/08/neptune-news/#more-241 Neptune and global warming] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512230322/http://www.worldclimatereport.com/index.php/2007/05/08/neptune-news/#more-241 |date=12 May 2008 }} {{Footer SolarSystem}} [[Category:နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]] [[Category:နေအဖွဲ့အစည်း၏ ဂြိုဟ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ရေခဲဂြိုဟ်ဘီလူးများ]] adqz3i795mhnnemj19psux8gm3u2m3w 0 2893 1059072 1058165 2026-10-17T20:16:20Z InternetArchiveBot 61272 Adding 3 books for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059072 wikitext text/x-wiki {{About|ဂြိုဟ်သိမ်|ဒဏ္ဍာရီ|ပလူတို (ဒဏ္ဍာရီ)}} {{Infobox planet | name = ပလူတို | symbol = [[File:Pluto symbol (large orb, bold).svg|24px|⯓]] | image = [[File:Pluto in True Color - High-Res.jpg|280px]] | caption = ''[[New Horizons]]'' အာကာသယဉ်မှ ရိုက်ကူးထားသော ပလူတိုဂြိုဟ်{{efn|name = caption|This is a Digital compositing of four near-true color photographs taken by the ''[[New Horizons]]'' spacecraft on July 14, 2015 from a distance of {{convert|450,000|mi|km|disp=flip|abbr=on}}. The most prominent feature in the image, the bright, youthful plains of Tombaugh Regio and Sputnik Planum, can be seen at lower right. It contrasts the darker, more cratered terrain of Cthulhu Regio at lower left. Because of Pluto's 119.591° tilt at its axis, the southern hemisphere is barely visible in this image; the equator runs through Cthulhu and the southern parts of Sputnik Planum.}} | discovery = yes | discoverer = Clyde Tombaugh | discovered = February 18, 1930 | mp_name = '''134340 Pluto''' | named_after = ပလူတို | mp_category = {{plainlist | * [[ဂြိုဟ်ပု]] * Trans-Neptunian object * Plutoid * [[ခိုက်ပါး ခါးပတ်]] အရာဝတ္ထု * Plutino }} | orbit_ref =<ref name="TOP2013" />{{efn|name = MeanElements|The mean elements here are from the Theory of the Outer Planets (TOP2013) solution by the Institut de mécanique céleste et de calcul des éphémérides (IMCCE). They refer to the standard equinox J2000, the barycenter of the Solar System, and the epoch J2000.}} | epoch = [[J2000]] | aphelion = {{plainlist | * {{val|49.319|ul=AU}} * ({{nowrap|{{val|fmt=commas|7378.07|u=Gm}}}}) * February, 2114 }} | perihelion = {{plainlist | * {{val|29.656|u=AU}} * ({{nowrap|{{val|fmt=commas|4436.4|u=Gm}}}}) * (September 5, 1989)<ref name="jpl-ssd-horizons" /> }} | semimajor = {{plainlist | * {{val|39.54|u=AU}} * ({{nowrap|{{val|fmt=commas|5915|u=Gm}}}}) }} | eccentricity = {{val|0.24905}} | inclination = {{plainlist | * {{val|17.1405|u=°}} * (11.88° နေ၏ အီကွေတာဆီသို့) }} | asc_node = {{val|110.299|u=°}} | arg_peri = {{val|113.834|u=°}} | period = {{plainlist | * {{val|248.00}} [[:en:julian year (astronomy)|years]]<ref name="Pluto Fact Sheet" /> * {{nowrap|{{val|fmt=commas|90581|u=days}}}}<ref name="Pluto Fact Sheet" /> * {{nowrap|{{val|fmt=commas|14164.4}}}} Plutonian solar days<ref name="planet_years" /> }} | synodic_period = 366.73 days<ref name="Pluto Fact Sheet" /> | avg_speed = 4.67&nbsp;km/s<ref name="Pluto Fact Sheet" /> | mean_anomaly = {{val|14.53|u=[[:en:Degree (angle)|deg]]}} | satellites = [[ပလူတို၏ ဂြိုဟ်ရံလများ|၅]] စင်း | physical_characteristics = yes | mean_radius = {{plainlist | * {{nowrap|{{val|fmt=commas|1188.3|0.8|u=km}}}}<ref name="Stern2015">{{cite journal |last1=Stern |first1=S. A. |displayauthors=etal |title=The Pluto system: Initial results from its exploration by New Horizons |url=http://www.sciencemag.org/content/350/6258/aad1815/T1.expansion.html |journal=Science |date=2015 |volume=350 |issue=6258 |pages=249–352 |doi=10.1126/science.aad1815 |bibcode=2015Sci...350.1815S |pmid=26472913 |arxiv=1510.07704}}</ref><ref name = "Pluto System after New Horizons">{{cite journal |last1=Stern |first1=S.A. |last2=Grundy |first2=W. |last3=McKinnon |first3=W.B. |last4=Weaver |first4=H.A. |last5=Young |first5=L.A. |title=The Pluto System After New Horizons |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=2018 |pages=357–392 |arxiv=1712.05669 |year=2017 |bibcode=2018ARA&A..56..357S |doi=10.1146/annurev-astro-081817-051935 }}</ref><ref name="Nimmo2017">{{cite journal |last=Nimmo |first=Francis |display-authors=etal |title=Mean radius and shape of Pluto and Charon from New Horizons images |journal=Icarus |date=2017 |volume=287 |pages=12–29 |bibcode=2017Icar..287...12N |arxiv=1603.00821 |doi=10.1016/j.icarus.2016.06.027}}</ref> * 0.18 [[ကမ္ဘာ အချင်းဝက်|ကမ္ဘာ]] }} | surface_area = {{plainlist | * {{val|1.77|e=7|u=km2}}{{efn|name=Surface area}} * 0.035 ကမ္ဘာ }} | volume = {{plainlist | * {{val|7.006|0.071|e=9|u=km3}}{{efn|name=Volume}} * {{val|0.00647|u=Earths}} }} | mass = {{plainlist | * {{val|1.303|0.003|e = 22|u=kg}}<ref name="Stern2015" /><!-- Calculated from GM=869.6 ± 1.8 km3 s–2 --> * {{val|0.00218|u=[[ကမ္ဘာဒြပ်ထု|ကမ္ဘာ]]}} * 0.177 [[လဒြပ်ထု|လကမ္ဘာ]] }} | density = {{val|1.860|0.013|u=g/cm3}}<ref name="Stern2015" /> | surface_grav = {{plainlist | * {{val|0.620|}} [[အလျင်|m/s²]]{{efn|name = Surface gravity}} * 0.063 [[:en:g-force|g]] }} | escape_velocity = {{val|1.212}}&nbsp;km/s{{efn|name = Escape velocity}} | sidereal_day = {{plainlist | * {{val|6.387230|u=day}} * 6 d, 9 h, 17&nbsp;m, 36 s }} | rot_velocity = 47.18&nbsp;km/h | axial_tilt = {{val|119.591|0.014|u=°}} (to orbit)<ref name="Young2007">{{cite journal | bibcode = 2007DPS....39.6205Y | title = Pluto's Radius | last = Young | first = Eliot F. | last2 = Young | first2 = Leslie A. | last3 = Buie | first3 = Marc W. | journal = American Astronomical Society, DPS meeting No. 39, #62.05; Bulletin of the American Astronomical Society | volume = 39 | page = 541 | date = 2007 }}</ref>{{efn|name = Axial tilt}} | right_asc_north_pole = 132.993°<ref name="Archinal" /> | declination = −6.163°<ref name="Archinal" /> | albedo = 0.49 to 0.66 ([[:en:Geometric albedo|geometric]], varies by 35%)<ref name="Pluto Fact Sheet" /><ref name="Hamilton" /> | magnitude = 13.65<ref name="Pluto Fact Sheet" /> to 16.3<ref name="AstDys-Pluto" /> <br /> (mean is 15.1)<ref name="Pluto Fact Sheet" /> | abs_magnitude = −0.7<ref name="jpldata" /> | angular_size = 0.06″ to 0.11″<ref name="Pluto Fact Sheet" />{{efn|name = Angular size}} | pronounced = {{IPAc-en|audio=en-us-Pluto.ogg|ˈ|p|l|uː|t|oʊ}} | adjectives = Plutonian | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[ကယ်လ်ဗင်|Kelvin]] | min_temp_1 = 33 K | mean_temp_1 = 44 K (−229 °C) | max_temp_1 = 55 K | surface_pressure = 1.0 [[:en:pascal (unit)|Pa]] (2015)<ref name=Stern2015/><ref>{{cite news |last=Amos |first=Jonathan |url=http://www.bbc.com/news/science-environment-33657447 |title=New Horizons: Pluto may have 'nitrogen glaciers' |work=BBC News |date=July 23, 2015 |accessdate=July 26, 2015 |quote=It could tell from the passage of sunlight and radiowaves through the Plutonian "air" that the pressure was only about 10 microbars at the surface }}</ref> | atmosphere_composition = [[နိုက်ထရိုဂျင်]]၊ [[မီသိန်း]]၊ [[ကာဗွန်မိုနောက်ဆိုဒ်]]<ref name="Physorg April 19, 2011" /> | note = no | scale_height = | flattening = <1%<ref name="Stern2015" /> }} '''ပလူတို''' ({{lang-en|Pluto}}; သင်္ကေတ: [[File:Pluto symbol (large orb, fixed width).svg|16px|⯓]]<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> ၎င်း [[File:Pluto monogram (fixed width).svg|16px|♇]]<ref>{{cite book |editor=John Lewis |date=2004 |title=Physics and chemistry of the solar system |url=https://archive.org/details/physicschemistry00lewi_433 |edition= 2 |page=[https://archive.org/details/physicschemistry00lewi_433/page/n78 64] |publisher=Elsevier}}</ref>) သည် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်းရှိ [[ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားများ|ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှား]]တစ်ခုဖြစ်ပြီး ကျောက်သား နှင့် ရေခဲတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ပလူတိုဂြိုဟ်ပေါ်တွင် အလွန်အေးပြီး အပူချိန် အနှုတ် ၂၁၈ ဒီဂရီ ဆဲလ်စီးယပ် (အနှုတ် ၃၆၀ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) မှ အနှုတ် ၂၄၀ ဒီဂရီ ဆဲလ်စီးယပ် (အနှုတ် ၄၀၀ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) အထိရှိသည်။ ပလူတိုသည် ၂၃၉၀ [[ကီလိုမီတာ]]အချင်းရှိပြီး [[လကမ္ဘာ]] ၏ သုံးပုံ နှစ်ပုံမျှရှိကာ [[ကမ္ဘာ]]၏ ၅ ပုံ ၁ ပုံမျှရှိသည်။ ပလူတိုဂြိုဟ်၏ အလေးချိန်မှာ တန်ချိန် ၁၃ သန်းမျှရှိသည်။ ကမ္ဘာသည် ပလူတိုဂြိုဟ်၏ အဆ ၄၆၀ မျှလေးပြီး ကမ္ဘာရံလသည် ပလူတိုဂြိုဟ်ထက် ၅ ဆခွဲမျှလေးသည်။ အရီဇိုးနား ပြည်နယ် Flagstaff ရှိ Lowell observatory မှ နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် ကလိုက်တွမ်ဘော့ (Clyde Tombaugh) မှ ပလူတိုဂြိုဟ်ကို ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ရောမငရဲနှင့်ဆိုင်သော နတ်ဘုရား ပလူတို၏ အမည်ကို ပေးခဲ့သည်။ ထိုအမည်ကို အကြံပြုခဲ့သူမှာ အင်္ဂလန်မှ ဗဲနက်တီယာ ဘာနေး (Venetia Burney) ဖြစ်ပြီး သူမသည် ထိုအချိန်က ၁၁ နှစ် သမီးမျှသာရှိသေးသည်။ ပလူတိုတွင် [[ချာရွန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ချာရွန်]] (Charon)၊ [[စတိခ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|စတိုက်]] (Styrx)၊ [[ခေးဘရောစ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ကီးဘရော့စ်]] (Kerberos)၊ [[နစ်ခ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|နစ်စ်]] (Nix) နှင့် [[ဟိုက်ဒရာ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဟိုက်ဒရာ]] (Hydra) ဟူသော ဂြိုဟ်ရံလ ၅ ခု ရှိသည်။ ချာရွန်မှာ ၁၁၉၀ ကီလိုမီတာ အချင်းရှိပြီး ပလူတိုဂြိုဟ်၏ အချင်း၏ တစ်ဝက်မျှရှိသည်။ ပလူတိုနှင့် ချာရွန်တို့သည် တစ်ခုကို တစ်ခု အပြန်အလှန်လှည့်ပတ်နေကြပြီး ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှား ၂ ခုပမာရှိသည်။ နစ်စ်နှင့် ဟိုက်ဒရာတို့မှာ ပိုမိုသေးငယ်ပြီး ၄၅ ကီလိုမီတာမှ ၁၆၀ ကီလိုမီတာ အတွင်းသာ ကျယ်ဝန်းသော အချင်းရှိပြီး ပလူတိုဂြိုဟ်မှ ၄၄၀၀၀ ကီလိုမီတာမျှ ကွာဝေးသည်။ ချာရွန်ကို ၁၉၇၈ ဇွန်လတွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး နစ်စ်နှင့် ဟိုက်ဒရာကို ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ [[နေအဖွဲ့အစည်း]] အတွင်းတွင် ဂြိုဟ် ၈ ခု ရှိသည်။ ပလူတိုသည် ထိုဂြိုဟ် ၈ ခုနှင့် လွန်စွာမှပင် ကွဲပြားခြားနား နေသည်။ ၎င်းသည် အခြားဂြိုဟ်များထက် သေးငယ်နေပြီး နေ၏ ပတ်လည်တွင် ပုံစံကွဲပြားသော လမ်းကြောင်းဖြင့် သွားလာနေသည်။ ပလူတိုသည် ၎င်း သွားလာသော လမ်းကြောင်းကြောင့် တစ်ခါတစ်ရံတွင် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်ထက် ပို၍ နေနှင့် နီးကပ်နေလေ့ ရှိသည်။ ပလူတိုကို ဂြိုဟ်များစာရင်းမှ ပယ်ဖျက်ခဲ့သော အချိန်မှစ၍ [[ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်|မာကျူရီဂြိုဟ်]]သည် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း၌ အသေးဆုံးဂြိုဟ်ဖြစ်လာသည်။ မာကျူရီဂြိုဟ်သည် ပလူတိုဂြိုဟ်ထက် ၂ ဆမျှ ပို၍ ကျယ်ဝန်းပြီး ဒြပ်ထု ပမာဏမှာ ပလူတိုထက် ၂၅ဆမျှ ပိုသည်။ ပလူတိုဂြိုဟ်အား ၉ ခုမြောက် ဂြိုဟ်အဖြစ် သတ်မှတ် ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသော်လည်း ကျူးပါး ခါးပတ်မှ ပလူတိုထက် ပိုကြီးသောဂြိုဟ်များအား ထပ်မံတွေရှိခဲ့သောကြောင့် ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် နိုင်ငံတကာ အာကာသ အဖွဲ့အစည်းမှ ပလူတိုကို ဂြိုဟ်ဟု မသတ်မှတ်သင့်တော့ကြောင်း ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။ ပလူတိုအား ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှား အဖြစ်သာ သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သင့်သည်ဟု သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။<ref name="BBC-Akwagyiram 2005-08-02">{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/4737647.stm | title = Farewell Pluto? | first = Alexis | last = Akwagyiram | work = BBC News | date = August 2, 2005 | accessdate = March 5, 2006 }}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၁၄ တွင် [[New Horizons]] အာကာသယာဉ်သည် ပလူတိုအနီးဖြတ်၍ပျံသန်းသည့် ပထမဆုံးယာဉ် ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="NYT-20150714-kc">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=NASA's New Horizons Spacecraft Completes Flyby of Pluto |url=http://www.nytimes.com/2015/07/15/science/space/nasa-new-horizons-spacecraft-reaches-pluto.html |date=July 14, 2015 |work=New York Times |accessdate=July 14, 2015}}</ref><ref name="AP-20150714">{{cite news |last=Dunn |first=Marcia |title=Pluto close-up: Spacecraft makes flyby of icy, mystery world |url=http://apnews.excite.com/article/20150714/us-sci--pluto-1a20f848e7.html |date=July 14, 2015 |work=AP News |accessdate=July 14, 2015 |archivedate=16 July 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150716165559/http://apnews.excite.com/article/20150714/us-sci--pluto-1a20f848e7.html }}</ref><ref name="NYT-20150718">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=The Long, Strange Trip to Pluto, and How NASA Nearly Missed It |url=http://www.nytimes.com/2015/07/19/us/the-long-strange-trip-to-pluto-and-how-nasa-nearly-missed-it.html |date=July 18, 2015 |work=New York Times |accessdate=July 19, 2015}}</ref> ယင်းကဲ့သို့ပျံသန်းစဉ် ပလူတိုအား အသေးစိတ် လေ့လာတိုင်းတာခဲ့သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ===ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်း=== ၁၈၄၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အာဘိန်း လီ ဗယ်ရီယာ (Urbain Le Verrier) သည် ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းအတွင်း ဖြစ်ပေါ်နေသော ပတ်လမ်းအနှောင့်အယှက်များ (perturbations) ကို လေ့လာဆန်းစစ်ပြီးနောက် ထိုအချိန်က မတွေ့ရှိရသေးသော နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ တည်နေရာကို [[ဂန္ထဝင် မက္ကင်းနစ်|နယူတန်နီယမ် မက္ကင်းနစ်]]ကို အသုံးပြု၍ ကြိုတင်ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်ကို ထပ်မံလေ့လာတွေ့ရှိမှုများအပြီး နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များသည် ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းကို နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်အပြင် အခြားဂြိုဟ်တစ်လုံးကပါ နှောင့်ယှက်သက်ရောက်နေခြင်း ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ခန့်မှန်းသုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book |last=Croswell |first=Ken |title=Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems |url=https://books.google.com/books?id=60sPD6yjbVAC |location=New York |publisher=The Free Press |year=1997 |isbn=978-0-684-83252-4 |page=43 |access-date=April 15, 2022 |archive-date=February 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226151141/https://books.google.com/books?id=60sPD6yjbVAC |url-status=live }}</ref> ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် အရီဇိုးနားပြည်နယ်၊ ဖလက်စတက်ဖ်မြို့တွင် လိုဝဲလ် နက္ခတ်တာရာလေ့လာရေးစခန်း (Lowell Observatory) ကို တည်ထောင်ခဲ့သူ ဘော့စတွန်မြို့သား ချမ်းသာကြွယ်ဝသည့် ပါစီဗယ် လိုဝဲလ် (Percival Lowell) သည် နဝမမြောက်ဂြိုဟ်တစ်လုံး ရှိနိုင်ခြေကို ရှာဖွေရန် ကျယ်ပြန့်သော စီမံကိန်းတစ်ခုကို စတင်ခဲ့သည်။ ၎င်းဂြိုဟ်ကို “ဂြိုဟ် X” (Planet X) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။<ref name="Tombaugh1946" /> ၁၉၀၉ ခုနှစ်တွင် လိုဝဲလ်နှင့် ဝီလျံ အိပ်ချ် ပစ်ကရင်း (William H. Pickering) တို့သည် ထိုဂြိုဟ်၏ တည်နေရာဖြစ်နိုင်သည့် ကောင်းကင်ကိုဩဒိနိတ် အချက်အလက်များစွာကို အကြံပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Hoyt" /> လိုဝဲလ်နှင့် ၎င်း၏ နက္ခတ်တာရာလေ့လာရေးစခန်းသည် အဲလစ်ဇဘက် ဝီလျံစ် (Elizabeth Williams) ပြုလုပ်ထားသော သင်္ချာတွက်ချက်မှုများကို အသုံးပြုကာ ရှာဖွေမှုများကို လိုဝဲလ် ကွယ်လွန်သည့် ၁၉၁၆ ခုနှစ်အထိ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သော်လည်း အောင်မြင်မှုမရခဲ့ပေ။<ref name="Hoyt" /><ref name="Littman1990" /> လိုဝဲလ် မသိရှိခဲ့သည့်အချက်မှာ သူ၏ ကောင်းကင်ဓာတ်ပုံမှတ်တမ်းများထဲတွင် ၁၉၁၅ ခုနှစ် မတ်လ ၁၉ ရက်နှင့် ဧပြီလ ၇ ရက်တို့၌ ပလူတိုဂြိုဟ်၏ မှုန်ဝါးသောပုံရိပ်နှစ်ခု ပါဝင်နေခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ထိုအချိန်က ယင်းပုံရိပ်များကို ပလူတိုဂြိုဟ်၏ ပုံရိပ်များအဖြစ် မသတ်မှတ်နိုင်ခဲ့ကြပေ။ ထို့အပြင် ပလူတိုဂြိုဟ်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်းမပြုမီက ရိုက်ကူးမှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့သည့် အခြားလေ့လာတွေ့ရှိချက် ၁၄ ခုလည်း ရှိသေးသည်။ ယင်းတို့အနက် အစောဆုံးလေ့လာတွေ့ရှိချက်ကို ၁၉၀၉ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၀ ရက်တွင် ယာကီးစ် နက္ခတ်တာရာလေ့လာရေးစခန်း (Yerkes Observatory) က မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="BuchwaldDimarioWild2000" /> ပါစီဗယ် လိုဝဲလ်၏ ဇနီးမုဆိုးမ ကွန်စတန့် လိုဝဲလ် (Constance Lowell) သည် ခင်ပွန်းဖြစ်သူ၏ အမွေအနှစ်များနှင့်ပတ်သက်၍ လိုဝဲလ် နက္ခတ်တာရာလေ့လာရေးစခန်းနှင့် ဆယ်နှစ်ကြာ ဥပဒေရေးရာ အငြင်းပွားမှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ဂြိုဟ် X ကို ရှာဖွေသည့်လုပ်ငန်းကို ၁၉၂၉ ခုနှစ်အထိ ပြန်လည်မစတင်နိုင်ခဲ့ပေ။ နက္ခတ်တာရာလေ့လာရေးစခန်း၏ ဒါရိုက်တာ ဗက်စတို မဲလ်ဗင် စလိုက်ဖာ (Vesto Melvin Slipher) သည် အသက် ၂၃ နှစ်အရွယ် ကလိုက်ဒ် တွန်ဘော (Clyde Tombaugh) အား ဂြိုဟ် X ကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ရန် တာဝန်ပေးအပ်ခဲ့သည်။ တွန်ဘောသည် သူရေးဆွဲထားသော နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ ပုံများကို စလိုက်ဖာက သဘောကျနှစ်သက်ခဲ့ပြီးနောက် နက္ခတ်တာရာလေ့လာရေးစခန်းသို့ မကြာသေးမီကမှ ရောက်ရှိလာသူဖြစ်သည်။ တွန်ဘော၏ တာဝန်မှာ ညဘက်ကောင်းကင်ယံအား ဓာတ်ပုံနှစ်ပုံစီ အတွဲလိုက် စနစ်တကျ ရိုက်ကူးပြီးနောက် ဓာတ်ပုံအတွဲတစ်တွဲစီကို စစ်ဆေးကာ အရာဝတ္ထုတစ်ခုခု၏ တည်နေရာ ပြောင်းလဲသွားခြင်း ရှိ၊ မရှိ ဆုံးဖြတ်ရန်ဖြစ်သည်။ Blink comparator ဟုခေါ်သော ကိရိယာကို အသုံးပြု၍ ဓာတ်ပုံပြားတစ်ခုစီ၏ ပုံရိပ်နှစ်ခုကို လျင်မြန်စွာ အလှည့်ကျ ပြောင်းလဲကြည့်ရှုခဲ့သည်။ ထိုသို့ကြည့်ရှုခြင်းဖြင့် ဓာတ်ပုံများအကြား တည်နေရာ သို့မဟုတ် အသွင်အပြင် ပြောင်းလဲသွားသော အရာဝတ္ထုများ ရွေ့လျားနေသကဲ့သို့ ထင်မြင်စေခဲ့သည်။ တစ်နှစ်နီးပါး ရှာဖွေခဲ့ပြီးနောက် ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် တွန်ဘောသည် ဇန်နဝါရီလ ၂၃ ရက်နှင့် ၂၉ ရက်နေ့များ၌ ရိုက်ကူးထားသော ဓာတ်ပုံပြားများပေါ်တွင် ရွေ့လျားနေဖွယ်ရှိသည့် အရာဝတ္ထုတစ်ခုကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဇန်နဝါရီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ရိုက်ကူးထားသော အရည်အသွေးနိမ့် ဓာတ်ပုံတစ်ပုံကလည်း ထိုအရာဝတ္ထု၏ ရွေ့လျားမှုကို အတည်ပြုရန် အထောက်အကူပြုခဲ့သည်။ စူးစမ်းလေ့လာရေးဌာနသည် ထပ်မံအတည်ပြုနိုင်သည့် ဓာတ်ပုံများကို ရရှိပြီးနောက် ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ် မတ်လ ၁၃ ရက်နေ့တွင် ထိုရှာဖွေတွေ့ရှိမှုသတင်းကို ဟားဗတ်ကောလိပ် နက္ခတ္တဗေဒလေ့လာရေးဌာန (Harvard College Observatory) သို့ ကြေးနန်းဖြင့် ပေးပို့ခဲ့သည်။ ထိုအရာဝတ္ထုကို ချက်ချင်းပင် နဝမမြောက် ဂြိုဟ် (ninth planet) အဖြစ် ကြေညာခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ၎င်းသည် မျှော်မှန်းထားသည်ထက် များစွာသေးငယ်ကြောင်း တွေ့ရှိလာသောအခါ ဂြိုဟ်အဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ခြင်း ရှိ၊ မရှိအပေါ် မေးခွန်းထုတ်မှုများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ပလူတိုဂြိုဟ်၏ တစ်နှစ် (Plutonian year) သည် ကမ္ဘာမြေ၏ ၂၄၇.၉၄ နှစ်နှင့် ညီမျှသည်။<ref name="Pluto Fact Sheet" /> ထို့ကြောင့် ၂၁၇၈ ခုနှစ်တွင် ပလူတိုဂြိုဟ်သည် ၎င်းကို စတင်ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည့်အချိန်မှစ၍ နေကို တစ်ပတ်ပြည့် လှည့်ပတ်မိမည်ဖြစ်သည်။ ===အမည်=== ပလူတို” (Pluto) ဟူသောအမည်သည် [[ရောမဒဏ္ဍာရီ]]လာ မြေအောက်ကမ္ဘာ၏ နတ်ဘုရား (god of the underworld) ၏ အမည်မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ယင်းအမည်သည် [[ဂရိဒဏ္ဍာရီ]]တွင် ပလူတိုနှင့် အဓိပ္ပာယ်တူညီသော [[ဟေးဒီးစ်]] (Hades) ကို ရည်ညွှန်းသည့် အခြားအမည်တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ ပလူတိုဂြိုဟ်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိကြောင်း ကြေညာပြီးနောက် လိုဝဲလ် နက္ခတ္တဗေဒလေ့လာရေးဌာန (Lowell Observatory) သို့ အမည်ပေးရန် အကြံပြုချက်ပေါင်း တစ်ထောင်ကျော် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref name="pluto guide" /> ထိုအမည်များအနက် မီနာဗာ (Minerva)၊ ပလူတို (Pluto) နှင့် ခရိုနပ်စ် (Cronus) ဟူသော အမည်သုံးခုသည် ထိပ်ဆုံးတွင် ရှိနေခဲ့သည်။ မီနာဗာသည် လိုဝဲလ်ဌာနမှ ဝန်ထမ်းများ၏ ပထမဦးစားပေး ရွေးချယ်မှုဖြစ်သော်လည်း<ref name=S&G/> ယင်းအမည်ကို ဂြိုဟ်သိမ်တစ်ခုအတွက် အသုံးပြုပြီးဖြစ်သောကြောင့် ပယ်ချခဲ့သည်။ ခရိုနပ်စ်အမည်ကိုမူ လူကြိုက်မများဘဲ မိမိကိုယ်ကို အလွန်အမင်း အထင်ကြီးသူဟု သတ်မှတ်ခံထားရသော နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် သောမတ်စ် ဂျက်ဖာဆန် ဂျက်ဆင် စီး (Thomas Jefferson Jackson See) က အဆိုပြုခဲ့ခြင်းကြောင့် နှစ်သက်မှုနည်းပါးခဲ့သည်။ ထို့နောက် မဲခွဲဆုံးဖြတ်ခဲ့ရာ “ပလူတို” အမည်ကို အားလုံးက တညီတညွတ်တည်း ရွေးချယ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုအမည်ကို အတည်တကျ အသုံးပြုနိုင်ရန်နှင့် ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်၏ အမည်ကဲ့သို့ အမည်ပြောင်းလဲမှုများ မဖြစ်ပေါ်စေရန် လိုဝဲလ် နက္ခတ္တဗေဒလေ့လာရေးဌာနသည် ယင်းအမည်ကို အမေရိကန် နက္ခတ္တဗေဒအသင်း (American Astronomical Society) နှင့် တော်ဝင် နက္ခတ္တဗေဒအသင်း (Royal Astronomical Society) တို့ထံ တင်ပြခဲ့သည်။ အဖွဲ့နှစ်ဖွဲ့စလုံးကလည်း တညီတညွတ်တည်း အတည်ပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="T&M">{{cite book|first1=Clyde W.|last1=Tombaugh|first2=Patrick|last2=Moore|year=1980|title=Out of the Darkness: The Planet Pluto|url=https://archive.org/details/outofdarkness00tomb|publisher=Stackpole Books|location=Harrisburg, Pa.|isbn=0-8117-1163-3}}</ref> ထိုအမည်ကို ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၁ ရက်နေ့တွင် တရားဝင် ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref name="Venetia" /><ref>{{cite web |title=Pluto Research at Lowell |url=https://lowell.edu/in-depth/pluto/pluto-research-at-lowell/ |website=Lowell Observatory |access-date=March 22, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418140312/http://lowell.edu/in-depth/pluto/pluto-research-at-lowell/ |archive-date=April 18, 2016 }}</ref> လိုဝဲလ်ထံ ပေးပို့ခဲ့သော စာများနှင့် ကြေးနန်းများအနက် “ပလူတို” (Pluto) ဟူသောအမည်ကို အကြိမ်ရေ ၁၅၀ ခန့် အဆိုပြုထားခဲ့ကြသည်။ ယင်းအမည်ကို ပထမဆုံး အဆိုပြုခဲ့သူမှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ အောက်စဖို့ဒ်မြို့မှ ဂန္ထဝင်ဒဏ္ဍာရီများကို စိတ်ဝင်စားသော ယင်းအချိန်က အသက် ၁၁ နှစ်အရွယ် ကျောင်းသူ ဗင်နီရှာ ဘာနီ (Venetia Burney၊ ၁၉၁၈–၂၀၀၉) ဖြစ်သည်။ ပလူတိုဂြိုဟ်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိကြောင်း သတင်းကို သူမ၏အဘိုး ဖော်လ်ကနာ မေဒန် (Falconer Madan) က နံနက်စာစားချိန်တွင် မိသားစုအား ဖတ်ပြခဲ့စဉ် ဗင်နီရှာက ထိုအမည်ကို အကြံပြုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ မေဒန်သည် ယင်းအကြံပြုချက်ကို နက္ခတ္တဗေဒပါမောက္ခ ဟားဘတ် ဟောလ် တာနာ (Herbert Hall Turner) ထံ တင်ပြခဲ့သည်။ တာနာကလည်း ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုကို ကြေညာပြီး သုံးရက်အကြာဖြစ်သော ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ် မတ်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် လိုဝဲလ် နက္ခတ္တဗေဒလေ့လာရေးဌာနရှိ လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်များထံ ကြေးနန်းဖြင့် ပေးပို့ခဲ့သည်။<ref name=S&G>Kevin Schindler & William Grundy (2018) ''Pluto and Lowell Observatory'', pp. 73–79.</ref><ref name="Venetia" /> “ပလူတို” ဟူသောအမည်သည် ဒဏ္ဍာရီလာအရလည်း သင့်လျော်မှုရှိခဲ့သည်။ ပလူတိုနတ်ဘုရားသည် စေတန်နတ်ဘုရား၏ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်ခဲ့သော သားသမီးခြောက်ဦးအနက် တစ်ဦးဖြစ်သည်။ အခြားသားသမီးများ၏ အမည်များကိုလည်း အဓိကဂြိုဟ်များနှင့် ဂြိုဟ်သိမ်များအတွက် အသုံးပြုပြီးဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့မှာ ပလူတို၏ ညီများဖြစ်သော ဂျူပီတာနတ်ဘုရား (Jupiter) နှင့် နက်ပကျွန်းနတ်ဘုရား (Neptune)၊ ညီမများဖြစ်သော စီးရီးစ်နတ်ဘုရားမ (Ceres)၊ ဂျူနိုနတ်ဘုရားမ (Juno) နှင့် ဗက်စတာနတ်ဘုရားမ (Vesta) တို့ဖြစ်ကြသည်။ နတ်ဘုရားပလူတိုနှင့် ပလူတိုဂြိုဟ်တို့သည် နှစ်ဦးစလုံး “မှောင်မိုက်သော” နယ်မြေများနှင့် ဆက်စပ်နေကြသည်။ ထို့အပြင် ပလူတိုနတ်ဘုရားသည် မိမိကိုယ်ကို မမြင်နိုင်အောင် ဖျောက်ဖျက်နိုင်စွမ်းရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး ပလူတိုဂြိုဟ်ကိုလည်း အချိန်ကြာမြင့်စွာ မတွေ့ရှိနိုင်ခဲ့ခြင်းနှင့် ဆင်တူနေသည်။<ref>Scott & Powell (2018) ''The Universe as It Really Is''</ref> ထိုအမည်ကို ရွေးချယ်ရာတွင် နောက်ထပ်အထောက်အကူဖြစ်စေသည့်အချက်မှာ “Pluto” ဟူသော စကားလုံး၏ ပထမစာလုံးနှစ်လုံးဖြစ်သော “Pl” သည် ပါစီဗယ် လိုဝဲလ် (Percival Lowell) ၏ အမည်အစ စာလုံးများနှင့် ကိုက်ညီနေခြင်းဖြစ်သည်။ အမှန်တကယ်ပင် “Percival” ဟူသောအမည်သည် ဂြိုဟ်အသစ်အတွက် အမည်ပေးရန် လူကြိုက်များသော အကြံပြုချက်များထဲမှ တစ်ခုလည်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ <gallery mode="packed" heights="200" align="center"> File:Pluto discovery plates.gif|alt=The same area of night sky with stars, shown twice, side by side. One of the bright points, located with an arrow, changes position between the two images.|ပလူတို ရှာဖွေတွေ့ရှိမှု ဓာတ်ပုံ File:Clyde W. Tombaugh.jpeg|Clyde Tombaugh, in Kansas </gallery> ===အမျိုးအစား ခွဲခြားခြင်း=== ၁၉၉၂ ခုနှစ်မှစ၍ ပလူတိုဂြိုဟ်နှင့် တူညီသော အာကာသနယ်ပယ်အတွင်း နေကို လှည့်ပတ်နေသည့် အခြားအာကာသအရာဝတ္ထုများစွာကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ယင်းအချက်က ပလူတိုသည် [[ခိုက်ပါး ခါးပတ်]]ဟုခေါ်သော အာကာသအရာဝတ္ထုများ အစုအဝေး၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ပြသခဲ့သည်။ ဤတွေ့ရှိချက်ကြောင့် ပလူတိုကို ဂြိုဟ်အဖြစ် တရားဝင်သတ်မှတ်ထားခြင်းနှင့်ပတ်သက်၍ အငြင်းပွားမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ပလူတိုကို ၎င်းပတ်ဝန်းကျင်ရှိ အခြားအရာဝတ္ထုများနှင့်အတူ အမျိုးအစားတူအဖြစ် သတ်မှတ်သင့်သလား၊ သို့မဟုတ် သီးခြားခွဲခြားသတ်မှတ်သင့်သလားဟု လူအများက မေးခွန်းထုတ်ခဲ့ကြသည်။ ပြတိုက်များနှင့် နက္ခတ္တဗေဒပြခန်းများ၏ ဒါရိုက်တာအချို့သည် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]၏ ဂြိုဟ်ပုံစံငယ်များတွင် ပလူတိုကို ချန်လှပ်ထားခြင်းကြောင့် တစ်ခါတစ်ရံ အငြင်းပွားမှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် နယူးယောက်မြို့ရှိ ဟေးဒန် နက္ခတ္တဗေဒပြခန်း (Hayden Planetarium) ၌ ဂြိုဟ်ရှစ်လုံးသာ ပါဝင်သော နေအဖွဲ့အစည်းပုံစံငယ်ကို ပြသခဲ့သည်။ ယင်းဖြစ်ရပ်သည် တစ်နှစ်နီးပါးအကြာတွင် သတင်းခေါင်းကြီးပိုင်းများ၌ ဖော်ပြခံခဲ့ရသည်။<ref name="Tyson2001" /> [[စီးရပ်စ် (ဂြိုဟ်သိမ်)|စီးရီးစ်]] (Ceres)၊ ပါလက်စ် (Pallas)၊ ဂျူနို (Juno) နှင့် ဗက်စတာ (Vesta) တို့သည် ၁၈၄၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အခြားဂြိုဟ်သိမ်များစွာကို ရှာဖွေတွေ့ရှိပြီးနောက် နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်အများစု၏ သတ်မှတ်ချက်အရ ဂြိုဟ်အဆင့်အတန်းကို ဆုံးရှုံးခဲ့ကြသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင် ဂြိုဟ်ဘူမိဗေဒပညာရှင်များ (planetary geologists) သည် စီးရီးစ်ကိုသာမက ပါလက်စ်နှင့် ဗက်စတာတို့ကိုလည်း တစ်ခါတစ်ရံ အရွယ်အစားသေးငယ်သော ဂြိုဟ်သိမ်များနှင့် ကွဲပြားသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ အကြောင်းမှာ ၎င်းတို့သည် ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်ပေါ်နိုင်လောက်အောင် ကြီးမားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name=metzger19>{{cite journal |last1=Metzger |first1=Philip T. |author-link1=Philip T. Metzger |last2=Sykes |first2=Mark V. |last3=Stern |first3=Alan |last4=Runyon |first4=Kirby |date=2019 |title=The Reclassification of Asteroids from Planets to Non-Planets |journal=Icarus |volume=319 |pages=21–32 |doi=10.1016/j.icarus.2018.08.026|arxiv=1805.04115 |bibcode=2019Icar..319...21M }}</ref> ပထမဆုံး ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့စဉ်က ၎င်းတို့သည် အရွယ်အစားအတော်သေးငယ်ကြသည်။ သို့သော် မကြာမီတွင် ပလူတိုနှင့် အရွယ်အစား ပိုမိုနီးစပ်သော အရာဝတ္ထုများကို ဆက်လက်ရှာဖွေတွေ့ရှိလာခဲ့ကြသည်။ ထိုအရာဝတ္ထုအချို့သည် ပလူတိုကဲ့သို့ပင် ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက်များအရ ဂြိုဟ်အဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်လောက်အောင် ကြီးမားသော်လည်း ၎င်းတို့၏ ပတ်လမ်းဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုများနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို ရှင်းလင်းစိုးမိုးနိုင်မှုအပေါ် အခြေခံသည့် သတ်မှတ်ချက်များအရမူ ဂြိုဟ်အဖြစ် သတ်မှတ်ရန် မလုံလောက်ခဲ့ပေ။<ref name=metzger22>{{cite journal |last1=Metzger |first1=Philip T. |author-link1=Philip T. Metzger |last2=Grundy |first2=W. M. |first3=Mark V. |last3=Sykes |first4=Alan |last4=Stern |first5=James F. |last5=Bell III |first6=Charlene E. |last6=Detelich |first7=Kirby |last7=Runyon |first8=Michael |last8=Summers |date=2022 |title=Moons are planets: Scientific usefulness versus cultural teleology in the taxonomy of planetary science |journal=Icarus |volume=374 |issue= |article-number=114768 |doi=10.1016/j.icarus.2021.114768 |arxiv=2110.15285 |bibcode=2022Icar..37414768M }}</ref> ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် [[ဟားဗတ်တက္ကသိုလ်]]၏ ဂြိုဟ်ငယ်များဆိုင်ရာဌာန (Minor Planet Center) မှ ဘရိုင်ယန် ဂျီ. မာစ်ဒန် (Brian G. Marsden) က ပလူတိုဂြိုဟ်ကို ဂြိုဟ်အဖြစ် တရားဝင်သတ်မှတ်ထားသည့် အဆင့်အတန်းကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားစဉ် ဂြိုဟ်ငယ်အမှတ်စဉ် ၁၀၀၀၀ (minor planet number 10000) ပေးအပ်ရန် အကြံပြုခဲ့သည်။<ref name=comet>{{cite web|title=Is Pluto a giant comet?|publisher=Central Bureau for Astronomical Telegrams|url=http://www.icq.eps.harvard.edu/ICQPluto.html|year=1999|access-date=June 27, 2025}} Marsden had first suggested in 1980 that "we should "[drop] the appellation 'ninth planet' and [classify] Pluto [...] as an unusual minor planet."</ref><ref name="PlanetDefault">{{cite web|date=June 28, 1999|first=Bruce|last=Moomaw|title=Pluto: A Planet By Default|website=spacedaily.com|url=https://www.spacedaily.com/news/pluto-99a.html|access-date=June 27, 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000816162908/https://www.spacedaily.com/news/pluto-99a.html|archive-date=August 16, 2000}}</ref> ပလူတိုဂြိုဟ်ကို ဂြိုဟ်အဆင့်အတန်းမှ လျှော့ချသတ်မှတ်တော့မည်ဟူသော အလားအလာကြောင့် အများပြည်သူအကြား ပြင်းထန်သော ကန့်ကွက်တုံ့ပြန်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံတကာ နက္ခတ္တဗေဒသမဂ္ဂ (International Astronomical Union) က ထိုအချိန်တွင် ပလူတိုကို ဂြိုဟ်စာရင်းမှ ဖယ်ရှားရန် အဆိုပြုထားခြင်း မရှိကြောင်း ရှင်းလင်းပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=February 3, 1999|title=The Status of Pluto: A clarification|work=International Astronomical Union, Press release|url=http://www.iau.org/PlutoPR.html|archive-url=https://web.archive.org/web/19990422054633/http://www.iau.org/PlutoPR.html|archive-date=April 22, 1999}}</ref><ref name="PlanetDefault"/> ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ထိုနက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များက [[အဲရစ် (ဂြိုဟ်သိမ်)|အဲရစ်]]ဟုခေါ်သော အာကာသအရာဝတ္ထုအသစ်တစ်ခုကို ရှာဖွေတွေ့ရှိကြောင်း ကြေညာခဲ့ကြသည်။ ထိုအရာဝတ္ထုသည် ပလူတိုထက် ဒြပ်ထုပိုမိုများပြားပြီး ၁၈၄၆ ခုနှစ်တွင် [[ထရီတွန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ထရိုင်တန်]]ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သမျှ အရာဝတ္ထုများအနက် ဒြပ်ထုအများဆုံးဖြစ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ပလူတို၏ ဂြိုဟ်အဆင့်အတန်းနှင့်ပတ်သက်သည့် အငြင်းပွားမှုကို ရှောင်လွှဲ၍ မရတော့ပေ။ သတင်းမီဒီယာများက အစပိုင်းတွင် အဲရစ်ကို ဆယ်ခုမြောက်ဂြိုဟ်ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="NASA-JPL press release 07-29-2005" /> သို့သော် ထိုအချိန်၌ ၎င်းကို ဂြိုဟ်အဖြစ် သတ်မှတ်သင့်၊ မသင့်နှင့်ပတ်သက်၍ တရားဝင် သဘောတူညီချက် မရှိသေးပေ။ နက္ခတ္တဗေဒအသိုင်းအဝိုင်းမှ အခြားပညာရှင်များကမူ အဲရစ်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်းသည် ပလူတိုကို [[ဂြိုဟ်ငယ်]]အဖြစ် ပြန်လည်သတ်မှတ်သင့်ကြောင်း ထောက်ခံသည့် အခိုင်မာဆုံး အကြောင်းပြချက်ဖြစ်သည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။<ref name="what"/> ==ပတ်လမ်း== [[File:Animation of Pluto orbit.gif|thumb|upright=1.5|၁၈၅၀ မှ ၂၀၉၇ ခုနှစ်အထိ ပလူတို၏ ပတ်လမ်းအား သရုပ်ဖော်ထားပုံ<br />{{legend2|Yellow| နေ}}{{·}}{{legend2|Gold | Saturn}}{{·}}{{legend2|Cyan | ယူရေးနပ်စ်}}{{·}}{{legend2| RoyalBlue | နက်ပကျွန်း}}{{·}}{{legend2|Magenta| ပလူတို}}]] ပလူတို၏ နေကို တစ်ပတ်ပြည့် လှည့်ပတ်ရန် ကြာချိန်မှာ ၂၄၈ နှစ်ခန့် ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ပတ်လမ်းဆိုင်ရာ လက္ခဏာများသည် ဂြိုဟ်များ၏ ပတ်လမ်းများနှင့် သိသိသာသာ ကွဲပြားသည်။ အခြားဂြိုဟ်များသည် နေကို ပတ်လမ်းဝိုင်းပုံစံနီးပါးဖြင့် လှည့်ပတ်ကြပြီး အီကလစ်တစ် (ecliptic) ဟုခေါ်သော ပြင်ညီရည်ညွှန်းမျက်နှာပြင်တစ်ခုနှင့်လည်း နီးကပ်စွာ တည်ရှိကြသည်။ ပလူတို၏ ပတ်လမ်းမှာမူ အီကလစ်တစ်မျက်နှာပြင်နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ၁၇ ဒီဂရီကျော် စောင်းနေပြီး ဘဲဥပုံသဏ္ဌာန်လည်း အတော်အတန် ထင်ရှားသည်။ ယင်းကို ပတ်လမ်းစောင်းထောင့် (orbital inclination) နှင့် ပတ်လမ်းဘဲဥပုံဖြစ်မှု (orbital eccentricity) ဟု ခေါ်သည်။ ပတ်လမ်းသည် ဘဲဥပုံဖြစ်နေခြင်းကြောင့် ပလူတို၏ ပတ်လမ်းအပိုင်းငယ်တစ်ခုသည် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းထက် နေနှင့် ပိုမိုနီးကပ်နေသည်။ ပလူတိုနှင့် ၎င်း၏လ ခါရွန် (Charon) တို့၏ ဒြပ်ထုဗဟိုချက် (barycenter) သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် နေနှင့် အနီးဆုံးအမှတ် (perihelion) သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။<ref name="jpl-ssd-horizons" /> ထို့အပြင် ပလူတိုသည် ၁၉၇၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၇ ရက်နေ့မှ ၁၉၉၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၁ ရက်နေ့အထိ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]ထက် နေနှင့် ပိုမိုနီးကပ်စွာ တည်ရှိခဲ့သည်။<ref name="pluto990209" /> ပလူတိုဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းတစ်လျှောက်ရှိ တစ်ဝက်အဓိကဝင်ရိုးအလျား (semi-major axis) သည် [[AU|နက္ခတ္တဗေဒယူနစ်]] ၃၉.၃ မှ ၃၉.၆ AU ခန့်အတွင်း ပြောင်းလဲနေပြီး ယင်းပြောင်းလဲမှု၏ စက်ဝန်းကာလမှာ ၁၉,၉၅၁ နှစ်ခန့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းနှင့်ဆက်စပ်၍ ပလူတို၏ နေကို လှည့်ပတ်သည့်ကာလမှာ ၂၄၆ နှစ်မှ ၂၄၉ နှစ်အတွင်း ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ လက်ရှိတွင် ပလူတို၏ တစ်ဝက်အဓိကဝင်ရိုးအလျားနှင့် ပတ်လမ်းလှည့်ပတ်ကာလတို့သည် တဖြည်းဖြည်း ပိုမိုရှည်လျားလာနေသည်။<ref name=williams71 /> ==လည်ပတ်ခြင်း== [[file:Pluto rotation movie2.gif|thumb|နာဆာ၏ ''New Horizons'' အာကာသယာဉ်မှ ရရှိထားသော ဓာတ်ပုံများကို အခြေခံ၍ ဖန်တီးထားသည့် ပလူတို လည်ပတ်နေမှုကို ပြသသော ဗီဒီယို]] ပလူတို၏ လည်ပတ်ကာလ (rotation period) သို့မဟုတ် တစ်ရက်တာကြာချိန်သည် ကမ္ဘာမြေ၏ ၆.၃၈၇ ရက်နှင့် ညီမျှသည်။<ref name="Pluto Fact Sheet" /><ref name="axis" /> [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]နှင့် ပါလက်စ် (2 Pallas) ကဲ့သို့ပင် ပလူတိုသည် ၎င်း၏ ပတ်လမ်းပြင်ညီအတွင်း ဘေးစောင်းနေသကဲ့သို့ လည်ပတ်နေသည်။ ၎င်း၏ ဝင်ရိုးစောင်းထောင့်မှာ ၁၂၀ ဒီဂရီ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ရာသီအလိုက် ပြောင်းလဲမှုများမှာ အလွန်ပြင်းထန်သည်။ နေ၏ အမြင့်ဆုံးနှင့် အနိမ့်ဆုံး အနေအထားများသို့ ရောက်ရှိသည့် ရာသီကာလများ (solstices) တွင် ပလူတို၏ မျက်နှာပြင်လေးပုံတစ်ပုံသည် အဆက်မပြတ် နေရောင်ရရှိနေပြီး၊ အခြားလေးပုံတစ်ပုံမှာ အဆက်မပြတ် အမှောင်ထဲတွင် ရှိနေသည်။<ref name="Oregon" /> ပလူတို၏ ဤကဲ့သို့ ထူးခြားသော ဝင်ရိုးတည်နေရာ ဖြစ်ပေါ်ရသည့် အကြောင်းရင်းကို ပညာရှင်များက ဆွေးနွေးငြင်းခုံခဲ့ကြသည်။ အရီဇိုးနားတက္ကသိုလ် (University of Arizona) ၏ သုတေသနတစ်ခုအရ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ လည်ပတ်မှုသည် စွမ်းအင်ကို အနည်းဆုံးဖြစ်စေရန် အမြဲတမ်း ချိန်ညှိသွားတတ်သည့် သဘောသဘာဝကြောင့် ဖြစ်နိုင်ကြောင်း အကြံပြုထားသည်။ ယင်းကြောင့် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် အပိုဒြပ်ထုများကို [[အီကွေတာ]]အနီးသို့ ရွှေ့ပြောင်းတည်ရှိစေပြီး ဒြပ်ထုနည်းပါးသော ဒေသများကို [[ဝင်ရိုးစွန်း]]များဘက်သို့ ဦးတည်စေရန် လည်ပတ်ဦးတည်ချက် ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ ဤဖြစ်စဉ်ကို ဝင်ရိုးစွန်းရွေ့လျားမှု (polar wander) ဟု ခေါ်သည်။<ref>{{Cite journal|last1=Kirschvink|first1=Joseph L.|last2=Ripperdan|first2=Robert L.|last3=Evans|first3=David A.|date=July 25, 1997|title=Evidence for a Large-Scale Reorganization of Early Cambrian Continental Masses by Inertial Interchange True Polar Wander|url=https://archive.org/details/sim_science_1997-07-25_277_5325/page/541|journal=Science|language=en|volume=277|issue=5325|pages=541–545|doi=10.1126/science.277.5325.541 }}</ref> အရီဇိုးနားတက္ကသိုလ်မှ ထုတ်ပြန်ခဲ့သော သုတေသနစာတမ်းတစ်စောင်အရ ပလူတို၏ အရိပ်ကျနေသော ဒေသများတွင် အေးခဲနေသည့် [[နိုက်ထရိုဂျင်]]များ စုပုံလာခြင်းကြောင့်လည်း ဤဖြစ်စဉ် ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ ထိုနိုက်ထရိုဂျင်အစုအဝေးများကြောင့် ပလူတို၏ တည်နေရာဦးတည်ချက် ပြန်လည်ချိန်ညှိသွားပြီး ထူးခြားသော ဝင်ရိုးစောင်းထောင့် ၁၂၀ ဒီဂရီ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်။ နိုက်ထရိုဂျင် စုပုံအေးခဲလာရခြင်းမှာ ပလူတိုသည် နေနှင့် အလွန်ဝေးကွာနေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ အီကွေတာဒေသတွင် အပူချိန်သည် −၂၄၀ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် (−၄၀၀ ဒီဂရီဖာရင်ဟိုက်၊ ၃၃.၁ ကယ်လ်ဗင်) အထိ ကျဆင်းနိုင်ပြီး ထိုအပူချိန်တွင် နိုက်ထရိုဂျင်သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ရေခဲကဲ့သို့ အေးခဲသွားနိုင်သည်။ ပလူတိုပေါ်တွင် တွေ့ရသည့် ဝင်ရိုးစွန်းရွေ့လျားမှု ဖြစ်စဉ်မျိုးကို ကမ္ဘာပေါ်တွင်လည်း တွေ့မြင်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ အန္တာတိကတိုက်ရှိ ရေခဲလွှာ (Antarctic ice sheet) သည် လက်ရှိထက် အဆများစွာ ပိုမိုကြီးမားနေပါက ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။<ref>{{Cite journal|last1=Keane|first1=James T.|last2=Matsuyama|first2=Isamu|last3=Kamata|first3=Shunichi|last4=Steckloff|first4=Jordan K.|title=Reorientation and faulting of Pluto due to volatile loading within Sputnik Planitia|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-12-01_540_7631/page/90|journal=Nature|volume=540|issue=7631|pages=90–93|doi=10.1038/nature20120|pmid=27851731|bibcode = 2016Natur.540...90K |year=2016 }}</ref> ==ဒြပ်ထုနှင့် အရွယ်အစား== [[File:Pluto, Earth & Moon size comparison.jpg|thumb|ပလူတို (ဘယ်ဘက်အောက်ခြေ) ကို ကမ္ဘာနှင့် လတို့၏ အရွယ်အစားများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပြထားပုံ|left]] ပလူတိုဂြိုဟ်၏ အချင်းမှာ ၂,၃၇၆.၆ ± ၁.၆ ကီလိုမီတာဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏ ဒြပ်ထုမှာ (1.303 ± 0.003) × 10²² ကီလိုဂရမ် ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် လ၏ ဒြပ်ထု၏ ၁၇.၇ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် ညီမျှပြီး ကမ္ဘာမြေ၏ ဒြပ်ထုနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၀.၂၂ ရာခိုင်နှုန်းသာ ရှိသည်။ ပလူတို၏ မျက်နှာပြင်ဧရိယာမှာ 1.774443 × 10⁷ စတုရန်းကီလိုမီတာဖြစ်ပြီး ရုရှားနိုင်ငံ၏ ဧရိယာထက် အနည်းငယ်ပိုကြီးသည်။<ref>Under "World Summary", see Table 3 and select 'pdf' or 'xls'. {{cite web |url = https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/products/dyb/dyb_2022/ |title = Demographic Yearbook – 2022 |date = 2023 |website = unstats.un.org |access-date = 26 December 2023 |archive-date = 22 December 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231222095253/https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/products/dyb/dyb_2022/ |url-status = live }}</ref> ၎င်း၏ မျက်နှာပြင်ဆွဲငင်အား (surface gravity) သည် ကမ္ဘာမြေ၏ ဆွဲငင်အားကို 1 g ဟု သတ်မှတ်လျှင် 0.063 g သာရှိပြီး၊ လ၏ ဆွဲငင်အားမှာ 0.17 g ဖြစ်သည်။ ထိုအချက်ကြောင့် ပလူတို၏ လွတ်မြောက်အလျင် (escape velocity) သည် တစ်နာရီလျှင် ၄,၃၆၃.၂ ကီလိုမီတာ (၂,၇၁၁.၁၆၇ မိုင်) ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာမြေ၏ လွတ်မြောက်အလျင်မှာ တစ်နာရီလျှင် ၄၀,၂၇၀ ကီလိုမီတာ (၂၅,၀၂၀ မိုင်) ဖြစ်သည်။ ပလူတိုသည် ဂြိုဟ်သိမ်ခါးပတ် (asteroid belt) အတွင်းရှိ အကြီးဆုံးအရာဝတ္ထုဖြစ်သော စီးရီးစ် (Ceres) ထက် အချင်းနှစ်ဆကျော် ကြီးမားပြီး ဒြပ်ထုလည်း ၁၂ ဆခန့် ပိုများသည်။ သို့သော် ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်ပတ်လမ်းအပြင်ဘက်ရှိ အရာဝတ္ထုဖြစ်သည့် အဲရစ် (Eris) ထက် ဒြပ်ထုနည်းပါးသည်။ အဲရစ်၏ အချင်းမှာ ၂,၃၂၆ ကီလိုမီတာခန့်ရှိပြီး<ref name="NewHorizons_PlutoSize">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/feature/how-big-is-pluto-new-horizons-settles-decades-long-debate |title=How Big Is Pluto? New Horizons Settles Decades-Long Debate |publisher=NASA |date=July 13, 2015 |access-date=July 13, 2015 |archive-date=July 1, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701005734/https://www.nasa.gov/feature/how-big-is-pluto-new-horizons-settles-decades-long-debate/ }}</ref> ပလူတို၏ အချင်း ၂,၃၇၆.၆ ကီလိုမီတာထက် သေးငယ်သည်။ ပလူတို၏ ဒြပ်ထုသည် လဒြပ်ထု၏ ၀.၂ ဆအောက်သာ ရှိသောကြောင့် ကမ္ဘာကဲ့သို့ ကျောက်သားဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် ဂြိုဟ်များ (terrestrial planets) ထက် များစွာနည်းပါးသည်။ ထို့အပြင် ဂြိုဟ်ရံလ ခုနစ်စင်းဖြစ်သော [[ဂျန်နမိတ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဂန်နီမီးဒ်]]၊ [[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုက်တန်]]၊ [[ကလက်စတို (ဂြိုဟ်ရံလ)|ကယ်လစ်စတို]]၊ [[အိုင်အို (ဂြိုဟ်ရံလ)|အိုင်အို]]၊ ကမ္ဘာ့လ၊ [[ယူရိုပါ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ယူရိုပါ]] နှင့် [[ထရီတွန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ထရိုင်တန်]]၏ ဒြပ်ထုထက်လည်း နည်းပါးသည်။ ၁၉၇၈ ခုနှစ်တွင် ပလူတို၏ ဂြိုဟ်ရံလ ချာရွန်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ခြင်းကြောင့် ကက်ပလာ၏ တတိယနိယာမ (Kepler’s third law) ကို အသုံးပြုကာ ပလူတိုနှင့် ချာရွန်တို့၏ စုစုပေါင်းဒြပ်ထုကို တွက်ချက်ဆုံးဖြတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ပလူတိုနှင့် ချာရွန်တို့ အချင်းချင်း နေရာကွယ်မှုဖြစ်စဉ် (occultation) ကို လေ့လာခြင်းဖြင့် ပလူတို၏ အချင်းကို ပိုမိုတိကျစွာ သတ်မှတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် လိုက်လျောညီထွေ အလင်းကြည့်စနစ် (adaptive optics) နည်းပညာ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းကြောင့် ပလူတို၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကိုလည်း ပိုမိုတိကျစွာ ဆုံးဖြတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ပလူတို၏ လေထုနှင့် [[ဟိုက်ဒရိုကာဗွန်]] အမှုန်အမွှားများပါဝင်သော မြူထုကြောင့် ပလူတို၏ အရွယ်အစားကို တိတိကျကျ သတ်မှတ်ရန် ခက်ခဲခဲ့သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် မတ်လတွင် Lellouch၊ de Bergh နှင့် အခြားသုတေသီများက ပလူတို၏ လေထုအတွင်း [[မီသိန်း]]ဓာတ်ငွေ့ ရောနှောပါဝင်မှုအချိုးနှင့်ပတ်သက်သော တွေ့ရှိချက်များကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ထိုတွေ့ရှိချက်များအရ ပလူတို၏ အချင်းသည် ကီလိုမီတာ ၂,၃၆၀ ထက် ပိုမိုကြီးမားနိုင်ပြီး အကောင်းဆုံး ခန့်မှန်းတန်ဖိုးမှာ ကီလိုမီတာ ၂,၃၆၈ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၃ ရက်နေ့တွင် [[နာဆာ]]၏ ''New Horizons'' အာကာသစူးစမ်းလေ့လာရေးယာဉ်ပေါ်ရှိ Long Range Reconnaissance Imager (LORRI) က ရိုက်ကူးထားသော ဓာတ်ပုံများနှင့် အခြားကိရိယာများမှ ရရှိသော အချက်အလက်များကို ပေါင်းစပ်လေ့လာခဲ့ရာ ပလူတို၏ အချင်းမှာ ကီလိုမီတာ ၂,၃၇၀ (မိုင် ၁,၄၇၃) ဖြစ်ကြောင်း သတ်မှတ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name="NewHorizons_PlutoSize" /><ref name="emily">{{cite web |last1=Lakdawalla |first1=Emily |title=Pluto minus one day: Very first New Horizons Pluto encounter science results |url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/07131311-pluto-first-science.html |publisher=The Planetary Society |date=July 13, 2015 |access-date=July 13, 2015 |archive-date=March 2, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200302200913/https://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/07131311-pluto-first-science.html |url-status=live }}</ref> ၎င်းတန်ဖိုးကို ဇူလိုင်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ကီလိုမီတာ ၂,၃၇၂ (မိုင် ၁,၄၇၄) ဟု ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခဲ့ပြီး<ref name="NHPC_20150724">{{cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=dWr29KIs2Ns |title=NASA's New Horizons Team Reveals New Scientific Findings on Pluto |date=July 24, 2015 |publisher=NASA |time=52:30 |access-date=July 30, 2015 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211028/dWr29KIs2Ns |archive-date=October 28, 2021 |quote=We had an uncertainty that ranged over maybe 70 kilometers, we've collapsed that to plus and minus two, and it's centered around 1186}}{{cbignore}}</ref> နောက်ပိုင်းတွင် ကီလိုမီတာ ၂,၃၇၄ ± ၈ ဟု ထပ်မံသတ်မှတ်ခဲ့သည်။ New Horizons အာကာသယာဉ်၏ Radio Science Experiment (REX) မှ ရရှိသော ရေဒီယိုလှိုင်း ဖုံးကွယ်ဖြတ်သန်းမှု (radio occultation) အချက်အလက်များကို အသုံးပြု၍ တွက်ချက်ခဲ့ရာ ပလူတို၏ အချင်းမှာ ကီလိုမီတာ ၂,၃၇၆.၆ ± ၁.၆ ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref name="Nimmo2017" /> ==သဘာဝ ဂြိုဟ်ရံလများ== {{Main|ပလူတို၏ ဂြိုဟ်ရံလများ}} [[File:Pluto-Charon system-new.gif|alt=|thumb|upright=1.28|ပလူတို–ချာရွန်စနစ်ကို ထောင့်စောင်းမှ မြင်ရသည့်ပုံဖြစ်ပြီး ပလူတိုသည် ၎င်း၏ အပြင်ဘက်တွင် တည်ရှိသော အမှတ်တစ်ခုကို ဗဟိုပြု၍ လှည့်ပတ်နေကြောင်း ပြသထားသည်။ ပလူတိုနှင့် ခါရွန်တို့သည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု၏ ဆွဲငင်အားကြောင့် လှည့်ပတ်ချိန်နှင့် ကိုယ်ပိုင်ဝင်ရိုးပေါ် လည်ပတ်ချိန် တူညီနေသည့် အခြေအနေ (tidally locked) တွင် ရှိကြသည်။]] ပလူတိုတွင် သဘာဝဂြိုဟ်ရံလ ၅ လုံးရှိကြောင်း သိရှိထားသည်။ ၎င်းတို့အနက် အကြီးဆုံးနှင့် ပလူတိုနှင့် အနီးဆုံးဂြိုဟ်ရံလမှာ [[ချာရွန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ချာရွန်]] ဖြစ်သည်။ နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် James Christy က ၁၉၇၈ ခုနှစ်တွင် ချာရွန်ကို ပထမဆုံး ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ခချာရွန်သည် ဟိုက်ဒရိုစတက်တစ် မျှခြေအခြေအနေ (hydrostatic equilibrium) ရှိနိုင်သည့် ပလူတို၏ တစ်ခုတည်းသော ဂြိုဟ်ရံလဖြစ်သည်။ ချာရွန်၏ ဒြပ်ထုသည် လုံလောက်စွာ ကြီးမားသောကြောင့် ပလူတို–ချာရွန်ရွန်စနစ်၏ ဒြပ်ထုဗဟိုချက် (barycenter) သည် ပလူတို၏ အပြင်ဘက်တွင် တည်ရှိနေသည်။ ချာရွန်ရွန်အပြင် ပလူတိုကို ပတ်လမ်းအတွင်းမှ လှည့်ပတ်နေသော အရွယ်အစားပိုမိုသေးငယ်သည့် ဂြိုဟ်ရံလ ၄ လုံးလည်း ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ပလူတိုနှင့် အကွာအဝေးအလိုက် [[စတိခ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|စတိခ်]]၊ [[နစ်ခ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|နစ်ခ်]]၊ [[ခေးဘရောစ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ကာဘာရော့စ်]] နှင့် [[ဟိုက်ဒရာ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဟိုက်ဒရာ]]တို့ဖြစ်သည်။ နစ်ခ်နှင့် ဟိုက်ဒရာတို့ကို ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး<ref name="Gugliotta2005" /> ကာဘာရော့စ်ကို ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင်လည်းကောင်း<ref name="P4" /> စတိခ်ကို ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင်လည်းကောင်း ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=http://www.space.com/16531-pluto-fifth-moon-hubble-discovery.html |title=Pluto Has a Fifth Moon, Hubble Telescope Reveals |last=Wall |first=Mike |date=July 11, 2012 |work=Space.com |access-date=July 11, 2012 |archive-date=May 14, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514184955/https://www.space.com/16531-pluto-fifth-moon-hubble-discovery.html |url-status=live }}</ref> ဂြိုဟ်ရံလများ၏ ပတ်လမ်းများသည် စက်ဝိုင်းပုံစံနှင့် အလွန်နီးစပ်ပြီး (ပတ်လမ်း၏ ထူးခြားပုံအချိုး eccentricity သည် ၀.၀၀၆ ထက်နည်းသည်) ပလူတို၏ အီကွေတာပြင်နှင့်လည်း တစ်ပြင်တည်းနီးပါး တည်ရှိကြသည် (ပတ်လမ်းစောင်းထောင့်သည် ၁ ဒီဂရီထက်နည်းသည်)။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့၏ ပတ်လမ်းပြင်များသည် ပလူတို၏ ပတ်လမ်းပြင်နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ၁၂၀ ဒီဂရီ စောင်းနေသည်။ ပလူတို၏ ဂြိုဟ်ရံလစနစ်သည် အလွန်ကျစ်လျစ်သည်။ သိရှိထားသော ဂြိုဟ်ရံလ ၅ လုံးစလုံးသည် ပလူတို၏ ပတ်လမ်းအတိုင်း ရှေ့သို့လှည့်ပတ်သော ပတ်လမ်းများ (prograde orbits) တည်ငြိမ်စွာ ရှိနိုင်သည့် ဧရိယာ၏ အတွင်းပိုင်း ၃ ရာခိုင်နှုန်းအတွင်း၌သာ လှည့်ပတ်နေကြသည်။<ref name="Sternetal 2005" /> == မှတ်စုများ == {{notelist| colwidth = 30em| notes = {{efn| name = Surface area| Surface area derived from the radius ''r'': <math>4\pi r^2</math>'''.}} {{efn| name = Volume| Volume ''v'' derived from the radius ''r'': <math>4\pi r^3/3</math>'''.}} {{efn| name = Surface gravity| Surface gravity derived from the mass ''M'', the gravitational constant ''G'' and the radius ''r'': <math>GM/r^2</math>.}} {{efn| name = Escape velocity| Escape velocity derived from the mass ''M'', the gravitational constant ''G'' and the radius ''r'': <math>\sqrt{2GM/r}</math>.}} {{efn| name = Axial tilt| Based on the orientation of Charon's orbit, which is assumed the same as Pluto's spin axis due to the mutual tidal locking.}} {{efn| name = Angular size| Based on geometry of minimum and maximum distance from Earth and Pluto radius in the factsheet}} }} == ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် == * [[နေအဖွဲ့အစည်း]] * [[ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားများ]] * [[ကျူးပါး ခါးပတ်]] ==ကိုးကား== {{reflist|3 | refs = <ref name="jpl-ssd-horizons">{{cite web | title = Horizon Online Ephemeris System for Pluto Barycenter | publisher = JPL Horizons On-Line Ephemeris System @ Solar System Dynamics Group | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=9 | accessdate = January 16, 2011 }} (set Observer Location to @0 to place the observer at the center of the Sun-Jupiter system)</ref> <ref name="Venetia">{{cite news | title = The girl who named a planet | work = BBC News | first = Paul | last = Rincon | url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4596246.stm | date = January 13, 2006 | access-date = April 12, 2007 | archive-date = October 4, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181004040700/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4596246.stm | url-status = live }}</ref> <ref name="Tyson2001">{{cite web | first = Neil deGrasse | last = Tyson | author-link = Neil deGrasse Tyson | title = Astronomer Responds to Pluto-Not-a-Planet Claim | date = February 2, 2001 | publisher = Space.com | url = http://www.space.com/1925-astronomer-responds-pluto-planet-claim.html | access-date = November 30, 2011 | archive-date = May 12, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200512194611/https://www.space.com/1925-astronomer-responds-pluto-planet-claim.html | url-status = live }}</ref> <ref name="Gugliotta2005">{{Cite news | first = Guy | last = Gugliotta | url = https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/31/AR2005103101426.html | title = Possible New Moons for Pluto | newspaper = The Washington Post | date = November 1, 2005 | access-date = October 10, 2006 | archive-date = October 20, 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121020224406/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/31/AR2005103101426.html | url-status = live }}</ref> <ref name="P4">{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/pluto-moon.html | title = NASA's Hubble Discovers Another Moon Around Pluto | publisher = NASA | date = July 20, 2011 | access-date = July 20, 2011 | archive-date = May 12, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200512195029/https://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/pluto-moon.html | url-status = live }}</ref> <ref name="Sternetal 2005">{{cite arXiv | first1 = S. Alan | last1 = Stern | first2 = Harold A. Jr. | last2 = Weaver | first3 = Andrew J. | last3 = Steffl | display-authors = 3 | first4 = Max J. | last4 = Mutchler | first5 = William J. | last5 = Merline | first6 = Marc W. | last6 = Buie | first7 = Eliot F. | last7 = Young | first8 = Leslie A. | last8 = Young | first9 = John R. | last9 = Spencer | title = Characteristics and Origin of the Quadruple System at Pluto | date = 2005 | eprint = astro-ph/0512599 }}</ref> <ref name="Tombaugh1946">{{cite journal | last = Tombaugh | first = Clyde W. | author-link = Clyde Tombaugh | date = 1946 | title = The Search for the Ninth Planet, Pluto | journal = Astronomical Society of the Pacific Leaflets | volume = 5 | issue = 209 | pages = 73–80 | bibcode = 1946ASPL....5...73T }}</ref> <ref name="Hoyt">{{cite journal | title = W. H. Pickering's Planetary Predictions and the Discovery of Pluto | first = William G.<!-- Graves --> | last = Hoyt | journal = Isis | volume = 67 | issue = 4 | date = 1976 | pages = 551–564 | doi = 10.1086/351668 | jstor = 230561 | pmid = 794024 }}</ref> <ref name="Littman1990">{{cite book | title = Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System | url = https://archive.org/details/planetsbeyonddis0000litt_f4b9 | first = Mark | last = Littman | date = 1990 | page = [https://archive.org/details/planetsbeyonddis0000litt_f4b9/page/70 70] | isbn = 978-0-471-51053-6 | publisher = Wiley }}</ref> <ref name="BuchwaldDimarioWild2000">{{Cite journal | last1 = Buchwald | first1 = Greg | last2 = Dimario | first2 = Michael | last3 = Wild | first3 = Walter | date = 2000 | title = Pluto is Discovered Back in Time | journal = Amateur–Professional Partnerships in Astronomy | location = San Francisco | volume = 220 | page = 335 | isbn = 978-1-58381-052-1 | bibcode = 2000ASPC..220..355B }}</ref> <ref name="pluto guide">{{cite web | url = http://www.space.com/spacewatch/050311_pluto_guide.html | title = Finding Pluto: Tough Task, Even 75 Years Later | first = Joe | last = Rao | publisher = Space.com | date = March 11, 2005 | access-date = September 8, 2006 | archive-date = August 23, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100823150409/http://www.space.com/spacewatch/050311_pluto_guide.html | url-status = live }}</ref> <ref name="NASA-JPL press release 07-29-2005">{{cite web | title = NASA-Funded Scientists Discover Tenth Planet | work = NASA press releases | url = http://www.nasa.gov/home/hqnews/2005/jul/HQ_05209_10th_Planet.html | date = July 29, 2005 | access-date = February 22, 2007 | archive-date = May 12, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200512194615/https://www.nasa.gov/home/hqnews/2005/jul/HQ_05209_10th_Planet.html | url-status = live }}</ref> <ref name="what">{{cite journal |last1=Soter |first1=Steven |title=What Is a Planet? |url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2006-12_132_6/page/2513 |journal=The Astronomical Journal |date=January 2006 |volume=132 |issue=6 |pages=2513–2519 |doi=10.1086/508861 |arxiv=astro-ph/0608359 |bibcode=2006AJ....132.2513S }}</ref> <ref name="pluto990209">{{cite web | date = January 28, 1999 | title = Pluto to become most distant planet | publisher = JPL/NASA | url = http://www.jpl.nasa.gov/releases/99/pluto990209.html | access-date = January 16, 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100902073240/http://www.jpl.nasa.gov/releases/99/pluto990209.html | archive-date = September 2, 2010 }}</ref> <ref name="williams71">{{cite journal | title = Resonances in the Neptune-Pluto System | first1 = James G. | last1 = Williams | first2 = G. S. | last2 = Benson | journal = Astronomical Journal | volume = 76 | page = 167 | date = 1971 | bibcode = 1971AJ.....76..167W | doi = 10.1086/111100 | doi-access = free }}</ref> <ref name="axis">{{cite book | chapter = Pluto and Charon: The Odd Couple | first1 = Gunter | last1 = Faure | first2 = Teresa M. | last2 = Mensing | pages = [https://archive.org/details/introductiontopl0000faur/page/401 401]–408 | date = 2007 | publisher = Springer | isbn = 978-1-4020-5544-7 | doi = 10.1007/978-1-4020-5544-7 | title = Introduction to Planetary Science | url = https://archive.org/details/introductiontopl0000faur }}</ref> <ref name="Oregon">Schombert, Jim; [http://abyss.uoregon.edu/~js/ast121/lectures/lec21.html University of Oregon Astronomy 121 Lecture notes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723232221/http://abyss.uoregon.edu/~js/ast121/lectures/lec21.html |date=July 23, 2011 }}, [http://abyss.uoregon.edu/~js/images/pluto_orient.jpg Pluto Orientation diagram] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325165856/http://abyss.uoregon.edu/~js/images/pluto_orient.jpg |date=March 25, 2009 }}</ref> <ref name="Physorg April 19, 2011">{{cite web | title = Pluto has carbon monoxide in its atmosphere | publisher = Physorg.com | date = April 19, 2011 | url = http://www.physorg.com/news/2011-04-pluto-carbon-monoxide-atmosphere.html | accessdate = November 22, 2011 }}</ref> <ref name=TOP2013>{{cite journal |title=New analytical planetary theories VSOP2013 and TOP2013 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=557 |issue=2 |pages=A49 |date=September 2013 |last1=Simon |first1=J.L. |last2=Francou |first2=G. |last3=Fienga |first3=A. |last4=Manche |first4=H. |bibcode=2013A&A...557A..49S |doi=10.1051/0004-6361/201321843}} The elements in the clearer and usual format [https://drive.google.com/file/d/0B7EgQjYURXMTSGE5LVMyMUMwa00/view?usp=sharing is in the spreadsheet] and the original TOP2013 [ftp://ftp.imcce.fr/pub/ephem/planets/top2013/TOP2013-secular.txt elements here.]</ref> <ref name="Archinal">{{Cite journal | doi = 10.1007/s10569-010-9320-4 | title = Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009 | journal = Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume = 109 | issue = 2 | pages = 101–135 | year = 2010 | last1 = Archinal | first1 = B. A. | last2 = a'Hearn | first2 = M. F. | last3 = Bowell | first3 = E. | last4 = Conrad | first4 = A. | last5 = Consolmagno | first5 = G. J. | display-authors = 5 | last6 = Courtin | first6 = R. | last7 = Fukushima | first7 = T. | last8 = Hestroffer | first8 = D. | last9 = Hilton | first9 = J. L. | last10 = Krasinsky | first10 = G. A. | last11 = Neumann | first11 = G. | last12 = Oberst | first12 = J. | last13 = Seidelmann | first13 = P. K. | last14 = Stooke | first14 = P. | last15 = Tholen | first15 = D. J. | last16 = Thomas | first16 = P. C. | last17 = Williams | first17 = I. P.}}</ref> <ref name="AstDys-Pluto">{{cite web | title = AstDys (134340) Pluto Ephemerides | publisher = Department of Mathematics, University of Pisa, Italy | url = https://newton.spacedys.com/astdys/index.php?pc=1.1.3.1&n=134340&oc=500&y0=1870&m0=2&d0=9&h0=0&mi0=0&y1=1870&m1=3&d1=20&h1=0&mi1=0&ti=1.0&tiu=days | access-date = June 27, 2010 | archive-date = January 17, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200117190306/https://newton.spacedys.com/astdys/index.php?pc=1.1.3.1&n=134340&oc=500&y0=1870&m0=2&d0=9&h0=0&mi0=0&y1=1870&m1=3&d1=20&h1=0&mi1=0&ti=1.0&tiu=days | url-status = live }}</ref> <ref name="planet_years">{{cite web | url = http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm | title = Rotation Period and Day Length | last = Seligman | first = Courtney | accessdate = August 13, 2009 }}</ref> <ref name="Hamilton">{{cite web | date = February 12, 2006 | title = Dwarf Planet Pluto | publisher = Views of the Solar System | first = Calvin J. | last = Hamilton | url = http://www.solarviews.com/eng/pluto.htm | accessdate = January 10, 2007 }}</ref> <ref name="Pluto Fact Sheet">{{cite web | first = David R. | last = Williams | title = Pluto Fact Sheet | publisher = NASA | date = July 24, 2015 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html | accessdate = August 6, 2015 | archive-date = 19 November 2015 | archive-url = https://archive.today/20151119095810/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html }}</ref> <ref name="jpldata">{{cite web | title = JPL Small-Body Database Browser: 134340 Pluto | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=Pluto | accessdate = June 12, 2008 }}</ref> }} {{နေအဖွဲ့အစည်း}} [[Category:ပလူတို]] [[ကဏ္ဍ:နေအဖွဲ့အစည်း]] [[Category:ဂြိုဟ်ငယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဂြိုဟ်သိမ်များ]] kebutfb7whvfo8art7ku1buul31aez7 0 3127 1059076 804785 2026-10-17T20:21:22Z InternetArchiveBot 61272 Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059076 wikitext text/x-wiki {{Infobox particle |name = Electron |image = [[File:HAtomOrbitals.png|280px]] |caption = Hydrogen atom orbitals at different energy levels. The brighter areas are where one is most likely to find an electron at any given time. |num_types = |composition = [[အခြေခံအမှုန်]] |statistics = [[ဖာမီယွန်]] |group = [[လက်ပတွန်]] |generation = ပထမဆုံး |interaction = [[ဒြပ်ဆွဲမှု]]၊ [[လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်]]၊ [[နျူကလီးယား အပျော့စက်|အပျော့စက်]] |antiparticle = [[ပိုစီထရွန်]] (also called antielectron) |theorized = Richard Laming (၁၈၃၈–၁၈၅၁),<ref name="farrar"> {{cite journal | last = Farrar | first = W.V. | year = 1969 | title = Richard Laming and the Coal-Gas Industry, with His Views on the Structure of Matter | url = https://archive.org/details/annals-of-science_1969-09_25_3/page/243 | journal = Annals of Science | volume = 25 | pages = 243–254 | doi =10.1080/00033796900200141 | issue = 3 }}</ref><br>George Johnstone Stoney (1874) and others.<ref name="arabatzis"> {{cite book | last = Arabatzis | first = T. | year = 2006 | title = Representing Electrons: A Biographical Approach to Theoretical Entities | url = https://books.google.com/?id=rZHT-chpLmAC&pg=PA70 | pages = 70–74 | publisher = University of Chicago Press | isbn = 0-226-02421-0 }}</ref><ref name="buchwald1"/> |discovered = [[ဂျေဂျေ သော်မဆင်]] (၁၈၉၇)<ref name="thomson"/><ref>{{cite web | last = Thomson | first = J.J. | year = 1906 | title = Nobel Lecture: Carriers of Negative Electricity | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1906/thomson-lecture.pdf | publisher = Nobel Foundation | accessdate = 2008-08-25 | archivedate = 10 October 2008 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081010100408/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1906/thomson-lecture.pdf }}</ref> |symbol = {{SubatomicParticle|Electron}}, {{SubatomicParticle|beta-}} |mass = {{val|9.10938356|(11)|e=-31|ul=kg}}<ref name="2014 CODATA" /><br /><!-- -->{{val|5.48579909070|(16)|e=-4|ul=u}}<ref name="2014 CODATA" /><br /><!-- -->[{{val|1822.8884845|(14)}}]⁻¹&nbsp;u<ref group=note>The fractional version's denominator is the inverse of the decimal value (along with its relative standard uncertainty of {{val|4.2|e=-13|ul=u}}).</ref><br /><!-- -->{{val|0.5109989461|(31)|ul=MeV/c2}}<ref name="2014 CODATA"/> |electric_charge = {{val|-1|ul=e}}<ref group=note>The electron's charge is the negative of elementary charge, which has a positive value for the proton.</ref><br /><!-- -->{{val|-1.6021766208|(98)|e=-19|ul=C}}<ref name="2014 CODATA" /><br /><!-- -->{{val|-4.80320451|(10)|e=-10|u=[[Statcoulomb|esu]]}} |magnetic_moment = {{gaps|−1.001|159|652|180|91(26)|u=[[Bohr magneton|μ_B]]}}<ref name="2014 CODATA" /> |spin = {{sfrac|1|2}} |weak_isospin = {{nowrap|[[Chirality (physics)|LH]]: −{{sfrac|1|2}}, [[Chirality (physics)|RH]]: 0}} |weak_hypercharge= {{nowrap|[[Chirality (physics)|LH]]: -1, [[Chirality (physics)|RH]]: −2}} | mean_lifetime = stable ( > {{val|6.6|e=28|u=yr}}<ref name=bx2015>{{cite journal | author = Agostini M. et al. (Borexino Coll.) | year = 2015 | title = Test of Electric Charge Conservation with Borexino | url = http://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevLett.115.231802 | journal = Physical Review Letters | volume = 115 | issue = 23 | pages = 231802 | doi = 10.1103/PhysRevLett.115.231802 | bibcode = 2015PhRvL.115w1802A | arxiv = 1509.01223 }}</ref>) }} ('''{{SubatomicParticle|Electron}}''' သို့မဟုတ် '''{{SubatomicParticle|beta-}}''' ဟု သင်္ကေတ ပြရိုးရှိသော)'''အီလက်ထရွန်''' ([[အင်္ဂလိပ်]]: electron; တိုက်ရိုက်ဘာသာပြန်လျှင် ''လျှပ်မှုန်'') သည် [[ဒြပ်ထု|ဒြပ်ပမာ]] 9.1093837 × 10^-31 kg ရှိ၍ [[လျှပ်ဓာတ်|လျှပ်မဓာတ်]]ဆောင်သော [[လက်ပတွန်]] တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ အခြားလက်ပ်တွန်များထက် သက်တမ်းခံတည်ငြိမ်သဖြင့် သဘာဝ၌ များစွာသော[[အက်တမ်]]တို့၏ [[အက်တမ်အောက်အမှုန်]]အဖြစ် တွေ့နေကျဖြစ်သည်။ လျှပ်မဓာတ်(negative charge) ဆောင်သည်<ref>{{cite web|title=JERRY COFF|url=http://www.universetoday.com/73323/what-is-an-electron/|accessdate=10 September 2010}}</ref> တွင် ၎င်း၏ လျှပ်ဓာတ်ပမာဏ {{val|1.602176634|e=−19|u=C}} ကို [[လုံးချင်းလျှပ်ဓာတ်]] (elementary charge) အဖြစ် [[အမှုန်ရူပဗေဒ]]၌ စံထား သုံးနှုန်းကြသည်။ [[နျူကလိယ|အက်တမ့် ဗဟိုဆန်]] (Nucleus) ဘေးပတ်လည်တွင် ဝဲခိုတည်ရှိနေတတ်သည်။ လှိုင်းသဘာဝရော အမှုန်သဘာဝပါဆောင်သည်။ အီလက်ထရွန် အရေအတွက်နှင့် [[ပရိုတွန်]] အရေအတွက်ကို အခြေခံ၍ [[အိုင်းယွန်း]] (ion) များ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။<br> အီလက်ထရွန်၏ [[လည်အင်]](spin)မှာ ½ ဖြစ်၍ [[ဖာမီယွန်]]အုပ်စုထဲတွင် ပါဝင်သည့် [[အမှုန်]] ဖြစ်သည်။ သို့ဖြင့် [[ပါအူးလီ ကန့်ပယ်စည်းမျဉ်း]] (Pauli Exclusion Principle) ကို လိုက်နာသည်။<br> ၎င်း၏ သေးငယ်သော ဒြပ်ထုကြောင့် [[ကွမ်တမ် မက္ကင်းနစ်|ကွမ်တမ် သဘောယန္တရား]]အရလည်း အက်တမ့်ဗဟိုဆံကဲ့သို့ သေးငယ်သော ထုထည်အဝန်းအဝိုင်းအတွင်းသာ ကျရောက်မနေဘဲ အက်တမ်တစ်ခု၏ လွတ်လပ်တတ်သော အပိုင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် [[ဓာတုဗေဒ|ဓာတု]]ဓာတ်ပြုမှုများတွင် [[အီလက်ထရွန် ဖြန့်ကျက်ပုံ]] (electron configuration) က အရာဝတ္ထုများ၏ သဘောသတ္တိများစွာကို အဆုံးအဖြတ် ပေးသည်။ [[သတ္တု]]များက [[လျှပ်ကူးပစ္စည်း]] ဖြစ်ရခြင်းမှာလည်း ၎င်းတို့၌ လွတ်လတ်သော အီလက်ထရွန်တို့ များပြားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။<br> == ရှာဖွေတွေ့ရှိမှု == ရှေးအခါက [[ဒြပ်စင်]]တို့၏ အသေးငယ်ဆုံးသော အစိတ်အပိုင်းသည် အက်တမ်ပင်ဖြစ်၍၊ ထိုထက်ငယ်သော အစိတ်အပိုင်း မရှိနိုင်ဟု ယူဆလာခဲ့ကြလေသည်။ သို့သော် [[ဂျေဂျေ သော်မဆင်|ဆာ ဂျေဂျေ သွန်မဆင်]] ဆိုသူ [[ကိန်းဘရစ်ချ် တက္ကသိုလ်]]ပါမောက္ခကြီး တစ်ဦးက အက်တမ်အောက် အလွန်ငယ်သော အစိတ်အပိုင်းတို့ရှိကြောင်းကို ခရစ် ၁၈၉၇ ခုနှစ်တွင် ရှင်းလင်းပြသ၍ ထိုအစိတ်အပိုင်းတို့ကို အီလက်ထရွန် ''(လျှပ်မှုန်)'' ဟု အမည်ပေးခဲ့လေသည်။ [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်|ဟိုက်ဒြိုဂျင်]]သည် ဓာတုဒြပ်စင်တို့တွင် အပေါ့ဆုံးဖြစ်၍ ယင်း၏အက်တမ်အလေးဆသည် ၁.ဝဝ၈ မျှသာ ရှိ၏။ အီလက်ထရွန်တစ်ခု၏ အလေးချိန်မှာ ထိုဟိုက်ဒြိုဂျင် အက်တမ်၏ အလေးချိန်ကို အပုံ တစ်ထောင့်ရှစ်ရာ လေးဆယ့်ငါးပုံ ပုံလျှင် တစ်ပုံ (၁/၁၈၄၅) ခန့်သာရှိလေသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist|2|refs= <ref name="buchwald1"> {{cite book | last = Buchwald | first = J.Z. | last2 = Warwick | first2 = A. | year = 2001 | title = Histories of the Electron: The Birth of Microphysics | url = https://books.google.com/?id=1yqqhlIdCOoC&pg=PA195 | pages = 195–203 | publisher = MIT Press | isbn = 0-262-52424-4 |ref=refBaW2001}}</ref> <ref name="thomson"> {{cite journal | last = Thomson | first = J.J. | year = 1897 | title = Cathode Rays | url = http://web.lemoyne.edu/~GIUNTA/thomson1897.html | journal = Philosophical Magazine | volume = 44 | pages = 293–316 | doi = 10.1080/14786449708621070 | issue = 269 }}</ref> <ref name="2014 CODATA"> P.J. Mohr, B.N. Taylor, and D.B. Newell, "The 2014 CODATA Recommended Values of the Fundamental Physical Constants". This database was developed by J. Baker, M. Douma, and S. Kotochigova. Available: [http://physics.nist.gov/constants]. National Institute of Standards and Technology, Gaithersburg, MD 20899.</ref> }} ==မှတ်စု== {{Reflist|group=note|2}} [[Category:အီလက်ထရွန်]] [[Category:အခြေခံအမှုန်များ]] [[Category:လက်ပတွန်များ]] {{Physics-stub}} dbg9go4fj72thvfkr6n6cfikmydrbzp 0 3134 1059221 1058033 2026-10-18T09:52:25Z ~2026-55972-77 149658 /* */ 1059221 wikitext text/x-wiki {{Infobox မြို့ <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ---------------->| = | official_name = တောင်ကြီးမြို့ | other_name = Taunggyi | native_name = {{shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}} <small>([[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]])</small>{{blk|ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}} <small>([[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]])</small><br/> | settlement_type = ပြည်နယ်မြို့တော် | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/1|border=infobox | image1 = Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg | alt1 = | image2 = Celebration above us.jpg | alt2 = | image3 = စူဠာမုနိဆုတောင်းပြည့်မြတ်စွာဘုရား.jpg | alt3 = | image4 = Houses on the hills of Kan Gyi Quarter, Taunggyi, Myanmar.jpg | alt4 = | image5 = Old cherry blossom tree near Shan State Buddhist University, Taunggyi.jpg | alt5 = | image6 = Sulamuni Pagoda against the backdrop of Taunggyi Crag, Shan State, Myanmar.jpg | alt6 = }} | imagesize = | image_caption = <small> အထက်မှစ၍: ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားနှင့်တောင်ကြီးမြို့မြင်ကွင်း၊ တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်ဖွင့်ပွဲည၊ စူဠာမုနိလောကချမ်းသာစေတီတော်၊ ကန်ကြီးရပ်ကွက်၊ ရှမ်းပြည်နယ် ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်အနီးရှိ သက်တမ်းရင့် ချယ်ရီပင်ကြီး ဝေဆာစွာ ပွင့်ဖူးနေပုံ၊ တောင်ကြီးမြို့။ </small> | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = တောင်ကြီးမြို့၊ ရှမ်းပြည်နယ်၊ မြန်မာနိုင်ငံ | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ------------------>| coordinates_region = MM မြန်မာနိုင်ငံ | subdivision_type = နိုင်ငံ | subdivision_name = {{flag|Myanmar}} | subdivision_type1 = ပြည်နယ် | subdivision_name1 = {{flag|Shan State}} | subdivision_type2 = ခရိုင် | subdivision_name2 = [[တောင်ကြီးခရိုင်]] | subdivision_type3 = မြို့နယ် | subdivision_name3 = [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = တည်ထောင်ခြင်း | established_date = ၁၈၉၄ | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | unit_pref = Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = ၂၀၂၄ | population_footnotes = | population_note = | population_total = ၂၅၈,၄၂၀<ref name="Census2024">{{cite web |title=Taunggyi (Township, Myanmar) - Population Statistics, Charts, Map |publisher=Myanmar Department of Population / CityPopulation |url=https://www.citypopulation.de/en/myanmar/mun/admin/shan/130101__taunggyi/ |access-date=2026-10-14}}</ref> | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = လူမျိုးများ (၂၀၁၄) | population_blank1 = {{plainlist| * ၃၈% [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]] * ၂၈% [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]] * ၂၀% [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]] * ၅% [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တရုတ်လူမျိုး|တရုတ်]] * ၄% [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] * ၅% အခြား ([[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]]၊[[ဗမာအိန္ဒိယလူမျိုး|အိန္ဒိယ]] နှင့် [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]]) }}<ref name="GADTaunggyi">{{cite web |title=တောင်ကြီးမြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ |publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန (Department of Population) |url=https://www.dop.gov.mm/en/publication/taunggyi-township-report |access-date=2026-10-14}}</ref> | population_blank2_title = ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု (၂၀၁၄) | population_blank2 = {{plainlist| * ၈၅.၅% [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] * ၇.၈% [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ|ခရစ်ယာန်]] * ၄.၂% [[အစ္စလာမ်ဘာသာ|အစ္စလာမ်]] * ၂.၃% [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူ]] * ၀.၂% [[ဆစ်ခ်ဘာသာ]] နှင့် အခြား }}<ref name="CensusReligion">{{cite web |title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census - Religion |publisher=Ministry of Labour, Immigration and Population |url=https://myanmar.unfpa.org/en/publications/2014-pop-census |access-date=2026-10-14}}</ref> | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | latd = 20 | latm = 47 | lats = | latNS = N | longd = 97 | longm = 02 | longs = | longEW = E | elevation_m = ၁၄၀၀ | elevation_ft = ၄၇၁၂ <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ၀၈၁<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm |accessdate=19 July 2010 |archivedate=15 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615013401/http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm }}</ref> | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} '''တောင်ကြီးမြို့''' ({{lang-blk|ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}}၊ {{lang-shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၏ မြို့တော်ဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ရုံးစိုက်ရာ အဓိကမြို့တော် ဖြစ်သည်။ တောင်ခြေလွင်ပြင်တွင် တည်ရှိခြင်းမဟုတ်ဘဲ [[ရှမ်းရိုးမ|ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်]]၏ အထက် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) အမြင့်တွင် တည်ရှိနေသောကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ချိုင့်ဝှမ်းလွင်ပြင်များနှင့် တောင်တန်းကြီးများ၏ အလှအပများကို အပေါ်စီးမှ စီးမိုးမြင်တွေ့နိုင်ပြီး တစ်နှစ်ပတ်လုံး သန့်ရှင်းလတ်ဆတ်သော တောင်ပေါ်လေကို ရှူရှိုက်နိုင်သဖြင့် ကျန်းမာရေးနှင့် ညီညွတ်သော တောင်စခန်းမြို့တစ်မြို့အဖြစ်လည်း ထင်ရှားပေသည်။<ref name="climatedata">{{cite web |title=Climate of Taunggyi |url=https://en.climate-data.org/asia/myanmar/shan-state/taunggyi-3652/ |publisher=Climate-Data.org |access-date=2026-05-10}}</ref> တောင်ကြီးမြို့သည် အေးမြသာယာသော တောင်စခန်းမြို့တစ်မြို့ ဖြစ်ရုံသာမက ရှမ်းပြည်နယ်၏ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ အချက်အချာကျသော ဗဟိုချက်မမြို့လည်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း (ကျိုင်းတုံ) ဒေသများကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် မဟာဗျူဟာမြောက် လမ်းမကြီးများပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် ဒေသတွင်း ကုန်စည်စီးဆင်းမှုနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအတွက် အရေးပါဆုံး မြို့တစ်မြို့အဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။<ref name="TaunggyiOverview">{{cite web |title=Taunggyi General Information |publisher=Shan State Government Office |url=https://www.shanstate.gov.mm |access-date=2026-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220913204118/https://www.shanstate.gov.mm/ |archive-date=13 September 2022 |url-status=dead}}</ref>ထို့ပြင် ပြည်နယ်အစိုးရ အုပ်ချုပ်ရေးရုံးစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီအဆင့်မြင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများ၊ တက္ကသိုလ်များနှင့် အထူးကုဆေးရုံကြီးများ စုစည်းရာ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အစည်ကားဆုံးသော မြို့ပြအချက်အချာလည်း ဖြစ်ပေသည်။<ref name="CherryTaunggyi">{{cite web |title=Flora and Natural Beauty of Taunggyi |publisher=Ministry of Natural Resources and Environmental Conservation |url=https://www.nrec.gov.mm |access-date=2026-10-14}}</ref> == တောင်ကြီးမြို့သမိုင်း == ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် မတိုင်မီက တောင်ကြီးမြို့နေရာသည် တဲအိမ်အနည်းငယ်သာရှိသည့် ပအိုဝ်းရွာငယ်လေး တစ်ရွာသာ ဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က ရွာအမည်ကို ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် ဒုံတောင်တီ (ဒုံ - ရွာ၊ တောင်တီ - တည်ပင်ပေါက်ရာ) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ရှမ်းဘာသာဖြင့် တွမ်တီး ဟု ခေါ်ဆိုပြီး တည်ပင် (သို့မဟုတ်) ကတည်ပင် ပေါက်ရာရွာ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="history1">ယုဝတီမာလာသိန်း၊ "မဟာပါသာဏမုံတဝဂူ ဆောင်းပါး"၊ ယုဝတီဂျာနယ်၊၊</ref> နောင်တွင် မြန်မာအသံဖြင့် တောင်ကြီး ဟု ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုရွာနှင့် အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ပင်လုံရွာ၊ ရှမ်းရွာ၊ မွန်ခြိန်ရွာ (မိန်မြိန်ရွာ) နှင့် ဝါးပြားရွာများသာ ရှိခဲ့ပြီး ရေကန် လေးကန်နှင့် အင်းကြီးတစ်အင်း ရှိခဲ့သည်။ရှမ်းလူမျိုးများ၏ သမိုင်းဝင် ပင်မမြို့တော်များမှာ လင်းခေး၊ မိုင်းပွန်၊ သီပေါ၊ သိန္နီ၊ ကျိုင်းတုံ စသည့် နန်းမြို့တော်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ တောင်ကြီးမြို့သည်မူ မူလက ပအိုဝ်းရွာလေးတစ်ရွာသာ ဖြစ်ခဲ့ကာ ဗြိတိသျှတို့က မြို့တော်အဖြစ် အကွက်ချ တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>Saimong Mangrai, Sao, ''The Shan States and the British Annexation'', Cornell University Southeast Asia Program, 1965.</ref> [[File:Taunggyi Scape.jpg|thumb|တောင်ကြီးမြို့]] ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့ အထက်မြန်မာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ရှမ်းပြည်နယ်သို့ တက်လာကာ ပထမဦးစွာ ညောင်ရွှေမြို့နယ်၊ မိုင်းသောက်ကျေးရွာတွင် စတင်ရုံးစိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော် မိုင်းသောက်ဒေသသည် ငှက်ဖျားရောဂါ ထူထပ်ခြင်း၊ ပထဝီအနေအထားနှင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အခက်အခဲများကြောင့် ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် ရုံးကန်နားများကို ယခုတောင်ကြီးမြို့ တည်ရာအရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။<ref name="history2">တောင်ကြီးမြို့ သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၊၊</ref> ဗြိတိသျှ အုပ်ချုပ်ရေးအရာရှိ Sir J. George Scott ၏ စာရင်းဇယားများအရ ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့သည် ပူပြင်းသော ညောင်ရွှေ အုပ်ချုပ်ရေးစခန်းအစား အေးမြသော တောင်ကြီးဒေသသို့ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ စခန်းပြောင်းရွှေ့ရန် ကွင်းဆင်းစစ်ဆေးခဲ့စဉ်က ထိုနေရာတွင် ပအိုဝ်း မိသားစု အိမ်ခြေ ၁၆ အိမ်ခန့်သာရှိသော ပအိုဝ်းရွာငယ် ကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြောင်း အတိအကျ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ <ref>Scott, J. George, ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', 1900.</ref> အင်္ဂလိပ်အစိုးရသည် တောင်ကြီးမြို့ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၃ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်) တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု မှတ်တမ်းအချို့က ဆိုသော်လည်း၊ အချို့သော သက်ကြီးရွယ်အိုများ၏ အဆိုအရ ၁၂၅၁ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၈၉) တွင် စတင်တည်သည်ဟုလည်း ဝိဝါဒ ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့ကို မြို့ကွက်ပုံစံ စနစ်တကျ ရေးဆွဲ၍ လမ်းမကြီး လမ်းငယ်များ ဖောက်လုပ်ကာ တပ်မြေဌာနကဲ့သို့ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် တောင်ကြီးမြို့၌ အိမ်ခြေ ၁,၀၀၀ ခန့် ရှိလာခဲ့သည်။ တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်လာသကဲ့သို့ စစ်ရေးအရလည်း ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့များ၏ အဓိကစခန်းနှင့် ရိက္ခာပံ့ပိုးရာ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မြို့၏ ရပ်ကွက်များကို အဆင့်ဆင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ဈေးပိုင်းရပ်သည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်ကြသည့် ဇရပ်ဒကာ ဦးချုံနှင့် ပဉ္စင်းဘဖြူတို့က တည်ခဲ့သည်။ကူညီကုန်းရပ် (ယခင် ကူလီကုန်း)သည် အင်းလေးဒေသမှ စော်ဘွားနှင့် မတည့်၍ ပြောင်းရွှေ့လာသော အင်းသားလမ်းအလုပ်သမား (ကူလီ) များကို အခြေချစေကာ ဘုရားဒါယကာ ညွန့်နှင့် ဒါယကာ ကျော်တို့က တည်ခဲ့သည်။ညောင်ပင်သာရပ် (ယခင် ထာခယ်ရွာ)သည် ဆရာစန္တက တည်ခဲ့သည်။ နဂါးပတ်ကျောင်းဝန်းကျင်သည် မောင်ဖာဝမ်က တည်ခဲ့သည်။ယခု မြို့မဈေးကြီး တည်ရှိရာနေရာသည် ယခင်က ဦးကြီးခမ်းလော်ရွာ နေရာဟောင်း ဖြစ်သည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့ဘက် တောင်တန်းများပေါ်တွင် မိရဲ၊ သထုံ၊ ဝိန်ယ အစရှိသော ပအိုဝ်းရွာများ ရှိခဲ့ပြီး ဝိန်ယ မှာ ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် မြို့ဟောင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် ၎င်းနေရာသည် တောင်ကြီးမြို့၏ မူလအစ မြို့ဟောင်းနေရာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ တောင်ကြီးမြို့ဦးအစပိုင်းတွင် ကန်ဦးကျောင်း၊ မင်းကျောင်း၊ ကုန်းသာကျောင်း၊ နဂါးပတ်ကျောင်းနှင့် ပထမတောင်ကျောင်းကြီးများသာ ရှိခဲ့သည်။ မင်းကျောင်း၏ ပထမဆုံး ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်မှာ မဲနယ်တောင်တန်း၊ လုံဒါရွာမှ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသား ဆရာတော်တစ်ပါး ဖြစ်သည်။ မြို့၏အရှေ့ဘက် တောင်ထိပ်တွင် စေတီတော်တစ်ဆူနှင့် ထူးခြားသော ကျောက်ဆောင်ကြီးများ ရှိသောကြောင့် ဒေသခံများ အမြဲမပြတ် သွားရောက်ဖူးမြော် လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။ == ပထဝီဝင်နှင့် ရာသီဥတု == တောင်ကြီးမြို့သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ပျမ်းမျှ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) မြင့်သော ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် ၏ အနောက်ဘက်အစွန်းတွင် တည်ရှိသည်။ ပထဝီဝင်သတ်မှတ်ချက်အရ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၀ ဒီဂရီ ၄၇ မိနစ်နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၇ ဒီဂရီ ၀၂ မိနစ်တွင် တည်ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင် သည် ထူးခြားပြီး အခြားသော မြေပြန့်လွင်ပြင်မြို့များကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းကြီးများ၏ ကုန်းမြင့်ကမ္ဘားနံရံ ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်ဖြန့်ကျက်တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Bender1983">Bender, F. (1983). ''Geology of Burma''. Gebrüder Borntraeger. p. 112. ISBN 978-3-443-11001-7.</ref> [[File:Taunggyi cityscape seen from Nyaungshwe plain.jpg|thumb| ညောင်ရွှေလွင်ပြင်မှ လှမ်းမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့တည်နေပုံ]] ဘူမိဗေဒဖွဲ့စည်းပုံအရ တောင်ကြီးမြို့ပြ တည်ရှိရာ ကုန်းမြင့်ကြီးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးနှင့် လှုပ်ရှားမှုအရှိဆုံး သက်တမ်းရင့် ပြတ်ရွှေ့ကြီးတစ်ခုဖြစ်သည့် ကျောက်ကြမ်းပြတ်ရွှေ့ ၏ ဘူမိရုပ်သွင် လှုပ်ရှားမှုများကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Bertrand, G., & Rangin, C. (2003). ''Tectonics of the Western Margin of the Shan Plateau (Myanmar)''. Journal of Asian Earth Sciences, 21(9), 951-967.</ref> ဤပြတ်ရွှေ့ကြီးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကမ္ဘားနံရံ၏ အနောက်ဘက်အောက်ခြေတွင် စိမ်းစိုလှပသော ညောင်ရွှေလွင်ပြင် (Nyaungshwe Valley) နှင့် [[အင်းလေးကန်]] တည်ရှိပြီး၊အရှေ့ဘက်မျက်နှာစာတွင် အမြင့်ပေ ၅,၀၀၀ ကျော်ရှိပြီး ထုံးကျောက် များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော မတ်စောက်သည့် ကျောက်ဆောင်ထောက် တောင်ကုန်းကြီး သို့မဟုတ် တောင်ချွန်းကြီး သည် မြို့ပြတစ်ခုလုံးကို မေးတင်စီးမိုးထားသည်။ အနောက်ဘက်တွင်မူ နိမ့်ဆင်းသွားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့်အတူ ကလောကုန်းမြင့်ဒေသ၊ ဆီဆိုင်တောင်ကြားလမ်းများနှင့် ချိတ်ဆက်လျက်ရှိသည်။ ဤကဲ့သို့ ကုန်းမြင့်ထိပ်ဖျားတွင် တိုက်ရိုက်တည်ရှိနေခြင်းကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ကုန်းမြင့်သမပိုင်းရာသီဥတု ကို ရရှိစေကာ၊ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ "တိမ်လွှာမေးတင် မြို့တော်" အဖြစ် ရုပ်လုံးပေါ်လွင်လျက်ရှိသည်။<ref name="Scott1901">Scott, J. G. (1901). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing. Part 2, Vol. 3, p. 245.</ref> တောင်ကြီးမြို့၏ မြို့ပြဗိသုကာဒီဇိုင်းသည် သဘာဝအနိမ့်အမြင့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် အကွက်ချထားသည့် လှေကားထစ်ပုံစံ ကုန်းမြင့်အဆင့်ဆင့်မြို့ပြစနစ် (Terraced Urban Grid System) ကို အသုံးပြုထားသည်။ မြို့ပြ၏ ပင်မဝင်ရိုးစွန်းဖြစ်သော ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းလမ်းမကြီးသည် တောင်တန်း၏ အနိမ့်အမြင့် Contour Line များအတိုင်း မြောက်မှတောင်သို့ ရှည်လျားစွာ ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ယင်းလမ်းမကြီးများကို အရှေ့နှင့်အနောက် ချိတ်ဆက်ပေးသော လမ်းသွယ် များမှာမူ မတ်စောက်သော တောင်စောင်းအတက်အဆင်း (Steep Slopes) များအဖြစ် တည်ရှိနေသဖြင့် မြို့ပြကို အကွက်ချစနစ်ကျနစေသည်။မြေပြန့်ဧရိယာ ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ကုန်းမြင့်မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီဗိသုကာနည်းပညာများဖြစ်သော ခိုင်ခံ့သည့် Structural Retaining Walls နှင့် Foundation Engineering များကို အသုံးပြုကာ တောင်စောင်းများတွင် ခေတ်မီအထပ်မြင့် လူနေအဆောက်အအုံများနှင့် စီးပွားရေးအဆောက်အအုံများကို စုစည်းတည်ဆောက်ထားသည်။<ref name="DHSHD2024">Department of Urban and Housing Development (DUHD). (2024). ''Taunggyi Urban Development Vision and Spatial Framework''. Ministry of Construction. pp. 12–15.</ref>မြို့ပြဗဟိုချက်များတွင် သဘာဝအစိမ်းရောင်နယ်မြေ (Green Spaces) များဖြစ်သည့် မြကန်သာပန်းခြံ နှင့် စဝ်စံထွန်းပန်းခြံကဲ့သို့သော နေရာများကို ထိန်းသိမ်းထားရှိသည့်အပြင်၊ တောင်ပေါ်မှ ထွက်ရှိသော "ဂူနီရေထွက်" ကဲ့သို့သော သဘာဝကုန်းမြင့်ရေထွက်မျက်နှာစာ (Natural Spring Frontage) များကို မြို့ပြရေပေးဝေရေးစနစ်နှင့် အပန်းဖြေကဏ္ဍတို့တွင် ခေတ်မီစွာ ပေါင်းစပ်အဆင့်မြှင့်တင်ထားသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ ဤကဲ့သို့သော ခေတ်မီတောင်ပေါ်မြို့ပြရုပ်သွင်၊ ပထဝီဝင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်သည့် မြို့ကွက်ဒီဇိုင်းတို့ကြောင့် ရှမ်းပြည်နယ်၏ စံပြဗိသုကာလက်ရာအဆန်းပြားဆုံးနှင့် သန့်ရှင်းစိမ်းစိုသော ကုန်းမြင့်အုပ်ချုပ်ရေးမြို့တော်အဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။<ref name="ShanMasterPlan">Shan State Government. (2023). ''Shan State Spatial Development Master Plan (2020-2040)''. Regional Planning Sector. pp. 78–81.</ref> မြင့်မားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ရာသီဥတုရှိပြီး မုတ်သုံရာသီဥတု၏ သက်ရောက်မှုကြောင့် မေလမှ အောက်တိုဘာလအတွင်း မိုးရွာသွန်းမှု များပြားလေ့ရှိသည်။ နွေရာသီ (ဧပြီလ နှင့် မေလ) သည် အပူဆုံးကာလဖြစ်သော်လည်း ပျမ်းမျှအမြင့်ဆုံးအပူချိန်သည် ၂၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် ဝန်းကျင်သာရှိပြီး၊ ဆောင်းရာသီ (နိုဝင်ဘာလမှ ဖေဖော်ဝါရီလ) တွင်မူ မြောက်ပိုင်းမှအေးများကြောင့် အပူချိန်သည် ၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်အထိ သိသိသာသာ အေးစိမ့်ဆင်းသက်သွားလေ့ရှိသည်။<ref name="MyanmarMet">မိုးလေဝသနှင့်ဇလဗေဒညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန (မြန်မာနိုင်ငံ)။ (၂၀၂၄)။ ''တောင်ကြီးမြို့၏ နှစ်အလိုက် မိုးလေဝသနှင့် ရာသီဥတုအချက်အလက်များ''။</ref> {{Weather box |location = တောင်ကြီးမြို့ (ပျမ်းမျှဒေတာများ) |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 22.1 |Feb high C = 24.5 |Mar high C = 27.2 |Apr high C = 28.5 |May high C = 26.8 |Jun high C = 24.8 |Jul high C = 24.1 |Aug high C = 23.9 |Sep high C = 24.5 |Oct high C = 24.4 |Nov high C = 23.1 |Dec high C = 21.4 |year high C = 24.6 |Jan mean C = 14.5 |Feb mean C = 16.8 |Mar mean C = 19.8 |Apr mean C = 21.9 |May mean C = 21.5 |Jun mean C = 20.4 |Jul mean C = 19.9 |Aug mean C = 19.7 |Sep mean C = 19.9 |Oct mean C = 19.4 |Nov mean C = 17.2 |Dec mean C = 14.7 |year mean C = 18.8 |Jan low C = 7.0 |Feb low C = 9.1 |Mar low C = 12.4 |Apr low C = 15.3 |May low C = 16.2 |Jun low C = 16.0 |Jul low C = 15.8 |Aug low C = 15.6 |Sep low C = 15.4 |Oct low C = 14.5 |Nov low C = 11.3 |Dec low C = 8.1 |year low C = 13.1 |Jan rain mm = 4 |Feb rain mm = 6 |Mar rain mm = 12 |Apr rain mm = 45 |May rain mm = 170 |Jun rain mm = 210 |Jul rain mm = 230 |Aug rain mm = 270 |Sep rain mm = 220 |Oct rain mm = 160 |Nov rain mm = 50 |Dec rain mm = 10 |year rain mm = 1387 |source = NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration)<ref name="NOAA">"Taunggyi Climate Normals". National Oceanic and Atmospheric Administration. Retrieved May 2026.</ref> }} == အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် မြို့ပြရပ်ကွက်များ == တောင်ကြီးမြို့ပြ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေ အတွင်းရှိ ဒေသန္တရစီမံခန့်ခွဲမှုလုပ်ငန်းများကို ပိုမိုထိရောက်စေရန်အတွက် တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာနနှင့် မြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီတို့မှ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို စနစ်တကျ တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့ရာ လက်ရှိတွင် တရားဝင် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက် (၂၂) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားသည်။<ref name="GADTaunggyi2026">တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန. (၂၀၂၆). ''တောင်ကြီးမြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ (၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လထုတ်)''. ရှမ်းပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ရုံး. စာ-၁၂–၁၅.</ref> === မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များ === မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန၏ တရားဝင် ထုတ်ပြန်ချက်အရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ရှိ တောင်ကြီးမြို့ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွဲ့စည်းထားသည်။<ref name="dop2014">{{cite web |url=http://www.dop.gov.mm |title=ရှမ်းပြည်နယ်၊ တောင်ကြီးခရိုင်၊ တောင်ကြီးမြို့နယ် အစီရင်ခံစာ၊ သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ အတွဲ (၃-ခ) |publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန |accessdate=2026-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200000000000/http://www.dop.gov.mm |archive-date=2020-01-01}}</ref> # ညောင်ဖြူစခန်းရပ်ကွက် # မင်္ဂလာဦးရပ်ကွက် # ပြည်တော်သာရပ်ကွက် # ရတနာသီရိရပ်ကွက် # ညောင်ရွှေဟော်ကုန်းရပ်ကွက် # ရေအေးကွင်းရပ်ကွက် # ကန်အောက်ရပ်ကွက် # ချမ်းမြသာစည်ရပ်ကွက် # ဈေးပိုင်းရပ်ကွက် # ရွှေတောင်ရပ်ကွက် # ကန်ရှေ့ရပ်ကွက် # လမ်းမတော်ရပ်ကွက် # ဟော်ကုန်းရပ်ကွက် # စိန်ပန်းရပ်ကွက် # ကန်သာရပ်ကွက် # မြို့မရပ်ကွက် # သစ်တောရပ်ကွက် # ချမ်းသာရပ်ကွက် # ကျောင်းကြီးစုရပ်ကွက် # စဝ်စံထွန်းရပ်ကွက် # ဘုရားဖြူရပ်ကွက် # ကံကြီးရပ်ကွက် # အေးသာယာ (မြို့သစ်အဖြစ် သီးသန့်ခွဲထုတ်ထားသော်လည်း အုပ်ချုပ်ရေးအရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ခွဲ၏ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်စာရင်းအောက်တွင် ထည့်သွင်းရေတွက်လေ့ရှိပါသည်) == လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး == တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အချက်အချာကျသော လမ်းဆုံလမ်းခွတွင် တည်ရှိပြီး ကုန်းလမ်းနှင့် လေကြောင်းဆက်သွယ်ရေးအတွက် အဓိက တံခါးပေါက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ အဓိက လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးမှာ ကားလမ်းဖြစ်သည်၊၊ [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ ၄၀၅ မိုင် (၆၅၂ ကီလိုမီတာ) ခန့်နှင့် [[မန္တလေးမြို့]]မှ ၁၆၄ မိုင် (၂၆၄ ကီလိုမီတာ) ခန့် ကွာဝေးသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့သည် အမှတ် (၄) ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ မြို့နယ်များသာမက ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း ([[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[တာချီလိတ်မြို့]]) နှင့် ကယားပြည်နယ် ([[လွိုင်ကော်မြို့]]) တို့သို့ ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် ဗဟိုချက်မ ဖြစ်သည်၊၊<ref name="roadref">{{cite web |title=Distance from Yangon to Taunggyi |url=https://www.distancefromto.net/distance-from-yangon-to-taunggyi |access-date=2026-05-10}}</ref> တောင်ကြီးမြို့ကို ဖြတ်သန်းသော ရထားလမ်းကို ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်၊၊ လက်ရှိတွင် တောင်ကြီးမှ ဆီဆိုင်၊ ဆိုက်ခေါင် သို့ ပြေးဆွဲသော ရထားခရီးစဉ်များ ရှိသော်လည်း လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ကောင်းမွန်လာမှုကြောင့် တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင်သာ အဓိကထား ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်၊၊<ref name="railref">{{cite news |title=Taunggyi-Saikhaung railway operations |publisher=Global New Light of Myanmar |date=2018-10-24 |url=https://www.gnlm.com.mm/ |access-date=2026-05-10}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံ အခြားဒေသများသို့ ရထားဖြင့် သွားရောက်လိုသော ခရီးသည်များသည် တောင်ကြီးမြို့နှင့် ၁၂ မိုင်အကွာရှိ [[ရွှေညောင်မြို့]] ရထားဘူတာသို့ သွားရောက်စီးနင်းရသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့အတွက် အနီးဆုံး လေဆိပ်မှာ ၂၄ မိုင်ခန့် အကွာတွင် တည်ရှိသော [[ဟဲဟိုးလေဆိပ်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဟဲဟိုးလေဆိပ်သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ အဓိက လေကြောင်းဝင်ပေါက်ဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် အခြားမြို့ကြီးများသို့ နေ့စဉ် ပျံသန်းမှုများ ရှိသည်၊၊<ref name="airportref">{{cite web |title=Heho Airport Information |url=https://www.world-airport-codes.com/myanmar/heho-2856.html |access-date=2026-05-10 }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Balloon festival - panoramio (1).jpg|thumb|တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင်]] [[File:Kwan Yin Si Hpaya Kyaung, Taunggyi.JPG|thumb|ကွမ်ရင်စီဘုရားကျောင်း]] တောင်ကြီးမြို့သည် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] နှင့် [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]] အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ယဉ်ကျေးမှုပုံစံ အစုံအလင်ကို တစ်နေရာတည်းတွင် မြင်တွေ့နိုင်သော ယဉ်ကျေးမှုစုံလင်ရာ ဗဟိုချက် တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ အထင်ရှားဆုံးသော ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသားမှာ နှစ်စဉ် [[တန်ဆောင်မုန်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင် မီးပုံးပျံပွဲတော်|တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲတော်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဤပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်သာမက ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များအကြားတွင်ပါ အလွန်ကျော်ကြားသည်၊၊ ညလွှတ်မီးကြီး (ညမီးပုံပျံ) များတွင် မီးရှူးမီးပန်းများဖြင့် အလှဆင်လွှတ်တင်ခြင်းနှင့် နေ့လွှတ်အရုပ်မီးပုံပျံများကို ပုံစံအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်လွှတ်တင်ခြင်းတို့မှာ တောင်ကြီးမြို့၏ ထူးခြားသော လက်မှုပညာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသား ဖြစ်သည်၊၊<ref name="festref">{{cite news |title=Taunggyi Fire Balloon Festival |url=https://www.mmtimes.com/ |publisher=Myanmar Times |access-date=2026-05-10}}</ref> [[File:ကထိန်ပွဲ 2.jpg|thumb|ကထိန်ပွဲ]] တောင်ကြီးမြို့၏ ကထိန်ပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြားဒေသများနှင့်မတူဘဲ ထူးခြားစည်ကားလှသည်၊၊ သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်မှ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့အထိ ကထိန်ကာလအတွင်း မြို့ပေါ်ရှိ ရပ်ကွက်အသီးသီးနှင့် ရုံးဌာနများမှ ကထိန်အလှူလှည့်လည်ပွဲများကို နေ့စဉ်ရက်ဆက် ကျင်းပကြသည်၊၊ အထူးသဖြင့် တန်ဆောင်မုန်းလဆန်းပိုင်းတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော "အရုဏ်တော်လှည့်ပွဲ" သည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဝိသေသတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ အလှူရှင်များသည် အရုဏ်မတက်မီ အစောပိုင်းအချိန်များတွင် မြို့တွင်း၌ တူရိယာအစုံအလင်၊ အကအလှများဖြင့် စီတန်းလှည့်လည်၍ လှူဖွယ်ပစ္စည်းများကို ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတိုက်များသို့ သွားရောက်လှူဒါန်းကြသည်၊၊ အေးမြသော တောင်ပေါ်မြို့ညချမ်းတွင် ဆင်နွှဲကြသည့် ဤကထိန်ပွဲသည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်မှုကို ပေါ်လွင်စေသော ပွဲတော်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊<ref name="kathina">{{cite news |title=Traditional Kathina Festivals in Taunggyi |url=https://www.gnlm.com.mm/ |publisher=Global New Light of Myanmar |access-date=2026-05-10}}</ref> ရှမ်းပြည်နယ်၏ ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုဖြစ်သော ငါးရက်တစ်ဈေး ယဉ်ကျေးမှုကို တောင်ကြီးမြို့တွင် ထင်ရှားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင် ပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများမှ တိုင်းရင်းသားများ မိမိတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများကို ဝတ်ဆင်၍ ဒေသထွက်ကုန်များ လာရောက်ရောင်းချကြသည်၊၊ မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးလာသော်လည်း ဤဈေးနေ့ယဉ်ကျေးမှုမှာ ဒေသခံတို့၏ လူမှုစီးပွားဘဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်ရေးတွင် အရေးပါမြဲ ဖြစ်သည်၊၊ [[File:Ngar Htamin Nel.jpg|thumb|ငါးထမင်းနယ်]] တောင်ကြီးမြို့သည် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံတို့၏ ရိုးရာအစားအစာများ စုစည်းရာနေရာလည်း ဖြစ်သည်၊၊ [[ရှမ်းခေါက်ဆွဲ]]၊ [[တို့ဟူးနွေး]]၊ ဟင်းထုပ်၊ [[ငါးထမင်းနယ်]] နှင့် ပအိုဝ်းရိုးရာ အစားအစာများသည် တောင်ကြီးမြို့၏ အစားအစာယဉ်ကျေးမှုကို ပိုမိုကြွယ်ဝစေသည်၊၊ ထို့ပြင် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ကဲ့သို့သော တိုင်းရင်းသားရိုးရာနေ့များတွင် ဒေသခံတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အကအလှများကို ခမ်းနားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသော [[ရှမ်းပြည်နယ်ယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်]]တွင် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများ၊ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ၊ စော်ဘွားများအသုံးပြုခဲ့သည့် အဆောင်အယောင်များနှင့် သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများကို ခင်းကျင်းပြသထားသဖြင့် ဒေသ၏ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို တစ်နေရာတည်းတွင် လေ့လာနိုင်သည်၊၊<ref name="museumref">{{cite web |title=Shan State Cultural Museum |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10 |archive-date=30 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430021552/https://tourism.gov.mm/ |url-status=dead }}</ref> === လည်ပတ်စရာများ === တောင်ကြီးမြို့နှင့် မနီးမဝေးတွင် တည်ရှိသော [[အင်းလေးကန်]]သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယအကြီးဆုံး ကုန်းတွင်းရေအိုင်ကြီးဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာကျော် [[အင်းသားလူမျိုး]]တို့၏ ထူးခြားသော ရေပေါ်နေထိုင်မှု ဘဝဓလေ့များကြောင့် ထင်ရှားသည်၊၊ ဤဒေသသည် သဘာဝအလှအပနှင့် ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုများ ပေါင်းစပ်နေသော ခရီးသွားဆွဲဆောင်မှု အချက်အချာဒေသ ဖြစ်သည်၊၊ အင်းလေးဒေသ၏ အထင်ရှားဆုံးသော ဆွဲဆောင်မှုမှာ နှစ်စဉ် [[တော်သလင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[ဖောင်တော်ဦးဘုရား]]ပွဲတော် ဖြစ်သည်၊၊ တန်ခိုးကြီး ရုပ်ပွားတော်မြတ် (၄) ဆူကို ဒေသတွင်း ကျေးရွာများသို့ ဖောင်တော်ဖြင့် လှည့်လည်အပူဇော်ခံသည့် ပွဲတော်မှာ အလွန်စည်ကားလှသည်၊၊ ထိုပွဲတော်တွင် အင်းသားတို့၏ ထူးခြားသော "ခြေဖြင့်လှေလှော်ခြင်း" အတတ်ပညာကို အသုံးပြု၍ ကျင်းပသော လှေလှော်ပြိုင်ပွဲများသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များကို အဓိကဆွဲဆောင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုပြကွက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊<ref name="inlefest">{{cite web |title=Inle Lake Phaung Daw Oo Pagoda Festival |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10 |archive-date=30 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430021552/https://tourism.gov.mm/ |url-status=dead }}</ref> တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် တည်ရှိသော [[မွေတော်ကက္ကူဘုရား]]တန်းသည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အံ့ဖွယ်ယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ ၁၆ ရာစုလက်ရာ စေတီပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော် တစ်နေရာတည်းတွင် စုဝေးတည်ရှိနေမှုမှာ ဗိသုကာပညာရပ်အရ အလွန်ပင် ခမ်းနားလှသည်၊၊ နှစ်စဉ် [[တပေါင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် ကက္ကူဘုရားပွဲသည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများကို လေ့လာနိုင်သော အကောင်းဆုံးအချိန် ဖြစ်သည်၊၊<ref name="kakku">{{cite news |title=The Ancient Pagodas of Kakku |publisher=Myanmar Insider |url=https://www.myanmarinsider.com/ |access-date=2026-05-10}}</ref> အင်းလေးဒေသနှင့် မနီးမဝေးရှိ [[ပင်းတယမြို့]]ရှိ [[ပင်းတယဂူ]]သည်လည်း ခရီးသွားများ မဖြစ်မနေ သွားရောက်လေ့လာသင့်သည့် နေရာဖြစ်သည်၊၊ သဘာဝထုံးကျောက်ဂူအတွင်း ရှေးဟောင်း ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်ပေါင်း ၈,၀၀၀ ကျော် ကိန်းဝပ်စံပယ်နေမှုမှာ အလွန်ပင် ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသည်၊၊ ထို့ပြင် ပင်းတယဒေသ၏ ထင်ရှားသော ရှမ်းရိုးရာစက္ကူနှင့် ရှမ်းထီးလုပ်ငန်းများသည်လည်း ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုလက်ရာများအဖြစ် ထင်ရှားသည်၊၊ ခရီးသွားများအတွက် အနားယူအပန်းဖြေနိုင်သော ရေပူစမ်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး အင်းလေးကန်၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အလှကို ခံစားရင်း ဒေသခံတို့၏ လူမှုဘဝကိုပါ လေ့လာနိုင်သော နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ {{Panorama | image = File:Taung Gyi Pano from Shwe Phone Pwint2.jpg | height = 150 | alt = ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း | caption = <center>ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း</center> }} == ပညာရေး == === အခြေခံပညာ === တောင်ကြီးမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၁၂ ကျောင်း ရှိသည်။ === အဆင့်မြင့်ပညာ === * [[တောင်ကြီးတက္ကသိုလ်]] * [[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] * [[ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] * [[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]] *အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ(တောင်ကြီး) == ကျန်းမာရေး == === အစိုးရဆေးရုံများ === * စဝ်စံထွန်း အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး * တောင်ကြီး မိခင်နှင့်ကလေးဆေးရုံ *တောင်ကြီး တက္ကသိုလ်ဆေးရုံ<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 |accessdate=1 January 2019 |archivedate=1 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101100918/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 }}</ref> * အဆုတ်ရောဂါကုဆေးရုံ == အားကစား == [[တောင်ကြီး အားကစားကွင်း]]သည် ဘက်စုံသုံးအားကစားကွင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ အဆိုပါ အားကစားကွင်းသည် [[ကမ္ဘောဇ ဘောလုံးအသင်း|ရှမ်းယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း]]၏ အိမ်ကွင်းလည်း ဖြစ်သည်။ အဆိုပါဘောလုံးအသင်းသည် ၂၀၀၇ ခုနှစ် မြန်မာပရီးမီးယားလိဂ်ပြိုင်ပွဲတွင်လည်း ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကစားခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် [[မြန်မာ နေရှင်နယ် လိဂ်|မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်]]စတင် ကျင်းပစဉ်ကတည်းကပင် ပါဝင်ခဲ့သော အသင်းတစ်သင်းဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်ကို ကိုယ်စားပြုသော အသင်းလည်းဖြစ်သည်။ == ဓာတ်ပုံများ == <gallery> File:Taunggyi night.jpg|ညမြင်ကွင်း ဖိုင်:St. Josephs Cathedral Taunggyi.jpeg|St. Josephs ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး ဖိုင်:Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg|၂၀၁၈ ခုနှစ် တောင်ကြီးမြို့ ဖိုင်:Sikh Taunggyi.JPG|Sikh ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး ဖိုင်:University of Medicine, Taunggyi-2.jpg|[[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]] ဖိုင်:TU Taunggyi.jpg|[[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] ဖိုင်:Sulamani Pagoda - Taunggyi.jpg|စူဠာမုဏိလောကချမ်းသာစေတီတော် </gallery> == ကိုးကား == <references/> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ(၅)။ * မြန်မာပြည်ဖွားဂေါ်ရခါး၊ ရေး-မေမြို့ချစ်ဆွေ၊ ၂၀၀၀ ခုနစ်ထုတ် <br /> {{ရှမ်းပြည်နယ်}} {{မြန်မာတိုင်းနှင့် ပြည်နယ်များ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]] 45616ncu29z8zmn38uv6ek454n3fx12 1059225 1059221 2026-10-18T09:59:57Z ~2026-55972-77 149658 1059225 wikitext text/x-wiki {{Infobox မြို့ <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ---------------->| official_name = တောင်ကြီးမြို့ | other_name = Taunggyi | native_name = {{shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}} <small>([[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]])</small>{{blk|ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}} <small>([[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]])</small><br/> | settlement_type = ပြည်နယ်မြို့တော် | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/1|border=infobox | image1 = Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg | alt1 = | image2 = Celebration above us.jpg | alt2 = | image3 = စူဠာမုနိဆုတောင်းပြည့်မြတ်စွာဘုရား.jpg | alt3 = | image4 = Houses on the hills of Kan Gyi Quarter, Taunggyi, Myanmar.jpg | alt4 = | image5 = Old cherry blossom tree near Shan State Buddhist University, Taunggyi.jpg | alt5 = | image6 = Sulamuni Pagoda against the backdrop of Taunggyi Crag, Shan State, Myanmar.jpg | alt6 = }} | imagesize = | image_caption = <small> အထက်မှစ၍: ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားနှင့်တောင်ကြီးမြို့မြင်ကွင်း၊ တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်ဖွင့်ပွဲည၊ စူဠာမုနိလောကချမ်းသာစေတီတော်၊ ကန်ကြီးရပ်ကွက်၊ ရှမ်းပြည်နယ် ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်အနီးရှိ သက်တမ်းရင့် ချယ်ရီပင်ကြီး ဝေဆာစွာ ပွင့်ဖူးနေပုံ၊ တောင်ကြီးမြို့။ </small> | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = တောင်ကြီးမြို့၊ ရှမ်းပြည်နယ်၊ မြန်မာနိုင်ငံ | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ------------------>| coordinates_region = MM မြန်မာနိုင်ငံ | subdivision_type = နိုင်ငံ | subdivision_name = {{flag|Myanmar}} | subdivision_type1 = ပြည်နယ် | subdivision_name1 = {{flag|Shan State}} | subdivision_type2 = ခရိုင် | subdivision_name2 = [[တောင်ကြီးခရိုင်]] | subdivision_type3 = မြို့နယ် | subdivision_name3 = [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = တည်ထောင်ခြင်း | established_date = ၁၈၉၄ | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | unit_pref = Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = ၂၀၂၄ | population_footnotes = | population_note = | population_total = ၂၅၈,၄၂၀<ref name="Census2024">{{cite web |title=Taunggyi (Township, Myanmar) - Population Statistics, Charts, Map |publisher=Myanmar Department of Population / CityPopulation |url=https://www.citypopulation.de/en/myanmar/mun/admin/shan/130101__taunggyi/ |access-date=2026-10-14}}</ref> | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = လူမျိုးများ (၂၀၁၄) | population_blank1 = {{plainlist| * ၃၈% [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]] * ၂၀% [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]] * ၂၈% [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]] * ၅% [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တရုတ်လူမျိုး|တရုတ်]] * ၄% [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] * ၅% အခြား ([[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]]၊[[ဗမာအိန္ဒိယလူမျိုး|အိန္ဒိယ]] နှင့် [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]]) }}<ref name="GADTaunggyi">{{cite web |title=တောင်ကြီးမြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ |publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန (Department of Population) |url=https://www.dop.gov.mm/en/publication/taunggyi-township-report |access-date=2026-10-14}}</ref> | population_blank2_title = ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု (၂၀၁၄) | population_blank2 = {{plainlist| * ၈၅.၅% [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] * ၇.၈% [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ|ခရစ်ယာန်]] * ၄.၂% [[အစ္စလာမ်ဘာသာ|အစ္စလာမ်]] * ၂.၃% [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူ]] * ၀.၂% [[ဆစ်ခ်ဘာသာ]] နှင့် အခြား }}<ref name="CensusReligion">{{cite web |title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census - Religion |publisher=Ministry of Labour, Immigration and Population |url=https://myanmar.unfpa.org/en/publications/2014-pop-census |access-date=2026-10-14}}</ref> | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | latd = 20 | latm = 47 | lats = | latNS = N | longd = 97 | longm = 02 | longs = | longEW = E | elevation_m = ၁၄၀၀ | elevation_ft = ၄၇၁၂ <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ၀၈၁<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm |accessdate=19 July 2010 |archivedate=15 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615013401/http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm }}</ref> | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} '''တောင်ကြီးမြို့''' ၊ {{lang-shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၏ မြို့တော်ဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ရုံးစိုက်ရာ အဓိကမြို့တော် ဖြစ်သည်။ တောင်ခြေလွင်ပြင်တွင် တည်ရှိခြင်းမဟုတ်ဘဲ [[ရှမ်းရိုးမ|ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်]]၏ အထက် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) အမြင့်တွင် တည်ရှိနေသောကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ချိုင့်ဝှမ်းလွင်ပြင်များနှင့် တောင်တန်းကြီးများ၏ အလှအပများကို အပေါ်စီးမှ စီးမိုးမြင်တွေ့နိုင်ပြီး တစ်နှစ်ပတ်လုံး သန့်ရှင်းလတ်ဆတ်သော တောင်ပေါ်လေကို ရှူရှိုက်နိုင်သဖြင့် ကျန်းမာရေးနှင့် ညီညွတ်သော တောင်စခန်းမြို့တစ်မြို့အဖြစ်လည်း ထင်ရှားပေသည်။<ref name="climatedata">{{cite web |title=Climate of Taunggyi |url=https://en.climate-data.org/asia/myanmar/shan-state/taunggyi-3652/ |publisher=Climate-Data.org |access-date=2026-05-10}}</ref> တောင်ကြီးမြို့သည် အေးမြသာယာသော တောင်စခန်းမြို့တစ်မြို့ ဖြစ်ရုံသာမက ရှမ်းပြည်နယ်၏ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ အချက်အချာကျသော ဗဟိုချက်မမြို့လည်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း (ကျိုင်းတုံ) ဒေသများကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် မဟာဗျူဟာမြောက် လမ်းမကြီးများပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် ဒေသတွင်း ကုန်စည်စီးဆင်းမှုနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအတွက် အရေးပါဆုံး မြို့တစ်မြို့အဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။<ref name="TaunggyiOverview">{{cite web |title=Taunggyi General Information |publisher=Shan State Government Office |url=https://www.shanstate.gov.mm |access-date=2026-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220913204118/https://www.shanstate.gov.mm/ |archive-date=13 September 2022 |url-status=dead}}</ref>ထို့ပြင် ပြည်နယ်အစိုးရ အုပ်ချုပ်ရေးရုံးစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီအဆင့်မြင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများ၊ တက္ကသိုလ်များနှင့် အထူးကုဆေးရုံကြီးများ စုစည်းရာ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အစည်ကားဆုံးသော မြို့ပြအချက်အချာလည်း ဖြစ်ပေသည်။<ref name="CherryTaunggyi">{{cite web |title=Flora and Natural Beauty of Taunggyi |publisher=Ministry of Natural Resources and Environmental Conservation |url=https://www.nrec.gov.mm |access-date=2026-10-14}}</ref> == တောင်ကြီးမြို့သမိုင်း == ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် မတိုင်မီက တောင်ကြီးမြို့နေရာသည် တဲအိမ်အနည်းငယ်သာရှိသည့် ပအိုဝ်းရွာငယ်လေး တစ်ရွာသာ ဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က ရွာအမည်ကို ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် ဒုံတောင်တီ (ဒုံ - ရွာ၊ တောင်တီ - တည်ပင်ပေါက်ရာ) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ရှမ်းဘာသာဖြင့် တွမ်တီး ဟု ခေါ်ဆိုပြီး တည်ပင် (သို့မဟုတ်) ကတည်ပင် ပေါက်ရာရွာ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="history1">ယုဝတီမာလာသိန်း၊ "မဟာပါသာဏမုံတဝဂူ ဆောင်းပါး"၊ ယုဝတီဂျာနယ်၊၊</ref> နောင်တွင် မြန်မာအသံဖြင့် တောင်ကြီး ဟု ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုရွာနှင့် အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ပင်လုံရွာ၊ ရှမ်းရွာ၊ မွန်ခြိန်ရွာ (မိန်မြိန်ရွာ) နှင့် ဝါးပြားရွာများသာ ရှိခဲ့ပြီး ရေကန် လေးကန်နှင့် အင်းကြီးတစ်အင်း ရှိခဲ့သည်။ရှမ်းလူမျိုးများ၏ သမိုင်းဝင် ပင်မမြို့တော်များမှာ လင်းခေး၊ မိုင်းပွန်၊ သီပေါ၊ သိန္နီ၊ ကျိုင်းတုံ စသည့် နန်းမြို့တော်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ တောင်ကြီးမြို့သည်မူ မူလက ပအိုဝ်းရွာလေးတစ်ရွာသာ ဖြစ်ခဲ့ကာ ဗြိတိသျှတို့က မြို့တော်အဖြစ် အကွက်ချ တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>Saimong Mangrai, Sao, ''The Shan States and the British Annexation'', Cornell University Southeast Asia Program, 1965.</ref> [[File:Taunggyi Scape.jpg|thumb|တောင်ကြီးမြို့]] ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့ အထက်မြန်မာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ရှမ်းပြည်နယ်သို့ တက်လာကာ ပထမဦးစွာ ညောင်ရွှေမြို့နယ်၊ မိုင်းသောက်ကျေးရွာတွင် စတင်ရုံးစိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော် မိုင်းသောက်ဒေသသည် ငှက်ဖျားရောဂါ ထူထပ်ခြင်း၊ ပထဝီအနေအထားနှင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အခက်အခဲများကြောင့် ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် ရုံးကန်နားများကို ယခုတောင်ကြီးမြို့ တည်ရာအရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။<ref name="history2">တောင်ကြီးမြို့ သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၊၊</ref> ဗြိတိသျှ အုပ်ချုပ်ရေးအရာရှိ Sir J. George Scott ၏ စာရင်းဇယားများအရ ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့သည် ပူပြင်းသော ညောင်ရွှေ အုပ်ချုပ်ရေးစခန်းအစား အေးမြသော တောင်ကြီးဒေသသို့ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ စခန်းပြောင်းရွှေ့ရန် ကွင်းဆင်းစစ်ဆေးခဲ့စဉ်က ထိုနေရာတွင် ပအိုဝ်း မိသားစု အိမ်ခြေ ၁၆ အိမ်ခန့်သာရှိသော ပအိုဝ်းရွာငယ် ကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြောင်း အတိအကျ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ <ref>Scott, J. George, ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', 1900.</ref> အင်္ဂလိပ်အစိုးရသည် တောင်ကြီးမြို့ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၃ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်) တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု မှတ်တမ်းအချို့က ဆိုသော်လည်း၊ အချို့သော သက်ကြီးရွယ်အိုများ၏ အဆိုအရ ၁၂၅၁ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၈၉) တွင် စတင်တည်သည်ဟုလည်း ဝိဝါဒ ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့ကို မြို့ကွက်ပုံစံ စနစ်တကျ ရေးဆွဲ၍ လမ်းမကြီး လမ်းငယ်များ ဖောက်လုပ်ကာ တပ်မြေဌာနကဲ့သို့ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် တောင်ကြီးမြို့၌ အိမ်ခြေ ၁,၀၀၀ ခန့် ရှိလာခဲ့သည်။ တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်လာသကဲ့သို့ စစ်ရေးအရလည်း ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့များ၏ အဓိကစခန်းနှင့် ရိက္ခာပံ့ပိုးရာ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မြို့၏ ရပ်ကွက်များကို အဆင့်ဆင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ဈေးပိုင်းရပ်သည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်ကြသည့် ဇရပ်ဒကာ ဦးချုံနှင့် ပဉ္စင်းဘဖြူတို့က တည်ခဲ့သည်။ကူညီကုန်းရပ် (ယခင် ကူလီကုန်း)သည် အင်းလေးဒေသမှ စော်ဘွားနှင့် မတည့်၍ ပြောင်းရွှေ့လာသော အင်းသားလမ်းအလုပ်သမား (ကူလီ) များကို အခြေချစေကာ ဘုရားဒါယကာ ညွန့်နှင့် ဒါယကာ ကျော်တို့က တည်ခဲ့သည်။ညောင်ပင်သာရပ် (ယခင် ထာခယ်ရွာ)သည် ဆရာစန္တက တည်ခဲ့သည်။ နဂါးပတ်ကျောင်းဝန်းကျင်သည် မောင်ဖာဝမ်က တည်ခဲ့သည်။ယခု မြို့မဈေးကြီး တည်ရှိရာနေရာသည် ယခင်က ဦးကြီးခမ်းလော်ရွာ နေရာဟောင်း ဖြစ်သည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့ဘက် တောင်တန်းများပေါ်တွင် မိရဲ၊ သထုံ၊ ဝိန်ယ အစရှိသော ပအိုဝ်းရွာများ ရှိခဲ့ပြီး ဝိန်ယ မှာ ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် မြို့ဟောင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် ၎င်းနေရာသည် တောင်ကြီးမြို့၏ မူလအစ မြို့ဟောင်းနေရာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ တောင်ကြီးမြို့ဦးအစပိုင်းတွင် ကန်ဦးကျောင်း၊ မင်းကျောင်း၊ ကုန်းသာကျောင်း၊ နဂါးပတ်ကျောင်းနှင့် ပထမတောင်ကျောင်းကြီးများသာ ရှိခဲ့သည်။ မင်းကျောင်း၏ ပထမဆုံး ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်မှာ မဲနယ်တောင်တန်း၊ လုံဒါရွာမှ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသား ဆရာတော်တစ်ပါး ဖြစ်သည်။ မြို့၏အရှေ့ဘက် တောင်ထိပ်တွင် စေတီတော်တစ်ဆူနှင့် ထူးခြားသော ကျောက်ဆောင်ကြီးများ ရှိသောကြောင့် ဒေသခံများ အမြဲမပြတ် သွားရောက်ဖူးမြော် လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။ == ပထဝီဝင်နှင့် ရာသီဥတု == တောင်ကြီးမြို့သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ပျမ်းမျှ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) မြင့်သော ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် ၏ အနောက်ဘက်အစွန်းတွင် တည်ရှိသည်။ ပထဝီဝင်သတ်မှတ်ချက်အရ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၀ ဒီဂရီ ၄၇ မိနစ်နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၇ ဒီဂရီ ၀၂ မိနစ်တွင် တည်ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင် သည် ထူးခြားပြီး အခြားသော မြေပြန့်လွင်ပြင်မြို့များကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းကြီးများ၏ ကုန်းမြင့်ကမ္ဘားနံရံ ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်ဖြန့်ကျက်တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Bender1983">Bender, F. (1983). ''Geology of Burma''. Gebrüder Borntraeger. p. 112. ISBN 978-3-443-11001-7.</ref> [[File:Taunggyi cityscape seen from Nyaungshwe plain.jpg|thumb| ညောင်ရွှေလွင်ပြင်မှ လှမ်းမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့တည်နေပုံ]] ဘူမိဗေဒဖွဲ့စည်းပုံအရ တောင်ကြီးမြို့ပြ တည်ရှိရာ ကုန်းမြင့်ကြီးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးနှင့် လှုပ်ရှားမှုအရှိဆုံး သက်တမ်းရင့် ပြတ်ရွှေ့ကြီးတစ်ခုဖြစ်သည့် ကျောက်ကြမ်းပြတ်ရွှေ့ ၏ ဘူမိရုပ်သွင် လှုပ်ရှားမှုများကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Bertrand, G., & Rangin, C. (2003). ''Tectonics of the Western Margin of the Shan Plateau (Myanmar)''. Journal of Asian Earth Sciences, 21(9), 951-967.</ref> ဤပြတ်ရွှေ့ကြီးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကမ္ဘားနံရံ၏ အနောက်ဘက်အောက်ခြေတွင် စိမ်းစိုလှပသော ညောင်ရွှေလွင်ပြင် (Nyaungshwe Valley) နှင့် [[အင်းလေးကန်]] တည်ရှိပြီး၊အရှေ့ဘက်မျက်နှာစာတွင် အမြင့်ပေ ၅,၀၀၀ ကျော်ရှိပြီး ထုံးကျောက် များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော မတ်စောက်သည့် ကျောက်ဆောင်ထောက် တောင်ကုန်းကြီး သို့မဟုတ် တောင်ချွန်းကြီး သည် မြို့ပြတစ်ခုလုံးကို မေးတင်စီးမိုးထားသည်။ အနောက်ဘက်တွင်မူ နိမ့်ဆင်းသွားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့်အတူ ကလောကုန်းမြင့်ဒေသ၊ ဆီဆိုင်တောင်ကြားလမ်းများနှင့် ချိတ်ဆက်လျက်ရှိသည်။ ဤကဲ့သို့ ကုန်းမြင့်ထိပ်ဖျားတွင် တိုက်ရိုက်တည်ရှိနေခြင်းကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ကုန်းမြင့်သမပိုင်းရာသီဥတု ကို ရရှိစေကာ၊ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ "တိမ်လွှာမေးတင် မြို့တော်" အဖြစ် ရုပ်လုံးပေါ်လွင်လျက်ရှိသည်။<ref name="Scott1901">Scott, J. G. (1901). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing. Part 2, Vol. 3, p. 245.</ref> တောင်ကြီးမြို့၏ မြို့ပြဗိသုကာဒီဇိုင်းသည် သဘာဝအနိမ့်အမြင့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် အကွက်ချထားသည့် လှေကားထစ်ပုံစံ ကုန်းမြင့်အဆင့်ဆင့်မြို့ပြစနစ် (Terraced Urban Grid System) ကို အသုံးပြုထားသည်။ မြို့ပြ၏ ပင်မဝင်ရိုးစွန်းဖြစ်သော ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းလမ်းမကြီးသည် တောင်တန်း၏ အနိမ့်အမြင့် Contour Line များအတိုင်း မြောက်မှတောင်သို့ ရှည်လျားစွာ ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ယင်းလမ်းမကြီးများကို အရှေ့နှင့်အနောက် ချိတ်ဆက်ပေးသော လမ်းသွယ် များမှာမူ မတ်စောက်သော တောင်စောင်းအတက်အဆင်း (Steep Slopes) များအဖြစ် တည်ရှိနေသဖြင့် မြို့ပြကို အကွက်ချစနစ်ကျနစေသည်။မြေပြန့်ဧရိယာ ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ကုန်းမြင့်မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီဗိသုကာနည်းပညာများဖြစ်သော ခိုင်ခံ့သည့် Structural Retaining Walls နှင့် Foundation Engineering များကို အသုံးပြုကာ တောင်စောင်းများတွင် ခေတ်မီအထပ်မြင့် လူနေအဆောက်အအုံများနှင့် စီးပွားရေးအဆောက်အအုံများကို စုစည်းတည်ဆောက်ထားသည်။<ref name="DHSHD2024">Department of Urban and Housing Development (DUHD). (2024). ''Taunggyi Urban Development Vision and Spatial Framework''. Ministry of Construction. pp. 12–15.</ref>မြို့ပြဗဟိုချက်များတွင် သဘာဝအစိမ်းရောင်နယ်မြေ (Green Spaces) များဖြစ်သည့် မြကန်သာပန်းခြံ နှင့် စဝ်စံထွန်းပန်းခြံကဲ့သို့သော နေရာများကို ထိန်းသိမ်းထားရှိသည့်အပြင်၊ တောင်ပေါ်မှ ထွက်ရှိသော "ဂူနီရေထွက်" ကဲ့သို့သော သဘာဝကုန်းမြင့်ရေထွက်မျက်နှာစာ (Natural Spring Frontage) များကို မြို့ပြရေပေးဝေရေးစနစ်နှင့် အပန်းဖြေကဏ္ဍတို့တွင် ခေတ်မီစွာ ပေါင်းစပ်အဆင့်မြှင့်တင်ထားသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ ဤကဲ့သို့သော ခေတ်မီတောင်ပေါ်မြို့ပြရုပ်သွင်၊ ပထဝီဝင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်သည့် မြို့ကွက်ဒီဇိုင်းတို့ကြောင့် ရှမ်းပြည်နယ်၏ စံပြဗိသုကာလက်ရာအဆန်းပြားဆုံးနှင့် သန့်ရှင်းစိမ်းစိုသော ကုန်းမြင့်အုပ်ချုပ်ရေးမြို့တော်အဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။<ref name="ShanMasterPlan">Shan State Government. (2023). ''Shan State Spatial Development Master Plan (2020-2040)''. Regional Planning Sector. pp. 78–81.</ref> မြင့်မားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ရာသီဥတုရှိပြီး မုတ်သုံရာသီဥတု၏ သက်ရောက်မှုကြောင့် မေလမှ အောက်တိုဘာလအတွင်း မိုးရွာသွန်းမှု များပြားလေ့ရှိသည်။ နွေရာသီ (ဧပြီလ နှင့် မေလ) သည် အပူဆုံးကာလဖြစ်သော်လည်း ပျမ်းမျှအမြင့်ဆုံးအပူချိန်သည် ၂၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် ဝန်းကျင်သာရှိပြီး၊ ဆောင်းရာသီ (နိုဝင်ဘာလမှ ဖေဖော်ဝါရီလ) တွင်မူ မြောက်ပိုင်းမှအေးများကြောင့် အပူချိန်သည် ၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်အထိ သိသိသာသာ အေးစိမ့်ဆင်းသက်သွားလေ့ရှိသည်။<ref name="MyanmarMet">မိုးလေဝသနှင့်ဇလဗေဒညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန (မြန်မာနိုင်ငံ)။ (၂၀၂၄)။ ''တောင်ကြီးမြို့၏ နှစ်အလိုက် မိုးလေဝသနှင့် ရာသီဥတုအချက်အလက်များ''။</ref> {{Weather box |location = တောင်ကြီးမြို့ (ပျမ်းမျှဒေတာများ) |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 22.1 |Feb high C = 24.5 |Mar high C = 27.2 |Apr high C = 28.5 |May high C = 26.8 |Jun high C = 24.8 |Jul high C = 24.1 |Aug high C = 23.9 |Sep high C = 24.5 |Oct high C = 24.4 |Nov high C = 23.1 |Dec high C = 21.4 |year high C = 24.6 |Jan mean C = 14.5 |Feb mean C = 16.8 |Mar mean C = 19.8 |Apr mean C = 21.9 |May mean C = 21.5 |Jun mean C = 20.4 |Jul mean C = 19.9 |Aug mean C = 19.7 |Sep mean C = 19.9 |Oct mean C = 19.4 |Nov mean C = 17.2 |Dec mean C = 14.7 |year mean C = 18.8 |Jan low C = 7.0 |Feb low C = 9.1 |Mar low C = 12.4 |Apr low C = 15.3 |May low C = 16.2 |Jun low C = 16.0 |Jul low C = 15.8 |Aug low C = 15.6 |Sep low C = 15.4 |Oct low C = 14.5 |Nov low C = 11.3 |Dec low C = 8.1 |year low C = 13.1 |Jan rain mm = 4 |Feb rain mm = 6 |Mar rain mm = 12 |Apr rain mm = 45 |May rain mm = 170 |Jun rain mm = 210 |Jul rain mm = 230 |Aug rain mm = 270 |Sep rain mm = 220 |Oct rain mm = 160 |Nov rain mm = 50 |Dec rain mm = 10 |year rain mm = 1387 |source = NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration)<ref name="NOAA">"Taunggyi Climate Normals". National Oceanic and Atmospheric Administration. Retrieved May 2026.</ref> }} == အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် မြို့ပြရပ်ကွက်များ == တောင်ကြီးမြို့ပြ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေ အတွင်းရှိ ဒေသန္တရစီမံခန့်ခွဲမှုလုပ်ငန်းများကို ပိုမိုထိရောက်စေရန်အတွက် တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာနနှင့် မြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီတို့မှ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို စနစ်တကျ တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့ရာ လက်ရှိတွင် တရားဝင် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက် (၂၂) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားသည်။<ref name="GADTaunggyi2026">တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန. (၂၀၂၆). ''တောင်ကြီးမြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ (၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လထုတ်)''. ရှမ်းပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ရုံး. စာ-၁၂–၁၅.</ref> === မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များ === မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန၏ တရားဝင် ထုတ်ပြန်ချက်အရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ရှိ တောင်ကြီးမြို့ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွဲ့စည်းထားသည်။<ref name="dop2014">{{cite web |url=http://www.dop.gov.mm |title=ရှမ်းပြည်နယ်၊ တောင်ကြီးခရိုင်၊ တောင်ကြီးမြို့နယ် အစီရင်ခံစာ၊ သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ အတွဲ (၃-ခ) |publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန |accessdate=2026-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200000000000/http://www.dop.gov.mm |archive-date=2020-01-01}}</ref> # ညောင်ဖြူစခန်းရပ်ကွက် # မင်္ဂလာဦးရပ်ကွက် # ပြည်တော်သာရပ်ကွက် # ရတနာသီရိရပ်ကွက် # ညောင်ရွှေဟော်ကုန်းရပ်ကွက် # ရေအေးကွင်းရပ်ကွက် # ကန်အောက်ရပ်ကွက် # ချမ်းမြသာစည်ရပ်ကွက် # ဈေးပိုင်းရပ်ကွက် # ရွှေတောင်ရပ်ကွက် # ကန်ရှေ့ရပ်ကွက် # လမ်းမတော်ရပ်ကွက် # ဟော်ကုန်းရပ်ကွက် # စိန်ပန်းရပ်ကွက် # ကန်သာရပ်ကွက် # မြို့မရပ်ကွက် # သစ်တောရပ်ကွက် # ချမ်းသာရပ်ကွက် # ကျောင်းကြီးစုရပ်ကွက် # စဝ်စံထွန်းရပ်ကွက် # ဘုရားဖြူရပ်ကွက် # ကံကြီးရပ်ကွက် # အေးသာယာ (မြို့သစ်အဖြစ် သီးသန့်ခွဲထုတ်ထားသော်လည်း အုပ်ချုပ်ရေးအရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ခွဲ၏ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်စာရင်းအောက်တွင် ထည့်သွင်းရေတွက်လေ့ရှိပါသည်) == လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး == တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အချက်အချာကျသော လမ်းဆုံလမ်းခွတွင် တည်ရှိပြီး ကုန်းလမ်းနှင့် လေကြောင်းဆက်သွယ်ရေးအတွက် အဓိက တံခါးပေါက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ အဓိက လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးမှာ ကားလမ်းဖြစ်သည်၊၊ [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ ၄၀၅ မိုင် (၆၅၂ ကီလိုမီတာ) ခန့်နှင့် [[မန္တလေးမြို့]]မှ ၁၆၄ မိုင် (၂၆၄ ကီလိုမီတာ) ခန့် ကွာဝေးသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့သည် အမှတ် (၄) ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ မြို့နယ်များသာမက ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း ([[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[တာချီလိတ်မြို့]]) နှင့် ကယားပြည်နယ် ([[လွိုင်ကော်မြို့]]) တို့သို့ ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် ဗဟိုချက်မ ဖြစ်သည်၊၊<ref name="roadref">{{cite web |title=Distance from Yangon to Taunggyi |url=https://www.distancefromto.net/distance-from-yangon-to-taunggyi |access-date=2026-05-10}}</ref> တောင်ကြီးမြို့ကို ဖြတ်သန်းသော ရထားလမ်းကို ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်၊၊ လက်ရှိတွင် တောင်ကြီးမှ ဆီဆိုင်၊ ဆိုက်ခေါင် သို့ ပြေးဆွဲသော ရထားခရီးစဉ်များ ရှိသော်လည်း လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ကောင်းမွန်လာမှုကြောင့် တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင်သာ အဓိကထား ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်၊၊<ref name="railref">{{cite news |title=Taunggyi-Saikhaung railway operations |publisher=Global New Light of Myanmar |date=2018-10-24 |url=https://www.gnlm.com.mm/ |access-date=2026-05-10}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံ အခြားဒေသများသို့ ရထားဖြင့် သွားရောက်လိုသော ခရီးသည်များသည် တောင်ကြီးမြို့နှင့် ၁၂ မိုင်အကွာရှိ [[ရွှေညောင်မြို့]] ရထားဘူတာသို့ သွားရောက်စီးနင်းရသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့အတွက် အနီးဆုံး လေဆိပ်မှာ ၂၄ မိုင်ခန့် အကွာတွင် တည်ရှိသော [[ဟဲဟိုးလေဆိပ်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဟဲဟိုးလေဆိပ်သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ အဓိက လေကြောင်းဝင်ပေါက်ဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် အခြားမြို့ကြီးများသို့ နေ့စဉ် ပျံသန်းမှုများ ရှိသည်၊၊<ref name="airportref">{{cite web |title=Heho Airport Information |url=https://www.world-airport-codes.com/myanmar/heho-2856.html |access-date=2026-05-10 }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Balloon festival - panoramio (1).jpg|thumb|တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင်]] [[File:Kwan Yin Si Hpaya Kyaung, Taunggyi.JPG|thumb|ကွမ်ရင်စီဘုရားကျောင်း]] တောင်ကြီးမြို့သည် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] နှင့် [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]] အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ယဉ်ကျေးမှုပုံစံ အစုံအလင်ကို တစ်နေရာတည်းတွင် မြင်တွေ့နိုင်သော ယဉ်ကျေးမှုစုံလင်ရာ ဗဟိုချက် တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ အထင်ရှားဆုံးသော ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသားမှာ နှစ်စဉ် [[တန်ဆောင်မုန်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင် မီးပုံးပျံပွဲတော်|တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲတော်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဤပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်သာမက ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များအကြားတွင်ပါ အလွန်ကျော်ကြားသည်၊၊ ညလွှတ်မီးကြီး (ညမီးပုံပျံ) များတွင် မီးရှူးမီးပန်းများဖြင့် အလှဆင်လွှတ်တင်ခြင်းနှင့် နေ့လွှတ်အရုပ်မီးပုံပျံများကို ပုံစံအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်လွှတ်တင်ခြင်းတို့မှာ တောင်ကြီးမြို့၏ ထူးခြားသော လက်မှုပညာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသား ဖြစ်သည်၊၊<ref name="festref">{{cite news |title=Taunggyi Fire Balloon Festival |url=https://www.mmtimes.com/ |publisher=Myanmar Times |access-date=2026-05-10}}</ref> [[File:ကထိန်ပွဲ 2.jpg|thumb|ကထိန်ပွဲ]] တောင်ကြီးမြို့၏ ကထိန်ပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြားဒေသများနှင့်မတူဘဲ ထူးခြားစည်ကားလှသည်၊၊ သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်မှ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့အထိ ကထိန်ကာလအတွင်း မြို့ပေါ်ရှိ ရပ်ကွက်အသီးသီးနှင့် ရုံးဌာနများမှ ကထိန်အလှူလှည့်လည်ပွဲများကို နေ့စဉ်ရက်ဆက် ကျင်းပကြသည်၊၊ အထူးသဖြင့် တန်ဆောင်မုန်းလဆန်းပိုင်းတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော "အရုဏ်တော်လှည့်ပွဲ" သည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဝိသေသတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ အလှူရှင်များသည် အရုဏ်မတက်မီ အစောပိုင်းအချိန်များတွင် မြို့တွင်း၌ တူရိယာအစုံအလင်၊ အကအလှများဖြင့် စီတန်းလှည့်လည်၍ လှူဖွယ်ပစ္စည်းများကို ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတိုက်များသို့ သွားရောက်လှူဒါန်းကြသည်၊၊ အေးမြသော တောင်ပေါ်မြို့ညချမ်းတွင် ဆင်နွှဲကြသည့် ဤကထိန်ပွဲသည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်မှုကို ပေါ်လွင်စေသော ပွဲတော်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊<ref name="kathina">{{cite news |title=Traditional Kathina Festivals in Taunggyi |url=https://www.gnlm.com.mm/ |publisher=Global New Light of Myanmar |access-date=2026-05-10}}</ref> ရှမ်းပြည်နယ်၏ ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုဖြစ်သော ငါးရက်တစ်ဈေး ယဉ်ကျေးမှုကို တောင်ကြီးမြို့တွင် ထင်ရှားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင် ပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများမှ တိုင်းရင်းသားများ မိမိတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများကို ဝတ်ဆင်၍ ဒေသထွက်ကုန်များ လာရောက်ရောင်းချကြသည်၊၊ မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးလာသော်လည်း ဤဈေးနေ့ယဉ်ကျေးမှုမှာ ဒေသခံတို့၏ လူမှုစီးပွားဘဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်ရေးတွင် အရေးပါမြဲ ဖြစ်သည်၊၊ [[File:Ngar Htamin Nel.jpg|thumb|ငါးထမင်းနယ်]] တောင်ကြီးမြို့သည် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံတို့၏ ရိုးရာအစားအစာများ စုစည်းရာနေရာလည်း ဖြစ်သည်၊၊ [[ရှမ်းခေါက်ဆွဲ]]၊ [[တို့ဟူးနွေး]]၊ ဟင်းထုပ်၊ [[ငါးထမင်းနယ်]] နှင့် ပအိုဝ်းရိုးရာ အစားအစာများသည် တောင်ကြီးမြို့၏ အစားအစာယဉ်ကျေးမှုကို ပိုမိုကြွယ်ဝစေသည်၊၊ ထို့ပြင် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ကဲ့သို့သော တိုင်းရင်းသားရိုးရာနေ့များတွင် ဒေသခံတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အကအလှများကို ခမ်းနားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသော [[ရှမ်းပြည်နယ်ယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်]]တွင် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများ၊ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ၊ စော်ဘွားများအသုံးပြုခဲ့သည့် အဆောင်အယောင်များနှင့် သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများကို ခင်းကျင်းပြသထားသဖြင့် ဒေသ၏ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို တစ်နေရာတည်းတွင် လေ့လာနိုင်သည်၊၊<ref name="museumref">{{cite web |title=Shan State Cultural Museum |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10 |archive-date=30 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430021552/https://tourism.gov.mm/ |url-status=dead }}</ref> === လည်ပတ်စရာများ === တောင်ကြီးမြို့နှင့် မနီးမဝေးတွင် တည်ရှိသော [[အင်းလေးကန်]]သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယအကြီးဆုံး ကုန်းတွင်းရေအိုင်ကြီးဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာကျော် [[အင်းသားလူမျိုး]]တို့၏ ထူးခြားသော ရေပေါ်နေထိုင်မှု ဘဝဓလေ့များကြောင့် ထင်ရှားသည်၊၊ ဤဒေသသည် သဘာဝအလှအပနှင့် ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုများ ပေါင်းစပ်နေသော ခရီးသွားဆွဲဆောင်မှု အချက်အချာဒေသ ဖြစ်သည်၊၊ အင်းလေးဒေသ၏ အထင်ရှားဆုံးသော ဆွဲဆောင်မှုမှာ နှစ်စဉ် [[တော်သလင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[ဖောင်တော်ဦးဘုရား]]ပွဲတော် ဖြစ်သည်၊၊ တန်ခိုးကြီး ရုပ်ပွားတော်မြတ် (၄) ဆူကို ဒေသတွင်း ကျေးရွာများသို့ ဖောင်တော်ဖြင့် လှည့်လည်အပူဇော်ခံသည့် ပွဲတော်မှာ အလွန်စည်ကားလှသည်၊၊ ထိုပွဲတော်တွင် အင်းသားတို့၏ ထူးခြားသော "ခြေဖြင့်လှေလှော်ခြင်း" အတတ်ပညာကို အသုံးပြု၍ ကျင်းပသော လှေလှော်ပြိုင်ပွဲများသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များကို အဓိကဆွဲဆောင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုပြကွက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊<ref name="inlefest">{{cite web |title=Inle Lake Phaung Daw Oo Pagoda Festival |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10 |archive-date=30 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430021552/https://tourism.gov.mm/ |url-status=dead }}</ref> တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် တည်ရှိသော [[မွေတော်ကက္ကူဘုရား]]တန်းသည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အံ့ဖွယ်ယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ ၁၆ ရာစုလက်ရာ စေတီပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော် တစ်နေရာတည်းတွင် စုဝေးတည်ရှိနေမှုမှာ ဗိသုကာပညာရပ်အရ အလွန်ပင် ခမ်းနားလှသည်၊၊ နှစ်စဉ် [[တပေါင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် ကက္ကူဘုရားပွဲသည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများကို လေ့လာနိုင်သော အကောင်းဆုံးအချိန် ဖြစ်သည်၊၊<ref name="kakku">{{cite news |title=The Ancient Pagodas of Kakku |publisher=Myanmar Insider |url=https://www.myanmarinsider.com/ |access-date=2026-05-10}}</ref> အင်းလေးဒေသနှင့် မနီးမဝေးရှိ [[ပင်းတယမြို့]]ရှိ [[ပင်းတယဂူ]]သည်လည်း ခရီးသွားများ မဖြစ်မနေ သွားရောက်လေ့လာသင့်သည့် နေရာဖြစ်သည်၊၊ သဘာဝထုံးကျောက်ဂူအတွင်း ရှေးဟောင်း ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်ပေါင်း ၈,၀၀၀ ကျော် ကိန်းဝပ်စံပယ်နေမှုမှာ အလွန်ပင် ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသည်၊၊ ထို့ပြင် ပင်းတယဒေသ၏ ထင်ရှားသော ရှမ်းရိုးရာစက္ကူနှင့် ရှမ်းထီးလုပ်ငန်းများသည်လည်း ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုလက်ရာများအဖြစ် ထင်ရှားသည်၊၊ ခရီးသွားများအတွက် အနားယူအပန်းဖြေနိုင်သော ရေပူစမ်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး အင်းလေးကန်၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အလှကို ခံစားရင်း ဒေသခံတို့၏ လူမှုဘဝကိုပါ လေ့လာနိုင်သော နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ {{Panorama | image = File:Taung Gyi Pano from Shwe Phone Pwint2.jpg | height = 150 | alt = ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း | caption = <center>ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း</center> }} == ပညာရေး == === အခြေခံပညာ === တောင်ကြီးမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၁၂ ကျောင်း ရှိသည်။ === အဆင့်မြင့်ပညာ === * [[တောင်ကြီးတက္ကသိုလ်]] * [[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] * [[ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] * [[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]] *အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ(တောင်ကြီး) == ကျန်းမာရေး == === အစိုးရဆေးရုံများ === * စဝ်စံထွန်း အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး * တောင်ကြီး မိခင်နှင့်ကလေးဆေးရုံ *တောင်ကြီး တက္ကသိုလ်ဆေးရုံ<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 |accessdate=1 January 2019 |archivedate=1 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101100918/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 }}</ref> * အဆုတ်ရောဂါကုဆေးရုံ == အားကစား == [[တောင်ကြီး အားကစားကွင်း]]သည် ဘက်စုံသုံးအားကစားကွင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ အဆိုပါ အားကစားကွင်းသည် [[ကမ္ဘောဇ ဘောလုံးအသင်း|ရှမ်းယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း]]၏ အိမ်ကွင်းလည်း ဖြစ်သည်။ အဆိုပါဘောလုံးအသင်းသည် ၂၀၀၇ ခုနှစ် မြန်မာပရီးမီးယားလိဂ်ပြိုင်ပွဲတွင်လည်း ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကစားခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် [[မြန်မာ နေရှင်နယ် လိဂ်|မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်]]စတင် ကျင်းပစဉ်ကတည်းကပင် ပါဝင်ခဲ့သော အသင်းတစ်သင်းဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်ကို ကိုယ်စားပြုသော အသင်းလည်းဖြစ်သည်။ == ဓာတ်ပုံများ == <gallery> File:Taunggyi night.jpg|ညမြင်ကွင်း ဖိုင်:St. Josephs Cathedral Taunggyi.jpeg|St. Josephs ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး ဖိုင်:Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg|၂၀၁၈ ခုနှစ် တောင်ကြီးမြို့ ဖိုင်:Sikh Taunggyi.JPG|Sikh ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး ဖိုင်:University of Medicine, Taunggyi-2.jpg|[[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]] ဖိုင်:TU Taunggyi.jpg|[[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]] ဖိုင်:Sulamani Pagoda - Taunggyi.jpg|စူဠာမုဏိလောကချမ်းသာစေတီတော် </gallery> == ကိုးကား == <references/> * မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ(၅)။ * မြန်မာပြည်ဖွားဂေါ်ရခါး၊ ရေး-မေမြို့ချစ်ဆွေ၊ ၂၀၀၀ ခုနစ်ထုတ် <br /> {{ရှမ်းပြည်နယ်}} {{မြန်မာတိုင်းနှင့် ပြည်နယ်များ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]] ar2r6ouk5oll7k76t3ha2gsc2kkg6r3 0 3198 1059209 1058633 2026-10-18T09:04:50Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059209 wikitext text/x-wiki {{coord|16|N|108|E|display=title}} {{Infobox country | နိုင်ငံအမည်အပြည့် = ဗီယက်နမ်ဆိုရှယ်လစ်သမ္မတနိုင်ငံ | common_name = ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ | အမည်_ရင်း = {{native name|vi|Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa<br>Việt Nam}} | ပုံ_အလံ = Flag of Vietnam.svg | ပုံ_တံဆိပ် = Coat of arms of Vietnam.svg | နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = {{native phrase|vi|Độc lập – Tự do – Hạnh phúc|paren=omit}}<br> "လွတ်လပ်ရေး - လွတ်မြောက်ရေး - သုခ" | englishmotto = "Independence – Liberty – Happiness" | နိုင်ငံတော်သီချင်း = {{lang|vi|[[Tiến Quân Ca]]}}<br />"ချီတက်နေသော စစ်သည်တော်များ၏ သီချင်း"{{parabr}}{{center|[[File:Quoc ca Viet Nam.ogg]]}} | ပုံ_နေရာ = {{Switcher|[[File:Vietnam (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|ကမ္ဘာလုံးတွင် ပြရန်|[[File:Location Vietnam ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|အာဆီယံတွင် ပြရန်|default=1}} | map_caption = {{map caption|location_color=အစိမ်း|region=[[အာဆီယံ]]|region_color=မီးခိုးရင့်|legend=Location Vietnam ASEAN.svg}} | မြို့တော် = [[ဟနွိုင်းမြို့]] | coordinates = {{coord|21|2|N|105|51|E|type:city}} | အကြီးဆုံးမြို့ = [[ဟိုချီမင်းစီးတီး|ဟိုချီးမင်​ မြို့ကြီး]]<br />{{coord|10|48|N|106|39|E|type:city}} | အကြီးဆုံးပြည်နယ် = | languages_type = အမျိုးသားဘာသာစကား | languages = [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား|ဗီယက်နမ်]]{{#tag:ref|The Constitution of the Socialist Republic of Vietnam states that Vietnamese language is the "national language", rather than the "official language"; Vietnamese is the only language used in official documents and legal proceedings ''[[de facto]]''.<ref>{{cite web|url=https://vietnamnews.vn/politics-laws/250222/the-constitution-of-the-socialist-republic-of-viet-nam.html#pKxAv0j1eAlwxQq9.97|title=The Constitution of the Socialist Republic of Vietnam|publisher=Vietnam News Agency|date=15 January 2014|access-date=13 June 2019|accessdate=30 October 2021|archivedate=1 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190501011011/https://vietnamnews.vn/politics-laws/250222/the-constitution-of-the-socialist-republic-of-viet-nam.html#pKxAv0j1eAlwxQq9.97}}</ref>|group="n"}} | ethnic_groups = {{vunblist | ၈၅.၃၂% [[ဗီယက်လူမျိုး]] | ၁၄.၆၈% [[:en:List of ethnic groups in Vietnam|အခြား]]{{sfn|General Statistics Office of Vietnam|2019}}}} | ethnic_groups_year = ၂၀၁၉ | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |၇၃..၇% [[ဘာသာမဲ့ အယူဝါဒ|ဘာသာမဲ့]] / [[:en:Vietnamese folk religion|ရိုးရာ]] |၁၄.၉% [[:en:Buddhism in Vietnam|ဗုဒ္ဓဘာသာ]] |၈.၅% [[:en:Christianity in Vietnam|ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] |၁.၅% [[:en:Hoahaoism|Hoahaoism]] |၁.၂% [[:en:Caodaism|Caodaism]] |၀.၂% [[:en:Religion in Vietnam|အခြား]]<ref>{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/vietnam/|title=2019 Report on International Religious Freedom: Vietnam|website=[[U.S. Department of State]]}}</ref>}} | religion_year = ၂၀၁၉ | demonym = [[:en:Vietnamese people|Vietnamese]] | government_type = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[:en:Marxism–Leninism|မက်စ်-လီနင်ဝါဒ]] [[:en:One-party state|တပါတီ]] [[:en:Socialist state|ဆိုရှယ်လစ်]] [[သမ္မတနိုင်ငံ|သမ္မတနိုင်ငံစနစ်]]<!-- The Constitution of Vietnam states that the country is a "socialist republic". This is often regarded as being interchangeable with "communist state" by Western scholars, but legally and officially speaking it is not. --> | leader_title1 = [[:en:General Secretary of the Communist Party of Vietnam|ပါတီအထွေထွေအတွင်းရေးမှူး]] {{efn| နိုင်ငံတော်သမ္မတသည် နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲဖြစ်သော်လည်း၊ အာဏာအရှိဆုံးသော နိုင်ငံရေးရာထူးမှာ နိုင်ငံတော်သမ္မတ မဟုတ်ဘဲ ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး ဖြစ်သည်။ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးသည် ဗီယက်နမ်၏ အမြင့်ဆုံး ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်သည့်အဖွဲ့များဖြစ်သော ပေါလစ်ဗျူရိုနှင့် အတွင်းရေးမှူးချုပ်အဖွဲ့ကို ထိန်းချုပ်သဖြင့် ရာထူးလက်ရှိဖြစ်သူသည် ဗီယက်နမ်၏ ခေါင်းဆောင် ဖြစ်သည်။}}နှင့် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] | leader_name1 = Tô Lâm | leader_title3 = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] | leader_name3 = Lê Minh Hưng | leader_title4 = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ အမျိုးသားလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ|အမျိုးသားလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] | leader_name4 = Trần Thanh Mẫn | legislature = [[အမျိုးသားလွှတ်တော် (ဗီယက်နမ်)|အမျိုးသားလွှတ်တော်]] | sovereignty_type = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ သမိုင်း|တည်ထောင်ခြင်း]] | sovereignty_note = | established_event1 = [[:en:Ngô dynasty|ပထမ ဧကရာဇ်မင်းဆက်]] | established_date1 = ၉၃၉ | established_event2 = [[French Colonial Empire|ပြင်သစ်]]ထံမှ [[:en:Proclamation of Independence of the Democratic Republic of Vietnam|လွတ်လပ်ရေးကြေညာခြင်း]] | established_date2 = ၁၉၄၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂ ရက် | established_event3 = [[:en:1954 Geneva Conference|ဂျီနီဗာ သဘောတူညီချက်]] | established_date3 = ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၁ ရက် | established_event4 = [[:en:Fall of Saigon|ဆိုင်ဂုံမြို့ ကျဆုံးခြင်း]] | established_date4 = ၁၉၇၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၃၀ ရက် | established_event5 = ပြန်လည်ပေါင်းစည်းခြင်း | established_date5 = ၁၉၇၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂ ရက် | established_event6 = [[:en:Constitution of the Socialist Republic of Vietnam|လက်ရှိဖွဲ့စည်းပုံ]] | established_date6 = ၂၀၁၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၈ ရက်{{#tag:ref|In effect since 1 January 2014.{{sfn|Constitution of Vietnam|2014}}|group="n"}} | area_km2 = ၃၃၁,၆၉၉ | ဧရိယာအဆင့် = ၆၆ | area_sq_mi = ၁၂၈,၀၆၉ | ဧရိယာရေရာခိုင်နှုန်း = ၆.၃၈ | population_census = ၉၆,၂၀၈,၉၈၄{{sfn|General Statistics Office of Vietnam|2019}} | population_census_year = ၂၀၁၉ | population_census_rank = ၁၅ | population_density_km2 = ၂၉၅.၀ | population_density_sq_mi = ၇၅၂ | population_density_rank = ၂၉ | GDP_PPP = {{increase}} $၁,၀၄၇.၃၁၈ ဘီလီယံ{{sfn|International Monetary Fund}} | GDP_PPP_year = ၂၀၂၀ | GDP_PPP_rank = ၂၃ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $၁၀,၇၅၅{{sfn|International Monetary Fund}} | GDP_PPP_per_capita_rank = ၁၀၆ | GDP_nominal = {{increase}} $၃၄၀.၆၀၂ ဘီလီယံ{{sfn|International Monetary Fund}} | GDP_nominal_year = ၂၀၂၀ | GDP_nominal_rank = ၃၅ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $၃,၄၉၈{{sfn|International Monetary Fund}} | GDP_nominal_per_capita_rank = ၁၁၅ | Gini = ၃၅.၇ <!--number only--> | Gini_year = ၂၀၁၈ | Gini_change = decrease | Gini_ref = {{sfn|World Bank|2018c}} | Gini_rank = | HDI = ၀.၇၀၄<!--number only--> | HDI_year = ၂၀၁၉<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite book |title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene |date=15 December 2020 |publisher= [[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]]|isbn=978-9-211-26442-5 |pages=343–346 |website=hdr.undp.org |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |access-date=15 December 2020 |archive-date=15 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215063955/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = ၁၁၇ | ဗဟိုဘဏ် = | ငွေ = [[ဗီယက်နမ် ဒေါင်|ဒေါင်]] (₫) | currency_code = VND | time_zone = [[UTC+07:00|ဗီယက်နမ် စံ‌တော်ချိန်]] | utc_offset = +07:00 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = dd/mm/yyyy | electricity = [[Mains electricity by country|220 V – 50 Hz]] | drives_on = ညာ | calling_code = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံရှိ တယ်လီဖုန်းနံပါတ်များ|+၈၄]] | cctld = [[.vn]] | today = | အထိမ်းအမှတ်များ = ကြာပန်း,လယ်သမား​ဆောင်းခ​မောက် | linking_name = ဗီယက်နမ်ဆိုရှယ်လစ်သမ္မတနိုင်ငံ }} '''ဗီယက်နမ်''' ({{lang-en|Vietnam}}; {{IPAc-en|ˌ|v|iː|ə|t|ˈ|n|aː|m|audio=En-us-Vietnam.ogg}}; {{Lang-vi|Việt Nam}}) သို့ ရုံးသုံးအမည်အားဖြင့် ''ဗီယက်နမ်ဆိုရှယ်လစ်သမ္မတနိုင်ငံ''သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ရှိပြီး အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်၏ အရှေ့ဘက်စွန်းတွင် တည်ရှိသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ၂၀၂၀ ခုနှစ် စာရင်းအရ လူဦးရေ ၉၇.၈ သန်း ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၆ ခုမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံဖြစ်ပြီး အာရှတွင် အဋ္ဌမမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ မြောက်ဘက်တွင် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်မြောက်ဘက်တွင် [[လောနိုင်ငံ]]၊ အနောက်တောင်ဘက်တွင် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]နှင့် အရှေ့တောင်ဘက်တွင် [[မလေးရှားနိုင်ငံ|မလေးရှား]]နှင့် ခြားနားထားသော [[တောင်တရုတ်ပင်လယ်]]တို့က ဝိုင်းရံထားသည်။ ၁၉၇၅ ခုနှစ် တောင်ဗီယက်နမ် နှင့် မြောက်ဗီယက်နမ်တို့ ပေါင်းစည်းပြီးနောက် မြို့တော်မှာ [[ဟနွိုင်းမြို့]] ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်သည် တရုတ်မင်းဆက်၏ လက်အောက်ခံအဖြစ် ဘီစီ ၁၁၁ ခုနှစ်မှ အေဒီ ၉၃၉ ခုနှစ် အထိ နှစ်ပေါင်းထောင်ကျော်မျှနေခဲ့ရသည်။ လွတ်လပ်သော ဗီယက်နမ်နိုင်ငံကို ဘတ်ဒမ်မြစ် တိုက်ပွဲတွင် အောင်ပွဲခံပြီးနောက် အေဒီ ၉၃၉ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ် တော်ဝင်မင်းဆက် ပေါင်းများစွာတို့သည် အရှေ့တောင်အာရှ အတွင်းပိုင်းအထိ ပထဝီအနေအထားနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ဖြန့်ကျက်မှုတို့ဖြင့် ကြွယ်ဝချမ်းသာခဲ့ကြသည်မှာ ၁၉ရာစုအလယ်ပိုင်း ပြင်သစ်တို့၏ ကိုလိုနီအဖြစ် သိမ်းပိုက်ခြင်းမခံရမီ အချိန်အထိဖြစ်သည်။ ၁၉၄၀ ခုနှစ်များတွင် ဂျပန်တို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက် သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ဗီယက်နမ်တို့သည် ပြင်သစ်တို့အား ပထမ အင်ဒိုချိုင်းနား စစ်ပွဲမှစ၍ တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး နောက်ဆုံး ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်တို့အား ဗီယက်နမ်မြေပေါ်မှ အပြီးတိုင် မောင်းထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင်မူ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် တောင်ဗီယက်နမ် နှင့် မြောက်ဗီယက်နမ် ဆိုသော နိုင်ငံရေး အရ ပြိုင်ဘက်များဖြစ်သည့် နိုင်ငံ နှစ်နိုင်ငံ အဖြစ် နှစ်ခြမ်းကွဲခဲ့သည်။ ထိုနှစ်ဖက်တို့၏ ပဋိပက္ခများသည် [[ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ]]တွင် အင်အားပြင်ထန်လာခဲ့သည်။ ၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် မြောက်ဗီယက်နမ်မှ အနိုင်ရပြီး စစ်ပွဲပြီးဆုံးခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် ကွန်မြူနစ် အစိုးရ လက်အောက်တွင် ပေါင်းစည်းသွားခဲ့သော်လည်း ဆင်းရဲမွဲတေပြီး နိုင်ငံရေး အရ အထီးကျန် ဖြစ်နေခဲ့သည်။ ၁၉၈၆ ခုနှစ်တွင် အစိုးရမှ စီးပွားရေး နှင့် နိုင်ငံရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကို ဆက်တိုက် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ထိုမှစ၍ ဗီယက်နမ်သည် ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး နှင့် စတင်ပေါင်းစည်းခြင်း လမ်းစပေါ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။<ref name="BBC2004">{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3752682.stm | publisher=BBC News | title=Vietnam's new-look economy | date=18 October 2004| accessdate=21 November 2015}}</ref> ၂၀၀၀ ခုနှစ်သို့ ရောက်သော အခါတွင် နိုင်ငံအားလုံးနှင့် သံတမန် ဆက်ဆံရေး တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ်မှစ၍ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး မှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် တိုးတက်မှုနှုန်း အမြင့်ဆုံး နိုင်ငံများတွင် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် အဓိက စီးပွားရေး နိုင်ငံ ၁၁ နိုင်ငံထဲတွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တိုးတက်မှုနှုန်း အဖော်ဆောင်နိုင်ဆုံး နိုင်ငံအဖြစ် ထိပ်ဆုံးမှ ရပ်တည်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|last=Weisenthal|first= Joe |url=http://www.businessinsider.com/willem-buiter-3g-countries-2011-2?slop=1 |title=3G Countries |publisher=Business Insider |date=22 February 2011 |accessdate=6 August 2011}}</ref> ၎င်းတို့၏ အောင်မြင်သော စီးပွားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေး အဖွဲ့သို့ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ဝင်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် နိုင်ငံတကာ ဖရန်ကိုဖုန်းနီ နိုင်ငံများတွင် ပါဝင်ခဲ့ဖူးသော သမိုင်းကြောင်းလည်း ရှိသည်။ ဗီယက်နမ်သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ တစ်ပါတီ စနစ် ကျင့်သုံးပြီး ကွန်မြူနစ် စနစ်ကို လက်ခံကျင့်သုံးသော နိုင်ငံ ၄ နိုင်ငံတွင် တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ကျန်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်သည် အလယ်အလတ်အဆင့် ဝင်ငွေနိမ့်သော စီးပွားရေးရှိသည့် ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဂတိလိုက်စားမှု၊ ဆင်ဆာဖြတ်တောက်မှု၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာပြဿနာများနှင့် လူ့အခွင့်အရေးမှတ်တမ်း အားနည်းမှုများ မြင့်မားစွာရှိသည်။ ၎င်းသည် [[အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း|အာဆီယံ]] (ASEAN)၊ အေပက် (APEC)၊ ဘက်မလိုက်လှုပ်ရှားမှု (Non-Aligned Movement)၊ အိုအိုင်အက်ဖ် (OIF) နှင့် ဒဗလျူတီအို (WTO) အပါအဝင် နိုင်ငံတကာနှင့် အစိုးရအချင်းချင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သည့် အဖွဲ့အစည်းများ၏ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သည်။ ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီတွင် နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် အလှည့်ကျအဖွဲ့ဝင်အဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်။ == အမည်ရင်းမြစ် == ''ဗီယက်နမ်''ဆိုသောအမည်မှာ ''နမ်ဗီယက်''ဆိုသော အမည်မှ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်ပြီး ထိုစကားလုံးအား ၂ရာစုတွင် အုပ်စိုးခဲ့သော ''ထရူးမင်းဆက်''လက်ထက်မှ စတင် သုံးနှုန်းခဲ့သည်။<ref name="Woods38">{{harvnb|Woods|2002|page=38}}</ref> ဗီယက်ဆိုသော စကားလုံးမှာ တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းနှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတို့တွင် နေထိုင်သော ဘက်ရှ်ဗီယက် ဆိုသော လူမျိုးစု၏ နာမည်အတိုဖြစ်သည်။<ref name="Yue-Hashimoto">{{harvnb|Yue-Hashimoto|1972|page=1}}</ref> ဗီယက်နမ်ဆိုသော စကားလုံးအား ၁၆ ရာစုနှစ်က ကဗျာတစ်ပုဒ်တွင် စတင်သုံးနှုန်းထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ထို့ပြင် ၁၆ ရာစုနှင့် ၁၇ ရာစု အတွင်း ထွင်းထုခဲ့သော ကျောက်စာတိုင် ၁၂ တိုင်တွင်လည်း သုံးနှုန်းထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ထို့ပြင် ၁၅၅၈ ခုနှစ်က စတင်တည်ထားခဲ့သော ဟိုင်ဖုန်းမြို့မှ ဘောင်လန်ဘုရားတွင်လည်း တွေ့ရသည်။ ၁၈၀၂ ခုနှစ်တွင် ငုယင်ဖွတ်အန်း မှ ငုယင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး တည်ထောင်ပြီး ဒုတိယမြောက်နှစ်တွင် [[ချင်မင်းဆက်]] ဧကရာဇ် ကျားချင် မှ ၎င်းအား နမ်ဗီယက်/နမ်ယူး ဘုရင် အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးရန် ပန်ကြားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ချင်မင်းဆက် အရာရှိများက နမ်ဗီယက်/နမ်ယူး ဆိုသော အမည်တွင် တရုတ်နိုင်ငံမှ ကွမ်းရှိပြည်နယ် နှင့် [[ကွမ်တုန်းပြည်နယ်]] များလည်း ပါဝင်ပြီး ငုယင်ဖွတ်အန်း၏ ဒေသမှာ ယခင်က ကျောင်းရှီဒေသဖြစ်သော အန်နမ် ဒေသသာလျှင် ဖြစ်သဖြင့် နမ်ဗီယက်/နမ်ယူး ဘုရင် အဖြစ် မသတ်မှတ် နိုင်ကြောင်း ထောက်ပြ ပြောဆိုခဲ့ပြီး ထို့အတွက် ၎င်းတို့၏ နိုင်ငံအား ယူးနန်/ ဗီယက်နမ်ဟု သတ်မှတ် ပေးခဲ့သည်။<ref>《嘉庆重修一统志》卷五五三</ref> ၁၈၀၄ ခုနှစ် မှ ၁၈၁၃ ခုနှစ် အတွင်းတွင် ကျားလုံ ဧကရာဇ်မှ ထိုအမည်အား တရားဝင် သုံးစွဲခဲ့သည်။ ထိုအမည်အား ၂၀ရာစု အစောပိုင်းတွင် ဖန်ဗွိုင်းချောင် ရေးသားသော ဗီယက်နမ်၏ ပျောက်ဆုံးနေသော သမိုင်းကြောင်း စာအုပ်တွင် ပြန်လည်ဖော်ထုတ်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ဗီယက်နမ် မျိုးချစ် ပါတီမှ ဆက်လက်သုံးစွဲခဲ့သည်။<ref name="Tonnesson117">{{harvnb|Tonnesson|Antlov|1996|page=117}}</ref> ၁၉၄၅ ခုနှစ် အထိ နိုင်ငံ၏ အမည်ကို အန်နမ် ဟု သုံးစွဲခဲ့ပြီး ဟူးမြို့ရှိ တော်ဝင်အစိုးရနှင့် ဟနွိုင်းရှိ ဗီယက်မင်း အစိုးရ ၂ ရပ်စလုံးမှ ထို အချိန်မှစ၍ ဗီယက်နမ်ဟု ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ် သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။<ref name="autogenerated1">{{harvnb|Tonnesson|Antlov|1996|page=126}}</ref> == သမိုင်း == ===သမိုင်းမတင်မီခေတ် နှင့် ရှေးခေတ်သမိုင်း=== [[File:Trong dong Dong Son Guimet.jpg|thumb|left|ဒေါင်ဆမ် ကြေးစည်၊ ဘီစီ ၈၀၀ ခုနှစ်]] ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှုများ အရ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် [[ကျောက်ခေတ်လယ်]]မှ အစပြု၍ လူတို့နေထိုင်သော အထောက်အထားများ တွေ့ရှိရသည်။ လန်ဆွန်းပြည်နယ် နှင့် ငဲ့အန်း ပြည်နယ်တို့ရှိ ဂူများ အတွင်းတွင် ဘီစီ ၅၀၀,၀၀၀ ခန့်မှ ဟိုမိုအီရပ်တပ်စ် တို့၏ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ <ref>[http://voices.yahoo.com/the-human-migration-homo-erectus-ice-age-3357450.html "The Human Migration: ''Homo erectus'' and the Ice Age"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112203432/http://voices.yahoo.com/the-human-migration-homo-erectus-ice-age-3357450.html |date=12 November 2012 }}. Yahoo!. 27 May 2009. Retrieved 24 January 2013.</ref> အရှေ့တောင်အာရှတွင် ရှေးအကျဆုံး ဟိုမိုဆေးပီးယန်း (လူ) ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းအား ပလိုင်စတိုဆင်း ခေတ်လယ်တွင် တွေ့ရှိရပြီး သွားအပိုင်းအစများကို သန်အွမ် နှင့် ဟန်းဟမ် မှ တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ <ref>Kha and Bao, 1967; Kha, 1975; Kha, 1976; Long et al., 1977; Cuong, 1985; Ciochon and Olsen, 1986; Olsen and Ciochon, 1990.</ref> ပလိုင်စတိုဆင်း ခေတ်နှောင်းမှ ဟိုမိုဆေးပီးယန်းတို့၏ သွားများကိုမူ ဒေါင်ကန်ဒေသတွင် တွေ့ရှိရကာ <ref name=Cuong1986>Cuong, 1986.</ref> ဟိုလိုဆင်းခေတ်ဦးမှ သွားများကိုမူ မိုင်ဒဒျူး <ref name=Cuong1986/>၊ လန်ဂေါင်း <ref>Colani, 1927.</ref> နှင့် ကွမ် ဒေသတို့တွင် တွေ့ရှိရသည်။ <ref>Demeter, 2000.</ref> ဘီစီ ၁၀၀၀ ခုနှစ်ခန့်တွင် မားမြစ် နှင့် မြစ်နီမြစ်တို့၏ ရေလွှမ်းလွင်ပြင် ဒေသများ အတွင်း ဆန်စပါး စိုက်ပျိုးမှု နှင့် ကြေးသွန်းမှု ထွန်းကားလာရာမှ ဒေါင်ဆမ် ယဉ်ကျေးမှု ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက် လာခဲ့သည်။ ဒေါင်ဆမ်တို့၏ စည် မှာ ထင်ရှားသော အမှတ်အသား တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုအချိန်တွင် အစောပိုင်း ဗီယက်နမ် ပြည်ထောင်များ ဖြစ်သော ဗန်းလန်ပြည် နှင့် အောလပ်စ် ပြည်တို့ စတင်ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့ ယဉ်ကျေးမှု၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုမှာ ပင်လယ်ပိုင်း အရှေ့တောင်အာရှ အပါအဝင် အခြားသော အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများ သို့ ဘီစီ ပထမ ထောင်စုနှစ် အတွင်း ပျံ့နှံ့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။<ref>[http://www.littlevietnamtours.com.vn/about_vietnam/vietnam_culture/dong_son_culture.php "Dong Son culture"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426081801/http://www.littlevietnamtours.com.vn/about_vietnam/vietnam_culture/dong_son_culture.php |date=26 April 2013 }}. LittleVietnamTours.com.vn. Retrieved 28 January 2013.</ref><ref>Nola Cooke, Tana Li, James Anderson (2011). ''The Tongking Gulf Through History''. p.46: "Nishimura actually suggested the Đông Sơn phase belonged in the late metal age, and some other Japanese scholars argued that, contrary to the conventional belief that the Han invasion ended Đông Sơn culture, Đông Sơn artifacts, ..."</ref><ref>Vietnam Fine Arts Museum (2000). "... the bronze cylindrical jars, drums, Weapons and tools which were sophistically carved and belonged to the World famous Đông Sơn culture dating from thousands of years; the Sculptures in the round, the ornamental architectural Sculptures ..."</ref> ===ဗီယက်နမ် ဘုရင်ခေတ်=== ဗီယက်နမ် နိုင်ငံတွင် ဗန်းလန် ဟု သိကြသော ဟုန်ဘုရင်တို့၏ ဟုန်ဘန်းမင်းဆက်သည် ဗီယက်နမ်တို့၏ ပထမဆုံး နိုင်ငံဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။ ဘီစီ ၂၅၇ ခုနှစ်တွင် နောက်ဆုံး ဟုန်ဘုရင်အား သပ်ဖန် မှ အနိုင်ယူခဲ့ပြီး လပ်စ်ဗီယက် နှင့် အောဗီယက်လူမျိုးတို့ကို ပူးပေါင်းကာ အောလပ်စ်နိုင်ငံ အဖြစ် ထူထောင်ခဲ့ကာ အန်းဒုန်ဗွန်းဟူသော ဘွဲ့အမည်ကို ခံယူခဲ့သည်။ ဘီစီ ၂၀၇ ခုနှစ်တွင် တရုတ် စစ်ဗိုလ်ချုပ် ကျောင်တျို မှ အန်းဒုန်းဗွန်းအား အနိုင်ရခဲ့ပြီး အောလပ်စ်နိုင်ငံအား နန်ယူးဒေသအတွင်း သွတ်သွင်းခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဘီစီ ၁၁၁ ခုနှစ် ဟန်-နန်ယူးစစ်ပွဲ အပြီးတွင် နန်ယူးသည် တရုတ်ဟန်မင်းဆက်၏ အင်ပါယာ အတွင်းသို့ သွတ်သွင်း ခံခဲ့ရသည်။ [[File:Vietnam territorial expansion (900–1760 AD).gif|thumb|190px|တောင်ပိုင်း (နန်းတျန်) အား အောင်မြင်မှုကို ပြသော ဗီယက်နမ် မြေပုံ ၁၀၆၉-၁၇၅၇ {{legend|#ffdd00|၉၀၀}} {{legend|#ffff88|၁၁၀၀}} {{legend|#bbff88|၁၄၇၅}} {{legend|#66ff66|၁၆၅၀}} {{legend|#bbbbff|၁၇၆၀}} ]] နောင် နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာ အတွင်းတွင် ယခု ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းသည် တရုတ်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင်သာ ရှိနေခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://asia.msu.edu/seasia/Vietnam/History/chinesecolonization.html|title=Chinese Colonization (200BC – 938AD)|publisher=Asia.msu.edu|accessdate=28 April 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070825192025/http://www.asia.msu.edu/seasia/Vietnam/History/chinesecolonization.html|archivedate=25 August 2007}}</ref> အစောပိုင်း လွတ်မြောက်ရေး လှုပ်ရှားမှုများ ဖြစ်သော ထရွန်းညီအစ်ကိုများ၏ လှုပ်ရှားမှု နှင့် လေဒီထရူးတို့၏ လှုပ်ရှားမှုများမှာ တဒင်္ဂသာလျှင် အောင်မြင်ခဲ့သော်လည်း ဗန်ရွှန်းဟု အမည်တွင်သော အစောပိုင်း လိုင်မင်းဆက်မှာမူ အေဒီ ၅၄၄ ခုနှစ်မှ ၆၀၂ ခုနှစ်အထိ လွတ်လပ်စွာ တည်ရှိနိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.easyrider.vn/contents.php?ids=144|title=Country's Official Name|publisher=Easy Riders Vietnam|accessdate=18 July 2013|archivedate=9 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109220805/http://www.easyrider.vn/contents.php?ids=144}}</ref> ၁၀ ရာစု အစောပိုင်းတွင်မူ ခွပ်မိသားစု ၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် ကိုင်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့် ရရှိခဲ့သော်လည်း အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံအဖြစ် မရရှိခဲ့ပေ။ အေဒီ ၉၃၈ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် ပဒေသရာဇ် ငိုကူရင် သည် တရုတ် တောင်ပိုင်းဟန်ပြည်နယ်၏ တပ်များကို ဗတ်ဒန်းမြစ်တိုက်ပွဲတွင် အနိုင်တိုက်ခဲ့ပြီး တရုတ်တို့၏ အုပ်စိုးမှု အောက်တွင် နှစ်ပေါင်း တစ်ထောင်ကျော် နေထိုင်ခဲ့ရမှ လွတ်လပ်ရေး အပြည့်အဝ ရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |url=http://vietnamnews.vnagency.com.vn/showarticle.php?num=04SUN220106 |title=Spears offer insight into early military strategy |publisher=Viet Nam News |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090304011202/http://vietnamnews.vnagency.com.vn/showarticle.php?num=04SUN220106 |archivedate=4 March 2009 |date=22 January 2006}}</ref> နိုင်ငံ၏ အမည်အား ဒိုင်းဗီယက် (မဟာ ဗီယက်) ဟု ပြောင်းလဲ မှည့်ခေါ်ခဲ့ပြီး လိုင်မင်းဆက် နှင့် ထရန်မင်းဆက်တို့၏ အောက်တွင် ရွှေရောင်လွှမ်းသော နေ့ရက် များကို ဖြတ်သန်းနိုင်ခဲ့သည်။ ထရန်မင်းဆက်၏ အုပ်စိုးမှု အောက်တွင် ဒိုင်းဗီယက်တို့သည် မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှု သုံးကြိမ်ကို တွန်းလှန်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/vietnam/9.htm |title=The Trần Dynasty and the Defeat of the Mongols |publisher=Countrystudies.us |accessdate=28 April 2010}}</ref> ထိုအတောအတွင်း၌ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော် ဘာသာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဟိုးမင်းဆက် ပြုတ်ကျခဲ့သော ၁၄၀၆-၇ ခုနှစ် မင်း-ဟိုး စစ်ပွဲ နောက်ပိုင်းတွင် ဗီယက်နမ်တို့သည် ခဏတာမျှ လွတ်လပ်ရေး ဆုံးရှုံးခဲ့ပြီး တရုတ် မင် မင်းဆက်၏ အုပ်စိုးမှုကို ခံခဲ့ရသော်လည်း လဲ မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့သူ လဲလွိုင်မှ ဗီယက်နမ် လွတ်လပ်ရေးကို ပြန်လည် ရယူခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်မင်းဆက်များသည် ၁၅ ရာစု လဲ မင်းဆက် လက်ထက်တွင် အထွဋ်အထိပ်သသို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် လဲဧကရာဇ် လဲသန်တောင် (၁၄၆၀-၁၄၉၇)၏ လက်ထက်တွင် ဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုနှင့် ၁၈ ရာစု ကြားတွင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် နမ်တျန် (တောင်ပိုင်းသို့ချဲ့ထွင်ခြင်း) အမည်ရသော အစီအစဉ်ဖြင့် တောင်ပိုင်းသို့ ချဲ့ထွင်ခဲ့ပြီး <ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/vietnam/11.htm |title=The Lê Dynasty and Southward Expansion |publisher=Countrystudies.us|accessdate=28 April 2010}}</ref> နောက်ဆုံးတွင် ချန်ပါပြည် နှင့် ခမာ အင်ပိုင်ယာ၏ တစိတ်တပိုင်းကို အောင်မြင်စွာ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.ancientworlds.net/aw/Article/549713 |title=The Kingdom of Champa |publisher=Ancientworlds.net |accessdate=28 April 2010 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511081540/http://www.ancientworlds.net/aw/Article/549713 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cpamedia.com/history/cham_survivors/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110131508/http://www.cpamedia.com/history/cham_survivors/ |archivedate=10 January 2010 |title=The Chams: Survivors of a Lost Civilisation |publisher=Cpamedia.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> ၁၆ ရာစု နောက်ပိုင်းတွင် လူထု အုံကြွမှုများ နှင့် မကြာခဏ ဖြစ်ပွားသော နိုင်ငံရေး ပဋိပက္ခများက ဗီယက်နမ်နိုင်ငံကို လွှမ်းခြုံထားခဲ့သည်။ ပထမပိုင်းတွင် တရုတ်တို့ ထောက်ခံသော မက် မင်းဆက်က လဲ မင်းဆက်၏ အာဏာကို စိန်ခေါ်ခဲ့သည်။ မက် မင်းဆက် အား နှိမ်နှင်းပြီးနောက် လဲ မင်းဆက်ကို အမည်အားဖြင့် ပြန်လည် အသက်သွင်းခဲ့သော်လည်း အာဏာမှာ မြောက်ပိုင်းရှိ ထရင်း ပဒေသရာဇ်များ နှင့် တောင်ပိုင်းရှိ ငုယင် ပဒေသရာဇ် တို့ထံတွင် ကွဲပြားစွာ ရှိနေခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် နှစ် ၄၀ ကျော်မျှ ပြည်တွင်းစစ် အဖြစ် တိုက်ခိုက်နေခဲ့ပြီး ၁၆၇၀ ခုနှစ်များတွင် တိုက်ခိုက်မှု ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ရရှိခဲ့သည်။ ထို အချိန်အတွင်း ငုယင်တို့သည် ဗီယက်နမ်တောင်ပိုင်းကို မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသသို့ ချဲ့ထွင်ခဲ့ပြီး အလယ်ပိုင်း ကုန်းမြင့် နှင့် ခမာတို့၏ မြေများကို မဲခေါင် မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသ အတွင်း သွတ်သွင်းခဲ့သည်။ နိုင်ငံအတွင်း ကွဲပြားနေမှုများသည် တေးရွှန်း ညီအကိုများမှ မင်းဆက် အသစ်ကို တည်ထောင်ပြီးနောက်တွင် အပြီးသတ်သွားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၎င်းတို့၏ အုပ်ချုပ်မှုမှာ ကြာရှည်မခံခဲ့ပေ။ ၎င်းတို့အား ငုယင် ပဒေသရာဇ်တို့၏ အကြွင်းအကျန်ဖြစ်သော ငုယင်အန်း မှ ပြင်သစ်တို့၏ အကူအညီဖြင့် အနိုင်ယူ ခဲ့သည်။<ref>[https://books.google.com/books?id=qFTHBoRvQbsC&pg=PA723&dq=Puymanel&lr=&sig=ACfU3U0QtLHIsVz76dH6VpFbsBYgm8FA8Q ''Colonialism'' by Melvin Eugene Page and Penny M. Sonnenburg] via Google Books. p.723. Retrieved 24 October 2012.</ref> ငုယင်အန်းသည် ဗီယက်နမ်ကို ပေါင်းစည်းခဲ့ပြီး ငုယင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့ကာ ဂျားလောင်း အမည်ဖြင့် အုပ်စိုးခဲ့သည်။ ===၁၈၆၂-၁၉၄၅ ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနား=== [[File:Indochine française (1913).jpg|thumb|left|၁၉၁၃ ခုနှစ် ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနား]] ပြင်သစ်တို့မှ ကက်သလစ် စစ်သွေးကြွတို့၏ အကူအညီဖြင့် ၁၈၅၉ ခုနှစ်မှ ၁၈၈၅ ခုနှစ် အတွင်း ရရှိခဲ့သော ဆက်တိုက် စစ်ရေး အောင်မြင်မှုများကြောင့် ဗီယက်နမ်တို့၏ လွတ်လပ်ရေး ယုတ်လျော့လာခဲ့သည်။ ၁၈၆၂ ခုနှစ်တွင် တောင်ပိုင်း သုံးပုံ တစ်ပုံသည် ပြင်သစ်တို့၏ ကိုလိုနီ ဖြစ်သော ကိုချင်ချိုင်းနား ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၈၈၄ ခုနှစ်သို့ ရောက်သော အခါတွင် တစ်နိုင်ငံလုံးသည် ပြင်သစ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ပြီး ဗီယက်နမ် အလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်းတို့ကို အန်နမ် အစောင့်အရှောက်ခံနယ်မြေ နှင့် တွန်ကင် အစောင့်အရှောက်ခံနယ်မြေဟူ၍ ပြင်သစ် အစောင့်အရှောက်ခံ နယ်မြေ နှစ်ခု အဖြစ် ခွဲခြားထားခဲ့သည်။ ထိုဗီယက်နမ် နယ်မြေ ၃ ခု တို့အား ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနား ပြည်ထောင်စု အဖြစ် ၁၈၈၇ ခုနှစ်တွင် တရားဝင် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှုသည် ဗီယက်နမ် လူ့အဖွဲ့အစည်း အတွင်း ထင်ရှားသော နိုင်ငံရေး နှင့် ယဉ်ကျေးမှုအပြောင်းအလဲများကို ဖြစ် ပေါ်စေခဲ့သည်။ အနောက်တိုင်းပုံစံ ခေတ်မီ ပညာရေးစနစ်ကို ဖော်ဆောင်ခဲ့ပြီး ရိုမန်ကက်သလစ် ဘာသာကို ကျယ်ပြန့်စွာ ဖြန့်ဖြူးခဲ့သည်။ အင်ဒိုချိုင်းနားတွင် လာရောက် နေထိုင်ကြသော ပြင်သစ် အများစုမှာ ကိုချင်ချိုင်းနားတွင် စုစည်းနေခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် ဆိုင်းဂုံ ဒေသတွင် ဖြစ်သည်။ <ref>[http://cgsc.leavenworth.army.mil/carl/docrepository/FrenchAlgeria.pdf "French Counterrevolutionary Struggles: Indochina and Algeria" (PDF)]{{Dead link|date=December 2020 }}. United States Military Academy. 1968. Retrieved 6 July 2013.</ref> ဆယ်စုနှစ် တစ်ခုမျှ ပြင်သစ်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှုကို ပုန်ကန်ခဲ့သော ဘုရင့် သစ္စာခံတို့၏ ခန်ဗူအန်း လှုပ်ရှားမှုမှာ ၁၈၉၀ ခုနှစ်များတွင် ကျရှုံးခဲ့သည်။ ထိုအတော အတွင်းတွင် ခန်ဗူအန်း ပြောက်ကျား တို့သည် ဗီယက်နမ် ခရစ်ယာန် လူဦးရေ၏ ၃ ပုံ ၁ ပုံ ခန့်မျှကို သတ်ဖြတ် ခဲ့သည်။ <ref>Fourniau, Annam–Tonkin, pp. 39–77</ref> ဆေးရွက်ကြီး၊ မဲနယ်၊ လက်ဖက် နှင့် ကော်ဖီ တင်ပို့မှုတို့ကို တိုးမြှင့်ရန် အတွက် စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်ရေးကို မြှင့်တင်ခဲ့သော်လည်း ပြင်သစ်တို့သည် ဗီယက်နမ်တို့ တောင်းဆိုသော ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်မှုနှင့် လူထုအခွင့်အရေးများကို လျစ်လျူရှုထားခဲ့သည်။ အမျိုးသားရေးဆိုင်ရာ နိုင်ငံရေး လှုပ်ရှားမှုများ မကြာမီတွင် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး လွတ်လပ်ရေးအတွက် တိုက်ပွဲဝင်သော သို့မဟုတ် တောင်းဆိုသော ဖန်ဘိုချော၊ ဖန်ချူထရင်း၊ ဖန်ဒင်ဖုံ၊ ဧကရာဇ် ဟမ်ငိ နှင့် [[ဟိုချီမင်း]] အစရှိသော ခေါင်းဆောင်များ ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၃၀ ခုနှစ် ဗီယက်နမ် မျိုးချစ်ပါတီ၏ ယန်ဘိုင်း သူပုန်ထမှုအား ပြင်သစ်တို့က အလွယ်တကူ နှိမ်နင်း နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.executedtoday.com/2013/06/17/1930-13-viet-nam-quoc-dan-dang-cadres-for-the-yen-bai-mutiny/|title=1930: 13 Viet Nam Quoc Dan Dang cadres, for the Yen Bai mutiny|publisher=ExecutedToday.com|date=17 June 2013|accessdate=6 July 2013|archive-date=29 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129215246/http://www.executedtoday.com/2013/06/17/1930-13-viet-nam-quoc-dan-dang-cadres-for-the-yen-bai-mutiny/}}</ref> ပြင်သစ်တို့သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ဖြစ်သည် အထိ ၎င်းတို့၏ ကိုလိုနီ နယ်မြေများကို အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သော်လည်း ပစိဖိတ်စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားသည်မှ အစပြု၍ ဂျပန်တို့သည် ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနားအား ၁၉၄၀ တွင် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ဂျပန် အင်ပိုင်ယာအား ၏ တပ်များကို ဗီယက်နမ်တွင် တပ်စွဲခွင့် ပေးခဲ့ရပြီး ဂျပန်တို့မှ ဗီရှီပြင်သစ် ထောက်ခံသူတို့အား ၎င်းတို့၏ ကိုလိုနီ အုပ်ချုပ်ရေးကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခွင့် ပေးခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့သည် ၎င်းတို့၏ စစ်ဆင်ရေးများကို ထောက်ပံ့ရန်အတွက် ဗီယက်နမ်တို့၏ သဘာဝ အရင်းအမြစ်များကို အသုံးချခဲ့ပြီး တဖြည်းဖြည်းနှင့် ၁၉၄၅ခုနှစ် မတ်လတွင် တစ်နိုင်ငံလုံးကို လုံးဝ သိမ်းပိုက်ခဲ့ကာ ၁၉၄၅ခုနှစ်တွင် လူ ၂ သန်းကျော် သေဆုံးစေခဲ့သော ဗီယက်နမ် ဒုဗ္ဘိက္ခန္တာရကပ် ဆိုက်ရောက်စေခဲ့သည်။<ref name="Hirschman"/> ===၁၉၄၆-၅၄ ပထမ အင်ဒိုချိုင်းနား စစ်ပွဲ=== [[File:First Indochina War map 1954 de.svg|thumb|right|၁၉၅၄ ခုနှစ် အဆုံးပိုင်း ပထမအင်ဒိုချိုင်းနား စစ်ပွဲ အခြေအနေ<br />Legend:<br />{{Legend|#ff6a00|ဗီယက်မင်းတို့ ထိန်းချုပ်ထားသော ဒေသများ}} {{Legend|#800080|ပြင်သစ်တို့ ထိန်းချုပ်ထားသော ဒေသများ}} {{Legend|#00000|ဗီယက်မင်း ပြောက်ကျားတို့ တပ်စွဲထားသော/တိုက်ခိုက်နေသော နေရာများ}}]] ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် မာ့က်ခ်စ်ဝါဒ-လီနင်ဝါဒ စွဲကိုင်ထားသော တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် ဟိုချီမင်း၏ ဦးဆောင်မှု ဖြင့် ဗီယက်မင်းဟု ခေါ်သော ကွန်မြူနစ် နှင့် အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး လှုပ်ရှားမှု ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ဟိုချီမင်းသည် ဗီယက်နမ်အား ပြင်သစ်တို့ထံမှ လွတ်လပ်ရေး ရရန်နှင့် ဂျပန်တို့၏ ကျူးကျော်မှု အဆုံးသတ်ရန် ဦးတည် လှုပ်ရှားခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့ စစ်ရှုံးပြီး ဗီယက်နမ်ရှိ ၎င်းတို့၏ ရုပ်သေးအစိုးရ ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ပြုတ်ကျပြီးနောက် ဗီယက်မင်းတို့သည် ဟနွိုင်းမြို့ကို သိမ်းပိုက်၍ ယာယီအစိုးရ အဖြစ် စက်တင်ဘာလ ၂ ရက်နေ့တွင် လွတ်လပ်ရေး ကြေညာခဲ့သည်။ ထိုနှစ် အတွင်းမှာပင် ပြင်သစ်သမ္မတနိုင်ငံ၏ ယာယီအစိုးရအဖွဲ့မှ ပြင်သစ် အရှေ့ဖျားစူးစမ်းရှာဖွေရေးတပ်ဖွဲ့အား ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်ရေးကို ပြန်လည် အသက်သွင်းရန် စေလွှတ်ခဲ့သဖြင့် ၁၉၄၆ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဗီယက်မင်းတို့မှ ပြင်သစ်တို့အား ပြောက်ကျားစစ်ဆင်ရေးဖြင့် စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://parallelnarratives.com/vietnam-notebook-the-first-indochina-war-early-years-1946-1950/|title=Vietnam Notebook: First Indochina War, Early Years (1946–1950)|publisher=Parallel Narratives|accessdate=25 July 2013}}</ref> ထို့အတွက် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပထမ အင်ဒိုချိုင်းနားစစ်သည် ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ အထိ ကြာမြင့်ခဲ့သည်။<ref>[http://coombs.anu.edu.au/%7Evern/van_kien/declar.html Declaration of Independence, Democratic Republic of Vietnam (2 September 1945)]. Vietnam Documents. Retrieved 15 October 2012.</ref> ပြင်သစ်နှင့် ၎င်းတို့၏ ဗီယက်နမ် သစ္စာခံတို့အား ၁၉၅၄ ဒျန်ဗျန်ဖူး တိုက်ပွဲ၌ အနိုင်ရခဲ့ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ကျင်းပသော ဂျီနီဗာ ကွန်ဖရင့်တွင် ဟိုချီမင်းသည် အသာစီးရသော အခြေအနေမှ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး အတွက် ဆွေးနွေးနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဂျီနီဗာ သဘောတူညီချက်အရ ကိုလိုနီ အုပ်ချုပ်ရေးကို အဆုံးသတ်ခဲ့ပြီး ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနားအား ဖျက်သိမ်းခဲ့ကာ ထိုမှ တဆင့် ပြင်သစ် သစ္စာခံတပ်နှင့် ကွန်မြူနစ်တို့အား မြောက်လတ္တီကျု ၁၇ ဒီဂရီတွင် စစ်ပွဲကင်းမဲ့ဇုံ အဖြစ် နှစ်ပိုင်း ပိုင်းခြားထားခဲ့သည်။ ထိုသို့ ခွဲခြမ်းပြီးနောက် မြောက်ပိုင်းတွင် ဟိုချီမင်း၏ ဗီယက်နမ် ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံ နှင့် တောင်ပိုင်းတွင် ဘောင်ဒိုင်းဧကရာဇ်၏ ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ ဟူ၍ နိုင်ငံ ၂ ခု ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ရက် ၃၀၀ အတွင်း လွတ်လပ်စွာ ရွှေ့ပြောင်းခွင့်ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သဖြင့် ၁ သန်းနီးပါးခန့်ရှိသော အထူးသဖြင့် ကက်သလစ် ဘာသာဝင် ဖြစ်သော မြောက်ပိုင်းသားများ ကွန်မြူနစ်တို့၏ ဖိနှိပ်ခံရမည်ကို ကြောက်ရွံ့သဖြင့် တောင်ပိုင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။ <ref>{{cite web|url=http://econlog.econlib.org/archives/2012/07/vietnams_300_da.html|title=Vietnam's 300 Days of Open Borders: Operation Passage to Freedom|publisher=Library of Economics and Liberty|date=3 July 2012|accessdate=12 July 2013}}</ref> ဂျီနီဗာ သဘောတူညီချက်အရ ဗီယက်နမ်အား ၂ ပိုင်းကန့်ခြင်းမှာ အမြဲတမ်းအတွက် မရည်ရွယ်ဘဲ ၁၉၅၆ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲ အပြီးတွင် ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရန် သဘောတူထားခဲ့သည်။ <ref name="ClemsonEdu">{{cite web|url=http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/viet4.html|title=The Geneva Accords|author=Moïse, Edwin |publisher=Clemson University|date=4 November 1998|accessdate=12 July 2013}}</ref>သို့သော်လည်း ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ် ငိုဒင်းဒရိန် မှ ၎င်းနှင့် ညီအစ်ကို တော်စပ်သူ ငိုဒင်းနူ ဦးစီးကျင်းပသော မသမာသည့် ဆန္ဒခံယူပွဲဖြင့် ဘောင်ဒိုင်းအား ဖြုတ်ချခဲ့ပြီး မိမိဘာသာ ဗီယက်နမ် သမ္မတနိုင်ငံ၏ သမ္မတ အဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/viet5.html|title=The Aftermath of Geneva, 1954–1961|author=Moïse, Edwin |publisher=Clemson University|date=4 November 1998|accessdate=12 July 2013}}</ref> ===၁၉၅၄-၇၅ ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ=== {{Main|ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ}} [[File:Defoliation agent spraying.jpg|thumb|left|၁၉၆၉ခုနှစ် အမေရိကန် ဟယ်လီကော်ပတာ တစ်စင်းမှ မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတွင် ရွက်ကြွေဆေး (လိမ္မော်ရောင် အေးဂျင့် ဖြစ်နိုင်သည်) ဖျန်းနေစဉ်)]] ဟနွိုင်းအစိုးရကို ထောက်ခံသော ဗီယက်ကောင်းတို့က ၁၉၅၀ ခုနှစ်များ၏ နှောင်းပိုင်းတွင် ဒျမ် အစိုးရကို ဖြုတ်ချရန် အတွက် ပြောက်ကျားစစ်ကို စတင် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ <ref name="USvietAnalysis">''The United States in Vietnam – An Analysis in Depth of America's Involvement in Vietnam''. George McTurnin Kahin and John W. Lewis (1967). Delta Books.</ref> ၁၉၅၃ မှ ၁၉၅၆ အတွင်း မြောက်ဗီယက်နမ် အစိုးရသည် လယ်ယာမြေ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများကို ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့တွင် မြေငှားခ လျှော့ချရေး နှင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးတို့ ပါဝင်ကာ ထို့အတွက်ကြောင့် ထင်ရှားသိသာသော နိုင်ငံရေး ဖိနှိပ်မှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ လယ်ယာမြေ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး ကာလအတွင်း မြောက်ဗီယက်နမ် မျက်မြင်သက်သေတို့၏ အဆိုအရ ကျေးရွာနေ လူဦးရေ ၁၆၀ တွင် တစ်ယောက်မျှ အသတ်ခံခဲ့ရပြီး တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် တွက်ကြည့်မည် ဆိုပါက လူ ၁၀၀,၀၀၀ ခန့် အထိ သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရသည်ဟု မှန်းဆနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ထို စစ်ဆင်ရေးမှာ မြစ်နီ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတွင် အများဆုံး ဖြစ်ပွားခဲ့သဖြင့် ပညာရှင်အများစုက အနည်းဆုံး ၅၀,၀၀၀ ခန့်မျှ အသတ်ခံရမည်ဟု လက်ခံခဲ့ကြသည်။ <ref>{{cite book|last=Turner|first=Robert F.|title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development|url=https://archive.org/details/vietnamesecommun0000robe|year=1975|publisher=Hoover Institution Publications|isbn=978-0817964313|p=[https://archive.org/details/vietnamesecommun0000robe/page/143 143]}}</ref><ref>cf. Gittinger, J. Price, [http://www.jstor.org/discover/10.2307/3024603?uid=3739656&uid=2134&uid=367529391&uid=2&uid=70&uid=3&uid=367529381&uid=3739256&uid=60&sid=21101618662091 "Communist Land Policy in Viet Nam"], ''Far Eastern Survey'', Vol. 29, No. 8, 1957, p. 118.</ref><ref>{{cite book|last=Courtois|first=Stephane et al.|title=The Black Book of Communism|url=https://archive.org/details/blackbookofcommu0000unse|publisher=Harvard University Press|year=1997|isbn=978-0-674-07608-2|page=[https://archive.org/details/blackbookofcommu0000unse/page/569 569]}}</ref><ref>Dommen, Arthur J. (2001), ''The Indochinese Experience of the French and the Americans'', Indiana University Press, p. 340, gives a lower estimate of 32,000 executions.</ref> သို့သော်လည်း ဗီယက်နမ် နှင့် ဟန်ဂေရီတို့၏ ကန့်သတ်စာရွက်စာတမ်းများကို ကန့်သတ် အဆင့်မှ အများသို့ ထုတ်ပြန်သည့် အခါတွင်မူ သတ်ဖြတ်မှုများမှာ ထိုအချိန်က သတင်းရခဲ့သော အရေအတွက်ထက် အလွန်ပင် နည်းပါးလျက် ရှိပြီး ၁၃,၅၀၀ ကျော်မျှ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်း ရသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html|title=Newly released documents on the land reform|work=Vietnam Studies Group|accessdate=2016-07-15|quote='''Vu Tuong''': There is no reason to expect, and no evidence that I have seen to demonstrate, that the actual executions were less than planned; in fact the executions perhaps exceeded the plan if we consider two following factors. First, this decree was issued in 1953 for the rent and interest reduction campaign that preceded the far more radical land redistribution and party rectification campaigns (or waves) that followed during 1954-1956. Second, the decree was meant to apply to free areas (under the control of the Viet Minh government), not to the areas under French control that would be liberated in 1954-1955 and that would experience a far more violent struggle. Thus the number of 13,500 executed people seems to be a low-end estimate of the real number. This is corroborated by Edwin Moise in his recent paper "Land Reform in North Vietnam, 1953-1956" presented at the 18th Annual Conference on SE Asian Studies, Center for SE Asian Studies, University of California, Berkeley (February 2001). In this paper Moise (7-9) modified his earlier estimate in his 1983 book (which was 5,000) and accepted an estimate close to 15,000 executions. Moise made the case based on Hungarian reports provided by Balazs, but the document I cited above offers more direct evidence for his revised estimate. This document also suggests that the total number should be adjusted up some more, taking into consideration the later radical phase of the campaign, the unauthorized killings at the local level, and the suicides following arrest and torture (the central government bore less direct responsibility for these cases, however).|archivedate=20 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html}} cf. {{cite journal|last=Szalontai|first=Balazs|title=Political and Economic Crisis in North Vietnam, 1955–56|journal=Cold War History|volume=5|number=4|date=November 2005|pages=395–426}} cf. {{cite book|last=Vu|first=Tuong|url=https://books.google.com/books?id=uZbr9iD1HZ8C&q=15%2C000#v=snippet&q=15%2C000&f=false|title=Paths to Development in Asia: South Korea, Vietnam, China, and Indonesia|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9781139489010|p=103}}</ref> တောင်ပိုင်းတွင်မူ ဒျမ်အစိုးရမှ မြောက်ဗီယက်နမ်တို့၏ အဖျက်အမှောင့် လုပ်ရပ်များ (၁၉၅၆ ခုနှစ် ဗီယက်နမ် အရာရှိ ၄၅၀ ကျော်ကို လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခြင်း အပါအဝင်) ကို တန်ပြန်သည့် အနေနှင့် ကွန်မြူနစ်ဟု သံသယရှိသူ သောင်းဂဏန်းမျှကို ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းပြီး နိုင်ငံရေး ပြုပြင်သင်ကြားရေး အကျဉ်းစခန်းများသို့ ပို့ခဲ့သည်။ ထိုအစီအစဉ်မှာ ရက်စက်သော လုပ်ရပ်ဖြစ်ပြီး ကွန်မြူနစ် မဟုတ်သူ အများအပြား ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်း ခံခဲ့ရသော်လည်း နိုင်ငံအတွင်းရှိ ကွန်မြူနစ်တို့၏ လှုပ်ရှားမှုများကို ထိုအတောအတွင်း ဟန့်တားနိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအစီအစဉ် အတွင်း လူ ၂,၁၄၈ ဦးမျှ သေဆုံးခဲ့ရသည်ဟု မြောက်ဗီယက်နမ်အစိုးရမှ ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite book|last=Turner|first=Robert F.|title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development|url=https://archive.org/details/vietnamesecommun0000robe|year=1975|publisher=Hoover Institution Publications|isbn=978-0817964313|pp=[https://archive.org/details/vietnamesecommun0000robe/page/174 174]–178}}</ref> ၁၉၆၀ နှင့် ၁၉၆၂ တို့တွင် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုနှင့် မြောက်ဗီယက်နမ်တို့ ကြား ဆိုဗီယက်မှ စစ်ရေး အထောက်အပံ့များ ဆက်လက် ပေးအပ်သွားရန် သဘောတူ စာချုပ်များကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် ဒျမ်အစိုးရအား မကျေနပ်သော ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့မှ ဆန္ဒပြမှု အကြီးအကျယ် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ထိုအရေးအခင်းကို အစိုးရမှ အကြမ်းဖက် နှိမ်နင်းခဲ့သည်။ <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=qh5lffww-KsC&pg=PA1351&lpg=PA1351&dq=xa+loi+pagoda+raids#v=onepage&q=xa%20loi%20pagoda%20raids&f=false|title=The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History|editor=Spencer C. Tucker|publisher=ABC-CLIO via Google Books|year=2011|accessdate=14 July 2013|isbn=9781851099610}}</ref> ထို့အတွက်ကြောင့် ဒျမ်အစိုးရနှင့် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတို့ကြား ဆက်ဆံရေး ပျက်ပြားခဲ့ရကာ နောက်ဆုံး ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် အာဏာသိမ်းမှု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ဒျမ်နှင့် နူတို့မှာ လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB101/|title=JFK and the Diem Coup|publisher=National Security Archive|date=5 November 2003|accessdate=12 July 2013}}</ref> ဒျမ်အစိုးရ နောက်ပိုင်းတွင် ၁၉၆၅ ခုနှစ် အလယ်ပိုင်း လေတပ်ဦးစီးချုပ် ငုယင် ကောင်ကီးနှင့် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ငုယင်ဗန်သျူး တို့ အာဏာရယူချိန် အထိ တစ်ဒါဇင် ကျော်မျှရှိသော စစ်အစိုးရ အဆက်ဆက် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ သျူးက ကီးအား ကွက်ကျော်ရိုက်ခဲ့ကာ ၁၉၆၇ ခုနှစ် နှင့် ၁၉၇၁ ခုနှစ် မဲလိမ်မဲခိုးသော ရွေးကောက်ပွဲများဖြင့် ၎င်း၏ အာဏာ ကိုင်စွဲမှုကို ပိုမိုခိုင်မာအောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-ky-ticket-wins-national-election|title=This Day in History (Sep 3, 1967): Thieu-Ky ticket wins national election|publisher=History.com|accessdate=26 November 2012}}</ref> ထိုသို့ နိုင်ငံရေး မတည်ငြိမ်မှု များအတွင်း ကွန်မြူနစ်တို့ နေရာယူလာနိုင်ခဲ့သည်။ တောင်ဗီယက်နမ်တွင် ကွန်မြူနစ်တို့၏ ထကြွမှုကို နှိမ်နင်းရာ၌ အကူအညီပေးရန် အတွက် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုမှ စစ်ရေး အကြံပေးများကို စတင်တိုးမြှင့် ကူညီ ခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှု အတွက် အမေရိကန် မှ ၁၉၆၄ ခုနှစ် တွန်ကင် ပင်လယ်ကွေ့ အဖြစ်အပျက်ကို အကြောင်းပြခဲ့သည်။ အမေရိကန်တပ်များသည် ၁၉၆၅ မှစ၍ မြေပြင်စစ်ပွဲများတွင် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး အမြင့်ဆုံး အခြေအနေတွင် တပ်သား ၅၀၀,၀၀၀ မျှ ရှိခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.seasite.niu.edu/crossroads/cneher/cn.vietnamwar.htm |title=Vietnam War |publisher=Seasite.niu.edu |accessdate=28 April 2010 |archive-date=7 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107011840/http://www.seasite.niu.edu/crossroads/cneher/cn.vietnamwar.htm }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20061006233048/http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=513 "The War's Costs"]. DigitalHistory.uh.edu. 2006. Retrieved 25 February 2014.</ref>အမေရိကန်တို့က ဝေဟင်မှ ဗုံးများ ဆက်တိုက်ကြဲချခြင်း ကန်ပိမ်းများကိုလည်း လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်အတွင်း တရုတ်နှင့် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုတို့မှ မြောက်ဗီယက်နမ်အား သိသာထင်ရှားသော လက်နက် အကူအညီများ ပေးခဲ့ပြီး စစ်ရေးအကြံပေး ၁၅,၀၀၀ ဦးမျှလည်း အကူအညီ ပေးခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|title=Soviet Aid to North Vietnam|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/vietnam/hist-2nd-indochina-ussr.htm|publisher=GlobalSecurity.org|accessdate=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/chinesesupport.aspx|title=Chinese Support for North Vietnam during the Vietnam War: The Decisive Edge|publisher=Military History Online|year=2008|accessdate=17 April 2013|archive-date=13 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213214134/http://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/chinesesupport.aspx}}</ref> ကွန်မြူနစ်တပ်များသည် ဗီယက်ကောင်းတို့အား [[လောနိုင်ငံ]] ကို ဖြတ်သွားသော ဟိုချီမင်းလမ်းကြောင်းမှ တဆင့် ထောက်ပံ့ရေးပစ္စည်းများ သယ်ယူ ပို့ဆောင်ပေးခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/travel/2011/jul/28/ho-chi-minh-trail-motorbike|title=Riding Vietnam's Ho Chi Minh Trail|work=The Guardian|date=28 July 2011|accessdate=12 July 2013}}</ref> ကွန်မြူနစ်တို့က ၁၉၆၈ ခုနှစ် တက်တ် ထိုးစစ်အတွင်း တောင်ဗီယက်နမ်ရှိ ပစ်မှတ်များကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထိုထိုးစစ်မှာ စစ်ရေး အရ ရှုံးနိမ့်ခဲ့သော်လည်း အမေရိကန် အစိုးရကို ထိတ်လန့်တုန်လှုပ် စေခဲ့ပြီး အမေရိကန် ပြည်သူတို့တွင် ထိုစစ်ပွဲအား ဆန့်ကျင်သော သဘောထားများ ပေါ်ပေါက်လာစေခဲ့သည်။ <ref>[http://www.vwam.com/vets/tet/tet.html "Tet Offensive"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806015346/http://www.vwam.com/vets/tet/tet.html |date=6 August 2016 }}. Vets With A Mission. Retrieved 10 October 2012. "...NLF/NVA troops and commandos attacked virtually every major town and city in South Vietnam as well as most of the important American bases and airfields...In Saigon, nineteen VC commandos blew their way through the outer walls of the US Embassy..."</ref><ref>{{cite web|url=http://www2.vcdh.virginia.edu/HIUS316/mbase/docs/hue.html|title=The Massacre at Hue|work=TIME|date=31 October 1969|accessdate=12 July 2013|archivedate=8 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150308220933/http://www2.vcdh.virginia.edu/HIUS316/mbase/docs/hue.html}}</ref> ထိုးစစ် အတွင်းတွင် ကွန်မြူနစ်တပ်များက ဟူးမြို့တွင် အရပ်သား ၃,၀၀၀ ကျော်မျှကို သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite book|last=Turner|first=Robert F.|title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development|url=https://archive.org/details/vietnamesecommun0000robe|year=1975|publisher=Hoover Institution Publications|isbn=978-0817964313|p=[https://archive.org/details/vietnamesecommun0000robe/page/251 251]}}</ref>အကျအဆုံးများပြားခြင်း၊ ပြည်တွင်းတွင် ဆန့်ကျင်မှုများ မြင့်တက်လာခြင်း နှင့် နိုင်ငံတကာမှ ရှုံ့ချမှုများ တိုးပွားလာခြင်း တို့ကြောင့် အမေရိကန်တို့သည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်းတွင် မြေပြင်တိုက်ခိုက်ရေးတပ်များအား ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းခဲ့သည်။ ထိုအဖြစ်အပျက်မှ တောင်ဗီယက်နမ်အား အားကောင်းလာစေရန်နှင့် တည်ငြိမ်စေရန် လုပ်ဆောင်ခြင်းကိစ္စ မအောင်မြင်မှုကို ညွှန်ပြခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/Vietnamisation|title=Vietnamization|publisher=The Free Dictionary|accessdate=12 July 2013}}</ref> ၁၉၇၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၇ ရက် ပါရီငြိမ်းချမ်းရေး စာချုပ် အရ အမေရိကန် တိုက်ခိုက်ရေးတပ်များ ၁၉၇၃ ခုနှစ် မတ်လ ၂၉ ရက် နောက်ဆုံးထား၍ ရုပ်သိမ်းရန် သဘောတူခဲ့သည်။ ၁၉၇၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် မြောက်ဗီယက်နမ်မှ ဖုလောင် ပြည်နယ်ကို သိမ်းယူ၍ အပြည့်အဝ ထိုးစစ် စတင်ခဲ့ကာ ၁၉၇၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၃၀ ရက်တွင် ဆိုင်းဂုံမြို့ အား သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/learning/general/specials/saigon/introduction_full.html|title=Saigon's Finale|work=New York Times|date=13 October 1999|accessdate=14 July 2013}}</ref> မြောက်ဗီယက်နမ်တို့ စစ်ရေးအရ ကျူးကျော်စဉ်တွင် တောင်ဗီယက်နမ်အား ယာယီအစိုးရမှ ခေတ္တမျှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂ ရက်တွင် မြောက်ဗီယက်နမ် နှင့် တောင်ဗီယက်နမ်တို့ ပေါင်းစည်း၍ ဗီယက်နမ် ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတနိုင်ငံ အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ <ref name="Robbers 1021">{{cite book |last=Robbers |first=Gerhard |title=Encyclopedia of world constitutions |url=https://books.google.com/books?id=M3A-xgf1yM4C&pg=PA1021 |accessdate=1 July 2011 |date=30 January 2007 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-6078-8 |page=1021}}</ref> စစ်ပွဲကြောင့် ဗီယက်နမ်အား အကြီးအကျယ် ပျက်စီးစေခဲ့ပြီး စုစုပေါင်း သေဆုံးမှုမှာ ၈၀၀,၀၀၀ နှင့် ၃.၁ သန်းကြား ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်း ရသည်။ <ref name="Hirschman">{{cite journal|url=http://www.soc.washington.edu/users/brines/vietcasualties.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100620194237/http://www.soc.washington.edu/users/brines/vietcasualties.pdf|archivedate=20 June 2010|last=Hirschman|first=Charles|title=Vietnamese Casualties During the American War: A New Estimate|journal=Population and Development Review|year=1995|jstor=2137774|volume=21|issue=4|pages=783–812|doi=10.2307/2137774|last2=Preston|first2=Samuel|last3=Vu Manh Loi|archive-date=20 June 2010|access-date=4 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20100620194237/http://www.soc.washington.edu/users/brines/vietcasualties.pdf|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.soc.washington.edu/users/brines/vietcasualties.pdf |access-date=4 February 2017 |archive-date=20 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620194237/http://www.soc.washington.edu/users/brines/vietcasualties.pdf }}</ref><ref name="afp1995">{{cite news |title=20 Years After Victory, Vietnamese Communists Ponder How to Celebrate |first=Philip |last=Shenon |url=http://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html |date=23 April 1995 |newspaper=The New York Times |accessdate=24 February 2011 }}</ref><ref name="AP">Associated Press (3 April 1995). "Vietnam Says 1.1 Million Died Fighting For North."</ref> ===၁၉၇၆ မှ ယခု ပြန်လည် ပေါင်းစည်းခြင်း နှင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး=== [[File:Ho Chi Minh Mausoleum 2006.jpg|thumb|left|[[ဟနွိုင်းမြို့]] ရှိ ဟိုချီမင်း၏ ဂူဗိမာန်]] စစ်ပွဲအပြီး လဲဒွမ် အစိုးရ၏ လက်ထက်တွင် အမေရိကန် သို့မဟုတ် ဆိုင်းဂုံ အစိုးရ နှင့် ပူးပေါင်းသော တောင်ဗီယက်နမ်သားများကို အနောက်နိုင်ငံများမှ စိုးရိမ်ထား သကဲ့သို့ အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခြင်းမျိုး မရှိခဲ့ပေ။<ref>{{cite book|title=RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era|last=Elliot|first=Duong Van Mai|publisher=RAND Corporation|year=2010|isbn=9780833047540|pages=499, 512–513|chapter=The End of the War}}</ref> သို့သော်လည်း တောင်ဗီယက်နမ်သား ၃၀၀,၀၀၀ ကျော်ကို ပြန်လည်ပြုပြင်သင်ကြားရေး အကျဉ်းစခန်းများသို့ ပို့ခဲ့ပြီး အများစုမှာ အလုပ်ကြမ်းများကို အတင်းအကြပ် စေခိုင်းခံရပြီး ညှင်းပန်းနှိပ်စက်မှု၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှု နှင့် ရောဂါဘယ များဖြင့် ရင်ဆိုင်ကြရသည်။ <ref>{{cite web|last1=Sagan|first1=Ginetta|last2=Denney|first2=Stephen|url=https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982|title=Re-education in Unliberated Vietnam: Loneliness, Suffering and Death|work=The Indochina Newsletter|date=October–November 1982|accessdate=2016-09-01}}</ref>အစိုးရမှ လယ်ယာမြေများ နှင့် စက်ရုံများကို စုပေါင်းပိုင်ဆိုင်သော စနစ်သို့ ပြောင်းလဲခြင်းကို အကြီးအကျယ် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1314&dat=19770628&id=XjxOAAAAIBAJ&sjid=1-0DAAAAIBAJ&pg=6918,5104561|title=Vietnam Outlines Collectivization Goal|newspaper=The Spokesman-Review|publisher=Google News Archive|date=28 June 1977|accessdate=20 July 2013}}</ref> ထို့အတွက်ကြောင့် စီးပွားရေး မတည်ငြိမ်မှုများ ဖြစ်ခဲ့ပြီး ဂဏန်း ၃ လုံး အထိ ငွေကြေး ဖောင်းပွခြင်း ဖြစ်ပွားခဲ့ကာ နိုင်ငံပြန်လည်တည်ဆောက်ရေး အတွက် ကြိုးပမ်းမှုများကို နှေးကွေးစေခဲ့သည်။ ၁၉၇၈ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် စစ်တပ်သည် ကမ္ဘောဒီးယား နိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး ဗီယက်နမ် နယ်စပ်ရှိ ရွာများကို တိုက်ခိုက်လျက် ရှိသော ခမာနီ အစိုးရကို ဖြုတ်ချရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ <ref>[http://countrystudies.us/cambodia/33.htm Cambodia – The Fall of Democratic Kampuchea]. U.S. Library of Congress. Retrieved 9 July 2013.</ref> ထိုစစ်ပွဲတွင် ဗီယက်နမ်တို့ အောင်ပွဲခံခဲ့ပြီး ၁၉၈၉ ခုနှစ် အထိ ကမ္ဘောဒီးယားကို အုပ်ချုပ်သော အစိုးရ တစ်ရပ်ကို တင်မြှောက်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://blogs.nationalgeographic.com/blogs/news/chiefeditor/2009/06/preah-vihear.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090804092239/http://blogs.nationalgeographic.com/blogs/news/chiefeditor/2009/06/preah-vihear.html|archivedate=4 August 2009|title=Photographer Showcases Legendary Khmer Temple Preah Vihear|work=National Geographic|accessdate=12 July 2010|date=23 June 2009}}</ref> ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းက တရုတ်တို့နှင့် ဆက်ဆံရေးကို ပျက်ပြားစေခဲ့ပြီး တရုတ်တို့က ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် မြောက်ပိုင်းကို ခဏတာမျှ ကျူးကျော် ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ <ref>[http://www.globalsecurity.org/military/world/war/prc-vietnam.htm Chinese Invasion of Vietnam – February 1979]. GlobalSecurity.org. Updated 2011. Retrieved 6 October 2012.</ref>ထိုပဋိပက္ခကြောင့် ဗီယက်နမ်တို့ အနေနှင့် ဆိုဗီယက်ထံမှ စီးပွားရေးနှင့် စစ်ရေး အကူအညီများပေါ်တွင် ပိုမို၍ မှီခိုခဲ့ရသည်။ ၁၉၈၆ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ဗီယက်နမ် ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ ဆဋ္ဌမ အကြိမ်မြောက် နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ညီလာခံတွင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လိုလားသူ နိုင်ငံရေးသမားများက အိမ်စောင့် အစိုးရ ဟောင်းကို ဖြုတ်ချ၍ ခေါင်းဆောင်မှု အသစ်ကို တင်မြှောက်ခဲ့သည်။ <ref name="Stowe">Stowe, Judy (28 April 1998). "Obituary: Nguyen Van Linh". ''The Independent'' (London). p. 20.</ref><ref name="Ackland">Ackland, Len (20 March 1988). "Long after U.S. war, Vietnam is still a mess". ''St. Petersburg Times'' (Florida). Page 2-D.</ref> ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သမားများကို အသက် ၇၁ နှစ် အရွယ်ရှိ ငုယင်ဗန်လင်း မှ ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး ၎င်းမှာ ပါတီ၏ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး အသစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref name="Stowe"/><ref name="Ackland"/> လင်း နှင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သမားများသည် ဒွိုင်းမွိုင် (ပြန်လည်ပြုပြင်ခြင်း) ဟု အမည်ရသော လွတ်လပ်သော ဈေးကွက် ဖြစ်ပေါ်လာစေရေးအတွက် ဆက်တိုက် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြပြီး ဗဟိုမှ ချုပ်ထိန်းသော စီးပွားရေး စနစ်မှ ဆိုရှယ်လစ်စနစ်ကို အခြေခံသော ဈေးကွက်စီးပွားရေး စနစ်ကို ပြောင်းလဲရင် ဂရုတစိုက် စီမံခန့်ခွဲခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Murray, Geoffrey (1997). ''Vietnam: Dawn of a New Market''. New York: St. Martin's Press. p. 24–25. ISBN 0-312-17392-X.</ref><ref name="Loan">{{cite news |author=Hoang Thi Bich Loan |date=18 April 2007 |url=http://www.tapchicongsan.org.vn/details_e.asp?Object=29152838&News_ID=18459436 |title=Consistently pursuing the socialist orientation in developing the market economy in Vietnam |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110510005305/http://www.tapchicongsan.org.vn/details_e.asp?Object=29152838&News_ID=18459436 |archivedate=10 May 2011 |work=Communist Review|publisher=TạpchíCộngsản.org.vn}}</ref> ဒွိုင်းမွိုင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဖြင့် နိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကို မပြောင်းလဲသော်လည်း အစိုးရမှ လယ်ယာမြေနှင့် စက်ရုံများအား ပုဂ္ဂလိက ပိုင်ဆိုင်မှုကို အားပေးခြင်း၊ စီးပွားရေး မူဝါဒများ ဖြေလျှော့ပေးခြင်း နှင့် နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်မှုများကို အားပေးခြင်း တို့ကို ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း မဟာဗျူဟာမြောက်သော စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို ဆက်လက်ချုပ်ကိုင် ထားခဲ့သည်။ <ref name="Loan"/> ထို့နောက်တွင် ဗီယက်နမ် စီးပွားရေး၌ လယ်ယာနှင့် စက်မှု ထုတ်ကုန်များ၊ ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းများ၊ နိုင်ငံခြားသို့ တင်ပို့ရောင်းချခြင်း နှင့် နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ထိုသို့ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများမှ ဝင်ငွေကွာဟမှု နှင့် ကျား/မ ခွဲခြားမှုကို ပိုမို မြင့်မားလာစေခဲ့သည်။<ref name="sciencedirect.com">[http://natureconservancyblog.blogspot.com/2015/02/palace-supreme-harmony.html Palace of Supreme Harmony in Hue (Vietnam)] {{Cite journal | last1 = Wagstaff | first1 = A. | last2 = Van Doorslaer | first2 = E. | last3 = Watanabe | first3 = N. | title = On decomposing the causes of health sector inequalities with an application to malnutrition inequalities in Vietnam | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-econometrics_2003-01_112_1/page/207 | doi = 10.1016/S0304-4076(02)00161-6 | journal = Journal of Econometrics | volume = 112 | pages = 207 | year = 2003 | pmid = | pmc = }}</ref><ref name="jstor.org">{{Cite journal | last1 = Goodkind | first1 = D. | title = Rising Gender Inequality in Vietnam Since Reunification | url = https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_fall-1995_68_3/page/342 | journal = Pacific Affairs | volume = 68 | issue = 3 | pages = 342–359 | doi = 10.2307/2761129 | year = 1995 | pmid = | pmc = | jstor = 2761129 }}</ref><ref name="ideas.repec.org">{{cite web|author=Gallup, John Luke |url=https://ideas.repec.org/p/wbk/wbrwps/2896.html |title=The wage labor market and inequality in Viet Nam in the 1990s |publisher=Ideas.repec.org |year=2002 |accessdate=7 November 2010}}</ref> == နိုင်ငံရေးနှင့် အစိုးရ == [[File:Presidential Palace Hanoi 388606781 40a24f0ceb.jpg|thumb|right|ဟနွိုင်းမြို့ရှိ သမ္မတနန်းတော်၊ ယခင်က ပြင်သစ်အင်ဒိုချိုင်းနား ဘုရင်ခံချုပ်၏ နန်းတော်ဖြစ်ခဲ့သည်။]] [[File:Secretary Kerry Addresses Vietnamese Communist Party Secretary General Trong (11403201556).jpg|thumb|right|ကွန်မြူနစ်ပါတီ ဥက္ကဋ္ဌ ငုယင်ဖူထယောင်းကို အမေရိကန် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဂျွန်ကယ်ရီ နှင့် အတူ ဟနွိုင်းတွင် တွေ့ရစဉ်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်]]{{Further information|ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ}} ဗီယက်နမ် ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတနိုင်ငံသည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျူးဘားနိုင်ငံ]]နှင့် [[လောနိုင်ငံ]]တို့နှင့်အတူ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကွန်မြူနစ် စနစ် ကျင့်သုံးသော တစ်ပါတီ ဆိုရှယ်လစ်နိုင်ငံ ၄ နိုင်ငံတွင် တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ လက်ရှိ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ကွန်မြူနစ်ပါတီကသာ အစိုးရ၊ နိုင်ငံရေး နှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်းတို့၏ အစိတ်အပိုင်း အားလုံးတွင် အဓိက အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။ [[ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ကွန်မြူနစ်ပါတီ]]၏ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးသည် စီမံခန့်ခွဲရေး နှင့် အုပ်ချုပ်ရေး တာဝန် အများအပြားကို လုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်လျက် ရှိပြီး ပါတီ၏ နိုင်ငံတော်အဆင့် ဖွဲ့စည်းမှုဆိုင်ရာ အလုပ်၊ နိုင်ငံတော်ဆိုင်ရာ ရာထူး ခန့်အပ်မှု အလုပ်များ အပြင် မူဝါဒ ချမှတ်မှုများကို ချုပ်ကိုင်ထားသည်။ ကွန်မြူနစ် ပါတီနှင့် ပတ်သက်ဆက်နွယ်နေသော သို့မဟုတ် ကွန်မြူနစ်ပါတီမှ ထောက်ခံသော နိုင်ငံရေး အဖွဲ့အစည်းများသာလျှင် ဗီယက်နမ် ရွေးကောက်ပွဲတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်နိုင်ခွင့် ရှိသည်။ ထိုအဖွဲ့အစည်းများတွင် ဗီယက်နမ် အဖမြေ တပ်ဦး၊ အလုပ်သမားနှင့် ကုန်သည် သမဂ္ဂပါတီများ ပါဝင်သည်။ နိုင်ငံတော် အနေနှင့် ဆိုရှယ်လစ်ဝါဒကို ယုံကြည်ချက် အဖြစ် စွဲကိုင်ထားသည် ဆိုသော်လည်း ၎င်းတို့၏ စီးပွားရေး ပေါ်လစီများမှာ အရင်းရှင်စနစ်ဖက်သို ပို၍ တိမ်းညွှတ်လာလျက် ရှိသည်။ <ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592581,00.html |title=The Spoils of Capitalism |work=Time |location=New York |date=22 February 2007 |accessdate=19 May 2010 |author=Johnson, Kay |archivedate=24 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130824185440/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592581,00.html }}</ref> အီကော်နောမစ် မဂ္ဂဇင်းမှ ဗီယက်နမ်၏ ဦးဆောင်မှုကို "အရင်းရှင် စိတ် ထက်သန်သော ကွန်မြူနစ်များ" ဟု သမုတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/specialreports/displaystory.cfm?story_id=E1_TTDQTVQR|title=A bit of everything: Vietnam's quest for role models|date=24 April 2008|accessdate=19 May 2010|work=The Economist |location =London}} {{Subscription}}</ref> ===ဥပဒေပြုရေး=== ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ လွှတ်တော်မှာ နိုင်ငံတော်အဆင့် လွှတ်တော် တစ်ခုတည်း ရှိပြီး အမတ် ၄၉၈ ဦး ပါဝင်သည်။ လွှတ်တော်အား လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌမှ ဦးဆောင်၍ လွှတ်တော်သည် အုပ်ချုပ်ရေး နှင့် တရားစီရင်ရေး ကဏ္ဍ နှစ်ရပ်၏ အထက်တွင်ရှိသည်။ အစိုးရ ဝန်ကြီးများအားလုံး ကို လွှတ်တော်အမတ်များထဲမှ ရွေးချယ် ခန့်အပ် ကြသည်။ ===အုပ်ချုပ်ရေး=== {{Further information|ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ သမ္မတ}}[[File:Парад в честь 70-летия Великой Победы - 18.jpg|thumb|right|ဗီယက်နမ် သမ္မတဟောင်း ထရွန်းတန်ဆန်းအား ၎င်း၏ ဇနီး နှင့် အတူ ၂၀၁၅ ခုနှစ် မော်စကို အောင်ပွဲနေ့ စစ်ရေးပြ အခမ်းအနားတွင် တွေ့ရစဉ်၊ ၂၀၁၅ မေလ ၉ ရက်]] ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော် သမ္မတသည် အဆောင်အယောင် တစ်ခု အဖြစ်ရှိနေသော နိုင်ငံတော် ဥသျှောင် ဖြစ်ပြီး အမည်ခံ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်လည်း ဖြစ်သည့်အပြင် နိုင်ငံတော် ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေး ကောင်စီ၏ ဥက္ကဋ္ဌလည်းဖြစ်သည်။ ဝန်ကြီးချုပ်သည် အစိုးရအဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ပြီး ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ် ၃ ဦး ၊ ဝန်ကြီးဌာန နှင့် ကော်မရှင် ၂၆ ခုတို့၏ အကြီးအကဲများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ဝန်ကြီးအဖွဲ့ကို ဦးဆောင်သည်။ ===တရားစီရင်ရေး=== ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ပြည်သူ့ တရားလွှတ်တော်ချုပ်ကို တရားသူကြီးချုပ် တစ်ဦးမှ ဦးဆောင်ပြီး အယူခံလွှာတင်သွင်းနိုင်သော အမြင့်ဆုံး တရားရုံးဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း နိုင်ငံတော်လွှတ်တော်ကို ၏ မေးခွန်းထုတ်မှုကို ဖြေကြားပေးရသည်။ ပြည်သူ့တရားလွှတ်တော်ချုပ်၏ အောက်တွင် ပြည်နယ်အဆင့် မြူနီစီပါယ်ဒေသအဆင့် တရားရုံးများ နှင့် ဒေသခံ တရားရုံး အများအပြား ရှိသည်။ စစ်ခုံရုံးသည် နိုင်ငံတော် လုံခြုံရေးနှင့် ပတ်သတ်သော ကိစ္စရပ်များတွင် အထူး တရားစီရင်ပိုင်ခွင့် ရှိသည်။ ဗီယက်နမ်သည် အမျိုးမျိုးသော ပြစ်မှုများအတွက် သေဒဏ်ပေးခြင်းကို လုပ်ဆောင်နေဆဲဖြစ်ပြီး ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် သေဒဏ်ကျခံနေရသော အကျဉ်းသား ၇၀၀ ခန့်မျှ ရှိသည်။ <ref>{{cite news|title=UN urged to act on Vietnam over death penalty|url=http://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/un-urged-to-act-on-vietnam-over-death-penalty/2014/02/11/de74e9f8-938d-11e3-9e13-770265cf4962_story.html|accessdate=12 February 2014|newspaper=The Washington Post|date=12 February 2014|archivedate=12 February 2014|archiveurl=https://archive.today/20140212151404/http://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/un-urged-to-act-on-vietnam-over-death-penalty/2014/02/11/de74e9f8-938d-11e3-9e13-770265cf4962_story.html}}</ref> === တပ်မတော် === [[File:Quân đội duyệt binh ở Trường Sa.JPG|thumb|right|ဗီယက်နမ်တပ်များကို ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားနေသော စပရက်ထလီကျွန်းများပေါ်တွင် တွေ့ရစဉ် ၊ ၂၀၀၉ ခုနှစ်]] ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့တွင် ဗီယက်နမ်ပြည်သူ့တပ်မတော်၊ ဗီယက်နမ် ရဲတပ်ဖွဲ့ နှင့် ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့စစ် တပ်ဖွဲ့တို့ ပါဝင်သည်။ ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့ တပ်မတော်သည် ဗီယက်နမ်ရှိ အမြဲတမ်း စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများ၏ တရားဝင် အမည် ဖြစ်ပြီး ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့ကြည်းတပ်၊ ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့ ရေတပ်၊ ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့ လေတပ် ၊ ဗီယက်နမ် နယ်ခြားကာကွယ်ရေးတပ် နှင့် ဗီယက်နမ် ကမ်းခြေစောင့်တပ် ဟူ၍ ထပ်မံ ခွဲခြားထားသည်။ ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့တပ်မတော်တွင် အမြဲတမ်း စစ်သည်အင်အား ၄၅၀,၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး အရန်တပ်များပါ ပါဝင်ပါက စုစုပေါင်းအင်အားသည် ၅၀၀,၀၀၀ အထိ ရှိနိုင်သည်။ <ref>{{cite book| title=The Military Balance 2010| url=https://archive.org/details/militarybalance0000inte_f0f9| author1=International Institute for Strategic Studies| authorlink1=International Institute for Strategic Studies| author2=Hackett, James (ed.)| date=3 February 2010| publisher=Routledge| location=London| isbn=1-85743-557-5| ref=IISS2010}}</ref>၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်၏ စစ်ရေးအသုံးစရိတ် စုစုပေါင်းသည် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂.၄၈ ဘီလီယံ ခန့် ရှိပြီး ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဂျီဒီပီ၏ ၂.၅% ခန့်နှင့် ညီမျှသည်။<ref>[http://milexdata.sipri.org/ The SIPRI Military Expenditure Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160123190846/http://milexdata.sipri.org/ |date=23 January 2016 }}. Retrieved 3 May 2012.</ref> ===နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေး=== ဗီယက်နမ်၏ သမိုင်းကြောင်း တလျှောက်တွင် အဓိက နိုင်ငံခြား ဆက်ဆံရေးမှာ ၎င်း၏ အကြီးဆုံးအိမ်နီးချင်းနိုင်ငံနှင့် တစ်ချိန်က နယ်ချဲ့ အုပ်စိုးသူ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသော တရုတ်နိုင်ငံနှင့် ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်၏ အချုပ်အခြာ အာဏာဆိုင်ရာ မူများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လွတ်လပ်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်သော သန္ဒိဋ္ဌာန်များကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အတွင်း စာပေအမြောက်အမြားတွင် ကမ္ဗည်းထက် မော်ကွန်းတင်ထားခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဆိုရလျှင် ၁၁ ရာစု မျိုးချစ်ကဗျာ ဖြစ်သော "တောင်ပိုင်းနိုင်ငံ၏ တောင်တန်းနှင့်မြစ်များ" ကဗျာ နှင့် ၁၄၂၈ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေးကြေညာစာတမ်းတို့တွင် တွေ့နိုင်သည်။ တရုတ်နှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတို့သည် တရားဝင်အားဖြင့် ငြိမ်းချမ်းရေးရနေကြသော်လည်း နယ်နိမိတ် အငြင်းပွားမှု နှင့် ပတ်သက်သော တင်းမာမှု နိုင်ငံနှစ်ခု အကြားတွင် အထင်အရှား ရှိနေသည်။<ref>{{cite web|url=http://nationalinterest.org/commentary/escalating-tensions-the-south-china-sea-7414|title=Escalating Tensions in the South China Sea|work=The National Interest|date=10 September 2012}}</ref> လက်ရှိ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီနှင့် ပတ်သက်သော လုပ်ငန်းစဉ် ကြေညာချက်မှာ "လွတ်လပ်ရေး၊ ကိုယ့်အားကိုယ်ကိုးရေး၊ ငြိမ်းချမ်းရေး၊ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး နှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးတို့ အတွက် တသမတ်တည်းရှိသော နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီကို အကောင်အထည်ပေါ်ရန်၊ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးတွင် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု၊ အမျိုးမျိုးအစားစား ကွဲပြားမှု နှင့် နိုင်ငံအများနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု တို့ ဖြစ်စေမည့် နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီ ဖြစ်စေရန်၊ နိုင်ငံတကာ စီးပွားရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုတွင် ကြိုတင်ဖန်တီးသူ သို့မဟုတ် တက်ကြွစွာ ပါဝင်သူ ဖြစ်ရန် နှင့် အခြားကဏ္ဍများတွင်လည်း တက်ကြွစာ ပါဝင်သူ ဖြစ်စေရန် " ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ <ref name=HereWe/>ဆက်လက်၍ ကြေညာထားသည်မှာ "ဗီယက်နမ်သည် နိုင်ငံတကာ အသိုင်းအဝိုင်းရှိ နိုင်ငံအားလုံး၏ မိတ်ဆွေ နှင့် အားကိုးရသော မိတ်ဖက်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတကာ နှင့် ဒေသတွင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများတွင် တက်ကြွစွာ ပါဝင်လျက် ရှိသည်။" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။<ref name=HereWe>{{cite web | url=http://www.mofa.gov.vn/en/cs_doingoai/ | title=Vietnam Foreign Policy | publisher=Ministry of Foreign Affairs | accessdate=25 February 2009 | archive-date=18 January 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090118165608/http://www.mofa.gov.vn/en/cs_doingoai/ }}</ref> ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ဗီယက်နမ်သည် နိုင်ငံပေါင်း ၁၇၂ နိုင်ငံနှင့် သံတမန် ဆက်ဆံရေး ရှိပြီး ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင်မှ ဆက်ဆံရေး ပုံမှန်ပြန်ဖြစ်သော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည်လည်း တစ်နိုင်ငံ အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.mofa.gov.vn/en/cn_vakv |publisher=Ministry of Foreign Affairs |title=List of countries which maintain diplomatic relations with the Socialist Republic of Vietnam |date=December 2007 |accessdate=25 February 2009 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116143650/http://www.mofa.gov.vn/en/cn_vakv/ }}</ref><ref>{{cite web|url=http://vietnam.usembassy.gov/relations.html|title=US-Vietnamese Relations|accessdate=8 December 2009|publisher=US Embassy|archivedate=9 December 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091209220514/http://vietnam.usembassy.gov/relations.html}}</ref> ဗီယက်နမ်သည် နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်း ၆၃ ခု၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့တွင် [[ကုလသမဂ္ဂ]]၊ [[အာဆီယံ]]၊ [[ဘက်မလိုက်နိုင်ငံများအသင်း]]၊ ဖရန်ကိုဖုန်းနီအဖွဲ့ နှင့် [[ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့]] တို့ ပါဝင်သည်။ ထို့ပြင် အစိုးရ မဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်း ၆၅၀ ကျော်နှင့်လည်း ဆက်ဆံရေးရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.mofa.gov.vn/en/ctc_quocte |title=Vietnam and International Organizations |accessdate=25 February 2009 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |archive-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726035213/http://www.mofa.gov.vn/en/ctc_quocte/ }}</ref> ၂၀၁၆ ခုနှစ် မေလတွင် အမေရိကန် သမ္မတ [[အိုဘားမား]] မှ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံအား သေစေနိုင်လောက်သော လက်နက်များ ရောင်းချခြင်း အပါအဝင် လက်နက်တင်ပို့မှု ပိတ်ပင်ခြင်းကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ခြင်းဖြင့် ဗီယက်နမ်နှင့် ဆက်ဆံရေးကို ပို၍ ပုံမှန် ဖြစ်စေခဲ့သည်။<ref>{{cite news|page= |newspaper=Reuters |date=March 23, 2016|title=U.S. Lifts arms ban on old foe Vietnam as regional tensions simmer|author=Matt Spetalnick |accessdate=March 23, 2016|url=http://www.reuters.com/article/us-vietnam-obama-idUSKCN0YD050}}</ref> ===အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသများ=== ဗီယက်နမ် နိုင်ငံအား ပြည်နယ် ၅၈ ခုဖြင့် ပိုင်းခြား ထားသည်။ ထို့ပြင် ပြည်နယ်တို့နှင့် အုပ်ချုပ်ရေး အဆင့် တူညီသော စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ် ၅ ခု လည်း ရှိသည်။ <br/> [[ဖိုင်:Vietnam location map coloured.svg|center|880x880px]] {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" class="unsortable" | ! rowspan="2" |အမည် ! colspan="2" |အမည် (ဗီယက်နမ်) ! rowspan="2" |မြို့တော် ! rowspan="2" |လူဦးရေ (၂၀၂၅) ! rowspan="2" |ဧရိယာ (km²) ! rowspan="2" |လူဦးရေသိပ်သည်းမှု |- !'''ခေတ်ပေါ်''' !'''ရိုးရာ''' |- ! colspan="8" |မြူနီစီပါယ်အုပ်ချုပ်ရေးမြို့ကြီးများ (၆) မြို့ |- |၁ |[[ဟနွိုင်းမြို့]] |Hà Nội |河內 |[[ဟွမ်‌ကီးအန်းခရိုင်]] |8.807.523 |3.359,84 | |- |၂ |[[ဟိုချီမင်းမြို့]] |Hồ Chí Minh |胡志明 |[[ဆိုင်္ဂုန်ခရိုင်]] |14.002.598 |6.772,59 | |- |၃ |[[ဒါနန့်မြို့]] |Đà Nẵng |沱囊 |[[ဟိုင့်‌ကျုံခရိုင်]] |3.065.628 |11.859,59 | |- |၄ |[[ဟိုင့်‌ဖောင်မြို့]] |Hải Phòng |海防 |[[ဟုန်ဘန်ခရိုင်]] |4.664.124 |3.194,72 | |- |၅ |[[ကန္ထားမြို့]] |Cần Thơ |芹苴 |[[နင်းကီအောင်ခရိုင်]] |4.199.824 |6.360,83 | |- |၆ |[[ဟွေးမြို့]] |Huế |化 |[[ထွမ်ဟွားခရိုင်]] |1.865.270 |13.795,50 | |- ! colspan="8" |'''ပြည်နယ်''' |- |၁ |[[ကောင်းဘန်ပြည်နယ်|ကောင်းဘန်]] |Cao Bằng |高平 |[[ထွတ်ဖန်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |573.119 | style="text-align:right;" |6.700,39 | style="text-align:right;" | |- |၂ |[[လောင်ကိုင်းပြည်နယ်|လောင်ကိုင်း]] |Lào Cai |牢該 |[[ဤအန်ဘိုင်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |1.778.785 | style="text-align:right;" |13.256,92 | |- |၃ |[[ရှန်လာပြည်နယ်|ရှန်လာ]] |Sơn La |山羅 |[[ကျီအန်ကိုင်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |1.404.587 | style="text-align:right;" |14.108,89 | |- |၄ |[[လိုင်ကျုံပြည်နယ်|လိုင်ကျုံ]] |Lai Châu |莱州 |[[သံဖောင်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |512.601 | style="text-align:right;" |9.068,73 | |- |၅ |[[လံရှန်းပြည်နယ်|လံရှန်း]] |Lạng Sơn |諒山 |[[လူအန်ဗန်ချီခရိုင်]] | style="text-align:right;" |881.384 | style="text-align:right;" |8.310,18 | |- |၆ |[[သွီအန်ကွမ်‌ပြည်နယ်|သွီအန်ကွမ်‌]] |Tuyên Quang |宣光 |[[မင်စွမ်‌ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |1.865.270 | style="text-align:right;" |13.795,50 | |- |၇ |[[ထိုင်းငွီအန်ပြည်နယ်|ထိုင်းငွီအန်]] |Thái Nguyên |太原 |[[ဖန်းဒင်ဖွန်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |1.799.489 | style="text-align:right;" |8.375,21 | |- |၈ |[[ဒျန်ဘျန်းပြည်နယ်|ဒျန်ဘျန်း]] |Điện Biên |奠邊 |[[ဒျန်ဘျန်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |673.091 | style="text-align:right;" |9.539,93 | |- |၉ |[[ဖူး‌ထော်ပြည်နယ်|ဖူး‌ထော်]] |Phú Thọ |富壽 |[[ဗျတ်ချီခရိုင်]] | style="text-align:right;" |4.022.638 | style="text-align:right;" |9.361,38 | |- |၁၀ |[[ဘတ်နင်ပြည်နယ်|ဘတ်နင်]] |Bắc Ninh |北寧 | | style="text-align:right;" |3.619.433 | style="text-align:right;" |4.718,60 | |- |၁၁ |[[ကွမ့်နင်ပြည်နယ်|ကွမ့်နင်]] |Quảng Ninh |廣寧 |[[ဟာလောင်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |1.497.447 | style="text-align:right;" |6.207,95 | style="text-align:right;" | |- |၁၂ |[[ဟွန်‌ဤအန်ပြည်နယ်|ဟွန်‌ဤအန်]] |Hưng Yên |興安 |[[ဖိုးဟျန်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |3.567.943 | style="text-align:right;" |2.514,81 | style="text-align:right;" | |- |၁၃ |[[နင်းဘင်ပြည်နယ်|နင်းဘင်]] |Ninh Bình |寧平 |[[ဟွာလူခရိုင်]] | style="text-align:right;" |4.412.264 | style="text-align:right;" |3.942,62 | style="text-align:right;" | |- |၁၄ |[[ထိုင်ဟွားပြည်နယ်|ထိုင်ဟွား]] |Thanh Hóa |清化 |[[ဟတ်ထိုင်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |4.324.783 | style="text-align:right;" |11.114,71 | style="text-align:right;" | |- |၁၅ |[[ငေအန်းပြည်နယ်|ငေအန်း]] |Nghệ An |藝安 |[[ချူအမ္ဗင်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |3.831.694 | style="text-align:right;" |16.486,50 | style="text-align:right;" | |- |၁၆ |[[ဟာသင့်ပြည်နယ်|ဟာသင့်]] |Hà Tĩnh |河靜 |[[ထိုင်စိန်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |1.622.901 | style="text-align:right;" |5.994,45 | style="text-align:right;" | |- |၁၇ |[[ကွမ့်ချီပြည်နယ်|ကွမ့်ချီ]] |Quảng Trị |廣治 |[[ဒုံဟိုင်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |1.870.845 | style="text-align:right;" |12.700 | style="text-align:right;" | |- |၁၈ |[[ကွမ့်ငိုင့်ပြည်နယ်|ကွမ့်ငိုင့်]] |Quảng Ngãi |廣義 |[[ကမ့်ထိုင်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |2.161.755 | style="text-align:right;" |14.832,55 | style="text-align:right;" | |- |၁၉ |[[ဇာလိုင်ပြည်နယ်|ဇာလိုင်]] |Gia Lai |嘉萊 |[[ကွီညံခရိုင်]] | style="text-align:right;" |3.583.693 | style="text-align:right;" |21.576,93 | style="text-align:right;" | |- |၂၀ |[[ဒတ်လတ်ပြည်နယ်|ဒတ်လတ်]] |Đắk Lắk |得刻 |[[ဘူအမ္မထုအတ်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |3.346.853 | style="text-align:right;" |18.096,40 | style="text-align:right;" | |- |၂၁ |[[ခိုင်းဟွာပြည်နယ်|ခိုင်းဟွာ]] |Khánh Hòa |慶和 |[[ညာချန်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |2.243.554 | style="text-align:right;" |8.555,86 | style="text-align:right;" | |- |၂၂ |[[လမ်းဒုံပြည်နယ်|လမ်းဒုံ]] |Lâm Đồng |林垌 |[[ဒာလတ်စွမ်‌ဟူအန်ခရိုင်|စွမ်‌ဟူအန်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |3.872.999 | style="text-align:right;" |24.233,07 | style="text-align:right;" | |- |၂၃ |[[သိန္နင်ပြည်နယ်|သိန္နင်]] |Tây Ninh |西寧 |[[လောင်အန်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |3.254.170 | style="text-align:right;" |8.536,44 | style="text-align:right;" | |- |၂၄ |[[ဒုံနိုင်းပြည်နယ်|ဒုံနိုင်း]] |Đồng Nai |垌𬸼 |[[ချန်းဘျန်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |4.491.408 | style="text-align:right;" |12.737,18 | style="text-align:right;" | |- |၂၅ |[[ဒုန္ထတ်‌ပြည်နယ်|ဒုန္ထတ်‌]] |Đồng Tháp |垌塔 |[[မိထေါ်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |4.370.046 | style="text-align:right;" |5.938,64 | style="text-align:right;" | |- |၂၆ |[[အန်ဇန်ပြည်နယ်|အန်ဇန်]] |An Giang |安江 |[[ရိုက်ဇားခရိုင်]] | style="text-align:right;" |4.952.238 | style="text-align:right;" |9.888,91 | style="text-align:right;" | |- |၂၇ |[[ဗင့်လောင်ပြည်နယ်|ဗင့်လောင်]] |Vĩnh Long |永龍 |[[လောင်ကျုံခရိုင်]] | style="text-align:right;" |4.257.581 | style="text-align:right;" |6.296,20 | style="text-align:right;" | |- |၂၈ |[[ကာမောင်းပြည်နယ်|ကာမောင်း]] |Cà Mau |鎶䋃 |[[သိန်းထိုင်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |2.606.672 | style="text-align:right;" |7.942,39 | style="text-align:right;" | |} == ပထဝီဝင်== [[File:Vietnam Topography.png|thumbnail|right|ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ပြ မြေပုံ]] [[File:Vietnam map of Köppen climate classification.svg|thumb|ကော့ပင် ရာသီဥတု မျိုးကွဲများကို ပြထားသော ဗီယက်နမ် မြေပုံ]] ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် အရှေ့ အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ် ပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး မြောက်လတ္တီကျု ၈° နှင့် ၂၄° ကြား၊ အရှေ့လောင်ဂျီကျု ၁၀၂° နှင့် ၁၁၀°ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ စုစုပေါင်း အကျယ်အဝန်းမှာ ၁၂၇,၈၈၁ စတုရန်းမိုင် (၃၃၁,၂၁၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ခန့်မျှ ရှိသဖြင့်<ref name=IndexMundi2011>[http://www.indexmundi.com/vietnam/geography_profile.html "Vietnam – Geography"]. Index Mundi. 12 July 2011. Retrieved 19 December 2011.</ref> [[ဂျာမနီနိုင်ငံ]]၏ အရွယ်အစားနီးပါး ရှိသည်။ နိုင်ငံ ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်၏ အရှည်စုစုပေါင်းမှာ ၂,၈၈၃ မိုင် (၄,၆၃၉ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျားပြီး ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းမှာ ၂,၁၄၀ မိုင် (၃,၄၄၄ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျားသည်။ <ref name=IndexMundi2011/>နိုင်ငံ၏ အကျဉ်းမြောင်းဆုံးနေရာမှာ အလယ်ပိုင်း ကွမ်ဘင်းပြည်နယ်တွင် ရှိပြီး ၃၁မိုင် (၅၀ ကီလိုမီတာ) မျှသာ ရှိသော်လည်း နိုင်ငံ၏ မြောင်ပိုင်းတွင်မူ ၃၇၀မိုင် (၆၀၀ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျားသည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ မြေပြင်မှာ တောင်ကုန်းများပြားပြီး သစ်တောထူထပ်ကာ မြေပြန့်မှာ ၂၀% ထက် မကျော်ပေ။ တောင်ကုန်းများမှာ နိုင်ငံကုန်းမြေ ဧရိယာ၏ ၄၀% မျှ ရှိပြီး အပူပိုင်း သစ်တောများမှာ နိုင်ငံကုန်းမြေ ဧရိယာ၏ ၄၂% မျှ ရှိသည်။ နိုင်ငံ၏မြောက်ပိုင်းမှာ ကုန်းမြင့်များသာ အများစု ရှိပြီး မြစ်နီမြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသ တည်ရှိရာ ဒေသလည်း ဖြစ်သည်။ လောင်ကိုင်းပြည်နယ်တွင် ရှိသော ဖန်စီပန်းတောင်မှာ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးတောင် ဖြစ်ပြီး ၁၀,၃၁၂ ပေ (၃,၁၄၃ မီတာ) မျှ မြင့်မားသည်။ ဗီယက်နမ် တောင်ပိုင်းတွင် ကမ်းရိုးတန်း မြေနိမ့် ဒေသများ၊ အန်နာမိုက်တောင်တန်းရှိ တောင်ကုန်းများနှင့် ကျယ်ပြောသော သစ်တောများ ရှိသည်။ ဗဆော့မြေ အမျိုးအစား ဖြစ်ပြီး အတန်အသင့် ညီညာသော ကုန်းမြေမြင့် ၅ ခု ပါဝင်သည် ကုန်းမြင့်ဒေသသည် နိုင်ငံ၏ စိုက်ပျိုးနိုင်သောမြေ၏ ၁၆% နှင့် သစ်တောမြေ၏ ၂၂% မျှ ရှိသည်။ တောင်ဗီယက်နမ်ရှိ မြေအများစုမှာ အာဟာရဓာတ် အတော်နည်းပါးသည်ကို တွေ့ရသည်။ တြိဂံပုံစံရှိပြီး ၅,၇၉၂ စတုရန်းမိုင် (၁၅,၀၀၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ရှိသော မြစ်နီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသည် <ref>{{cite news |url=http://xttm.agroviet.gov.vn/en/newsletter/2005/September.asp |work=Agroviet Newsletter |date=September 2005 |title=Agricultural advanced technologies in Red river delta, Viet Nam these days |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080221184058/http://xttm.agroviet.gov.vn/en/newsletter/2005/September.asp |archivedate=21 February 2008}}</ref> မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသထက် ပို၍ သေးငယ်သော်လည်း ပိုမို၍ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ပြီး လူဦးရေလည်း ပို၍ သိပ်သည်းသည်။ ယခင်က တုန်ကင်ပင်လယ်ကွေ့၏ ဝင်ပေါက်ဖြစ်ခဲ့သော မြစ်နီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသည် နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာ အတွင်း တင်ကျန်နေခဲ့သော နုန်းမြေ အနည်များဖြင့် ပြည့်ဝလျက် ရှိသည်။ ၁၅,၄၄၄ စတုရန်းမိုင် (၄၀,၀၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ) မျှ ကျယ်ဝန်းသော မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသသည် မည်သည့်နေရာတွင် မှ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်ထက် ၁၀ပေ (၃ မီတာ) ထက် ပို၍ မမြင့်ပေ။ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသအတွင်း မြစ်များနှင့် တူးမြောင်းများ ဟိုမှသည်မှ ဖြတ်လျှက် တည်ရှိပြီး ၎င်းတို့မှ အနည်အများအပြားကို ပို့ချသဖြင့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသသည် တစ်နှစ်လျှင် ပင်လယ်တွင်းသို့ ၁၉၇ ပေ မှ ၂၆၃ပေ (၆၀ မီတာ မှ ၈၀ မီတာ) အထိ ဆန့်ထွက်လျက် ရှိသည်။ ===မြင်ကွင်းကျယ်=== [[File:HaLongBayBIG.jpg|thumb|centre|750px|ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေခံ ဒေသတစ်ခု ဖြစ်သော ဟလောင်ပင်လယ်အော်၏ မြင်ကွင်းကျယ်]] ===ရာသီဥတု=== [[File:Mai Chau - Haus im Reisfeld, Palmen.jpg|thumb|စိုစွတ်သော အပူလျော့ပိုင်း ရာသီဥတု ရှိသည့် ဗီယက်နမ်မြောက်ပိုင်း မိုင်ချောဒိစတြိတ်မှ ကျေးရွာတစ်ခု]] ဗီယက်နမ်နိုင်ငံအများစုသည် အပူပိုင်းရာသီဥတုရှိပြီး ဗီယက်နမ်မြောက်ပိုင်း (ဟနွိုင်းအပါအဝင်) သည် အပူပိုင်းဒေသရာသီဥတုရှိသည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် လတ္တီကျု အများအပြား ရှိပြီး မြေမျက်နှာသွင်ပြင်မှာ အနိမ့်အမြင့် မတူညီသဖြင့် ရာသီဥတုမှ တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ သိသာစွာ ကွဲပြားခြားနားသည်။ နိုဝင်ဘာလမှ ဧပြီလ အထိ ရှိသော ဆောင်းရာသီ သို့မဟုတ် ခြောက်သွေ့သော ရာသီတွင် မုတ်သုံလေသည် အရှေ့မြောက်ဘက်ရှိ တရုတ်ကမ်းရိုးတန်းမှ တုန်ကင်ပင်လယ်ကွေ့ကို ဖြတ်သန်းတိုက်ခိုက်ပြီး ရေငွေ့များကို သိသိသာသာ သယ်ဆောင်လာလေ့ ရှိသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် နိုင်ငံ၏ နေရာအများစုမှာ မိုးရာသီ သို့မဟုတ် နွေရာသီ နှင့် နှိုင်းယှဉ်မှသာ ခြောက်သွေ့သည်ဟု ထင်ရသည်။ နှစ်စဉ် ပျမ်းမျှ အပူချိန်မှာ မြေပြန့်ဒေသများတွင် တောင်ကုန်းဒေသများထက် ပို၍ မြင့်မားပြီး တောင်ပိုင်းတွင် မြောက်ပိုင်းထက် ပို၍ မြင့်မားသည်။ တောင်ပိုင်း မြေပြန့်ဒေသများ ဖြစ်သော ဟိုချီမင်းစီးတီး တစ်ဝိုက် နှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတို့တွင် အပူချိန် ကွာဟမှု နည်းပါးပြီး တစ်နှစ်တာလုံး ၂၁° ဆဲလ်စီးယပ်စ် မှ ၂၈° ဆဲလ်စီးယပ်စ် အတွင်းသာ ရှိသည်။ ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှုမှာ မြောက်ပိုင်း တောင်ကုန်းများ နှင့် ကုန်းမြင့်ဒေသများတွင် ပို၍ သိသာပြီး ဒီဇင်ဘာ နှင့် ဇန်နဝါရီ လတွင် ၅° ဆဲလ်စီးယပ်စ် မှ ဇူလိုင် နှင့် ဩဂုတ်လတို့တွင် ၃၇° ဆဲလ်စီးယပ်စ် အထိ ရှိသည်။ ===ဂေဟစနစ် နှင့် ဇီဝမျိုးကွဲများ=== ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် သဘာဝ နေရာ နှစ်ခု ရှိပြီး ဟလောင် ပင်လယ်အော် နှင့် ဖောင်းနကီဘန် အမျိုးသား ဥယျာဉ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ဇီဝထု ထိန်းသိမ်းရေး နေရာ ခြောက်ခု ရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ ကန်ဂျောင် လမုတော၊ ကက်တရန် အမျိုးသား ဥယျာဉ်၊ ကတ်ဗာ့ အမျိုးသားဥယျာဉ်၊ အူမင်းသျောင် အမျိုးသား ဥယျာဉ်၊ မြစ်နီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ နှင့် အနောက်ငဲ့အန်းဒေသတို့ ဖြစ်သည်။ [[File:Pseudoryx nghetinhensis.PNG|thumb|ဗီယက်နမ်၏ မျိုးရင်းသတ္တဝါဖြစ်သော ကမ္ဘာ့အရှားပါးဆုံး နို့တိုက်သတ္တဝါဖြစ်သည့် ဆယ်အိုလာကောင်]] ဗီယက်နမ်သည် အင်ဒိုမလာယာ ဂေဟဇုံ အတွင်း ကျရောက်သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် အမျိုးသား ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ လက်ရှိအခြေအနေ အစီရင်ခံစာအရ <ref name=Repeated>{{cite web |url=http://www.nea.gov.vn/HTMT_ddsh05.htm |title=Báo cáo Hiện trạng môi trường quốc gia 2005 |language=Vietnamese |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090223065322/http://www.nea.gov.vn/HTMT_ddsh05.htm |archivedate=23 February 2009}}</ref> ဗီယက်နမ်သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဇီဝမျိုးကွဲ မြင့်မားစွာကွဲပြားသော နိုင်ငံ ၂၅ နိုင်ငံတွင် တစ်နိုင်ငံ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဇီဝမျိုးကွဲ များပြားစွာ ရှိသော နိုင်ငံ စာရင်းတွင် အဆင့် ၁၆ ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မျိုးစိတ်အားလုံး၏ ၁၆% ခန့် နေထိုင်သည်။ ဒေသရင်းမျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၅,၉၈၆ ခုကို စစ်ဆေးတွေ့ရှိပြီး ၎င်းတို့အတွင်းမှ ၁၀% မှာ ဇာတိရင်းဖြစ် မျိုးစိတ်များ ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ဒေသရင်း တိရစ္ဆာန်များတွင် နီမာတိုဒါ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၃၀၇ မျိုး၊ အော်လီဂိုချယ်တာ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၀၀ မျိုး၊ အက်ကရီနာ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၄၅ မျိုး၊ စပရင်းတေးမျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၁၃ မျိုး၊ အင်းဆက် မျိုးစိတ်ပေါင်း ၇၇၅၀ မျိုး၊ တွားသွားသတ္တဝါ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၆၀ မျိုး၊ ကုန်းနေရေနေသတ္တဝါ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၂၀မျိုး ၊ ငှက်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၈၄၀မျိုး နှင့် နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၃၁၀ မျိုးတို့ ရှိကြပြီး ၎င်းတို့ထဲမှ ငှက်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၀၀ နှင့် နို့တိုက်သတ္တဝါ ၇၈မျိုး တို့မှာ ဇာတိရင်းဖြစ် မျိုးစိတ်များ ဖြစ်သည်။<ref name=Repeated/> ထို့ပြင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် ရေချို မိုက်ခရိုအယ်လဂျီ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁,၄၃၈ မျိုး ရှိပြီး မိုက်ခရိုအယ်လဂျီ မျိုးစိတ်အားလုံးတို့၏ ၉.၆% ဖြစ်ကာ ရေနေ ကျောရိုးမဲ့ သတ္တဝါ ၇၉၄မျိုး နှင့် ပင်လယ်ငါးမျိုးစိတ်ပေါင်း ၂,၄၅၈ မျိုးတို့လည်း နေထိုင်ကြသည်။ <ref name=Repeated/> လတ်တလောနှစ်များ အတွင်းတွင် ဗီယက်နမ်ရှိ ဇာတိရင်းဖြစ်မျိုးစိတ်များ ထဲမှ မျိုးစု ၁၃ခု၊ မျိုးစိတ် ၂၂၂ ခု၊ တက်ဆာ ၃၀ခုတို့ကို အသစ်ထပ်မံ ဖော်ထုတ်ထားသည်။ <ref name=Repeated/> နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးစိတ်သစ် ၆ မျိုးတွင် ဆယ်အိုလာကောင်၊ မန့်ဂျပ်ကောင်ကြီး၊ တုန်ကင်နှာခေါင်းတိုမျောက် တို့ပါဝင်ပြီး ငှက်မျိုးစိတ်သစ်တွင် မျိုးသုဉ်းမည်ကို စိုးရိမ်ရသော အက်ဒဝပ်ရစ်ငှက်လည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=253|title=Edwards's Pheasant (Lophura edwardsi)|publisher=BirdLife International|accessdate=1 September 2012}}</ref> ၁၉၈၀ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းများတွင် ကက်တရန် အမျိုးသား ဥယျာဉ်အတွင်း ဂျာဗားကြံ့အနည်းငယ်ကို တွေ့ရသော်လည်း ထိုမျိုးစိတ်၏ နောက်ဆုံးအကောင်ကို ၂၀၁၀ ခုနှစ်က တစ်စုံတစ်ယောက်မှ သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ <ref>{{Cite news |title = Javan rhino 'now extinct in Vietnam' |author= Kinver, Mark |work= BBC News |date= 25 October 2011 |accessdate=25 October 2011 |url= http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-15430787 }}</ref> စိုက်ပျိုးရေးဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ မျိုးကွဲများ အနေနှင့် ကြည့်မယ်ဆိုပါက ဗီယက်နမ်သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မျိုးယဉ် ဗဟိုဌာန ၁၂ ခုတွင် တစ်ခု အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ် အမျိုးသား မျိုးယဉ် ဗီဇ ဘဏ်တွင် မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၁၅ ခု၏ မျိုးယဉ် ၁၂,၃၀၀ ခုအား ထိန်းသိမ်းထားသည်။<ref name=Repeated/> ဗီယက်နမ် အစိုးရသည် ၂၀၀၄ ခုနှစ် တစ်နှစ်ထဲတွင် ဇီဝမျိုးကွဲများ ထိန်းသိမ်းရေးအတွက် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄၉.၀၇ သန်း အသုံးပြုခဲ့ပြီး ထိန်းသိမ်းသည့် ဒေသ ၁၂၆ ခုကို ထူထောင်ခဲ့ကာ ၎င်းတို့ထဲတွင် အမျိုးသားဥယျာဉ် ၂၈ ခုလည်း ပါဝင်သည်။<ref name=Repeated/> {{Clear}} == စီးပွားရေး == [[File:LANDMARK72.jpg|thumb|left|ဟနွိုင်းရှိ ကီးနောင်ဟနွိုင်း လန်းမတ်တာဝါ၊ ဗီယက်နမ်ရှိ အမြင့်ဆုံး အဆောက်အဦး]] ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်းပြည်တွင်းထုတ်ကုန်၏ လက်ရှိတန်ဖိုးမှာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁၃၈ ဘီလီယံ အထိ တိုးတက်သွားခဲ့ပြီး လူတစ်ဦးချင်း အနေနှင့် တွက်ကြည့်မည် ဆိုပါက အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁,၅၂၇ အထိ ရှိသည်။ <ref name=imf2> {{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=73&pr.y=7&sy=2014&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=582&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=World Economic Outlook: Vietnam |publisher=International Monetary Fund |date=October 2013 |accessdate=14 February 2017}}</ref> ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ဂိုးမန်းဆက်ချ် ကုမ္ပဏီမှ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးသည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်းပြည်တွင်းထုတ်ကုန် လက်ရှိတန်ဖိုး အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄၃၆ ဘီလီယံ ဒေါ်လာ နှင့် လူတစ်ဦးချင်း အနေနှင့် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၄,၃၅၇ ဒေါ်လာ မျှ ရှိလာပြီး ကမ္ဘာ့အဆင့် နံပါတ် ၂၁ ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.fwa.org/pdf/Vietnam_posttrip_article.pdf|title=The Vietnamese Stock Market|publisher=Financial Women's Association of New York|accessdate=7 May 2010|archivedate=5 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181005111807/https://www.fwa.org/pdf/Vietnam_posttrip_article.pdf}}</ref> ဗီယက်နမ်သည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် ဒေါ်လာတန်ဖိုးအစစ်ဖြင့် တွက်ကြည့်မည် ဆိုပါက တစ်နှစ်လျှင် ၁၀% တိုးတက်မှုနှုန်းဖြင့် ကမ္ဘာ့ စီးပွားရေး နောက်ထွက်နိုင်ငံများထဲတွင် တိုးတက်မှု အမြန်ဆုံး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာမည်ဟု ပရိုက်စ်ဝါးတားဟောက်စ်ကူးပါး၏ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ခန့်မှန်းထားသည်။<ref>{{cite press release |url=http://www.pwc.com/vn/en/releases2008/vietnam-may-be-fastest-growing-emerging-economy.jhtml |title=Vietnam may be fastest growing emerging economy |date=12 March 2008 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=20 October 2011}}</ref> ဗီယက်နမ်၏ စုစုပေါင်းပြည်တွင်း ထုတ်ကုန် တန်ဖိုးသည် ၂၀၅၀ ခုနှစ်တွင် တွင် နော်ဝေ၊ စင်ကာပူ နှင့် ပေါ်တူဂီနိုင်ငံတို့ကို ကျော်တက်သွားမည်ဟု ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ဟောင်ကောင်-ရှန်ဟိုင်း ဘဏ်ကော်ပိုရေးရှင်း အဖွဲ့မှ ဟောကိန်း ထုတ်ထားသည်။<ref>[http://www.tuoitrenews.vn/cmlink/tuoitrenews/business/vietnam-to-be-listed-top-economies-by-2050-hsbc-1.58480 "Vietnam to be listed among top economies by 2050: HSBC"]. ''Tuổi Trẻ News''. 14 January 2012. Retrieved 18 April 2012. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120116170035/http://www.tuoitrenews.vn/cmlink/tuoitrenews/business/vietnam-to-be-listed-top-economies-by-2050-hsbc-1.58480 |date=16 January 2012 }}</ref> ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် သမိုင်းကြောင်းတလျှောက်တွင် စပါးစိုက်ပျိုးမှုကို အခြေခံသော စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး အဓိကပြုလုပ်သည့် လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အလူမီနီယမ် ထုတ်လုပ်ရာတွင် အရေးကြီးသော ကုန်ကြမ်းတစ်မျိုးဖြစ်သည့် ဗောက်ဆိုက်တူးဖော်ရေး လုပ်ငန်းလည်း ရှိသည်။ ဗီယက်နမ်၏ စီးပွားရေးကို အဓိက ပုံဖော်သည်မှာ ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ ဗဟိုကော်မတီနှင့် အမျိုးသား ကွန်ဂရက်များ၏ စုံညီအစည်းအဝေးများမှ ချမှတ်သော ငါးနှစ်စီမံကိန်းများ ဖြစ်သည်။ [[File:Floating Market - Can Tho - Vietnam.JPG|thumb|right|မဲခေါင်မြစ်ဝ ကျွန်းပေါ်ဒေသရှိ ရေပေါ်ဈေး]] လယ်ယာများ၊ စက်ရုံများ နှင့် ငွေကြေး အရင်းအနှီးများကို စုပေါင်းလုပ်ကိုင်ခြင်းသည် ဗဟိုပြုစီမံမှု၏ အစိတ်အပိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး လူသန်းပေါင်းများစွာတို့သည် အစိုးရ၏ အစီအစဉ်များတွင် လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဗီယက်နမ် စီးပွားရေးသည် စွမ်းရည်မပြည့်ဝမှု များနှင့် ခြစားမှုများ၊ အရည်အသွေး ညံ့ဖျင်းမှုများနှင့် အပြည့်အဝ မထုတ်လုပ်နိုင်ခြင်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် ဥရောပနိုင်ငံ အများစုမှ ပြုလုပ်သော စစ်အပြီး ကုန်သွယ်ရေး ပိတ်ဆို့မှုများ၏ ဒဏ်ကိုလည်း ခံခဲ့ကြရသည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ် များ၏ နှောင်းပိုင်းတွင် ဗီယက်နမ်၏ အဓိက ကုန်သွယ်ဖက်များ ဖြစ်ကြသော ဆိုဗီယက်အုပ်စု အင်အားလျော့နည်းလာခြင်းကြောင့် ထိုပြဿနာများကို ပိုမို၍ ဆိုးရွားသွားစေသည်။ ၁၉၈၆ ခုနှစ် ဆဋ္ဌမအကြိမ်မြောက် ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ အမျိုးသားကွန်ဂရက်တွင် ဆိုရှယ်လစ်စနစ်ကို အခြေခံသော ဈေးကွက်စီးပွားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုကို ဒွိုင်းမွိုင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အစီအစဉ်၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် စတင် မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း၊ ကုန်သွယ်ရေး နှင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးတို့တွင် ပုဂ္ဂလိက ပိုင်ဆိုင်မှုကို အားပေးခဲ့သည်။<ref>[http://ssrn.com/abstract=1442384 Vuong, Quan-Hoang; Tran, Tri-Dung (2009). "The cultural dimensions of the Vietnamese private entrepreneurship"]. ''Icfai Journal of Entrepreneurship Development'', Vol. VI, Nos. 3 & 4 (September & December 2009), pp. 54–78. Icfai University Press via SSRN. Retrieved 4 October 2012.</ref> ထိုသို့ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ဗီယက်နမ်၏ စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန်မှာ ၁၉၉၀ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၇ ခုနှစ်အတွင်း နှစ်စဉ် ၈% ခန့် တိုးတက် လာခဲ့သည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ်များ နှောင်းပိုင်းရှိ ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး ကျဆင်းမှုတွင်ပင် စီးပွားရေး တိုးတက်မှုမှာ ဆက်လက် အားကောင်းနေခဲ့ပြီး ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ၆.၈% မျှ ရှိခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၂၀၁၀ ဒီဇင်ဘာလတွင် ဗီယက်နမ်၏ ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်းမှာ ၁၁.၈% ခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင်ပင် ဗီယက်နမ်ဒေါင်ငွေကြေး၏ တန်ဖိုးကို ၃ ကြိမ်မျှ လျှော့ချခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.vietfinancenews.com/2010/12/vietnam-2010-growth-fastest-in-three.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110104115530/http://www.vietfinancenews.com/2010/12/vietnam-2010-growth-fastest-in-three.html |archivedate=4 January 2011 |title=Vietnam 2010 growth fastest in three years – Vietnam Banking Finance News |publisher=Vietfinancenews.com |date=29 December 2010 |accessdate=6 August 2011}}</ref> [[File:Rice fields near Sapa, Viêt Nam.jpg|thumb|left|ဆာပါးရှိ စပါးခင်းများ]] ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း၊ သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာ လုပ်ငန်းနှင့် ဟိုင်းတက်ခ် လုပ်ငန်း တို့မှာ နိုင်ငံစီးပွားရေး၏ ကြီးမားသော အစိတ်အပိုင်း နှင့် အလျင်မြန်ဆုံး တိုးတက်သော အစိတ်အပိုင်း တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်သည် ရေနံလုပ်ငန်းတွင် နောက်ကျမှ ဝင်ရောက်လုပ်ကိုင်သော နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သော်လည်း ယခုအခါ အရှေ့တောင်အာရှတွင် တတိယ အကြီးဆုံး ရေနံထုတ်လုပ်သည့် နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် တစ်နေ့လျှင် ရေနံစည်ပေါင်း ၃၁၈,၀၀၀ စည် (၅၆,၀၀၀ ကုဗမီတာ) မျှ ထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.eia.gov/countries/country-data.cfm?fips=VM|title=Vietnam|publisher=United States Energy Information Administration|year=2011|accessdate=6 November 2012}}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်သည် အာရှ-ပစိဖိတ် ဒေသတွင် အဋ္ဌမမြောက် အများဆုံး ရေနံစိမ်း ထုတ်လုပ်သည့် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။ <ref>Fong-Sam, Yolanda (August 2012) [http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/2010/myb3-2010-vn.pdf "Vietnam"] in ''2010 Minerals Yearbook''. USGS. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130302030501/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/2010/myb3-2010-vn.pdf |date=2 March 2013 }}</ref> ၎င်း၏ အိမ်နီးချင်း တရုတ်နိုင်ငံကဲ့သို့ပင် ဗီယက်နမ်သည် ငါးနှစ်တာ အတွက် ဗဟိုမှ ရေးဆွဲသော စီမံကိန်းများကို ဆက်လက် အသုံးချဆဲ ဖြစ်သည်။ တစ်နေ့လျှင် ဝင်ငွေ တစ်ဒေါ်လာထက်နည်းသော လူဦးရေကို ရေတွက်သော အလွန်အမင်း ဆင်းရဲမွဲတေမှုသည် ဗီယက်နမ်တွင် သိသာစွာ လျော့ကျ လာခဲ့ပြီး တရုတ်၊ အိန္ဒိယ နှင့် ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံများထက် ဆင်းရဲမှုနှုန်း လျော့နည်း ပေသည်။ <ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html Economy of Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211129/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html |date=24 December 2018 }}. CIA World Factbook. Updated 21 September 2012. Retrieved 4 October 2012.</ref> ထိုသို့ ဆင်းရဲမှုနှုန်း လျော့ကျရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းမှာ လူနေမှု စနစ်ကို မြှင့်တင်ရန်နှင့် စီးပွားရေးမညီမျှမှုများ တိုးပွားလာခြင်းကို တားဆီးရန် ရည်ရွယ်သော မျှတသည့် စီးပွားရေး ပေါ်လစီများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုပေါ်လစီများတွင် ဒွိုင်မွိုင် အစီအစဉ်၏ အစတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော မြေများကို အညီအမျှ ခွဲဝေပေးခြင်း၊ ဆင်းရဲသော ဝေးလံခေါင်ဖျား ဒေသများတွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံခြင်း နှင့် ပညာရေးနှင့် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုတို့တွက် အထောက်အပံ့ပေးခြင်း စသည့် ပေါ်လစီများ ပါဝင်သည်။ <ref name=ODI1/> နိုင်ငံတကာ ငွေကြေးအဖွဲ့၏ အဆိုအရ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်၏ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းမှာ ၄.၄၆% မျှသာ ရှိသည်။<ref name=imf2/> ===ကုန်သွယ်ရေး=== [[File:Saigon Trade Center vươn mình trong nắng.jpg|thumb|right|ဒွိုင်းမွိုင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အပြီးတွင် ဟိုချီမင်းစီးတီးတွင် ဦးစွာတည်ဆောက်ခဲ့သော မိုးမျှော်တိုက်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည့် ဆိုင်းဂုံထရိတ်စင်တာ]] ၂၀၀၀ ခုနှစ်များ၏ အစောပိုင်းမှ အစပြု၍ ဗီယက်နမ်သည် ကုန်သွယ်ရေးဆိုင်ရာ လျှော့ပေါ့မှုများကို ဆက်တိုက် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး တစ်ဖက်မှ အချို့သော စီးပွားရေး ကဏ္ဍများတွင် နိုင်ငံတကာ ဈေးကွက်သို့ ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သလို အချို့သော ကဏ္ဍများအား ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းခဲ့ခြင်းအားဖြင့် နှစ်လမ်းသွား နည်းလမ်းကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ <ref name=ODI1>{{cite web |author= Vandemoortele, Milo |author2= Bird, Kate |year= 2010 |url= http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5057&title=viet-nams-progress-economic-growth-poverty-reduction-impressive-improvements |title= Viet Nam's Progress on Economic Growth and Poverty Reduction: Impressive improvements |location= London |publisher= Overseas Development Institute |accessdate= 11 February 2017 |archivedate= 14 May 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110514200140/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5057&title=viet-nams-progress-economic-growth-poverty-reduction-impressive-improvements }}</ref><ref name=ODI3>{{cite web |author=Vandemoortele, Milo |year=2010 |url=http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=4751&title=millennium-development-goals-equity-development |title=The MDG fundamentals: improving equity for development |location=London |publisher=Overseas Development Institute |accessdate=11 February 2017 |archivedate=15 May 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100515181557/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=4751&title=millennium-development-goals-equity-development }}</ref>၂၀၀၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ဗီယက်နမ်သည် ၎င်းတို့၏ ဉာဏမူပိုင်ပစ္စည်းဆိုင်ရာ ဥပဒေများကို ထရစ်ပ် သဘောတူညီချက် နှင့်အညီ ပြင်ဆင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၁ ရက်တွင် ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်သည် ယခုအခါတွင် အာရှ၏ အပွင့်လင့်ဆုံး စီးပွားရေးစနစ်ရှိသော နိုင်ငံများတွင် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်နေပြီး အသွားအပြန် ကုန်သွယ်မှု တန်ဖိုးမှာ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ဂျီဒီပီ၏ ၁၆၀% မျှ ရှိနေသဖြင့် တစ်ချိန်တည်းတွင်ရှိသော တရုတ်၏ အချိုးထက် နှစ်ဆများ များနေပြီး အိန္ဒိယ၏ အချိုးထက် ၄ ဆ မျှ များနေသည်။<ref>[http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2006/11/13/8393174/index.htm Vietnam Vrooooom: Asia's second-fastest-growing economy takes the global stage.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131030154458/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2006/11/13/8393174/index.htm |date=30 October 2013 }} CNN Money. 13 November 2006.</ref> ဗီယက်နမ်၏ အဓိက ကုန်သွယ်ဖက် နိုင်ငံများတွင် တရုတ်၊ ဂျပန်၊ ဩစတြေးလျ၊ အာဆီယံ နိုင်ငံများ၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် အနောက်ဥရောပနိုင်ငံများ ပါဝင်သည်။ ဗီယက်နမ် အကောက်ခွန်ဌာန၏ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ အစီရင်ခံစာအရ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ပထမ နှစ်တစ်ဝက်တွင် နိုင်ငံတကာ ကုန်ပစ္စည်းများကုန်သွယ်မှုမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၂၄ ဘီယံ အထိ ရှိပြီး ၂၀၁၂ ခုနှစ် ထိုအချိန်ကာလနှင့် နိုင်းယှဉ်ပါက ၁၅.၇% မျှ ပို၍ မြင့်မားသည်ကို တွေ့ရသည်။ မိုဘိုင်းဖုန်း နှင့် ဆက်စပ်ပစ္စည်းများကို အမြောက်အမြား တင်ပို့မှု တင်သွင်းမှု ပြုလုပ်ပြီး သဘာဝ အရင်းအမြစ် ဈေးကွက်တွင် အမြင့်ဆုံးတင်ပို့မှုမှာ ရေနံစိမ်း ဖြစ်ပြီး တစ်ချိန်တည်းမှာပင် သံ နှင့် စတီးလ် များကို အများဆုံးတင်သွင်းခဲ့သည်ကို တွေ့ရသည်။ အမေရိကန်သည် ဗီယက်နမ်၏ တင်ပို့မှု အမြောက်အမြားကို ဝယ်ယူသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး တင်သွင်းမှု အများဆုံးမှာ တရုတ်ကုန်ပစ္စည်းများ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|title=Developments and trends of Vietnam international merchandise trade in June and the first half of 2013|url=http://www.customs.gov.vn/English/Lists/News/ViewDetails.aspx?ID=195|work=Vietnam Customs|publisher=General Department of Vietnam Customs|accessdate=31 July 2013|date=23 July 2013|archive-date=11 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150111213559/http://www.customs.gov.vn/English/Lists/News/ViewDetails.aspx?ID=195}}</ref> မြေယာပြုပြင် ပြောင်းလဲရေး ပြုလုပ်ခြင်း၏ ရလဒ် အဖြစ် ဗီယက်နမ်သည် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ဆိုင်ရာ ထုတ်ကုန်များကို အဓိက တင်ပို့ရောင်းချသော နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ယခုအခါ ကမ္ဘာပေါ်တွင် သီဟိုဠ်စေ့ အများဆုံး တင်ပို့သော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ကော်ဖီ ဒုတိယအများဆုံး တင်ပို့သည့် နိုင်ငံ ဖြစ်လာသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/magazine-25811724|title=How Vietnam became a coffee giant - BBC News|author=|date=|work=bbc.com}}</ref>ဗီယက်နမ်သည် နှစ်ရှည်ပင် စိုက်ပျိုးရန် အတွက် ၆.၉၃% မျှသော မြေကို အသုံးပြုထားသဖြင့် မဲခေါင် ဒေသကြီးတွင် သုံးစွဲမှု အချိုး အများဆုံး ဖြစ်သည်။ အခြားသော အဓိက ပို့ကုန်များတွင် လက်ဖက်၊ ရာဘာ နှင့် ရေထွက်ပစ္စည်းများ ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း ဂျီဒီပီတွင် ပါဝင်သော စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ၏ ဝေစုမှာ လတ်တလော ဆယ်စုနှစ်များ အတွင်း ကျဆင်းလာခဲ့ပြီး ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် ၄၂% မှ ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် ၂၀% အထိ ကျဆင်းလာခဲ့ကာ စီးပွားရေး၏ အခြားကဏ္ဍများမှာ ပိုမိုတိုးတက်လာခဲ့သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်သည် ဥရောပသမဂ္ဂ နှင့် ကုန်သွယ်ရေး လွတ်လပ်ခွင့် အတွက် ညှိနှိုင်းခဲ့ပြီး ဥရောပသမဂ္ဂ၏ ဂျီအက်စ်ပီ စနစ်သို့ ဝင်ရောက်ခွင့် ရရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။ ထိုစနစ်သို့ ဝင်ရောက်ခွင့် ရသော ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများသည် ဥရောပဈေးကွက် အတွင်း ကုန်ပစ္စည်းများကို အခွန်နှုန်း သက်သာစွာဖြင့် တင်ပို့ခွင့် ရရှိကြသည်။ <ref name="EUfta">{{cite news|title=Vietnam-EU free trade agreement set to fire|url=http://www.vietnamtribune.com/index.php/sid/222099915/scat/fc849e836694179b/ht/Vietnam-EU-free-trade-agreement-set-to-fire|accessdate=19 May 2014|publisher=''Vietnam Tribune''|archivedate=19 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140519224620/http://www.vietnamtribune.com/index.php/sid/222099915/scat/fc849e836694179b/ht/Vietnam-EU-free-trade-agreement-set-to-fire}}</ref> ===သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ=== [[File:TOPIO 3.jpg|thumb|left|လူပုံစံ တိုပီယို ၃.၀ စက်ရုပ်]] ဗီယက်နမ် ပညာရှင်များသည် ဘုရင်ခေတ်မှ အစပြု၍ အများအပြားသော ပညာရပ်နယ်ပယ်များတွင် တိုးတက်စေရန် ကြံဆောင်ခဲ့ကြပြီး အထူးသဖြင့် လူမှုရေးသိပ္ပံ ပညာရပ်များနှင့် လူသားဆိုင်ရာ ပညာရပ်များတွင် ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်တွင် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု သမိုင်းပညာရပ်နှင့် ပတ်သက်၍ နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာသော သမိုင်းကြောင်း ရှိသည်။ ၁၃ ရာစုတွင် နန်းစွန့်ခဲ့သော ဧကရာဇ် ထရန်နန်တောင်သည် ဘုန်းကြီးများကို ဦးဆောင်၍ ဒဿနိကဗေဒ၏ ဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခု ဖြစ်သော ထရပ်လမ်ဇန် ဘာသာရပ်ကို တိုးတက်စေရန် ကြိုးစားခဲ့ကြသည်။ ပေါင်းနှုတ်မြှောက်စား နှင့် ဂျီဩမေတြီ ပညာရပ်များကို ၁၅ ရာစုမှ စတင်၍ ဗီယက်နမ်တွင် လူအမ်သာဗင်း၏ ဖတ်စာအုပ်ပေါ်တွင် အခြေခံ၍ သင်ကြားခဲ့ကြသည်။ လူအမ်သာဗင်းသည် ဗီယက်နမ်အား သုည နှင့် စတင်မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ပြီး မာ့ခ်ဟျန်တစ်ချ်မှ အနှုတ်ကိန်းများကို မသိကိန်း၊ လျှို့ဝှက်ကိန်း နှင့် ဝှက်ကိန်းများကို မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် ဗီယက်နမ် ပညာရှင်များသည် စွယ်စုံကျမ်း အများအပြားကို ရေးသား ထုတ် ဝေခဲ့သည်။ မျက်မှောက်ခေတ်တွင် ဗီယက်နမ် သိပ္ပံပညာရှင်တို့သည် ပညာရပ် နယ်ပယ်အမျိုးမျိုးတွင် ထင်ရှားသော ပံ့ပိုးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြပြီး အထူးသဖြင့် သင်္ချာဘာသာရပ် တွင် ဖြစ်သည်။ ဟွမ်းတေသည် အသုံးချ သင်္ချာ ဘာသာရပ်ရှိ ဂလိုဘယ် အော့ပတီမိုက်ဇေးရှင်း ဘာသာရပ်ခွဲကို ၂၀ ရာစုတွင် စတင်ဖော်ထုတ်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်သည် လက်ရှိတွင် ပြည်တွင်းဖြစ် အာကာသ စူးစမ်းလေ့လာရေး အစီအစဉ်ကို ဆောင်ရွက်နေပြီး ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း၆၀၀ တန်ဖိုးရှိသည့် ဗီယက်နမ် အာကာသ ဗဟိုဌာနကို ဆောက်လုပ်ရန် စီစဉ် ဆောင်ရွက်နေသည်။<ref>[http://www.asianscientist.com/topnews/vietnam-build-us600m-national-space-center-by-2018/ "Vietnam To Build US$600m National Space Center By 2018"]. Asian Scientist, 22 November 2011. Retrieved 27 November 2011.</ref> ဗီယက်နမ်သည် စက်ရုပ်များ တီထွင်ထုတ်လုပ်ခြင်းတွင်လည်း ထင်ရှားသော တိုးတက်မှုများ ရှိပြီး တိုပီယို လူပုံစံ စက်ရုပ်မှာ ဥပမာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news |url=http://www.diginfo.tv/2007/12/05/07-0601-d.php |title=Nano technology &#124; Computer &#124; Robot &#124; TOSY TOPIO – Table Tennis Playing Robot |work=DigInfo News |location=Tokyo |date=5 December 2007 |accessdate=12 February 2017 |archivedate=21 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090521023057/http://www.diginfo.tv/2007/12/05/07-0601-d.php }}</ref>၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ အတွက် ဗီယက်နမ်၏ နိုင်ငံတော် အသုံးစရိတ်မှာ ဂျီဒီပီ၏ ၀.၄၅% မျှရှိသည်။<ref>[http://vietnamnews.vnagency.com.vn/Economy/206910/tech-science-spending-too-low.html "Tech, science spending too low"]. VietNam News, 21 December 2010. Retrieved 30 April 2012.</ref> {{Clear}} ===သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး=== ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ လက်ရှိ သယ်ယူပိုဆောင်ရေး ကွန်ယက်၏ မူလအစမှာ ပြင်သစ်တို့ အုပ်ချုပ်စဉ်က ကုန်ကြမ်းပစ္စည်းများကို သယ်ယူပို့ဆောင်ရန် အတွက် တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲအပြီးတွင် ခေတ်မီရန်အတွက် အကြီးအကျယ် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ====လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး==== [[File:Tan Son Nhat International Airport.jpg|thumb|right|ဟိုချီမင်းစီးတီး ရှိ[[တန်ဆွန်းညက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]]မှာ ဗီယက်နမ်ရှိ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်တစ်ခုဖြစ်သည်။]] ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် အများပြည်သူသုံး အဓိက လေဆိပ် ၂၁ ခုရှိပြီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် ၃ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ဟနွိုင်းမြို့ရှိ နွိုင်းဘိုင်လေဆိပ်၊ ဒါနန်းရှိ ဒါနည်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှင့် ဟိုချီမင်းစီးတီးရှိ [[တန်ဆွန်းညက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ တန်ဆွန်းညက်သည် နိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးလေဆိပ်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတကာခရီးသည်များ၏ ၇၅% ကို လက်ခံ ပို့ဆောင်ပေးလျက် ရှိသည်။ နိုင်ငံတော်မှ သဘောတူထားသော အစီအစဉ်အရ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ် ၁၀ ခု အထိ ရှိလာမည် ဖြစ်သည်။ ထိုလေဆိပ်များတွင် ဗင်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်၊ ဖူးဘိုင်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်၊ ကမ်ရန်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်၊ ဖူးကောက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်၊ ကက်ဘီ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်၊ ကန်သိုး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှင့် လောင်သမ်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်တို့ ပါဝင်သည်။ အစီအစဉ်ထဲတွင် ပါဝင်သော လောင်သမ်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်သည် ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် အပြည့်အဝ တည်ဆောက်ပြီးစီးပါက တစ်နှစ်လျှင် ခရီးသည် သန်း ၁၀၀ ကို ဝန်ဆောင်မှုပေးနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ် လေကြောင်းလိုင်းသည် နိုင်ငံတော်ပိုင် လေကြောင်းလိုင်း ဖြစ်ပြီး ခရီးသည်တင် လေယာဉ် ၆၉ စင်းမျှ ရှိပြီး <ref name="fleet">{{cite web| title = Vietnam Airlines Details and Fleet History | publisher = PlaneSpotters.net | date = 1 April 2010 | url = http://www.planespotters.net/Airline/Vietnam-Airlines | accessdate =1 April 2010}}</ref><ref>{{cite web | title = Fleet Information | publisher = Vietnam Airlines | url = http://vietnamairlines.com.vn/wps/portal/en/site/flight_info/fleet_information/!ut/p/c5/fY1RC4IwFEZ_UdybWturjHSFbmSMdC-xQoYwXQ8R-O_beqkXvffx8J0DGsJP5j1Y8xr8ZBy0oPc3VuY8IxUiMkYxIbzKUqW2iLvAuz9e1nURuKKkOYgvX1-fQFvn76FzjeVlEyXrPJYix4XLEQT3Yw8daPKzSCVJsDRnkSYSJSJ0rrfmMcNzbOfLcVN8ALBLRCU!/dl3/d3/L0lJSklna21BL0lKakFBQ3lBQkVSQ0pBISEvNEZHZ3NvMFZ2emE5SUFnIS83X0NHQUg0N0wwME9VTzcwMjdSUU4zMk8wTzAwL0FsX19fNTI!/?WCM_PORTLET=PC_7_CGAH47L00OUO7027RQN32O0O00_WCM&WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/en/site/flight_info/fleet_information/ | accessdate = 30 June 2011 | archivedate = 4 October 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111004121039/http://vietnamairlines.com.vn/wps/portal/en/site/flight_info/fleet_information/!ut/p/c5/fY1RC4IwFEZ_UdybWturjHSFbmSMdC-xQoYwXQ8R-O_beqkXvffx8J0DGsJP5j1Y8xr8ZBy0oPc3VuY8IxUiMkYxIbzKUqW2iLvAuz9e1nURuKKkOYgvX1-fQFvn76FzjeVlEyXrPJYix4XLEQT3Yw8daPKzSCVJsDRnkSYSJSJ0rrfmMcNzbOfLcVN8ALBLRCU!/dl3/d3/L0lJSklna21BL0lKakFBQ3lBQkVSQ0pBISEvNEZHZ3NvMFZ2emE5SUFnIS83X0NHQUg0N0wwME9VTzcwMjdSUU4zMk8wTzAwL0FsX19fNTI!/?WCM_PORTLET=PC_7_CGAH47L00OUO7027RQN32O0O00_WCM&WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Fwps%2Fwcm%2Fconnect%2Fen%2Fsite%2Fflight_info%2Ffleet_information%2F }}</ref> ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် လေယာဉ် ၁၅၀ စင်း အထိ တိုးမြှင့်ရန် စီစဉ်ထားသည်။ ဗီယက်နမ်တွင် ရှိသော အခြား ပုဂ္ဂလိက လေကြောင်းလိုင်းများမှာ အဲယားမဲခေါင်၊ ဂျက်စတား ပစိဖတ် လေကြောင်းလိုင်း၊ ဗက်စကို နှင့် ဗီယက်ဂျက်အဲယား တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ====ကုန်းလမ်းပို့ဆောင်ရေး==== [[File:Cao toc Cau Gie Ninh Binh.JPG|thumb|right|ကောင်ဂီ နှင့် နင်းဗင်းမြို့တို့ကို ဆက်သွယ်ထားသော တောင်မြောက် အမြန်လမ်း၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ]] ဗီယက်နမ်နိုင်ငံရှိ လမ်းများတွင် ဗဟိုမှာ စီမံခန့်ခွဲသော နိုင်ငံတော်အဆင့်လမ်းများ၊ ပြည်နယ်များမှ စီမံခန့်ခွဲသော ပြည်နယ်အဆင့်လမ်းများ၊ ခရိုင်မှ စီမံခန့်ခွဲသော ခရိုင်အဆင့် လမ်းများ၊ မြို့တော်နှင့် မြို့များမှ စီမံခန့်ခွဲသော မြို့ပြလမ်းများ နှင့် ကွန်မြူးမှ စီမံခန့်ခွဲသော ကွန်မြူးအဆင့်လမ်းများတို့ ပါဝင်သည်။ ဗီယက်နမ်ရှိ မြို့ပြဧရိယာများတွင် စက်ဘီးများ၊ စက်တပ် စကူတာများ၊ မော်တော်ဆိုင်ကယ်များသည် လူသုံးများသော ယာဉ်များ အဖြစ် ရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး အထူးသဖြင့် မြို့ကြီးများတွင် မော်တော်ယာဉ် ပိုင်ဆိုင်မှုမှာ မြင့်တက်လာလျက် ရှိသည်။ ပုဂ္ဂလိက ကုမ္ပဏီများမှ ပြေးဆွဲသော အများပြည်သူသုံး ဘတ်စ်ကားများသည် လူအများစုမှ ခရီးဝေးသွားရာတွင် အဓိက သုံးစွဲလျက် ရှိကြသည်။ ယာဉ်အန္တရာယ် လမ်းအန္တရာယ်မှာ ဗီယက်နမ်တွင် အလွန်ဆိုးရွားသော ပြဿနာတစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး နေ့စဉ် ပျမ်းမျှ လူ ၃၀ ခန့် ယာဉ်မတော်တဆမှုဖြင့် သေဆုံးကြသည်။ <ref>[http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=622&ItemID=11314 Social and economic situation, 8 months of 2011]. General Statistics Office of Vietnam. Retrieved 1 September 2011.</ref> ဟနွိုင်းမြို့နှင့် ဟိုချီမင်းစီးတီးမြို့များတွင် ယာဉ်ကြောကြပ်တည်းမှုမှာ ဆိုးရွားလာသော ပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်ပြီး မြို့တော်များ၏ လမ်းများအား မော်တော်ယာဉ်သုံးစွဲမှု မြင့်တက်လာခြင်းနှင့် ကာမိစေရန် အပြင်းအထန် ကြိုးပမ်းလျက် ရှိကြသည်။ ====ရထားပို့ဆောင်ရေး==== [[File:My Son railway tracks.jpg|thumb|left|မိုင်ဆွန်အနီးရှိ ရထားလမ်းတစ်ခု]] ဗီယက်နမ်၏ အဓိက နိုင်ငံတွင်း ရထားလမ်းမှာ ဟိုချီမင်းစီးတီး နှင့် ဟနွိုင်းမြို့ကို ချိတ်ဆက်ထားသော ပြန်လည်ပေါင်းစည်းခြင်း အမြန်ရထားလမ်း ဖြစ်ပြီး အရှည် ကီလိုမီတာ ၂,၀၀၀ ခန့်မျှ ရှိသည်။ ဟနွိုင်းမြို့မှ တဆင့် အရှေ့မြောက်ဘက်၊ မြောက်ဘက် နှင့် အနောက်ဘက်သို့ ဆက်သွယ်ထားသော ရထားလမ်းများ ရှိကြသည်။ အရှေ့ဘက်သို့ သွားသော ရထားလမ်းမှာ ဟနွိုင်းမြို့မှာ ဟလောင်ပင်လယ်အော်သို့ ဆက်သွယ်ထားပြီး မြောက်ဘက်သို့ သွားသော ရထားလမ်းမှာ ဟနွိုင်းမှ ထိုင်းငုရင်သို့ ဆက်သွယ်ထားကာ အရှေ့မြောက်လိုင်းမှာ ဟနွိုင်းမြို့မှ လောင်ကိုင်းသို့ ဆက်သွယ်ထားသည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ နှင့် ဂျပန်နိုင်ငံတို့သည် ဂျပန်နည်းပညာကို အသုံးပြုထားသော အမြန်ရထားလမ်း ဆောက်လုပ်ရန် သဘောတူ လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြပြီး ဗီယက်နမ် အင်ဂျင်နီယာ အမြောက်အမြားကို ဂျပန်သို့ စေလွှတ်၍ အမြန်ရထားများအတွက် လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်ခြင်းနှင့် ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းခြင်း လုပ်ငန်းများကို သင်ယူစေခဲ့သည်။ ထိုရထားလမ်းမှာ ၁,၆၃၀ ကီလိုမီတာမျှ ရှည်လျားသော အမြန်ရထားလမ်း ဖြစ်လာမည်ဖြစ်ပြီး <ref>{{Cite news| title=High-speed train planned for Vietnam – Business – International Herald Tribune| newspaper=The New York Times| date=6 February 2007| url=http://www.nytimes.com/2007/02/06/business/worldbusiness/06iht-vietrail.4489612.html| accessdate=9 July 2010}}</ref> စုစုပေါင်း ဘူတာရုံ ၂၆ ခု ရှိမည်ဖြစ်ကာ ဟနွိုင်းမြို့ နှင့် ဟိုချီမင်းစီးတီးရှိ သူသျမ် ဘူတာတို့လည်း ပါဝင်မည် ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite news| title=Vietnam to build high-speed rail |newspaper=The Sydney Morning Herald| date=13 November 2009| url=http://www.smh.com.au/travel/vietnam-to-build-highspeed-rail-20081113-62bd.html| accessdate=9 July 2010}}</ref> ဂျပန်ရှိ ရှင်းကန်းဆင်ခေါ် ကျည်ဆန်ရထား နည်းပညာ ကို အသုံးပြုမည် ဖြစ်ပြီး ထိုရထားလမ်းတွင် အမြန်ဆုံး တစ်နာရီ မိုင် ၂၂၀ (၃၆၀ ကီလိုမီတာ) မျှ မြန်သော ရထားများ သွားလာနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ဟနွိုင်းမှ ဗင်း၊ နာထရန်နှင့် ဟိုချီမင်း စီးတီးသို့ စတင်ဖောက်လုပ်မည် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ခုနှစ် အတွင်းတွင် ဗင်းနှင့် နာထရန် အကြား ရထားလမ်း နှင့် ဟနွိုင်းမြို့နှင့် မြောက်ပိုင်းပြည်နယ်များ ဖြစ်ကြသော လောင်ကိုင်း နှင့် လန်ဆွန်းတို့သို့ ဆက်သွယ်သော ရထားလမ်းများကို စတင်ဆောက်လုပ်မည် ဖြစ်သည်။ ====ရေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး==== ကမ်းရိုးတန်းနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည့် ဗီယက်နမ်တွင် အဓိက ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်း အများအပြား ရှိပြီး ၎င်းတို့တွင် ကမ်ရန်း၊ ဒါနန်း၊ ဟိုင်ဖုန်း၊ ဟိုချီမင်းစီးတီး၊ ဟောင်ဂိုင်း၊ ကွီးနွန်၊ ဗန်ထော နှင့် နာထရန် တို့ ပါဝင်သည်။ ကုန်းတွင်း ပိုကျသော အပိုင်းတွင် ဗီယက်နမ်ရှိ မြောက်မြားလှသော မြစ်များသည် ကျေးလက်ဒေသ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးတွင် အဓိကကျသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေပြီး ၁၁,၀၀၀ မိုင် (၁၇,၇၀၀ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှိသော ကူးသန်းသွားလာနိုင်သော ရေကြောင်းခရီးတွင် ဖယ်ရီများ၊ ဝမ်းပြားရေယာဉ်များ နှင့် ကုတို့သင်္ဘောများ သွားလာလျက် ရှိကြသည်။ <ref>[http://www.indexmundi.com/vietnam/waterways.html Index Mundi]. January 2012. Retrieved 25 April 2012.</ref><ref>[http://www.travelblog.org/Photos/4708303 "Water taxi in Ca Mau city, Vietnam"]. TravelBlog. 27 January 2010. Retrieved 25 April 2012.</ref> ထို့ပြင် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ နှင့် မြစ်နီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတို့သည် ဗီယက်နမ်၏ လူမှုရေးနှင့် စီးပွားရေးကိစ္စရပ်များ အတွက် အလွန်အရေးပါဒေသများ ဖြစ်ကြသည်။ နိုင်ငံ၏ လူဦးရေ အများစုမှာ ထိုမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသများ တလျှောက် သို့မဟုတ် မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသများ၏ အနီးအနားတွင် နေထိုင်လျက် ရှိကြပြီး အဓိက မြို့ကြီးများ ဖြစ်ကြသော ဟိုချီမင်းစီးတီးမြို့ နှင့် ဟနွိုင်းမြို့တို့သည် မဲခေါင် နှင့် မြစ်နီ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသများ အနီးတွင် တည်ရှိကြသည်။ တောင်တရုတ်ပင်လယ် အတွင်းတွင်မူ ဗီယက်နမ်သည် လက်ရှိ တရုတ်နိုင်ငံနှင့် အခြား အနီးအနားရှိ နိုင်ငံများ နှင့် ကာလရှည်ကြာ ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွား နေသော စပရက်ထလီကျွန်းများ ၏ အများစုကို ထိန်းချုပ်ထားသည်။<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/world/war/spratly-claims.htm "Territorial claims in the Spratly and Paracel Islands"]. GlobalSecurity.org. 2011. Retrieved 3 February 2013.</ref> ===ရေပေးဝေမှုနှင့် သန့်ရှင်းရေး=== ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ရေပေးဝေမှုနှင့် သန့်ရှင်းရေးတွင် အောင်မြင်မှုများ ရှိသကဲ့သို့ စိန်ခေါ်မှုများလည်း ရှိနေသည်။ အောင်မြင်မှုများထဲတွင် ၁၉၉၀ ခုနှစ် နှင့် ၂၀၁၀ ခုနှစ် များအတွင်း ရေပေးဝေမှုနှင့် သန့်ရှင်းသော ရေရရှိမှု သိသိသာသာ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ရေမီတာများကို နေရာအမြောက်အမြားတွင် တပ်ဆင်နိုင်ခဲ့ကာ ၂၀၀၇ ခုနှစ်မှ စ၍ ရေဆိုးသန့်စင်ရေး လုပ်ငန်းများတွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ပို၍ များလာခဲ့သည်။ စိန်ခေါ်မှုများတွင်မူ ရေထုညစ်ညမ်းမှုများ အများအပြား ရှိနေခြင်း၊ ဝန်ဆောင်မှု ညံ့ဖျင်းခြင်း နှင့် ကျေးလက်ဒေသများတွင် တိုးတက်လာသော ရေသန့်စင်ရေး လုပ်ငန်းများ မလုပ်ဆောင်နိုင်ခြင်း၊ ကျေးလက်ဒေသရှိ ရေစနစ်ကို ရေရှည်ထိန်းသိမ်းမှု ပြုလုပ်ရာတွင် ညံ့ဖျင်းခြင်း၊ မြို့ပြ ရေသန့်စင်ရေးတွင် သုံးစွဲထားသလောက် ငွေကြေး အလုံအလောက် ပြန်လည် မရရှိခြင်း၊ ဗီယက်နမ်၏ စီးပွားရေးတိုးတက်လာသည်နှင့် အမျှ အလှူရှင်များမှ လှူဒါန်းငွေအစား ချေးငွေအသွင်သို့ ပြောင်းလဲကြသဖြင့် နိုင်ငံခြား အထောက်အပံ့များ နှင့် ချေးငွေများ လျော့နည်းလာခြင်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အစိုးရမှ ရေခွန် ကောက်ခံရငွေမှ ကုန်ကျစရိတ်များကို ကာမိရန် လုပ်ဆောင်ခြင်း နှင့် ပြည်နယ်အဆင့်တွင် အလိုအလျောက် ရေပေးဝေမှု စနစ်များကို ဆောင်ရွက်ခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ပေါ်လစီများ တစိတ်တပိုင်းသာ အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ရေခွန်မှာ ဈေးပေါမြဲသာ ရှိနေပြီး အချို့သော သုံးစွဲမှုများတွင် ခွင့်ပြုထားသည့် အလုပ်ထက်ပို၍ အခြား အလုပ်များကို လုပ်ဆောင်လျက် ရှိကြသည်။ == လူဦးရေပျံနှံ့နေထိုင်မှု == [[File:Hmong women at Coc Ly market, Sapa, Vietnam.jpg|thumb|upright|ဗီယက်နမ်မြောက်ပိုင်း ဆာပါးရှိ မှောင်လူမျိုး အမျိုးသမီးတစ်ဦး]] ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၉၀.၇ သန်းခန့် ရှိသည်။ ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် နှစ်နိုင်ငံ ပေါင်းစည်းပြီး လူဦးရေမှာ ၅၂.၇ သန်းမျှသာ ရှိသဖြင့် ၁၉၇၉ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက သိသိသာသာ တိုးပွားလာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/vietnam/34.htm |title=Vietnam – population |publisher=Countrystudies.us|accessdate=11 April 2011}}</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ် ၏ ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေမှာ ၉၀.၃ သန်း ဖြစ်သည်။ <ref name=imf2/> ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်း သန္ဓေအောင်နှုန်းမှာ အမျိုးသမီး တစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၈ ယောက်မျှ ဖြစ်ပြီး <ref name="Wold Bank TFR">{{cite web|title=Fertility rate, total (births per woman)|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN|website=World Bank|publisher=World Bank|accessdate=12 March 2015}}</ref> ထိုသို့ ဖြစ်ရခြင်း၏ အဓိက အကြောင်းမှာ အစိုးရ၏ သားဆက်ခြား စီမံကိန်း နှင့် ကလေး ၂ ယောက် သာယူရမည့် ပေါ်လစီတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ===လူမျိုးကွဲများ=== ၂၀၀၉ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်းအရ ဗီယက်လူမျိုး သို့မဟုတ် ကင်လူမျိုး များမှာ ၇၃.၆ သန်းမျှ ရှိပြီး လူဦးရေ၏ ၈၅.၈% မျှ ဖြစ်သည်။ ကင်လူမျိုး များသည် နုန်းမြေပို့ချရာ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသနှင့် နိုင်ငံ၏ ကမ်းရိုးတန်း လွင်ပြင်များတွင် အများဆုံး စုစည်း နေထိုင်ကြသည်။ များသောအားဖြင့် လူမှုရေးနှင့် လူမျိုးအားဖြင့် တူညီကြသော ကင်လူမျိုးများမှာ နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး နှင့် စီးပွားရေး ပေါ်တွင် သိသာစွာ ဩဇာ သက်ရောက်သည်။ သို့သော်လည်း ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် လူမျိုးစုပေါင်း ၅၄ မျိုး နေထိုင်ပြီး ၎င်းတို့တွင် မှောင်လူမျိုး၊ ဒေါင်းလူမျိုး၊ တေလူမျိုး၊ ထိုင်းလူမျိုး နှင့် နောင်းလူမျိုးများ ပါဝင်ကြသည်။ ကင်လူမျိုးများနှင့် အမျိုးအလွန်နီးစပ်သော မြွမ် လူမျိုးများမှာ ဗီယက်နမ်၏ ၃ပုံ ၂ ပုံမျှ ရှိသော ကုန်းမြင့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲမတိုင်မီက အလယ်ပိုင်းကုန်းမြင့်တွင် လူမျိုးစု ၄၀ ကျော် ပါဝင်သော ဒီဂါးလူမျိုးများသာ နေထိုင်ကြသော်လည်း ငိုဒင်းဒျမ်၏ တောင်ဗီယက်နမ် အစိုးရမှ ကင်များကို ရှေးဦးလူမျိုးများ နေထိုင်ရာ ဒေသတွင် ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်စေရန် အစီအစဉ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ <ref>[http://www.mhro.org/montangards-history/under-south-vietnam-rule "Under South Vietnam Rule"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121006164804/http://www.mhro.org/montangards-history/under-south-vietnam-rule |date=6 October 2012 }}. MHRO.org. 2010. Retrieved 21 April 2012.</ref> တရုတ်လူမျိုး ဖြစ်သော ဟွာလူမျိုး များနှင့် ခမာခရွမ် လူမျိုးများမှာ မြေနိမ့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ၁၉၇၈ နှင့် ၁၉၇၉ ခုနှစ်အတွင်း တရုတ်-ဗီယက်နမ် ဆက်ဆံရေး ဆိုးရွားလာသော အခါတွင် ဟွာလူမျိုး ၄၅၀,၀၀၀ ကျော် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံမှ ထွက်ခွာသွားခဲ့ကြသည်။<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/4130.htm Vietnam (08/08)]. U.S. Department of State. Retrieved 12 February 2013.</ref> {{ဗီယက်နမ်နိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး မြို့ကြီးများ}} ===ဘာသာစကားများ=== ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးဘာသာစကား နှင့် အမျိုးသား ဘာသာစကားမှာ ဗီယက်နမ် ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး တက်ကျသံ ရှိသော မွန်-ခမာ ဘာသာစကား ဖြစ်ကာ လူဦးရေ၏ အများစုမှ ပြောဆိုကြသည်။ သမိုင်းကြောင်း အရ ဗီယက်နမ်လူမျိုးတို့သည် တရုတ်စကားလုံးများကို အသုံးပြု၍ စာရေးခဲ့ကြသည်။ ၁၃ ရာစုသို့ ရောက်သော အခါတွင် ဗီယက်နမ်တို့သည် ချူးနွမ်ဟု ခေါ်သော ကိုယ်ပိုင် အက္ခရာများကို တီထွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ရိုးရာဇာတ်လမ်း တစ်ပုဒ် ဖြစ်သော ငုယင်ဒူး ရေးသားသည့် ကယူးပုံပြင်မှာ ချူးနွမ်အက္ခရာကို အသုံးပြု၍ ရေးသားခဲ့သည်။ စကားပြောရာတွင် သုံးသော အင်္ဂလိပ်စာလုံး အသုံးပြုထားသည့် ကွတ်ငူ အက္ခရာကိုမူ ယေစွိ အလက်ဇန်ဒရေ ဒီ ရုတ်ဒ် နှင့် အခြားသော ကက်သလစ် သာသနာပြု အဖွဲ့ အချို့မှ မှ ၁၇ ရာစုတွင် တီထွင်ခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်ရှိ လူနည်းစု လူမျိုးများမှာ ဘာသာစကား အမျိုးစုံကို ပြောဆိုကြပြီး ၎င်းတို့တွင် တေ စကား၊ မွမ် စကား၊ ချမ် စကား၊ ခမာ စကား၊ တရုတ်စကား၊ နန်းစကား နှင့် မှောင်စကား တို့ ပါဝင်သည်။ ဗီယက်နမ် အလယ်ပိုင်း ကုန်းမြင့် ဒေသရှိ မွန်တက်ခနတ်ဒ် လူမျိုးများမှာလည်း အသုံးများသော ဘာသာစကား အချို့ ကို အသုံးပြု ပြောဆိုကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.montagnard-foundation.org/faq.html|title=Frequently Asked Questions|publisher=Montagnard Foundation|date=12 August 2007|accessdate=18 July 2013|archivedate=4 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130104212658/http://www.montagnard-foundation.org/faq.html}}</ref> မြို့ကြီးများတွင် လက်ဟန်ခြေဟန်နှင့် သုံးသော ဗီယက်နမ်စကား အချို့ကိုလည်း တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ကိုလိုနီစနစ်၏ အမွေတစ်ခု အနေနှင့် ပညာတတ် ဗီယက်နမ် အချို့သည် ပြင်သစ်ဘာသာစကားကို အသုံးပြု ပြောဆိုကြသည်။ အထူးသဖြင့် လူကြီးပိုင်းများ နှင့် ယခင် တောင်ဗီယက်နမ်တွင် ပညာသင်ယူခဲ့ကြသူများမှလည်း အသုံးပြုကြသည်။ ပြင်သစ်ဘာသာစကားကို အုပ်ချုပ်ရေး ၊ ပညာရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးတို့တွင်လည်း အသုံးပြုကြသည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် ပြင်သစ်ဘာသာစကားကို အဓိကပြောဆိုသော ဖရန်ကိုဖုန်းနီ အဖွဲ့၏ တင်းပြည့်အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး ပညာရေးတွင်လည်း ပြင်သစ်ဘာသာနှင့် ပတ်သက်သည့် စိတ်ဝင်စားမှုများ ပြန်လည်ရှင်သန်လာလျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.senat.fr/rap/r97-001/r97-001.html|title=Annexe au procès-verbal de la séance du 1er octobre 1997|publisher=French Senate|date=1 October 1997|accessdate=25 July 2013|language=French}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Role of English in Vietnam's Foreign Language Policy: A Brief History |url=http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh |accessdate=19 February 2017 |archivedate=31 August 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070831165148/http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh }}</ref>[[စစ်အေးတိုက်ပွဲ]]ကာလ အတွင်းက ဆိုဗီယက်အုပ်စုနှင့် အဆက်အဆံရှိသော ဗီယက်နမ် မိသားစု အချို့တွင် ရုရှားဘာသာစကား နှင့် အချို့ မိသားစု အနည်းငယ်တွင် ဂျာမန်ဘာသာ၊ ချက်ဘာသာ နှင့် ပိုလန်ဘာသာ တို့ကို နားလည်တတ်ကျွမ်းကြသည်။ <ref name=29PDF>{{cite web|url=http://www.ijhssnet.com/journals/Vol_2_No_23_December_2012/29.pdf|title=How English Has Displaced Russian and Other Foreign Languages in Vietnam Since "Doi Moi"|author=Ngan Nguyen|work=International Journal of Humanities and Social Science|date=December 2012|format=PDF|accessdate=18 July 2013}}</ref> လတ်တလော နှစ်များတွင် ဗီယက်နမ်နှင့် အနောက်နိုင်ငံများ ဆက်ဆံမှု ပိုမိုများပြား လာသဖြင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားမှာ ဒုတိယ ဘာသာစကားအဖြစ် ရေပန်းစားလာခဲ့သည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို သင်ယူခြင်းမှာ ကျောင်းအများစုတွင် မသင်မနေရ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး အချို့ကျောင်းများတွင် ပြင်သစ်ဘာသာစကား နှင့် အတူ သင်ကြားရကာ ကျောင်းအများအပြားတွင် ပြင်သစ်ဘာသာအစား အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို အစားထိုး သင်ကြားလာကြသည်။<ref name=29PDF/><ref>[http://siteresources.worldbank.org/EDUCATION/Resources/278200-1121703274255/1439264-1153425508901/Education_Vietnam_Development.pdf Education in Vietnam], The World Bank</ref> ဗီယက်နမ် နှင့် အခြားအရှေ့အာရှ နိုင်ငံများ၏ ဆက်ဆံရေးမှာ ပိုမိုအားကောင်းလာသဖြင့် ဂျပန်ဘာသာစကား နှင့် ကိုရီးယား ဘာသာစကားတို့လည်း ပို၍ ရေပန်းစားလာလျက် ရှိသည်။ === ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== {{Pie chart |caption = ဗီယက်နမ်ရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများ (၂၀၁၄)<ref name="2014data">Home Office: ''[https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/389940/CIG.Vietnam.Religious_Minority_Groups.v1.0.pdf Country Information and Guidance — Vietnam: Religious minority groups]''. December 2014. Quoting United Nations' [http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=14914&LangID=E "Press Statement on the visit to the Socialist Republic of Viet Nam by the Special Rapporteur on freedom of religion or belief"]. Hanoi, Viet Nam 31 July 2014. [http://www.ohchr.org/Documents/Issues/Religion/StatementVietnameseVersion31July2014.pdf Vietnamese]. Quote, p. 8: "[...] According to the official statistics presented by the Government, the overall number of followers of recognized religions is about 24 million out of a population of almost 90 million. Formally recognized religious communities include 11 million Buddhists, 6.2 million Catholics, 1.4 million Protestants, 4.4 million Cao Dai followers, 1.3 million Hoa Hao Buddhists as well as 75,000 Muslims, 7000 Baha’ís, 1500 Hindus and others. The official number of places of worship comprises 26,387 pagodas, temples, churches and other religious facilities. [...] While the majority of Vietnamese do not belong to one of the officially recognized religious communities, they may nonetheless – occasionally or regularly – practise certain traditional rituals, usually referred to in Viet Nam under the term "belief". Many of those traditional rituals express veneration of ancestors. [...]"</ref> |label1 = ဗီယက်နမ် ရိုးရာဘာသာ သို့ ဘာသာမဲ့ |value1 = 73.2 |color1 = #C00000 |label2 = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] |value2 = 12.2 |color2 = Gold |label3 = ကက်သလစ် |value3 = 6.8 |color3 = DarkOrchid |label4 = ကောင်းဒါအယူဝါဒ |value4 = 4.8 |color4 = DeepPink |label5 = ပရိုတက်စတင့် |value5 = 1.5 |color5 = DodgerBlue |label6 = ဟွာဟောင်အယူဝါဒ |value6 = 1.4 |color6 = Tomato |label7 = အခြား |value7 = 0.1 |color7 = GreenYellow }} [[File:Chua Mot Cot.jpg|thumb|right|ဟနွိုင်းရှိ သမိုင်းဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျောင်းကန်တစ်ခု ဖြစ်သည့် ဝမ်းပေလာ ဘုရား]] ပြူးသုတေသနဌာန၏ လေ့လာသုံးသပ်ချက်အရ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ၄၅.၃% မျှသော ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသားတို့မှာ ဗီယက်နမ်ရိုးရာ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများကို ကိုးကွယ်ကြပြီး၊ ၁၆.၄% မှာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ၈.၂% မှာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ ၀.၄% မှာ အခြားဘာသာ နှင့် ၂၉.၆% မှာ ဘာသာမဲ့များ ဖြစ်ကြသည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ရက် ဗီယက်နမ် အထွေထွေ စာရင်းအင်းရုံး၏ အစီရင်ခံစာအရ ၆.၈သန်း (သို့ လူဦးရေ၏ ၇.၉% မှာ) ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြပြီး၊ ၅.၇ သန်း (၆.၆%) မှာ ကက်သလစ် အယူဝါဒ၊ ၁.၄သန်း (၁.၇%) မှာ ဟွာဟောင် အယူဝါဒ၊ ၀.၈သန်း (၀.၉%) မှာ ကောင်ဒါအယူဝါဒ နှင့် ၀.၇ သန်း (၀.၉%) မှာ ပရိုတက်စတင့် အယူဝါဒ ကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်ကြသည်။ စုစုပေါင်းအားဖြင့် ၁၅,၆၅၁,၄၆၇ ဦးမျှသော ဗီယက်နမ် (၁၈.၂%) မှာ ကိုးကွယ်ရာ ဘာသာကို တရားဝင် မှတ်ပုံတင်ထားကြသည်။<ref>{{cite web|title=The 2009 Vietnam Population and Housing Census: Completed Results|url=http://www.gso.gov.vn/Modules/Doc_Download.aspx?DocID=12724|publisher=General Statistics Office of Vietnam: Central Population and Housing Census Steering Committee|page=281|date=June 2010|accessdate=12 March 2012|archivedate=18 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131018040824/http://www.gso.gov.vn/Modules/Doc_Download.aspx?DocID=12724}}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်း အရ လူဦးရေ ၁၀ သန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရတနာသုံးပါးကို ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ကြသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.vietnamembassy-usa.org/learn_about_vietnam/culture/beliefs_and_religions/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100210021240/http://www.vietnamembassy-usa.org/learn_about_vietnam/culture/beliefs_and_religions/|archivedate=10 February 2010 |title= Beliefs and religions |publisher=Embassy of Vietnam |accessdate=28 April 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html |title=CIA World Factbook- Vietnam |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=6 August 2011 |archivedate=24 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211129/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html }}</ref> ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသား အများစုမှာ ဘိုးဘွားများကို တနည်းနည်းဖြင့် ကန်တော့လေ့ ရှိကြသည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် အစီရင်ခံစာအရ ၈၁% မျှသော ဗီယက်နမ်တို့မှာ ဘုရားသခင်ကို မယုံကြည်ကြပေ။<ref name="zuckerman">[http://www.pitzer.edu/academics/faculty/zuckerman/Ath-Chap-under-7000.pdf Zuckerman, Phil. "Atheism: Contemporary Rates and Patterns" (PDF), from the ''Cambridge Companion to Atheism'' (2007), edited by Michael Martin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612114443/http://www.pitzer.edu/academics/faculty/zuckerman/Ath-Chap-under-7000.pdf |date=12 June 2009 }}. University of Cambridge Press. Retrieved 23 May 2012.</ref> လူဦးရေ၏ ၈% မှာ ခရစ်ယာန် ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး စုစုပေါင်း အနေနှင့် ရိုမန်ကက်သလစ် ၆ သန်းခန့်နှင့် ပရိုတက်စတင့် ၁ သန်းနီးပါးမျှ ရှိသည်။ ပေါ်တူဂီနှင့် ဒတ်ချ်ကုန်သည်များက ၁၆ ရာစု နှင့် ၁၇ ရာစု နှစ်များ အတွင်း ဗီယက်နမ်နိုင်ငံအား ခရစ်ယာန် ဘာသာ နှင့် စတင်မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ပြီး ၁၉ ရာစု နှင့် ၂၀ ရာစုတွင် ပြင်သစ်သာသနာပြုများက ထပ်မံ၍ ဖြန့်ဖြူးခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲအတွင်းက အမေရိကန် ပရိုတက်စတင့် သာသနာပြုများက သာသနာပြုခဲ့မှု အနည်းငယ်မျှ ရှိပြီး အထူးသဖြင့် တောင်ဗီယက်နမ်ရှိ မွန်တက်ဂ်နတ်တွင် ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်ရှိ အကြီးဆုံး ပရိုတက်စတင့် ဘုရားကျောင်းများမှာ ဗီယက်နမ် ဧဝံဂေလိ အသင်းတော် နှင့် မွန်တက်ဂ်နတ် ဧဝံဂေလိ အသင်းတော်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဗီယက်နမ် ပရိုတက်စတင့်များ၏ ၃ ပုံ ၂ပုံမှာ လူနည်းစု လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်ဟု အစီရင်ခံစာများ အရ သိရသည်။<ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/vietnams-christians-persecuted-as-state-sees-hidden-enemy-543805.html |title=Vietnam's Christians persecuted as state sees hidden enemy |work=The Independent |location=London |date=15 October 2004 |author=Jordan, Sandra |accessdate=20 February 2017 |archivedate=10 October 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010192931/https://www.independent.co.uk/news/world/asia/vietnams-christians-persecuted-as-state-sees-hidden-enemy-543805.html }}</ref> ကိုးကွယ်ယုံကြည်သူ နည်းပါးသော်လည်း ပရိုတက်စတင့် အယူဝါဒမှာ နိုင်ငံ၏ အမြန်ဆုံး ပြန့်ပွားနေသော အယူဝါဒ ဖြစ်ပြီး ယခင် ဆယ်စုနှစ် အတွင်း ပွားများမှုနှုန်းမှာ ၆၀၀% မျှ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2006/71363.htm|title=Vietnam|author=|date=|work=state.gov}}</ref> [[File:CaoDaiMain.jpg|thumb|left|တေနင်းမြို့ရှိ အဓိက ကောင်းဒါ ဘုရားကျောင်း]] ဗီယက်နမ် အစိုးရသည် ရိုမန်ကက်သလစ် အယူဝါဒပေါ်တွင် မယုံသင်္ကာမှု များပြားသည်ဟု အများက ရှုမြင်ကြသည်။ ထိုသို့ မယုံကြည်ရခြင်း၏ ဇာစ်မြစ်မှာ ၁၉ ရာစု အတွင်းက ကက်သလစ် ဘာသာဝင် အချို့က ပြင်သစ်ကိုလိုနီ နယ်ချဲ့များနှင့် ပူးပေါင်း၍ နိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရာတွင် ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ခြင်း နှင့် ပြင်သစ်တို့မှ ၁၈၃၃ ခုနှစ် လီဗန်ခွိုင် ပုန်ကန်မှု အတွင်း ကက်သလစ် ဘုရင်ကို ခန့်အပ်ရန် ကြိုးစားရာတွင် ကူညီခဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ကက်သလစ် ဘုရားကျောင်း၏ ကွန်မြူနစ် စနစ်ကို ဆန့်ကျင်သော အတွေးအခေါ်ကြောင့်လည်း ဗီယက်နမ် အစိုးရ၏ ရန်သူ ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ဗာတီကန် ဘုရားကျောင်းကို ဗီယက်နမ်တွင် တရားဝင် ပိတ်ပင်ထားပြီး အစိုးရမှ ထိန်းချုပ်ထားသော ကက်သလစ် အဖွဲ့အစည်းများကိုသာ ခွင့်ပြုထားသည်။ သို့သော်လည်း ဗာတီကန်မှ ဗီယက်နမ်နှင့် သံတမန် ဆက်ဆံရေး စတင်ရန် လတ်တလောနှစ်များတွင် ကြိုးပမ်းလျက် ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.asianews.it/news-en/Holy-See-and-Vietnam-discuss-opening-of-diplomatic-relations-24083.html|title=Holy See and Vietnam discuss opening of diplomatic relations|publisher=AsiaNews.it|date=27 February 2012|accessdate=16 May 2012}}</ref> လူနည်းစု ကိုးကွယ်သော ဘာသာတရားများလည်း ဗီယက်နမ်တွင် ရှိသည်။ ဗီယက်နမ်၏ ဒေသခံ ရိုးရာ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု ဖြစ်သော ကောင်းဒါ အယူဝါဒကို ကိုးကွယ်သူများ သိသာထင်ရှားသော အရေအတွက် ရှိပြီး ထိုဘာသာမှာ ကက်သလစ်ဘုရားကျောင်း၏ ပုံစံကို ယူ၍ တည်ဆောက်ဖွဲ့စည်းထားသည်။။ ဆွန်နီ နှင့် ချမ်ဘာနီ အစ္စလာမ် ဘာသာတို့အား ချမ် တိုင်းရင်းသားတို့မှ ကိုးကွယ်ကြပြီး အနောက်တောင်ပိုင်းတွင်လည်း အစ္စလာမ်ဘာသာ ကိုးကွယ်သော တိုင်းရင်းသားများ ရှိသည်။ စုစုပေါင်း အားဖြင့် ဗီယက်နမ်တွင် မွတ်စလင် ဘာသာဝင် ၇၀,၀၀၀ မျှ ရှိပြီး ဟိန္ဒူဘာသာဝင် ၅၀,၀၀၀ မျှ ရှိကာ ဘာဟိုင်း ဘာသာဝင်များလည်း ရှိကြသည်။ ဗီယက်နမ် အစိုးရသည် ဘာသာရေး လွတ်လပ်ခွင့်များကို ပိတ်ပင်သည်ဟူသော စွပ်စွဲချက်များကို ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ ဘာသာရေးနှင့် ပတ်သက်၍ နိုင်ငံတော်၏ တရားဝင် ရပ်တည်ချက်မှာ နိုင်ငံသားတိုင်းသည် မိမိတို့ ယုံကြည်ရာကို လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့် ရှိပြီး ဘာသာတရား အားလုံးသည် ဥပဒေ ရှေ့မှောက်တွင် အညီအမျှ ဖြစ်သည် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |url=http://moj.gov.vn/vbpq/en/Lists/Vn%20bn%20php%20lut/View_Detail.aspx?ItemID=7818 |title=No: 21/2004/PL-UBTVQH11 Ordinance on Beliefs and Religions |publisher=Ministry of Justice |date=29 June 2004 |accessdate=21 September 2011 |archive-date=18 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111218104411/http://moj.gov.vn/vbpq/en/Lists/Vn%20bn%20php%20lut/View_Detail.aspx?ItemID=7818 }}</ref> သို့သော်လည်း တကယ်တမ်းတွင် အစိုးရမှ ခွင့်ပြုသော ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများကိုသာ ခွင့်ပြုသည်။ ဥပမာအားဖြင့် တောင်ဗီယက်နမ်မှ တည်ထောင်သော ယူနီဖိုင်း ဗီယက်နမ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းမှာ ကွန်မြူနစ် အစိုးရမှ ခွင့်ပြုသော အဖွဲ့အစည်းကို မျက်နှာသာပေးလို၍ ပိတ်ပင်တားဆီးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ <ref>[https://www.hrw.org/reports/1995/Vietnam.htm "Vietnam: The Suppression of the Unified Buddhist Church"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308132625/https://www.hrw.org/reports/1995/Vietnam.htm |date=8 March 2021 }}. Human Rights Watch. March 1995. Retrieved 17 December 2011.</ref> ===ပညာရေး=== [[File:Nhà điều hành Đại học Quốc Gia TPHCM.jpg|thumb|right|ဟိုချီမင်းစီးတီးရှိ ဗီယက်နမ်အမျိုးသား တက္ကသိုလ်]] ဗီယက်နမ်တွင် အစိုးရမှ စီမံခန့်ခွဲသော ကျောင်းများ၊ ကောလိပ်များ၊ တက္ကသိုလ်များ များပြားစွာရှိပြီး ပုဂ္ဂလိက ကျောင်းများ နှင့် ပုဂ္ဂလိက တစိတ်တပိုင်း ပါဝင်ပတ်သက်သော ကျောင်းများလည်း များပြားလာသည်။ ဗီယက်နမ်၏ အထွေထွေ ပညာရေးကို ၅ ပိုင်း ပိုင်းခြား နိုင်သည်။ ၎င်းတို့မှာ မူကြို၊ မူလတန်း၊ အလယ်တန်း၊ အထက်တန်း နှင့် တက္ကသိုလ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးတွင် စာတတ်မြောက်မှုကို မြှင့်တင်ရန် အတွက် အများပြည်သူ ဆိုင်ရာ ကျောင်းများကို အမြောက်အမြား ဆောက်လုပ်ခဲ့ပြီး စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းမှာ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ၉၀.၃% မျှ ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/infobycountry/vietnam_statistics.html |title=At a glance: Viet Nam – Statistics |publisher=UNICEF |accessdate=7 November 2010 |archivedate=15 November 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071115042015/http://www.unicef.org/infobycountry/vietnam_statistics.html }}</ref> လူအများ ပါးစပ်ဖျားတွင် ရေပန်းစားသော တက္ကသိုလ်များမှာ ဟနွိုင်းနှင့် ဟိုချီမင်း စီးတီးတို့တွင် ရှိသည်။ အကြီးအကျယ် ကပ်ဆိုက်နေသော ဗီယက်နမ်၏ ပညာရေးစနစ်ကို ပြုပြင်ရန် အတွက် အစိုးရမှ အားလုံးပေါင်းစည်း လုပ်ဆောင်သော ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများကို လုပ်ဆောင်လျက် ရှိသည်။ ပညာရေးစနစ်မှာ အခမဲ့ မဟုတ်သဖြင့် အချို့ ဆင်းရဲသော မိသားစုများမှာ အများပြည်သူဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းနှင့် ပုဂ္ဂလိက ထောက်ပံ့မှုတို့မပါဘဲ သားသမီးတို့၏ ကျောင်းလခများကို ပေးနိုင်ရန် အခက်အခဲ ရှိနေကြသည်။ သို့သော်လည်း ကျောင်းတက်ရောက်မှုနှုန်းမှာ ကမ္ဘာ့အမြင့်ဆုံးအဆင့်တွင် ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SE.PRM.NENR|title=School enrollment, primary (% net)|publisher=World Bank|year=2012|accessdate=9 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SE.SEC.PROG.ZS|title=Progression to secondary school (%)|publisher=World Bank|year=2012|accessdate=9 July 2013}}</ref> ၂၀၀၀ ပြည်နှစ်များတွင် ကောလိပ်နှင့် တက္ကသိုလ်များ သိသာထင်ရှားစွာ များပြားလာခဲပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ၁၇၈ ခုမျှ ရှိရာမှာ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ၂၅၅ ခု အထိ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ===ကျန်းမာရေး=== [[File:Vinmec-IMG 0074-08032012.jpg|thumb|left|ဟနွိုင်းရှိ ဗင်းမက် နိုင်ငံတကာ ဆေးရုံ]] ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသားများ၏ တစ်နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ပျမ်းမျှသက်တမ်းမှာ အမျိုးသမီးများအတွက် ၇၆ နှစ် ဖြစ်ပြီး အမျိုးသားများအတွက် ၇၂ နှစ် ဖြစ်သည်။ <ref name="Economist-World-Factbook">{{Cite book|title=Pocket World in Figures|url=https://archive.org/details/pocketworld200800lond|publisher=The Economist|year=2009|isbn=978-1-84668-123-3}}</ref> မွေးကင်းစကလေး သေဆုံးမှုနှုန်းမှာ မွေးဖွားမှု ၁,၀၀၀ တွင် ၁ ၂ယောက်မျှ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN|title=Mortality rate, infant (per 1,000 live births)|year=2008|accessdate=13 September 2010|publisher=World Bank}}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံလူဦးရေ၏ ၈၅% မှာ တိုးတက်ကောင်းမွန်လာသော ရေအရင်းအမြစ်များကို ရရှိ သုံးစွဲနိုင်လာခဲ့ကြသည်။ <ref name="Economist-World-Factbook" /> သို့သော်လည်း ကျေးလက်ပြည်နယ်များတွင် အာဟာရ ချို့တဲ့မှုမှာ သိသာစွာရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://plan-international.org/where-we-work/asia/vietnam/what-we-do/our-successes/tackling-child-malnutrition-in-rural-vietnam/|title=Tackling child malnutrition in rural Vietnam|publisher=Plan Vietnam|year=2008|accessdate=9 July 2013|archivedate=11 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150111204140/http://plan-international.org/where-we-work/asia/vietnam/what-we-do/our-successes/tackling-child-malnutrition-in-rural-vietnam/}}</ref> ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ကျန်းမာရေး အပေါ်တွင် အစိုးရ၏ သုံးစွဲမှုမှာ ဗီယက်နမ် စုစုပေါင်းပြည်တွင်းထုတ်ကုန်၏ ၀.၉% မျှ သာရှိပြီး အစိုးရမှ ကျန်းမာရေး အသုံးစရိတ်၏ ၂၀%မျှကိုသာ အထောက်အပံ့ ပေးနိုင်ခဲ့သည်။<ref name=cp>[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Vietnam.pdf Vietnam country profile (PDF)]. Library of Congress Federal Research Division. December 2005. Retrieved 9 July 2013. ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain.''</ref> ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် မြောက်ဗီယက်နမ်မှ ရွာငယ်ဇနပုဒ်များ အထိ ရောက်ရှိသော ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး စနစ်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thecrimson.com/article/1972/12/13/med-school-professor-praises-north-vietnams/|title=Med School Professor Praises North Vietnam's Medical Care|work=The Harvard Crimson|date=13 December 1972|accessdate=31 January 2013}}</ref> ၁၉၇၅ ခုနှစ် နိုင်ငံ ၂ ခု ပေါင်းစည်းပြီးနောက် တစ်နိုင်ငံလုံး ပါဝင်သော ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုကို စတင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များ၏ နှောင်းပိုင်းတွင် ဘတ်ဂျက် အကန့်အသတ်ရှိခြင်း၊ ပြည်နယ်အဆင့်သို့ တာဝန်ယူမှု လွှဲပြောင်းခြင်း နှင့် အခကြေးငွေ စတင်ကောက်ခံခြင်း တို့ကြောင့် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု အရည်အသွေးမှာ အဆင့်တစ်ခုသို့ နိမ့်ကျသွားခဲ့သည်။ ဘဏ္ဍာငွေ ပံ့ပိုးမှု မလုံလောက်ခြင်းကြောင့် သူနာပြုများ၊ သားဖွားဆရာမများ နှင့် ဆေးရုံခုတင် အရေအတွက်များ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ အစီရင်ခံစာအရ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် ဆေးရုံခုတင် ၂၅၀,၀၀၀ မျှသာ ရှိသဖြင့် လူဦးရေ ၁၀,၀၀၀ အတွက် ၁၄.၈ ခုတင်မျှ ဖြစ်သည်။<ref name=cp/> ၂၀၀၀ ခုနှစ်များ၏ အစောပိုင်းမှ စ၍ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် [[ငှက်ဖျားရောဂါ]] တိုက်ဖျက်ရေးတွင် သိသာထင်ရှားသော တိုးတက်မှု ရှိခဲ့ပြီး ၂၀၀၅ ခုနှစ်သို့ ရောက်သော အခါတွင် ပိုမိုကောင်းမွန်သော ငှက်ဖျား တိုက်ဖျက်ရေး ဆေးများ နှင့် ကုသမှုများကို စတင်မိတ်ဆက်ပြီးနောက် ငှက်ဖျားကြောင့် သေဆုံးမှုမှာ ၁၉၉၀နှစ်များ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၅% မျှသာ ရှိတော့သည်။ သို့သော်လည်း [[တီဘီရောဂါ]] ဖြစ်ပွားမှုနှုန်းမှာ မြင့်တက်လျက် ရှိပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ် မေလတွင် တစ်ရက်လျှင် တီဘီကြောင့် သေဆုံးသူ ၅၇ ဦးခန့်မျှ ရှိသည်။ ကာကွယ်ဆေးထိုး အစီအစဉ်များကို ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် ပြုလုပ်ခြင်း၊တကိုယ်ရေ သန့်ရှင်းရေး ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် ပြုလုပ်ခြင်း နှင့် နိုင်ငံခြား အထောက်အပံ့များကြောင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် တီဘီရောဂါ ဖြစ်ပွားမှု နှင့် နှစ်စဉ် တီဘီရောဂါ အသစ် ဖြစ်ပွားမှုတို့ကို သိသာစွာ လျှော့ချနိုင်ခဲ့သည်။<ref name=cp/> ၂၀၀၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် ဗီယက်နမ်တွင် [[အိတ်ချ်အိုင်ဗွီပိုး]] ရှိသူ ၁၀၁,၂၉၁ ဦးမျှ ရှိပြီး ၁၆,၅၂၈ ဦးမှာ [[အေအိုင်ဒီအက်စ်]] အဆင့်သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့ပြီး ၉,၅၅၄ ဦးမှာ သေဆုံးခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ ပေါ့စတစ်ဇ် ရှိသောသူများမှာ ထိုစာရင်းထက် ပို၍ မြင့်မားသည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ပျမ်းမျှအားဖြင့် တစ်နေ့လျှင် ရောဂါဖြစ်ပွားသူ အသစ် ၄၀မှ ၅၀ ဦးခန့်အထိ ရှိသည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ၏ ၀.၅% မှာ အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ ရောဂါပိုး ရှိနေသည်ဟု ခန့်မှန်းရပြီး ထိုစာရင်းမှာ ၂၀၀၅ ခုနှစ်အထိ ထိုအတိုင်း ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15–49)|publisher=World Bank |year=2007|accessdate=13 September 2010}}</ref> ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ဗီယက်နမ်သည် တကမ္ဘာလုံးအတွက် အေအိုင်ဒီအက်စ် တိုက်ဖျက်ရေး အစီအစဉ် အသုံးစရိတ် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁၅ ဘီလီယံ၏ တစိတ်တပိုင်းကို ရရှိမည်ဖြစ်ကြောင်းအမေရိကန်နိုင်ငံမှ ကြေညာခဲ့သည်။<ref name=cp/> == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Ópera, Ciudad Ho Chi Minh, Vietnam, 2013-08-14, DD 02.JPG|thumb|right|ဟိုချီမင်းစီးတီးရှိ မြူနီစီပါယ် ဇာတ်ရုံ]] ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် ဆန်စပါး စိုက်ပျိုးသည့် စီးပွားရေး ပေါ်တွင် အခြေပြုသော ရှေးခေတ် ဒေသရင်း ဒေါင်ဆမ် ယဉ်ကျေးမှုမှ တိုးတက်ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတော် ယဉ်ကျေးမှု၏ အချို့အစိတ်အပိုင်းများမှာ တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုတွင် မြစ်ဖျားခံပြီး ရိုးရာနိုင်ငံရေးစနစ် နှင့် အတွေးအခေါ်တို့တွင် ကွန်ဖြူးရှပ်အယူဝါဒ နှင့် တာအိုအယူဝါဒတို့မှ အစိတ်အပိုင်းများကို ယူငင်သုံးစွဲထားသည်။ ဗီယက်နမ် လူ့အဖွဲ့အစည်းသည် လန် ဟုခေါ်သော မျိုးရိုးစဉ်ဆက် ကျေးရွာများ ပေါ်တွင် အခြေပြုတည်ဆောက်ထားပြီး ဗီယက်နမ် လူမျိုးအားလုံးတို့သည် လ ပေါ်တွင် အခြေပြုသော ပြက္ခဒိန်၏ သုံးလပိုင်း ဆယ်ရက်နေ့တွင် မျိုးရိုးစဉ်ဆက်ဆိုင်ရာ စုပေါင်း နှစ်ပတ်လည်ပွဲကို ဆင်နွှဲကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://publicholiday.org/calendar/gio-to-hung-vuong/|title=Gio To Hung Vuong 2013|publisher=PublicHoliday.org|accessdate=12 February 2013|archivedate=3 March 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130303043737/http://publicholiday.org/calendar/gio-to-hung-vuong/}}</ref> ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်လာသူများ ဖြစ်ကြသော ကန်တုံ၊ ဟာကား၊ ဟောက်ကျန့် နှင့် ဟိုင်နန်တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများကိုလည်း တွေ့ရပြီး နိုင်ငံတော် ဘာသာ ဖြစ်သော ဗုဒ္ဓဘာသာသည် လူကြိုက်များသော ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဆက်စပ်ယှက်နွယ်လျက် ရှိသည်။ လတ်တလော ရာစုနှစ်များတွင် အနောက်တိုင်း ယဉ်ကျေးမှု၏ လွှမ်းမိုးမှုများကို တွေ့မြင်ရပြီး အထူးသဖြင့် ပြင်သစ် နှင့် အမေရိကန် ယဉ်ကျေးမှုတို့ ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုတွင် လူသားဆန်မှု နှင့် သဟဇာတဖြစ်မှု တို့ကို အလေးအနက် ထားကြပြီး မိသားစု နှင့် အသိုင်းအဝိုင်းတို့၏ တန်ဖိုးကို အလွန်ပင် စောင့်ထိန်းကြသည်။ ဗီယက်နမ်တွင် အဓိက ယဉ်ကျေးမှု ပြယုဂ်အချို့ကို အလေးအမြတ် ပြုကြပြီး ၎င်းတို့တွင် မိကျောင်းနှင့် မြွေပုံတို့မှ ပေါင်းစပ်ဆင်းသက်လာသော ဗီယက်နမ် နဂါး၊ ဗီယက်နမ်၏ အမျိုးသား ဖခင် မြင့်မြတ်သော နဂါး အဖြစ် ပုံဖော်ကြသည့် လတ်လောင်ကွမ်း၊ ဗီယက်နမ်၏ အမျိုးသား မိခင်ကို ကိုယ်စားပြုသော မြင့်မြတ်သော လတ် ငှက် နှင့် အခြား ထင်ရှားသော ပြယုဂ်တစ်ခုမှာ အော်ကို နတ်သမီး တို့ ဖြစ်ကြကာ လိပ်နှင့် မြင်းပုံတို့ကိုလည်း အလေးအမြတ် ပြုကြသည်။<ref>[http://www.vietnam-holidays.co.uk/aboutvietnam/ranimism.htm "Animism in Vietnam's culture"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618015211/http://www.vietnam-holidays.co.uk/aboutvietnam/ranimism.htm |date=18 June 2012 }}. Vietnam-Holidays.co.uk. Retrieved 1 October 2012.</ref> ခေတ်သစ် အချိန်အခါတွင် ဗီယက်နမ်၏ ယဉ်ကျေးမှုမှာ အစိုးရမှ ထိန်းချုပ်ထားသော မီဒီယာများနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အစီအစဉ်များမှ အလွန်အမင်း လွှမ်းမိုးခြင်း ခံရသည်။ ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာ တိုင်အောင်ပင် နိုင်ငံခြားမှ ယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးခြင်း အထူးသဖြင့် အနောက်နိုင်ငံများမှ အခြေတည်သော ယဉ်ကျေးမှုများကို ရှောင်ကြဉ်ကြသည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်များမှ စ၍ ဗီယက်နမ်သည် အရှေ့တောင်အာရှ၊ ဥရောပ၊ အမေရိကန် ယဉ်ကျေးမှု နှင့် မီဒီယာတို့နှင့် များစွာ ထိတွေ့လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://vovworld.vn/en-US/Culture/Vietnams-cultural-integration-seen-by-researchers/123534.vov|title=Vietnam's cultural integration seen by researchers|publisher=Voice of Vietnam|date=7 December 2012|accessdate=24 December 2012}}</ref> ===မီဒီယာ=== ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ မီဒီယာကဏ္ဍကို အစိုးရမှ ၂၀၀၄ ခုနှစ် ထုတ်ဝေခြင်း ဥပဒေဖြင့် ထိန်းချုပ်ထားသည်။<ref>{{cite web|title=Law on Publication (No. 30/2004/QH11 of 3 December 2004)|url=http://vbqppl.moj.gov.vn/vbpq/en/Lists/Vn%20bn%20php%20lut/View_Detail.aspx?ItemID=7315|publisher=Ministry of Justice|accessdate=21 September 2011|archivedate=18 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111218104027/http://vbqppl.moj.gov.vn/vbpq/en/Lists/Vn%20bn%20php%20lut/View_Detail.aspx?ItemID=7315}}</ref> ယေဘုယျအားဖြင့် လက်ခံထားကြသည်မှာ ဗီယက်နမ်၏ မီဒီယာကဏ္ဍကို အစိုးရမှ တရားဝင် ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ အာဘော်နှင့် ညီအောင် ထိန်းချုပ်ထားသည်ဟု ဖြစ်သော်လည်း အချို့သော သတင်းစာများတွင် မကျေနပ်ချက်များကို ထုတ်ဖော်ရေးသားလေ့ ရှိသည်။<ref>{{cite news |url= http://www.economist.com/world/asia/displaystory.cfm?story_id=12940221 |title= Muting the Messengers: Vietnam's Press Under Pressure |work=The Economist |location =London |date=15 January 2009 |accessdate=17 January 2009}}</ref> ဗီယက်နမ် အသံမှာ အစိုးရမှ တရားဝင် ထုတ်လွှင့်သော ရေဒီယို အသံလွှင့်လုပ်ငန်းဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတကာသို့ အခြားတိုင်းပြည်များတွင် ငှားရမ်းထားသော အသံလွှင့်စက်များမှ တဆင့် လှိုင်းတိုဖြင့် လွှင့်ထုတ်ကာ ၎င်း၏ ဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်မှလည်း ထုတ်လွှင့်သည်။ [[ဗီယက်နမ် ရုပ်မြင်သံကြား]]သည် နိုင်ငံတော်ပိုင်း ရုပ်သံထုတ်လွှင့်ရေး ကုမ္ပဏီ ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ်မှစ၍ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် အင်တာနက် သုံးစွဲမှုကို ဥပဒေကြောင်းအရ လည်းကောင်း၊ နည်းပညာအားဖြင့် လည်းကောင်း ကျယ်ပြန့်စွာ ကန့်သတ်မှုများ ပြုလုပ်လာခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဖြစ်လာသော အင်တာနက် ပိတ်ဆို့မှုများကို ဝါးဖြင့် လုပ်ထားသော ဖိုင်းယားဝေါလ်ဟု ရည်ညွှန်းသုံးစွဲကြသည်။<ref>{{cite journal|author=Wilkey, Robert N|url=http://www.jcil.org/journal/articles/160.html|title=Vietnam's Antitrust Legislation and Subscription to E-ASEAN: An End to the Bamboo Firewall Over Internet Regulation?|journal=John Marshall Journal of Computer and Information Law|volume=20|year=2002|issue=4|archive-date=19 July 2012|access-date=20 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20120719190536/http://www.jcil.org/journal/articles/160.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.jcil.org/journal/articles/160.html |access-date=20 February 2017 |archive-date=19 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120719190536/http://www.jcil.org/journal/articles/160.html }}</ref> စုပေါင်းလုပ်ကိုင်ကြသော ပရော့ဂျက် ဖြစ်သည့် အိုးပင်းနက် အစ်နစ်ရှေးတစ်မှ ဗီယက်နမ်၏ အွန်လိုင်း နိုင်ငံရေး ဆင်ဆာဖြတ်မှုကို ကျယ်ပြန့်သော အဆင့်ဟု သတ်မှတ် ထားပြီး<ref name="oni-research">{{cite web|url=http://opennet.net/research/profiles/vietnam|author=OpenNet Initiative|title=Country Profile: Vietnam|date=9 May 2007|accessdate=15 July 2008}}</ref> နယ်စည်းမခြား သတင်းထောက်များ အဖွဲ့မှ ဗီယက်နမ်မှာ တကမ္ဘာလုံးရှိ အင်တာနက်၏ ရန်သူ ၁၅ ဦး ထဲမှ တစ်ဦး အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="rsf">{{cite web |url=http://en.rsf.org/internet-enemie-vietnam,39763.html |author=Reporters Without Borders |title=Internet Enemies: Vietnam |accessdate=15 July 2008 |archivedate=17 March 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110317075418/http://en.rsf.org/internet-enemie-vietnam,39763.html }}</ref> ဗီယက်နမ် အစိုးရမှ နိုင်ငံတော်အား ညစ်ညမ်းသော အရာများနှင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အသားပေးဖော်ပြသော အရာများမှ အင်တာနက်အား ပိတ်ဆို့ခြင်းဖြင့် ကာကွယ်ရန် ကြိုးစားသည်ဟု ဆိုသော်လည်း နိုင်ငံရေး အားဖြင့်လည်းကောင်း ဘာသာရေးအားဖြင့် လည်းကောင်း ထိရှလွယ်သော ဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်များကိုလည်း ဝင်ရောက်ကြည့်ရှုခွင့်မပြုဘဲ တားမြစ်ထားသည်။<ref>{{cite news|url=http://cyber.law.harvard.edu/newsroom/opennet_vietnam|title=OpenNet Initiative Vietnam Report: University Research Team Finds an Increase in Internet Censorship in Vietnam|publisher=Berkman Center for Internet & Society at Harvard University|date=5 August 2006|accessdate=15 July 2008}}</ref> ===ဂီတ=== [[File:Vietnamese musical instrument Dan bau 2.jpg|thumb|left|ဗီယက်နမ် ကြိုးတစ်ချောင်းတပ် ဒန်ဘော ဒုံမင်း တူရိယာ]] ဗီယက်နမ် ရိုးရာဂီတသည် နိုင်ငံ၏ တောင်ပိုင်းဒေသ နှင့် မြောက်ပိုင်းဒေသတို့တွင် ကွဲပြားခြားနားသည်။ မြောက်ပိုင်း ဂန္ထဝင် ဂီတသည် ရှေးအကျဆုံး ဂီတအမျိုးအစား ဖြစ်ပြီး ရိုးရာအားဖြင့် ပို၍ ခမ်းနားသည်။ ဗီယက်နမ် ဂန္ထဝင်ဂီတ၏ ဇာစ်မြစ်ကို လိုက်မည် ဆိုပါက ၁၃ ရာစု အတွင်း မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှုတွင် စတင်မည် ဖြစ်ပြီး ထိုစဉ်က ဗီယက်နမ်တို့မှ တရုတ်အော်ပရာ အကအဖွဲ့ တစ်ဖွဲ့အား ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.bookrags.com/research/operavietnam-ema-04/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070710194323/http://www.bookrags.com/research/operavietnam-ema-04/|archivedate=10 July 2007|title=Opera—Vietnam|work=Encyclopedia of Modern Asia| via=BookRags.com|year=2006|accessdate=11 August 2012}}</ref> သမိုင်းကြောင်း တလျှောက်တွင် ဗီယက်နမ်တို့၏ ဂီတတွင် တရုတ်ဂီတမှ အဓိက အစိတ်အပိုင်းအနေနှင့် များစွာ ရိုက်ခတ်မှု ရှိပြီး ကိုရီးယား၊ မွန်ဂိုးလီးယား နှင့် ဂျပန်တို့၏ ရိုတ်ခတ်မှုများလည်း ရှိသည်။<ref>{{cite encyclopedia | encyclopedia = Encyclopædia Britannica Online | title = Southeast Asian arts Vietnam | url = http://original.britannica.com/eb/article-29500/Southeast-Asian-arts | publisher = Encyclopædia Britannica | date = 23 July 2008 | page = 36 }}</ref> နာညတ် ဂီတသည် တော်ဝင်နန်းသုံးဂီတများထဲမှ လူကြိုက်များသော ဂီတတစ်ခုဖြစ်ပြီး ချောင် ဂီတသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ဂီတဇာတ်ရုံများတွင် သုံးသော သရော်သည့် ဂီတတစ်မျိုး ဖြစ်ကာ ဆန်း သို့မဟုတ် ဟတ်ဆန်းဂီတသည် ဗီယက်နမ် ရိုးရာ ဂီတတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကွမ်ဟို ဂီတမှာ ဟာဘတ်ဒေသ (မာနင်း နှင့် ဘတ်ရန်ပြည်နယ် နှစ်ခုပေါင်း) နှင့် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ တဝှမ်းလုံးတွင် လူကြိုက်များသည်။ ဟတ်ချောဗန်း သို့မဟုတ် ဟတ်ဗန်းဂီတမှာမူ ပွဲလမ်းသဘင် ကျင်းပချိန်တွင် နတ်များကို နှိုးဆော်ရန် အတွက် သုံးသော ဂီတအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ နတ်ဒန်တော့ကိုင်ဗျန်း သည် ဗီယက်နမ် ရိုးရာဂီတ၏ ခေတ်သစ်ပုံစံဖြစ်ပြီး ၁၉၅၀ ခုနှစ်များတွင် ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ ကာထရူး ဂီတသည်လည်း လူကြိုက်များသော ရိုးရာ ဂီတတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဟို ဂီတမှာ ကွမ်းဟိုဂီတ၏ တောင်ပိုင်း စတိုင်လ်ဟု မယူဆနိုင်ပေ။ ရိုးရာတူရိယာများ အများအပြား ရှိပြီး ၎င်းတို့တွင် ဒန်ဘောဟု ခေါ်သော ကြိုးတစ်ချောင်းတပ် ဒုံမင်း၊ ဒန်ဂေါဟု ခေါ်သော ကြိုးနှစ်ချောင်းတပ် အုန်းမုတ်ခွက် တယော နှင့် ဒန်ငုယက်ဟု ခေါ်သော ကြိုးနှစ်ချောင်းတပ် လက်ကွက်ပါဝင်သော ဗျပ်စောင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ===စာပေ=== [[File:Hanoi Temple of Litterature.jpeg|thumb|ဟနွိုင်းရှိ စာပေကျောင်းတော်]] ဗီယက်နမ်စာပေတွင် ရာစုနှစ်နှင့် ချီသော သမိုင်းကြောင်းရှိသည်။ ဗီယက်နမ် ရိုးရာစာပေတွင် ကြွယ်ဝသော ယဉ်ကျေးမှုများရှိပြီး ၆ ပိုဒ်မှ ၈ ပိုဒ်အတွင်းရှိသော ကာဒေါင်ဟု ခေါ်သည့် ကဗျာပုံစံကို အခြေခံထားကာ ကျေးရွာရှိ ဘိုးဘွားများ နှင့် သူရဲကောင်းများ အကြောင်းကို အဓိကထား ရေးသားလေ့ ရှိသည်။.<ref>{{cite web|url=http://vietnamnews.vn/Sunday/Features/201033/Folk-poetry-preservation-a-labour-of-love.html|title=Folk poetry preservation a labour of love|work=VietNam News|date=29 June 2010|accessdate=12 February 2013|archivedate=21 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140421000534/http://vietnamnews.vn/Sunday/Features/201033/Folk-poetry-preservation-a-labour-of-love.html}}</ref> ပေထက် အက္ခရာတင်သော စာပေများကို ၁၀ ရာစုနှစ် ငိုမင်းဆက်လက်ထက်မှ စတင်တွေ့ရှိရပြီး ထင်ရှားသော ရှေးခေတ်စာဆိုတော်များမှာ ငုယင်ထရိုင်၊ ထရန်ဟန်းဒေါင်၊ ငုယင်ဒူး နှင့် ငုယင်ဒင်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အချို့သော စာပေအမျိုးအစားများမှာ ပြဇာတ်ကရာတွင် အရေးပါသော အပိုင်းမှ ပါဝင်ပြီး ဥပမာအားဖြင့် အမျိုးသမီး တစ်ဦးတည်း သီဆိုဖျော်ဖြေသော ကထရူး ဟုခေါ်သော ဖျော်ဖြေမှုများတွင် အသုံးပြုကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.indochinatravelplan.com/vietnamese-traditional-music/8886-hat-ca-tru|title=Vietnamese Traditional Music: Hat Ca Tru|publisher=Indochina Travel Plan|year=2012|accessdate=10 March 2013|archivedate=15 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130815232833/http://www.indochinatravelplan.com/vietnamese-traditional-music/8886-hat-ca-tru}}</ref> တောင်ဒန် ကဲ့သို့သော ကဗျာသမဂ္ဂများကိုလည်း ဗီယက်နမ်တွင် ဖွဲ့စည်းကြသည်။ လတ်တလောခေတ်တွင် ဗီယက်နမ်စာပေများကို အနောက်တိုင်း စတိုင်လ်များမှ လွှမ်းမိုးခြင်း ခံရပြီး ပထမဆုံး စာပေပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လှုပ်ရှားမှု ဖြစ်သော သိုမွိုင်သညည် ၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင် စတင်ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://thehuuvandan.org/vietpoet.html|title=Vietnamese Poetry|publisher=Le Cercle Littéraire – Thế Hữu Văn Đàn – The Literary Forum|date=21 June 2008|accessdate=12 February 2013|archivedate=25 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130225165206/http://thehuuvandan.org/vietpoet.html}}</ref> ===ပွဲတော်များ=== [[File:Hoa mai.jpg|right|thumb|ရိုးရာ တက် နှစ်သစ်ကူးပွဲ သစ်ပင်]] ဗီယက်နမ်တွင် လဆန်း လဆုတ် ပြက္ခဒိန်ပေါ် အခြေပြုသော ပွဲတော် အမြောက် အများရှိပြီး အရေးအပါဆုံးမှာ တက် နှစ်သစ်ကူးပွဲ ဖြစ်သည်။ ရိုးရာ ဗီယက်နမ် လက်ထပ်မင်္ဂလာပွဲမှာ ရေပန်းစားပြီး နိုင်ငံရပ်ခြားတွင် သွားရောက် အလုပ်လုပ်ကိုင်နေသော ဗီယက်နမ် လူမျိုးများပင် အနောက်နိုင်ငံများတွင် ဆင်နွှဲလေ့ ရှိကြသည်။ ===ခရီးသွား လုပ်ငန်း=== [[File:PhoCoHoiAn.jpg||thumb|left|ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် စာရင်းဝင် နေရာဖြစ်သော ဟွိုင်အန်း ရှေးဟောင်းမြို့]] ဗီယက်နမ်သည် ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်များမှစ၍ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများ လာရောက်လည်ပတ်သည့် အဓိက နေရာတစ်နေရာ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး အစိုးရနှင့် ပုဂ္ဂလိကတို့၏ သိသာထင်ရှားသော ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများကြောင့် ဖြစ်ကာ အဓိကအားဖြင့် ကမ်းရိုးတန်း ဒေသများတွင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://vanban.chinhphu.vn/portal/page/portal/chinhphu/hethongvanban?class_id=2&mode=detail&document_id=153358 |title=Quyết định số 2473/QĐ - TTG của Thủ tướng Chính phủ : Phê duyệt "Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030" |publisher=Cổng Thông tin điện tử Chính phủ |date=31 Dec 2011 |access-date=21 February 2017 |archive-date=8 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170708231539/http://vanban.chinhphu.vn/portal/page/portal/chinhphu/hethongvanban?class_id=2&mode=detail&document_id=153358 }}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ် တစ်နှစ်တည်းတွင်ပင် ဗီယက်နမ်သို့ နိုင်ငံတကာမှာ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား ၃.၇၇ သန်းခန့် လာရောက် လည်ပတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.vietnamtourism.com/e_pages/news/index.asp?loai=2&uid=11723 |title=Vietnamtourism |publisher=Vietnamtourism |accessdate=7 November 2010 |archivedate=13 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513084216/http://www.vietnamtourism.com/e_pages/news/index.asp?loai=2&uid=11723 }}</ref> လူကြိုက်များ ရေပန်းစားသော ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်း နေရာများမှာ ယခင် ဘုရင်နန်းစိုင်ရာ ဟူး ရွှေမြို့တော်၊ ကမ္ဘာ့အမွေခံ နေရာများဖြစ်သော ဖောင်းနကီဘန် အမျိုးသား ဥယျာဉ်၊ ဟွိုင်အန်း နှင့် မိုင်ဆွန်၊ ကမ်းရိုးတန်း ဒေသဖြစ်သော နာထရန်၊ ဟလောင်ပင်လယ်အော်ရှိ လှိုဏ်ဂူများ နှင့် စကျင်ကျောက် တောင်ကုန်းများတို့ ဖြစ်ကြသည်။ များစွာသော ခရီးသွားလုပ်ငန်း စီမံကိန်းများမှာ တည်ဆောက်ဆဲ ဖြစ်ပြီး ဥပမာအားဖြင့် အရှေ့တောင် အာရှတွင် သဘာဝ မဟုတ်ဘဲ တည်ဆောက်ထားသည့် အကြီးဆုံး ပင်လယ်ဖြစ်သော ဗန်ယောင်း ခရီးသွားများ လည်ပတ်စရာ နေရာ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.lookatvietnam.com/2009/01/southeast-asias-largest-artificial-sea-inaugurated-in-binh-duong.html |title=Southeast Asia's largest artificial sea inaugurated in Binh Duong |website=Look At Vietnam |date=19 January 2009 |accessdate=7 November 2010 |archivedate=11 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511053258/http://www.lookatvietnam.com/2009/01/southeast-asias-largest-artificial-sea-inaugurated-in-binh-duong.html }}</ref> ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၄ ရက်တွင် အမေရိကန် ပေါ့ပ်တေးဂီတ ကြယ်ပွင့် မိုက်ကယ်ဂျက်ဆန် ၏ ဖခင် ဂျိုးဂျက်ဆန်မှ အရှေ့တောင်အာရှတွင် အကြီးဆုံး ဖျော်ဖြေရေး အဆောက်အဦး ဖြစ်လာမည့် ကြယ်ငါးပွင့် ဟိုတယ် နှင့် အပန်းဖြေစခန်း ဖြစ်သော ဟက်ပီးလန်း အား အုတ်မြစ်ချ ဖွင့်လှစ်ပွဲသို့ တက်ရောက် ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂ သန်းတန်သော ထို စီမံကိန်းမှာ နှစ်စဉ် ခရီးသွား ၁၄ သန်းကို တာဝန်ယူ ဧည့်ခံနိုင်မည် ဖြစ်ပြီး ဟိုချီမင်းစီးတီး အနီးရှိ လောင်အန်းပြည်နယ်တွင် တည်ရှိသည်။ ထိုအဆောက်အဦးမှာ ၂၀၁၄ တွင် ပြီးစီးမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref>{{cite news| url=http://www.thestar.com/entertainment/music/article/938374--joe-jackson-invests-in-vietnam-theme-park | location=Toronto | work=The Star | title=Joe Jackson invests in Vietnam theme park | date=14 February 2011}}</ref> ===အဝတ်အထည်=== ပွဲတက်ဝတ်စုံဖြစ်သော အောင်းယိုင် ကို မင်္ဂလာ ဧည့်ခံပွဲ နှင့် ဘာသာရေး ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ တဝှမ်းရှိ အထက်တန်းကျောင်း အများအပြားတွင် မိန်းကလေးများ အနေနှင့် အဖြူရောင် အောင်းယိုင်ကို ယူနီဖောင်း အဖြစ် ဝတ်ဆင်ကြရသည်။ ယခင်က အောင်းယိုင်ကို ကျားမ နှစ်မျိုးစလုံး ဝတ်စားခဲ့ကြသော်လည်း ယနေ့ခေတ်တွင် အမျိုးသမီးများသာ သီးသန့် ဝတ်ဆင်ကြပြီး အမျိုးသားများမှာမူ ရိုးရာ မင်္ဂလာဧည့်ခံပွဲ ကဲ့သို့သော အခမ်းအနားများတွင်သာ ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref>[http://www.activetravelvietnam.com/culture_customs/vietnamese_ao_dai.html "Ao Dai (Long Dress)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061026185826/http://www.activetravelvietnam.com/culture_customs/vietnamese_ao_dai.html |date=26 October 2006 }}. Active Travel Vietnam. Retrieved 2 January 2012.</ref> အခြားသော ဗီယက်နမ် ရိုးရာ အဝတ်အစားများတွင် လေးပိုင်းစပ် အမျိုးသမီး ဝတ်စုံဖြစ်သော "အောင်းတူသန်"၊ အောင်းတူသန်ကို ၅ ပိုင်းစပ် ပုံစံဖြစ်သော အောင်းငူ တို့ကို မြောက်ပိုင်းဒေသများတွင် အများအားဖြင့် ဝတ်ဆင်ကြပြီး အခြား ရိုးရာ အဝတ်အစားများမှာ "ယမ်" ဟုခေါ်သော အတွင်းခံ နှင့် "အောင်းဘားဘာ" ဟုခေါ်သော ကျေးလက်ဒေသတွင် အလုပ်လုပ်ရာတွင် ကျားမ နှစ်ဦးစလုံး ဝတ်ဆင်သည့် ဝတ်ရုံရှည်၊ <ref>Erik Harms (2011). ''Saigon's Edge: On the Margins of Ho Chi Minh City''. p.56: "She then left the room to change out of her áo Ba Ba into her everyday home clothes, which did not look like peasant clothes at all. In Hóc Môn, traders who sell goods in the city don "peasant clothing" for their trips to the city and change back".</ref> အစိုးရ ဧည့်ခံပွဲများတွင် ဝတ်ဆင်သော ဘရိုကိတ် ပွဲတက်ဝတ်စုံ အင်္ကျီရှည် နှင့် မင်္ဂလာဆောင်တွင် သတို့သား ဝတ်ဆင်သော "အောင်းသဲ" စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရိုးရာ ခေါင်းဆောင်းများတွင် "နွန်လား" ဟုခေါ်သည့် ဗီယက်နမ် ခမောက် နှင့် မီးအုပ်ဆောင်းနှင့် တူသည် "နွန်ကွိုင်သိုး" တို့လည်း ပါဝင်သည်။ === အားကစား === ဗိုဗီနမ် နှင့် ဘင်းဒင်း ကိုယ်ခံပညာတို့ကို ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ အနှံ့အပြားတွင် ကစားကြပြီး<ref>{{cite web|url=http://talkvietnam.com/2012/07/binh-dinh-to-host-intl-vovinam-festival/#.UKZAX4c3aYE|title=Binh Dinh to host Int'l Vovinam festival|publisher=TalkVietnam.com|date=6 July 2012|accessdate=16 November 2012|archive-date=27 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827080758/https://www.talkvietnam.com/2012/07/binh-dinh-to-host-intl-vovinam-festival/#.UKZAX4c3aYE}}</ref> ဘောလုံးကစားခြင်းမှာ နိုင်ငံအတွင်း ရေပန်း အစားဆုံး အဖွဲ့လိုက် ကစားနည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.saigonnezumi.com/2012/08/02/soccer-is-very-popular-in-vietnam/|title=Soccer is very popular in Vietnam|publisher=SaigonNezumi.com|date=2 August 2012|accessdate=16 November 2012|archivedate=2 November 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121102234125/http://www.saigonnezumi.com/2012/08/02/soccer-is-very-popular-in-vietnam/}}</ref> ဗီယက်နမ် အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်းသည် ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် အာဆီယံ ဘောလုံး ချန်ပီယံ ဖလားကို ရယူနိုင်ခဲ့သည်။ အခြားသော အနောက်တိုင်း အားကစားနည်းများ ဖြစ်သည့် ကြက်တောင်၊ တင်းနစ်၊ ဘော်လီဘော၊ စားပွဲတင်တင်းနစ် နှင့် စစ်တုရင်တို့မှာလည်း လူကြိုက်များသော ကစားနည်းများ ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်သည် နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ၁၉၅၂ ခုနှစ်မှ စတင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ အနေနှင့် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံ နှစ်ခြမ်းကွဲပြီးနောက် တောင်ဗီယက်နမ်မှသာ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး ၁၉၅၆ ခုနှစ်နှင့် ၁၉၇၂ ခုနှစ်တို့တွင် အားကစားသမားများ စေလွှတ် ယှဉ်ပြိုင်စေခဲ့သည်။ ၁၉၇၆ ခုနှစ် ဗီယက်နမ် နှစ်နိုင်ငံ ပေါင်းစည်းပြီးနောက်တွင် ဗီယက်နမ် ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတနိုင်ငံအနေနှင့် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး ၁၉၈၈ ခုနှစ်မှစ၍ နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတော်တိုင်းတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ လက်ရှိ ဗီယက်နမ် အိုလံပစ် ကော်မတီအား ၁၉၇၆ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အိုလံပစ် ကော်မတီ (အိုင်အိုစီ) မှ ၁၉၇၉ တွင် တရားဝင် အသိအမှတ် ပြုခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/vietnam|title=Vietnam|publisher=Olympic.org|accessdate=19 April 2013}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် အထိ ဗီယက်နမ်သည် ဆောင်းရာသီ အိုလံပစ် အားကစားတွင် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ဖူးခြင်း မရှိပေ။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်သည် ဘရာဇီးနိုင်ငံ ရိုင်ယိုဒီဂျနေးရိုးမြို့တွင် ကျင်းပသော နွေရာသီ အိုလံပစ်အားကစားပွဲတွင် ပထမဆုံးသော ရွှေတံဆိပ်ကို ဆွတ်ခူးနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/olympics/rio-2016-vietnam-wins-first-ever-olympic-gold-medal-a7177771.html|title=The country that just won its first ever Olympic gold - and what the athlete will get in return|date=2016-08-07|newspaper=The Independent|language=en-GB|access-date=2016-10-06}}</ref> ===ဟင်းလျာများ=== [[File:Pho in Ho Chi Minh City by joshua.jpg|thumb|ဗီယက်နမ်၏ လူကြိုက်များသော အစားအစာတစ်ခု ဖြစ်သည့် ဖို ခေါက်ဆွဲ]] ဗီယက်နမ်၏ ဟင်းလျာများသည် အခြေခံ ရသာ ၅ ပါးတို့၏ ပေါင်းစပ်မှုကို အခြေခံထားသည်။ ၎င်းတို့မှာ အစပ် (သတ္တု) ၊ အချဉ် (သစ်သား) ၊ အခါး (မီး) ၊ အငံ (ရေ) နှင့် အချို (မြေကြီး) တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>[http://www.asianinfo.org/asianinfo/vietnam/pro-food.htm Vietnamese Food] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606162154/http://www.asianinfo.org/asianinfo/vietnam/pro-food.htm |date=6 June 2017 }}. Asianinfo.org. Retrieved 3 February 2013.</ref> အများအားဖြင့် ပါဝင်သော အမယ်များမှာ ငံပြာရည်၊ ပုဇွန်ငါးပိ၊ ပဲငံပြာရည်၊ ဆန်၊ လတ်ဆတ်သော ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်များ၊ သစ်သီးများ နှင့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်များတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဗီယက်နမ် ချက်နည်းပြုတ်နည်းများတွင် စပါးလင်၊ ဂျင်း၊ ပူဒီနာ၊ ဗီယက်နမ် ပူဒီနာ၊ နံနံပင်ရှည်၊ ဆိုင်းဂုံ သစ်ကြမ်းပိုးခေါက်၊ ငှက်မျက်စိ ငရုတ်သီး၊ သံပရာသီး နှင့် ပင်စိမ်းရွက်တို့ကို အသုံးပြုကြသည်။ <ref>{{cite web|url = http://www.wokme.com/ingredients/vietnamese.htm | work = WokMe | year = 2011 |title = Vietnamese Ingredients | accessdate = 2 December 2011}}</ref>ဗီယက်နမ် ရိုးရာ ချက်နည်းပြုတ်နည်းသည် လတ်ဆတ်သော အမယ်များကို အသုံးပြုခြင်း၊ ဆီကို အနည်းငယ်သာ အသုံးပြုခြင်း၊ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်များ နှင့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်များအား အားထား ချက်ပြုတ်ခြင်းတို့ကြောင့် ဗီယက်နမ် ဟင်းလျာများသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ကျန်းမာရေးနှင့် အညီညွတ်ဆုံး ဟင်းလျာများတွင် တစ်မျိုး အပါအဝင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news | author = Corapi, Annie | work = CNN Health | url = http://www.cnn.com/2010/HEALTH/08/25/healthiest.ethnic.cuisines/index.html | year = 2011 | accessdate = 3 December 2011 | title = The 10 healthiest ethnic cuisines}}</ref> မြောက်ဗီယက်နမ်ရှိ ဒေသခံ အစားအသောက်များမှာ တောင်ပိုင်းအစားအသောက်များထက် ပို၍ အစပ်နည်းပြီး မြောက်ဗီယက်နမ်ရှိ အေးမြသော ရာသီဥတုကြောင့် ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင် အစပ်များ ထုတ်လုပ်ရန်နှင့် ရရှိရန် ခက်ခဲပြီး အစပ်အရသာ ရရှိရန် ငရုတ်သီးအစား ငရုတ်ကောင်းမှုန့်အမည်းကို အသုံးပြုကြသည်။ ဝက်သား၊ အမဲသားနှင့် ကြက်သားတို့အား ယခင်က အနည်းငယ်သာ အသုံးပြုကြပြီး ဟင်းလျာများတွင် ရေချိုငါးများ နှင့် အခွံမာရေနေသတ္တဝါများ ဖြစ်ကြသော ဂဏန်း နှင့် ခရုတို့ကို အဓိကထား ချက်ပြုတ်ကြသည်။ ငံပြာရည်၊ ပဲငံပြာရည်၊ ပုဇွန်ငံပြာရည်နှင့် သံပရာသီးတို့မှာ အဓိက အရသာအဖြစ် ထည့်သွင်းချက်ပြုတ်ထားသော အမယ်များ ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်၏ အထိမ်းအမှတ် အစားအသောက်များ ဖြစ်ကြသော ဘွန်ရူး (အသားပါသည့် ကြာဇံပြုတ်) နှင့် ဘန်ကွမ်းတို့မှာ မြောက်ပိုင်းတွင် စတင်ပေါ်ပေါက်လာပြီး ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများမှ အလယ်ပိုင်း နှင့် တောင်ပိုင်းသို့ သယ်ဆောင်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web | url = http://www.saveur.com/article/Travels/Heaven-in-a-Bowl#errors | author = Nguyen, Andrea | title = Heaven in a Bowl: The Original Pho | accessdate = 28 December 2011 | date = 13 March 2011}}</ref> == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] == မှတ်ချက်များ == {{notelist}} {{Reflist|group=n}} == ကိုးကား == {{Reflist|24em}} ==ပြင်ပလင့်များ== {{commonscat|Vietnam}} *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1243338.stm Vietnam profile] from BBC News *[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/vietnam.htm Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003000923/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/vietnam.htm |date=3 October 2012 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' *[http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English Portal of the Government of Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528045736/http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English |date=28 May 2012 }} *[http://www.cpv.org.vn/cpv/ Communist Party of Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115125835/http://www.cpv.org.vn/cpv/ |date=15 November 2010 }} – official website (in Vietnamese) *[http://quochoi.vn/en-US/Pages/default.aspx National Assembly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208000519/http://quochoi.vn/en-US/Pages/default.aspx |date=8 December 2015 }} – the Vietnamese legislative body *[http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=491 General Statistics Office] *[http://www.mofa.gov.vn/en/ Ministry of Foreign Affairs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091020032719/http://www.mofa.gov.vn/en/ |date=20 October 2009 }} *[https://web.archive.org/web/20081210074101/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-v/vietnam.html Chief of State and Cabinet Members] {{ASEAN}} {{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}} [[Category:ကွန်မြူနစ် နိုင်ငံများ]] [[Category:ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ|*]] [[Category:အာဆီယံအသင်းဝင်နိုင်ငံများ]] [[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]] [[Category:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] em84rcjah6940fjr8xefj4ofzdwu3uw 0 3242 1059204 1055058 2026-10-18T08:35:31Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059204 wikitext text/x-wiki {{Coord|13|N|122|E|type:country_region:PH|display=title}} {{Infobox country | နိုင်ငံအမည်အပြည့် = ဖိလစ်ပိုင်သမ္မတနိုင်ငံ | common_name = ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ | အမည်_ရင်း = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | ပုံ_အလံ = Flag of the Philippines.svg | ပုံ_တံဆိပ် = Coat of Arms of the Philippines.svg | other_symbol = <div style="padding:0.3em;">[[File:Seal of the Philippines.svg|100px|Great Seal of the Philippines]]</div> | other_symbol_type = [[:en:Great Seal of the Philippines|Great Seal:]] | နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = <br/>"{{lang|fil|[[Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}"<ref name=ra8491>{{cite web |title=Republic Act No. 8491 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |publisher=Republic of the Philippines |access-date=March 8, 2014 |archive-date=17 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217200617/http://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ }}</ref><br/>"For God, People, Nature and Country" | နိုင်ငံတော်သီချင်း = ''{{lang|fil|[[Lupang Hinirang]]}}''<br />({{Lang-my|"ရွေးချယ်ထားသောမြေ"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}}</div> | ပုံ_နေရာ = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|ကမ္ဘာလုံးတွင် ပြန်ရန်|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|အာဆီယံတွင် ပြရန်|default=1}} | မြို့တော် =[[ မနီလာမြို့]] (''de jure'')<br />{{Coord|14|35|N|120|58|E|type:city}}<br />[[မက်ထရို မနီလာ]]{{efn|name=a|While Manila is designated as the nation's capital, the seat of government is the ''National Capital Region'', commonly known as "Metro Manila", of which the city of Manila is a part.<ref>{{cite web |title=Presidential Decree No. 940, s. 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |publisher=Malacanang |access-date=April 4, 2015 |location=Manila |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405101954/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ }}</ref><ref>{{cite web |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |title=Quezon City Local Government – Background |publisher=Quezon City Local Government |access-date=August 25, 2020 |archive-date=August 20, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |accessdate=26 October 2021 |archivedate=20 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background }}</ref> Many national government institutions aside from Malacañang Palace and some agencies/institutions are located elsewhere in the NCR.}} (''de facto'') | အကြီးဆုံးမြို့ = ကေဇွန်းစီးတီး ( ကွီဇုံ မြို့ပြ ) <br />{{coord|14|38|N|121|02|E|display=inline}} <!--Although Davao City has the largest land area, the article on largest city says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is Quezon City. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> |official_languages = {{ublist | item_style = white-space:nowrap; | [[:en:Filipino language|ဖိလစ်ပိုင်]] | [[:en:Philippine English|အင်္ဂလိပ်]] }} |regional_languages = {{collapsible list | title = [[:en:Languages of the Philippines|၁၉ ခု]] | [[:en:Aklanon language|Aklanon]] | [[:en:Bikol languages|Bikol]] | [[:en:Cebuano language|Cebuano]] | [[:en:Chavacano|Chavacano]] | [[:en:Hiligaynon language|Hiligaynon]] | [[:en:Ibanag language|Ibanag]] | [[:en:Ilocano language|Ilocano]] | [[:en:Ivatan language|Ivatan]] | [[:en:Kapampangan language|Kapampangan]] | [[:en:Karay-a language|Karay-a]] | [[:en:Maguindanao language|Maguindanaon]] | [[:en:Maranao language|Maranao]] | [[:en:Pangasinan language|Pangasinan]] | [[:en:Sambal language|Sambal]] | [[:en:Surigaonon language|Surigaonon]] | [[:en:Tagalog language|Tagalog]] | [[:en:Tausug language|Tausug]] | [[:en:Waray language|Waray]] | [[:en:Yakan language|Yakan]]<ref name="7 mother languages" /> }} |languages_type = National sign language |languages = Filipino Sign Language |languages_sub =yes |languages2_type = Other recognized languages{{efn|name=b|As per the 1987 Constitution: "Spanish and Arabic shall be promoted on a voluntary and optional basis."}} |languages2 = {{ublist | item_style = white-space:nowrap; | [[စပိန်ဘာသာစကား|စပိန်]] | [[အာရပ်ဘာသာစကား|အာရပ်]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> }} |languages2_sub =yes | ethnic_groups = {{unbulleted list | 33.7% [[:en:Visayans|ဗီဆာယန်း]] | 24.4% [[:en:Tagalog people|တာဂါလော့]] | 8.4% [[:en:Ilocano people|အီလိုကာနို]] | 6.8% [[:en:Bicolano people|ဘီကိုလာနို]] | 26.2% [[:en:Ethnic groups in the Philippines|အခြား]] }} | ethnic_groups_year = ၂၀၁၅ | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |၈၈.၇% [[:en:Christianity in the Philippines|ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] |—၇၉.၆% [[:en:Catholic Church in the Philippines|ရိုမန်ကက်သလစ်]] |—၉.၁% အခြား[[:en:List of Christian denominations|ခရစ်ယာန်]] |၆.၀% [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] |၅.၃% [[:en:Religion in Philippines|အခြား]] / [[:en:Irreligion in the Philippines|ဘာသာမဲ့]] }} | religion_year = ၂၀၁၅ | religion_ref = <ref name=PSA2019>[https://psa.gov.ph/content/philippines-figures-0 "2019 Philippines In Figures" (as of June 2019)], Philippine Statistics Authority.<!-- from the 2015 column of De4mographics table on page 23 --></ref> | demonym = [[:en:Filipinos|Filipino]]<br />(''masculine and neutral'')<br />Filipina<br />(''feminine'')<br /> [[Pinoy]]<br />(''colloquial masculine and neutral'')<br />Pinay<br />(''colloquial feminine'')<br /> Philippine<br />(''used for certain common nouns'') <!-- "Philippine" is a demonym as it is used to identify natives or residents of a certain or specific place that are derived from the place name Philippines, i.e. Philippine-American War -- refer to Oxford definition of demonym(s). --> | government_type = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[သမ္မတစနစ်|သမ္မတ]] [[သမ္မတနိုင်ငံ|ဖွဲ့စည်းပုံ သမ္မတနိုင်ငံ]] | leader_title1 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] | leader_name1 = [[ဘွန်ဘွန်မားကို့စ်]] | leader_title2 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ဒုတိယသမ္မတ|ဒုသမ္မတ]] | leader_name2 = [[ဆာရာ ဒူတာတေး]] | leader_title3 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ|ဆီးနိတ်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] | leader_name3 = Tito Sotto | leader_title4 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ကိုယ်စားလှယ်များလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ|ကိုယ်စားလှယ်များလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] | leader_name4 = Lord Allan Velasco | leader_title5 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ တရားသူကြီးချုပ်|တရားသူကြီးချုပ်]] | leader_name5 = Alexander Gesmundo | legislature = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ကွန်ဂရက်လွှတ်တော်|ကွန်ဂရက်လွှတ်တော်]] | upper_house = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်|ဆီးနိတ်လွှတ်တော်]] | lower_house = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ကိုယ်စားလှယ်များလွှတ်တော်|ကိုယ်စားလှယ်များလွှတ်တော်]] | sovereignty_type = [[:en:Sovereignty of the Philippines|လွတ်လပ်ရေးရရှိခြင်း]] | sovereignty_note = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]မှ | established_event1 = [[:en:Philippine Declaration of Independence|စပိန်နိုင်ငံမှ လွတ်လပ်ရေးအား ကြေညာခဲ့]] | established_date1 = ၁၈၉၈ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၂ ရက် | established_event2 = [[:en:Treaty of Paris (1898)|စပိန်မှ အမေရိကန်သို့ ခွဲဝေပေးခဲ့ရခြင်း]] | established_date2 = ၁၈၉၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၀ ရက် | established_event3 = [[:en:Treaty of Manila (1946)|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုထံမှ လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့]] | established_date3 = ၁၉၄၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက် | area_km2 = ၃၀၀,၀၀၀ | area_link = ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင် | area_label = စုစုပေါင်း | ဧရိယာအဆင့် = ၇၂ | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | ဧရိယာရေရာခိုင်နှုန်း = ၀.၆၁<ref name="CIAfactbook">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |publisher=Central Intelligence Agency |title=East & Southeast Asia :: Philippines |website=The World Factbook |location=Washington, DC |date=October 28, 2009 |access-date=November 7, 2009 |archive-date=20 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref>&nbsp;(inland waters) | area_label2 = [[ဧရိယာအလိုက် နိုင်ငံနှင့် နယ်မြေဒေသများ စာရင်း|စုစုပေါင်း ကုန်းမြေဧရိယာ]] | area_data2 = {{convert|298,170|km2|sqmi|abbr=on}} | population_estimate_year = | population_estimate = | population_census = {{increase}} ၁၀၉,၀၃၅,၃၄၃<ref name=pop2020>{{cite web|url= https://psa.gov.ph/content/2020-census-population-and-housing-2020-cph-population-counts-declared-official-president|title=2020 Census of Population and Housing (2020 CPH) Population Counts Declared Official by the President|publisher=Philippine Statistics Authority}}</ref> | population_census_year = ၂၀၂၀ | population_estimate_rank = ၁၂ | population_density_km2 = ၃၃၆ | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = ၄၇ | GDP_PPP = {{increase}} $၁ ထရီလီယံ<ref name="auto">{{cite news | url = https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title = World Economic Outlook database: April 2021 |newspaper = [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]] |date=April 2021 |access-date=April 6, 2021}}</ref> | GDP_PPP_year = ၂၀၂၁ | GDP_PPP_rank = ၂၉ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $၉,၀၆၁<ref name="auto"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ၁၁၅ | GDP_nominal = {{increase}} $၄၀၂.၆၃၈ ဘီလီယံ<ref name="auto"/> | GDP_nominal_year = ၂၀၂၁ | GDP_nominal_rank = ၃၂ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $၃,၆၄၆<ref name="auto"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ၁၁၈ | Gini = ၄၂.၃ <!--number only--> | Gini_year = ၂၀၁၈ | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]] |access-date=March 2, 2011}}</ref> | Gini_rank = ၄၄ | HDI = ၀.၇၁၈ <!--number only--> | HDI_year = ၂၀၁၉ <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]]|date=December 15, 2020|access-date=December 15, 2020}}</ref> | HDI_rank = ၁၀၇ | ဗဟိုဘဏ် = | ငွေ = [[ဖိလစ်ပိုင် ပီဆို]] ([[:en:Philippine peso sign|₱]]) | currency_code = PHP | electricity = [[Mains electricity by country|220 V–60 Hz]] | time_zone = [[ဖိလစ်ပိုင် စံတော်ချိန်|PST]] | utc_offset = +08:00 | date_format = {{abbr|mm|month}}/{{abbr|dd|day}}/{{abbr|yyyy|year}} | drives_on = ညာ{{efn|name=c|Since March 10, 1945<ref>{{cite web |title=Executive Order No. 34, s. 1945 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1945/03/10/executive-order-no-34-s-1945/ |publisher=Malacanang |access-date=February 9, 2021 |location=Manila |archive-date=12 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171112021049/https://www.officialgazette.gov.ph/1945/03/10/executive-order-no-34-s-1945/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.brianlucas.ca/roadside/ |title=Which side of the road do they drive on? |author=Lucas, Brian |date=August 2005 |access-date=February 22, 2009 }}</ref>}} | calling_code = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံရှိ တယ်လီဖုန်းနံပါတ်များ|+၆၃]] | cctld = [[.ph]] | အထိမ်းအမှတ်များ = }} '''ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ''' ({{IPAc-en|audio=En-us-Philippines.ogg|ˈ|f|ɪ|l|ə|p|iː|n|z}})၊ တရားဝင်အမည် '''ဖိလစ်ပိုင်သမ္မတနိုင်ငံ'''သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ရှိ ကျွန်းစုနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ]]အနောက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး ကျွန်းပေါင်း ၇,၆၄၁ ခု ပါဝင်ကာ<ref>{{cite news|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|publisher=''CNN Philippines''|date=February 20, 2016|accessdate=February 20, 2016|archivedate=7 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html}}</ref> မြောက်ဘက်မှ တောင်ဘက်သို့ လူဇွန်း၊ ဗီဆားယပ် နှင့် မင်းဒါးနောင်း ဟူ၍ အဓိက ပထဝီဒေသကြီး သုံးခု အဖြစ် ပိုင်းခြားထားသည်။ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ မြို့တော်မှာ မနီလာမြို့ ဖြစ်ပြီး လူဦးရေအများဆုံးမြို့မှာ ကွီဇွန်းစီးတီး ဖြစ်ကာ နှစ်မြို့စလုံးသည် မက်ထရိုမနီလာတွင် ပါဝင်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.mmda.gov.ph/|title=Metro Manila Official Website|website=Metro Manila Development Authority|accessdate=December 17, 2015}}</ref>အနောက်ဘက်တွင် [[တောင်တရုတ်ပင်လယ်]]၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[ဖိလစ်ပိုင်ပင်လယ်]]နှင့် အနောက်တောင်ဘက်တွင် ဆဲလဘီး ပင်လယ်တို့ဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီး မြောက်ဘက်တွင် [[ထိုင်ဝမ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်ဘက်တွင် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[ပလောင်းနိုင်ငံ]]၊ တောင်ဘက်တွင် [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]]တို့ တည်ရှိသည်။ ပစိဖိတ် ချော်ရည်ပူရပ်ဝန်းပေါ်တွင် တည်ရှိခြင်း နှင့် အီကွေတာနှင့် နီးကပ်ခြင်းတို့ကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် ငလျင် နှင့် တိုင်ဖွန်းမုန်တိုင်း စသော သဘာဝ ဘေးအန္တရာယ်များ မကြာခဏ ဖြစ်ပွားလေ့ ရှိသကဲ့သို့ ပေါများလှသော သဘာဝ အရင်းအမြစ်များ နှင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အများပြားဆုံး ဇီဝမျိုးကွဲများ ရှိရာဒေသလည်း ဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ဧရိယာမှာ ၁၂၀,၀၀၀ စတုရန်းမိုင် (၃၀၀,၀၀၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ)<ref name="psa.gov.ph"/><ref name="worldbank.org"/> ရှိပြီး ဖိလစ်ပိုင် စာရင်းအင်း အာဏာပိုင်အဖွဲ့ နှင့် ကမ္ဘာ့ဘဏ်တို့၏ စာရင်းဇယားများအရ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ အနည်းဆုံး သန်း၁၀၀ မျှ ရှိသည်။<ref name="2015 census" />၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် အာရှတွင် အဋ္ဌမမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံဖြစ်ပြီး တကမ္ဘာလုံးတွင် လူဦးရေအများဆုံး အဆင့် ၁၂ ရှိသည်။ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုး ၁၀ သန်းခန့် သည် နိုင်ငံခြားတိုင်းပြည်များတွင် နေထိုင်ကြသဖြင့် <ref name="CFO2013">{{cite web|url=http://www.cfo.gov.ph/images/stories/pdf/StockEstimate2013.pdf|title=Stock Estimate of Filipinos Overseas As of December 2013|publisher=Philippine Overseas Employment Administration|accessdate=September 19, 2015|archivedate=7 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170207092932/http://www.cfo.gov.ph/images/stories/pdf/StockEstimate2013.pdf}}</ref> ကမ္ဘာပေါ်တွင် နိုင်ငံပြင်ပ နေထိုင်သူ အများဆုံးနိုင်ငံဖြစ်သည်။ ကျွန်းများတလျှောက်တွင် လူမျိုးအစု အများအပြားနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အများအပြားကို တွေ့နိုင်သည်။ သမိုင်းမတင်မီခေတ်က နီဂရီတိုများသည် ကျွန်းများတွင် အစောဆုံး နေထိုင်ခဲ့သူများ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့နောက်တွင် အော်စထရိုနီးရှန်းလူမျိုးများ တစ်သုတ်ပြီး တစ်သုတ် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ <ref name="Dyen1965">{{cite journal |last=Dyen|first=Isidore|authorlink=Isidore Dyen|title=A Lexicostatistical Classification of the Austronesian Languages|journal=Internationald Journal of American Linguistics, Memoir|year=1965|volume=19|pages=38–46}}</ref>မလေး၊ အိန္ဒိယ၊ အာရပ် နှင့် တရုတ် တိုင်းပြည်များနှင့် ကုန်ဖလှယ်မှုများ ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် အပြိုင်အဆိုင်ဖြစ်သော ပင်လယ်ဒေသ တိုင်းပြည်များကို ဒါတုများ၊ ရာဂျာများ၊ စူလတန်များ နှင့် လာကန်း များမှ တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၅၂၁ ခုနှစ်တွင် ပေါ်တူဂီ စူးစမ်းရှာဖွေသူ [[ဖာဒီနန် မဂျဲလန်]]မှ စပိန်သင်္ဘောများကို ဦးဆောင်၍ အရှေ့ဆာမားရှိ ဟိုမွန်ဟွန်ဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီးနောက် စပိန်တို့၏ ကိုလိုနီပြုမှု စတင်ခဲ့သည်။ ၁၅၄၃ ခုနှစ်တွင် စပိန် စူးစမ်း ရှာဖွေသူ ရိုင်လိုပက်ဇ် ဒီ ဗီလာလိုဘို မှ ကျွန်းစုများအား စပိန်ဘုရင် ဒုတိယမြောက်ဖိလစ်ကို ဂုဏ်ပြုသည့် အနေနှင့် လာ့ အစ်စလာ ဖီလီပီနာ ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ၁၅၆၅ ခုနှစ်တွင် မက္ကဆီကိုစီးတီးမှ မစ်ဂူယယ် လိုပက်ဇ် ဒီ လယ်ဂပ်ဇီ ရောက်ရှိလာပြီးနောက် ကျွန်းစုများပေါ်တွင် ပထမဆုံး စပိန်တို့၏ အခြေချနေထိုင်မှုကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.cebucitytour.com/about-cebu/history/ |title= History of Cebu |publisher= Cebu City Tour |accessdate=February 22, 2013}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်သည် စပိန်အင်ပိုင်ယာ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု အဖြစ် နှစ်ပေါင်း ၃၀၀ ကျော်မျှ တည်ရှိခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် အဓိက ကိုးကွယ်သည့်ဘာသာမှာ ကက်သလစ် ဘာသာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် မနီလာမှာ ပစိဖိတ်ဖြတ်သန်း ကုန်သွယ်မှု အတွက် အနောက်ဘက် အချက်အချာ ဒေသ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး အာရှအား မက္ကဆီကိုနိုင်ငံရှိ အာကာပူလ်ကိုမြို့ နှင့် မနီလာ ဂယ်လီယွန်ဟု ခေါ်သည့် ကမ္ဘာပတ် စပိန် ကုန်သွယ် သင်္ဘောများဖြင့် ဆက်သွယ်ပေးခဲ့သည်။<ref name=Kane>{{cite book|last = Kane|first = Herb Kawainui|authorlink = Herb Kawainui Kane|editor = Bob Dye|chapter = The Manila Galleons|title = Hawaiʻ Chronicles: Island History from the Pages of Honolulu Magazine|volume = I|publisher =University of Hawaii Press|year = 1996|location = Honolulu|pages = 25–32|isbn = 978-0-8248-1829-6}}</ref> ၁၉ ရာစုမှ ၂၀ ရာစုသို့ ပြောင်းလဲလာသော အခါတွင် ဖိလစ်ပိုင်တော်လှန်ရေး ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ထိုမှ တဆင့် ခေတ္တမျှသာ သက်တမ်းရှိသော ပထမဆုံး ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတနိုင်ငံတော်ကို မွေးဖွားပေးခဲ့ကာ ထို့နောက်တွင် သွေးစွန်းသော ဖိလစ်ပိုင်-အမေရိကန် စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref name=Constantino1975 /> ထိုစစ်ပွဲကြောင့် အပါအဝင် နောက်ဆက်တွဲ ဖြစ်ပွားသော ကာလဝမ်းရောဂါကပ်ဘေးကြောင့် စစ်ပွဲတွင် ပါဝင်တိုက်ခိုက်သူ ထောင်ဂဏန်း နှင့် အရပ်သား သောင်းဂဏန်း သေဆုံးခဲ့ရသည်။<ref name=Gates /><ref name=reCasualties>{{citation |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1683&dat=20040208&id=gbIaAAAAIBAJ&sjid=GEUEAAAAIBAJ&pg=5222,6070988 |archive-url=https://archive.today/20121208131624/http://news.google.com/newspapers?nid=1683&dat=20040208&id=gbIaAAAAIBAJ&sjid=GEUEAAAAIBAJ&pg=5222,6070988 |dead-url=yes |archive-date=December 8, 2012 |author=Guillermo, Emil |title=A first taste of empire |journal=Milwaukee Journal Sentinel |date=February 8, 2004 |pages=03J}}</ref><ref>{{cite book|last1=Cliff|first1=Andrew|last2=Haggett|first2=Peter|last3=Smallman-Raynor|first3=Matthew|title=Deciphering Global Epidemics: Analytical Approaches to the Disease Records of World Cities, 1888–1912|url=https://books.google.com/books?id=nR4it-IuLpEC|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-47266-1|page=[https://books.google.com/books?id=nR4it-IuLpEC&pg=PA21&dq=philippine 21]}}</ref><ref>{{cite book|last=Burdeos|first=Ray L.|title=Filipinos in the U.S. Navy & Coast Guard During the Vietnam War|url=https://books.google.com/books?id=tN__4jLTnd8C|year=2008|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4343-6141-7|page=[https://books.google.com/books?id=tN__4jLTnd8C&pg=PA14&dq=250,000+1,000,000 14]}}</ref> ဂျပန်တို့ ဝင်ရောက်သိမ်းယူသည့် အချိန်မှလွဲ၍ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ပြီးသည့် အချိန်အထိ ကျွန်းများ၏ အချုပ်အခြာအာဏာကို ထိန်းချုပ်ထားခဲသည်။ ထို့နောက်တွင် ဖိလစ်ပိုင်အား လွတ်လပ်သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှ စ၍ တပေါင်းတစည်းတည်းဖြစ်သော အချုပ်အခြာအာဏာနိုင်ငံသည် ဆူညံပွက်လောရိုက်နေသော ဒီမိုကရေစီစနစ်၏ အတွေ့အကြုံကို မကြာခဏ တွေ့ကြုံခံစားခဲ့ရပြီး အကြမ်းမဖက်သော တော်လှန်ရေးဖြင့် အာဏာရှင်စနစ်ကို တွန်းလှန်ခဲ့ခြင်းလည်း အပါအဝင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url = http://www.stuartxchange.org/DayFour.html|title = The Original People Power Revolution|accessdate = February 28, 2008|publisher = Quartet| page= 77}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် ကုလသမဂ္ဂ၊ [[ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့]]၊ အာဆီယံ၊ [[အေးပက်|အာရှ-ပစိဖိတ် စီးပွားရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့]] နှင့် အရှေ့အာရှ ထိပ်သီးနိုင်ငံများ အဖွဲ့တို့ကို စတင်တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သောနိုင်ငံဖြစ်သည်။ ထို့ပြင့် အာရှဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ်၏ ဌာနချုပ် တည်ရှိရာ နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|title = Departments and Offices|url = http://www.adb.org/about/departments-offices#tabs-0-1|website = Asian Development Bank|publisher = Asian Development Bank|accessdate = November 26, 2015|last = admin}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်အား ထွန်းသစ်စ ဈေးကွက်နိုင်ငံ နှင့် စက်မှုပြောင်းလဲရေး နိုင်ငံအသစ် အဖြစ် မှတ်ယူကြပြီး <ref name=goldmann11>{{cite web|url=http://www.chicagobooth.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20'07-goldmansachs.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110810095039/http://www.chicagobooth.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20%2707-goldmansachs.pdf|title=The N-11: More Than an Acronym |publisher=[[The Goldman Sachs Group, Inc.]]|archivedate=August 10, 2011|date=March 28, 2007}}</ref> စိုက်ပျိုးရေးကို အခြေခံသော စီးပွားရေးမှ ဝန်ဆောင်မှုနှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်မှုတို့သို့ ပိုမို အခြေခံသော စီးပွားရေး အဖြစ် ပြောင်းလဲလျက် ရှိသည်။ <ref name=CIAfactbookPhilEcon>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html#Econ CIA World Factbook, Philippines] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150719222229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |date=July 19, 2015 }}, Retrieved May 15, 2009.</ref> အရှေတောင်အာရှတွင် အရှေ့တီမောနိုင်ငံ နှင့် အတူ ခရစ်ယာန်ဘာသာ အဓိက ကိုးကွယ်ရာ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ အဖြစ် တည်ရှိသည်။ == အမည်ရင်းမြစ် == [[File:Philip II portrait by Titian.jpg|thumb|upright|left|စပိန် ဒုတိယမြောက် ဖိလစ် ဘုရင်]] ဖိလစ်ပိုင်ဟူသော အမည်သည် စပိန် ဒုတိယမြောက် ဖိလစ်ဘုရင်ကို ဂုဏ်ပြု၍ မှည့်ခေါ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ စပိန် စွန့်စားရှာဖွေသူ ရိုင်လိုပက်ဇ် ဒီ ဗီလာလိုဘို က ၎င်း၏ ၁၅၄၂ ခုနှစ် ရှာဖွေရေး ခရီးစဉ်အတွင်း လေးယတ် နှင့် ဆာမားကျွန်းများအား ထိုအချိန်က ဩစတြီးယားမင်းသား ဖြစ်နေသူ ဖိလစ်အား အစွဲပြု၍ ဖဲလီပီးနားဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် လာ့ အစ်စလာ့ ဖီလီပီနာ ဟူသော အမည်သည် ကျွန်းစုအတွင်းရှိ ကျွန်းများအားလုံးကို ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုသော အမည်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုအမည်အား ကျယ်ပြန့်စွာ မသုံးနှုန်းမီက အခြားအမည်များ ဖြစ်သော အစ်စလာ့ ဒယ် ပိုနီယန်တေး (အနောက်ဘက်မှ ကျွန်းများ) နှင့် မဂျဲလင်ပေးခဲ့သည့် အမည်ဖြစ်သော ဆန် လာဇာရို စသော အမည်များကို အသုံးပြု၍လည်း စပိန်တို့မှ ထိုကျွန်းများကို ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုခဲ့သည်။{{sfn|Scott|1994 |page=[https://books.google.com/books?id=15KZU-yMuisC&pg=PA6 6]}}<ref name="Spate">{{Cite book |url=http://epress.anu.edu.au/spanish_lake/mobile_devices/ |chapterurl=http://epress.anu.edu.au/spanish_lake/mobile_devices/ch04s05.html |title=The Spanish Lake – The Pacific since Magellan, Volume I |chapter=Chapter 4. Magellan's Successors: Loaysa to Urdaneta. Two failures: Grijalva and Villalobos |last=Spate |first=Oskar H.K. |publisher=Taylor & Francis |year=1979 |page=97 |isbn=978-0-7099-0049-8 |accessdate=January 7, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916101633/http://epress.anu.edu.au/spanish_lake/mobile_devices/ |archive-date=September 16, 2008 |dead-url=yes }}</ref><ref name="Friis">{{Cite book |url=https://books.google.com/?id=veuwAAAAIAAJ&cd=5&dq=islas+del+poniente+san+lazaro&q=islas+del+poniente#search_anchor |title=The Pacific Basin: A History of Its Geographical Exploration |editor-last=Friis |editor-first=Herman Ralph |publisher=American Geographical Society |year=1967 |page=369 }}</ref><ref name="Galang">{{Cite book |url=https://books.google.com/?id=lt5uAAAAMAAJ&cd=2&dq=islas+del+poniente+san+lazaro&q=islas+del+poniente+#search_anchor |title=Encyclopedia of the Philippines, Volume 15 |editor-link=Zoilo Galang |editor-last=Galang |editor-first=Zoilo M. |publisher=E. Floro |edition=3rd|year=1957|page=46}}</ref><ref name="Cambridge1">{{Cite book |url=https://books.google.com/?id=jtsMLNmMzbkC&printsec=frontcover#v=onepage&q |title=The Cambridge History of Southeast Asia – Volume One, Part Two – From c. 1500 to c. 1800 |last=Tarling |first=Nicholas |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |page=[https://books.google.com/books?id=jtsMLNmMzbkC&pg=PA12&dq=#v=onepage&q&f=false 12] |isbn=978-0-521-66370-0 }}</ref> ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ တရားဝင်အမည်သည် သမိုင်းတလျှောက်တွင် အကြိမ်ကြိမ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ဖိလစ်ပိုင်တော်လှန်ရေး ကာလအတွင်းတွင် တော်လှန်ရေးအစိုးရဖြစ်သော မာလိုလော့စ် ကွန်ဂရက်မှ ရီပတ်ဘလစ်ကာ ဖိလစ်ပီနာ သို့ မဟုတ် ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတနိုင်ငံ ကို ထူထောင်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ဖူးသည်။ စပိန်-အမေရိကန်စစ် (၁၈၉၈) မှ ဖိလစ်ပိုင်-အမေရိကန်စစ် (၁၈၉၉-၁၉၀၂) ကို ဖြတ်သန်း၍ ဓနသဟာယနိုင်ငံ ဖြစ်သည့်အချိန် (၁၉၃၅-၁၉၄၆) အထိပင် အမေရိကန် ကိုလိုနီ အာဏာပိုင်များက နိုင်ငံအား ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းများဟု ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုခဲ့ကြပြီး စပိန်အမည်မှ ဘာသာပြန်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Constantino1975">{{cite book |last1=Constantino |first1=R |title=The Philippines: a Past Revisited |date=1975 |publisher=Tala Pub. Services |location=Quezon City }}</ref> ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ပြီးသည့် အချိန်တွင် နိုင်ငံ၏ တရားဝင်အမည်သည် ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတနိုင်ငံဖြစ်လာခဲ့သည်။ {{Clear}} == သမိုင်း == ===သမိုင်းမတင်မီခေတ်=== [[File:Tabon Cave 2014 04.JPG|thumb|တာဘွန်းဂူများသည် ဖိလစ်ပိုင်ရှိ ရှေးအကျဆုံး လူတို့၏ ရုပ်ကြွင်းများ (တာဘွန်းလူ)ကို တွေ့ရှိရာ နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်။]] ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် ကာလင်ဂါပြည်နယ် ရိုင်ဇယ်တွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်ခေတ်ကိရိယာများ နှင့် ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများကြောင့် ကျွန်းစုများတွင် နေထိုင်ခဲ့သော အစောဆုံး ဟိုမီနင်းလူသားများရှိကြောင်း သက်သေအထောက်အထားကို လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇၀၉,၀၀၀ အထိ တွန်းပို့ပေးခဲ့သည်။ <ref>{{cite journal |title=Earliest known hominin activity in the Philippines by 709 thousand years ago |url=https://archive.org/details/nature-uk_2018-05-10_557_7704/page/183 |first1=T.|last1=Ingicco |first2=G.D.|last2=van den Bergh |first3=C.|last3=Jago-on |first4=J.-J.|last4=Bahain |first5=M.G.|last5=Chacón |first6=N.|last6=Amano |first7=H.|last7=Forestier |first8=C.|last8=King |first9=K.|last9=Manalo |first10=S.|last10=Nomade |first11=A.|last11=Pereira |first12=M.C.|last12=Reyes |first13=A.-M.|last13=Sémah |first14=Q.|last14=Shao |first15=P.|last15=Voinchet |first16=C.|last16=Falguères |first17=P.C.H.|last17=Albers |first18=M.|last18=Lising |first19=G.|last19=Lyras |first20=D.|last20=Yurnaldi |first21=P.|last21=Rochette |first22=A.|last22=Bautista |first23=J.|last23=de Vos |date=May 1, 2018 |journal=Nature |volume=557 |issue=7704 |pages=233–237 |doi=10.1038/s41586-018-0072-8 |pmid=29720661 |bibcode=2018Natur.557..233I}}</ref> သို့သော်လည်း ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းစုများတွင် ယနေ့အထိ တွေ့ရှိရသည့် လူတို့၏ ရုပ်ကြွင်းများကို ယူရေနီယမ် အသုံးပြု တွက်ချက်သည့် နည်းလမ်းဖြင့် စိတ်အချရဆုံး စမ်းသပ်တွေ့ရှိထားသည်မှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၇,၀၀၀မှ ကာလျောင်းလူ၏ ခြေထောက်အရိုးများပင်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/philippines/7924538/Archaeologists-unearth-67000-year-old-human-bone-in-Philippines.html |title=Archaeologists unearth 67000-year-old human bone in Philippines |date=August 4, 2010 |accessdate=August 4, 2010 |location=London |work=The Daily Telegraph |first=Barney |last=Henderson}}</ref> ယခင်က ထိုထက်စောစီးစွာ တွေ့ရှိရသည်မှာ ကာဘွန်အသုံးပြု တွက်ချက်သည့် နည်းလမ်းဖြင့် စမ်းသပ်ထားသည့် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၆,၅၀၀ မှ ပလာဝမ်ရှိ တာဘွန်းလူများ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/?id=pd6AAAAAMAAJ&q=tabon+man |title=The Tabon Caves: Archaeological Explorations and Excavations on Palawan |author=Fox, Robert B. |year=1970 |page=44 |accessdate=December 16, 2009 |publisher=National Museum |asin=B001O7GGNI}}</ref>{{sfn|Scott|1984|p=15}} နီဂရီတိုများသည် ကျွန်းစုများတွင် အစောဆုံးနေထိုင်သော လူများဖြစ်သောလည်း ၎င်းတို့၏ ဖိလစ်ပိုင်တွင် ပထမဆုံး အခြေချနေထိုင်မှုကို စိတ်ချရသည့် နည်းလမ်းဖြင့် စမ်းသပ်ထားခြင်း မရှိပေ။{{sfn|Scott|1984|ps=, "Not one roof beam, not one grain of rice, not one pygmy Negrito bone has been recovered. Any theory which describes such details is therefore pure hypothesis and should be honestly presented as such."|p=138}} ရှေးခေတ် ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးများ၏ ဇာစ်မြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေသာ သီအိုရီအချို့ရှိသည်။ အက်ဖ် လန်ဒါ ဂျိုကာနို၏ သီအိုရီ အရ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် ဒေသတွင်း၌ပင် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ဝီလ်ဟမ် ဆိုလ်ဟိမ်း၏ ကျွန်းဇာစ်မြစ်သီအိုရီ အရ <ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=SiOgq0OPT_MC&pg=PA57&lpg= |title=Archaeology and Culture in Southeast Asia: Unraveling the Nusantao |last=Solheim |first=Wilhelm G. |last2=Bulbeck |first2=David |last3=Flavel |first3=Ambika |date=2006 |publisher=UP Press |isbn=978-971-542-508-7 |pages=57–139 |language=en}}</ref> ဘီစီ ၄၈,၀၀၀ မှ ၅,၀၀၀ ခုနှစ် အတွင်း ယခု ပင်လယ်ရေအောက်သို့ မြုပ်နေသာ ဆွန်ဒါလန်း ကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းမှ တဆင့် ကျွန်းစုများသို့ လူများ တဖြည်းဖြည်း ရောက်ရှိလာခြင်း ဖြစ်ပြီး အများကြီး တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပြောင်းရွှေ့လာခြင်းမဟုတ်ဟု ဆွေးနွေးထားသည်။ အော်စထရိုနီးရှန်း ချဲ့ထွင်မှု သီအိုရီ အရ ထိုင်ဝမ်မှ မလာယို-ပိုလီနီးရှန်း လူမျိုးများသည် ဖိလစ်ပိုင်သို့ ဘီစီ ၄,၀၀၀ ခန့်တွင် ပြောင်းရွှေ့လာခဲ့ပြီး နဂိုမူလလူများနေရာတွင် ဝင်ရောက် အစားထိုး နေထိုင်ကြသည်ဟု ရှင်းပြထားသည်။<ref name=mijares2006>{{cite journal|last=Mijares|first=Armand Salvador B.|year=2006|url=http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140707050814/http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9|archivedate=July 7, 2014|title=The Early Austronesian Migration To Luzon: Perspectives From The Peñablanca Cave Sites|journal=Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association|issue=26|pages=72–78|archive-date=7 July 2014|access-date=10 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707050814/http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 |access-date=10 March 2019 |archive-date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130823055847/http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 |accessdate=10 March 2019 |archivedate=23 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130823055847/http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 }}</ref> ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ သက်သေများအရ အများစု လက်ခံထားသည့် သီအိုရီမှ ထိုင်ဝမ်မှ ပြောင်းရွှေ့လာသည်ဆိုသော သီအိုရီဖြစ်ပြီး ထိုသီအိုရီအရ ယန်စီမြစ်ဝှမ်းရှိ လျံဇူးယဉ်ကျေးမှု အစရှိသော ယဉ်ကျေးမှုလောကများမှ ဆင်းသက်လာသော<ref>{{cite book|last1=Bellwood|first1=Peter|title=The Global Prehistory of Human Migration|date=2014|page=213}}</ref> ထိုင်ဝမ်မှ အော်စထရိုနီးရှန်းများသည် ဘီစီ ၄,၀၀၀ ခန့်တွင် ဖိလစ်ပိုင်သို့ စတင်ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ပြီး အစောပိုင်းရောက်ရှိနေသူများနေရာတွင် အစားထိုး ဝင်ရောက်ခဲ့သည် ဟု ယူဆထားကြသည်။<ref name=mijares2006 /><ref name="solheim">{{cite book |url=http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080803020434/http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf |archivedate=August 3, 2008 |title=Origins of the Filipinos and Their Languages |last=Solheim |first=Wilhelm G., II. |date=January 2006 |accessdate=August 27, 2009}}</ref> ကျောက်ခေတ်သစ်ကာလအတွင်း ကျောက်စိမ်းယဉ်ကျေးမှု တည်ရှိခဲ့သည်ဟု ယူဆရပြီး ဖိလစ်ပိုင်တွင် ဘီစီ ၂,၀၀၀ ခုနှစ်ခန့်က အထိ ရှေးကျသည့် ကျောက်စိမ်းဖြင့် အနုစိတ်ထွင်းထုထားသော လက်မှုပစ္စည်းများကို သောင်းဂဏန်းမျှ တွေ့ရှိရသည်။{{sfn|Scott|1984|p=17}}<ref>{{cite book|last1=Bellwood|first1=Peter|title=Pathos of Origin|date=2011|pages=31–41}}</ref> ကျောက်စိမ်းသည် အနီးအနားရှိ ထိုင်ဝမ်မှ ရောက်ရှိလာခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြပြီး အရှေ့တောင်အာရှ၏ ကုန်းမကြီးနှင့် ကျွန်းများတွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။ ထိုလက်မှုပစ္စည်းများကြောင့် သမိုင်းမတင်မီခေတ်က အရှေ့တောင်အာရှ လူ့အဖွဲ့အစည်းများကြားတွင် အကွာအဝေး ရှည်လျားစွာ ဆက်သွယ်မှုရှိသည်ဆိုသော အချက်အတွက် သက်သေဖြစ်သည်။ <ref>{{cite book|last1=Hsiao-Chun|first1=Hung|title=Ancient jades map 3,000 years of prehistoric exchange in Southeast Asia|date=2007}}</ref> ဘီစီ ၁၀၀၀ ခုနှစ်သို့ ရောက်သော အခါတွင် ကျွန်းစုများတွင် နေထိုင်သူများသည် လူမှုအဖွဲ့အစည်း ၄ ခု အဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့မှာ မုဆိုး-ရှာဖွေစုဆောင်းသူ လူမျိုးစုများ၊ စစ်သူရဲလူမျိုးစုများ၊ တောင်ကုန်းနေ ဓနရှင်အုပ်စိုးသော လူမျိုးစုများ နှင့် ဆိပ်ကမ်းနေ လူမျိုးစုများတို့ ဖြစ်ကြသည်။ <ref>{{cite journal|author = Legarda, Benito, Jr. |journal = Kinaadman (Wisdom) A Journal of the Southern Philippines |title = Cultural Landmarks and their Interactions with Economic Factors in the Second Millennium in the Philippines |volume = 23 |year = 2001 |page = 40}}</ref> ===ကိုလိုနီ မတိုင်မီခေတ်=== [[File:Naturales 4.png|thumb|upright|left|ဘောက်ဆာကုတ်ဒက်စ် ဟု ခေါ်သော မှတ်တမ်းမှ ကာဒါတွမ် သို့မဟုတ် တူမော ဟုခေါ်သော သူကောင်းမျိုးကို ဖော်ပြထားသောပုံ]] ယခုအချိန်တွင် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ သမိုင်းမတင်မီခေတ်နှင့် အစောပိုင်းသမိုင်းကို ခွဲခြားထားသော အပိုင်းအခြားမှာ အေဒီ ၉၀၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၁ ရက် ဖြစ်ပြီး ထိုနေ့မှာ လာဂူးနား ကြေးနီပြားပေါ်တွင် ရေးထိုးထားသော ဂရီဂိုးရီးယန်း ပြက္ခဒိန်နှင့် ညီမျှသော နေ့စွဲ ဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ အစောဆုံး မပျက်မစီးကျန်ရစ်သော မှတ်တမ်းစာ လည်း ဖြစ်သည်။ <ref name=Postma1992>{{cite journal|url=http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/1033/1018|title=The Laguna Copper-Plate Inscription: Text and Commentary|last=Postma|first=Antoon|journal=Philippine Studies|volume=40|issue=2|pages=182–203|date=1992|archive-date=8 December 2015|access-date=18 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208053836/http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/1033/1018|url-status=dead}}</ref> ထိုနေ့မှာ မနုဿဗေဒပညာရှင်တို့မှ ဖိလစ်ပိုင်၏ တိုးတက်လာသော အချိန်အပိုင်းအခြားဟု သတ်မှတ်ထားသည် ၁ရာစု မှ ၁၄ ရာစု ၏ အလယ်ဖြစ်သည်။ တိုးတက်လာသော အချိန်အပိုင်းအခြားမှာ လူအဖွဲ့အစည်း နှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပုံစံများ အသစ်ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း၊ လူမှုရေးဆိုင်ရာ အဆင့်အတန်းများ ကွဲပြား၍ အထူးပြုအလုပ်များ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း နှင့် ဒေသတွင်းနှင့် နိုင်ငံတကာသို့ ကုန်သွယ်မှုများ ပြုလုပ်လာခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ <ref name="Jocano2001">{{cite book | last = Jocano | first = F. Landa | title = Filipino Prehistory: Rediscovering Precolonial Heritage | publisher = Punlad Research House, Inc. | date = 2001 | location = Quezon City | pages = | volume = | edition = | url = | doi = | id = | isbn = 978-971-622-006-3 }}</ref> ၁၃၀၀ ခုနှစ်များသို့ ရောက်သောအခါတွင် ကမ်းရိုးတန်းရှိ ကျယ်ပြန့်သော မြို့ရွာဒေသများမှာ တိုးတက်နေသော ကုန်သွယ်ရေးဌာနများ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး လူ့အဖွဲ့အစည်း အပြောင်းအလဲအတွက် ဗဟိုချက်မ ဖြစ်လာခဲ့ကာ ရှုပ်ထွေးသော ဘဝပုံစံများဆီသို့ လမ်းပြခေါ်ဆောင်သွားခဲ့သည်။ ထို သွင်ပြင်လက္ခဏာကို ဖိလစ်ပိုင် မနုဿဗေဒပညာရှင် အက်ဖ် လန်ဒါ ဂျိုကာနိုက ဖိလစ်ပိုင် အစောပိုင်းသမိုင်း၏ ဘာရန်ဂစ်အစိတ်အပိုင်းဟု အမည်ပေးခဲ့ပြီး ထိုအချိန်ကာလမှာ ၁၄ ရာစု အစမှ စပိန်ကိုလိုနီနယ်ချဲ့တို့ ရောက်ရှိလာပြီး ဖိလစ်ပိုင်၏ ကိုလိုနီခေတ်စသည့် အချိန် အထိပင် ဖြစ်သည်။<ref name="Jocano2001" /> အေဒီ ၁ ရာစုတွင် သံကို တွေ့ရှိခဲ့သည်မှ စ၍ ထင်ရှားသော လူမှုရေးနှင့် စီးပွားရေး အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ထို့အတွက်ကြောင့် မြို့ရွာဒေသများ ကြီးမားကျယ်ပြန့်လာခဲ့ကာ အလွှာခွဲခြားခြင်းနှင့် အထူးပြုလုပ်ကိုင်ခြင်း စသော လူမှုဘဝ ပုံစံအသစ်များ ဖြစ်ထွန်းလာခဲ့သည်။<ref name="Jocano2001" /> ဤလူ့အဖွဲ့အစည်းများထဲမှ အချို့ အထူးသဖြင့် မြစ်ကြီးများ၏ မြစ်ဝ သို့မဟုတ် မြစ်ဝအနီးတွင်ရှိသော ကမ်းရိုးတန်းမြို့ရွာဒေသများ<ref name="Junker1999">{{cite book|last1=Junker|first1=L|title=Raiding, Trading, and Feasting the Political Economy of Philippine Chiefdoms|url=https://archive.org/details/raidingtradingfe0000junk|date=1999|publisher=University of Hawaiì Press|location=Honolulu}}</ref>မှာ နောက်ဆုံးတွင် အရှေ့တောင်အာရှ၏ အစောပိုင်း ကုန်သွယ်ရေး အင်အားကြီးနိုင်ငံများနှင့် သိသာသော ပမာဏတစ်ခုမျှ ကုန်သွယ်မှုပြုသည် အထိ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် အိန္ဒိယ ယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးသော မလေးရှားပြည် နှင့် ဂျားဗားပြည် တို့အပြင် တရုတ်ရှိ မင်းဆက်အမျိုးမျိုး<ref name="Junker1999"/> ထိုင်း,<ref name="Miksic2009">{{Cite book |title=Southeast Asian Ceramics: New Light on Old Pottery |last=Miksic |first=John N. |publisher=Editions Didier Millet |year=2009 |isbn=978-981-4260-13-8}}</ref> နှင့် နောက်ပိုင်းတွင် မွတ်စလင် စူလတန်နယ် ဘရူနိုင်း{{sfn|Scott |1994}}တို့ ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင် ဗီယက်နမ် <ref name="Miksic2009" /> ဂျပန် <ref name="Sals2005">{{cite book | last = Sals | first = Florent Joseph | author-link = | title = The history of Agoo : 1578–2005 | publisher = Limbagan Printhouse | date = 2005 | location = La Union | pages = 80 | language = English}}</ref> နှင့် အခြားသော အော်စထရိုနီးရှန်း တိုင်းပြည်များ<ref name="autogenerated3">{{cite web|title=Timeline of history|url=http://valoable1.webs.com/timelineofhistory.htm|accessdate=October 9, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091123061819/http://valoable1.webs.com/timelineofhistory.htm|archivedate=November 23, 2009}}</ref> နှင့်လည်း ကုန်သွယ်မှုပြုခဲ့ကြသည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ တွေ့ရှိချက်များ အရ တရုတ်တို့နှင့် ကုန်သွယ်ခြင်းသည် တန်မင်းဆက် လက်ထက်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး ဆောင်မင်းဆက် လက်ထက်တွင် ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်။{{sfn|Scott |1994}} အေဒီ ၂ ရာစုသို့ ရောက်သော အခါတွင် ဖိလစ်ပိုင်ရှိ အချို့သော (အကုန်မဟုတ်ပေ) လူ့အဖွဲ့အစည်းများသည် တရုတ်သို့ ကိုယ်စားလှယ်များ စေလွှတ်ပြီး တရုတ်တော်ဝင်နန်းတော်မှ သတ်မှတ်ထားသော အစွယ်အပွား စနစ်တွင် ပါဝင်ခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ {{sfn|Scott |1994}} ထိုသို့သော အစွယ်အပွားနိုင်ငံများသည် တရုတ်ဗဟိုပြု စနစ်ကို လက်ခံကြရပြီး ထိုစနစ်မှ တရုတ်နှင့် တော်ဝင်နန်းတော်တို့အား ကမ္ဘာ၏ ယဉ်ကျေးမှု ဗဟိုဌာန အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင်၏ အစောပိုင်း လူ့အဖွဲ့အစည်းများသည် ထိုစနစ်ကို ကျင့်သုံးခြင်းဖြင့် တရုတ်နှင့် ကုန်သွယ်ရန် လိုအပ်ချက်ကို ဖြည့်ဆည်းနိုင်ခဲ့သော်လည်း ထိုအခြေအနေသည် စစ်ရေး နိုင်ငံရေး အရ ထိန်းချုပ်နိုင်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ် အမှန်တကယ် မသက်ရောက်ခဲ့ပေ။ {{sfn|Scott |1994}}<ref name="Junker1999" /> [[File:Rice terraces.png|thumb|လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော်ကပင် အီဖုဂေါင်း/အီဂိုရော့ လူမျိုးများသည် မတ်စောက်သော တောင်ကုန်းဒေသများတွင် လှေကားထစ် စိုက်ပျိုးရေး စနစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။]] အစောပိုင်း ဖိလစ်ပိုင်လူ့အဖွဲ့အစည်းများ အင်ဒိုနီးရှား နှင့် မလေးရှားရှိ နိုင်ငံအဆင့် အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ဆက်ဆံရေးနှင့် ပတ်သက်၍မူ ဒဏ္ဍာရီများတွင် အစောပိုင်း ဖိလစ်ပိုင် လူ့အဖွဲ့အစည်းများသည် သီရိဝိဇယ အင်ပိုင်ယာနှင့် ဆက်ဆံရေး ရှိကြောင်း ပြောလေ့ရှိသော်လည်း ထိုသို့ ဆက်ဆံရေး ရှိကြောင်းကို သက်သေပြနိုင်မည့် မည်သို့သော ရှေးဟောင်း သုတေသန အထောက်အထားကိုမှ မတွေ့ရှိခဲ့ရပေ။ <ref name="Jocano2001" />သို့သော်လည်း အခြားတစ်ဖက်တွင် မာဂျာပါဟစ် အင်ပိုင်ယာ နှင့် ကုန်သွယ်မှု ပြုခဲ့ကောင်းကိုမူ လုံလောက်သော အထောက်အထား များ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="JocanoJr2012">{{Cite book |title=A Question of Origins |last=Jocano |first=Felipe Jr. |date=August 7, 2012 |work=Arnis: Reflections on the History and Development of Filipino Martial Arts |publisher=Tuttle Publishing |isbn=978-1-4629-0742-7 |editor-last=Wiley |editor-first=Mark |language=en}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်၏ အစောပိုင်း လူ့အဖွဲ့အစည်းများအပေါ်တွင် အိန္ဒိယတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု မည်မျှ အတိုင်းအတာ အထိ ရှိသည် နှင့် မည်သို့ ရှိသည် ဆိုသော အချက်မှာ အရှေ့တောင်အာရှ သမိုင်းပညာရှင်များကြားတွင် အငြင်းပွားစရာ အချို့ ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ <ref name="Jocano2001" /><ref name="Osborne2004">{{cite book | last = Osborne | first = Milton | title = Southeast Asia: An Introductory History | publisher = Allen & Unwin | date = 2004 | location = Australia | pages = | volume = | edition = Ninth | url =https://archive.org/details/southeastasiaint0000osbo_v1c2| doi = | id = | isbn = 978-1-74114-448-2 }}</ref> သို့သော်လည်း လက်ရှိတွင် ပညာရှင် အများ သဘောတူညီမှု ရထားသည်မှာ ထိုစဉ်က အိန္ဒိယနှင့် ဖိလစ်ပိုင်ကြားတွင် တိုက်ရိုက် ကုန်သွယ်မှု အနည်းငယ်မျှသာ ရှိသည် သို့မဟုတ် လုံးဝ မရှိသလောက် ဖြစ်သည် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ <ref name="Jocano2001" /><ref name="Osborne2004" /> အိန္ဒိယ၏ ယဉ်ကျေးမှု လက္ခဏာများ ဖြစ်သော စကားလုံး အသုံးအနှုန်း များနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ကိုးကွယ်မှုများ<ref name="JocanoJr2012" />မှာ ၁၀ ရာစုမှ ၁၄ ရာစု အစောပိုင်းအတွင်း စိမ့်ဝင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး အစောပိုင်း ဖိလစ်ပိုင် လူ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ဟိန္ဒူမာဂျာပါဟစ် အင်ပိုင်ယာတို့ ကြားရှိ ဆက်ဆံရေးမှ တဆင့် ရောက်ရှိလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ <ref name="Jocano2001" /> ထို့ကြောင့် ဖိလစ်ပိုင် ကျွန်းစုများသည် မဟာအိန္ဒိယ ယဉ်ကျေးမှုဇုံ၏ အပြင်ဘက် အစွန်းတွင် ရှိသော နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ (အခြားသောနိုင်ငံများမှာ အာဖဂန်နစ္စတန် နှင့် တောင်ဗီယက်နမ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Osborne2004" /> ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းစုများ၏ အစောပိုင်းလူ့အဖွဲ့အစည်းများ၏ သွင်ပြင်လက္ခဏာမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် အဆင့်အတန်း ၃ ခု ခွဲခြားထားသည်။ <ref name="Jocano2001" /><ref name="Junker1999" /> ကွဲပြားသော ယဉ်ကျေးမှုများတွင် ထိုအဆင့်အတန်း ၃ခုကို ကွဲပြားသော အသုံးအနှုန်းများဖြင့် ဖော်ပြလေ့ ရှိသော်လည်း မပြောင်းမလဲ ရှိသည်မှာ အထက်တန်းစာ သူကောင်းမျိုး အဆင့်၊ လွတ်လပ်သော လူ အဆင့် နှင့် အလီပင် သို့ မဟုတ် အိုရီပန်ဟု ခေါ်သော ကြွေးမြီရှိသူ မှီခိုအဆင့်တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Jocano2001" /><ref name="Junker1999" /> သူကောင်းမျိုး အဆင့်တွင် ပါဝင်သူများထဲတွင် နိုင်ငံအုပ်ချုပ်ရေး တာဝန်ကိုယူထားသော ဒါတု များ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်သည့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ အစုအဖွဲ့များ ဖြစ်သော ဘာရန်းဂေး သို့မဟုတ် ဒူလိုဟန်တို့အား ဦးဆောင်ဦးရွက် ပြုကြသည်။ ထိုဘာရန်ဂေးများ ပေါင်းစပ်ကြသည့် အခါတွင် ပိုမိုကြီးပြသော မြို့ရွာဒေသများကို တည်ထောင်ကြသည် သို့မဟုတ် ပထဝီ အနေအထားရ ပိုမို၍ လျော့ရဲသော မဟာမိတ် အဖွဲ့များ,<ref name="Junker1999" /> အဖြစ် နေထိုင်လေ့ ရှိကြလေသည်။<ref name="Junker1999" /> ထိုအစုအဖွဲ့များတွင် အသက်အကြီးဆုံး သို့မဟုတ် လူအလေးစား ခံရဆုံး သူအား ထိပ်ဆုံး ဒါတု အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြပြီး လာကန်၊ ဆူလတန်၊ ရာဂျာ သို့မဟုတ် ပိုမို၍ လုပ်သက်ရင့်သော ဒါတု ဟု အမျိုးမျိုး ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။{{sfn|Scott |1994}}<ref name="Jocano2001" /><ref name="Legarda, Benito, Jr. 2001 40">{{Cite journal|author = Legarda, Benito, Jr. |journal = Kinaadman (Wisdom) A Journal of the Southern Philippines |title = Cultural Landmarks and their Interactions with Economic Factors in the Second Millennium in the Philippines |volume = 23 |year = 2001 |page = 40 |ref = harv}}</ref> ====အစောပိုင်း သမိုင်းဝင် ကမ်းရိုးတန်း မြို့ပြနိုင်ငံများနှင့် အစိုးရများ==== [[File:Laguna Copperplate Inscription.gif|thumb|အေဒီ ၉၀၀ ခုနှစ်တွင် တွေ့ရသောလာဂူးနား ကြေးပြားစာသည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတွင် အစောဆုံးတွေ့ရသော သမိုင်းမှတ်တမ်းဖြစ်ပြီး လာဂူးနား၊ လမ်ဘန်းတွင် တွေ့ရှိခဲ့သည်။]] ထိုမြို့ပြနိုင်ငံနှင့် ပြည်ထောင်များ၏ အစောဆုံးသမိုင်းမှတ်တမ်းမှာ လာဂူးနား ကြေးပြားစာပေါ်တွင် တွေ့ရပြီး ထိုမှတ်တမ်းမှ တာဂါးလော့ နိုင်ငံဖြစ်သော တွန်ဒို (အေဒီ ၉၀၀ မတိုင်မီ မှ အေဒီ ၁၅၈၉) နှင့် တွန်ဒိုအနီးတဝိုက်တွင် တည်ရှိမည်ဟု ယူဆရသော အခြားဒေသ နှစ်ခု သုံးခု တို့ အပြင် မင်ဒါနောင်းရှိ ဒီဝါတာတောင် အနီးမှ ဒေသတစ်ခု နှင့် ဂျားဗားကျွန်းပေါ်မှ မီဒန်ဘုရားကျောင်း အစုအဝေးတို့ ကို သွယ်ဝိုက်ရည်ညွှန်းထားသည်။<ref name="Postma1992" /> ထိုနိုင်ငံများ၏ နိုင်ငံရေး ဆက်သွယ်မှု အတိအကျကို ကြေးပြားစာပေါ်တွင် ဖော်ပြထားသည်မှာ မရှင်းသော်လည်း ထိုကြေးပြားစာသည် ဒေသတွင်းနှင့် ဒေသပြင်ပ နိုင်ငံရေးဆက်သွယ်မှုများ အေဒီ ၉၀၀ မတိုင်မီကပင် ရှိခဲ့ကြောင်းကို ပုံမှန်အားဖြင့် လက်ခံထားသည့် သက်သေ အထောက်အထားပင် ဖြစ်သည်။<ref name="Postma1992" />{{sfn|Scott |1994}}<ref name="Junker1999" /> ၁၅၀၀ ခုနှစ်များတွင် အစောဆုံး ဥရောပသား လူမျိုးခွဲဗေဒပညာရှင်များ ရောက်ရှိလာသည့် အခါတွင် တွန်ဒိုအား "လာကန်း" ဟု ခေါ်သည့် အာဏာစက်ပြင်းသည့် ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးမှ အုပ်ချုပ်လျက် ရှိသည်။{{sfn|Scott|1994}}<ref name="Junker1999" /> ၎င်းသည် အဓိက ကုန်သွယ်ရေးဌာန တစ်ခု ဖြစ်လာပြီး တရုတ်ပြည် မင်မင်းဆက်နှင့် ကုန်သွယ်ရေးအား မနီလာ ရာဂျာပြည်နှင့် အတူ ကျွန်းစု တစ်ခုလုံးရှိ ကုန်ပစ္စည်းများအား {{sfn|Scott |1994}} လက်ဝါးကြီးအုပ် ချုပ်ကိုင်ထားခဲ့သည်။<ref name=Ring>{{cite book|url = https://books.google.com/?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA565 |title = International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania |author = Ring, Trudy |author2 = Robert M. Salkin |author3 = Sharon La Boda |last-author-amp = yes |publisher = Taylor & Francis |year = 1996 |pages = 565–569 |isbn = 978-1-884964-04-6 |accessdate = January 7, 2010}}</ref> ထိုကုန်သွယ်ရေးမှာ အလွန်အရေးပါသဖြင့် ယောင်ဂယ်လ်ဘုရင်သည် ကိုချာလောင်း အမည်ရှိသော တရုတ်ဘုရင်ခံအား ကုန်သွယ်ရေးများကို စောင့်ကြည့်နိုင်ရန် ခန့်အပ်ထားခဲ့သည်။<ref>{{cite book|author=Ho Khai Leong|title=Connecting and Distancing: Southeast Asia and China|url=https://books.google.com/books?id=EwnzBiM0LmAC&pg=PA33|year=2009|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=978-981-230-856-6|page=33}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=VbwogbQ3l8UC&pg=PT84&lpg=PT84&dq=Yung+lo+governor+luzon#v=onepage&q=Yung%20lo%20governor%20luzon&f=false|title=In Our Image|accessdate=August 24, 2015|isbn=978-0-307-77543-6|last1=Karnow|first1=Stanley|year=2010}}</ref> နောက်ထပ် ဖိလစ်ပိုင်အတွင်းရှိ ဒေသတစ်ခုအား သမိုင်းမှတ်တမ်းတွင် ရည်ညွှန်းထားခဲ့ခြင်းမှာ ဆောင်မင်းဆက်၏ တရားဝင် သမိုင်းစာအုပ် အတွဲ ၁၈၆ တွင် ဖြစ်ပြီး ၎င်းစာအုပ်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ တိုင်းပြည်ဟု ယူဆသော မာအီပြည်ဟု (အေဒီ ၉၇၁ မတိုင်မီ မှ ၁၃၃၉ အကျော်အထိ) ဖော်ပြထားခဲ့သည်။ ဆောင်မင်းဆက်မှ ကုန်သည်များသည် မာအီသို့ နှစ်စဉ် လာရောက်လေ့ ရှိကြပြီး ၎င်းတို့၏ မှတ်တမ်းများတွင် မာအီ၏ ပထဝီဝင်၊ ကုန်သွယ်သည့် ပစ္စည်းများနှင့် အုပ်စိုးသူ၏ ကုန်သွယ်ရေး အပြုအမူများကို ဖော်ပြထားခဲ့ကြသည်။<ref name="KansaiICIS">{{cite journal |last=Zhenping |first=Wang |title=Reading Song-Ming Records on the Pre-colonial History of the Philippines |journal=Journal of East Asian Cultural Interaction Studies |year=2008 |volume=1 |pages=249–260 |issn=1882-7756 |url=http://www.icis.kansai-u.ac.jp/data/journal01-v1/journal01-19-wang.pdf |archive-date=13 March 2013 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313164616/http://www.icis.kansai-u.ac.jp/data/journal01-v1/journal01-19-wang.pdf |url-status=dead }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.icis.kansai-u.ac.jp/data/journal01-v1/journal01-19-wang.pdf |access-date=3 July 2019 |archive-date=13 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313164616/http://www.icis.kansai-u.ac.jp/data/journal01-v1/journal01-19-wang.pdf }}</ref> တရုတ်ကုန်သည်များမှ မာအီနိုင်ငံသားများသည် ရိုးသားပြီး ယုံကြည်ရသူများ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့သည်။{{sfn|Scott|1984|p=67}} သို့သော်လည်း ထိုမှတ်တမ်းများတွင် မာအီ၏ တည်နေရာကို ရှင်းလင်းစွာ မဖောပြထားသဖြင့် မာအီ၏ တည်နေရာမှာ အငြင်းပွားဖွယ် ဖြစ်နေပြီး အချို့သော ပညာရှင်များက လာဂွန်းနား ပြည်နယ် ဘေးမြို့ နေရာတွင် တည်ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး<ref name="Go2005">{{cite journal | last = Go | first = Bon Juan | title = Ma'I in Chinese Records – Mindoro or Bai? An Examination of a Historical Puzzle | journal = Philippine Studies | volume = 53 | issue = 1 | pages = 119–138 | date = 2005 | url = http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/216/223 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131021221348/http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/216/223 | archivedate = October 21, 2013 | deadurl = no | archive-date = 21 October 2013 | access-date = 3 July 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131021221348/http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/216/223 | url-status = dead }}</ref> အခြားသူများက မင်ဒိုရိုကျွန်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။{{sfn|Scott|1984|p={{page needed|date=August 2018}}}} [[File:Butuan Ivory Seal.jpg|thumb|၁၉၇၀ ဘွမ်တမ်တွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော ၁၀၀၂ ခုနှစ်မှ ဘွမ်တွမ် ဆင်စွယ်တံဆိပ်]] [[File:Joangan, or the Spanish-built Joanga.jpg|thumb|left| ၁၇ ရာစုတွင် ဖရန်စစ္စကို အစ်ဂနာရှိ အယ်လ်စီနာ ရေးသားသော ''Historia de las islas e indios de Bisayas'' (1668) မှ ဗီဆာရန်း အမည်ရှိသော ကာရာကောင်းခေါ် ဖော့တပ်စစ်လှေ ကို ပုံဖော်ရေးဆွဲထားပုံ<ref name="alcina">{{cite book|author=Francisco Ignacio Alcina|title =Historia de las islas e indios de Bisayas|year =1668|url =https://trove.nla.gov.au/work/21366897?selectedversion=NBD197673}}</ref>]] ဆောင်မင်းဆက်၏ တရားဝင် သမိုင်းမှ ထပ်မံရည်ညွှန်းသည်မှာ မင်ဒါနောင်း အရှေ့မြောက်ပိုင်းရှိ ဘူတွမ် ရာဂျားနယ်မြေ ({{circa|before ၁၀၀၁–၁၇၅၆}}) ဖြစ်ပြီး ၎င်းမှာ ဖိလစ်ပိုင် ကျွန်းစုများမှ တရုတ်အင်ပိုင်ယာသို့ ၁၀၀၁ ခုနှစ် မတ်လ ၁၇ ရက်တွင် ပထမဆုံး သံတမန်အဖွဲ့စေလွှတ်သော တိုင်းနိုင်ငံ အဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ဘူတွမ်သည် ဆရီ ဘာတာ ရှားဂျာ ရာဂျာ ၏ လက်အောက်တွင် ထင်ရှားခဲ့ပြီး <ref name="autogenerated3" /> ထိုသူမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ အုပ်စိုးသူလူတန်းစားမှ ဟိန္ဒူနိုင်ငံကို အုပ်ချုပ်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ထိုနိုင်ငံသည် နိုင်ငံတွင်း ရွှေပန်းတိမ် လုပ်ငန်းကြောင့် အင်အားကြီးလာခဲ့ပြီး ချမ်ပါး ယဉ်ကျေးမှုလောက နှင့် သံတမန် အပြိုင်အဆိုင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဘူတွမ်သည် အလွန်ပင် ကြွယ်ဝချမ်းသာခဲ့ပြီး လတ်တလော ဘူတွမ်မှ တူးဖော် ရရှိခဲ့သော ရွှေ ပမာဏသည် ပိုမိုထင်ရှားသော သီရိဝိဇယ နိုင်ငံထက်ပင် ပို၍ များပြားသည်။<ref>{{cite web |url=https://asiasociety.org/new-york/exhibitions/philippine-gold-treasures-forgotten-kingdoms |title=The Kingdom of Butuan |website=Philippine Gold: Treasures of Lost Kingdoms |publisher=Asia Society New York |access-date=2019-03-08 |df=mdy-all}}</ref> သမိုင်းပညာရှင် အီဖရန် အီဆိုရယ်နာ၏ အယူအဆအရ ဗီဆာယန်း ဓားပြအဖွဲ့များသည် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း ဆိပ်ကမ်းမြို့များကို အေဒီ ၁၁၇၄ မှ ၁၁၉၀ အတွင်း လုယက်ခဲ့ကြပြီး အခြား သမိုင်းပညာရှင်များကမူ ထိုဓားပြအဖွဲ့များသည် ဖော်မိုဆာ (ယနေ့ခေတ် ထိုင်ဝမ်) မှ ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref name=inquirer2013-06-13>[http://newsinfo.inquirer.net/421631/raiding-china.htm Jobers Bersales: ''Raiding China'' at Inquirer.net] Retrieved June 13, 2013</ref> ဗီဆာယန်း ဓားပြအဖွဲ့များတွင် ဒါပီတန် ကယ်ဒါတွမ်ပြည်မှ လူများ ပါဝင်ပြီး ၎င်းနိုင်ငံမှာ လေတီ မှ ဒါတု ဆူမန်ဂါ မှ ဘတ်ဘန်း ဟာမူဆာနွမ်း မင်းသမီးအား တရုတ်အင်ပိုင်ယာ အတွင်းသို့ ထိုးဖောက်တိုက်ခိုက်နိုင်သော ၎င်း၏ စစ်အင်အားကို ပြ၍ နှစ်သက်အောင် ပြုလုပ်ပြီးနောက် တည်ထောင်ထားသော တိုင်းနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ သူတို့သည် သူတို့၏ နယ်မြေအား ချမ်းသာကြွယ်ဝပြီး အင်အားကြီးသော ပင်လယ်ကမ်းစပ် နိုင်ငံတော် အဖြစ် ဖန်တီးခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတွင် ၎င်းအား "ဗီဆာယား ၏ ဗင်းနစ်မြို့" ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ <ref name="auto">[http://www.discoverbohol.com/Features/Dauis-History-Part-1.htm History of the Kingdom of Dapitan]. Retrieved February 3, 2017.</ref> ဒဏ္ဍာရီများ အရ မတ်ဒ်ဂျာ-အက်စ် ကယ်ဒါတွမ်ပြည် ({{circa|၁၂၀၀–၁၅၆၉}}) အား သီရိဝိဇယနိုင်ငံ ပျက်သုဉ်းခဲ့သည့် ပြည်တွင်းစစ်ပွဲပြီးနောက်တွင် သီရိဝိဇယရှိ မလေးဒါတု များကို သစ္စာခံသူများက ကျူးကျော်သူ ခိုလာမင်းဆက် နှင့် ၎င်း၏ ရုပ်သေး ရာဂျာ မာကာတူနောင်း ကို ဆန့်ကျင်ပြီး ဗီဆာယားကျွန်းများတွင် လက်ကျန်နိုင်ငံကို ထူထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းအား တည်ထောင်ခဲ့သော ဒါတု ဖြစ်သူ ပူတီသည် ၎င်း၏ တိုင်းပြည်အသစ် နယ်နိမိတ်အား မူလရင်းနေ လူမျိုးစုဖြစ်သော အာတီတို့၏ လူစွမ်းကောင်း မာရီကူဒို ထံမှ ဝယ်ယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="G. Nye Steiger 1929, p. 121">G. Nye Steiger, H. Otley Beyer, Conrado Benitez, ''A History of the Orient'', Oxford: 1929, Ginn and Company, p. 121.</ref> မတ်ဒ်ဂျာ-အက်စ် အား ပါနေးကျွန်းပေါ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ပါနေးကျွန်းဆိုသော အမည်မှာ ပျက်သုဉ်းသွားခဲ့သော ပန်နိုင်းနိုင်ငံ အား အစွဲပြုမှည့်ခေါ်ထားခြင်း ဖြစ်သလို ပန်နိုင်းနိုင်ငံမှ ဆင်းသက်လာသူတို့ နေထိုင်ရာ ဖြစ်သည်။ ပန်နိုင်းသည် [[ဆူမတြာကျွန်း]]ပေါ်တွင် တည်ရှိသော သီရိဝိဇယနိုင်ငံ၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့ အလုပ်အရှုပ်ဆုံး ပင်လယ်ရေကြောင်းသွား လမ်းကြပ်ဖြစ်သည့်<ref>{{cite report |date= November 10, 2014 |url=http://www.eia.gov/countries/analysisbriefs/World_Oil_Transit_Chokepoints/wotc.pdf |section=Strait of Malacca |title=World Oil Transit Chokepoints |dead-url=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20141122053242/http://www.eia.gov/countries/analysisbriefs/World_Oil_Transit_Chokepoints/wotc.pdf |archive-date=2014-11-22 |publisher=U.S. Energy Information Administration}}</ref> [[မလက္ကာရေလက်ကြား]]အား အောင်မြင်စွာ ကာကွယ်နိုင်ခဲ့သော ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓဘာသာ တပ် နေထိုင်ရာ နေရာ ဖြစ်ပြီး <ref name="Wonderful">{{cite web |title=The Temples Of Bahal (Portibi): Traces of Vajranaya Buddhism in Sumatra |work=Wonderful Indonesia |url=http://indonesia.travel/en/destination/613/the-temples-of-bahal-portibi |accessdate=22 July 2015 |archive-date=22 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722094350/http://indonesia.travel/en/destination/613/the-temples-of-bahal-portibi }}</ref> မလက္ကာရေလက်ကြားကို ကာကွယ်ရန်သည် ထိုအချိန်က သိသာသော စိန်ခေါ်မှု ဖြစ်ကာ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လူဦးရေ အများဆုံး နိုင်ငံ သုံးခုဖြစ်သည့် တရုတ်၊ အိန္ဒိယ နှင့် အင်ဒိုနီးရှားတို့က ဝိုင်းရံထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပန်နိုင်းလူမျိုးတို့သည် ထိုရေလက်ကြားအား ၇၂၇ နှစ်တိုင် အန္တရာယ် ရန်စွယ်အားလုံးမှ ကာကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာသူ ခိုလာ အင်ပိုင်ယာအား ပုန်ကန်ရာတွင် သစ္စာရှိ စစ်သူရဲများဖြစ်ကြသော မတ်ဒ်ဂျာ-အက်စ် လူမျိုးတို့သည် အနောက်ဘက်မှ ရောက်ရှိလာသော ဟိန္ဒူနှင့် အစ္စလာမ် ကျူးကျော်သူများအား ၎င်းတို့ အခြေစိုက်ရာ ဗီဆားယားကျွန်းများမှ ဆန့်ကျင်မှု ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ <ref name="saleeby 152-153">{{cite book |url=https://archive.org/stream/historysulu00islagoog#page/n58/mode/2up |title=The History of Sulu|author=Najeeb Mitry Saleeby |year=1908 |series=Ethnological Survey for Philippine Islands |publisher=Bureau of Printing, Harvard University |pages=152–153|oclc=3550427|accessdate=20 June 2019|edition=Illustrated |via=Internet Archive}}</ref> စီဘူး ရာဂျာပြည် <ref>Zhang Xie. (1618) (in Chinese). ''Dong Xi Yang Kao'' [''A Study of the Eastern and Western Oceans''] ''[http://www.lib.kobe-u.ac.jp/directory/sumita/5A-161/volume05.html Volume 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010145223/http://www.lib.kobe-u.ac.jp/directory/sumita/5A-161/volume05.html |date=10 October 2017 }}'' ({{zh|[http://www.lib.kobe-u.ac.jp/directory/sumita/5A-161/ 東西洋考]}}). {{ISBN|7-5325-1593-1}}. MID 00024687. Retrieved December 18, 2009.</ref>({{circa|၁၂၀၀–၁၅၆၅}}) မှာ ဗီဆာယားရှိ မတ်ဒ်ဂျာအက်စ်ပြည်၏ အိမ်နီးချင်း ဖြစ်ပြီး တမီးလ်သွေးပါဝင်သော ရာဂျာတစ်ဦး ဖြစ်သည့်အပြင် ချိုလာမင်းဆက် မျိုးနွယ်စုဝင် ဖြစ်သည့် ရာဂျာမူဒါ ဆရီ လူမေး မှ အုပ်ချုပ်သည်။ ဆရီလူမေးအား ချိုလာ မဟာရာဂျာမှ မတ်ဒ်ဂျာ-အက်စ် အား ကျူးကျော်ရန် စေလွှတ်လိုက်သော်လည်း ပုန်ကန်ခြားနားပြီး ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင် တမီးလ်-မလေး ရာဂျာပြည်ကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ မဟာရာဂျာမှ ဆင်းသက်လာသူဖြစ်သော်လည်း ၎င်းဘာသာ စီဘူး ရာဂျာပြည်ကို ထူထောင်သူအဖြစ် နှိမ့်ချစွာ နေထိုင်ပြီး သူကိုယ်တိုင် ဗီဆာယန်းများနှင့် ပေါင်းသင်းနေခဲ့သည်။ ထိုပြည်သည် ကျွန်းများအတွင်း ရေကြောင်းပို့ဆောင် ဆက်သွယ်ခြင်းဖြင့် ချမ်းသာကြွယ်ဝလာခဲ့သည်။<ref>[http://cebu-online.com/swum/html/exhibits.html Cebu, a Port City in Prehistoric and in Present Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303205118/http://cebu-online.com/swum/html/exhibits.html |date=3 March 2016 }}. Accessed September 5, 2008.</ref> ဘူတွမ် နှင့် စီဘူး ရာဂျာပြည် နှစ်ခုစလုံးသည် မဟာမိတ်ဖွဲ့ခဲ့ကြပြီး ၎င်းတို့ နှစ်ပြည်စလုံးသည် အိန္ဒိယကုန်သည်များမှ ဘော်နီယိုကျွန်း တောင်ပိုင်းတွင် တည်ထောင်ထားသော<ref>[http://www.joshuaproject.net/peopctry.php?rop3=106159&rog3=ID The Tenggarong Kutai] in the Joshua Project</ref> ဟိန္ဒူပြည်ဖြစ်သည့်<ref name=Coedes>{{cite book|last= Coedès|first= George|authorlink= George Coedès|editor= Walter F. Vella|translator= Susan Brown Cowing |title= The Indianized States of Southeast Asia|year= 1968|publisher= University of Hawaii Press|isbn= 978-0-8248-0368-1}}</ref> ကူတိုင်းပြည်နှင့် ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းကို ထိန်းသိမ်းထားခဲ့သည်။ ဂန္ထဝင်ကဗျာရှည်ကြီး တစ်ပုဒ်ဖြစ်သည့် နာဂရာခရက်တီဂါမာ ကဗျာ အရ ဂျာဗားတွင် အခြေစိုက်သော မာဂျာပါဟစ် အင်ပိုင်ယာသည် လူဇုန်ကျွန်းပေါ်ရှိ ဆလူဒေါင် (မနီလာ) နှင့် ဆူလူးကျွန်းစု ရှိ ဆိုလော့ (ဆူလူး) တို့အား ကိုလိုနီနယ် အဖြစ် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သူတို့သည် ဗီဆာယားကျွန်းများပေါ်တွင် အခြေတည်နိုင်ခဲ့ခြင်း မရှိဘဲ သီရိဝိဇယမင်း သစ္စာခံများက အဆက်မပြတ် ပြောက်ကျားစစ်ပွဲများ ဖြင့် ၎င်းတို့အား တိုက်ခိုက်နေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ နောက်ဆုံးတွင် မနီလာတိုက်ပွဲ (၁၃၆၅) အပြီးတွင် လူဇုန်ကျွန်းသည် လွတ်လပ်ရေး ပြန်လည် ရရှိခဲ့ပြီး ဆူလူးတို့မှလည်း လွတ်လပ်ရေး ပြန်လည်တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကာ ကလဲ့စားချေသည့် အနေနှင့် မာဂျာပါဟစ်၏ ခရိုင်တစ်ခု ဖြစ်သော ပိုနီ (ဘရူနိုင်း) အား တိုက်ခိုက်ခဲ့ကာ မြို့တော်မှ တပ်များက ၎င်းတို့အား ပြန်လည်မောင်းထုတ်ခဲ့သည့် အချိန် အထိ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite book |title=History for Brunei Darussalam: Sharing our Past |year=2009 |publisher=Curriculum Development Department, Ministry of Education |isbn=978-99917-2-372-3 |ref={{harvid|History for Brunei Darussalam|2009}}|p=44}}</ref> တွန်ဒိုမှ ပါဆစ်မြစ်၏ တစ်ဖက်ကမ်း လူဇုန်ကျွန်းပေါ်တွင် မနီလာရာဂျာပြည် (c.၁၂၅၈–၁၅၇၁) ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ယခင်က ထိုဒေသရှိ မွတ်ဆလင်တို့ကို အုပ်စိုးခဲ့သော ဘရူနိုင်း ရာဂျာ အာမက် မှ မာဂျာပါဟစ် ရာဂျာ အဗီဂျီကာရ အား ရေကြောင်းတိုက်ပွဲတွင် အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက်တွင် ဖြစ်သည်။ အရှေ့တောင်အာရှတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာ ဆက်လက်ပျံ့နှံ့လာပြီး မွတ်စလင် ဖြစ်သွားသော ပြည်နယ်များမှ ခွဲထွက်ကာ လွတ်လပ်သော စူလတန်ပြည်များကို သီးခြားတည်ထောင်ကြသဖြင့် နောက်ဆုံးတွင် မာဂျာပါဟစ် အင်ပိုင်ယာ ပျက်သုဉ်းခဲ့ရသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာသို့ ပြောင်းလဲရန် ရင်ဆိုင်နေရသော ဟိန္ဒူ မာဂျာပါဟစ် အကြွင်းအကျန်တို့သည် ဘာလီကျွန်း သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ကြသည်။{{sfn|Barski|p=46}} တရုတ်တို့သည် လူဇုန် ဟု အမည်ရသော ပြည်ကိုလည်း ၎င်းတို့မှတ်တမ်းတွင် ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းမှာ မနီလာကို ရည်ညွှန်းသည်ဟု ယူဆရပြီး ၁၅၂၀ ခုနှစ်များမှ ပေါ်တူဂီနှင့် စပိန်တို့၏ မှတ်တမ်းများတွင် လူဆွန် နှင့် မနီလာသည် တစ်ခုတည်း ဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြထားခဲ့ ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ {{sfn|Scott |1994}} သို့သော် အချို့သော သမိုင်းပညာရှင်များက ငြင်းချက်ထုတ်ကြသည်မှာ ထိုသူများ အားလုံးသည် မနီလာသို့ ရောက်ရှိခြင်း မရှိကြဘဲ လူဆွန် ဆိုသည်မှာ မနီလာပင်လယ်အော်ပေါ်ရှိ တာဂါးလော့ နှင့် ကာပမ်ပန်ဂမ်ပြည်များ အားလုံးကို အလွယ်တကူ ညွှန်းဆိုခြင်းသာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ <ref name="Alfonso2016">{{cite book | title=The Nameless Hero: Revisiting the Sources on the First Filipino Leader to Die for Freedom | publisher=Holy Angel University Press | author=Alfonso, Ian Christopher B. | year=2016 | location=Angeles | isbn=978-971-0546-52-7}}</ref> မည်သို့ပင် ဖြစ်စေ ၁၅၀၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်း နှင့် ၁၅၆၀ ခုနှစ်များ အထိ ထို ပင်လယ် ခရီးသွားလူမျိုးများကို ပေါ်တူဂီတို့၏ မလက္ကာမြို့တွင် လူဆိုးရက်စ် ဟု ရည်ညွှန်းခဲ့ကြပြီး ၎င်းတို့သည် အရှေ့တောင်အာရှ တခွင်တွင် ပြည်ပ အသိုင်းအဝန်းများ တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့သည် တောင်ငူမင်းဆက်ခေတ် မြန်မာပြည်၊ မလက္ကာ စူလတန်ပြည် နှင့် အရှေ့တီမောတို့သို့ စွန့်စား ကုန်သွယ်ရန် သွားရောက်ပြီး စစ်ပွဲများတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြကာ <ref>Lucoes warriors aided the Burmese king in his invasion of Siam in 1547&nbsp;AD. At the same time, Lusung warriors fought alongside the Siamese king and faced the same elephant army of the Burmese king in the defence of the Siamese capital at Ayuthaya, p. 195.</ref>{{efn|1=The former sultan of Malacca decided to retake his city from the Portuguese with a fleet of ships from Lusung in 1525 AD.{{refn|1=Barros, Joao de, Decada terciera de Asia de Ioano de Barros dos feitos que os Portugueses fezarao no descubrimiento dos mares e terras de Oriente [1628], Lisbon, 1777, courtesy of Scott 1994 p.94}} }}<ref name="Pigafetta">{{Cite journal |last = Pigafetta |first = Antonio |author-link = Antonio Pigafetta |title = First voyage round the world |language = English |translator = J.A. Robertson |year = 1969 |place = Manila |publisher = Filipiniana Book Guild |orig-year = 1524}}</ref> ကုန်သည်များ နှင့် ကြေးစားစစ်သား များအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Pires">{{Cite book |last = Pires |first = Tomé |author-link = Tomé Pires |title = A suma oriental de Tomé Pires e o livro de Francisco Rodriguez: Leitura e notas de Armando Cortesão [1512–1515] |translator = Armando Cortesao |language = Portuguese |place = Cambridge |publisher = Hakluyt Society |year = 1944 }}</ref><ref name="Lach">{{cite book |last = Lach |first = Donald Frederick |title = Asia in the Making of Europe |year = 1994 |publisher = University of Chicago Press |location = Chicago |chapter = Chapter 8: The Philippine Islands |isbn = 978-0-226-46732-0}}</ref><ref name="Reid">{{cite book |last = Reid |first = Anthony |editor = Peter Bellwood |editor2 = James J. Fox |editor3 = Darrell Tryon |editor3-link = Darrell Tryon |title = The Austronesians: Historical and comparative perspectives |year = 1995 |publisher = Department of Anthropology, The Australian National University |location = Canberra |chapter = Continuity and Change in the Austronesian Transition to Islam and Christianity |chapterurl = http://epress.anu.edu.au/austronesians/austronesians/mobile_devices/ch16.html |access-date = 5 July 2019 |archive-date = 2 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070902152346/http://epress.anu.edu.au/austronesians/austronesians/mobile_devices/ch16.html |url-status = dead }}</ref> ထင်ရှားသော လူဆိုးရက်စ် တစ်ဦးမှာ ပေါ်တူဂီ မလက်ကာပြည်ရှိ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင် သူဌေး နှင့် တီမန်ဂေါင်း (ဘုရင်ခံ နှင့် ဗိုလ်ချုပ်)<ref name="turnbull">{{cite book|last=Turnbull|first=C.M.|title=A History of Singapore: 1819–1975|year=1977|publisher=Oxford University Press|location=Kuala Lumpur|isbn=978-0-19-580354-9}}</ref> ဖြစ်သူ ရယ်ဂျီမို ဒီ ရာဂျာ ဖြစ်သည်။ သူသည် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ၊ မလက်ကာ ရေလက်ကြား၊ တောင်တရုတ်ပင်လယ်<ref>Antony, Robert J. Elusive Pirates, Pervasive Smugglers: Violence and Clandestine Trade in the Greater China Seas. Hong Kong: Hong Kong University Press, 2010. Print, 76.</ref> နှင့် အလယ်ခေတ် ဖိလစ်ပိုင် ပင်လယ်နိုင်ငံများ<ref>Junker, Laura L. Raiding, Trading, and Feasting: The Political Economy of Philippine Chiefdoms. Honolulu: University of Hawaiì Press, 1999.</ref><ref>Wilkinson, R J. An Abridged Malay-English Dictionary (romanised). London: Macmillan and Co, 1948. Print, 291.</ref> တို့အတွင်း ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ပြုလုပ် ထိန်းချုပ်ထားသော အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သင်္ဘောအစုအဝေး၏ အကြီးအကဲလည်း ဖြစ်သည်။ သမိုင်းပညာရှင် တစ်ဦးဖြစ်သူ ပေါလ် ကီကိုင်း မာနန်ဆာလာ၏ အဆိုအရ နာမည်ကြီး မင်မင်းဆက် ဗိုလ်ချုပ် ကျန်းဟီ သည် လူဇုန်အား တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး မနီလာအား ဖျက်စီးခဲ့သော်လည်း ဒေသတွင်း မဟာမိတ်တိုင်းပြည်များက ၎င်း၏ စစ်တပ်ကို ပြန်လည် တွန်းလှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် ၎င်း၏ အောင်မြင်မှုသည် ပန်ဂါဆီနန် အထိသာ ရှိနေခဲ့သည်။<ref>[http://sambali.blogspot.com/2005/11/glossary-lues.html Glossary: Luções By Paul Kekai Manansala in the "Quest of the Dragon and Bird Clan."]</ref> လူဇုန်မြောက်ပိုင်းတွင် ကာဘိုလိုအန် (ပန်ဂါဆီနန်) ({{circa|၁၄၀၆–၁၅၇၆}}) သည် ၁၄၀၆ မှ ၁၄၀၁၁ အတွင်း တရုတ်ပြည်သို့ လက်အောက်ခံ တိုင်းပြည်တစ်ခု အဖြစ် အထူးသံတမန်များ စေလွှတ်ခဲ့ပြီး<ref>{{cite web|url=http://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-21-1983/scott.pdf|title=Filipinos in China in 1500|last=Scott|first=William Henry|website=China Studies Program|page=8|publisher=De la Salle University|year=1989|access-date=April 17, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150724123829/http://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-21-1983/scott.pdf|archive-date=July 24, 2015|dead-url=yes}}</ref> ဂျပန်နိုင်ငံနှင့်လည်း ကုန်သွယ်မှုများ ပြုခဲ့သည်။ <ref>{{cite book | last = Sals | first = Florent Joseph | author-link = | title = The history of Agoo : 1578–2005 | publisher = Limbagan Printhouse | date = 2005 | location = La Union | page = 80 | language = English}}</ref> မော်ရိုကို စူးစမ်းရှာဖွေသူ အီဘင် ဘာတူတာ၏ အဆိုအရ မွန်ဂိုအင်ပိုင်ယာ ဖွံ့ဖြိုးလာသည့် အချိန်တွင် ပန်ဂါဆီနန်သည် အလွန် အင်အားတောင့်တင်းသော်လည်း ပန်ဂါဆီနန်ရှိ ပြည်သူတို့သည် ထောင်လွှားခြင်း မရှိကြဟု ဆိုသည်။<ref>Ibn Battuta, ''The Travels of Ibn Baṭṭūṭa, A.D. 1325–1354'', vol. 4, trans. H. A. R. Gibb and C. F. Beckingham (London: Hakluyt Society, 1994), pp. 884–5.</ref> ပန်ဂါဆီနန် (ကာဘိုလိုအန်း) မှ စစ်သူရဲ မင်းသမီး အာဒူဂျာသည် နိုင်ငံ နှင့် မဟာမိတ်တို့ကို ခေါင်းဆောင်ပြီး မွန်ဂိုအင်ပိုင်ယာ တစ်ခုလုံး၏ ပြိုင်ဘက်တစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ကာဘိုလိုအန်း တို့သည် မင်မင်းဆက်၏ လက်အောက်ခံ ဖြစ်လာသော အခါ မွန်ဂိုတို့ကို ဆန့်ကျင်သော မင်မင်းဆက်နှင့် တစ်သွေးတည်း တစ်သားတည်း ရှိကြောင်း ပြခဲ့သည်။{{sfn|Scott |1994 |p=187}} [[File:Kris and scabbard.jpg|thumb|upright|right|ခရစ် (သို့ ကာလစ်) ဟု ခေါ်သော ကိုလိုနီခေတ် မတိုင်မီ ဖိလစ်ပိုင် လူမျိုးတို့ အသုံးပြုခဲ့သော မြင့်မြတ်သော ဓား။ ထိုဓားအား ပုံမှန် လက်နက် အဖြစ် ကိုင်ဆောင်လေ့ ရှိကြသည်။<ref>{{cite book |last=Frey |first=Edward |title=The Kris: Mystic Weapon of the Malay World |year=1989 |publisher=Oxford University Press |location=Selangor Darul Ehsan |isbn=978-0-19-588906-2}}</ref>]] ၁၃၀၀ ခုနှစ်များတွင် ဖိလစ်ပိုင် ကျွန်းစုများသို့ အစ္စလာမ်ဘာသာ ရောက်ရှိလာပြီး နောက်ဆုံးတွင် ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်။ ၁၃၈၀ တွင် ကာရင်မ် အူလ် မက်ကဒမ် နှင့် ဂျိုဟိုးတွင် မွေးဖွားသော အာရပ်ကုန်သည် ရှာရီဖူးလ်း ဟာရှမ် ဆိုင်ယတ်ဒ် အဘူ ဘာကာ တို့သည် မလက္ကာ မှ ဆူလူးကျွန်းသို့ ရောက်ရှိလာပြီး ဆူလူး ရာဂျာဖြစ်သူ ရာဂျာ ဘာဂွင်ဒါ အလီ အား အစ္စလာမ်ဘာသာသို့ သွတ်သွင်းပြီး သူ၏ သမီးတော်ကို လက်ဆက်ကာ ဆူလူး စူလတန်ပြည်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ <ref>100 Events That Shaped The Philippines (Adarna Book Services Inc. 1999 Published by National Centennial Commission) Page 72 "The Founding of the Sulu Sultanate"</ref><ref>{{citation |author=Bascar, C.M. |url=http://www.royalsulu.com/history.html |title=Sultanate of Sulu, "The Unconquered Kingdom" |dead-url=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201232156/http://www.royalsulu.com/history.html |archive-date=December 1, 2008 |access-date=December 19, 2009 |via=[http://www.royalsulu.com/ The Royal Hashemite Sultanate of Sulu & Sabah Website]}}</ref> ၁၅ ရာစု အကုန်တွင် ဂျိုဟိုးမှ ရှရစ်ဖ် မိုဟာမက် ကာဘန်ဆူဝမ် သည် မင်ဒါနောင်းကျွန်းသို့ အစ္စလာမ်ဘာသာကို မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ပြီး မာဂွင်ဒါနောင်း စူလတန်ပြည်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ စူလတန် ပုံစံ ရှိသော အုပ်ချုပ်ရေး သည် လာနောင်း အထိ ချဲ့ထွင်လာခဲ့သည်။ <ref>[http://www.mnlf.net/History/The%20Maguindanao%20Sultanate.htm "The Maguindanao Sultanate"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030126203422/http://www.mnlf.net/History/The%20Maguindanao%20Sultanate.htm |date=26 January 2003 }}, Moro National Liberation Front web site. "The Political and Religious History of the Bangsamoro People, condensed from the book ''Muslims in the Philippines'' by Dr. C.A. Majul." Retrieved January 9, 2008.</ref> [[File:Iranun lanong warship by Rafael Monleón (1890).jpg|thumb|left|၁၈၉၀ခုနှစ်တွင် ရာဖဲလ် မွန်လီယွန်မှ ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်း အီရန်နန် လူမျိုးတို့၏ ပင်လယ်ဓားပြတိုက်ရာ နှင့် ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးရာတွင် အသုံးပြုသော လာနောင်း စစ်သင်္ဘောများကို သရုပ်ဖော်ထားပုံ]] အစ္စလာမ်ဘာသာသည်သည် တောင်ဘက်တွင် မင်ဒါနောင်း အထိ ပျံ့နှံ့ခဲ့ပြီး မြောက်ဘက်တွင် လူဇုန်အထိ ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။<ref>Majul, Muslims, 81–83.</ref> ထိုသို့ အောင်မြင်ရခြင်း အကြောင်းမှာ ပိုနီဟု ယခင်က ခေါ်ဝေါ်သော ဘရူနိုင်း စူလတန်ပြည်သည် မာဂျာပါဟစ် အင်ပိုင်ယာမှ ခွဲထွက်ပြီး အစ္စလာမ်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းကာ မက္ကာမှ အာရပ်စော်ဘွား တစ်ဦးဖြစ်သူ ရှာရစ်ဖ် အလီအား စူလတန် အဖြစ် လာရောက် အုပ်ချုပ်ရန် ဖိတ်ကြားခဲ့ပြီး ထိုစူလတန်မှ ဆင်းသက်သူ စူလတန် ဘိုလ်ကရား သည် ၎င်း အုပ်ချုပ်စဉ် ၁၄၈၅ မှ ၁၅၂၁ အတွင်း လူဇုန်ကျွန်းတွင် မနီလာအား အစ္စလာမ် ကိုလိုနီနယ်မြေ အဖြစ် ထူထောင်ခဲ့သော ကြောင့် ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite encyclopedia|author=Sidhu, Jatswan S. |year=2009 |title=Bolkiah, Sultan (r. 1485–1524) |encyclopedia=Historical Dictionary of Brunei Darussalam |edition=second |location=Lanham, MD |publisher=Scarecrow Press |page=37 |isbn=978-0-8108-7078-9}}</ref> ထို့နောက်တွင် ရာဂျာ ဂန်ဘမ်အား တိုက်ပွဲတွင် အနိုင်ရခဲ့ပြီးနောက် ပုန်ကန်ထကြွသော တွန်ဒိုတို့အား အောင်မြင်ခဲ့ပြီး မွတ်ဆလင် ရာဂျာ ဆာလာလီလာအား နန်းတင်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မွတ်ဆလင် ရာဂျာနိုင်ငံဖြစ်သော မေနီလာ အား ပြန်လည်တည်ထောင်ကာ ဘရူနိုင်း၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံအဖြစ် လူဇုံမှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.history-centre.gov.bn/sultanbrunei.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170109041503/http://www.history-centre.gov.bn/sultanbrunei.htm|archivedate=January 9, 2017|title=Info Sejarah|publisher=The Government of Burnei Darussalam}}</ref><ref name=McAmis>{{harvnb|McAmis|2002|pp=18–24, 53–61}}</ref><ref name="end">{{cite book |last=Munoz |first=Paul Michel |title=Early Kingdoms of the Indonesian Archipelago and the Malay Peninsula |url=https://archive.org/details/earlykingdomsofi0000muno |publisher=Editions Didier Millet |year=2006 |location=Singapore|page=[https://archive.org/details/earlykingdomsofi0000muno/page/171 171] |isbn= 978-981-4155-67-0}}</ref><ref>U.S. Department of State. Bureau of East Asian and Pacific Affairs. (June 2009). [https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2700.htm Background Note: Brunei]. Retrieved December 18, 2009.</ref>စူလတန် ဘိုလ်ကရားသည် အစ္စလာမ်ဘာသာသို့ အသစ်ကူးပြောင်းထားသော စူလူးကျွန်းမှ စူလူး စူလတန် အာမာ အူလ်-အွမ်ဘရာ၏ သမီးတော် လိုင်လာ မက်ကာနာအား လက်ဆက်ခဲ့ပြီး ဘရူနိုင်း၏ ဩဇာကို လူဇုံကျွန်းနှင့် စူလူးကျွန်းစုတို့အထိ ဖြန့်ကျက်ခဲ့သည်။<ref name="Sidhu">{{Cite encyclopedia|author=Sidhu, Jatswan S. |year=2009 |title=Bolkiah, Sultan (r. 1485–1524) |encyclopedia=Historical Dictionary of Brunei Darussalam |edition=second |location=Lanham, Maryland |publisher=Scarecrow Press |page=37 |isbn=978-0-8108-7078-9}}</ref> ဘရူနိုင်းသည် အလွန်ပင် အင်အားကြီးခဲ့ပြီး ၎င်းသည် ဘော်နီယို အိမ်နီးချင်းဖြစ်သော တောင်ဘက်ရှိ ကူတိုင်းကို အောင်မြင်ခဲ့သည်။ သို့သော် ကူတိုင်းမှာ ဟိန္ဒူနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် ကျူးကျော်လာသော အစ္စလာမ် အင်အားကြီးနိုင်ငံများ ဖြစ်သည့် မာဂွင်ဒါနောင်းကဲ့သို့သော တိုင်းပြည်များနှင့် တွန်းလှန်တိုက်ခိုက်နေရသည့် ဘူတွမ် နှင့် စီဘူးတို့နှင့် နောက်ဆုံးအနေနှင့် မဟာမိတ်ပြုခဲ့ခြင်းဖြင့် အသက်ဆက်နိုင်ခဲ့သည်။ ဘရူနိုင်းသည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ မြောက်ဘက် သုံးပုံတစ်ပုံနှင့် တောင်ပိုင်း သုံးပုံတစ်ပုံကို အောင်မြင်စွာ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သော်လည်း{{sfn|Saunders|2013|pp=60}}{{sfn|Herbert|Milner|1989|pp=99}}{{sfn|Lea|Milward|2001|pp=16}}{{sfn|Hicks|2007|pp=34}}{{sfn|Church|2012|pp=16}}{{sfn|Eur|2002|pp=203}}{{sfn|Abdul Majid|2007|pp=2}}{{sfn|Welman|2013|pp=8}} စူလတန် ဘိုလ်ကရားမှာ ၎င်းကိုယ်တိုင် မိခင်ဘက်မှ ဗီဆာယန်း သွေးတစ်ဝက်ပါသော်လည်း ဗီဆာယန်းကျွန်းများကို မအောင်မြင်နိုင်ခဲ့ပေ။ ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ ဒဏ္ဍာရီများထဲတွင် ရုပ်ချောပြီး ယောက်ျားပီသကာ သန်မာသော ဂီတအားဖြင့် ဘုရားပေးသည့် ပါရမီရှိပြီး နတ်သားကဲ့သို့ အသံရှိသည့် အပြင် ကိုယ်ခံပညာတော်သဖြင့် ကျော်ကြားသော သီချင်းဆိုသည့် သင်္ဘောကပ္ပတိန် နာခိုဒါ ရာဂမ် ဆိုသူ ရှိပြီး ၎င်းမှာ စူလတန် ဘိုလ်ကရားနှင့် တွဲဖက်မြင်ကြသည်။ စူလတန် ဘိုလ်ကရားမှာ နာခိုဒါ ရာဂမ် ဖြစ်နိုင်သည့် အထောက်အထားများ ရှိပြီး ၎င်းမှာ ဗီဆာယန်းနှင့် ဖိလစ်ပိုင် သွေးတစ်ဝက်ပါသည့် အမျိုးမှ ဆင်းသက်လာသူဖြစ်ပြီး နောက်ပိုင်း စပိန်တို့၏ မှတ်တမ်းများအရ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးများ အထူးသဖြင့် ဗီဆာယန်းများသည် သီချင်းဆိုရာတွင် ဝါသနာကြီးကြပြီး အထူးသဖြင့် စစ်သူရဲလူတန်းစားများမှာ ၎င်းတို့၏ သီချင်းဆိုကောင်းမှုကြောင့် ကျော်ကြားသည်ဟု ဆိုသည်။<ref>Cf. William Henry Scott (1903). "Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society". (1 January 1994) pp. 109–110.</ref> ထို့နောက်တွင် မွတ်ဆလင်တို့သည် ဗီဆာယန်းတို့အား စစ်ပွဲများ ဆက်လက်တိုက်ခိုက်ကြပြီး ကျွန်အဖြစ် ဆက်လက်ဖမ်းဆီးခြင်းများ လုပ်ဆောင်ကြသည်။<ref name="macachor">{{cite journal |author=Celestino C. Macachor |year=2011 |title=Searching for Kali in the Indigenous Chronicles of Jovito Abellana |journal=Rapid Journal |volume=10 |issue=2 |url=http://cebueskrima.s5.com/custom3.html |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120703210211/http://cebueskrima.s5.com/custom3.html |archivedate=July 3, 2012 |df= |archive-date=3 July 2012 |access-date=13 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120703210211/http://cebueskrima.s5.com/custom3.html |url-status=dead }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://cebueskrima.s5.com/custom3.html |access-date=13 July 2019 |archive-date=3 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120703210211/http://cebueskrima.s5.com/custom3.html }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://cebueskrima.s5.com/custom3.html |accessdate=13 July 2019 |archivedate=3 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120703210211/http://cebueskrima.s5.com/custom3.html }}</ref>မွတ်ဆလင်တို့၏ စစ်ပွဲများတွင် ပါဝင်သည့် ပါပူအာ-အင်ဒိုနီးရှား၏ အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ဗဟိုချက်မအဖြစ် အခြေစိုက်သော မွတ်ဆလင် နိုင်ငံတစ်ခုဖြစ်၍ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင် ရောင်းဝယ်ရေးကို လက်ဝါးကြီးအုပ်ကာ အင်အားကြီးလာသော တာနိတ် စူလတန်ပြည်သည် အန်နီမစ်ဆင် ကိုးကွယ်သည့် မလာယို-ပိုလီနီးရှန်း ဒါပီတန် ကယ်ဒါတွမ်ပြည်အား ဘိုဟိုးတွင် ဆက်လက်ဖျက်စီးခဲ့သည်။<ref name="auto"/> ထို့အတွက်ကြောင့် ဒါပီတန် ပြည်သူတို့ အနေဖြင့် ၎င်းတို့၏ တိုင်းပြည်ကို မင်ဒါနောင်းမြောက်ပိုင်းတွင် ပြန်လည်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့ ထိုနေရာကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည့် အတွက် ထိုနေရာတွင် နေထိုင်သူ လာနောင်း စူလတန်ပြည်မှ ပြည်သူများ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ရသည်။ ဟိန္ဒူရာဂျာပြည်များဖြစ်ကြသော ဘူတွမ် နှင့် စီဘူးတို့မှာလည်း မာဂွင်ဒါနောင်း စူလတန်ပြည်မှ ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးရန် သိမ်းပိုက်ခြင်းနှင့် စစ်ပြုခြင်းများကို ကြံ့ကြံ့ခံနေရပြီး <ref name="marivir">Marivir Montebon, Retracing Our Roots – A Journey into Cebu's Pre-Colonial Past, p.15</ref> ၎င်းတို့၏ တောင်ပိုင်းရှိ ဟိန္ဒူမဟာမိတ်ဖြစ်သော ကူတိုင်း ရာဂျာပြည်မှာလည်း ဘော်နီယိုကျွန်းပေါ်တွင် စိုးမိုးနိုင်ရေးအတွက် ဘရူနိုင်း စူလတန်ပြည်နှင့် အပြင်းအထန် ရုန်းကန် တိုက်ခိုက်နေရသည်။ ထိုသို့ ဗီဆာယန်းများအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးရန် တိုက်ခိုက်ခြင်းများနှင့် အပြိုင်အဖြစ် စီဘူးရာဂျာ ဟူမာဘွမ် အား မက်ကန် မှ ဒါတု လာပူး-လာပူးမှ ပုန်ကန်ခြားနားခဲ့သည်။<ref>{{cite book|last=de Guzman|first=Maria O.|title=The Filipino Heroes|publisher=National Bookstore, Inc.|year=1967|pages=58|isbn=978-971-08-2987-3}}</ref> ထို့အပြင် တွန်ဒို နိုင်ငံ နှင့် ဘရူနိုင်း၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံဖြစ်သော မေနီလာ အစ္စလာမ်ရာဂျာပြည်တို့ကြားတွင် နယ်နိမိတ် အငြင်းပွားမှုများဖြင့် ကျွက်ကျွက်ဆူနေခဲ့ပြီး မေနီလာကို အုပ်ချုပ်သူ ရာဂျာ မာတန်ဒါမှ တွန်ဒိုအား တိုက်ခိုက်ရာတွင် ဘရူနိုင်းစူလတန်ပြည်ရှိ ၎င်းနှင့် အမျိုးတော်သူများမှ စစ်ကူတောင်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|title=Relazione del primo viaggio intorno al mondo|last=Pigafetta|first=Antonio|year=1524|isbn=|location=|pages=}}</ref> ဒါတုများ၊ ရာဂျာများ၊ စူလတန်များနှင့် လာကန်းများအကြား အပြိုင်အဆိုင် ဖြစ်နေမှုကြောင့် စပိန်တို့အတွက် ကိုလိုနီပြုရန် လွယ်ကူခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ကျွန်းများသည် အမြဲတမ်း ဖြစ်နေတတ်သော သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များ<ref>{{cite news|last1=Locsin|first1=Joel|title=For improved response? PAGASA to adopt 'super typhoon' category in 2015|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/386166/weather/for-improved-response-pagasa-to-adopt-super-typhoon-category-in-2015|accessdate=November 2, 2014|publisher=GMA News Online|date=November 1, 2014}}</ref> နှင့် နိုင်ငံအချင်းချင်း ပဋိပက္ခများကြောင့် လူဦးရေ ကျဲပါးသည်။<ref>{{cite journal|url = http://www.gutenberg.org/files/38269/38269-h/38269-h.htm#pb139 |title = A History of the Philippines |last = Barrows |first = David |journal = Guttenburg Free Online E-books |year = 2014 |volume = 1 |page = 139 |quote = Fourth.—In considering this Spanish conquest, we must understand that the islands were far more sparsely inhabited than they are to-day. The Bisayan islands, the rich Camarines, the island of Luzon, had, in Legaspi's time, only a small fraction of their present great populations. This population was not only small, but it was also extremely disunited. Not only were the great tribes separated by the differences of language, but, as we have already seen, each tiny community was practically independent, and the power of a dato very limited. There were no great princes, with large forces of fighting retainers whom they could call to arms, such as the Portuguese had encountered among the Malays south in the Moluccas.}}</ref> ထို့အတွက်ကြောင့် လူနည်းသော နယ်မြေများကို အလွယ်တကူပင် အောင်မြင်နိုင်ပြီး ကျွန်းစုအတွင်း နိုင်ငံငယ်များကို စပိန်အင်ပိုင်ယာအတွင်းသို့ အလျင်အမြန် သွတ်သွင်းနိုင်ခဲ့ကာ စပိန်ယဉ်ကျေးမှု သွတ်သွင်းခဲ့ပြီး ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းစေနိုင်ခဲ့သည်။<ref name=Agoncillo>{{cite book|author=Agoncillo, Teodoro A.|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|edition=8th|publisher=Garotech Publishing|year=1990|isbn=978-971-8711-06-4|page=[https://archive.org/details/historyoffilipin00teod/page/22 22]}}</ref> ===ကိုလိုနီခေတ်=== သတင်းစာဆရာ အလန်ရော်ဘယ်က " ကိုလိုနီစနစ်မှ ဖိလစ်ပိုင်ကို ဖန်တီးခဲ့ပြီး ၎င်း၏ နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုကို ပုံဖော်ပေးခဲ့သည့်အပြင် လူတို့၏ အတွေးအမြင်များကိုလည်း လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ စပိန်တို့လက်အောက် ၃၃၃ နှစ်နှင့် အမေရိကန်တို့လက်အောက် ဆယ်စုနှစ် ၅ ခုမှ နိုင်ငံကို ခိုင်မာစွာ ပုံသွင်းခဲ့သည်။" ဟူ၍ သူ၏ အယူအဆကို ပြောကြားခဲ့သည်။<ref name="D+C">{{cite news |title=No trust in institutions|url=https://www.dandc.eu/en/article/anti-democratic-legacy-spanish-and-us-colonialism-philippines|author=Alan C. Robles|work=D+C, development and cooperation |date=October 15, 2017 |accessdate=November 23, 2017}}</ref> မနုဿဗေဒပညာရှင် ပရော်စပယ်ရို ကိုဗာမှ သူ၏ လေ့လာတွေ့ရှိချက်ကို ဖော်ပြရာတွင် "ကျွန်ုပ်တို့၏ တွေးခေါ်မှု၊ ယဉ်ကျေးမှု နှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာတို့သည် ကျွန်ုပ်တို့ကိုယ်တိုင် အာရှသားများ ဖြစ်သော်လည်း အနောက်တိုင်းပုံစံ ဖြစ်လာခဲ့သည်" ဟု ဆိုသည်။<ref>quoted in {{cite book|last=Mendoza|first=Susanah Lily L.|title=Between the Homeland and the Diaspora: The Politics of Theorizing Filipino and Filipino American Identities : a Second Look at the Poststructuralism-indigenization Debates|url=https://books.google.com/books?id=cKlw1AlY9OYC|year=2002|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-93157-1|pages=[https://books.google.com.ph/books?id=cKlw1AlY9OYC&pg=PA50 50–51]}}</ref> ====စပိန် အုပ်စိုးစဉ် ကာလ==== ၁၅၂၁တွင် ပေါ်တူဂီ စွန့်စားရှာဖွေသူ [[မဂျဲလင်|ဖာဒီနန် မဂျဲလင်]] ၏ အဖွဲ့သည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး စပိန်အတွက် ကျွန်းများကို သိမ်းယူနိုင်ခဲ့သော်လည်း မဂျဲလင်မှာ မက်တန်ကျွန်းတိုက်ပွဲတွင် သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref name="etymology">{{cite book|author1=Zaide, Gregorio F. |author2=Sonia M. Zaide |lastauthoramp=yes |title=Philippine History and Government|url=https://archive.org/details/philippinehistor0000zaid |edition=6th|publisher=All-Nations Publishing Company |year=2004}}</ref> စပိန်စွန့်စားရှာဖွေသူ မစ်ဂူရယ် လိုပက်ဇ် ဒီ လီဂက်ဇ်ပီ သည် ၁၅၆၅ ခုနှစ်တွင် မက္ကဆီကိုမှ ရောက်ရှိလာပြီး စီဘူးတွင် စပိန်တို့၏ ပထမဆုံးအခြေချနေထိုင်မှုကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ပနေးကျွန်းသို့ ပြောင်းရွှေ့အခြေချပြီး ဒေသခံ ဖိလစ်ပိုင် ဗီဆာယန်းများနှင့် မဟာမိတ်ပြုပြီးနောက် စပိန်စစ်သားများနှင့် လက်တင်-အမေရိက တပ်သားသစ်များသည် မက္ကဆီကိုတွင် မွေးဖွားသော စစ်သူရဲကောင်း ယွမ် ဒီ ဆယ်စီဒို <ref>{{cite book|author=Marciano R. De Borja|title=Basques in the Philippines|url=https://books.google.com/books?id=xXpiujH2uOwC|year=2005|publisher=University of Nevada Press|isbn=978-0-87417-590-5|page={{page needed|date=January 2019}}}}{{Dead link|date=August 2021 }}</ref>၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် မွတ်ဆလင်တို့၏ မနီလာကို ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ယွမ် ဒီ ဆယ်စီဒိုသည် ဘရူနိုင်းတို့ သိမ်းပိုက်ထားသော တွန်ဒိုရှိ မင်းသမီး ကန်ဒါရာပါ အား ချစ်သော သူ၏ အချစ်ကြောင့် စစ်တပ်အား အားအင်တက်ကြွအောင် လှုံ့ဆော်ခဲ့သည်။ သူတို့တွင် ဝမ်းနည်းစရာကောင်းသော လျှို့ဝှက် အချစ်ဇာတ်လမ်း ရှိခဲ့သည်။ မင်းသမီး ကန်ဒါရာပါသည် မက္ကဆီကို သူရဲကောင်းသည် မာကာဘီဘီ ရာဂျာ၏ သမီးတော်အား လက်ထပ်သွားပြီဆိုသော မုသားစကားကို ကြားသော အခါတွင် အသည်းကွဲ၍ သေဆုံးသွားခဲ့ခြင်းဖြင့် သူမ၏ အချစ်စွမ်းအား ကြီးမားခြင်းကို ပြသခဲ့သည်။ <ref name="Ordoñez20120819">{{Cite news |url=http://lifestyle.inquirer.net/6t2474/love-and-power-among-the-conquistadors |title=Love and power among the 'conquistadors' |last=Ordoñez |first=Minyong |date=August 19, 2012 |work=Philippine Daily Inquirer |access-date=September 28, 2017 |language=en}}</ref> ထိုအချစ်ဇာတ်လမ်း ဖြစ်ပေါ်နေချိန်တွင် စပိန်-မက္ကဆီကို-ဖိလစ်ပိုင် မဟာမိတ်တပ်ပေါင်းစုများက အစ္စလာမ် လွှမ်းမိုးသော မနီလာကို ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့ကာ လွတ်လပ်ရေး ယူပေးခဲ့ပြီး တွန်ဒိုနှင့် ပေါင်းစပ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် မဟာလီကက်စ်ပုန်ကန်ရန် ကြံစည်မှုကို နှိမ်နင်းခဲ့ပြီး စီစဉ်ခဲ့သူများကို ဂူအမ်ကျွန်းနှင့် ဂွါရယ်ရိုတို့သို့ ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{Citation|url=http://geocities.com/sinupan/magatsalamat.htm |title=Magat Salamat |author=Tomas L. |accessdate=July 14, 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091027123420/http://geocities.com/sinupan/magatsalamat.htm |archivedate=October 27, 2009 |deadurl=unfit}}</ref>စပိန်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ၎င်းတို့သည် မနီလာအား စပိန်အရှေ့အိန္ဒိယ၏ မြို့တော် အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal|url = http://ejournals.ph/index.php?journal=malay&page=article&op=view&path%5B%5D=1006&path%5B%5D=1062 |title = Isang Maikling Kasaysayan ng Pandacan, Maynila 1589–1898 |author = Fernando A. Santiago Jr. |accessdate = July 18, 2008 |journal = Malay |volume = 19 |issue = [http://www.philjol.info/philjol/index.php/MALAY/article/view/80 2] |pages = 70–87 |year = 2006}}</ref> ယခင်က မနီလာအား အုပ်ချုပ်ခဲ့သော ဘရူနိုင်း မွတ်ဆလင် သူကောင်းမျိုးတို့အား အတင်းအကြပ် ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ သွတ်သွင်းသဖြင့် ၎င်းတို့က ကလဲ့စားချေသည့် အနေနှင့် ဂျပန်ရှိုးဂန်းများနှင့် ဘရူနိုင်း စူလတန်ပြည်တို့နှင့် ပူးပေါင်း၍ မနီလာကို ပြန်လည်ကျူးကျော်၍ အစ္စလာမ်ဘာသာကို ပြန်လည်တည်ထောင်ရန် ကြိုးစားခဲ့ကြသည်။ မနီလာကို ပြန်သိမ်းရန်အတွက် ဘရူနိုင်းတွင် စစ်သင်္ဘောများကို တည်ဆောက်ရန် ကြိုးစားသော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ သို့သော်လည်း ယခင်က ဗုဒ္ဓဘာသာပြည်ဖြစ်ခဲ့ပြီး မွတ်ဆလင် ကိုလိုနီ အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့ကာ ကိုယ်ပိုင် ကျောက်တုံးခံတပ်နှင့် အမြောက်မြားရှိသော အနီးအနားရှိ မင်ဒိုရိုမှာမူ ခရစ်ယာန်နှင့် မွတ်ဆလင် အင်အားကြီးတပ်တို့၏ ပြိုင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် စစ်တလင်းအဖြစ် ပြောင်းလဲသွားခဲ့ရသည်။ ထိုဒေသတွင် မင်ဒါနောင်းမှ မိုးရို့စ်တို့မှ လတ်တလော ခရစ်ယာန်အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားသူများကို ကျွန်ပြုခြင်း နှင့် ၎င်းတို့အား အစ္စလာမ်သို့ ပြန်လည်ပြောင်းလဲစေခြင်းဖြင့် အစ္စလာမ်ပြည်ဖြစ်အောင် ပြန်လည် လုပ်ဆောင်ကြသော်လည်း မနီလာမှ ခရစ်ယာန်တို့က ဆက်တိုက်ဆိုသလို ဖျက်ဆီးမှုများ ပြုလုပ်ခြင်း နှင့် မွတ်ဆလင်တို့၏ ခံတပ်တည်ဆောက်မှုကို ဖျက်ဆီးခြင်း နှင့် ၎င်းတို့ တွေ့ကြုံရသော မွတ်ဆလင်များကို ခရစ်ယာန်အဖြစ် ပြောင်းလဲစေခြင်းတို့ဖြင့် ဆန့်ကျင်ခဲ့ပြီး အခြေအနေကို ပိုမိုဆိုးရွား သွားစေခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် တစ်ချိန်က ချမ်းသာကြွယ်ဝပြီး လူဦးရေ ထူထပ်သော မင်ဒိုရိုရှိမြို့များကို ဖျက်စီးခဲ့ပြီး ထိုဒေသအား ဆင်းရဲမွဲတေသွားစေခဲ့ကာ စစ်မျက်နှာပြင်အဖြစ် ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/Vol12No.1,Apr1974.pdf|title=Culture Contact and Ethnogenesis in Mindoro up to the End of the Spanish Rule|last=Lopez|first=Violeta B.|date=April 1974|website=|publisher=Asian Studies, Volume XII, Number 1|access-date=3 February 2017}}</ref><ref>Majul, op. cit., p. 108.</ref> စပိန်တို့သည် တရုတ်ဓားပြဗိုလ် လီမာဟောင်း ကိုလည်း အနိုင်ရခဲ့သည်။.<ref>Kurlansky, Mark. (1999). ''The Basque History of the World''. New York: Walker & Company. p. 64. {{ISBN|0-8027-1349-1}}.</ref><ref name="JoaquinPhilBecoming">Joaquin, Nick. (1988). ''Culture and History: Occasional Notes on the Process of Philippine Becoming''. Manila: Solar Publishing.</ref> ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံအား အစ္စလာမ်အဖြစ် သွတ်သွင်းခြင်းမှ တန်ပြန်ရန်အတွက် စပိန်တို့သည် ဘရူနိုင်းကို ရည်ရွယ်သော<ref name="McAmis 2002 33">{{Harvnb|McAmis|2002|p=33}}</ref><ref>{{cite web|last1=de Sande|first1=Francisco|title=Letter from Francisco de Sande to Felipe II|url=http://www.filipiniana.net/publication/letter-from-francisco-de-sande-to-felipe-ii/12791881675822|website=Filipiniana.net|accessdate=January 15, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120730162315/http://www.filipiniana.net/publication/letter-from-francisco-de-sande-to-felipe-ii/12791881675822|archivedate=July 30, 2012}}</ref> ကက်စတီလန်စစ်ပွဲကို ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ တားနိတ်တို့မှ စပိန်တို့၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံများဖြစ်သော ဒါပီတန်ပြည် နှင့် ဘူတွမ်ပြည်တို့ကို ကျွန်ပြုရန် တိုက်ခိုက်ခြင်းနှင့် ဓားပြတိုက်ခြင်းတို့အား တုံ့ပြန်သည့် အနေနှင့် တားနိတ် နှင့် တီဒိုး စူလတန်ပြည်တို့အား လည်း စစ်မက် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref name="RICKLEFSp25">{{cite book|last =Ricklefs |first =M.C. |title =A History of Modern Indonesia Since c |edition =1300, 2nd |publisher =MacMillan |year =1993 |location =London |url = |doi = |isbn = 978-0-333-57689-2 |page =25}}</ref> ဘရူနိုင်းတိုင်းပြည်တွင် တရားဝင်အုပ်ချုပ်သူဖြစ်သော ပန်ဂီရန် ဆယ်ရီ လီလာ အား ၎င်း၏ ညီအစ်ကိုတော်စပ်သူ စူလတန် ဆိုင်ဖူး ရီဂျယ်မှာ မနာလိုသဖြင့် နေရာမှ ဖယ်ရှားခဲ့သဖြင့် ပြည်တွင်းစစ်ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ပန်ဂီရန် ဆယ်ရီလီလာမှ ၎င်းနန်းပြန်ရလျှင် စပိန်လက်အောက်ခံပြည်အဖြစ် နေမည်ဟု ကတိပြုခဲ့သဖြင့်လည်း ကက်စတီလန်စစ်ပွဲ သည် တရားဝင်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{harvnb|Melo Alip|1964|p=201,317}}</ref> စပိန်တို့သည် မြို့တော်ကို ဖျက်ဆီးခဲ့ပြီး ပန်ဂီရမ် ဆယ်ရီ လီလာအား နန်းပြန်တင်ရန် ကြိုးစားခဲ့သော်လည်း ကံမကောင်း အကြောင်းမလှသဖြင့် ၎င်းမှာ အဆိပ်ခပ်ခံရသည်ဟု ယူဆရသော အကြောင်းဖြင့် ကွယ်လွန်ခဲ့ရသည်။ စပိန်တပ်များမှာလည်း ဝမ်းရောဂါ ရုတ်တရက်ဖြစ်ပွားသဖြင့် စွန့်ခွာခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း ဘရူနိုင်းတော်ဝင် မင်းသမီးမှာ စပိန်တို့နှင့်လိုက်သွားခဲ့ပြီး တွန်ဒိုမှ ခရစ်ယာန် တာဂါးလော့ စစ်သူရဲ အာဂတ်စတင်း ဒီ လီဂတ်ဇပီ နှင့် လက်ဆက်ခဲ့သည်။ သူမသည် ကိုရမ်ကျမ်းမှ မွတ်ဆလင် မဟုတ်သော ယောက်ျားနှင့် လက်ထပ်သော မွတ်ဆလင်အမျိုးသမီးများအား ကျောက်တုံးဖြင့် ထုသတ်ရန် ဆိုသော အပြစ်ပေးခြင်းကို ရဲဝံ့စွာ ဆန့်ကျင်ပြခဲ့ပြီး<ref>Kecia Ali, Marriage and Slavery in Early Islam. Cambridge, MA: Harvard University Press</ref> သူတို့ လင်မယားသည် ဖိလစ်ပိုင်တွင် မိသားစုဘဝတစ်ခု တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဘရူနိုင်း-ဖိလစ်ပိုင် ဆက်ဆံရေး ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာရခြင်းမှာ ဖိလစ်ပိုင် ဗိသုကာပညာရှင် လီဒရို ဗွီ လော့ဆင်မှ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံး နန်းတော်စံအိမ်ဖြစ်လာမည့် အစ်စတန်းနား နူရူ အီမန် အား ဒီဇိုင်းထုတ်ရာတွင် အကူအညီ ပေးခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|title=Largest residential palace|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-residential-palace|publisher=Guinness World Records|accessdate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530064553/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-residential-palace|archivedate=30 May 2015}}</ref> ဘရူနိုင်းသည်လည်း ဘော်နီယိုကျွန်းပေါ်တွင်လည်း ရှိပြီး ၎င်းနေရာမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒုတိယမြောက် ရှေးအကျဆုံး မိုးသစ်တောရှိရာ ဒေသဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့ အဏ္ဏဝါ ဇီဝမျိုးကွဲပေါင်းစုံရှိရာ၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်သော သန္တာတြိဂံဒေသ၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းလည်း ဖြစ်သည်။<ref name=delineating1>Hoeksema BW. 2007.Delineation of the Indo-Malayan Centre of Maximum Marine Biodiversity: The Coral Triangle. In: W. Renema (ed.) Biogeography, Time and Place: Distributions, Barriers and Islands, pp 117–178. Springer, Dordrecht.</ref> စပိန်တို့သည် ၎င်းတို့၏ အရှေ့တောင်အာရှရှိ မွတ်ဆလင်များနှင့် စစ်ပွဲကို ရီကွန်ကွစ်စတာ <ref>Reviving the Reconquista in Southeast Asia: Moros and the Making of the Philippines, 1565–1662 By: Ethan P. Hawkley</ref> ဟု ခေါ်သည့် စပိန်တို့၏ အမိမြေကို အူမာယတ် ကယ်လီဖိတ်ရှိ မွတ်စလင်များမှ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခြင်းအား ပြန်လည် ရယူပြီး ခရစ်ယာန်အဖြစ် ပြန်လည်ပြောင်းလဲသည့် ရာစုနှစ် တစ်ခုကြာ တိုက်ပွဲ၏ အစိတ်အပိုင်း အဖြစ် မှတ်ယူကြသည်။ စပိန်တို့ ဖိလစ်ပိုင်သို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခြင်းသည်လည်း ကမ္ဘာ့ စပိန်-အစ္စလာမ် ပဋိပက္ခ၏ တစိတ်တဒေသဖြစ်ပြီး<ref>Charles A. Truxillo (2012), Jain Publishing Company, "Crusaders in the Far East: The Moro Wars in the Philippines in the Context of the Ibero-Islamic World War".</ref> ထိုပဋိပက္ခတွင် အနီးအနားရှိ အစောင့်အရှောက်ခံနယ်မြေဖြစ်သော အာချေးစူလတန်ပြည်အား ဗဟိုပြု၍ အရှေ့အလယ်ပိုင်းရှိ ယခင် ခရစ်ယာန်မြေများအား လတ်တလော ကျူးကျော်သိမ်းပိုင်ထားသည့် အော်တမန် ကယ်လီဖိတ်အား တိုက်ခိုက်ခြင်းလည်း ပါဝင်သည်။ အာချေးသည် တောင်အာရှတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာ ပျံ့နှံ့ရာတွင် သာသနာပြု ဗဟိုဌာနဖြစ်ပြီး အစ္စလာမ်ဘာသာ ဝါးမျိုလာမှုတွင် ၎င်းတို့၏ ဘာသာကို ဆက်လက်စောင့်ထိန်းကြသော အန်နီမစ်များ၊ ဟိန္ဒူများနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာတိုင်းပြည်တို့ကြောင့် ကျယ်ပြန့်လာခဲ့သော ဒေသဖြစ်သည်။ ထိုတိုင်းပြည်များအား အသစ်ရောက်လာသော ခရစ်ယာန်တို့က မဟာမိတ်ဖွဲ့ရန် လိုလားကြသည်။<ref name = "herwig">{{cite book | last =Zahorka | first =Herwig | publisher= Cipta Loka Caraka | title = The Sunda Kingdoms of West Java, From Tarumanagara to Pakuan Pajajaran with Royal Center of Bogor, Over 1000 Years of Propsperity and Glory | year =2007| url =| accessdate = }}</ref> သို့သော်လည်း ဖိလစ်ပိုင်ရှိ မွတ်ဆလင် စူလတန်များကမူ တစ်မျိုးတွေးကြပြီး ၎င်းတို့အတွက်မူ အစ္စလာမ်ဘာသာအား ထိန်းသိမ်းခြင်း နှင့် ဖြန့်ကျက်ခြင်းသည် ခရစ်ယာန်ကျူးကျော်သူများအား ကာကွယ်ခြင်းသာ ဖြစ်သည်ဟု တွေးကြသည်။<ref>[https://kahimyang.com/kauswagan/articles/1226/the-stupidity-of-submitting-to-spanish-sovereignty-sultan-kudarat War Speech by Sultan Muhammad Kudarat: "You men of the Lake! Forgetting your ancient liberty, have submitted to the Castilians. Such submission is sheer stupidity. You cannot realise to what your surrender binds you. You are selling yourselves into slavery to toil for the benefit of these foreigners. Look at the regions that have already submitted to them. Note how abject is the misery to which their peoples are now reduced. Behold the condition of the Tagalogs and of the Visayans whose chief men are trampled upon by the meanest Castilian. If you are of no better spirit than these, then you must expect similar treatment. You, like them, will be obliged to row in the galleys. Just as they do, you will have to toil at the shipbuilding and labor without ceasing on other public works. You can see for yourselves that you will experience the harshest treatment while thus employed. Be men. Let me aid you to resist. All the strength of my Sultanate, I promise you, shall be used in your defence! What matters it if the Castilians at first are successful? That means only the loss of a year's harvest. Do you think that too dear a price to pay for liberty?"]</ref> နှစ်ဖက်စလုံးတွင် တစ်ဖက်နှင့် တစ်ဖက်တိုက်ခိုက်ခြင်းအတွက် ကောင်းမွန်မြင့်မြတ်သော အကြောင်းများ ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref>Steven Shirley, Guided By God: The Legacy of the Catholic Church in Philippine Politics (Singapore: Marshall Cavendish Academic, 2004).</ref> ခရစ်ယာန်ဘက်တွင် လူမျိုးများ အမျိုးစုံပါဝင်ပြီး မက်စတီဇိုလူမျိုးများ နှင့် မူလက်တိုလူမျိုးများ နှင့် ဒေသရင်း အမေရိကန်လူမျိုးများဖြစ်သော အက်ဇ်တက်၊ မာယာ နှင့် အင်ကာတို့ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့မှာ အမေရိကားတွင် စုဆောင်း၍ ပို့လွှတ်လိုက်ခြင်းဖြစ်ပြီး စပိန်အရာရှိများက ဦးဆောင်ကာ ဒေသခံ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးများနှင့် ပူးပေါင်း၍ အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်တွင် စစ်ပွဲများ ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ မွတ်ဆလင်ဘက်ခြမ်းတွင်လည်း လူမျိုးပေါင်းစုံ ရှိသည်သာဖြစ်သည်။ ဒေသခံ မလေး စစ်သူရဲများသာမက အော့တမန် တို့ကလည်း စစ်တပ်များကို အနီးအနားရှိ အာချေးသို့ စေလွှတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုစစ်တပ်များတွင် တူရကီ၊ အီဂျစ်၊ ဆွာဟီလီ၊ ဆိုမာလီ၊ ဆင်ဒီ၊ ဂူဂျာရတ်တီ နှင့် မလဘာ လူမျိုးတို့ ပါဝင်သည်။<ref>[https://books.google.com/books?id=jtsMLNmMzbkC&pg=PA39 ''The Cambridge History of Southeast Asia'' by Nicholas Tarling p.39]</ref> ထိုစစ်တပ်များသည် အနီးအနားရှိ ဘရူနိုင်းကဲ့သို့သော စူလတန်ပြည်များသို့လည်း ဖြန့်ကျက်သွားလာကြပြီး ဒေသခံ မူဂျာဟစ်ဒင်များကို ခေတ်ပေါ်အမြောက်မြား မည်သို့မည်ပုံ ပြုလုပ်သည် အစရှိသော တိုက်ခိုက်နည်းနှင့် ဗျူဟာ အသစ်များကို သင်ကြားပေးခဲ့သည်။ အော့တမန်တို့၏ ထုတ်လုပ်ရေးနည်းလမ်းများနှင့် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများမှာ အလွန်ခိုင်မာသည် အစရှိသည့် အော့တမန်တို့၏ မလေးစစ်တပ်အပေါ် လွှမ်းမိုးမှုကို မလေး စူလတန်ပြည်များနှင့် တိုက်ခိုက်သော ခရစ်ယာန်စစ်သားများမှ လေ့လာ တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။<ref>''[https://books.google.com/books?id=neUKEvaYPZYC Cambridge illustrated atlas, warfare: Renaissance to revolution, 1492–1792]'' by Jeremy Black p.[&pg=PA16 16]</ref><ref>''[https://www.earthobservatory.sg/resources/publications/mapping-acehnese-past MAPPING THE ACEHNESE PAST]'' Edited by R. MICHAEL FEENER, PATRICK DALY and ANTHONY REID (Page 65: CHAPTER IV, Ottoman-Aceh relations as documented in Turkish sources by İsmail Hakkı Göksoy)</ref> ထိုအချိန်တွင်ပင် ထိုင်ဝမ်ကျွန်းနှင့် မာလူကူးကျွန်းများတို့တွင် စပိန်တို့၏ ခံတပ်များကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း စပိန်စစ်သားများနှင့် ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ အသစ်ပြောင်းလဲထားသော တားနိတ်စူလတန်ပြည်၊ မိုလက်ကာ မှ ဒေသခံများသည် ၎င်းတို့ကို ပစ်ထားခဲ့ပြီး ဖိလစ်ပိုင်သို့ ဆုတ်ခွာခဲ့ကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော တုန်နည်းပြည်ကို အုပ်စိုးသူ မင်မင်းဆက်၏ သစ္စာခံ ဂျပန်တွင် မွေးဖွားသော ကိုစင်ဂါမှ ကျူးကျော်ရန် ခြိမ်းခြောက်နေသဖြင့် ၎င်းတို့၏ တပ်များကို ပြန်လည်စုစည်းရန်အတွက် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |title=The Spanish experience in Taiwan, 1626–1642: the Baroque ending of a Renaissance endeavor |publisher=Hong Kong University Press |author=Borao, José Eugenio |year=2010 |page=199 |isbn=978-962-209-083-5 |jstor=j.ctt1xcrpk}}</ref> သို့သော်လည်း စီစဉ်ထားသည့် ကျူးကျော်မှုမှာ ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းသွားခဲ့သည်။ ထိုအချိန်အတွင်းတွင် အခြေချနေထိုင်သူများကို ပစိဖိတ်ကျွန်းများဖြစ်သော ပလောကျွန်းနှင့် မာရီယာနာကျွန်းတို့သို့ ပို့လွှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://micsem.org/pubs/articles/religion/frames/cathmissionsfr.htm|title=Catholic Missions in the Carolines and Marshall Islands|accessdate=19 July 2019|archivedate=28 November 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171128085201/http://www.micsem.org/pubs/articles/religion/frames/cathmissionsfr.htm}}</ref> ရှာရီယာ ဥပဒေ အရ မွတ်ဆလင် မဟုတ်သောသူများကိုသာ ကျွန်အဖြစ် စေခိုင်းနိုင်သည့်အတွက် အရှေ့တောင်အာရှအား အစ္စလာမ် ဘာသာအဖြစ် ပြောင်းလဲသည့်အချိန်တွင် မွတ်ဆလင်မဟုတ်သော စပိန်ဖိလစ်ပိုင်တို့သည် အနောက်ဘက်ရှိ မွတ်ဆလင်တိုင်းပြည်များအတွက် ကျွန်လုပ်သားအဖြစ် တင်ပို့ရန်အတွက် အရင်းအမြစ်ဖြစ်ခဲ့ပြီး ပုံမှန်အားဖြင့် ကျွန်လုပ်သားများသည် အရှေ့မှ အနောက်တိုင်းသို့ ပို့ဆောင်ခြင်း ခံရသည်။<ref>Junker, “Trade Competition,” 248–255, and Raiding, 339–343.</ref> မြေထဲပင်လယ်ဒေသတွင်လည်း စပိန်တို့သည် ပင်လယ်၏ ခရစ်ယာန်တို့ နေထိုင်သည့် အပိုင်းတွင် မွတ်ဆလင်တို့၏ ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးရန် တိုက်ခိုက်ခြင်းအား ရင်ဆိုင်ဖြေရှင်းနေရသည်။<ref>{{Cite book|title= Christian Slaves, Muslim Masters: White Slavery in the Mediterranean, the Barbary Coast and Italy, 1500-1800|url= https://archive.org/details/trent_0116405722392|last= Davis|first= Robert C.|publisher= Palgrave Macmillan|year= 2003|isbn= 978-0-333-71966-4|location= |pages= |quote= |via= }}</ref> ထို့အတွက်ကြောင့် တကမ္ဘာလုံးတွင် အစ္စလာမ်တို့၏ ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးရန်တိုက်ခိုက်ခြင်း တိုးပွားလာသည်နှင့်အမျှ စပိန်တို့အနေနှင့် နေရာအနှံ့ပူးပေါင်းရင်ဆိုင် တွန်းလှန်နေရသည်။<ref name="McAmis 2002 33"/> သို့သော်လည်း တရုတ် သို့မဟုတ် ဂျပန်တို့နှင့် ကုန်သွယ်သည်လောက် အမြတ်မရသည့်အတွက် စပိန်တို့အနေနှင့် မနီလာ၊ မင်ဒိုရို၊ ပလာဝမ် နှင့် ဇမ်ဘူရန်းဂါး တို့မှ အပ မွတ်စလင်တို့၏ ဒေသကို ခရစ်ယာန်အဖြစ် ပြောင်းလဲရန် စိတ်ဝင်စားမှု နည်းပါးလာခဲ့သည်။<ref>AGI AF 18B Antonio de Morga 6 July 1596. These expeditions also aimed to gain control of the trade with China and within the archipelago (Wiliam Henry Scott, Cracks In the Parchment Curtain, Page 47, Year 1978.)</ref> [[File:Spanish Galleon.jpg|thumb|upright|မနီလာနှင့် အကာပူကိုကို ကုန်သွယ်ရာတွင် သုံးသည့် မနီလာ ဂယ်လီယွန်ဟု ခေါ်သော ကုန်သွယ်သင်္ဘောများ]] စပိန်တို့၏ အုပ်စိုးမှုကြောင့် ကျွန်းစုများအတွင်း အစိတ်စိတ် အမြွှာမြွှာဖြစ်နေသော နိုင်ငံများကို နိုင်ငံရေးအရ ညီညွတ်အောင် သိသာစွာ ပံ့ပိုးပေးနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၅၆၅ ခုမှ ၁၈၂၁ ခုနှစ်အထိ ဖိလစ်ပိုင်အား မက္ကဆီကိုတွင် အခြေစိုက်သော စပိန်ပြည်သစ်နယ်မြေ၏ အစိတ်အပိုင်း အဖြစ် အုပ်ချုပ်ခဲ့သော်လည်း မက္ကဆီကို လွတ်လပ်ရေး စစ်ပွဲအပြီးတွင် မက်ဒရစ်မှ တိုက်ရိုက် အုပ်ချုပ် စီမံခန့်ခွဲခဲ့သည်။ ယနေ့ အထိ တည်ဆောက်ခဲ့သမျှထဲတွင် အကြီးဆုံး သစ်သားသင်္ဘောများဖြစ်ကြသော မနီလာ ဂယ်လီယွန်ဟု ခေါ်သော သင်္ဘောများကို ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ ဘိုင်ကောလ်ဒေသ နှင့် ကာဗိုက်ဒေသတို့တွင် တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.themua.org/collections/files/original/34a74c76efdb951655b9bde1213812dc.pdf|title=Astilleros: the Spanish shipyards of Sorsogon|website=Mary Jane Louise A. Bolunia|publisher=Archaeology Division, National Museum of the Philippines|accessdate=October 26, 2015}}</ref> မနီလာ ဂယ်လီရွန်သင်္ဘောများသည် မနီလာ နှင့် မက္ကဆီကိုရှိ အကာပူကို တို့ကြား သွားလာရာတွင် များပြားလှစွာသော ရေတပ်သင်္ဘောများ အစောင့်အရှောက်ဖြင့် သွားလေ့ ရှိသည်။<ref>{{cite book |author=Williams, Glyn |year=1999 |title=The Prize of All the Oceans |url=https://archive.org/details/prizeofalloceans0000will_n9v8 |publisher=Viking |location=New York |isbn=978-0-670-89197-9 |page=[https://archive.org/details/prizeofalloceans0000will_n9v8/page/4 4]}}</ref> ဂယ်လီလွန် သင်္ဘောများသည် ၁၆ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း တစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ်သို့မဟုတ် နှစ်ကြိမ်မျှ ရွက်လွှင့်သွားလာလေ့ ရှိသည်။<ref>Schurz, William Lytle. The Manila Galleon, 1939. p. 193.</ref> မနီလာ ဂယ်လီယွန် သင်္ဘောများသည် ၎င်းတို့နှင့် အတူ လက်တင် အမေရိကမှ ဖိလစ်ပိုင်အတွက် ကုန်စည်များ<ref>1996. "Silk for Silver: Manila-Macao Trade in the 17th Century." ''Philippine Studies'' 44, 1:52–68.</ref> settlers<ref>"Forced Migration in the Spanish Pacific World" By Eva Maria Mehl, page 235.</ref> နှင့် စစ်လက်နက် ဖြည့်တင်းခြင်းများ သယ်ယူသွားလေ့ ရှိသည်။ <ref>[http://www.gutenberg.org/files/16086/16086-h/16086-h.htm Letter from Fajardo to Felipe III From Manila, August 15 1620.(From the Spanish Archives of the Indies)]("The infantry does not amount to two hundred men, in three companies. If these men were that number, and Spaniards, it would not be so bad; but, although I have not seen them, because they have not yet arrived here, I am told that they are, as at other times, for the most part boys, mestizos, and mulattoes, with some Indians (Native Americans). There is no little cause for regret in the great sums that reënforcements of such men waste for, and cost, your Majesty. I cannot see what betterment there will be until your Majesty shall provide it, since I do not think, that more can be done in Nueva Spaña, although the viceroy must be endeavoring to do so, as he is ordered.")</ref> မနီလာမှ အကာပူကို သို့ အပြန်တွင် အာရှမှ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရန် ကုန်စည်များ<ref>Fish, Shirley. The Manila-Acapulco Galleons: The Treasure Ships of the Pacific, with an Annotated List of the Transpacific Galleons 1565–1815. Central Milton Keynes, England: Authorhouse 2011.</ref> နှင့် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မည့်သူများကို <ref>{{cite book|last=Seijas|first=Tatiana|title=Asian Slaves in Colonial Mexico: From Chinos to Indians|url=https://books.google.com/books?id=d-DGAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-95285-9}}<br />{{cite web |url=https://15minutehistory.org/2016/01/13/episode-76-the-trans-pacific-slave-trade/ |title=Episode 76: The Trans-Pacific Slave Trade |last1=Rose |first1=Christopher |date=January 13, 2016 |website=15 Minute History |publisher=University of Texas at Austin |access-date=January 13, 2016 |accessdate=19 July 2019 |archivedate=19 July 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190719171701/https://15minutehistory.org/2016/01/13/episode-76-the-trans-pacific-slave-trade/ }}</ref> အမေရိကားတိုက်၏ အနောက်ပိုင်းဒေသများသို့ သယ်ဆောင်သွားကြသည်။<ref>{{cite web |url=http://personal.anderson.ucla.edu/eloisa.borah/chronology.pdf |title=Chronology of Filipinos in America Pre-1989 |author=Eloisa Gomez Borah |year=1997 |website=Anderson School of Management |publisher=University of California, Los Angeles |accessdate=February 25, 2012 |archivedate=8 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120208123432/http://personal.anderson.ucla.edu/eloisa.borah/chronology.pdf }}</ref> ကုန်သွယ်မှုမှတဆင့် မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ နှင့် ပီရူးနိုင်ငံတို့မှ ပြောင်းများ၊ ခရမ်းချဉ်သီးများ၊ အာလူးများ၊ ငရုတ်ကောင်းမှုန့်များ၊ ချော့ကလက်များ နှင့် နာနတ်သီးများ အစရှိသည့် စားစရာများကို ဖိလစ်ပိုင်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ဖိလစ်ပိုင်တွင် နီဂရိုးကျွန်းများကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး အုပ်ချုပ်ရန်အတွက် ပထမဆုံး ကမ္ဘာပတ် ရွက်လွှင့်ရာမှ ကျန်ရစ်သူ ဆီဘက်စတိန်း အယ်လ်ကာနို နှင့် ၎င်း၏ သင်္ဘောသားများ၊ သူတို့၏ မျိုးဆက်များကို အခွင့်အာဏာ အပ်နှင်းခဲ့သည်။ မြို့သစ်များကိုလည်း တည်ထောင်ခဲ့ပြီး<ref name="JoaquinPhilBecoming" /> ကက်သလစ် သာသနာပြုများမှ အနိမ့်ပိုင်းတွင် နေထိုင်သူများကို ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ သွတ်သွင်းခဲ့သည်။ <ref>Russell, S.D. (1999) {{cite news |url = http://www.seasite.niu.edu/crossroads/russell/christianity.htm |title = Christianity in the Philippines |accessdate = April 2, 2013 |archivedate = 11 May 2019 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190511151342/http://www.seasite.niu.edu/crossroads/russell/christianity.htm }}</ref> သူတို့သည် ဘာရော့ငလျင် ဗိသုကာ စတိုင်လ် တည်ဆောက်ထားသော စာသင်ကျောင်းများ၊ တက္ကသိုလ် တစ်ခု၊ ဆေးရုံများနှင့် ဘုရားရှိခိုးကျောင်းများကိုလည်း တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref>[http://www.aenet.org/manila-expo/page16.htm "The City of God: Churches, Convents and Monasteries"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160512205811/http://www.aenet.org/manila-expo/page16.htm |date=12 May 2016 }}. Discovering Philippines. Retrieved on July 6, 2011.</ref> သူတို့၏ မြို့ရွာများကို ကာကွယ်ရန်အတွက် စပိန်တို့သည် ပရယ်ဆီဒီယိုဟု ခေါ်သော စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ ခံတပ်များကို ကျွန်းစုများ အနှံ့ တည်ဆောက်၍ တပ်စွဲခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://filipinokastila.tripod.com/fort.html/|title=Fortress of Empire|author=Rene Javellana, S.J.|date=1997|access-date=23 July 2019|archive-date=15 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715191408/http://filipinokastila.tripod.com/fort.html|url-status=dead}}</ref> စပိန်တို့သည် ၁၈၆၃ ခုနှစ်တွင် အစိုးရကျောင်းများတွင် အခမဲ့ ပညာသင်ကြားခွင့် အမိန့်ထုတ်ခဲ့သည်။ <ref>{{harvnb|Dolan|1991}}, [http://countrystudies.us/philippines/53.htm Education].</ref> ကျွန်စနစ်ကိုလည်း ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ ထိုပေါ်လစီများကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ အဆမတန် တိုးပွားလာခဲ့သည်။<ref name="Gonzalez93">{{cite web |url=http://www.populstat.info/Asia/philippc.htm |title=The Philippines: historical demographic data of the whole country |accessdate=July 19, 2003 |first=Jan |last=Lahmeyer |year=1996 |archivedate=3 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303214300/http://www.populstat.info/Asia/philippc.htm }}</ref><ref>{{cite web |url=http://1898.mforos.com/1026829/7262657-censos-de-cuba-puerto-rico-filipinas-y-espana-estudio-de-su-relacion/ |title=Censos de Cúba, Puerto Rico, Filipinas y España. Estudio de su relación |accessdate=December 12, 2010 |publisher=Voz de Galicia |year=1898 }}</ref> [[File:Landing Balanguingui.jpg|thumb|left|စပိန်ပန်းချီဆရာ အန်တိုနီယို ဘရူဂါဒါ ရေးဆွဲထားသော စပိန်တို့ စူလူးသို့ စူးစမ်းရှာဖွေ ရောက်ရှိခြင်း ပန်းချီကား]] စပိန်တို့ အုပ်ချုပ်နေစဉ် ကာလအတွင်း ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံအတွင်းမှ ဒေသခံတို့၏ ပုန်ကန်မှုများစွာကို ရင်ဆိုင်နှိမ်နင်းခဲ့ရသည်။ ထို့အပြင် ပြင်ပရှိ တရုတ်နှင့် ဂျပန် ပင်လယ်ဓားပြများ၊ ဒတ်ချ်၊ အင်္ဂလိပ်၊ ပေါ်တူဂီ နှင့် အရှေ့တောင်အာရှမှ မွတ်ဆလင်တို့၏ စစ်ရေး အရ စိန်ခေါ်မှုများနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံကို ဂျပန်မှ အင်ဒိုနီးရှား အထိ လခြမ်းပုံစံ ဝိုင်းရံတိုက်ခိုက်သည်နှင့် ကြုံရသော်လည်း ထိုသို့ လာရောက်တိုက်ခိုက်သူများကို တိုက်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ စပိန်တို့ အုပ်ချုပ်စဉ်အတွင်း ဖိလစ်ပိုင်ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ရန် အရင်းအနှီးကြီးမားစွာ ပေးဆပ်ခဲ့ရသည်။ ၁၇ ရာစုအတွင်း အနောက်ဘက်မှ ဒတ်ချ်တို့နှင့် ကာလ ကြာရှည်စွာ စစ်ဖြစ်ပွားခြင်း နှင့် အတူ တောင်ဘက်မှ မွတ်ဆလင်တို့နှင့် ကြိုကြားကြိုကြား ဆိုသကဲ့သို့ ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားခြင်း နှင့် မြောက်ဘက်မှ ဂျပန်-တရုတ်တို့၏ ဝိုကိုး ပင်လယ်ဓားပြများကို တိုက်ခိုက်နေရခြင်းတို့ကြောင့် ကိုလိုနီဘဏ္ဍာများမှာ ဒေဝါလီခံရလု နီးနီး ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ <ref>{{Harvnb|Dolan|1991}}, [http://countrystudies.us/philippines/4.htm The Early Spanish Period].</ref> ထို့အပြင် အမြဲလိုလို စစ်ဖြစ်နေရခြင်းကြောင့် မက္ကဆီကို နှင့်<ref>"In Governor Anda y Salazar’s opinion, an important part of the problem of vagrancy was the fact that Mexicans and Spanish disbanded after finishing their military or prison terms "all over the islands, even the most distant, looking for subsistence."" ~CSIC riel 208 leg.14</ref>ပီရူး မှ စေလွှတ်လိုက်ပြီး ဖိလစ်ပိုင်တွင် အခြေစိုက်သော စပိန်စစ်သားများ အများအပြား တပ်ပြေးခြင်းနှင့် ရင်ဆိုင်ကြုံတွေ့ ရသည်။ <ref>Garcıa de los Arcos, "Grupos etnicos," ´ 65–66</ref><ref>CSIC ser. Consultas riel 301 leg.8 (1794)</ref> ထို့အတွက်ကြောင့် စစ်သားအဖြစ်နှင့် အသင့်လျှော်ဆုံးနှင့် အသန်မာဆုံး သူများသာ စစ်မှုထမ်းရန် ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။ ထွက်ပြေးခြင်းမှာ ကျွန်းစုများ အနှံ့ စစ်ပွဲများ တိုက်ခိုက်ရန်နှင့် အခြားနေရာများတွင် ခံတပ်များနှင့် အများပြည်သူသုံး အခြေခံအဆောက်အအုံများ ဆောက်လုပ်ရန် စပိန်တို့မှ ငှားရမ်းထားသော ဒေသခံ ဖိလစ်ပိုင် စစ်သူရဲများနှင့် အလုပ်သမားများ ကြားတွင်လည်း ကြုံတွေ့ရသည်။ စစ်ပွဲများ ဆက်တိုက် တိုက်နေရခြင်း၊ လခမရခြင်း၊ နေရာပြောင်းနေရခြင်းနှင့် ငတ်မွတ်ခြင်း စသော အခြေအနေများကို ပြင်းထန်စွာ ရင်ဆိုင်နေရသဖြင့် လက်တင်အမေရိကမှ ပို့လွှတ်လိုက်သော စစ်သားများနှင့် ဒေသအတွင်း ရှာဖွေခန့်အပ်ထားသော စစ်သူရဲများနှင့် အလုပ်သမားများမှာ သေဆုံးခြင်း သို့မဟုတ် ကစဉ့်ကလျား တပ်ပျက်၍ ဥပဒေမရှိသော ကျေးလက်ဒေသရှိ ပုန်ကန်သူ ဒေသခံများ အကြား ခြေသလုံးအိမ်တိုင် အဖြစ်နေထိုင်ကြခြင်း တို့ ဖြစ်ခဲ့ကြပြီး အိန္ဒိယမှ ကျွန်ပြုခံထားရသော ကျွန်များနှင့်<ref>The Diversity and Reach of the Manila Slave Market Page 36</ref> နီဂရီတို့ ခြေသလုံးအိမ်တိုင် လှည့်လည်သွားလာနေကြသူများမှာ ဗလက္ကာယပြုခြင်း သို့မဟုတ် ပြည်တန်ဆာလုပ်ငန်းမှ တဆင့် ,<ref>"The descendants of Mexican mestizos and native Filipinos were numerous but unaccounted for because they were mostly the result of informal liasons." ~Garcia de los Arcos, Forzados, 238</ref> သွေးနှောသွားကြပြီး မြို့များနှင့် မြို့ကြီးများတွင် စပိန်တို့ အပြင်းအထန် ကြိုးစားထိန်းသိမ်း ထားခဲ့ရသော လူမျိုးရေး ခွဲခြားမှုမှာ နောက်တစ်ဆင့် ထပ်မံ ဝေဝါးသွားခဲ့ရသည်။.<ref name="ReferenceC">Tomás de Comyn, general manager of the Compañia Real de Filipinas, in 1810 estimated that out of a total population of 2,515,406, "the European Spaniards, and Spanish creoles and mestizos do not exceed 4,000 persons of both sexes and all ages, and the distinct castes or modifications known in America under the name of mulatto, quarteroons, etc., although found in the Philippine Islands, are generally confounded in the three classes of pure Indians, Chinese mestizos and Chinese." In other words, the Mexicans who had arrived in the previous century had so intermingled with the local population that distinctions of origin had been forgotten by the 19th century. The Mexicans who came with Legázpi and aboard succeeding vessels had blended with the local residents so well that their country of origin had been erased from memory.</ref>ထိုအခြေအနေများကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်ကို အုပ်ချုပ်ရန် အခက်အခဲများ ပိုမို တိုးပွားလာခဲ့ရသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် မနီလာကို အပိုင်စားရသော တော်ဝင်မြို့စားမှ စပိန် ဒုတိယမြောက် ချားလ်ဘုရင်ထံ စာရေးပြီး ထိုကိုလိုနီကို စွန့်လွှတ်ရန် အကြံပေးခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဖိလစ်ပိုင်ကို အခြေစိုက်၍ အရှေ့ဖျားဒေသကို ခရစ်ယာန်အဖြစ်ပြောင်းလဲရန် ကြိုးစားမည်ဆိုသော ဘာသာရေး နှင့် သာသာနာပြုရေးဆိုင်ရာ ပုဂ္ဂိုလ်များက ထိုအကြံပေးချက်ကို အောင်မြင်စွာ ဆန့်ကျင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>Blair, E., Robertson, J., & Bourne, E. (1903). The Philippine islands, 1493–1803 : explorations by early navigators, descriptions of the islands and their peoples, their history and records of the Catholic missions, as related in contemporaneous books and manuscripts, showing the political, economic, commercial and religious conditions of those islands from their earliest relations with European nations to the beginning of the nineteenth century. Cleveland, Ohio.</ref>အကျိုးအမြတ်မရသော စစ်ကြောင့် ပျက်စီးနေသော ဖိလစ်ပိုင်ကိုလိုနီမှာ စပိန်ဘုရင်မှ ထောက်ပံ့ပြီး တစ်ခါတစ်ရံ နယူးစပိန် (မက္ကဆီကို) ဘုရင်ခံထံမှ ရရှိသော အခွန်အခများနှင့် အမြတ်အစွန်းများမှ ရရှိသော ထောက်ပံ့ငွေများကြောင့် ဆက်လက်ရှင်သန်ခဲ့ပြီး ဘိုလီးဗီးယားနိုင်ငံ ပိုတိုဆီရှိ မီတား ခေါ် အဓ္ဓမ ခိုင်းစေမှု စနစ်ဖြင့် ရာပေါင်းထောင်ပေါင်းများစွာသော အင်ကာလူမျိုးတို့၏ အသက်များကို ရင်း၍ သတ္တုတွင်းများမှ စုဆောင်းတူးဖော် ရရှိခဲ့သော ငွေသားတန်ချိန် ၇၅ တန်ကို နှစ်စဉ် ပို့ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite book|last=Cole|first=Jeffrey A.|title=The Potosí mita, 1573–1700 : compulsory Indian labor in the Andes|url=https://archive.org/details/potosmita15731700000cole|year=1985|publisher=Stanford University Press|location=Stanford, Calif.|isbn=978-0804712569|pages=[https://archive.org/details/potosmita15731700000cole/page/20 20]}}</ref> သို့သော်လည်း ပြန်မရနိုင်သော လူ့အသက်များကို ရင်း၍ တူးဖော်ခဲ့ရပြီး အဖိုးတန် သတ္တုများ ဖြစ်သဖြင့် တူးဖော်ရရှိရန် အကန့်အသတ်ရှိသော ငွေသတ္တုများမှာ ကျွန်းစုနေရာ အနှံ့အပြားရှိ ခံတပ်များတွင် တပ်စွဲထားပြီး အစဉ်တစိုက် ကျူးကျော်မှုများကို ရင်ဆိုင်နေရသည့် ငတ်မွတ်နေသော သို့မဟုတ် သေလုမျောပါး ဖြစ်နေသော စပိန်၊ မက္ကဆီကို၊ ပီရူး နှင့် ဖိလစ်ပိုင် စစ်သားများထံသို့ အနည်းငယ်မျှသာ ရောက်ရှိပြီး မနီလာရှိ တရုတ်၊ အိန္ဒိယ၊ အာရပ်နှင့် မလေးကုန်သည်များမှ စပိန်လူမျိုးများအား ၎င်းတို့၏ အဖိုးတန်သတ္တုများကို ပိုးထည်များ၊ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်များ၊ ပုလဲများ နှင့် အမွှေးနံ့သာများ အစရှိသည်တို့နှင့် လဲလှယ် ရောင်းချခြင်းဖြင့် ကုန်ဆုံး သွားခဲ့သည်။ ထိုကုန်ပစ္စည်းများမှာ စိုက်ပျိုးခြင်း၊ ထုတ်လုပ်ခြင်းဖြင့် ရရှိနိုင်သော်လည်း အမေရိကန်တို့၏ ငွေသတ္တုများမှာမူ တူးဖော်ရာတွင် အကန့်အသတ်ဖြင့်သာ ရနိုင်သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် မနီလာရှိ နှစ် ၂၀၀ သက်တမ်းရှိသော ခံတပ်များမှာ အစောပိုင်း စပိန်ကိုလိုနီနယ်ချဲ့များ တည်ဆောက်ခဲ့သည်အတိုင်းသာ ရှိနေပြီး များစွာ တိုးတက်ပြောင်းလဲမှု မရှိခဲ့ပေ။<ref name=tracy1995p12p55>{{Harvnb|Tracy|1995|pp=12, 55}}</ref> ထို့အတွက်ကြောင့် မနီလာသို့ ဗြိတိသျှတို့ ခဏမျှ သိမ်းယူနိုင်ရန် အခြေအနေ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် [[ခုနစ်နှစ်စစ်]] ၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် ၁၇၆၂ မှ ၁၇၆၄ အထိ မနီလာကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဗြိတိသျှတို့သည် ၎င်းတို့၏ အောင်မြင်မှုကို မနီလာ အပြင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ချဲ့ထွင်နိုင်ခြင်း မရှိသဖြင့် စိတ်ပျက်လက်ပျက် ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ၁၇၆၃ ပါရီစာချုပ်အရ စပိန်တို့ ပြန်လည် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ <ref name=Agoncillo /><ref name=Halili>{{cite book |url=https://books.google.com/?id=gUt5v8ET4QYC&pg=PA119 |title=Philippine History |last=Halili |first=Maria Christine N. |publisher=Rex Bookstore |year=2004 |pages=119–120 |isbn=978-971-23-3934-9 }}</ref><ref name=DeBorja>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=xXpiujH2uOwC&pg=PA81 |title=Basques in the Philippines |last=de Borja |first=Marciano R. |publisher=University of Nevada Press |year=2005 |pages=81–83 |isbn=978-0-87417-590-5 }}</ref> စပိန်-မိုရို စစ်ပွဲမှာ နှစ်ရာပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ ၁၉ ရာစု၏ နောက်ဆုံး တစ်စိတ်တွင် စပိန်တို့သည် မင်ဒါနောင်း၏ အစိတ်အပိုင်းများကို အောင်မြင်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး ဆူလူး စူလတန်ပြည်မှ မိုရို မွတ်စလင်တို့မှာ စပိန်တို့၏ အချုပ်အခြာအာဏာကို တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့ရသည်။ [[File:Katipuneros.jpg|thumb|ကာတီပူနီရိုဟု သိကြသော ဖိလစ်ပိုင် တော်လှန်ရေးသမားများ၏ ဓာတ်ပုံ]] ၁၉ ရာစုတွင် ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ ဆိပ်ကမ်းများမှာ ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေး အတွက် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ဖိလစ်ပိုင် လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ယခင်က အိုင်ဘေးရီးယန်းကျွန်းဆွယ်တွင် မွေးဖွားသော စပိန်များသာ ကြီးစိုးထားသည့် အစိုးရ ရာထူးများကို ချမ်းသာကြွယ်ဝလာကြသော ဖိလစ်ပိုင်တွင် မွေးဖွားသော စပိန်လူမျိုးများ (ခရီရိုလော့စ်) <ref>{{cite journal |url=http://www.gutenberg.org/files/38269/38269-h/38269-h.htm#pb139 |title=A History of the Philippines |last=Barrows |first=David |year=2014 |volume=1 |page=179 |quote=Within the walls, there were some six hundred houses of a private nature, most of them built of stone and tile, and an equal number outside in the suburbs, or ''{{lang|es|arrabales}}'', all occupied by Spaniards (''{{lang|es|todos son vivienda y poblacion de los Españoles}}''). This gives some twelve hundred Spanish families or establishments, exclusive of the religious, who in Manila numbered at least one hundred and fifty, the garrison, at certain times, about four hundred trained Spanish soldiers who had seen service in Holland and the Low Countries, and the official classes.}}</ref> နှင့် ကပြားများ (မက်စတီဇော့စ်) တို့ အပြင် စပိန်အမေရိကန် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ လျှောက်ထားရယူနိုင်လာကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင်တွင် မွေးဖွားသော မာဆယ်လို အက်ဇ်ကာရာဂါ ပါလ်မယ်ရိုသည် ကြယ်သုံးပွင့်အဆင့် ဗိုလ်ချုပ် ရာထူးဖြင့် တော်လှန်ရေးသမားများမှ ဖြုတ်ချခဲ့သော ဘော်ဘွန်း မင်းဆက်အား နန်းပြန်တင်ပေးနိုင်ခဲ့သဖြင့် သူရဲကောင်း တစ်ယောက် ဖြစ်လာခဲ့ပြီး စပိန်-ဖိလစ်ပိုင်တို့ အထွဋ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ သူသည် နောက်ဆုံးတွင် စပိန်အင်ပိုင်ယာ၏ ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သူကောင်းမျိုးနွယ်ရာထူးများအတွင် အထူးဂုဏ်ရှိသည်ဟု သတ်မှတ်ခြင်းခံရသော<ref name="Manila, My Manila">{{cite book|author=Joaquin, Nick|title=Manila, My Manila|publisher=Vera-Reyes, Inc.|year=1990|isbn=|pages=|url=}}</ref> အော်ဒါအော့ဖ် ဂိုးလ်ဒင်းဖလိ ၏ အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း ကျွန်းများအတွင်း သူပုန်ထရန် နှင့် လွတ်လပ်ရေး အတွက် အကြံအစည်များ စတင်ပျံ့နှံ့လာခဲ့သည်။ လက်တင်အမေရိကသားများ <ref>"Officers in the army of the Philippines were almost totally composed of Americans," observed the Spanish historian José Montero y Vidal. "They received in great disgust the arrival of peninsular officers as reinforcements, partly because they supposed they would be shoved aside in the promotions and partly because of racial antagonisms."</ref> နှင့် ခရီရိုလော့စ်များမှာ စပိန်ဖိလစ်ပိုင် စစ်တပ်အတွင်း အရာရှိများ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း လက်တင်အမေရိကန် လွတ်လပ်ရေး စစ်ပွဲများကြောင့် သူတို့၏ သစ္စာရှိမှုကို သံသယဝင်လာခဲ့ပြီး သူတို့၏ နေရာတွင် စပိန်တွင် မွေးဖွားသော အရာရှိများဖြင့် အစားထိုး လာခဲ့သည်။ ထိုစပိန်ဖွား အရာရှိများမှာ သူတို့ တာဝန်ပေးအပ်ခြင်းခံရသည့် ပြည်သူများအပေါ်တွင် အာရုံ စူးစိုက်မှု နည်းပါးပြီး စပိန်သို့ မပြန်မီ ၎င်းတို့ဘာသာ ချမ်းသာကြွယ်ဝစေရန် အတွက်သာ ဆန္ဒရှိကြသည့် ဒေသခံများ၏ အကျိုးထက် စပိန်နိုင်ငံ၏ အကျိုးကိုသာ လိုလားသော ခေါင်းပုံဖြတ်သူများသာ အများစု ဖြစ်ကြသည်။ ခရီရိုလို နှင့် လာတီနိုတို့မှာ သူတို့၏ မြေကို ချစ်သောစိတ်နှင့် သူတို့၏ ပြည်သူများ ဒုက္ခရောက်နေသည်ကို မြင်ရခြင်းကြောင့် အုံကြွလာကြပြီး သူတို့၏ လူမျိုးကြောင့်နှင့် အမိမြေကို မမှိတ်မသုံ သစ္စာရှိမှုကြောင့်တို့သာ ခန့်အပ်ထားခြင်းခံထားရသော ခေါင်းပုံဖြတ်သူ ကျွန်းဆွယ်သားတို့အပေါ် အမုန်းမီးများ ကြီးထွားလာခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်တွင် မွေးဖွားပြီး ပိုမိုချမ်းသာသော စပိန်တွင် အလွန်အောင်မြင်ကျော်ကြားမှု ရခဲ့သော်လည်း ဆင်းရဲသော ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတွင်သာ ပြန်လည် အမှုထမ်းခဲ့သော စစ်သား အန်ဒရေ နိုဗာလက် ၏ ပုန်ကန်ထကြွမှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၎င်းအား ဒေသခံ စစ်သားများက ထောက်ခံကြသလို ယခင်က ဖိလစ်ပိုင် စပိန်တပ်မတော်တွင် အမှုထမ်းခဲ့သော အရာရှိများဖြစ်ပြီး ယခုအခါ လွတ်လပ်သော နိုင်ငံများဖြစ်သည့် မက္ကဆီကို၊ ကိုလံဘီယာ၊ ဗင်နီဇွဲလား၊ ပီရူး၊ ချီလီ၊ အာဂျင်တီးနား နှင့် ကော့စတာရီကာ နိုင်ငံတို့တွင် နေထိုင်ကြသောသူများကလည်း ထောက်ခံခဲ့သည်။<ref>Garcia de los Arcos has noted that the Regiment of the King, which had absorbed a large percentage of Mexican recruits and deportees between the 1770s and 1811, became the bastion of discontent supporting the Novales mutiny. ~Garcia de los Arcos, “Criollismo y conflictividad en Filipinas a principios del siglo XIX,” in El lejano Oriente espanol: Filipinas ( ˜ Siglo XIX). Actas, ed. Paulino Castaneda ˜ Delgado and Antonio Garcia-Abasolo Gonzalez (Seville: Catedra General Casta ´ nos, ˜ 1997), 586.</ref> ထိုပုန်ကန်မှုသည် ရက်စက်စွာ နှိမ်နင်းခံခဲ့ရသော်လည်း ၎င်းသည် ဖိလစ်ပိုင်တော်လှန်ရေး၏ အစဖြစ်သော ကာဗိုက်သူပုန်ထမှုအတွက် အကြို နိမိတ်ပြခဲ့သည်။ <ref name=Agoncillo /><ref name="Cavite Mutiny">Nuguid, Nati. (1972). [http://stuartxchange.com/CaviteMutiny.html "The Cavite Mutiny"]. in Mary R. Tagle. ''12 Events that Have Influenced Philippine History''. [Manila]: National Media Production Center. Retrieved December 20, 2009 from [http://stuartxchange.com/ StuartXchange Website].</ref><ref name="ReferenceB">[[Nick Joaquin|Joaquin, Nick]]. ''A Question of Heroes''.</ref><ref name=RichardsonBonifacio>{{cite web |url=http://kasaysayan-kkk.info/docs.ab.240497.jn.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130115200707/http://kasaysayan-kkk.info/docs.ab.240497.jn.htm|archivedate=January 15, 2013|title=Andrés Bonifacio Letter to Julio Nakpil, April 24, 1897 |website=Documents of the Katipunan |author=Richardson, Jim |date=January 2006 |accessdate=December 19, 2009}}</ref> [[File:Theodora alonzo quintos.jpg|thumb|209x209px|တီယိုဒိုရာ အလွန်ဆို ရီယာလွန်ဒါ]] အာဇာနည် ကက်သလစ်ရဟန်း ၃ ပါး ဖြစ်သော မာရီယာနို ဂိုမက်ဇ်၊ ယိုဆေး ဘားဂို့စ် နှင့် ဂျာဆင်တို ဇာမိုရာ (ဂွန်ဘာဇာ ဟု စုပေါင်း၍ သိကြသည်။) တို့အား ပုန်ကန်ရန်လှုံ့ဆော်မှုဖြင့် ကိုလိုနီ အာဏာပိုင်များက စွပ်စွဲ ကွပ်မျက်ခဲ့ပြီးနောက် ၁၈၇၂ တွင် တော်လှန်ရေး စိတ်ဓာတ်များ နိုးကြားလာခဲ့ကြသည်။ <ref name="Cavite Mutiny" /><ref name="ReferenceB" /> ထို့အတွက်ကြောင့် စပိန်တွင် မာဆယ်လို အိတ်ချ် ဒယ် ပီလာ၊ ယိုဆေး ရိုင်ဇယ် နှင့် မာရီယာနိုပေါင့်စ် တို့ ဦးဆောင်လှုပ်ရှားသော ဝါဒဖြန့် လှုပ်ရှားမှု ဖြစ်ပေါ်ရန် တွန်းအားပေးခဲ့ပြီး ဖိလစ်ပိုင်တွင် နိုင်ငံရေး အပြောင်းအလဲ ဖြစ်ရန် လှုပ်ရှားခဲ့ကြသည်။ ရိုင်ဇယ်သည် အကြမ်းဖက် တော်လှန်ရေးကို ဆန့်ကျန်ပြီး ငြိမ်းချမ်းစွာ ပြောင်းလဲရေးအတွက် နှိုးဆော်ခဲ့သော်လည်း သူ့အား ၁၈၉၆ ဒီဇင်ဘာ ၃၀ တွင် ပုန်ကန်မှုဖြင့် ကွပ်မျက်ခဲ့သည်။ သူသည် ကျူးဘားတော်လှန်ရေး အတွင်း စပိန်တို့ဘက်မှ ဆရာဝန် အဖြစ် ပါဝင်ကူညီပေးခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ စပိန်တို့သည် အကြမ်းဖက်တော်လှန်ရေးအား ဆန့်ကျင်သော သူရဲကောင်းအား သတ်ဖြတ်ပစ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် စိတ်အားထက်သန်သော သစ္စာခံများကို အစွန်းရောက်သူပုန်များ အဖြစ် ပြောင်းလဲပေးခဲ့သလိုပင် ဖြစ်သည်။<ref name="ReferenceA1">{{cite book |last=Ocampo |first=Ambeth |author-link=Ambeth Ocampo |title=Rizal Without the Overcoat |place=Pasig City |publisher=Anvil Publishing, Inc. |year=1999 |edition=Expanded |isbn=978-971-27-0920-3|title-link=Rizal Without the Overcoat }}</ref> ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးအတွက် အတိုက်အခံများနှင့် ကြုံရသဖြင့် စပိန်တို့ထံမှ လွတ်လပ်ရေးကို လက်နက်ကိုင် တိုက်ယူရန် အတွက် အန်ဒရေ ဘိုနီဖာရှိုသည် ၁၈၉၂တွင် စစ်သွေးကြွ မြေအောက်အဖွဲ့ဖြစ်သော ကာတီပူနန်ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref name=RichardsonBonifacio /> ဘိုနီဖာရှိုနှင့် ကာတီပူနန်တို့သည် ၁၈၉၆တွင် ဖိလစ်ပိုင်တော်လှန်ရေးကို စတင်ခဲ့သည်။ ကာတီပူနန်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော ကာဗိုက်နယ်မှ မက်ဂ်ဒါလို အဖွဲ့သည် ဘိုနီဖာရှို၏ တော်လှန်ရေး ခေါင်းဆောင် ရာထူးနေရာကို စိန်ခေါ်ခဲ့ပြီး အယ်မလီယို အာဂွီနယ်လ်ဒိုက ထိုနေရာကို လွှဲပြောင်းရယူခဲ့သည်။ ၁၈၉၈ တွင် ကျူးဘား၌ စပိန်-အမေရိကန် စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ဖိလစ်ပိုင်သို့ ပျံ့နှံ့ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ အာဂွီနယ်လ်ဒိုသည်ကာဗိုက်နယ် ကာဝစ်မှ ၁၈၉၈ ဇွန်လ ၁၂ ရက်တွင် စပိန်တို့ထံမှ လွတ်လပ်ရေး ကြေညာခဲ့ပြီး ပထမဆုံး ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတနိုင်ငံတော်ကို နောက်တစ်နှစ်တွင် ဘာရာဆိုအင် ဘုရားကျောင်း၌ တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref name=Agoncillo /> ====အမေရိကန် အုပ်စိုးစဉ် ကာလ==== [[File:Battle of Paceo.jpg|thumb|ဖိလစ်ပိုင်-အမေရိကန်စစ်ပွဲအတွင်း ပါစီယို တိုက်ပွဲကို ပုံဖော်ထားသော ပန်းချီကား]] စပိန်-အမေရိကန် စစ်ပွဲတွင် အမေရိကန်တို့ အောင်မြင်ခဲ့သဖြင့် စပိန်တို့သည် ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းများကို ပျူရီတိုရီကို နှင့် ဂူအမ်ကျွန်းတို့နှင့် အတူ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite journal|last1=Halstead|first1=M|title=The Story of the Philippines|journal=Nature|volume=70|issue=1811|pages=248–249|date=1898|bibcode=1904Natur..70..248T|doi=10.1038/070248a0}}</ref>၁၈၉၈ ပါရီ စာချုပ်အရ စပိန်တိုအား အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း ၂၀ ကို လျော်ကြေး အဖြစ် ပြန်လည်ပေးအပ်ခဲ့သည်။<ref>Price, Michael G. (2002). Foreword. In A.B. Feuer, [https://books.google.com/books?id=f-2Qef1JSjsC&printsec=frontcover ''America at War: the Philippines, 1898–1913''] (pp. xiii–xvi). Westport, Connecticut: Greenwood. {{ISBN|0-275-96821-9}}.</ref> အမေရိကန်တို့သည် ဖွဲ့စည်းတည်ထောင်ခါစ တိုင်းပြည်သစ် ဖြစ်သည့် ပထမ ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတနိုင်ငံတော်ကို အသိအမှတ်မပြုကြောင်း ပိုမိုထင်ရှားလာသည့် အခါတွင် ဖိလစ်ပိုင်-အမေရိကန်စစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ခွဲထွက်သွားသော ကန်တိုနယ် နီဂရိုး သမ္မတနိုင်ငံမှ သမ္မတ အန်နီစီတို လက်ဆန်၏ ဖိတ်ကြားမှုကို ရရှိပြီးနောက် ဗိုလ်မှူးချုပ် ဂျိမ်း အက်ဖ် စမစ်သည် ဘာကိုလော့ သို့ ၁၈၉၉ ခုနှစ် မတ်လ ၄ ရက်တွင် စစ်ရေးဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်ရေးမှူး အဖြစ် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Linn |first=Brian McAllister |title=The Philippine War, 1899–1902 |url=https://books.google.com/books?id=PSJGPgAACAAJ |year=2000 |publisher=University Press of Kansas |isbn=978-0-7006-1225-3|pages=75–76}}</ref> စစ်ပွဲကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်ပြည်သူ ၂၀၀,၀၀၀ အနည်းဆုံး သေဆုံးခဲ့ရပြီး အများအားဖြင့် ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းနှင့် ရောဂါဘယတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite book|last=Burdeos|first=Ray L.|title=Filipinos in the U.S. Navy & Coast Guard During the Vietnam War|url=https://books.google.com/books?id=tN__4jLTnd8C|year=2008|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4343-6141-7|ref=harv|page=14}}</ref> ပထမ ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတနိုင်ငံတော် စစ်ရှုံးခဲ့ပြီးနောက် ကျွန်းစုများကို အမေရိကန် ကျွန်းစုအစိုးရမှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ <ref name=Gates>{{cite book |author=Gates, John M. |chapterurl=http://www3.wooster.edu/history/jgates/book-ch3.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100805061319/http://www3.wooster.edu/history/jgates/book-ch3.html|archivedate=August 5, 2010|title=The U.S. Army and Irregular Warfare |chapter=The Pacification of the Philippines |date=November 2002 |accessdate=February 20, 2010}}</ref> အမေရိကန်တို့သည် အခြားသော ပုန်ကန်ထကြွသော ပြည်နယ်များကို ဆက်လက်နှိမ်နင်းခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် ဆုတ်ယုတ်လာသော ဆူလူးစူလတန်ပြည် အပါအဝင် ပုန်ကန်ထကြွသော တာဂါးလော့ သမ္မတနိုင်ငံနှင့် မင်ဒါနောင်းရှိ ဇမ်ဘိုယမ်ဂါ သမ္မတနိုင်ငံတို့ ဖြစ်သည်။ <ref name=Bates>{{cite web|url=http://www.philippineupdate.com/Bates.htm|title=The Bates Treaty|first=Madge|last=Kho|publisher=PhilippineUpdate.com|accessdate=December 2, 2007}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.zamboanga.com/history/republic_of_zamboanga.html |title=History of The Republic of Zamboanga (May 1899 – March 1903) |date=July 18, 2009|publisher=Zamboanga.com|location=Zamboanga City, Philippines|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101201023553/http://zamboanga.com/history/republic_of_zamboanga.html |archivedate=December 1, 2010 |dead-url=no |accessdate=August 13, 2010}}</ref> ထိုအချိန်ကာလ အတွင်း ဖိလစ်ပိုင်၏ ယဉ်ကျေးမှု ပြန်လည်ထွန်းကားလာခဲ့ပြီး ရုပ်ရှင်နယ်ပယ် နှင့် စာပေနယ်ပယ်တို့မှာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/intl/philippines/yearly/|title=2014 Philippines Yearly Box Office Results|website=boxofficemojo.com}}</ref><ref name="books.google.com">Armes, Roy. [https://books.google.com/books?id=qFDnqIwdr8EC&printsec=frontcover&dq=intitle:Third+intitle:World+intitle:film+intitle:making+intitle:and+intitle:the+intitle:west&hl=en&ei=tXsrTdbEB4H88AbOltD3AQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false "Third World Film Making and the West"], p.152. University of California Press, 1987. Retrieved on January 9, 2011.</ref><ref>[http://su.diva-portal.org/smash/get/diva2:200615/FULLTEXT01.pdf "The Role of José Nepomuceno in the Philippine Society: What language did his silent film speaks?"]. Stockholm University Publications. Retrieved on January 28, 2014.</ref> ဒန်နီယယ် ဘန်းဟန်မှ မနီလာအား ခေတ်သစ်မြို့တော် တစ်ခု အဖြစ်ပြောင်းလဲပေးမည့် ဗိသုကာ အစီအမံကို ရေးဆွဲခဲ့သည်။<ref>Moore, Charles (1921). [https://books.google.com/books?id=aR7iAAAAMAAJ&pg=PA162 "Daniel H. Burnham: Planner of Cities"]. Houghton Mifflin and Co., Boston and New York.</ref> ၁၉၃၅ တွင် ဖိလစ်ပိုင် အား ဓနသဟာယနိုင်ငံ အဆင့် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး မန်နျူရယ်ကွီဇုန်မှာ သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သူသည် အမျိုးသား ဘာသာစကားကို သတ်မှတ်ပေးခဲ့ပြီး အမျိုးသမီးများ မဲပေးခွင့်နှင့် မြေယာပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးတို့ကို စတင်မိတ်ဆက်ပေးခဲ့သည်။<ref name="ReferenceA2">Molina, Antonio.'' The Philippines: Through the centuries''. Manila: University of Sto. Tomas Cooperative, 1961. Print.</ref><ref name="Manapat, Carlos 2010">Manapat, Carlos, et al.'' Economics, Taxation, and Agrarian Reform''. Quezon City: C&E Pub., 2010.Print.</ref> ====ဂျပန် အုပ်စိုးစဉ် ကာလ==== [[File:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb|၁၉၄၄ အောက်တိုဘာ ၂၀ လေးတဲ တိုက်ပွဲအတွင်း ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဒေါက်ဂလပ် မက်အာသာ ကမ်းတက်လာစဉ်]] နောက်ဆယ်စုနှစ်အတွင်း ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ လွတ်လပ်ရေး အရယူမည့် အကြံမှာ ဂျပန်အင်ပိုင်ယာ၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ ဂျပန်တို့က ယိုဆေး ပီ လော်ရယ် ဦးဆောင်သော ရုပ်သေးအစိုးရဖြင့် ဒုတိယ ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတနိုင်ငံအား ဂျပန်၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံ အဖြစ် ထူထောင်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲကာလအတွင်း ဂျပန်တို့မှ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုများစွာ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ဘာတာအန်း သေမင်းတမန် ချီတက်ခြင်း နှင့် မနီလာစစ်ပွဲ အထွဋ်အထိပ် ရောက်ချိန်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော မနီလာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုတို့ကဲ့သို့သော စစ်ရာဇဝတ်မှုများကိုလည်း ကျူးလွန်ခဲ့သည်။ <ref>White, Matthew. [http://users.erols.com/mwhite28/battles.htm#Manila "Death Tolls for the Man-made Megadeaths of the 20th Century"]. Retrieved August 1, 2007.</ref> ၁၉၄၄တွင် ကွီဇုန်သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ပြည်ပြေးအဖြစ် တိမ်းရှောင်ရင်း ကွယ်လွန်ခဲ့ပြီး ဆာဂျီယို အိုစမီနာက ၎င်း၏ နေရာအား ဆက်ခံခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် မဟာမိတ်တပ်များသည် ဖိလစ်ပိုင် ကျွန်းစုအတွင်း ကျွန်းတစ်ခုမှ တစ်ခုသို့ ကူးပြောင်းခြင်း နည်းဗျူဟာကို ကျင့်သုံးခဲ့ပြီး ဂျပန်နေမဝင် အင်ပါယာမှ အောင်နိုင်ထားခဲ့သော နယ်မြေများကို ပြန်လည် ရယူနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၂ ခုနှစ် အလယ်ပိုင်းမှ ၁၉၄၄ ခုနှစ် အလယ်ပိုင်း အထိ ဖိလစ်ပိုင် ပြောက်ကျားတော်လှန်မှု<ref name="McAAE">{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/macarthur/sfeature/bataan_guerrilla.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170128153210/https://www.pbs.org/wgbh/amex/macarthur/sfeature/bataan_guerrilla.html|archivedate=January 28, 2017 |title=The Guerrilla War |website=[[American Experience]] |publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]] |accessdate=February 24, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.maranao.com/bangsamoro/0506-japan_invasion.htm |title=The Japanese Invasion |first=Salah |last=Jubair |publisher=Maranao.Com |accessdate=February 23, 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100727232925/http://www.maranao.com/bangsamoro/0506-japan_invasion.htm |archivedate=July 27, 2010 |df= }}</ref> များအား အမေရိကန် ရေတပ် ရေငုပ်သင်္ဘောများနှင့် လေထီးဖြင့် ချပေးခြင်းတို့က ပံ့ပိုးမှု ပေးပြီး အားပေးအားမြှောက်ပြုခဲ့သည်။ ပြောက်ကျားများ အနေနှင့် ဂျပန်စစ်တပ်အား ဖိအားပေးနိုင်ရန် ဖြစ်ပြီး ကျေးလက်ဒေသများ၊ တောအုပ်များနှင့် တောင်ကုန်းများကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ရန် အတွက် ဖြစ်သည်။ ပြောက်ကျားစစ်သည် အလွန်ထိရောက်သဖြင့် ဂျပန်အင်ပိုင်ယာ အနေနှင့် ပြည်နယ် ၄၈ ခု အနက် ၁၂ ခုကိုသာ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite book |first=Dominic J. |last=Caraccilo |title=Surviving Bataan And Beyond: Colonel Irvin Alexander's Odyssey As A Japanese Prisoner Of War |url= https://books.google.com/books?id=aWfqFW_OFmQC |year=2005 |publisher=Stackpole Books |isbn=978-0-8117-3248-2 |page= [https://books.google.com/books?id=aWfqFW_OFmQC&pg=PA287 287]}}</ref> အမေရိကန်တို့ အပေါ် သစ္စာခံထားသော်လည်း ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုး အများစု အနေနှင့် ယုံကြည်ထားသည်မှာ ဂျပန်တို့လက်အောက်မှ လွတ်မြောက်လျှင် သူတို့အတွက် လွတ်လပ်ရေး ရမည် ဖြစ်ပြီး ယခင်ကတည်းက ကတိရရှိထားသည့်အတိုင်း လွတ်လပ်သောနိုင်ငံ ထူထောင်နိုင်မည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ မဟာမိတ်များက ဖိလစ်ပိုင်တို့အား ဂျပန်အင်ပိုင်ယာမှ လွတ်မြောက်အောင် တိုက်ခိုက်ရာတွင် သမိုင်းကြောင်းတလျှောက် စုစုပေါင်း နစ်မြုပ်မှု တန်ချိန် အများဆုံး စစ်ပွဲဖြစ်သော လေးတဲပင်လယ်ကွေ့ စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ <ref name="Woodward1947">{{cite book |title=The Battle for Leyte Gulf |last=Woodward |first=C. Vann |year=1947 |publisher=Macmillan |location=New York |isbn= |pages= |url=https://archive.org/details/battleforleytegu0000cvan}}</ref><ref>"Lieutenant Ramsey's War" by Edwin Price Ramsey and Stephen J. Rivele.Published by Knightsbride publishing Co, Los Angeles, California</ref> မဟာမိတ်တပ်တို့မှ ဂျပန်တို့အား ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် အောင်မြင်နိုင်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအပြီးတွင် ခန့်မှန်းခြေ အားဖြင့် ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုး တစ်သန်းကျော် သေဆုံးမည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့သည်။<ref name=Rottman>Rottman, Gordon L. (2002). [https://books.google.com/books?id=ChyilRml0hcC ''World War 2 Pacific Island Guide – A Geo-Military Study'']. Westport, Connecticut: Greenwood Press. p. [https://books.google.com/books?id=ChyilRml0hcC&pg=PA318&dq=#v=onepage&q&f=false 318]. {{ISBN|0-313-31395-4}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-Cebu.html|title=Cebu|publisher=encyclopedia.com, citing The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition.|accessdate=July 4, 2010}}</ref><ref>{{cite book|last=Zaide|first=Sonia M.|title=The Philippines: A Unique Nation|publisher=All-Nations Publishing Co.|year=1994|isbn=978-971-642-071-5|page=354}}</ref> ===ကိုလိုနီ ခေတ်လွန် ကာလ=== [[File:Philippine Independence, July 4 1946.jpg|left|thumb|upright| ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်တို့လက်အောက်မှ ဖိလစ်ပိုင် လွတ်လပ်ရေး ကြေညာစဉ်]] ၁၉၄၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၁၁ ရက်တွင် ဖိလစ်ပိုင်သည် ကုလသမဂ္ဂ၏ စတင်တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်သည့်နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/founders.shtml|title=Founding Member States|publisher=United Nations}}</ref> နောက်တစ်နှစ်ဖြစ်သော ၁၉၄၆ ဇူလိုင် ၄ ရက်တွင် သမ္မတ မန်နျူရယ် ရော့ဆက် လက်ထက်၌ မနီလာစာချုပ်ဖြင့် ဖိလစ်ပိုင်သည် လွတ်လပ်သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ကြောင်း အမေရိကန်တို့မှ တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/founders.shtml|title=Founding Member States|publisher=United Nations}}</ref> မကျေမနပ်သော ကွန်မြူနစ် အကြွင်းအကျန်များဖြစ်သည့် ဟူကဘာလာဟပ် <ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/?id=VdIFfPqP29IC&pg=PA118&lpg=PA118&dq=huk+rebellion#PPA119,M |title=No Other Way Out: States and Revolutionary Movements, 1945–1991 |last=Goodwin |first=Jeff |date=June 4, 2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62948-5 |page=119 |language=en}}</ref> တို့သည် ကျေးလက်ဒေသများတွင် လှည့်လည် ကျက်စားနေကြသောလည်း သမ္မတ အယ်လ်ပီဒီယို ကွီရီနိုကို ဆက်ခံသူ ရာမွန် မက်ဆေးဆေးမှ နှိမ်နင်းခဲ့သည်။<ref name="Molina, Antonio 1961">Molina, Antonio. ''The Philippines: Through the Centuries''. Manila: University of Sto. Tomas Cooperative, 1961. Print.</ref><ref>Carlos P. Romulo and Marvin M. Gray, The Magsaysay Story (1956), is a full-length biography</ref>မာဆေးဆေးအား ဆက်ခံသူ ကားလို့စ် ပီ ဂါစီယာမှ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုး ပထမဦးစားပေး ပေါ်လစီကို အစပျိုးခဲ့ပြီး<ref>{{cite web |url=http://www.prescarlosgarcia.org/%20prescarlosgarcia.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426075252/http://www.prescarlosgarcia.org/%20prescarlosgarcia.org|archivedate=April 26, 2012|title=Our Vision and Mission|publisher=prescarlosgarcia.org}}</ref> ထိုပေါ်လစီအား ဒီယော့စ်ဒါဒို မာကာပါဂယ်မှ ဆက်လက် လုပ်ဆောင်ခဲ့ကာ လွတ်လပ်ရေးနေ့ ကျင်းပခြင်းအား ဇူလိုင် ၄ ရက်နေ့မှ အယ်မလီယို အာဂွီနာဒို ကြေညာသည့် နေ့ဖြစ်သော ဇူလိုင် ၁၂ ရက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကာ<ref name=bibingka-jun12>{{cite web|url=http://www.bibingka.com/phg/documents/jun12.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/19970713004232/http://www.bibingka.com/phg/documents/jun12.htm |dead-url=yes |archive-date=July 13, 1997 |title=Proclamation No. 28 Declaring June 12 as Philippine Independence Day |last=Macapagal |first=Diosdado |publisher=Philippine History Group of Los Angeles |accessdate=November 11, 2009 |df= }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.positivenewsmedia.net/am2/publish/Article_Features_22/President_Diosdado_Macapagal_set_RP_Independence_D_5939.shtml|title=President Diosdado Macapagal set RP Independence Day on June 12|author=Manuel S. Satorre Jr.|publisher=positivenewsmedia.net|accessdate=December 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724020320/http://www.positivenewsmedia.net/am2/publish/Article_Features_22/President_Diosdado_Macapagal_set_RP_Independence_D_5939.shtml|archive-date=July 24, 2011|dead-url=yes|df=mdy-all|archivedate=20 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180820074839/http://www.positivenewsmedia.net/am2/publish/Article_Features_22/President_Diosdado_Macapagal_set_RP_Independence_D_5939.shtml}}</ref> မြောက်ဘော်နီယို အရှေ့ပိုင်းအား ဖိလစ်ပိုင်၏ နယ်မြေအဖြစ် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|title=Developing Regional Minorities in Asia|url=http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf|website=Sabri Zain|accessdate=January 15, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120415034823/http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf |archivedate=April 15, 2012}}</ref><ref>{{cite book|last=Weatherbee|first=Donald E.|author2=Ralf Emmers |author3=Mari Pangestu |author4=Leonard C. Sebastian |title=International relations in Southeast Asia|publisher=Rowman & Littlefield|year=2005|pages=68–69|isbn=978-0-7425-2842-0|url=https://books.google.com/books?id=4wqEC4jHl9wC&pg=PA68}}</ref> ၁၉၆၅တွင် မာကာပါဂယ်သည် သမ္မတ ရွေးကောက်ပွဲတွင် ဖာဒီနန် မားကို့စ် အား ရှုံးနိမ့်ခဲ့သည်။ မားကို့စ်၏ သမ္မတ သက်တမ်း အစောပိုင်းတွင်ပင် သူသည် အခြေခံ အဆောက်အအုံ စီမံကိန်း အများအပြားကို စတင်ခဲ့သော်လည်း အကြီးအကျယ် ခြစားခြင်းနှင့် ပြည်သူ့ဘဏ္ဍာများကို ဒေါ်လာဘီလီယံနှင့် ချီ၍ အလွဲသုံးစားပြုခြင်း တို့အတွက် အစွပ်စွဲခံခဲ့ရသည်။ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-21022457 What happened to the Marcos fortune?]. BBC News. January 24, 2013.</ref> သူ၏ သမ္မတ သက်တမ်း ကုန်ဆုံးခါနီး ၁၉၇၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၁ တွင် မားကို့စ်သည် စစ်အုပ်ချုပ်ရေး ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History and Culture, Language, and Literature : Selected Essays of Teodoro A. Agoncillo|date=2003|publisher=University of Santo Tomas Pub. House|location=España Manila}}</ref> သူ၏ ထိုအုပ်ချုပ်ရေး ကာလအတွင်း ဖိနှိပ်ခြင်း၊ ဆင်ဆာဖြတ်ခြင်း ၊ လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်ခြင်းတို့နှင့် ပြည့်နှက်နေသော်လည်း အမေရိကန် တို့က ၎င်းတို့၏ ထောက်ပံ့မှုကို မယိမ်းမယိုင် ဆက်လက်ပေးအပ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite book|title=To Islands Far Away: the Story of the Thomasites and Their Journey to the Philippines|date=2001|publisher=US Embassy|location=Manila}}</ref> ၁၉၈၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၁ ရက်တွင် မားကို့စ်၏ အဓိက ပြိုင်ဘက်နှင့် အတိုက်အခံ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်သော ဘန်နစ်နို အာကွီနို ဂျူနီယာမှာ မနီလာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် လေယာဉ်ပြေးလမ်းပေါ်တွင် လုပ်ကြံခံခဲ့ရသည်။ မားကို့စ်သည် နောက်ဆုံးတွင် ၁၉၈၆ သမ္မတ ကြားဖြတ် ရွေးကောက်ပွဲကို ကြေညာခဲ့သည်။ <ref name=Chandler /> မားကို့စ်သည် အောင်နိုင်သူ အဖြစ် ကြေညာခဲ့သော်လည်း အများစုမှ ထိုရလဒ်သည် လိမ်လည်မှု ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထို့နောက်တွင် ကာဒီနယ် ဂျိုင်းမီဆင်း မှ ပြည်သူတို့အား ပုန်ကန်ထကြွရန် လှုံ့ဆော်ခဲ့ပြီး <ref>[https://www.independent.co.uk/news/obituaries/cardinal-jaime-sin-294095.html Stowe, Judy. "Cardinal Jaime Sin: Archbishop of Manila who saw his duty as being 'to put Christ in politics'", (obit), ''The Independent'', June 22, 2005]</ref> တကမ္ဘာလုံးအား အံ့အားသင့်သွားစေသော ပြည်သူ့အာဏာတော်လှန်ရေး အား ဦးဆောင်ခဲ့သည်။<ref name="Gandhi">{{Citation |last=Kumar |first=Ravindra |publication-date=|title=Mahatma Gandhi at the Close of Twentieth Century|location= |publisher=Anmol Publications PVT. LTD. |isbn=978-81-261-1736-9 |page=168 |url=https://books.google.com/?id=lTNpstqGlAMC&pg=PA168&dq=EDSA+Revolution |accessdate= December 2, 2007 |year=2004}}</ref> မားကို့စ်နှင့် သူ၏ အပေါင်းအပါများသည် ဟာဝိုင်ယီ သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ကြပြီး ဆန္ဒပြမှုများ၏ လက်နက်ကိုင်များအား စိတ်ဓာတ်ခွန်အားဖြစ်စေခဲ့သော အာကွီနို၏ ကျန်ရစ်သူဇနီး ကိုရာဇမ် အာကွီနို အား သမ္မတ အဖြစ် အသိအမှတ် ပြုခဲ့သည်။ <ref name=Chandler>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=jzUz9lKn6PEC&pg=PA431|title=In Search of Southeast Asia: A Modern History|author1=Chandler, David P. |author2=David Joel Steinberg |lastauthoramp=yes |edition=Revised 2nd|publisher=University of Hawaii Press|year=1987|pages=431–442|isbn=978-0-8248-1110-5}}</ref> ===ယနေ့ခေတ် သမိုင်းကြောင်း=== [[File:Corazon Aquino inauguration.jpg|thumb|လုပ်ကြံခံရသော အတိုက်အခံခေါင်းဆောင် ဘန်နစ်နို အာကွီနို ဂျူနီယာ၏ ကျန်ရစ်သူ ဇနီး ကိုရာဇမ် အာကွီနိုမှ ၁၉၈၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၂၅ တွင် သမ္မတအဖြစ် ကျမ်းသစ္စာ ကျိန်ဆိုနေစဉ်]] ဒီမိုကရေစီနိုင်ငံ ပြန်လည်ဖြစ်ပေါ်လာပြီး ၁၉၈၆ တွင်စတင်သော အစိုးရ၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများမှာ နိုင်ငံတော်၏ ကြွေးမြီများ၊ အစိုးရ၏ ခြစားမှုများ၊ အာဏာသိမ်းရန် ကြံစည်မှုများ၊ ကပ်ဆိုက်မှုများ နှင့် ဆက်လက်တိုက်ခိုက်နေသော ကွန်မြူနစ် သူပုန်များ <ref>{{cite news|url=http://www.philstar.com/headlines/2013/05/06/939112/govt-drafts-new-framework-guide-peace-talks-leftist-rebels|title=Gov't drafts new framework to guide peace talks with leftist rebels|newspaper=The Philippine Star|date=May 6, 2013|accessdate= September 20, 2014}}</ref> နှင့် မိုရိုခွဲထွက်ရေး သမားများနှင့် စစ်တပ်တို့၏ ပဋိပက္ခများကြောင့် <ref>{{cite news |url=http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20101002-295567/RP-terror-campaign-cost-lives-of-11-US-572-RP-soldiersmilitary |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150222074324/http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20101002-295567/RP-terror-campaign-cost-lives-of-11-US-572-RP-soldiersmilitary|archivedate=February 22, 2015 |title=RP terror campaign cost lives of 11 US, 572 RP soldiers—military |last=Alipala |first=Julie |date=October 2, 2010 |newspaper=Philippine Daily Inquirer |accessdate=May 1, 2012}}</ref> နှောင့်နှေးခဲ့ရသည်။ ကိုရာဇမ် အာကွီနို အုပ်ချုပ်နေစဉ်ကာလ အတွင်း အမေရိကန် စစ်အခြေစိုက်စခန်း ဆက်လက်ထားရှိရေး စာချုပ်ကို ငြင်းဆိုခဲ့သောကြောင့် အမေရိကန်တပ်များ ဖိလစ်ပိုင်မှ ရုပ်သိမ်းခဲ့ပြီး <ref>{{cite news|last=Shenon|first=Phillip|title=Philippine Senate votes to Reject U.S. Base Renewal|url=https://www.nytimes.com/1991/09/16/world/philippine-senate-votes-to-reject-us-base-renewal.html|accessdate=October 25, 2014|newspaper=The New York Times|date=September 16, 1991}}</ref><ref>{{cite news|last=De Santos|first=Jonathan|title=Philippine Senators remember day when they rejected US bases treaty|url=http://www.sunstar.com.ph/manila/local-news/2011/09/16/senators-remember-day-when-they-rejected-us-bases-treaty-179846|accessdate=October 25, 2014|newspaper=Sun Star Manila|date=September 16, 2011|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141106083655/http://www.sunstar.com.ph/manila/local-news/2011/09/16/senators-remember-day-when-they-rejected-us-bases-treaty-179846|archivedate=November 6, 2014}}</ref> ကလာ့ခ်လေတပ်အခြေစိုက် စခန်းကို ၁၉၉၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် လည်းကောင်း၊ ဆူဘစ်ပင်လယ်အော် အခြေစိုက်စခန်းကို ၁၉၉၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင်လည်းကောင်း အစိုးရသို့ တရားဝင် လွှဲပြောင်းပေးခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|last=Whaley|first=Floyd|title=Shadows of an Old Military Base|url=https://www.nytimes.com/2013/04/27/world/asia/27iht-subic27.html?pagewanted=all|accessdate=February 17, 2014|newspaper=The New York Times|date=April 26, 2013}}</ref><ref>{{cite news|last=Drogin|first=Bob|title=After 89 Years, U.S. Lowers Flag at Clark Air Base|url=http://articles.latimes.com/1991-11-27/news/mn-209_1_clark-air-base|accessdate=March 12, 2011|newspaper=Los Angeles Times|date=November 27, 1991}}</ref>အစိုးရအနေနှင့် ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဇွန်လ ပင်နာတူဘို မီးတောင် ပေါက်ကွဲမှု အပါအဝင် သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များကိုလည်း ဆက်တိုက် ရင်ဆိုင် ဖြေရှင်းခဲ့ရသည်။ <ref name="Topo">[http://www.lib.utexas.edu/maps/ams/philippines/txu-oclc-6539351-nd51-1-450.jpg "Tarlac map"]. University of Texas in Austin Library. Retrieved on August 2, 2011.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=Hv9GAQAAIAAJ "Report of the Philippine Commission to the President, 1901 Vol. III"], p. 141. Government Printing Office, Washington, 1901.</ref> ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေတွင် သမ္မတစ်ဦးအား သက်တမ်းတစ်ခုသာ ဆောင်ရွက်ခွင့်အား စတင်ထည့်သွင်းလိုက်သဖြင့် အာကွီနိုသည် နောက်တစ်ကြိမ် ထပ်မံ အရွေးမခံတော့ပေ။ ၁၉၉၂ ခုနှစ် မေလတွင် ကျင်းပသော ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတ ရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရသော ဖီဒယ် ဘီ ရားမို့စ်မှ အာကွီနို အား ဆက်ခံခဲ့သည်။ ထိုကာလအတွင်း နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး စွမ်းဆောင်နိုင်မှုမှာ အသင့်အတင့်သာ ရှိပြီး ဂျီဒီပီတိုးတက်မှုနှုန်း ၃.၆%<ref name="theglobaleconomy.com">{{cite web|url=http://www.theglobaleconomy.com/Philippines/Economic_growth/|title=Philippines Economic growth – data, chart|website=TheGlobalEconomy.com}}</ref> မျှသာ ရှိသည်။<ref>{{cite book|last=Pempel|first=T.J.|title=The Politics of the Asian Economic Crisis|url=https://books.google.com/books?id=sTAuUXE_ANsC|year=1999|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-8634-0|page=163}}</ref> မိုရိုအမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်ဦးနှင့် ၁၉၉၆ တွင် <ref name="lastlaugh">{{cite news |first=Edward A.|last=Gargan|title= Last Laugh for the Philippines; Onetime Joke Economy Avoids Much of Asia's Turmoil |url=https://www.nytimes.com/1997/12/11/business/last-laugh-for-philippines-onetime-joke-economy-avoids-much-asia-s-turmoil.html |newspaper=The New York Times |date=December 11, 1997 |accessdate=January 25, 2008}}</ref> ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက် ရရှိခဲ့ပြီး <ref name="lastlaugh"/> နိုင်ငံရေးအရ တည်ငြိမ်မှုနှင့် စီးပွားရေး တိုးတက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း ၁၉၉၇ အာရှ ငွေကြေးဂယက် စတင်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းက ၎င်းတို့ကို လွှမ်းမိုး သွားခဲ့သည်။ <ref name=AFC-NA-13>{{cite web |title = Financial Crisis and Global Governance: A Network Analysis |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/143071468174883223/pdf/577660NWP0Box353767B01PUBLIC10gcwp067web.pdf|last=Sheng |first=Andrew |date= July 2009|accessdate=June 11, 2012}}</ref><ref name=AFC-NA-14>{{cite web |title = Analyzing Systemic Risk with Financial Networks During a Financial Crash|website = fma.org|author1=Yenilmez, Taylan |author2=Saltoglu, Burak |lastauthoramp=yes |url=http://www.fma.org/JAF2011/Papers/bsty-2010.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140308105228/http://www.fma.org/JAF2011/Papers/bsty-2010.pdf |archivedate=March 8, 2014|dead-url = yes|accessdate=March 8, 2014}}</ref> ရားမို့စ်၏ သမ္မတသက်တမ်းအတွင်း သေဒဏ်ပေးမှုကို ပြန်လည်အသက်သွင်းခဲ့ပြီး ၁၉၉၃ ခုနှစ် အီလင်း ဆာမီယန်တာ နှင့် အလန်ဂိုမက်ဇ်တို့အား သတ်ဖြတ် မုဒိမ်းကျင့်မှု ဖြစ်ပွားအပြီးတွင် ဖြစ်သည်။ ပထမဆုံး သေဒဏ်ပေးခံရသောသူမှာ လီယို အက်ချီဂါရေးဖြစ်ပြီး သူ့အား ၁၉၉၉ တွင် သေဒဏ်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |url=http://pcij.org/blog/2006/04/18/a-timeline-of-death-penalty-in-the-philippines |title=A timeline of death penalty in the Philippines |publisher=Philippine Center for Investigated Journalist |date=April 18, 2006 |accessdate=April 18, 2006 |archivedate=17 February 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180217004917/http://pcij.org/blog/2006/04/18/a-timeline-of-death-penalty-in-the-philippines }}</ref> [[File:Pinatubo91eruption plume.jpg|thumb|left|၁၉၉၁ ပင်နာတူဘို မီးတောင် ပေါက်ကွဲမှုသည် ၂၁ ရာစု ကမ္ဘာတွင် ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံး မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်သည်။]] ရားမို့စ်အား ဆက်ခံသူမှာ ဂျိုးဆက် အက်စထရာဒါဖြစ်ပြီး ၁၉၉၈ ဇွန်လတွင် စတင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ကာ ၁၉၉၇ ခုနှစ် အာရှ ငွေကြေးဂယက်အတွင်းတွင်ပင် နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးကို -၀.၆% တိုးတက်မှုမှ ၃.၄% တိုးတက်မှု အထိ ပြန်လည်ဆွဲတင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite journal|last1=Maniago|first1=E|title=Communication Variables Favoring Celebrity Candidates in Becoming Politicians: A Case Study of the 1998 and 2004 Elections in the Philippines|journal=Southeast Asian Studies|date=2007|volume=44|issue=4|pages=494–518|hdl=2433/53866}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bsp.gov.ph/publications/speeches.asp?id=195&yr=2000|title=The Philippines: Consolidating Economic Growth|publisher=Bangko Sentral ng Pilipinas|date=March 13, 2000|accessdate=September 20, 2014|archivedate=18 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150118082622/http://www.bsp.gov.ph/publications/speeches.asp?id=195&yr=2000}}</ref><ref>{{cite news|url=http://opinion.inquirer.net/inquireropinion/letterstotheeditor/view/20081007-164968/Records-prove-Estradas-achievements|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150721191850/http://opinion.inquirer.net/inquireropinion/letterstotheeditor/view/20081007-164968/Records-prove-Estradas-achievements|archivedate=July 21, 2015|title=Records prove Estrada's achievements |newspaper=Philippine Daily Inquirer|date=October 7, 2008|accessdate=October 25, 2014}}</ref>အစိုးရသည် မိုရိုအစ္စလာမ်လွတ်မြောက်ရေး တပ်ဦး အား ၂၀၀၀ ခုနှစ် မတ်လတွင် စစ်ကြေညာခဲ့ပြီး သူပုန်တို့၏ ဌာနချုပ် အပါအဝင် စခန်းများကို ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက် ချေမှုန်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://hdn.org.ph/speech-of-former-president-estrada-on-the-grp-moro-conflict/|title=Speech of Former President Estrada on the GRP-MORO Conflict|publisher=Philippine Human Development Network|date=September 18, 2008|accessdate=September 20, 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://english.peopledaily.com.cn/english/200007/10/eng20000710_45067.html|title=Philippine Military Takes Moro Headquarters|newspaper=People's Daily|date=July 10, 2000|accessdate=September 20, 2014}}</ref> အဘူဆာယက်ဖ် သူပုန်တို့နှင့် ပဋိပက္ခအတွင်းတွင်ပင်<ref name="GMA&others">{{cite news |title=2 US Navy men, 1 Marine killed in Sulu land mine blast |newspaper=GMA News |date=September 29, 2009 |url=http://www.gmanews.tv/story/173383/2-us-navy-men-1-marine-killed-in-sulu-land-mine-blast |accessdate=September 29, 2009 |quote=Two US Navy personnel and one Philippine Marine soldier were killed when a land mine exploded along a road in Indanan, Sulu Tuesday morning, an official said. The American fatalities were members of the US Navy construction brigade, Armed Forces of the Philippines (AFP) spokesman Lt. Col. Romeo Brawner Jr. told GMANews.TV in a telephone interview. He did not disclose the identities of all three casualties.|archiveurl= https://web.archive.org/web/20091002030114/http://www.gmanews.tv/story/173383/2-us-navy-men-1-marine-killed-in-sulu-land-mine-blast|archivedate= October 2, 2009 |deadurl= no}} and<br />{{cite news |title=Pentagon Says Troops Killed in Philippines Hit by Roadside Bomb |last=Pessin |first=Al |newspaper=Voice of America |date=September 29, 2009 |url=http://www.voanews.com/english/news/a-13-2009-09-29-voa12.html |accessdate=January 12, 2011}} and<br />{{cite news |title=Troops killed in Philippines blast |publisher=Al Jazeera |date=September 29, 2009 |url=http://english.aljazeera.net/news/asia-pacific/2009/09/20099298614751808.html |accessdate=September 29, 2009|archiveurl= https://web.archive.org/web/20091003002858/http://english.aljazeera.net/news/asia-pacific/2009/09/20099298614751808.html|archivedate= October 3, 2009 |deadurl= no}} and<br />{{cite news |title=2 US troops killed in Philippines blast |last=Gomez |first=Jim |publisher=CBS News|date=September 29, 2009 |url=http://www.cbsnews.com/stories/2009/09/29/world/main5348332.shtml |accessdate=January 12, 2011|archiveurl= https://web.archive.org/web/20110202201004/http://www.cbsnews.com/stories/2009/09/29/world/main5348332.shtml|archivedate= February 2, 2011 |deadurl= no}}</ref> လာဘ်စားသည်ဟု စွပ်စွဲခံရပြီး နှောင့်နှေးနေသော အစိုးရအား တရားစွဲဆိုမှု အတွင်းတွင်ပင် ၂၀၀၁ အီးအက်စ်ဒီအေ တော်လှန်ရေးဖြင့် ဂျိုးဆက် အက်စထရာဒါ၏ အစိုးရမှာ ဖြုတ်ချခံရပြီး ၎င်း၏ ဒု-သမ္မတဖြစ်သူ ဂလော်ရီယာ မာကာပါဂယ်-အာရိုယို မှ ၂၀၀၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၂၀ ရက်တွင် ၎င်း၏ နေရာကို ဆက်ခံခဲ့သည်။ <ref>{{cite book|author=Dirk J. Barreveld|title=Philippine President Estada Impeached!: How the President of the World's 13th Most Populous Country Stumbles Over His Mistresses, a Chinese Conspiracy and the Garbage of His Capital|url=https://books.google.com/books?id=NfJ48GxXRokC|year=2001|publisher=iUniverse|isbn=978-0-595-18437-8|page=[https://books.google.com/books?id=NfJ48GxXRokC&pg=PA476 476]}}</ref> အာရိုယို၏ ၉နှစ်တာ အစိုးရ ကာလအတွင်း စီးပွားရေးသည် အလွန်တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ၄%မှ ၇% အထိရှိကာ ၂၀၀၂ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၇ ခုနှစ်အတွင်း ပျမ်းမျှအားဖြင့် ၅.၃၃% တိုးတက်ခဲ့ကာ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် မနီလာ အပေါ့စား မြို့ပတ်ရထား လိုင်း ၂ ကဲ့သို့သော စီးပွားရေး အဆောက်အအုံ ဆိုင်ရာ စီမံကိန်းများကို ပြီးစီးအောင် ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ကာ<ref>{{cite news |url=http://www.philstar.com/headlines/2013/07/19/987621/timeline-lrt-mrt-construction |title=Timeline: LRT, MRT construction |newspaper=The Philippine Star |date=July 19, 2013|accessdate=September 21, 2014}}</ref> မဟာ စီးပွားပျက်ကပ်ကြီးအား ရှောင်လွှဲနိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GpL6jTy1U3AC|title=Diagnosing the Philippine Economy: Toward Inclusive Growth|author1=Dante B. Canlas |author2=Muhammad Ehsan Khan |author3=Juzhong Zhuang |publisher=Anthem Press|year=2011|page=107|isbn=978-0-85728-939-1}}</ref> အခြားအချိန်ကာလများနှင့် နှိုင်းယှဉ်မည်ဆိုပါက ဖိလစ်ပိုင်၏ စီးပွားရေးသည် ၁၉၆၅ မှ ၂၀၀၁ အတွင်း ၃.၆% နှင့် စင်ကာပူတွင် ဒီမိုကရေစီရရှိပြီးသော အချိန်ကာလကိုသာ ထည့်သွင်းရေတွက်မည် ဆိုပါက ၁၉၈၆ မှ ၂၀၀၁ အတွင်း ၃.၅% မျှ တိုးတက်ခဲ့သည်။ သူမ၏ အရှေ့မှ တာဝန်ထမ်းဆောင်များနှင့် နှစ်စဉ်တိုးတက်မှုနှုန်းကို နှိုင်းယှဉ်မည် ဆိုပါက (မားကို့စ်အစိုးရ မှ အက်စထရာဒါ အစိုးရအထိ) ၁.၇% မှ ၁.၈၇% အထိ တိုးတက်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၀ ပြည့်နှစ်များမှ စ၍ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ဆယ်စုနှစ် ၅ စုစာမျှ နောက်ကျကျန်နေသော ဖိလစ်ပိုင်၏ ရွှံ့နွံထဲမှ စီးပွားရေးသည် ရုတ်တရက် တိုးတက်လာခြင်းကြောင့် သူမ၏ အစိုးရ ပြီး နောက်ဆယ်စုနှစ်အတွင်းတွင် ဖိလစ်ပိုင်သည် အာရှ၏ လူမမာနိုင်ငံ အဖြစ်မှ ကျားပေါက်တစ်ကောင်အဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။<ref name="theglobaleconomy.com"/> သို့သော်လည်း ထိုအောင်မြင်မှုများမှ ခြစားမှုများနှင့် ၂၀၀၄ ခုနှစ် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲတွင် မဲခိုးခြင်း နှင့် သက်ဆိုင်သည့် ဟဲလိုဂါစီအရှုပ်တော်ပုံ ကဲ့သို့သော အရှုပ်တော်ပုံများနှင့် အတူ ရှိနေခဲ့သည်။ <ref name="ANC">{{cite web|url=http://www.pacificnewscenter.com/index.php?option=com_content&view=article&id=4500:anc&catid=66:philippines&Itemid=18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302161753/http://www.pacificnewscenter.com/index.php?option=com_content&view=article&id=4500%3Aanc&catid=66%3Aphilippines&Itemid=18 |dead-url=yes |archive-date=March 2, 2009 |title=Bolante Faces Off with Senators Over Fertilizer Fund Scam |website=ANC |date=November 13, 2008 |accessdate=December 4, 2008 |df= }}</ref><ref name="davis">[http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/GI07Ae02.html "Arroyo claims hollow victory"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105010942/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/GI07Ae02.html |date=5 January 2019 }} by Leslie Davis, Asia Times Online, September 27, 2005.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/08/04/10/corruption-was-glorias-biggest-mistake-survey |title=Corruption was Gloria's biggest mistake: survey |last1=Dizon |first1=David |publisher=ABS-CBN News and Current Affairs |accessdate=April 15, 2012 |archive-date=6 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100806185404/http://www.abs-cbnnews.com/nation/08/04/10/corruption-was-glorias-biggest-mistake-survey }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/18/philippines-asia-pacific |title=Philippines charges Gloria Arroyo with corruption |last1=Press |first1=Associated |date=November 18, 2011 |website=The Guardian |accessdate=April 15, 2012 |quote=Former president is formally accused of electoral fraud after government rushed to court as she tried to leave country}}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၂၃ ရက်တွင် သတင်းစာဆရာများနှင့် သာမန်ပြည်သူ ၃၄ ယောက်တို့မှာ မာဂွင်ဒါနောင်းတွင် အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရသည်။ <ref>{{cite news|url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20101123-304817/Philippines-mourns-massacre-victims|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627122428/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20101123-304817/Philippines-mourns-massacre-victims|archivedate=June 27, 2015|title=Philippines mourns massacre victims |last=Jimenez-Gutierrez|first=Jason|date=November 23, 2010|newspaper=Philippine Daily Inquirer|accessdate=November 23, 2010}}</ref><ref name=maptimeline>{{cite news|url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/specialreports/177821/the-ampatuan-massacre-a-map-and-timeline/story|title=The Ampatuan Massacre: a map and timeline|last=Perez|first=Analyn|work=GMA News|publisher=GMANews.TV|date=November 25, 2009}}</ref> ဘန်နစ်နို အာကွီနို ၃ သည် ၂၀၁၀ ခုနှစ် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရရှိခဲ့ပြီး ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ၁၅ ယောက်မြောက် သမ္မတ အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ သူ့အနေနှင့် ပထမဆုံး ရင်ဆိုင်ဖြေရှင်းရသည့် အကြီးဆုံး ပြဿနာမှာ မနီလာဓားစာခံအမှု ဖြစ်ပြီး ထိုအမှုကြောင့် မနီလာနှင့် ဟောင်ကောင်ကြား ဆက်ဆံရေးတွင် ကြီးမားသော အဖုအထစ် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဘန်ဆာမိုရို ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ ကို ပြဋ္ဌာန်းရန် ပထမအဆင့် အနေနှင့် ၂၀၁၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၁၅ တွင် ဘန်ဆာမိုရို အခြေခံမူ သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.gov.ph/2012/10/15/speech-of-president-aquino-during-the-signing-of-the-gph-milf-framework-agreement-october-15-2012/%20 |title=Speech of President Benigno Aquino III during the signing of the Framework Agreement on the Bangsamoro, October 15, 2012 |work=Official Gazette |accessdate=March 3, 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131228173309/http://www.gov.ph/2012/10/15/speech-of-president-aquino-during-the-signing-of-the-gph-milf-framework-agreement-october-15-2012/ |archivedate=December 28, 2013 |df= }}</ref>သို့သော်လည်း မာဂွင်ဒါနောင်းရှိ မာမာဆာပါနိုတွင် ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားရာ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတော် ရဲတပ်ဖွဲ့၏ အထူးစစ်ဆင်ရေးအဖွဲ့မှ ၄၄ ဦး သေဆုံးခဲ့သဖြင့် ဘန်ဆာမိုရို ပဏာမ ဥပဒေကို တရားဝင် ပြဋ္ဌာန်းရန် ကြိုးစားမှုမှာ တစ်ဝက်တစ်ပျက်တွင် ရပ်တန့်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/01/25/15/govt-milf-report-casualties-rare-clash |title=At least 30 elite cops killed in clash with MILF |publisher=ABS-CBN News |accessdate=January 25, 2015 |archive-date=26 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150126191002/http://www.abs-cbnnews.com/nation/01/25/15/govt-milf-report-casualties-rare-clash }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.interaksyon.com/article/103759/pnp-saf-casualties-in-encounter-now-50---armm-police-chief|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150207064237/http://www.interaksyon.com/article/103759/pnp-saf-casualties-in-encounter-now-50---armm-police-chief|archivedate=February 7, 2015 |title=PNP-SAF casualties in encounter now 50 – ARMM police chief |publisher=Interaksyon |date=January 26, 2015 |accessdate=January 26, 2015 |author=Arcon, Dennis}}</ref> ဆာဘားကျွန်း နှင့် တောင်တရုတ်ပင်လယ်တို့တွင် ဖိလစ်ပိုင်တို့ ပိုင်နက်အငြင်းပွားမှုတို့မှာလည်း အရှိန်အဟုန်မြင့်လာခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.pca-cpa.org/showpage.asp?pag_id=1529 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627074930/http://www.pca-cpa.org/showpage.asp?pag_id=1529|archivedate=June 27, 2015|title=The Republic of the Philippines v. The People's Republic of China |publisher=Pca-cpa.org |accessdate=October 24, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/305570/news/nation/itlos-completes-five-man-tribunal-that-will-hear-phl-case-vs-china |title=ITLOS completes five-man tribunal that will hear PHL case vs. China |first=Michaela |last=Del Cappar |website=GMA News One|date=April 25, 2013 |accessdate=October 24, 2013}}</ref><ref name="SultanObjective">{{cite news |last=Frialde |first=Mike |url=http://www.philstar.com/headlines/2013/02/23/912045/sultanate-sulu-wants-sabah-returned-phl |title=Sultanate of Sulu wants Sabah returned to Phl |date=February 23, 2013 |work=The Philippine Star |accessdate=February 24, 2013}}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ် မေလ ၁၅ ရက်တွင် ဖိလစ်ပိုင်သည် ကေ-၁၂ ပရိုဂရမ်ဟု လူသိများကြသော ၂၀၁၃ ခုနှစ် မွမ်းမံထားသည့် အခြေခံပညာရေး ဥပဒေ ကို စတင် အကောင်အထည် ဖော်ခဲ့သည်။ ထိုစနစ်အရ ဖိလစ်ပိုင်၏ ၁၀နှစ်တာ ပညာသင်ကြားသော အခြေခံပညာ မူလတန်း နှင့် အထက်တန်း စနစ်တွင် ၂ နှစ် ထပ်မံပေါင်းထည့်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=http://www.rappler.com/nation/29249-aquino-signs-k-12-bill-into-law|title=Aquino signs K–12 bill into law|work=Rappler|date=May 15, 2013|accessdate=September 20, 2014}}</ref> ထို့နောက်တွင် ၂၀၁၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၈ ရက်တွင် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသို့ ယိုလန်ဒါ တိုင်ဖွန်းမုန်တိုင်း (ဟိုင်ယန်တိုင်ဖွန်း မုန်တိုင်း) ဝင်ရောက်တိုက်ခတ်ခဲ့ပြီး ဗီဆာယားဒေသတွင် အကြီးအကျယ် ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုများ ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ <ref>{{cite report|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-25051606|title=Typhoon Haiyan death toll rises over 5,000|publisher=''BBC''|date=November 22, 2013|accessdate=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-24891456|title=Tacloban: City at the centre of the storm|date=November 12, 2013|accessdate=September 20, 2014|newspaper=BBC}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၈ ရက်တွင် အမေရိကန် သမ္မတ [[ဘားရက် အိုဘာမား]] ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသို့ အလည်အပတ် လာရောက်ပြီးနောက် မွမ်းမံထားသော ကာကွယ်ရေးဆိုင်ရာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး သဘောတူညီချက် ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သဖြင့် အမေရိကန် စစ်တပ်များ နိုင်ငံအတွင်း ပြန်လည် အခြေစိုက်နိုင်ရန် အတွက် လမ်းဖွင့်ပေးခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |url=http://www.rappler.com/nation/54387-malacanang-obama-philippines-visit |title=Obama to stay overnight in PH |work=Rappler |date=April 1, 2014 |accessdate=April 1, 2014 |archivedate=8 June 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200608180900/https://www.rappler.com/nation/54387-malacanang-obama-philippines-visit }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/04/27/14/us-ph-reach-new-defense-deal |title=US, PH reach new defense deal |publisher=ABS-CBN News |date=April 27, 2014 |accessdate=April 27, 2014 |archive-date=28 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228001641/http://www.abs-cbnnews.com/nation/04/27/14/us-ph-reach-new-defense-deal }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/04/28/14/philippines-us-sign-defence-pact-0 |title=Philippines, US sign defense pact |publisher=ABS-CBN News |website=Agence France-Presse'' |date=April 28, 2014 |accessdate=April 29, 2014 |archive-date=28 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228004658/http://www.abs-cbnnews.com/nation/04/28/14/philippines-us-sign-defence-pact-0 }}</ref><ref>{{cite news|last1=Postrado|first1=Leonard|title=EDCA prevails|url=http://www.mb.com.ph/edca-prevails/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305211340/http://www.mb.com.ph/edca-prevails/|dead-url=yes|archive-date=March 5, 2016|accessdate=January 14, 2016|work=Manila Bulletin|date=January 13, 2016|archivedate=5 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305211340/http://www.mb.com.ph/edca-prevails/}}</ref> [[File:Rodrigo Duterte oath taking 6.30.16.jpg|thumb|left|ရော်ဒရစ်ဂို ဒူတာတေး ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ၁၆ ယောက်မြောက် သမ္မတအဖြစ် ကျမ်းသစ္စာ ကျိန်ဆိုနေစဉ်]] ယခင်က ဒါဗောင်းမြို့တော်၏ မြို့တော်ဝန်ဖြစ်သော ရော်ဒရစ်ဂို ဒူတာတေးသည် ပီဒီပီ-လာဘန်း ပါတီမှ တဆင့် ၂၀၁၆ ခုနှစ် သမ္မတ ရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရရှိခဲ့ပြီး မင်ဒါနောင်းဒေသမှ ပထမဆုံး ဖိလစ်ပိုင်၏ သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref name="2016 election">{{cite news|url=http://news.abs-cbn.com/halalan2016/nation/05/27/16/duterte-robredo-win-2016-polls/|title=Duterte, Robredo win 2016 polls|date=May 27, 2016|work=ABS-CBN|accessdate=May 27, 2016}}</ref> ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၁၂ ရက်တွင် အမြဲတမ်းအငြင်းပွားမှုဖြေရှင်းရေးဆိုင်ရာ ခုံရုံးမှ တောင်တရုတ်ပင်လယ်တွင် တရုတ်နှင့် အငြင်းပွားမှု ဖြစ်ပွားသော နယ်မြေအငြင်းပွားမှုတွင် ဖိလစ်ပိုင်အား အသာစီးပေး၍ ဆုံးဖြတ်ချက်ချ ခဲ့သည်။ <ref name="2016 election"/> သမ္မတ အဖြစ် အရွေးချယ် ခံရပြီးနောက်တွင် ဒူတာတေးသည် မဲဆွယ်စဉ်က ပေးခဲ့သည့် ကတိအတိုင်း ၆ လအတွင်း ရာဇဝတ်မှုများ ပပျောက်စေရန် မူးယစ်ဆေးဝါး တိုက်ဖျက်ရေး ကန်ပိန်းကို အရှိန်အဟုန်မြှင့် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/video/2016/06/30/duterte-sworn-in-as-philippines-presiden?videoId=369120035 |title=Duterte sworn in as Philippines president |work=Reuters |date=June 30, 2016 |accessdate=August 24, 2016}}</ref> ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလအထိ ဖိလစ်ပိုင် မူးယစ်ဆေးတိုက်ဖျက်မှုတွင် လူသေဆုံးမှုမှာ ၅,၁၇၆ ဦး အထိ ရှိခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|title=Between Duterte and a death squad, a Philippine mayor fights drug-war violence |url=https://www.reuters.com/article/us-philippines-drugs-mayor-idUSKBN16N33I |work=Reuters|date=March 16, 2017}}</ref><ref name=CayetanoWarOnDrugsUPR>{{cite web|url=http://news.abs-cbn.com/news/05/05/17/cayetano-ph-war-on-drugs-exaggerated-by-fake-news|title=Cayetano: PH war on drugs exaggerated by fake news|publisher=ABS-CBN |date=May 5, 2017 |accessdate=May 22, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://news.abs-cbn.com/news/02/28/19/5000-killed-and-170000-arrested-in-war-on-drugs-police|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190329213700/https://news.abs-cbn.com/news/02/28/19/5000-killed-and-170000-arrested-in-war-on-drugs-police|archivedate=2019-03-29|title=5,000 killed and 170,000 arrested in war on drugs: police {{!}} ABS-CBN News|date=2019-03-29|access-date=2019-04-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.manilatimes.net/death-toll-in-duterte-drug-war-up-to-5176-real-numbers-ph/518667/|title=Death toll in Duterte drug war up to 5,176 – Real Numbers PH|date=2019-02-28|website=The Manila Times Online|language=en|access-date=2019-04-16|archive-date=19 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190519060031/https://www.manilatimes.net/death-toll-in-duterte-drug-war-up-to-5176-real-numbers-ph/518667/}}</ref> ဒူတာတေးသည် ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် "တည်ဆောက်စို့ ! တည်ဆောက်စို့ ! တည်ဆောက်စို့ ! " ဟု အမည်ပေးထားသော အစီအစဉ်ကို စတင်ခဲ့ပြီး ဖိလစ်ပိုင်ကို အခြေခံအဆောက်အအုံနှင့် ပတ်သက်သော ရွှေရောင်နှစ်သစ်များဆီသို့ လမ်းပြခေါ်ဆောင်သွားရန် ရည်ရွယ်ပြီး ၎င်းမှတဆင့် အလုပ်အကိုင် နှင့် စီးပွားရေး အခွင့်အလမ်းများ ပိုမို ဖန်တီးပေးပြီး ထိုမှတဖန် နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး တိုးတက်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ပြီး ဆင်းရဲမွဲတေမှု လျှော့ချရေးကို အရှိန်အဟုန်မြင့် ဆောင်ရွက်နိုင်မည် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.dof.gov.ph/index.php/infra-spending-to-sustain-high-growth-generate-economic-multipliers/ |title=Infra spending to sustain high growth, generate economic multipliers |publisher=Department of Finance |date=August 28, 2017 |accessdate=December 27, 2017 |archive-date=4 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804173449/https://www.dof.gov.ph/index.php/infra-spending-to-sustain-high-growth-generate-economic-multipliers/ }}</ref>ထိုအစီအစဉ်ကို ဆက်လက်ဆောင်ရွက်နိုင်ရန် ဆောက်လုပ်ရေးကဏ္ဍတွင် အလုပ်သမားပေါင်း ၂ သန်းမျှ ပိုမို လိုအပ်မည် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite news |url=http://bworldonline.com/construction-worker-shortage-2-5m-dti/ |title=Construction worker shortage 'about 2.5M' – DTI |newspaper=BusinessWorld Online |author=Mogato, Anna Gabriela A. |date=October 26, 2017 |accessdate=December 27, 2017 |archivedate=4 August 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804173421/http://www.bworldonline.com/construction-worker-shortage-2-5m-dti/ }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.manilatimes.net/2m-workers-needed-build-build-build/364913/ |title=2M more workers needed for 'Build Build Build' |newspaper=The Manila Times |author=Gonzales, Anna Leah E. |date=August 28, 2017 |accessdate=December 27, 2017 |archivedate=26 December 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171226234456/http://www.manilatimes.net/2m-workers-needed-build-build-build/364913/ }}</ref> တည်ဆောက်စို့ ! တည်ဆောက်စို့ ! တည်ဆောက်စို့ ! အစီအစဉ်တွင် စီမံကိန်း ၇၅ ခု ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေးဆိုင်ရာ စီမံကိန်း ၆ ခု၊ ရထားပို့ဆောင်ရေး စီမံကိန်း ၁၂ ခု၊ ရေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး စီမံကိန်း ၄ ခုတို့ ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင် ရေကြီးမှု ထိန်းသိမ်းနိုင်မည့် အဓိက စီမံကိန်းကြီး ၄ ခု၊ ရေပေးဝေရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဆိုင်ရာ စီမံကိန်း ၁၁ ခု၊ ဓာတ်အားပေးရေး စီမံကိန်း ၄ခုနှင့် အခြားသော အများပြည်သူဆိုင်ရာ အခြေခံအဆောက်အအုံ စီမံကိန်း ၃ခုတို့ ပါဝင်သည်။ <ref>{{cite news|url=https://www.rappler.com/business/191841-infrastructure-spending-2018-subway-dbm |title=Metro Manila Subway leads expected infra buildup in 2018 |work=Rappler |author=Schnabel, Chris |date=December 20, 2017 |accessdate=December 26, 2017}}</ref> နိုင်ငံအနေနှင့် ၂၀၂၂ ခုနှစ်အထိအများပြည်သူတို့၏ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် အခြေခံအဆောက်အအုံတို့တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၆၀ ဘီလီယံ မှ ၂၂၀ ဘီလီယံ အထိ သုံးစွဲရန် ရည်ရွယ်ထားသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.adb.org/news/features/making-build-build-build-work-philippines |title=Making "Build, Build, Build" Work in the Philippines |publisher=Asian Development Bank |date=October 30, 2017 |accessdate=December 26, 2017}}</ref> ၂၀၁၇ တွင် ဒူတာတေးသည် အရည်အသွေးမြင့် အဆင့်မြင့်ပညာရေးကို လူတိုင်းသင်ကြားနိုင်မည့် ဥပဒေ ကို လက်မှတ်ရေးထိုးပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး ထိုဥပဒေမှ ဖိလစ်ပိုင်ကျောင်းသားတို့အတွက် အများပြည်သူဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ်နှင့် ကောလိပ်တို့တွင် ကျောင်းလခနှင့် အခြားလခများကို ကင်းလွတ်ခွင့် ပေးခဲ့သည့်အပြင် ပုဂ္ဂလိက အဆင့်မြင့်ပညာကျောင်းများတွင် ပညာသင်ကြားနေသော ကျောင်းသားများအတွက် ထောက်ပံ့ပေးမှုများလည်း ပါဝင်သည်။ သူသည် ဥပဒေ အသစ် အခု ၂၀ ကို လက်မှတ်ရေးထိုး ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး ၎င်းတို့တွင် လူတိုင်းအတွက် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု ဥပဒေ၊ လူတို့နေထိုင်မှုနှင့် မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးရေးဆိုင်ရာ ဌာနကို တည်ထောင်ခြင်း၊ နိုင်ငံတော်ဆိုင်ရာ ကင်ဆာ ထိန်းချုပ်မှု အစီအစဉ်ကို တည်ထောင်ခြင်း နှင့် လက်ကိုင်ဖုန်းသုံးစွဲသူများအတွက် ၎င်းတို့၏ နံပါတ်ကို တသက်လုံး သုံးစွဲနိုင်ရန် ခွင့်ပြုခြင်း တို့ ပါဝင်သည်။ <ref>{{cite news |url=https://news.mb.com.ph/2019/02/19/we-can-keep-our-mobile-numbers-for-life-duterte-signs-19-other-laws/ |title=We can keep our mobile numbers for life; Duterte signs 19 other laws |newspaper=Manila Bulletin |first=Genalyn |last=Kabiling |date=February 19, 2019 |accessdate=February 20, 2019 |archivedate=19 February 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190219164448/https://news.mb.com.ph/2019/02/19/we-can-keep-our-mobile-numbers-for-life-duterte-signs-19-other-laws/ }}</ref> == နိုင်ငံရေး== ဖိလစ်ပိုင်သည် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော သမ္မတနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ဒီမိုကရေစီ အစိုးရ အုပ်ချုပ်ကာ သမ္မတစနစ်ကို ကျင့်သုံးသည်။ <ref name="US State Department">{{cite web|url=https://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_999.html#country |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120103095151/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_999.html |archivedate=January 3, 2012 |title=Country description |accessdate=January 24, 2012 |date=January 2012 |website=US State Department Website |publisher=US State Department Website |quote=The Philippines is an emerging economy with a democratic system of government. |deadurl=yes |df= }}</ref> နိုင်ငံတော် အစိုးရမှ များစွာ လွတ်လပ်မှုရှိသော မင်ဒါနောင်းရှိ ဘန်ဆာမိုရို ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသမှ လွဲ၍ တစ်နိုင်ငံလုံးကို တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်း ဖြစ်သောနိုင်ငံ အဖြစ် အုပ်ချုပ်သည်။ သမ္မတ ရားမို့စ် လက်ထက်မှစ၍ နိုင်ငံအား ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ၊ လွှတ်တော်တရပ်တည်း ရှိသော သို့မဟုတ် ပါလီမန်အစိုးရ အုပ်ချုပ်ရေး အဖြစ် ပြောင်းလဲရန် ကြိုးစားခဲ့မှုများ ရှိသည်။ <ref>{{cite journal|url=http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202113453/http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml|archivedate=December 2, 2008|title=Civil service reform: Whose service?|author=Robles, Alan C.|journal=D+C|date=July–August 2008|volume=49|pages=285–289|accessdate=November 30, 2008}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml |access-date=4 August 2019 |archive-date=2 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202113453/http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml |accessdate=4 August 2019 |archivedate=2 December 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202113453/http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml }}</ref><ref>{{cite news|author=Bigornia, Amante |title= The 'consultations' on Charter change|url=https://news.google.com/newspapers?id=no8VAAAAIBAJ&sjid=bQsEAAAAIBAJ&pg=4208,1807319&dq= |newspaper=The Manila Standard|date=September 17, 1997|accessdate=December 13, 2009}}</ref> [[File:Bongbong Marcos at his inauguration with Sara Duterte.jpg|thumb|သမ္မတ [[ဘွန်ဘွန်မားကို့စ်|ဂျူနီယာမားကို့စ်]]နှင့် ဒုတိယသမ္မတ [[ဆာရာ ဒူတာတေး]] တို့အား သမ္မတ၏ ကျမ်းသစ္စာကျိန်ဆိုပွဲ၌ တွေ့ရစဉ်]] သမ္မတသည် နိုင်ငံတော်၏ ခေါင်းဆောင် အဖြစ်နှင့် အစိုးရ၏ ခေါင်းဆောင်အဖြစ် နှစ်ခုစလုံး တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဆောင်ရွက်သည့် အပြင် စစ်တပ်၏ စစ်သေနာပတိချုပ်လည်း ဖြစ်သည်။ သမ္မတရွေးကောက်ပွဲတွင် မဲအများဆုံးသူအား သမ္မတအဖြစ် ၆ နှစ်သက်တမ်း ရွေးချယ်ပြီး သမ္မတ သက်တမ်း ကာလအတွင်း သမ္မတမှ အစိုးရ အဖွဲ့ကို ခန့်အပ်ဖွဲ့စည်းကာ အုပ်ချုပ်သည်။ <ref name="About" /> ဥပဒေပြု လွှတ်တော်နှစ်ရပ်ရှိသော ကွန်ဂရက်တွင် ဆီးနိတ်လွှတ်တော်မှာ အထက်လွှတ်တော် အဖြစ် ဆောင်ရွက်ပြီး လွှတ်တော်အမှတ်များကို ၆ နှစ်သက်တမ်း ဖြင့် ရွေးချယ် တင်မြှောက်သည်။ ကိုယ်စားပြုလွှတ်တော်မှာ အောက်လွှတ်တော် အဖြစ် ဆောင်ရွက်ပြီး အမတ်များကို ၃ နှစ်သက်တမ်းဖြင့် ရွှေးချယ်တင်မြှောက်ကြသည်။ <ref name="About" /> ဆီးနိတ်လွှတ်တော် အမတ်များကို ကန့်သတ်ချက်မရှိ ရွေးချယ်ကြသော်လည်း ကိုယ်စားပြုအမှတ်များကို ဥပဒေပြု ဒေသအလိုက် ကဏ္ဍအလိုက် ကိုယ်စားပြုသူများကို ရွေးချယ်ကြသည်။ တရားစီရင်ရေး အာဏာသည် တရားလွှတ်တော်ချုပ်တွင် ရှိပြီး တရားသူကြီးချုပ်မှာ အကြီးအကဲဖြစ်ကာ လက်ထောက် တရားသူကြီးများ ၁၄ ဦး ရှိသည်။ ၎င်းတို့ အားလုံးအား တရားစီရင်ရေးနှင့် ဘားကောင်စီမှ ရွေးချယ်ပေးပြီး သမ္မတမှ အတည်ပြု ခန့်အပ်သည်။ <ref name="About" /> === နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေး=== [[File:Donald Trump and Rodrigo Duterte in Manila (6).jpg|thumb|၂၀၁၇ ခုနှစ် ပါဆေးတွင် ပြုလုပ်သော နှစ်နိုင်ငံဆိုင်ရာ အစည်းအဝေးတွင် သမ္မတ ရော်ဒရစ်ဂို ဒူတာတေး နှင့် အမေရိကန် သမ္မတ [[ဒေါ်နယ်လ် ထရန့်]] တို့ ဆွေးနွေးနေကြစဉ်။]] [[File:CALABARZONjf0200 20.JPG|thumb|ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ ပါဆေးရှိ နိုင်ငံခြားရေးဌာန ၏ ပင်မရုံး]] ဖိလစ်ပိုင်၏ နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေးမှာ အခြားနိုင်ငံများနှင့် ကုန်သွယ်မှု အပြင် နိုင်ငံပြင်ပတွင် နေထိုင်သော ဖိလစ်ပိုင် လူမျိုး ၁၀သန်းတို့၏ ကောင်းမွန်စွာ နေထိုင်နိုင်ရေး တို့အပေါ်တွင် အခြေခံသည်။ <ref name="PhilState">{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2794.htm |publisher=U.S. Department of State. Bureau of East Asian and Pacific Affairs|title=Background Note: Philippines|date=October 2009|accessdate=December 18, 2009}}</ref> ကုလသမဂ္ဂကို တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး တက်ကြွလှုပ်ရှားသော အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် ရှိနေသော ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် လုံခြုံရေးကောင်စီ အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် အကြိမ်ကြိမ် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။ ကာလို့စ် ပီ ရိုမြူလိုသည် ယခင်က ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေ ညီလာခံ၏ ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဖိလစ်ပိုင်သည် လူ့အခွင့်အရေးကောင်စီတွင် တက်ကြွသော အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ အဖြစ် ပါဝင်နေပြီး ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းရေး မစ်ရှင်များတွင်လည်း ပါဝင်ခဲ့ကာ အထူးသဖြင့် အရှေ့တီမော တွင်ဖြစ်သည်။<ref>Permanent Mission of the Republic of the Philippines to the United Nations. [c. 2008]. [http://www.un.int/philippines/about/ About Us]. Retrieved August 13, 2010.</ref><ref>Permanent Mission of the Republic of the Philippines to the United Nations. [c. 2008]. [https://web.archive.org/web/20080123105426/http://www.un.int/philippines/security_council/ The Philippines and the UN Security Council]. Retrieved January 12, 2008. (archived from [https://web.archive.org/web/20141212074015/http://www.un.int/philippines/security_council/ the original] on January 23, 2008)</ref><ref name="UN_SRES12721999">United Nations Security Council. (October 25, 1999). [http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=S/RES/1272%20(1999)&Lang=E&Area=UNDOC ''Resolution 1272''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180921041128/https://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=S%2FRES%2F1272%20%281999%29&Lang=E&Area=UNDOC |date=21 September 2018 }} ['''S-RES-1272(1999)''']. Retrieved March 21, 2010.</ref> ကုလသမဂ္ဂ၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်သာ မက ဖိလစ်ပိုင်သည် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသအတွင်းရှိ နိုင်ငံများကြား စီးပွားရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု တိုးတက်စေရန်နှင့် ဆက်ဆံရေး ပိုမိုခိုင်မာစေရန် ရှေးရှု ဖွဲ့စည်းထားသော [[အာဆီယံ]] အဖွဲ့၏ စတင်တည်ထောင်သူနိုင်ငံနှင့် တက်ကြွလှုပ်ရှားသော အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ <ref>[[s:Bangkok Declaration|Bangkok Declaration]]. (August 8, 1967). Retrieved December 20, 2009 from Wikisource.</ref> အာဆီယံ ထိပ်သီးအစည်းအဝေးပွဲများကို အကြိမ်ကြိမ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ပြီး အဖွဲ့၏ ပေါ်လစီနှင့် ဦးတည်ရာတို့အတွက် အမြဲတမ်း တက်ကြွစွာ ပါဝင်ဆောင်ရွက်လေ့ ရှိသည်။ <ref name=summit>{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071217132852/http://www.summit99.ops.gov.ph/asean_structure.htm |date=December 17, 2007 |title="ASEAN Primer" }}. (1999). ''3{{Smallsup|rd}} ASEAN Informal Summit''. Archived from [http://www.summit99.ops.gov.ph/asean_structure.htm the original] on December 17, 2007. Retrieved December 13, 2009.</ref> ဖိလစ်ပိုင်သည် တရုတ်နိုင်ငံနှင့် ဆက်ဆံရေးကို အလွန်ဦးစားပေး အလေးထားပြီး တရုတ်နိုင်ငံနှင့် သိသာသော ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |title=Senior Chinese legislator visits Philippines to boost ties |publisher=Xinhua {{!}} English.news.cn |url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-09/11/c_137460450.htm |work=www.xinhuanet.com |accessdate=5 August 2019 |archivedate=14 June 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210614120802/http://www.xinhuanet.com/english/2018-09/11/c_137460450.htm }}</ref><ref>{{cite news |title=Warship incident shows Sino-Philippine relations have come a long way: China Daily |url=https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/warship-incident-shows-sino-philippine-relations-have-come-a-long-way-china-daily |work=The Straits Times |date=September 5, 2018 |language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=China, ASEAN agree on framework for South China Sea code of conduct|url=https://www.reuters.com/article/us-southchinasea-china-philippines-idUSKCN18E1FS|work=Reuters|date=2017}}</ref><ref>{{cite news|title=China, Philippines confirm twice-yearly bilateral consultation mechanism on South China Sea|publisher=Xinhua {{!}} English.news.cn|url=http://news.xinhuanet.com/english/2017-05/19/c_136299206.htm|work=news.xinhuanet.com|archive-date=23 October 2017|access-date=5 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023230305/http://news.xinhuanet.com/english/2017-05/19/c_136299206.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Progress made on draft of South China Sea code of conduct|url=http://www.philstar.com/headlines/2017/05/19/1701550/progress-made-draft-south-china-sea-code-conduct|work=philstar.com}}</ref><ref>{{cite news|title=Subscribe {{!}} theaustralian|url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/xi-duterte-vow-closer-philippineschina-relations-faster-spending/news-story/a1c32f162010e5b2f8bed5acc85fbde2|work=www.theaustralian.com.au}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအား [[စစ်အေးတိုက်ပွဲ]] ကာလအတွင်းနှင့် အကြမ်းဖက်သမားတို့အား တိုက်ခိုက်သော စစ်ပွဲ ကာလအတွင်း ထောက်ခံခဲ့ပြီး တရုတ်နှင့်ရုရှားကို ပစားပေးသဖြင့် အမေရိကန်နှင့် ဆက်ဆံရေး မယုတ်လျော့မီ ကာလအထိ နေတိုးမဟုတ်သော အဓိက မဟာမိတ်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |title=Philippine President Duterte announces separation from U.S. |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2016/10/20/official-philippines-and-china-resume-south-china-sea-talks/92450824/ |work=USA TODAY |language=en}}</ref> ထို့ပြင် ဆူဘစ်ပင်လယ်အော် နှင့် ကလာ့ခ် တို့ရှိ အမေရိကန် စစ်တပ် အခြေစိုက်စခန်းများနှင့် ပတ်သက်၍လည်းကောင်း နှင့် လက်ရှိ အမေရိကန်တပ်များ အလည်လာရောက်ခြင်း သဘောတူညီချက်နှင့် ပတ်သက်၍လည်းကောင်း အငြင်းပွားမှုများ မကြာခဏ ပေါ်ပေါက်လာလေ့ ရှိသည်။ <ref name="PhilState" /> နိုင်ငံ၏ တရားဝင် ဖွံဖြိုးတိုးတက်ရေး အထောက်အပံ့များအတွက် အကြီးမားဆုံး အလှူရှင်ဖြစ်သော ဂျပန်နိုင်ငံသည်<ref>{{cite web|url = http://www.mofa.go.jp/policy/oda/data/pdfs/philippines.pdf <!--http://www.mofa.go.jp/POLICY/oda/data/01ap_ea02.html-->|title = Japan's ODA Data by Country – Philippines|author = Ministry of Foreign Affairs of Japan|date = c. 2009|accessdate = June 2, 2010|archivedate = 5 February 2011|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110205012151/http://www.mofa.go.jp/policy/oda/data/pdfs/philippines.pdf}}</ref> မိတ်ဆွေနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ဇိမ်မယ်များ၏ ဒုက္ခရောက်ခဲ့မှုများနှင့် ပတ်သက်၍ တင်းမာမှုများ ရှိသေးသော်လည်း ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့် ပတ်သက်သော အမှတ်ရစရာများမှဖြစ်သည့် မုန်းတီးမှု အများစုမှာ ယုတ်လျော့လာခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ <ref name=neighbors>Dolan, Ronald E. (Ed.). (1991). [http://countrystudies.us/philippines/93.htm "Relations with Asian Neighbors"]. [http://countrystudies.us/philippines/ ''Philippines: A Country Study'']. Washington: GPO for the Library of Congress. Retrieved January 5, 2010 from [http://countrystudies.us/ Country Studies US Website].</ref> အခြားသောနိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေးမှာ ယေဘုယျအားဖြင့် အပေါင်းလက္ခဏာဆန်သည်။ အနောက် နှင့် ဥရောပနိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေးမှာ အတူတကွ ယုံကြည်ထားကြသော ဒီမိုကရေစီတန်ဖိုးများကြောင့် လွယ်ကူချောမွေ့ပြီး ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေးမှာ စီးပွားရေးနှင့် ပတ်သက်၍ တူညီသော စိုးရိမ်ပူပန်မှုများ ရှိကြသဖြင့် လွယ်ကူသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ဆက်စပ်မှုနှင့် တူညီသော ယဉ်ကျေးမှုများသည် စပိန်နှင့် ဆက်ဆံရေးတွင် တံတားတစ်စင်းပမာ ဖြစ်စေသည်။ <ref>{{cite news |url=http://globalnation.inquirer.net/111122/ph-spain-bilateral-relations-in-a-nutshell-2 |title=PH-Spain bilateral relations in a nutshell |newspaper=Philippine Daily Inquirer |last=Santos |first=Matikas |date=September 15, 2014 |accessdate=September 23, 2014}}</ref><ref name="poea">{{cite web |url=http://www.poea.gov.ph/stats/Stock%20Estmate%202009.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110626192943/http://www.poea.gov.ph/stats/Stock%20Estmate%202009.pdf |dead-url=yes |archive-date=June 26, 2011 |title=Stock Estimate of Overseas Filipinos As of December 2009 |publisher=Philippine Overseas Employment Administration |accessdate=May 28, 2011 |df= |archivedate=1 May 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150501083845/http://www.poea.gov.ph/stats/Stock%20Estmate%202009.pdf }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.abs-cbn.com/pinoy-migration/07/02/09/filipino-among-elite-force-securing-spains-royal-couple |title=Filipino Among Royal Guards of King of Spain |publisher=ABS CBN News |accessdate=July 2, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110808083455/http://www.abs-cbnnews.com/pinoy-migration/07/02/09/filipino-among-elite-force-securing-spains-royal-couple|archivedate=August 8, 2011}}</ref> အိမ်အကူများအား နှိပ်စက်ခြင်း နှင့် နိုင်ငံရပ်ခြားနေ ဖိလစ်ပိုင် အလုပ်သမားတို့အပေါ် သက်ရောက်သော စစ်ပွဲများ အစရှိသော ပြဿနာများ ရှိသော်လည်း <ref>{{cite news|url=http://qa.filipinoexpats.com/node/940|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090107061353/http://qa.filipinoexpats.com/node/940|archivedate=January 7, 2009|title=OFW rights violation worsens under the Arroyo administration |last=Leonard|first=John|date=July 3, 2008|publisher=Filipino OFWs Qatar|accessdate=January 25, 2009}}</ref><ref name="bulatlat">{{cite news|url=http://bulatlat.com/main/2008/10/25/middle-east-is-%E2%80%98most-distressing-ofw-destination%E2%80%99-migrant-group/|title=Middle East is 'Most Distressing OFW Destination' – Migrant Group|last=Olea|first=Ronalyn|date=October 25, 2008|publisher=Bulatlat News|accessdate=January 25, 2009}}</ref> အရှေ့အလယ်ပိုင်း နိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေးမှာ ကောင်းမွန်ပြီး ထိုဒေသတွင် နေထိုင်သော ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံခြား အလုပ်သမား ၂ သန်းကျော်ကို ဆက်လက် အလုပ်ပေးထားခြင်း မှတဆင့် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ <ref name="BM">{{cite news|url=http://businessmirror.com.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=5017:saudi-arabia-will-still-need-rp-medical-professionals-&catid=33:economy&Itemid=60|title=Saudi Arabia will still need RP medical professionals |last=Torres|first=Estrella|date=January 22, 2009|publisher=Business Mirror|accessdate=January 24, 2009}}</ref> တစ်ချိန်က ကဲ့သို့ ကွန်မြူနစ်ဝါဒသည် ခြိမ်းခြောက်မှု တစ်ခု မဟုတ်တော့သဖြင့် ၁၉၅၀ ခုနှစ်များမှ တင်းမာခဲ့သော ဖိလစ်ပိုင် နှင့် တရုတ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးမှာ အလွန် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ထိုင်ဝမ်နှင့် ပတ်သက်သော ပြဿနာများ၊ စပရက်ထလီ ကျွန်းများနှင့် ပတ်သက်သော ပြဿနာများ၊ တရုတ်တို့၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု ချဲ့ထွင်ရန် ကြိုးစားလာခြင်းနှင့် ပတ်သက်သော စိုးရိမ်မှုများကြောင့် သတိထားဆက်ဆံမှု အတိုင်းအတာ တစ်ခု အထိ ရှိနေသေးသည်။ <ref name=neighbors /> လက်ရှိ နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီမှာ အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများနှင့် အာရှ-ပစိဖိတ် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် စီးပွားရေး ဆက်ဆံရေးကို အဓိက ထားသည်။ <ref name="PhilState" /> ဖိလစ်ပိုင်သည် အရှေ့အာရှ ထိပ်သီး အဖွဲ့၊ အာရှ-ပစိဖိတ် စီးပွားရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့၊ လက်တင်ယူနီယံ၊ ၂၄နိုင်ငံအဖွဲ့ နှင့် ဘက်မလိုက်လှုပ်ရှားမှုတို့တွင် တက်ကြွလှုပ်ရှားသော အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ <ref name="PhilState" />အစ္စလာမ်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့တွင် လေ့လာသူအဆင့် ရရှိရန် ကြိုးပမ်းခြင်းဖြင့် အစ္စလာမ်နိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေး တိုးမြှင့်ရန်လည်း ကြိုးစားလျက် ရှိသည်။ <ref>[http://www.gmanews.tv/story/162925/DFA-Technicalities-blocking-RP-bid-for-OIC-observer-status "DFA: 'Technicalities' blocking RP bid for OIC observer status"]. (May 26, 2009). ''GMA News''. Retrieved July 10, 2009.</ref><ref>{{Cite news|url=http://globalnation.inquirer.net/news/news/view/20090526-207265/RP-nears-observer-status-in-OIC----DFA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150404022243/http://globalnation.inquirer.net/news/news/view/20090526-207265/RP-nears-observer-status-in-OIC----DFA|archivedate=April 4, 2015|title=RP nears observer status in OIC – DFA|author=Balana, Cynthia|newspaper=[[The Philippine Daily Inquirer]]|date=May 26, 2009|accessdate=July 10, 2009}}</ref> ===စစ်ရေး=== {{multiple image|perrow = 2|total_width=320 | image1 =NAVSOG at the SEACAT 2018 Exercise 004.jpg | image2 =BRP Jose Rizal (FF-150).jpg | image3 =PAF FA-50 011.jpg | image4 =Soltam M-71 Howitzer - Oblique View @ 2018 Kalayaan Parade.jpg | footer = ထိပ်ဆုံးမှစ၍ လက်ယာရစ်။ ဖိလစ်ပိုင် အထူးတပ်ဖွဲ့ဝင်များ ကျည်ဆန်အစစ်များဖြင့် လေ့ကျင့်နေစဉ်၊ ဖိလစ်ပိုင် ရေတပ်၏ ယိုဆေးရိုင်ဇယ် အဆင့် ဖရိုင်းဂိတ်သင်္ဘော။ , ဖိလစ်ပိုင် ကြည်းတပ်၏ ဆိုလ်တမ် အမ်-၇၁ တင့်ကား နှင့် ဖိလစ်ပိုင် လေတပ်၏ [[KAI T-50 Golden Eagle|FA-50PH]] }} ဖိလစ်ပိုင် စစ်တပ်သည် နိုင်ငံတော်၏ လုံခြုံရေး အတွက် တာဝန်ရှိသော အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်ပြီး ဖိလစ်ပိုင် လေတပ်၊ ဖိလစ်ပိုင်ကြည်းတပ် နှင့် ဖိလစ်ပိုင် ရေတပ် ( ဖိလစ်ပိုင် မရိန်းတပ် အပါအဝင်) ဟူ၍ တပ် ၃ ခု ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.army.mil.ph/About_the_army/army/history/Ranks_and_Insignias.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120701065232/http://www.army.mil.ph/About_the_army/army/history/Ranks_and_Insignias.html|archivedate=July 1, 2012|title=Shoulder Ranks (Officers)|publisher=The Philippine Army|accessdate=September 23, 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.globalsecurity.org/military/world/philippines/rank.htm |title=Philippine Military Rank Insignia |publisher=Globalsecurity.org |accessdate=September 23, 2014}}</ref><ref name="afporg">{{cite web |url=http://www.afp.mil.ph/org3.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080419074817/http://www.afp.mil.ph/org3.html |archivedate=April 19, 2008 |title=AFP Organization |accessdate=February 3, 2008 }}</ref>ဖိလစ်ပိုင် စစ်တပ်သည် အတင်းအကြပ် မဟုတ်ဘဲ စိတ်ဝင်စားသူသာ ပါဝင် တာဝန်ထမ်းဆောင်သည့် တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သည်။<ref name=1987constitution>{{cite web|url=http://1987-philippine-constitution.blogspot.com/|title=The Philippine Constitution}}</ref> ပြည်သူတို့၏ လုံခြုံရေးအတွက် ပြည်ထဲရေးနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရ ဌာန လက်အောက်မှ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတော် ရဲတပ်ဖွဲ့မှ တာဝန်ယူ ဆောင်ရွက်သည်။<ref>[http://www.lawphil.net/statutes/repacts/ra1990/ra_6975_1990.html "Department of the Interior and Local Government Act of 1990"]. Lawphil.net. Retrieved January 30, 2014.</ref><ref name="RA6975">{{cite web|title=Republic Act No. 6975|url=http://www.lawphil.net/statutes/repacts/ra1990/ra_6975_1990.html|website=The LAWPHiL Project|accessdate=December 31, 2012}}</ref> ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသဖြစ်သော မွတ်ဆလင်တို့၏ မင်ဒါနောင်းတွင် အကြီးဆုံးသော ခွဲထွက်ရေးအဖွဲ့ဖြစ်သည့် မိုရိုအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေး တပ်ဦးသည် ယခုအခါ အစိုးရနှင့် နိုင်ငံရေးအရ ဆက်သွယ်ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။ အခြား ပိုမို၍ စစ်သွေးကြွသော အဖွဲ့အစည်းများဖြစ်သည့် မိုရိုအစ္စလာမ်လွတ်မြောက်ရေး တပ်ဦး၊ ကွန်မြူနစ် ပြည်သူ့တပ်တော်သစ် နှင့် အဘူဆေယပ်ဖ်တို့သည် ယခင်က နိုင်ငံခြားသားများကို ပြန်ပေးဆွဲ၍ ငွေကြေးတောင်းခံမှုများ ပြုလုပ်ကြပြီး အထူးသဖြင့် မင်ဒါနောင်း၏ တောင်ဘက်ပိုင်း ကျွန်းများတွင် ဖြစ်သည်။ {{refn|Hayden Cooper, 2012, Australian Broadcasting Corporation, [http://www.abc.net.au/7.30/content/2012/s3402880.htm Government urged to help kidnapped Australian], Retrieved September 3, 2014, "...Warren Richard Rodwell from Australia being held captive by this group since December 5, 2011...please do whatever to raise the 2 million US dollars they are asking for my release ..."<ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/7.30/content/2012/s3402880.htm|title=Government urged to help kidnapped Australian|date= January 5, 2012|newspaper=[[Australian Broadcasting Corporation]]}}</ref>}}<ref>Florante S. Solmerin, December 7, 2013, Manila Standard, [http://manilastandardtoday.com/2013/12/07/abu-sayyaf-keeping-17-foreigners-hostage/ Abu Sayyaf keeping 17 foreigners hostage] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085118/http://manilastandardtoday.com/2013/12/07/abu-sayyaf-keeping-17-foreigners-hostage/ |date=October 6, 2014 }}, Retrieved September 3, 2014, "...17 foreigners, mostly birdwatchers, were being held hostage by the Abu Sayyaf Group..."</ref><ref>Roel Pareño, The Philippine Star, March 24, 2013, [http://www.philstar.com/headlines/2013/03/24/923345/sayyaf-releases-aussie-hostage Sayyaf releases Aussie hostage], Retrieved September 3, 2014, "...Australian Warren Rodwell emerged early yesterday withered after being held for 15 months by Abu Sayyaf bandits in southern Mindanao..."</ref><ref>Sun Star, April 25, 2014, [https://archive.today/20140903121828/http://www.sunstar.com.ph/breaking-news/2014/04/25/abducted-tourist-hotel-staff-now-sulu-339790 Abducted tourist, hotel staff now in Sulu], Retrieved September 3, 2014, "...Abu Sayyaf bandits have brought a Chinese tourist and a Filipino hotel receptionist to their jungle stronghold in southern Philippines after kidnapping the women from a dive resort in eastern Malaysia ..."</ref> ဖိလစ်ပိုင် အစိုးရ၏ လုံခြုံရေး ဆောင်ရွက်မှု အောင်မြင်သောကြောင့် ၎င်းတို့၏ နေရာ လျော့ပါးသွားခဲ့သည်။ <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1695576.stm "Guide to the Philippines conflict"]. (August 10, 2007). ''BBC News''. Retrieved December 16, 2009.</ref><ref>World Bank. Conflict Prevention & Reconstruction Unit. (February 2005). ''[http://siteresources.worldbank.org/INTCPR/214578-1111996036679/20482477/WP24_Web.pdf The Mindanao Conflict in the Philippines: Roots, Costs, and Potential Peace Dividend]'' by Salvatore Schiavo-Campo and Mary Judd. Washington, DC: World Bank. (Social Development Paper No. 24). Retrieved December 16, 2009.</ref> ဖိလစ်ပိုင်သည် စစ်အသုံးစရိတ်အတွက် ဂျီဒီပီ၏ ၁.၁ ရာခိုင်နှုန်းသာ အသုံးပြုသဖြင့် ဒေသတွင်း ပျမ်းမျှ သုံးစွဲမှုအောက် လျော့နည်းသည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် မလေးရှားနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့မှ ၁.၅% ၊ တရုတ်မှ ၂.၁%၊ ဗီယက်နမ်မှ ၂.၂% နှင့် တောင်ကိုရီးယားမှ ၂.၆% အသီးသီး သုံးစွဲကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.sipri.org/research/armaments/milex/milex_database|title=SIPRI Military Expenditure Database|accessdate=March 27, 2016|publisher=Stockholm International Peace Research Institute 2016, Signalistgatan 9, SE-16972 Solna, Sweden}}</ref><ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS|title=Military expenditure (% of GDP)|accessdate=March 27, 2016|publisher=The World Bank}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်မှစ၍ အမေရိကန်၏ နေတိုးမဟုတ်သော အဓိက မဟာမိတ်ဖြစ်ပြီး ၁၉၅၁ ခုနှစ်တွင် နှစ်နိုင်ငံကြား အပြန်အလှန် ကာကွယ်ရေး သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ ဖိလစ်ပိုင်သည် စစ်အေးတိုက်ပွဲ ကာလအတွင်း အမေရိကန်၏ ပေါ်လစီများကို ထောက်ခံခဲ့ပြီး [[ကိုရီးယားစစ်ပွဲ]]နှင့် [[ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ]]တို့တွင်လည်း ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဖိလစ်ပိုင်မှ တရုတ် နှင့် ရုရှားတို့နှင့် စစ်ရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု ပိုမိုများပြားလာခဲ့ပြီး ထိုနိုင်ငံနှစ်ခုအား ပိုမိုအလေးပေးသဖြင့် အမေရိကန်နှင့် ဆက်ဆံရေး ယိုယွင်းလာခဲ့ပြီး အမေရိကန်နှင့် စစ်ရေးအရ ပူးပေါင်းခြင်းကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ကာ အမေရိကန် ဦးဆောင်သော မည်သည့် စစ်ပွဲတွင်မျှ ပါဝင်မည် မဟုတ်တော့သည်မှာ ပို၍ သေချာလာခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |title=PH defends purchase of arms from China, Russia |publisher=The Manila Times Online |url=https://www.manilatimes.net/ph-defends-purchase-arms-china-russia/365306/ |work=www.manilatimes.net |accessdate=5 August 2019 |archivedate=5 August 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190805105137/https://www.manilatimes.net/ph-defends-purchase-arms-china-russia/365306/ }}</ref><ref>{{cite news |title=Philippines free to enter into arms purchase with Russia, Roque says {{!}} Philstar.com |url=https://www.philstar.com/headlines/2018/07/19/1834974/philippines-free-enter-arms-purchase-russia-roque-says |work=philstar.com}}</ref><ref>{{cite news |last1=Gita |first1=Ruth Abbey |title=Duterte eyeing to buy helicopters from China, Russia |url=https://www.sunstar.com.ph/article/418753/ |work=Sunstar |date=February 13, 2018 |accessdate=5 August 2019 |archivedate=11 September 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911191426/https://www.sunstar.com.ph/article/418753/ }}</ref><ref>{{cite news |title=Duterte says Philippines no longer to participate in any U.S.-led wars |publisher=Xinhua {{!}} English.news.cn |url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-03/22/c_137056998.htm |work=www.xinhuanet.com |accessdate=5 August 2019 |archivedate=6 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200806043602/http://www.xinhuanet.com/english/2018-03/22/c_137056998.htm }}</ref> == ပြည်နယ်များ == ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံအား လူဇွန်း၊ ဗီဆာယားနှင့် မင်ဒါနောင်း ဟူသော ကျွန်းအုပ်စု ၃ ခုဖြင့် ခွဲခြားထားသည်။ ၎င်းတို့ကို ထပ်မံ၍ ဒေသ ၁၇ ခု၊ ခရိုင် ၈၁ခု၊ မြို့တော် ၁၄၅ခု၊ စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ် ၁,၄၈၉ ခု၊ ဘာရန်ဂေး ခေါ် ကျေးရွာသို့ ရပ်ကွက် ၄၂,၀၃၆ ခု ထပ်မံပိုင်းခြားထားသည်။ <ref>{{cite web |url=http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/SUMWEBPROV-SEPT2016-CODED-HUC-FINAL.pdf |title=Provincial Summary: Number of Provinces, Cities, Municipalities and Barangays, by Region as of September 30, 2016 |publisher=Philippine Statistics Authority |access-date=January 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110151057/http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/SUMWEBPROV-SEPT2016-CODED-HUC-FINAL.pdf |archive-date=January 10, 2017 |dead-url=yes |accessdate=5 August 2019 |archivedate=10 January 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170110151057/http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/SUMWEBPROV-SEPT2016-CODED-HUC-FINAL.pdf }}</ref> ထို့အပြင် သမ္မတနိုင်ငံတော် ဥပဒေ အမှတ် ၅၄၄၆ ၏ ပုဒ်မ ၂မှ ထပ်မံ ပြဋ္ဌာန်းထားသည်မှာ ဖိလစ်ပိုင် ကျွန်းစုများ၏ ပတ်လည်ရှိ နယ်နိမိတ်ပင်လယ် သတ်မှတ်ချက်မှာ ဘော်နီယိုကျွန်းပေါ်ရှိ ဆာဘား အရှေ့ပိုင်းကို ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း တောင်းဆိုရာတွင် သက်ရောက်မှု မရှိ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ <ref name=baselines>{{cite web |author=Ronald Echalas Diaz |url=http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno5446.html |title=Republic Act No. 5446 – An Act to Amend Section One of Republic Act Numbered Thirty Hundred and Forty-Six, Entitled "An Act to Define the Baselines of the Territorial Sea of the Philippines". Republic of the Philippines|publisher=Chan Robles Virtual Law Library |date=September 18, 1968 |accessdate=May 4, 2013}}</ref><ref>{{cite journal |last=Mohamad|first=Kadir|year=2009|title=Malaysia's territorial disputes – two cases at the ICJ : Batu Puteh, Middle Rocks and South Ledge (Malaysia/Singapore), Ligitan and Sipadan [and the Sabah claim] (Malaysia/Indonesia/Philippines)|url=http://www.idfr.gov.my/images/stories/publication/2009/inside_pbp.pdf|publisher=Institute of Diplomacy and Foreign Relations (IDFR) Ministry of Foreign Affairs, Malaysia|quote=Map of British North Borneo, highlighting in yellow color the area covered by the Philippine claim, presented to the Court by the Philippines during the Oral Hearings at the ICJ on 25 June 2001|page=46|accessdate=May 16, 2014}}</ref> [[File:Labelled map of the Philippines - Provinces and Regions.png|center|825px]] ===အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဒေသများ=== ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတွင် ''ဒေသ'' ဆိုသည်မှာ အုပ်ချုပ်ရေးဒေသကို ရည်ညွန်းခြင်းဖြစ်ပြီး နိုင်ငံအတွင်း ခရိုင်များကို စုစည်း၍ အုပ်ချုပ်ရေးအတွက် လွယ်ကူစေရန် ပေါင်းစပ်ထားခြင်းမှာ အဓိက ရည်ရွယ်ချက် ဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်အား ဒေသ ၁၇ ခု ( အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသ ၁၆ ခု၊ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ ၁ခု) ပိုင်းခြားထားသည်။ အစိုးရ ရုံးအများစုမှာ ခရိုင်တစ်ခုချင်း အလိုက်မရှိဘဲ ဒေသအလိုက် တည်ရှိပြီး များသောအားဖြင့် (အားလုံးမဟုတ်) ဒေသဗဟိုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော မြို့တော်တွင် တည်ရှိသည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေအများဆုံး ဒေသမှာ ကာလာဘာဇွန်ဒေသ ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတော်မြို့တော်ဒေသ သည် လူဦးရေ အထူထပ်ဆုံး ဒေသဖြစ်သည်။ {| class="wikitable" style="text-align:right;" |+ ဖိလစ်ပိုင်၏ လူဦးရေအများဆုံး ဒေသ ၁၀ ခု <small>(၂၀၁၅)</small><ref name="PSA-2015-Highlights">{{cite web|title=2015 Population Counts Summary|url=http://psa.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/2015%20population%20counts%20Summary_0.xlsx|website=Philippine Statistics Authority|accessdate=June 10, 2017|date=May 19, 2016}}</ref> |- ! scope="col" | အဆင့် ! scope="col" | သတ်မှတ်ချက် ! scope="col" | အမည် ! scope="col" | ဧရိယာ ! scope="col" | လူဦးရေ (၂၀၁၅) ! scope="col" | လူဦးရေ % ! scope="col" | လူဦးရေ သိပ်သည်းမှု |- | style="text-align:center;" | ၁ | style="text-align:left;" | ဒေသ ၄ | style="text-align:left;" | ကာလာဘာဇွန် | {{convert|၁၆,၈၇၃.၃၁|km2|abbr=on}} | {{number and percent|14,414,774|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}} | {{convert|{{sigfig|14,414,774/16,873.31|2}}|PD/km2|abbr=on}} |- | style="text-align:center;" | ၂ | style="text-align:left;" | NCR | style="text-align:left;" | အမျိုးသားမြို့တော်ဒေသ | {{convert|619.57|km2|abbr=on}} | {{number and percent|12,877,253|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}} | {{convert|{{sigfig|12,877,253/613.94|2}}|PD/km2|abbr=on}} |- | style="text-align:center;" | ၃ | style="text-align:left;" | ဒေသ ၃ | style="text-align:left;" | လူဇွန်းအလယ်ပိုင်း | {{convert|22,014.63|km2|abbr=on}} | {{number and percent|11,218,177|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}} | {{convert|{{sigfig|11,218,177/22,014.63|2}}|PD/km2|abbr=on}} |- | style="text-align:center;" | ၄ | style="text-align:left;" | ဒေသ ၇ | style="text-align:left;" | ဗီဆာယား အလယ်ပိုင်း | {{convert|10,102.16|km2|abbr=on}} | {{number and percent|6,041,903|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}} | {{convert|{{sigfig|6,041,903/10,102.16|2}}|PD/km2|abbr=on}} |- | style="text-align:center;" | ၅ | style="text-align:left;" | ဒေသ ၅ | style="text-align:left;" | ဘိုင်ကော ဒေသ | {{convert|18,155.82|km2|abbr=on}} | {{number and percent|5,796,989|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}} | {{convert|{{sigfig|5,796,989/18,155.82|2}}|PD/km2|abbr=on}} |- | style="text-align:center;" | ၆ | style="text-align:left;" | ဒေသ ၁ | style="text-align:left;" | အီလိုကော့စ် ဒေသ | {{convert|16,873.31|km2|abbr=on}} | {{number and percent|5,026,128|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}} | {{convert|{{sigfig|5,026,128/16,873.31|2}}|PD/km2|abbr=on}} |- | style="text-align:center;" | ၇ | style="text-align:left;" | ဒေသ ၁၁ | style="text-align:left;" | ဒါဗောင်းဒေသ | {{convert|20,357.42|km2|abbr=on}} | {{number and percent|4,893,318|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}} | {{convert|{{sigfig|4,893,318/20,357.42|2}}|PD/km2|abbr=on}} |- | style="text-align:center;" | ၈ | style="text-align:left;" | ဒေသ ၁၀ | style="text-align:left;" | မင်ဒါနောင်းမြောက်ပိုင်း | {{convert|20,496.02|km2|abbr=on}} | {{number and percent|4,689,302|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}} | {{convert|{{sigfig|4,689,302/20,496.02|2}}|PD/km2|abbr=on}} |- | style="text-align:center;" | ၉ | style="text-align:left;" | ဒေသ ၁၂ | style="text-align:left;" | SOCCSKSARGEN | {{convert|22,513.30|km2|abbr=on}} | {{number and percent|4,545,276|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}} | {{convert|{{sigfig|4,545,276/22,513.30|2}}|PD/km2|abbr=on}} |- | style="text-align:center;" | ၁၀ | style="text-align:left;" | ဒေသ ၆ | style="text-align:left;" | ဗီဆာယား အနောက်ပိုင်း | {{convert|12,828.97|km2|abbr=on}} | {{number and percent|4,477,247|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}} | {{convert|{{sigfig|4,477,247/12,828.97|2}}|PD/km2|abbr=on}} |} == ပထဝီဝင်== [[File:Relief Map Of The Philippines.png|thumb|left|upright|ဖိလစ်ပိုင်၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ပြပုံ]] ဖိလစ်ပိုင်သည် ကျွန်းပေါင်း ၇,၆၄၁ ကျွန်းပါဝင်သော ကျွန်းစုနိုင်ငံ တစ်ခုဖြစ်ပြီး <ref>{{cite news |last1=Mayuga|first1=Jonathan |title=Namria 'discovers' 400 previously 'unknown' PHL islands using IfSAR |url=http://www.businessmirror.com.ph/namria-discovers-400-previously-unknown-phl-islands-using-ifsar/|accessdate=February 12, 2016 |publisher=BusinessMirror |date=February 10, 2016}}</ref> ကုန်းတွင်းပိုင်း ရေထုအပါအဝင် စုစုပေါင်း ကုန်းမြေဧရိယာမှာ {{convert|၃၀၀,၀၀၀|km2|sqmi|sp=us|0}} ရှိသည်။<ref name="psa.gov.ph"/><ref name="worldbank.org"/>{{convert|၃၆၂၈၉|km|mi|sp=us}} မျှရှည်လျားသော ကမ်းရိုးတန်းရှိသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပဉ္စမမြောက် ကမ်းရိုးတန်း အရှည်ဆုံး နိုင်ငံဖြစ်သည်။ <ref name=About /><!--says the coastline is 17,500 km--><ref name="CIAfields"><!--says the coastline is 36,289&nbsp;km and that only Canada, Russia, Indonesia, and Greenland have longer coastlines-->Central Intelligence Agency. (2009). [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html "Field Listing : Coastline"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170716042040/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html |date=16 July 2017 }}. Washington, DC.</ref> နိုင်ငံ၏ အထူး စီးပွားရေးဇုန်မှာ {{convert|၂၂၆၃၈၁၆|km²|sqmi|abbr=on}} မျှ ကျယ်ဝန်းသည်။<ref>[http://www.seaaroundus.org/eez/summaryInfo.aspx?eez=608# Exclusive Economic Zones] – Sea Around Us Project – Fisheries, Ecosystems & Biodiversity – Data and Visualization.</ref> အရှေ့လောင်ဂျီကျု ၁၁၆° ၄၀' မှ ၁၂၆° ၃၄' အတွင်း၊ မြောက်လတ္တီကျု ၄° ၄၀ မှ ၂၁° ၁၀ အတွင်း တည်ရှိပြီး အရှေ့ဘက်တွင် ဖိလစ်ပိုင်ပင်လယ်၊ အနောက်ဘက်တွင် တောင်တရုတ်ပင်လယ်<ref>[https://web.archive.org/web/20130213111846/http://focustaiwan.tw/ShowNews/WebNews_Detail.aspx?ID=201302090013&Type=aIPL "U.S. report details rich resources in South China Sea."] (archived from [http://focustaiwan.tw/ShowNews/WebNews_Detail.aspx?Type=aIPL&ID=201302090013 the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211203082913/http://focustaiwan.tw/ShowNews/WebNews_Detail.aspx?Type=aIPL&ID=201302090013 |date=3 December 2021 }} on 2013-02-133)</ref> တောင်ဘက်တွင် ဆယ်လယ်ဘက်စ်ပင်လယ် <ref>C.Michael Hogan. 2011. [http://www.eoearth.org/article/Celebes_Sea?topic=49523 "Celebes Sea"]. ''Encyclopedia of Earth''. Eds. P. Saundry & C.J. Cleveland. National Council for Science and the Environment. Washington, DC</ref> တို့နှင့် ထိစပ်နေသည်။ ဘော်နီယိုကျွန်းသည် <ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/edens/borneo/awesome.html|title=An Awesome Island|website=Borneo: Island in the Clouds|publisher=PBS|accessdate=November 11, 2012}}</ref> အနောက်တောင်ဘက် ကီလိုမီတာ ရာဂဏန်းမျှတွင် တည်ရှိပြီး ထိုင်ဝမ်နိုင်ငံမှာ မြောက်ဘက်တည့်တည့်တွင် တည်ရှိသည်။ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်တွင် မာလူကူးကျွန်းများနှင့် ဆူလာဝေစီကျွန်းများ ရှိကြပြီး [[ပလောင်းနိုင်ငံ]]မှာ ကျွန်းများ၏ အရှေ့ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="About">{{cite web|date=March 9, 2009|url=http://www.gov.ph/aboutphil/general.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090309081519/http://www.gov.ph/aboutphil/general.asp|archivedate=March 9, 2009|title=General Information|accessdate=September 21, 2014}}. (older version – as it existed in 2009 – during the presidency of [[Gloria Macapagal Arroyo]]), ''[http://www.gov.ph/ The Official Government Portal of the Republic of the Philippines] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930195314/http://www.gov.ph/|date=September 30, 2007}}''.</ref> တောင်ထူထပ်သော ကျွန်းများမှာ အပူပိုင်းမိုးသစ်တောများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းနေပြီး နဂိုမူလက မီးတောင်များ ဖြစ်ကြသည်။ အမြင့်ဆုံးတောင်မှာ အာပိုတောင် ဖြစ်ပြီး အမြင့်အားဖြင့် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် အထက် {{convert|2954|m|ft|sp=us}} မျှ ရှိကာ မင်ဒါနောင်းရှိ ကျွန်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/philippines.html|title=Philippines Mountain Ultra-Prominence|publisher=peaklist.org|accessdate=June 19, 2009}}</ref><ref>(2011-04-06). [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html "The World Factbook – Philippines"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150719222229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |date=July 19, 2015 }}. Central Intelligence Agency. Retrieved on March 14, 2011.</ref> ဖိလစ်ပိုင်ချောက် အတွင်းရှိ ဂါလာသီယာ ချောက်နက်မှာ နိုင်ငံ၏ အနက်ရှိုင်းဆုံး အပိုင်းဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယမြောက် အနက်ရှိုင်းဆုံးနေရာဖြစ်သည်။ ထိုချောက်မှာ ဖိလစ်ပိုင်ပင်လယ်အတွင်း တည်ရှိသည်။ <ref>{{cite book |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/31710 |title=The Galathea Deep Sea Expedition, 1950–1952, described by members of the expedition |last=Bruun |first=Anton Frederick |publisher=Macmillan, New York |year=1956}}</ref> အရှည်လျားဆုံးမြစ်မှာ လူဇွန်းမြောက်ပိုင်းရှိ ကာဂါယန်မြစ် ဖြစ်သည်။<ref name="eearth">{{cite web|url=http://www.eoearth.org/article/Water_profile_of_Philippines#River_Basins_and_Water_Resources|title=Water profile of Philippines|last=Kundel|first=Jim|date=June 7, 2007|publisher=Encyclopedia of Earth|accessdate=September 30, 2008}}</ref>ကမ်းပေါ်တွင် မနီလာမြို့တော်တည်ရှိသော မနီလာပင်လယ်အော်သည် လာဂူးနားဒီဘေး ခေါ် ဖိလစ်ပိုင်၏ အကြီးဆုံးရေကန်နှင့် ပါဆစ်မြစ်မှ တဆင့် ဆက်စပ်နေသည်။ ဆူဘစ်ပင်လယ်အော်၊ ဒါဗောင်းပင်လယ်ကွေ့ နှင့် မိုရိုပင်လယ်ကွေ့တို့မှာလည်း အရေးပါသော ပင်လယ်အော်များ ဖြစ်သည်။ ဆာမားကျွန်းနှင့် လေတီကျွန်းတို့အား ဆန်ဂျွာနီကိုရေလက်ကြားမှ ပိုင်းခြားထားသော်လည်း ဆန်ဂျွာနီကို တံတားဖြင့် ဆက်သွယ်ထားသည်။<ref>Republic of the Philippines. Department of Tourism. [c. 2008]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120427094345/http://www.travelmart.net/philippines/leyte-hotels-resorts.html |date=April 27, 2012 |title=Leyte is Famous for... }} (archived from [http://www.travelmart.net/philippines/leyte-hotels-resorts.html the original] on April 27, 2012). Retrieved March 21, 2010 from www.travelmart.net.</ref> ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် ပစိဖိတ်မီးကွင်း၏ အနောက်ဘက် အဝန်းအဝိုင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် ငလျင်နှင့် မီးတောင် လှုပ်ရှားမှုများ မကြာခဏ ကြုံတွေ့ရသည်။ အရှေ့ဘက် ဖိလစ်ပိုင် ပင်လယ်အတွင်းရှိ ဘန်ဟမ်ရေအောက်ကုန်းမြင့်သည် ပင်လယ်အောက် တက်တိုးနစ်ကျောက်လွှာများ တစ်ခုအောက်တစ်ခု ထိုးဝင်လေ့ ရှိသည့် နေရာဖြစ်သည်။ <ref name="CLCS submissions">{{cite web |url=https://www.un.org/Depts/los/clcs_new/commission_submissions.htm |title=Submissions, through the Secretary-General of the United Nations, to the Commission on the Limits of the Continental Shelf, pursuant to article 76, paragraph 8, of the United Nations Convention on the Law of the Sea of 10 December 1982 |publisher=United Nations Commission on the Limits of the Continental Shelf |date=May 28, 2009 |accessdate=May 29, 2009}}</ref> နေ့စဉ် ငလျပ်လှုပ်မှု ၂၀ ခန့် ဖြစ်ပွားသော်လည်း အများစုမှာ ခံစားသိရှိနိုင်လောက်အောင် မပြင်းထန်ပေ။ နောက်ဆုံး ငလျင်အကြီးအကျယ် လှုပ်ခတ်မှုမှာ ၁၉၉၀ ခုနှစ် လူဇွန်း ငလျင်ဖြစ်သည်။<ref>La Putt, Juny P. [c. 2003]. [http://www.cityofpines.com/baguioquake/quake.html ''The 1990 Baguio City Earthquake''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150212175238/http://www.cityofpines.com/baguioquake/quake.html |date=12 February 2015 }}. Retrieved December 20, 2009 from [http://www.cityofpines.com/ The City of Baguio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170918084421/http://www.cityofpines.com/baguioquake/quake.html |date=18 September 2017 }} Website.</ref> [[File:Mt.Mayon tam3rd.jpg|right|thumb|မာယွန်သည် ဖိလစ်ပိုင်၏ အလှုပ်ရှားဆုံး မီးတောင်ဖြစ်သည်။]] ဖိလစ်ပိုင်တွင် မီးတောင်ရှင် အများအပြားရှိပြီး မာယွန်မီးတောင်၊ ပင်နာတူဘိုတောင်၊ တာအားမီးတောင်တို့ ပါဝင်သည်။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဇွန်လ ပင်နာတူဘို မီးတောင် ပေါက်ကွဲမှုမှာ ၂၀ ရာစု၏ ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံး ကုန်းမြေပေါ်မှ မီးတောင် ပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်သည်။ <ref name = Pinatubo1991>{{cite web|author = Newhall, Chris |author2 = James W. Hendley II |author3 = Peter H. Stauffer |last-author-amp = yes |title = The Cataclysmic 1991 Eruption of Mount Pinatubo, Philippines (U.S. Geological Survey Fact Sheet 113-97) |url = http://pubs.usgs.gov/fs/1997/fs113-97/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130825233934/http://pubs.usgs.gov/fs/1997/fs113-97/ |archivedate = August 25, 2013 |publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey |date = February 28, 2005 |accessdate = April 9, 2007}}</ref> ထူးခြားသော ပထဝီဆိုင်ရာ ဝိသေသအားလုံးမှာ ကြမ်းတမ်းပြီး ပျက်စီးရာပျက်စီးကြောင်းများသာ ဖြစ်ကြသည် မဟုတ်ပါ။ ငြိမ်းချမ်းသော ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ အနှောင့်အယှက်တစ်ခုမှာ ပြူရီတို ပရင်စီယာ မြေအောက်မြစ်ဖြစ်ကာ ထိန်းသိမ်းထားသော ဇီဝမျိုးကွဲများ ရှင်သန်ပေါက်ဖွားရာနေရာဖြစ်ပြီး တောင်ကုန်းမှပင်လယ် ဂေဟစနစ် အပြည့်အဝရှိ၍ အာရှ၏ အရေးအကြီးဆုံး သစ်တောတစ်ခုလည်း ဖြစ်ပေသည်။ <ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/652 |title=Puerto-Princesa Subterranean River National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre|accessdate=May 4, 2013}}</ref> ကျွန်းများတွင် သဘာဝအားဖြင့် မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုများ ရှိသဖြင့် သတ္တုများ ပေါကြွယ်ဝသည်။ ဖိလစ်ပိုင်သည် တောင်အာဖရိကပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အများဆုံး ရွှေထွက်ရှိရာ နေရာဖြစ်ပြီး သမ္မာကျမ်းစာထဲတွင် ဖော်ပြထားသော အိုဖီယာဒေသဟုပင် ခေါ်ဝေါ်လေ့ ရှိကြကာ<ref name=CGTF>{{cite book|url=http://bdh-rd.bne.es/viewer.vm?id=0000175741&page=921|last=Compañía General de Tabacos de Filipinas|title=Colección general de documentos relativos a las Islas Filipinas existentes en el Archivo de Indias de Sevilla|volume=Tomo III—Documento 98, 1520–1528|pages=112–138|access-date=5 August 2019|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201000744/http://bdh-rd.bne.es/viewer.vm?id=0000175741&page=921|url-status=dead}}</ref> ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကြေးနီအများဆုံး ထွက်ရှိရာ နေရာလည်း ဖြစ်သည်။ <ref name="NYTimesMiners">{{cite news|author = Greenlees, Donald |title = Miners shun mineral wealth of the Philippines |url = https://www.nytimes.com/2008/05/14/business/worldbusiness/14iht-mine.1.12876764.html |newspaper =The New York Times|date = May 14, 2008 |accessdate = December 11, 2009}}</ref>တောင်အမေရိကတွင် မူလ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော ပလာဒီယမ် သတ္တုများမှာလည်း ဖိလစ်ပိုင်တွင် ကမ္ဘာ့အများဆုံး အနေနှင့် ရှိသည်။ <ref>NASA, together with USGS, (United States Geological Survey), released a 3-year study report detailing the 8,450 square kilometer palladium deposits lying below the seas of Visayan, Sibuyan, and Tablas Strait. Source: https://breakingphnews.blogspot.com/2016/05/biggest-palladium-deposits-found-in.html</ref>ရွန်ဘလွန်ကျွန်းတွင်လည်း ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရည်အသွေးအကောင်းဆုံး၊ မျိုးကွဲအများဆုံး၊ အမာကျောဆုံးသော စကျင်ကျောက်များရှိပြီး အနည်းဆုံး ၇ ရောင်အထိ ရရှိနိုင်ကာ ၎င်းတို့မှာ အညို၊မီးခိုး၊ သံချေး၊အဖြူ၊အစိမ်း၊ အနက်နှင့် လိမ္မော်ရောင်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <ref>Marvelous Marble by Manila Standard http://www.manilastandard.net/news/-provinces/138248/marvelous-marble.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190518233451/http://www.manilastandard.net/news/-provinces/138248/marvelous-marble.html |date=18 May 2019 }}</ref> နီကယ်၊ ခရိုမိုက်နှင့် သွပ်များလည်း အများအပြားရှိသည်။ သို့သော်လည်း စီမံခန့်ခွဲမှု ညံ့ဖျင်းခြင်း၊ လူဦးရေ သိပ်သည်းခြင်း၊ ရှေရင်းစွဲနေ လူ့အဖွဲ့အစည်းတို့အား ခေါင်းပုံဖြတ် အမြတ်ထုတ်ခြင်းမှ ကာကွယ်လိုခြင်းနှင့် အလွန်ပြင်းထန်သော သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အသိစိတ်ဓာတ်တို့ကြောင့် ထိုသတ္တုအရင်းအမြစ် အများစုမှာ မထုတ်ယူဖြစ်ပဲ ရှိနေသည်။ <ref name="NYTimesMiners" /> ဖိလစ်ပိုင်သည် ထိုသို့ အဖိုးတန်သော သတ္တုများနှင့် တွင်းထွက်ပစ္စည်းများ အများအပြားရှိခြင်းကြောင့် ကမ္ဘာ့ စီးပွားရေး အင်အားကြီးနိုင်ငံ ဖြစ်လာနိုင်သော်လည်း နိုင်ငံအနေနှင့် ထိုသတ္တုများကို တူးဖော်ရန် ငြင်းဆိုသဖြင့် အလွန်အမင်းဆင်းရဲမွဲတေမှု နှင့် ဒုက္ခရောက်မှုများနှင့် ကြုံတွေ့နေရသည်။ <ref>{{cite web|url=https://news.mongabay.com/2017/06/the-philippines-a-nation-rich-in-precious-metals-encounters-powerful-opposition-to-mining/|title=The Philippines, a nation rich in precious metals, encounters powerful opposition to mining|publisher=Mongabay|author=Keith Schneider |accessdate=April 25, 2019}}</ref>ထို့အပြင် ထိုအဖိုးတန်သတ္တုများ၏ ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးအနေဖြင့် မြေသားဆိုင်ရာ မတည်ငြိမ်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ပြီး မကြာခဏ မီးတောင်ပေါက်ကွဲခြင်း၊ ငလျင်လှုပ်ခြင်းနှင့် မြေပြိုကျခြင်းများ ကြောင့် ဘေးဒုက္ခရောက်ရသည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.gfdrr.org/en/philippines|title=Global Facility for Disaster Reduction and Recovery}}</ref>ဘူမိအပူစွမ်းအင်မှာလည်း မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာပြီး ဖိလစ်ပိုင်အနေနှင့် ထိုစွမ်းအင်ကိုမူ ပိုမို၍ ထိန်းချုပ် အသုံးချနိုင်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံး ဘူမိအပူစွမ်းအင် ထုတ်လုပ်သူဖြစ်ကာ နိုင်ငံလျှပ်စစ်ဓာတ်အား လိုအပ်ချက်၏ ၁၈% အား ဘူမိအပူစွမ်းအင်ဖြင့် ထုတ်လုပ်သည်။ <ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/06/29/business/worldbusiness/29iht-energy.1.14068397.html |author=Davies, Ed |author2=Karen Lema |last-author-amp=yes |title=Pricey oil makes geothermal projects more attractive for Indonesia and the Philippines |newspaper=The New York Times|date = June 29, 2008 |accessdate=December 18, 2009}}</ref> ===ဇီဝမျိုးကွဲများ=== [[File:Tarsius syrichta.jpg|thumb|အသေးဆုံး ပရိုင်းမိတ်ထဲတွင် တစ်မျိုးအပါအဝင်ဖြစ်သော ဖိလစ်ပိုင် တာဆီယာ]] ဖိလစ်ပိုင်၏ မိုးသစ်တောများနှင့် ရှည်လျားသော ကမ်းရိုးတန်းများသည် အမျိုးမျိုး အစားစားသော ငှက်များ၊ အပင်များ၊ သတ္တဝါများ နှင့် ပင်လယ်သတ္တဝါများတို့ အတွက် နေထိုင်ကျက်စားစရာ နေရာဖြစ်စေသည်။ <ref name="etravel">[http://www.etravelpilipinas.com/about_philippines/philippine_natural_resources.htm "Natural Resources and Environment in the Philippines"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122193623/http://etravelpilipinas.com/about_philippines/philippine_natural_resources.htm |date=22 January 2009 }}. (n.d.). ''eTravel Pilipinas''. Retrieved January 22, 2009.</ref> ဖိလစ်ပိုင်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဇီဝမျိုးကွဲအားဖြင့် အဆမတန်များပြားသော နိုင်ငံ ၁၀ ခုတွင် တစ်ခု အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ <ref name=Chanco>{{cite news|url=http://gbgm-umc.org/asia-pacific/philippines/ecophil.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010711225954/http://gbgm-umc.org/asia-pacific/philippines/ecophil.html|archivedate=July 11, 2001 |author=Chanco, Boo |title=The Philippines Environment: A Warning |newspaper=The Philippine Star |date=December 7, 1998}} Retrieved February 15, 2010 from gbgm-umc.org.</ref><ref name="AUSGOP">{{Cite book |url=http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070514125559/http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html |archivedate=May 14, 2007|title=Biodiversity Theme Report: The Meaning, Significance and Implications of Biodiversity (continued)|author = Williams, Jann|author2 = Cassia Read|author3 = Tony Norton|author4 = Steve Dovers|author5 = Mark Burgman|author6 = Wendy Proctor|author7 = Heather Anderson|last-author-amp = yes|publisher=CSIRO on behalf of the Australian Government Department of the Environment and Heritage|year=2001|isbn=978-0-643-06749-3|accessdate=November 6, 2009}}</ref><ref name="Carpenter">{{cite journal|author1=Carpenter, Kent E. |author2=Victor G. Springer |lastauthoramp=yes |title=The center of the center of marine shore fish biodiversity: the Philippine Islands |journal=Environmental Biology of Fishes|date=April 2005|volume=74|issue=2|pages=467–480|doi=10.1007/s10641-004-3154-4}}</ref> ၁,၁၀၀ ခန့်မျှသော ကုန်းနေ ကျောရိုးရှိသတ္တဝါမျိုးစိတ်များကို ဖိလစ်ပိုင်တွင် တွေ့ရပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် အခြားမည်သည့်နေရာတွင်မျှ မရှိသော နို့တိုက်သတ္တဝါမျိုးစိတ် ၁၀၀ နှင့် ငှက်မျိုးစိတ် ၁၇၀ တို့လည်း ပါဝင်သည်။<ref name="lonelyplanet">{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=aaUR07G0yAcC|title=Philippines|author1=Rowthorn, Chris |author2=Greg Bloom |lastauthoramp=yes |edition=9th|publisher=Lonely Planet|year=2006|page=[https://books.google.com/books?id=aaUR07G0yAcC&pg=PA52 52]|isbn=978-1-74104-289-4}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အသစ်ရှာဖွေတွေ့ရှိမှု အများဆုံး နိုင်ငံများတွင် ပါဝင်ပြီး လွန်ခဲ့သော ဆယ်နှစ်အတွင်းက နို့တိုက်သတ္တဝါမျိုးစိတ်သစ် ၁၆ ခုကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်၏ ဒေသရင်း မျိုးစိတ်မှာ များပြားလာပြီး ပိုမို၍ များပြားလာနိုင်သည့် အခြေအနေရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.eoearth.org/article/Biological_diversity_in_the_Philippines |title=Biological diversity in the Philippines |publisher=Eoearth.org |accessdate=May 4, 2013}}</ref> ဒေသရင်း နို့တိုက်သတ္တဝါများတွင် အာရှအုန်းစီဗက်ကြောင်၊ ဒူဂေါင်းရေသတ္တဝါ၊ မိုးတိမ်ကြွက် နှင့် ဘိုဟောဒေသနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဖိလစ်ပိုင်တာဆီယာ တို့ ပါဝင်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်တွင် အမဲလိုက်နို့တိုက်သတ္တဝါ အကောင်ကြီးများ မရှိသော်လည်း အလွန်ကြီးသော တွားသွားသတ္တဝါများ ဖြစ်ကြသည့် စပါးကြီးမြွေများ၊ မြွေဟောက်များ နှင့် အလွန်ကြီးသော ရေငန်မိကျောင်းများ ရှိသည်။ ဖမ်းဆီးထားသော မိကျောင်းများတွင် အကြီးဆုံးအကောင်မှာ ဒေသခံတို့မှ လိုလောင်း ဟု သိကြပြီး တောင်ဘက်ပိုင်းကျွန်းဖြစ်သော မင်ဒါနောင်းတွင် ဖမ်းဆီးရမိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |title="Lolong" holds world record as largest croc in the world |url=http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=480:lolong-holds-world-record-as-largest-croc-in-the-world&catid=22:news&Itemid=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126140938/http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=480%3Alolong-holds-world-record-as-largest-croc-in-the-world&catid=22%3Anews&Itemid=131 |dead-url=yes |archive-date=January 26, 2012 |website=Protected Areas and Wildlife Bureau |accessdate=June 23, 2012 |date=November 17, 2011 |df= |archivedate=26 January 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120126140938/http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=480%3Alolong-holds-world-record-as-largest-croc-in-the-world&catid=22%3Anews&Itemid=131 }}</ref><ref>{{cite web|last=Britton|first=Adam|title=Accurate length measurement for Lolong|url=http://crocodilian.blogspot.com.au/2011/11/accurate-length-measurement-for-lolong.html|website=Croc Blog|accessdate=June 23, 2012|date=November 12, 2011|archive-date=26 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126054039/http://crocodilian.blogspot.com.au/2011/11/accurate-length-measurement-for-lolong.html}}</ref> နိုင်ငံတော်ငှက်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ဖိလစ်ပိုင်လင်းယုန်မှာ လင်းယုန်များထဲတွင် အရှည်လျားဆုံး ခန္ဓာကိုယ်ရှိပြီး ယေဘုယျအားဖြင့် တိုင်းတာမည်ဆိုပါက ၈၆စင်တီမီတာမှ ၁၀၂ စင်တီမီတာအထိ (၂.၈၂ပေမှ ၃,၃၅ ပေ အထိ) ရှည်လျားပြီး ၄.၇ ကီလိုဂရမ် မှ ၈.၀ ကီလိုဂရမ် (၁၀.၄ပေါင် မှ ၁၇.၆ပေါင်) အထိ လေးသည်။ <ref name=RaptorsWorld>{{cite book|year=2001|title=Raptors of the World| publisher= Christopher Helm |location=London|pages=717–19|isbn=978-0-7136-8026-3|author1=Ferguson-Lees, J. |author2=Christie, D. }}</ref><ref>{{IUCN2006|assessor=BirdLife International.|year=2004|id=144490|title=Pithecophaga jefferyi|downloaded=January 7, 2009}}</ref>ဖိလစ်ပိုင် လင်းယုန်သည် အက်ဆီပီထရီဒေး မိသားစုဝင်ဖြစ်ပြီး လူဇွန်း၊ဆာမား၊ လေတီ နှင့် မင်ဒါနောင်းရှိ မိုးသစ်တောများ၏ ဒေသရင်း သတ္တဝါဖြစ်သည်။ [[File:Rafflesia (R. speciosa) in Miagao.jpg|thumb|left|ရပ်ဖဲလ်ရှား စပီဆီအိုဆာ သည် ပနေးကျွန်း၏ ဒေသရင်း တိရစ္ဆာန်ဖြစ်သည်။]] ဖိလစ်ပိုင်၏ ပင်လယ်ရေပိုင်နက်မှာ {{convert|2200000|km2|sp=us|0}} အထိ ကျယ်ဝန်းသဖြင့် သီးသန့်ဖြစ်ပြီး များစွာကွဲပြားသော အဏ္ဏဝါသတ္တဝါများ ရှိသည့်အပြင် အခြားနိုင်ငံများနှင့် ဝေမျှပိုင်ဆိုင်သော သန္တာတြိဂံ ဒေသ၏ အဓိကအပိုင်းလည်း ဖြစ်သည်။ <ref name=baselines /> သန္တာကျွန်းနှင့် ပင်လယ်ငါးမျိုးစိတ် စုစုပေါင်းမှာ ၅၀၀ နှင့် ၂,၄၀၀ အသီးသီးဖြစ်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ <ref name="etravel" /><ref name="lonelyplanet" /> မှတ်တမ်းသစ်များ နှင့် <ref>{{cite journal |url= https://www.researchgate.net/publication/236001316|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016063342/https://www.researchgate.net/publication/236001316_First_Record_of_the_dottyback_Manonichthys_alleni_(Teleostei_Perciformes_Pseudochromidae)_from_the_Philippines?ev=prf_pub|archivedate=October 16, 2013 |author1=Bos, A.R. |author2=Smits, H.M. |lastauthoramp=yes |title= First Record of the dottyback Manonichthys alleni (Teleostei: Perciformes: Pseudochromidae) from the Philippines |journal= Marine Biodiversity Records |year=2013 |volume=6 |issue=e61 |pages= |doi=10.1017/s1755267213000365}}</ref><ref>{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/237335102 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140919140031/http://www.researchgate.net/publication/237335102_Seven_new_records_of_fishes_%28Teleostei_Perciformes%29_from_coral_reefs_and_pelagic_habitats_in_Southern_Mindanao_the_Philippines?ev=prf_pub|archivedate=September 19, 2014 |author1=Bos, Arthur R. |author2=Gumanao, Girley S. |lastauthoramp=yes |title= Seven new records of fishes (Teleostei: Perciformes) from coral reefs and pelagic habitats in Southern Mindanao, the Philippines|journal= Marine Biodiversity Records |year=2013 |volume=6 |issue=e95 |pages=1–6 |doi=10.1017/s1755267213000614}}</ref> မျိုးစိတ်သစ်ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုတို့က <ref>{{cite journal |author=Bos, A.R.|author2=Gumanao, G.S. |author3=Salac, F.N. |year=2008 |title=A newly discovered predator of the crown-of-thorns starfish |journal=Coral Reefs |volume=27 |issue= 3|page=581 |doi= 10.1007/s00338-008-0364-9 |url=https://www.researchgate.net/publication/225650880|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150703190342/http://www.researchgate.net/publication/225650880_A_newly_discovered_predator_of_the_crown-of-thorns_starfish |archivedate=July 3, 2015|bibcode=2008CorRe..27..581B}}</ref><ref>{{cite journal |author=Ocaña |author2=J.C. den Hartog |author3=A. Brito |author4=A.R. Bos |year=2010 |title=On Pseudocorynactis species and another related genus from the Indo-Pacific (Anthozoa: Corallimorphidae) |journal=Revista de la Academia Canaria de Ciencias |volume=XXI |issue=3–4 |pages=9–34 |url=https://www.researchgate.net/publication/230851883 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140919140037/http://www.researchgate.net/publication/230851883_On_Pseudocorynactis_species_and_another_related_genus_from_the_Indo-Pacific_%28Anthozoa_Corallimorphidae%29?ev=prf_pub|archivedate=September 19, 2014}}</ref><ref>{{cite journal |author=Bos, A.R. |year=2014 |title=Upeneus nigromarginatus, a new species of goatfish (Perciformes: Mullidae) from the Philippines |journal=Raffles Bulletin of Zoology |volume=62 |issue= |pages=745–753 |url=https://www.researchgate.net/publication/266563180|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150703125644/http://www.researchgate.net/publication/266563180_Upeneus_nigromarginatus_a_new_species_of_goatfish_%28Perciformes_Mullidae%29_from_the_Philippines|archivedate=July 3, 2015}}</ref> ထိုနံပါတ်များကို ဆက်လက် ပေါင်းထည့်နေပြီး ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံအတွင်း အဏ္ဏဝါအရင်းအမြစ်များ၏ သီးသန့်ဖြစ်မှုကို မီးမောင်းထိုးပြနေသကဲ့သို့ ရှိသည်။ ဆူလူးပင်လယ်ရှိ တူဘာတာဟာ သန္တာကျောက်တန်းအား ယူနက်စကိုမှ ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ အဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။ ဖိလစ်ပိုင်ရေပိုင်နက်အတွင်း ပုလဲ၊ ဂဏန်းနှင့် ရေမှော်မွေးမြူခြင်းများကိုလည်း ဆက်လက်ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။ <ref name="etravel" /><ref name="resources">[http://www.philippine-history.org/about-philippines.htm "About the Philippines"] (October 17, 2009). Retrieved December 20, 2009 from the Philippine History Website.</ref> ရှားပါးသော ကမာမျိုးစိတ်တစ်ခုဖြစ်သည့် ပင့်တာဒါ မက်ဆီမာသည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ဒေသရင်းနေ သတ္တဝါဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ပုလဲမှာ ရွှေရောင်ရှိသဖြင့် သီးသန့် ဖြစ်နေသည်။ <ref name="gem">{{cite web |url=http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/culture-profile/phil-fast-facts/culture-profile-pearl.php |title=Philippine Fast Facts, National Gem: Philippine Pearl |accessdate=2013-02-20 |website= |publisher=National Commission for Culture and the Arts |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100820011316/http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/culture-profile/phil-fast-facts/culture-profile-pearl.php |archivedate=2010-08-20 |df= }}</ref>ပင့်တာဒါ မက်ဆီမာမှထွက်သော ရွှေရောင်ပုလဲကို နိုင်ငံတော်ကျောက်မျက်ရတနာအဖြစ် မှတ်ယူကြသည်။ <ref>{{cite web | last = Pangilinan, Jr. | first = Leon | title = In Focus: 9 Facts You May Not Know About Philippine National Symbols | url = http://ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/in-focus/9-facts-you-may-not-know-about-philippine-national-symbols/ | date = 3 October 2014 | accessdate = 8 January 2019 | publisher = National Commission for Culture and the Arts | archivedate = 26 November 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161126154959/http://ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/in-focus/9-facts-you-may-not-know-about-philippine-national-symbols/ }}</ref> နိုင်ငံအတွင်း အပင်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၃,၅၀၀ ခန့် ရှိပြီး ၃,၂၀၀ ခန့်မှာ ကျွန်းများတွင်သာ သီးသန့်ရှိသော အပင်များ ဖြစ်သည်။ <ref name="lonelyplanet" /> ဖိလစ်ပိုင်၏ မိုးသစ်တောများတွင် ဒေသရင်းပင် မြောက်မြားစွာရှိပြီး အလွန်ရှားပါးသော သစ်ခွ နှင့် ရပ်ဖဲရှားပင်များ ပါဝင်သည်။ <ref name="biodiverse">{{cite web|url=http://fpe.ph/biodiversity.html/view/hub-of-life-species-diversity-in-the-philippines|title=Hub of Life: Species Diversity in the Philippines|publisher=Foundation for the Philippine Environment|date=February 18, 2014|accessdate=September 21, 2014|archivedate=16 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150916011731/http://fpe.ph/biodiversity.html/view/hub-of-life-species-diversity-in-the-philippines}}</ref><ref>Taguinod, Fioro. (November 20, 2008). [http://www.gmanews.tv/story/134682/Rare-flower-species-found-only-in-northern-Philippines "Rare flower species found only in northern Philippines"]. ''GMA News''. Retrieved December 14, 2009.</ref> တရားမဝင် သစ်ခုတ်မှုကြောင့် သစ်တောပြုန်းတီးခြင်းသည် ဖိလစ်ပိုင်တွင် ဆိုးရွားသည့် ပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ သစ်တောများမှာ ၁၉၀၀ ခုနှစ်တွင် ဖိလစ်ပိုင် ကုန်းမြေ ဧရိယာ၏ ၇၀ % မျှ ဖုံးလွှမ်းထားရာမှ ၁၉၉၉ တွင် ၁၈.၃% သာ ကျန်ရှိတော့သည်။ <ref>Peralta, Eleno O. (2005). "[http://www.fao.org/docrep/008/af349e/af349e0n.htm#bm23 21. Forests for poverty alleviation: the response of academic institutions in the Philippines]". In Sim, Appanah, and Hooda (Eds.). ''Proceedings of the workshop on forests for poverty reduction: changing role for research, development and training institutions'' (RAP Publication). Food and Agriculture Organization (FAO). Retrieved December 20, 2009.</ref> မျိုးစိတ်အများစုမှာ မျိုးသုဉ်းရန် စိုးရိမ်ရသော အခြေအနေရှိပြီး သိပ္ပံပညာရှင်များက ဖိလစ်ပိုင်ပါဝင်သော အရှေ့တောင်အာရှသည် ၂၁ ရာစုအကုန်တွင် အလွန်ဆိုးရွားသော ၂၀% မျှရှိသည့် မျိုးသုဉ်းနှုန်းနှင့် ရင်ဆိုင်ရမည်ဟု ဆိုကြသည်။ <ref>Kirby, Alex. (July 23, 2003). [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3090071.stm "SE Asia faces 'catastrophic' extinction rate"]. ''BBC News''. Retrieved December 20, 2009.</ref>အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး အဖွဲ့မှ "ဖိလစ်ပိုင်သည် တကမ္ဘာလုံးနှင့် ဆိုင်သော ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးတွင် ထိပ်တန်းဦးစားပေးစာရင်းတွင် ပါဝင်သည့် မျိုးကွဲများအလွန်းအမင်းများပြားသော စိုးရိမ်ရသော နိုင်ငံအနည်းငယ်ထဲမှ တစ်နိုင်ငံဖြစ်သည်။ " ဟု ဆိုသည်။<ref name="biodiverse" /> ===ရာသီဥတု=== [[File:Haiyan Nov 7 2013 1345Z.png|thumb|upright|ဒေသတွင်း စူပါတိုင်ဖွန်း ယိုလန်ဒါဟု သိကြသော တိုင်ဖွန်း ဟိုင်ယန်မှာ ဖိလစ်ပိုင်ကို ဝင်ရောက်တိုက်ခတ်ခဲ့သော တိုင်ဖွန်းများတွင် အပြင်းထန်ဆုံး တစ်ခုဖြစ်သည်။]] ဖိလစ်ပိုင်တွင် အပူပိုင်းပင်လယ်သမုဒ္ဒရာ ရာသီဥတုရှိပြီး ပုံမှန်အားဖြင့် ပူနွေးပြီး စိုစွန်သည်။ တက်ဂ်-အင်းနစ် သို့ တက်ဂ်-အာရော ဟု ခေါ်သော ပူပြင်းပြီး ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတုမှ မတ်လမှ မေလ အထိ ဖြစ်ပြီး၊ တက်ဂ်-အူလန် ဟုခေါ်သော မိုးရာသီမျာ ဇွန်လမှ နိုဝင်ဘာလ အထိဖြစ်ကာ၊ တက်ဂ်-လာမစ်ဟု ခေါ်သော အေးမြခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတုမှာ ဒီဇင်ဘာလမှ ဖေဖော်ဝါရီလ အထိဖြစ်သည်။ အနောက်တောင်မုတ်သုံလေ (မေလ မှအောက်တိုဘာလ အထိ) အား ဟာဘာဂတ်ဟု ခေါ်ပြီး အရှေ့မြောက်အရပ်မှ ခြောက်သွေ့သောလေများ (နိုဝင်ဘာလမှ ဧပြီလအထိ) အား အမီဟန် ဟု ခေါ်သည်။<ref name=climate /> အပူချိန်မျာ ပုံမှန်အားဖြင့် {{convert|21|C|F}} မှ {{convert|32|C|F}} အထိ ရှိသော်လည်း ရာသီဥတုအပေါ်မူတည်၍ ပိုမိုအေးမြခြင်း သို့မဟုတ် ပိုမိုပူပြင်းခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ အအေးဆုံးလမှာ ဇန်နဝါရီလ ဖြစ်ပြီး အပူပြင်းဆုံးလမှာ မေလ ဖြစ်သည်။ <ref name="About" /><ref>Lonely Planet. (n.d.). [http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather Philippines: When to go & weather] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170910081053/http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |date=10 September 2017 }}. Retrieved January 23, 2009.</ref> နှစ်စဉ်ပျမ်းမျှအပူချိန်မှာ {{convert|26.6|C|F}} ခန့် ဖြစ်သည်။ <ref name=climate>{{cite web|author = Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration |url = http://kidlat.pagasa.dost.gov.ph/cab/cab.htm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100531021557/http://kidlat.pagasa.dost.gov.ph/cab/cab.htm |archivedate = May 31, 2010 |title = Climate of the Philippines |date = n.d. |accessdate = April 24, 2010}}</ref> အပူချိန်အား ကြည့်မည်ဆိုပါက လတ္တီကျုနှင့် လောင်ဂျီကျုမှာ ထင်ရှားသိသာသော ကွဲပြားမှုကို မဖြစ်ပေါ်စေပေ။ နိုင်ငံ၏ အစွန်ဆုံးပိုင်း အရှေ့အနောက်တောင်မြောက်တွင် ဖြစ်စေကာမူ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် နှင့် ညီမျှသော အမြင့်၏ အပူချိန်မှာ အတူတူပင် ရှိတတ်သည်။ အမြင့်ပေမှာ အပူချိန်ခြားနားမှုအပေါ်တွင် ပို၍ သက်ရောက်မှု ရှိသည်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် အမြင့်ပေ{{convert|1500|m|sp=us}} ရှိသော ဘာဂွီယို ဒေသ၏ ပျမ်းမျှ နှစ်စဉ်အပူချိန်မှာ {{convert|18.3|C|F}} ဖြစ်ပြီး ပူပြင်းသော နွေရာသီအတွက် လူကြိုက်များ အပန်းဖြေရာနေရာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name=climate /> တိုင်ဖွန်းခါးပတ်လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းအများစုသည် နှစ်စဉ် မိုးအများအပြား ရွာသွန်းခြင်းနှင့် မိုးကြိုးမုန်တိုင်းတိုက်ခတ်ခြင်းတို့ကို ဇူလိုင်လမှ အောက်တိုဘာလ အထိ ကြုံတွေ့ရလေ့ ရှိပြီး <ref name=cp>Library of Congress – Federal Research Division. (March 2006). [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Philippines.pdf ''Country Profile: Philippines'']. Retrieved December 17, 2009.</ref> ဖိလစ်ပိုင် ဒေသအတွင်း နှစ်စဉ် တိုင်ဖွန်းမုန်တိုင်း ၁၉ ခုခန့် ပုံမှန် ဖြစ်ပွားလေ့ ရှိပြီး ၈ ခု သို့မဟုတ် ၉ ခုမှာ ကုန်းတွင်းပိုင်းသို့ ဝင်ရောက်တိုက်ခတ်လေ့ ရှိသည်။ <ref>{{Cite book|url = http://www.unu.edu/unupress/unupbooks/80346e/80346E00.htm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110719181709/http://archive.unu.edu/unupress/unupbooks/80346e/80346E00.htm |archivedate = July 19, 2011 |title = Economics of the Philippine Milkfish Resource System |chapter-url = https://web.archive.org/web/*/http://www.unu.edu/unupress/unupbooks/80346e/80346E06.htmhtm |chapter = III. The transformation sub-system: cultivation to market size in fishponds |author1 = Chong, Kee-Chai |author2 = Ian R. Smith |author3 = Maura S. Lizarondo |last-author-amp = yes |publisher = The United Nations University |year = 1982 |isbn = 978-92-808-0346-4 |accessdate = May 14, 2009}}</ref><ref name=PagasaWMO>{{cite journal |url = http://www.typhooncommittee.org/41st/docs/TC2_MemberReport2008_PHILIPPINES1.pdf |author = Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration (PAGASA) |title = Member Report to the ESCAP/WMO Typhoon Committee, 41st Session |date = January 2009 |archive-date = 20 March 2009 |access-date = 6 August 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090320001056/http://www.typhooncommittee.org/41st/docs/TC2_MemberReport2008_PHILIPPINES1.pdf |url-status = dead }}</ref><ref name=digitaltyphoon>[http://agora.ex.nii.ac.jp/digital-typhoon/reference/monthly/ ''Monthly Typhoon Tracking Charts''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824055222/http://agora.ex.nii.ac.jp/digital-typhoon/reference/monthly/ |date=24 August 2011 }}. (2010). Retrieved April 24, 2010 from the National Institute of Informatics, Kitamoto Laboratory, Digital Typhoon Website.</ref>နှစ်စဉ်မိုးရေချိန်မှာ အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်း တောင်ကုန်းထူထပ်သော ဒေသများတွင် {{convert|5000|mm|sp=us}} အထိ ရှိတတ်ပြီး ချောင်ကျသော ချိုင့်ဝှမ်းဒေသ အချို့တွင်မူ {{convert|1000|mm|sp=us}} အောက်သာ ရှိသည်။ <ref name=cp /> မိုးရေချိန်အများဆုံး ဖြစ်ပေါ်စေသော အပူပိုင်းဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းမှာ ၁၉၁၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် တိုက်ခတ်ခဲ့ပြီး ထိုဆိုင်ကလုန်းကြောင့် ၂၄ နာရီအတွင်း ဘာဂွီယိုဒေသတွင် မိုးရေချိန် {{convert|1168|mm|sp=us}} အထိ ရွာကျခဲ့သည်။ <ref name="bag" /> ဖိလစ်ပိုင် ဒေသအခေါ်အဝေါ်အားဖြင့် အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်း မုန်တိုးအား ဘက်ဂ်ယို ဟု ခေါ်သည်။ <ref name="bag">Glossary of Meteorology. [https://web.archive.org/web/20140830090533/https://www.bloomberg.com/news/2014-08-28/philippine-second-quarter-gdp-growth-quickens-beating-estimates.html Baguio.] (archived from [http://amsglossary.allenpress.com/glossary/browse?s=b&p=4 the original] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806033738/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/browse?s=b&p=4 |date=August 6, 2011 }} on August 30, 2014).</ref> သဘာဝ ဘေးအန္တရာယ်များကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်တွင် လူသေဆုံးမှု အများအပြား ရှိတတ်သည်။ သို့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် အစိုးရမှ ကပ်ဘေးဒုက္ခများ နှင့် ပတ်သက်သော စိုးရိမ်ဖွယ်ရာများကို ဆန်းသစ်သော ဥပဒေများ ပြဋ္ဌာန်း၍ လျှော့ချရန်နှင့် စီမံခန့်ခွဲရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |title=Changing attitude|url=https://www.dandc.eu/en/article/philippines-paradigm-shift-regard-disaster-preparedness|last=Robles|first=Raissa|work=D+C, development and cooperation |date=June 19, 2018 |accessdate=August 13, 2018}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်သည် ကမ္ဘာ့ရာသီဥတု အပြောင်းအလဲနှင့် ပတ်သက်၍ အလွန်အမင်း ထိခိုက်နိုင်သော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရာသီဥတု အပြောင်းအလဲနှင့် ပတ်သက်၍ အထိရှလွယ်ဆုံး နိုင်ငံ ၁၀ ခုတွင် အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ <ref>Overland, Indra et al. (2017) ''[https://www.researchgate.net/publication/320622312 Impact of Climate Change on ASEAN International Affairs: Risk and Opportunity Multiplier]'', Norwegian Institute of International Affairs (NUPI) and Myanmar Institute of International and Strategic Studies (MISIS).</ref> == စီးပွားရေး == [[File:Philippines Export Treemap.png|thumb|upright=1.25|alt=Philippine Export Treemap in 2012.|ဖိလစ်ပိုင်၏ ပို့ကုန်များကို အချိုးကျ ပြထားသောပုံ]] ဖိလစ်ပိုင်၏ စီးပွားရေးမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၃၄ခုမြောက် အကြီးဆုံးဖြစ်ပြီး ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန် (nominal) မှာ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃၇၁.၈ ဘီလီယံ ခန့် မျှ ရှိသည်။ <ref name=imf03 /> အဓိက ပို့ကုန်များမှာ ဆီမီးကွန်ဒတ်တာများ နှင့် အီလက်ထရွန်းနစ် ပစ္စည်းများ၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးဆိုင်ရာ စက်ယန္တရားများ၊ အဝတ်အထည်များ၊ ကြေးနီထုတ်ကုန်များ၊ ရေနံထုတ်ကုန်များ၊ အုန်းဆီ နှင့် သစ်သီးများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name=CIAfactbook /> အဓိက ကုန်သွယ်ဖက်နိုင်ငံများမှာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ဂျပန်၊ တရုတ်၊ စင်ကာပူ၊ တောင်ကိုရီးယား၊ နယ်သာလန်၊ ဟောင်ကောင်၊ ဂျာမနီ၊ ထိုင်ဝမ် နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <ref name=CIAfactbook /> ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတွင် သုံးစွဲသော ငွေကြေးမှာ ဖိလစ်ပိုင် ပီဆို (₱ or PHP) ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|title=Compare currencies in South East Asia|url=http://aroundtheworldinaday.com/philippines_thailand_comparison/thailand_currency_philippines_currency/|website=aroundtheworldinaday.com|accessdate=July 15, 2014|archivedate=19 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719162751/http://aroundtheworldinaday.com/philippines_thailand_comparison/thailand_currency_philippines_currency/}}</ref> [[File:0123jfCalipahan Sicsican Rice Fields San Pascual Talavera Ecijafvf 04.JPG|thumb|ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးများ စပါးစိုက်ပျိုးနေစဉ်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်၌ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်းမှ ဖိလစ်ပိုင် အလုပ်သမား၏ ၃၀% ကို အလုပ်အကိုင် အခွင့်အလမ်း ဖန်တီးပေးထားသည်။။<ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SL.AGR.EMPL.ZS|title=Employment in agriculture (% of total employment)|accessdate=March 3, 2015}}</ref>]] စက်မှုနိုင်ငံအဖြစ် အသစ်ပြောင်းလဲလာသော နိုင်ငံဖြစ်သဖြင့် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးမှာ တစ်ချိန်က စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးအပေါ်တွင် အခြေခံသောလုပ်ငန်းမှ ဝန်ဆောင်မှုနှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း အပေါ်တွင် အခြေခံသော လုပ်ငန်းအဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ နိုင်ငံ၏ အလုပ်သမားဦးရေ စုစုပေါင်း ၄၀.၈၁၄ သန်းမှ <ref name=CIAfactbook />စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ကဏ္ဍတွင် အလုပ်သမား စုစုပေါင်း၏ ၃၀% ကို အလုပ်အကိုင် အခွင့်အလမ်း ဖန်တီးပေးထားပြီး ဂျီဒီပီ၏ ၁၄% မျှ ရှိသည်။ စက်မှုကဏ္ဍမှ အလုပ်သမား စုစုပေါင်း ၏ ၁၄% ကို အလုပ်ပေးထားပြီး ဂျီဒီပီ၏ ၃၀% ရှိသည်။ ထို့အတူ ဝန်ဆောင်မှုကဏ္ဍတွင် လုပ်ကိုင်နေသော အလုပ်သမား အင်အားစု ၄၇% မှ ဂျီဒီပီ၏ ၅၆% အား ထောက်ပံ့ပေးထားသည်။ <ref name="nscb2009">{{cite web|url=http://www.nscb.gov.ph/sna/2009/3rdQ2009/2009gnpi3.asp|publisher=Republic of the Philippines. National Statistical Coordination Board|title=Third Quarter 2009 Gross National Product and Gross Domestic Product by Industrial Origin|accessdate=December 11, 2009|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629150040/http://www.nscb.gov.ph/sna/2009/3rdQ2009/2009gnpi3.asp|archivedate=June 29, 2011}}</ref><ref name="quickstat">{{cite web|url=https://www.census.gov.ph/data/quickstat/qs0909tb.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120711125757/http://www.census.gov.ph/data/quickstat/qs0909tb.pdf|archivedate=July 11, 2012|author=Philippine Statistics Authority|title=Quickstat|date=October 2009|accessdate=December 11, 2009}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၁၄ စာရင်းအရ အလုပ်လက်မဲ့ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ၆.၀% မျှ ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.marketwatch.com/story/philippines-jobless-rate-eases-to-6-in-october-2014-12-10|title=Philippines jobless rate eases to 6% in October|publisher=MarketWatch|date=December 10, 2014|accessdate=December 14, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rttnews.com/2428724/philippine-unemployment-rate-falls-in-october.aspx|title=Philippine Unemployment Rate Falls In October|publisher=RTTNews|date=December 10, 2014|accessdate=December 14, 2014}}</ref> သို့သော်လည်း အခြေခံစားသောက်ကုန်များအတွက် ကုန်ကျစရိတ်နည်းပါးသဖြင့် ၂၀၁၄ နိုဝင်ဘာတွင် ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်းမှာ ၃.၇% သာ ရှိသည်။ <ref>{{cite web|last=Magtulis |first=Prinz P. |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-08-28/philippine-second-quarter-gdp-growth-quickens-beating-estimates.html |title=Philippine GDP Growth Beats Estimate in Boost to Aquino Goal |publisher=Bloomberg News |date=August 28, 2014 |accessdate=September 21, 2014}}</ref>၂၀၁၃ အောက်တိုဘာတွင် နိုင်ငံတကာ အရန်ငွေကြေး စုစုပေါင်းမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၈၃.၂၀၁ ဘီလီယံ ရှိသည်။ <ref>Denis Somoso. (September 30, 2013). [http://ph.austronesia.net/?q=Philippine-Gross-International-reserves-GIR-totaled-83.201-Billion-US-Dollars-at-end-of-August-2013 "$83.201 Billion – Philippines GIR now Rank 26th World's highest International Reserves"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013031726/http://ph.austronesia.net/?q=Philippine-Gross-International-reserves-GIR-totaled-83.201-Billion-US-Dollars-at-end-of-August-2013 |date=October 13, 2013 }}. ''Philippines, ASIA and the Global Economy Site''. Retrieved September 30, 2013.</ref> ချေးငွေ နှင့် ဂျီဒီပီကြား အချိုးမှာ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ၇၈% အထိ စံချိန်တင် ရှိခဲ့ရာမှ<ref>{{cite news|last=Mendoza|first=Ronald U.|url=http://www.rappler.com/thought-leaders/7559-debt-free|title=Debt free?|work=Rappler|date=June 25, 2012|accessdate=December 14, 2014}}</ref> ၂၀၁၄ မတ်လတွင် ၃၈.၁% အထိ ကျဆင်းလာခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=http://www.rappler.com/business/economy-watch/69949-debt-govt-ratio|title=Debt-to-gov't ratio hits 38.1% in end-March|work=Rappler|date=September 23, 2014|accessdate=December 14, 2014}}</ref><ref>{{cite news|last=Dela Peña|first=Zinnia B.|url=http://www.philstar.com/business/2014/09/24/1372404/debt-gdp-ratio-continues-improve|title=Debt-to-GDP ratio continues to improve|newspaper=The Philippine Star|date=September 24, 2014|accessdate=December 14, 2014}}</ref>ဖိလစ်ပိုင်သည် ထုတ်ကုန်ထက် သွင်းကုန် ပိုများသော်လည်း <ref name="quickstat" /> နိုင်ငံတကာသို့ ကြွေးမြီပြန်ချပေးသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://newsinfo.inquirer.net/152897/from-butt-of-jokes-in-1986-philippines-has-risen-to-creditor-nation-says-ex-finance-chief#ixzz2szxJl2Et |title=From butt of jokes in 1986, Philippines has risen to creditor nation, says ex-finance chief |publisher=Newsinfo.inquirer.net |date=February 28, 2012 |accessdate=March 3, 2014}}</ref> ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးစ အချိန်က ဖိလစ်ပိုင်သည် အရှေ့အာရှတွင် ဂျပန်ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အချမ်းသာဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။ <ref name="PhilState" /><ref>[http://www.economist.com/world/asia/displaystory.cfm?story_id=E1_RRPJDJ The Filipina sisterhood]. (December 20, 2001). ''The Economist''. Retrieved November 9, 2009.</ref><ref name=ure>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=rujyOiFMl0MC&printsec=frontcover|author=Ure, John|title=Telecommunications Development in Asia|publisher=Hong Kong University Press|year=2008|pages=301–302|isbn=978-962-209-903-6}}</ref> ၁၉၆၀ ခုနှစ်များတွင် စီးပွားရေး စွမ်းဆောင်မှုကို အခြားသူများမှ ကျော်တက်သွားခဲ့သည်။ အာဏာရှင် သမ္မတ ဖာဒီနန် မားကို့စ် ၏ လက်အောက်တွင် စီးပွားရေးမှာ ရပ်တန့်နေခဲ့ပြီး အစိုးရ၏ စီးပွားရေးကို တလွဲစီမံခန့်ခွဲမှုများနှင့် နိုင်ငံရေး မတည်ငြိမ်မှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။ <ref name="PhilState" /><ref name=ure /> နိုင်ငံအနေနှင့် စီးပွားရေး တိုးတက်မှု နှေးကွေးခဲ့ပြီး စီးပွားရေးကျဆင်းသည့် အချိန်များ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင်မှ စီးပွားရေး တံခါးဖွင့်မှု အစီအစဉ်များကြောင့် စီးပွားရေး ပြန်လည် နာလန်ထူလာနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="PhilState" /><ref name=ure /> ၁၉၉၇ ခုနှစ် အာရှငွေကြေး အကြပ်အတည်းသည် စီးပွားရေးကို များစွာထိခိုက်ခဲ့ပြီး ဖိလစ်ပိုင်ပီဆိုငွေကြေး တန်ဖိုးကျဆင်းမှုကို အချိန်ကြာမြင့်စွာ ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီး စတော့မားကက်အတွင်း တန်ဖိုးကျဆင်းမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ထိုရိုက်ခတ်မှုမှာ အစပိုင်းတွင် အခြားသော အာရှအိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများလောက် မပြင်းထန်ခဲ့ပေ။ အကြောင်းမှာ အစိုးရ၏ ငွေကြေးပေါ်လစီများနှင့် ပတ်သက်၍ ချုပ်ထိန်းလွန်းမှုကြောင့် ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတကာငွေကြေးအဖွဲ့၏ ဆယ်စုနှစ်များစွာ စောင့်ကြည့်မှုနှင့် ငွေကြေးပေါ်လစီကို စီမခံခန့်ခွဲခဲ့မှုများကြောင့် ဖြစ်ပြီး အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများမှာ စီးပွားရေး လျင်မြန်စွာ တိုးတက်ရန် ငွေကြေးအများအပြား သုံးစွဲကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ <ref name="lastlaugh" /> ထိုအချိန်မှစ၍ တိုးတက်မှု များစွာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ စီးပွားရေးမှာ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ဂျီဒီပီတိုးတက်မှု ၆.၄% ရှိပြီး ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ၇.၁ % ရှိကာ ဆယ်စုနှစ် ၃ခုအတွင်း အလျှင်အမြန်ဆုံးနှုန်းဖြင့် တိုးတက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ <ref name=IMF2012>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=36&pr.y=14&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=566&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=Philippines|publisher=International Monetary Fund|accessdate=April 20, 2012}}</ref><ref name=fastestGDP>Felix, Rocel. (January 25, 2008). [https://web.archive.org/web/20150222050937/http://business.inquirer.net/money/breakingnews/view/20080125-114787/2007-GDP-seen-growing-at-fastest-rate-in-30-years 2007 GDP seen growing at fastest rate in 30 years]. ''The Philippine Daily Inquirer''. Retrieved May 29, 2010. (archived from [https://web.archive.org/web/20080127233313/http://business.inquirer.net/money/breakingnews/view/20080125-114787/2007-GDP-seen-growing-at-fastest-rate-in-30-years the original] on February 22, 2015)</ref>နှစ်စဉ်ပျမ်းမျှ လူတစ်ဦးချင်း ဂျီဒီပီတိုးတက်မှုနှုန်းမှာ ၁၉၆၆ မှ ၂၀၀၇ ခုနှစ်အထိ ၁.၄၅% မျှသာရှိပြီး အရှေ့အာရှနှင့် ပစိဖိတ်ဒေသ တစ်ခုလုံး ၏ ပျမ်းမျှနှုန်း ၅.၉၆% နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အလွန်နည်းပါးသည်။ လူဦးရေ၏ ၄၅% ၏ နေ့စဉ်ဝင်ငွေမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂ ဒေါ်လာ အောက်တွင်သာ ရှိသည်။ <ref name="UN">{{Cite book|publisher=United Nations Development Programme|title=Table G: Human development and index trends, Table I: Human and income poverty|url=https://archive.org/details/humandevelopment0000unse_y2f1|year=2009|isbn=978-0-230-23904-3}}</ref><ref name=Reddel>Reddel, Paul (May 27, 2009). [https://web.archive.org/web/20121114025256/http://www.ppiaf.org/feature-story/infrastructure-and-ppps-philippines ''Infrastructure & Public-Private Partnerships in East Asia and the Philippines''] [PowerPoint slides]. Presentation in Manila to the American Foreign Chambers of Commerce of the Philippines. Retrieved February 13, 2010 from the Public-Private Infrastructure Advisory Facility (PPIAF) Website.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=3&sy=2005&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=subject&ds=.&br=1&c=566%2C536%2C578%2C548&s=NGDPD%2CNGDPDPC&grp=0&a= |title=Report for Selected Countries and Subjects |publisher=Imf.org |date=September 14, 2006 |accessdate=October 23, 2011}}</ref> စီးပွားရေးသည် နိုင်ငံခြားတွင်နေထိုင်သော ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသားများ ပြန်လည်ပေးပို့သော ငွေကြေးများအပေါ်တွင် များစွာ မှီခိုနေပြီး နိုင်ငံခြားဝင်ငွေရလမ်းအတွင် နိုင်ငံခြား တိုက်ရိုက်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကို ပင် ကျော်လွန်သည်။ နိုင်ငံခြားမှ ငွေလွှဲမှုမှာ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံဂျီဒီပီ၏ ၁၀.၄% မျှ ရှိခဲ့သဖြင့် အများဆုံးဖြစ်ပြီး ၂၀၁၂ နှင့် ၂၀၁၄ ခုနှစ်တို့တွင် ၈.၆% ရှိသည်။ ဖိလစ်ပိုင်တွင် နိုင်ငံခြားငွေကြေး ငွေလွှဲပို့မှု၏ တန်ဖိုးစုစုပေါင်းမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၈ ဘီလီယံမျှ ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1176411|title=Pakistan's remittances|last=Sherani |first=Sakib |website=dawn.com |accessdate=December 17, 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://business.inquirer.net/160057/ofw-remittances-to-increase-by-8-5-in-2014-standard-chartered|title=OFW remittances to increase by 8.5% in 2014—Standard Chartered |newspaper=Philippine Daily Inquirer|date=January 13, 2014|accessdate=September 21, 2014}}</ref> ဒေသတွင်း ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုမှာ မညီမျှပဲ အစိုးရအနေနှင့် နိုင်ငံ၏ အခြားဒေသများတွင် စီးပွားရေးတိုးတက်မှုကို ဖြန့်ဝေပေးနိုင်ရန် မြှင့်တင်မှု ခြေလှမ်းများ လှမ်းခဲ့သော်လည်း လူဇွန်းဒေသ အထူးသဖြင့် မက်ထရိုမနီလာသည် စီးပွားရေးတိုးတက်မှု အများဆုံးရှိပြီး ထို့အတွက်ကြောင့် အခြားဒေသများတွင် စီးပွားရေးတိုးတက်နိုင်မှု နည်းပါးသွားခဲ့သည်။ <ref name="econ-manila">{{cite news|url=http://www.rappler.com/thought-leaders/30229-the-state-of-philippine-economic-competitiveness-2013|title=Why PH improves in competitiveness ranking|work=Rappler|date=Aug 22, 2013|accessdate=September 21, 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cebudailynews.inquirer.net/22630/poverty-and-regional-development-imbalance|title=Poverty and regional development imbalance|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]|date=March 5, 2014|accessdate=September 21, 2014}}</ref> အဟန့်အတားများရှိသော်လည်း ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများဖြစ်သော ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်း တဆင့်ယူလုပ်ကိုင်ခြင်း တို့မှာ နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး တိုးတက်မှုအတွက် အကောင်းဆုံး ကဏ္ဍများ ဖြစ်သည်ဟု တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="quickstat" /><ref name="atimesbpo">{{cite web|url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE10Ae02.html|author=Llorito, David|title=Help wanted for Philippines outsourcing|publisher=Asia Times|date=May 10, 2006|accessdate=December 11, 2009|archivedate=12 December 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212150632/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE10Ae02.html}}</ref> ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းမှာ အခြား အနီးအနားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အောင်မြင်မှုမရပဲ ကျွန်းစုများ၏ တစ်စစီဖြစ်နေသာ ပထဝီအနေအထားအတွင်း ခရီးသွားလာရန် ခက်ခဲသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စီးပွားရေးလုပ်ငန်း တဆင့်ယူလုပ်ကိုင်ခြင်း လုပ်ငန်း (ဘီပီအို) တွင် ကဏ္ဍခွဲ ၈ ခုရှိပြီး အသိဉာဏ်ပညာဆိုင်ရာ လုပ်ငန်း တဆင့်ယူလုပ်ကိုင်ခြင်း နှင့် ရုံးအနောက်ပိုင်း လုပ်ငန်းများ၊ အန်နီမေးရှင်း၊ ကောလ်စင်တာ လုပ်ငန်း၊ ဆော့ဖ်ဝဲလ်ရေးသားခြင်း လုပ်ငန်း၊ ဂိမ်းရေးသားခြင်းလုပ်ငန်း၊ အင်ဂျင်နီယာဆိုင်ရာ ဒီဇိုင်းလုပ်ငန်း နှင့် ဆေးပေးဆေးကုခြင်း လုပ်ငန်းတို့ ဖြစ်သည်။ အိုင်တီနှင့် ဆိုင်သော ဘီပီအိုမှာ နိုင်ငံ၏ ဖွံဖြိုးမှုနှင့် တိုးတက်မှုအတွက် အဓိကနေရာမှာ ပါဝင်နေသည်။ <ref>{{Cite book|title = IT-BPO INDUSTRY PROFILE, PROSPECTS, CHALLENGES AND ISSUES FOR GROWTH AND EMPLOYMENT|last = Tullao|year = 2012|isbn = |location = |pages = }}</ref> ဖိလစ်ပိုင်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဓိက ဘီပီအို ဝန်ဆောင်မှုဌာန ဖြစ်လာခဲ့ပြီး အိန္ဒိယ၏ နေရာကို ဖုံးလွှမ်းသွားခဲ့သည်။ ဂိုးလ်မင်းဆက်ရှ် မှ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံအား နောင်လာမည့် ၁၁ နိုင်ငံ စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းထားခဲ့သော်လည်း <ref>{{cite web|url=http://www.goldmansachs.com/our-thinking/archive/archive-pdfs/brics-book/brics-chap-13.pdf|title=Beyond the Brics: A Look at the 'Next 11'|date=April 2007|accessdate=September 21, 2014|archive-date=17 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417174720/http://www.goldmansachs.com/our-thinking/archive/archive-pdfs/brics-book/brics-chap-13.pdf}}</ref><ref>{{cite web |last=Armstrong |first=Aristidi |url=http://economicstudents.com/2013/04/move-over-brics-the-next-eleven-has-emerged/ |title=Move over BRICS, the "Next Eleven" has emerged |publisher=Economics Student Society of Australia |date=April 21, 2013 |accessdate=September 21, 2014 |archivedate=22 May 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160522155127/http://economicstudents.com/2013/04/move-over-brics-the-next-eleven-has-emerged }}</ref> တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယတို့မှာ အဓိက စီးပွားပြိုင်ဖက်များ အဖြစ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ <ref>Olchondra, Riza T. (October 2, 2006). [https://web.archive.org/web/20070212043928/http://business.inquirer.net/money/topstories/view_article.php?article_id=24405 As India gets too costly, BPOs turn to Philippines]. ''The Philippine Daily Inquirer''. Retrieved December 16, 2009. (archived from [https://web.archive.org/web/20070212043928/http://business.inquirer.net/money/topstories/view_article.php?article_id=24405 the original] on February 12, 2007)</ref>ဂိုးလ်မင်းဆက်ရှ် မှ ၂၀၅၀ တွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၂၀ ခုမြောက် အကြီးဆုံးသော စီးပွားရေး ဖြစ်လာမည်ဟု ခန့်မှန်းထားခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/goldmans-world-gdp-projection-for-2050-2012-11|title=Goldman: Here's What Global GDP Will Look Like In 2050 |website=[[Business Insider]] |date=November 19, 2012 |accessdate=September 21, 2014}}</ref> ဟောင်ကောင်ရှန်ဟိုင်းဘဏ်ကော်ပိုရေးရှင်းမှလည်း ဖိလစ်ပိုင်အား ၂၀၅၀ တွင် ကမ္ဘာ့ ၁၆ ခုမြောက်အကြီးဆုံး၊ အာရှတွင် ၅ ခုမြောက်အကြီးဆုံးနှင့် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အကြီးဆုံး ဖြစ်လာမည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ <ref>{{cite web|last=Platt|first=Eric|url=http://www.businessinsider.com/these-economies-will-dominate-the-world-in-2050-2012-1?op=1 |title=These Economies Will Dominate The World In 2050 |website=[[Business Insider]] |date=January 13, 2012 |accessdate=September 21, 2014}}</ref><ref>{{cite news|last=Fajardo |first=Fernando |url=http://newsinfo.inquirer.net/153661/the-philippines-in-2050 |title=The Philippines in 2050 |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |date=February 29, 2012 |accessdate=September 21, 2014}}</ref><ref>Kevin Voigt (January 12, 2012). [https://web.archive.org/web/20120208143300/http://business.blogs.cnn.com/2012/01/12/worlds-top-economies-in-2050-will-be World's top economies in 2050 will be... ''CNN''.] (archived from [https://web.archive.org/web/20120115031430/http://business.blogs.cnn.com/2012/01/12/worlds-top-economies-in-2050-will-be the original] on August 14, 2012)</ref> ဖိလစ်ပိုင်သည် ကမ္ဘာ့ဘဏ်၊ နိုင်ငံတကာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့၊ ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့၊ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ မန်ဒါလူယောင်တွင် ဌာနချုပ်တည်ရှိသော အာရှဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ်၊ ကိုလံဘိုအစီအစဉ်၊ ဂျီ-၇၇၊ ဂျီ-၂၄ နှင့် အခြားအဖွဲ့အစည်းများတွင် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ အဖြစ်ပါဝင်သည်။ <ref name=CIAfactbook /> ===သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး=== [[File:SCTEX from Clark Interchange - panoramio.jpg|thumb|left|တားလက်-ပန်ဂါဆီနန်-လာ ပြည်ထောင်စု အဝေးပြေးလမ်းမကြီး]] ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆိုင်သော အခြေခံအဆောက်အအုံ ပိုင်းမှာ ဖွံ့ဖြိုးမှု နောက်ကျသည်။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းများထဲတွင် တောင်ထူထပ်သော မြေမျက်နှာပြင် ရှိခြင်း၊ ကျွန်းများ၏ ပြန့်ကျဲနေသော ပထဝီအနေအထား ရှိခြင်း တို့အပြင် အစိုးရ အစဉ်အဆက်တို့၏ အခြေခံအဆောက်အအုံပေါ်တွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု နည်းပါးခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံ ဂျီဒီပီ၏ ၃% မျှသာ အခြေခံအဆောက်အအုံ တည်ဆောက်ရေးအတွက် သုံးစွဲခဲ့ပြီး အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် ယှဉ်ပါက များစွာနည်းပါးသည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.investphilippines.info/arangkada/wp-content/uploads/2011/06/08.-Part-3-Seven-Big-Winner-Sectors-Reforming-the-Infrastructure-Policy-Environment2.pdf |title=Arangkada Philippines 2010: A Business Perspective – Infrastructure |accessdate=September 21, 2014 |archive-date=10 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010144548/http://www.investphilippines.info/arangkada/wp-content/uploads/2011/06/08.-Part-3-Seven-Big-Winner-Sectors-Reforming-the-Infrastructure-Policy-Environment2.pdf }}</ref><ref>{{cite news|last=Larano |first=Cris |url=https://blogs.wsj.com/economics/2014/06/03/philippines-bets-on-better-infrastructure/ |title=Philippines Bets on Better Infrastructure |newspaper=The Wall Street Journal |date=June 3, 2014 |accessdate=September 21, 2014}}</ref>ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတွင် လမ်းအရှည် စုစုပေါင်း {{convert|216,387|km|mi|sp=us}} ရှိပြီး {{convert|61,093|km|mi|sp=us}} သာလျှင် လမ်းခင်းထားသည်။ <ref name=WBtransport>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |title=The CIA World Factbook – Philippines |accessdate=September 20, 2017 |archivedate=11 January 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100111070218/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html }}</ref> အဓိကမြို့တော်များနှင့် မြို့များတွင် ဘတ်စ်ကားများ၊ ဂျစ်ပနေးများ၊ တက္ကစီများနှင့် စက်တပ်ထားသော သုံးဘီးဆိုင်ကယ်များ ရှိသည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မှတ်ပုံတင်ထားသော ယာဉ်စီးရေ ၅.၅၃ သန်းမျှ ရှိပြီး မှတ်ပုံတင်ခြင်းမှာ နှစ်စဉ် ၄.၅၅% မျှ ပျမ်းမျှ တိုးတက်လာသည်။<ref>Republic of the Philippines. Land Transportation Office. [https://web.archive.org/web/20081011115519/http://www.lto.gov.ph/Stats2007/no_of_mv_registered_byMVType_2.htm Number of Motor Vehicles Registered]. (January 29, 2008). Retrieved January 22, 2009.</ref> ဖိလစ်ပိုင် အရပ်ဖက် လေကြောင်း အာဏာပိုင်အဖွဲ့ မှ လေဆိပ်များကို စီမံခန့်ခွဲပြီး လုံခြုံသော လေကြောင်းခရီးသွားနိုင်ရန် အတွက် ပေါ်လစီများကို အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.caap.gov.ph/index.php/downloads/finish/4-regulations-policies/214-repiblic-act-9497 |title=Republic Act No, 9447 |accessdate=September 21, 2014 |publisher=Civil Aviation Authority of the Philippines|deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140716143711/http://caap.gov.ph/index.php/downloads/finish/4-regulations-policies/214-repiblic-act-9497 |archivedate=July 16, 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.caap.gov.ph/index.php/downloads/finish/4-regulations-policies/235-manual-of-standards-for-aerodromes |title=Manual of Standards for Aerodromes |accessdate=September 21, 2014 |publisher=Civil Aviation Authority of the Philippines|deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140809172842/http://caap.gov.ph/index.php/downloads/finish/4-regulations-policies/235-manual-of-standards-for-aerodromes |archivedate=August 9, 2014 }}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် အများပြည်သူဆိုင်ရာ လေဆိပ် ၈၅ ခု ရှိသည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.caap.gov.ph/index.php/contact-us/directory/finish/22-contact/163-caap-airport-directory |archive-url=https://web.archive.org/web/20131222030945/http://www.caap.gov.ph/index.php/contact-us/directory/finish/22-contact/163-caap-airport-directory |dead-url=yes |archive-date=December 22, 2013 |title=Airport Directory |publisher=Civil Aviation Authority of the Philippines |date=July 2014 |accessdate=August 23, 2014 |df= |archivedate=2 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702220413/http://caap.gov.ph/index.php/contact-us/directory/finish/22-contact/163-caap-airport-directory }}</ref> ဂရိတ်တား မနီလာ ဒေသအတွက် [[နနွိုင်း အာကွီနို အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်]] နှင့် ကလာ့ခ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်တို့မှ ဝင်ရောက်သွားလာနိုင်စေရန် ဆောင်ရွက်ပေးသည်။ အာရှ၏ ရှေးအကျဆုံး စီးပွားဖြစ် လေကြောင်းလိုင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ယခုတိုင် နဂိုရ်မူလအမည်ဖြင့် ပြေးဆွဲနေသော ဖိလစ်ပိုင်လေကြောင်းလိုင်း နှင့် ဦးဆောင်ဦးရွက် ဈေးနှုန်းသင့် လေကြောင်းလိုင်းဖြစ်သော စီဘူး ပစိဖိတ် တို့မှာ ပြည်တွင်းနှင့် ပြည်ပနေရာများသို့ အဓိက ပို့ဆောင်ပေးနေသော အဓိက လေကြောင်းလိုင်းနှစ်ခု ဖြစ်သည်။ <ref name=PAL>{{cite web|url=http://www.philippineairlines.com/about_pal/about_pal.jsp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303185823/http://www.philippineairlines.com/about_pal/about_pal.jsp |archivedate=March 3, 2016 |title=About PAL |publisher=Philippineairlines.com |accessdate=May 4, 2013}}</ref><ref name=HAviation>State of Hawaii. Department of Transportation. Airports Division. [c. 2005]. "[https://web.archive.org/web/20110517040251/http://hawaii.gov/hawaiiaviation/hawaii-commercial-aviation/philippine-air-lines/ Philippine Air Lines]". ''Hawaii Aviation''. Retrieved January 9, 2010.</ref><ref name=OxfordBG>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=eY-Oq1IGzdMC&pg=PT98|title=The Report: Philippines 2009|publisher=Oxford Business Group|year=2009|page=97|isbn=978-1-902339-12-2}}</ref> အမြန်လမ်းနှင့် ဟိုင်းဝေးလမ်းမများမှာ အများအားဖြင့် လူဇွန်းကျွန်းပေါ်တွင်သာ တည်ရှိပြီး လူဇွန်း၊ ဆာမား၊ လေတီနှင့် မင်ဒါနောင်းတို့အား ဆက်သွယ်ပေးထားသော ပန်-ဖိလစ်ပိုင် ဟိုင်းဝေး၊<ref>{{cite web|url=http://www.photius.com/countries/philippines/geography/philippines_geography_transportation.html|title=Philippines Transportation |accessdate=August 23, 2014}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://asiafoundation.org/resources/pdfs/RoRobookcomplete.pdf|title=Linking the Philippine Islands, Through the highway of the Sea|page=51|accessdate=August 23, 2014}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://asiafoundation.org/resources/pdfs/RoRobookcomplete.pdf |access-date=6 August 2019 |archive-date=22 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140922231146/http://asiafoundation.org/resources/pdfs/RoRobookcomplete.pdf }}</ref> မြောက်လူဇွန်း အမြန်လမ်း၊ တောင်လူဇွန်းအမြန်လမ်း နှင့် ဆူဘစ်-ကလာ့ခ်-တားလက် အမြန်လမ်း တို့ပါဝင်သည်။<ref>[http://www.mntc.com/nlex/ The North Luzon Expressway Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809043810/http://www.mntc.com/nlex/ |date=9 August 2018 }} (NLEX) is for the rehabilitation, expansion, operation and maintenance of the existing {{convert|83.7|km|0|abbr=on}} NLEX that connects Metro Manila to the northern provinces of Bulacan and Pampanga.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trb.gov.ph/index.php/toll-road-projects/south-luzon-expressway|title=South Luzon Expressway (SLEX)|author=Super User|website=Toll Regulatory Board|accessdate=December 17, 2015|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225085852/http://www.trb.gov.ph/index.php/toll-road-projects/south-luzon-expressway}}</ref><ref>[http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/regions/view_article.php?article_id=101211 Arroyo order: Open SCTEx, interchanges on time – INQUIRER.net, Philippine News for Filipinos] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080222100621/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/regions/view_article.php?article_id=101211 |date=February 22, 2008 }}</ref>စီဘူးရှိ စီဘူး-ကော်ဒိုဗာ ဆက်သွယ်သော အမြန်လမ်းသည် လူဇွန်း၏ ပြင်ပရှိ ပထမဆုံးသော အမြန်လမ်းဖြစ်ပြီး ၂၀၂၁ တွင် ပြီးစီးမည် ဖြစ်သည်။ <ref name="dw">{{cite web|url=http://www.dw.dk/cebucordova-link/|title=Cebu-Cordova Link|publisher=Dissing+Weitling Architecture|accessdate=11 March 2017|archivedate=21 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170421224051/http://www.dw.dk/cebucordova-link}}</ref> [[File:MRT-2 Train Santolan 1.jpg|thumb|left|ဆန်တိုလန် ဘူတာရုံတွင် တွေ့ရသော မနီလာ အပေါ့စားရထားစနစ် လိုင်းအမှတ် ၂ မှ ရထားတစ်စင်း]] ရထားပို့ဆောင်ရေးသည် မက်ထရိုမနီလာ၊ လာဂူးနားခရိုင် နှင့် ဘိုင်ကောဒေသ အချို့အပိုင်းတို့တွင်သာ ခရီးသည်များကို ပို့ဆောင်ပေးရာတွင် အသုံးပြုသည်။ ရထားဖြင့် ကုန်စည်ပို့ဆောင်မှု မရှိပေ။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံအတွင်း ရထားလမ်းမှာ ၇၉ ကီလိုမီတာမျှသာ ရှိပြီး ၂၄၄ ကီလိုမီတာအထိ တိုးချဲ့ရန် စီစဉ်ထားသည်။ <ref>{{cite news |url=https://www.bworldonline.com/jica-still-has-900b-yen-to-fund-rail-expansion-in-philippines/ |title=JICA still has 900B yen to fund rail expansion in Philippines |author=Galang, Vincent Mariel P. |newspaper=BusinessWorld |date=June 20, 2019 |access-date=June 21, 2019 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://business.inquirer.net/272961/japan-commits-1-3-trillion-yen-to-help-build-railways-in-ph |title=Japan commits 1.3 trillion yen to help build railways in PH |author=De Vera, Ben O. |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=June 21, 2019 |access-date=June 21, 2019 }}</ref> မက်ထရို မနီလာတွင် အမြန်မြို့ပတ်ရထားလမ်း လိုင်း၁၊ လိုင်း၂ နှင့် လိုင်း၃ ဟူသော လိုင်း ၃ လိုင်း ရှိသည်။<ref name="yellow">{{cite web|title=The Line 1 System – The Green Line|url=http://www.lrta.gov.ph/line_1_system.php|website=Light Rail Transit Authority|accessdate=January 15, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714152448/http://www.lrta.gov.ph/line_1_system.php|archivedate=July 14, 2014}}</ref><ref name=provision>United Nations Centre for Human Settlements. (1993). [https://books.google.com/books?id=lkH5Twa-OakC&printsec=frontcover ''Provision of Travelway Space for Urban Public Transport in Developing Countries'']. UN–HABITAT. pp. 15, 26–70, 160–179. {{ISBN|92-1-131220-5}}.</ref><ref name="times">{{cite web|title=About Us; Line 3 Stations|url=http://dotcmrt3.gov.ph/about.php?route=7|website=Metro Rail Transit|accessdate=January 15, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130122003116/http://dotcmrt3.gov.ph/about.php?route=7|archivedate=January 22, 2013}}</ref> ပီအင်န်အာ တောင်ပိုင်း ခရီးသည်လိုင်းမှာ ခရီးသည်များအား မက်ထရိုမနီလာမှ လာဂူးနား ခရိုင်သို့ သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးသည်။ လက်ရှိဆောက်လုပ်နေဆဲ ရထားလမ်းများမှာ ၄ ကီလိုမီတာ ရှည်လျားသော လိုင်း၂ အရှေ့ဘက်တိုးချဲ့ စီမံကိန်း (၂၀၂၀)၊ ၂၂ ကီလိုမီတာ ရှည်လျားသော လိုင်း ၇ (၂၀၂၀)၊ ၂၅ ကီလိုမီတာ ရှည်လျားသော လိုင်း ၉ (၂၀၂၅) နှင့် ၁၀၉ ကီလိုမီတာ ရှည်လျားသော တောင်-မြောက် ခရီးသည်တင် ရထားလမ်း ဖြစ်ပြီး တောင်မြောက်ရထားလမ်းမှာ အပိုင်း အချို့ပိုင်းခြားထားပြီး ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် တစိတ်တပိုင်း ပြေးဆွဲမှု စတင်မည် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.pna.gov.ph/articles/1059627|title=PH, JICA sign loan deal for metro-grade train system|last=Share|last2=Twitter|website=www.pna.gov.ph|language=en|access-date=2019-02-08}}</ref> အခြား ရထားလမ်း အမြောက်အမြားကိုလည်း ဖောက်လုပ်ရန် စီစဉ်နေသည်။ ယခင်က လူဇွန်း၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်းများတွင် ရထားဖြင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ရှိခဲ့ပြီး စီဘူးကျွန်း နှင့် နီဂရိုးကျွန်းများတွင်လည်း ရထား ပို့ဆောင်ရေး ဝန်ဆောင်မှု ရှိခဲ့သည်။ ရထားများကို စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးအတွက်လည်း အသုံးပြုကြပြီး အထူးသဖြင့် ဆေးရွက်ကြီးနှင့် သကြားထုတ်လုပ်ရေးများတွင် ဖြစ်သည်။ အချို့သော သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး စနစ်များကို ဖော်ဆောင်လျက် ရှိပြီး သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဌာန နှင့် ဖိလစ်ပိုင် တက္ကသိုလ်တို့ ပူးပေါင်း၍ အလိုအလျောက် သွားလာသော သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး စနစ်အတွက် အကြို ဖြစ်နိုင်ခြေလေ့လာမှုများ ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။ <ref>{{cite web |last=Valmero |first=Anna |title=DoST to develop electric-powered monorail for mass transport |url=http://ph.news.yahoo.com/dost-develop-electric-powered-monorail-mass-transport-100013094.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722190340/http://ph.news.yahoo.com/dost-develop-electric-powered-monorail-mass-transport-100013094.html |dead-url=yes |archive-date=July 22, 2011 |accessdate=September 23, 2014 |df= |archivedate=24 September 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140924053740/https://ph.news.yahoo.com/dost-develop-electric-powered-monorail-mass-transport-100013094.html }}</ref><ref>{{cite web|title=UPD monorail project begins |url=http://www.upd.edu.ph/~updinfo/jul11/articles/upd_monorail_projects.html |website=July 27, 2011 |author=Regidor, Anna Kristine |publisher=University of the Philippines Diliman |accessdate=September 23, 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140924045106/https://www.upd.edu.ph/~updinfo/jul11/articles/upd_monorail_projects.html |archivedate=September 24, 2014 |df= }}</ref><ref>{{cite news|title=Bigger Automated Guideway Train ready for testing|url=http://www.mb.com.ph/bigger-automated-guideway-train-ready-for-testing/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924041039/http://www.mb.com.ph/bigger-automated-guideway-train-ready-for-testing/|dead-url=yes|archive-date=September 24, 2014|date=February 27, 2014|author=Usman, Edd K.|newspaper=Manila Bulletin|accessdate=September 23, 2014|archivedate=24 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140924041039/http://www.mb.com.ph/bigger-automated-guideway-train-ready-for-testing/}}</ref> [[File:Balatik, a paraw from the Tao Expedition, Philippines.jpg|thumb|ပြန်လည်တည်ဆောက်ထားသော ဗီဆာယန်းလူမျိုးတို့၏ ပါရော ဟု ခေါ်သော ဘန်ကာရွက်လှေတစ်မျိုး]] ကျွန်းစုများဖြစ်သဖြင့် ကျွန်းအချင်းချင်းသွားလာရန်အတွက် ရေယာဉ်များကို အသုံးပြုရန် လိုအပ်လေ့ ရှိသည်။<ref>[http://business.inquirer.net/203660/ph-firm-takes-on-challenge-to-improve-sea-travel PH firm takes on challenge to improve sea travel.] Published by Philippine Daily Inquirer (Written By: Ira P. Pedrasa)</ref> အစဉ်အလာအားဖြင့် ထိုသို့သွားလာရန် အငယ်စားမှ အလတ်စားအထိ ရှိသော ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် ဖောင်ဖွဲ့တပ်ဆင်ထားသည့် ထရီမာရန်းခေါ် လှေသင်္ဘောများကို သုံးကြပြီး သစ်လုံးထွင်လှေမှ သစ်တုံးဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော လှေ အထိ အမျိုးမျိုးရှိကြသည်။ အမျိုးမျိုး အစားစား ရှိသော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံးကို ခြုံငုံ၍ ဘန်ကာ ဟု ခေါ်ကြသည်။ ဘန်ကာ များကို နဂိုရ်မူလက ရွက်တပ်၍ မောင်းနှင်ကြသည်။ ၁၉၇၀ ခုနှစ်များမှ စ၍ ရွက်များကို မော်တာတပ် အင်ဂျင်များဖြင့် အစားထိုး အသုံးပြုလာကြသည်။ ထိုသို့ စက်တပ်ထားသော ဘန်ကာများကို ဖိလစ်ပိုင် အင်္ဂလိပ်စကားဖြင့် ပမ့်ဘုတ် ဟု ခေါ်ကြသည်။ အခြားသော ရိုးရာ ဖိလစ်ပိုင် လှေသင်္ဘော အမျိုးအစားများမှာ ပျောက်ကွယ်သွားကြခြင်း သို့မဟုတ် ပျောက်ကွယ်ရန် စိုးရိမ်ရခြင်း ဖြစ်နေကြပြီး တစ်ချိန်က အလွန်ပေါများခဲ့သော ကာစကို တုံကင်းများနှင့် ဂွီလာလို ခေါ် ကုန်တင်သင်္ဘောများ ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ဘန်ကာများမှာ ဖိလစ်ပိုင်တွင် နေရာတကာ တွေ့ရသော ရေယာဉ်များဖြစ်ပြီး ယနေ့ထက်တိုင် တွေ့နေရဆဲဖြစ်ကာ ၎င်းတို့၏ တည်ငြိမ်မှု၊ အရှိန်နှင့် အလွန်တိမ်သော သန္တာကျောက်တန်းများတွင်ပင် သွားလာနိုင်မှုတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |title=Building a Native Sailboat |url=https://www.taophilippines.com/building-a-native-sailboat/ |website=Tao Philippines |accessdate=19 June 2019 |archivedate=19 June 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190619185554/https://www.taophilippines.com/building-a-native-sailboat/ }}</ref><ref name="Funtecha">{{cite journal |last1=Funtecha |first1=Henry F. |title=The history and culture of boats and boat-building in the Western Visayas |journal=Philippine Quarterly of Culture and Society |date=2000 |volume=28 |issue=2 |pages=111–132 |jstor=29792457 }}</ref><ref name="Isorena">{{cite journal |last1=Isorena |first1=Efren B. |title=The Early Evolution of Boats in Austronesia: Profound Implication on Philippines Prehistory |journal=Malay |date=2013 |volume=25 |issue=2 |pages=36–53 |url=https://www.academia.edu/21363324}}</ref><ref name="aguilar">{{cite book|first1=Glenn D.|last1=Aguilar|editor1-first=Geronimo|editor1-last=Silvestre|editor2-first=Stuart J.|editor2-last=Green|editor3-first=Alan T.|editor3-last=White|editor4-first=Nygiel|editor4-last=Armada|editor5-first=Cesar|editor5-last=Luna|editor6-first=Annabelle|editor6-last=Cruz-Trinidad|editor7-first=Marciano F., III|editor7-last=Carreon |title =In Turbulent Seas: The Status of Philippine Marine Fisheries|chapter =Philippine Fishing Boats|publisher =Department of Agriculture-Bureau of Fisheries and Aquatic Resources, Republic of the Philippines|series =|year =2004|pages=118–121|isbn =9719275340|chapter-url =https://www.researchgate.net/publication/291075189}}</ref><ref>{{cite book |last1=Roxas-Lim |first1=Aurora |title=Tradiitonal Boatbuilding and Philippine Maritime Culture |publisher=Intangible Cultural Heritage in the Asia-Pacific Region, United Nations Organization |url=http://www.ichcap.org/eng/ek/sub3/pdf_file/domain5/091_Traditional_Boatbuilding_and_Philippine_Maritime_Culture.pdf |access-date=6 August 2019 |archive-date=12 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212173603/http://www.ichcap.org/eng/ek/sub3/pdf_file/domain5/091_Traditional_Boatbuilding_and_Philippine_Maritime_Culture.pdf |url-status=dead }}</ref> အလုပ်အများဆုံးသော ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်းမြို့များမှာ မနီလာ၊ ဘာတန်ဂက်စ်၊ ဆူဘစ်၊ စီဘူး၊ အီလိုအီလို၊ ဒါဗောင်း၊ ကာဂါယန် ဒီ အိုရို နှင့် ဇမ်ဘိုရမ်ဂါ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <ref name="transpo">[http://www.asianinfo.org/asianinfo/philippines/pro-transportation.htm The Philippine Transportation System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160430032241/http://www.asianinfo.org/asianinfo/philippines/pro-transportation.htm |date=30 April 2016 }}. (August 30, 2008). ''Asian Info''. Retrieved January 22, 2009.</ref>2GO Travel နှင့် ဆူလ်ပီစီယိုလိုင်းတို့မှ မနီလာအား အခြားသော မြို့တော်များနှင့် မြို့များသို့ ခရီးသည်တင်ရေယာဉ်များဖြင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးလျက် ရှိသည်။ {{convert|919|km|mi|adj=on|sp=us}} မျှရှည်လျားသော စထရောင်း ရီပတ်ဘလစ် နော့တီကယ်ဟိုင်းဝေး ခေါ် ဟိုင်းဝေးလမ်းများနှင့် လွန်းပျံယာဉ်များ ဆက်စပ်ထားပြီး မြို့ကြီး ၁၇ မြို့ကို ဆက်သွယ်ပေးထားသော ဆက်စပ်ဟိုင်းဝေးလမ်းမကို ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ <ref>[http://www.macapagal.com/gma/initiatives/roro.php Strong Republic Nautical Highway]. (n.d.). Official Website of President Gloria Macapagal Arroyo. Retrieved January 22, 2009.</ref> ပါဆစ်မြစ် လွန်းပျံ ဝန်ဆောင်မှုမှ မက်ထရိုမနီလာရှိ အဓိက မြစ်ကြီးများတွင် ခရီးသည်တင် ဝန်ဆောင်မှု ပေးလျက် ရှိပြီး ပါဆစ်မြစ်နှင့် မာရီကီနာမြစ်တို့တွင် ဖြစ်ကာ မနီလာ၊ မာကာတီ၊ မန်ဒါလူယောင်း၊ ပါဆစ် နှင့် မာရီကီနာတို့တွင် သင်္ဘောဆိပ်များ ရှိသည်။ <ref>[http://www.gmanetwork.com/news/story/30644/pinoyabroad/gov-t-revives-pasig-river-ferry-service Gov't revives Pasig River ferry service]. (February 14, 2007). ''GMA News''. Retrieved December 18, 2009.</ref><ref>{{cite web|url=http://news.pia.gov.ph/index.php?article=241398338587|title=MMDA to reopen Pasig River ferry system on April 28; offers free ride|publisher=Philippine Information Agency|date=April 25, 2014|accessdate=October 3, 2014|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006072725/http://news.pia.gov.ph/index.php?article=241398338587|archivedate=October 6, 2014}}</ref> ===သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ=== [[File:Rice in the Lab.jpg|thumb|upright|alt=အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စပါးသုတေသန အင်စတီကျု (IRRI) မှ သုတေသနပညာရှင်တစ်ဦး စပါး၏ ဒီအင်န်အေအား ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်အောက်တွင် လေ့လာနေစဉ်။|အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စပါးသုတေသန အင်စတီကျု (IRRI) မှ သုတေသနပညာရှင်တစ်ဦး စပါး၏ ဒီအင်န်အေအား ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်အောက်တွင် လေ့လာနေစဉ်။]] ဖိလစ်ပိုင်သည် သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာကဏ္ဍတွင် တိုးတက်ရန်အတွက် အားထုတ်မှုများ ပြုလုပ်လျက် ရှိသည်။ သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဌာနသည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံအတွင်း သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဆိုင်ရာ စီမံကိန်းများ ပြုလုပ်ရာတွင် ပေါင်းစည်းဆက်စပ်ပေးခြင်းအတွက် တာဝန်ရှိသော အုပ်ချုပ်ရေး အေဂျင်စီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|title=About DOST; The DOST in Brief|url=http://www.dost.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&catid=58%3Aabout-dost&id=1124&Itemid=82|website=Department of Science and Technology|accessdate=January 15, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130522101423/http://www.dost.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&catid=58%3Aabout-dost&id=1124&Itemid=82|archivedate=May 22, 2013}}</ref> နိုင်ငံအတွင်း အမျိုးမျိုးသော သိပ္ပံပညာရပ်ကဏ္ဍတို့တွက် ပါဝင်ပံ့ပိုးပေးသော လူတစ်ဦးချင်းစီအတွက် ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံတော်သိပ္ပံပညာရှင်ဆု ကို ရွေးချယ်ပေးအပ်လေ့ ရှိသည်။ ဖိလစ်ပိုင်ရှိ ထင်ရှားသော သိပ္ပံပညာရှင်များတွင် မာရီယာ အိုရိုဆာ အစရှိသော အစားအသောက်ဆိုင်ရာ နည်းပညာရှင်များ ပါဝင်ပြီး သူမမှာ သူမ ဖော်မြူလာထုတ်ထားသည့် အစားအသောက်ကုန်များ ဖြစ်သည့် ကလာမန်စီ နစ်ပ်၊ ဆွိုင်ယာလက် နှင့် ငှက်ပျောသီးခရမ်းချဉ်သီးဆော့စ် တို့အတွက် ကျော်ကြားသည်။ <ref>{{cite news|last=Roces|first=Alejandro R.|title=Maria Ylagan Orosa|url=http://www.philstar.com/opinion/30265/maria-ylagan-orosa|newspaper=[[The Philippine Star]]|date=November 29, 2007|accessdate=October 5, 2014}}</ref> ရာမွန်ဘာဘရာသည် အပင်စိုက်ပညာရှင်ဖြစ်ပြီး သူမှာ သရက်ပင်တွင် ပန်းများ ပိုမိုပွင့်နိုင်ရန် ပြုလုပ်သော နည်းလမ်းအတွက် ထင်ရှားသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.rappler.com/science-nature/environment/65970-ramon-barba-national-scientist-profile|title=Dr Ramon Barba: Science 'against all odds'|last=Sabater|first=Madel|date=August 12, 2014|work=Rappler|accessdate=October 5, 2014}}</ref> ကမ္ဘာ့ ဉာဏပစ္စည်းမူပိုင်ခွင့်အဖွဲ့မှ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသား တီထွင်သူတို့အား အနည်းဆုံး ဆု ၅၁ ခု ချီးမြှင့်ပေးခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် တီထွင်သူ မက်ဒါလီနာ ဗီလာရက်ဇ်သည် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးဆိုင်ရာ တီထွင်မှု တစ်ခုဖြစ်သော လိပ်စွမ်းအားသုံး လက်တွန်းဝင်ရိုးစက်ဖြင့် ၁၉၈၆ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဉာဏပစ္စည်း မူပိုင်ခွင့် အဖွဲ့၏ တစ်နှစ်လုံးအတွက် အကောင်းဆုံး တီထွင်သူ ဆုကို ရခဲ့ပြီး ထိုကိရိယာကို ဖိလစ်ပိုင်၊ အရှေ့တောင်အာရှ နှင့် အာဖရိကတို့တွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကြသည်။ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=ofmtHlayFXEC&pg=PA38#v=onepage&q&f=false|title=Inventions & Innovations: A Glimpse of the Filipino Legacy|last=Malang|first=Virgilio L.|date=1999|publisher=Goodwill Trading Co., Inc.|isbn=978-971-8822-01-2|location=|pages=38–39|language=en}}</ref> ဆေးပညာကဏ္ဍတွင်လည်း ထင်ရှားသူများမှာ ကလေးဆေးပညာနှင့် ပတ်သက်၍ လမ်းဖောက်သူတစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဆေးပညာလောကတွင် ဆယ်စုနှစ် ၈ ခုစာ ဆေးကုသခဲ့သည့် ကလေးဆရာဝန် ဖီ ဒဲလ် မွန်ဒို မှာ ထင်ရှားသည်။<ref>{{cite web|last=Engel|first=KeriLynn|title=Fe del Mundo, first female student at Harvard Medical School|url=http://www.amazingwomeninhistory.com/fe-del-mundo-first-female-student-at-harvard-medical-school/|publisher=Amazing Wome History|accessdate=October 5, 2014}}</ref> ထို့ပြင် ဖိလစ်ပိုင်ရှိ အဏုမြူသုံး ဆေးပညာကဏ္ဍတွင် ပါဝင်ပံ့ပိုးမှုများ ပေးခဲ့ပြီး ဖိလစ်ပိုင်ရှိ နျူးကလီးယား ဆေးပညာ၏ ဖခင် ဟု အမည်ပေးထားကြသည့် ပေါ်လို ကမ်ပို့စ် တို့မှာ ထင်ရှားသည်။<ref name="mb">{{cite news|last = Sabater|first = Madel R.|title =National Scientist Dr. Paulo Campos passes away at 85 |newspaper = [[Manila Bulletin]]|date =June 5, 2007|url =http://www.mb.com.ph/issues/2007/06/05/MAIN2007060595261.html|accessdate = December 29, 2007 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070914101126/http://www.mb.com.ph/issues/2007/06/05/MAIN2007060595261.html |archivedate = September 14, 2007}}</ref> သုတေသနအဖွဲ့အစည်းများတွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စပါးသုတေသန အင်စတီကျု ကဲ့သို့သော အဖွဲ့အစည်းများရှိပြီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လွတ်လပ်သော သုတေသနနှင့် လေ့ကျင့်သင်ကြားရေး အဖွဲ့အစည်းဖြစ်ကာ ၁၉၆၀တွင် တည်ထောင်ခဲ့၍ ဌာနချုပ်မှာ လာဂူးနားရှိ လော့စ်ဘာနော့စ်တွင် တည်ရှိသည်။ <ref>{{cite news |title = IRRI website: About IRRI |url = http://irri.org/about-us/our-organization |accessdate = 6 August 2019 |archivedate = 14 October 2022 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20221014011645/https://www.irri.org/about-us/our-organization }}</ref><ref name="IRRImap">{{cite news |title = International Rice Research Institute on Google maps |url = https://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=216500419896071727279.00047e4961aea61049e8c&ll=13.410994,82.792969&spn=74.853042,112.675781&source=embed}}</ref> ထိုအဖွဲ့အစည်းမှာ စပါးအမျိုးအစားသစ်များ ထုတ်လုပ်ရေးနှင့် နိုင်ငံအတွင်းရှိ လယ်သမားများ၏ ဘဝကို တိုးတက်စေရန် စပါးစိုက်ပျိုးမှု စီမံခန့်ခွဲခြင်းနည်းလမ်းများကို သုတေသနပြုလျက် ရှိသည်။ <ref>{{cite news|title=An adventure in applied science: A history of the International Rice Research Institute|url=https://books.google.com/books?id=3d-6iv9xQT0C&pg=PR13&lpg=PR13&dq=rockefeller+ford+irri+1960&source=bl&ots=JBOEJEE_A2&sig=ifmdZbpjtxKHm0GvdEIqWPjvBZY&hl=en&sa=X&ei=N8s8T87bAuuNiAeNju3nBA&redir_esc=y#v=onepage&q=rockefeller%20ford%20irri%201960&f=false|accessdate=October 5, 2014}}</ref> ===ဆက်သွယ်ရေး=== ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် ၎င်းတို့၏ ပထမဆုံး ဂြိုဟ်တုကို ၁၉၉၆တွင် ဝယ်ယူခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1370&dat=19960725&id=9mUVAAAAIBAJ&sjid=0goEAAAAIBAJ&pg=6158,3894648|title=Mabuhay acquires Indon satellite;sets new orbit|date=July 25, 1996|work=Manila Standard|accessdate=October 5, 2014}}</ref>၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ဖိလစ်ပိုင်၏ ပထမဆုံး အငယ်စား ဂြိုဟ်တုဖြစ်သည့် ဒီဝါတာ-၁ အား အမေရိကန်တို့၏ ဆိုက်ဂနပ် အာကာသယာဉ်ပေါ်တွင် တည်၍ လွှတ်တင်ခဲ့သည်။ <ref name="Diwata-1">{{cite web|url=http://www.philstar.com/headlines/2016/03/24/1566175/us-aircraft-philippiness-first-microsatellite-launched-space|title=US aircraft with Philippines's first microsatellite launched into space|last1=Ronda|first1=Rainier|date=March 24, 2016|publisher=Philstar|accessdate=March 24, 2016}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်တွင် အလွန်ခေတ်မီသော ဆယ်လူလာဖုန်း ဈေးကွက်ရှိပြီး အသုံးပြုသူ အလွန်များပြားသည်။ စာဖြင့်မက်ဆေ့ပေးပို့ ဆက်သွယ်ခြင်းမှာ လူကြိုက်များသော ဆက်သွယ်ရေး ပုံစံတစ်ခု ဖြစ်ပြီး ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် တစ်နိုင်ငံလုံး၌ တစ်နေ့လျှင် ပျမ်းမျှ မက်ဆေ့ ၁ ဘီလီယံကျော် ပို့လွှတ်ဆက်သွယ်ခဲ့ကြသည်။ မိုဘိုင်းဖုန်း အသုံးပြုသူ ၅ သန်းကျော်မှာ ၎င်းတို့၏ ဖုန်းများကို ပိုက်ဆံအိတ်ယောင် အဖြစ်သုံးစွဲကြပြီး ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများတွင် ဆယ်လူလာကွန်ယက်ပေါ်၌ ငွေကြေးအပေးအယူပြုလုပ်ရာ၌ ခေါင်းဆောင်အဖြစ် တည်ရှိသည်။<ref name="pldt" /><ref>Francisco, Rosemarie. (March 4, 2008). [https://web.archive.org/web/20080308115828/http://technology.inquirer.net/infotech/infotech/view/20080304-122775/Filipinos-sent-1-billion-text-messages-daily-in-2007 Filipinos sent 1 billion text messages daily in 2007]. ''[[The Philippine Daily Inquirer]]''. Reuters. Retrieved December 18, 2009.</ref><ref name="txt">Teves, Oliver. (October 29, 2007). [https://www.usatoday.com/tech/wireless/phones/2007-09-29-philippines-cell-phones_N.htm Cell phones double as electronic wallets in Philippines]. ''USA Today''. Associated Press. Retrieved December 11, 2009.</ref> PLDT ဟု သိကြသော ဖိလစ်ပိုင် ခရီးဝေး တယ်လီဖုန်းကုမ္ပဏီသည် တယ်လီဖုန်းဆက်သွယ်ရေး ဝန်ဆောင်မှုတွင် ဦးဆောင်ဦးရွက်အဖြစ် ရှိသည်။ ထို့ပြင် နိုင်ငံအတွင်း အကြီးဆုံး ကုမ္ပဏီတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ <ref name="pldt">[https://www.forbes.com/lists/2008/37/biz_asiafab08_PLDT-Philippine-Long-Distance-Telephone_YIW4.html "Asia's Fab 50 Companies: PLDT-Philippine Long Distance Telephone"]. ''Forbes''. September 3, 2008. Retrieved 2009-13-14.</ref><ref>[https://www.forbes.com/lists/2008/18/biz_2000global08_The-Global-2000_Counrty_10.html Special Report: The Global 2000]. (April 2, 2008). ''Forbes''. p.10. Retrieved December 14, 2009.</ref> နိုင်ငံတော် အဝေးဆက်သွယ်ရေး ကော်မရှင်သည် နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးရှိ တယ်လီဖုန်းဆက်သွယ်ရေး ဝန်ဆောင်မှုများ အတွက် ကြီးကြပ်ရေး၊ ကြားဝင်ဖြေရှင်းပေးရေး နှင့် ထိန်းချုပ်ရေးတို့အတွက် တာဝန်ရှိသော အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.ntc.gov.ph/info_lawsrulesregulations_ntcmanuals.php|title=Laws, Rules & Regulations|publisher=National Telecommunications Commission|accessdate=October 5, 2014|archivedate=25 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150425114723/http://www.ntc.gov.ph/info_lawsrulesregulations_ntcmanuals.php}}</ref>အကြမ်းမျဉ်းအားဖြင့် လှိုင်းတို ရေဒီယို စတေရှင် ၃၈၃ ခု၊ အက်ဖ်အမ် ရေဒီယိုစတေရှင် ၆၅၉၊ ရုပ်မြင်သံကြား ဌာန ၂၉၇ ခုနှင့် ကေဘယ်လ်ရုပ်မြင်သံကြားဌာန ၈၇၃ ခုတို့ ရှိကြသည်။ <ref name="ntc">{{cite web|url=http://portal.ntc.gov.ph/wps/portal/!ut/p/.cmd/cs/.ce/7_0_A/.s/7_0_C7R/_s.7_0_A/7_0_C7R |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100628041306/http://portal.ntc.gov.ph/wps/portal/%21ut/p/.cmd/cs/.ce/7_0_A/.s/7_0_C7R/_s.7_0_A/7_0_C7R |archivedate=June 28, 2010 |publisher=Republic of the Philippines. National Telecommunications Commission. |date=c. 2010 |title=Broadcast (AM, FM, TV, CATV) – Number of Broadcast and CATV Stations by Region |accessdate=January 16, 2010 |deadurl=yes |df= }}</ref>၁၉၉၄ ခု မတ်လ ၂၉ ရက်တွင် ဖိလစ်ပိုင် ခရီးဝေး တယ်လီဖုန်းကုမ္ပဏီ၏ ရောက်တာ ဝန်ဆောင်မှုသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်ရှိ စပရင့် ရောက်တာနှင့် ချိတ်ဆက်၍ တစက္ကန့်လျှင် ၆၄ ကီလိုဘစ် အမြန်နှုန်းဖြင့် အင်တာနက်သို့ ပထမဆုံး ဆက်သွယ်ရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|last=Guerrero|first=Alora Uy|url =https://ph.news.yahoo.com/timeline-philippine-internet-20th-anniversary-225454753.html|title=#20PHnet: A timeline of Philippine Internet|publisher=Yahoo|date=March 20, 2014|accessdate=October 5, 2014}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်တွင် အင်တာနက်ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ ခန့်မှန်းချက်မှာ အလွန်အမင်း ကွာဟပြီး အနိမ်ဆုံး သုံးစွဲသူ ၂.၅ သန်းမှ အများဆုံး သုံးစွဲသူ ၂၄ သန်း အထိ ခန့်မှန်းကြသည်။ <ref name="ntc2">{{cite web|url=http://portal.ntc.gov.ph/wps/portal/!ut/p/.cmd/cs/.ce/7_0_A/.s/7_0_EBH/_s.7_0_A/7_0_EBH |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090125092934/http://portal.ntc.gov.ph/wps/portal/%21ut/p/.cmd/cs/.ce/7_0_A/.s/7_0_EBH/_s.7_0_A/7_0_EBH |archivedate=January 25, 2009 |publisher=Republic of the Philippines. National Telecommunications Commission. |date=c. 2010 |title=Internet Service Providers – Internet Service |accessdate=January 16, 2010 |deadurl=yes |df= }}</ref><ref>Internet World Stats. (2009). [http://www.internetworldstats.com/asia/ph.htm Philippines: Internet Usage Stats and Marketing Report] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727141229/http://www.internetworldstats.com/asia/ph.htm |date=July 27, 2011 }}. Miniwatts Marketing Group. Retrieved January 22, 2009.</ref>လူမှုကွန်ယက် အသုံးပြုခြင်းနှင့် ဗွီဒီယိုကြည့်ခြင်းတို့မှာ အသုံးအများဆုံး အင်တာနက်သုံးစွဲမှု ပုံစံများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name=Capital>{{cite web|author=Liao, Jerry|title=The Philippines – Social Networking Capital of the World|url=http://asia.cnet.com/blogs/infochat/post.htm?id=63003580|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080516034328/http://asia.cnet.com/blogs/infochat/post.htm?id=63003580|archivedate=May 16, 2008|publisher=Cnet Asia|date=May 9, 2008|accessdate=November 8, 2009}}</ref>ဖိလစ်ပိုင်၏ လူဦးရေသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိပ်ဆုံး အင်တာနက် အသုံးပြုသူများ ဖြစ်သည်။<ref>Kate Lamb,[https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/01/world-internet-usage-index-philippines-10-hours-a-day "Philippines tops world internet usage index with an average 10 hours a day"],"The Guardian",1 February 2019</ref> ===ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း=== [[File:Big lagoon entrance, Miniloc island - panoramio.jpg|thumb|ပလာဝယ် အယ်လ်နီဒိုရှိ ထုံးကျောက် တောင်စွန်းများ]] ခရီးသွားလုပ်ငန်းနှင့် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းသည် ဖိလစ်ပိုင်စီးပွားရေး အတွက် အဓိက ပံ့ပိုးပေးသော ကဏ္ဍဖြစ်ပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဖိလစ်ပိုင် ဂျီဒီပီ၏ ၇.၁% အား ထောက်ပံ့ပေးကာ<ref>{{cite web |url=http://knoema.com/atlas/Philippines/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Total-Contribution-to-GDP-percent-share|title=Philippines – Travel & Tourism Total Contribution to GDP – Travel & Tourism Total Contribution to GDP – % share|accessdate=September 19, 2014}}</ref> စုစုပေါင်း အလုပ်အကိုင် ၁,၂၂၆,၅၀၀ ခု ဖန်တီးပေးပြီး စုစုပေါင်း အလုပ်အကိုင်၏ ၃.၂ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/353267/economy/business/travel-and-tourism-to-contribute-p490b-or-3-8-to-2014-phl-output-says-council|title=Travel and tourism to contribute P490B or 3.8% to 2014 PHL output, says council|publisher=GMA News and Current Affairs|date=March 19, 2014|accessdate=September 19, 2014}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလမှ ဇွန်လအထိ နိုင်ငံတကာ ဧည့်သည် ၂,၄၃၃,၄၂၈ ဦး ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ယခင် ၂၀၁၃ ခုနှစ်နှင့် ယှဉ်ပါက ၂.၂၂% ပိုမိုများပြားလာခဲ့သည်။ တောင်ကိုရီးယား၊ တရုတ် နှင့် ဂျပန်တို့မျ လာရောက်သူ ၅၈.၇၈% ရှိပြီး အမေရိကန် များမှာ ၁၉.၂၈% ရှိကာ ဥရောပမှလာရောက်သူမှာ ၁၀.၆၄% ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.tourism.gov.ph/Pages/IndustryPerformance.aspx|title=International Tourist Arrivals and Receipts for January to June 2014|accessdate=September 19, 2014|archivedate=7 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141007152054/http://www.tourism.gov.ph/Pages/IndustryPerformance.aspx}}</ref> ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းဌာနသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း စီမံခန့်ခွဲရေး နှင့် မြှင့်တင်ရေး အတွက် တာဝန်ရှိသည်။ နိုင်ငံ၏ ကြွယ်ဝသော ဇီဝမျိုးကွဲများသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများကို ဆွဲဆောင်ရာ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ကမ်းခြေများ၊ တောင်ကုန်းများ၊ မိုးသစ်တောများ၊ ကျွန်းများ နှင့် ရေငုပ်ရာနေရာများမှာ လူကြိုက်များ ရေပန်းအစားဆုံး ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများ လာရောက်ရာ နေရာများ ဖြစ်သည်။ ကျွန်းစုများအတွင်း ကျွန်းပေါင်း ၇,၅၀၀ မျှ ရှိပြီး ဖိလစ်ပိုင်တွင် ကမ်းခြေများ၊ လှိုဏ်ဂူများ နှင့် အခြား ကျောက်ပုံသဏ္ဍန်များ အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ ဘိုရာကေးတွင် မျက်စိကျိန်းလောက်အောင် ဖြူဖွေးသော သဲသောင်ကမ်းခြေများ ရှိပြီး ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် Travel + Leisure မှ ကမ္ဘာ့အကောင်းဆုံးကျွန်းအဖြစ် သတ်မှတ်ဖော်ပြခဲ့သည်။ <ref name="mb.com.ph">{{cite news|url=http://www.mb.com.ph/articles/365540/boracay-2012-world-s-best-island||archiveurl=https://web.archive.org/web/20120715024241/http://www.mb.com.ph/articles/365540/boracay-2012-world-s-best-island|archivedate=July 15, 2012|title=Boracay 2012 World's Best Island|date=July 11, 2012}}</ref> အခြားထင်ရှားသော နေရာများမှာ အီဖူဂေါင်းရှိ ဘာနာဝီ ဆန်စပါးခင်းများ၊ အီလိုကော့စ် ဆာ ရှိ ဗီဂန်သမိုင်းဝင်မြို့၊ ဘိုဟိုးရှိ ချော့ကလက်တောင်ကုန်းများ၊ စီဘူးရှိ မဂျဲလင် ဖြတ်သန်းရာနေရာ နှင့် ဗီဆာယားရှိ တူဘာတာဟား သန္တာကျောက်တန်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင်သည် နိုင်ငံခြားသားများအတွက် အငြိမ်းစားယူရာတွင် နေထိုင်ရန် အတွက် ကြိုက်နှစ်သက်ကြသော နေရာတစ်ခု ဖြစ်ပြီး တစ်နှစ်လုံး ပူနွေးသော ရာသီဥတုရှိခြင်း၊ ကမ်းခြေများနှင့် လူနေမှုစရိတ် ဈေးပေါခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ <ref>[https://www.wsj.com/articles/best-places-to-retire-abroad-the-philippines-1432827258 Best Place to Retire], Wall Street Journal</ref> ===ရေပေးဝေရေး နှင့် စည်ပင်သာယာရေး=== [[File:Ambuklao Dam captured by Mitchell Yumul.jpeg|thumb|ဘန်းဂွက်၊ ဘိုကော့တွင် ရှိသော အမ်ဘူကလောင်းဆည်]] ဖိလစ်ပိုင်အစိုးရ၏ အောင်မြင်မှုများထဲတွင် လူအများ ပိုမိုကောင်းမွန်သည့် ရေအရင်းအမြစ်ကို ရရှိလာနိုင်ခြင်းပါဝင်ပြီး ၂၀၁၀တွင် ၉၂% အထိ ရရှိခဲ့သည်။ မြို့ငယ်များနှင့် အလတ်စားမြို့များတွင် ဘဏ္ဍာရေးအခြေအနေအားဖြင့် ရေရှည်တည်တံ့နိုင်သော ရေပေးရေး ဝန်ဆောင်မှု အဖွဲ့များကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော် အေဂျင်စီ (ဒေသဆိုင်ရာ ရေသုံးစွဲရေး စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့) မှ ရေရှည်အနေနှင့် ဆက်တိုက် ပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။ မနီလာတွင် ရရှိနိုင်မှု တိုးတက်ခြင်း၊ ဝန်ဆောင်မှု အရည်အသွေး နှင့် လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းတို့ကြောင့် ၁၉၉၇ တွင် ဂုဏ်ရည်မြင့်မားသော ရေနှင့် သက်ဆိုင်သည့် ဆုနှစ်ခု ရရှိခဲ့သည်။<ref name="Asian Development Bank 2007">{{cite journal|author = Asian Development Bank|author2 = Asia-Pacific Water Forum|title = Country Paper Philippines. Asian Water Development Outlook 2007|journal = |volume = |issue = |pages = |year = 2007|url = http://www.adb.org/publications/asian-water-development-outlook-2007|doi = |issn = |isbn = |id = }}, p. 12</ref> စိန်ခေါ်မှုများထဲတွင် ရေနှင့် မိလ္လာစနစ်အား ရရှိရန် ခက်ခဲခြင်း၊ ရေအရင်းအမြစ်များတွင် ညစ်ညမ်းမှု အလွန်များပြားခြင်း၊ သောက်ရေ၏ အရည်အသွေးမှာ ညံ့ဖျင်းခြင်း နှင့် ဝန်ဆောင်မှု အရည်အသွေး ညံ့ဖျင်းခြင်း၊ နိုင်ငံတော်အဆင့်တွင် အေဂျင်စီအများအပြားကြား အုပ်ချုပ်ရေး အစိတ်အပိုင်းများ အစိတ်စိတ် အမြွှာမြွှာကွဲပြားနေခြင်း၊ ဒေသဆိုင်ရာအဆင့်တွင် ဝန်ဆောင်မှုပေးသူ အသေးစားလေးများ အများအပြားကြားတွင် ဝန်ဆောင်မှုများ အစိတ်စိတ်အမြွှာမြွှာကွဲပြားနေခြင်း တို့ဖြစ်သည်။<ref name="Asian Development Bank 2007" /> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ နှင့် ယူနီဆက်ဖ် တို့၏ ရေပေးဝေရေးနှင့် မိလ္လာအတွက် ပူးပေါင်း စောင့်ကြည့်ရေး အစီအစဉ်မှ အစီရင်ခံသည်မှာ ၇၄% သော လူဦးရေတွင် ရေနှင့် မိလ္လာစနစ်အတွက် ရရှိနိုင်မှု တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ကောင်းမွန်သော တိုးတက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ .<ref name=":0">Joint Monitoring Programme for Water Supply and Sanitation (JMP) (2015). [https://web.archive.org/web/20140418142528/http://www.wssinfo.org/documents/ 25 years Progress on Sanitation and Drinking Water – 2015 Update and MDG Assessment]. UNICEF and World Health Organization Joint Monitoring Programme for Water Supply and Sanitation (JMP), New York, Geneva, p. 68 ({{ISBN|978-92-4-150914-5}})</ref> ရေနှင့်မိလ္လာစနစ်အတွက် ရရှိသုံးစွဲနိုင်မှု တိုးတက်ခြင်းမှာ မြို့ပြနှင့် ကျေးလက်လူဦးရေ အတွက် အတူတူ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။<ref name=":0" /> == လူဦးရေပျံ့နှံ့ နေထိုင်မှု == [[File:Philippines Population Density Map.svg|thumb|၂၀၀၉ ခုနှစ် ခရိုင်တစ်ခုချင်းစီတွင် စတုရန်းကီလိုမီတာအလိုက် လူဦးရေ သိပ်သည်းမှု]] {|class="wikitable" style="float: right; margin-left: 10px" ! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;"|လူဦးရေ{{UN_Population|ref}} |- ! style="background:#cfb;"|ခုနှစ် ! style="background:#cfb;"|သန်းပေါင်း |- |style="text-align:left;"|၁၉၅၀||style="text-align:right;"|၁၈.၆ |- |style="text-align:left;"|၂၀၀၀||style="text-align:right;"|၇၈.၀ |- |style="text-align:left;"|{{UN_Population|Year}} ||style="text-align:right;"|{{#expr:{{formatnum:{{UN_Population|Philippines}}|R}}/1e6 round 1}} |} ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၁၉၉၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အတွင်းတွင် အကြမ်းမျဉ်းအားဖြင့် ၂၈ သန်း တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ထိုအချိန်အတွင်း ၄၅% တိုးတက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name=IEApop2011>[https://web.archive.org/web/20091012151137/http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS CO2 Emissions from Fuel Combustion] Population 1971–2008 ([http://iea.org/co2highlights/co2highlights.pdf pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106205757/http://iea.org/co2highlights/co2highlights.pdf |date=January 6, 2012 }} page 86); page 86 of the pdf, IEA (OECD/ World Bank) (original population ref OECD/ World Bank e.g. in IEA Key World Energy Statistics 2010 page 57) (archived from [http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111021013446/http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS |date=21 October 2011 }} on October 12, 2009)</ref> ပထမဆုံး ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေစာရင်း ကောက်ယူမှုကို ၁၈၇၇ တွင် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး စာရင်းရရှိထားသော လူဦးရေမှာ ၅,၅၆၇,၆၈၅ ဦး ဖြစ်သည်။<ref>Republic of the Philippines. National Statistical Coordination Board. [http://www.nscb.gov.ph/secstat/d_popn.asp Population of the Philippines Census Years 1799 to 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704171010/http://www.nscb.gov.ph/secstat/d_popn.asp |date=July 4, 2012 }}. Retrieved December 11, 2009.</ref> လူဦးရေ၏ တစ်ဝက်ခန့်သည် လူဇွန်းကျွန်းပေါ်တွင် နေထိုင်သည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ၁၉၉၅ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်အတွင်း လူဦးရေတိုးနှုန်းသည် ၃.၂၁% မျှ ရှိခဲ့ပြီး ၂၀၀၅-၂၀၁၀ ကာလ အတွင်းတွင် ၁.၉၅% သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့ပြီး အငြင်းပွားစရာ ကိစ္စတစ်ခု အဖြစ် ဆက်လက်ရှိနေသည်။ <ref name=Officialpop>{{cite web|url = https://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2008/pr0830tx.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120910051344/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2008/pr0830tx.html |archivedate = September 10, 2012 |title = Official population count reveals |author = Philippine Statistics Authority |year = 2008 |accessdate = April 17, 2008}}</ref><ref name=gma>{{cite web|url = http://www.gmanews.tv/100days/story/202186/bishops-threaten-civil-disobedience-over-rh-bill |date = September 29, 2010 |title = Bishops threaten civil disobedience over RH bill |publisher = GMA News |accessdate = October 16, 2010 |deadurl = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110221140718/http://www.gmanews.tv/100days/story/202186/bishops-threaten-civil-disobedience-over-rh-bill |archivedate = February 21, 2011}}</ref> လူဦးရေ၏ မီဒီယံ အသက်အပိုင်းအခြားမှာ ၂၂.၇ နှစ်ဖြစ်ပြီး ၆၀.၉% သော လူဦးရေမှာ ၁၅ နှစ်မှ ၆၄ နှစ်အတွင်းတွင် ရှိသည်။ <ref name=CIAfactbook /> နေထိုင်မှုသက်တမ်းမှာ ၆၉.၄ နှစ် ဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးမှာ ၇၃.၁နှစ် ဖြစ်ကာ အမျိုးသားမှာ ၆၅.၉ နှစ် ဖြစ်သည်။<ref name="worldfactbook1">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2102.html |title=Field Listing :: Life expectancy at birth |publisher=Central Intelligence Agency |location=Washington, DC |accessdate=April 19, 2018 |archivedate=28 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528191952/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2102.html }}</ref> ဆင်းရဲမွဲတေမှုမှာ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ၂၅.၂% မှ ၂၀၁၅ တွင် ၂၁.၆% သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ <ref name= phpovertyincidence>Republic of the Philippines. National Statistics Office. [http://psa.gov.ph/poverty-press-releases ''Poverty Incidence'']</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးဥပဒေများ ဖြေလျှော့ချပြီးနောက် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးမှ မွေးဖွားသော နေထိုင်သူများမှာ သိသာစွာ တိုးပွားလာခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ခန့်မှန်းထားသည်မှာ <ref>Asis, Maruja M.B. (January 2006). "[http://www.migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?ID=364 The Philippines' Culture of Migration]". ''Migration Information Source''. Migration Policy Institute. Retrieved December 14, 2009.</ref><ref name="Census2007 offilipinos">{{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&-context=ip&-reg=ACS_2007_1YR_G00_S0201:038;ACS_2007_1YR_G00_S0201PR:038;ACS_2007_1YR_G00_S0201T:038;ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR:038&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201PR&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201T&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-tree_id=306&-redoLog=false&-geo_id=01000US&-geo_id=NBSP&-search_results=16000US3651000&-format=&-_lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107055111/http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&-context=ip&-reg=ACS_2007_1YR_G00_S0201%3A038%3BACS_2007_1YR_G00_S0201PR%3A038%3BACS_2007_1YR_G00_S0201T%3A038%3BACS_2007_1YR_G00_S0201TPR%3A038&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201PR&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201T&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-tree_id=306&-redoLog=false&-geo_id=01000US&-geo_id=NBSP&-search_results=16000US3651000&-format=&-_lang=en |archivedate=January 7, 2012 |publisher=United States Census Bureau |title=Selected Population Profile in the United States: Filipino alone or in any combination |accessdate=February 1, 2009 |deadurl=yes |df= }} The U.S. Census Bureau 2007 American Community Survey counted 3,053,179 Filipinos; 2,445,126 native and naturalized citizens, 608,053 of whom were not U.S. citizens.</ref>နိုင်ငံရပ်ခြားတွင် နေထိုင်သော ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုး ၁၂ သန်းမျှ ရှိသည်။<ref>[http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=801091&publicationSubCategoryId=63 Global Pinoys to rally at Chinese consulates – The Philippine Star » News » Headlines] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603143604/http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=801091&publicationSubCategoryId=63 |date=June 3, 2016 }}. The Philippine Star (April 27, 2012). Retrieved on July 4, 2012.</ref> တရားဝင်လူဦးရေ ရေတွက်မှုအရ ဖိလစ်ပိုင်၏ လူဦးရေသည် ၂၀၁၄ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင် ၂၇ ရက် ညသန်းခေါင်တွင် သန်း ၁၀၀ ပြည့်ခဲ့ပြီး လူဦးရေ သန်း ၁၀၀ ပြည့်သော ၁၂ နိုင်ငံမြောက် နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.rappler.com/nation/64465-100-millionth-filipino-born|title=Philippine population officially hits 100 million|accessdate=7 August 2019|archivedate=7 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190807061007/https://www.rappler.com/nation/64465-100-millionth-filipino-born}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်၏ လူဦးရေသည် ၂၀၁၈ ခုနှစ် တလျှောက်လုံးတွင် တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ၂၀၁၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၃၁ ရက်တွင် ၁၀၇,၁၉၀,၀၈၁ ဦးသို့ ရောက်ရှိလာနိုင်ပြီး လူဦးရေ ကော်မရှင်မှ ၂၀၁၅ ခုနှစ် နောက်ဆုံး လူဦးရေစာရင်း ပေါ်တွင် အခြေခံပြီး ခန့်မှန်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Philippines Estimated 2018 Population">{{cite news|last1=N/A|first1=N/A|title=107 MILLION FILIPINOS BY END-2018|url=http://www.popcom.gov.ph/10-press-releases/578-107-million-filipinos-by-end-2018|accessdate=January 4, 2018|agency=107 MILLION FILIPINOS BY END-2018|publisher=POPCOM|ref=http://www.popcom.gov.ph/10-press-releases/578-107-million-filipinos-by-end-2018|archivedate=9 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180809001754/http://www.popcom.gov.ph/10-press-releases/578-107-million-filipinos-by-end-2018}}</ref> ===မြို့ကြီးများ=== မက်ထရို မနီလာ သည် ဖိလစ်ပိုင်ရှိ မက်ထရိုပိုလစ်တန်ဒေသ အဖြစ်သတ်မှတ်ထားသော နေရာ ၃ခုတွင် လူဦးရေ အများဆုံး ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၈ ခုနှစ်၌ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဋ္ဌမမြောက် လူဦးရေအများဆုံး မက်ထရိုပိုလစ်တန်ဒေသ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ လူဦးရေ ၁၂,၈၇၇,၂၅၃ ဦး ရှိပြီး တစ်နိုင်ငံလုံး လူဦးရေ၏ ၁၃% မျှ ရှိသည်။ <ref name="phcensus">{{cite web |url=https://psa.gov.ph/content/urban-population-philippines-results-2015-census-population|title=Urban Population in the Philippines (Results of the 2015 Census of Population)|publisher=Philippine Statistics Authority |date=March 21, 2019|accessdate=March 31, 2019}}</ref> ဘူလာကန်း၊ကာဗိုက်၊ လာဂူးနား နှင့် ရိုင်ဇယ် အစရှိသော အနီးအနားခရိုင်များရှိ ဆင်ခြေဖုံးများကိုပါ ထည့်တွက်မည်ဆိုပါက ဂရိတ်တား မနီလာဒေသ၏ လူဦးရေမှာ ၂၄,၆၅၀,၀၀၀ ဦးမျှ ရှိသည်။ <ref name="phcensus" /><ref name="demographia">Demographia. (July 2010). [http://www.demographia.com/db-worldua.pdf ''Demographia World Urban Areas (World Agglomerations) Population & Projections''] (Edition 6.1). Retrieved March 29, 2011.</ref><ref name="demog14th">Urban agglomeration only: {{cite web|title=Demographia World Urban Areas, 14th Annual Edition|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|archivedate=3 May 2018|date=April 2018}}</ref> နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးတွင် မြို့ပြလူနေထိုင်မှုနှုန်းမှာ ၅၁.၂% ရှိသည်။<ref name="phcensus" /> မက်ထရိုမနီလာ၏ စုစုပေါင်းဒေသထုတ်ကုန်မှာ ၂၀၀၉ ခုနှစ် စာရင်းအရ ဖိလစ်ပိုင်ပီဆို ၄၆၈,၄ ဘီလီယံ (၁၉၈၅ ခုနှစ် ဈေးနှုန်းဖြင့်) ရှိပြီး တစ်နိုင်ငံလုံး ဂျီဒီပီ၏ ၃၃% မျှ ရှိသည်။ <ref name=NSCB>Republic of the Philippines. National Statistical Coordination Board. (July 2009). [http://www.nscb.gov.ph/grdp/2008/2008conlev.asp ''2008 Gross Regional Domestic Product – Levels of GRDP''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114091753/http://www.nscb.gov.ph/grdp/2008/2008conlev.asp |date=November 14, 2011 }}. Retrieved April 4, 2010.</ref> ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် မနီလာသည် တကမ္ဘာလုံး၌ အချမ်းသာဆုံး မြို့ပြစုစည်းမှု အဆင့် ၂၈ ရှိပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ဒုတိယ ဖြစ်သည်။ <ref name="pwc">{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562|author=Hawksworth, John|author2=Thomas Hoehn|author3=Anmol Tiwari|last-author-amp=yes |title=Global City GDP Rankings 2008–2025 |website=UK Economic Outlook November 2009 |page=20 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=November 20, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531000745/http://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562|archivedate=May 31, 2013}}</ref> {{ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး မြို့ကြီးများ}} ===လူမျိုးများ=== [[File:Peoples of the Philippines en.svg|thumb|ခရိုင်အလိုက် များပြားသော လူမျိုးများ]] ၂၀၀၀ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်းအရ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးများ၏ ၂၈.၁% မှာ တာဂါးလော့၊ ၁၃.၁% မှာ စီဘွာနို၊ ၉% မှာ အီလိုကာနို၊ ၇.၆ % မှာ ဗီဆာယန်း {{small|(စီဘွာနို၊ ဟီလီဂိုင်နွန် နှင့် ဝါရေးတို့မပါ)}} ၊ ၇.၅% မှာ ဟီလီဂိုင်နွန်၊ ၆% မှာ ဘိုင်ကော၊ ၃.၄% မှာ ဝါရေး နှင့် ၂၅.၃% မှာ အခြားလူမျိုးများ ဖြစ်ကြပြီး<ref name=CIAfactbook /><ref name=PIF2009>{{Cite book|url = https://www.census.gov.ph/data/publications/pif_2009.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120711135118/http://www.census.gov.ph/data/publications/pif_2009.pdf |archivedate = July 11, 2012 |title = The Philippines in Figures 2009 |author = Philippine Statistics Authority |year = 2009 |issn = 1655-2539 |accessdate = December 23, 2009}}</ref> ၎င်းတို့ကို ထပ်မံ၍ ပိုမိုကွဲပြားသော လူမျိုးမဟုတ်သည့် အစုများ အနေနှင့် မိုရို၊ ကာပမ်ပါဂန်၊ ပန်ဂါးဆီနန်း၊ အီဗာနက် နှင့် အိုင်ဗာတန် ဟူ၍ ခွဲခြားနိုင်သည်။<ref>"[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/456399/Philippines Philippines]". (2009). In ''Encyclopædia Britannica''. Retrieved December 18, 2009 from Encyclopædia Britannica Online.</ref> ထို့ပြင် ရှေးရိုးနေ လူမျိုးစုများဖြစ်သည့် အီဂိုရော့၊ လူမက်၊ မိန်းဂျန်း၊ ဘာဂျောင်း နှင့် ပလာဝမ်တို့လည်း ရှိသည်။<ref name="Ethnol" /> ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးများသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ဘာသာဗေဒဖြင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပါက အော်စထရိုနီးရှန်း နှင့် မလာယိုပိုလီနီးရှန်း စကားပြောသော အာရှလူမျိုးအချို့တွင် ပါဝင်သည်။ <ref name="Ethnol" /> ယုံကြည်ထားကြသည်မှာ လွန်ခဲ့သောနှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာက အော်စထရိုနီးရှန်း စကားပြောသော ထိုင်ဝမ်ရှေးဦးနေလူမျိုးများသည် ဖိလစ်ပိုင်သို့ ထိုင်ဝမ်မှ ပြောင်းရွှေ့လာပြီး ၎င်းတို့နှင့်အတူ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး နှင့် ပင်လယ်သမုဒ္ဒရာ ရွက်လွှင့်ခြင်းနှင့် ဆက်စပ်သော ဗဟုသုတများ ပါလာခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတွင် ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းများ၌ ရှေးဦးနေထိုင်သော နယ်ဂရီတိုလူမျိုးများနေရာတွင် အစားထိုး ဝင်ရောက်လာကြသည်။<ref name=AJHG>{{cite journal |url=http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511201051/http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf |archivedate=May 11, 2011 |author=Capelli |title=A Predominantly Indigenous Paternal Heritage for the Austronesian-Speaking Peoples of Insular South Asia and Oceania |journal=American Journal of Human Genetics |volume=68 |issue=2 |pages=432–443 |year=2001 |accessdate=December 18, 2009 |doi=10.1086/318205 |pmid=11170891 |pmc=1235276 |author2=Christian |author3=James F. Wilson |author4=Martin Richards |author5=Michael P.H. Stumpf |author6=Fiona Gratrix |author7=Stephen Oppenheimer |author8=Peter Underhill |last9=Ko |first9=Tsang-Ming }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf |access-date=7 August 2019 |archive-date=19 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080219001029/http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf |accessdate=7 August 2019 |archivedate=19 February 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080219001029/http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf }}</ref> နယ်ဂရီတိုလူမျိုးများ ဖြစ်ကြသော အီတာ နှင့် အာတီတို့သည် ကျွန်းများတွင် အစောဆုံးနေထိုင်သူများ ဖြစ်မည်ဟု ယူဆကြသည်။ <ref name=Negritos>Dolan, Ronald E. (Ed.). (1991). [http://countrystudies.us/philippines/35.htm "Ethnicity, Regionalism, and Language"]. [http://countrystudies.us/philippines/ ''Philippines: A Country Study'']. Washington: GPO for the Library of Congress. Retrieved April 8, 2010 from [http://countrystudies.us/ Country Studies US Website].</ref>ထိုလူနည်းစု ရှေးဦးနေထိုင်သူ နယ်ဂရီတိုများမှာ အော်စထရာလွိုက် အနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြပြီး ပထမဆုံး လူတို့ အာဖရိကမှ ဩစတြေးလျသို့ ပြောင်းရွှေ့ရာတွင် ကျန်နေရစ်ခဲ့သူများ ဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်ရှေးဦးနေ လူမျိုးများသည် ပါပူအာလူမျိုးများ၊ မီလာနီးရှန်းလူမျိုးများ နှင့် ဩစတြေးလျ ရှေးဦးနေ လူမျိုးများနှင့် အတူ ၎င်းတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇထဲတွင် ဒယ်နီဆိုဗန်ခေါ် ရှေးဦးလူတို့၏ ဗီဇများ သိသိသာသာ ပါဝင်နေကြသည်။<ref>https://www.gmanetwork.com/news/scitech/science/272046/extinct-humanoid-species-may-have-lived-in-phl/story/ Extinct humanoid species may have lived in PHL, Published August 31, 2012 3:48pm</ref> အနောက်နှင့် အရှေ့တို့ လမ်းဖြတ်ရာတွင် ရှိသောကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်သည် တရုတ်၊စပိန်၊ မက္ကဆီကို၊ ပီရူး၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ အိန္ဒိယ၊ တောင်ကိုရီးယားနှင့် ဂျပန်အစရှိသည့် အမျိုးမျိုးကွဲပြားသော နိုင်ငံများမှ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ၏ အခြေချရာလည်း ဖြစ်သည်။ တရုတ်များမှာ အများအားဖြင့် တရုတ်ပြည် [[ဖူကျန့်ပြည်နယ်]] မှ ၁၈၉၈ နောက်ပိုင်း ရွှေ့ပြောင်းလာကြသူများ ဖြစ်ကြပြီး ၂ သန်းခန့်ရှိကာ ၂၇% မျှသော ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးတို့တွင် တစိတ်တပိုင်း တရုတ်သွေးပါမည်ဟု ယူဆရပြီး<ref>{{cite web|url=http://library.wur.nl/WebQuery/clc/587677 |title=Sangley, Intsik und Sino : die chinesische Haendlerminoritaet in den Philippine}}</ref><ref>{{cite web |url=http://summit.sfu.ca/system/files/iritems1/6689/b1744892x.pdf |title=The ethnic Chinese variable in domestic and foreign policies in Malaysia and Indonesia |accessdate=April 23, 2012 |archive-date=1 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181101131721/http://summit.sfu.ca/system/files/iritems1/6689/b1744892x.pdf }}</ref><ref>{{cite journal| pmc=4757630 | pmid=26781090 | doi=10.1007/s00439-015-1620-z | volume=135 | issue=3 | title=Resolving the ancestry of Austronesian-speaking populations | year=2016 | journal=Hum Genet | pages=309–26 | last1 = Soares | first1 = PA | last2 = Trejaut | first2 = JA | last3 = Rito | first3 = T | last4 = Cavadas | first4 = B | last5 = Hill | first5 = C | last6 = Eng | first6 = KK | last7 = Mormina | first7 = M | last8 = Brandão | first8 = A | last9 = Fraser | first9 = RM | last10 = Wang | first10 = TY | last11 = Loo | first11 = JH | last12 = Snell | first12 = C | last13 = Ko | first13 = TM | last14 = Amorim | first14 = A | last15 = Pala | first15 = M | last16 = Macaulay | first16 = V | last17 = Bulbeck | first17 = D | last18 = Wilson | first18 = JF | last19 = Gusmão | first19 = L | last20 = Pereira | first20 = L | last21 = Oppenheimer | first21 = S | last22 = Lin | first22 = M | last23 = Richards | first23 = MB}} The final component (dark blue in Fig. 3b) has a high frequency in South China (Fig. 2b) and is also seen in Taiwan at ~25–30 %, '''in the Philippines at ~20–30 %''' (except in one location which is almost zero) and across Indonesia/Malaysia at 1–10 %, declining overall from Taiwan within Austronesian-speaking populations.</ref> ကိုလိုနီခေတ် မတိုင်မီနှင့် ကိုလိုနီခေတ် တရုတ်များထံမှ သွေးနှောခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>"[https://web.archive.org/web/20090826194926/http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/23/content_11930729.htm Chinese lunar new year might become national holiday in Philippines too]". ''Xinhua News'' (August 23, 2009). (archived from [http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/23/content_11930729.htm the original] on August 26, 2009)</ref> အဓိကမြို့များနှင့် မြို့ပြဒေသများတွင် လူမျိုးစုမတူသော လူ အချင်းချင်း လက်ထပ်ကြသည်မှာ ထင်ရှားစွာ ရှိသည်။<ref>[http://www.food-links.com/countries/philippines/philippines.php Filipino Food and Culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141231180144/http://www.food-links.com/countries/philippines/philippines.php |date=31 December 2014 }}. Food-links.com. Retrieved on July 4, 2012. * [http://www.futurescopes.com/indian-dating/2084/indian-dating-and-matchmaking-philippines-indian-matrimonials Indian Dating and Matchmaking in Philippines – Indian Matrimonials] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017150050/http://futurescopes.com/indian-dating/2084/indian-dating-and-matchmaking-philippines-indian-matrimonials |date=October 17, 2012 }}. Futurescopes.com (January 3, 2011). Retrieved on July 4, 2012. * [http://www.philippinecountry.com/filipino_foods.html Filipino Foods]. Philippinecountry.com. Retrieved on July 4, 2012. * [http://newsinfo.inquirer.net/10434/ancient-japanese-pottery-in-boljoon-town Ancient Japanese pottery in Boljoon town |Inquirer News]. Newsinfo.inquirer.net (May 30, 2011). Retrieved on July 4, 2012. * [http://asiapacificuniverse.com/pkm/tech.htm Philippines History, Culture, Civilization and Technology, Filipino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110817073439/http://asiapacificuniverse.com/pkm/tech.htm |date=17 August 2011 }}. Asiapacificuniverse.com. Retrieved on July 4, 2012.</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ဖိလစ်ပိုင်၌ မက္ကဆီကန် လူမျိုးများမှ ဆင်းသက်သူ ၁.၇သန်း ရှိသည်။ <ref>{{Cite web |title=Forum du Mexique. |url=http://forum.mexique-fr.com/index.php |access-date=7 August 2019 |archive-date=7 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807140049/http://forum.mexique-fr.com/index.php }}</ref> ထို့ပြင် စပိန်တို့ ဒေသခံတို့နှင့် ရောနှောခဲ့သည် လူဇွန်းရှိ လူဦးရေ၏ သုံးပုံတစ်ပုံ အပြင် ဗီဆာယားရှိ ရှေးခေတ်ဒေသများ (မက္ကဆီကန်လူမျိုးတို့ တည်ထောင်ခဲ့သည်။) <ref>{{cite web | url = http://www.philippine-history.org/spanish-expeditions.htm | title = Spanish Expeditions to the Philippines | publisher = PHILIPPINE-HISTORY.ORG | date = 2005 }}</ref> နှင့် ဇမ်ဘိုရမ်းဂါးစီးတီး (ပီရူးတို့ ကိုလိုနီပြုခဲ့သည်။) <ref>[http://www.zamboanga.com/html/history_1634_moro_attacks.htm "Second Book of the Second Part of the Conquests of the Filipinas Islands, and Chronicle of the Religious of Our Father, St. Augustine"] (Zamboanga City History) "He (Governor Don Sebastían Hurtado de Corcuera) brought a great reënforcements of soldiers, many of them from [[Peru]], as he made his voyage to [[Acapulco]] from that kingdom."</ref> သို့မဟုတ် ဖိလစ်ပိုင် လူဦးရေ၏ ၁၃.၃၃ % သည် စပိန်သွေး ပါကြပြီး အမေရိကတိုက် စပိန်တို့ထံမှ ဖြစ်သလို <ref>"In 1637 the military force maintained in the islands consisted of one thousand seven hundred and two Spaniards and one hundred and forty Indians." ~''Memorial de D. Juan Grau y Monfalcon, Procurador General de las Islas Filipinas, Docs. Inéditos del Archivo de Indias, vi, p. 425.'' "In 1787 ''the garrison at Manila consisted of one regiment of Mexicans comprising one thousand three hundred men, two artillery companies of eighty men each, three cavalry companies of fifty men each.''" ''La Pérouse, ii, p. 368.''</ref> စပိန်နိုင်ငံမှလည်း ပါဝင်သည်။<ref>Jagor, Fëdor, et al. (1870). [http://www.authorama.com/former-philippines-b-8.html ''The Former Philippines thru Foreign Eyes'']</ref>လတ်တလော မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာမှုများက ထိုသို့ ဥရောပသွေးပါခြင်း <ref>{{cite journal |url=http://www.genetics.org/content/early/2015/06/18/genetics.115.178616.full.pdf+html |publisher= Institute for Human Genetics, University of California San Francisco |title= Self-identified East Asian nationalities correlated with genetic clustering, consistent with extensive endogamy. Individuals of mixed East Asian-European genetic ancestry were easily identified; we also observed a modest amount of European genetic ancestry in individuals self-identified as Filipinos|journal= Genetics Online|year=2015|volume= |page=1}}</ref><ref>[http://www6.appliedbiosystems.com/yfilerdatabase/ With a sample population of 105 Filipinos, the company of ''Applied Biosystems'', analysed the Y-DNA of average Filipinos and it is discovered that about 13.33% of the samples have the Y-DNA Haplotype "R1b", which is most common in Western Europe and had spread to the Philippines via Spanish colonists.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525082812/http://www6.appliedbiosystems.com/yfilerdatabase/ |date=25 May 2017 }}</ref> နှင့် အမေရိကရှိ စပိန်တို့ သွေးပါခြင်း <ref>{{cite web|url=https://genographic.nationalgeographic.com/reference-populations-next-gen/|title=Reference Populations|publisher=Geno 2.0 Next Generation|access-date=8 August 2019|archive-date=7 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160407092418/https://genographic.nationalgeographic.com/reference-populations-next-gen/|url-status=dead}}</ref> ကို ခိုင်မာကြောင်း ထောက်ခံထားသည်။ ပီရူးနှင့် မက္ကဆီကိုမှ ပြောင်းရွှေ့လာသူတို့ကိုယ်တိုင် လူမျိုးတစ်မျိုးတည်း သွေးစစ်စစ် မဟုတ်ဘဲ သူတို့ကိုယ်တိုင် မက်စတီဇိုများ နှင့် မူလတ်တိုများ နှင့် သွေးနှောပြီး ဖြစ်နေသည်။ <ref name="ReferenceC"/> ထို့ပြင် အမေရိက ရှေးဦးနေ လူမျိုးအချို့လည်း ပါဝင်သည်။ <ref>[https://www.researchgate.net/publication/316871600_Connecting_the_Indies_the_hispano-asian_Pacific_world_in_early_Modern_Global_History "The diversity here is immense such that I could go on forever trying to differentiate lands and peoples. There are Castilians from all provinces. There are Portuguese and Italians; Dutch, Greeks and Canary Islanders, and Mexican Indians. There are slaves from Africa brought by the Spaniards [Through America], and others brought by the Portuguese [Through India]. There is an African Moor with his turban here. There are Javanese from Java, Japanese and Bengalese from Bengal. Among all these people are the Chinese whose numbers here are untold and who outnumber everyone else. From China there are peoples so different from each other, and from provinces as distant, as Italy is from Spain. Finally, of the ''mestizos'', the mixed-race people here, I cannot even write because in Manila there is no limit to combinations of peoples with peoples. This is in the city where all the buzz is." (Remesal, 1629: 680–1) -Connecting the Indies, the Hispano-Asian Pacific World in early Modern Global History-]</ref> ''အသုံးချဇီဝစနစ်'' (Applied Biosystems) ဟု အမည်ရသော ဒီအင်န်အေ ကုမ္ပဏီမှ ဝိုင်-ဒီအင်န်အေများကို ပေါင်းစပ်တွက်ချက်ထားမှုအရ ဖိလစ်ပိုင်တွင် တောင်အာရှသားတို့၏ ဝိုင်ဒီအင်န်အေ ဖြစ်သော အိတ်ချ်ဝမ်းအေ (H1A) ပါဝင်မှုနှုန်းမှာ ၁% ဖြစ်သည်။ <ref name=appliedbiosystems /> ထို့အတွက်ကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုး ၁% တွင် ထင်ရှားသော မိဘဘိုးဘွားမှ ပါဝင်သော အိန္ဒိယသွေးပါဝင်သည် ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို အိန္ဒိယ-ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးများမှာ ကိုလိုနီခေတ်မတိုင်မီက အနီးအနားတွင် ဟိန္ဒူတိုင်းပြည်များ ဖြစ်ကြသော စီဘူး နှင့် ဘွမ်တမ် ရာဂျာပြည် နှင့် ဘော်နီယိုရှိ ကူတိုင်းပြည်တို့ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသော စွန့်စားသွားလာသူများ ၊<ref>{{cite web | title = The Period of Hindu Kingdoms | publisher = Embassy of Republic of Indonesia at Bangkok, Thailand | year = 2006 | url = http://www.kbri-bangkok.com/about_indonesia/history_02.html | accessdate = October 17, 2006 | deadurl = yes | archiveurl = https://web.archive.org/web/20061107080534/http://www.kbri-bangkok.com/about_indonesia/history_02.html | archivedate = November 7, 2006 | df = dmy-all }}</ref> ကိုလိုနီခေတ် စီပွိုင်းကုန်သည်များ သို့မဟုတ် ခေတ်သစ်ကုန်သည်များ မှဆင်းသက်သူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name=appliedbiosystems>[http://www6.appliedbiosystems.com/yfilerdatabase/ With a sample population of 105 Filipinos, the company of ''Applied Biosystems'', analysed the Y-DNA of average Filipinos and it is discovered that about 0.95% of the samples have the Y-DNA Haplotype "H1a", which is most common in South Asia and had spread to the Philippines via precolonial Indian missionaries who spread Hinduism and established Indic Rajahnates like Cebu and Butuan.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525082812/http://www6.appliedbiosystems.com/yfilerdatabase/ |date=25 May 2017 }}</ref><!-- The source is hard to interpret due to complicated programming. However there's a visual representation of the data used as a source in Wikipedia, at this page: https://en.m.wikipedia.org/wiki/Filipinos#/media/File%3A105_Filipino_Y-DNA.jpg--> ဖိလစ်ပိုင်သည် ယခင်က အမေရိကန် ကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့ပြီး အမေရိကန် ကိုလိုနီခေတ်ကာလ အတွင်းတွင် ဖိလစ်ပိုင်တွင် မွေးဖွားသော အမေရိကန်လူမျိုး ၈၀၀,၀၀၀ ဦး ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.thebagelboyclub.com/?page_id=37|publisher=The Bagelboy Club of the Philippines|title=History of the Bagelboy Club|website=www.thebagelboyclub.com|accessdate=8 August 2019|archivedate=25 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180825002506/http://www.thebagelboyclub.com/?page_id=37}}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ဖိလစ်ပိုင်တွင် နေထိုင်သော အမေရိကန်နိုင်ငံသား ၂၂၀,၀၀၀ မှ ၆၀၀,၀၀၀ ဦး အထိ ရှိသည်။ <ref>{{cite news |last=Cooper |first=Matthew |date=November 15, 2013 |title=Why the Philippines Is America's Forgotten Colony |url=http://www.nationaljournal.com/magazine/why-the-philippines-is-america-s-forgotten-colony-20131115 |newspaper=National Journal |access-date=January 28, 2015 |quote=c. At the same time, person-to-person contacts are widespread: Some 600,000 Americans live in the Philippines and there are 3 million Filipino-Americans, many of whom are devoting themselves to typhoon relief.}}</ref> ထို့ပြင် အန်ဂျလိစ်မြို့၊ မနီလာမြို့၊ ကလာ့ခ်မြို့ နှင့် အိုလွန်ဂါပိုမြို့တို့တွင် ပြန့်ကျဲနေထိုင်ကြသော အေမာအာရှ လူမျိုး ၂၅၀,၀၀၀ ခန့် ရှိသည်။ <ref>{{cite press release|url=http://amerasianresearch.org/releases/amerasianresearch-2012-09.pdf|title=200,000–250,000 or More Military Filipino Amerasians Alive Today in Republic of the Philippines according to USA-RP Joint Research Paper Finding|work=Amerasian Research Network, Ltd.|date=November 5, 2012|accessdate=July 11, 2016}}<br />{{cite web|last1=Kutschera|first1=P.C.|last2=Caputi|first2=Marie A.|url=http://amerasianresearch.org/pdf/ICOPHIL-9FINALFilipinoDiaspora-Kutschera-Caputi.pdf|title=The Case for Categorization of Military Filipino Amerasians as Diaspora|publisher=9th International Conference On the Philippines, Michigan State University, E. Lansing, MI|date=October 2012|accessdate=July 11, 2016}}</ref> အခြားအရေးပါသော ဒေသရင်းနေမဟုတ်သော လူနည်းစုလူမျိုးများတွင် အာရပ်တို့လည်း ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် ကိုလိုနီခေတ်မတိုင်မီက မွတ်ဆလင် စူလတန်ပြည်များ ဖြစ်ကြသော လာနောင်း၊ မာဂွင်ဒါနောင်း၊ ဆူလူး နှင့် ဘရူနိုင်း ပြည် တို့ကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင် ဂျပန်လူမျိုးများလည်း ရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ ရှိုးဂန်း တိုကုဂါဝါ အီအဲယာဆု၏ ဖိနှိပ်မှုမှာ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်လာကြသော ခရစ်ယာန် (ကိရိရှိတန်) များ ဖြစ်ကြပြီး သူတို့အား ဖိလစ်ပိုင်ရှိ စပိန်အင်ပိုင်ယာမှ နိုင်ငံရေး ခိုလှုံခွင့် ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ လူမျိုးမတူသော မိဘမှ ပေါက်ဖွားလာသူများကို တီဆွိုင်းဟု ခေါ်ကြသည်။ <ref>"[https://web.archive.org/web/20071001215334/http://www.seasite.niu.edu/tagalog/Tagalog_Homepage99/impacts_of_spanish_rule_in_the_p.htm The Impact of Spanish Rule in the Philippines]". (2009). ''Tagalog at NIU''. Retrieved December 19, 2009 from the Northern Illinois University, Center for Southeast Asian Studies, SEAsite Project. (archived from [http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/Tagalog_Homepage99/impacts_of_spanish_rule_in_the_p.htm the original] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001215334/http://www.seasite.niu.edu/tagalog/Tagalog_Homepage99/impacts_of_spanish_rule_in_the_p.htm |date=October 1, 2007 }} on October 1, 2007)</ref><ref>Nicholas Trajano Molnar (2017), University of Missouri Press, "American Mestizos, The Philippines, and the Malleability of Race: 1898–1961"</ref> ===ဘာသာစကား=== {| class="wikitable sortable floatright" style="text-align:right; font-size:90%; background:white;" |+ style="font-size:100%;" |မိခင်ဘာသာစကား အလိုက်လူဦးရေ (၂၀၁၀) |- ! scope="col" style="text-align:left;" |ဘာသာစကား ! scope="col" style="text-align:center;" colspan="3" |ပြောဆိုသူ |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;"|တာဂါးလော့ |style="font-weight:bold;" |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:22,512,089|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#404070}} |၂၂,၅၁၂,၀၈၉ |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;"|စီဘွာနို |style="font-weight:bold;" |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:19,665,453|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#707094}} |၁၉,၆၆၅,၄၅၃ |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;"|အီလိုကာနို |style="font-weight:bold;" |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:8,074,536|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#AFAFC3}} |၈,၀၇၄,၃၅၆ |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;"|ဟီလာဂေညွန် |style="font-weight:bold;" |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:7,773,655|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#C3C3D2}} |၇,၇၇၃,၆၅၅ |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;"|ဝါရေး |style="font-weight:bold;" |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:3,660,645|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#D2D2DE}} |၃,၆၆၀,၆၄၅ |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;"|{{nowrap|''အခြား ဒေသခံစကားများ/ဒေသသုံး''}} |style="font-weight:bold;" |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:24,027,005|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#000040}} |၂၄,၀၂၇,၀၀၅ |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;"|{{nowrap|''အခြားနိုင်ငံခြားဘာသာစကားများ/ဒေသသုံး''}} |style="font-weight:bold;" |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:78,862|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#DEDEE6}} |၇၈,၈၆၂ |- ! scope="row" style="text-align:left; background:initial;"|{{nowrap|''အစီရင်ခံမထားသော ဘာသာစကား''}} |style="font-weight:bold;" |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:6,450|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#E6E6EC}} |၆,၄၅၀ |- class="sortbottom" style="border-top:double gray;" ! scope="col" style="text-align:left;letter-spacing:0.02em;" colspan="3" |စုစုပေါင်း ! scope="col" style="text-align:right;" |၉၂,၀၉၇,၉၇၈ |- class="sortbottom" |style="font-style:italic;" colspan="4" |ရင်းမြစ်: ဖိလစ်ပိုင် စာရင်းအင်း အာဏာပိုင်အဖွဲ့ ၊{{Sfn|Philippine Statistics Authority|2014|pp=29–34}} |} ''အက်သနိုလော့'' စာအုပ်အရ ဖိလစ်ပိုင်တွင် ဘာသာစကားပေါင်း ၁၈၆ ခုရှိပြီး ၁၈၂ ခုမှာ ယနေ့တိုင် သုံးစွဲနေဆဲ ဖြစ်ကာ ၄ ခုတွင် ပြောဆိုသူ မရှိတော့ပေ။ ဒေသခံ ဘာသာစကား အများစုမှာ အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကား မိသားစုမှ မလာယို-ပိုလီနီးရှန်း ဘာသာစကား၏ ဖိလစ်ပိုင် ဘာသာခွဲမှ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Ethnol">Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). (2015). There ''[http://www.ethnologue.com/country/PH Ethnologue: Languages of the World]'' (18th ed.). Dallas, Tex.: SIL International. Retrieved April 13, 2015.</ref>စပိန်စကားပေါ်တွင် အခြေခံသော ခရီရိုးခေါ် ဒေသတွင်း ပေါ်ပေါက်လာသော ဘာသာစကားအမျိုးမျိုးကို ကာဗာကာနိုး ဟု ခေါ်သည်။ <ref>Spanish creole: {{Citation |first = Antonio |last = Quilis |title = La lengua española en Filipinas |year = 1996 |page = 54 and 55 |url = http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01350553135573500088680/209438_0013.pdf |publisher = Cervantes virtual }}</ref> ထို့ပြင် အော်စရိုနီးရှန်း ဘာသာစကား၏ လွှမ်းမိုးမှုတွင် ပါမသွားသော ဖိလစ်ပိုင် နီဂရီတို ဘာသာစကားများလည်း ရှိပြီး ၎င်းတို့တွင် သီးသန့်ဝေါဟာရများ ရှိသည်။<ref>Reid, Lawrence A. 1994. "Possible Non-Austronesian Lexical Elements in Philippine Negrito Languages." In Oceanic Linguistics, Vol. 33, No. 1 (Jun. 1994), pp. 37–72.</ref> ဖိလစ်ပီနို ဘာသာစကားနှင့် အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကားတို့သည် နိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ <ref name=OfficialLang /> ဖိလစ်ပီနိုသည် တာဂါးလော့ ဘာသာစကားအား စံနှုန်းပြုထားခြင်းဖြစ်ပြီး မက်ထရို မနီလာ နှင့် အခြားမြို့ပြဒေသများတွင် ပြောဆိုလေ့ ရှိကြသည်။ ဖိလစ်ပီနို နှင့် အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကား နှစ်ခုစလုံးကို အစိုးရ၊ ပညာရေး၊ ပုံနှိပ်ရေး၊ ရုပ်သံလွှင့် မီဒီယာ နှင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများတွင် အသုံးပြုကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင်၏ သမိုင်းကြောင်းတွင် တကမ္ဘာလုံးရှိ အစိတ်အပိုင်း အသီးသီးမှ ယဉ်ကျေးမှု အမျိုးမျိုးနှင့် ရှုပ်ထွေးစွာ ကူးလူးဆက်ဆံမှုများ ပြုခဲ့သည့် အပြင် ဒေသတွင်း လွှမ်းမိုးမှုများကြောင့် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အမျိုးမျိုးသော ဒေသသုံးဘာသာစကားများထဲ၌ ဖိလစ်ပီနို ဘာသာစကားတွင် နေ့စဉ်သုံးစကားများတွင် အသုံးပြုသော နိုင်ငံရပ်ခြား ဝေါဟာရ အမြောက်အမြားပါဝင်နေကြသည်။ အကြောင်းမှာ ဖိလစ်ပိုင် ဘာသာစကားတွင် အင်္ဂလိပ်၊ လက်တင်၊ ဂရိ၊ စပိန် <ref>{{cite journal |last1=Lopez |first1=Cecilio |title=The Spanish overlay in Tagalog |journal=Lingua |date=January 1, 1965 |volume=14 |page=477 |doi=10.1016/0024-3841(65)90058-6 |language=en |issn=0024-3841}}</ref> Hebrew, Arabic, Persian, Sanskrit,<ref>{{cite book |last=Haspelmath |first=Martin |title=Loanwords in the World's Languages: A Comparative Handbook |url= |publisher=De Gruyter Mouton |page=724 |isbn=978-3-11-021843-5 |author-link= |year=2009 }}</ref> တမီးလ်၊ မလေး <ref>{{cite news|last=Rainier Alain|first=Ronda|title=Bahasa in schools? DepEd eyes 2nd foreign language|url=http://www.philstar.com/headlines/2013/03/22/922576/bahasa-schools-deped-eyes-2nd-foreign-language|accessdate=June 11, 2013|newspaper=The Philippine Star|date=March 22, 2013}}</ref> တရုတ်၊ <ref>{{cite book |last1=Chan-Yap |first1=Gloria |title=Hokkien Chinese borrowings in Tagalog |date=1980 |publisher=Dept. of Linguistics, School of Pacific Studies, Australian National University |isbn=978-0-85883-225-1 |page=5 |url=https://books.google.com/?id=lU4HAQAAIAAJ |language=en |quote=The number of loanwords in the domain of cookery is rather large, and they are, by far, the most homogeneous of the loanwords.}}</ref><ref>{{cite book |last1=Joaquin |first1=Nick |title=Culture and history |date=2004 |publisher=Pasig City |isbn=978-971-27-1426-9 |page=42 |language=English}}</ref>ဂျပန်<ref>{{cite book |last=Potet |first=Jean-Paul G. |date=2016 |title=Tagalog Borrowings and Cognates |url=https://books.google.com/?id=jvOjDAAAQBAJ |location=Raleigh, NC |publisher=Lulu Press, Inc. |page=343 |isbn=978-1-326-61579-6 }}</ref>နှင့် နာဟွာတယ် <ref>{{Cite news|url=https://news.mb.com.ph/2017/06/28/mexico-our-older-sister/|title=Mexico, our older sister|work=Manila Bulletin News|access-date=April 13, 2018|language=en-US|accessdate=8 August 2019|archivedate=13 April 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180413185616/https://news.mb.com.ph/2017/06/28/mexico-our-older-sister/}}</ref> အစရှိသော ဘာသာစကားမျိုးစုံတို့ မှ စကားလုံးများ ကြွယ်ဝစွာ ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေကြသည်။ ထို့ပြင် မြို့အများစု၌ ဒေသခံ မူလ ဘာသာစကားများကိုလည်း ပြောလေ့ ရှိကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေမှ စပိန်ဘာသာစကား နှင့် အာရပ်ဘာသာစကားတို့ကို ဝေါဟာရတွင် တိုးမြှင့်သုံးစွဲရန် ဖော်ပြထားပြီး အသုံးပြုရန်မှာ ရွေးချယ်မှုတွင်သာ အခြေခံသည်။<ref name=OfficialLang>{{cite web |author1=Joselito Guianan Chan |author2=Managing Partner |url=http://www.chanrobles.com/article14language.htm |title=1987 Constitution of the Republic of the Philippines, Article XIV, Section 7 |publisher=Chan Robles & Associates Law Firm |accessdate=May 4, 2013 |archivedate=10 November 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071110234327/http://www.chanrobles.com/article14language.htm }}</ref> သို့သော်လည်း ယခင်က ထိုဘာသာစကား နှစ်ခုစလုံးကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုခဲ့ခြင်း မရှိပေ။ ၁၉ ရာစု နှောင်းပိုင်း အထိ နိုင်ငံခြား ဘာသာစကားအဖြစ် နေ့စဉ် သုံးစွဲနေကြသော်လည်း သုံးစွဲမှုမှာ သိသိသာသာ လျော့ကျလာခဲ့သော်လည်း စပိန်စကားမှ ငှားရမ်းသုံးစွဲထားသော စကားလုံး အများစုကိုမူ ဖိလစ်ပိုင် ဒေသခံ ဘာသာစကားများတွင် ထည့်သွင်း သုံးစွဲနေကြဆဲ ဖြစ်ကာ <ref>{{cite web |title=Spanish language in Philippines |url=http://www.spanish-in-the-world.net/Spanish/philippines.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20080128195005/http://www.spanish-in-the-world.net/Spanish/philippines.php |dead-url=yes |archive-date=January 28, 2008 |accessdate=March 1, 2015 |df= |archivedate=18 March 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150318055051/http://www.spanish-in-the-world.net/Spanish/philippines.php }}</ref> အာရပ်ဘာသာစကားမှာမူ မင်ဒါနောင်းရှိ အစ္စလာမ်ကျောင်းများတွင် သုံးစွဲနေကြသည်။ <ref>{{cite web|last1=Rodríguez-Ponga|first1=Rafael|title=New Prospects for the Spanish Language in the Philippines|url=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/web/rielcano_en/contenido?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/elcano/elcano_in/zonas_in/spanish+language+culture/ari27-2009#.VPUs_lPF9l8|accessdate=March 1, 2015|archivedate=2 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402171759/http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/web/rielcano_en/contenido?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Felcano%2Felcano_in%2Fzonas_in%2Fspanish+language+culture%2Fari27-2009#.VPUs_lPF9l8}}</ref> ဆူမတြာ၊ ဆူလာဝေစီ နှင့် ဖိလစ်ပိုင်တို့တွင် ဒေသခံ ဘာသာစကားများ၏ စာအရေးအသားများသည် အစောပိုင်း ဂူဂျာရာတီ စာအရေးအသားများမှ ဆင်းသက်လာသည် ဆိုသော သီအိုရီတစ်ခုကို ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဘာကလေ ဘာသာဗေဒ အဖွဲ့အစည်း၏ အစည်းအဝေးတွင် တင်ပြသွားခဲ့သည်။<ref name="Miller2010">{{cite journal|last1=Miller|first1=Christopher|title=A Gujarati Origin for Scripts of Sumatra, Sulawesi and the Philippines|journal=Annual Meeting of the Berkeley Linguistics Society|volume=36|issue=1|year=2010|page=276|issn=2377-1666|doi=10.3765/bls.v36i1.3917}}</ref> ဒေသခံ ဘာသာစကား ၁၉မျိုးကို အရန်ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြင့် ညွှန်ကြားရေး သင်ကြားရေးတို့တွင် အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းတို့မှာ အက်ကလန်နွန်၊ ဘိုင်ကော၊ စီဘွာနို၊ ကာဗာကာနိုး၊ ဟီလဂိုင်နွန်၊ အီဘာနာ့ခ်၊ အီလိုကာနို၊ အီဗာတန်၊ ကာပန်ပန်ဂန်၊ ကင်းနရေး-အေ၊ မာဂွင်ဒါနောင်း၊ မာရာနောင်း၊ ပန်ဂါစီနန်၊ ဆမ်ဘယ်၊ ဆူရီဂေါင်နွန်၊ တာဂါးလော့၊ တောဆပ်ဂ်၊ ဝါရေး နှင့် ယာကန် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <ref name="7 mother languages">[http://www.gmanetwork.com/news/story/317280/news/nation/deped-adds-7-languages-to-mother-tongue-based-education-for-kinder-to-grade-3 DepEd adds 7 languages to mother tongue-based education for Kinder to Grade 3]. GMA News. July 13, 2013.</ref> အခြားသော ဒေသခံ ဘာသာစကားများ ဖြစ်သော ကျူရိုနွန်၊ အီဖူဂေါင်း၊ အစ်ဘာယတ်၊ ကာလင်ဂါ၊ ကမာယို၊ ကန်းကနေ၊ မတ်စဘတ်တန်းညို၊ ရွမ်ဘလွန်မနွန်၊ မလေး နှင့် အချို့သော ဗီဆာယန်း ဘာသာစကားများမှာ သက်ဆိုင်ရာ ခရိုင်များတွင် အသုံးများကြသည်။<ref name="ethn">{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/country/PH|title=Philippines|publisher=Ethnologue.com |accessdate=May 4, 2013}}</ref> ကျွန်းများအတွင်း ဒေသခံမဟုတ်သော ဘာသာစကားများကိုလည်း အချို့ကျောင်းများတွင် သင်ကြားကြသည်။ မန်ဒရင်တရုတ်စကားကို ဖိလစ်ပိုင်တရုတ် အသိုင်းအဝိုင်းအတွက် ဖွင့်လှစ်သော တရုတ်ကျောင်းများတွင် အသုံးပြုကြသည်။ မင်ဒါနောင်းရှိ အစ္စလာမ်ကျောင်းများတွင် ယနေ့ခေတ် အာရပ် စံ ဘာသာစကားကို သင်ရိုးအတွင်း ထည့်သွင်း သင်ကြားသည်။ <ref>[http://business.inquirer.net/6899/muslim-education-program-gets-p252-m-funding Muslim education program gets P252-M funding]. ''Philippine Daily Inquirer''. July 13, 2011.</ref>ပြင်သစ်၊ ဂျာမန်၊ ဂျပန်၊ ဟင်ဒီ၊ ကိုရီးယား နှင့် စပိန်ဘာသာစကားတို့ကိုလည်း နိုင်ငံရပ်ခြား ဘာသာစကားကျောင်းများ၏ အကူအညီဖြင့် သင်ကြားကြသည်။<ref>[http://globalnation.inquirer.net/58931/deped-to-continue-teaching-french-in-select-public-schools-in-2013 DepEd to continue teaching French in select public schools in 2013]. ''Philippine Daily Inquirer''. December 6, 2012.</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ပညာရေး ဌာနမှ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံနှင့် မလေးရှားနိုင်ငံသုံး မလေးဘာသာစကားကို စတင်သင်ကြားခဲ့သည်။ <ref>[http://gulfnews.com/news/world/philippines/philippines-students-to-take-foreign-language-1.1161513 Philippines: Students to take foreign language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141106112826/http://gulfnews.com/news/world/philippines/philippines-students-to-take-foreign-language-1.1161513 |date=6 November 2014 }}. ''Gulf News''. March 22, 2013.</ref> ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== [[File:St. Agustine Paoay Church 02.jpg|thumb|အီလိုကော့စ် နော်တယ်ရှိ သမိုင်းဝင် ပါဝေးဘုရားကျောင်း။ ၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် ဖိလစ်ပိုင် အစိုးရမှ နိုင်ငံတော် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အမွေအနှစ် အဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် ယူနက်စကိုမှ ဘာရော့ဘုရားကျောင်းများ အစုအဝေးအနေနှင့် ၁၉၉၃ တွင် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။]] ဖိလစ်ပိုင်သည် တရားဝင်အားဖြင့် ဘာသာတရားတစ်ခုကို နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ပြဋ္ဌာန်းထားသော နိုင်ငံမဟုတ်သော်လည်း ခရစ်ယာန်ဘာသာသည် အဓိက ကိုးကွယ်သည့် ဘာသာဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite journal|last = Kalaw |first = Maximo M. |url = http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=philamer;idno=AFJ2233.0001.001 |title = The development of Philippine politics |publisher = Oriental commercial |year = 1927 |page = [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=philamer;cc=philamer;idno=afj2233.0001.001;view=image;seq=451;size=100;page=root 431]}}</ref> အခွင့်အရေး ဥပဒေ၏ ပုဒ်မ ၅ (ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အခန်း ၃ တွင် "''ဘာသာတရားတစ်ခုကို ကို ကိုးကွယ်ရန် သို့မဟုတ် လွတ်လပ်စွာကျင့်သုံးခြင်းကို တားမြစ်ရန် အတွက် ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းမှု မပြုရ။ ဘာသာတရားဆိုင်ရာ ပြမူခြင်းနှင့် ရှိခိုးခြင်းကို မိမိပျော်မွေ့သလို လွတ်လပ်စွာ လုပ်ပိုင်ခွင့် ရှိပြီး ခွဲခြားဆက်ဆံမှု အရေးပေးမှု မပြုရမည့်အပြင် ထာဝရ ခွင့်ပြုရမည်။ နိုင်ငံသားဆိုင်ရာနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးအတွက် ပြုမူရန် မည်သည့်ဘာသာရေး စမ်းစစ်မှုမှ မပြုလုပ်ရ။''" ဟု ဖော်ပြထားသည်။<ref name=1987constitution /> ၂၀၁၀ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်း အရ ၈၀.၅၈% သော လူဦးရေသည် ကက်သလစ်ဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ <ref name="PSA-2015PSY">{{cite journal|title=Table 1.10; Household Population by Religious Affiliation and by Sex; 2010|journal=2015 Philippine Statistical Yearbook|date=October 2015|pages=1–30|url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2015%20PSY%20PDF.pdf|accessdate=August 15, 2016|issn=0118-1564}}</ref> ၃၇% သော သူတို့သည် လူစုလူဝေးဝတ်ပြုပွဲသို့ ပုံမှန်တက်ရောက်လေ့ ရှိကြပြီး ၂၉% မှာ အလွန်ဘာသာရေး ကိုင်းရှိုင်းသည်ဟု သိရှိရသည်။<ref name="newsinfo.inquirer.net">{{cite web|url=http://newsinfo.inquirer.net/463377/filipino-catholic-population-expanding-say-church-officials|title=Filipino Catholic population expanding, say Church officials|website=inquirer.net}}</ref><ref>[http://www.pewforum.org/2012/07/19/asian-americans-a-mosaic-of-faiths-overview/ Asian Americans: A Mosaic of Faiths], Pew Research. July 19, 2012.</ref> ဖိလစ်ပိုင် အင်ဒီပန်းဒန့် ဘုရားကျောင်းသည် လူသိများသော လွတ်လပ်သော ကက်သလစ် ဂိုဏ်းခွဲ တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name=2006census>{{cite web|url=https://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2003/pr0323tx.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120610051606/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2003/pr0323tx.html|archivedate=June 10, 2012|title=2000 Census: Additional Three Persons Per Minute|publisher=Philippine Statistics Authority|date=February 18, 2003|accessdate=January 9, 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.seasite.niu.edu/crossroads/russell/christianity.htm|title=Christianity in the Philippines|website=niu.edu|access-date=23 July 2019|archive-date=11 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190511151342/http://www.seasite.niu.edu/crossroads/russell/christianity.htm}}</ref><ref>[http://www.pewforum.org/2011/12/19/table-christian-population-in-numbers-by-country/ Table: Christian Population in Numbers by Country], Pew Research. December 19, 2011.</ref> ပရိုတက်စတင့်မှာ လူဦးရေ၏ ၁၀.၈% ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2011/12/19/table-christian-population-as-percentages-of-total-population-by-country/|title=Table: Christian Population as Percentages of Total Population by Country|date=December 19, 2011|publisher=Pew Research}}</ref>အများစုမှာ ဧဝံဂေလိ ပရိုတက်စတင့် ဂိုဏ်းခွဲကို ကိုးကွယ်ကြပြီး ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ရာစုတို့တွင် အမေရိကန် သာသနာပြုများမှ မိတ်ဆက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ကာ ၎င်းတို့သည် မြောက်လူဇွန်းနှင့် မင်ဒါနောင်းတောင်ပိုင်း တို့တွင် အများအပြား စုဝေးနေကြသည်။ <ref>{{Cite news|url=http://www.geocurrents.info/cultural-geography/religion/intriguing-patterns-in-scolbert08s-map-of-religion-in-insular-southeast-asia|title=Intriguing Patterns in Scolbert 08's Map of Religion in Insular Southeast Asia|work=GeoCurrents|access-date=October 10, 2017|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|url=http://philchal.org/dawn/nationalsum.asp|title=Philippine Church National Summary|website=philchal.org|accessdate=8 August 2019|archivedate=10 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010144551/http://philchal.org/dawn/nationalsum.asp}}</ref> အစ်ဂလဲရှား နီ ခရစ်စတိုသည် ဖိလစ်ပိုင်ရှိ တစ်ဆူတည်းသောဘုရားဝါဒနှင့် ပြန်လည်ထားသိုရေးဝါဒ ဆိုင်ရာ ထင်ရှားသော ဂိုဏ်းခွဲတစ်ခု ဖြစ်ပြီး လူဇွန်းအလယ်ပိုင်းတွင် ကိုးကွယ်သူများ စုစည်းနေကြသည်။ <ref name='census'>{{Cite book |chapter-url = https://www.census.gov.ph/sites/default/files/2014%20PIF.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20140728203542/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/2014%20PIF.pdf |dead-url = yes |archive-date = July 28, 2014 |page = 27 |publisher = Philippine Statistics Authority |issn = 1655-2539 |title = Philippines in Figures |year = 2014 |accessdate = August 11, 2014 |chapter = Demography |location = Manila}}</ref><ref name=cia-rp>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |title=The World Factbook |website=cia.gov |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150719222229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |archivedate=July 19, 2015 |df= }}</ref> အစ္စလာမ်ဘာသာသည် ဖိလစ်ပိုင်တွင် ဒုတိယ အများဆုံး ကိုးကွယ်သော ဘာသာဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်တွင် မွတ်စလင်လူဦးရေသည် စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ၅.၅၇% ရှိသည်ဟု ၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်းတွင် ဖော်ပြထားသည်။ <ref name="PSA-2015PSY" /> ထိုဖော်ပြချက်နှင့် ဆန့်ကျင်လျှင် ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် မွတ်ဆလင် ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ နိုင်ငံတော် ကော်မရှင်မှ ဖိလစ်ပိုင် လူဦးရေမှ ၁၀,၇၀၀,၀၀၀ ဦး သို့မဟုတ် ၁၁% မှာ မွတ်ဆလင် ဖြစ်သည် ဟု ဖော်ပြထားသည်။<ref name = 2013ReportonInternationalReligiousFreedom >{{cite web | url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2013/eap/222161.htm |title=2013 International Religious Freedom Report |publisher=United States Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor}}</ref> အချို့သော မွတ်ဆလင် ပညာရှင်များက ငြင်းချက်ထုတ်သည်မှာ ၂၀၀၀ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်းတွင် မွတ်ဆလင်ဦးရေသည် သိသာစွာ လျော့နည်းနေပြီး အကြောင်းမှာ မွတ်ဆလင်အများစု ရှိသော ဒေသတွင် နေထိုင်သူတို့မှာ လုံခြုံရေးအရ စိုးရိမ်ရမှုနှင့် အစိုးရ ဝန်ထမ်းများပေါ်တွင် မကြည်လင်မှု တို့ကြောင့် နိုင်ငံအတွင်း မွတ်ဆလင်လူဦးရေနှင့် ပတ်သက်၍ တိကျသော အချက်အလက်ကို ရရှိရန် ခက်ခဲသည် ဟု ဆိုသည်။<ref name=ReligiousFreedomon2004>{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2014&dlid=238326|title=International Religious Freedom Report for 2014|publisher=United States Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor}}</ref><ref name="HOWMANYMUSLIMSHASTHEPHILIPPINES">{{Cite journal|jstor=42632278|title=How Many Muslims Has the Philippines?|journal=Philippine Studies|volume=23|issue=3|pages=375–382|last1=O'Shaughnessy|first1=Thomas J|year=1975}}</ref> မွတ်ဆလင် အများစုသည် မင်ဒါနောင်းနှင့် အနီးအနားရှိ ကျွန်းများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ <ref name=ReligiousFreedom2014>{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2014&dlid=238326|title=International Religious Freedom Report for 2014|publisher=United States Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor|quote=Most Muslims are members of various ethnic minority groups. The majority of Muslims reside in Mindanao in the South and nearby islands.}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/208472.pdf|publisher=US Department of State Bureau of Democracy, Human Rights and Labor|title=Philippines 2012 International Religious Freedom Report}}</ref><ref name="state.gov">{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm#wrapper|title=International Religious Freedom Report for 2013|website=state.gov}}</ref><ref>[http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=472375&publicationSubCategoryId=205 RP closer to becoming observer-state in Organization of Islamic Conference] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603143753/http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=472375&publicationSubCategoryId=205 |date=June 3, 2016 }}. (May 29, 2009).''The Philippine Star''. Retrieved 2009-07-10, "Eight million Muslim Filipinos, representing 10 percent of the total Philippine population, ...".</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ncmf.gov.ph|title=National Commission on Muslim Filipinos|accessdate=25 December 2021|archivedate=19 November 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161119145842/http://www.ncmf.gov.ph/}}</ref>အများစုမှာ ရှဖီးကျောင်းတော်၏ အောက်မှ ဆွန်နီအစ္စလာမ်ဝါဒကို ကျင့်သုံးကြသည်။ <ref name="irf2010">U.S. Department of State. (2010). ''[https://web.archive.org/web/20101123103513/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148891.htm Philippines: International Religious Freedom Report 2010]''. Retrieved 2011-05-20, "Islam is the largest minority religion, and Muslims constitute between 5 and 9 percent of the total population."</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/?id=2MyHnPaox9MC&pg=PA144&dq#v=onepage&q&f=false |title=Islamic Connections: Muslim Societies in South and Southeast Asia |author1=R Michael Feener |author2=Terenjit Sevea |page=144 |isbn=978-981-230-923-5 |year=2009 }}</ref> တရားဝင် စာရင်းဇယား မရှိသဖြင့် ဘာသာမဲ့ ရာခိုင်နှုန်းကို မသိရပေ။ သို့သော်လည်း လူဦးရေ၏ ၂၁% အထိ ရှိနိုင်သည်။ <ref>{{cite web|title=End of Year Survey 2014: Regional & Country Results : Philippines|url=http://www.wingia.com/web/files/richeditor/filemanager/Philippines_Tables_V3_a.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309123814/http://www.wingia.com/web/files/richeditor/filemanager/Philippines_Tables_V3_a.pdf|archivedate=9 March 2017|dead-url=yes|at=Table 10|access-date=February 1, 2019|df=mdy-all|accessdate=8 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170309123814/http://www.wingia.com/web/files/richeditor/filemanager/Philippines_Tables_V3_a.pdf}}</ref><ref>Dentsu Communication Institute [http://www2.ttcn.ne.jp/~honkawa/9460.html 電通総研・日本リサーチセンター編「世界60カ国価値観データブック] {{ja icon}}</ref> ဖိလစ်ပိုင် ဘုရားမဲ့ဝါဒီများနှင့် ဘုရားမယုံဝါဒီများ အဖွဲ့ (PATAS) သည် အကျိုးအမြတ်မထားသော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး အများပြည်သူတို့အား ဘုရားမဲ့ဝါဒနှင့် ဘုရားမယုံဝါဒတို့နှင့် ပတ်သတ်၍ သိရှိနိုင်ရန် ရည်ရွယ်ကာ လူ့အဖွဲ့အစည်းအား အသိပညာပေးပြီး ဘုရားမဲ့ဝါဒနှင့် ဘုရားမယုံဝါဒတို့နှင့် ပတ်သက်သော ဒဏ္ဍာရီများ နှင့် နားလည်မှုအလွဲများကို ဖယ်ရှားပေးသည်။<ref name="PATAS">{{cite web|url=http://freethinker.co.uk/2011/04/28/the-pope%E2%80%99s-gonna-have-a-cow-catholic-philippines-gains-its-first-atheist-society|title=Agnosticism and Atheism in the Philippines|publisher=The Free Thinker|accessdate=April 28, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501002039/http://freethinker.co.uk/2011/04/28/the-pope%E2%80%99s-gonna-have-a-cow-catholic-philippines-gains-its-first-atheist-society/|archive-date=May 1, 2011|dead-url=yes|archivedate=1 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501002039/http://freethinker.co.uk/2011/04/28/the-pope%E2%80%99s-gonna-have-a-cow-catholic-philippines-gains-its-first-atheist-society/}}</ref> ဗုဒ္ဓဘာသာကို လက်ခံကျင့်သုံးနေသော လူဦးရေမှာ ၂% ခန့်မျှ ရှိပြီး တရုတ်လူမျိုးမှ ဆင်းလက်လာသော ဖိလစ်ပိုင်များတွင် စုစည်းနေသည်။ <ref name=cia-rp /><ref name="irf2010" /><ref name=pew /> စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ခန့်မှန်းခြေ ၂% ခန့်မှာ ဖိလစ်ပိုင် ရိုးရာဘာသာတရားများကို ကိုးကွယ်နေကြပြီး ၎င်းတို့သည် ရိုးရာယုံကြည်မှုများကို ကိုးကွယ်နေကြကာ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ခရစ်ယာန်ဘာသာနှင့် အစ္စလာမ်ဘာသာတို့နှင့် ရောနှောနေသည်။ <ref name="cia-rp" /><ref name=pew>[http://www.globalreligiousfutures.org/countries/philippines/religious_demography Pew Research Center's Religion & Public Life Project: Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708193611/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/philippines/religious_demography |date=8 July 2014 }}. Pew Research Center. 2010.</ref> ==ကျန်းမာရေး== ဖိလစ်ပိုင်တွင် ပုဂ္ဂလိက ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုများ များပြားလာခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ၆၇.၁% သော ကျန်းမာရေး အသုံးစရိတ်သည် ပုဂ္ဂလိက အသုံးစရိတ်မှ ရရှိပြီး ၃၂.၉% မှာ အစိုးရထံမှ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၃ တွင် ကျန်းမာရေး ကဏ္ဍတွင် စုစုပေါင်း အသုံးစရိတ်မှာ ဂျီဒီပီ၏ ၃.၈% မျှ ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေး အဖွဲ့၏ ရည်မှန်းချက်ဖြစ်သော ၅% အောက်တွင် ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/325012/economy/business/phl-spends-less-on-health-care-amid-economic-boom-pids|title=PHL spends less on health care amid economic boom – PIDS|publisher=GMA News and Public Affairs|date=September 4, 2013|accessdate=September 21, 2014}}</ref> ကျန်းမာရေးနှင့် ပတ်သက်သော အသုံးစရိတ်မှာ အစိုးရ အသုံးစရိတ်၏ ၆.၁% ရှိသည်။ လူတစ်ဦးချင်းစီအလိုက် စုစုပေါင်း အသုံးစရိတ်မှာ ပျမ်းမျှငွေလဲနှုန်း ဖြင့် တွက်ချက်မည် ဆိုပါက အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၅၂ ဒေါ်လာမျှ ဖြစ်သည်။ <ref name=WHOStats2009>{{Cite book|url=http://www.who.int/entity/whosis/whostat/EN_WHS09_Full.pdf |publisher=World Health Organization |year=2009 |title=World Health Statistics 2009 |location=Geneva |isbn=978-92-4-156381-9 |accessdate=December 23, 2009}}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ကျန်းမာရေးအတွက် ဘတ်ဂျက်မှာ ပီဆို ၂၈ ဘီလီယံ (အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၅၉၇ မီလီယံဒေါ်လာ) သို့မဟုတ် လူတစ်ဦးလျှင် ၃၁၀ ပီဆို (၇ဒေါ်လာ) မျှ ဖြစ်သည်။ <ref>Philippine News Agency. (December 14, 2009). [https://web.archive.org/web/20100206190029/http://www.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=2002495&Itemid=2 "Senate approves proposed 2010 national budget"]. (archived from [http://www.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=2002495&Itemid=2 the original] on February 6, 2010).</ref>သို့သော်လည်း ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ဘတ်ဂျက်တိုးမြင့်လာခဲ့ပြီး ဒုစရိုက်အခွန်ဥပဒေ ဟု အများသိကြသော လွှတ်တော် ဥပဒေ ၅၇၂၇ ကြောင့် အခွန်ကောက်ခံမှု တိုးမြှင့်လာသောကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://aer.ph/doh-budget-increase-for-2014-biggest-ever-due-to-sin-tax-law/|title=DOH budget increase for 2014 'biggest ever' due to sin tax law|publisher=Action for Economic Reforms|date=January 15, 2014|accessdate=September 21, 2014|archive-date=13 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141013212142/http://aer.ph/doh-budget-increase-for-2014-biggest-ever-due-to-sin-tax-law/}}</ref> ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ဆရာဝန်ပေါင်း ၉၀,၃၇၀ ဦး သို့မဟုတ် လူ ၈၃၃ ဦးလျှင် ဆရာဝန် တစ်ဦးမျှ ရှိပြီး၊ သူနာပြု ၄၈၀,၉၁၀ ဦး၊ သွားဆရာဝန် ၄၃,၂၂၀ ဦး နှင့် လူ ၇၆၉ဦး အတွက် ဆေးရုံ ခုတင် တစ်ခု ရှိသည်။ <ref name=WHOStats2009 /> ကျွမ်းကျင်သော ဆေးကုသသူများကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ရန် ပြဿနာ ရှိသည်။ သူနာပြု ဘွဲ့ရတို့၏ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းမှာ နိုင်ငံခြားသို့ သွား၍ အလုပ်လုပ်ကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် သူနာပြုများ နိုင်ငံခြားသို့ တင်ပို့ရန် အကြီးဆုံး ဆပ်ပလိုင်ယာ ဖြစ်သည်။ <ref>World Health Organization. (April 2006). [http://www.who.int/countryfocus/cooperation_strategy/ccsbrief_phl_en.pdf Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161016053543/http://www.who.int/countryfocus/cooperation_strategy/ccsbrief_phl_en.pdf |date=16 October 2016 }}. ''Country Cooperation Strategy at a Glance''. Retrieved December 23, 2009.</ref> ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ဆေးရုံပေါင်း ၁,၇၀၀ ရှိပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် ၄၀% မှာ အစိုးရက အုပ်ချုပ်လည်ပတ်သော ဆေးရုံများဖြစ်ကာ ၆၀% မှာ ပုဂ္ဂလိက ဆေးရုံများ ဖြစ်သည်။ လူသေဆုံးမှုအတွက် ၂၅% မှာ နှလုံးနှင့်ဆိုင်သော ရောဂါများ ကြောင့်ဖြစ်သည်။ တရားဝင် ခန့်မှန်းချက်အရ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် [[အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ ရောဂါပိုး]]ရှိသည်ဟု တင်ပြသူမှာ ၁,၉၆၅ ဦးရှိပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် ၆၃၆ ဦးမှာ [[အေအိုင်ဒီအက်စ်]] ရောဂါ ဖြစ်ပွားကြသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ/အေအိုင်ဒီအက်စ် ရောဂါဖြစ်ပွားသူ ၁၂,၀၀၀ မှ<ref name=usaidhealth>United States Agency for International Development. (May 2008). [http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADM408.pdf ''USAID Country Health Statistical Report – Philippines''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010144551/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADM408.pdf |date=10 October 2017 }}. Retrieved April 8, 2010.</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ၁၇,၄၅၀ဦးသို့ တိုးတက် များပြားလာပြီး ၅,၉၆၅ ဦးမှာ အန်တီရီထရိုဗိုင်ယယ် ကုသမှု ခံယူနေသော်လည်း<ref>{{cite web|last=Santos|first=Tina G.|url=http://newsinfo.inquirer.net/590915/hiv-cases-rose-43-to-486-in-february-16-aids-deaths-reported-doh|title=HIV cases rose 43% to 486 in February; 16 AIDS deaths reported – DOH|publisher=Philippines Daily Inquirer|date=April 1, 2013|accessdate=September 21, 2014}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် အိတ်ချ်အိုင်ဗွီရောဂါ ဖြစ်ပွားမှုနှုန်း နည်းပြီး လူကြီး လူဦးရေ၏ ၀.၁% အောက်သာလျှင် အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ ပေါ့ဇတစ် ဖြစ်သည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ <ref>{{cite news|last=Mydans|first=Seth|url=https://www.nytimes.com/2003/04/20/world/low-rate-of-aids-virus-in-philippines-is-a-puzzle.html|title=Low Rate Of AIDS Virus In Philippines Is a Puzzle|newspaper=The New York Times|date=April 20, 2003|accessdate=September 21, 2014}}</ref> ==ပညာရေး== [[File:University of Santo Tomas Main Building - España Boulevard side.jpg|thumb|ဆန်တို တောမတ် တက္ကသိုလ်အား ၁၆၁၁ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့ပြီးအာရှတွင် ရှေးအကျဆုံး တက္ကသိုလ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။]] [[File:UP Diliman Quezon Hall.jpg|right|thumb|ဖိလစ်ပိုင် တက္ကသိုလ်စနစ်၏ အောက်မှာ ဖိလစ်ပိုင်တက္ကသိုလ် ဒီလီမန်။ ဖိလစ်ပိုင်၏ ယနေ့ခေတ် နာမည်ကြီးများ ပညာသင်ကြားခဲ့ရာ တက္ကသိုလ်ဖြစ်သည်။]] ဖိလစ်ပိုင်တွင် သာမန် စာတတ်မြောက်မှုနှုန်း ၉၅.၆% မျှ ရှိပြီး အမျိုးသား ၉၅.၁% နှင့် အမျိုးသမီး ၉၆.၁% တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ၂၀၀၈တွင် ဖိလစ်ပိုင်၌ အလုပ်လုပ်နိုင်လောက်သော စာတတ်မြောက်မှုနှုန်း ၈၆.၄၅% ရှိပြီး ၈၄.၂% မှာ အမျိုးသားဖြစ်ပြီး ၈၈.၇% မှာ အမျိုးသမီး ဖြစ်သည်။<ref name="NSO Literacy">{{cite web|url=http://web0.psa.gov.ph/sites/default/files/attachments/aodao/article/Gender%20Factsheet%20-%20Literacy%20of%20Men%20and%20Women%20in%20the%20Philippines%20-%20March%202011%20No.11-01.pdf|title=Literacy of Men and Women in the Philippines|publisher=Philippine Statistics Authority|accessdate=September 19, 2014|archivedate=24 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140924041802/http://web0.psa.gov.ph/sites/default/files/attachments/aodao/article/Gender%20Factsheet%20-%20Literacy%20of%20Men%20and%20Women%20in%20the%20Philippines%20-%20March%202011%20No.11-01.pdf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tesda.gov.ph/uploads/File/LMIR2011/ST-PO%2006-03-2011%20%20(FLEMMS).pdf|title=Highlights of the 2008 Functional Literacy, Education and Mass Media Survey (FLEMMS)|publisher=Technical Education and Skills Development Authority|accessdate=September 19, 2014}}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ဘတ်ဂျက်၏ လျာထားချက်မှ ၁၆.၁၁% ကို ပညာရေးအတွက် အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.rappler.com/move-ph/issues/budget-watch/68721-recto-government-education-spending-2015|title='Last leg' before K to 12: DepEd gets highest budget|work=Rappler|date=September 19, 2014|accessdate=September 19, 2014}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.mb.com.ph/deped-gets-largest-share-of-proposed-2015-budget/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140823115539/http://www.mb.com.ph/deped-gets-largest-share-of-proposed-2015-budget/ |dead-url=yes |archive-date=August 23, 2014 |title=DepEd gets largest share of proposed 2015 budget |newspaper=[[Manila Bulletin]] |date=July 31, 2014 |accessdate=September 19, 2014 |archivedate=23 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140823115539/http://www.mb.com.ph/deped-gets-largest-share-of-proposed-2015-budget/ }}</ref> ဖိလစ်ပိုင် အဆင့်မြင့် ပညာရေး ကော်မရှင်မှ တက္ကသိုလ် ကောလိပ်ပေါင်း ၂,၁၈၀ ရှိသည်ဟု စာရင်းပြုစုထားပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် ၆၀၇ ခုမှာ အများပြည်သူဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ် ကောလိပ်များ ဖြစ်ကြပြီး ၁,၅၇၃ ခုနှစ်မှာ ပုဂ္ဂလိက ကျောင်းများ ဖြစ်သည်။ <ref name=CHED>Republic of the Philippines. Commission on Higher Education. (August 2010). {{cite web|url=http://202.57.63.198/chedwww/index.php/eng/Information |title=Information on Higher Education System |accessdate=October 3, 2011 |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110704102629/http://202.57.63.198/chedwww/index.php/eng/Information |archivedate=July 4, 2011 |df= }}. ''Official Website of the Commission on Higher Education''. Retrieved April 17, 2011.</ref> အတန်းများမှာ ဇွန်လတွင် စ၍ မတ်လတွင် ပြီးဆုံးသည်။ ကောလိပ်နှင့် တက္ကသိုလ်အများစုမှာ ဆမ်မက်စတာပြက္ခဒိန် အတိုင်း သွားကြပြီး ပထမ ဆမ်မက်စတာမှာ ဇွန်လမှ အောက်တိုဘာလ အထိ ဖြစ်ကာ ဒုတိယ ဆမ်မက်စတာမှ နိုဝင်ဘာလ မှ မတ်လ အထိ ဖြစ်သည်။ ပညာသင်ကြားနိုင်သော နိုင်ငံခြား ကျောင်းများလည်း ရှိသည်။ <ref name="About" /> ၂၀၁၃ ခုနှစ် ကေ-၁၂ ပညာရေး အစီအစဉ်အရ<ref>{{cite web|url=http://www.interaksyon.com/article/61826/aquino-signs-k-12-enhanced-basic-education-law|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130614003442/http://www.interaksyon.com/article/61826/aquino-signs-k-12-enhanced-basic-education-law|archivedate=June 14, 2013 |title=Aquino signs K–12 enhanced basic education law|publisher=InterAksyon.com|author=Dexter San Pedro|date=May 15, 2013|accessdate=September 23, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.deped.gov.ph/cpanel/uploads/issuanceImg/Kto12%20FAQs%20as%20of%20December%202011.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120611201934/http://www.deped.gov.ph/cpanel/uploads/issuanceImg/Kto12%20FAQs%20as%20of%20December%202011.pdf |archivedate=June 11, 2012 |title=K to 12 Basic Education Program Frequently Asked Questions |date=November 25, 2011 |publisher=Department of Education |accessdate=April 28, 2012}}</ref> မူလတန်း ၆ နှစ်၊ ဂျူနီယာ အထက်တန်း ၄ နှစ်နှင့် စီနီယာ အထက်တန်း ၂ နှစ်မှာ မသင်မနေရ ဖြစ်သည်။ <ref>Republic of the Philippines. (Approved: August 11, 2001). [http://www.chanrobles.com/republicactno9155.html ''Republic Act No. 9155 – Governance of Basic Education Act of 2001'']. Retrieved December 11, 2009 from the [http://www.chanrobles.com/ Chan Robles Virtual Law Library].</ref> ပညာရေးတွင် အစိုးရ၏ အေဂျင်စီအချို့ ပါဝင်ဆောင်ရွက်နေကြသည်။ ပညာရေးဌာနသည် မူလတန်း၊ အထက်တန်း နှင့် သင်ရိုးပြင်ပ ပညာရေးတို့တွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်သည်။ နည်းပညာဆိုင်ရာ ပညာရေးနှင့် ကျွမ်းကျင်မှု မြှင့်တင်ရေး အာဏာပိုင် အဖွဲ့ (TESDA) အထက်တန်းနောက်ပိုင်း အလယ်အလတ်အဆင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ လေ့ကျင်သင်ကြားမှုများနှင့် မြှင့်တင်မှုများတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်သည်။ အဆင့်မြင်ပညာရေး ကော်မရှင် (CHED) က ကောလိပ်များနှင့် ဘွဲ့လွန် ပညာရေး အစီအစဉ်များ နှင့် ဘွဲ့များ ကို ကြီးကြပ်ပြီး အဆင့်မြင်ပညာရေးအတွက် စံနှုန်းကို ကြီးကြပ်ထိန်းချုပ်သည်။ <ref>[http://www.preventionweb.net/organizations/13426 Commission on Higher Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190808134111/https://www.preventionweb.net/organizations/13426 |date=8 August 2019 }} The Commission on Higher Education is the governing body covering both public and private higher education institutions as well as degree-granting programs in all tertiary educational institutions in the Philippines. The CHED was established on May 18, 1994 through Republic Act 7722 or the Higher Education Act.</ref> ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးရှိ ဒေသ ၁၆ ခု အထူးသဖြင့် မင်ဒါနောင်းရှိ မွတ်ဆလင် ဒေသများတွင် ပညာရေးဌာန၏ အစီအစဉ်အောက်၌ မာဒရစ်ခေါ် မွတ်ဆလင်ကျောင်းများကို ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။<ref name="madrasa">{{cite news|url=http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/learning/view/20090720-216304/Mainstreaming-Madrasa |title=Mainstreaming Madrasa |newspaper=The Philippine Daily Inquirer |author=Jerry E. Esplanada |date=July 20, 2009 |accessdate=September 23, 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140724102132/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/learning/view/20090720-216304/Mainstreaming-Madrasa |archivedate=July 24, 2014}}</ref>အများပြည်သူဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ်များမှာ ဂိုဏ်းဂဏကင်းစင်သော အဖွဲ့အစည်းများ ဖြစ်ပြီး ထပ်မံ၍ နိုင်ငံတော်ဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ် ကောလိပ်များ နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ်ကောလိပ်များဟူ၍ ခွဲခြားထားသည်။ <ref name=CHED /> ဖိလစ်ပိုင် တက္ကသိုလ် ဆိုသည်မှာ လက်အောက်ခံ တက္ကသိုလ် ၈ ခု ပါဝင်သော နိုင်ငံတော် ဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ်စနစ် တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Charter">Republic of the Philippines. (Approved: April 29, 2008). [http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno9500.html ''Republic Act 9500 – An Act to Strengthen the University of the Philippines as the National University'']. Chan Robles Law Library.</ref> {{clear}} == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Ati-Atihan Festival Participant.jpg|thumb|အာတီ-အာတီဟန်ပွဲတော်တွင် ပါဝင်နေသူတစ်ဦး]] ဖိလစ်ပိုင်ယဉ်ကျေးမှုသည် အရှေ့တိုင်းယဉ်ကျေးမှုနှင့် အနောက်တိုင်း ယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်သည် အခြားအာရှနိုင်ငံများတွင် တွေ့ရသော အစိတ်အပိုင်းများကို မလေးတို့ ထံမှ ဆက်ခံသော အမွေဖြင့် ဖော်ပြလေ့ ရှိသလို<ref>Baringer, Sally E. [c. 2006]. [http://www.everyculture.com/No-Sa/The-Philippines.html "The Philippines"]. In ''Countries and Their Cultures''. Advameg Inc. Retrieved December 20, 2009 from www.everyculture.com.</ref> ယဉ်ကျေးမှဒအတွင်းတွင် စပိန်နှင့် အမေရိကန်တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုများကိုလည်း သိသာစွာ ဖော်ပြနေသည်။ ''ဘာရီယို ဖီစတာ'' (ဒိစတြိတ်ပွဲတော်) ဟု ခေါ်သော သူတော်စင်တို့၏ ကောက်သစ်စားပွဲတော်ကို ကျင်းပခြင်းမှာ နေရာအနှံ့တွေ့ရသည်။ ထိုသို့ လူ့အသိုင်းအဝိုင်းအတွင်း ပွဲတော်ကျင်းပေနေသည့်အချိန်မှာ ကောက်သစ်စားခြင်း၊ ဂီတ နှင့် အကတို့ပြုလုပ်ရန် အချိန်ဖြစ်သည်။ အာတီ-အာတီဟန်ပွဲတော်၊ မိုရီယွန်းပွဲတော် နှင့် စီနူလော့ပွဲတော်တို့မှာ လူသိများသော ပွဲတော်များ ဖြစ်သည်။ အချို့သော ရိုးရာများမှာ ပြောင်းလဲလာခြင်းနှင့် ခေတ်ပြောင်းခြင်းကြောင့် တဖြည်းဖြည်း မေ့ပျောက်လာကြခြင်းများ ဖြစ်လေ့ရှိသည်။ ဘာယာနီဟန် ဖိလစ်ပိုင် အမျိုးသား ရိုးရာ အက ကုမ္ပဏီသည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံးတွင် တွေ့ရသော ရိုးရာ အကအမျိုးမျိုးကို ထိန်းသိမ်းခြင်းကြောင့် ချီးကျူးကြသည်။ သူတို့သည် သူတို့၏ အထူး ဖျော်ဖြေမှုများဖြစ်သော ဖိလစ်ပိုင် အကများဖြစ်သည့် တီနီကလင်း နှင့် ဆင်ကေးလ် အစရှိသော ဝါးညှပ်အကများကြောင့် နာမည်ကြီးသည်။<ref name="lonelyplanet44">{{Cite book|url = https://books.google.com/?id=aaUR07G0yAcC&pg=PA44 |title = Philippines |author1 = Rowthorn, Chris |author2 = Greg Bloom |lastauthoramp = yes |edition = 9th |publisher =Lonely Planet|year = 2006 |page = 44 |isbn = 978-1-74104-289-4}}</ref> စပိန်တို့၏ အမွေအနှစ်အကြွင်းအကျန် အဖြစ် အမြင်နိုင်ဆုံးမှာ ဖိလစ်ပိုင်တို့ကြားတွင် စပိန်အမည် နှင့် မျိုးရိုးအမည်များ ထည့်သွင်း မှည့်ခေါ်ကြခြင်း ဖြစ်ပြီး သို့သော်လည်း စပိန်အမည်နှင့် မျိုးရိုးအမည်ကို မှည့်ခေါ်သူတိုင်း စပိန်သွေးပါရှိကြသည် မဟုတ်ပေ။ ထိုထူးဆန်းသော အရာမှာ အာရှသားတို့ကြားတွင် တမူထူးခြားနေပြီး စပိန်ဘုရင်ခံချုပ် နာစီဆို ကလာဗယ်ရီရာ ဝိုင် ဇယ်လ်ဒွါ၏ ကိုလိုနီခေတ် အမိန့်ကြောင့် ဖြစ်ပြီး ထိုအမိန့်အရ မျိုးရိုးအမည်များကို စနစ်တကျသုံးစွဲရန်နှင့် စပိန်အမည်များကို အသုံးပြုရန် ပြည်သူများကို ညွှန်ကြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name=Dumont>{{Cite book|url = https://books.google.com/?id=zMFKs8--FDMC&pg=PA160 |title = Visayan Vignettes: Ethnographic Traces of a Philippine Island |author = Dumont, Jean-Paul |publisher = University of Chicago Press |location = Chicago |year = 1992 |pages = 160–162 |isbn = 978-0-226-16954-5}}</ref> လမ်းများ၊ မြို့များ နှင့် ခရိုင်များ၏ အမည် အများအပြား မှာလည်း စပိန်အမည်များ ဖြစ်ကြသည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို နေရာတကာ သုံးစွဲကြခြင်းမှာ ဖိလစ်ပိုင် လူ့အဖွဲ့အစည်းပေါ်တွင် အမေရိကန်တို့၏ ရိုက်ခတ်မှု ဖြစ်သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် အမေရိကန် ပေါ့ပ်ယဉ်ကျေးမှု ရေစီး၏ လွှမ်းမိုးမှုကို လက်ခံရန်အတွက် အသင့်ဖြစ်နေခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် အမြန်ချက် အစားအသောက်များနှင့် အမေရိကန်ရုပ်ရှင်နှင့် ဂီတတို့အား သွေးသားထဲမှ နှစ်သက်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အမြန်ချက် စားသောက်ဆိုင်များကို လမ်းအများအပြားပေါ်တွင် တွေ့ရသည်။ အမေရိကန်တို့၏ တကမ္ဘာလုံးတွင် ရှိနေသော အမြန်ချက် စားသောက်ဆိုင်များမှာ ဈေးကွက်အတွင်း ဝင်ရောက်လာကြသော်လည်း ပြည်တွင်း အမြန်ချက်စားသောက်ဆိုင်များ ဖြစ်ကြသော ဂိုးလ်ဒီလော့ခ် နှင့် အထူးသဖြင့် နိုင်ငံအတွင်း ဦးဆောင်နေသော အမြန်စားသောက်ဆိုင် ဂျော်လီဘီး တို့ ထွက်ပေါ်လာပြီး နိုင်ငံခြားပြိုင်ဘက်များကို အောင်မြင်စွာ ယှဉ်ပြိုင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name=Jollibee>{{cite web|url = http://www.jollibee.com.ph/corporate/phenomenon.htm |archivedate = June 23, 2007 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070623034806/http://www.jollibee.com.ph/corporate/phenomenon.htm |title = The Jollibee Phenomenon |publisher = Jollibee Inc. |accessdate = January 9, 2008}}</ref><ref name=Jollibee2>{{Cite news|url = https://www.nytimes.com/2005/05/30/business/worldbusiness/30iht-burger.html?pagewanted=all |title = Jollibee stings McDonald's in Philippines |author = Conde, Carlos H. |newspaper =The New York Times|date = May 31, 2005 |accessdate = January 5, 2010}}</ref> ===ဗိသုကာပညာ=== [[File:Calle Crisologo, Vigan Ilocos Sur.JPG|thumb|ဗီဂန်ရှိ ကိုလိုနီခေတ်အိမ်များ]] စပိန်တို့၏ ဗိသုကာပညာသည် ဖိလစ်ပိုင်တွင် စွဲထင်ကျန်ရစ်ခဲ့ပြီး မြို့များစွာမှာ မြို့လယ် ရင်ပြင် တစ်ခု သို့မဟုတ် "ပလာဇာ မေယာ" ကို ဝိုင်းရံ၍ တည်ဆောက်ကြသည်။ သို့သော်လည်း စပိန်တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုခံရသော အဆောက်အဦးပေါင်းများစွာမှာ ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အတွင်းက ဖြိုဖျက်ခံခဲ့ရသည်။ <ref name=Ring /> အချို့သော ဥပမာများမှာ ယနေ့တိုင် ကျန်ရစ်ပြီး နိုင်ငံ၏ ဘုရားကျောင်းများ၊ အစိုးရ အဆောက်အဦးများနှင့် တက္ကသိုလ်များတွင် ဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်၏ ဘာရော့ခ် ဘုရားကျောင်း ၄ ခုမှာ ယူနက်စကို၏ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ စာရင်းတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး မနီလာရှိ ဆန် အဂတ်စတင်း ဘုရားကျောင်း၊ အီလိုကော့စ် နော်တဲ ရှိ ပဝေးဘုရားကျောင်း ၊ အီလိုကော့စ်ဆား ရှိ ဆန်တာမာရီယာ ဘုရားကျောင်း၊ အီလိုအီလိုရှိ ဆန်တို တောမတ်စ် ဒီ ဗေလာနျူဗာ ဘုရားကျောင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ <ref name=Unesco>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/677/multiple=1&unique_number=801|title=Baroque Churches of the Philippines|website=UNESCO World Heritage Centre|author1=United Nations Educational |author2=Scientific and Cultural Organization |year=2010|accessdate=January 12, 2010}}</ref>အီလိုကော့စ် ဆား ရှိ ဗီဂန်မြို့မှာ ထိန်းသိမ်းထားသော စပိန်စတိုင်လ် အိမ်များ နှင့် အဆောက်အဦးများကြောင့် ထင်ရှားသည်။<ref name="lonelyplanet145">{{Cite book|url = https://books.google.com/?id=aaUR07G0yAcC&pg=PA145 |title = Philippines |author1 = Rowthorn, Chris |author2 = Greg Bloom |lastauthoramp = yes |edition = 9th |publisher =Lonely Planet|year = 2006 |page = 145 |isbn = 978-1-74104-289-4}}</ref> ၁၈၉၈ အမေရိကန်တို့ သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ဖိလစ်ပိုင်တွင် ဗိသုကာ ပုံစံအသစ် မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် အစိုးရ အဆောက်အဦးများနှင့် အာ့တ်ဒီကို စတိုင်လ် ပြဇာတ်ရုံများကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ အမေရိကန်တို့ ရှိနေစဉ်အချိန်တွင် မနီလာမြို့၏ အစိတ်အပိုင်း အချို့အား ဒန်နီယယ် ဘာဟမ်၏ ဗိသုကာ ဒီဇိုင်းနှင့် မာစတာပလန်များကို အသုံးပြု၍ မြို့ပြ အစီအစဉ် ရေးဆွဲခြင်းကို ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ ဘာဟမ်၏ အစီအစဉ်များထဲတွင် အစိုးရ အဆောက်အဦးများကို ဂရိ နှင့် နီယိုကလပ်စစ်ကယ် ပုံစံ ဗိသုကာပုံစံများဖြင့် တည်ဆောက်ခြင်းလည်း ပါဝင်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://ncca.gov.ph/subcommissions/subcommission-on-the-arts-sca/architecture-and-allied-arts-2/history-of-philippine-architecture/|title=History of Philippine Architecture|publisher=National Commission for Culture and the Arts|access-date=September 8, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421020700/http://ncca.gov.ph/subcommissions/subcommission-on-the-arts-sca/architecture-and-allied-arts-2/history-of-philippine-architecture/|archive-date=April 21, 2017|dead-url=yes|accessdate=9 August 2019|archivedate=21 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170421020700/http://ncca.gov.ph/subcommissions/subcommission-on-the-arts-sca/architecture-and-allied-arts-2/history-of-philippine-architecture/}}</ref> အီလိုအီလိုမြို့တွင် အမေရိကန်တို့ သိမ်းပိုက်ထားစဉ်အချိန်က တည်ဆောက်ခဲ့သော ကိုလိုနီခေတ် အဆောက်အအုံများကို ယနေ့တိုင် တွေ့မြင်နိုင်သေးသည်။ စီးပွားရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အဦးများ၊ အိမ်များ နှင့် ဘုရားရှိခိုးကျောင်းများလည်း အများအပြား ရှိပြီး အထူးသဖြင့် အီလိုအီလိုရှိ ကယ်လီရီးယဲလ် အရပ်တွင် တွေ့မြင်နိုင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.oocities.org/dost6/iloilo/touristattraction.html|title=The Official Iloilo Province Webpage|website=oocities.org}}</ref> သို့သော်လည်း နိုင်ငံ၏ အချို့ဒေသများဖြစ်သော ဘာတားနစ် ကဲ့သို့သော ဒေသများတွင် အနည်းငယ်ကွဲပြားပြီး စပိန်ပုံစံ ဗိသုကာ ပညာနှင့် ဖိလစ်ပိုင်ပုံစံ ဗိသုကာများမှာ ကွဲပြားသောနည်းဖြင့် ရောနှောပေါင်းစပ်ကြပြီး ရာသီဥတုကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထုံးကျောက်များနှင့် သန္တာကျောက်များကို အဆောက်အအုံသုံး ပစ္စည်းများ အဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။ <ref name=nccabatanes>{{cite web|url=http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?igm=4&i=226|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419094805/http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?igm=4&i=226|archivedate=April 19, 2015|date=April 19, 2015|title=The Batanes Islands|publisher=National Commission for Culture and the Arts|last=Datar|first=Francisco A.}}</ref> အစ်ဒ်ဂျန်း နှင့် အိုင်ဗာတန် ရဲတိုက်များမှာ ဖိလစ်ပိုင်တစ်နိုင်ငံလုံးကို စပိန်တို့ မသိမ်းပိုက်မီ အချိန်က လူတို့၏ အဓိက ခိုလှုံရာ နေရာများ ဖြစ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web| url=http://www.filipiknow.net/archaeological-discoveries-in-the-philippines/#more-4493|title=15 Most Intense Archaeological Discoveries in Philippine History|website=FilipiKnow}}</ref> ===ဂီတ=== [[File:Philippine culture harana 0.jpg|alt=|left|thumb|ဟာရာနာ လူပျိုလှည့်ရိုးရာ၊ ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ သိင်္ဂါရရသမြောက်သော ရိုးရာဂီတကို ပေါင်းစပ်ခြင်း]] ဖိလစ်ပိုင်ဂီတသည် အခြားနိုင်ငံများ၏ ကိုလိုနီပြုမှုအောက်တွင် ကွဲပြားသော လွှမ်းမိုးမှုများကြောင့် လျင်မြန်စွာ ပြောင်းလဲတိုးတက်လာခဲ့သည်။ စပိန်တို့ ကျွန်းများကို မအောင်နိုင်မီ အချိန်က ဂီတအများစုမှာ သဘာဝမှ အမှတ်ရစရာများ သို့မဟုတ် အလွန်အမင်း လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိသည်။ လူမျိုးစုဂီတ၏ ဥပမာ အချို့မှာ အီဖူဂေါင်းရှိ တီဘိုလီလူမျိုး နှင့် အမ်ဘိုဟာတိုလူမျိုးတို့၏ ''ကိုယု နို တီဘူလာ'' ဖြစ်သည်။ ထိုအမျိုးအစားသည် မောင်းတီးသော ဂီတနှင့် တွဲဖက်လေ့ ရှိပြီး ထင်ရှားသော တူရိယာတစ်ခုမှာ ကူလင်တန်း ခေါ် ကြေးနောင်ပတ္တလားဖြစ်သည်။ စပိန်ခေတ်အတွင်းတွင် ရွန်ဒဲလျာဂီတ ဟု ခေါ်သော မယ်ဒလင်ကဲ့သို့သော တူရိယာများသုံးသည့် ရိုးရာကြိုးတပ်တူရိယာဝိုင်းမှာ နေရာအနှံ့ရှိသည်။ ဖိလစ်ပိုင်တွင် ရွန်ဒဲလျာ ဆိုသည်မှာ မည်သည့် ကြိုးတပ်တူရိယာကို မဆို ပလက်ထရွမ် သို့မဟုတ် လက်ခတ်ဖြင့် တီးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဖိလစ်ပိုင် တူရိယာများမှာ ဒေသတွင်းရှိသော ဖိလစ်ပိုင်သစ်များကို သုံး၍ ပြုလုပ်ကြပြီး ပလက်ထရွမ် သို့မဟုတ် လက်ခတ်မှာ လိပ်ခွံကို သုံး၍ ပြုလုပ်ကြသည်။ အခြား ရွန်ဒဲလျာတွင် သုံးသော ကြိုးတပ်တူရိယာများမှာ ဖိလစ်ပိုင်တွင်သာ တွေ့ရသော ၁၄ ကြိုးတပ် ဘန်ဒါရီယာခေါ် ကိရိယာ၊ လောက်ဒ်၊ အော်တေဗီနာ၊ ဆယ်နှစ်ကြိုးတပ် ဂစ်တာ၊ အူကူလီလီ၊ ဘာဂျို ဒီ အူးနပ်စ် သို့မဟုတ် ဒယ်ဘယ်ဘေ့စ်၊ ဂစ်တာရွန် မက္ကဆီကာနို နှင့် အခြား ဂစ်တာပေါ်တွင် အခြေခံ၍ ပုံစံထုတ် ပြုလုပ်ထားသော ဖိလစ်ပိုင်ထုတ် တူရိယာများ ဖြစ်သည်။ ဟာရာန လူပျိုလှည့် ဂီတ နှင့် ကွန်ဒီမန် ဂီတတို့မှာ လူပျိုလှည့်ရိုးရာများတွင် သီချင်းဆို တီးမှုတ်ရာ၌ အများအားဖြင့် တီးမှုတ်သီဆိုလေ့ ရှိကြသည်။<ref name=aboutpmusic>{{cite web|url=http://aboutphilippines.ph/filer/toledo-cebu/PHILIPPINE%20MUSIC.pdf|date=June 20, 2015 |title=PHILIPPINE MUSIC|publisher=Balikbayan family-union – AboutPhilippines|author1=Anupol|author2=Cayabyab|author3=Chua|author4=Luarca|author5=Shimamoto|author6=Torio|author7=Yumol}}{{dead link|date=February 2018|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> မာဆယ်လို အာဒိုနေ (အော်ဂင်သမား)၊ ဆင်ပလစ်စီယို ဆိုလစ် (အော်ဂင်သမား) ၊ ဒီယဲဂို စီ ပီရက်ဇ် (စန္ဒယားဆရာ)၊ ယိုဆေး ကွန်ဆဲကို (စန္ဒရားဆရာ) နှင့် ဒွန်နာ ဒိုလိုရက်စ် ပါတာနို (တေးရေးဆရာ) တို့မှာ ယနေ့ခေတ်တွင် နာမည်ကျော်သော ဂီတပညာရှင်များ ဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် အမေရိကန်တို့၏ ပေါ့ပ်ယဉ်ကျေးမှုမှာ ဖိလစ်ပိုင်တွင် အလွန်အမင်း နေရာယူထားပြီး စပိန်ခေတ်မှ အမေရိကန်တို့ သိမ်းပိုက်ရာတွင် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ကိုရီးယား ပေါ့ပ်ဂီတနှင့် အတူ ထို ဂီတနှစ်ခုတို့မှာ လတ်တလော မီဒီယာရှိ ဂီတဇာတ်ခုံကို လွှမ်းမိုး နေရာယူထားကြသည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/8989687|title=Reason Behind the Rising Popularity of K-Pop in the Philippines|author=Alyssa Kristin Cruz|website=academia.edu}}</ref><ref name=nccamusic>{{cite web|url=http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?igm=1&i=157|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140724223121/http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?igm=1&i=157 |archivedate=July 24, 2014|date=July 25, 2014 |title=Popular Music in the Philippines|last=Baes|first=Jonas|publisher=National Commission for Culture and the Arts}}</ref> သို့သော်လည်း စပိန်လွှမ်းမိုးသော ရိုးရာဂီတမှာ ပြန်လည်ရှင်သန်လာနိုင်ပြီး ဖိလစ်ပိုင် မာဒရစ်ဂယ် ဆင်းဂါး ကဲ့သို့သော သံပြိုင်ဂီတအဖွဲ့များ နိုင်ငံအတွင်း အဝင်အထွက် ပြုနေမှု၏ ကျေးဇူးကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.rappler.com/move-ph/balikbayan/39564-choirs-filipino-classics|title=Choirs around the world take on Filipino classics|website=Rappler|accessdate=9 August 2019|archivedate=9 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190809134546/https://www.rappler.com/move-ph/balikbayan/39564-choirs-filipino-classics}}</ref> ===အက=== [[File:Zamboanga_Restaurant_(10_of_16).jpg|thumb|ဆင်ကေး ခေါ် စပိန်ခေတ်မတိုင်မီက မာရာနောင်း သူကောင်းမျိုးတို့ကို ဖော်ပြနေသော အက]] [[File:Folklore of the popular heritage of the State of the Philippines 05.jpg|thumb|ကာရီညိုဆာ ခေါ်သော စပိန်ခေတ်က ဖိလစ်ပိုင် ရိုးရာ လူပျိုလှည့်အက]] ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ ဂီတ ပြောင်းလဲလာသကဲ့သို့ပင် အကသည်လည်း အစဉ်တစိုက် ပြောင်းလဲနေသည်။ ကိုလိုနီခေတ်မတိုင်မီက ဖိလစ်ပိုင်တွင် အမျိုးမျိုး ကွဲပြားသော လူမျိုးစုတို့မှာ များပြားလှစွာသော လူမျိုးစု အကများ ရှိခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဖြစ်ရခြင်းမှာ ဖိလစ်ပိုင်သည် ကျွန်းစုနိုင်ငံဖြစ်သောကြောင့် အမျိုးမျိုးကွဲပြားသော အကများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ လူဇွန်းနှင့် ဗီဆာယားတို့တွင် စပိန်တို့ ရောက်မလာမီ အချိန်အထိ လူမျိုးစုအကများကို ပိုမိုရင်းနှီးကြသည်။ မင်ဒါနောင်းတွင်မူ မွတ်ဆလင်တို့ အတုကို ယူထားသော အကများ ပိုမိုများပြားပြီး စပိန်တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုမှာ ဇမ်ဘိုရန်းဂါးတွင် အနည်းငယ်မျှသာ သက်ရောက်မှု ရှိသည်။ ဖိလစ်ပိုင်တွင် နေရာတကာတွေ့ရသော အကများကို လူမှုရေးအခမ်းအနားများဖြစ်ကြသော ရိုးရာပွဲများ၊ ဟာသပွဲများ၊ နေ့စဉ်ဘဝများ နှင့် ပါတီများတွင် တွေ့ရသည်။ စပိန်ခေတ်တွင် အကအများစုမှာ ရွန်ဒဲလျားဂီတဖြင့် တွဲဖက်လေ့ရှိပြီး အများအားဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုအတွင်း တဖြည်းဖြည်း ပေါင်းစပ်လာသော ၁၄ကြိုးတပ် ဘန်ဒါရီယားခေါ် ဖိလစ်ပိုင်တို့ တီထွင်ထားသော တူရိယာ သို့မဟုတ် အခြားဒေသတွင်း တီထွင်ထားသော ကြိုးတပ်တူရိယာများကို အသုံးပြုလေ့ ရှိကြသည်။ ထင်ရှားသော အကတစ်ခုမှာ တီနီကလင်း ဟု ခေါ်ပြီး ရွန်ဒဲလျား ဂီတသမားအဖွဲ့မှာ ဝါးလုံးနှစ်ချောင်း၏ ရိုက်ခတ်သံနှင့်အတူ တီးခေတ်ကြသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ထိုအက အစတွင် အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများ "ကျေးလက်နှင့် မြို့ပြသားတို့ ရောစပ်ခြင်း" ဇာတ်ကွက်ကို သရုပ်ဆောင်ကြသည်။ အကသမားများသည် တစ်ဖက်တစ်ချက်မှ ကိုင်ထားပြီး ရိုက်ခတ်နေသော ဝါးလုံးများကြားမှ လှုပ်ရှားကြသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဝါးလုံတစ်စုံ အချင်းချင်း ကန့်လန့်ဖြတ်ခြင်းကို ပြသသည်။ ထိုသို့ ဝါးလုံး အသုံးပြုသော မွတ်ဆလင် ပုံစံအကကို စင်ကေး ဟု ခေါ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.stringsofunity.com/rondalla-history.html|title=Strings of Unity|last=Felix|first=Marcus|website=stringsofunity.com|accessdate=December 17, 2015|archivedate=10 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010145309/http://stringsofunity.com/rondalla-history.html}}</ref> ကာရီညိုဆာခေါ် စပိန်ဖိလစ်ပိုင် အကမှာ "ဖိလစ်ပိုင်၏ အမျိုးသား အက" ဟု တရားဝင် မဟုတ်သော်လည်း သတ်မှတ်ကြသည်။ ၎င်းမှာ နှစ်ပါးသွားအကဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးမှာ ယပ်တောင် သို့မဟုတ် လက်ကိုင်ပုဝါကို ကိုင်ထားပြီး ၎င်းမှာ စုံတွဲအနေနှင့် သိင်္ဂါရရသမြောက်သော ဇာတ်ကွက်ကို ကပြရာ၌ အဓိက အခန်းကဏ္ဍမှာ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ် မော်ဒန် နှင့် ပို့စ်မော်ဒန် ကာလတွင် ရှိသော အကများမှာ နူးညံ့သော ဘဲလေး အကမှ လမ်းပေါ်မှ အကစတိုင်လ် ဘရိတ်ဒန့်စ် အထိ အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ <ref name=nccadance>{{cite web|url=http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?igm=1&i=117|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140724234241/http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?igm=1&i=117 |archivedate=July 24, 2014|date=July 24, 2014 |title=Philippine Dance in the American Period|publisher=National Commission for Culture and the Arts|first=Basilio Esteban S.|last=Villacruz}}</ref> ===မျက်မြင်အနုပညာ=== [[File:The Bulol.jpg|thumb|left|ဘာနာဝေး အီဖူဂေါင်း စပါးနတ်ကို သစ်သားဖြင့် ထွင်းထုထားပုံ]] [[File:Spolarium.jpg|thumb|left| ဂျွမ်လူနာ၏ ''စပိုလီရာရီယမ်'' (၁၈၈၄)]] အိုးလုပ်ငန်းနှင့် ယက်ကန်းလုပ်ငန်းတို့သည် ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ အနုပညာဆိုင်ရာ ဒီဇိုင်းကို ပထမဆုံး ဖော်ပြသော အနုပညာပုံစံများဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတဝှမ်းရှိ ကျောက်ဂူနေထိုင်မှုများမှ သက်သေအဖြစ် ကျန်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့ထဲတွင် အများစုမှာ လူပုံစံ လုပ်ထားသော မြေထည်ခရားများဖြစ်ပြီး ဘီစီ ၅ ခုနှစ်မှ အေဒီ ၂၂၅ ခုနှစ်အတွင်းဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ယက္ကန်းလုပ်ငန်းကို အမျိုးသမီးများက အများစု ပြုလုပ်ကြပြီး အဘာကာ၊ နာနတ်သီး၊ ဝါ နှင့် သစ်ခေါက်တို့မှ ရသော အမျှင်များကို သုံး၍ အဝတ်အထည်များ၊ ကော်ဇောများနှင့် ဦးထုပ်များ ပြုလုပ်ကြသည်။ ဆန်ပြောင်းစသော အစေ့များ နှင့် အခြားအစားအသောက်များကို သယ်ယူရန် ခြင်းတောင်းများကို သုံးကြသည်။ <ref name="slideshare1">{{cite web|last=Sotto |first=Trish |url=http://www.slideshare.net/TrishSotto/fa-28-weaving-history |title=Fa 28 weaving history |publisher=Slideshare.net |date= |accessdate=August 1, 2013}}</ref><ref name="nationalmuseum1">{{cite web |url=http://www.nationalmuseum.gov.ph/nationalmuseumbeta/Collections/Archaeo/Pots.html |title=Anthropomorphic Pots : Metal Age : Ayub Cave, Saranggani Province |publisher=National Museum of the Philippines |accessdate=February 22, 2015 |archivedate=18 October 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181018050322/http://www.nationalmuseum.gov.ph/nationalmuseumbeta/Collections/Archaeo/Pots.html }}</ref> အစောပိုင်း ဖိလစ်ပိုင် ပန်းပုရုပ်များတွင် ရှေ့ပိုင်း ဝစ်လစ်စလစ်ပုံ ရှိကြသည်။ အစောဆုံး ပုံစံများထဲမှ တစ်ခုမှာ ''ဘူလိုး'' ဟု ခေါ်ပြီး အီဖူဂေါင်းလူမျိုးတို့မှ လယ်ယာမြေသာယာဝပြောမှု အတွက် သေချာစေရန် သုံးကြခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုပန်းပုရုပ်များ၏ နဂိုမူလ အလုပ်မှာ ၎င်းတို့ကို ဖန်တီးသော လူမျိုးစုများ၏ ပွဲတော်များနှင့် ယုံကြည်မှုများနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ အာရပ်နှင့် ရုရှား သာသနာပြုများမှလည်း ဖန်သားဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အရုပ်များဖြစ်သော အိုကေး ပုံစံ အရုပ်များကို ယူဆောင်လာကြသည်။ ထိုသို့သော ပန်းပုရုပ်များမှာ ဆူလူးအား အစ္စလာမ်ဘာသာ အဖြစ် ပြောင်းလဲရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ စပိန်တို့၏ ကိုလိုနီပြုခြင်းသည်လည်း ဖိလစ်ပိုင်တို့ အနေနှင့် ချစ်မြတ်နိုးသော အရာများကို ပန်းပုရုပ် ထုလုပ်ခြင်းအား မတားဆီးခဲ့ပေ။ ထိုအချိန်တွင် နတ်များနှင့် သူတော်စင်များ၏ ပန်းပုရုပ်များကို သုံး၍ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးတို့အား ခရစ်ယာန် တရားစာများကို သင်ကြားပေးခဲ့ကြသည်။ အမေရိကန် ကိုလိုနီကာလ အတွင်းတွင်လည်း ကိုးကွယ်သူများအနေနှင့် ၎င်းတို့ ယုံကြည်မှုကို ပန်းပုထု၍ ဘုရားကျောင်းများကို အလှဆင်ရန် အတွက် တားဆီးခဲ့ခြင်း မရှိပေ။ သို့သော်လည်း ပညာရေး တိုးတက်လာပြီး လူတို့ ချမ်းသာကြွယ်ဝလာကြပြီးနောက် အနုပညာရှင် အများစုသည် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အရုပ်များ ထုလုပ်ရာမှ ဘာသာရေးနှင့်မဆိုင်သော ပုံများဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။ <ref name="wiziq1">{{cite web |url=http://www.wiziq.com/tutorial/159187-HISTORY-OF-PHILIPPINE-PAINTING |title=History Of Philippine Painting |publisher=Wiziq.com |date= |accessdate=August 1, 2013 |archive-date=3 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130703035433/http://www.wiziq.com/tutorial/159187-HISTORY-OF-PHILIPPINE-PAINTING }}</ref> ဒါမီယန် ဒိုမင်ဂိုတို့ကဲ့သို့ အစောပိုင်း ခေတ်သစ်ပန်းချီဆရာတို့၏ ပန်းချီကားများတွင် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုများ အများအားဖြင့် ရှိနေသေးသော်လည်း ဂျွမ်လူနာနှင့် ဖဲလစ် ဟီဒယ်လ်ဂိုတို့၏ ပန်းချီကာများသည် နိုင်ငံရေးဘက်သို့ ပြသနေကြသည်။ ပထမဆုံး ဖိလစ်ပိုင် အမျိုးသား ပန်းချီဆရာ ဖာနန်ဒို အေမောဆိုလိုသည် ပို့စ်မော်ဒန် အနုပညာကို အသုံးပြု၍ ပန်းချီကားများကို ဖန်တီးခဲ့ပြီး ၎င်းတို့မှ ဖိလစ်ပိုင်၏ ယဉ်ကျေးမှုများကို ပြသနေကြကာ အခြားသော ပန်းချီဆရာများဖြစ်သော ဖာနန်ဒို ဇိုဘယ် အစရှိသူတို့သည် သရုပ်မှန်ဝါဒ နှင့် အက်စထရပ် နည်းစနစ်များကို သုံးခဲ့ကြသည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် အာ့တ်ဒီကော် စတိုင်လ်တွင် ပန်းပုထုခြင်းအား ဗိသုကာ ပညာနှင့်ပေါင်းစပ်၍ ဖန်တီးကြသည်။ ထိုဥပမာများကို နိုင်ငံတဝှမ်းရှိ ပန်းပုရုပ်များတွင် တွေ့မြင်နိုင်ပြီး အထူးသဖြင့် အများပြည်သူဆိုင်ရာ ပန်းခြံများနှင့် ဟင်းလင်းပြင်များတွင် ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=3_ocHJ0_t44C|title=Humanities and the Digital Art|edition=2006|isbn=978-971-23-4628-6|year=2006|pages=[https://books.google.com/?id=3_ocHJ0_t44C&pg=PA31&lpg=PA31&dq=history+philippine+sculptures#v=onepage&q=history%20philippine%20sculptures&f=false 31-32]}}</ref> ===စံနှုန်းတန်ဖိုးများ=== ယေဘုယျအားဖြင့် ဖော်ပြရမည်ဆိုပါက ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော စံနှုန်းတန်ဖိုးများမှာ လူအချင်းချင်း မှီခိုဆက်နွယ်နေခြင်းစနစ်ဖြစ်ပြီး အထူးသဖြင့် အမျိုးတော်စပ်မှုများ၊ လုပ်ဆောင်ပေးရန်ရှိမှုများ၊ သူငယ်ချင်းဖြစ်မှုများ၊ ဘာသာရေး (အထူးသဖြင့် ခရစ်ယာန်ဘာသာ) နှင့် စီးပွားရေးဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုတို့ ဖြစ်ကြသည်။ <ref name=CAPH>[http://countrystudies.us/philippines/41.htm ''Social Values and Organization''], Philippines, Country Studies US. Online version of print book Ronald E. Dolan, ed. ''Philippines: A Country Study''. Washington: GPO for the Library of Congress, 1991.</ref> ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ တန်ဖိုးများမှာ အများစုသော အပိုင်းများတွင် လူမှုရေးဆိုင်ရာ သင့်မြတ်မှုများကို ထိန်းသိမ်းခြင်း၌ ဗဟိုပြုလျက် ရှိပြီး အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အများကလက်ခံရန် ဆန္ဒက တွန်းအားပေးမှု အဖြစ်ရှိနေသည်။<ref name="Phil" /> ထိုတန်ဖိုးများမှ သွေဖည်မသွားစေရန် အဓိက အတားအဆီးမှာ "''ဟီရာ''" ဆိုသော အတားအဆီးဖြစ်ပြီး အကြမ်းအားဖြင့် ဘာသာပြန်မည် ဆိုပါက "ရှက်တတ်မှု" နှင့် "''အာမို ပရိုပီရို ''" ခေါ် "ဂုဏ်သိက္ခာ" တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Phil">{{cite book|author1=Chris Rowthorn|author2=Greg Bloom|title=Philippines|url=https://books.google.com/books?id=aaUR07G0yAcC|year=2006|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-289-4}}</ref> လူမှုရေးဆိုင်ရာ လက်ခံနိုင်မှု၊ အစုအဖွဲ့မှ လက်ခံမှု နှင့် အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ပါဝင်နိုင်မှုတို့သည် အဓိက ဂရုစိုက်ကြသော အချက်များ ဖြစ်သည်။ အခြားသူများက မည်သို့မည်ပုံ ထင်မြင်ယူရမည်၊ ပြောဆိုမည်၊ ပြုလုပ်မည် စသည်တို့ကို ဂရုစိုက်ခြင်းသည် ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးတို့ကြား လူမှုရေးဆိုင်ရာ အပြုအမူများကို အပြင်းအထန် လွှမ်းမိုးမှုရှိသည်။<ref name=Didache>Hallig, Jason V. [http://didache.nts.edu/index.php?option=com_docman&task=doc_view&gid=277&Itemid ''Communicating Holiness to the Filipinos: Challenges and Needs''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720015814/http://didache.nts.edu/index.php?option=com_docman&task=doc_view&gid=277&Itemid |date=July 20, 2011 }}, The Path to a Filipino Theology of Holiness, pp. 2, 10.</ref> ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးတို့၏ တန်ဖိုးများ၏ အခြားအစိတ်အပိုင်း တစ်ခုမှာ အနာဂတ်အတွက် အကောင်းမြင်မှု၊ လက်ရှိအခြေအနေ နှင့် အဖြစ်အပျက်များပေါ်တွင် အဆိုးမြင်မှု၊ အခြားသူများအပေါ်တွင် စိုးရိမ်ပူပန်မှု နှင့် ဂရုစိုက်မှု၊ သူငယ်ချင်းအပေါင်းအသင်းရှိမှုနှင့် ဖော်ရွေမှု၊ ဧည့်ဝတ်ပြူငှာသော အမူအကျင့်ရှိမှု၊ ဘာသာရေး ကိုင်းရှိုင်းမှု၊ မိမိဘာသာနှင့် အခြားသူများအပေါ် လေးစားမှု၊ အမျိုးသမီးများအား လေးစားမှု၊ ဘုရားသခင်အား ကြောက်ရွံ့မှု၊ လိမ်လည်မှုနှင့် ခိုးယူမှုတို့အား ရွံမုန်းခြင်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <ref name=CRVP2>{{cite web |last=Talisayon |first=Serafin |url=http://www.crvp.org/book/Series03/III-7/chapter_xiii.htm|title=Filipino Values, Chapter XIII, Teaching Values in the Natural and Physical Sciences in the Philippines |website=crvp.org |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160417164213/http://www.crvp.org/book/Series03/III-7/chapter_xiii.htm|archivedate=April 17, 2016|publisher=The Council for Research in Values and Philosophy (RVP), The Catholic University of America|date=1994}} File dated April 8, 2000. In {{cite book|isbn=978-1-56518-040-6|title=Values in Philippine Culture and Education (Philippine Philosophical Studies, Series III, Volume 7)|editor=Manuel B. Dy Jr. |series=Cultural heritage and contemporary change|date=March 10, 1994|publisher=Council for Research in Values and Philosophy}}</ref> ===ဟင်းလျာများ=== {{multiple image|perrow = 2|total_width=320 | image1 = Lumpia from Lumpia Shack in New York, NY.jpg | image2 = Chicken adobo.jpg | image3 = Mushroom sisig.jpg | image4 = Halo halo1.jpg | footer = ထိပ်ဆုံးဘယ်ဘက်မှစ၍ လက်ယာရစ် လွန်ပီယာ၊ အာဒိုဘို၊ ဟလိုဟလို၊ စိစစ် }} ဖိလစ်ပိုင် ဟင်းလျာများသည် မလာယို-ပိုလီနီးရှန်း မူလအစမှ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အတွင်း တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာခဲ့ကာ စပိန်၊ တရုတ်၊ အမေရိကန် နှင့် အခြား အာရှ အစားအသောက်တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုများဖြင့် ဒေသတွင်း ရနိုင်သော ဟင်းချက်စရာများ နှင့် ဖိလစ်ပိုင် ဟင်းလျာများဖြင့် ပေါင်းစပ်၍ သီးသန့်ထင်ရှားသော ဖိလစ်ပိုင် ဟင်းလျာများ ဖြစ်အောင် ဖန်တီးလာနိုင်ခဲ့သည်။ ဟင်းလျာများတွင် အလွန်ရိုးရှင်းသော ငါးခြောက်ကြော် နှင့် ထမင်းမှစ၍ စားပွဲများအတွက် ချက်ပြုတ်ကြသော ပါအဲလာ နှင့် ကိုစီဒိုတို့ အထိ ကြီးကျယ်သော ဟင်းလျာများ အမျိုးမျိုး ပါဝင်ကြသည်။ <ref name=Jollibee2 /><ref name=Zialcita /> ထင်ရှားသော ဟင်းလျာများမှာ လေချွန်း၊ အာဒိုဘို၊ ဆီးနီးဂန်း၊ ကာရီ-ကာရဲ၊ တာပါ၊ ပါတာအကြွပ်၊ ပန်ဆစ်၊ လွန်ပီယာ နှင့် ဟလိုဟလို တို့ဖြစ်ကြသည်။ ချက်ပြုတ်ရာတွင် သုံးကြသော ဒေသတွင်း ဟင်းချက်စရာများမှာ ကလာမန်စီ၊ အုန်းသီး၊ ဆာဘား ငှက်ပျောပု၊ သရက်သီး၊ အူဘေး၊ နို့ငါး နှင့် ငံပြာရည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ ရသာခံမှုမှ အရသာအပြည့်အဝရှိသော အစာများကို နှစ်သက်ကြသော်လည်း ဟင်းလျာများမှာ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများကဲ့သို့ မစပ်ကြပေ။ <ref name=Jollibee2 /><ref name=Zialcita>{{Cite book|url = https://books.google.com/?id=PEy9G-HLokwC&pg=PA281 |title = Authentic Though not Exotic: Essays on Filipino Identity |author = Zialcita, Fernando Nakpil |publisher = Ateneo de Manila University Press |location = Quezon City |year = 2005 |page = 281 |isbn = 978-971-550-479-9}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်တို့သည် အခြားသော အာရှသားများကဲ့သို့ တူကိုသုံး၍ စားသောက်လေ့ မရှိကြပဲ အနောက်တိုင်း စားသောက်ကိရိယာ တို့ကို အသုံးပြုကြသည်။ ဖြစ်နိုင်ခြေ ရှိသည့် အကြောင်းမှာ ထမင်းသည် အဓိက စားသောက်သည့် အစားအစာဖြစ်ပြီး ဖိလစ်ပိုင်ဟင်းလျာများတွင် လူကြိုက်များကြသည်မှာ စတူး နှင့် အရည်ပါသော ပင်မဟင်းလျာများဖြစ်ကြသောကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ ထမင်းစား စားပွဲတွင် တွေ့ရသော စားသောက်ကိရိယာမှာ ဇွန်းနှင့် ခက်ရင်းဖြစ်ပြီး ခက်ရင်းနှင့် ဓား မဟုတ်ပေ။<ref name="lonelyplanet48">{{Cite book|url = https://books.google.com/?id=aaUR07G0yAcC&pg=PA48&dq=filipino+cuisine&q=filipino%20cuisine |title = Philippines |author1 = Rowthorn, Chris |author2 = Greg Bloom |lastauthoramp = yes |edition = 9th |publisher =Lonely Planet|year = 2006 |page = 48 |isbn = 978-1-74104-289-4}}</ref> ရိုးရာအရ လက်ဖြင့်စားသော နည်းကို ကမာရန်း ဟုခေါ်ပြီး ညာဘက်လက်ကိုဆေး၍ လက်ဖြင့်စားခြင်း ဖြစ်ကာ <ref>{{cite web|url=http://traveldeepandwide.com/filipino-kamayan-style-the-proper-way-to-eat-with-your-hand/|title=Filipino Eating Etiquette, Kamayan Style: the proper way to eat with your hands|publisher=traveldeepandwide.com|access-date=10 August 2019|archive-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810131800/http://traveldeepandwide.com/filipino-kamayan-style-the-proper-way-to-eat-with-your-hand/}}</ref> ယခင်က မြို့ပြမဖြစ်သေးသောနေရာများအတွင် အမြဲတစေ တွေ့ရလေ့ ရှိသည်။ <ref name="Zibart">{{Cite book|url = https://books.google.com/?id=y6vTun3i4NQC&pg=PA266 |title = The Ethnic Food Lover's Companion: Understanding the Cuisines of the World |author = Zibart, Eve |publisher = Menasha Ridge Press |year = 2001 |page = 277 |isbn = 978-0-89732-372-7}}</ref> သို့သော်လည်း ဖိလစ်ပိုင်အစားအစာများကို အခြားလူမျိုးများသို့ မိတ်ဆက်ပေးကြသော ဖိလစ်ပိုင်စားသောက်ဆိုင်များကြောင့်လည်းကောင်း မြို့ပြသား ဖိလစ်ပိုင်များကြောင့် လည်းကောင်း ကမာရန်း စာသောက်ခြင်းမှာ ရေပန်းစားသည်။ လတ်တလော ဖြစ်နေသော ပုံစံတွင် "ဘူဒယ်ဖိုက်" (ဖိလစ်ပိုင် စစ်တပ်မှ စ၍ နာမည်ပေးပြီး ရေပန်းစားလာခဲ့သည်။) ဟု ခေါ်ပြီး ငှက်ပျောရွက်များကို ခင်း၍ ပန်းကန်ကြီးကဲ့သို့ ခင်းကျင်းပြီး ထိုအပေါ်တွင် ထမင်းနှင့် ဖိလစ်ပိုင်ဟင်းလျာများကို အတူတူခင်းကျင်း၍ ဆွေမျိုးများကြား၊ သူငယ်ချင်းများကြား နှင့် ရပ်ဆွေရပ်မျိုးများကြား ကမာရန်း အစားအသောက်အဖြစ် အတူစားကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>[https://web.archive.org/web/20141019154051/http://captain-as.com/what-is-boodle-fight/ Captain A's Seafood Grill] In Philippine usage, the boodle fight is a military academy terminology for "eating combat" or "attack the food."</ref> ===စာပေ=== [[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright|[[ဟိုဇေး ရီဇား]] သည် စာပေလှုပ်ရှားမှုဖြင့် ဖိလစ်ပိုင်တော်လှန်ရေးကို အစပျိုးခဲ့သူ ဖြစ်သည်။]] ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ ဒဏ္ဍာရီများသည် ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာ ပါးစပ်ပြောများမှ တဆင့် အဆင့်ဆက် လက်ဆင့်ကမ်းလာခဲ့ကြသည်။ တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စု တစ်ခုချင်းစီတို့၌ သီးသန့်ဖြစ်သော ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင် ပုံပြင်များနှင့် ဒဏ္ဍာရီများ ရှိကြသော်လည်း ဟိန္ဒူနှင့် စပိန်တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုများကို အများအပြား တွေ့ရသည်။ ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ ဒဏ္ဍာရီ များတွင် သဘာဝလွန် အကောင်ကြီးများအကြောင်း သို့မဟုတ် ၎င်းတို့ပါဝင်သော အကြောင်းများဖြစ်ပြီး အက်ဆဝမ် ခေါ် ဖိလစ်ပိုင်စုန်း၊ မနာနန်ဂယ်ခေါ် လူသားစား သွေးသောက်စုန်း၊ ဒီဝါတာ/အန်ကန်တို့ ခေါ်နတ်များ နှင့် သဘာဝ အကြောင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင် ဒဏ္ဍာရီများတွင် ထင်ရှားသော သူများမှာ မာရီယာ မာကီလင်းနတ်သမီး၊ လမ်အမ်းဇာတ်လမ်း၊ ဆရီမာနွတ်ငှက် တို့ဖြစ်ကြသည်။ <ref name=Lopez>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=jGssp-oJrT8C&printsec=frontcover |title=A Handbook of Philippine Folklore |author=Lopez, Mellie Leandicho |publisher=University of the Philippines Press |year=2006 |isbn=978-971-542-514-8}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်စာပေများသည် ဖိလစ်ပိုင်ဘာသာ၊ စပိန်ဘာသာနှင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာတို့ဖြင့် ရှိကြသည်။ အထင်ရှားဆုံး စာပေများကို ၁၇ ရာစုနှင့် ၁၉ ရာစုအတွင်း ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ အဒါနာ သည် ဥပမာ တစ်ခု ဖြစ်ပြီး ၎င်းမှာ ကျော်ကြားသော ဇာတ်လမ်းရှည်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်၍ ဟိုဆေး ဒီလာ ခရပ်ဇ် သို့ ဟူဆန် ဆီဆူးမှာ သူနှင့် နာမည်တူ ပဉ္စလက်ငှက် တစ်ကောင် အကြောင်းရေးဖွဲ့ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.philstar.com/entertainment/2014/06/16/1335290/ibong-adarna-year-2014|title=Ibong Adarna in the year 2014|website=philstar.com}}</ref>''ဖလော်ရန်တေး အက် လောရာ'' ကို ရေးဖွဲ့သော ဖရန်စစ်စကို ဘာလာတပ်စ် အမည်ရသည့် ကဗျာဆရာနှင့် ပြဇာတ်ရေးဆရာမှာ ဖိလစ်ပိုင်စာပေတွင် အများထက် သာလွန်ထူးကဲစွာ ကျော်ကြားသူ တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ [[ဟိုဇေး ရီဇား]] မှ ''နိုလီမီ တန်ဂျီရီ'' (''ငါ့ကိုထိမှာလား'') နှင့် ''အယ်လ် ဖလစ်ဘတ်စတာရစ်စမို'' (''လွှတ်တော်တွင် ဥပဒေကိုပိတ်ဆို့ခြင်း'' သို့မဟုတ် ''လောဘရပ်ဝန်း'') ဆိုသော ဝတ္ထုနှစ်ပုဒ်ကို ရေးခဲ့သည်။ သူ့အား နိုင်ငံတော် သူရဲကောင်းဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ <ref>{{cite book|last=Zaide|first=Gregorio and Sonia|title=Jose Rizal: Life, Works, and Writings of a Genius, Writer, Scientist and National Hero|year=1999|publisher=All Nations publishing Co. Inc.|location=Quezon City|isbn=978-971-642-070-8|url=http://www.allnationspublishing.com/articles/6/1/Jose-Rizal-Life-Works-and-Writings-of-a-Genius-Writer-Scientist-and-National-Hero/Page1.html|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130923080018/http://www.allnationspublishing.com/articles/6/1/Jose-Rizal-Life-Works-and-Writings-of-a-Genius-Writer-Scientist-and-National-Hero/Page1.html|archivedate=September 23, 2013}}</ref> စပိန်တို့ အုပ်စိုးမှု၏ မတရားမှုများကို သူ၏ ဖော်ပြချက်နှင့် သေနတ်ဖြင့် ဝိုင်းပစ်သတ် ကွပ်မျက်ခံရခြင်းကြောင့် သေဆုံးရခြင်းတို့သည် အခြား ဖိလစ်ပိုင် တော်လှန်ရေး သမားတို့အား လွတ်လပ်ရေး ရယူရန် အားဖြစ်စေခဲ့သည်။<ref name=Artists>Republic of the Philippines. National Commission for Culture and the Arts. [https://web.archive.org/web/20080605085638/http://www.ncca.gov.ph/about-ncca/org-awards/org-awards-national-artist-list.php The National Artists of the Philippines]. Retrieved December 26, 2009 from the National Commission for Culture and the Arts Website.</ref>အချို့သော ဖိလစ်ပိုင် စာရေးဆရာများ ဖြစ်သည့် အန်န် ဗွီ အမ် ဂွမ်ဇာလတ်၊ အမာဒို ဗွီ ဟာနန်ဒက်ဇ်၊ ဖရန်စစ်စကို အာဆဲလာနာ၊ နစ် ဂျိုရာကွင် ၊ အက်ဖ် ဆီအိုနေးလ် ဟိုဆေး နှင့် အခြားသူ အမြောက်အမြား တို့မှာ ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံတော် အနုပညာရှင် ဆု ချီးမြှင့်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ===မီဒီယာ=== ဖိလစ်ပိုင်တို့သည် မီဒီယာများတွင် ဖိလစ်ပိုင်ဘာသာနှင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာတို့ကို အသုံးပြုကြသည်။ အခြားသော ဖိလစ်ပိုင် ဘာသာစကားများဖြစ်ကြသော ဗီဆာယန်း ဘာသာစကားများကိုလည်း အသုံးပြုကြပြီး အထူးသဖြင့် ရေဒီယိုများတွင် ဖြစ်ကာ ၎င်းတို့အနေနှင့် အလွန်ဝေးလံခေါင်းပါးသော ကျေးလက်များအထိ ရောက်ရှိနိုင်ပြီး ထိုနေရာများသို့ အခြား မီဒီယာများ မရောက်ရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထင်ရှားသော ရုပ်မြင်သံကြား ကွန်ယက်များဖြစ်သည့် အေဘီစီ-စီဘီအင်န်၊ ဂျီအမ်အေ နှင့် ကွန်ယက် ၅ တို့တွင်လည်း ကျယ်ပြန့်သော ရေဒီယို ကွန်ယက် ရှိကြသည်။ <ref name="BBC Pilipinas">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm Country profile: The Philippines]. (December 8, 2009). ''BBC News''. Retrieved December 20, 2009.</ref> ဖျော်ဖြေရေးလုပ်ငန်းမှာ အမြဲတစေလှုပ်ရှားနေပြီး ဖိလစ်ပိုင် စာနယ်ဇင်းများအတွက် နာမည်ကြီးအနုပညာရှင်များနှင့် စိတ်လှုပ်ရှားစရာ နေ့စဉ်အညှီအဟောက်များ မပြီးနိုင် မစီးနိုင် အသေးစိတ် ပံ့ပိုးပေးလျက် ရှိသည်။ ဒရာမာ ဇာတ်လမ်း များနှင့် ဖန်တက်စီ ရှိုးများ ရှိသလို တယ်လီနိုဗယ်လာခေါ် အနောက်တိုင်း ရုပ်သံစီးရီးများ၊ ကိုရီးယားဇာတ်လမ်းတွဲများနှင့် အန်နီးမဲခေါ် ရုပ်ပြကာတွန်းများကိုလည်း နှစ်သက်ကြသည်။ နေ့ခင်းဘက် ရုပ်မြင်သံကြား အစီအစဉ်များတွင် ဂိမ်းရှိုးများ၊ အမျိုးမျိုးသော ရှိုးများ နှင့် တော့ခ်ရှိုးများ ရှိသည်။ <ref name=Ratings>Santiago, Erwin (April 12, 2010). {{cite web|url=http://www.pep.ph/news/25288/AGB-Mega-Manila-TV-Ratings-%28April-7-11%29%3A-Agua-Bendita-pulls-away |title=AGB Mega Manila TV Ratings (April 7–11): ''Agua Bendita'' pulls away |accessdate=June 12, 2017 |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623102641/http://www.pep.ph/news/25288/AGB-Mega-Manila-TV-Ratings-%28April-7-11%29%3A-Agua-Bendita-pulls-away |archivedate=June 23, 2011 |df= }}. Retrieved May 23, 2010 from the Philippine Entertainment Portal Website.</ref> ဖိလစ်ပိုင် ရုပ်ရှင်မှာ သက်တမ်းရှည်ကြာပြီး နိုင်ငံတွင်း ရေပန်းစားသော်လည်း အမေရိကန်၊ အာရှ နှင့် ဥရောပ ရုပ်ရှင်များ၏ ယှဉ်ပြိုင်မှုများ ပို၍ များပြားလာသည်။ နာမည်ကျော် ဒါရိုက်တာနှင့် မင်းသားများတွင် လီနိုဘရော့ကာ နှင့် နိုရာ အော်နာ ကဲ့သို့သော သူများမှာ ''Maynila: Sa mga Kuko ng Liwanag'' (မနီလာ။ အလင်းတန်းရဲ့ လက်သည်းကြားမှာ) နှင့် ''Himala'' (အံဩဘနန်း) အစရှိသော ရုပ်ရှင်များကြောင့် ထင်ရှားသည်။<ref>{{cite news|url=http://entertainment.inquirer.net/52959/restoring-himala|title=Restoring Himala|date=August 5, 2012|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]|accessdate=October 29, 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ph.omg.yahoo.com/blogs/omgphnewsblog/may-himala-restored-film-proves-real-global-classic-013358351.html |title=May Himala! Restored film proves real global classic |date=August 16, 2012 |publisher=[[Yahoo!]] |accessdate=October 29, 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120820024727/http://ph.omg.yahoo.com/blogs/omgphnewsblog/may-himala-restored-film-proves-real-global-classic-013358351.html |archivedate=August 20, 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pep.ph/guide/indie/10686/restored-version-of-himala-will-premiere-at-the-69th-venice-film-festival|title=Restored version of Himala will premiere at the 69th Venice Film Festival|date=August 13, 2012|publisher=pep.ph|accessdate=September 21, 2014|archivedate=5 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205214346/http://www.pep.ph/guide/indie/10686/restored-version-of-himala-will-premiere-at-the-69th-venice-film-festival}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.screendaily.com/news/cannes-classics-2013-line-up/5054402.article?blocktitle=Latest-News&contentID=1846|title=Cannes Classics 2013 line-up unveiled |website=Screen Daily|accessdate=April 30, 2013}}</ref> လတ်တလောနှစ်များတွင် နာမည်ကျော်များမှာ ရုပ်မြင်သံကြားနှင့် ရုပ်ရှင် သို့ လူးလာခေါက်ပြန် ကူးပြောင်းနေကြပြီး ထို့နောက် နိုင်ငံရေးအတွင်း ဝင်ရောက်ကြခြင်းကြောင့် စိုးရိမ်စရာ ဖြစ်လာသည်။<ref name=Celebrity>[http://www.economist.com/world/asia/displaystory.cfm?story_id=9084791 "The Philippines' celebrity-obsessed elections"]. (April 26, 2007). ''[[The Economist]]''. Retrieved January 15, 2010.</ref> ===ရုပ်ရှင်=== [[File:Brillante Mendoza at the 69th Venice International Film Festival, September 2012.jpg|thumb|upright|ဘရေလန်တီ မန်ဒိုဇာမှာ ကျော်ကြားထင်ရှားသော ဖိလစ်ပိုင် ရုပ်ရှင်ဒါရိုက်တာ တစ်ဦး ဖြစ်သည်။]] ''Salón de Pertierra'' သည် ၁၈၉၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်တွင် ဖိလစ်ပိုင်တွင် ပထမဆုံး စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သော ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က ရုပ်ရှင်များ အားလုံးမှာ စပိန်ဘာသာစကားဖြင့် ဖြစ်ပြီး ရုပ်ရှင်များ စတင်မိတ်ဆက်စဉ် အချိန်က နိုင်ငံအတွင်း စပိန်ခေတ်၏ နောက်ဆုံးနှစ်များ ဖြစ်သည်။ ပထမဆုံး ရုပ်ရှင် ထုတ်လုပ်သူမှာ အန်တိုနီယို ရားမို့စ် ဖြစ်သည်။ သူသည် ''Panorama de Manila'' (မနီလာမြင်ကွင်းကျယ်) ၊ ''Fiesta de Quiapo'' (ကွီရာပို စားပွဲတော်) ၊ ''Puente de España'' (စပိန်တံတား) ၊ ''Escenas Callejeras'' (လမ်းမြင်ကွင်းများ) စသော ရုပ်ရှင်များကို ရိုက်ကူးစဉ်က လက်လှည့်ကင်မရာကို သုံး၍ ရိုက်ကူးခဲ့သည်။ ဟိုဆေး နီပိုမူဆီနို ကိုမူ ဖိလစ်ပိုင် ရုပ်ရှင်၏ ဖခင် အဖြစ် တင်စားခေါ်ဝေါ်လေ့ ရှိကြသည်။<ref>[http://su.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:200615 "The Role of José Nepomuceno in the Philippine Society: What language did his silent film speaks?"]. Stockholm University Publications. Retrieved on January 6, 2011.</ref> ထိုသို့ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ခံရသည်မှာ သူ၏ ရုပ်ရှင်များသည် ဖိလစ်ပိုင်တွင် ပထမဆုံး အနုပညာပုံစံဖြင့် ရိုက်ကူးထုတ်လုပ်သော ရုပ်ရှင်များ ဖြစ်သောကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်။<ref name="books.google.com"/> သူ၏ ပထမဆုံး ဇာတ်ကားဖြစ်သော ''Dalagang Bukid'' (ကျေးလက်အပျိုမ) အမည်ရသော ဇာတ်ကားအား ၁၉၁၉တွင် ရိုက်ကူးထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ အမေရိကန်ခေတ်တွင် ရုပ်ရှင်ပြသခြင်း ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှ စွန့်ဦးတီထွင် လုပ်ငန်းရှင် ဝေါဂရားမှ ဝေါဂရားရုပ်ရှင်ရုံကို မနီလာရှိ အင်ထရာမူရို့စ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ရုပ်ရှင်ဈေးကွက်ကို အမှန်အကန် စတင်ဖန်တီးနေသော အချိန်ဖြစ်ပြီး အသံတိတ်ရုပ်ရှင်များ စတင်ပေါ်ပေါက်လာချိန် ဖြစ်သည်။ ထိုအသံတိတ် ရုပ်ရှင်များကို ဓာတ်စက်၊ စန္ဒယား၊ ကွားတက်ခေါ် အဆိုတော် ၄ ယောက်တွဲ ဝိုင်း နှင့် လူ ၂၀၀ သံပြိုင်ဆိုအဖွဲ့တို့ဖြင့် တွဲဖက်ပြသကြသည်။ ဂျပန်တို့ သိမ်းပိုက်စဉ် အချိန်က ရုပ်ရှင်ရိုက်ကူးခြင်းကို ရပ်တန့်ထားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၃၀ ခုနှစ်များမှ ၁၉၄၅ အထိ ဟောလိဝုဒ်ဈေးကွက်အား ဂျပန်ရုပ်ရှင်များဖြင့် အစားထိုးခဲ့သော်လည်း အောင်မြင်မှု နည်းပါးခဲ့သည်။ စစ်ပြီးခေတ် ၁၉၄၀ ခုနှစ်များနှင့် ၁၉၅၀ ခုနှစ်များမှာ ဖိလစ်ပိုင်ရုပ်ရှင်၏ ပထမဆုံး ရွှေရောင်နေ့များဟု ဆိုနိုင်ပြီး လာပူး-လာပူး ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်ရးမှ ဗီဆာယန်းရုပ်ရှင်များ ပြန်လည် ခေတ်စားလာခဲ့သည်။ ၁၉၆၀ ခုနှစ်များတွင် ဂျိမ်းစ်ဘွန်း ဇာတ်ကားများ နှင့်အတူ ဆမ်ပါဂွီတာ ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်ရေးမှ အများအားဖြင့် ထုတ်လုပ်သော ဘုမ်ဘာ ခေါ် အပြာကားအနုစား များနှင့် တေးဂီတရုပ်ရှင်များ၏ ခေတ်ဖြစ်သည်။ ဒုတိယ ရုပ်ရှင်ရွှေခေတ်မှာ ၁၉၇၀ ခုနှစ်များမှ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်း အထိဖြစ်သည်။ ထိုအချိန်တွင် ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်သူတို့ အဖြူအမည်းရုပ်ရှင်များ ထုတ်လုပ်ခြင်းကို ရပ်တန့်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်များ အထိ ဟောလိဝုဒ်ရုပ်ရှင်များက ရုပ်ရှင်ရုံများကို လွှမ်းမိုးထားခဲ့ကြသည်။ <ref name="bleak">[https://web.archive.org/web/20070401080345/http://www.iht.com/articles/2007/02/11/yourmoney/movies12.php A bleak storyline for the Filipino film industry]. Conde, Carlos H. ''International Herald Tribune''. February 11, 2007. (archived from [http://www.iht.com/articles/2007/02/11/yourmoney/movies12.php the original] on April 1, 2007)</ref> ထိုခေတ်၏ အာရုဏ်ဦးအစတွင် ပုံမှန် ဖိလစ်ပိုင်ရုပ်ရှင်လောက၏ သိသာစွာ ကျဆင်းလာခြင်းကို မြင်လာရသည်။<ref name="dying">[http://www.newsflash.org/2004/02/hl/hl103539.htm RP Movie Industry Dying] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214000957/http://www.newsflash.org/2004/02/hl/hl103539.htm |date=February 14, 2009 }}. Vanzi, Sol Jose. ''Newsflash''. January 15, 2006.</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင်မူ ဖိလစ်ပိုင် ရုပ်ရှင်ရုံများ၌ ဖိလစ်ပိုင်ရုပ်ရှင်များ ကြည့်ရှုသူများပြားလာခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်များ အလယ်ပိုင်းတွင် သီးသန့်ရုပ်ရှင် စတူဒီယိုများမှ ရိုက်ကူးထုတ်လုပ်သော ရုပ်ရှင်များ၏ ကျယ်ပြန့်သော အောင်မြင်မှုများကို တွေ့ရသည်။<ref name="TadhanaABSCBN20150303">{{cite web|url=http://www.abs-cbnnews.com/entertainment/03/15/15/tadhana-top-grossing-local-indie-film-all-time|title='Tadhana' is top grossing local indie film of all time|first=ABS-CBN|last=News|access-date=12 August 2019|archive-date=20 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320210505/http://www.abs-cbnnews.com/entertainment/03/15/15/tadhana-top-grossing-local-indie-film-all-time}}</ref><ref name="TadhanaABSCBN20150220">{{cite web|url=http://www.abs-cbnnews.com/entertainment/02/20/15/angelica-calls-out-fans-tadhana-piracy|title=Angelica calls out fans on 'Tadhana' piracy|first=ABS-CBN|last=News|access-date=12 August 2019|archive-date=27 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151027185839/http://www.abs-cbnnews.com/entertainment/02/20/15/angelica-calls-out-fans-tadhana-piracy}}</ref> === အားကစား === [[File:Smart Araneta Coliseum Basketball setup.jpg|thumb|စမတ်အာရာနီတာ ကိုလီဆီယမ် တွင် ကျင်းပသော ဖိလစ်ပိုင်ဘတ်စကက်ဘောအသင်း (PBA) ၏ ကစားပွဲတစ်ခု]] ဘက်စကက်ဘော၊ လက်ဝှေ့၊ ဘော်လီဘော၊ ဘောလုံး၊ အမေရိကန် ဘောလုံး၊ ရပ်ဘီဘောလုံးကစားနည်း နှစ်မျိုးစလုံး၊ ကြက်တောင်၊ ကရာတေး၊ တိုက်ကွမ်ဒို၊ ဘိလိယက်၊ တန်းပင် ဘိုးလင်း၊ စစ်တုရင် နှင့် စီပါ အစရှိသော အမျိုးမျိုးသော အားကစားတို့သည် ဖိလစ်ပိုင်တွင် ရေပန်းစားသည်။ လမ်းကြမ်းဆိုင်ကယ်စီးခြင်း၊ စက်ဘီးစီးခြင်း နှင့် တောင်တက်ခြင်းတို့မှာလည်း ရေပန်းစားလာနေပြီ ဖြစ်သည်။ ဘက်စကက်ဘောအား အပျော်တမ်းနှင့် ကြေးစား အဆင့် နှစ်ခုစလုံးတွင် ကစားကြပြီး ဖိလစ်ပိုင်၏ ရေပန်းအစားဆုံး ကစားနည်းဟုပင် ဆိုနိုင်သည်။<ref>[http://home.bca-pool.com/displaycommon.cfm?an=1&subarticlenbr=30 "Billiard Congress of America: Hall of Fame Inductees"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140312180648/http://home.bca-pool.com/displaycommon.cfm?an=1&subarticlenbr=30 |date=12 March 2014 }}. (2009). Retrieved December 20, 2009 from the Billiard Congress of America Website.</ref><ref name=kilala>[http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/modules_in_Tagalog/mga_kilalang_pilipino.htm Mga Kilalang Pilipino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915150626/http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/modules_in_Tagalog/mga_kilalang_pilipino.htm |date=15 September 2017 }} [Known Filipinos]. (n.d.) (in Filipino). ''Tagalog at NIU''. Retrieved April 25, 2010 from the Northern Illinois University, Center for Southeast Asian Studies, SEAsite Project.</ref> ၂၀၁၀ တွင် မန်နီ ပက်ကီယို အား ၂၀၀၀ ခုနှစ်များအတွက် "ဆယ်စုနှစ်အတွင်း အကောင်းဆုံး သတ်ပုတ်သူအဖြစ်" အမေရိကန်လက်ဝှေ့စာရေးဆရာများအသင်း၊ ကမ္ဘာ့လက်ဝှေ့ကောင်စီ နှင့် ကမ္ဘာ့လက်ဝှေ့အသင်းတို့မှ အမည်ပေး သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="Pacquiao named Fighter of the Decade">{{cite news |title = Pacquiao named fighter of the decade |agency = [[Reuters]] |date = June 5, 2010 |url = https://www.reuters.com/article/idUSTRE6541BX20100605 |first=Alastair |last=Himmer}}</ref> အမျိုးသား ကိုယ်ခံပညာနှင့် အားကစားနည်းများမှာ အားနစ် ဖြစ်ပြီး အချို့ဒေသများတွင် အက်စခရီးမား နှင့် ကာလီ ဟု ခေါ်သည်။<ref>Republic of the Philippines. (Approved: December 11, 2009). [http://www.senate.gov.ph/republic_acts/ra%209850.pdf An Act Declaring Arnis as the National Martial Art and Sport of the Philippines]. Retrieved February 18, 2010 from the Senate of the Philippines Website.</ref> ဖိလစ်ပိုင်သည် နွေရာသီအိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ၁၉၂၄ ခုနှစ်မှ စတင်ပါဝင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ပထမဆုံး ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင် ဆုတံဆိပ်ရရှိသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ <ref>Republic of the Philippines. (Approved: December 11, 2009). [http://www.senate.gov.ph/republic_acts/ra%209850.pdf An Act Declaring Arnis as the National Martial Art and Sport of the Philippines]. Retrieved February 18, 2010 from the Senate of the Philippines Website.</ref>ထိုအချိန်မှစ၍ နွေရာသီ အိုလံပစ်အားကစားပွဲတိုင်းတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး ၁၉၈၀ အမေရိကန် ဦးဆောင်၍ နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲကို သပိတ်မှောက်သော အကြိမ် မှလွဲ၍ ဖြစ်သည်။ <ref>Republic of the Philippines. (Approved: December 11, 2009). [http://www.senate.gov.ph/republic_acts/ra%209850.pdf An Act Declaring Arnis as the National Martial Art and Sport of the Philippines]. Retrieved February 18, 2010 from the Senate of the Philippines Website.</ref>ဖိလစ်ပိုင်သည် အပူပိုင်းနိုင်ငံများထဲမှ ပထမဆုံး ဆောင်းရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲကို ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်သော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ပထမဆုံးအဖြစ် ၁၉၇၂ ခုနှစ် အားကစားပွဲတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book |title=The Official Report of XIth Winter Olympic Games, Sapporo 1972 |publisher=The Organizing Committee for the Sapporo Olympic Winter Games |year=1973 |pages=32, 145, 447 |url=http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1972/orw1972.pdf |accessdate=January 31, 2008 |archive-date=26 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226202605/http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1972/orw1972.pdf |url-status=dead }}</ref> ===ကစားခြင်း=== [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Speelbord voor mancala spel TMnr 45-318.jpg|thumb|left|ဆွန်ကာသည် ဖိလစ်ပိုင်ရိုးရာ ကစားနည်း ဖြစ်သည်။]] ''လွတ်ဆန် ဘာကာ''၊ ''ပါတင်တယ်ရို''၊ ''ပီကို'' နှင့် ''တွမ်ဘမ် ပရက်ဆို'' အစရှိသော ကလေးကစားနည်းများဖြစ်သည့် ဖိလစ်ပိုင်ရိုးရာ ကစားခြင်းများ ကို ဖိလစ်ပိုင် လူငယ်များအကြား ကစားနေကြဆဲပင် ဖြစ်သည်။ <ref name=Hagonoy>{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071106053308/http://www.hagonoy.com/lbcorpus/halbc010.html |date=November 6, 2007 |title=Mga Larong Kinagisnan }} [Games One Grows Up With]. Hagonoy.com. (archived from [http://www.hagonoy.com/lbcorpus/halbc010.html the original] on November 6, 2007)</ref><ref name=Seasite>[https://web.archive.org/web/20140628125706/http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/Filipino_Games/mga_larong_pilipino.htm Mga Larong Pilipino] [Philippine Games]. (2009). ''Tagalog at NIU''. Retrieved December 19, 2009 from the Northern Illinois University, Center for Southeast Asian Studies, SEAsite Project. (archived from [http://www.seasite.niu.edu./Tagalog/Filipino_Games/mga_larong_pilipino.htm the original] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070827113637/https://www.seasite.niu.edu/Tagalog/Filipino_Games/mga_larong_pilipino.htm |date=August 27, 2007 }} on June 28, 2014)</ref> ''ဆွန်ကာ'' သည် ဖိလစ်ပိုင်ရိုးရာ ကစားခုံဖြင့် ကစားနည်း ဖြစ်သည်။ ဖဲကစားနည်းများမှာ ပွဲတော်များအတွင်း ရေပန်းစားပြီး ''ပူဆွိုင်'' နှင့် ''တောင်အစ်'' စသည်တို့ကို တရားမဝင် လောင်းကစားခြင်း အနေနှင့် ကစားလေ့ရှိသည်။ မာဂျောင်းကို အချို့သော ဖိလစ်ပိုင် လူ့အဖွဲ့အစည်းများအတွင်း ကစားကြသည်။ ဆာဘောင်း သို့မဟုတ် ကြက်တိုက်ခြင်းသည် အထူးသဖြင့် ဖိလစ်ပိုင် အမျိုးသားများကြားတွင် ရေပန်းစားသော အပန်းဖြေနည်းဖြစ်ပြီး စပိန်တို့ ရောက်မလာမီကပင် ရှိခဲ့သည်။ မဂျဲလင်၏ မှတ်တမ်းရေးသူဖြစ်သော အန်တိုနီယို ပီဂါဖက်တာက တေးတေးတိုင်းပြည်တွင် ထိုသို့ အပျော်အပါး အနေနှင့် ကစားကြခြင်းကို ပထမဆုံး မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite book|last=Dundes|first=Alan|title=The Cockfight: A Casebook|url=https://books.google.com/books?id=Wy5VqKSYt8IC|year=1994|publisher=Univ of Wisconsin Press|isbn=978-0-299-14054-0|pages=[https://books.google.com/books?id=Wy5VqKSYt8IC&pg=PA136 136–137]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.top-destination-choice-the-philippines.com/sabong.html|title=Sabong: An Enduring Hallmark of Philippines History|website=Top Destination Choice The Philippines.com}}</ref> ယိုယို ကစားစရာမှာ ဖိလစ်ပိုင်တွင် လူကြိုက်များသော ကစားစရာဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ်ပုံစံအား ပီဒယို ဖလော်ရက်စ် ကုမ္ပဏီမှ စတင် မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး ထိုအမည်မှာ ဖိလစ်ပိုင်ရှိ အီလိုကာနိုဘာသာစကားမှ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name=mw>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/yo-yo Yo-yo]. (2010). In Merriam-Webster Online Dictionary. Retrieved January 10, 2010.</ref> {{clear}} == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == == ရည်ညွှန်းချက်များ == {{reflist}} == မှတ်စု == {{Notelist}} {{ASEAN}} {{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}} [[Category:ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]] [[Category:အာဆီယံအသင်းဝင်နိုင်ငံများ]] [[Category:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]] [[Category:ကျွန်းနိုင်ငံများ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] [[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]] 89sph3lv9ma48by48fks8rh19xs9vzd 0 3486 1059068 1058572 2026-10-17T20:05:53Z InternetArchiveBot 61272 Adding 2 books for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059068 wikitext text/x-wiki '''အိမ်မွေးကြောင်''' (Domestic cat) သည် လူသားများနှင့် အတူတကွ အိမ်တွင်းအိမ်ပြင်၌ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်လာခဲ့ကြသည့် အသေးစား [[အသားစားသတ္တဝါ]] တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ရှေးနှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက ကြောင်များသည် လူသားတို့၏ ချစ်မြတ်နိုးမှု၊ အလေးထားမှုကို ရရှိခဲ့ကြသလို၊ သမိုင်းကြောင်းတစ်လျှောက်တွင်လည်း ကံကြမ္မာ အတက်အကျ အမျိုးမျိုးနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ဖူးကြသည်။ ခွေးများကဲ့သို့ ပိုင်ရှင်၏ အမိန့်ကို တိုက်ရိုက် တိတိကျကျ နာခံတတ်ခြင်း မရှိဘဲ မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဆန္ဒနှင့်သာ လွတ်လပ်စွာ လှုပ်ရှားတတ်ကြသော သတ္တဝါများ ဖြစ်ကြသည်။ {{Speciesbox |name = အိမ်မွေးကြောင်<br />Domestic cat |image = Cat poster 1.jpg |image_upright = 1.2 |image_caption = အမျိုးမျိုးသော အိမ်မွေးကြောင်များ |status = DOM |genus = Felis |species = catus |authority = [[ကားလ် လင်းနီးယပ်|Linnaeus]], 1758 |synonyms = * ''F. catus domesticus'' <small>Erxleben, 1777</small><ref name="Erxleben">{{Cite book |last=Erxleben |first=J. C. P. |date=1777 |title=Systema regni animalis per classes, ordines, genera, species, varietates cvm synonymia et historia animalivm. Classis I. Mammalia |location=Lipsiae |publisher=Weygandt |pages=520–521 |chapter=Felis Catus domesticus |chapter-url=https://archive.org/details/iochristpolycerx00erxl/page/520}}</ref> * ''F. angorensis'' <small>Gmelin, 1788</small> * ''F. vulgaris'' <small>Fischer, 1829</small> }} [[File:Cat with Burmese pagoda background, Yangon.jpg|thumb|ရန်ကုန်မြို့ ရှေးဟောင်းဘုရားနောက်ခံဖြင့် ကြောင်တစ်ကောင်]] == ကြောင်များ၏ သမိုင်းကြောင်း == ကြောင်များသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းပေါင်း ၃၀ ကျော်ခန့်ကတည်းက စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့ကြသည့် ကာနီဗိုရာ (Carnivora) အမိန့်ဝင် မိယာဆစ် (Miacids) အသားစားသတ္တဝါမျိုးနွယ်မှ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသော ကြောင်မျိုးရင်းဝင် (Felidae) သတ္တဝါများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Johnson2006">{{cite journal |last=Johnson |first=W. E. |author2=et al. |title=The Late Miocene Radiation of Modern Felidae: A Genetic Assessment |url=https://archive.org/details/sim_science_2006-01-06_311_5757/page/73 |journal=Science |volume=311 |issue=5757 |year=2006 |pages=73–77 |doi=10.1126/science.1122277}}</ref> ယနေ့ခေတ် အိမ်မွေးကြောင်များ၏ တိုက်ရိုက်ဘိုးဘေးမှာ အဓိကအားဖြင့် အာဖရိကနှင့် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသများတွင် ကျက်စားလေ့ရှိသော အာဖရိကကြောင်ရိုင်း (African wildcat - ''Felis lybica'') ဖြစ်ပြီး၊ ရှေးခေတ်လူသားများနှင့် စတင် အကျွမ်းတဝင်ဖြစ်လာခဲ့သည့် သမိုင်းကြောင်းမှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၀,၀၀၀ ကျော်ခန့် မြေထဲပင်လယ်အရှေ့ပိုင်း [[နီယိုလစ်သစ်ခေတ်]] (Neolithic) ကာလ စိုက်ပျိုးရေးစတင်လုပ်ကိုင်ချိန်မှစ၍ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Driscoll2007">{{cite journal |last=Driscoll |first=C. A. |author2=et al. |title=The Near Eastern Origin of Cat Domestication |url=https://archive.org/details/sim_science_2007-07-27_317_5837/page/519 |journal=Science |volume=317 |issue=5837 |year=2007 |pages=519–523 |doi=10.1126/science.1139518}}</ref> လူသားများသည် ကောက်ပဲသီးနှံများကို စတင် သိုလှောင်လာကြသည့်အခါ ကြွက်ကဲ့သို့သော သတ္တဝါများ ကျက်စားလာကြပြီး၊ ယင်းကြွက်များကို လိုက်လံဖမ်းဆီးသည့် တောကြောင်ရိုင်းများသည် လူသားတို့၏ စိုက်ပျိုးရေးခြံဝင်းများဆီသို့ တဖြည်းဖြည်း တိုးဝင်လာခဲ့ကြကာ နှစ်ဦးနှစ်ဖက် အကျိုးရှိသည့် သဘာဝအရ အိမ်တွင်းယဉ်ပါးလာခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်ပေသည်။<ref name="Vigne2004">{{cite journal |last=Vigne |first=J.-D. |author2=et al. |title=Early Taming of the Cat in Cyprus |journal=Science |volume=304 |issue=5668 |year=2004 |pages=259 |doi=10.1126/science.1095335}}</ref> ရှေးခေတ် [[အီဂျစ်]]ယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားလာသောအခါတွင်မူ ကြောင်များသည် လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အလွန်မြင့်မားသော အနေအထားကို ရရှိခဲ့ကြပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ကျော် ကတည်းက အီဂျစ်လူမျိုးတို့က ကြောင်များကို သီးသန့် အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်အဖြစ် တရားဝင် မွေးမြူလာခဲ့ကြသည်။<ref name="Malek1993">{{cite book |last=Malek |first=Jaromir |title=The Cat in Ancient Egypt |publisher=British Museum Press |year=1993 |isbn=978-0714109930}}</ref> အီဂျစ်တို့သည် ကြောင်များကို ကြွက်နှိမ်နင်းရေးအတွက်သာမက ဘာသာရေးအရပါ အထူးလေးစား မြတ်နိုးခဲ့ကြပြီး၊ ကြောင်ဦးခေါင်းပါရှိသော အကာအကွယ်ပေးသည့် နတ်ဘုရားမ ဘက်စ်တက် (Bastet) ကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြကာ ကြောင်တစ်ကောင် သေဆုံးပါက မိသားစုဝင်များက မျက်ခုံးမွေးရိတ်ချ ဝမ်းနည်းပြသသည့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများအထိ ရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="Malek1993" /> သို့သော် [[အလယ်ခေတ်]] ဥရောပဒေသသို့ ရောက်ရှိလာချိန်တွင်မူ ခရစ်ယာန်ဥရောပ၏ အယူသီးမှုများနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အစွန်းရောက် စွပ်စွဲချက်များကြောင့် ကြောင်များ၏ ကံကြမ္မာမှာ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သွားခဲ့ပြီး၊ အထူးသဖြင့် အနက်ရောင်ကြောင်များကို စုန်းမများနှင့် မကောင်းဆိုးဝါးများ၏ အပေါင်းအဖော်အဖြစ် စွပ်စွဲကာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ညှဉ်းပန်းသတ်ဖြတ်ခဲ့ကြသည့် အောင်သွယ်ဆိုးကာလများနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။<ref name="Serpell2000">{{cite book |last=Serpell |first=James A. |title=The Domestic Cat: The Biology of Its Behaviour |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |edition=2nd |isbn=978-0521664645}}</ref> ၁၈ ရာစု [[စက်မှုတော်လှန်ရေး]]နှင့်အတူ ဉာဏ်အလင်းပွင့်လာသည့် ခေတ်ကာလများသို့ ရောက်ရှိလာသောအခါမှသာ ဥရောပတွင် ကြောင်များကို အလွန်အမင်း ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်းမှ ရပ်တန့်ကာ အိမ်မွေးအဖော်တိရစ္ဆာန်များအဖြစ် ပြန်လည်လက်ခံလာခဲ့ကြပြီး၊ ၁၈၇၁ ခုနှစ်တွင် လန်ဒန်မြို့ [[ခရစ်စတယ်ပဲလေ့စ်]] (Crystal Palace) ၌ ပထမဆုံးသော ကမ္ဘာ့ကြောင်ပြပွဲကြီးကို စတင် ကျင်းပနိုင်ခဲ့ကာ မျိုးစိတ်အမျိုးမျိုးကို စနစ်တကျ ထိန်းသိမ်းမွေးမြူခြင်းများ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။<ref name="Serpell2000" /> ယနေ့ခေတ်ကာလတွင်မူ ကြောင်များသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ လူသားတို့၏ အချစ်ဆုံး အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်များအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိကြပြီး၊ သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာချက်များအရလည်း လူသားများ၏ စိတ်ဖိစီးမှုကို လျော့ပါးစေခြင်းနှင့် အိမ်ထောင်စုများ၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးကို အထောက်အကူပြုပေးနေသည့် အဖိုးတန် သတ္တဝါများအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ခံထားကြရပေသည်။<ref name="Driscoll2007" /> == ကိုယ်ခန္ဓာဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာများ == [[File:4 cats sleeping in Myanmar.jpg|thumb|left|မြန်မာနိုင်ငံရှိ အတူတကွ အိပ်စက်နေကြသော အိမ်မွေးကြောင်များ]] ကြောင်၏ ကိုယ်ခန္ဓာသည် အမဲလိုက်ရာတွင် လျင်မြန်ပေါ့ပါးစေရန် သဘာဝက အထူးဖန်တီးပေးထားသည်။ * **မျက်စိအမြင်အာရုံ:** ကြောင်များ၏ မျက်စိအတွင်းရှိ သူငယ်အိမ်သည် အလင်းရောင် အားကောင်းချိန်တွင် ကျဉ်းမြောင်းသွားပြီး၊ အလင်းရောင်နည်းပါးသော ညဘက်များတွင် ကျယ်ဝန်းကြီးမားလာသောကြောင့် ညဘက်၌ ပစ္စည်းများကို ကောင်းစွာ မြင်နိုင်စွမ်း ရှိသည်။ * **ခြေဖဝါးနှင့် လက်သည်း:** ခြေဖဝါးအောက်တွင် ပျော့ပျောင်းသော အသားဖုများ ခံထားရှိသဖြင့် လမ်းလျှောက်ရာတွင် အသံမထွက်စေရန် ကူညီပေးသည်။ လက်သည်းများကို လိုအပ်သည့်အခါ ထုတ်သုံးနိုင်ပြီး မလိုရ Kအခါ ပြန်လည် ဝှက်ထားနိုင်သည်။ * **နှုတ်ခမ်းမွေး:** နှုတ်ခမ်းမွေးများသည် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ လေထုလှုပ်ရှားမှုနှင့် အတားအဆီးများကို စမ်းသပ်နိုင်သည့် အာရုံခံ အင်္ဂါများ ဖြစ်ကြသည်။ == အမူအအုံနှင့် ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ် == ကြောင်များသည် တစ်နေ့လျှင် ပျမ်းမျှအားဖြင့် ၁၂ နာရီမှ ၁၆ နာရီအထိ အိပ်စက်ကာ စွမ်းအင်ကို ထိန်းသိမ်းကြသည်။ အလွန် သန့်ရှင်းသော သတ္တဝါများ ဖြစ်ကြပြီး မိမိတို့၏ အမွေးအမျှင်များကို လျှာဖြင့် အမြဲတမ်း လျက်ဆွဲ သန့်စင်နေတတ်ကြသည်။ === အချင်းချင်းနှင့် လူသားများနှင့် ဆက်သွယ်မှု === ကြောင်များသည် ဆက်သွယ်ပြောဆိုရန်အတွက် အသံအမျိုးမျိုးကို အသုံးပြုကြသည်။ ညည်းသံပြုခြင်း (Purring)၊ မာန်ဖီခြင်း၊ တစ်ညောင်ညောင်အော်ခြင်းတို့အပြင် နားရွက်၊ အမြီးနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာ အထားအသိုတို့ဖြင့်လည်း မိမိတို့၏ စိတ်ခံစားချက်များကို ဖော်ပြကြသည်။ စမ်းသပ်ချက်များအရ အိမ်တွင် ကြောင်မွေးမြူခြင်းသည် လူသားများ၏ စိတ်ဖိစီးမှုကို လျော့ပါးစေပြီး သွေးတိုးရောဂါကို သက်သာစေသည်ဟု ဆိုကြသည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} {{ကြောင်မျိုးရင်းဝင် သတ္တဝါများ}} [[ကဏ္ဍ:ကြောင်မျိုးရင်းဝင် တိရစ္ဆာန်များ]] [[ကဏ္ဍ:အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်များ]] [[ကဏ္ဍ:ကြောင်များ|*]] 22ky4mpmsvi7us2jam5l3v6e75dlobm 0 4461 1059031 672647 2026-10-17T17:05:37Z Kominimin 149622 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 1059031 wikitext text/x-wiki [[File:Victor Hugo circa 1880.jpg|thumb|ဗစ်တာဟူးဂိုး]] ဗစ်တာဟူးဂိုး(၁၈၀၂-၁၈၈၅)သည် ပြင်သစ်ကဗျာဆရာ၊ ပြဇာတ်ဆရာနှင့် ဝတ္ထုရေးဆရာတစ်ဦးဖြစ်သည်။ ပြင်သစ်စာဆိုတော် ဝတ္ထုစာရေးဆရာကြီး ဗစ်တာမာရီ ဟျူးဂိုးသည် ဥရောပစာဆိုတို့၏ အလယ်တွင် မားမားမတ်မတ် ရပ်နိုင်ခဲ့သူ ဖြစ်လေသည်။ သူသည် တစ်သက်လုံး ကြိုးကြိုးပမ်းပမ်း စာရေးသွား၏။ သူရေးသောစာများမှာ အရေ အတွက်အားဖြင့်လည်းများ၏။ အဆင့်အတန်းအားဖြင့်လည်း မြင့်၏။ အမျိုးအစားအားဖြင့်လည်း များပြား၏။ ထိုကြောင့် ဤမျှ မြောက်မြားလှသောစာကောင်းပေကောင်း အမျိုးမျိုးကို ရေးစွမ်းနိုင်သူ ဗစ်တာဟျူးဂိုးသည် အခြား စာရေးဆရာများနှင့်မယှဉ်သာအောင် ဖြစ်နေတော့၏။ ဟျူးဂိုးသည် [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ]] အရှေ့ပိုင်းရှိ ဗီဆန်ဆွန်မြို့၌ ၁၈ဝ၂ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ဖွားမြင်၍ [[အီတလီနိုင်ငံ]]၊ စပိန်နိုင်ငံများသို့ လှည့်လည်ခဲ့ဘူး၏။ မဒရစ် မြို့တော်နှင့် ပါရစ်မြို့တော်တို့၌ ပညာသင်ကြားခဲ့၍ အသက် ၁၆ နှစ်အရွယ်သို့ ရောက်သောအခါ ဟျူးဂိုး၏ ပညာအရည် အချင်းကို ကြည့်၍ သူသည် မုချ စာရေးဆရာကြီး တစ်ဦး ဖြစ်ရမည်ဟု လူတိုင်း အကဲဖြတ်နိုင်၏။ အသက် ၁၇ အရွယ် တွင် ကဗျာတစ်ပုဒ်ရေးခြင်းဖြင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံ ပညာတံခွန် အသင်းကြီး၏ ဆုကို ဆွတ်ခူးနိုင်ခဲ့လေသည်။ ဟျူးဂိုးသည် ပညာရေး၌သာမက နိုင်ငံရေးဘက်တွင်လည် အရေးပါ အရာ ရောက်သူတစ်ဦး ဖြစ်လေသည်။ ၁၈၄၃ ခုနှစ်မှ ၁၈၅၃ ခုနှစ် အထိ ၁ဝ နှစ်လောက် အတွင်းတွင် နိုင်ငံရေးကို အတော် လိုက်စား၏။ ၁၈၄၆ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်ပါလီမန် အထက် လွှတ်တော်၌ ပထမဦးဆုံးအကြိမ် မိန့်ခွန်းစကား ပြောကြားခဲ့ ၏။ သူသည် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ၏ ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးဖြစ်၍ လူဝီနပိုလီယန် လက်ထက်၌ ပြင်သစ်နိုင်ငံမှ ဘရပ်ဆဲလ်သို့ ထွက် ပြေးခဲ့ရလေသည်။ ထိုမှ ဂျာဆီကျွန်း၊ ဂန်ဇီကျွန်းတို့သို သွား ရောက် နေထိုင်ခဲ့၏။ ဤသို့ တစ်ကျွန်းတစ်မြေ၌ အေးဆေးစွာ နေထိုင်ယင်း သူဝါသနာပါသော စာများကို ရေးသားခဲ့လေ သည်။ ဗစ်တာဟျူးဂိုး၏ ကဗျာများကို စာဆိုတော်ကြီးတစ်ဦးက ဤသို့ ခြီးကျူးထားသည်။ ''ဗစ်တာဟျူးဂိုး၏ ကဗျာသစ် တစ်ပုဒ် ပေါ်လာသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် သူ၏တေးကဗျာကို ပဲ့တင်ခတ်ကြသည်။ သံယောင် လိုက်ကာ တေးချင်းညည်း ကြသည်။ သီဆိုကြသည်။ သူ၏ ရွှန်းရွှန်းပသော တေးကဗျာ၊ ချိုအေးသာယာသော တေးကဗျာ၊ နှစ်လို့ဖွယ်ကောင်းသော တေးကဗျာသည် တူရိယာသံစုံ တစ်ခဲနက် တီးမှုတ်လိုက်ဘိ သကဲ့သို့ အသံမျိုးစုံ စီရရီထွက်ကာ လူတို့၏စိတ်ကို ပီတိ လွှမ်းမိုးစေနိုင်သည်။ ဟျူးဂိုးသည် ပြဇာတ်နှင့် ဝတ္ထုများလည်း ရေးသားခဲ့ရာ သူ၏ ဝတ္ထုများသည် ပြင်သစ်စာပေနယ်၌သာ မက ဥရောပရှိ အခြားစာပေနယ်များ၌ပင် ထင်ရှားကျော်စောလေသည်။ ဟျူးဂိုး၏ ကဗျာများမှာ ဘာသာ တစ်ခုမှတစ်ခုသို့ ပြန်ဆို ရာတွင် ကဗျာ့အရသာ ပေါ့ပျက်သွားရန်ရှိသဖြင့် စကားပြေစာ များကိုသာ ဘာသာပြန် ဆိုကြသည်က များလေသည်။ ဟျူးဂိုး၏ ဝတ္ထုများထဲတွင် အကျော်စောဆုံးမှာ ''လာမီဇာ ရေးဗဲ'' (အပယ်ခံများ)နှင့် ''နိုထရာဒမ်မှ ခါး ကုန်းကြီး''တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုဝတ္ထုနှစ်ခုစလုံး၌ တဏှာမဘက် စင်ကြယ်သော မေတ္တာသက်သက်နှင့် အနစ်နစ်ခံခြင်း၊ စွန့်စားခြင်းတို့ကို ဂုဏ်တင် ရေးသားထားလေသည်။ ''အပယ်ခံများ'' ဝတ္ထု၌ ရာဇဝတ်ပြစ်မှုများအတွက် အဆမတန် ကြီးလေးသည့် အပြစ် ဒဏ်များပေးခြင်းမှာ လူတို့ကို ပြုပြင်ရာမရောက် ဆိုးသူကို ပို၍ ဆိုးစေသည့်အကြောင်း၊ အကျဉ်းထောင် စံနစ်များကို ပြုပြင်သင့် ကြောင်းတို့ကို ရည်ရွယ်၍ ရေးသားထားလေသည်။ ထိုဝတ္ထု ဇာတ်လိုက်မှာ ငတ်နေသော နှမငယ်နှင့် ကလေးများအတွက် ပေါင်မုံ့ခိုးမိသဖြင့် ထောင်ဒဏ် ၁၉ နှစ် ခံရသည်။ ထောင်မှ လွတ်လာသောအခါ ထောင်ထွက်ဟူ၍ မည်သူကမျှ လက်မခံ၊ ပိုက်ဆံ မပေး၊ ဝယ်စားချင်၍မျှ ရောင်းမည့်သူမရှိ၊ မောင်းထုတ် ခြင်းကိုသာ ခံရလေသည်။ ထိုအခါ ဘုန်းကြီးတစ်ပါးက အစား အစာ ကျွေးမွေး၍ တစ်ညဉ့်အဖို့ လက်ခံထားလေသည်။ လောကကြီးကို စိတ်နာမုန်းတီး နေသော ထောင်ထွက်သည် ကျေးဇူးရှင်ကိုပင် သတ်မည်ဟု ကြံပြီးမှ နောက်ပြန်တုံ့၍ ပစ္စည်းများ ခိုးယူ ထွက်ပြေးလေသည်။ ပုလိပ်များက လမ်းမှာ တွေ့၍ ဖမ်းကာ ဘုန်းတော်ကြီးထံသို့ ခေါ်ဆောင်လာရာ ဘုန်းတော်ကြီးက ထိုပစ္စည်းများကို သူက ပေးလိုက်ကြောင်း ပြောလိုက်သဖြင့် ချမ်းသာခွင့်ရလေသည်။ သူ၏ဘဝတွင် ဤကဲ့သို့ ဆင်းရဲသူတစ်ဦးအား သနားညှာတာ ခွင့်လွှတ် လိုက်ခြင်းကို ပထမဦးစွာ တွေ့ကြုံရသဖြင့် ထိုအချိန်မှစ၍ လူကောင်းဖြစ်ရန် စိတ်ပိုင်းဖြတ်လိုက်လေသည်။ ''လောကတွင် ကိုယ်ကသာ အနာခံရမည်''ဟူသော ဆုံးမစကားနှင့် ဘုန်းတော် ကြီးက ငွေဖယောင်းတိုင်ခွက်တစုံကို ပေးလိုက်လေသည်။ ထိုအခါမှစ၍ ထောင်ထွက်ယောက်ျားသည် နောက်ကြောင်း ဖြစ်သော လူဆိုးဘဝကို ဇာတ်မြှုပ်၍ လူကောင်း တစ်ဦး အဖြစ်သို့ ရောက်ခဲ့လေသည်။ သနားကြင်နာခြင်း၏ အရသာကို လက်တွေ့ခံစားခဲ့ရသော ထိုသူသည် မိဘမဲ့ဖြစ်၍ သူတပါး၏ အိမ်၌ ကျွန်ခံနေရသော ကလေးမကလေးတယောက်ကို မွေးစား ကာ သမီးရင်းပမာ ချစ်ခင်နေလေသည်။ ထိုကလေးမကလေး အရွယ်ရောက် သောအခါ လူငယ်ပျိုတစ်ဦးနှင့် ချစ်ခင်နေကြောင်း သိရသောအခါ မိမိ၏ အထီးကျန် ဘဝ၌ တစ်ဦးတည်းသော အဖော်ကလေးကို မခွဲနိုင်ပဲ ရှိလေသည်။ သို့သော် ''ကိုယ်က သာ အနာခံရမည်''ဟူသော ဩဝါဒအတိုင်း အနူးအညွတ် ခွင့်လွှတ်သည်သာမက ထိုသူငယ်ပျိုအား အဓိကရုဏ်းကြားထဲမှ အသက်စွန့်ကာ ကယ်ယူပေးခဲ့လေသည်။ ထိုဝတ္ထုကြီး၌ ဇာတ်လိုက်ဖြစ်သူ ထောင်ထွက်ယောက်ျား၊ သူ့အား ပြုပြင်ပေး သူ ဘုန်းတော်ကြီးနှင့် ထောင်ထွက်အား အမြဲလိုက်နေသူ ပုလိပ်အရာရှိ၊ ဤသုံးဦး၏ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ဇာတ်အိမ်တည် ထားသည်။ ပုလိပ်အရာရှိမှာလည်း သူ့နေရာနှင့်သူ အလွန် ဆီလျော်သော ဇာတ်ကောင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ''ဥပဒေနှင့် ညီအောင် လုပ်ရမည်'' ဟူသောဝါဒကို ရိုးတွင်းခြင်ဆီ အထိ စွဲမြဲပုံကို သရုပ်ဖော်ထားသည်မှာ စာဖတ်သူတို့စိတ်ကို ထိခိုက် စေသည်။ ထိုဝတ္ထုတွင် စိတ်ထိခိုက်ဖွယ် အကောင်းဆုံးသော အခန်းမှာ ထောင်ထွက်ယောက်ျားသည် သူ့မွေးစားသမီး၏ ချစ်သူကို အဓိကရုဏ်းထဲမှနေ၍ ပါရစ်မြို့တော်၏ မြေအောက် အညစ် အကြေး ရေများသွားရာ လိုဏ်မြောင်း လမ်းကြောင်း အတိုင်း ထမ်းယူ ကယ်ဆယ်သောအခန်း ဖြစ်သည်။ ထိုအခန်းမှာ သူတို့လာရသောခရီး၏ စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ် ကောင်းပုံကို ဝိဘစ္ဆရသပေါ်အောင်လည်းကောင်း၊ ဇာတ်လိုက်၏ အံ့ဩ ဖွယ်ကောင်းလောက် အောင် ဝီရိယစိုက်ပုံကို အဗ္ဘုတရသ ပေါ်အောင်လည်းကောင်း၊ ချစ်သမီးအတွက် အသက်ကြီးရင့်မှ အသက်စွန့် ရရှာသော ဇာတ်လိုက်အား သနားဖွယ်ကောင်းပုံကို ကရုဏာရသပေါ်အောင်လည်းကောင်း သရုပ်ဖော် ရေးသားခြင်း မှာ ကြက်သီးမွေးညှင်းထဖွယ် ကောင်းလေသည်။ ဗစ်တာဟျူးဂိုးသည် အံ့ဩဖွယ်ကောင်းသည့် အဖြစ်အပျက် မျိုးကို သနားဖွယ် ကြောက်မက်ဖွယ်နှင့် ရောစပ်ရေးသားရာတွင် သူမတူအောင် ကောင်းမွန်လေသည်။ ''နိုထရာဒမ်မှ ခါးကုန်းကြီး''ဝတ္ထု၌ နိုထရာဒမ် ဘုရားရှိခိုး ကျောင်း မျှော်စင်ကြီးပေါ်၌နေသော ရုပ်ရည် ရူပကာ အလွန် ဆိုးဝါး စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းသော သတ္တဝါကြီးကို ဇာတ်လိုက် အဖြစ်နှင့် ရေးသားခဲ့သည်။ ထိုသတ္တဝါကြီးသည် ဝတ္ထုဖတ်သူ တို့၏ စိတ်တွင် အခြားအခြားသော ဝတ္ထုများ၌ တွေ့ရသော ဇာတ်လိုက်များထက်ပင် စွဲလမ်းစိတ်ထိခိုက်စေခဲ့သည်။ ထိုဝတ္ထု တွင် ဇာတ်လိုက်မင်းသမီးကို ကြိုးပေး ကွပ်မျက်မည့်ဆဲဆဲတွင် ခါးကုန်းကြီးက ပွေ့ယူကာ ဘုရားရှိခိုးကျောင်းကြီး ခေါင်းမိုး ပေါ်သို့ ''သာသနာ့မြေ သာသနာ့မြေ'' ဟု ဟစ်အော်တက် ပြေးသည့်အခန်းမှာ တစ်အုပ်လုံးတွင် အကောင်ဆုံးသော အခန်း တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုခေတ်က ဘုရင့်အမိန့်သည် သာသနာ့မြေထဲသို့ မလိုက်နိုင်သဖြင့် မင်းသမီးအား သယ်ယူ ပြေးခြင်း ဖြစ်ရာ ထိုအခန်းမှာ အသည်းထိတ်ဖွယ် ကောင်းလှ သည်။ ဗစ်တာဟျူးဂိုးသည် ၁၈၇ဝ ပြည့်နှစ်တွင် နိုင်ငံခြားမှ မိမိ၏ဇာတိ ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ ပြန်ရောက်လာကာ လူအများ၏ ချီးမြှောက်ခြင်းကို ခံယူရလေသည်။ ယခင်က မထုတ်ရဟု တားမြစ်ပိတ်ပင်ထားသော ပြဇာတ်များကို ထိုအခါမှ တစ်ဖန် ပြန်လည် ထုတ်ဝေကာ စင်တင်ကပြရလေသည်။ သူ၏ ကဗျာ များကိုလည်း သီချင်း များအဖြစ် တီးမှုတ် သီဆိုကြလေသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ် မေလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် အသက် ၈၃ နှစ်အရွယ် ၌ ဗစ်တာဟျူးဂိုး ကွယ်လွန်ရာ ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ ကျော်စော ထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများ မြှုပ်နှံရာ သင်းချိုင်း၌ ခမ်းနား ကြီးကျယ်စွာ မြှုပ်နှံသင်္ဂြိုဟ်လိုက်ကြလေသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:ပြင်သစ် စာရေးဆရာများ]] {{Lifetime|၁၈၀၂|၁၈၈၅}} [[Category:ပြင်သစ်နိုင်ငံ]] po1y0bvq0nkc050rnvm08dhssegzcqd 0 5027 1059079 1057252 2026-10-17T20:26:47Z InternetArchiveBot 61272 Adding 3 books for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059079 wikitext text/x-wiki '''ကျောက်စိမ်း''' ({{lang-en|Jade}}) ဟူသော အမည်နာမကို ယေဘုယျအားဖြင့် စုပေါင်းခေါ်ဝေါ်နေကြသော်လည်း ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းမှုအရ '''[[ဂျေဒိုက်]]''' (Jadeite) နှင့် '''[[နက်ဖရိုက်]]''' (Nephrite) ဟူ၍ ကျောက်စိမ်းအမျိုးအစား နှစ်မျိုး ကွဲပြားခြားနားစွာ တည်ရှိသည်။ ဤကျောက်စိမ်းနှစ်မျိုးသည် အမြင်အားဖြင့် ဆင်တူသော်လည်း ဓာတုဖွဲ့စည်းပုံချင်း လုံးဝကွဲပြားခြားနားသော သတ္တုများ ဖြစ်ကြသည်။ ယင်းသို့ ကွဲပြားခြားနားကြောင်းကို ၁၈၆૩ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်လူမျိုး သိပ္ပံပညာရှင် အလက်ဆန်းဒါး ဒါးမား (Alexis Damour) က ဓာတုဗေဒနည်းအရ စနစ်တကျ ခွဲခြားဖော်ထုတ်ပြသခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Damour1863">Damour, Alexis. (1863). ''Comparative mineralogical analysis of jade and saussurite''. Comptes Rendus.</ref> ဤအမျိုးအစားနှစ်ခုအနက် ဂျေဒိုက်ကျောက်စိမ်းသည် ပိုမိုကောင်းမွန်လှပပြီး အလွန်ရှားပါးသည့်အတွက် တန်ဖိုးအမြင့်ဆုံး အမျိုးအစားအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းခံရသည်။ {{Infobox mineral | name = ကျောက်စိမ်း | image = Jade 3.jpg | caption = ကျောက်စိမ်း | category = [[အဖိုးတန် ကျောက်မျက်ရတနာ]] | formula = NaAlSi₂O₆ (Jadeite); Ca₂(Mg,Fe)₅Si₈O₂₂(OH)₂ (Nephrite) | system = Monoclinic | color = အရောင်စုံနိုင်သည် (အစိမ်းရောင် အများဆုံး) | habit = Intergrown grainy or fine fibrous aggregate | cleavage = None | fracture = Splintery | mohs = ၆–၇ | luster = ဖယောင်းရောင် သို့မဟုတ် ဆီအိရောင် | diaphaneity = Translucent, opaque | gravity = ၂.၉–၃.၃၈ | refractive = ၁.၆၀၀–၁.၆၈၈ | birefringence = ၀.၀၂၀–၀.၀၂၇ | pleochroism = Absent | dispersion = None | tenacity = Brittle | boxbgcolor = #c2f7a8 | boxtextcolor = black }} == သမိုင်းကြောင်း == ကျောက်စိမ်းကို သမိုင်းမတင်မီ ခေတ်များကပင် လူသားတို့ အသုံးပြုခဲ့ကြောင်း သိရှိရပေသည်။ ကနဦးကျောက်စိမ်းကို ယင်း၏ မာကျောသောသတ္တိကြောင့် ကျောက်လက်နက် တန်ဆာပလာများအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြခြင်းဖြစ်ပြီး ယဉ်ကျေးမှု တဖြည်းဖြည်း ထွန်းကားလာသောအခါ လူသားတို့သည် ကျောက်စိမ်းကို အလှအပ အဆင်တန်ဆာပလာ ပစ္စည်းများအဖြစ် သုံးစွဲလာကြသည်။<ref name="Laufer1912">Laufer, Berthold. (1912). ''Jade: A Study in Chinese Archaeology and Religion''. Field Museum of Natural History.</ref> တရုတ်ပြည်တွင်မူ ကျောက်စိမ်းကို လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ခန့်ကပင် အကြီးအကျယ် သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။ ထိုခေတ်က တရုတ်လူမျိုးတို့သည် ကျောက်စိမ်းရုပ်တုများကို အဆောင်အယောင်သဖွယ် သုံးစွဲခဲ့ကြပြီး သေဆုံးသောအခါ ယင်းကျောက်စိမ်းများနှင့်အတူ ဂူသွင်းမြှုပ်နှံလေ့ရှိကြသည်။ တရုတ်လူမျိုးများသည် ကျောက်စိမ်းကို ကျောက်များအားလုံး၏ အချုပ်အခြာ အကြီးအကဲကျောက်မျက်အဖြစ် မှတ်ယူကြကာ ၎င်းကို ဆင်မြန်းသူတိုင်းတွင် သဒ္ဓါရက်ရောခြင်း၊ ရဲစွမ်းသတ္တိနှင့်ပြည့်စုံခြင်း၊ တရားမျှတသော စိတ်ဓာတ်ရှိခြင်း၊ မိမိကိုယ်မိမိ နှိမ့်ချသော နိဝါတ တရားရှိခြင်း၊ အသိအလိမ္မာ ဉာဏ်ပညာ ကြီးမြင့်ခြင်း စသော ဂုဏ်အင်္ဂါကြီး ငါးရပ်နှင့် ပြည့်စုံသည်ဟု အယူရှိကြသည်။<ref name="Klotz2013">Klotz, Jessica. (2013). "The Cultural Significance of Jade in Ancient China". ''Journal of Asian History''.</ref> တရုတ်လူမျိုးများ၏ ယုံကြည်ချက်အရ ကျောက်စိမ်းကို ကောင်းကင်နတ်မင်းက လူသားတို့အား ပေးသော လက်ဆောင်ဟူ၍ ယူဆကြပြီး၊ တာအို (Taoism) ဘာသာတွင် ကျောက်စိမ်းကို အဖိုဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော “ယန်” (Yang) ဟူသော စကားဖြင့် ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref name="Laufer1912" /> ထို့အပြင် ကျောက်စိမ်းကို အသုံးပြုဝတ်ဆင်လျှင် ပိုင်ရှင်အား အန္တရာယ်မှ ကာကွယ်ပေးခြင်း၊ ကျန်းမာရေးကို စောင့်ရှောက်ပေးနိုင်ခြင်း၊ ကံကောင်းခြင်းများကို ယူဆောင်လာပြီး ကံဆိုးခြင်းများကို တားဆီးပေးနိုင်သည်ဟုလည်း ယုံကြည်ကြသည်။ တရုတ်လူမျိုးများသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကျောက်စိမ်းကို ပထမဦးဆုံး စတင်အသုံးပြုခဲ့သည့် လူမျိုးများဖြစ်ကြသည်ကို ရှေးနှစ်ပေါင်းလေးထောင်ကျော်က ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည့် ကျောက်စိမ်းပန်းပုများနှင့် လက်ဝတ်ရတနာများကို ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် သိရှိနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ကျောက်စိမ်းကို တရုတ်လူမျိုးတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်တစ်ခုအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် မည်သည့်လူမျိုးထက်မဆို ပိုမိုတန်ဖိုးထားကြသည်။<ref name="Rawson1995">Rawson, Jessica. (1995). ''Chinese Jade from the Neolithic to the Qing''. British Museum Press.</ref> ယနေ့ခေတ်ကာလတွင် တရုတ်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ [[ကချင်ပြည်နယ်]] ဖားကန့်ဒေသမှ ၉၅ ရာခိုင်နှုန်းအထိ အဓိကထွက်ရှိသည့် ဂျေဒိုက်ကျောက်စိမ်းကို 翡翠 (Fěicuì) သို့မဟုတ် 硬玉 (Yìngyù) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ တရုတ်ပြည်နှင့် အခြားအရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသများတွင် ထွက်ရှိသော နက်ဖရိုက်ကျောက်စိမ်းများကိုမူ 软玉 (Ruǎn yù) ဟု ခွဲခြားခေါ်ဆိုကြသည်။<ref name="Hughes2000">Hughes, Richard W. (2000). "Burmese Jade: The Gemology of Jadeite". ''Gems & Gemology'', 36(1), 2–26.</ref> တရုတ်ပြည်တွင်း၌ ဂျေဒိုက်ကျောက်စိမ်း မထွက်ရှိဘဲ နက်ဖရိုက်ကျောက်စိမ်းသာ ထွက်ရှိပြီး ဆင်ကျန်ပြည်နယ်တွင် ရှေးနှစ်ပေါင်းများစွာကပင် တူးဖော်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် တရုတ်ပြည်သည် မြန်မာနိုင်ငံမှ ထွက်ရှိသော ဂျေဒိုက်ကျောက်စိမ်းများကို ၁၈ ရာစုနှစ်များကပင် စတင်ကာ အဓိက ဝယ်ယူတင်သွင်းခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်ပေသည်။<ref name="Goforth2002">Goforth, Cori. (2002). "The History of Burmese Jadeite Trade with China". ''Asian Perspectives''.</ref> == ဂျေဒိုက်နှင့် နက်ဖရိုက် ခြားနားချက် == [[File:Yünnan-Jadeit - China.jpg|thumb|250px|left|ဂျေဒိုက်ကျောက်စိမ်း (Jadeite)]] [[File:1 nefryt Kanada.jpg|thumb|250px|right|နက်ဖရိုက်ကျောက်စိမ်း (Nephrite)]] ဂျေဒိုက်ကျောက်စိမ်း (Jadeite) နှင့် နက်ဖရိုက်ကျောက်စိမ်း (Nephrite) တို့သည် ဖြစ်ပေါ်ပုံ ရင်းမြစ်အနေအထားအရ အသွင်ပြောင်းကျောက်များ (Metamorphic rocks) ရှိရာ ဝန်းကျင်များတွင် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကြသော်လည်း တွင်းထွက်အုပ်စုချင်း လုံးဝ ကွာခြားကြသည်။<ref name="Harlow1999">{{cite journal |last=Harlow |first=G. E. |last2=Sorensen |first2=S. S. |title=Jade (Jadeite, Nephrite) and Serpentinite: Metasomatic Connections |url=https://archive.org/details/international-geology-review_2005-02_47_2/page/113 |journal=International Geology Review |volume=47 |issue=2 |year=2005 |pages=113–146 |doi=10.2747/0020-6814.47.2.113}}</ref> ဂျေဒိုက်ကျောက်စိမ်းသည် ပိုင်ရော့ဆင်း (Pyroxene) တွင်းထွက်အုပ်စုတွင် ပါဝင်ပြီး၊ နက်ဖရိုက်ကျောက်စိမ်းမှာမူ အမ်ဖီဘိုး (Amphibole / Tremolite-Actinolite) တွင်းထွက်အုပ်စုတွင် ပါဝင်လေသည်။<ref name="Hughes2000" /> ဂျေဒိုက်နှင့် နက်ဖရိုက်တို့၏ သိသာထင်ရှားပြီး အရေးအကြီးဆုံးသော ကွာခြားချက်မှာ အမြင်အာရုံဆိုင်ရာ ရောင်ပြန်ဟပ်မှုနှင့် အလွှာဖွဲ့စည်းပုံတို့ ဖြစ်သည်။ ဂျေဒိုက်ကျောက်စိမ်းတွင် နေရောင်အောက်၌ ယင်ကောင်၏ အတောင်ပံကဲ့သို့ စူးရှပြီး ရောင်ပြန်ဟပ်စေသော ကျောက်စိမ်းလောကတွင်သာ တွေ့ရသည့် "ယမ်း" ဟုခေါ်ဆိုသည့် ထူးခြားသော အလွှာပါရှိတတ်ပြီး၊ နက်ဖရိုက်ကျောက်စိမ်းတွင်မူ ကြွေထည်ကဲ့သို့ စူးရှမှုအားနည်းသော အလွှာသာ ပါရှိတတ်သည်။<ref name="Shi2003">{{cite journal |last=Shi |first=G. H. |title=Ion exchange and colouration of jadeite jade |journal=Journal of Gems & Gemmology |volume=5 |issue=1 |year=2003 |pages=1–7}}</ref> ထို့ပြင် ဂျေဒိုက်ကျောက်စိမ်းများ၏ အစိမ်းရောင်သည် ကြည့်ရှုသူအား ကြည်လင်အေးမြသော ရေအောက်ထဲတွင် အစိမ်းရောင် ဖန်ပုလင်းကို ကြည့်နေရသကဲ့သို့သော နက်ရှိုင်းသည့် ရသမျိုးကို ပေးစွမ်းနိုင်သော်လည်း၊ နက်ဖရိုက်ကျောက်စိမ်းများမှာမူ လေထဲတွင် ကြည့်နေရသကဲ့သို့ ပုံမှန်အစိမ်းရောင် သက်သက်သာ ဖြစ်ပေသည်။<ref name="Goforth2002" /> အဏုကြည့်မှန်ဘီလူးဖြင့် ကြည့်ရှုသည့်အခါ ဂျေဒိုက်ကျောက်စိမ်းသည် အပြန်အလှန် လက်ယှက်ထိုးနေသည့် ပုံဆောင်ခဲငယ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး မျက်နှာပြင်တွင် ကျောက်ပေါက်မာကဲ့သို့သော ချိုင့်ခွက်ကလေးများနှင့် အဖုအထစ်များ ပါရှိသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် နက်ဖရိုက်ကျောက်စိမ်းမှာမူ လက်ယှက်ထိုးနေသော အမျှင်ငယ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားကာ အမျှင်အလိုက် တည်ရှိပြီး အမဲဆီရောင် တောက်နေသော ရောင်လက်ကို ပိုင်ဆိုင်ထားသည်။<ref name="Harlow1999" /> အရောင်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာတွင် ဂျေဒိုက်ကျောက်စိမ်း၌ ခရမ်း၊ အနက်၊ အညို၊ အနီ၊ လိမ္မော်၊ အဝါ၊ အဖြူ၊ နို့နှစ်ရောင်နှင့် အစိမ်းရောင် အမျိုးမျိုး ပါဝင်နိုင်ပြီး၊ နက်ဖရိုက်ကျောက်စိမ်းတွင်မူ သစ်ရွက်စိမ်းရောင်၊ မီးခိုးရောင်နှင့် အစိမ်းရောင် အမျိုးမျိုးတို့သာ အဓိက ပါရှိကြသည်။<ref name="Hughes2000" /> ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တုံ့ပြန်မှုအနေဖြင့် ဂျေဒိုက်ကျောက်စိမ်းသည် အပူပေးသည့်အခါ အရည်ပျော်လွယ်ပြီး ပျော့ဖတ်အဖြစ်သို့ အလွယ်တကူ ပြောင်းလဲသွားတတ်သော်လည်း၊ နက်ဖရိုက်ကျောက်စိမ်းမှာမူ အလွယ်တကူ မပြောင်းလဲပေ။<ref name="Shi2008">{{cite journal |last=Shi |first=G. H. |title=Kosmochlor and Chromian Jadeite from the Myanmar Jadeitite Area |journal=American Mineralogist |volume=93 |issue=10 |year=2008 |pages=1542–1550 |doi=10.2138/am.2008.2886}}</ref> ဂျေဒိုက်ကျောက်စိမ်းသည် မြေမျက်နှာပြင်အောက်ဘက် မိုင် ၂၀ မှ ၃၀ အထိ နက်ရှိုင်းပြီး အလွန်မြင့်မားသော ဖိအားနှင့် အပူချိန်ရှိသည့် အလွှာများတွင် ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည်။ ဂျေဒိုက်ကျောက်စိမ်း၏ အပေါ်ယံ အခွံအကာများကို ဖဲ့ထုတ်လိုက်မှသာ အတွင်းပိုင်းမှ လှပထူးခြားသော အစိမ်းရောင် ကျောက်ကြောများကို တွေ့မြင်ရခြင်း ဖြစ်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံမှ ထွက်ရှိသော ဂျေဒိုက်ကျောက်စိမ်းသည် နက်ဖရိုက်ကျောက်စိမ်းထက် အရည်အသွေး ပိုမိုကောင်းမွန်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရှားပါး၍ အဖိုးတန်ဆုံး အမျိုးအစားတစ်ခု အဖြစ် ရပ်တည်လျက် ရှိပေသည်။<ref name="Hughes2000" /> == ကျောက်စိမ်းထွက်ရှိသည့် ဒေသများ == ကျောက်စိမ်း (အထူးသဖြင့် အရည်အသွေးအမြင့်ဆုံး ဂျေဒိုက်ကျောက်စိမ်း) သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလွန်ရှားပါးစွာသာ ထွက်ရှိပြီး မြန်မာနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့အရည်အသွေးအကောင်းဆုံးနှင့် ပမာဏအများဆုံး ဂျေဒိုက်ကျောက်စိမ်း ထွက်ရှိရာ အဓိက ဗဟိုချက်နေရာ ဖြစ်သည်။<ref name="Hughes2000" />မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိကကျောက်စိမ်းထွက်ရှိရာ ဒေသမှာ [[ကချင်ပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်း၊ [[ပူတာအိုခရိုင်]]နှင့် [[မိုးညှင်းခရိုင်]]အတွင်းရှိ [[ဖားကန့်မြို့နယ်|ဖားကန့်ဒေသ]] (Phakant) ဖြစ်ပြီး၊ လုံးတို၊ ဆယ်ဇင်၊ ကန်စွန်းနှင့် မိုးကောင်း မြစ်ဝှမ်းဒေသများတစ်လျှောက်တွင်လည်း အဓိက တူးဖော်တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Harlow1999">{{cite journal |last=Harlow |first=G. E. |last2=Sorensen |first2=S. S. |title=Jade (Jadeite, Nephrite) and Serpentinite: Metasomatic Connections |url=https://archive.org/details/international-geology-review_2005-02_47_2/page/113 |journal=International Geology Review |volume=47 |issue=2 |year=2005 |pages=113–146 |doi=10.2747/0020-6814.47.2.113}}</ref> မြန်မာ့ဖားကန့်ဒေသမှ ထွက်ရှိသော ကျောက်စိမ်းများသည် အထူးသဖြင့် ဧကရာဇ် အစိမ်းရောင် (Imperial Green) နှင့် ဖောက်ထွင်းမြင်နိုင်သော အရည်အသွေးကောင်းမွန်မှုတို့ကြောင့် ကမ္ဘာ့ဈေးကွက်တွင် ထိပ်တန်းအရည်အသွေးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ခံထားကြရသည်။<ref name="Shi2008">{{cite journal |last=Shi |first=G. H. |title=Kosmochlor and Chromian Jadeite from the Myanmar Jadeitite Area |journal=American Mineralogist |volume=93 |issue=10 |year=2008 |pages=1542–1550 |doi=10.2138/am.2008.2886}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံအပြင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဂျေဒိုက် သို့မဟုတ် နက်ဖရိုက်ကျောက်စိမ်းများကို ဂွါတီမာလာနိုင်ငံ ၊ ရုရှားနိုင်ငံ (Russia - ဆိုက်ဗီးရီးယားဒေသနှင့် ဥရယ်တောင်တန်းများ)၊ ကနေဒါနိုင်ငံ (Canada - ဗြိတိသျှကိုလံဘီယာ)၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု (United States - ကယ်လီဖိုးနီးယားနှင့် ဝိုင်ယိုးမင်း)၊ နယူးဇီလန်နိုင်ငံ (New Zealand) နှင့် တရုတ်နိုင်ငံ (ဆင်ကျန်နှင့် ဂွမ်ရှီဒေသများ - အဓိကအားဖြင့် နက်ဖရိုက်ကျောက်စိမ်းများ) တို့တွင်လည်း အသီးသီး ထွက်ရှိကြသည်။<ref name="Laufer1912" />သို့သော်လည်း တရုတ်ပြည်တွင်းနှင့် အခြားနိုင်ငံများမှ ထွက်ရှိသည့် ကျောက်စိမ်းအများစုမှာ နက်ဖရိုက် (Nephrite) အမျိုးအစားများသာ ဖြစ်ကြပြီး၊ လက်ဝတ်ရတနာဈေးကွက်တွင် အန်ထရိုက်အဖြစ် အမြင့်ဆုံး ရပ်တည်နေသည့် အဖိုးတန် ဂျေဒိုက် (Jadeite) ကျောက်စိမ်းစစ်စစ်များ၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်မှာမူ မြန်မာနိုင်ငံ ဖားကန့်ဒေသမှသာ တစ်ခုတည်း အဓိက ထွက်ရှိခြင်း ဖြစ်ပေသည်။<ref name="Hughes2000" /> == ကျောက်စိမ်း၏ ဓာတုဖွဲ့စည်းမှုနှင့် မိုလီကျူး အဆောက်အအုံ == ဂျေဒိုက်ကျောက်စိမ်း (Jadeite Jade) သည် ဘူမိဓါတုဗေဒအရ [[အင်နိုစီလီကိတ်]] (Inosilicate / Chain silicate) ခေါ် ကွင်းဆက် ဆီလီကိတ် သတ္တုအုပ်စုဝင် [[စပိုင်ရော့ဆင်း]] (Clinopyroxene) အုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်။<ref name="Shi2003">{{cite journal |last=Shi |first=G. H. |title=Ion exchange and colouration of jadeite jade |journal=Journal of Gems & Gemmology |volume=5 |issue=1 |year=2003 |pages=1–7}}</ref> ဓာတုဗေဒ ဖော်မြူလာအတိအကျမှာ NaAlSi₂O₆ (Sodium Aluminum Silicate) ဖြစ်ပြီး စပိုင်ရော့ဆင်း မော်လီကျူး ခရစ်စတယ်စနစ် (Monoclinic crystal system, Space group C2/c) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။<ref name="Harlow1999">{{cite journal |last=Harlow |first=G. E. |last2=Sorensen |last2=S. S. |title=Jade (Jadeite, Nephrite) and Serpentinite: Metasomatic Connections |url=https://archive.org/details/international-geology-review_2005-02_47_2/page/113 |journal=International Geology Review |volume=47 |issue=2 |year=2005 |pages=113–146 |doi=10.2747/0020-6814.47.2.113}}</ref> === ခရစ်စတယ် အဆောက်အအုံနှင့် အိုင်ယွန် အစားထိုးဝင်ရောက်မှု (Crystallography & Cation Substitution) === ဂျေဒိုက် ခရစ်စတယ်၏ မိုလီကျူး အဆောက်အအုံတွင် အဓိက အက်တမ်နေရာ (Sites) ၃ ခု ပါဝင်သည် - * '''M1 Site:''' Al³⁺ အိုင်ယွန်များ နေရာယူထားသော အော့တက်ဒရယ် (Octahedral) နေရာ ဖြစ်သည်။ * '''M2 Site:''' Na⁺ အိုင်ယွန်များ နေရာယူထားသော ၈-ညှိနှိုင်း (8-coordinated) အခေါင်းပေါက် နေရာ ဖြစ်သည်။ * '''T Site:''' ဆီလီကွန် အက်တမ်များသည် အောက်ဆီဂျင် O^2- ၄ ခုနှင့် ပေါင်းစပ်၍ တက်ထရာဟက်ဒရယ် (Tetrahedral) SiO₄ ကွင်းဆက်များကို ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဂျေဒိုက်၏ မတူညီသော ရောင်စုံအမျိုးအစားများသည် M1 site ရှိ Al³⁺ အိုင်ယွန်နေရာတွင် အကူးအပြောင်း သတ္တုအိုင်ယွန်များ (Transition metal cations) က အိုင်ဆိုမော်ဖပ်စ် အစားထိုးဝင်ရောက်မှု (Isomorphous substitution) ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည် - 1. '''အစိမ်းရောင် (Imperial Green):''' Al³⁺ နေရာတွင် ကရိုမီယမ် (Cr³⁺) အိုင်ယွန် သို့မဟုတ် သံအိုင်ယွန် (Fe³⁺) အနည်းငယ် အစားထိုးဝင်ရောက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကရိုမီယမ် ပါဝင်မှု ၀.၀၁% မှ ၁% အတွင်းရှိပါက တောက်ပသော "ဧကရာဇ် အစိမ်းရောင်" (Emerald Green) ကို ရရှိစေသည်။<ref name="Hughes2000" /> 2. '''အနက်ရောင်/အစိမ်းရင့်ရောင် (Omphacite / Kosmochlor):''' Cr³⁺ အိုင်ယွန် ပါဝင်မှု လွန်စွာမြင့်မားလာပါက (NaCrSi₂O₆) ခေါ် ကော့စမိုကလို (Kosmochlor) အဖြစ်သို့လည်းကောင်း၊ Fe²⁺ နှင့် Mg²⁺ ပါဝင်မှု များပြားလာပါက အွန်ဖာဆိုက် (Omphacite - (Ca,Na)(Mg,Fe,Al)Si₂O₆) အဖြစ်သို့လည်းကောင်း ဓာတုအသွင် ပြောင်းလဲသွားသည်။<ref name="Shi2008">{{cite journal |last=Shi |first=G. H. |title=Kosmochlor and Chromian Jadeite from the Myanmar Jadeitite Area |journal=American Mineralogist |volume=93 |issue=10 |year=2008 |pages=1542–1550 |doi=10.2138/am.2008.2886}}</ref> 3. '''ခရမ်းရောင် (Lavender Jade):''' Al³⁺ နေရာတွင် မဂ္ဂနီးစ် (Mn³⁺) သို့မဟုတ် Fe<sup>2+}-Fe³⁺ အိုင်ယွန်များ၏ အီလက်ထရွန် ဖလှယ်မှု (Charge transfer process) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။<ref name="Lu2012">{{cite journal |last=Lu |first=R. |title=Color Origin of Lavender Jadeite |journal=Gems & Gemology |volume=48 |issue=4 |year=2012 |pages=283–290}}</ref> === ဂျေဒိုက်နှင့် နက်ဖရိုက်၏ ဓာတုဗေဒ နှိုင်းယှဉ်ချက် (Jadeite vs. Nephrite) === ကျောက်စိမ်းဟု ကျယ်ပြန့်စွာ ခေါ်ဆိုကြသော သတ္တုနှစ်မျိုး၏ ဓာတုဖွဲ့စည်းမှု နှိုင်းယှဉ်ချက်မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် - {| class="wikitext sortable" style="width:100%; text-align:left;" |- style="background-color:#eaecf0; color:black;" ! ဂုဏ်သတ္တိများ !! ဂျေဒိုက် (Jadeite) !! နက်ဖရိုက် (Nephrite) |- | '''ဓာတုအုပ်စု''' || စပိုင်ရော့ဆင်း အုပ်စု (Clinopyroxene) || အမ်ဖီဘိုး အုပ်စု (Amphibole / Tremolite-Actinolite) |- | '''ဓာတုဖော်မြူလာ''' || NaAlSi₂O₆ || Ca₂(Mg,Fe)₅Si₈O₂₂(OH)₂ |- | '''ခရစ်စတယ်စနစ်''' || မိုနိုကလင်းနစ် (C2/c) || မိုနိုကလင်းနစ် (C2/m) |- | '''သိပ်သည်းဆ (Specific Gravity)''' || ၃.၂၄ – ၃.၄၃ g/cm³ || ၂.၉၀ – ၃.၀၃ g/cm³ |- | '''မားကျောမှု (Mohs Hardness)''' || ၆.၅ – ၇.၀ || ၆.၀ – ၆.၅ |- | '''ပါဝင်သော အဓိကဒြပ်စင်များ''' || ဆိုဒီယမ်၊ အလူမီနီယမ်၊ ဆီလီကွန်၊ အောက်ဆီဂျင် || ကယ်လ်ဆီယမ်၊ မဂ္ဂနီဆီယမ်၊ သံ၊ ဆီလီကွန်၊ အောက်ဆီဂျင်၊ ဟိုက်ဒရ็อกဆိုက် |} === ဘူမိသတ္တုဖြစ်တည်မှု ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ (Petrogenesis) === ဂျေဒိုက် ကျောက်စိမ်း ဖြစ်ပေါ်ရန်အတွက် အလွန်မြင့်မားသော ဖိအား (High Pressure: P > 1.0 - 1.5 GPa) နှင့် အသင့်အတင့်ရှိသော အပူချိန် (Low-to-Medium Temperature: T = 200 - 400°C) ရှိသည့် သက်ဝင်ငုပ်လျှိုးဇုန်များ (Subduction Zones) ရှိ ဆာပန်တိုင်နိုက် မယ်လန့်ဂ် (Serpentinite Mélange) နယ်မြေများ လိုအပ်သည်။<ref name="Harlow1999" /> မြန်မာနိုင်ငံ ဖားကန့်ဒေသရှိ ကျောက်စိမ်းများသည် အိန္ဒိယ-မြန်မာ ကျောက်ချက်လွှာ အစွန်း တက်တိုနစ် ဖိအားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကမ္ဘာ့အရည်အသွေး အမြင့်ဆုံး ဂျေဒိုက်ကျောက်စိမ်း သိုက်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Hughes2000" /> == ကျောက်စိမ်းနှင့် ဆင်တူယိုးမှား တွင်းထွက်များ == အရည်အသွေးကောင်းသော ကျောက်စိမ်းများ ရှားပါးလာခြင်းကြောင့် အချို့က အရည်အသွေးညံ့သော ကျောက်စိမ်းကို အရောင်ဆိုး၍ တုပပြုလုပ်လာကြသည်။ ယခင်ခေတ်များက ဆေးဆိုးကျောက်စိမ်းတုများကို လွယ်ကူစွာ ခွဲခြားသိရှိနိုင်ကြသော်လည်း ယခုခေတ်တွင် အသုံးပြုသော ဆေးများမှာ အမျိုးအစားကောင်းမွန်လှသဖြင့် လွယ်ကူစွာ ခွဲခြားမသိနိုင်ပေ။ ကျောက်စိမ်းနှင့် ဆင်တူသည့် အစိမ်းရောင် သဘာဝတွင်းထွက်များမှာ ခရိုင်ဆိုပရေ့(Chrysoprase) ၊ အစိမ်းရောင်ဆိုးထားသော မဟူရာဖြူ (Chalcedony) နှင့် ဆမစ်ဆိုနိုက် ( Smithsonite) စသည်တို့ဖြစ်သည်။ ဆမစ်ဆိုနိုက် တွင်းထွက်သည် ပင်ကိုအားဖြင့် ခဲသတ္ထု ထုတ်လုပ်နိုင်သော ခဲသတ္တုရိုင်း တွင်းထွက်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ယင်းကို (Bonamite) ဟူ၍လည်း ခေါ်သည်။ ==အသားကျောက်== မည်သည့် အသားခံမျိုးတွင်မဆို ခရမ်းရောင်၊ ပန်းရောင်၊ ဗေဒါရောင်နှင့် အစိမ်းရိပ် အစိမ်းရောင် သိသာစွာမကျန်တော့ဘဲ အခြားအရောင်များဖြစ်သော ခဲရောင်၊ ရွှေဝါရောင်၊ အပြာရိပ်၊ မီးခိုးရောင်၊ အနက်ရောင်၊ အနီရောင်၊ အညိုရောင်၊ အဝါရောင်၊ ရေညှိရောင် စသည့် အရောင်အမျိုးမျိုးစွဲဝင်နေသည့် ကျောက်စိမ်းကို အသားကျောက်ဟုခေါ်သည်။ အသားကျောက်များကို ကျောက်သားအမျိုးအစား(၈)မျိုးကိုအခြေခံပြီး အရောင်များရောနှောပျံ့နှံ့ပါဝင်မှုကို အသေးစိတ်စိစစ်ပြီး မျိုးကွဲ(၂၇)မျိုးအထိခွဲခြားထားပါသည်။ ===ခဲဘော်လီ (ဖန်သားမှန်သား) အသားကျောက်=== ယမ်းမှုန့်ညက်၍ ဖွဲ့သားကောင်းပြီး အလင်းပေါက်သော အသားခံတွင် ခဲရောင် သို့မဟုတ် ရွှေဝါရောင်သန်းနေပါက ခဲဘော်လီ(ဖန်သားမှန်သား)အသားကျောက်ဟုခေါ်ပါသည်။ ===ရေခဲသားဘော်လီ (ဖန်သားမှန်သား) အသားကျောက်=== ယမ်းမှုန့်ညက်၍ ဖွဲ့သားကောင်းပြီး အလင်းပေါက်သော အသားခံတွင် ရေခဲဖြူရောင် သို့မဟုတ် အပြာရောင်သန်းသည့် အရောင်ရှိနေပါက ရေခဲသားဘော်လီ(ဖန်သားမှန်သား)အသားကျောက်ဟုခေါ်ပါသည်။ ===ကန်စွန်းပန်း(ပြာကြည်) အသားကျောက်=== ယမ်းမှုန့်ညက်၍ အပြာရိပ်သန်းသော အလင်းပေါက် သို့မဟုတ် အလင်းပေါက်လုနီးပါးရှိအသားခံတွင် မီးခိုးရိပ်သန်းသည့် အစိမ်းအစင်းအစက်တို့သည် ကန်စွန်းပန်း ပုံသဏ္ဌန်ပျံ့နှံ့နေပါက ကန်စွန်းပန်း(ပြာကြည်) အသားကျောက်ဟုခေါ်သည်။ ===လန့်ပန်း(ပြာကြည်)အသားကျောက်=== ယမ်းမှုန့်ညက်၍ ဖွဲ့သားသင့်သည့် အလင်းမှုန်သော ကျောက်သားအသားခံတွင် မီးခိုးရောင်အစင်းအစက်နှင့် ပန်းစက် သဏ္ဌန် ပျံ့နှံ့နေပါက လန့်ပန်း(ပြာကြည်)အသားကျောက်ဟုခေါ်သည်။ ===ပြာကြည်(ပြာကြည်သား)အသားကျောက်=== ယမ်းမှုန့်ညက်၍ ဖွဲ့သားကောင်းသည့် အလင်းပေါက်လုနီးပါး ကျောက်သားအသားခံတွင် အပြာနုရောင်စွဲဝင်နေသည့် ကျောက်စိမ်းကို ပြာကြည်(ပြာကြည်သား)အသားကျောက်ဟုခေါ်သည်။ ===အသားဆန်းဘော်လီ (ဖြူကြည်) အသားကျောက်=== ယမ်းမှုန့်ညက်၍ ဖွဲ့သားကောင်းသည့် အလင်းပေါက်လုနီးပါးအသားခံတွင် ဖန်သားအရောင် သို့မဟုတ် အဖြူရောင်ရှိသည့်ကျောက်ကို အသားဆန်းဘော်လီ (ဖြူကြည်) အသားကျောက်ဟုခေါ်သည်။ === ဖယောင်းသား(ဖြူကြည်)အသားကျောက် === ယမ်းမှုန့်ညက်၍ ဖွဲ့သားကောင်းသော်လည်းအလင်းမှုန် ၍ နို့ကဲ့သို့ အဖြူရောင်စွဲဝင်နေသည့်ကျောက်စိမ်းကို ဖယောင်းသား(ဖြူကြည်)အသားကျောက်ဟုခေါ်သည်။ === တိမ်ခိုးသား(အသားမှိုင်း) အသားကျောက် === ယမ်းမှုန့်ညက်၍ ဖွဲ့သားကောင်းသော်လည်းအလင်းမှုန်နေသည့်ကျောက်စိမ်းတွင် တိမ်ခိုးရောင် သို့မဟုတ် မီးခိုးရောင်စွဲဝင်နေပါက တိမ်ခိုးသား(အသားမှိုင်း) အသားကျောက်ဟုခေါ်ပါသည်။ === ဝက်ဆီသား(အသားမှိုင်း) အသားကျောက် === ယမ်းမှုန့်ညက်၍ ဖွဲ့သားကောင်းသော်လည်းအလင်းမှုန်နေသည့် အသားခံတွင်ဝါညိုရောင်စွဲဝင်နေပါက ဝက်ဆီသား(အသားမှိုင်း) အသားကျောက်ဟုခေါ်ပါသည်။ === မောက်စိမ်းသား(အသားမှိုင်း)အသားကျောက် === ယမ်းမှုံမှ အလတ်ထိရှိ၍ ဖွဲ့သားသင့်သော အလင်းမှုန်ကျောက်စိမ်းသားတွင် မီးခိုးစိမ်းရင့်ရောင်စွဲဝင်နေပါက မောက်စိမ်းသား(အသားမှိုင်း)အသားကျောက်ဟုခေါ်ပါသည်။ === မောက်သား(အသားမှိုင်း) အသားကျောက် === ယမ်းအလတ်မှ ယမ်းကြမ်း ၍ ဖွဲ့သားအသင့်အတင့်မှ အညံ့ထိရှိပြီး အလင်းမှုန်မှ အလင်းပိတ်အသားခံတွင် မီးခိုးရောင်စွဲဝင်နေပါက မောက်သား(အသားမှိုင်း) အသားကျောက်ဟုခေါ်သည်။ === ကြံသကာသား(အသားမှိုင်း) အသားကျောက် === ယမ်းမှုံမှ အလတ်ထိရှိ၍ ဖွဲ့သားညံ့သော အလင်းပိတ်အသားခံတွင် အညိုရောင်စွဲဝင်နေပါက ကြံသကာသား(အသားမှိုင်း) အသားကျောက်ဟုခေါ်ပါသည်။ === လန့်ရိုး(အသားရိုး) အသားကျောက် === ယမ်းအလတ်ဖြစ်၍ ဖွဲ့သားသင့်သော အလင်းမှုန်အသားခံတွင် အပြာရိပ်စွဲဝင်နေပါက လန့်ရိုး(အသားရိုး) အသားကျောက်ဟုခေါ်ပါသည်။ === ဆံပြုတ်သား(အသားရိုး)အသားကျောက် === ယမ်းကြမ်း၍ ဖွဲ့သားသင့်မှ ညံ့သော အလင်းပိတ်သည့်အသားခံတွင် အဖြူညစ်ရောင်စွဲဝင်နေပါက ဆံပြုတ်သား(အသားရိုး)အသားကျောက်ဟုခေါ်ပါသည်။ === ပိန်းဥသား(အသားရိုး)အသားကျောက် === ယမ်းမှုမှလင်းရှိ၍ ဖွဲ့သားညံ့ပြီး အလင်းမှုန်သော အသားခံတွင် အဖြူရောင်စွဲဝင်နေပါက ပိန်းဥသား(အသားရိုး)အသားကျောက်ဟုခေါ်ပါသည်။ === ပဲစိမ်းသား(ပဲသား)အသားကျောက် === ယမ်းအလတ်မှကြမ်း၍ ဖွဲ့သားသင့်ပြီး အလင်းမှုန်သောဝတ်ဆံပါအသားခံတွင်အစိမ်းရိပ်စွဲဝင်နေပါက ပဲစိမ်းသား(ပဲသား)အသားကျောက်ဟုခေါ်ပါသည်။ === ပဲသားရိုး(ပဲသား)အသားကျောက် === ယမ်းကြမ်း၍ဖွဲ့သားသင့်သော အလင်းမှုန်မှ အလင်းပိတ်သည့်ဝတ်ဆံပါအသားခံတွင် အဖြူရောင်စွဲဝင်နေပါက ပဲသားရိုး(ပဲသား)အသားကျောက်ဟုခေါ်ပါသည်။ === ပဲသားလန့်(ပဲသား) အသားကျောက် === ယမ်းကြမ်း၍ ဖွဲ့သားသင့်မှ ညံ့သောအလင်းပိတ်ဝတ်ဆံပါ အသားခံတွင် အပြာရိပ်သန်းသော အဖြူရောင်စွဲဝင်နေပါက ပဲသားလန့်(ပဲသား) အသားကျောက်ဟုခေါ်ပါသည်။ === ပဲခွမ့်(ပဲသား) အသားကျောက် === ယမ်းကြမ်း၍ ဖွဲ့သားသင့်မှ ညံ့သောအလင်းပိတ်ဝတ်ဆံပါ အသားခံတွင်အစိမ်းရိပ်သန်းနေသည့် နီညိုရောင်စွဲဝင်နေပါက ပဲခွမ့်(ပဲသား) အသားကျောက်ဟုခေါ်ပါသည်။ === လန့်ဂျိတ်(အသားနက်)အသားကျောက် === ယမ်းမှုံ ညက်၍ ဖွဲ့သားကောင်းသော အလင်းပေါက်လုနီးပါး သို့မဟုတ် အလင်းမှုန်အသားခံတွင် ရေညိုရောင် သို့မဟုတ် အနက်ရောင်စွဲဝင်နေပါက လန့်ဂျိတ်(အသားနက်)အသားကျောက်ဟုခေါ်ပြီး တန်ဖိုးကြီးပါသည်။ === ငချိတ်(အသားနက်)အသားကျောက် === ယမ်းအလတ်မှ ယမ်းကြမ်း၍ ဖွဲ့သားသင့်သောအလင်းမှုန်မှ အလင်းပိတ်သည့်အသားခံတွင် အနက်ရောင်စွဲဝင်နေပါက ငချိတ်(အသားနက်)အသားကျောက်ဟုခေါ်ပါသည်။ === ကျီးကန်းသား(အသားနက်)အသားကျောက် === ယမ်းအလတ်မှယမ်းကြမ်း၍ ဖွဲ့သားညံ့သောအလင်းပိတ်သည့်အသားခံတွင် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် မီးခိုးရင့်ရောင်စွဲဝင်နေပါက ကျီးကန်းသား(အသားနက်)အသားကျောက်ဟုခေါ်ပါသည်။ === ခုံ့ဝါနီ(အသားနီဝါ) အသားကျောက် === ယမ်းအလတ်ဖြစ်၍ ဖွဲ့သားသင့်သော အလင်းမှုန်အသားခံတွင် ပျားရည်အရောင် ( နီဝါရောင်) စွဲဝင်နေပါက ခုံ့ဝါနီ(အသားနီဝါ) အသားကျောက်ဟုခေါ်ပါသည်။ === ခုံ့နီညို(အသားနီဝါ)အသားကျောက် === ယမ်းအလတ်မှ ယမ်းကြမ်း၍ ဖွဲ့သားသင့်မှ ဖွဲ့သားညံ့သောအလင်းမှုန်မှ အလင်းပိတ်အသားခံတွင် နီညိုရောင်စွဲဝင်နေပါက ခုံ့နီညို(အသားနီဝါ)အသားကျောက်ဟုခေါ်ပါသည်။ === ခုံ့ညို(အသားနီဝါ) အသားကျောက် === ယမ်းအလတ်မှ ယမ်းကြမ်း၍ ဖွဲ့သားသင့်မှ ဖွဲ့သားညံ့သောအလင်းမှုန်မှ အလင်းပိတ်သည့်အသားခံတွင် အညိုရောင်စွဲဝင်နေပါက ခုံ့ညို(အသားနီဝါ) အသားကျောက်ဟုခေါ်ပါသည်။ === ခွမ့်သား(အသားနီဝါ)အသားကျောက် === ယမ်းအလတ်မှ ယမ်းကြမ်း၍ ဖွဲ့သားသင့်မှ ဖွဲ့သားညံ့သွားသော အလင်းမှုန်မှ အလင်းပိတ်သည့် ကျောက်သားပြင်တွင် ညိုဝါရောင်စွဲဝင်နေပါက ခွမ့်သား(အသားနီဝါ)အသားကျောက်ဟုခေါ်ပါသည်။ == မန်းနှင့် ကျောက်စိမ်းအခွံဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ == ကျောက်စိမ်းအရိုင်းတုံးအပေါ်တွင် ကြိုးကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သစ်ပွေးများကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တီအစက်လေးများကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အဖုအထစ်လေးများကဲ့သို့လည်းကောင်း ပါရှိသော သင်္ကေတလေးများကို '''မန်း''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ကျောက်စိမ်းလောကတွင် "အရည်မှာဟောက် အသားမှာမောက်" ဟူသော ဆိုရိုးစကားရှိသည်။ မန်းနေရာသည် ချိုင့်ဝင်ဟောက်နေပါက (မန်းပိပြားပါက) အရည်ဝင်ရောက်နိုင်ခြေ များပြီး၊ မောက်နေသောနေရာများတွင်မူ အသားကောင်းများကို တွေ့ရတတ်သည်။<ref name="NyanThein">{{cite book |author=ဦးဉာဏ်သင်း |title=မြန်မာ့ကျောက်စိမ်း |publisher=မြန်မာ့ကျောက်မျက်ရတနာ ရုပ်ရှင်နှင့် သုတေသန}}</ref> မန်းများကို ကျောက်မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် တည်ရှိပုံအလိုက် ကျောက်ရည်ဝင်ရောက်နိုင်မှု အနည်းအများကို ခန့်မှန်းတွက်ဆနိုင်သည်။ တချို့မန်းများသည် အခွံပေါ်တွင် ခပ်ပါးပါး တည်ရှိတတ်ပြီး၊ တချို့မှာမူ ခပ်ထူထူ အခုံးလေးများအဖြစ် တည်ရှိကြသည်။ === မန်းအမျိုးအစားများ === မန်းများကို အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည် - 1. '''အရည်မန်း:''' တိုက်ကြည့်ပါက အတွင်းတွင် အရည်ဝင်ရောက်မှုကို ပြသနေသည့် မန်းအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ 2. '''အသားမန်း:''' မန်းနေရာကို တိုက်ကြည့်သော်လည်း အရည်ကို မတွေ့ရဘဲ အသားကောင်းကိုသာ တွေ့ရသည့် မန်းမျိုး ဖြစ်သည်။ === မန်းပုံစံအမျိုးမျိုးနှင့် အသွင်အပြင်များ === * '''ကောက်ရော့မန်း:''' ကျောက်၏ အခွံမျက်နှာပြင် တစ်ဖက်တွင် သို့မဟုတ် ထောင့်စွန် တစ်ခုတည်းတွင် ကပ်နေသည့် ပုံစံရှိသောမန်း ဖြစ်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် အရည်ဝင်နိုင်ခြေ နည်းပါးသည်။ * '''စည်ပိတ်မန်း:''' စည်တော်ကြီး၏ သားရေပ်ားသည် မျက်နှာချင်းဆိုင်ဘက်တွင် ကပ်နေသကဲ့သို့ ကျောက်တုံးတွင် အရည်မန်းမှာ မျက်နှာချင်းဆိုင် နှစ်ဘက်တွင် ကပ်နေသောမန်း ဖြစ်သည်။ အရည်ဝင်နိုင်ခြေ ရှိသည်။ * '''ဓားဆို့ထိုးမန်း (တံစို့ထိုး):''' အာလူးသီးကို မီးဖုတ်ရန် ဓားဆို့ဖြင့် ထိုးဖောက်ထားသကဲ့သို့ ကျောက်အထိုင်အောက်ဘက်နှင့် ကျောက်၏ကျောပေါ်တွင် ရှိသောမန်းတို့သည် တစ်ဖြောင့်တည်း တည်ရှိနေသည်။ အရည်ဝင်ရောက်တတ်သည်။ * '''ကျားကိုက်မန်း:''' ကျောက်၏ မျက်နှာပြင် အပေါ်အောက်တွင် ကျားကိုက်လိုက်လျှင် သွားရာထင်သကဲ့သို့ တည်ရှိနေသောမန်း ဖြစ်သည်။ အရည်ဝင်နိုင်ခြေ ရှိသည်။ * '''ကြိုး:''' ကျောက်ပေါ်တွင် ကြိုးစလေးများကဲ့သို့ ဖြစ်နေသောမန်း ဖြစ်သည်။ တိုက်ဖောက်ရန် (ကွမ်ရန်) အကောင်းဆုံးဖြစ်သော်လည်း အရည်ဝင်နိုင်ခြေ အနည်းငယ် နည်းပါးသည်။ * '''ကြိုးပတ်:''' ကျောက်တုံးကို ကြိုးလုံးလေးဖြင့် ပတ်ထားသကဲ့သို့ ဖြစ်နေသည်။ မန်းပိပြားပါက ရာနှုန်းပြည့် အရည်ဝင်သည်။ * '''ကြိုးငုတ် (ကြိုးပျက်):''' ကြိုးပတ်မန်း ပါရှိသော်လည်း ကြိုးမှာ ပေါ်လိုက်ပျောက်လိုက် ဖြစ်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ အရည်ဝင်နိုင်သော်လည်း ဗျက်သေးတတ်ခြင်း (ကြိုးမျှင်တတ်ခြင်း) များ ရှိတတ်သည်။ * '''မန်းတုံး:''' တစ်တုံးလုံး အရည်ခဲနေခြင်း ဖြစ်ပြီး အကာမျိုးများတွင် ပို၍ တွေ့ရတတ်သည်။ * '''မန်းကာ:''' မန်းတုံးပေါ်မှ တိုက်ချွတ်သည့်အခါ အကာက ခံနေလျှင် အောင်မြင်သောကျောက်ဖြစ်ပြီး အသားဆန်းမည် ဖြစ်သည်။ * '''ကွန်ချာမန်း:''' ကျောက်လုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်နေသူများအကြား ရှားပါးပြီး နည်းပါးစွာ သိရှိကြသော မန်းတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဖြတ်ကြည့်လိုက်ပါက ကျားပြီး ပန်းဆန်တတ်သည်။ === ကျောက်စိမ်းအခွံပေါ်တွင် တွေ့ရသည့် အခြားအင်္ဂါရပ်များ === * '''ယမ်း:''' အသားကောင်း၊ မကောင်းကို ဆုံးဖြတ်ရာတွင် "ယမ်း" ကို ကြည့်၍ ခန့်မှန်းကြသည်။ * '''ရှင်းမည်း:''' အခွံပေါ်တွင် အမည်းစက်များအဖြစ် မြင်တွေ့ရသော အင်္ဂါရပ် ဖြစ်သည်။ * '''ကုန်းကျောက်:''' အခွံကြမ်းသော ကျောက်အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ * '''ရေကျောက်:''' အခွံချောမွတ်သော ကျောက်အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ * '''ငုတ်ကျောက်:''' တောမှော်ကျောက်ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြပြီး ရိုက်ပဲ့အဖြစ် တွေ့ရကာ အခွံမရှိပေ။ * '''အရည်ပွေး:''' ကျောက်စိမ်းတုံး အခွံပေါ်တွင် အစိမ်းရောင်ရှိသော အကွက်များသည် ပွေးကွက်များကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ * '''အရည်ပွင့်:''' ကျောက်စိမ်းအခွံပေါ်တွင် အစိမ်းရောင်ရှိသော ပန်းပွင့်ပုံစံ အပွင့်လေးများ ဖြစ်ပေါ်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ * '''ကပ်ရည်:''' အခွံပေါ်တွင် ကပ်နေသောအရည်ဖြစ်ပြီး အတွင်းသို့ မဝင်ရောက်ပေ။ များသောအားဖြင့် ပြင်ကျယ်သော်လည်း ထုမရှိတတ်ပါ။ * '''တည်စေ့:''' အခွံပေါ်တွင် ကပ်နေသော သကြားပွင့်ကလေးများကဲ့သို့ အစိမ်းရောင် ခရစ်စတယ် (Crystal) လေးများကို ခေါ်ဆိုသည်။ == မှတ်စုနှင့် ရှေးဆိုရိုးများ == ကျောက်စိမ်းလောက၏ ရှေးဆိုရိုးစကားအရ "မန်းမှာအဟောက်၊ ကြိုးမှာအမောက်" ဟု ဆိုကြသည်။ မျက်နှာပြင်နှင့် လာသောမန်းသည် ကျောက်စိမ်းမျက်နှာပြင်တွင် အဟောက်ရှိသော၊ အချိုင့်ရှိသော သို့မဟုတ် ခွက်နေသောနေရာများတွင် တွေ့ရပါက အရည်အဝင်ရဲသည်ဟု ယူဆကြပြီး အောင်မြင်နိုင်ခြေ ၈၀% အထိ သေချာသည်ဟု ဆိုသည်။ "ကြိုးမှာအမောက်" ဆိုသည်မှာ ဥပမာအားဖြင့် လက်သန်းလုံးခန့် ရှိသော ကြိုးတစ်ချောင်းသည် ကျောက်စိမ်းတုံးပေါ်တွင် တစ်ဝက်ခန့်မြုပ်နေပြီး ညီညာစွာ တစ်ပတ်ပတ်ထားသည်ကို ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤကဲ့သို့ ကြိုးပတ်ရှိနေပါက ရာနှုန်းပြည့် အရည်ဝင်ရောက်ရန် သေချာသလောက် ရှိပြီး ကျောက်စိမ်း၏ မိစစ်ဖစစ် မူလမှော်မှန်သမျှတွင် အကျုံးဝင်ပေသည်။<ref name="NyanThein" /> ==ကိုးကား== {{reference}} kb2q4soqaxq60cxvt2ygl5l6a44aqzq 0 8110 1059059 1057036 2026-10-17T19:57:03Z InternetArchiveBot 61272 Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059059 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = ဟိမဝန္တာ | native_name = {{native name|sa-Latn|Himālaya}} | photo = Himalayas and allied ranges NASA Landsat showing the eight thousanders, annotated with major rivers.jpg | photo_caption = ဟိမဝန္တာတောင်တန်းတလျောက် မီတာ ၈၀၀၀ အမြင့်ရှိသောနေရာများ (အနီရောင်ဖြင့်); အင်ဒို-ဂင်္ဂါ လွင်ပြင်; တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်; အိန္ဒုမြစ်၊ ဂင်္ဂါမြစ်၊ Yarlung Tsangpo-Brahmaputra မြစ်များ၊ နှင့် တောင်တန်း အစ မှတ် နှင့် အဆုံး မှတ် (အဝါရောင်ဖြင့်)။ | country_type = နိုင်ငံများ | country = {{hlist|[[ဘူတန်နိုင်ငံ]]|[[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]]|[[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]|[[နီပေါနိုင်ငံ]]|[[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]]}}{{efn|အထူးသဖြင့် ကက်ရှ်မီးယားဒေသရှိ နေရာအများအပြားတွင် အချုပ်အခြာအာဏာ ပိုင်ဆိုင်မှုကို ပြိုင်ဆိုင်လျှက်ရှိသည်။<ref>{{cite encyclopaedia|title=Himalayas (mountains, Asia)|publisher=Encyclopaedia Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Himalayas |quote=Though India, Nepal, and Bhutan have sovereignty over most of the Himalayas, Pakistan and China also occupy parts of them. In the disputed Kashmir region, Pakistan has administrative control of some 32,400 square miles (83,900 square km) of the range lying north and west of the “line of control” established between India and Pakistan in 1972. China administers some 14,000 square miles (36,000 square km) in the Ladakh region and has claimed territory at the eastern end of the Himalayas within the Indian state of Arunachal Pradesh. Those disputes accentuate the boundary problems faced by India and its neighbours in the Himalayan region.}}</ref><ref>{{citation|title=Illustrated Atlas of the Himalaya|first1=David|last1=Zurick|first2=Julsun|last2=Pocheco|publisher=University Press of Kentucky|date=2006|isbn=9780813173849|page=8,11,12}}</ref>}} | subdivision2_type = တိုက်ကြီး | subdivision2 = အာရှတိုက် | highest = [[ဧဝရတ်တောင်]] | elevation_m = 8848.86 | elevation_ft = 29031.7 | highest_location = [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်]] နှင့် [[နီပေါနိုင်ငံ|နီပေါ]] နယ်စပ် | coordinates = {{Coord|27|59|17|N|86|55|31|E|region:NP_type:mountain_source:dewiki|format=dms|display=inline,title}} | length_km = 2400 | width_km = 350 | geology = {{hlist|[[အသွင်ပြောင်းကျောက်]]|[[အနည်ကျကျောက်]]}} | age = [[:en:Cretaceous|Cretaceous]]-မှ-[[:en:Cenozoic|Cenozoic]] | orogeny = ဆီးနှင်းဖုံးတောင်တန်းဒေသ | map_image = Himalaya annotated.jpg | map_caption = ဧဝရတ်တောင်နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်အထက် မြောက်ဘက် နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်မှနေ၍ တွေ့မြင်ရသည့်အတိုင်း ၎င်း၏အနီးတစ်ဝိုက်ရှိ တောင်များ။ အမြင့်ပေ မီတာ ရှစ်ထောင်ကျော်သော နေရာ လေးခု: Makalu (၈,၄၆၂ မီတာ)၊ ဧဝရတ်တောင် (၈,၈၄၈.၈၆ မီတာ)၊ Cho Oyu (၈,၂၀၁ မီတာ) နှင့် Lhotse (၈,၅၁၆ မီတာ)။ }} [[File:K2 8611.jpg|right|thumb|250px|K2 တောင်ထိပ် ([[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]])]] [[File:Cho Oyu, Nepal.jpg|right|thumb|250px|Cho Oyu တောင် ([[နီပေါနိုင်ငံ]])]] [[File:Himalayas.jpg|thumb|250px|right|တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့် အထက် အာကာသမှ မြင်တွေ့ရသော ဟိမဝန္တာတောင်တန်းနှင့် ဧဝရတ်တောင်]] '''ဟိမဝန္တာ တောင်တန်း''' (အင်္ဂလိပ်: ''Himalayas'') သည် [[အာရှတိုက်]]တွင် တည်ရှိသည့် ကမ္ဘာ့အမြင့်ဆုံးနှင့် အကြီးမားဆုံး တောင်တန်းကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပြီး [[အိန္ဒိယတိုက်ငယ်]] နှင့် [[တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်]] တို့အကြား သဘာဝအတားအဆီးအဖြစ် ပိုင်းခြားထားသည်။<ref>{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/himalaya|title=Definition of Himalaya|publisher=dictionary.com|access-date=2009-04-17}}</ref> "ဟိမဝန္တာ" ဟူသော အမည်မှာ [[သက္ကတဘာသာ]] ''"ဟိမ"'' (ဆီးနှင်း) နှင့် ''"အာလယ"'' (ဌာနေ/စံအိမ်) တို့ ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး "ဆီးနှင်းများ၏ ဌာနေ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="Britannica">{{cite web|title=Himalayas |url=https://www.britannica.com/place/Himalayas |publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=2023-05-10}}</ref> ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မီတာ ၈,၀၀၀ (၂၆,၂၄၇ ပေ) အထက်မြင့်သော တောင်ထိပ် ၁၄ ခုစလုံးသည် ဟိမဝန္တာနှင့် ယင်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော [[ကရာကိုရမ်တောင်တန်း]] များတွင် တည်ရှိကြပြီး ကမ္ဘာ့အမြင့်ဆုံးဖြစ်သည့် [[ဧဝရတ်တောင်]] (၈,၈၄၈.၈၆ မီတာ / ၂၉,၀၃၁.၇ ပေ) လည်း ပါဝင်သည်။<ref name="EverestHeight">{{cite web|title=Nepal and China announce new official height of Mount Everest|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-55228518|publisher=BBC News|date=2020-12-08}} {{Dead link|date=October 2026 }}</ref> == ပထဝီဝင်နှင့် ဘူမိဗေဒ == ဟိမဝန္တာတောင်တန်းသည် အနောက်ဘက် [[အိန္ဒုမြစ်]] ကွေ့မှ အရှေ့ဘက် [[ဗြဟ္မပုတ္တရမြစ်]] အကွေ့အထိ အနောက်မြောက်မှ အရှေ့တောင်သို့ အလျား ၂,၄၀၀ ကီလိုမီတာ (မိုင် ၁,၅၀၀) ခန့် သွယ်တန်းလျက်ရှိသည်။ တောင်တန်း၏ အကျယ်မှာ အနောက်ဘက် (ကက်ရှ်မီးယားဒေသ) တွင် ၄၀၀ ကီလိုမီတာ (မိုင် ၂၅၀) ခန့်ရှိပြီး အရှေ့ဘက် (အရုဏာချယ်ပရာဒေးရှ်ဒေသ) တွင် ၁၅၀ ကီလိုမီတာ (၉၃ မိုင်) ခန့် ရှိသည်။ ဘူမိဗေဒ သဘောတရားအရ ဟိမဝန္တာတောင်တန်းသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အငယ်ဆုံးသော ခေါက်တွန့်တောင်တန်း (Fold Mountains) ကြီးများတွင် ပါဝင်သည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းပေါင်း ၄၀ မှ ၅၀ ခန့် (ကရီတေးရှတ် မှ စီနိုဇိုးအစ် ခေတ်) က အိန္ဒိယတက်တိုနစ်ပလိတ်ချပ် (Indian Plate) သည် အာရှတိုက်ငယ်တည်ရှိရာ ယူရေးရှားပလိတ်ချပ် (Eurasian Plate) ထံသို့ တိုက်မိတွန်းထွက်ရာမှ အနည်ကျကျောက်လွှာများ မြင့်တက်လာပြီး ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book|last=Yin|first=A.|title=Geologic evolution of the Himalayan orogen|journal=Tectonophysics|volume=421|issue=1-2|pages=1–69|year=2006}}</ref> ယနေ့ထက်တိုင်အောင် အိန္ဒိယပလိတ်ချပ်သည် မြောက်ဘက်သို့ တစ်နှစ်လျှင် ၅ စင်တီမီတာခန့် ဆက်လက်တွန်းကန်နေဆဲဖြစ်သဖြင့် ဟိမဝန္တာတောင်တန်းသည် တစ်နှစ်လျှင် အနည်းငယ်စီ ဆက်လက်မြင့်တက်နေသကဲ့သို့ ဒေသတွင်း၌ ငလျင်လှုပ်ခတ်မှုများလည်း မကြာခဏ ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည်။ == ရေဆင်းနှင့် မြစ်ဝှမ်းများ == ဟိမဝန္တာတောင်တန်းရှိ ရေခဲမြစ်များနှင့် နှင်းဖုံးဒေသများသည် အာရှတိုက်၏ ပရိသတ်ပေါင်း ၁.၃ ဘီလီယံကျော်အတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သော သောက်သုံးရေနှင့် ရေအရင်းအမြစ်များကို ထောက်ပံ့ပေးလျက်ရှိသည်။ အာရှတိုက်၏ ပင်မမြစ်ကြီးများဖြစ်သည့် - * [[အိန္ဒုမြစ်]] (Indus) * [[ဂင်္ဂါမြစ်]] (Ganges) * [[ယမုံနာမြစ်]] (Yamuna) * [[ဗြဟ္မပုတ္တရမြစ်]] (Brahmaputra / Yarlung Tsangpo) * [[ဧရာဝတီမြစ်]]၊ [[သံလွင်မြစ်]] နှင့် [[မဲခေါင်မြစ်]] တို့၏ မြစ်ဖျားခံရာ ပင်မဒေသများသည်လည်း ဟိမဝန္တာတောင်တန်းနှင့် ယင်း၏ ဆက်စပ်ကုန်းပြင်မြင့်များတွင် တည်ရှိကြသည်။ == ရာသီဥတုနှင့် ဂေဟစနစ် == တောင်တန်းကြီး၏ အမြင့်မားလွန်းလှသော ပထဝီဝင်အနေအထားကြောင့် တောင်ဘက်မှ တိုက်ခတ်လာသော မုတ်သုံလေနှင့် ရေခိုးရေငွေ့များကို ပိတ်ဆို့ထားသဖြင့် တောင်ဘက်တောင်စောင်းများတွင် တစ်နှစ်လျှင် မိုးရေချိန် မီတာအတော်များများ ရွာသွန်းပြီး မြောက်ဘက် [[တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်]] တွင်မူ မိုးခေါင်ရေရှား မုတ်သုံလေကွယ်ရာ ဒေသ ဖြစ်စေသည်။ တောင်ခြေမှ တောင်ထိပ်အထိ အမြင့်ပေ ကွဲပြားမှုအပေါ် မူတည်၍ ရာသီဥတုနှင့် သစ်တောဂေဟစနစ်များ ကွဲပြားသွားသည် - * **တောင်ခြေဒေသ (ပေ ၅,၀၀၀ အထိ):** အပူပိုင်းနှင့် ဥတုရာသီအလိုက် အရွက်ကြွေသစ်တောကြီးများ၊ လက်ဖက်စိုက်ခင်းများနှင့် စိုက်ပျိုးမြေများ ရှိသည်။ * **သမပိုင်းဇုန် (ပေ ၅,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ အထိ):** ဆန်စပါး၊ ဂျုံ၊ ဘာလီ တို့ကို စိုက်ပျိုးနိုင်ပြီး သမပိုင်း ရွက်ကျယ်သစ်တောများ ပေါက်ရောက်သည်။ * **ထင်းရှူးဇုန် (ပေ ၉,၀၀၀ မှ ၁၂,၀၀၀ အထိ):** အေးမြသော ရာသီဥတုရှိပြီး အမြဲစိမ်း ရွက်ချွန်ထင်းရှူးတောများ ပေါက်ရောက်သည်။ * **အယ်လ်ပိုင်းဇုန် (ပေ ၁၂,၀၀၀ မှ ၁၆,၀၀၀ အထိ):** အလွန်အေးမြသဖြင့် သစ်ပင်ကြီးများ မပေါက်ရောက်နိုင်တော့ဘဲ မြက်ခင်းများနှင့် ချုံတောများကိုသာ တွေ့ရသည်။ * **နှင်းဖုံးဇုန် (ပေ ၁၆,၀၀၀ အထက်):** တစ်နှစ်ပတ်လုံး ဆီးနှင်းများနှင့် ရေခဲမြစ်များသာ ဖုံးလွှမ်းနေသည့် ဒေသဖြစ်သည်။ ဟိမဝန္တာတောင်တန်းတွင် ရှားပါးသတ္တဝါများဖြစ်ကြသော [[နှင်းကျားသစ်]] (Snow Leopard)၊ ပန်ဒါနီ (Red Panda)၊ စာမရီ (Yak)၊ ကတ်ရှ်မီးယား သမင်နှင့် အယ်လ်ပိုင်းဒေသနေ ငှက်မျိုးစိတ်များစွာ စေတီကျက်စားကြသည်။ == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာရေး == ဟိမဝန္တာတောင်တန်းသည် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ဂျိန်းဘာသာ]] နှင့် [[ဆစ်ခ်ဘာသာ]] ဝင်တို့အတွက် အလွန်မြင့်မြတ်သော ဘာသာရေးဆိုင်ရာ စိတ္တဇနယ်မြေ ဖြစ်သည်။ ဟိန္ဒူဒဏ္ဍာရီတွင် ဟိမဝန္တာကို ဘုရားများ စံရာတောင်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ [[သီဝဘုရား]] စံမြန်းရာ [[ကဲလာသတောင်]] (Kailash) အဖြစ်လည်းကောင်း ယုံကြည်ကိုးကွယ်ကြသည်။ ထို့ပြင် တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများနှင့် စေတီပုထိုးများစွာသည်လည်း ဟိမဝန္တာတောင်တန်း တလျှောက်တွင် တည်ရှိကြသည်။ == ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု၏ သက်ရောက်မှု == ၂၁ ရာစုအတွင်း [[ကမ္ဘာ့ပူနွေးလာမှု]] (Global Warming) ကြောင့် ဟိမဝန္တာတောင်တန်းရှိ ရေခဲမြစ်များသည် စုံစမ်းတွေ့ရှိချက်များအရ နုန်းနှေးလှသော အရှိန်ထက် ပိုမိုမြန်ဆန်စွာ အရည်ပျော်ကျလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite journal|last=Bolch|first=T.|title=The State and Fate of Himalayan Glaciers|url=https://archive.org/details/sim_science_2012-04-20_336_6079/page/310|journal=Science|volume=336|issue=6079|pages=310–314|year=2012|doi=10.1126/science.1215828}}</ref> ထိုသို့ ရေခဲမြစ်များ လျင်မြန်စွာ အရည်ပျော်မှုကြောင့် ရေခဲမြစ်ပေါက်ကွဲ ရေကြီးမှုများ (GLOFs) ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ မြင့်မားလာသကဲ့သို့ ရေရှည်တွင် အာရှတိုက်ရှိ မြစ်ဝှမ်းဒေသများတွင် ရေအရင်းအမြစ် ရှားပါးပြတ်လပ်မှု စိန်ခေါ်မှုများနှင့် ရင်ဆိုင်ရဖွယ် ရှိနေသည်။ == မှတ်စုများ == {{Notelist}} == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:ဟိမဝန္တာ တောင်တန်း]] [[Category:တရုတ်နိုင်ငံရှိ တောင်တန်းများ]] [[Category:အိန္ဒိယနိုင်ငံရှိ တောင်တန်းများ]] [[Category:နီပေါနိုင်ငံရှိ တောင်တန်းများ]] [[Category:ဘူတန်နိုင်ငံရှိ တောင်တန်းများ]] [[Category:ပါကစ္စတန်နိုင်ငံရှိ တောင်တန်းများ]] 9wrew531bgm1tn4r6o1n5wsn2wgmnbt 0 8800 1059186 1055530 2026-10-18T07:03:01Z ~2026-55652-27 149652 တုံးကျော်မ 1059186 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = နန်း​တော်​ရှေ့ဆရာတင် | image = [[File:SayarTin.jpg]] | birth_name = ​မောင်​မောင်တင် | birth_date = ၁၈၉၄ ခုနှစ် <br/> မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၆ခုနှစ် | birth_place = [[မန္တလေးမြို့]]<ref>ပြည်သူချစ်​သောအနုပညာသည်များ - လူထု​ဒေါ်အမာ</ref> | death_date = ၁၉၄၉ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၂ ရက် <br/> မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၁၀ ခုနှစ်၊ တပေါင်း လဆန်း ၁၄ ရက် | death_place=မန္တလေးမြို့| occupation = {{hlist|​တေး​ရေးဆရာ|အဆို​တော်|​ဇာတ်ဆရာ|ဇာတ်မင်းသား|အငြိမ့်အဖွဲ့​ခေါင်း​ဆောင်|ရုပ်​​​သေးမင်းသမီး|ရာဇဝတ်အုပ်|​ဆေးစပ်သူ}} | known_for = ​တေး​ရေးဆရာ | parents = ဦးမှန် + ​ဒေါ်မမ | spouse = (၄)​​ယောက်/(၆)​ယောက် | children = [[ရွှေမန်း​​​​​​​​​​​​ညွန့်လှိုင်]]၊ [[ရွှေနန်းတင်]]အပါအဝင်(၁၃)​ယောက် }} '''နန်း​တော်​ရှေ့ဆရာတင်(၁၈၉၄-၁၉၄၉)''' သည် မြန်မာ့ဂီတ​လောကတွင် ထင်ရှား​ကျော်ကြားလှ​သော ဂီတစာဆိုကြီးတစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ဆရာတင်​ရေးသားခဲ့​သော သီချင်းများမှာ ယ​နေ့တိုင် ​​ကျော်ကြား​နေဆဲဖြစ်သည်။ == ငယ်စဉ်ဘဝ == မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၆ ခုနှစ်၊ ၁၈၉၄-ခုနှစ်တွင် [[မန္တလေးမြို့]] နန်းတော်ရှေ့ရပ်နေ မြို့စားရေးမင်း ဦးမှန်နှင့် ဒေါ်မမတို့က မန္တလေးမြို့ အရှေ့ပြင်၊ စကျင်ဝအရပ်၌ မွေးသည်။<ref>[http://www.sagarwarmyae.info/sagarwar/2011june/%E1%80%94%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%B1%E1%80%90%E1%80%AC%E1%80%B9%E1%80%B1%E1%80%9B%E1%80%BD%E1%82%95%E1%80%86%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%B9.pdf]{{Dead link|date=January 2021}}(စာမျက်နှာ-၄)</ref><ref>မြန်မာ့ စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ (၅)၊ နှာ ရ၄ တွင် မသ ၁၂၅၆</ref>ငယ်အမည်မှာ မောင်မောင်တင် ဖြစ်သည်။ ဝန်စာရေးဦးကြီးမှာ ဆရာတင်၏ ဦးလေး(အဖမျိုးရိုး)ဖြစ်သည်။ (လူထုဒေါ်အမာ ရေးသားသည့် ပြည်သူချစ်သော အနုပညာသည်များစာအုပ်တွင် မန္တလေးမြို့ အရှေ့ပြင်၊ စကျင်ဝအရပ်၌မွေးသည်ဟု ပါရှိသည်။ နောက်ပိုင်း၌ ဦးသော်ဇင်ရေးသည့် နန်းတော်ရှေ့ဆရာတင် စာအုပ်တွင် ကြည့်မြင့်တိုင် ထီးတန်းရပ်တွင် မွေးသည်ဟု ဆိုသည်။) ၆ နှစ်သားအရွယ်တွင် တောင်ဒွာလောင်းရပ်ရှိ ဦးစံအေးနေအိမ် မူလတန်းကျောင်းတွင် ၄ တန်းအထိ ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဝက်စလီယံ ယောက်ျားလေးကျောင်းသို့ ပြောင်းရွှေ့ပြီး ခုနစ်တန်းအထိ ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။ == ဂီတစာဆို == ကွန်ပေါင်ဒါ(ခေါ်) ဆေးစပ်သူ၊ ပတ္တလားဆရာ၊ အငြိမ့်တီးဝိုင်းအဖွဲ ခေါင်းဆောင်၊ အငြိမ့်သီချင်းရေးဆရာ၊ ဓာတ်ပြားသီချင်းရေးဆရာ၊ အငြိမ့်ထောင်ဆရာ၊ စန္ဒရားဆရာ၊ အဆိုတော်၊ ဇာတ်ထောင်ဆရာ၊ ဇာတ်မင်းသားကြီး၊ ရုပ်စုံသဘင် သီချင်းရေးဆရာ၊ ရုပ်သေးမင်းသမီး၊ ရာဇဝတ်အုပ်၊ အသံတိတ်ရုပ်ရှင် သီချင်းရေးဆရာ စသည့် အလုပ်အကိုင်များ လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ ဆရာတင်သည် အသက် (၂၀) မတိုင်ခင်ကပင် သီချင်းများစရေးခဲ့သည်။ ဂီတတွင် အထူးစိတ်ဝင်စားခဲ့ပြီး၊ အသက် ၂၂ နှစ်အရွယ်တွင် '''မယ်အေးလေးက ပို့တဲ့မေတ္တာ'''သီချင်းကို ပထမဆုံးရေးသား၍ ယုဇနအေးစိန်အငြိမ့်က မအေးစိန်ကို ပူဆာ၍ဆိုခိုင်းခဲ့သည်။ နန်းတော်ရှေ့ ချစ်တီးဘုရားကျောင်းအနီး နေထိုင်သူဖြစ်၍ နန်းတော်ရှေ့ဆရာတင်ဟု မအေးစိန်က အမည်ပေးခဲ့သည်။ ထိုမှ ယုဇနအငြိမ့်၌ ပတ္တလားဆရာအဖြစ် ခြေစုံပစ်ဝင်ခဲ့သည်။ ၁၉၄ဝ ခန့်တွင် ရန်ကုန်သို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၄၇ တွင် မန္တလေးသို့ ပြန်လည်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့သည်။ နန်းတော်ရှေ့ဆရာတင်သည် သီချင်းပေါင်း ၃၀ဝ ခန့် ရေးသားခဲ့ပြီး တုံးကျော််မ၊ အောင်ပင်လယ်၊ တောင်သမန်၊ ရွှေပြည်စိုး၊ မြနန္ဒာ၊ လက်ရေတစ်ပြင်တည်း၊ ရွှေမင်းဂံ၊ မြန်မာ့ဂုဏ်ရည်၊ ရွှေမိုးညို၊ ရွှေဘိုသနပ်ခါး၊ [[ဆင်ကြီးဂဠုန်ချီ (သီချင်း)|ဆင်ကြီးဂဠုန်ချီ]]၊ ကျွဲမကြည်အောင်၊ အလှူ့ရှင်၊ ရွှေဘိုသနပ်ခါး စသည့် သီချင်းများမှာ အထူးထင်ရှား ကျော်ကြားခဲ့သည်။ ဆရာတင်သည် 'တောင်သမန်' 'သူဌေးဝါဒ' စသည့် သီချင်းများကိုလည်း ကိုယ်တိုင်သီဆို ဓာတ်ပြားသွင်းခဲ့သည်။ 'အာယားမ' သီချင်းကို တေးသံရှင်မာမာအေးက နန်းတော်ရှေ့ဆရာတင်ရေးသည်ဟု မှားယွင်းခဲ့သဖြင့် နှောင်းလူများ အမှတ်မှားနေကြသည်။ အမှန်မှာ နန်းတော်ရှေ့ဆရာတင် ရေးခြင်းမဟုတ်ဘဲ မြန်မာညွန့်ဆရာတင် ရေးသားခဲ့ခြင်းသာ ဖြစ်သည်။ မူရင်းသီဆိုသူမှာ ဥဩမယ်တင် ဖြစ်သည်။ ထိုအမှားအကြောင်းကို ဥဩမယ်တင်ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက်သီဆိုသည့် မန်းပန်တျာ နီနီဝင်းက (၂၀၂၃)ခုနှစ်၌ပြောခဲ့သည်။ == ဘဝနိဂုံး == ၁၉၄၉ ခု၊ မတ်လ ၁၂ ရက် မန္တလေးမြို့ကို ကရင်များအသိမ်းတွင် နန်းရှေ့ ခင်မကန်ကျောင်းတိုက် ဆရာတော် ဦးသုမနကျောင်းတွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ကွယ်လွန်ချိန်တွင် ဆရာတင်သည် ဇနီး(၄)ယောက် (ဦးသော်ဇင် စာအုပ်တွင် ၆ယောက်)နှင့် သားသမီး(၁၃)ယောက် ရှိခဲ့သည်။ ဇာတ်သဘင်လောက၌ [[ရွှေမန်းညွန့်လှိုင်]]နှင့် [[ရွှေနန်းတင်]]တို့ နှစ်ဦးမှာ နန်းတော်ရှေ့ ၏ သားသမီးများဖြစ်ကြသည်။ ဆရာတင်မှာ ဒေါ်သင်၊ ဒေါ်တင်(မင်းသမီး ပေါ်လင်တင်)၊ ဒေါ်သိန်းမြနှင့် တံခွန်တိုင်သူ ဒေါ်မြသောင်းခင် ဟူ၍ ဇနီး ၄ ဦး ရှိခဲ့ပြီး၊ ဇာတ်မင်းသား ရွှေနန်းတင်မှာ ဆရာတင်နှင့် ဒေါ်တင် (မင်းသမီး ပေါ်လင်တင်) တို့က ဖွားမြင်သည့် သားဖြစ်သည်။ [[File:Bronze Statute of Nandawshay Saya Tin.jpg|100px|thumb|အမျိုးသားဇာတ်ရုံရှိ ရုပ်တု]] [[File:Nandawshay Saya Tin.jpg|thumb|မန္တလေး အမျိုးသား ကဇာတ်ရုံ ရှေ့ရှိ နန်းတော်ရှေ့ ဆရာတင် ရုပ်တု]] == ရေးသားခဲ့သော သီချင်းများ == *[[ကမ္ဘောဇ (သီချင်း)]] *[[ကတ္တီပါဖိနပ် (သီချင်း)]] *[[ကိုဩဇာ (သီချင်း)]] *[[ကြားဖူးကြရဲ့လား (သီချင်း)]] *[[ကြင်စဦး (သီချင်း)]] *[[ကျေးရွာဝါဒ (သီချင်း)]] *[[ကျောက်စိမ်းတွင်း (သီချင်း)]] *[[ကျွဲမ (သီချင်း)]] *[[ချစ်ပါရမီ (သီချင်း)]] *[[ချိုးနှစ်ကောင် (သီချင်း)]] *[[စစ်ကိုင်းတံတား (သီချင်း)]] *[[စိမ်းမြရံချယ် အောင်ပင်လယ် (သီချင်း)]] *[[စည်တော်ကြီး (သီချင်း)]] *[[စွယ်တော်ခိုးခန်း (သီချင်း)]] *[[ဆင်းရဲသားဝါဒ (သီချင်း)]] *[[ဆင်ကြီးဂဠုန်ချီ (သီချင်း)]] *[[တို့ရွှေနန်း (သီချင်း)]] *[[တူမပေးဒေါ်မြိုင်သခင် (သီချင်း)]] *[[တောင်ပြုံး (သီချင်း)]] *[[တောင်တော်သခင်မ (သီချင်း)]] *[[တောင်သူပျို (သီချင်း)]] *[[ဓမ္မစကြာ (သီချင်း)]] *[[နောဧကနော (သီချင်း)]] *[[ပဉ္စသိင်္ခ (သီချင်း)]] *[[ပုဏ္ဏမီမြမေတ္တာရှင် (သီချင်း)]] *[[ပြန်ပေါင်းထုပ် (သီချင်း)]] *[[ပိတောက်ရွှေဝါ (သီချင်း)]] *[[မိုးပစ္စုန် (သီချင်း)]] *[[မြန်မာ့ဓလေ့ (သီချင်း)]] *[[မေမြို့ကချစ်သူ (သီချင်း)]] *[[မော်တော်ကား (သီချင်း)]] *[[မန်းသဘင်မြရင် (သီချင်း)]] *[[မြနန္ဒာ (သီချင်း)]] *[[မြန်မာနရီမှူး (သီချင်း)]] *[[မြိုင် (သီချင်း)]] *[[ယောက်ျားဆုပန် (သီချင်း)]] *[[ယမုန်နာ (သီချင်း)]] *[[ရိုး⁠ရိုးလေဘာတီ (သီချင်း)]] *[[ရန်ကုန်သူ (သီချင်း)|ရွှေဘိုသနပ်ခါး (သီချင်း) (နောင်တွင် ကိုအံ့ကြီးက ရန်ကုန်သူအမည်ဖြင့်ဆို)]] *[[ရှစ်ဌာနသာလာယံ (သီချင်း)]] *[[ရွှေလမ်းငွေလမ်း (သီချင်း)]] *[[ရွှေကျီးညို (သီချင်း)]] *[[ရွှေမိုးညို (သီချင်း)]] *[[ရွှေမင်းဂံ (သီချင်း)]] *[[:wikisource:my:ရွှေပြည်စိုး|ရွှေပြည်စိုး (သီချင်း)]] *[[လက်ရည်တပြင်တည်း (သီချင်း)]] *[[လှောင် (သီချင်း)]] *[[ဝိသာခါ (သီချင်း)]] *[[သုံးရွှေ့လည် (သီချင်း)]] *[[သူဌေးဝါဒ (သီချင်း)]] *[[သိန်းထီဆုကြီး (သီချင်း)]] *[[သော့တွဲ (သီချင်း)]] *[[ဧရာဝတီ (သီချင်း)]] *[[အရမ်းဆုံးဝါဒ (သီချင်း)]] *[[အလှူ့ရှင် (သီချင်း)]] *[[ဦးကလိန် (သီချင်း)]] *[[ရာသီ​တော်ဦး (သီချင်း)]] *[[အောင်ပင်လယ် (သီချင်း)]]<ref>နေထွတ်၏ 'မန္တလေးအဘိဓာန်' စာအုပ်</ref> == ကိုးကား == <references/> # နန်းတော်ရှေ့ ဆရာတင် (ဦးသော်ဇင်) # ပြည်သူချစ်သော အနုပညာ ရှင်များ (လူထုဒေါ်အမာ) # ဇာတိမာန်တေး(မုံရွာ ဝင်းဖေ) # နန်းတော်ရှေ့ ဆရာတင်နှစ်တစ်ရာပြည့်( စစ်ကိုင်းလှရွှေ)ငွေတာရီ ၉/၉၄ {{DEFAULTSORT:တင်၊ ဆရာ၊ နန်းတော်ရှေ့}} {{Lifetime|၁၈၉၄|၁၉၄၉|}} [[Category:မြန်မာ အမျိုးသား ဂီတပညာရှင်များ]] [[Category:မြန်မာ တေးရေးဆရာများ]] e5tzro515xj2jo944uhc6wds1lyyb8d 1059206 1059186 2026-10-18T08:59:38Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 အကိုးအကားမပါရှိသည့် ပြင်ဆင်မှု။ 1059206 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = နန်း​တော်​ရှေ့ဆရာတင် | image = [[File:SayarTin.jpg]] | birth_name = ​မောင်​မောင်တင် | birth_date = ၁၈၉၄ ခုနှစ် <br/> မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၆ခုနှစ် | birth_place = [[မန္တလေးမြို့]]<ref>ပြည်သူချစ်​သောအနုပညာသည်များ - လူထု​ဒေါ်အမာ</ref> | death_date = ၁၉၄၉ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၂ ရက် <br/> မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၁၀ ခုနှစ်၊ တပေါင်း လဆန်း ၁၄ ရက် | death_place=မန္တလေးမြို့| occupation = {{hlist|​တေး​ရေးဆရာ|အဆို​တော်|​ဇာတ်ဆရာ|ဇာတ်မင်းသား|အငြိမ့်အဖွဲ့​ခေါင်း​ဆောင်|ရုပ်​​​သေးမင်းသမီး|ရာဇဝတ်အုပ်|​ဆေးစပ်သူ}} | known_for = ​တေး​ရေးဆရာ | parents = ဦးမှန် + ​ဒေါ်မမ | spouse = (၄)​​ယောက်/(၆)​ယောက် | children = [[ရွှေမန်း​​​​​​​​​​​​ညွန့်လှိုင်]]၊ [[ရွှေနန်းတင်]]အပါအဝင်(၁၃)​ယောက် }} '''နန်း​တော်​ရှေ့ဆရာတင်(၁၈၉၄-၁၉၄၉)''' သည် မြန်မာ့ဂီတ​လောကတွင် ထင်ရှား​ကျော်ကြားလှ​သော ဂီတစာဆိုကြီးတစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ဆရာတင်​ရေးသားခဲ့​သော သီချင်းများမှာ ယ​နေ့တိုင် ​​ကျော်ကြား​နေဆဲဖြစ်သည်။ == ငယ်စဉ်ဘဝ == မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၆ ခုနှစ်၊ ၁၈၉၄-ခုနှစ်တွင် [[မန္တလေးမြို့]] နန်းတော်ရှေ့ရပ်နေ မြို့စားရေးမင်း ဦးမှန်နှင့် ဒေါ်မမတို့က မန္တလေးမြို့ အရှေ့ပြင်၊ စကျင်ဝအရပ်၌ မွေးသည်။<ref>[http://www.sagarwarmyae.info/sagarwar/2011june/%E1%80%94%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%B1%E1%80%90%E1%80%AC%E1%80%B9%E1%80%B1%E1%80%9B%E1%80%BD%E1%82%95%E1%80%86%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%B9.pdf]{{Dead link|date=January 2021}}(စာမျက်နှာ-၄)</ref><ref>မြန်မာ့ စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ (၅)၊ နှာ ရ၄ တွင် မသ ၁၂၅၆</ref>ငယ်အမည်မှာ မောင်မောင်တင် ဖြစ်သည်။ ဝန်စာရေးဦးကြီးမှာ ဆရာတင်၏ ဦးလေး(အဖမျိုးရိုး)ဖြစ်သည်။ (လူထုဒေါ်အမာ ရေးသားသည့် ပြည်သူချစ်သော အနုပညာသည်များစာအုပ်တွင် မန္တလေးမြို့ အရှေ့ပြင်၊ စကျင်ဝအရပ်၌မွေးသည်ဟု ပါရှိသည်။ နောက်ပိုင်း၌ ဦးသော်ဇင်ရေးသည့် နန်းတော်ရှေ့ဆရာတင် စာအုပ်တွင် ကြည့်မြင့်တိုင် ထီးတန်းရပ်တွင် မွေးသည်ဟု ဆိုသည်။) ၆ နှစ်သားအရွယ်တွင် တောင်ဒွာလောင်းရပ်ရှိ ဦးစံအေးနေအိမ် မူလတန်းကျောင်းတွင် ၄ တန်းအထိ ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဝက်စလီယံ ယောက်ျားလေးကျောင်းသို့ ပြောင်းရွှေ့ပြီး ခုနစ်တန်းအထိ ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။ == ဂီတစာဆို == ကွန်ပေါင်ဒါ(ခေါ်) ဆေးစပ်သူ၊ ပတ္တလားဆရာ၊ အငြိမ့်တီးဝိုင်းအဖွဲ ခေါင်းဆောင်၊ အငြိမ့်သီချင်းရေးဆရာ၊ ဓာတ်ပြားသီချင်းရေးဆရာ၊ အငြိမ့်ထောင်ဆရာ၊ စန္ဒရားဆရာ၊ အဆိုတော်၊ ဇာတ်ထောင်ဆရာ၊ ဇာတ်မင်းသားကြီး၊ ရုပ်စုံသဘင် သီချင်းရေးဆရာ၊ ရုပ်သေးမင်းသမီး၊ ရာဇဝတ်အုပ်၊ အသံတိတ်ရုပ်ရှင် သီချင်းရေးဆရာ စသည့် အလုပ်အကိုင်များ လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ ဆရာတင်သည် အသက် (၂၀) မတိုင်ခင်ကပင် သီချင်းများစရေးခဲ့သည်။ ဂီတတွင် အထူးစိတ်ဝင်စားခဲ့ပြီး၊ အသက် ၂၂ နှစ်အရွယ်တွင် '''မယ်အေးလေးက ပို့တဲ့မေတ္တာ'''သီချင်းကို ပထမဆုံးရေးသား၍ ယုဇနအေးစိန်အငြိမ့်က မအေးစိန်ကို ပူဆာ၍ဆိုခိုင်းခဲ့သည်။ နန်းတော်ရှေ့ ချစ်တီးဘုရားကျောင်းအနီး နေထိုင်သူဖြစ်၍ နန်းတော်ရှေ့ဆရာတင်ဟု မအေးစိန်က အမည်ပေးခဲ့သည်။ ထိုမှ ယုဇနအငြိမ့်၌ ပတ္တလားဆရာအဖြစ် ခြေစုံပစ်ဝင်ခဲ့သည်။ ၁၉၄ဝ ခန့်တွင် ရန်ကုန်သို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၄၇ တွင် မန္တလေးသို့ ပြန်လည်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့သည်။ နန်းတော်ရှေ့ဆရာတင်သည် သီချင်းပေါင်း ၃၀ဝ ခန့် ရေးသားခဲ့ပြီး အောင်ပင်လယ်၊ တောင်သမန်၊ ရွှေပြည်စိုး၊ မြနန္ဒာ၊ လက်ရေတစ်ပြင်တည်း၊ ရွှေမင်းဂံ၊ မြန်မာ့ဂုဏ်ရည်၊ ရွှေမိုးညို၊ ရွှေဘိုသနပ်ခါး၊ [[ဆင်ကြီးဂဠုန်ချီ (သီချင်း)|ဆင်ကြီးဂဠုန်ချီ]]၊ ကျွဲမကြည်အောင်၊ အလှူ့ရှင်၊ ရွှေဘိုသနပ်ခါး စသည့် သီချင်းများမှာ အထူးထင်ရှား ကျော်ကြားခဲ့သည်။ ဆရာတင်သည် 'တောင်သမန်' 'သူဌေးဝါဒ' စသည့် သီချင်းများကိုလည်း ကိုယ်တိုင်သီဆို ဓာတ်ပြားသွင်းခဲ့သည်။ 'အာယားမ' သီချင်းကို တေးသံရှင်မာမာအေးက နန်းတော်ရှေ့ဆရာတင်ရေးသည်ဟု မှားယွင်းခဲ့သဖြင့် နှောင်းလူများ အမှတ်မှားနေကြသည်။ အမှန်မှာ နန်းတော်ရှေ့ဆရာတင် ရေးခြင်းမဟုတ်ဘဲ မြန်မာညွန့်ဆရာတင် ရေးသားခဲ့ခြင်းသာ ဖြစ်သည်။ မူရင်းသီဆိုသူမှာ ဥဩမယ်တင် ဖြစ်သည်။ ထိုအမှားအကြောင်းကို ဥဩမယ်တင်ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက်သီဆိုသည့် မန်းပန်တျာ နီနီဝင်းက (၂၀၂၃)ခုနှစ်၌ပြောခဲ့သည်။ == ဘဝနိဂုံး == ၁၉၄၉ ခု၊ မတ်လ ၁၂ ရက် မန္တလေးမြို့ကို ကရင်များအသိမ်းတွင် နန်းရှေ့ ခင်မကန်ကျောင်းတိုက် ဆရာတော် ဦးသုမနကျောင်းတွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ကွယ်လွန်ချိန်တွင် ဆရာတင်သည် ဇနီး(၄)ယောက် (ဦးသော်ဇင် စာအုပ်တွင် ၆ယောက်)နှင့် သားသမီး(၁၃)ယောက် ရှိခဲ့သည်။ ဇာတ်သဘင်လောက၌ [[ရွှေမန်းညွန့်လှိုင်]]နှင့် [[ရွှေနန်းတင်]]တို့ နှစ်ဦးမှာ နန်းတော်ရှေ့ ၏ သားသမီးများဖြစ်ကြသည်။ ဆရာတင်မှာ ဒေါ်သင်၊ ဒေါ်တင်(မင်းသမီး ပေါ်လင်တင်)၊ ဒေါ်သိန်းမြနှင့် တံခွန်တိုင်သူ ဒေါ်မြသောင်းခင် ဟူ၍ ဇနီး ၄ ဦး ရှိခဲ့ပြီး၊ ဇာတ်မင်းသား ရွှေနန်းတင်မှာ ဆရာတင်နှင့် ဒေါ်တင် (မင်းသမီး ပေါ်လင်တင်) တို့က ဖွားမြင်သည့် သားဖြစ်သည်။ [[File:Bronze Statute of Nandawshay Saya Tin.jpg|100px|thumb|အမျိုးသားဇာတ်ရုံရှိ ရုပ်တု]] [[File:Nandawshay Saya Tin.jpg|thumb|မန္တလေး အမျိုးသား ကဇာတ်ရုံ ရှေ့ရှိ နန်းတော်ရှေ့ ဆရာတင် ရုပ်တု]] == ရေးသားခဲ့သော သီချင်းများ == *[[ကမ္ဘောဇ (သီချင်း)]] *[[ကတ္တီပါဖိနပ် (သီချင်း)]] *[[ကိုဩဇာ (သီချင်း)]] *[[ကြားဖူးကြရဲ့လား (သီချင်း)]] *[[ကြင်စဦး (သီချင်း)]] *[[ကျေးရွာဝါဒ (သီချင်း)]] *[[ကျောက်စိမ်းတွင်း (သီချင်း)]] *[[ကျွဲမ (သီချင်း)]] *[[ချစ်ပါရမီ (သီချင်း)]] *[[ချိုးနှစ်ကောင် (သီချင်း)]] *[[စစ်ကိုင်းတံတား (သီချင်း)]] *[[စိမ်းမြရံချယ် အောင်ပင်လယ် (သီချင်း)]] *[[စည်တော်ကြီး (သီချင်း)]] *[[စွယ်တော်ခိုးခန်း (သီချင်း)]] *[[ဆင်းရဲသားဝါဒ (သီချင်း)]] *[[ဆင်ကြီးဂဠုန်ချီ (သီချင်း)]] *[[တို့ရွှေနန်း (သီချင်း)]] *[[တူမပေးဒေါ်မြိုင်သခင် (သီချင်း)]] *[[တောင်ပြုံး (သီချင်း)]] *[[တောင်တော်သခင်မ (သီချင်း)]] *[[တောင်သူပျို (သီချင်း)]] *[[ဓမ္မစကြာ (သီချင်း)]] *[[နောဧကနော (သီချင်း)]] *[[ပဉ္စသိင်္ခ (သီချင်း)]] *[[ပုဏ္ဏမီမြမေတ္တာရှင် (သီချင်း)]] *[[ပြန်ပေါင်းထုပ် (သီချင်း)]] *[[ပိတောက်ရွှေဝါ (သီချင်း)]] *[[မိုးပစ္စုန် (သီချင်း)]] *[[မြန်မာ့ဓလေ့ (သီချင်း)]] *[[မေမြို့ကချစ်သူ (သီချင်း)]] *[[မော်တော်ကား (သီချင်း)]] *[[မန်းသဘင်မြရင် (သီချင်း)]] *[[မြနန္ဒာ (သီချင်း)]] *[[မြန်မာနရီမှူး (သီချင်း)]] *[[မြိုင် (သီချင်း)]] *[[ယောက်ျားဆုပန် (သီချင်း)]] *[[ယမုန်နာ (သီချင်း)]] *[[ရိုး⁠ရိုးလေဘာတီ (သီချင်း)]] *[[ရန်ကုန်သူ (သီချင်း)|ရွှေဘိုသနပ်ခါး (သီချင်း) (နောင်တွင် ကိုအံ့ကြီးက ရန်ကုန်သူအမည်ဖြင့်ဆို)]] *[[ရှစ်ဌာနသာလာယံ (သီချင်း)]] *[[ရွှေလမ်းငွေလမ်း (သီချင်း)]] *[[ရွှေကျီးညို (သီချင်း)]] *[[ရွှေမိုးညို (သီချင်း)]] *[[ရွှေမင်းဂံ (သီချင်း)]] *[[:wikisource:my:ရွှေပြည်စိုး|ရွှေပြည်စိုး (သီချင်း)]] *[[လက်ရည်တပြင်တည်း (သီချင်း)]] *[[လှောင် (သီချင်း)]] *[[ဝိသာခါ (သီချင်း)]] *[[သုံးရွှေ့လည် (သီချင်း)]] *[[သူဌေးဝါဒ (သီချင်း)]] *[[သိန်းထီဆုကြီး (သီချင်း)]] *[[သော့တွဲ (သီချင်း)]] *[[ဧရာဝတီ (သီချင်း)]] *[[အရမ်းဆုံးဝါဒ (သီချင်း)]] *[[အလှူ့ရှင် (သီချင်း)]] *[[ဦးကလိန် (သီချင်း)]] *[[ရာသီ​တော်ဦး (သီချင်း)]] *[[အောင်ပင်လယ် (သီချင်း)]]<ref>နေထွတ်၏ 'မန္တလေးအဘိဓာန်' စာအုပ်</ref> == ကိုးကား == <references/> # နန်းတော်ရှေ့ ဆရာတင် (ဦးသော်ဇင်) # ပြည်သူချစ်သော အနုပညာ ရှင်များ (လူထုဒေါ်အမာ) # ဇာတိမာန်တေး(မုံရွာ ဝင်းဖေ) # နန်းတော်ရှေ့ ဆရာတင်နှစ်တစ်ရာပြည့်( စစ်ကိုင်းလှရွှေ)ငွေတာရီ ၉/၉၄ {{DEFAULTSORT:တင်၊ ဆရာ၊ နန်းတော်ရှေ့}} {{Lifetime|၁၈၉၄|၁၉၄၉|}} [[Category:မြန်မာ အမျိုးသား ဂီတပညာရှင်များ]] [[Category:မြန်မာ တေးရေးဆရာများ]] 8p898x3jz8uuel578fvrf3mmvc3v4ai 0 8852 1058998 1050550 2026-10-17T13:46:13Z ~2026-55426-13 149616 1058998 wikitext text/x-wiki [[File:Shan saophas (sawbwas) at the Durbar, Delhi, India.jpg|thumb|300px|၁၉၀၃ ခုနှစ် ဒေလီမြို့တော်တွင် တွေ့ရသော ရှမ်းစော်ဘွားများနှင့် မိဖုရား/မင်းသမီးများ]] '''စော်ဘွား''' ဆိုသည်မှာ [[ရှမ်းလူမျိုး]]နှင့် [[ကယားလူမျိုး]]တို့၏ ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများကို အစိုးရစိုးစံကြသည့် မင်းဧကရာဇ် သို့မဟုတ် အရှင်သခင် အကြီးအကဲများကို ခေါ်ဝေါ်သော ဘွဲ့အမည်နှင့် ဝေါဟာရ ဖြစ်သည်။ == ဝေါဟာရ ဖြစ်ပေါ်လာပုံနှင့် အရင်းအမြစ် == "စော်ဘွား" ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ရှမ်းဘာသာစကား]] ({{lang-shn|ၸဝ်ႈၾႃႉ}}) ဖြစ်သော "စော(ဝ်)" (အရှင် သခင်) နှင့် "ဖာ" (ကောင်းကင်) ဟူသော စကားလုံးနှစ်ခု ပေါင်းစပ်မှ ဆင်းသက်လာခဲ့ပြီး "ကောင်းကင်ဘုံ၏ အရှင်သခင်" သို့မဟုတ် "အရှင်မင်းကြီး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="Milne1910">{{cite book |author=Milne, Leslie |title=Shans at Home: With Two Chapters on Shan History and Literature |year=1910 |publisher=John Murray, London |pages=45-50}}</ref> == မြန်မာ့သမိုင်းကြောင်းနှင့် စော်ဘွားနယ်များ == [[ပုဂံခေတ်]] ကျဆင်းပြီးနောက်ပိုင်း [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အထက်ပိုင်းနှင့် တောင်တန်းဒေသများတွင် ရှမ်းနယ်များနှင့် စော်ဘွား နယ်မြေများ ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။ ဤဒေသများသည် ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှုအောက်တွင် တစ်စုတစ်စည်းတည်း ရှိမနေဘဲ ကိုယ်ပိုင်အာဏာစူးရှသော နယ်ရှင် အသီးသီးက သီးခြား အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။ မြန်မာ့သမိုင်း အဆက်ဆက်တွင် ထင်ရှားကျော်ကြားခဲ့သော စော်ဘွားနယ်များမှာ - * [[မိုးကောင်းစော်ဘွား]] * [[မိုးညှင်းစော်ဘွား]] * [[သိန္နီစော်ဘွား]] * [[ကျိုင်းတုံစော်ဘွား]] * [[သီပေါစော်ဘွား]] နှင့် * [[ညောင်ရွှေစော်ဘွား]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ဤစော်ဘွားများသည် မိမိတို့၏ နယ်မြေအတွင်း ကိုယ်ပိုင်တပ်မတော်၊ တရားစီရင်ပိုင်ခွင့်နှင့် အခွန်ကောက်ခံပိုင်ခွင့် အာဏာအပြည့်အဝ ရှိခဲ့ကြသည်။ မြန်မာဘုရင်များနှင့် ဆက်ဆံရာတွင်လည်း တစ်ခါတစ်ရံ မဟာမိတ်ပြုခြင်း၊ လက်အောက်ခံအဖြစ် ပဏ္ဏာဆက်ခြင်းနှင့် ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားခြင်းတို့ အလှည့်ကျ ရှိခဲ့သည်။ [[ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီခေတ်]]တွင်လည်း ဗြိတိသျှတို့သည် [[ဖက်ဒရယ်]] စနစ်သဘောမျိုးဖြင့် စော်ဘွားများ၏ အာဏာကို အချို့သော အပိုင်းတွင် ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းအသုံးပြုခဲ့ကြပြီး လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် [[ပင်လုံစာချုပ်]] ချုပ်ဆိုရာတွင် စော်ဘွားများသည် အဓိက အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ [[၁၉၅၉ ခုနှစ်]]တွင် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ စော်ဘွားအာဏာစနစ်များကို မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရနှင့် ညှိနှိုင်းကာ စွန့်လွှတ်ခဲ့ကြသည်။ == အခြားသော အသုံးအနှုန်းနှင့် သုံးစွဲပုံများ == နောက်ပိုင်းတွင် ဤဝေါဟာရသည် မြန်မာစကားအဖြစ် အမြစ်တွယ်လာခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံတွင်းသာမက အာရှဒေသတွင်းရှိ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ နယ်မြေငယ်များ သို့မဟုတ် တိုင်းပြည်ငယ်များ၏ ဘုရင်၊ အရှင်သခင်များကိုပါ "စော်ဘွား" ဟု အများအပြား သုံးစွဲလာကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် - * အာရပ် [[စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု (ယူအေအီး)]] ရှိ ပင်လယ်ကွေ့ စော်ဘွားများ * [[ဘရူနိုင်း]]နိုင်ငံ၏ စော်ဘွား (Sultan) * အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင်းရှိ [[အာသံစော်ဘွား]]၊ [[မဏိပူရစော်ဘွား]] နှင့် အခြားသော မဟာရာဇာ စော်ဘွားများ စသည်ဖြင့် ဒေသန္တရ အုပ်ချုပ်ရေး အရှင်သခင်များကို ယေဘုယျအားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲကြသည်။<ref name="Tinker1967">{{cite book |author=Tinker, Hugh |title=The Union of Burma: A Study of the First Years of Independence |year=1967 |publisher=Oxford University Press |pages=12-18}}</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာဝေါဟာရများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] a315ohq1sdywps0fjd98rn6ue3kqlop 1059000 1058998 2026-10-17T13:56:10Z ~2026-55426-13 149616 /* မြန်မာ့သမိုင်းကြောင်းနှင့် စော်ဘွားနယ်များ */ 1059000 wikitext text/x-wiki [[File:Shan saophas (sawbwas) at the Durbar, Delhi, India.jpg|thumb|300px|၁၉၀၃ ခုနှစ် ဒေလီမြို့တော်တွင် တွေ့ရသော ရှမ်းစော်ဘွားများနှင့် မိဖုရား/မင်းသမီးများ]] '''စော်ဘွား''' ဆိုသည်မှာ [[ရှမ်းလူမျိုး]]နှင့် [[ကယားလူမျိုး]]တို့၏ ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများကို အစိုးရစိုးစံကြသည့် မင်းဧကရာဇ် သို့မဟုတ် အရှင်သခင် အကြီးအကဲများကို ခေါ်ဝေါ်သော ဘွဲ့အမည်နှင့် ဝေါဟာရ ဖြစ်သည်။ == ဝေါဟာရ ဖြစ်ပေါ်လာပုံနှင့် အရင်းအမြစ် == "စော်ဘွား" ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ရှမ်းဘာသာစကား]] ({{lang-shn|ၸဝ်ႈၾႃႉ}}) ဖြစ်သော "စော(ဝ်)" (အရှင် သခင်) နှင့် "ဖာ" (ကောင်းကင်) ဟူသော စကားလုံးနှစ်ခု ပေါင်းစပ်မှ ဆင်းသက်လာခဲ့ပြီး "ကောင်းကင်ဘုံ၏ အရှင်သခင်" သို့မဟုတ် "အရှင်မင်းကြီး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="Milne1910">{{cite book |author=Milne, Leslie |title=Shans at Home: With Two Chapters on Shan History and Literature |year=1910 |publisher=John Murray, London |pages=45-50}}</ref> == မြန်မာ့သမိုင်းကြောင်းနှင့် စော်ဘွားနယ်များ == ရှမ်းစော်ဘွားစနစ်၏ သမိုင်းကြောင်းသည် [[ပုဂံခေတ်]] အနှောင်းပိုင်းနှင့် [[အင်းဝခေတ်]] အစပိုင်း [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ သမိုင်းဖြစ်ရပ်များနှင့် အနီးကပ် ဆက်စပ်နေပြီး မြန်မာနိုင်ငံ အထက်ပိုင်းနှင့် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် ဒေသများတွင် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ရေး စွမ်းအားဖြင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသော ပဒေသရာဇ် နယ်မြေ အုပ်ချုပ်ရေး စနစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Harvey1925">{{cite book |author=Harvey, G. E. |title=History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824 |year=1925 |publisher=Longmans, Green and Co., London |pages=85–90}}</ref> [[မွန်ဂို-တရုတ် စစ်ပွဲများ]]၏ နောက်ဆက်တွဲ သက်ရောက်မှုများနှင့်အတူ [[တိုင်လူမျိုး|တိုင် (ရှမ်း)]] မျိုးနွယ်စုများသည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် တောင်တန်းဒေသများဘက်သို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာကြပြီးနောက် [[မိုးကောင်း]]၊ [[မိုးညှင်း]]၊ [[သိန္နီ]]၊ [[ကျိုင်းတုံ]]၊ [[သီပေါ]]နှင့် [[ညောင်ရွှေ]] စသည့် အဓိက စော်ဘွားနယ်မြေများကို အခိုင်အမာ စတင် ထူထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Scott1900">{{cite book |author=Scott, J. G. and Hardiman, J. P. |title=Gazetteer of Upper Burma and the Shan States, Part I, Vol. I |year=1900 |publisher=Superintendent, Government Printing, Burma |pages=192–205}}</ref> ဤစော်ဘွားနယ်များသည် ဗဟိုတွင် အာဏာစိုက်ထူသည့် မြန်မာဘုရင်များနှင့် တစ်ခါတစ်ရံ မဟာမိတ်ပြုခြင်း၊ လက်အောက်ခံအဖြစ် ပဏ္ဏာဆက်ခြင်းများ ရှိခဲ့သကဲ့သို့ အင်းဝခေတ်နှောင်းပိုင်းနှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]] တိုးချဲ့စစ်ဆင်ရေး ကာလများတွင် မြန်မာဘုရင်များ၏ တိုက်ရိုက် ထိန်းချုပ်မှုအောက်သို့ ကျရောက်ခြင်းများ ရှိခဲ့သည်။ [[ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီခေတ်]] (၁၈၈၅ နောက်ပိုင်း) တွင် ဗြိတိသျှတို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် စော်ဘွားတို့၏ အာဏာပိုင်ဆိုင်မှုကို [[ဖက်ဒရယ်]] ပုံစံသဘောမျိုးဖြင့် သီးခြားအုပ်ချုပ်ရေး (Federated Shan States) အဖြစ် ယာယီ ထိန်းသိမ်းပေးခဲ့ကြပြီး [[လွတ်လပ်ရေးရရှိပြီးနောက်]] [[ပင်လုံစာချုပ်]] ချုပ်ဆိုရာတွင် ရှမ်းစော်ဘွားများသည် တိုင်းရင်းသား စည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့် ပြည်ထောင်စု ထူထောင်ရေးအတွက် အဓိက အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ နောက်ဆုံးတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး အပြောင်းအလဲများနှင့်အတူ [[၁၉၅၉ ခုနှစ်]] မတ်လ (၂၉) ရက်နေ့တွင် စော်ဘွားများအားလုံး မိမိတို့၏ အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာနှင့် အထူးအခွင့်အရေးများကို နိုင်ငံတော်အစိုးရထံသို့ စွန့်လွှတ်ခဲ့ကြခြင်းဖြင့် ရှမ်းစော်ဘွားစနစ် သမိုင်းစဉ် တရားဝင် ချုပ်ငြိမ်းခဲ့ပေသည်။<ref name="Tinker1967">{{cite book |author=Tinker, Hugh |title=The Union of Burma: A Study of the First Years of Independence |year=1967 |publisher=Oxford University Press |pages=35–42}}</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] မြန်မာ့သမိုင်း အဆက်ဆက်တွင် ထင်ရှားကျော်ကြားခဲ့သော စော်ဘွားနယ်များမှာ - * [[မိုးကောင်းစော်ဘွား]] * [[မိုးညှင်းစော်ဘွား]] * [[သိန္နီစော်ဘွား]] * [[ကျိုင်းတုံစော်ဘွား]] * [[သီပေါစော်ဘွား]] နှင့် * [[ညောင်ရွှေစော်ဘွား]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ဤစော်ဘွားများသည် မိမိတို့၏ နယ်မြေအတွင်း ကိုယ်ပိုင်တပ်မတော်၊ တရားစီရင်ပိုင်ခွင့်နှင့် အခွန်ကောက်ခံပိုင်ခွင့် အာဏာအပြည့်အဝ ရှိခဲ့ကြသည်။ မြန်မာဘုရင်များနှင့် ဆက်ဆံရာတွင်လည်း တစ်ခါတစ်ရံ မဟာမိတ်ပြုခြင်း၊ လက်အောက်ခံအဖြစ် ပဏ္ဏာဆက်ခြင်းနှင့် ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားခြင်းတို့ အလှည့်ကျ ရှိခဲ့သည်။ [[ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီခေတ်]]တွင်လည်း ဗြိတိသျှတို့သည် [[ဖက်ဒရယ်]] စနစ်သဘောမျိုးဖြင့် စော်ဘွားများ၏ အာဏာကို အချို့သော အပိုင်းတွင် ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းအသုံးပြုခဲ့ကြပြီး လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် [[ပင်လုံစာချုပ်]] ချုပ်ဆိုရာတွင် စော်ဘွားများသည် အဓိက အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ [[၁၉၅၉ ခုနှစ်]]တွင် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ စော်ဘွားအာဏာစနစ်များကို မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရနှင့် ညှိနှိုင်းကာ စွန့်လွှတ်ခဲ့ကြသည်။ == အခြားသော အသုံးအနှုန်းနှင့် သုံးစွဲပုံများ == နောက်ပိုင်းတွင် ဤဝေါဟာရသည် မြန်မာစကားအဖြစ် အမြစ်တွယ်လာခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံတွင်းသာမက အာရှဒေသတွင်းရှိ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ နယ်မြေငယ်များ သို့မဟုတ် တိုင်းပြည်ငယ်များ၏ ဘုရင်၊ အရှင်သခင်များကိုပါ "စော်ဘွား" ဟု အများအပြား သုံးစွဲလာကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် - * အာရပ် [[စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု (ယူအေအီး)]] ရှိ ပင်လယ်ကွေ့ စော်ဘွားများ * [[ဘရူနိုင်း]]နိုင်ငံ၏ စော်ဘွား (Sultan) * အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင်းရှိ [[အာသံစော်ဘွား]]၊ [[မဏိပူရစော်ဘွား]] နှင့် အခြားသော မဟာရာဇာ စော်ဘွားများ စသည်ဖြင့် ဒေသန္တရ အုပ်ချုပ်ရေး အရှင်သခင်များကို ယေဘုယျအားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲကြသည်။<ref name="Tinker1967">{{cite book |author=Tinker, Hugh |title=The Union of Burma: A Study of the First Years of Independence |year=1967 |publisher=Oxford University Press |pages=12-18}}</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာဝေါဟာရများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] tnvtxo6mw9ktrkr93pln7cw3nwlt2s6 1059001 1059000 2026-10-17T13:57:50Z ~2026-55426-13 149616 1059001 wikitext text/x-wiki [[File:Shan saophas (sawbwas) at the Durbar, Delhi, India.jpg|thumb|300px|၁၉၀၃ ခုနှစ် ဒေလီမြို့တော်တွင် တွေ့ရသော ရှမ်းစော်ဘွားများနှင့် မိဖုရား/မင်းသမီးများ]] '''စော်ဘွား''' ဆိုသည်မှာ [[ရှမ်းလူမျိုး]]နှင့် [[ကယားလူမျိုး]]တို့၏ ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများကို အစိုးရစိုးစံကြသည့် မင်းဧကရာဇ် သို့မဟုတ် အရှင်သခင် အကြီးအကဲများကို ခေါ်ဝေါ်သော ဘွဲ့အမည်နှင့် ဝေါဟာရ ဖြစ်သည်။ == ဝေါဟာရ ဖြစ်ပေါ်လာပုံနှင့် အရင်းအမြစ် == "စော်ဘွား" ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ရှမ်းဘာသာစကား]] ({{lang-shn|ၸဝ်ႈၾႃႉ}}) ဖြစ်သော "စော(ဝ်)" (အရှင် သခင်) နှင့် "ဖာ" (ကောင်းကင်) ဟူသော စကားလုံးနှစ်ခု ပေါင်းစပ်မှ ဆင်းသက်လာခဲ့ပြီး "ကောင်းကင်ဘုံ၏ အရှင်သခင်" သို့မဟုတ် "အရှင်မင်းကြီး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="Milne1910">{{cite book |author=Milne, Leslie |title=Shans at Home: With Two Chapters on Shan History and Literature |year=1910 |publisher=John Murray, London |pages=45-50}}</ref> == မြန်မာ့သမိုင်းကြောင်းနှင့် စော်ဘွားနယ်များ == ရှမ်းစော်ဘွားစနစ်၏ သမိုင်းကြောင်းသည် [[ပုဂံခေတ်]] အနှောင်းပိုင်းနှင့် [[အင်းဝခေတ်]] အစပိုင်း [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ သမိုင်းဖြစ်ရပ်များနှင့် အနီးကပ် ဆက်စပ်နေပြီး မြန်မာနိုင်ငံ အထက်ပိုင်းနှင့် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် ဒေသများတွင် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ရေး စွမ်းအားဖြင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသော ပဒေသရာဇ် နယ်မြေ အုပ်ချုပ်ရေး စနစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Harvey1925">{{cite book |author=Harvey, G. E. |title=History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824 |year=1925 |publisher=Longmans, Green and Co., London |pages=85–90}}</ref> [[မွန်ဂို-တရုတ် စစ်ပွဲများ]]၏ နောက်ဆက်တွဲ သက်ရောက်မှုများနှင့်အတူ [[တိုင်လူမျိုး|တိုင် (ရှမ်း)]] မျိုးနွယ်စုများသည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် တောင်တန်းဒေသများဘက်သို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာကြပြီးနောက် [[မိုးကောင်း]]၊ [[မိုးညှင်း]]၊ [[သိန္နီ]]၊ [[ကျိုင်းတုံ]]၊ [[သီပေါ]]နှင့် [[ညောင်ရွှေ]] စသည့် အဓိက စော်ဘွားနယ်မြေများကို အခိုင်အမာ စတင် ထူထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Scott1900">{{cite book |author=Scott, J. G. and Hardiman, J. P. |title=Gazetteer of Upper Burma and the Shan States, Part I, Vol. I |year=1900 |publisher=Superintendent, Government Printing, Burma |pages=192–205}}</ref> ဤစော်ဘွားနယ်များသည် ဗဟိုတွင် အာဏာစိုက်ထူသည့် မြန်မာဘုရင်များနှင့် တစ်ခါတစ်ရံ မဟာမိတ်ပြုခြင်း၊ လက်အောက်ခံအဖြစ် ပဏ္ဏာဆက်ခြင်းများ ရှိခဲ့သကဲ့သို့ အင်းဝခေတ်နှောင်းပိုင်းနှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]] တိုးချဲ့စစ်ဆင်ရေး ကာလများတွင် မြန်မာဘုရင်များ၏ တိုက်ရိုက် ထိန်းချုပ်မှုအောက်သို့ ကျရောက်ခြင်းများ ရှိခဲ့သည်။ [[ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီခေတ်]] (၁၈၈၅ နောက်ပိုင်း) တွင် ဗြိတိသျှတို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် စော်ဘွားတို့၏ အာဏာပိုင်ဆိုင်မှုကို [[ဖက်ဒရယ်]] ပုံစံသဘောမျိုးဖြင့် သီးခြားအုပ်ချုပ်ရေး (Federated Shan States) အဖြစ် ယာယီ ထိန်းသိမ်းပေးခဲ့ကြပြီး [[လွတ်လပ်ရေးရရှိပြီးနောက်]] [[ပင်လုံစာချုပ်]] ချုပ်ဆိုရာတွင် ရှမ်းစော်ဘွားများသည် တိုင်းရင်းသား စည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့် ပြည်ထောင်စု ထူထောင်ရေးအတွက် အဓိက အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ နောက်ဆုံးတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး အပြောင်းအလဲများနှင့်အတူ [[၁၉၅၉ ခုနှစ်]] မတ်လ (၂၉) ရက်နေ့တွင် စော်ဘွားများအားလုံး မိမိတို့၏ အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာနှင့် အထူးအခွင့်အရေးများကို နိုင်ငံတော်အစိုးရထံသို့ စွန့်လွှတ်ခဲ့ကြခြင်းဖြင့် ရှမ်းစော်ဘွားစနစ် သမိုင်းစဉ် တရားဝင် ချုပ်ငြိမ်းခဲ့ပေသည်။<ref name="Tinker1967">{{cite book |author=Tinker, Hugh |title=The Union of Burma: A Study of the First Years of Independence |year=1967 |publisher=Oxford University Press |pages=35–42}}</ref> မြန်မာ့သမိုင်း အဆက်ဆက်တွင် ထင်ရှားကျော်ကြားခဲ့သော စော်ဘွားနယ်များမှာ - * [[မိုးကောင်းစော်ဘွား]] * [[မိုးညှင်းစော်ဘွား]] * [[သိန္နီစော်ဘွား]] * [[ကျိုင်းတုံစော်ဘွား]] * [[သီပေါစော်ဘွား]] နှင့် * [[ညောင်ရွှေစော်ဘွား]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ဤစော်ဘွားများသည် မိမိတို့၏ နယ်မြေအတွင်း ကိုယ်ပိုင်တပ်မတော်၊ တရားစီရင်ပိုင်ခွင့်နှင့် အခွန်ကောက်ခံပိုင်ခွင့် အာဏာအပြည့်အဝ ရှိခဲ့ကြသည်။ မြန်မာဘုရင်များနှင့် ဆက်ဆံရာတွင်လည်း တစ်ခါတစ်ရံ မဟာမိတ်ပြုခြင်း၊ လက်အောက်ခံအဖြစ် ပဏ္ဏာဆက်ခြင်းနှင့် ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားခြင်းတို့ အလှည့်ကျ ရှိခဲ့သည်။ [[ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီခေတ်]]တွင်လည်း ဗြိတိသျှတို့သည် [[ဖက်ဒရယ်]] စနစ်သဘောမျိုးဖြင့် စော်ဘွားများ၏ အာဏာကို အချို့သော အပိုင်းတွင် ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းအသုံးပြုခဲ့ကြပြီး လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် [[ပင်လုံစာချုပ်]] ချုပ်ဆိုရာတွင် စော်ဘွားများသည် အဓိက အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ [[၁၉၅၉ ခုနှစ်]]တွင် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ စော်ဘွားအာဏာစနစ်များကို မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရနှင့် ညှိနှိုင်းကာ စွန့်လွှတ်ခဲ့ကြသည်။ == အခြားသော အသုံးအနှုန်းနှင့် သုံးစွဲပုံများ == နောက်ပိုင်းတွင် ဤဝေါဟာရသည် မြန်မာစကားအဖြစ် အမြစ်တွယ်လာခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံတွင်းသာမက အာရှဒေသတွင်းရှိ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ နယ်မြေငယ်များ သို့မဟုတ် တိုင်းပြည်ငယ်များ၏ ဘုရင်၊ အရှင်သခင်များကိုပါ "စော်ဘွား" ဟု အများအပြား သုံးစွဲလာကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် - * အာရပ် [[စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု (ယူအေအီး)]] ရှိ ပင်လယ်ကွေ့ စော်ဘွားများ * [[ဘရူနိုင်း]]နိုင်ငံ၏ စော်ဘွား (Sultan) * အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင်းရှိ [[အာသံစော်ဘွား]]၊ [[မဏိပူရစော်ဘွား]] နှင့် အခြားသော မဟာရာဇာ စော်ဘွားများ စသည်ဖြင့် ဒေသန္တရ အုပ်ချုပ်ရေး အရှင်သခင်များကို ယေဘုယျအားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲကြသည်။<ref name="Tinker1967">{{cite book |author=Tinker, Hugh |title=The Union of Burma: A Study of the First Years of Independence |year=1967 |publisher=Oxford University Press |pages=12-18}}</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာဝေါဟာရများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] a5kzk6plwdutckvjb8227udsf5sm67f 1059002 1059001 2026-10-17T14:00:19Z ~2026-55426-13 149616 1059002 wikitext text/x-wiki [[File:Shan saophas (sawbwas) at the Durbar, Delhi, India.jpg|thumb|300px|၁၉၀၃ ခုနှစ် ဒေလီမြို့တော်တွင် တွေ့ရသော ရှမ်းစော်ဘွားများနှင့် မိဖုရား/မင်းသမီးများ]] '''စော်ဘွား''' ဆိုသည်မှာ [[ရှမ်းလူမျိုး]]နှင့် [[ကယားလူမျိုး]]တို့၏ ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများကို အစိုးရစိုးစံကြသည့် မင်းဧကရာဇ် သို့မဟုတ် အရှင်သခင် အကြီးအကဲများကို ခေါ်ဝေါ်သော ဘွဲ့အမည်နှင့် ဝေါဟာရ ဖြစ်သည်။ == ဝေါဟာရ ဖြစ်ပေါ်လာပုံနှင့် အရင်းအမြစ် == "စော်ဘွား" ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ရှမ်းဘာသာစကား]] ({{lang-shn|ၸဝ်ႈၾႃႉ}}) ဖြစ်သော "စော(ဝ်)" (အရှင် သခင်) နှင့် "ဖာ" (ကောင်းကင်) ဟူသော စကားလုံးနှစ်ခု ပေါင်းစပ်မှ ဆင်းသက်လာခဲ့ပြီး "ကောင်းကင်ဘုံ၏ အရှင်သခင်" သို့မဟုတ် "အရှင်မင်းကြီး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="Milne1910">{{cite book |author=Milne, Leslie |title=Shans at Home: With Two Chapters on Shan History and Literature |year=1910 |publisher=John Murray, London |pages=45-50}}</ref> == မြန်မာ့သမိုင်းကြောင်းနှင့် စော်ဘွားနယ်များ == ရှမ်းစော်ဘွားစနစ်၏ သမိုင်းကြောင်းသည် [[ပုဂံခေတ်]] အနှောင်းပိုင်းနှင့် [[အင်းဝခေတ်]] အစပိုင်း [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ သမိုင်းဖြစ်ရပ်များနှင့် အနီးကပ် ဆက်စပ်နေပြီး မြန်မာနိုင်ငံ အထက်ပိုင်းနှင့် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် ဒေသများတွင် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ရေး စွမ်းအားဖြင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသော ပဒေသရာဇ် နယ်မြေ အုပ်ချုပ်ရေး စနစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Harvey1925">{{cite book |author=Harvey, G. E. |title=History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824 |year=1925 |publisher=Longmans, Green and Co., London |pages=85–90}}</ref> [[မွန်ဂို-တရုတ် စစ်ပွဲများ]]၏ နောက်ဆက်တွဲ သက်ရောက်မှုများနှင့်အတူ [[တိုင်လူမျိုး|တိုင် (ရှမ်း)]] မျိုးနွယ်စုများသည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် တောင်တန်းဒေသများဘက်သို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာကြပြီးနောက် [[မိုးကောင်း]]၊ [[မိုးညှင်း]]၊ [[သိန္နီ]]၊ [[ကျိုင်းတုံ]]၊ [[သီပေါ]]နှင့် [[ညောင်ရွှေ]] စသည့် အဓိက စော်ဘွားနယ်မြေများကို အခိုင်အမာ စတင် ထူထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Scott1900">{{cite book |author=Scott, J. G. and Hardiman, J. P. |title=Gazetteer of Upper Burma and the Shan States, Part I, Vol. I |year=1900 |publisher=Superintendent, Government Printing, Burma |pages=192–205}}</ref> ဤစော်ဘွားနယ်များသည် ဗဟိုတွင် အာဏာစိုက်ထူသည့် မြန်မာဘုရင်များနှင့် မဟာမိတ်ပြုခြင်း၊ လက်အောက်ခံအဖြစ် ပဏ္ဏာဆက်ခြင်းများ ရှိခဲ့သကဲ့သို့ အင်းဝခေတ်နှောင်းပိုင်းနှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]] တိုးချဲ့စစ်ဆင်ရေး ကာလများတွင် မြန်မာဘုရင်များ၏ တိုက်ရိုက် ထိန်းချုပ်မှုအောက်သို့ ကျရောက်ခြင်းများ ရှိခဲ့သည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ဤစော်ဘွားများသည် မိမိတို့၏ နယ်မြေအတွင်း ကိုယ်ပိုင်တပ်မတော်၊ တရားစီရင်ပိုင်ခွင့်နှင့် အခွန်ကောက်ခံပိုင်ခွင့် အာဏာအပြည့်အဝ ရှိခဲ့ကြသည်။ [[ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီခေတ်]] (၁၈၈၅ နောက်ပိုင်း) တွင် ဗြိတိသျှတို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် စော်ဘွားတို့၏ အာဏာပိုင်ဆိုင်မှုကို [[ဖက်ဒရယ်]] စနစ်သဘောမျိုးဖြင့် သီးခြားအုပ်ချုပ်ရေး (Federated Shan States) အဖြစ် ယာယီ ထိန်းသိမ်းပေးခဲ့ကြသည်။<ref name="Tinker1967">{{cite book |author=Tinker, Hugh |title=The Union of Burma: A Study of the First Years of Independence |year=1967 |publisher=Oxford University Press |pages=35–42}}</ref> လွတ်လပ်ရေးရရှိပြီးနောက် [[ပင်လုံစာချုပ်]] ချုပ်ဆိုရာတွင် ရှမ်းစော်ဘွားများသည် တိုင်းရင်းသား စည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့် ပြည်ထောင်စု ထူထောင်ရေးအတွက် အဓိက အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ နောက်ဆုံးတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး အပြောင်းအလဲများနှင့်အတူ [[၁၉၅၉ ခုနှစ်]] မတ်လ (၂၉) ရက်နေ့တွင် စော်ဘွားများအားလုံး မိမိတို့၏ အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာနှင့် အထူးအခွင့်အရေးများကို နိုင်ငံတော်အစိုးရထံသို့ စွန့်လွှတ်ခဲ့ကြခြင်းဖြင့် ရှမ်းစော်ဘွားစနစ် သမိုင်းစဉ် တရားဝင် ချုပ်ငိမ်းခဲ့ပေသည်။<ref name="Tinker1967"/> မြန်မာ့သမိုင်း အဆက်ဆက်တွင် ထင်ရှားကျော်ကြားခဲ့သော စော်ဘွားနယ်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ကြသည် - * [[မိုးကောင်းစော်ဘွား]] * [[မိုးညှင်းစော်ဘွား]] * [[သိန္နီစော်ဘွား]] * [[ကျိုင်းတုံစော်ဘွား]] * [[သီပေါစော်ဘွား]] * [[ညောင်ရွှေစော်ဘွား]] == အခြားသော အသုံးအနှုန်းနှင့် သုံးစွဲပုံများ == နောက်ပိုင်းတွင် ဤဝေါဟာရသည် မြန်မာစကားအဖြစ် အမြစ်တွယ်လာခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံတွင်းသာမက အာရှဒေသတွင်းရှိ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ နယ်မြေငယ်များ သို့မဟုတ် တိုင်းပြည်ငယ်များ၏ ဘုရင်၊ အရှင်သခင်များကိုပါ "စော်ဘွား" ဟု အများအပြား သုံးစွဲလာကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် - * အာရပ် [[စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု (ယူအေအီး)]] ရှိ ပင်လယ်ကွေ့ စော်ဘွားများ * [[ဘရူနိုင်း]]နိုင်ငံ၏ စော်ဘွား (Sultan) * အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင်းရှိ [[အာသံစော်ဘွား]]၊ [[မဏိပူရစော်ဘွား]] နှင့် အခြားသော မဟာရာဇာ စော်ဘွားများ စသည်ဖြင့် ဒေသန္တရ အုပ်ချုပ်ရေး အရှင်သခင်များကို ယေဘုယျအားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲကြသည်။<ref name="Tinker1967">{{cite book |author=Tinker, Hugh |title=The Union of Burma: A Study of the First Years of Independence |year=1967 |publisher=Oxford University Press |pages=12-18}}</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာဝေါဟာရများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] cls05guegt59h07uv5t2sg5t6eucwf1 0 9833 1059214 806334 2026-10-18T09:19:15Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059214 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော် | image = Bay of Bengal map.png | caption = ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်မြေပုံ | image_bathymetry = | caption_bathymetry = TSM | location = [[တောင်အာရှ]] | coords = {{coord|15|N|88|E|type:waterbody_scale:10000000|display=inline,title}} | type = ပင်လယ်အော် | inflow = [[အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ]] | outflow = | catchment = | basin_countries = {{flag|Bangladesh}} <br > {{flag|India}} <br > {{Flag|Indonesia}} <br > {{Flag|Myanmar}} {{Flag|Sri Lanka}}<ref>[http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/baybengal.htm Map of Bay of Bengal- World Seas, Bay of Bengal Map Location - World Atlas<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{cite book |last=Chowdhury |first=Sifatul Quader |year=2012 |chapter=Bay of Bengal |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bay_of_Bengal |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304211339/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bay_of_Bengal |archive-date=4 March 2016 |access-date=1 February 2016 |url-status=dead}}</ref> | length = {{convert|2,090|km|mi|abbr=on}} | width = {{convert|1,610|km|mi|abbr=on}} | area = {{convert|2,172,000|km2|sqmi|abbr=on}} | depth = {{convert|2,600|m|ft|abbr=on}} | max-depth = {{convert|4,694|m|ft|abbr=on}} }} [[File:Sunrise at Tenneti park in Visakhapatnam of Andhra Pradesh, India.jpg|thumb|right|[[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အန်ဒရာပရာဒေ့ရှ် ဗိစကပတ်နမ်ရှိ တနမ်တီဥယျာဉ်မှ မြင်ရသော နေထွက်ချိန် မြင်ကွင်း]] '''ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်''' ({{lang-en|The Bay of Bengal}}) သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံးသော ပင်လယ်အော်ဖြစ်ပြီး အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ၏ အရှေ့မြောက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသည်။ တြိဂံပုံသဏ္ဌာန် နှင့် ဆင်တူပြီး အနောက်ဘက်တွင် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၏ အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်း၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ]]၏ တောင်ဘက် ကမ်းရိုးတန်း၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ အန်ဒမန်ကျွန်းနှင့် နီကိုဘာကျွန်းတို့ တည်ရှိကြသည်။ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်သည် ဧရိယာ စတုရန်း ကီလိုမီတာ ၂,၁၇၂,၀၀၀ ကီလိုမီတာ ရှိသည်။ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော် အတွင်းသို့ စီးဝင်သော မြစ်များမှာ ပတ်ဒ်မာမြစ် (ဂင်္ဂါမြစ်၏ မြစ်လက်တက်)၊ မဂ်နာမြစ် နှင့် ဂျမူနာမြစ် (ဗြဟ္မပုတ္တရမြစ်၏ မြစ်လက်တက်များ)၊ [[ဧရာဝတီမြစ်]]၊ ဂိုဒဗာရီမြစ်၊ မဟာနဒီမြစ်၊ ခရစ်ရှနမြစ်၊ ကာဗရီမြစ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]] [[Category:ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်-မြန်မာ နယ်စပ်]] t32g1hxih8vb0f95si75j0bney4jpow 0 11009 1059075 1058581 2026-10-17T20:20:23Z InternetArchiveBot 61272 Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059075 wikitext text/x-wiki {{Infobox planet | name = လ | apsis = gee | symbol = [[file:Moon decrescent symbol (bold).svg|24px|☾]] | image = [[File:FullMoon2010.jpg|292px|alt=Full moon in the darkness of the night sky. It is patterned with a mix of light-tone regions and darker, irregular blotches, and scattered with varying sizes of impact craters, circles surrounded by out-thrown rays of bright ejecta.|Full moon]] | caption = ကမ္ဘာ့မြောက်ဘက်မှမြင်ရသော လပြည့်ဝန်း | background = #ddd | adjectives = {{hlist |[[wikt:lunar|lunar]] |[[wikt:selenic|selenic]]}} | periapsis = {{gaps|362|600}}&nbsp;km<br>({{gaps|356|400}}–{{gaps|370|400}}&nbsp;km) | apoapsis = {{gaps|405|400}}&nbsp;km<br>({{gaps|404|000}}–{{gaps|406|700}}&nbsp;km) | semimajor = {{val|384399|u=km}}{{nbsp|2}}({{val|0.00257|u=AU}})<ref name="W06"/> | eccentricity = {{val|0.0549}}&nbsp;<ref name="W06"/> | period = {{longitem|class=nowrap |{{val|27.321661|ul=d}}<br>{{smaller|(27&thinsp;d 7&thinsp;h 43.19&thinsp;min 11.5&thinsp;s<ref name="W06"/>)}}}} | synodic_period = {{longitem|class=nowrap |{{val|29.530589|u=d}}<br>{{smaller|(29&thinsp;d 12&thinsp;h 44&thinsp;min 2.9&thinsp;s)}}}} | avg_speed = {{val|1.022|ul=km/s}} | inclination = 5.145° to the ecliptic<ref name="Lang2011"/>{{efn|name=inclination|Between 18.29° and 28.58° to Earth's equator<ref name="W06"/><!--Wieczorek et al. 2006; 18.29° when the longitude of the Moon's ascending node is 180°, 28.58° when it is 0°-->}} | asc_node = {{longitem|regressing by one [[:en:Orbital revolution|revolution]] in 18.6&nbsp;years}} | arg_peri = {{longitem|progressing by one revolution in 8.85&nbsp;years}} | satellite_of = [[ကမ္ဘာ]]]{{efn|name=near-Earth asteroids}}<ref name="Morais2002"/> | flattening = {{val|0.0012}}<ref name="NSSDC"/> | equatorial_radius = {{nowrap|{{val|1738.1|u=km}}{{nbsp|2}}{{smaller|(0.273 Earths)}}<ref name="NSSDC"/>}} | polar_radius = {{nowrap|{{val|1736.0|u=km}}{{nbsp|2}}{{smaller|(0.273 Earths)}}<ref name="NSSDC"/>}} | mean_radius = {{nowrap|{{val|1737.1|u=km}}{{nbsp|2}}{{smaller|(0.273 Earths)}}<ref name="W06"/><ref name="NSSDC"/><ref>{{cite journal|last1=Smith|first1=David E.|last2=Zuber|first2=Maria T.|last3=Neumann|first3=Gregory A.|last4=Lemoine|first4=Frank G.|title=Topography of the Moon from the Clementine lidar|journal=Journal of Geophysical Research|date=1 January 1997|volume=102|issue=E1|pages=1601|doi=10.1029/96JE02940|bibcode = 1997JGR...102.1591S }}</ref>}} | circumference = {{nowrap|{{val|10921|u=km}}{{nbsp|2}}{{smaller|(equatorial)}}}} | surface_area = {{nowrap|{{val|3.793|e=7|u=km2}}{{nbsp|2}}{{smaller|(0.074 Earths)}}}} | volume = {{nowrap|{{val|2.1958|e=10|u=km3}}{{nbsp|2}}{{smaller|(0.020 Earths)<ref name="NSSDC"/>}}}} | mass = {{nowrap|{{val|7.342|e=22|u=kg}}{{nbsp|2}}{{smaller|({{val|0.012300}} Earths)<ref name="W06"/><ref name="NSSDC"/>}}}} | density = {{val|3.344|ul=g/cm3}}<ref name="W06"/><ref name="NSSDC"/><br><small>{{val|0.606}} × Earth | surface_grav = {{nowrap|{{val|1.62|ul=m/s2}}{{nbsp|2}}{{smaller|({{val|0.1654|u=[[:en:G-force|g]]}})<ref name="NSSDC"/>}}}} | moment_of_inertia_factor = {{val|0.3929|0.0009}}<ref name="Williams1996" /> | escape_velocity = {{val|2.38|ul=km/s}} | sidereal_day = {{nowrap|{{val|27.321661|u=d}}{{nbsp|2}}{{smaller|([[:en:Synchronous rotation|synchronous]])}}}} <!-- Wieczorek et al. 2006 --> | rot_velocity = {{nowrap|4.627 m/s}} | axial_tilt = {{ublist|class=nowrap |1.5424° to [[ecliptic]]<!--1.533° according to Conn 2007--> |6.687° to [[:en:Orbital plane (astronomy)|orbit plane]]<ref name="Lang2011"/><!--6.4° according to Grego;<ref name="Grego2005">Grego, Peter, [https://books.google.com/books?id=z6Pgt9xEW9gC&pg=PA48 ''The Moon and How to Observe It''], Springer, 2005</ref> 6.6783° according to Conn.<ref name="Conn2007">Conn, David (2007); ''Lednorf's Dilemma'', AuthorHouse, Bloomington (IN)</ref>-->}} | albedo = 0.136<ref name="Saari"/> | temp_name1=Equator |min_temp_1=100 [[ကယ်လ်ဗင်|K]] |mean_temp_1=220 K |max_temp_1=390 K | temp_name2=85°N&nbsp;{{lower|0.4em|<ref name="Vasavada1999"/>{{Not in ref|date=February 2016}}<!--I don't see these numbers in the source-->}} |min_temp_2=70 K |mean_temp_2=130 K |max_temp_2=230 K | magnitude = {{ublist|class=nowrap |−2.5 to −12.9{{efn|name=maxval}} |−12.74{{nbsp|2}}{{smaller|(mean full moon)}}<ref name="NSSDC"/>}} | angular_size = {{nowrap|29.3 to 34.1 [[:en:Minute of arc|arcminutes]]<ref name="NSSDC"/>{{efn|name=angular size}}}} | atmosphere=yes |atmosphere_ref=<ref name="L06"/> | surface_pressure = {{ublist|class=nowrap |10{{sup|−7}} [[:en:Pascal (unit)|Pa]]{{nbsp|2}}{{smaller|(day)}} |10{{sup|−10}} Pa{{nbsp|2}}{{smaller|(night)}}{{efn|name=pressure explanation}}}} | atmosphere_composition = {{hlist | [[ဟီလီယမ်|He]] |[[အာဂွန်|Ar]] |[[နီယွန်|Ne]]|[[ဆိုဒီယမ်|Na]] |[[ပိုတက်ဆီယမ်|K]] |[[ဟိုက်ဒရိုဂျင်|H]] |[[ရေဒွန်|Rn]]}} }} '''လကမ္ဘာ''' ({{lang-en|Moon}})သည် [[ကမ္ဘာ]]၏ တစ်ခုတည်းသော [[သဘာဝ ဂြိုဟ်တု|သဘာဝဂြိုဟ်ရံ]] (natural satellite) ဖြစ်သည်။ လသည် ကမ္ဘာကို ဘဲဥပုံစံ ပတ်လမ်းကြောင်းအတိုင်း လှည့်ပတ်နေပြီး တစ်နှစ်တာအတွင်း ကွာဝေးသည့် အကွာအဝေးမှာ ပြောင်းလဲမှုရှိကာ ပျမ်းမျှအားဖြင့် ကီလိုမီတာ ၃၇၈,၀၀၀ (မိုင်ပေါင်း ၂၃၅,၀၀၀) ခန့် ကွာဝေးသည်။ ကမ္ဘာနှင့် [[နေ]]ကို ဗဟိုပြု၍ ကမ္ဘာကို တစ်ပတ်ပြည့်အောင် လှည့်ပတ်သည့် ကာလ (လဆန်းလဆုတ်ကာလ - synodic period) မှာ ၂၉.၅ ရက်လျှင် တစ်ကြိမ် ဖြစ်သည်။ လနှင့် ကမ္ဘာသည် ဒြပ်ဆွဲအားဖြင့် ပေါင်းစည်းထားပြီး အချင်းချင်း မျက်နှာမူထားသော ဘက်များတွင် ထိုဒြပ်ဆွဲအားမှာ ပိုမိုပြင်းထန်သည်။ ထို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒီရေလှိုင်းဆိုင်ရာအားများ (tidal forces) သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဒီရေတက်ခြင်း၊ ကျခြင်းများ၏ အဓိက မောင်းနှင်အား ဖြစ်စေရုံမျှမက လ၏ အနီးဘက်မျက်နှာပြင် (near side) ကို ကမ္ဘာဘက်သို့ အမြဲတမ်း မျက်နှာမူနေစေရန်လည်း ဆွဲယူထားသည်။ ဤကဲ့သို့ ဒီရေလှိုင်းဆိုင်ရာ ချိတ်ဆက်မှု (tidal locking) ကြောင့် လ၏ မိမိဝင်ရိုးပေါ်တွင် တစ်ပတ်လည်သည့် ကာလ (လ၏ တစ်ရက်) နှင့် ကမ္ဘာကို လှည့်ပတ်သည့် ကာလ (လ၏ တစ်လ) တို့ကို ထိရောက်စွာ တစ်ထပ်တည်း ကျစေသည်။ ဇီဝရူပဗေဒဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများအရ လသည် ဂြိုဟ်တစ်စင်းမျှ ဒြပ်ထုရှိသောဝတ္ထု သို့မဟုတ် ဂြိုဟ်ရံဂြိုဟ် (satellite planet) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ဒြပ်ထုမှာ ကမ္ဘာ့ဒြပ်ထု၏ ၁.၂% မျှ ရှိပြီး အချင်းမှာ ၃,၄၇၄ ကီလိုမီတာ (၂,၁၅၉ မိုင်) ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာ့အချင်း၏ လေးပုံတစ်ပုံခန့် (အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ တိုက်ကြီးတစ်ဆက်တည်းရှိသော နယ်နိမိတ်အကျယ်အဝန်းခန့်) ရှိပါသည်။ [[နေအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်း သိရှိထားပြီးသမျှ [[ဂြိုဟ်သိမ်]] (dwarf planet) များထက် အရွယ်အစားရော ဒြပ်ထုပါ ပိုမိုကြီးမားပြီး၊ ပဉ္စမမြောက် အကြီးဆုံးနှင့် ပဉ္စမမြောက် ဒြပ်ထုအများဆုံး ဂြိုဟ်ရံလ ဖြစ်ကာ မိခင်ဂြိုဟ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အကြီးဆုံးနှင့် ဒြပ်ထုအများဆုံး ဂြိုဟ်ရံလလည်း ဖြစ်သည်။ လ၏ မျက်နှာပြင် ဆွဲအားမှာ ကမ္ဘာ၏ ခြောက်ပုံတစ်ပုံခန့်၊ [[အင်္ဂါဂြိုဟ်]]၏ တစ်ဝက်ခန့် ရှိပြီး [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၏ ဂြိုဟ်ရံလဖြစ်သော [[အိုင်အို (ဂြိုဟ်ရံလ)|အိုင်အို]](Io) ပြီးလျှင် နေအဖွဲ့အစည်းရှိ ဂြိုဟ်ရံလများအားလုံးအနက် ဒုတိယအမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။ လ၏ အတွင်းပိုင်း ဖွဲ့စည်းပုံမှာ အလွှာများ ခွဲခြားတည်ရှိပြီး ကမ္ဘာကဲ့သို့ ကျောက်ဆောင်ဖွဲ့စည်းပုံမျိုး ရှိကာ ပမာဏ အလွန်နည်းပါးသော ရေထု (hydrosphere)၊ လေထုနှင့် [[သံလိုက်စက်ကွင်း]]တို့သာ ရှိကြသည်။ လမျက်နှာပြင်ကို မြေဥက္ကာခဲများ ဝင်ဆောင့်မှုကြောင့် လ၏ အပေါ်ယံအခွံမှ လွင့်စဉ်ထွက်လာသော အမှုန်အမွှားများဖြင့် အဓိကပါဝင်သည့် ရီဂိုလစ် (regolith) ဖုန်မှုန့်များဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားသည်။ လ၏ အပေါ်ယံအခွံတွင် ဥက္ကာတွင်းကြီးများ ထင်းရှားစွာ ရှိနေပြီး၊ သက်တမ်းပိုနုသော ဥက္ကာတွင်း အချို့တွင် လင်းလက်သော ရောင်ခြည်ဖြာထွက်သည့် အစင်းကြောင်းများ ပါရှိကြသည်။ လသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁.၂ ဘီလီယံအထိ မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုများ ရှိခဲ့ပြီး ပိုမိုပါးလွှာသော လ၏ အနီးဘက် မျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ချော်ရည်များကို လျှံထွက်စေခဲ့ကာ ရှေးဟောင်း ဥက္ကာတွင်းကြီးများကို ပြည့်လျှံစေခဲ့သည်။ ထိုချော်ရည်များသည် အေးခဲသွားသောအခါ ယနေ့ ထင်းရှားစွာ မြင်တွေ့နေရသည့် ''မာရီယာ'' (maria - ပင်လယ်များ) ဟုခေါ်သော ဘာဆော့ (basalt) ကျောက်ပြင်နက်ကြီးများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ လ၏ မူလစတင်ဖြစ်ပေါ်လာပုံမှာ တိကျစွာ မသိရသေးသော်လည်း လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄.၅၁ ဘီလီယံခန့်က ကမ္ဘာစတင်ဖြစ်ပေါပြီး မကြာမီ အင်္ဂါဂြိုဟ်အရွယ်အစားရှိ အရာဝတ္ထုတစ်ခုနှင့် အပြင်းအထန် ဝင်ဆောင့်မှုကြောင့် ကမ္ဘာမှ လွင့်စဉ်ထွက်သွားသော ဒြပ်ဝတ္ထုများမှတစ်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။ အကွာအဝေးတစ်ခုမှ ကြည့်ရှုပါက လ၏ နေ့နှင့်ည အဆင့်ပြောင်းလဲမှုများကို ''လ၏ အဆန်းအဆုတ် လင်းပုံများ'' (lunar phases) အဖြစ် မြင်တွေ့ရပြီး၊ လသည် ကမ္ဘာ၏ အရိပ်အတွင်းသို့ ဖြတ်သန်းသွားသောအခါ ''လကြတ်ခြင်း'' ကို လေ့လာတွေ့ရှိနိုင်သည်။ ကမ္ဘာ့ကောင်းကင်တွင် မြင်တွေ့ရသော လ၏ ပေါ်လွင်သည့် အရွယ်အစား (apparent size) မှာ နေ၏ အရွယ်အစားနှင့် မတိမ်းမယိမ်း တူညီနေသဖြင့် ရာနှုန်းပြည့် နေကြတ်ခြင်း (total solar eclipse) ဖြစ်ပေါ်ချိန်တွင် နေမင်းကို လုံးဝ ဖုံးအုပ်သွားစေနိုင်သည်။ လသည် ၎င်း၏ ပေါ်လွင်သည့် အရွယ်အစား ကြီးမားမှုကြောင့် ကမ္ဘာ့ညကောင်းကင်တွင် အလင်းဆုံး ကောင်းကင်ဝတ္ထု ဖြစ်သော်လည်း ၎င်း၏ မျက်နှာပြင် အလင်းပြန်နိုင်စွမ်း (albedo) မှာမူ ကတ္တရာစိမ်း၏ အလင်းပြန်မှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်နိုင်သော ပမာဏမျှသာ ရှိသည်။ ကမ္ဘာ့ကောင်းကင်မှ လကို မြင်တွေ့ရသည့် ထောင့်အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲမှု (libration) ကြောင့် လမျက်နှာပြင်၏ ၅၉% ခန့်ကို ကမ္ဘာမှ မြင်တွေ့နိုင်သဖြင့် လ၏ အဝေးဘက် မျက်နှာပြင် (far side) အချို့ကိုလည်း မြင်တွေ့နိုင်စေသည်။ လသည် လူ့သမိုင်းတွင် စကြဝဠာဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများ၊ [[ဒဏ္ဍာရီ]]များ၊ [[ဘာသာရေး]]၊ [[အနုပညာ]]၊ အချိန်မှတ်သားမှု၊ [[သဘာဝသိပ္ပံ]]နှင့် အာကာသခရီးစဉ်များအတွက် အလွန်အရေးပါသော စိတ်ကူးဉာဏ်နှင့် အသိပညာ၏ အရင်းအမြစ်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ကမ္ဘာပြင်ပရှိ ဝတ္ထုတစ်ခုသို့ ပထမဆုံး စေလွှတ်ခဲ့သော အာကာသခရီးစဉ်များမှာ လဆီသို့ ဖြစ်ပြီး ၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင် [[ဆိုဗီယက်ယူနီယံ]]မှ စေလွှတ်ခဲ့သော [[လူန ၁]] အား လအနီးမှ ဖြတ်ပျံသန်းမှုနှင့် [[လူန ၂]] ကို ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ဝင်ဆောင့်စေခဲ့မှုတို့ဖြင့် စတင်ခဲ့ကာ ၁၉၆၆ ခုနှစ်တွင် [[လူန ၉]] မှ ပထမဆုံး ငြင်သာစွာ ဆင်းသက်နိုင်ခဲ့ပြီး [[လူန ၁၀]] မှ ပတ်လမ်းကြောင်းအတွင်း ဝင်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ စေလွှတ်ခဲ့သော [[အပိုလို ၈]] ဖြင့် ၁၉၆၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် လူသားတို့သည် လပတ်လမ်းကြောင်းသို့ ပထမဆုံး ရောက်ရှိခဲ့ကြပြီး၊ ၁၉၆၉ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၀ ရက်နေ့တွင် [[အပိုလို ၁၁]] ဖြင့် လမျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ပထမဆုံး ရောက်ရှိခဲ့ကြသဖြင့် လသည် ကမ္ဘာမှလွဲ၍ လူသားတို့ တိုက်ရိုက် ရောက်ရှိလေ့လာခဲ့ဖူးသော တစ်ခုတည်းသော ကောင်းကင်ဝတ္ထု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ်အရောက်တွင် [[အပိုလို စီမံကိန်း]] ၆ ခုမှ လူပေါင်း ၁၂ ဦးကို လမျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ဆင်းသက်စေခဲ့ပြီး ၃ ရက်အထိ ကြာမြင့်စွာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ လမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ရေတည်ရှိမှုကို အတည်ပြုနိုင်ရေးအတွက် စက်ရုပ်သုံး အာကာသယာဉ်များဖြင့် လကို ပြန်လည်စူးစမ်းလေ့လာမှုများက လူသားများကို လပေါ်သို့ ပြန်လည်စေလွှတ်ရန် အစီအစဉ်များကို တွန်းအားပေးခဲ့သည်။ ထိုအစီအစဉ်များတွင် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၌ လူပါဝင်သည့် လဘေးအနီးဖြတ်ပျံသန်းမှု ပြုလုပ်ခဲ့သော [[အာတေမစ် ၂|အာတီးမစ် ၂]] ပါဝင်သည့် အာတီးမစ် စီမံကိန်း (Artemis) လည်း ပါဝင်သည်။ == အရွယ်အစား == ကျွန်ုပ်တို့ တွေ့မြင်နေကျဖြစ်သော မိုးပေါ်က လသည် ကမ္ဘာမြေ၏ အရံဂြိုဟ်ဖြစ်သည်။ နက္ခတ္တဗေဒတွင် ဂြိုဟ်များကို ရံနေသော လပေါင်း ၃၁ စင်း ရှိသည်ဟု မှတ်သားထားသည်။ [[အင်္ဂါဂြိုဟ်]]၌ လ ၂ စင်း၊ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၌ လ ၉၅ စင်း၊ [[စနေဂြိုဟ်]]၌ လ ၈၃ စင်း၊ ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်၌ လ ၂၇ စင်း၊ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၌ လ ၁၄ စင်း အသီးအသီး ရံလျက်ရှိ၏၊ ကျွန်ုပ်တို့ မသိရှိသေးသော လများလည်း ရှိကောင်းရှိပေဦးမည်။ ထို ၂၁၉ စင်းသော လတို့သည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အရွယ်ထုချင်း မတူကြပေ။ စနေဂြိုဟ်ကို ရံထားသော လတစ်လုံး၏ အချင်းသည် ၃၅၅ဝ မိုင်ရှိ၍ ကျွန်ုပ်တို့ကမ္ဘာကို ရံထားသော လ၏အချင်းမှာ ၂၁၆ဝ မိုင် ရှိလေသည်။ အမြင်အားဖြင့် လသည် ကြယ်များ ဂြိုဟ်များထက်ကြီး၍ နေလုံးနီးနီးခန့် ရှိသည်ဟု ထင်မှတ်ရပေသည်။ သို့ရာတွင် အမှန်စင်စစ် လသည် [[နေအဖွဲ့အစည်း]]တွင်ရှိသော ဂြိုဟ်တို့ထက် သေး၏။ ကမ္ဘာနှင့် နီးလွန်းသဖြင့် ကြီးသည်ဟု ထင်ရခြင်းသာဖြစ်သည်။ လသည် ကမ္ဘာမှ ပျမ်းမျှခြင်းအားဖြင့် မိုင်ပေါင်း ၂၄ဝဝဝဝ ခန့် ဝေးကွာသည်။ [[နေ]]မှာ ထိုအကွာအဝေးထက် အဆပေါင်း ၄ဝဝ ပို၍ ကမ္ဘာမှ ဝေးကွာသည်။ [[ကြယ်]]တို့သည်ကား နေ၏ အကွာအဝေးထက် အဆပေါင်း မြောက်မြားစွာပို၍ပင် ဝေးကွာပေသေးသည်။ အလွန်အားကောင်းသော [[တယ်လီစကုပ်|မှန်ပြောင်း]]များနှင့် ကြည့်လျှင် လကို ကမ္ဘာမှ မိုင် ၅ဝ အကွာလောက်အထိ နီးလာအောင် မြင်ရသည်။ ထိုမှန်ပြောင်းမျိုးနှင့် ကြည့်ခြင်းဖြင့် နက္ခတ်ဆရာတို့သည် လ၏မျက်နှာပြင်အကြောင်းနှင့် ဆိုင်သော ဗဟုသုတများကို အတော်စုံစုံလင်လင် သိရှိခဲ့ကြလေသည်။ == မြင်ရပုံ == ကမ္ဘာကြီးသည် [[နေ]]အား သူ၏ နေပတ်လမ်းကြောင်းအတိုင်း လှည့်ပတ်နေသကဲ့သို့ လသည်လည်း ကမ္ဘာကြီးအား လပတ်လမ်းကြောင်းအတိုင်း လှည့်ပတ်နေသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ကျွန်ုပ်တို့သည် [[လပြည့်]]သည်ကို မြင်တွေ့ရပြီး အခြားအချိန်များတွင် လအား သေးငယ်စွာ သို့မဟုတ် လုံးဝ မြင်တွေ့ရခြင်း မရှိချေ။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် လသည် ကိုယ်ပိုင်အလင်းရောင်မရှိခြင်းကြောင့်ဖြစ်သည်။ ကျွန်ုပ်တို့ မြင်တွေ့နိုင်သော လသည် နေ၏အလင်းရောင် ပြန်နေသော လ၏အခြမ်းတစ်ခုသာလျှင် ဖြစ်လေသည်။ ထိုအချိန်၌ လ၏အခြားဖက်အခြမ်းမှာ မဲမှောင်နေပြီး ၎င်းကို လ၏ပြောင်းလဲခြင်းအဆင့်ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသို့ ကြီးမားပြီး တောက်ပမှုမှ သေးငယ်ပြီး မဲမှောင်မှုအထိ အဆင့်ဆင့်ဖြစ်ပေါ်ရန်အတွက် ၂၉.၅၃ ရက်(၂၉ ရက်၊ ၁၂ နာရီ၊ ၄၄ မိနစ်) ကြာမြင့်ပြီး၊ ပြီးမှသာလျှင် အလွန်ကျယ်ဝန်းသော စက်ဝိုင်းပုံသဏ္ဌာန် လအား မြင်တွေ့ရလေသည်။ ထိုကဲ့သို့ [[ကမ္ဘာ]]နှင့် နေအကြား လ၏ ဖြတ်သန်းမှုကို [[နေကြတ်ခြင်း]]ဟု ခေါ်သည်။ နေနှင့်လအကြား ကမ္ဘာဖြတ်သန်းခြင်းကို [[လကြတ်ခြင်း]]ဟုခေါ်ပါသည်။ ထို့နောက် လ၏ ပထမ လေးပုံတစ်ပုံအား မြင်ရလျှင် လမျက်ခုံး၊ ထို့နောက် လ၏တစ်ဝက်၊ ပြီးမှသာလျှင် လပြည့်ကို မြင်တွေ့ရလေသည်။ လပြည့်ချိန်သည် နေနှင့် ဝေးကွာပြီး ကမ္ဘာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အခြမ်း၌ လရှိမှသာလျှင် ဖြစ်ပွားသည်။ လသည် ၎င်း၏ပတ်ကြောင်းအတိုင်း ဆက်လက် ရွေ့လျားသွားရာမှ တတိယ လေးပုံတစ်ပုံကို မြင်တွေ့ရမည်ဖြစ်ပြီး နောက်ဆုံးတွင် [[လဆန်း]]သို့ ပြန်လည် ရောက်ရှိသွားမည်ဖြစ်သည်။ လ၏မျက်နှာပြင် သည် ကမ္ဘာမြေပြင်သက်သို့ လှည့်ပြီး တစ်နေရာထဲတွင်သာ တည်ငြိမ်နေပြီး(မျက်နှာပြင်သည် တစ်နေရာတွင်သာအမြဲရှိ) အခြား ဘက်ခြမ်းကိုမူကား ကျွန်ုပ်တို့ မည်သို့မျှ မမြင်ရချေ။ ထို့ကြောင့် နေ၏ အလင်းရောင်သည် ထိုအခြမ်းပေါ်သို့ကျရောက်သော်လည်း လ၏ မဲမှောင်သော အခြမ်းဟုသာလျှင် ခေါ်ကြသည်။ လူတို့သည် အချိန်တိုင်းတာရန်အတွက် လအား အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး နေ့ရက်များ အစားထိုးကာ လပြောင်းလဲမှုဖြစ်စဉ် စက်ဝန်းနှင့် ညီမျှမှုရှိစေရန်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ လူတို့သည် လအား မြင်တွေ့ပြီးနောက် စွဲလမ်းနှစ်ခြိုက်ကြသည်။ လူအချို့သည် လပေါ်တွင် မတ်တပ်ရပ်ပြီး ကမ္ဘာကြီးအား ကြည့်ရှုရန်အတွက်ထိပင် အိပ်မက်မက်၊ စိတ်ကူးယဉ်ကြသေးသည်။ [[File:Moon-craters.jpg|thumb|150px|left|လ၏မျက်နှာပြင်ပေါ်မှ ကျောက်ခွက်များ]] == လဆန်းလကွယ်နှင့် ကိုယ်တိုင်စမ်းသပ်ခြင်း == ရှေးက လ၌ နေကဲ့သို့ ကိုယ်ပိုင်အလင်းရောင်ရှိသည်ဟု လူတို့ ထင်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ နက္ခတ်ပညာ ထွန်းကားလာသောအခါမှ လသည် နေမှအလင်းရောင် ရရှိ၍သာ လင်းရကြောင်းကို သိလာကြသည်။ နေမှ လပေါ်သို့ အလင်းရောင် အစဉ်အမြဲ ထိုးလျက်နေခြင်းကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်။ လသည် ကမ္ဘာကို [[အနောက်]]မှ [[အရှေ့]]သို့ လှည့်ပတ်ရာတွင် ၂၇ ၁/၃ ရက်ခန့်ဖြင့် တစ်ပတ်ပတ်မိ၏။ သို့ရာတွင် ကမ္ဘာကိုယ်တိုင်က အနောက်မှ အရှေ့သို့ လည်နေသည့်အတွက် ကမ္ဘာမှ အမြင်အားဖြင့် ကမ္ဘာကို တပတ်ပတ်မိအောင် ရက် ပေါင်း ၂၉ ၁/၂ ရက်မျှ ကြာသွားလေသည်။ ထိုအချိန်အတွင်း၌ လသည် မိမိ၏ [[ဝင်ရိုး]]ပေါ်တွင် လည်ပတ်နေသဖြင့် ကျွန်ုပ်တို့သည် မြင်နေကျဖြစ်သော လ၏ မျက်နှာကိုသာ အမြဲမြင်တွေ့နေကြရလေသည် လ၌ ဝိုင်းစက်သော ပုံသဏ္ဌာန်ရှိ၏။ သို့သော် ကျွန်ုပ်တို့သည် လပြည့်နေ့၌သာလျှင် လ၏ ဝိုင်းစက်နေသော လဝန်းပြည့် ပုံသဏ္ဌာန်ကို မြင်ရ၍ လဆန်း လဆုတ်ရက်များတွင် လ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြစ်သော လခြမ်းပုံများကိုသာ မြင်ရသည်။ အဘယ်ကြောင့် ထိုသို့ မြင်ရသည်ကို အောက်ပါလက်တွေ့စမ်းသပ်မှုဖြင့် စမ်းသပ်ဆင်ခြင်ကြည့်ပါ။ အခန်းတစ်ခန်းတွင် ပတ်လည် လှည့်နိုင်သော [[ဆုံလည်ကုလားထိုင်]] တစ်လုံးကို ထားပါ။ မှန်အိမ်၊ သို့မဟုတ် လျှပ်စစ်ဓာတ်မီးလုံးတစ်ခုကို အခန်း၏ တစ်နေရာတွင် ချိတ်ဆွဲထားပါ။ သင်သည် ရှေးဦးစွာ [[ကုလားထိုင်]]ပေါ်တွင် မီးလုံးကို ကျောပေးထိုင်၍ လက်တစ်ဖက်ကို ရှေ့တည့်တည့်သို့ ဆန့်တန်းထား ပြီးလျှင် ထိုလက်တွင် [[ဘောလုံး]]အဖြူတစ်လုံးကို ကိုင်ထားပါ။ မီးကို နေအဖြစ်၎င်း၊ဦးခေါင်းကို ကမ္ဘာလုံးအဖြစ်၎င်း၊ ဘောလုံးကို လအဖြစ်၎င်း သဘောထားပါ။ ကုလားထိုင်ကို မလှည့်မီ မီးလုံးသည် သင်၏ကျောဘက်တွင် ရှိပါစေ။ ဘောလုံးပေါ်သို့ ဦးခေါင်း၏ အရိပ် မထိုးရအောင် ဘောလုံးကို ခပ်မြှောက်မြှောက်ကိုင်ထားပါ။ မီးလုံးမှ အလင်းရောင်သည် ထိုအချိန်၌ ဘောလုံးပေါ်သို့ တိုက်ရိုက်ကျနေသဖြင့် သင့်ဘက်ကို လှည့်နေသော ဘောလုံး၏မျက်နှာသည်အပြည့်လင်းနေလိမ့်မည်။ ထိုသို့ အပြည့်လင်းနေသောဘောလုံးမျက်နှာ၏ ပုံသဏ္ဌာန်သည် လပြည့်ဝန်းပုံသဏ္ဌာန်ပင် ဖြစ်၏။ ထိုနောက် ကုလားထိုင်ကို လှည့်ပေးသောအခါ ဘောလုံးပေါ်၌ အရိပ်ကျ နေသော အမှောင်ပိုင်းသည် အလင်းပိုင်းထက် တဖြည်းဖြည်း ပို၍များလာလိမ့်မည်။ ကုလားထိုင်ကို လေးပုံတစ်ပုံ လှည့်ပေးမိသောအခါ ဘောလုံး၏မျက်နှာပြင်၌ တစ်ခြမ်းလင်း၍ တစ်ခြမ်း မှာ မှောင်နေသည်ကို တွေ့ရလိမ့်မည်။ ထိုသို့လင်းသော ဘောလုံးမျက်နှာတစ်ခြမ်း၏ ပုံသဏ္ဌာန်သည် လဆုတ် ၇ ရက် ၈ ရက်၌ ရှိသော လခြမ်း၏ ပုံသဏ္ဌာန်မျိုးပင် ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ကုလားထိုင်ကို လေးပုံ တစ်ပုံ ထပ်မံလှည့် ပေးလိုက်၍ သင် သည် မီးလုံးနှင့် မျက်နှာချင်းဆိုင် ဖြစ်နေသောအခါ ဘောလုံးပေါ်မှာရှိသော လင်းနေသောအပိုင်းသည် လုံးဝ ပျောက်ကွယ်သွားပြီး မှောင်ရိပ်ကျနေသော အပိုင်းကိုသာ မြင်ရလိမ့်မည်။ ထိုအနေအထားမျိုးကို လကွယ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထို့နောက် ကုလားထိုင်ကို လေးပုံတစ်ပုံ လှည့်ပေးလိုက်ပြန်သောအခါ ဘောလုံး၏ မျက်နှာတခြမ်း ပြန်လင်းလာ၍ တခြမ်းမှာ မှောင်နေလိမ့်မည်။ ထိုသို့ လင်းသောဘောလုံး မျက်နှာတစ်ခြမ်း၏ ပုံသဏ္ဌာန်သည် လဆန်း ၇ ရက် ၈ ရက်၌ ဖြစ်သော လ၏ ပုံသဏ္ဌာန်မျိုးပင် ဖြစ်ပေသည်။ ထိုနောက် ကုလားထိုင်ကို မူလနေရာရောက်အောင် တစ်ပတ်အပြည့် လှည့်ပေးလိုက်သောအခါ ဘောလုံး၌ မျက်နှာပြင်အပြည့် ပြန်လည်လင်းလာပုံကို သင်တွေ့ရလိမ့်မည်။ လသည် ပြည့်ရာမှ ဆုတ်၊ ဆုတ်ရာမှ ကွယ်၊ ကွယ်ရာမှ ဆန်း၍ ဆန်းရာမှ ပြန်ပြည့်ပုံတို့မှာ ဤအတိုင်းပင် ဖြစ်လေသည်။ === အရွယ်အစားနှင့် ဆွဲအား === အရွယ်အစားတွင် သေးငယ်သောကြောင့် လ၏အနည်းဆုံး ဆွဲအားသည် ကမ္ဘာဆွဲအားထက် ၆ ဆ လျော့နည်းသည်။ ထိုကြောင့် အကယ်၍ သင်၏ [[အလေးချိန်]]သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပေါင် ၆၀ ရှိပါက လကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၀ပေါင်မျှသာ လေးလံတော့မည်ဖြစ်သည်။ လ၏ [[ဒြပ်ဆွဲအား]]သည် ကမ္ဘာမြေထက် ပေါ့သည်မှန်သော်လည်း ထိုဆွဲအားသည် ထိုနေရာတွင်ပင် တည်ရှိနေနိုင်သည်။ အကယ်၍ ကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် သင်သည် ဘောလုံးတစ်လုံးကို လေထဲတွင် ပစ်မြှောက်လိုက်မည်ဆိုပါက ထိုဘောလုံးသည် သင်ထံသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာမည် ဖြစ်သည်။ မည်သို့ပင်ဆိုစေ၊ လကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိုဘောလုံးအား ပစ်မြှောက်လိုက်မည်ဆိုပါက ဘောလုံးသည် သင့်ထံသို့ ပြန်လာမည်ဖြစ်သော်လည်း အလွန် နှေးကွေးစွာပင် ကျလာမည်ဖြစ်သည်။ သင်သည် ကမ္ဘာပေါ်၌ အစွမ်းကုန် ခုန်နိုင်သလောက် ခုန်ပါက မြေပြင်သို့ပင် ပြန်လည်ကျရောက်မည်ဖြစ်သည်။ လပေါ်တွင်မူကား သင်သည် လေထဲတွင်ခုန်၍ သင့်၏ အလုပ်များကို ပြုလုပ်နိုင်သေးသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လ၏ ဆွဲအားသည် ကမ္ဘာ့ဆွဲအားလောက် ပြင်းထန်ခြင်း မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ယခင်ဆိုထားသည့်အတိုင်း လပေါ်တွင် လေမရှိ၊ ရေမရှိချေ။ ထို့ကြောင့် ခြေရာသည်လည်း သဘာဝအားဖြင့် ပျောက်ပျက်ရန် မလွယ်ကူချေ။ လပေါ်၌ လေထုမရှိသောကြောင့် သင်သည် အေးခြင်း၊ ပူခြင်းကိုလည်း ကာကွယ်နိုင်မည်မဟုတ်ချေ။ ထို့ကြောင့် အာကာသယာဉ်မှူးများသည် မိမိတို့အသက်အန္တရာယ်ကာကွယ်ရန်အတွက် အလွန်လေးလံသော အာကာသဝတ်စုံနှင့် အသက်ရှူရန်အတွက် အောက်ဆီဂျင်ဘူးများကိုသယ်ဆောင်သွားကြရလေသည်။ လကမ္ဘာသည် မြေကမ္ဘာကဲ့သို့ ဆွဲအား ပြင်းထန်မှု မရှိခြင်းကြောင့် ထိုဝတ်စုံများသည်လည်း မြေကမ္ဘာပေါ်တွင်ကဲ့သို့ လေးလံခြင်း မရှိတော့ချေ။ [[File:EarthAndMoon.jpg|thumb|250px|လနှင့် ကမ္ဘာတို့အား ကီလိုမီတာ သန်း၅၀ အကွာမှနေ၍ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာပုံ]] == သွင်ပြင်လက္ခဏာများ == လပေါ်တွင် မြစ်ချောင်းများနှင့် သဏ္ဌာန်တူသော အစင်းကြောင်းများကိုလည်း တွေ့ရသည်။ အကယ်၍ ထိုအစင်းကြောင်းများသည် [[မြစ်]]များ ဖြစ်လျှင် ရေမရှိသော မြစ်များသာ ဖြစ်ကြပေမည်။ လွန်ခဲ့သောနှစ်သန်းပေါင်းများစွာက မီးတောင်များလှုပ်ခတ်၍ ချော်ရည်မြစ်များဖြစ်ပြီး ယခုအခါတွင် မြစ်ရိုးများသာလျှင် ကျန်နေခြင်း ဖြစ်သည်ဟု နက္ခတ်ဆရာတို့ ယူဆကြလေသည်။ ဤကဲ့သို့ ရှေးအခါက စ၍ နက္ခတ်ဆရာများသည် လ၏ အကြောင်းကို [[မှန်ဘီလူး]]၊ [[တယ်လီစကုပ်|မှန်ပြောင်း]] စသည်တို့ မပါဘဲနှင့်လည်းကောင်း၊ မှန်ဘီလူး၊ မှန်ပြောင်း စသည်တို့၏အကူအညီဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဓာတ်ပုံများ ရိုက်ကူး၍လည်းကောင်း လေ့လာခဲ့၏။ လ၏မျက်နှာပြင်အကြောင်းကိုလည်း အတော်အတန် သိရှိလာခဲ့ကြ၏။ လမျက်နှာပြင်မှ နေရာ အများအပြားကိုလည်း အမည်အမျိုးမျိုး ပေးခဲ့၏။ ထို့နောက် [[၂၀ ရာစုနှစ်]] ဒုတိယပိုင်းအစလောက်မှ စ၍ လမျက်နှာပြင် စူးစမ်းရေး [[အာကာသယာဉ်]]များ တင်လွှတ်၍ စုံစမ်းလေ့လာခဲ့ကြ၏။ လ၌ အရောင်ဖြူနေရခြင်းမှာ နေမှအလင်းရောင်ကြောင့်ဖြစ်၏။ အကယ်၍ [[နေ]]မှအလင်းကို မရရှိပါက လသည် မည်းမှောင်၍ နေလိမ့်မည်။ လသည် တစ်လကြာမှ တစ်ပတ်လည်သဖြင့် လပေါ်က တစ်ရက်သည် ကမ္ဘာပေါ်က တစ်လနှင့်ညီမျှသည်။ သို့အတွက် လပေါ်က တစ်နေ့တာအချိန်သည် ရက်သတ္တပတ် နှစ်ပတ်ခန့် ကြာ၍ တစ်ညဉ့်တာအချိန်သည်လည်း ရက်သတ္တနှစ်ပတ်ခန့်ပင် ကြာသည်။ လပေါ်တွင် ညဉ့်အချိန် ကျရောက်သောအခါ နေမှ အပူနှင့် အလင်းတို့ကို မရရှိသဖြင့် လသည် မည်းမှောင်၍ အလွန်အေးလျက် ရှိမည်။ သုည ဒီဂရီ အောက် ဒီဂရီ ၂ဝဝ၊ သို့မဟုတ် ဒီဂရီ ၄ဝဝ ရောက်အောင်ပင် အေးပေမည်။ နေ့အချိန် ကျရောက် သောအခါတွင်မူ ရေဆူလောက်အောင်ပင် ပူလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းရလေသည်။ လပေါ်တွင် ရေ၊ လေနှင့် သက်ရှိအရာများ မရှိကြချေ။ [[အသံ]]လည်း မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပေ။ အကယ်၍ ကမ္ဘာမှ လွှတ်လိုက်သော [[ဒုံးပျံ]]သည် အရှိန်ပြင်းစွာဖြင့် ကျရောက်ထိမှန်သည့် တိုင်အောင် ထိုထိမှန်သည့် အသံကြီးသည် ပေါ်ပေါက်မည် မဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမှာ လ၏ပတ်လည်တွင် [[လေထု]]မရှိဘဲ [[လေဟာနယ်]] ဖြစ်နေသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ကောင်းကင်ပြင်ကြီးအား ကမ္ဘာမှကြည့်လျှင် အပြာရောင်ကိုသာမြင်ရပြီး ထိုအခြင်းအရာမှာ နေမှလာသော [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]]များသည် ဓာတ်ငွေ့များဖြင့် ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားသော လေထုအား ဖြတ်သန်းရသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုလေထုသည် ကောင်းကင်မှ အပြာရောင်အလင်းများ လာသကဲ့သို့ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ထားသည်။ သို့သော် လကမ္ဘာပေါ်တွင် လေထုမရှိသောကြောင့် ကောင်းကင်သည် နေ့ဘက်တွင်ပင် အမည်းရောင် ဖြစ်နေသည်။ ထိုသို့ လေထု၏ ကာကွယ်ထားမှု မရှိခြင်းကြောင့် [[အာကာသ]]အပြင်မှ လာသော ကျောက်စိုင်၊ ကျောက်တုံးများသည် လကမ္ဘာပေါ်သို့ တိုက်ရိုက် ကျရောက်ကာ မီးလောင်ပေါက်ကွဲမှုများ ဖြစ်ပေါ်ကြပြီး ကြီးမားသော ကျင်းကြီးများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ လကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိုကျောက်တုံးများ၏ တိုက်ခတ်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်နေသော ကျင်းကြီးများ အမြောက်အမြား ရှိလေသည်။ ထိုတွင်းကြီးများသည် [[ဥက္ကာခဲ|ဥက္ကာခဲများ]] လပေါ်သို့ ကျရောက်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်သည်ဟု အချို့ နက္ခတ်ဆရာတို့က ဆိုသည်။ အချို့နက္ခတ်ဆရာများကလည်း ထိုတွင်းကြီးများသည် [[မီးတောင်သေ]]များ၏ ထိပ်ဝများဟု ဆိုကြသည်။ အချို့တွင်းကြီးများ၏ ထိပ်ဝသည် မိုင် ၁ဝဝ ခန့်ပင် ကျယ်၍ မိုင် ၅ဝ ခန့် နက်သည်ဟု ခန့်မှန်းကြလေသည်။ == ရှာဖွေခြင်း၏ သမိုင်း == လူသားတို့ လကမ္ဘာပေါ်တွင် ခြေမချသေးမီ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးနိုင်ငံနှစ်ခုဖြစ်သော [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]နှင့် [[ရုရှားနိုင်ငံ]] (ထိုချိန်က ဆိုဗီယက်ရုရှားနိုင်ငံ USSR) တို့သည် [[စက်ရုပ်]]များစေလွှတ်ပြီး လအား လေ့လာခဲ့ကြသည်။ ထိုစက်ရုပ်များသည် လကမ္ဘာအား အနီးကပ်လေ့လာခဲ့ကြပြီး၊ လ ပတ်ပတ်လည် ပျံသန်းခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့်လည်း [[လူန ၂]] ဟုခေါ်သော လကမ္ဘာလေ့လာရေးယဉ်သည် ထိုအပေါ်တွင်ပင် ပျက်ကျခဲ့လေသည်။ ထိုစက်ရုပ်များသည် လူသားတို့ပြုလုပ်ထားသည့် ပထမဆုံးသော လပေါ်ခြေချခဲ့သည့် ယာဉ်များပင်ဖြစ်သည်။ ဤသို့ လမျက်နှာပြင် စူးစမ်းရေး အာကာသယာဉ်များ တင်လွှတ်ရေးကိစ္စတွင် ဆိုဗီယက်ယူနီယံနှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံတို့သည် ငွေအမြောက်အမြား အကုန် အကျခံကာ ဆောင်ရွက်လျက်ရှိရာ ကမ္ဘာမြေမှ မမြင်ရသည့် လ၏အစိတ်အပိုင်းများကို ဓာတ်ပုံများ ရိုက်ကူး ယူနိုင်ခဲ့သည်။ လမျက်နှာပြင်အကြောင်း ပိုမိုသိရှိလာပြန်သည်။ ၁၉၅၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ရုရှားတို့ သည် လဆီသို့ အရောက် ပစ်လွှတ်လိုက်သော ဒုံးပျံအထက်ပိုင်း (လမျက်နှာပြင် လေ့လာရေးယာဉ်)သည် ကြံရွယ်ထားသည့် ပစ်ကွင်းနှင့် မိုင် ၁၆ဝ အကွာ (မာရီစီရီနီတာတစ်ဒေသ)တွင် လနှင့် ထိတွေ့ခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်တို့ ပစ်လွှတ်လိုက်သော အက်တလတ် အေဂျီနာဒုံးပျံက တင်ဆောင်သွားသည့် ရိမ်းဂျား ၇ အာကာသ ယာဉ်သည် (ဂအာရစ်ကီချိုင့်ဝှမ်းအနီးတွင်) လမျက်နှာပြင်နှင့် ထိတွေ့ခဲ့သည်။ ပါသွားသည့် ကင်မရာများက ဓာတ်ပုံရိုက်ကူး နိုင်ခဲ့၍ အလုံးစုံ အောင်မြင်သည်။ လမျက်နှာပြင်အကြောင်းလည်း ယခင်ကထက် ပိုမိုသိရှိလာခဲ့ရပြန်လေသည်။ ထို့နောက် လူသားတို့သည် လကမ္ဘာပေါ်သို့ ဆင်းသက်ရန်ကြိုးစားခဲ့ကြပြီး [[ဇူလိုင်]]လ ၂၁ ရက်နေ့၊ အောက်တိုဘာလ၊ ၁၉၆၉ခုနှစ်တွင် ခြေချနိုင်ခဲ့သည်။ အမေရိကန်လူမျိုး [[အာကာသယာဉ်မှူး]]များဖြစ်သည့် နီးလ်အမ်းစထောင်းရ်၊ ဘက်ဇ် အယ်ဒရင်းတို့သည် လ၏မျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ၎င်းတို့၏ [[သိန်းငှက်]]အမည်ရှိ လဆင်းယာဉ်ဖြင့် ဆင်းသက်ခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် [[ကမ္ဘာ]]ပေါ်ရှိ ထက်ဝက်ခန့်သော လူတို့သည် ၎င်းအား [[ရုပ်မြင်သံကြား]]မှတဆင့် ကြည့်ရှုနေခဲ့ကြသည်။ အမ်းစထရောင်းသည် သိန်းငှက်အမည်ရှိ လဆင်းယာဉ်၏ လှေကားမှတဆင့် အောက်သို့ဆင်းလာပြီး လ၏ မြေမျက်နှာပြင်နှင့် ပထမဆုံး ထိတွေ့ခဲ့လေသည်။ ထို့နောက် သူက “ ဒီဟာက လူတစ်ဦးတွက် သေးငယ်တဲ့ အဆင့်ဖြစ်ပြီး လူသားမျိုးနွယ်စုအတွက် ကြီးမားတဲ့ ခုန်ပေါက်မှုတစ်ခုပါ” ဟုပြောလေသည်။ များမကြာမီ ဘက်ဇ်အယ်ဒရင်း သည်လည်း လိုက်ဆင်းလာခဲ့သည်။ ထို့နောက် သူတို့နှစ်ဦးသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအလံအား ၎င်းတို့ယဉ်ဆင်းသက်သည့် နေရာနှင့် မနီးမဝေးတွင် စိုက်ထူရန်ကြိုးပမ်းကြသည်။ သူတို့နှစ်ဦး၏ ခြေရာများသည် လပေါ်တွင် ထင်ကျန်ရစ်ခဲ့ပြီး အလွန်ကြာညောင်းသော်လည်း ထိုနေရာတွင်ပင် ရှိနေလေသည်။ အကယ်၍ သင်သည် ကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် သင်၏ခြေရာအား ချန်ခဲ့မည်ဆိုပါက ထိုခြေရာသည် လေ၊ ရေ၊နှင့် မိုးတို့ကြောင့် ပျက်စီးသွားမည် ဖြစ်သည်။ သို့သော် လတွင်မူကား လေမရှိ၊ ရေမရှိ၊ နှင့် ဖြစ်လေသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့၏ ခြေရာများသည် ပျောက်ကွယ်သွားခြင်း၊ ပျက်စီးသွားခြင်းမရှိခဲ့ချေ။ လူအချို့က သူတို့သည် လကမ္ဘာပေါ်သို့ အမှန်တကယ် မရောက်ခဲ့ချေဟု ပြောဆိုကြသည်။ ထို့နောက် လပေါ်ရှိ လူတို့ ဓာတ်ပုံများမှာလည်း အတုများသာလျှင်ဖြစ်ပြီး လပေါ်မှ ယူဆောင်လာသော ကျောက်တုံးကျောက်ခဲများမှလည်း အတုအယောင်များသာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု ပြောဆိုကြသည်။ သို့သော် ထိုသို့ပြောဆိုသူများ မှားနေသည်ဟု သက်သေပြရန်အတွက်ကား အလွန်ပင် ရှုပ်ထွေးလှသော အငြင်းအခုံများပင် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ၁၉၆၉ ခုနှစ်နှင့် ၁၉၇၂ ခုနှစ်အကြား အာကာသယာဉ်တစ်ခုဖြစ်သော [[အပိုလို ၁၇]] သည် လကမ္ဘာပေါ်သို့ နောက်ဆုံးလည်ပတ်ခဲ့သည်။ အပိုလိုအစီအစဉ်ဖြင့် လူပေါင်း ၁၂ယောက်သည် လပေါ်သို့ ခြေချနိုင်ခဲ့သည်။ ဦးဂျန်းနီ ဆာမန်းသည် အပိုလို ၁၇ တွင် ပါဝင်သော သူတစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူသည် လကမ္ဘာပေါ်သို့ နောက်ဆုံးဆင်းသက်ခဲ့သော လူသားပင်ဖြစ်လေသည်။ ၂၀၂၆ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ရက်နေ့၌ လွှတ်တင်ခဲ့သော [[အာတေမစ် ၂]] အာကာသယာဉ်သည် လကိုဖြတ်သန်းပျံသန်းပြီး ဧပြီ ၁၁၌ ကမ္ဘာသို့ပြန်လည်ဆင်းသက်သည်။ ၎င်းအစီအစဉ်အရ ယာဉ်ပေါ်တွင်လိုက်ပါသွားခဲ့သော အာကာသယာဉ်မှူး Reid Wiseman, Victor Glover, Christina Koch, Jeremy Hansen တို့သည် လကို နောက်ဆုံးရောက်ရှိခဲ့သော လူသားများဖြစ်သည်။ == လပေါ်ရှိရေ == [[File:The image shows the distribution of surface ice at the Moon's south pole (left) and north pole (right).webp|thumb|upright=1.3|အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ ''[[ချန်ဒရာယန် ၁ ]]'' လပတ်လမ်းလှည့် အာကာသယာဉ်ပေါ်တွင် တပ်ဆင်ထားသော နာဆာ၏ လသတ္တုဓာတ်မြေပုံရေးဆွဲကိရိယာ စပက်ထရိုမီတာမှတစ်ဆင့် လေ့လာတွေ့ရှိထားသည့် လ၏ တောင်ဝင်ရိုးစွန်း (ဘယ်ဘက်) နှင့် မြောက်ဝင်ရိုးစွန်း (ညာဘက်) တို့ရှိ မျက်နှာပြင်ပေါ်မှ ရေခဲများ ဖြန့်ကျက်တည်ရှိပုံ]] လ၏မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် အရည်အခြေအနေရှိသော ရေသည် တည်မြဲစွာ မတည်ရှိနိုင်ပါ။ နေရောင်ခြည်နှင့် ထိတွေ့သောအခါ ရေသည် အလင်းကြောင့် ဓာတုအက်တမ်များ ကွဲထွက်သည့်ဖြစ်စဉ် (photodissociation) မှတစ်ဆင့် လျင်မြန်စွာ ပြိုကွဲသွားပြီး အာကာသအတွင်းသို့ ဆုံးရှုံးသွားသည်။<ref>{{cite journal|journal=Journal of Geophysical Research: Planets|volume=119|issue=4|pages=894–904|title=Photodissociation of water and O(3PJ) formation on a lunar impact melt breccia|author=Alice J. DeSimone, Thomas M. Orlando|date= 28 March 2014|doi=10.1002/2013JE004598}}</ref> သို့သော် ၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှစ၍ သိပ္ပံပညာရှင်များက ရေခဲများသည် လပေါ်သို့ ဝင်တိုက်လာသော [[ကြယ်တံခွန်]]များကြောင့် လ၏မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် စုပုံကျန်ရှိလာနိုင်ကြောင်း သို့မဟုတ် [[အောက်ဆီဂျင်]]ကြွယ်ဝသော လကျောက်များနှင့် နေမှလွှတ်ထုတ်သော [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]ပါဝင်သည့် နေရောင်ခြည်လေ (solar wind) တို့ ဓာတ်ပြုမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ကြောင်း ယူဆခဲ့ကြသည်။ ထိုဖြစ်စဉ်များမှ ရေအနည်းငယ် ကျန်ရှိလာနိုင်ပြီး လ၏ [[မြောက်ဝင်ရိုးစွန်း]]နှင့် [[တောင်ဝင်ရိုးစွန်း]]တို့ရှိ အမြဲတမ်း နေရောင်ခြည် မကျရောက်သော အေးမြသည့် ချိုင့်ဝှမ်းများ (permanently shadowed craters) အတွင်း၌ ထိုရေများသည် အချိန်ကြာမြင့်စွာ တည်ရှိနေနိုင်သည်။<ref> {{cite journal |first=William R. |last=Ward |title=Past Orientation of the Lunar Spin Axis |url=https://archive.org/details/sim_science_1975-08-01_189_4200/page/377 |journal=[[:en:Science (journal)|Science]] |date=August 1, 1975 |volume=189 |issue=4200 |pages=377–379 |doi=10.1126/science.189.4200.377 |pmid=17840827 |bibcode=1975Sci...189..377W }}</ref> ကွန်ပျူတာဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော သရုပ်ဖော်တွက်ချက်မှုများအရ လ၏မျက်နှာပြင်ဧရိယာ ၁၄,၀၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၅,၄၀၀ စတုရန်းမိုင်) အထိသည် [[နေရောင်ခြည်]] အမြဲတမ်းမကျရောက်သော အရိပ်အောက်တွင် ရှိနေနိုင်သည်။ လပေါ်တွင် အသုံးပြုနိုင်လောက်သော ရေပမာဏ ရှိနေခြင်းသည် လပေါ်တွင် လူသားများ နေထိုင်နိုင်ရေး (lunar habitation) ကို ကုန်ကျစရိတ်သက်သာပြီး လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်နိုင်သော အစီအစဉ်တစ်ခု ဖြစ်လာစေရန် အရေးကြီးသော အချက်ဖြစ်သည်။ အခြားနည်းလမ်းဖြစ်သည့် [[ကမ္ဘာ]]မှ ရေကို လသို့ သယ်ယူပို့ဆောင်ခြင်းမှာ ကုန်ကျစရိတ် အလွန်မြင့်မားမည်ဖြစ်သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ နောက်ပိုင်းနှစ်များအတွင်း လ၏မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ရေရှိကြောင်း ဖော်ပြသည့် အထောက်အထားများကို တွေ့ရှိလာခဲ့သည်။ ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် Clementine အာကာသယာဉ်ပေါ်၌ တပ်ဆင်ထားသော နှစ်ဖက်လှိုင်းပြန်ဟပ်မှု ရေဒါစမ်းသပ်ချက် (bistatic radar experiment) က လ၏မျက်နှာပြင်အနီးတွင် ရေခဲအဖြစ် တည်ရှိနေသော ရေအနည်းငယ်စီပါဝင်သည့် နေရာကွက်ငယ်များ ရှိနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် နောက်ပိုင်းတွင် Arecibo ရေဒီယိုတယ်လီစကုပ်ဖြင့် ပြုလုပ်ခဲ့သော ရေဒါလေ့လာမှုများအရ ထိုတွေ့ရှိချက်များသည် ရေခဲများမဟုတ်ဘဲ မကြာသေးမီက ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော [[ဥက္ကာခဲ]]ဝင်တိုက်မှုကြောင့် ဖြစ်လာသည့် ချိုင့်ဝှမ်းများမှ လွင့်စဉ်ထွက်လာသော ကျောက်တုံးများ ဖြစ်နိုင်ကြောင်း အကြံပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite web |last=Spudis |first=P. |title=Ice on the Moon |url=http://www.thespacereview.com/article/740/1 |publisher=The Space Review |date=November 6, 2006 |access-date=April 12, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070222083000/http://www.thespacereview.com/article/740/1 |archive-date=February 22, 2007}}</ref> ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် Lunar Prospector အာကာသယာဉ်ပေါ်ရှိ နျူထရွန်တိုင်းတာကိရိယာ (neutron spectrometer) က လ၏ [[ဝင်ရိုးစွန်း]]ဒေသများအနီးရှိ မြေဆီလွှာနှင့် ကျောက်မှုန့်များ ရောနှောနေသော အပေါ်ယံအလွှာ (regolith) ၏ ပထမ တစ်မီတာအနက်အတွင်း ဟိုက်ဒရိုဂျင်ပါဝင်မှု မြင့်မားကြောင်း ပြသခဲ့သည်။ ထို့အပြင် [[အပိုလို ၁၅]] အာကာသမစ်ရှင်မှတစ်ဆင့် ကမ္ဘာသို့ ပြန်လည်သယ်ဆောင်လာခဲ့သော မီးတောင်ချော်ရည်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ဖန်လုံးငယ်များ (volcanic lava beads) ၏ အတွင်းပိုင်းတွင်လည်း ရေအနည်းငယ် ပါဝင်နေကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် လွှတ်တင်ခဲ့သော ''[[ချန်ဒရာယန် ၁]]'' အာကာသယာဉ်သည် ၎င်းပေါ်တွင် တပ်ဆင်ထားသော လသတ္တုဓာတ်မြေပုံရေးဆွဲကိရိယာ (Moon Mineralogy Mapper) ကို အသုံးပြု၍ လ၏မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ရေခဲတည်ရှိကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ စပက်ထရိုမီတာ (spectrometer) သည် လမှ ပြန်လည်ဟပ်လာသော နေရောင်ခြည်အတွင်းရှိ ဟိုက်ဒရောက်ဆီလ် (hydroxyl) နှင့် ဆက်စပ်သော စုပ်ယူမှုမျဉ်းများ (absorption lines) ကို တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ယင်းတွေ့ရှိချက်သည် လ၏မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ရေခဲပမာဏများစွာ ရှိနေကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ အချို့နေရာများတွင် ရေခဲပါဝင်မှုသည် ppm (တစ်သန်းပုံတစ်ပုံ) ၁,၀၀၀ အထိ ရှိနိုင်ကြောင်း အာကာသယာဉ်၏ လေ့လာမှုများက ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် လသတ္တုဓာတ်မြေပုံရေးဆွဲကိရိယာမှ ရရှိသော အလင်းပြန်မှုဆိုင်ရာ စပက်ထရမ်များ (reflectance spectra) ကို အသုံးပြု၍ အရိပ်ကျနေသော ဒေသများကို သွယ်ဝိုက်အလင်းဖြင့် လေ့လာခဲ့ရာ လ၏ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းနှင့် တောင်ဝင်ရိုးစွန်း နှစ်ဖက်စလုံးတွင် လတ္တီကျု ၂၀ ဒီဂရီအတွင်း ရေခဲရှိကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် LCROSS အာကာသယာဉ်သည် အလေးချိန် ၂,၃၀၀ ကီလိုဂရမ် (၅,၁၀၀ ပေါင်) ရှိသော ဝင်တိုက်ပစ္စည်းတစ်ခုကို နေရောင်ခြည် အမြဲတမ်းမကျရောက်သော ဝင်ရိုးစွန်းချိုင့်ဝှမ်းတစ်ခုအတွင်းသို့ ပစ်လွှတ်ခဲ့သည်။ ထိုဝင်တိုက်မှုကြောင့် လွင့်စဉ်ထွက်လာသော ပစ္စည်းများပါဝင်သည့် အမှုန်အမွှားတိမ်တိုက် (plume) အတွင်း၌ ရေ အနည်းဆုံး ၁၀၀ ကီလိုဂရမ် (၂၂၀ ပေါင်) ရှိကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။ LCROSS မှ ရရှိသော အချက်အလက်များကို ထပ်မံဆန်းစစ်ခဲ့ရာ တွေ့ရှိသောရေပမာဏသည် ၁၅၅ ± ၁၂ ကီလိုဂရမ် (၃၄၂ ± ၂၆ ပေါင်) ခန့်နှင့် ပိုမိုနီးစပ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ် မေလတွင် လမှရရှိသော နမူနာအမှတ် 74220 ၏ အရည်ပျော်ကျောက်အတွင်း ပိတ်မိနေသော အရည်အကြွင်းအကျန်များ (melt inclusions) တွင် ရေပါဝင်မှုသည် ppm ၆၁၅ မှ ၁,၄၁၀ အထိ ရှိကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ ဤနမူနာသည် ၁၉၇၂ ခုနှစ် [[အပိုလို ၁၇]] မစ်ရှင်အတွင်း စုဆောင်းရရှိခဲ့သော မီးတောင်မှဖြစ်ပေါ်လာသည့် [[တိုက်တေနီယမ်]]ပါဝင်မှုမြင့်မားသော ''လိမ္မော်ရောင်ဖန်မှုန့်မြေ'' (orange glass soil) ဟု လူသိများသည့် နမူနာဖြစ်သည်။ အဆိုပါ အရည်အကြွင်းအကျန်များသည် လပေါ်တွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၃.၇ ဘီလီယံခန့်က ဖြစ်ပွားခဲ့သော ပေါက်ကွဲအားပြင်းသည့် မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုများအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤနမူနာတွင် တွေ့ရှိရသော ရေပါဝင်မှုပမာဏသည် ကမ္ဘာ၏ အပေါ်ပိုင်းဝတ်လွှာ (upper mantle) အတွင်းရှိ မဂ္ဂမာ (magma) တွင် တွေ့ရသော ရေပါဝင်မှုပမာဏနှင့် နှိုင်းယှဉ်နိုင်လောက်အောင် တူညီသည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် လသတ္တုဓာတ်မြေပုံရေးဆွဲကိရိယာ (Moon Mineralogy Mapper — M3) မှ ရရှိသော တွေ့ရှိချက်များကို ဆန်းစစ်လေ့လာခဲ့ရာ လ၏မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ရေခဲတည်ရှိကြောင်း ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် “အတည်ပြုနိုင်သော ခိုင်လုံသည့် သက်သေ” ကို ရရှိခဲ့သည်။<ref name=":1">{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-45251370 |title=Water ice 'detected on Moon's surface' |last=Rincon |first=Paul |date=August 21, 2018 |work=BBC News |access-date=August 21, 2018 |archive-date=August 21, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821151638/https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-45251370 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.scientificamerican.com/article/beyond-the-shadow-of-a-doubt-water-ice-exists-on-the-moon/ |title=Beyond the Shadow of a Doubt, Water Ice Exists on the Moon |last=David |first=Leonard |work=Scientific American |url-access=subscription |access-date=August 21, 2018 |archive-date=August 21, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821125629/https://www.scientificamerican.com/article/beyond-the-shadow-of-a-doubt-water-ice-exists-on-the-moon/ |url-status=live}}</ref> အချက်အလက်များအရ ရေခဲ၏ အလင်းပြန်မှုဆိုင်ရာ လက္ခဏာများသည် ဖုန်မှုန့်များနှင့် အခြားအလင်းပြန်နိုင်သော ပစ္စည်းများ၏ လက္ခဏာများနှင့် ကွဲပြားကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref name=":2">{{Cite news |url=https://www.space.com/41554-water-ice-moon-surface-confirmed.html |title=Water Ice Confirmed on the Surface of the Moon for the 1st Time! |work=Space.com |access-date=August 21, 2018 |archive-date=August 21, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821134450/https://www.space.com/41554-water-ice-moon-surface-confirmed.html |url-status=live}}</ref> ရေခဲအနည်အနှစ်များကို လ၏ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းနှင့် တောင်ဝင်ရိုးစွန်း နှစ်ဖက်စလုံးတွင် တွေ့ရှိခဲ့သော်လည်း တောင်ဝင်ရိုးစွန်းဒေသတွင် ပိုမိုများပြားသည်။ ထိုဒေသများရှိ ရေများသည် နေရောင်ခြည် အမြဲတမ်းမကျရောက်သော ချိုင့်ဝှမ်းများနှင့် ကျောက်ကြားအက်ကြောင်းများအတွင်း ပိတ်မိနေကြသည်။ နေရောင်ခြည်နှင့် တိုက်ရိုက်မထိတွေ့ရသောကြောင့် ရေသည် မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ရေခဲအဖြစ် အချိန်ကြာမြင့်စွာ တည်ရှိနေနိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။<ref name=":1"/><ref name=":2"/> ၂၀၂၀ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များက နေရောင်ခြည်ကျရောက်နေသော လ၏မျက်နှာပြင်ပေါ်၌ ရေမော်လီကျူးများ ရှိနေကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့သည်ဟု သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းတွေ့ရှိချက်ကို ''Stratospheric Observatory for Infrared Astronomy'' အပါအဝင် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု သီးခြားစီ လုပ်ဆောင်နေသော အာကာသလေ့လာရေးယာဉ်နှင့် ကိရိယာများစွာမှတစ်ဆင့် အတည်ပြုတွေ့ရှိခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="NA-20201026">{{cite journal |last1=Honniball |first1=C. I. |last2=Lucey |first2=P. G. |last3=Li |first3=S. |last4=Shenoy |first4=S. |last5=Orlando |first5=T. M. |last6=Hibbitts |first6=C. A. |last7=Hurley |first7=D. M. |last8=Farrell |first8=W. M. |title=Molecular water detected on the sunlit Moon by SOFIA |journal=Nature Astronomy |date=26 October 2020 |volume=5 |issue=2 |pages=121–127 |doi=10.1038/s41550-020-01222-x |bibcode=2021NatAs...5..121H |doi-access=free }}</ref><ref name="NA-20201026poh">{{cite journal |last1=Hayne |first1=P. O. |last2=Aharonson |first2=O. |last3=Schörghofer |first3=N. |title=Micro cold traps on the Moon |journal=Nature Astronomy |date=26 October 2020 |volume=5 |issue=2 |pages=169–175 |doi=10.1038/s41550-020-1198-9 |arxiv=2005.05369 |bibcode=2021NatAs...5..169H }}</ref><ref name="WP-20201026">{{cite news |last1=Guarino |first1=Ben |last2=Achenbach |first2=Joel |title=Pair of studies confirm there is water on the moon – New research confirms what scientists had theorized for years — the moon is wet. |url=https://www.washingtonpost.com/science/2020/10/26/water-on-the-moon/ |date=October 26, 2020 |newspaper=The Washington Post |access-date=October 26, 2020 |archive-date=October 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026184808/https://www.washingtonpost.com/science/2020/10/26/water-on-the-moon/ |url-status=live}}</ref><ref name="NYT-20201026">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=There's Water and Ice on the Moon, and in More Places Than NASA Once Thought – Future astronauts seeking water on the moon may not need to go into the most treacherous craters in its polar regions to find it. |url=https://www.nytimes.com/2020/10/26/science/moon-ice-water.html |date=October 26, 2020 |work=The New York Times |access-date=October 26, 2020 |archive-date=October 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026170716/https://www.nytimes.com/2020/10/26/science/moon-ice-water.html |url-status=live}}</ref> == မြန်မာအယူအဆနှင့် အခေါ်အဝေါ် == မြန်မာကျမ်းဂန်များတွင် လနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဤသို့ ဖော်ပြ ပါရှိ၏။ ကမ္ဘာဦးအခါ၌ ဗြဟ္မာပြည်မှ ဗြဟ္မာတို့သည် အသက်ကုန်သဖြင့်လည်းကောင်း၊ကံကုန်သဖြင့်လည်းကောင်း စုတေ၍ လူ့ပြည်သို့ ဥပပါတ် ကိုယ်ထင် ဖြစ်လာကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် ကိုယ်ရောင်ဖြင့်သာ ထွန်းပကုန်လျက် ဗြဟ္မာ့ပြည်မှာကဲ့သို့ ပီတိသာလျှင် အာဟာရ ကိစ္စကို ပြီးစေကုန်လျက် ကောင်းကင်၌ ငှက်ကဲ့သို့ ပျံဝဲ၍မွေ့လျော်ကုန်၏။ ယောက်ျား မိန်းမ ဟူ၍ အသွင် မရှိကုန်။ သတ္တဝါဟူ၍သာ ခေါ်ဝေါ်ကုန်၏။ ထိုသတ္တဝါတို့သည် ရသ ပထဝီကို စားအံ့သောငှာ အားထုတ်ကုန်သည် ရှိသော် မိမိတို့ကိုယ်ရောင်သည် ကွယ်ခဲ့၍ အမိုက်အတိ ဖြစ်ရကား ကြောက်ခြင်း ပြင်းစွာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသူတို့၏ ဘုန်းကြောင့်၎င်း၊ ဖြစ်မြဲသော ဓမ္မာတာအားဖြင့်၎င်း ဘာနုရာဇာမည်သော ရောင်ခြည်တစ်ထောင် ဆောင်သော နေမင်းသည် တပေါင်းလပြည့် တနင်္ဂနွေနေ့ ပုဗ္ဗဝိဒေဟကျွန်း၏ အလယ်၌ ဥဒည် ထောင်ထိပ်မှ ထွက်လာ၍ အလင်းကို ဖြစ်စေ၏။ ကမ္ဘာဦးသူတို့သည် ကြောက်ခြင်းမှ ကင်းကုန်၍ ရဲရင့်ခြင်း ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် 'သူရိယ'ဟူသောအမည်ကို ခေါ်ဝေါ်ကုန်၏။ ထိုသို့ ပေါ်လာသော နေမင်းသည် နာရီ ၃ဝ လှည့်၍ ယုဂန္ဓိုရ်တောင် ကွယ်သည်ရှိသော် အတွင်းကား ပတ္တမြား၊အပကား ငွေအတိပြီသော အချင်း ၄၉ ယူဇနာရှိသော ငြိမ်းသောအရောင်ကိုဆောင်သော လမင်းသည် ၂၇ လုံးသော နက္ခတ်မှစ၍ တာရာကြယ်အပေါင်း ခြံရံလျက် ကန်ရာသီ ၁၃ လုံး ဖြစ်သော ဟဿတနက္ခတ်ကို စီးလျက် အရှေ့မျက်နှာမှ ထွက်လာသည်ရှိသော် ကမ္ဘာဦးသူတို့သည် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ရွှင်မြူးစွာ ဖြစ်ကုန်လျက် ငါတို့အလိုဆန္ဒ အတိုင်း ရပေမည်ဟူ၍ 'စန္ဒ'ဟူသော အမည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ကုန်၏။ မြန်မာဘာသာ လခေါ်သည်မှာ အမရကောသ အဘိဓာန်ကျမ်းလာ ဂေါ်လဟူသော မူလဘာသာတွင် ဂေါ်သဒ္ဒါကျေ၍ လ အက္ခရာတစ်လုံးကို မြန်မာဘာသာမှာ 'လမင်း'ဟု ခေါ်ဝေါ် ထင်ရှားရေးသားကြသည်ဟု ယူရန်ရှိ၏။ တစ်ကြောင်းမှာလည်း လလိတသဒ္ဒါ၊ လလသဒ္ဒါနှစ်ပါးသည် တင့်တယ်ခြင်း စံပယ်ခြင်း အနက်ကို ဟော၏။ လဗိမာန်မှာ နက္ခတ်ကြယ်အပေါင်းတို့ဖြင့် ခြံရံသည် ဖြစ်၍ တင့်တယ်ထွန်းလင်းသော အရောင်အဝါ ရှိသည်ကို အစွဲပြု၍ လလိတသဒ္ဒါ၊ လလသဒ္ဒါများတွင် လအက္ခရာတစ်လုံးကို မြန်မာဘာသာမှာ 'လ'ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ် ထင်ရှားသည် ဆိုရန်ရှိ၏။ ထိုလမင်းကို တနင်္လာဂြိုဟ်ဟု ခေါ်ဝေါ်ရေးသားကြသည့် မြန်မာဘာသာ စကားမှာ ကမ္ဘာ့တန်းဆာ ရာဇမတ္တဏ်ကျမ်းလာ သသလနံ လက္ခဏံ ဟဿာတိ သသလနောဟု ပြုလုပ်ရာ၏။ ယဿ၊ အကြင် လမင်းအား။ သသလနံ၊ ယုန်ရေးတံဆိပ်ဟူသော။ လက္ခဏံ၊ အမှတ်သည်။ အတ္ထိ၊ ရှိ၏။ဣတိ၊ ထိုကြောင့်။ သသလနော၊ တနင်းလာဂြိုဟ်တည်း။ ကမ္ဘာ့တန်ဆာ ရာဇမတ္တဏ်၊ ယောဂယာတြာ နှစ်ကျမ်းတွင် တနင်္လာကား ယဝနတိုင်း ခိရောဒဓိ နို့ရည်သမုဒ္ဒရာမှ တနင်္လာ ဂြိုဟ်ဖြစ်ကြောင်းကို ဆိုသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)</ref> {{wide image|Moon_phases_en.jpg|800px|ကမ္ဘာမြေပြင်နှင့် နေ၏အလင်းရောင်တည်နေရာကြားတွင် လစဉ်ပြောင်းလဲနေသောထောင့်နေရာနှင့် လ၏ မြင်ကွင်းပုံ}} ===မှတ်စုများ=== {{notelist |notes= {{efn|name=maxval |The ''maximum value'' is given based on scaling of the brightness from the value of −12.74 given for an equator to Moon-center distance of 378&nbsp;000&nbsp;km in the NASA factsheet reference to the minimum Earth–Moon distance given there, after the latter is corrected for Earth's equatorial radius of 6&nbsp;378&nbsp;km, giving 350&nbsp;600&nbsp;km. The ''minimum value'' (for a distant new moon) is based on a similar scaling using the maximum Earth–Moon distance of 407&nbsp;000&nbsp;km (given in the factsheet) and by calculating the brightness of the earthshine onto such a new moon. The brightness of the earthshine is {{nowrap|Earth albedo ×}} {{nowrap|(Earth radius/}} Radius of Moon's orbit)²&nbsp;] relative to the direct solar illumination that occurs for a full moon. ({{nowrap |Earth albedo {{=}} 0.367}}; {{nowrap |Earth radius {{=}} (polar}} radius&nbsp;× equatorial {{nowrap |radius)^½ {{=}} 6 367 km}}.) }} {{efn |name=angular size |The range of angular size values given are based on simple scaling of the following values given in the fact sheet reference: at an Earth-equator to Moon-center distance of 378&nbsp;000&nbsp;km, the angular size is 1896&nbsp;arcseconds. The same fact sheet gives extreme Earth–Moon distances of 407&nbsp;000&nbsp;km and 357&nbsp;000&nbsp;km. For the maximum angular size, the minimum distance has to be corrected for Earth's equatorial radius of 6&nbsp;378&nbsp;km, giving 350&nbsp;600&nbsp;km. }} {{efn|name=pressure explanation |Lucey et al. (2006) give {{nowrap |10⁷ particles cm⁻³}} by day and {{nowrap |10⁵ particles cm⁻³}} by night. Along with equatorial surface temperatures of 390&nbsp;[[:en:Kelvin|K]] by day and 100&nbsp;K by night, the ideal gas law yields the pressures given in the infobox (rounded to the nearest order of magnitude): 10⁻⁷&nbsp;[[:en:Pascal (unit)|Pa]] by day and 10⁻¹⁰&nbsp;Pa by night. }} {{efn |name=near-Earth asteroids |There are a number of near-Earth asteroids, including [[:en:3753 Cruithne]], that are co-orbital with Earth: their orbits bring them close to Earth for periods of time but then alter in the long term (Morais et al, 2002). These are quasi-satellites&nbsp;– they are not moons as they do not orbit Earth. For more information, see Other moons of Earth. }} }} ===ကိုးကား=== {{reflist |colwidth=30em |refs = <ref name="W06"> {{cite journal |last1=Wieczorek |first1=M. |title=The constitution and structure of the lunar interior |journal=Reviews in Mineralogy and Geochemistry |volume=60 |issue=1 |pages=221–364 |date=2006 |doi=10.2138/rmg.2006.60.3 |display-authors=1 |author2=<Please add first missing authors to populate metadata.>}}</ref> <ref name="Williams1996">{{cite journal|last1=Williams|first1=James G.|last2=Newhall|first2=XX|last3=Dickey|first3=Jean O.|title=Lunar moments, tides, orientation, and coordinate frames|url=https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_1996-10_44_10/page/1077|journal=Planetary and Space Science|volume=44|issue=10|date=1996|pages=1077–1080|issn=00320633|doi=10.1016/0032-0633(95)00154-9|bibcode = 1996P&SS...44.1077W }}</ref> <ref name="Lang2011"> Lang, Kenneth R. (2011), [https://books.google.com/books?id=S4xDhVCxAQIC&pg=PA184 ''The Cambridge Guide to the Solar System''], 2nd ed., Cambridge University Press.</ref> <ref name="NSSDC">{{cite web |last=Williams |first=Dr. David R. |title=Moon Fact Sheet |publisher=[[NASA]] (National Space Science Data Center) |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html |date=2 February 2006 |accessdate=31 December 2008 |archive-date=23 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323165650/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html }}</ref> <ref name="Saari"> {{cite journal |doi=10.1364/AO.47.004981 |title=Celestial body irradiance determination from an underfilled satellite radiometer: application to albedo and thermal emission measurements of the Moon using CERES |date=2008 |last1=Matthews |first1=Grant |journal=Applied Optics |volume=47 |pages=4981–93 |pmid=18806861 |issue=27 |bibcode=2008ApOpt..47.4981M}}</ref> <ref name="Vasavada1999"> {{cite journal |author=A.R. Vasavada, D.A. Paige, and S.E. Wood |journal=Icarus |title=Near-Surface Temperatures on Mercury and the Moon and the Stability of Polar Ice Deposits |volume=141 |issue=2 |pages=179–193 |bibcode=1999Icar..141..179V |doi=10.1006/icar.1999.6175 |date=1999}}</ref> <ref name="L06"> {{cite journal |last1=Lucey |first1=P. |last2=Korotev |first2=Randy L. |title=Understanding the lunar surface and space-Moon interactions |journal=Reviews in Mineralogy and Geochemistry |volume=60 |issue=1 |pages=83–219 |date=2006 |doi=10.2138/rmg.2006.60.2 |display-authors=2 |author3=<Please add first missing authors to populate metadata.>}}</ref> <ref name="Morais2002"> {{cite journal |last=Morais |first=M.H.M. |author2=Morbidelli, A. |title=The Population of Near-Earth Asteroids in Coorbital Motion with the Earth |journal=Icarus |date=2002 |volume=160 |issue=1 |pages=1–9 |bibcode=2002Icar..160....1M |doi=10.1006/icar.2002.6937}}</ref> }} {{နေအဖွဲ့အစည်း ဂြိုဟ်ရံလများ (အသေး)}} {{Footer SolarSystem}} [[ကဏ္ဍ:နေအဖွဲ့အစည်း]] [[ကဏ္ဍ:လကမ္ဘာ]] [[ကဏ္ဍ:ဂြိုဟ်ရံလများ]] j7hz5ybjk3lihlx2iaxdx2cc1886sh9 0 11256 1059074 1057800 2026-10-17T20:18:56Z InternetArchiveBot 61272 Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059074 wikitext text/x-wiki [[File:Nursery_of_New_Stars_-_GPN-2000-000972.jpg|thumb|right|[[ထရိုင်ဂူလယ် ဂယ်လက်ဆီ]]ရှိ [[NGC 604]]သည် နက်ဗျူလာ အတွက် ဥပမာ တစ်ခုဖြစ်သည်။]] '''နက်ဗျူလာ''' ({{lang-en|Nebula}}) ဆိုသည်မှာ [[ကြယ်]]တို့၏ ကြားတွင် ရှိနေသော တိမ်တိုက်သဏ္ဌန် ရှိနေသည့် အမှုန်အမွှားများ၊ [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]၊ [[ဟီလီယမ်]]နှင့် အခြား ဓာတ်ငွေ့တို့၏ အစု အဝေးကြီး ဖြစ်သည်။ နက်ဗျူလာ ဟူသော အသုံးအနှုန်းမှာ လက်တင်ဘာသာစကားမှ ဆင်းသက်လာပြီး တိမ်တိုက်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref>{{Cite web |url= http://www.etymonline.com/index.php?term=nebula |title=Online Etymology Dictionary |work=etymonline.com |accessdate=24 September 2010}}</ref> ကြယ်တို့၏ ကြားရှိ တိမ်တိုက်ဆိုသည်မှာ [[ဂယ်လက်ဆီ]] အတွင်းရှိ အမှုန်အမွှားများ၊ ပလာစမာများနှင့် ဓာတ်ငွေ့တို့ အစုအဝေးပင် ဖြစ်သည်။ [[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ]]ထက်ဝေးကွာသော မည်သည့် ကြယ်တာရာပစ္စည်းကိုမဆို နက်ဗျူလာဟု သတ်မှတ်သည်။ ဥပမာ အင်ဒရိုမီဒါ နက်ဗျူလာဖြစ်သည်။ ပါရှန်းလူမျိုး နက္ခတ္တ ပညာရှင် အဘ် အယ်လ် ရာမန် အယ်လ် စူဖီ (Abd al-Rahman al-Sufi) က သူ၏ စာအုပ် "မရွေ့မပြောင်းသော ကြယ်များ စာအုပ်" တွင် နက်ဗျူလာများ အကြောင်း ပထမဆုံး အကြိမ်အဖြစ် ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>Kenneth Glyn Jones (1991). Messier's nebulae and star clusters. Cambridge University Press. p. 1. ISBN 0-521-37079-5</ref> သူက [[အင်ဒရိုမီဒါ ဂလက်ဆီ]]အနီးတွင် တိမ်တိုက် တစ်ခု ရှိနေသည်ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref name="rasqj25">{{cite journal | last=Harrison | first=T. G. | year=1984 | month=March | title=The Orion Nebula&nbsp;— where in History is it | journal=Royal Astronomical Society Quarterly Journal | volume=25 | issue=1 | pages=70–73 | bibcode=1984QJRAS..25...65H }}</ref> နက်ဗျူလာ အများစုသည် ကျယ်ပြောလှပြီး အချင်းအားဖြင့် [[အလင်းနှစ်]] ရာချီကာ ကြီးမားလှသည်။ နက်ဗျူလာများသည် ကြီးမားကျယ်ပြောလှသော်လည်း ယင်းတို့၏သိပ်သည်းမှုသည် များစွာပါးလွှာသည်။ ကမ္ဘာမြေအရွယ်အစားရှိသော နက်ဗျူလာတစ်ခုသည် ကီလိုဂရမ်အချို့သာ သိပ်သည်းပါလိမ့်မည်။ ==လေ့လာမှု သမိုင်း== [[File:Hs-2009-25-e-full.jpg|thumb|right|[[ကရိနာ နက်ဗျူလာ]] အစိတ်အပိုင်း]] ခရစ်နှစ် ၁၅၀ ဝန်းကျင်တွင် [[တော်လမီ]]သည် သူ၏ အယ်လ်မဂျက်စ် (Almagest) ကျမ်း အတွဲ VII–VIII တွင် မြူမှုန်ကဲ့သို့ ဝါးတားတားမြင်ရသော ကြယ်ငါးလုံးကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် [[အာရှာ မေဂျာ]] နှင့် [[လီယို (ကြယ်စုတန်း)|လီယို]] [[ကြယ်စုတန်း]]တို့အကြားရှိ ကြယ်တစ်လုံးနှင့်မျှ ဆက်စပ်မှုမရှိသော မြူမှုန်ကဲ့သို့ မြင်ရသည့် ဒေသတစ်ခုကိုလည်း မှတ်သားခဲ့သည်။<ref>{{citation | first=P. | last=Kunitzsch | date=1987 | title=A Medieval Reference to the Andromeda Nebula | journal=ESO Messenger | volume=49 | pages=42–43 | url=http://www.eso.org/sci/publications/messenger/archive/no.49-sep87/messenger-no49-42-43.pdf | bibcode=1987Msngr..49...42K | access-date=2009-10-31 }}</ref> [[ကြယ်အစုအဝေး]]နှင့် ကွဲပြားသော နက်ဗျူလာ အစစ်တစ်ခုအကြောင်းကို ပထမဆုံး ဖော်ပြခဲ့သူမှာ ပါရှန်းလူမျိုး မွတ်စလင် နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် အဗ်ဒ် အယ်လ်-ရဟ်မန် အယ်လ်-ဆူဖီ (Abd al-Rahman al-Sufi) ဖြစ်သည်။<ref name=Jones>{{Cite book|title=Messier's nebulae and star clusters|author=Jones, Kenneth Glyn |publisher=Cambridge University Press|date=1991|isbn=0-521-37079-5|page=1}}</ref> သူသည် ခရစ်နှစ် ၉၆၄ ခုနှစ်တွင် ရေးသားခဲ့သော ပုံသေကြယ်များကျမ်း (Book of Fixed Stars) တွင် ယင်းအကြောင်းကို ဖော်ပြခဲ့သည်။ သူသည် ယနေ့ [[အန်ဒရိုမီဒါ ဂလက်ဆီ]]တည်ရှိရာနေရာတွင် “တိမ်ငယ်တစ်ခု” ရှိကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="rasqj25"/> ထို့အပြင် အိုမီခရွန် ဗီလိုရမ် ကြယ်အစုအဝေး (Omicron Velorum Cluster) ကို “မြူမှုန်ကဲ့သို့ ကြယ်တစ်လုံး” အဖြစ် စာရင်းသွင်းခဲ့ပြီး ဘရော့ချီ ကြယ်အစုအဝေး (Brocchi's Cluster) ကဲ့သို့သော အခြား မြူမှုန်သဏ္ဌာန်ရှိသည့် ကောင်းကင်အရာဝတ္ထုများကိုလည်း မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ [[ကဏန်း နက်ဗျူလာ]]ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သော [[စူပါနိုဗာ]] (SN 1054) ပေါက်ကွဲမှုကို ခရစ်နှစ် ၁၀၅၄ ခုနှစ်တွင် အာရပ်နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များနှင့် တရုတ်နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များ က လေ့လာတွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="Lundmark">{{cite journal | last1 = Lundmark | first1 = K | year = 1921 | title = Suspected New Stars Recorded in the Old Chronicles and Among Recent Meridian Observations | journal = Publications of the Astronomical Society of the Pacific | volume = 33 | issue = 195 | page = 225 | bibcode = 1921PASP...33..225L | doi = 10.1086/123101 | doi-access = free }}</ref><ref name="Mayall">{{cite journal | last1 = Mayall | first1 = N.U. | year = 1939 | title = The Crab Nebula, a Probable Supernova | url = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=1939ASPL....3..145M&link_type=ARTICLE&db_key=AST| journal = Astronomical Society of the Pacific Leaflets | volume = 3 | issue = 119 | page = 145 | bibcode = 1939ASPL....3..145M }}</ref> ၁၆၁၀ ပြည့်နှစ်တွင် နီကိုလပ်စ်-ကလော့ဒ် ဖာဘီ ဒီ ပယ်ရက်စ် (Nicolas-Claude Fabri de Peiresc) သည် တယ်လီစကုပ်ကို အသုံးပြု၍ [[အိုရိုင်ယွန် နက်ဗျူလာ]]ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ အဆိုပါ နက်ဗျူလာကို ၁၆၁၈ ခုနှစ်တွင် ဂျိုဟန် ဘက်ပတစ် ဆိုင်ဆတ် (Johann Baptist Cysat) ကလည်း စောင့်ကြည့်လေ့လာခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် အိုင်ယွန် နက်ဗျူလာကို ပထမဆုံး အသေးစိတ် လေ့လာမှုပြုလုပ်ခြင်းကို ၁၆၅၉ ခုနှစ်တွင် [[ခရစ်စတီယန် ဟိုင်ဂန်]]က လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်းကိုယ်တိုင်ကလည်း ဤနက်ဗျူလာကို ပထမဆုံး ရှာဖွေတွေ့ရှိသူ ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့သည်။ ၁၇၁၅ ခုနှစ်တွင် [[အက်မော ဟေလီ]]သည် နက်ဗျူလာ (nebulae) ခြောက်ခုပါဝင်သော စာရင်းတစ်ခုကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။<ref> {{cite journal | last=Halley | first=E. | date=1714–1716 | volume=XXXIX | journal= Philosophical Transactions | pages=390–92 | title=An account of several nebulae or lucid spots like clouds, lately discovered among the fixed stars by help of the telescope}} </ref> ထိုအရေအတွက်သည် ရာစုနှစ်တစ်လျှောက် တဖြည်းဖြည်း တိုးပွားလာခဲ့သည်။ ၁၇၄၆ ခုနှစ်တွင် ဂျင်း-ဖိလစ် ဒီ ရှေဇိုး (Jean-Philippe de Cheseaux) သည် ယခင်က မသိရှိခဲ့ကြသေးသော နက်ဗျူလာ ရှစ်ခုအပါအဝင် စုစုပေါင်း နက်ဗျူလာ ၂၀ ခုပါဝင်သည့် စာရင်းတစ်ခုကို ပြုစုခဲ့သည်။ ၁၇၅၁ ခုနှစ်မှ ၁၇၅၃ ခုနှစ်အတွင်း နီကိုလာ-လူးဝီ ဒီ လာကေးလ် (Nicolas-Louis de Lacaille) သည် [[ဂွတ်ဟုပ်အငူ]]မှနေ၍ နက်ဗျူလာ ၄၂ ခုကို စာရင်းပြုစုခဲ့သည်။ ၎င်းတို့အနက် အများစုမှာ ယခင်က မသိရှိခဲ့ကြသေးသော အရာဝတ္ထုများဖြစ်သည်။ ထို့နောက် [[ချားလ် မက်ဆီယာ]] သည် ၁၇၈၁ ခုနှစ်မတိုင်မီ “နက်ဗျူလာ” ၁၀၃ ခုပါဝင်သော စာရင်းတစ်ခုကို ပြုစုခဲ့သည်။ ယင်းစာရင်းကို ယနေ့ခေတ်တွင် မက်ဆီယာ အရာဝတ္ထုများ (Messier objects) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ယခုအခါ [[ဂလက်ဆီ]]များ ဖြစ်ကြောင်း သိရှိထားသော အရာဝတ္ထုများလည်း ပါဝင်သည်။ မက်ဆီယာ၏ အဓိကစိတ်ဝင်စားမှုမှာ [[ကြယ်တံခွန်]]များကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ရန်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သူစာရင်းပြုစုခဲ့သော အရာဝတ္ထုများမှာ ကြယ်တံခွန်များနှင့် မှားယွင်းခွဲခြားမိနိုင်သည့် အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="hoskin2005">{{cite journal| last=Hoskin | first=Michael | date=2005| title=Unfinished Business: William Herschel's Sweeps for Nebulae | journal=British Journal for the History of Science | volume=43 | issue=3 | pages=305–320 | bibcode=2005HisSc..43..305H | doi=10.1177/007327530504300303 | s2cid=161558679 }}</ref> ထို့နောက် [[ဝီလျံ ဟာရှယ်]]နှင့် ၎င်း၏ညီမ ကာရိုလိုင်း ဟာရှယ်တို့၏ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုများကြောင့် နက်ဗျူလာအရေအတွက်သည် များစွာတိုးပွားလာခဲ့သည်။<ref>{{cite book|title=Philosophical Transactions|url=https://archive.org/details/philosophicaltr04unkngoog|year=1786|publisher=T.N.|page=[https://archive.org/details/philosophicaltr04unkngoog/page/n479 457]}}</ref> ၎င်းတို့၏ နက်ဗျူလာအသစ်များနှင့် ကြယ်အစုအဝေးများ အရေအတွက် တစ်ထောင်ပါဝင်သော စာရင်း (Catalogue of One Thousand New Nebulae and Clusters of Stars) ကို ၁၇၈၆ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ နက်ဗျူလာနှင့် ကြယ်အစုအဝေး နောက်ထပ်တစ်ထောင်ပါဝင်သော ဒုတိယစာရင်းကို ၁၇၈၉ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတတိယစာရင်းဖြစ်သော အရာဝတ္ထု ၅၁၀ ခုပါဝင်သည့် စာရင်းကို ၁၈၀၂ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ၎င်းတို့၏ လေ့လာရေးလုပ်ငန်းများ အများစုကို ဆောင်ရွက်နေစဉ်အတွင်း ဝီလျံ ဟာရှယ်က ထိုနက်ဗျူလာများသည် သီးခြားခွဲခြားမြင်နိုင်ခြင်းမရှိသေးသော ကြယ်အစုအဝေးများသာ ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၇၉၀ ခုနှစ်တွင် နက်ဗျူလာကဲ့သို့ မြူမှုန်များ ဝန်းရံနေသော ကြယ်တစ်လုံးကို သူရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထိုအခါ ယင်းသည် အဝေးရှိ ကြယ်အစုအဝေးတစ်ခု မဟုတ်ဘဲ အမှန်တကယ်ရှိသော နက်ဗျူလာတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချခဲ့သည်။ ၈၆၄ ခုနှစ်မှစတင်၍ ဝီလျံ ဟဂင်စ် (William Huggins) သည် နက်ဗျူလာ ၇၀ ခန့်၏ ရောင်စဉ်များကို စစ်ဆေးလေ့လာခဲ့သည်။ ၎င်းတို့အနက် သုံးပုံတစ်ပုံခန့်သည် ဓာတ်ငွေ့ တစ်ခု၏ ထုတ်လွှတ်ရောင်စဉ် (emission spectrum) ကို ပြသနေကြောင်း သူတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ကျန်ရှိသော နက်ဗျူလာများမှာ အဆက်မပြတ်ရောင်စဉ် (continuous spectrum) ကို ပြသနေသောကြောင့် ကြယ်အမြောက်အမြား စုပေါင်းပါဝင်နေသည့် အစုအဝေးများဖြစ်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book | author=Watts, William Marshall | author2=Huggins, Sir William | author3=Lady Huggins | title=An introduction to the study of spectrum analysis | publisher=Longmans, Green, and Co. | date=1904 | pages=[https://archive.org/details/anintroductiont00hugggoog/page/n106 84]–85 | access-date=2009-10-31 | url=https://archive.org/details/anintroductiont00hugggoog }}</ref><ref name="struve37">{{cite journal | last=Struve | first=Otto | date=1937 | title=Recent Progress in the Study of Reflection Nebulae | url=https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1937-01_45_1/page/9 | journal=Popular Astronomy | volume=45 | pages=9–22 | bibcode=1937PA.....45....9S }}</ref> ၁၉၁၂ ခုနှစ်တွင် ဗက်စတို စလစ်ဖာ (Vesto Slipher) က မီရိုပီကြယ် (Merope) ကို ဝန်းရံထားသော နက်ဗျူလာ၏ ရောင်စဉ်သည် [[ဖျောက်ဆိပ်ကြယ်စု]]ရှိ open cluster ၏ ရောင်စဉ်နှင့် ကိုက်ညီကြောင်း ပြသခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် နက်ဗျူလာများကို တတိယအမျိုးအစားအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းနက်ဗျူလာသည် ကြယ်များမှ ထုတ်လွှတ်သော အလင်းကို တိုက်ရိုက်ထုတ်လွှတ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ကြယ်အလင်းကို ပြန်လည်ရောင်ပြန်ဟပ်ခြင်းဖြင့် တောက်ပနေခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၉၂၃ ခုနှစ်တွင် မဟာဆွေးနွေးပွဲ (Great Debate) အပြီး၌ “နက်ဗျူလာ” ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသော အရာဝတ္ထုများစွာသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် [[နဂါးငွေ့တန်း ဂလက်ဆီ]]နှင့် အလွန်ဝေးကွာသော အခြားဂလက်ဆီများဖြစ်ကြောင်း ရှင်းလင်းစွာ သိရှိလာခဲ့သည်။ စလစ်ဖာ (Slipher) နှင့် [[အက်ဒွင် ဟပ်ဘယ်]]တို့သည် နက်ဗျူလာအမျိုးမျိုးမှ ရောင်စဉ်များကို ဆက်လက်စုဆောင်းလေ့လာခဲ့ကြပြီး၊ ထိုအထဲမှ ၂၉ ခုသည် ထုတ်လွှတ်ရောင်စဉ်များကို ပြသကာ ၃၃ ခုမှာ ကြယ်အလင်း၏ အဆက်မပြတ်ရောင်စဉ်များကို ပြသကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် ဟပ်ဘယ်က နက်ဗျူလာအားလုံးနီးပါးသည် ကြယ်များနှင့် ဆက်စပ်နေပြီး ၎င်းတို့၏ အလင်းရောင်သည် ကြယ်များမှ ရရှိကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ထုတ်လွှတ်ရောင်စဉ်ကို ပြသသော နက်ဗျူလာများသည် ရောင်စဉ်အမျိုးအစား B သို့မဟုတ် ယင်းထက် ပိုပူသော ကြယ်များနှင့် အမြဲလိုလို ဆက်စပ်နေကြောင်းကိုလည်း ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ယင်းတွင် O အမျိုးအစား ပင်မအစဉ်ကြယ်များ (O-type main-sequence stars) အားလုံး ပါဝင်သည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင် အဆက်မပြတ်ရောင်စဉ်များကို ပြသသော နက်ဗျူလာများသည် အပူချိန်နိမ့်သော ကြယ်များနှင့်အတူ တွေ့ရလေ့ရှိသည်။ ဟပ်ဘယ်နှင့် ဟင်နရီ နော်ရစ် ရပ်ဆဲလ် (Henry Norris Russell) တို့နှစ်ဦးစလုံးက ပိုမိုပူပြင်းသော ကြယ်များကို ဝန်းရံထားသည့် နက်ဗျူလာများသည် တစ်နည်းနည်းဖြင့် ပြောင်းလဲသွားကြသည်ဟု ကောက်ချက်ချခဲ့ကြသည်။ ==ဖွဲ့စည်းပုံ== ==နက်ဗျူလာ အမျိုးအစား== <gallery class="center"> Image:Hubble Sees a Stellar "Sneezing Fit" (11467249715).jpg|ဟာဘေး-ဟာရို အရာဝတ္ထု၊ HH 161 နှင့် HH 164<ref>{{cite news|title=A stellar sneezing fit|url=http://www.spacetelescope.org/images/potw1350a/|accessdate=16 December 2013|newspaper=ESA/Hubble Picture of the Week|archivedate=22 July 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230722234450/https://www.spacetelescope.org/images/potw1350a/}}</ref> |HH 46/HH 47 တို့သည် မွေးကင်စကြယ်များနှင့် ဆက်နွယ်နေသည်<ref>{{cite news|title=ALMA Takes Close Look at Drama of Starbirth|url=http://www.eso.org/public/news/eso1336/|accessdate=21 August 2013|newspaper=ESO Press Release}}</ref> Image:Omega Nebula.jpg|အိုမီဂါ နက်ဗျူလာ၊ တွန်းထုတ်ခြင်း နက်ဗျူလာ ဥပမာတစ်ခု။ Image:Horsehead-Hubble.jpg|[[မြင်းခေါင်း နက်ဗျူလာ]]၊ မှောင်မည်း နက်ဗျူလာ ဥပမာတစ်ခု၊ Image:NGC6543.jpg|[[ကြောင်မျက်လုံး နက်ဗျူလာ]]၊ ဂြိုဟ်ဆိုင်ရာ နက်ဗျူလာ ဥပမာ။ Image:PIA04533.jpg|အနီရောင် စတုဂံ နက်ဗျူလာ မွေးကင်စဂြိုဟ်ဆိုင်ရာ နက်ဗျူလာ ဥပမာ။ Image:SNR 0509.jpg|SNR 0509-67.5 ၏ အကြွင်းအကျန် အခွံ Image:Tycho xrayonly.jpg|X-ray အလင်းဖြင့်မြင်ရသည့် SN 1572 တိုက်ကို [[ဆူပါနိုဗာ]]၏ လက်ကျန်။ </gallery> = ကိုးကား = {{Commons category|Nebula}} {{reflist}} [[Category:နက္ခတ္တ ရူပဗေဒ]] [[Category:နက်ဗျူလာများ]] rrn513o3sraxsugqsb8gdjdyc6lt29z 0 24627 1059033 844631 2026-10-17T17:13:00Z Kominimin 149622 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1059033 wikitext text/x-wiki '''ရှင်ကုမာရ''' (၁၈၉၆ - ၁၉၇၇) သည် မြန်မာလူမျိုး ထေရဝါဒ ရဟန်းဖြစ်သည်။ ကျောက်ဆည်အရှေ့ဘက် ဝေဘူတောင်ခြေ၌ ဝေဘူတောရကို ထူထောင်သည်။ [[File:WebuSayadaw.jpg|thumb|ဝေဘူဆရာတော် ]] == ငယ်ဘဝ == ဝေဘူဆရာတော်ကို စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ခင်ဦးမြို့နယ်]]၊ အင်ကြင်းပင်ရွာ၌ အဖ ဦးလူဖေ၊ အမိ ဒေါ်ကြင်နု တို့မှ ၁၈၉၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၇ ရက်၊ မနက် ၄ နာရီကျော်ခန့်တွင် ဖွားမြင်သည်။ ဦးလူဖေ၏ မိခင်မှာ မိဖုရားငယ်တစ်ပါးဖြစ်သည်။ အဖိုးမှာ အတွင်းဝန်တစ်ဦးဖြစ်သည်။ ဆရာတော်၏ ငယ်အမည်မှာ မောင်စပ် ဖြစ်သည်။ မောင်စပ်၊ မောင်ပြူး၊ မရွှေပိုင်၊ မောင်လူကလေးဟူ၍ မွေးချင်း ၄ ယောက်ရှိသည်။ <ref>ရှင် မဏ္ဍလ (အင်ကြင်းပင်)၊ "ကျေးဇူးရှင် ဝေဘူဆရာတော်ကြီ:၏ ထေရုပ္ပတ္တိနှင့် တရားတော်များ"၊ ရွှေကျေးစာပေ။ ရန်ကုန်။ ၂၀၁၆။</ref> အသက် ၉ နှစ်အရွယ်တွင် အင်ကြင်းပင်ကျောင်းဆရာတော် ဦ:သုမနကို ဥပဇ္ဈယ်ပြုကာ သာမဏေဘဝသို့ ရောက်သည်။ ဦးသုမနသည် မင်းတုန်းမင်းနှင့် ကျောက်မှော်မိဖုရားတို့၏ ပစ္စယနုဂ္ဂဟ (ပစ္စည်းလေးပါး ထောက်ပံ့မှု) ဖြင့် ရဟန်းပြုခဲ့သူဖြစ်သည်။ အင်ကြင်းပင်ကျောင်းတိုက်သည်လည်း ဘုရင့် ဘဏ္ဍာစာရေးက ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဝေဘူဆရာတော်၏ သာမဏေဘွဲ့အမည်မှာ ရှင် ကုမာရ ဖြစ်သည်။ အသက် ၁၃ နှစ်အရောက်တွင် [[မန္တလေးမြို့]]နေ ဦးရီ:တော်သူ အင်စပက်တော် ဦးရွှေလူက ရှင်ပြုပေးပြန်သည်။ ပစ္စည်းလေးပါးဒါယကာတစ်ဦး ထပ်မံရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ဆရာရင်း ဦ:သုမနထံမှ သဒ္ဒါကြီး၊ ပရမတ္ထသင်္ဂဟကျမ်း၊ ဝိနည်းငယ် ၄ စောင်နှင့် ဂဏန်းသင်္ချာတို့ကို သင်ယူခဲ့သည်။ အသက် ၁၈ နှစ်အရောက် သာမဏေကြီ:ဘဝတွင် လူထွက်၍ မိဘများနှင့်အတူ တောင်သူအလုပ်ကို ကူညီခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် ဘုန်းကြီ:ကျောင်း၌ပင် ကျောင်းစာရေး ဝင်လုပ်သည်။ အသက် ၁၉ နှစ်ပြည့်ခါနီးတွင် သာမဏေဘောင် ပြန်တက်ပြီး တစ်နှစ်ခန့်ကြာသော် ကံဆွယ်ကျောင်းဆရာတော် ဦးဝိစာရကို ဉပဇ္ဈယ်ပြု၍ အင်ကြင်းပင်ကျောင်း နန်းဦ:တိုက်ခဏ္ဍသိမ်၌ ရဟန်းပြုသည်။ ဘွဲ့အမည်ကို ကုမာရ ဟုပင် ဆက်ယူခဲ့သည်။ ရဟန်းဘဝတွင် ဆရာရင်း ဦးသုမနထံမှ အဋ္ဌကထာဋီကာကျမ်းကို သင်ယူသည်။ ပန်းရံပညာကို တတ်ကျွမ်းရာ အင်ကြင်းပင်ကျောင်းဝင်းရှိ စေတီပုထိုးများကို ကိုယ်တိုင် ဦ:စီးတည်ထားခဲ့သည်။ ဆရာရင်းထံ၌ အန္တေဝါသိက (အလုပ်အကျွေးပြု တပည့်) အဖြစ် ၃ နှစ်ကြာ နေထိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ ခုနှစ်တွင် မန္တလေးမစိုးရိမ်ကျောင်းတိုက်၊ ဓမ္မနယူပဒေသကျောင်းတွင် စတင်ဝါကပ်သည်။ ထိုစဉ်က မစိုးရိမ်ဆရာတော်မှာ အဘိဓဇမဟာရဋ္ဌဂုရု ဦး သူရိယဘိဝံသ ဖြစ်သည်။ မစိုးရိမ်ကျောင်း၌ အဋ္ဌကထာ၊ ဋီကာ၊ ယောဇနာတို့ကို ကောင်းစွာလေ့လာသည်။ ဦးသူရိယ ထံ၌ ပညာသင်အပြီးတွင် အင်ကြင်းပင်ကျောင်းသို့ ပြန်ကြွလာသည်။ ငယ်ဆရာ ဦ:သုမနထံတွင် ခိုလှုံကာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂအဋ္ဌကထာကျမ်းကို သင်ယူပြန်သည်။ ဤကျမ်းသည် ကျင့်ကြံမှုလမ်းစဉ်ဖြစ်ရာ ပါရမီနည်းသောရဟန်းများသည် စိတ်ပျက်၍ လူထွက်တတ်ကြပြီး၊ ပါရမီရင့်သန်သော ရဟန်းများအား တောရဆောက်တည်သွားတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် "ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကိုတက်ရင် လူထွက်ရင် ထွက်၊ လူမထွက်ရင် တောထွက်တတ်သည်" ဟု အဆိုရှိသည်။ == တောထွက်ရန် ကြံစည်ခြင်း == ဆရာတော်လည်း သူငယ်ချင်းဖြစ်ဖူးသူ ဦးသုဇာတနှင့် တောထွက်ရန် တိုင်ပင်ထားသည်။ ဦးသုဇာတသည် အင်ကြင်းပင်ရွာအရှေ့ဘက် ၈ မိုင်ခန့်အကြာရှိ ကျီကျင်းရွာတွင် ကျောင်းထိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ၁၉၂၃ တွင် ဆရာရင်း ဦးသုမနအား ခွင့်ပန်ကာ သပိတ်တစ်လုံး၊ သင်္ကန်းသုံးထည်ဖြင့် ကျီကျင်းရွာသို့ ခရီးဆက်သည်။ ဦးသုဇာတထံ ရောက်သောအခါ ပြုဖွယ်ကိစ္စများရှိ၍ ရွှေဘိုအရှေ့ဘက်၊ ပုသိမ်တောရကျောင်းတွင် ကြိုစောင့်ရန် ပြောလေသည်။ ဝါတွင်းကာလကုန်သော် ဦးသုဇာတ ရောက်ရှိလာပြီး ရှေ့ဆက်ကြရန် တိုင်ပင်သည်။ သို့ရာတွင် တစ်ပေါင်းတည်းမသွားဘဲ တစ်ပါးလျှင်တစ်လမ်းကြွရန် အကြံဖြစ်ရာ ဦးကုမာရမှာ ရမည်းသင်းခရိုင်၊ ညောင်လွန့်တောရကျောင်းဆရာတော် ဦးမေဓာဝီထံ ဆိုက်ရောက်သည်။ ဦးမေဓာဝီထံတွင် ပဋိပတ္တိနည်းနာများ ခံယူကျင့်ကြံနေစဉ် လေနာရောဂါ စွဲကပ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် ဆေးကုသရန်ကြံကာ မန္တလေးသို့ ရထားဖြင့် ထွက်လာသည်။ ရထားပေါ်တွင် ဒါယကာတစ်ဦးနှင့် စကားစမြည်ပြောဖြစ်ရာ ကျောက်ဆည်မြို့အရှေ့ဘက်၊ ဝေဘူတောင်ခြေရှိ ဓာတ်မရှောရေတွင်းမှ ရေသည် လေနာရောဂါကို ပျောက်ကင်းစေကြောင်း သိရ၍ ကျောက်ဆည်ဘူတာတွင်ပင် ဆင်းကာ ခရီးဆက်သည်။ အဆိုပါဒါယကာ၏ လမ်းပြမှုကြောင့် ရေတွင်းသို့ ဆိုက်ဆိုက်မြိုက်မြိုက်ရောက်ကာ တွင်းရေကို သောက်သုံးခွင့်ရပြီး ရောဂါပျောက်ခဲ့သည်။ အဆိုပါနေရာသည် အေးချမ်းလှသည့်အပြင် ရေတွင်းအထက်နား၌ ဂူတစ်ခုရှိရာ နေထိုင်ရေး အဆင်ပြေသည်။ အနီးအနားတွင်လည်း ကျောက်ဆည်မြို့နှင့် ဖောင်ရွာတို့ ရှိသဖြင့် ဆွမ်းခံရန် လွယ်ကူသည်။ သို့ဖြစ်ရာ အဆိုပါနေရာတွင်ပင် သီတင်းသုံးလေသည်။ ထို့အချိန်မှစကာ ဝေဘူဆရာတော် ဟူ၍ အမည်တွင်လာသည်။ တစ်နေ့သော ဆွမ်းခံအပြန်တွင် ကျောက်ဆည်မြို့နေ ဆန်စက်ပိုင်ရှင် ဦးပျော့က ကျောင်းဆောက်လှူလိုကြောင်း လျှောက်ရာ နေ့ချင်းပြီ:ဆောက်နိုင်က အလှူခံကြောင်း မိန့်သည်။ ဦးပျော့သည် တိုင်လေးတိုင်၊ ဓနိမိုး၊ ဓနိကာကျောင်းကို နေ့ချင်းပြီး ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းသည်။ ထို့ကြောင့် ပထမဆုံးသော ကျောင်းဒကာမှာ ဦးပျော့နှင့် ဒေါ်မြင့်ကြီးတို့ ဖြစ်လာသည်။ ဦ:ပျော့သည် စွန်းလွန်းဆရာတော်နှင့် လူဝတ်ကြောင်ဘဝ ဦးကျော်ဒင်အဖြစ်ရှိစဉ်က စီးပွားဖက်ဖြစ်ခဲ့ဖူးသည်။ တစ်နေ့သ၌ စွန်းလွန်းဆရာတော် ဦးကဝိသည် ဦးပျော့အား တရားဟောရန် ကျောက်ဆည်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။  ဦးပျော့၏ ပင့်လျှောက်မှုကြောင့် ဆရာတော်နှစ်ပါး တွေ့ဆုံရင်းနှီးသွားကြသည်။ နောင်တွင် ဝေဘူချောင်၌ သိမ်သမုတ်သောအခါ စွန်းလွန်းဆရာတော်၊ ညောင်လွန့်ဆရာတော်တို့ကို ပင့်၍ သမုတ်ရသည်။ == အင်ကြင်းပင်ဆရာတော် == တစ်နေ့တွင် ဝေဘူဆရာတော်နှင့် ကျောင်းနေဘက် အင်ကြင်းပင်ဇာတိ မောင်စံရှားဆိုသူမှာ ကျောက်ဆည်သို့ ရောက်လာရာ ဝေဘူဆရာတော်ရှိသည့်အရပ်အား သိရှိသွားသည်။ မိခင်ဖြစ်သူမှာ တောထွက်ပြီးမကြာမီပင် ကွယ်လွန်သွားပြီဖြစ်သည်။ ဖခင်ဖြစ်သူမှာ ဝေဘူချောင်သို့ ရောက်လာသည်။ ထို့နောက် ဦးလူဖေနှင့် ဦးပျော့တို့ သာသနာ့ဘောင် တက်ကြပြီး ဦးဉေယျ (ဦးလူဖေ၏ ရဟန်းဘွဲ့အမည်) နှင့် ဝေဘူဆရာတော်တို့မှာ ဝေဘူတောရမှ အင်ကြင်းပင်ရွာသို့ ၁၉၂၇ ခုနှစ်တွင် ပြန်ကြွလာသည်။ အင်ကြင်းပင်သို့ ရောက်သောအခါတွင်လည်း အင်ကြင်းပင်ဆရာတော်ဟူ၍ နာမည်ထင်ရှားလာပြန်သည်။ == တိလောကသဗ္ဗညု စေတီ == ယခင်က အင်ကြင်းပင်ကျောင်းသည် စာသင်တိုက်သာ ဖြစ်သည်။ ဆရာတော်ရောက်လာပြီးနောက်တွင် တရားကျင့်သူများပါ ရောက်ရှိလာသောကြောင့် အနှောင့်အယှက်မဖြစ်စေရန် ဆရာတော် ဦးသုမန၏ လမ်းညွှန်ချက်ဖြင့် အင်ကြင်းပင်ကျောင်းအနောက်ဘက် မြေကွက်လပ်တွင် ကမ္မဋ္ဌာန်းကျောင်းနှင့် တိလောကသဗ္ဗညုစေတီတို့ကို ၁၉၂၉ တွင် စတင်ဆောက်လုပ်ကြသည်။ ကာလအတန်ကြာသော် ကျောက်ဆည်မြို့မှ ကျောင်းဒကာ ဦးပျော့နှင့် ဒါယကာများ အင်ကြင်းပင်သို့ လိုက်လာကာ ကျောက်ဆည်၌လည်း သီတင်းသုံးရန် လျှောက်ထားကြသည်။ ထို့ကြောင့် တစ်ကျောင်းလျှင် ခြောက်လကြာ သီတင်းသုံးရန် ဆရာတော်က လက်ခံခဲ့သည်။ == ရွှေဘို အောင်မြေဆရာတော် == ၁၉၅၀ တွင် အလောင်းမင်းတရား ဦးအောင်ဇေယျ၏ လယ်မြေနေရာအား ရှင်းလင်းကာ အောင်မြေကျောင်းတိုက်ကို ဆောက်လုပ်သည်။ ထို့နောက် ဝေဘူဆရာတော်အား ပင့်ဆောင်ကိုးကွယ်သည်။ ပင့်ဆောင်ကြသူများမှာ ရှေ့နေ့ ဦးအုံးဖေ၊ စက်ပိုင်သူဌေး ဦးထွန်းဖေတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုအခါမှစ၍ အောင်မြေကျောင်းတိုက်တွင်လည်း လေးလ သီတင်းသုံးသည်။ ဤကျောင်းအား အစွဲပြု၍ အောင်မြေဆရာတော်ဟုလည်း ထင်ရှားသည်။ == ဆရာတော်၏ စိတ်နေစိတ်ထား == ၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် ကမ္မဋ္ဌာန်းကျောင်း၌ တည်ထားသော တိလောကသဗ္ဗညုစေတီတော် ပြိုကျသည်။ အသစ်တည်ဆောက်ရန် ပြင်ဆင်စဉ် စေတီဟောင်းမှ အုတ်များကို လမ်းဖို့ရန် သုံးလေသည်။ လူအများ မသွားဝံ့ကြကြောင်း တပည့်ကြီး ဦးပညာဝံသက လျှောက်သောအခါ ပျက်စီးသွားလျှင် အမှိုက်ပင်ဖြစ်ကြောင်း၊ မစွန့်ပစ်ဘဲ အကျိုးရှိရာသုံးသင့်ကြောင်း ပြတ်ပြတ်သားသားမိန့်ခဲ့သည်။ ဆရာတော်သည် ကျမ်းဂန်ရေးသားလေ့ မရှိပေ။ ဒုလ္လဘရဟန်းများ (အချိန်အတိုင်းအတာ တစ်ခုအထိသာ ရဟန်းပြုသူများ) အတွက် ပါတိမောက္ခသာရသုဒ္ဓိကျမ်း ဟူသော ဝိနည်းဘာသာပြန်ကျမ်းတစ်စောင်သာ ရေးဖူးသည်။ အကြောင်းဆက်စပ်၍ စာပေဖြင့် ပြောရန်ရှိလာက ပါဠိတော်များကို မြန်မာပြန်ပေးသော်လည်း နာမည်ထုတ်ဖော်ခြင်း မရှိပေ။ ဆရာတော်ထံသို့ မြန်မာပြည်အနယ်နယ်အရပ်ရပ်မှသာမက နိုင်ငံရပ်ခြားမှလည်း လာရောက်ဖူးမြော်ခြင်း ရှိခဲ့သည်။ တရားကြောင်းရာများ မေးမြန်းဆွေးနွေးရာမှ ဗုဒ္ဓဘာသာကို နှစ်ခြိုက်လာကာ ရဟန်းပြုသူများလည်း ရှိသည်။ ပထမဆုံးသော နိုင်ငံခြားသား သာဝကမှာ သီလရှင် မေဓာဝီ ဖြစ်သည်။ နာမည်ရင်းမှာ မစ္စ ကလာရစ် စာဗင်စထရမ် ဖြစ်သည်။ သီလရှင်ဘဝဖြင့် လပေါင်း (၂၀) ကြာ ကမ္မဋ္ဌာန်း အားထုတ်သွားသည်။ အဆိုပါသီလရှင်အား ဘာသာပြန်ပေးရသူမှာ မီးရထားငွေစာရင်းမင်းကြီး ဦးသိန်းညွန့် ဖြစ်သည်။ တရားအနက် မသွေဖည်ခြင်းငှာ တိတိကျကျဘာသာပြန်ရန် ဆရာတော်က မိန့်မှာခဲ့ရသည်။ သာသနာ ၂၅၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဆဋ္ဌသံဃာယနာတင်ပွဲကျင်းပရာ ဝေဘူဆရာတော်အား ကမ္မဋ္ဌာနစရိယဆရာတော်အဖြစ် ပင့်ဆောင်ကြသည်။ တစ်နေ့သော် မဟာပါသာဏလှိုဏ်ဂူမှ ပြန်အကြွတွင် ညောင်ရမ်းဆရာတော်ကြီးက "ဝေဘူဆရာတော်ဟဲ့။ ဖူးလိုက်ကြ။ ဝအောင် ဖူးလိုက်ကြ" ဟုပင် မိန့်တော်မူသည်။ စာပေတတ်ပွန်းသော ဆရာတော်များကပင် လေးစားခြင်းကို ခံရသည်။ == ရွှေချက်သိုလ် စေတီ == ဆရာတော်၏ ဆွေမျိုးသားချင်းများမှာ ဆောလျင်စွာ ကွယ်လွန်သွားကြ၍ မိဘပိုင်မြေကွက်မှာ အလွတ်ကျန်နေသည်။ ထို့ကြောင့် ဆရာတော်၏နှုတ်မိန့်ဖြင့် ၁၉၆၅ ခုနှစ်တွင် ရွှေချက်သိုလ် အမည်ရှိ စေတီတော်ကို တည်ထားခဲ့သည်။ == ဘဝနိဂုံး == ၁၉၇၇ တွင် ဆရာတော်၌ ကြီးကြီ:မားမားရောဂါမဖြစ်လာသော်လည်း မောပန်းမှု ရှိလာသည်။ ဇွန်လ ၂၆ ရက်တွင် ဝစ္စကုဋီ (အိမ်သာ) မှအပြန် ညောင်စောင်းထက်အရောက် ညနေ ၇ နာရီခွဲတွင် ပျံလွန်တော်မူသည်။ ဆရာတော်၏ ရုပ်ကလာပ်အား ရွှေဘိုကလည်း ရချင်သည်၊ ကျောက်ဆည်ကလည်း လိုချင်သည်။ အင်ကြင်းပင်နယ်သားများက မပေး။ ထို့အပြင် မီးပူဇော်ခြင်း ပြု၊ မပြုနှင့် ပတ်သက်၍ ဝိဝါဒများ ရှိလာသည်။ ထို့ကြောင့် ထေရ်ကြီ:ဝါကြီးများထံ အဆုံးအဖြတ်ခံကြသည်။ ထို့အချိန်၌ [[ရွှေဘိုမြို့]]၊ ဓမ္မသုခဆရာတော်သည် သက်တော်ကြီးရင့်သကဲ့သို့ ပညာလည်း တတ်ကျွမ်းလှရာ အဆုံးအဖြတ်ပေးရန် ရွေးချယ်ကြသည်။ အဆုံးအဖြတ်ပြုရာ၌ ဓမ္မသုခဆရာတော်သာမက ပုခန်းဆရာတော်လည်း ကြွလာသည်။ ဆရာတော်နှစ်ပါးက မီ:ပူဇော်သင့်ကြောင်း ဆုံးဖြတ်၍ ခင်ဦးမြို့နယ် ပြည်သူ့ကောင်စီက ဦ:စီးကာ အန္တိမဈာပနပွဲကို ကျင်းပသည်။ ကျောက်ဆည် ဝေဘူချောင်ဆရာတော် ဦး အာစရဘိဝံသ၊ အင်ကြင်းပင်ကျောင်း နန်းဦးပရိယတ္တိစာသင်တိုက် ဦး ပညာဝံသနှင့် ခင်ဦးမြို့နယ် ပိတောက်ကုန်းကျောင်းဆရာတော် ဦ:ဝိစာရတို့က စီမံ၍ ကိုယ်တိုက်ကိုယ်ကျ နံ့သာထင်းဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့သည်။ တစ်နေရာတည်းတွင် မီ:သင်္ဂြိုဟ်သော်လည်း ကျောင်းတိုက် သုံးနေရာစလုံးတွင် ဈာပနပွဲဖြင့် ပူဇော်ကြသည်။ မီ:ပူဇော်ပြီ:တွင် အရိုးပြာတို့ကို အညီအမျှ ခွဲယူကြသည်။ === ရန်အောင်မြေ စေတီ === အဂ္ဂိဈာပနမြေနေရာတွင် စေတီတည်ထားကာ အင်ကြင်းပင်ကျောင်းအတွက်ရရှိသော အရိုးပြာတို့ကို ဌာပနာသွင်းခဲ့သည်။ စေတီတော်၏ဘွဲ့ကို ရန်အောင်မြေ ဟု မှည့်ခေါ်ကြသည်။ ထို့အပြင် ဦး အာစာရက ရန်အောင်မြေဗောဓိပင်ကိုလည်း စိုက်ပျိုးပူဇော်ခဲ့ရာ နှစ်စဉ် ကဆုန်လပြည့်တိုင်းတွင် ညောင်ရေသွန်း၍ ဆွမ်းတော်ကြီး လောင်းလှူလျက်ရှိသည်။ ==ကိုးကား== <references/> {{Lifetime|၁၈၉၆|၁၉၇၇}} [[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းများ]] j185iccnvq29qw4hfwd5pi7scr2aqkk 0 46259 1059228 1057860 2026-10-18T10:13:41Z Clevmontgarden 149432 သဒ္ဒါပြင်ခဲ့သည် 1059228 wikitext text/x-wiki သက္ကရာဇ် ၁၂၁၄ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၂ခုနှစ်)တွင် မင်းပြုသော '''[[မင်းတုန်းမင်း|သီရိမဟာ သီဟ ဓမ္မရာဇာ ခေါ် မင်းတုန်းမင်း]]''' ၏ မိဖုရားများနှင့် သားတော်၊ သမီးတော် များ စာရင်းဖြစ်သည်။ {| class="wikitable sortable" ! စဉ် !! အမည် !! ဘွဲ့ !! အဆင့် !! မှတ်ချက် !! သားတော်/သမီးတော်များ |- | ၁|| [[စကြာဒေဝီ]]မိဖုရားခေါင်ကြီး||သီရိပဝရမဟာရာဇိန္ဒာဓိပတိ ရတနာ ဒေဝီ||မိဖုရားခေါင်ကြီး||[[ရွှေဘိုမင်း]] မိဖုရားခေါင်ကြီး၏ သမီးတော်|| |- | ၂||[[မြောက်နန်းမိဘုရား(ခင်သဲ)|မြောက်နန်းမိဖုရား(ခင်သဲ)]]||||မြောက်နန်း မိဖုရား||မင်္ဂလာ အိမ်တော်ပါ|| |- | ၃||ပထမ အနောက်နန်း မိဖုရား||သီရိမဟာ သုစန္ဒာ ဒေဝီ||အနောက်နန်း မိဖုရား||ရွှေဘိုမင်း၏ မြောက်ဆောင်တော်မိဖုရား သမီးတော်/ ပင်းတလဲ မြို့စား||၂ပါး |- | ၄||ဒုတိယ အနောက်နန်း မိဖုရား||||အနောက်နန်း မိဖုရား||ပထမ အနောက်နန်း မိဖုရား ၏ ညီမတော်|| |- | ၅||အလယ်နန်း မိဖုရား ([[ဆင်ဖြူမရှင်]])||||အလယ်နန်း မိဖုရား||ရတနာပူရ စတုတ္ထ [[ဘကြီးတော်(စစ်ကိုင်းမင်း)|စစ်ကိုင်းမင်း]]၏ မိဖုရားခေါင်ကြီး၏ သမီးတော်||၁) သမီးတော် သီရိသုရတနာဒေဝီ၊ ၂) သမီးတော်၊ ၃) သားတော် မြန်အောင်မင်းသား၊ ၄) သမီးတော် သီရိပဘာ ရတနာဒေဝီခေါ် တပင်တိုင် မြတောင်မင်းသမီး ([[စုဖုရားလတ်]])၊ ၅) သားတော် ပန်းချီမင်းသား၊ ၆) သမီးတော် ရမည်းသင်း မင်းသမီး |- | ၆||[[စိန်းတုံးမိဘုရား|စိန်းတုံးမိဖုရား]]||||||မင်းတရားကြီး မယ်တော်၏ ညီမတော်ရင်း မိထွေး၏ သမီးတော်|| |- | ၇||လောင်းရှည် မိဖုရား||သီရိမဟာ မင်္ဂလာသုပဘာဒေဝီ||||||၁) သမီးတော် ချွန်တောင်မင်းသမီး၊ ၂) သမီးတော် အမတော်ပုခန်းကြီးစုဘုရားကြီး၊ ၃) သားတော် သုသီရိမဟာဓမ္မရာဇာ ခေါ် [[သီပေါမင်း|သီပေါမင်းသား]]၊ ၄) မိတ္ထီလာ စုဘုရားကလေး |- | ၈||မကွေး မိဖုရား||||||ရွှေဘိုမင်း၏ သမီးတော် ဖြစ်သည်||၁) သားတော် လယ်ကိုင်းမင်းသား၊ ၂) သမီးတော် မင်းခင်း မင်းသမီး၊ ၃) သမီးတော် ပြင်စည်မင်းသမီး |- | ၉||တောင်ဆောင်တော် မိဖုရား||||||||၁) သမီးတော်၊ ၂) သားတော်၊ ၃) သားတော်၊ ၄) သားတော် မင်းရဲညွန့် ခေါ် မောင်မျိုးညွန့်၊ ၅) သားတော် မိုးညှင်းမင်းသား မောင်မျိုးအံ့၊ ၆) သမီးတော် မိုးညှင်းမင်းသမီး |- | ၁၀||ပထမ မြောက်ဆောင်တော် မိဖုရား||ပဘာဒေဝီ||||||၁) သားတော် သုသီရိမဟာ ဓမ္မရာဇာ ခေါ် မလွန်မင်းသား မောင်မျိုးရင်၊ ၂) သမီးတော်၊ ၃) သားတော် [[ပြင်စည်မင်းသား သတိုးမင်းရဲ]]၊ ၄) သားတော် ဝန်းသိုမင်းသား သတိုးမင်းရဲ သီဟသူ |- | ၁၁||ဒုတိယ မြောက်ဆောင်တော် မိဖုရား||နန္ဒာဒေဝီ||||||၁) သမီးတော် ကန္နီ မင်းသမီး မမျိုးရင်၊ ၂) သမီးတော် မဘဲ မင်းသမီး၊ ၃) သားတော် မက္ခရာ မင်းသား မောင်မျိုးတူ၊ ၄) သမီးတော် ကြံညှပ်မင်းသမီး၊ ၅) သမီးတော် ဆင်ယဉ်မင်းသမီး၊ ၆) သားတော် |- | ၁၂||ပထမ တောင်ရွှေရေးဆောင် မိဖုရား||||||||၁) သားတော် သုမဟာ သီရိဓမ္မရာဇာ ခေါ် မြင်ကွန်းကိုယ်တော်ကြီး မောင်မျိုးဧ၊ ၂) သားတော် သတိုးမင်းလှ ဇေယျသူ ခေါ် မြင်းခုံတိုင် မင်းသား မောင်မျိုးထင် |- | ၁၃||ဒုတိယ ရွေရေးဆောင် မိဖုရား||||||||၁) သားတော်၊ ၂) သမီးတော်၊ ၃) သမီးတော် |- | ၁၄||[[စားပွဲတောင်မိဘုရား|စားပွဲတောင်မိဖုရား]]||||||||၁) သမီးတော်၊ ၂) သမီးတော် [[ပင်းမင်းသမီး]]၊ ၃) သားတော်၊ ၄) သမီးတော် [[မိုးမိတ်မင်းသမီး]] |- | ၁၅||ဒုတိယ မြောက်ရွှေရေးဆောင် မိဖုရား||||||||၁) သားတော် ညောင်ရမ်းမင်းသား မောင်မျိုးပုံ၊ ၂) သားတော် ညောင်အုပ်မင်းသား မောင်မျိုးယုံ၊ ၃) သမီးတော် ကျောက်ဆောက် မင်းသမီး |- | ၁၆||[[ခုနစ်ရွာ မိဖုရား]]||||||||၁) သားတော် မဟာသီရိဓမ္မာရာဇာ ခေါ် သုံးဆယ်မင်းသား မောင်မျိုးထွေး၊ ၂) သမီးတော်၊ ၃)သားတော်၊ ၄) သားတော်၊ ၅) သမီးတော် မြင်ကွန်းမင်းသမီး၊ ၆) သမီးတော်၊ ၇) သားတော် ပင်လယ်မင်းသား၊ ၈) သမီးတော် တောင်သာမင်းသမီး၊ ၉) သမီးတော် ပန်းထိမ်း မင်းသမီး၊ ၁၀) သားတော် သတိုးမင်းရဲမင်းထင် ခေါ် သန္တီမင်းသား၊ ၁၁) သမီးတော် မြို့ကြီးမင်းသမီး၊ ၁၂) သားတော် ပင်းယမင်းသား၊ ၁၃) သမီးတော် မင်းထပ် မင်းသမီး |- | ၁၇||[[လင်ပန်းမိဖုရား]]||သီရိသုစန္ဒာဒေဝီ||||||၁) သမီးတော် သုသီရိ မြတ်စွာ ရတနာ ဒေဝီ ခေါ် တပင်တိုင် စလင်း မင်းသမီး၊ ၂) သားတော်၊ ၃) သားတော်၊ ၄) သတိုးဗညားကျန်း ခေါ် ကျပင်းမင်းသား၊ ၅) ဗညားလော ခေါ် ယနောင်မင်းသား |- | ၁၈||ရေပွဲတိုက်စား မိဖုရား||||||||၁) သားတော် မိုင်တုံမင်းသား သတိုးမင်းရဲမင်းခေါင် |- | ၁၉||သက်ပန်း မိဖုရား||သီရိသုပဘာဒေဝီ||||||၁) သားတော် ရွှေဂူမင်းသား မောင်သက်မှန်၊ ၂) သားတော် မိုးလှိုင်းမင်းသား မောင်လွမ်းသူ၊ ၃) သားတော် တောင်ညိုမင်းသား မောင်ပြည့်စုံ (ခ) သတိုးမင်းလှမင်းခေါင် |- | ၂၀||မိုးနဲ မိဖုရား||||||||မိုးနဲစော်ဘွားသမီး||၁) သမီးတော် |- | ၂၁||ပထမ လက်ပံစဉ် မိဖုရား||||||||၁) သမီးတော် ယင်းတော် မင်းသမီး၊ ၂) သမီးတော် ကသာ မင်းသမီး၊ ၃) သားတော် မြင်စိုင်း မင်းသား |- | ၂၂||ဆယ်ရွာ မိဖုရား||||||||၁) ကျောက်ရစ် မင်းသမီး |- | ၂၃||ကုပ်ကိုလှ မိဖုရား||||||||၁) သားတော် ကသာ မင်းသား |- | ၂၄||လှိုင်ကျွန်း မိဖုရား||||||||၁) သားတော်၊ ၂) သမီးတော် တောင်တွင်းချောင်း မင်းသမီး၊ ၃) သမီးတော် ဟင်္ဂမော် မင်းသမီး |- | ၂၅||သနစစ် မိဖုရား||||||||၁) သားတော်၊ ၂) သားတော်၊ ၃) သားတော် ကောလင်း မင်းသား |- | ၂၆||တမာပင် မိဖုရား||သီရိသုပဘာမဟေ||||||၁) သမီးတော် ကွတ်ရွာ မင်းသမီး |- | ၂၇||ပြူကန် မိဖုရား||||||||၁) သမီးတော် စောလှ မင်းသမီး၊ ၂) သားတော် ခေါ်သန္တီမင်းသား၊ ၃) သမီးတော် ယင်းဝဲ မင်းသမီး |- | ၂၈||တောင်ပြုံး မိဖုရား||||||||၁) သားတော် |- | ၂၉||ထီးလှိုင် မိဖုရား||||||||လောင်းရှည်ဝန်ကြီး၏သမီး||၁၈၅၇တွင်ကွယ်လွန်||၁) သားတော် သာဂရ မင်းသား |- | ၃၀||သရစိမ်း မိဖုရား||သီရိသုနန္ဒာမဟေ||||||၁) သမီးတော် သီရိသုမလ္လာဝတီ ခေါ် နောင်မွန် မင်းသမီး၊ ၂) သားတော် ငရနဲ မင်းသား၊ ၃) သမီးတော် သုသီရိ စန္ဒာဝတီ ခေါ် တိုင်တား မင်းသမီး၊ ၄) သမီးတော် သုသီရိ ကေသာဝတီ ခေါ် တိုင်တား မင်းသမီး |- | ၃၁||လဲချား မိဖုရား||||||||လဲချားစော်ဘွားသမီး||၁) သမီးတော်၊ ၂) သားတော်၊ ၃) သားတော် |- | ၃၂||ထနောင်းတိုင် မိဖုရား||||||||၁) သားတော် |- | ၃၃||ငါးပင်စည် မိဖုရား||||||||၁) သမီးတော် |- | ၃၄||ငစွန် မိဖုရား||||||||၁) သမီးတော် လမိုင်း မင်းသမီး၊ ၂) သမီးတော် မြို့လှ မင်းသမီး၊ ၃) သမီးတော် ထရံကာ မင်းသမီး |- | ၃၅||[[ရွာပုလဲ မိဖုရား]]||||||||၁) သားတော် ထီးလင်း မင်းသား |- | ၃၆||[[ကျောက်တလုံး မိဖုရား]]||||||||၁) သမီးတော် [[ညောင်လှ မင်းသမီး]] |- | ၃၇||မယ်ထားအို||||||||အိမ်တော်မှာပင်ကံကုန်ပုံရ||၁) သမီးတော် |- | ၃၈||ကြေးမြင် မိဖုရား||||||||ရေနံချောင်းဝန်ကြီးသမီး||၁) သားတော် ပျည်းမနား မင်းသား |- | ၃၉||ဆင်တဲ မိဖုရား||||||||၁) သားတော် |- | ၄၀||ရွာသစ် မိဖုရား||||||||၁) သားတော် |- | ၄၁||မိကျောင်းတက် မိဖုရား||||||||၁) သားတော် |- | ၄၂||ကျောက်ရဲ မိဖုရား|||||||| |- | ၄၃||မြင်စည်မိဖုရား|||||||| |- | ၄၄||ဘလဲ့ပ မိဖုရား|||||||| |- | ၄၅||မန်ကျည်းပင်စောက် မိဖုရား||||||||၁) သမီးတော် မိုင်းညောင် မင်းသမီး |- | ၄၆||ရစီ မိဖုရား|||||||| |- စုစုပေါင်း မိဖုရား (၄၉)ပါး မှ သားတော် (၅၅)ပါး၊ သမီးတော် (၅၃)ပါး၊ ပေါင်း (၁၀၈)ပါး ရှိသည်။ <ref>[http://www.mediafire.com/?nt4nklzg0bz မြန်မာရာဇဝင်ချုပ် နှင့် [[ရွှေနတ်တောင်ဘုရား]]သမိုင်း၊ ဆရာလွန်း၊ ၁၉၁၁၊ [[သူရိယသတင်းစာ]] ပုံနိုပ်တိုက်၊ ၁၅၊ဗိုလ်ကွက်သစ်၊ ရန်ကုန်မြို့အရှေ့ပိုင်း၊ စာမျက်နှာ ၁၂၈-၁၃၅]{{Dead link|date=January 2021 }}</ref>နန်းရ မိဖုရား ၄ ပါး၊ အဆောင်ရ မိဖုရား ၄ ပါးရှိသည်။ မိဖုရားနှင့် ကိုယ်လုပ်တော်များတွင် '''ဒေဝီ''' ဘွဲ့ခံ မိဖုရားလတ်၊ '''ဟေသီ''' ဘွဲ့ခံ မိဖုရားငယ်၊'''ဝတီ''' ဘွဲ့ခံ ကိုယ်လုပ်တော်ကြီး၊'''သီရီ''' ဘွဲ့ခံ ကိုယ်လုပ်တော်လတ်၊ '''မင်းတပ်''' ဘွဲ့ခံ ကိုယ်လုပ်တော်ငယ် စသည်တို့ အဆင့် အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} ဦးမောင်မောင်တင် ရေးသားသော [[မဟာရာဇဝင်ဇာတ်တော်ကြီး တတိယတွဲ]] {{ကုန်းဘောင်ခေတ်}} [[Category:မင်းတုန်းမင်း၏မိဖုရားများ]] [[Category:မင်းတုန်းမင်း၏ သမီးတော်များ]] |} si8iithcudp9smhqya6u2gldcijssh6 0 47470 1059070 1058588 2026-10-17T20:09:59Z InternetArchiveBot 61272 Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059070 wikitext text/x-wiki {{Infobox spacecraft | Name = ''ပိုင်အိုနီးယား ၁၀'' | Image = [[File:Pioneer 10-11 spacecraft.jpg|frameless]] | Caption = ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ | Organization = ARC / [[နာဆာ]] | Major_Contractors = TRW | Mission_Type = ဖြတ်သန်းပျံသန်း | Flyby_Of = [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]] <!--<small>({{Release date and age|1973|12|3}})</small>--> | Launch = 1972-03-02 01:49:00 [[Coordinated Universal Time|UTC]] <br><small>({{For year month day| year=1972| month=03| day=03}} အကြာက)</small> | Launch_Vehicle = Atlas-Centaur/TE364-4 | Launch_Site = Cape Canaveral Air Force Station Space Launch Complex 36|Space Launch Complex 36A <br>Cape Canaveral Air Force Station | Mission_Duration = March 2, 1972 – January 23, 2003<br> <small>(30 years, 10 months, 22 days)</small><br> <small>(lost communication)</small> | MissionHighlight = Jupiter flyby <br>{{pad|1em}}''(completed 1974-01-01)'' <br>Interstellar mission <br>{{pad|1em}}''(completed 1997-03-31)'' | NSSDC_ID = 1972-012A | Webpage = [http://web.archive.org/web/20041105100336/spaceprojects.arc.nasa.gov/Space_Projects/pioneer/PNhome.html Pioneer Project website]<small>(archived)</small><br> [http://www.nasa.gov/mission_pages/pioneer/ NASA Archive page] | Mass = {{convert|258|kg|lb|abbr=on}} | Power = 155.0 W (4 Radioisotope thermoelectric generator|SNAP-19 RTGs) }} '''ပိုင်အိုနီးယား ၁၀''' အာကာသယာဉ်သည် [[ပိုင်အိုနီးယား စီမံကိန်း]]၏ တစိတ်တပိုင်းဖြစ်ပြီး ၂၅၈ ကီလိုဂရမ်အလေးချိန်ရှိသည့် အာကာသစူးစမ်းလေ့လာရေး စက်ရုပ်ယာဉ်ဖြစ်သည်။ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]သို့ ပထမဆုံးခရီးနှင်ခဲ့ပြီး [[နေအဖွဲ့အစည်း]]မှ လွတ်မြောက်အလျင်ဖြင့်ထွက်ခွာနိုင်ခဲ့သော ပထမဆုံးယာဉ်ဖြစ်သည်။ စီမံကိန်းကို အမေရိကန်အမျိုးသားလေကြောင်းနှင့်အာကာသစီမံမှုအဖွဲ့ ([[နာဆာ]])၏ အမ်းစ်သုတေသနဌာနက ကိုင်တွယ်ခဲ့ပြီး TRW Inc က ယာဉ်ကို ပုံစံထုတ်ခဲ့သည်။ ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ ကို အချင်း၂.၇၄ မီတာရှိသည့်စလောင်း၊ ယင်းတွင်ဆက်စပ်တပ်ဆင်ထားသည့် ဆဌဂံပုံကိုယ်ထည်၊ ဖမ်းယူမှုမြင့်မားသည့် အင်တင်နာချောင်းကြီးတစ်ချောင်းတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ လိုအပ်သည့်စွမ်းအင်ကို ရေဒီယိုအိုင်ဆိုတုပ် အပူလျှပ်စစ်ဓာတ်အားထုတ်စက်လေးခုပေါင်းမှ စတင်ပစ်လွှတ်ချိန်တွင် ၁၅၅ ဝပ်ရရှိသည်။ ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ ကို ၁၉၇၂ခုနှစ် မတ်လ၂ရက်နေ့တွင် ဖလော်ရီဒါရှိ ကိပ်ကာနီဗယ်အာကာသလွှတ်တင်ရေးစခန်းမှလွှတ်တင်ခဲ့သည်။ ဇွန် ၁၅ ရက်နေ့တွင် ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားများပတ်လမ်းကိုဖြတ်သွားသော ပထမဆုံးအာကာသယာဉ် ဖြစ်လာသည်။ ၁၉၇၃၊ နိုဝင်ဘာ ၆ ရက်မှစတင်၍ ကီလိုမီတာ၂၅ သန်းအကွာအဝေးမှ ဂျူပီတာဂြိုဟ်၏ဓာတ်ပုံများကို စတင်ပေးပို့ခဲ့သည်။ စုစုပေါင်းဓာတ်ပုံ ၅၀၀ ကျော်ပေးပို့ခဲ့သည်။ ၁၉၇၃၊ ဒီဇင်ဘာတွင် ဂြိုဟ်နှင့်အနီးဆုံး ၁၃၂, ၂၅၂ ကီလိုမီတာအကွာသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ခရီးစဉ်တွင် ယာဉ်ပေါ်တွင် တပ်ဆင်ပေးလိုက်သော ကိရိယာများသည် ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားပတ်လမ်းခါးပတ်ကွင်း၊ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]ပတ်ဝန်းကျင်၊ နေမုန်တိုင်းများ၊ အာကာသရောင်ခြည်များကိုလေ့လာနိုင်ခဲ့သည်။ ယခုအခါ နေစကြဝဠာအတွင်းအစွန်ဆုံးရှိ ဟေလီယိုစပီးယားအလွှာ (နေစကြဝဠာ နယ်နိမိတ်အစွန်)သို့ရောက်ရှိနေပြီဖြစ်သည်။ ၂၀၀၃၊ ဇန္နဝါရီ ၂၃ တွင် ကမ္ဘာမှ ကီလိုမီတာ ၁၂ ဘီလျံ (၈၀ [[AU]])အရောက်တွင် ယာဉ်ပေါ်တွင်ဓာတ်အားနည်းပါးလာမှုကြောင့် ဆက်သွယ်မှုပြတ်တောက်ခဲ့သည်။ ==စီမံကိန်းနောက်ခံ== ===သမိုင်း=== ၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် နာဆာ၏ Jet Propulsion Laboratory မှ အာကာသယာဉ်နည်းပညာ အင်ဂျင်နီယာ Gary Flandro သည် နေအဖွဲ့အစည်း၏ အပြင်ဘက်ဂြိုဟ်များ ရှားရှားပါးပါး တစ်တန်းတည်း ကြုံကြိုက်မှုအပေါ် အခွင့်ကောင်းယူ၍ စူးစမ်းလေ့လာမည့် ''Planetary Grand Tour'' ခေါ် မဟာဂြိုဟ်စူးစမ်းရေး စီမံကိန်းအယူအဆကို အဆိုပြုခဲ့သည်။ ဤအယူအဆကို ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ နှောင်းပိုင်းတွင် [[ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်း]]ဖြင့် နောက်ဆုံး၌ အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ခဲ့သော်လည်း နာဆာသည် ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် အပြင်ဘက် နေအဖွဲ့အစည်းသို့ အာကာသစူးစမ်းရေးယာဉ် နှစ်စင်း စေလွှတ်ကာ စီမံကိန်း၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်းများကို စမ်းသပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။{{sfn|Van Allen|2001|p=155}}{{sfn|Burrows|1990|pp=16}} James A. Van Allen ဦးဆောင်သော တိုက်တွန်းနှိုးဆော်ရေးအဖွဲ့ဖြစ်သည့် Outer Space Panel သည် အပြင်ဘက်ဂြိုဟ်များကို စူးစမ်းလေ့လာရန် သိပ္ပံနည်းကျ အကြောင်းပြချက်ဆိုင်ရာ အထောက်အထားများကို ဖော်ထုတ်ပေးခဲ့သည်။ နာဆာ၏ Goddard Space Flight Center က ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားပတ်လမ်းကြောင်း (asteroid belt) ကို ဖြတ်သန်း၍ ကြာသပတေးဂြိုဟ်ကို စူးစမ်းလေ့လာမည့် "Galactic Jupiter Probes" စူးစမ်းရေးယာဉ်တစ်စုံကို အဆိုပြုခဲ့သည်။ ထိုအာကာသယာဉ်များကို ၁၃ လလျှင် သီတင်းပတ်အနည်းငယ်ခန့်သာ ကြုံကြိုက်လေ့ရှိသည့် အာကာသယာဉ် လွှတ်တင်ချိန် အခွင့်ရေးများအတွင်း ၁၉၇၂ နှင့် ၁၉၇၃ ခုနှစ်များ၌ လွှတ်တင်ရန် စီစဉ်ခဲ့ကြပြီး အဆိုပါ အခွင့်အလမ်း ကာလများ၏ ပြင်ပတွင် လွှတ်တင်မည်ဆိုပါက ဒုံးပျံလောင်စာ ပမာဏများစွာ ပိုမို လိုအပ်မည်ဖြစ်သည်။ နာဆာသည် ဤစီမံကိန်းကို ၁၉၆၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် အတည်ပြုခဲ့သည်။ အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းကို မလွှတ်တင်မီက Pioneer F နှင့် Pioneer G ဟု အမည်သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ နှင့် [[ပိုင်အိုနီးယား ၁၁]] ဟု အသီးသီး အမည်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် ၁၉၅၈ မှ ၁၉၇၈ ခုနှစ်အတွင်း လွှတ်တင်ခဲ့သော အမေရိကန်၏ လူမပါသော အာကာသခရီးစဉ်များ ဖြစ်သည့် [[ပိုင်အိုနီးယား စီမံကိန်း]]၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ နှင့် ပိုင်အိုနီးယား ၁၁ တို့သည် အပြင်ဘက် နေအဖွဲ့အစည်းကို စူးစမ်းလေ့လာရန် ဒီဇိုင်းထုတ်ထားသော အဆိုပါအစီအစဉ်၏ ပထမဆုံး အာကာသယာဉ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့၏ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်များမှာ အင်္ဂါဂြိုဟ်အလွန် ဂြိုဟ်ကြားစက်ဝန်း ထုထည်ကို စုံစမ်းစစ်ဆေးရန်၊ [[ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှား]]ပတ်လမ်းကြောင်းကို လေ့လာရန်၊ ၎င်းကို ဖြတ်သန်းသွားလာမည့် အာကာသယာဉ်များအတွက် ကြုံတွေ့နိုင်သည့် အန္တရာယ်များကို ဆန်းစစ်ရန်နှင့် ဂျူပီတာဂြိုဟ်အပြင် ယင်း၏ ပတ်ဝန်းကျင်ကို စူးစမ်းလေ့လာရန် ဖြစ်သည်။ ဤခရီးစဉ်များအတွက် သိပ္ပံဆိုင်ရာ စမ်းသပ်မှု ပရောဂျက်ပေါင်း ၁၅၀ ကျော်ကို အဆိုပြုခဲ့ကြသည်။ ၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း ပြုလုပ်ခဲ့သော စီမံကိန်း အစည်းအဝေးများစွာမှတစ်ဆင့် ရွေးချယ်ခဲ့ပြီး ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ် စောစောပိုင်းတွင် ပြီးစီးခဲ့သည့် နောက်ဆုံး သိပ္ပံဆိုင်ရာ ကိရိယာတန်ဆာပလာ အစုံအလင်ကို ဂျူပီတာနှင့် ယင်း၏ အရံလ အတော်များများကို ဓာတ်ပုံရိုက်ကူးရန်နှင့် ပိုလာရီမီထရစ် (polarimetric) တိုင်းတာမှုများ ပြုလုပ်ရန်၊ ဂျူပီတာ၏ [[အနီအောက်ရောင်ခြည်]]နှင့် [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]] လေ့လာမှုများ ပြုလုပ်ရန်၊ ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားများနှင့် ဥက္ကာခဲများကို ထောက်လှမ်းရန်၊ လျှပ်စစ်ဓာတ်ဝင်နေသော အမှုန်များ၏ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းပုံကို သတ်မှတ်ရန်နှင့် [[သံလိုက်စက်ကွင်း]]များ၊ ပလာစမာ၊ [[ကော့စမစ်ရောင်ခြည်]]များနှင့် ဆောဒီးယားခဲလ် အလင်း (zodiacal light) များကို တိုင်းတာရန် ဒီဇိုင်းထုတ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အာကာသယာဉ်သည် ဂျူပီတာဂြိုဟ်၏ ကွယ်သွားချိန် (occultation) အတွင်း ရေဒီယိုလမ်းကြောင်း ခြေရာခံခြင်းပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် [[ရေဒီယိုလှိုင်း]]များ လေထုကို ဖြတ်သန်းစဉ် ဖြစ်ပေါ်သည့် လှိုင်းအပြောင်းအလဲများကို ထောက်လှမ်းကာ ဂျူပီတာ လေထုဆိုင်ရာ တိုင်းတာမှုများကို ရရှိစေမည် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် အာကာသယာဉ်၏ သွားလာမှုလမ်းကြောင်းကို တိကျစွာ ခြေရာခံခြင်းအားဖြင့် ဂျူပီတာနှင့် ယင်း၏ အရံလတို့၏ ဒြပ်ဆွဲအား သက်ရောက်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အာကာသယာဉ်၏ သွားလာမှု လမ်းကြောင်းနှင့် အရှိန်အဟုန် အပြောင်းအလဲငယ်များကို တိုင်းတာကာ ၎င်းတို့၏ ဒြပ်ထုခန့်မှန်းချက်များကို ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် ပြုလုပ်နိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ပိုင်အိုနီးယား စီမံကိန်း၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် စီမံကိန်းကို စီမံခန့်ခွဲရန်အတွက် Goddard အစား NASA Ames Research Center ကို ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ Charles F. Hall ၏ ကွပ်ကဲမှုအောက်ရှိ Ames ကို ရွေးချယ်ရခြင်းမှာ ၎င်းတွင် လည်ပတ်မှုဖြင့် တည်ငြိမ်အောင် ထိန်းသိမ်းရသည့် အာကာသယာဉ်များ (spin-stabilized spacecraft) နှင့် ပတ်သက်၍ အတွေ့အကြုံရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤခရီးစဉ်သည် သိပ္ပံဆိုင်ရာ ကိရိယာများ၏ တိုင်းတာမှုကို အနှောင့်အယှက် နည်းနိုင်သမျှ နည်းပါးစေပြီး ဂြိုဟ်ကြားအာကာသအတွင်း စွမ်းဆောင်ရည်ထက်မြက်စွာ မောင်းနှင်နိုင်သော သေးငယ် ပေါ့ပါး၍ သံလိုက်ဓာတ် လွတ်ကင်းသည့် အာကာသယာဉ်တစ်စင်း လိုအပ်ခဲ့သည်။ ယင်း၏ ဒီဇိုင်းတွင် [[ပိုင်အိုနီးယား ၆]] မှ [[ပိုင်အိုနီးယား ၉]] အထိ ယခင်က စမ်းသပ်အောင်မြင်ခဲ့သည့် ဟာ့ဒ်ဝဲများကို ထည့်သွင်းအသုံးပြုခဲ့သည်။ ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် နာဆာသည် ခရီးစဉ်၏ အချိန်ဇယားကို မှီရန်အတွက် ယှဉ်ပြိုင်မှု လေလံပွဲများ ပြုလုပ်ခြင်းမရှိဘဲ အာကာသယာဉ် နှစ်စင်းစလုံးကို တည်ဆောက်ရန် TRW Inc. ကုမ္ပဏီအား အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃၈၀ မီလီယံတန် စာချုပ်ကို ပေးအပ်ခဲ့သည်။ B. J. O'Brien နှင့် Herb Lassen တို့သည် အာကာသယာဉ် တပ်ဆင်ရေး တာဝန်ခံ အဖွဲ့ကို ဦးဆောင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခြင်းနှင့် တည်ဆောက်ခြင်းတို့အတွက် လုပ်အားချိန် အလုပ်သမား နာရီပေါင်း ၂၅ မီလီယံခန့် ကုန်ကျမည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့ကြသည်။ မူလ အချိန်ဇယားကို မှီရန်အတွက် ပထမအာကာသယာဉ်သည် ၁၉၇၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ဂျူပီတာသို့ ရောက်ရှိနိုင်ရေး ဖေဖော်ဝါရီ ၂၉ မှ မတ် ၁၇ ရက်အတွင်း လွှတ်တင်ရမည်ဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် လွှတ်တင်ရေး အစီအစဉ်ကို ၁၉၇၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ရောက်ရှိစေရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြပြီး Deep Space Network ကို အသုံးပြုနေသည့် အခြားသော ခရီးစဉ်များနှင့် ပဋိပက္ခဖြစ်မှုကို ကာကွယ်ရန်နှင့် ကမ္ဘာနှင့် ဂျူပီတာတို့ နေ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အခြမ်းတွင် ရောက်ရှိနေမည့် ကာလကို ရှောင်ရှားရန် ဖြစ်သည်။ ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ ၏ ဘေးမှ ဖြတ်ပျံသန်းမည့် သွားလာမှု လမ်းကြောင်းကို ဂျူပီတာ၏ ရောင်ခြည်ဖြာထွက်မှု ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များကို အများဆုံး ရရှိစေရန် ရွေးချယ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ခရီးစဉ် စီမံသူများက အားပြင်းသော ရောင်ခြည်ဖြာထွက်မှုကြောင့် အာကာသယာဉ်၏ အချို့သော စနစ်များ ပျက်စီးနိုင်သည်ဟု မျှော်လင့်ထားကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဂြိုဟ်၏ ဗဟိုမှ ဂျူပီတာ အချင်းဝက် ၃ ခုစာခန့် အကွာအဝေးသို့ စီစဉ်ထားသည့် အနီးကပ်ဆုံး ရောက်ရှိမှုသည် အာကာသယာဉ်အား နေရောင်ခြည်ရရှိသော ဂြိုဟ်၏ အခြမ်းကို အတားအဆီးမရှိ လင်းလင်းချင်းချင်း မြင်တွေ့စေနိုင်ပြီး အဆိုပါ တွေ့ဆုံမှုကိုလည်း ဘေးကင်းစွာ ကျော်လွန်နိုင်မည့် အနိမ့်ဆုံး စိတ်ချရသော အကွာအဝေးအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ အရန် အာကာသယာဉ်ဖြစ်သော Pioneer H ကို National Air and Space Museum တွင် ပြသထားသည်။<ref>{{cite web |title=Pioneer 10, 11, H |url=https://space.skyrocket.de/doc_sdat/pioneer-1011.htm |website=Gunter's Space Page |access-date=19 September 2026}}</ref> ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ ခရီးစဉ်သည် အထူးသဖြင့် ဂျူပီတာ၏ ရောင်ခြည်ဖြာထွက်မှု ပတ်ဝန်းကျင်၊ သံလိုက်စက်ကွင်းနှင့် သံလိုက်စက်ကွင်းနယ်ပယ် (magnetosphere) တို့ကို တိုင်းတာမှုများပြုလုပ်ခဲ့ခြင်းဖြင့် ဗွိုင်ယေဂျာ စီမံကိန်းကို စီမံကိန်းရေးဆွဲရန်အတွက် အရေးပါသော အချက်အလက်များကို ပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။ ထိုလေ့လာတွေ့ရှိချက်များသည် အင်ဂျင်နီယာများအား ဂျူပီတာ၏ ပြင်းထန်သော ပတ်ဝန်းကျင်ဒဏ်ကို ခံနိုင်ရည်ရှိမည့် ဗွိုင်ယေဂျာ အာကာသယာဉ်များကို ဒီဇိုင်းရေးဆွဲနိုင်ရန် ကူညီပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=Pioneer 10 at Jupiter |url=https://science.nasa.gov/resource/pioneer-10-at-jupiter |website=NASA Science |access-date=6 September 2026 |date=13 February 2018}}</ref> ====သိပ္ပံကိရိယာများ==== {| |- | colspan="2" style="background: #e5e5e5" | Helium Vector Magnetometer ('''HVM''') |- | [[File:Pioneer 10-11 - P50 - fx.jpg|150px]] | ဤကိရိယာသည် ဂြိုဟ်များအကြားရှိ အာကာသ (interplanetary space) ရှိ သံလိုက်စက်ကွင်း၏ အသေးစိတ်ဖွဲ့စည်းပုံ ကို တိုင်းတာပေးသည်။ ထို့အပြင် ဂျူပီတာ၏ သံလိုက်စက်ကွင်းကို မြေပုံပုံစံဖြင့် ဖော်ထုတ်ပေးပြီး၊ နေရောင်ခြည်လေသည် ဂျူပီတာနှင့် မည်သို့ အပြန်အလှန်သက်ရောက်မှုရှိသည်ကို လေ့လာအကဲဖြတ်ရန်အတွက် သံလိုက်စက်ကွင်း တိုင်းတာချက်များကို ပေးစွမ်းသည်။ သံလိုက်စက်ကွင်းတိုင်းတာကိရိယာတွင် ဟီလီယမ်ဓာတ်ငွေ့ဖြည့်ထားသော ဆဲလ် (helium-filled cell) တစ်ခု ပါဝင်ပြီး၊ ၎င်းကို အရှည် 6.6 မီတာရှိသော boom တံ ၏ အဆုံးတွင် တပ်ဆင်ထားသည်။ ဤကဲ့သို့ အာကာသယာဉ်၏ ကိုယ်ထည်နှင့် ဝေးဝေးတွင် တပ်ဆင်ထားခြင်းသည် အာကာသယာဉ်ကိုယ်တိုင်မှ ထုတ်ပေးသော သံလိုက်စက်ကွင်း၏ အနှောင့်အယှက်ကို တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း လျှော့ချရန် ဖြစ်သည်။<ref name=NSSDCHVM/> *<small>'''Principal investigator:''' Edward Smith / JPL</small> *<small>'''Data:''' [http://pds-ppi.igpp.ucla.edu/search/?filter=PN_5001&title=Pioneer_10_Helium_Vector_Magnetometer PDS/PPI data catalog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720073919/http://pds-ppi.igpp.ucla.edu/search/?filter=PN_5001&title=Pioneer_10_Helium_Vector_Magnetometer |date=20 July 2011 }}, [ftp://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer10/mag/ NSSDC data archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111029195859/http://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer10/mag/ |date=29 October 2011 }}</small> |- | | ---- |- | colspan="2" style="background: #e5e5e5" | Quadrispherical [[:en:Plasma (physics)|Plasma]] Analyzer |- | [[File:Pioneer 10-11 - P51b - fx.jpg|150px]] | ကြီးမားသော ပန်းကန်ပြားပုံစံ အင်တင်နာ (dish-shaped antenna) တွင်ရှိသော အပေါက်မှတစ်ဆင့် ကြည့်ရှုကာ နေမှ ထွက်ပေါ်လာသော နေရောင်ခြည်လေအတွင်းရှိ အမှုန်များကို ရှာဖွေတိုင်းတာသည်။<ref name="NSSDCQPA">{{cite web|url= http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1972-012A-13|title= Quadrispherical Plasma Analyzer|publisher= NASA / National Space Science Data Center|accessdate= 2011-02-19|archive-date= 1 June 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160601043222/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1972-012A-13}}</ref> *<small>'''Principal investigator:''' Aaron Barnes / NASA Ames Research Center ([https://web.archive.org/web/20000520044455/http://arwen.arc.nasa.gov/ archived website])</small>{{sfn|Simpson|2001|p=146}} *<small>'''Data:''' [http://pds-ppi.igpp.ucla.edu/search/?filter=PN_5001&title=Pioneer_10_Quadrispherical_Plasma_Analyser PDS/PPI data catalog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720073922/http://pds-ppi.igpp.ucla.edu/search/?filter=PN_5001&title=Pioneer_10_Quadrispherical_Plasma_Analyser |date=20 July 2011 }}, [ftp://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer10/plasma/ NSSDC data archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111029195757/http://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer10/plasma/ |date=29 October 2011 }}</small> |- | | ---- |- | colspan="2" style="background: #e5e5e5" | Charged Particle Instrument ('''CPI''') |- | [[File:Pioneer 10-11 - P52a - fx.jpg|150px]] | နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ အာကာသရောင်ခြည်များကို ရှာဖွေတိုင်းတာသည်။<ref name="NSSDCCPI">{{cite web|url= http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1972-012A-02|title= Charged Particle Instrument (CPI)|publisher= NASA / National Space Science Data Center|accessdate= 2011-02-19|archive-date= 20 September 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160920212352/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1972-012A-02}}</ref> *<small>'''Principal investigator:''' [[John Alexander Simpson|John Simpson]] / University of Chicago</small>{{sfn|Simpson|2001|p=146}} *<small>'''Data:''' [ftp://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer10/particle/cpi/ NSSDC data archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024040753/http://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer10/particle/cpi/ |date=24 October 2015 }}</small> |- | | ---- |- | colspan="2" style="background: #e5e5e5" | [[:en:Cosmic Ray]] Telescope ('''CRT''') |- | [[File:Pioneer 10-11 - P52b - fx.jpg|150px]] | အာကာသရောင်ခြည် အမှုန်များ၏ ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ၎င်းတို့၏ စွမ်းအင်အပိုင်းအခြား (energy ranges) ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို စုဆောင်းပေးသည်။<ref name="NSSDCCRT">{{cite web|url= http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1972-012A-12|title= Cosmic-Ray Spectra|publisher= NASA / National Space Science Data Center|accessdate= 2011-02-19|archive-date= 27 October 2011|archive-url= https://web.archive.org/web/20111027060336/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1972-012A-12}}</ref> *<small>'''Principal investigator:''' [[Frank B. McDonald]] / NASA Goddard Space Flight Center</small>{{sfn|Simpson|2001|p=146}} *<small>'''Data:''' [http://pds-ppi.igpp.ucla.edu/search?filter=PN_5001&title=Pioneer_10_Cosmic_Ray_Telescope PDS/PPI data catalog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720074405/http://pds-ppi.igpp.ucla.edu/search/?filter=PN_5001&title=Pioneer_10_Cosmic_Ray_Telescope |date=20 July 2011 }}, [ftp://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer10/particle/crt/ NSSDC data archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024014456/http://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer10/particle/crt/ |date=24 October 2015 }}</small> |- | | ---- |- | colspan="2" style="background: #e5e5e5" | [[:en:Geiger tube telescope|Geiger Tube Telescope]] ('''GTT''') |- | {{center|[[File:Pioneer 10-11 - p53 - fx.jpg|100px]]}} | ဂျူပီတာ၏ ရောင်ခြည်ခါးပတ် (radiation belts) များအတွင်း အာကာသယာဉ် သွားလာသည့် လမ်းကြောင်းတစ်လျှောက်ရှိ အီလက်ထရွန်နှင့် ပရိုတွန်များ၏ ပြင်းအား (intensities)၊ စွမ်းအင်စဉ် (energy spectra) နှင့် ဦးတည်ရာထောင့် ဖြန့်ကျက်မှု (angular distributions) တို့ကို တိုင်းတာလေ့လာသည်။<ref name="NSSDCGTT">{{cite web|url= http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1972-012A-11|title= Geiger Tube Telescope (GTT)|publisher= NASA / National Space Science Data Center|accessdate= 2011-02-19|archive-date= 27 October 2011|archive-url= https://web.archive.org/web/20111027092827/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1972-012A-11}}</ref> *<small>'''Principal investigator:''' [[James A. Van Allen]] / University of Iowa ([http://www-pw.physics.uiowa.edu/pioneer/home.html website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130112182657/http://www-pw.physics.uiowa.edu/pioneer/home.html |date=12 January 2013 }})</small>{{sfn|Simpson|2001|p=146}} *<small>'''Data:''' [http://pds-ppi.igpp.ucla.edu/search/?filter=PN_5001&title=Pioneer_10_Gieger_Tube_Telescope PDS/PPI data catalog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720074448/http://pds-ppi.igpp.ucla.edu/search/?filter=PN_5001&title=Pioneer_10_Gieger_Tube_Telescope |date=20 July 2011 }}, [ftp://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer10/particle/gtt/ NSSDC data archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024012743/http://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer10/particle/gtt/ |date=24 October 2015 }}</small> |- | | ---- |- | colspan="2" style="background: #e5e5e5" | Trapped Radiation Detector ('''TRD''') |- | [[File:Pioneer 10-11 - P54 - fx.jpg|150px]] | ၎င်းတွင် “Unfocused Cerenkov Counter” ပါဝင်ပြီး၊ အမှုန်များက ၎င်းကို ဖြတ်သန်းသွားသောအခါ သတ်မှတ်ထားသော ဦးတည်ရာတစ်ခုတွင် ထွက်ပေါ်လာသော အလင်းရောင် ကို ရှာဖွေတိုင်းတာသည်။ ထိုကိရိယာသည် စွမ်းအင် 0.5 မှ 12 MeV ရှိ အီလက်ထရွန်များ ကို မှတ်တမ်းတင်ပေးသည်။<ref name="NSSDCTRD">{{cite web|url= http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1972-012A-05|title= Jovian Trapped Radiation|publisher= NASA / National Space Science Data Center|accessdate= 2011-02-19|archive-date= 27 October 2011|archive-url= https://web.archive.org/web/20111027060214/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1972-012A-05}}</ref> *<small>'''Principal investigator:''' R. Fillius / University of California San Diego</small>{{sfn|Simpson|2001|p=146}} *<small>'''Data:''' [ftp://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer10/particle/trd/ NSSDC data archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024040800/http://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer10/particle/trd/ |date=24 October 2015 }}</small> |- | | ---- |- | colspan="2" style="background: #e5e5e5" | Meteoroid Detectors |- | [[File:Pioneer 10-11 - P56 - fx.jpg|150px]] | ပင်မ ပန်းကန်ပြားပုံစံ အင်တင်နာ၏ နောက်ဘက်တွင် တပ်ဆင်ထားသော ဖိအားပေးထားသည့် ဆဲလ် detector ၁၂ ခု သည် အာကာသအတွင်းရှိ သေးငယ်သော ဥက္ကာခဲအမှုန်များ ဝင်တိုက်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်မှုများကို မှတ်တမ်းတင်သည်။<ref name="NSSDCMD">{{cite web|url= http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1972-012A-04|title= Meteoroid Detectors|publisher= NASA / National Space Science Data Center|accessdate= 2011-02-19|archive-date= 18 June 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160618232249/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1972-012A-04}}</ref> *<small>'''Principal investigator:''' William Kinard / NASA Langley Research Center</small>{{sfn|Simpson|2001|p=146}} *<small>'''Data:''' [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/datasetSearch.do?spacecraft=Pioneer%2010&experiment=Meteoroid%20Detectors NSSDC data archive list] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121005062209/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/datasetSearch.do?spacecraft=Pioneer%2010&experiment=Meteoroid%20Detectors |date=5 October 2012 }}</small> |- | | ---- |- | colspan="2" style="background: #e5e5e5" | Asteroid/Meteoroid Detector ('''AMD''') |- | [[File:Pioneer 10-11 - P55b - fx.jpg|150px]] | Meteoroid-Asteroid Detector သည် ပုံရိပ်ဖော်ခြင်းမပြုသော တယ်လီစကုပ် (non-imaging telescopes) ၄ ခု ဖြင့် အာကာသအတွင်းသို့ စောင့်ကြည့်ပြီး၊ အနီးအနားရှိ ဖုန်မှုန့်အမှုန်ငယ်များမှသည် အဝေးရှိ အရွယ်အစားကြီးမားသော Asteroid များအထိ အရာဝတ္ထုများကို ခြေရာခံစောင့်ကြည့်သည်။<ref name="NSSDCAMD">{{cite web|url= http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1972-012A-03|title= Asteroid/Meteoroid Astronomy|publisher= NASA / National Space Science Data Center|accessdate= 2011-02-19|archive-date= 17 June 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160617203009/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1972-012A-03}}</ref> *<small>'''Principal investigator:''' Robert Soberman / General Electric Company</small>{{sfn|Simpson|2001|p=146}} *<small>'''Data:''' [ftp://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer10/asteroid_meteoroid_astronomy/ NSSDC data archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111029195802/http://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer10/asteroid_meteoroid_astronomy/ |date=29 October 2011 }}</small> |- | | ---- |- | colspan="2" style="background: #e5e5e5" | Ultraviolet Photometer |- | [[File:Pioneer 10-11 - P57a - fx.jpg|150px]] | [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]]ကို တိုင်းတာစောင့်ကြည့်ပြီး အာကာသအတွင်းနှင့် ဂျူပီတာပေါ်တွင်ရှိသော [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]နှင့် [[ဟီလီယမ်]] ပမာဏများ ကို သတ်မှတ်တွက်ချက်သည်။<ref name="NSSDCUVP">{{cite web|url= http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1972-012A-06|title= Ultraviolet Photometry|publisher= NASA / National Space Science Data Center|accessdate= 2011-02-19|archive-date= 18 June 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160618220838/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1972-012A-06}}</ref> *<small>'''Principal investigator:''' Darrell Judge / University of Southern California</small>{{sfn|Simpson|2001|p=146}} *<small>'''Data:''' [http://pds-ppi.igpp.ucla.edu/search/?filter=PN_5001&title=Pioneer_10_Ultraviolet_Photometer PDS/PPI data catalog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720074458/http://pds-ppi.igpp.ucla.edu/search/?filter=PN_5001&title=Pioneer_10_Ultraviolet_Photometer |date=20 July 2011 }}, [ftp://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer10/uv/ NSSDC data archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111029195830/http://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer10/uv/ |date=29 October 2011 }}</small> |- | | ---- |- | colspan="2" style="background: #e5e5e5" | Imaging [[:en:Polarimeter|Photopolarimeter]] ('''IPP''') |- | [[File:Pioneer 10-11 - P60 - fx.jpg|150px]] | Imaging Experiment သည် အာကာသယာဉ်၏ လည်ပတ်မှု (spin) ကို အသုံးပြုပြီး တယ်လီစကုပ်ငယ်တစ်ခုကို ဂြိုဟ်မျက်နှာပြင်တစ်လျှောက် အကျယ် 0.03 ဒီဂရီသာရှိသော ကျဉ်းမြောင်းသည့် အစင်းလိုက် (narrow strips) ဖြင့် စကင်ဖတ်ကြည့်ရှုစေသည်။ ထိုသို့ကြည့်ရှုရာတွင် အနီရောင်အလင်းနှင့် အပြာရောင်အလင်း တို့ကို အသုံးပြုသည်။ ထိုသို့ရရှိလာသော အစင်းလိုက်အချက်အလက်များကို နောက်ပိုင်းတွင် ပြန်လည်လုပ်ဆောင် (process) ပြီး ဂြိုဟ်၏ မြင်ရသော ပုံရိပ် (visual image) တစ်ခုအဖြစ် ပေါင်းစပ်ဖန်တီးသည်။<ref name="NSSDCIPP">{{cite web|url= http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1972-012A-07|title= Imaging Photopolarimeter (IPP)|publisher= NASA / National Space Science Data Center|accessdate= 2011-02-19|archive-date= 19 January 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170119030845/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1972-012A-07}}</ref> *<small>'''Principal investigator:''' Tom Gehrels / University of Arizona</small>{{sfn|Simpson|2001|p=146}} *<small>'''Data:''' [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/datasetSearch.do?spacecraft=Pioneer%2010&experiment=Imaging%20Photopolarimeter%20%28IPP%29 NSSDC data archive list] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121005062225/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/datasetSearch.do?spacecraft=Pioneer%2010&experiment=Imaging%20Photopolarimeter%20(IPP) |date=5 October 2012 }}</small> |- | | ---- |- | colspan="2" style="background: #e5e5e5" | Infrared Radiometer |- | [[File:P58 - fx.jpg|150px]] | ဂျူပီတာဂြိုဟ် တိမ်တိုက်များ၏ အပူချိန်နှင့် ဂျူပီတာမှ ထုတ်လွှတ်နေသော အပူစွမ်းအင်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ပေးစွမ်းသည်။<ref name="NSSDCIRR">{{cite web|url= http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1972-012A-08|title= Infrared Radiometers|publisher= NASA / National Space Science Data Center|accessdate= 2011-02-19|archive-date= 18 June 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160618104524/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1972-012A-08}}</ref> *<small>'''Principal investigator:''' Andrew Ingersoll / California Institute of Technology</small>{{sfn|Simpson|2001|p=146}} |- | | ---- |} ==မစ်ရှင် ရာဇဝင်== ===ပစ်လွှတ်မှုနှင့်လမ်းကြောင်း=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 175 | image1 = Launch of Pioneer 10-2.jpg | alt1 = | caption1 = ပိုင်အိုနီးယား ၁ဝ ပစ်လွှတ်မှု | image2 = Pioneer 10 mission jupiter.svg | alt2 = | caption2 = ပိုင်အိုနီးယား ၁ဝ အတွင်းဂြိုဟ်များဆိုင်ရာ ခရီးစဉ် }} ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ အာကာသယာဉ်ကို ၁၉၇၂ ခုနှစ် မတ်လ ၃ ရက်နေ့ 01:49:00 UTC (အမေရိကန် အရှေ့တိုင်းစံတော်ချိန် အရ မတ်လ ၂ ရက် ည ၈:၄၉ နာရီ) တွင် Cape Canaveral Launch Complex 36A မှ Atlas-Centaur လွှတ်တင်ယာဉ်ဖြင့် လွှတ်တင်ခဲ့သည်။ လွှတ်တင်ယာဉ်၏ တတိယအဆင့်မှာ ပိုင်အိုနီးယား စီမံကိန်းအတွက် အထူးတီထွင်ထားသော Star-37E ဖြစ်ပြီး TE-M-364-4 solid-propellant rocket motor ကို အသုံးပြုထားသည်။ ၎င်းသည် တွန်းအား 67 kilonewtons (15,000 lbf) ခန့် ထုတ်ပေးနိုင်ပြီး အာကာသယာဉ်ကို စတင်ချိန်တွင် တစ်မိနစ်လျှင် ၃၀ ကြိမ် (30 rpm) လှည့်ပတ်စေခဲ့သည်။ လွှတ်တင်ပြီး မိနစ် ၂၀ ခန့်အကြာတွင် အာကာသယာဉ်၏ boom တံ ၃ ခုကို ဖြန့်ထုတ်လိုက်ရာ လှည့်ပတ်နှုန်းသည် 4.8 rpm သို့ လျော့ကျသွားပြီး မစ်ရှင်တစ်လျှောက်လုံး ထိုနှုန်းကို ထိန်းသိမ်းခဲ့သည်။ လွှတ်တင်ယာဉ်သည် ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ ကို ၁၇ မိနစ်ကြာ အရှိန်မြှင့်ပေးခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတွင် အမြန်နှုန်း 51,682 km/h (32,114 mph) အထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ High-gain antenna မှတစ်ဆင့် ဆက်သွယ်မှုရရှိပြီးနောက် အာကာသယာဉ်ပေါ်ရှိ သိပ္ပံဆိုင်ရာ ကိရိယာအချို့ကို စမ်းသပ်ရန် စတင်ဖွင့်ပေးခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ သည် ကမ္ဘာ၏ ဓာတ်ရောင်ခြည်ခါးပတ် (radiation belt) များကို ဖြတ်သန်းနေခဲ့သည်။ လွှတ်တင်ပြီး မိနစ် ၉၀ ခန့်အကြာတွင် ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ သည် ကမ္ဘာနှင့် အခြားဂြိုဟ်များကြားရှိ အာကာသ (interplanetary space) သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၁ နာရီ အကြာတွင် လကို ဖြတ်ကျော်ခဲ့ပြီး ထိုအချိန်တွင် လူသားတို့ ဖန်တီးခဲ့သမျှ အရာဝတ္ထုများအနက် အမြန်ဆုံးအရာဝတ္ထု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ လွှတ်တင်ပြီး ၂ ရက် အကြာတွင် သိပ္ပံကိရိယာများကို စတင်အသုံးပြုခဲ့ပြီး ပထမဆုံးအနေဖြင့် cosmic ray telescope ကို ဖွင့်ခဲ့သည်။ လွှတ်တင်ပြီး ၁၀ ရက် အတွင်း သိပ္ပံကိရိယာအားလုံးကို အသုံးပြုနိုင်သည့် အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ခရီးစဉ်၏ ပထမဆုံး ၇ လ အတွင်း ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ သည် လမ်းကြောင်းပြင်ဆင်မှု (course correction) ၃ ကြိမ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အာကာသယာဉ်၏ ကိရိယာများကို စစ်ဆေးနေစဉ် photometer များက ဂျူပီတာဂြိုဟ်အား လေ့လာခဲ့သည်။ အခြားကိရိယာများက ကော့စမစ်ရောင်ခြည်၊ သံလိုက်စက်ကွင်းနှင့် နေလေ (solar wind) များကို တိုင်းတာခဲ့ကြသည်။ ထိုကာလအတွင်း အရေးကြီးဆုံး ချို့ယွင်းမှုတစ်ခုမှာ Canopus sensor ပျက်သွားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အာကာသယာဉ်၏ ဦးတည်ချက်ကို Sun sensor ၂ ခု အသုံးပြု၍ ထိန်းသိမ်းခဲ့ရသည်။ Interplanetary medium အတွင်း ခရီးဆက်နေစဉ် ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ သည် interplanetary helium atoms များကို ပထမဆုံးအကြိမ် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည့် မစ်ရှင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထို့အပြင် solar wind အတွင်းရှိ စွမ်းအင်မြင့် အလူမီနီယမ်နှင့် ဆိုဒီယမ် အိုင်းယွန်းများကိုလည်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ် ဩဂုတ်လအစောပိုင်းတွင် ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ သည် အကွာအဝေး 2.2 AU (ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၃၃၀ မီလီယံ ကီလိုမီတာ သို့မဟုတ် ၂၀၀ မီလီယံ ) မှနေ၍ ၁၉၇၂ ဩဂုတ်လတွင် နေမုန်တိုင်း (Solar Storm) များကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော solar shock wave ကို တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဤအချက်အလက်များသည် heliophysics သုတေသနအတွက် အလွန်တန်ဖိုးရှိခဲ့သည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၅ ရက်တွင် ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ သည် [[အင်္ဂါဂြိုဟ်]] နှင့် [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]ကြားရှိ [[ပင်မ ဥက္ကာ ခါးပတ်]]ထဲသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သော ပထမဆုံး အာကာသယာဉ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မစ်ရှင်စီမံသူများက ပင်မ ဥက္ကာ ခါးပတ်ကို အန္တရာယ်ကင်းစွာ ဖြတ်သန်းနိုင်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားခဲ့ကြသည်။ ထိုအချိန်က သိရှိထားသည့် [[ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှား]]များအနက် အနီးဆုံးဖြတ်သန်းရမည့် အရာနှင့်ပင် အကွာအဝေး ၈.၈ မီလီယံ ကီလိုမီတာ (၅.၅ မီလီယံ မိုင်) ခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းထားခဲ့သည်။ ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ သည် ၁၉၇၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂ ရက် တွင် ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှား 307 Nike အနီးမှလည်း ဖြတ်သန်းခဲ့သည်။ အာကာသယာဉ်၏ စမ်းသပ်ချက်များအရ ပင်မ ဥက္ကာ ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရွယ်အစား ၁ မိုက်ခရိုမီတာ (μm) ထက်ငယ်သော အမှုန်များ သည် ကမ္ဘာအနီး အာကာသတွင်ရှိသည်ထက်ပင် နည်းပါးနေကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၁၀–၁၀၀ μm အရွယ်အစားရှိ ဖုန်မှုန့်အမှုန်များ၏ သိပ်သည်းဆမှာ ကမ္ဘာမှ ပင်မ ဥက္ကာ ခါးပတ်၏ အပြင်ဘက်အစွန်းအထိ အတော်လေး တည်ငြိမ်နေခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၀၀ μm မှ ၁.၀ mm အရွယ်အစားရှိ အမှုန်များ၏ သိပ်သည်းဆမှာ ပင်မ ဥက္ကာ ခါးပတ်အတွင်းတွင် ၃ ဆခန့် တိုးလာခဲ့သည်။ ၁ မီလီမီတာ ထက်ကြီးသော အမှုန်များ ကိုတော့ မတွေ့ရှိခဲ့ပါ။ ထို့ကြောင့် ထိုအရွယ်အစားထက်ကြီးသော အရာဝတ္ထုများသည် ယခင်မျှော်မှန်းထားသည်ထက် အလွန်ရှားပါးကြောင်း သိရှိခဲ့ရသည်။ အရေးကြီးဆုံးမှာ ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ သည် ကြီးမားသော အမှုန်တစ်ခုနှင့်မျှ မတိုက်မိခဲ့သောကြောင့် ပင်မ ဥက္ကာ ခါးပတ်ကို အန္တရာယ်ကင်းစွာ ဖြတ်ကျော်နိုင်ခဲ့ပြီး ၁၉၇၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၅ ရက်ခန့်တွင် ပင်မ ဥက္ကာ ခါးပတ်၏ အခြားဘက်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။<ref name=ns57_835_470/>{{sfn|Burgess|1982|p=32}} ===အာကာသနက်=== [[File:Pioneer10-11-wb.jpg|150px|thumb|နေစကြဝဠာအပြင်ဘက်မှ ပိုင်အိုနီးယား ၁ဝ ၏ အနုပညာရှင်လက်ရာ]] ဂျူပီတာဂြိုဟ်ကို စူးစမ်းလေ့လာခဲ့ပြီးနောက် ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ သည် ၁၉၇၆ ခုနှစ်တွင် [[စနေဂြိုဟ်]]၏ ပတ်လမ်းကိုလည်းကောင်း၊ ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]၏ ပတ်လမ်းကိုလည်းကောင်း ဖြတ်သန်းခဲ့သည်။<ref name=prd65_8/> ၁၉၈၃ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၃ ရက်နေ့တွင် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၏ ပတ်လမ်းကို ဖြတ်သန်းခဲ့ပြီး နေအဖွဲ့အစည်း၏ အဓိကဂြိုဟ်ကြီးများ၏ ပတ်လမ်းကြောင်းများထက် ကျော်လွန်သွားသည့် ပထမဆုံး လူလုပ်အရာဝတ္ထု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အာကာသယာဉ်သည် ထိုရက်စွဲနောက်ပိုင်းတွင်လည်း အသုံးဝင်သော အချက်အလက်များကို ဆက်လက်ပေးပို့နေခဲ့သော်လည်း နေမှ အကွာအဝေး အက္ခရာသင်္ကေတယူနစ် ၆၇ AU (ကီလိုမီတာ ၁၀ ဘီလီယံ / မိုင် ၆.၂ ဘီလီယံ) ကွာဝေးသော ၁၉၉၇ ခုနှစ် မတ်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ခရီးစဉ်ကို တရားဝင် အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ မှ တယ်လီမီထရီ (telemetry) အချက်အလက်များကို နောက်ဆုံး အောင်မြင်စွာ လက်ခံရရှိခဲ့သည်မှာ ၂၀၀၂ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်း ရရှိသော စည်းချက်လှိုင်းများကို ဖမ်းယူရရှိနိုင်သေးသော်လည်း အသုံးဝင်သည့် အချက်အလက်များကို ပေးစွမ်းနိုင်ရန် အလွန်ပင် အားနည်းလွန်းသွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ အာကာသယာဉ်ထံမှ နောက်ဆုံး [[ရေဒီယိုလှိုင်း]]ကို ကမ္ဘာမှ အကွာအဝေး ၈၀ AU (ကီလိုမီတာ ၁၂ ဘီလီယံ / မိုင် ၇.၄ ဘီလီယံ) ခန့် ကွာဝေးသည့် ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် လက်ခံရရှိခဲ့သည်။ ထိုအာကာသယာဉ်ကို ဆက်သွယ်ရန် နောက်ထပ် ကြိုးပမ်းမှုများမှာ မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ နောက်ဆုံး အဆက်အသွယ်လုပ်ရန် ကြိုးပမ်းမှုကို ၂၀၀၆ ခုနှစ် မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း မည်သည့် တုံ့ပြန်မှုမျှ မရရှိခဲ့ပေ။<ref name=lakdawalla2006/> အာကာသယာဉ်၏ ရေဒီယိုအိုင်ဆိုတုပ် အပူလျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက် (RTG) ၏ ထွက်ရှိမှုဓာတ်အားသည် ထုတ်လွှင့်စက်ကို မောင်းနှင်ရန် လိုအပ်သည့် ပမာဏအောက် လျှော့နည်းသွားခဲ့ပြီဟု နာဆာက ကောက်ချက်ချခဲ့ပြီး နောက်ထပ် ဆက်သွယ်ရေး ကြိုးပမ်းမှုများကို ပြုလုပ်ခြင်း မရှိတော့ပေ။{{sfn|Angelo|2007|p=221}} === အချိန်ဇယား === {| |- ! colspan="2" | ပျံသန်းသွားသည့် အချိန်ဇယား |- | {| class="wikitable" |- ! scope="col" style="width:100px;"| နေ့စွဲ ! ဖြစ်ရပ် |- | {{center|၁၉၇၂-၀၃-၀၃}} | အာကာသယာဉ်အား ပစ်လွှတ်ခဲ့သည် |- | {{center|၁၉၇၂-၀၆-}} | [[အင်္ဂါဂြိုဟ်]]ပတ်လမ်းအား ဖြတ်သွား |- | {{center|၁၉၇၂-၀၇-၁၅}} | ဥက္ကာခဲခါးပတ်သို့ ဝင်ရောက် |- | {{center|၁၉၇၂-၀၇-၁၅}} | [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]အား စတင်လေ့လာ {| class="wikitable" |- ! scope="col" style="width:100px;"| နေ့စွဲ ! scope="col" style="width:230px;"| ဖြစ်ရပ် |- | {{center|'''၁၉၇၃-၁၂-၀၃'''}} | '''[[ဂျူပီတာ၏ ဂြိုဟ်ရံလများ|ဂျူပီတာမိသားစု]]နှင့် အနီးကပ်တွေ့ဆုံလေ့လာမှု စတင်ခဲ့သည်။''' |- | {{center|12:26:00}} | [[ကလက်စတို (ဂြိုဟ်ရံလ)|ကလက်စတို]]၏အနီးမှ 1,392,300 km (865,100 mi) အကွာအဝေးဖြင့် ဖြတ်သန်းခဲ့သည်။ |- | {{center|13:56:00}} | [[ဂျန်နမိတ် (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဂျန်နမိတ်]]၏အနီးမှ 446,250 km (277,290 mi) အကွာအဝေးဖြင့် ဖြတ်သန်းခဲ့သည်။ |- | {{center|19:26:00}} | [[ယူရိုပါ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ယူရိုပါ]]၏အနီးမှ 321,000 km (199,000 mi) အကွာအဝေးဖြင့် ဖြတ်သန်းခဲ့သည်။ |- | {{center|22:56:00}} | [[အိုင်အို (ဂြိုဟ်ရံလ)|အိုင်အို]]၏အနီးမှ 357,000 km (222,000 mi) အကွာအဝေးဖြင့် ဖြတ်သန်းခဲ့သည်။ |- | {{center|'''၁၉၇၃-၁၂-၀၄'''}} | |- | {{center|02:26:00}} | ဂျူပီတာနှင့် အနီးဆုံးအကွာအဝေး သို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး 200,000 km (120,000 mi) အကွာတွင် ဖြတ်သန်းခဲ့သည်။ |- | {{center|02:36:00}} | ဂျူပီတာ၏ အီကွေတာပြင် (equator plane) ကို ဖြတ်ကျော်ခဲ့သည်။ |- | {{center|02:41:45}} | အိုင်အို ရေဒီယိုပိတ်ကွယ်မှုသို့ ဝင်ရောက် |- | {{center|02:43:16}} | အိုင်အို ရေဒီယိုပိတ်ကွယ်မှုမှ ထွက်လာ |- | {{center|03:42:25}} | ဂျူပီတာ ရေဒီယိုပိတ်ကွယ်မှုသို့ ဝင်ရောက် |- | {{center|03:42:25}} | ဂျူပီတာ အရိပ်သို့ ဝင်ရောက် |- | {{center|04:15:35}} | ဂျူပီတာ ရေဒီယိုပိတ်ကွယ်မှုမှ ထွက်လာ |- | {{center|04:47:21}} | ဂျူပီတာ အရိပ်မှ ထွက်လာ |- | {{center|'''၁၉၇၄-၀၁-၀၁'''}} | '''အစီစဉ် ရပ်တန့်''' |} |- | {{center|၁၉၇၄-၀၁-၀၁}} | ပိုင်အိုနီးယား ကြယ်တာရာခရီး စတင် |} {| class="wikitable" |- ! colspan="2" scope="col" style="width:460px;"| ပို၍ |- | scope="col" style="width:100px;" | {{center|၁၉၇၅-၀၂-၁၀}} | scope="col" style="width:350px;"| အမေရိကန် စာတိုက်ဌာနသည် ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ ကို ဂုဏ်ပြုဖော်ပြထားသည့် အမှတ်တရစာပို့တံဆိပ်တစ်မျိုးကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ [[:File:Pioneer Jupiter 1975 Issue-10c.jpg|''('''ပုံကြည့်ရန်''')'']]. |- | {{center|၁၉၈၃-၀၄-၂၅}} | [[ပလူတို]]၏ ပတ်လမ်းကို ဖြတ်ကျော်ခဲ့သည်။ (ပလူတို၏ ပတ်လမ်းသည် ပုံမှန်မဟုတ်သောကြောင့် ထိုကာလအတွင်း ပလူတိုသည် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]ထက် နေနှင့် ပိုမိုနီးကပ်သော အနေအထားတွင် ရှိခဲ့သည်။)<ref>{{cite news|url=http://partners.nytimes.com/library/national/science/042683sci-nasa-neptune.html|title=Pioneer 10 Pushes Beyond Goals, Into the Unknown|last=Wilford|first=John Noble|date=April 26, 1983|work=The New York Times|accessdate=13 June 2011}}</ref> |- | {{center|၁၉၈၃-၀၆-၁၃}} | [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၏ ပတ်လမ်းကို ဖြတ်ကျော်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်သည် နေမှ အဝေးဆုံးဂြိုဟ်ဖြစ်သောကြောင့် ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ သည် နေအဖွဲ့အစည်းမှ ထွက်ခွာရန် စတင်ခဲ့သော ပထမဆုံး လူသားတို့ ဖန်တီးထားသည့် အရာဝတ္ထု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?Sort=Chron&MCode=Pioneer_10&StartYear=1970&EndYear=1979&Display=ReadMore|title=Pioneer 10|work=Solar System Exploration|publisher=[[NASA]]|accessdate=13 June 2011|archivedate=5 October 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121005075426/http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?Sort=Chron&MCode=Pioneer_10&StartYear=1970&EndYear=1979&Display=ReadMore}}</ref> |- | {{center|၁၉၉၇-၀၃-၃၁}} | မစ်ရှင်ကို အဆုံးသတ်ခဲ့သော်လည်း အာကာသယာဉ်ထံမှ Telemetry ဒေတာများကို ဆက်လက်ရယူမှတ်တမ်းတင်နိုင်ရန် ဆက်သွယ်မှုကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားခဲ့သည်။<ref name="Voyager passes">{{cite web |url=http://www-pw.physics.uiowa.edu/pioneer/update.html |title=Update on Pioneer 10 |last1=Allen |first1=J. A. Van |date=February 17, 1998 |publisher=University of Iowa |accessdate=2011-01-09}}</ref> |- | {{center|၁၉၉၈-၀၂-၁၇}} | [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁]] သည် နေမှ အဝေးဆုံးရောက်ရှိနေသော လူသားတို့ ဖန်တီးထားသည့် အရာဝတ္ထုအဖြစ် ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ ကို ကျော်လွန်သွားခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ သည် နေမှ ၆၉.၄၁၉ AU အကွာအဝေးသို့ ရောက်ရှိနေပြီဖြစ်သည်။<ref name="Voyager passes" /> |- | {{center|၂၀၀၂-၀၃-၀၂}} | Telemetry အချက်အလက်များကို နောက်ဆုံးအကြိမ် အောင်မြင်စွာ လက်ခံရရှိခဲ့ခြင်း။ အကွာအဝေး ၇၉.၈၃ AU မှနေ၍ အနှောင့်အယှက်မရှိသော ဒေတာများကို ၃၉ မိနစ်ကြာ လက်ခံရရှိခဲ့သည်။<ref name="EoM">{{cite web |url=http://www-pw.physics.uiowa.edu/pioneer/farewell.html |title=Update on Pioneer 10 |last1=Allen |first1=J. A. Van |date=February 20, 2003 |publisher=University of Iowa |accessdate=2011-01-09}}</ref> |- | {{center|၂၀၀၂-၀၄-၂၇}} | Telemetry အချက်အလက်များကို နောက်ဆုံးအကြိမ် အောင်မြင်စွာ လက်ခံရရှိခဲ့ခြင်း။ အကွာအဝေး 80.22 AU မှနေ၍ အနှောင့်အယှက်မရှိသော ဒေတာများကို ၃၃ မိနစ်ကြာ လက်ခံရရှိခဲ့သည်။<ref name="EoM" /> |- | {{center|2၂၀၀၃-၀၁-၂၃}} | အာကာသယာဉ်ထံမှ နောက်ဆုံးအချက်ပြမှုကို လက်ခံရရှိခဲ့သည်။ ထိုအချက်ပြမှု၏ အားမှာ အလွန်အားနည်းနေပြီး၊ ထို့နောက် ရရှိလာသော အချက်ပြမှုများမှာလည်း ရှာဖွေတွေ့ရှိနိုင်ရုံမျှသာ အားရှိတော့သည်။<ref name="EoM" /> |- | {{center|၂၀၀၃-၀၂-၀၇}} | အာကာသယာဉ်အား ဆက်သွယ်မရခဲ့ပါ<ref name="EoM" /> |- | {{center|၂၀၀၅-၁၂-၃၀}} | ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ သည် 89.7 AU အကွာအဝေးသို့ ရောက်ရှိနေမည်ဟု ခန့်မှန်းထားပြီး၊ ၎င်း၏ ရွေ့လျားနှုန်းမှာ တစ်စက္ကန့်လျှင် ၁၂.၅၁ ကီလိုမီတာခန့် ဖြစ်သည်။ ထိုအမြန်နှုန်းသည် [[အလင်းအလျင်]]၏ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် 0.000041 ဆ သာ ရှိသည်။ |- | {{center|၂၀၀၉-၁၀-}} | ခန့်မှန်းတွက်ချက်မှုများအရ ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ သည် 100 AU အကွာအဝေးသို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီဟု ဆိုသည်။ ထိုအချိန်တွင် အာကာသယာဉ်သည် အနီးဆုံးကြယ်ဖြစ်သော [[ပရိုဆီမာ စင်တောရိ]]ထံမှ 271,000 AU ခန့် အကွာအဝေးတွင် ရှိနေမည်ဖြစ်သည်။<ref name=nearest_star/> |}<ref name="PionOdys">{{cite book |title=SP-349/396 PIONEER ODYSSEY |last=Fimmel |first=R. O. |coauthors=W. Swindell, and E. Burgess |year=1974 |publisher=NASA-Ames Research Center |isbn=SP-349 |url=http://history.nasa.gov/SP-349/ch8.htm |accessdate=2011-01-09 |archive-date=12 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112070819/http://history.nasa.gov/SP-349/ch8.htm |url-status=dead }}</ref>{{rp|61-94}}<ref name='PDSOverview'>{{cite web | url = http://starbrite.jpl.nasa.gov/pds/viewMissionProfile.jsp?MISSION_NAME=PIONEER+10 | title = Pioneer 10 Mission Information | accessdate = 2011-01-23 | archivedate = 21 July 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110721052956/http://starbrite.jpl.nasa.gov/pds/viewMissionProfile.jsp?MISSION_NAME=PIONEER%2010 }}</ref><ref name="DMuller">{{cite web |url=http://www.dmuller.net/spaceflight/mission.php?mission=pioneer10&appear=black&showimg=yes |title=Pioneer 10 Full Mission Timeline |last1=Muller |first1=Daniel |year=2010 |publisher=Daniel Muller |accessdate=2011-01-09 |archive-date=23 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723095322/http://www.dmuller.net/spaceflight/mission.php?mission=pioneer10&appear=black&showimg=yes }}</ref> |} ===ပိုင်အိုနီးယား သတ္တုပြား=== [[File:Pioneer10-plaque tilt.jpg|right|thumb|ပိုင်အိုနီးယား သတ္တုပြား]] [[ကားလ် ဆေဂန်]]၏{{sfn|Dyer|1998|p=302}} တိုက်တွန်းတောင်းဆိုမှုဖြင့် ပိုင်အိုနီးယား ၁၀ နှင့် ပိုင်အိုနီးယား ၁၁ အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းတွင် 152 × 229 mm (6.0 × 9.0 လက်မ) အရွယ်အစားရှိသော ရွှေရောင် anodized ပြုလုပ်ထားသည့် အလူမီနီယမ်ပြား (plaque) တစ်ပြားစီကို တပ်ဆင်ထားသည်။ ဤပြားများကို အာကာသယာဉ်တစ်စင်းစင်းအား တစ်နေ့နေ့တွင် အခြားဂြိုဟ်စနစ်မှ ဉာဏ်ရည်ရှိသက်ရှိများ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပါက ကမ္ဘာနှင့် လူသားတို့၏ မူလအစကို သိရှိနိုင်စေရန် ရည်ရွယ်၍ ထည့်သွင်းထားခြင်းဖြစ်သည်။<ref name=Sagan1972/> ထိုသတ္တုပြားပေါ်တွင် လူသားအမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးတို့၏ ကိုယ်လုံးတီးပုံများအပြင် အာကာသယာဉ်သည် မည်သည့်နေရာမှ စတင်လာသည်ကို ဖော်ပြပေးနိုင်ရန် ရည်ရွယ်ထားသော သင်္ကေတများ အများအပြားကိုလည်း ထည့်သွင်းရေးဆွဲထားသည်။ ထိုသတ္တုပြားကို အာကာသယာဉ်၏ အင်တင်နာထောက်တံများ (antenna support struts) တွင် တပ်ဆင်ထားပြီး ကြယ်များကြားရှိ အာကာသအတွင်းမှ ဖုန်မှုန့်အမှုန်များ (interstellar dust) ကြောင့် ထိခိုက်ပျက်စီးမှုကို အနည်းငယ်ကာကွယ်ပေးနိုင်ရန်လည်း ရည်ရွယ်ထားသည်။<ref name=plaque/> ==လက်ရှိ အခြေနေ== [[File:Pio10 8feb2012.jpg|thumb|right|160 px|၂ဝ၁၂ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၈ ရက်နေ့၊ ပိုင်အိုနီးယား ၁ဝ အာကာသယာဉ်၏ တည်နေရာ]] ၂ဝ၁၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၉ ရက်နေ့တွင် ပိုင်အိုနီးယား ၁ဝ သည် ကမ္ဘာမြေမှ ၁ဝ၆.၆၉၆ [[AU]]အကွာ၊ နေမှ ၁ဝ၆.၆၇၆[[AU]] အကွာသို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး နေနှင့်နှိုင်းကာ တစ်စက္ကန့်လျင် ၁၂.ဝ၃၇ ကီလိုမီတာ (တစ်နာရီလျင် မိုင်ပေါင်း ၂၆၉၃ဝ)၊ တစ်နှစ်လျင် ၂.၅၃၉ [[AU]] နှုန်းဖြင့် ပျံသန်းလျက်ရှိသည်။ ပိုင်အိုနီးယား ၁ဝ သို့ နေရောင်ခြည်ရောက်ရှိရန် ၁၄.၇၉ နာရီကြာမြင့်မည်ဖြစ်သည်။ အာကာသယာဉ်မှ နေမင်း၏ တောက်ပနှုန်းသည် -၁၆.၆ ဖြစ်သည်။ ပိုင်အိုနီးယား ၁ဝ သည် ကြယ်စုတန်း တောရပ်ဆီသို့ ဦးတည်နေသည်။ အကယ်၍ အနှောက်အယှက်မရှိပါက ပိုင်အိုနီးယား ၁ဝ နှင့် ညီအစ်မ ပိုင်အိုနီးယား ၁၁ တို့သည် ဗွိုင်ယေဂျာ အာကာသယာဉ်နှင့် ပူးပေါင်းကာ ကြယ်တာရာခရီးအား ဆက်လက်ပြီး ပျံသန်းပါလိမ့်မည်။ ယာဉ်လမ်းကြောင်းသည် Aldebaran ဆိုသည့်ကြယ်ဆီသို့ ဦးတည်နေသည်။ ယင်းကြယ်သည် [[အလင်းနှစ်]] ၆၈ နှစ်အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ အကယ်၍ ယင်းကြယ်သည် အလျင်သုညရှိမည်ဆိုပါက ယာဉ်အနေဖြင့် ထိုကြယ်ဆီသို့ ရောက်ရှိရန် နှစ်သိန်းပေါင်း ၂ ခုကြာမြင့်ပေလိမ့်မည်။ == အခြား ကြည့်ရန် == * [[ ကာစီနီ-ဟိုင်ဂင်အာကာသယာဉ်]] * [[New Horizons]], Jupiter flyby * [[ပိုင်အိုးနီးယား ၁၁]] * [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ ]] & [[ဗွိုင်ယေဂျာ ၂]], Jupiter flybys == ကျမ်းကိုး == {{Reflist|2|refs= <ref name=prd65_8>{{cite journal | last=Anderson | first=John D. | coauthors=''et al'' | title=Study of the anomalous acceleration of Pioneer 10 and 11 | journal=Physical Review D | volume=65 | issue=8 | month=April | year=2002 | doi=10.1103/PhysRevD.65.082004 | bibcode=2002PhRvD..65h2004A |arxiv = gr-qc/0104064 }}</ref> <ref name=nearest_star>{{cite web | title=Cosmic Distance Scales - The Nearest Star | url=http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/cosmic/nearest_star_info.html | publisher=NASA | accessdate=2011-06-07 | archive-date=4 June 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120604062344/http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/cosmic/nearest_star_info.html }}</ref> <ref name=lakdawalla2006>{{cite web | first=Emily | last=Lakdawalla | date=March 6, 2006 | title=The final attempt to contact Pioneer 10 | publisher=The Planetary Society | url=http://www.planetary.org/blog/article/00000477/ | accessdate=2011-06-07 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20060616131231/http://www.planetary.org/blog/article/00000477/ | archivedate=16 June 2006 }}</ref> <ref name=NSSDCHVM>{{cite web | first=Edward J. | last=Smith | url= http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1972-012A-01 | title=Magnetic Fields |publisher =NASA / National Space Science Data Center | accessdate=2011-02-19 }}</ref> <ref name="plaque">{{cite web | author1= Richard O. Fimmel | author2= James A. van Allen | author3= Eric Burgess | title= The Plaque | url= https://space.physics.uiowa.edu/pioneer/other/plaque.html | publisher= [[NASA]] | access-date= 29 April 2023 }} </ref> <ref name=ns57_835_470>{{cite journal | author=Staff | date=March 1, 1973 | title=Pioneer 10 beats the asteroid belt | page=470 | journal=New Scientist | volume=57 | issue=835 | publisher=New Scientist Publications | url=http://books.google.com/books?id=fmip1KhHnrUC&pg=PA470 }}{{Dead link|date=October 2023 }}</ref> <ref name="Sagan1972">{{cite journal | doi= 10.1126/science.175.4024.881 | title= A Message from Earth | url= https://archive.org/details/sim_science_1972-02-25_175_4024/page/881 | author1= Carl Sagan | author2= Linda Salzman Sagan | author3= Frank Drake | name-list-style= amp | journal= [[:en:Science (journal)|Science]] | volume= 175 | issue= 4024 | pages= 881–884 | date= 25 February 1972 | pmid= 17781060 | bibcode= 1972Sci...175..881S }} </ref> }} == ပြင်ပ လင့်များ == * [http://www.nasa.gov/centers/ames/missions/archive/pioneer.html Pioneer Project Archive Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815233221/http://www.nasa.gov/centers/ames/missions/archive/pioneer.html |date=15 August 2011 }} * [http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Pioneer_10 Pioneer 10 Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070801221338/http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Pioneer_10 |date=1 August 2007 }} by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1972-012A NSSDC Pioneer 10 page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170214222149/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1972-012A |date=14 February 2017 }} * [http://www.cnn.com/2002/TECH/space/12/18/pioneer.contact/index.html A distant Pioneer whispers to Earth] - CNN article, December 19, 2002 * [https://web.archive.org/web/20060101031205/http://www.planetary.org/programs/projects/pioneer_anomaly/update_200511.html 2005 Pioneer Anomaly Conference] - Mentions March 4, 2006 Contact Attempt {{ပိုင်အိုနီးယား စီမံကိန်း}} [[ကဏ္ဍ:ပိုင်အိုနီးယား စီမံကိန်း]] [[ကဏ္ဍ:ဂျူပီတာဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[Category:နာဆာ စီမံကိန်းများ]] rkqxqxd3jv1xhhgm2w2rzqjsmyl11x8 0 48652 1059205 1043869 2026-10-18T08:50:34Z ~2026-55426-13 149616 /* */ 1059205 wikitext text/x-wiki {{Infobox မြို့ | official_name = ကလောမြို့ | other_name = Kalaw | native_name = {{blk|ဝေင်ꩻကလော်ꩻ}} <small>([[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]])</small><br/> {{shn|ၵၢတ်ႇလေႃႉ (ၵလေႃး)}} <small>([[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]])</small> | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ | pushpin_map_caption = ကလောမြို့တည်နေရာ | image_skyline = Kalaw in 2021 November 1.jpg | imagesize = 300px | image_caption = ကလောမြို့ | subdivision_type = နိုင်ငံ | subdivision_name = {{Flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} | subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံပြည်နယ်များ|ပြည်နယ်]] | subdivision_name1 = {{flag|ရှမ်းပြည်နယ်}} | subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] | subdivision_name2 = [[ကလောခရိုင်]] | subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] | subdivision_name3 = [[ကလောမြို့နယ်]] | unit_pref = Imperial | population = ၉၃,၀၃၂<ref>{{Citation | publication-date = May 2015 |title=၂၀၁၄ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံလူဦးရေနှင့် အိမ်အကြောင်းအရာ ပြည်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ| volume = အတွဲ (၂)|publisher= ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန|page= ၆၂}}</ref> | population_as_of = ၂၀၁၄ | coordinates = {{coord|20|38|N|96|34|E|region:MM|display=inline,title}} | elevation_ft = 4297 | timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] | utc_offset = +6.30 }} '''ကလောမြို့'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း၊ [[ကလောခရိုင်]]၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာကျော် တောင်ပေါ်အပန်းဖြေ စခန်းမြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ၄,၂၉၇ ပေ (၁,၃၁၀ မီတာ) မြင့်သော ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းများ၏ ပခုံးထက်တွင် တည်ရှိပြီး၊ ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်မှ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ပြည်မဒေသသို့ ဆင်းသက်ရာ "ပင်မဝင်ပေါက် တံခါးကြီး" သဖွယ် တည်ရှိနေသည်။ မြို့အရှေ့ဘက်တွင် တောင်တန်းများမှရေများ စီးဆင်းရာ ကလောချောင်းရှိပြီး ၎င်းချောင်းသည် [[အင်းလေးကန်]]အတွင်းသို့ စီးဝင်သည်။ ကလောမြို့၏ သမိုင်းကြောင်းသည် ရှေးမြန်မာဘုရင်များလက်ထက်က ရှမ်းပြည်နယ်သို့ လာရာလမ်းတလျောက် နားခိုရာ စခန်းရွာငယ်တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း၊ [[ကိုလိုနီခေတ်]]တွင် အင်္ဂလိပ်လူမျိုးများက အေးချမ်းလှသော ရာသီဥတုကို သဘောကျနှစ်ခြိုက်သဖြင့် နွေရာသီအပန်းဖြေမြို့ (Hill Station) အဖြစ် မြို့အင်္ဂါရပ်နှင့်ညီအောင် စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ == အမည်ရင်းမြစ် == ကလောဟူသော အမည်ရင်းမြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ အကြမ်းဖျဉ်းအားဖြင့် ကွဲပြားသည့် ယူဆချက် နှစ်မျိုးရှိသည်။ === ပလောင်ရင်းမြစ် === ကလောဟူသော အမည်သည် ဒေသခံ ဌာနေလူမျိုးများဖြစ်ကြသော [[ပလောင်လူမျိုး]]များ၏ "ကလောက်" ဟူသော အသံထွက်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ပလောင်စကားအရ "ကလောက်" သည် ဒယ်အိုး သို့မဟုတ် ဇလုံ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကလောမြို့အား အရပ်လေးမျက်နှာ တောင်တန်းများက ဝန်းရံထားပုံမှာ ဒယ်အိုးပုံစံသဏ္ဌာန် ရှိသောကြောင့် ထိုသို့ တင်စားခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=မင်းရွှေပြည် |title=ရှမ်းပြည်နယ်သမိုင်းနှင့် တိုင်းရင်းသားရိုးရာဓလေ့များ |publisher=မြန်မာ့ရတနာစာပေ |date=၁၉၉၈ |pages=၈၅–၈၈}}</ref> === ရှမ်းရင်းမြစ် === အခြားယူဆချက်တစ်ခုမှာ ကလောဟူသော အမည်သည် ရှမ်းစကားမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ကိုလိုနီခေတ် မြို့ပြအင်္ဂါရပ်များနှင့်အညီ ရှမ်းစော်ဘွားများက ဈေးနေ့သတ်မှတ်ပေးခဲ့ရာ အနီးအနားရှိ ကျေးရွာများမှ ဈေးနေ့တွင် နွားလှည်းများဖြင့် လာရောက်ရောင်းချကြသဖြင့် ရှမ်းဘာသာဖြင့် "ၵၢတ်ႇလေႃႉ" (လှည်းဈေး) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြရာမှ အချိန်ကာလ ကြာမြင့်လာသောအခါ "ၵလေႃး" (ကလော) ဟူ၍ အသံပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Scott |first=J. George |title=Gazetteer of Upper Burma and the Shan States |publisher=Government Printing, Burma |date=1901 |volume=II |pages=310}}</ref> == လူဦးရေနှင့် လူမျိုးစုများ == ၂၀၁၄ ခုနှစ် တရားဝင် သန်းခေါင်စာရင်း အချက်အလက်များအရ ကလောမြို့နယ်၏ လူဦးရေမှာ ၉၃,၀၃၂ ဦး ရှိသည်။<ref name="census" /> ယခင်က ကလောမြို့တွင် နေထိုင်သူအများစုမှာ [[ရှမ်းလူမျိုး]]၊ [[ဓနုလူမျိုး]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး]]၊ [[ပလောင်လူမျိုး]]နှင့် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး]]များ ဖြစ်ကြသည်။ ကိုလိုနီခေတ်တွင် ဗြိတိသျှတို့နှင့်အတူ လိုက်ပါလာခဲ့ကြသော [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]]နွယ်ဖွားများလည်း အခြေစိုက် နေထိုင်လာခဲ့ကြရာ မြို့အနီးရှိ ဆင်တောင်ရွာသည် ဂေါ်ရခါးလူမျိုး အများအပြား နေထိုင်ရာ ရွာတစ်ရွာအဖြစ် ထင်ရှားသည်။ ခေတ်ကာလများ ရွှေ့လျားလာပြီး အစိုးရဌာနဆိုင်ရာ ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်လာသောကြောင့် ယခုအခါတွင် လူမျိုးပေါင်းစုံ သဟဇာတဖြစ်စွာ ပေါင်းစပ်နေထိုင်ကြသည်။ == လူနေထိုင်မှုနှင့် စီးပွားရေး == ကိုလိုနီခေတ်က ဆောက်လုပ်ခဲ့သော ဥရောပစတိုင် ခေတ်ဟောင်း အဆောက်အအုံများနှင့် ဘန်ဂလိုအချို့ကို မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်အချို့တွင် ယနေ့တိုင် မြင်တွေ့နိုင်သေးသည်။ ကလောမြို့သည် [[တပ်မတော်]]မှ [[အမှတ်(၅၅)ခြေမြန်တပ်မ ဌာနချုပ်|ခြေမြန်တပ်မ (၅၅)]] အခြေစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်ပြီး ခ.လ.ရ (၃)၊ ခ.လ.ရ (၇) နှင့် ခ.လ.ရ (၁၁2) စသည့် တပ်ရင်း သုံးရင်း တည်ရှိသည့်အပြင် တပ်မတော် စစ်ဦးစီးတက္ကသိုလ်ကိုလည်း ဖွင့်လှစ်ထားသည်။ === အခြေခံအဆောက်အအုံ === မြို့ရေပေးဝေရေးအတွက် မြို့အရှေ့ဘက်ရှိ အင်းပြင်ရေကန်နှင့် မြို့အနောက်တောင်ဘက်ရှိ ရေအေးကန်တို့မှ ခေတ်အဆက်ဆက် သွယ်ယူဖြန့်ဝေပေးခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မြို့အနောက်ဘက်ရှိ သဘာဝရေထွက်များမှလည်း ရေပိုက်များဖြင့် သွယ်ယူကာ ကိုယ်ထူကိုယ်ထစနစ်ဖြင့် ဖြန့်ဝေပေးလျက်ရှိသည်။ ကလောမြို့ အင်းပြင်ရွာတွင် [[လောပိတ ရေအားလျှပ်စစ်စက်ရုံ (၁) နှင့် (၂)|လောပိတ ရေအားလျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံ]]မှ လာသော လျှပ်စစ်ဓာတ်အားခွဲရုံ တည်ဆောက်ထားပြီး ၎င်းမှတစ်ဆင့် [[တောင်ကြီးမြို့|တောင်ကြီး]]၊ [[ပင်းတယမြို့]]၊ [[သာစည်မြို့]]နှင့် ကလောမြို့တွင်းသို့ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ဖြန့်ဝေပေးလျက်ရှိသည်။ === စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း === ဒေသခံများသည် တောင်ယာလုပ်ငန်း၊ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် မွေးမြူရေးလုပ်ငန်းများကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ စီးပွားဖြစ် စိုက်ပျိုးရေးအနေဖြင့် [[မက်မန်းသီး]]၊ [[မက်မွန်သီး]]၊ [[လိမ္မော်သီး]]၊ [[ဂေါ်ဖီထုပ်]]နှင့် ပန်းမုန်လာ တို့ကို စိုက်ပျိုးကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် မက်မန်းနှင့် မက်မွန်သီး ထွက်နှုန်းကျဆင်းလာသဖြင့် အစားထိုး စီးပွားကုန်စည်အဖြစ် [[ထောပတ်သီး]]ကို ပြောင်းလဲစိုက်ပျိုးလာကြသည်။ ဒေသတွင်း၌ ရွှေအနည်းငယ် ထွက်ရှိသဖြင့် ရွှေတူးခြင်းလုပ်ငန်းကိုလည်း အနည်းငယ် လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ယခင်က သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအတွက် မြင်းလှည်းများနှင့် လက်တွန်းလှည်းများကို အဓိက အားထားခဲ့ကြရသော်လည်း ယခုအခါ မော်တော်ဆိုင်ကယ်နှင့် သုံးဘီးဆိုင်ကယ်များဖြင့် အစားထိုး ပြောင်းလဲသွားပြီဖြစ်သည်။ ခရီးသွားလုပ်ငန်းသည် ကလောမြို့၏ အဓိကစီးပွားရေးဖြစ်ပြီး၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ပိုမိုကောင်းမွန်လာခြင်း၊ မြို့အနှံ့ [[ထင်းရှူး]]ပင်များ ဝန်းရံကာ ရာသီဥတု အေးချမ်းဆိတ်ငြိမ်ခြင်း၊ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုတို့၏ ရိုးရာဓလေ့များ ရှိခြင်းတို့ကြောင့် ကလောမြို့သည် ပြည်တွင်းပြည်ပ ခရီးသွားဧည့်သည်များ အထူးနှစ်သက်ရာ တောင်စခန်းမြို့တစ်မြို့ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite book |title=Lonely Planet Myanmar (Burma) |url=https://archive.org/details/myanmarburma0000rich |publisher=Lonely Planet |date=2017 |isbn=978-1786575463}}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ဒေသခံလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ၏ ကြိုးပမ်းမှုကြောင့် ကလောမြို့နှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင် ကျေးရွာများတွင် ရပ်ရွာလူထုအခြေပြုခရီးသွားလုပ်ငန်း (CBT) များ ပိုမိုထွန်းကားလာခဲ့သည်။ == ပညာရေး == ၁၉၆၅ ခုနှစ် မတိုင်မီက ကလောမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်း ၃ ကျောင်း ရှိခဲ့သည်။ ကိုလိုနီခေတ်ကတည်းက တည်ထောင်ခဲ့ကြသည့် ခရစ်ယာန်သာသနာပြု အထက်တန်းကျောင်း နှစ်ကျောင်းမှာ ၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော စိန့်အဂ္ဂနက် ကွန်ဗင့် (St. Agnes Convent) ကျောင်းနှင့် ဓမ္မစကြာလမ်းရှိ မက်သဒစ် ခရစ်ယာန်သာသနာပြုကျောင်းဖြစ်သည့် ကင်းစ်ဝုဒ် (Kingswood) ကျောင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ အမျိုးသားကျောင်းကိုမူ ၁၉၃၃ ခုနှစ်တွင် သိမ်တောင်ကျောင်းမှ ဆရာတော်များ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် မြို့မိမြို့ဖများက ကြီးမှူး၍ မူလတန်းအဆင့်ကျောင်းအဖြစ် မြို့မကျောင်းဝင်း ဆုတောင်းပြည့်စေတီ မြောက်ဘက်၌ တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ် မြန်မာပြည်လွတ်လပ်ရေးရချိန်တွင် ကလောမြို့၏ ပထမဆုံး အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းကို ယခု စစ်ဦးစီးတက္ကသိုလ်အဝင်လမ်း အနောက်ဘက် တောင်ကုန်းလေးပေါ်၌ စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင် ၎င်းကျောင်းကို ကလောမြို့ ရဲစခန်းနှင့် မျက်နှာချင်းဆိုင်နေရာ ကွင်းပြင်သို့ ပြောင်းရွှေ့ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် သာသနာပြုကျောင်းများကို ပြည်သူပိုင်သိမ်းလိုက်သောအခါ ၎င်းအစိုးရကျောင်းသည် အထက(၁) ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကင်းစ်ဝုဒ်ကျောင်းသည် အထက(၂) ဖြစ်လာပြီး ကွန်ဗင့်ကျောင်းသည် အထက(၃) ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၆၇-၆၈ ခုနှစ်တွင် အထက်တန်းကျောင်း သုံးကျောင်းကို ပေါင်းစည်းပြီး အစိုးရအထက်တန်းကျောင်း နှစ်ကျောင်းအဖြစ် ပြောင်းလဲပြင်ဆင်ခဲ့ရာ၊ ယခင်အထက(၂) ဖြစ်သည့် ကင်းစ်ဝုဒ်ကျောင်းကို ဖျက်သိမ်းကာ မူလက အထက(၃) ဖြစ်သော ကွန်ဗင့်ကျောင်းကို အထက(၂) အဖြစ် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့သည်။ သိပ္ပံတွဲ ကျောင်းသားများက အထက(၁) သို့လည်းကောင်း၊ ဝိဇ္ဇာတွဲ ကျောင်းသားများက အထက(၂) သို့လည်းကောင်း ပြောင်းရွှေ့ပညာသင်ကြားစေခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ကလောမြို့တွင် အထက(၁) နှင့် အထက(၂) ဟူ၍ အစိုးရအထက်တန်းကျောင်း နှစ်ကျောင်းသာ တည်ရှိပါတော့သည်။ ယခင်က တည်ရှိခဲ့သော အစိုးရစက်မှုလက်မှုကျောင်း (GTI) မှာမူ နောက်ပိုင်းတွင် [[အေးသာယာမြို့]]သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားခဲ့သည်။ == ဘာသာရေးနှင့် ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု == ကလောမြို့တွင် နေထိုင်သူအများစုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်သူများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ပြင် [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်သူများလည်း သဟဇာတဖြစ်စွာ အတူတကွ နေထိုင်ကြသည်။ သီတင်းကျွတ်လနှင့် တန်ခူးလများတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာကိုးကွယ်သူတို့သည် ဘုန်းကြီးကျောင်းများသို့ သွားရောက်၍ သက်ကြီးဝါကြီး ဆရာတော်ကြီးများအား ကန်တော့လေ့ရှိကြသည်။ == ရိုးရာဓလေ့ ပွဲတော်များ == * '''ပအိုဝ်းရိုးရာ မီးလုံးလွှတ်ပွဲ (ဒုံးလွှတ်ခြင်းပွဲ):''' တန်ခူးလ (သင်္ကြန်ကာလ) တွင် အတာတက်ပွဲအဖြစ် ကျင်းပလေ့ရှိပြီး၊ အနီးအနားရှိ မြို့များနှင့် ကျေးရွာများမှ လာရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကြသည်။ * '''မဟာဘုံကထိန်ပွဲတော်နှင့် မီးရှော်တိုင်ပွဲ:''' တန်ဆောင်မုန်းလတွင် ကလောမြို့၏ အထင်ကရ ကျောင်းတိုက်ကြီးများဖြစ်သော မြို့မပရိယတ္တိစာသင်တိုက်နှင့် သိမ်တောင်ပရိယတ္တိစာသင်တိုက်တို့၌ စည်ကားစွာ ကျင်းပသည်။ တန်ဆောင်မုန်းလဆန်း ၁၄ ရက်ညတွင် မြို့မကျောင်းတိုက်အတွက်လည်းကောင်း၊ လပြည့်နေ့ညတွင် သိမ်တောင်ကျောင်းတိုက်အတွက်လည်းကောင်း ပဒေသာပင်များ လှည့်လည်ပူဇော်ကြသည်။ အဆိုပါ ညချမ်းအချိန်များတွင် ရပ်ကွက်အသီးသီးမှ မီးတိုင်များဖြင့် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ရသော ဘုရားမီးပူဇော်ပွဲ (ဒေသအခေါ် မီးရှော်တိုင်ပြိုင်ပွဲ) ကို ကျင်းပကြပြီး၊ ယခုအခါတွင် ၎င်းပွဲတော်ကို ကလောမြို့ မောမြေဦးပန်းခြံအတွင်း၌ စုပေါင်းကျင်းပလျက်ရှိသည်။ == နာမည်ကျော်ကြားသည့် နေရာများ == [[ဖိုင်:Christ_the_King_Church_(29105292307).jpg|thumb|ကိုလိုနီခေတ်လက်ရာပြ Christ the King ကက်သလစ်ဘုရားရှိခိုးကျောင်း]] * '''ကလောနှီးဘုရား:''' နှစ်ရာချီ သက်တမ်းရှိပြီဖြစ်သော နှီးနွယ်ဖြင့် ရက်လုပ်ပူဇော်ထားသည့် ဘုရားကြီးဖြစ်ပြီး ခရီးသွားများအတွက် အဓိက ဆွဲဆောင်မှုရှိသော နေရာဖြစ်သည်။ * '''ရွှေဥမင် သဘာဝလှိုဏ်ဂူဘုရား:''' သဘာဝကျောက်ဂူအတွင်း ဗုဒ္ဓဆင်းတုတော်များစွာ ကိန်းဝပ်စံပယ်ရာ နေရာဖြစ်သည်။ * '''မြင်းမထိဂူ:''' ကလောမြို့မှ (၁၀) မိုင်ခန့်အကွာတွင် တည်ရှိပြီး သဘာဝအတိုင်း ဖြစ်တည်နေသည့် ထင်ရှားသော ကျောက်လှိုဏ်ဂူကြီး ဖြစ်သည်။ * '''Christ the King Church:''' ကိုလိုနီခေတ် ဗိသုကာလက်ရာများအတိုင်း ရှေးမူမပျက် တည်ရှိနေသော ကက်သလစ် ဘုရားရှိခိုးကျောင်းတစ်ကျောင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |title=Christ the King Church, Kalaw |url=https://www.catholicchurchmyanmar.org |access-date=2021-11-01 }}{{Dead link|date=June 2026 }}</ref> * '''သိမ်တောင်ဘုန်းကြီးကျောင်းနှင့် ကလောမဟာစည်သာသနာ့ရိပ်သာ:''' တရားဘာဝနာပွားများရာနှင့် လေ့လာဖွယ်ရာ အထင်ကရ သာသနိက အဆောက်အအုံများ ဖြစ်ကြသည်။ == လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး == [[File:Kalaw 14.jpg|thumb|ကလောဘူတာ ကုန်းခေတ်ဗိသုကာလက်ရာ]] ကလောမြို့သည် ရန်ကုန်-မန္တလေး-တောင်ကြီး လမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် အခြားမြို့ကြီးများသို့ မော်တော်ကားလမ်းဖြင့် လွယ်ကူစွာ သွားလာနိုင်သည်။ ထို့ပြင် သာစည်-ရွှေညောင် မီးရထားလမ်းပိုင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် မီးရထားလမ်းဖြင့်လည်း ဆက်သွယ်ထားသည်။ လေကြောင်းခရီးစဉ်အတွက် အနီးစပ်ဆုံး လေဆိပ်မှာ ကလောမြို့မှ မိနစ် ၄၀ ခန့် မောင်းနှင်ရသော ဟဲဟိုးမြို့ရှိ [[ဟဲဟိုးလေဆိပ်]] ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == {{reflist|refs= <ref name="un">[[မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း]] အတွဲ (၁-က)</ref> }} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == *{{commons category-inline|Kalaw|ကလောမြို့}} {{ရှမ်းပြည်နယ်}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]] [[Category:ကလောခရိုင်]] ifhpqxvk1ukp3wddfbw2itiyuru4ulf 1059207 1059205 2026-10-18T08:59:53Z ~2026-55426-13 149616 /* လူဦးရေနှင့် လူမျိုးစုများ */ 1059207 wikitext text/x-wiki {{Infobox မြို့ | official_name = ကလောမြို့ | other_name = Kalaw | native_name = {{blk|ဝေင်ꩻကလော်ꩻ}} <small>([[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]])</small><br/> {{shn|ၵၢတ်ႇလေႃႉ (ၵလေႃး)}} <small>([[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]])</small> | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ | pushpin_map_caption = ကလောမြို့တည်နေရာ | image_skyline = Kalaw in 2021 November 1.jpg | imagesize = 300px | image_caption = ကလောမြို့ | subdivision_type = နိုင်ငံ | subdivision_name = {{Flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} | subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံပြည်နယ်များ|ပြည်နယ်]] | subdivision_name1 = {{flag|ရှမ်းပြည်နယ်}} | subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] | subdivision_name2 = [[ကလောခရိုင်]] | subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] | subdivision_name3 = [[ကလောမြို့နယ်]] | unit_pref = Imperial | population = ၉၃,၀၃၂<ref>{{Citation | publication-date = May 2015 |title=၂၀၁၄ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံလူဦးရေနှင့် အိမ်အကြောင်းအရာ ပြည်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ| volume = အတွဲ (၂)|publisher= ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန|page= ၆၂}}</ref> | population_as_of = ၂၀၁၄ | coordinates = {{coord|20|38|N|96|34|E|region:MM|display=inline,title}} | elevation_ft = 4297 | timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] | utc_offset = +6.30 }} '''ကလောမြို့'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း၊ [[ကလောခရိုင်]]၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာကျော် တောင်ပေါ်အပန်းဖြေ စခန်းမြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ၄,၂၉၇ ပေ (၁,၃၁၀ မီတာ) မြင့်သော ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းများ၏ ပခုံးထက်တွင် တည်ရှိပြီး၊ ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်မှ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ပြည်မဒေသသို့ ဆင်းသက်ရာ "ပင်မဝင်ပေါက် တံခါးကြီး" သဖွယ် တည်ရှိနေသည်။ မြို့အရှေ့ဘက်တွင် တောင်တန်းများမှရေများ စီးဆင်းရာ ကလောချောင်းရှိပြီး ၎င်းချောင်းသည် [[အင်းလေးကန်]]အတွင်းသို့ စီးဝင်သည်။ ကလောမြို့၏ သမိုင်းကြောင်းသည် ရှေးမြန်မာဘုရင်များလက်ထက်က ရှမ်းပြည်နယ်သို့ လာရာလမ်းတလျောက် နားခိုရာ စခန်းရွာငယ်တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း၊ [[ကိုလိုနီခေတ်]]တွင် အင်္ဂလိပ်လူမျိုးများက အေးချမ်းလှသော ရာသီဥတုကို သဘောကျနှစ်ခြိုက်သဖြင့် နွေရာသီအပန်းဖြေမြို့ (Hill Station) အဖြစ် မြို့အင်္ဂါရပ်နှင့်ညီအောင် စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ == အမည်ရင်းမြစ် == ကလောဟူသော အမည်ရင်းမြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ အကြမ်းဖျဉ်းအားဖြင့် ကွဲပြားသည့် ယူဆချက် နှစ်မျိုးရှိသည်။ === ပလောင်ရင်းမြစ် === ကလောဟူသော အမည်သည် ဒေသခံ ဌာနေလူမျိုးများဖြစ်ကြသော [[ပလောင်လူမျိုး]]များ၏ "ကလောက်" ဟူသော အသံထွက်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ပလောင်စကားအရ "ကလောက်" သည် ဒယ်အိုး သို့မဟုတ် ဇလုံ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကလောမြို့အား အရပ်လေးမျက်နှာ တောင်တန်းများက ဝန်းရံထားပုံမှာ ဒယ်အိုးပုံစံသဏ္ဌာန် ရှိသောကြောင့် ထိုသို့ တင်စားခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=မင်းရွှေပြည် |title=ရှမ်းပြည်နယ်သမိုင်းနှင့် တိုင်းရင်းသားရိုးရာဓလေ့များ |publisher=မြန်မာ့ရတနာစာပေ |date=၁၉၉၈ |pages=၈၅–၈၈}}</ref> === ရှမ်းရင်းမြစ် === အခြားယူဆချက်တစ်ခုမှာ ကလောဟူသော အမည်သည် ရှမ်းစကားမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ကိုလိုနီခေတ် မြို့ပြအင်္ဂါရပ်များနှင့်အညီ ရှမ်းစော်ဘွားများက ဈေးနေ့သတ်မှတ်ပေးခဲ့ရာ အနီးအနားရှိ ကျေးရွာများမှ ဈေးနေ့တွင် နွားလှည်းများဖြင့် လာရောက်ရောင်းချကြသဖြင့် ရှမ်းဘာသာဖြင့် "ၵၢတ်ႇလေႃႉ" (လှည်းဈေး) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြရာမှ အချိန်ကာလ ကြာမြင့်လာသောအခါ "ၵလေႃး" (ကလော) ဟူ၍ အသံပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Scott |first=J. George |title=Gazetteer of Upper Burma and the Shan States |publisher=Government Printing, Burma |date=1901 |volume=II |pages=310}}</ref> == လူဦးရေနှင့် လူမျိုးစုများ == ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန၏ ၂၀၁၄ ခုနှစ် တရားဝင် ပြည်သူ့အင်အား သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာများအရ [[ကလောမြို့နယ်]] တစ်ခုလုံး၏ စုစုပေါင်း လူဦးရေမှာ (၉၃,၀၃၂) ဦး ရှိပြီး မြို့ပေါ်တွင် မှီတင်းနေထိုင်သူများနှင့် ကျေးလက်ဒေသများတွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်သူများ ပါဝင်သည်။<ref>{{Citation | publication-date = May 2015 |title=၂၀၁၄ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံလူဦးရေနှင့် အိမ်အကြောင်းအရာ ပြည်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ |volume = အတွဲ (၂) |publisher = ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန |page = ၆၂}}</ref> ကလောမြို့သည် ပထဝီဝင်အနေအားဖြင့် တောင်ပေါ်အပန်းဖြေ စခန်းမြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သကဲ့သို့ လူမျိုးစုများ စုံလင်စွာ အတူတကွ ယှဉ်တွဲနေထိုင်ရာ ဒေသတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ ကလောမြို့နယ်အတွင်းတွင် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]] နှင့် တောင်တန်းဒေသ အနွယ်ဝင် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများ အဓိက မှီတင်းနေထိုင်ကြသည်။ ထို့ပြင် ကိုလိုနီခေတ် အမွေအနှစ်များနှင့် တောင်တန်းဒေသ ကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းများကြောင့် အိန္ဒိယနွယ်ဝင်များနှင့် တရုတ်နွယ်ဝင် မိသားစုများလည်း ရှေးယခင်ကတည်းက အခြေစိုက် နေထိုင်လာခဲ့ကြရာ ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ရောနှောစုံလင်သော မြို့ပြတစ်ခုအဖြစ် ရပ်တည်လျက် ရှိသည်။ == လူနေထိုင်မှုနှင့် စီးပွားရေး == ကိုလိုနီခေတ်က ဆောက်လုပ်ခဲ့သော ဥရောပစတိုင် ခေတ်ဟောင်း အဆောက်အအုံများနှင့် ဘန်ဂလိုအချို့ကို မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်အချို့တွင် ယနေ့တိုင် မြင်တွေ့နိုင်သေးသည်။ ကလောမြို့သည် [[တပ်မတော်]]မှ [[အမှတ်(၅၅)ခြေမြန်တပ်မ ဌာနချုပ်|ခြေမြန်တပ်မ (၅၅)]] အခြေစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်ပြီး ခ.လ.ရ (၃)၊ ခ.လ.ရ (၇) နှင့် ခ.လ.ရ (၁၁2) စသည့် တပ်ရင်း သုံးရင်း တည်ရှိသည့်အပြင် တပ်မတော် စစ်ဦးစီးတက္ကသိုလ်ကိုလည်း ဖွင့်လှစ်ထားသည်။ === အခြေခံအဆောက်အအုံ === မြို့ရေပေးဝေရေးအတွက် မြို့အရှေ့ဘက်ရှိ အင်းပြင်ရေကန်နှင့် မြို့အနောက်တောင်ဘက်ရှိ ရေအေးကန်တို့မှ ခေတ်အဆက်ဆက် သွယ်ယူဖြန့်ဝေပေးခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မြို့အနောက်ဘက်ရှိ သဘာဝရေထွက်များမှလည်း ရေပိုက်များဖြင့် သွယ်ယူကာ ကိုယ်ထူကိုယ်ထစနစ်ဖြင့် ဖြန့်ဝေပေးလျက်ရှိသည်။ ကလောမြို့ အင်းပြင်ရွာတွင် [[လောပိတ ရေအားလျှပ်စစ်စက်ရုံ (၁) နှင့် (၂)|လောပိတ ရေအားလျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံ]]မှ လာသော လျှပ်စစ်ဓာတ်အားခွဲရုံ တည်ဆောက်ထားပြီး ၎င်းမှတစ်ဆင့် [[တောင်ကြီးမြို့|တောင်ကြီး]]၊ [[ပင်းတယမြို့]]၊ [[သာစည်မြို့]]နှင့် ကလောမြို့တွင်းသို့ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ဖြန့်ဝေပေးလျက်ရှိသည်။ === စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း === ဒေသခံများသည် တောင်ယာလုပ်ငန်း၊ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် မွေးမြူရေးလုပ်ငန်းများကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ စီးပွားဖြစ် စိုက်ပျိုးရေးအနေဖြင့် [[မက်မန်းသီး]]၊ [[မက်မွန်သီး]]၊ [[လိမ္မော်သီး]]၊ [[ဂေါ်ဖီထုပ်]]နှင့် ပန်းမုန်လာ တို့ကို စိုက်ပျိုးကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် မက်မန်းနှင့် မက်မွန်သီး ထွက်နှုန်းကျဆင်းလာသဖြင့် အစားထိုး စီးပွားကုန်စည်အဖြစ် [[ထောပတ်သီး]]ကို ပြောင်းလဲစိုက်ပျိုးလာကြသည်။ ဒေသတွင်း၌ ရွှေအနည်းငယ် ထွက်ရှိသဖြင့် ရွှေတူးခြင်းလုပ်ငန်းကိုလည်း အနည်းငယ် လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ယခင်က သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအတွက် မြင်းလှည်းများနှင့် လက်တွန်းလှည်းများကို အဓိက အားထားခဲ့ကြရသော်လည်း ယခုအခါ မော်တော်ဆိုင်ကယ်နှင့် သုံးဘီးဆိုင်ကယ်များဖြင့် အစားထိုး ပြောင်းလဲသွားပြီဖြစ်သည်။ ခရီးသွားလုပ်ငန်းသည် ကလောမြို့၏ အဓိကစီးပွားရေးဖြစ်ပြီး၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ပိုမိုကောင်းမွန်လာခြင်း၊ မြို့အနှံ့ [[ထင်းရှူး]]ပင်များ ဝန်းရံကာ ရာသီဥတု အေးချမ်းဆိတ်ငြိမ်ခြင်း၊ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုတို့၏ ရိုးရာဓလေ့များ ရှိခြင်းတို့ကြောင့် ကလောမြို့သည် ပြည်တွင်းပြည်ပ ခရီးသွားဧည့်သည်များ အထူးနှစ်သက်ရာ တောင်စခန်းမြို့တစ်မြို့ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite book |title=Lonely Planet Myanmar (Burma) |url=https://archive.org/details/myanmarburma0000rich |publisher=Lonely Planet |date=2017 |isbn=978-1786575463}}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ဒေသခံလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ၏ ကြိုးပမ်းမှုကြောင့် ကလောမြို့နှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင် ကျေးရွာများတွင် ရပ်ရွာလူထုအခြေပြုခရီးသွားလုပ်ငန်း (CBT) များ ပိုမိုထွန်းကားလာခဲ့သည်။ == ပညာရေး == ၁၉၆၅ ခုနှစ် မတိုင်မီက ကလောမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်း ၃ ကျောင်း ရှိခဲ့သည်။ ကိုလိုနီခေတ်ကတည်းက တည်ထောင်ခဲ့ကြသည့် ခရစ်ယာန်သာသနာပြု အထက်တန်းကျောင်း နှစ်ကျောင်းမှာ ၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော စိန့်အဂ္ဂနက် ကွန်ဗင့် (St. Agnes Convent) ကျောင်းနှင့် ဓမ္မစကြာလမ်းရှိ မက်သဒစ် ခရစ်ယာန်သာသနာပြုကျောင်းဖြစ်သည့် ကင်းစ်ဝုဒ် (Kingswood) ကျောင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ အမျိုးသားကျောင်းကိုမူ ၁၉၃၃ ခုနှစ်တွင် သိမ်တောင်ကျောင်းမှ ဆရာတော်များ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် မြို့မိမြို့ဖများက ကြီးမှူး၍ မူလတန်းအဆင့်ကျောင်းအဖြစ် မြို့မကျောင်းဝင်း ဆုတောင်းပြည့်စေတီ မြောက်ဘက်၌ တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ် မြန်မာပြည်လွတ်လပ်ရေးရချိန်တွင် ကလောမြို့၏ ပထမဆုံး အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းကို ယခု စစ်ဦးစီးတက္ကသိုလ်အဝင်လမ်း အနောက်ဘက် တောင်ကုန်းလေးပေါ်၌ စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင် ၎င်းကျောင်းကို ကလောမြို့ ရဲစခန်းနှင့် မျက်နှာချင်းဆိုင်နေရာ ကွင်းပြင်သို့ ပြောင်းရွှေ့ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် သာသနာပြုကျောင်းများကို ပြည်သူပိုင်သိမ်းလိုက်သောအခါ ၎င်းအစိုးရကျောင်းသည် အထက(၁) ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကင်းစ်ဝုဒ်ကျောင်းသည် အထက(၂) ဖြစ်လာပြီး ကွန်ဗင့်ကျောင်းသည် အထက(၃) ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၆၇-၆၈ ခုနှစ်တွင် အထက်တန်းကျောင်း သုံးကျောင်းကို ပေါင်းစည်းပြီး အစိုးရအထက်တန်းကျောင်း နှစ်ကျောင်းအဖြစ် ပြောင်းလဲပြင်ဆင်ခဲ့ရာ၊ ယခင်အထက(၂) ဖြစ်သည့် ကင်းစ်ဝုဒ်ကျောင်းကို ဖျက်သိမ်းကာ မူလက အထက(၃) ဖြစ်သော ကွန်ဗင့်ကျောင်းကို အထက(၂) အဖြစ် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့သည်။ သိပ္ပံတွဲ ကျောင်းသားများက အထက(၁) သို့လည်းကောင်း၊ ဝိဇ္ဇာတွဲ ကျောင်းသားများက အထက(၂) သို့လည်းကောင်း ပြောင်းရွှေ့ပညာသင်ကြားစေခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ကလောမြို့တွင် အထက(၁) နှင့် အထက(၂) ဟူ၍ အစိုးရအထက်တန်းကျောင်း နှစ်ကျောင်းသာ တည်ရှိပါတော့သည်။ ယခင်က တည်ရှိခဲ့သော အစိုးရစက်မှုလက်မှုကျောင်း (GTI) မှာမူ နောက်ပိုင်းတွင် [[အေးသာယာမြို့]]သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားခဲ့သည်။ == ဘာသာရေးနှင့် ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု == ကလောမြို့တွင် နေထိုင်သူအများစုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်သူများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ပြင် [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်သူများလည်း သဟဇာတဖြစ်စွာ အတူတကွ နေထိုင်ကြသည်။ သီတင်းကျွတ်လနှင့် တန်ခူးလများတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာကိုးကွယ်သူတို့သည် ဘုန်းကြီးကျောင်းများသို့ သွားရောက်၍ သက်ကြီးဝါကြီး ဆရာတော်ကြီးများအား ကန်တော့လေ့ရှိကြသည်။ == ရိုးရာဓလေ့ ပွဲတော်များ == * '''ပအိုဝ်းရိုးရာ မီးလုံးလွှတ်ပွဲ (ဒုံးလွှတ်ခြင်းပွဲ):''' တန်ခူးလ (သင်္ကြန်ကာလ) တွင် အတာတက်ပွဲအဖြစ် ကျင်းပလေ့ရှိပြီး၊ အနီးအနားရှိ မြို့များနှင့် ကျေးရွာများမှ လာရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကြသည်။ * '''မဟာဘုံကထိန်ပွဲတော်နှင့် မီးရှော်တိုင်ပွဲ:''' တန်ဆောင်မုန်းလတွင် ကလောမြို့၏ အထင်ကရ ကျောင်းတိုက်ကြီးများဖြစ်သော မြို့မပရိယတ္တိစာသင်တိုက်နှင့် သိမ်တောင်ပရိယတ္တိစာသင်တိုက်တို့၌ စည်ကားစွာ ကျင်းပသည်။ တန်ဆောင်မုန်းလဆန်း ၁၄ ရက်ညတွင် မြို့မကျောင်းတိုက်အတွက်လည်းကောင်း၊ လပြည့်နေ့ညတွင် သိမ်တောင်ကျောင်းတိုက်အတွက်လည်းကောင်း ပဒေသာပင်များ လှည့်လည်ပူဇော်ကြသည်။ အဆိုပါ ညချမ်းအချိန်များတွင် ရပ်ကွက်အသီးသီးမှ မီးတိုင်များဖြင့် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ရသော ဘုရားမီးပူဇော်ပွဲ (ဒေသအခေါ် မီးရှော်တိုင်ပြိုင်ပွဲ) ကို ကျင်းပကြပြီး၊ ယခုအခါတွင် ၎င်းပွဲတော်ကို ကလောမြို့ မောမြေဦးပန်းခြံအတွင်း၌ စုပေါင်းကျင်းပလျက်ရှိသည်။ == နာမည်ကျော်ကြားသည့် နေရာများ == [[ဖိုင်:Christ_the_King_Church_(29105292307).jpg|thumb|ကိုလိုနီခေတ်လက်ရာပြ Christ the King ကက်သလစ်ဘုရားရှိခိုးကျောင်း]] * '''ကလောနှီးဘုရား:''' နှစ်ရာချီ သက်တမ်းရှိပြီဖြစ်သော နှီးနွယ်ဖြင့် ရက်လုပ်ပူဇော်ထားသည့် ဘုရားကြီးဖြစ်ပြီး ခရီးသွားများအတွက် အဓိက ဆွဲဆောင်မှုရှိသော နေရာဖြစ်သည်။ * '''ရွှေဥမင် သဘာဝလှိုဏ်ဂူဘုရား:''' သဘာဝကျောက်ဂူအတွင်း ဗုဒ္ဓဆင်းတုတော်များစွာ ကိန်းဝပ်စံပယ်ရာ နေရာဖြစ်သည်။ * '''မြင်းမထိဂူ:''' ကလောမြို့မှ (၁၀) မိုင်ခန့်အကွာတွင် တည်ရှိပြီး သဘာဝအတိုင်း ဖြစ်တည်နေသည့် ထင်ရှားသော ကျောက်လှိုဏ်ဂူကြီး ဖြစ်သည်။ * '''Christ the King Church:''' ကိုလိုနီခေတ် ဗိသုကာလက်ရာများအတိုင်း ရှေးမူမပျက် တည်ရှိနေသော ကက်သလစ် ဘုရားရှိခိုးကျောင်းတစ်ကျောင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |title=Christ the King Church, Kalaw |url=https://www.catholicchurchmyanmar.org |access-date=2021-11-01 }}{{Dead link|date=June 2026 }}</ref> * '''သိမ်တောင်ဘုန်းကြီးကျောင်းနှင့် ကလောမဟာစည်သာသနာ့ရိပ်သာ:''' တရားဘာဝနာပွားများရာနှင့် လေ့လာဖွယ်ရာ အထင်ကရ သာသနိက အဆောက်အအုံများ ဖြစ်ကြသည်။ == လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး == [[File:Kalaw 14.jpg|thumb|ကလောဘူတာ ကုန်းခေတ်ဗိသုကာလက်ရာ]] ကလောမြို့သည် ရန်ကုန်-မန္တလေး-တောင်ကြီး လမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် အခြားမြို့ကြီးများသို့ မော်တော်ကားလမ်းဖြင့် လွယ်ကူစွာ သွားလာနိုင်သည်။ ထို့ပြင် သာစည်-ရွှေညောင် မီးရထားလမ်းပိုင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် မီးရထားလမ်းဖြင့်လည်း ဆက်သွယ်ထားသည်။ လေကြောင်းခရီးစဉ်အတွက် အနီးစပ်ဆုံး လေဆိပ်မှာ ကလောမြို့မှ မိနစ် ၄၀ ခန့် မောင်းနှင်ရသော ဟဲဟိုးမြို့ရှိ [[ဟဲဟိုးလေဆိပ်]] ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == {{reflist|refs= <ref name="un">[[မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း]] အတွဲ (၁-က)</ref> }} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == *{{commons category-inline|Kalaw|ကလောမြို့}} {{ရှမ်းပြည်နယ်}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]] [[Category:ကလောခရိုင်]] l8yl8763k6p9468li83nstimix93pxi 0 50700 1059098 1058590 2026-10-17T21:23:24Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059098 wikitext text/x-wiki {{Infobox အစိုးရအဖွဲ့အစည်း |jurisdiction={{MYA}} |nativename= |seal=Seal of drd.png |formed= *၃၀-၁-၁၉၉၄ {{small|(စည်ပင်သာယာ​ရေးဦးစီးဌာန)}} *၇-၆-၂၀၁၂ {{small|(ကျေးလက်​ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်​ရေး ဦးစီးဌာန)}} |headquarters= ရုံးအမှတ် (၁၆)<ref name=drd.moali/>၊ ​နေပြည်​တော် | parent_agency = [[သမဝါယမနှင့် ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေး ဝန်ကြီးဌာန]] | preceding1=စည်ပင်သာယာ​ရေးဦးစီးဌာန |minister1_name=ဦးမျိုးဇော်သိမ်း |chief1_name= |website={{url|http://www.drdmyanmar.org}} |chief1_position= }} '''​ကျေးလက်​ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်​ရေး ဦးစီးဌာန''' ({{lang-en|Department of Rural Development}}) သည် [[သမဝါယမနှင့် ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေး ဝန်ကြီးဌာန]]လက်အောက်ရှိ ဌာနတစ်ခုဖြစ်သည်။ ယခင်က [[မွေးမြူရေး၊ ရေလုပ်ငန်းနှင့် ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးဝန်ကြီးဌာန]]၊ [[စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန]] တို့လက်​အောက်တွင် ထားရှိခဲ့သည်။ == သမိုင်းကြောင်း == ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာနသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ကျေးလက်ဒေသများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအတွက် အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကျေးလက်နေပြည်သူများ၏ လိုအပ်ချက်များကို ဖြည့်ဆည်းပေးရန်အတွက် ကဏ္ဍပေါင်းစုံ ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အစီအစဉ်များကိုလည်းကောင်း၊ ကျေးလက်ပြည်သူများ၏ လူမှုစီးပွားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအတွက် ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုပပျောက်ရေး လုပ်ငန်းများကိုလည်းကောင်း ကြိုးပမ်းဆောင်ရွက်နေသော အဖွဲ့အစည်းဖြစ်သည်။ ဤဌာန၏ မူလဇစ်မြစ်ကို နောက်ပြန်ကြည့်လျှင် ဗြိတိသျှကိုလိုနီလက်ထက် လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၁၄၀ ခန့်မှစ၍ မြူနီစီပါယ်အဖွဲ့များအဖြစ် စတင်ဖွဲ့စည်းခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ၁၈၇၄ ခုနှစ်တွင် မြူနီစီပါယ်အက်ဥပဒေကို ထုတ်ပြန်ကြေညာပြီး ရန်ကုန်မြို့အပါအဝင် မြို့ကြီး ၇ မြို့တွင် စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီများ ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးလုပ်ငန်းများကို စတင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ မြူနီစီပါယ်ကော်မတီများနှင့် မြို့နယ်ကော်မတီများကို မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအတွက် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်နိုင်ရန်အတွက် ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးလုပ်ငန်းများကို ထိထိရောက်ရောက် လုပ်ဆောင်နိုင်ရန် ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် ကျေးလက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေးအက်ဥပဒေကို ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့ပြီး ခရိုင်ကောင်စီများကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ဖွံ့ဖြိုးမှုနည်းပါးသည့် ဝေးလံခေါင်ဖျားဒေသများအတွက်မူ ခရိုင်ဝန်မင်းကြီး၏ ဒေသဆိုင်ရာရန်ပုံငွေအဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သည်။ ၁၉၇၄ ခုနှစ် နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ မထုတ်ပြန်မီ ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်သစ် အစပြုခဲ့သည်။ ထို့နောက် ခရိုင်များတွင် အခြေပြုဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် ခရိုင်ဝန်မင်းကြီး၏ ဒေသဆိုင်ရာရန်ပုံငွေအဖွဲ့နှင့် ခရိုင်ကောင်စီများကို ဖျက်သိမ်းပြီး မြို့နယ်စည်ပင်သာယာရေးအဖွဲ့များကို မြို့ပြနှင့်ကျေးလက် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးလုပ်ငန်းများ လုပ်ဆောင်ရန်အတွက် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ အသစ်ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းလိုက်သည့် မြို့နယ်စည်ပင်သာယာရေးအဖွဲ့များသည် ပြည်ထဲရေးနှင့် သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာနအောက်ရှိ အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာနတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၃ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့၏ ဥပဒေအမှတ် (၅/၉၃) အရ စည်ပင်သာယာရေးအဖွဲ့များဥပဒေကို ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၉၉၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၃၀ ရက်နေ့တွင် စည်ပင်သာယာရေးဦးစီးဌာနကို ဖွဲ့စည်းပြီး နယ်စပ်ဒေသနှင့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီးဌာနအောက်တွင် စည်ပင်သာယာရေးဦးစီးဌာနက မြို့နယ်စည်ပင်သာယာရေးအဖွဲ့များကို ကွပ်ကဲအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံအရ နယ်စပ်ဒေသနှင့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဝန်ကြီးဌာနကို နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာနအဖြစ် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် စည်ပင်သာယာရေးဦးစီးဌာနကို ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာနဟု ကျစ်လျစ်စွာ ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ မြို့ပြနှင့် ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးလုပ်ငန်းများကို အဓိကထား လုပ်ဆောင်နေရာမှ ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးလုပ်ငန်းတစ်ခုတည်းကိုသာ ပြောင်းလဲလုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာန (ရုံးချုပ်) ကို ၇-၆-၂၀၁၂ ရက်နေ့တွင် နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန ကွပ်ကဲမှုအောက်၌ ဖွဲ့စည်းပုံခွင့်ပြုအင်အား အရာထမ်း ၁၀၅ နေရာ၊ အမှုထမ်း ၂၉၁ နေရာ၊ စုစုပေါင်း ၃၉၆ နေရာဖြင့် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၉ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး၏ အမိန့်ကြော်ငြာစာ (၆၇/၂၀၁၃) အရ မွေးမြူရေးနှင့်ရေလုပ်ငန်းဝန်ကြီးဌာနကို မွေးမြူရေး၊ ရေလုပ်ငန်းနှင့် ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးဝန်ကြီးဌာနအဖြစ် အမည်ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာနအား နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာနကွပ်ကဲမှုအောက်မှ မွေးမြူရေး၊ ရေလုပ်ငန်းနှင့် ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးဝန်ကြီးဌာန ကွပ်ကဲမှုအောက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ၁၁-၇-၂၀၁၃ ရက်နေ့တွင် ပြုလုပ်သော ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ အစည်းအဝေးအမှတ်စဉ် (၂၂/၂၀၁၃) သဘောတူခွင့်ပြုချက်အရ ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာန (ရုံးချုပ်)၊ တိုင်းဒေသကြီး/ပြည်နယ် ၁၄ ရုံး၊ ခရိုင် ၆၀ ရုံး၊ မြို့နယ် ၂၈၃ ရုံး၊ ပြည်ထောင်စုတိုင်းရင်းသားကျေးရွာတို့ကို ဖွဲ့စည်းပုံခွင့်ပြုအင်အား အရာထမ်း ၁၀၄၇ နေရာ၊ အမှုထမ်း ၁၀၄၂၆ နေရာ၊ စုစုပေါင်း ၁၁၄၇၃ နေရာဖြင့် တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၉-၈-၂၀၁၃ ရက်နေ့တွင် မွေးမြူရေး၊ ရေလုပ်ငန်းနှင့် ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးဝန်ကြီးဌာန ကွပ်ကဲမှုအောက်သို့ ပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ် မတ်လ ၃၀ ရက်နေ့မှစတင်ပြီး ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဌာနများ ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းရာတွင် ယခင် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန၊ သမဝါယမဝန်ကြီးဌာနနှင့် မွေးမြူရေး၊ ရေလုပ်ငန်းနှင့် ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးဝန်ကြီးဌာနတို့အား ပူးပေါင်း၍ စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာနကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာနကို အဆိုပါဝန်ကြီးဌာနလက်အောက်၌ ထည့်သွင်းဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၃၁-၃-၂၀၁၆ ရက်နေ့တွင် စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန ကွပ်ကဲမှုအောက်သို့ ပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ထို့နောက် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ အစည်းအဝေးအမှတ်စဉ် (၉/၂၀၁၆) သဘောတူခွင့်ပြုချက်အရ ခရိုင်အဆင့်ရုံး ၆ ရုံးကို တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်း၍ မိုင်းဖြတ်ခရိုင်ကျေးလက်အား ဖျက်သိမ်းခဲ့သဖြင့် ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာန (ရုံးချုပ်)၊ တိုင်းဒေသကြီး/ပြည်နယ် ၁၅ ရုံး၊ ခရိုင် ၆၇ ရုံး၊ မြို့နယ် ၂၉၁ ရုံး၊ ပြည်ထောင်စုတိုင်းရင်းသားကျေးရွာတို့ကို ဖွဲ့စည်းပုံခွင့်ပြုအင်အား အရာထမ်း ၁၁၁၃ နေရာ၊ အမှုထမ်း ၁၀၉၁၀ နေရာ၊ စုစုပေါင်း ၁၂၀၂၃ နေရာဖြစ်သည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ အစည်းအဝေးအမှတ်စဉ် (၁၄/၂၀၁၇) သဘောတူခွင့်ပြုချက်ဖြင့် နာဂကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတွင် ခရိုင်အဆင့်ကျေးလက်ရုံး ၁ ရုံး တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့ရာ ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာန (ရုံးချုပ်)၊ တိုင်းဒေသကြီး/ပြည်နယ် ၁၅ ရုံး၊ ခရိုင် ၆၈ ရုံး၊ မြို့နယ် ၂၉၁ ရုံး၊ ပြည်ထောင်စုတိုင်းရင်းသားကျေးရွာတို့၏ ဖွဲ့စည်းပုံခွင့်ပြုအင်အားမှာ အရာထမ်း ၁၁၁၇ နေရာ၊ အမှုထမ်း ၁၀၉၃၁ နေရာ၊ စုစုပေါင်း ၁၂၀၄၈ နေရာဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ အစည်းအဝေးအမှတ်စဉ် (၆/၂၀၁၉) သဘောတူခွင့်ပြုချက်ဖြင့် ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာနအား (ရုံးချုပ်)၊ တိုင်းဒေသကြီး/ပြည်နယ်ရုံး ၁၅ ရုံး၊ ပြည်နယ်ရုံးခွဲ ၂ ရုံး၊ ခရိုင်ရုံး ၆၇ ရုံး၊ နာဂကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသရုံး ၁ ရုံး၊ မြို့နယ်ရုံး ၂၉၁ ရုံး၊ ပြည်ထောင်စုတိုင်းရင်းသားကျေးရွာတို့ကို ဖွဲ့စည်းပုံခွင့်ပြုအင်အား အရာထမ်း ၁၁၁၇ နေရာ၊ အမှုထမ်း ၁၀၉၃၁ နေရာ၊ စုစုပေါင်း ၁၂၀၄၈ နေရာဖြင့် သဘောတူခွင့်ပြုထားသည်။ နောက်ဆုံးအဆင့်အနေဖြင့် ၁၇-၆-၂၀၂၁ ရက်နေ့တွင် ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာနကို [https://www.mcrd.gov.mm/index.php သမဝါယမနှင့် ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေးဝန်ကြီးဌာန] ကွပ်ကဲမှုအောက်သို့ ပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာနအား (ရုံးချုပ်)၊ တိုင်းဒေသကြီး/ပြည်နယ်ရုံး ၁၇ ရုံး၊ ခရိုင်ရုံး ၇၃ ရုံး၊ နာဂကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသရုံး ၁ ရုံး၊ မြို့နယ်ရုံး ၂၉၁ ရုံးတို့ကို အိမ်စောင့်အစိုးရအဖွဲ့ အစည်းအဝေးအမှတ်စဉ် (၁/၂၀၂၁) မှ ဖွဲ့စည်းပုံခွင့်ပြုအင်အား အရာထမ်း ၁၃၇၉ နေရာ၊ အမှုထမ်း ၉၁၃၅ နေရာ၊ စုစုပေါင်း ၁၀၅၁၄ နေရာဖြင့် သဘောတူခွင့်ပြုထားသည်။ ဤသို့ဖြင့် ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာနသည် ကိုလိုနီခေတ် မြူနီစီပါယ်အဖွဲ့များမှအစပြု၍ စည်ပင်သာယာရေးဦးစီးဌာနအဖြစ်လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာနအဖြစ်လည်းကောင်း အဆင့်ဆင့် ပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ဝန်ကြီးဌာနအသီးသီး၏ ကွပ်ကဲမှုအောက်တွင် ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးနှင့် ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုလျှော့ချရေး လုပ်ငန်းများကို ဆက်လက်ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ <ref name="drd">{{cite web|url=https://www.mcrd.gov.mm/index.php?page=YWJvdXQmNDY9ZHJk|title=ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး|publisher=ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး ဦးစီးဌာန|accessdate=၂၀၁၄-၁၀-၂၂|archivedate=9 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160309213025/http://www.drdmyanmar.org/DRD_documents/1294070369.pdf}}</ref> == မျှော်မှန်းချက် == *ကျေးလက်ဒေသဖွံဖြိုးရေးနှင့် ကျေးလက်နေပြည်သူများ၏ လူမှုစီးပွားဘဝဖွံ့ဖြိုး တိုးတက်ရေးကို စဉ်ဆက်မပြတ်ဖော်ဆောင်ရန်။ == ရည်မှန်းချက် == ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာန ဖွဲ့စည်းတည်ထောင်ရခြင်း၏ ရည်မှန်းချက်များမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။<ref name="drd1">{{cite web|url=http://www.drdmyanmar.org/index.php?page=YWJvdXQ=|title=About DRD|publisher=ကျေးလက်ဒေသ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာန|accessdate=၂၀၁၄-၁၀-၂၂|archive-date=13 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150813172802/http://drdmyanmar.org/index.php?page=YWJvdXQ=}}</ref> *ကျေးလက်အခြေခံအဆောက်အအုံဖွံ့ဖြိုးရေးနှင့် ကျေးလက်အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ခြင်းဖြင့် ကျေးလက်နေ ပြည်သူ များ ၏ လူမှုစီးပွားဘဝ မြင့်မားလာစေရန်၊ *ဌာနဝန်ထမ်းများနှင့် ကျေးလက်နေပြည်သူများ၏ စွမ်းဆောင်ရည်မြင့်မားရေးနှင့် နည်းပညာ ဖွံ့ဖြိုးရေးဆိုင်ရာသုတေသနလုပ်ငန်းများကို ဆောင်ရွက်ခြင်းဖြင့် စဉ်ဆက်မပြတ်ဖွံ့ဖြိုးမှုကို ဖော်ဆောင်ရန်၊ *ပြည်သူဗဟိုပြု ချဉ်းကပ်မှုနည်းလမ်းဖြင့် ကျေးလက်နေပြည်သူများမှ လူမှုစီးပွား ဆိုင်ရာ အခြေခံအဆောက်အအုံများနှင့် ဝန်ဆောင်မှုများကို ရယူသုံးစွဲနိုင်စေရန်။ == လုပ်ငန်းတာဝန် == ကျေးလက်ဒေသ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာနသည် အဓိက လုပ်ငန်းစဉ်(၁၂)ရပ်ချမှတ်ပြီး လုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။<ref name="drd1"/> ၎င်းတို့မှာ- *ကျေးလက်ဒေသသောက်သုံးရေရရှိရေးနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်သန့်ရှင်းရေးလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ခြင်း၊ *မဟာဓာတ်အားလိုင်းပြင်ပ ကျေးလက်ဒေသလျှပ်စစ်မီးရရှိရေးလုပ်ငန်းများ ဆောင် ရွက်ခြင်း၊ *စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ကုန်ထုတ်လမ်းများနှင့် တံတားများတည်ဆောက်ခြင်းနှင့် ပြင်ဆင်ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ *ကျေးလက်ဒေသအိမ်ရာတည်ဆောက်ရေးလုပ်ငန်းများဆောင်ရွက်ခြင်း၊ *ကျေးလက်ဒေသနေပြည်သူများ အလုပ်အကိုင်ရရှိရေးနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ ဖော်ထုတ်ဆောင်ရွက်နိုင်ရန် အရင်းမပျောက်မတည်ရန်ပုံငွေ ထူထောင်ပေးရေး လုပ်ငန်းများဆောင်ရွက်ခြင်း၊ *ကျေးလက်နေပြည်သူများ၏ လုပ်ငန်းစွမ်းဆောင်ရည် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်စေရေး အတွက် စွမ်းဆောင်ရည်မြှင့်တင်ရေးသင်တန်းများနှင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း သင်တန်းများဖွင့်လှစ်ပို့ချခြင်းနှင့် ဒေသထုတ်ကုန်များ ဈေးကွက်ရရှိရေး ချိတ်ဆက် ကူညီဆောင်ရွက်ပေးရန်၊ *ကျေးလက်ပြည်သူများ ကိုယ်တိုင်ပါဝင်အကောင်အထည်ဖော်ဆောင်ရွက်နိုင်မည့် အသေးစားအခြေခံအဆောက်အအုံ ဖွံ့ဖြိုးရေးလုပ်ငန်းများ၊ ဝင်ငွေတိုးလုပ်ငန်း များနှင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းဖွံ့ဖြိုးရေးလုပ်ငန်းများ ဖော်ဆောင်ပေးခြင်း၊ *ကာကွယ်တုံ့ပြန်နိုင်စွမ်းအားကောင်းသော လူမှုအဖွဲ့အစည်းများ ဖြစ်ပေါ်လာစေရေး ကူညီဆောင်ရွက်ခြင်း၊ *ကျေးလက်ပြည်သူများ၏ ကျန်းမာရေး၊ပညာရေးနှင့် လူမှုစီးပွားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက် စေရေးအတွက် သက်ဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်းများနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခြင်း၊ *ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးလုပ်ငန်းဆောင်ရွက်ချက်များကို စောင့်ကြည့် စစ်ဆေးခြင်း၊ အကဲဖြတ်သုံးသပ်ခြင်းနှင့် အစီရင်ခံစာပြုစုတင်ပြခြင်း၊ *ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဆိုင်ရာ သုတေသနလုပ်ငန်း အရပ်ရပ်ကို ဆောင်ရွက်ခြင်း၊ *ဝန်ကြီးဌာနကပေးအပ်သည့် အခြားလုပ်ငန်းတာဝန်များဆောင်ရွက်ခြင်း။ == ဖွဲ့စည်းပုံ == ကျေးလက်ဒေသ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာန၏ လက်အောက်ရှိ ဌာနခွဲများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.drdmyanmar.org/index.php?page=b3JnY2hhcnQ=|title=organization chart|publisher=ကျေးလက်ဒေသ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာန|accessdate=၂၀၁၄-၁၀-၂၂|archive-date=20 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220212627/http://drdmyanmar.org/index.php?page=b3JnY2hhcnQ=}}</ref> *စီမံကိန်းရေးဆွဲရေးနှင့် နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးဌာန *ကျေးလက်လူမှုဘဝ မြှင့်တင်ရေးနှင့် စီမံရေးရာဌာန *ကျေးလက်စီးပွားရေးနှင့် ဘဏ္ဍာရေးဌာန *ဆင်းရဲမှုလျော့ချရေး အထောက်အကူပြုဌာန *စိစစ်အကဲဖြတ်ရေးနှင့် အဆောက်အဦဌာန *ကျေးလက်ရေပေးဝေရေးနှင့် ကျန်းမာသန့်ရှင်းရေးဌာန *ကျေးလက်မီးလင်းရေးနှင့် စံပြကျေးရွာ အကောင်အထည်ဖော်ရေးဌာန *ဝယ်ယူဖြန့်ဖြူးရေးနှင့် ထောက်ပံ့ရေးဌာန ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာန (ရုံးချုပ်)သည် [[နေပြည်တော်]]တွင် တည်ရှိပြီး ရုံးခွဲများကို တိုင်းဒေသကြီး/ပြည်နယ်အဆင့်မှာ မြို့နယ်ခွဲအဆင့်ထိ အဆင့်ဆင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဖွဲ့စည်းထားရှိမှုအဆင့်ဆင့်မှာ - ====== ပြည်ထောင်စုအဆင့်ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာန ====== ====== တိုင်းဒေသကြီး/ပြည်နယ်အဆင့်ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာန ====== ====== ခရိုင်အဆင့်ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာန ====== ====== ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာန ====== ====== မြို့နယ်အဆင့်ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာန ====== == ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဥပဒေနှင့် နည်းဥပဒေ == ကျေးလက်ဒေသ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာန၏ ဥပဒေနှင့် နည်းဥပဒေများကို သိရှိနိုင်ရန် ‌အောက်ဖော်ပြပါ link များတွင် ဖတ်ရှုလေ့လာနိုင်ပါသည် - * [https://www.mcrd.gov.mm/index.php?page=YWJvdXQmMTExPWRyZA== ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဥပဒေ] * [https://mcrd.gov.mm/documents/Rule%20of%20law%20DRD.pdf ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနည်းဥပဒေ] {{Dead link|date=October 2026 }} == ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် == *[[မွေးမြူရေး၊ ရေလုပ်ငန်းနှင့် ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေး ညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန]] *[[မွေးမြူရေးနှင့် ကုသရေး ဦးစီးဌာန]] *[[ငါးလုပ်ငန်း ဦးစီးဌာန]] == အကိုးအကား == {{reflist}} == ပြင်ပအဆက်အသွယ် == *[http://www.drdmyanmar.org ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး ဦးစီးဌာန၏ အင်တာနက် စာမျက်နှာ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141221045542/http://www.drdmyanmar.org/ |date=21 December 2014 }} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ]] [[Category:စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန]] lzshsgz631x1yxsrvs1cah15ku3z79a 0 54925 1059006 1058610 2026-10-17T15:14:18Z Ninjastrikers 22896 1059006 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = သီတင်းကျွတ်ပွဲတော် |type = ဗုဒ္ဓဘာသာ |longtype = မြန်မာ့ရိုးရာပွဲတော် |image = Thadinkyut festival 2.jpg |caption = |official_name = သီတင်းကျွတ်မီးထွန်းပွဲတော် |nickname = မီးထွန်းပွဲတော်၊ တာဝတိံသာပွဲ၊ မီးမြင်းမိုရ်ပွဲ |observedby = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ရှိ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ဝင်များ |litcolor = |significance = [[ဗုဒ္ဓ]]မြတ်စွာဘုရား တာဝတိံသာနတ်ပြည်မှ လူ့ပြည်သို့ ပြန်လည်ကြွချီဆင်းသက်သည့် အထိမ်းအမှတ် |begins = |ends = |date = [[မြန်မာပြက္ခဒိန်]] သီတင်းကျွတ်လဆန်း(၁၄)ရက်(အဖိတ်နေ့)၊သီတင်းကျွတ်လပြည့်နေ့ နှင့် သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော်တစ်ရက် အပါအဝင် စုစုပေါင်း ၃ ရက်) |date2015 = |celebrations = ဆီမီးထွန်းညှိပူဇော်ခြင်း၊ မီးပုံးပျံလွှတ်တင်ခြင်း၊ မီးရှူးမီးပန်းပစ်ခြင်း၊နိဗ္ဗာန်ဈေးပွဲအလှူတော်များကျင်းပခြင်း၊ ဗုဒ္ဓပူဇနိယဘုရားပွဲတော်များကျင်းပခြင်း |observances = ဘုရားစေတီများနှင့် ဘုန်းကြီးကျောင်းများသို့ သွားရောက်၍ ဆီမီးပူဇော်ခြင်း၊ သက်ကြီးရွယ်အိုများအား ကန်တော့ခြင်း၊ အလှူအတန်းပြုလုပ်ခြင်း၊ သီတင်းကျွတ်လပြည့်နေ့တွင် [[ဥပုသ်]]သီလဆောက်တည်ခြင်း }} '''သီတင်းကျွတ်မီးထွန်းပွဲတော်''' ({{lang-en|Thadingyut Festival}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အထွတ်အမြတ်ထားရာ ရိုးရာအစဉ်အလာနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်ပြီး "မီးထွန်းပွဲတော်"ဟုလည်းခေါ်သည်။ ဤပွဲတော်ကို [[မြန်မာပြက္ခဒိန်]]၏ သတ္တမမြောက်လဖြစ်သော [[သီတင်းကျွတ်လ]]ပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ဝင်များအတွက် [[ဝါတွင်း]]သုံးလကာလ အဆုံးသတ်ချိန်တွင် ကျင်းပသည့် အထွတ်အမြတ်ပွဲတော်လည်း ဖြစ်သည်။ သီတင်းကျွတ်လပြည့်နေ့ကို "[[အဘိဓမ္မာအခါတော်နေ့]]" ဟုလည်း သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်ကြပြီး၊ [[ဂေါတမဗုဒ္ဓ|မြတ်စွာဘုရား]] တာဝတိံသာနတ်ပြည်မှ လူ့ပြည်သို့ ပြန်လည်ကြွချီဆင်းသက်တော်မူသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ဆီမီးများထွန်းညှိ ပူဇော်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤပွဲတော်ကာလသည် မိဘဆရာသမားများအား ကန်တော့၍ ကျေးဇူးဆပ်ခြင်း၊ ခွင့်လွှတ်ခြင်းနှင့် ချစ်ခြင်းမေတ္တာများ ဖြာဝှန်းရာ အခါသမယလည်း ဖြစ်ပေသည်။ == သမိုင်းကြောင်း == မိုးရာသီကုန်ဆုံး၍ သာယာသော သီတင်းကျွတ်လသည် မြန်မာလများအနက် (၇)လမြောက်ဖြစ်ပြီး စက်တင်ဘာလမှ အောက်တိုဘာလအတွင်းတွင် ကျရောက်လေ့ရှိသည်။ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား၏ မယ်တော်ဖြစ်သော [[မယ်တော်မာယာ|မယ်တော်မာယာဒေဝီ]]သည် ဘုရားရှင် ဖွားမြင်တော်မူပြီး ခုနစ်ရက်အကြာတွင် ကွယ်လွန်ကာ [[တာဝတိံသာနတ်ပြည်]]၌ သန္တုဿိတနတ်သားအဖြစ် ပြန်လည်မွေးဖွားခဲ့သည်။ မိခင်ကျေးဇူးကို ဆပ်သည့်အနေဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဝါတွင်းသုံးလပတ်လုံး တာဝတိံသာနတ်ပြည်သို့ ကြွရောက်၍ မယ်တော်နတ်သားအမှူးရှိသော နတ်ဗြဟ္မာများအား [[အဘိဓမ္မာ]]တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ သီတင်းကျွတ်လပြည့်နေ့တွင် မြတ်စွာဘုရားသည် လူ့ပြည်သို့ ပြန်လည်ကြွချီတော်မူလာချိန် ဖြစ်ပါသည်။ ထိုအခါ တာဝတိံသာနတ်ပြည်၏ အရှင်သခင် [[သိကြားမင်း]]သည် နတ်များနှင့် ဗြဟ္မာများအား ဘုရားရှင်အတွက် တန်ဖိုးကြီးသော ရွှေစောင်းတန်း၊ ငွေစောင်းတန်း၊ ပတ္တမြားစောင်းတန်း သုံးစင်းကို ဖန်ဆင်းပူဇော်စေခဲ့သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် အလယ်ရှိ ပတ္တမြားစောင်းတန်းဖြင့် ဆင်းသက်တော်မူပြီး လက်ယာဘက်ရှိ ရွှေစောင်းတန်းမှ နတ်ဒေဝတာများက လိုက်ပါကြကာ လက်ဝဲဘက်ရှိ ငွေစောင်းတန်းမှ ဗြဟ္မာများက ခြံရံလိုက်ပါကြသည်။ ထိုသို့ မြတ်စွာဘုရား လူ့ပြည်သို့ ပြန်လည်ကြွချီဆင်းသက်တော်မူသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် သီတင်းကျွတ်လပြည့်နေ့ကို အဘိဓမ္မာအခါတော်နေ့အဖြစ် သတ်မှတ်ကာ ဆီမီးများထွန်းညှိ ပူဇော်ကြိုဆိုခြင်းအလေ့အထ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ပိဋကတ်စာပေများ၌ ဘုရားရှင်သည် မယ်တော်မိနတ်သားကို ကျေးဇူးဆပ်သောအနေဖြင့် အဘိဓမ္မာဒေသနာတော်ကို ဝါတွင်းကာလတွင် တာဝတိံသာနတ်ပြည်၌ ဟောကြားတော်မူပြီး ဝါကျွတ်သောအခါ လူ့ပြည် သင်္ကဿနဂိုရ်သို့ ဆင်းသက်တော်မူရာတွင် လူများက ကြိုဆို၍ မီးထွန်းညှိပူဇော်ခြင်းကို အစပြုခဲ့သည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ရဟန်းတော်များအတွက် သီတင်းကျွတ်လပြည့်နေ့သည် ဝါတွင်းသုံးလကာလ အဆုံးသတ်၍ ဝါကျွတ်သောနေ့လယ်းဖြစ်သည်။ အပြစ်ရှိကပါက ဝန်ချတောင်းပန်နိုင်ရန် အချင်းချင်း ဖိတ်ကြားခြင်းအမှု (ပဝါရဏာနေ့) ပြုကြသောနေ့လယ်း ဖြစ်သည်။ တိုတောင်းစွာ သတ်မှတ်ထားသော တိကျသော အချိန်အပိုင်းအခြားဖြင့် ဝါတွင်းကာလသည် လေးလံထိုင်းမှိုင်းသည့် မိုးတွင်းကာလနှင့်အတူ ရှိနေရာမှ ပျော်ရွှင်စရာ ပွဲတော်များအဖြစ် ပြောင်းလဲလိုက်လေပြီ။ တားမြစ်ပိတ်ပင်ထားသော မင်္ဂလာပွဲများကိုလည်း ဤကာလမှစ၍ ကျင်းပခွင့်ရလေပြီ ဖြစ်လေသည်။ လူများသည် ထိုနေ့တွင် မိမိထက် အသက်ကြီးသူများနှင့် မိဘ၊ ဆရာသမားများကို ဂါဝရပြုကန်တော့၍ အဆုံးအမများကို နာကြားကာ အပြစ်များရှိပါကလည်း ကျေစေသည်ဟု ယူဆသော ဓလေ့လည်း ရှိသည်။ ဤသို့ ဘာသာရေးအရ အထွတ်အမြတ်ထားရာ သီတင်းကျွတ်မီးထွန်းပွဲတော်ကို မြန်မာမင်းများလက်ထက်တွင်လည်း နိုင်ငံတော်ပွဲသဘင်အဖြစ် ခမ်းနားစွာ ဆင်ယင်ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ မန္တလေးရတနာပုံခေတ် [[သီပေါမင်း]]လက်ထက် မီးထွန်းပွဲသဘင် ကျင်းပပုံမှတ်တမ်းများအရ ရှို့လွှတ်မြဲ မီးမျိုးစုံများကို မဟာလောကမာရဇိန်ဘုရားနှင့် မာန်အောင်ရတနာဘုရားနှစ်ဆူတွင် ခွဲဝေရှို့လွှတ်ပူဇော်ခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။ နှစ်စဉ်ထွန်းလင်းပူဇော်မြဲ တစ်ဆယ့်ခြောက်ဌာနအပြင် အရှင်နှစ်ပါး နံတော်သင့် ဘုရားများပါ စုစုပေါင်း တစ်ဆယ့်ရှစ်ဌာနဘုရားများတွင် မီးစောင်းတန်းများ ထွန်းလင်းပူဇော်ရာ၌ မှူးကြီးမတ်ကြီးများနှင့် မှူးတော်မတ်တော် အရာရှိတို့က ခွဲဝေသွားရောက်ကြီးကြပ်၍ ပွဲသဘင်ခင်းကျင်း ထွန်းလင်းပူဇော်ခဲ့ကြသည်။ ထိုတစ်ဆယ့်ရှစ်ဌာနများသို့ မီးထွန်းလင်း လမ်းလျှောက်၍ တီးမှုတ်ထမ်းရွက်စေရန် သေနတ်၊ အမြောက်၊ ဝင်း၊ ဒိုင်း၊ လှေ၊ ဘောင်၊ ရပ်ကွက်များက အသီးသီးထွက်သည့် အိုးစည်၊ ဒိုးပတ်၊ ပုံထောင်၊ မောင်း တီးမှုတ်သူတို့ကို တစ်ကိုယ်လျှင် ငွေဒင်္ဂါးငါးပြားကျစီ သနားတော်မူခဲ့သည်။ ယင်းနေ့တွင် ရွှေနန်းတော်၊ မြေနန်းတော်တောင်ဘက်၌ တစ်ဆယ့်ခြောက်ဌာနဝင်္ကပါနှင့် စက္ကနန္ဒာဝင်္ကပါများကို တည်ဆောက်လုပ်ကိုင်ရသည်။ လပြည့်ကျော် ခုနစ်ရက်နေ့တွင် မြေနန်းတော်တောင်ဘက်ရှိ သောဠသဝင်္ကပါကို ပြီးပြေအောင်လုပ်ဆောင်၍ မီးများထွန်းလင်းစေပြီးလျှင် အရှင်နှစ်ပါးကိုယ်တိုင် ထွက်စံတော်မူလေ့ရှိကြောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် ခမ်းနားစွာ တွေ့ရှိရသည်။<ref>{{cite web |url=https://myanmar.gov.mm/festivals |title=Festivals - Thadingyut |publisher=Myanmar National Portal |access-date=16 September 2026 }} {{Dead link|date=September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://tourism.gov.mm/en/festivals/tha-din-gyut-festival |title=Festival of Light (Thadingyut Festival) |publisher=Ministry of Hotels and Tourism, Myanmar |access-date=16 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.shwedagonpagoda.org.mm/en/project/thadingyut/ |title=Thadingyut Festival |publisher=Shwedagon Pagoda Board of Trustees |access-date=16 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250524030003/https://www.shwedagonpagoda.org.mm/en/project/thadingyut/ |archive-date=24 May 2025 |url-status=dead }}</ref> == ပွဲတော်ကျင်းပပုံ == သီတင်းကျွတ်မီးထွန်းပွဲတော်ကို သီတင်းကျွတ်လဆန်း (၁၄) ရက်နေ့ (အဖိတ်နေ့)၊ သီတင်းကျွတ်လပြည့်နေ့နှင့် သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် (၁) ရက်နေ့တို့တွင် အနည်းဆုံး (၃) ရက်တာ တေးဂီတနှင့် အကများဖြင့် ပျော်ရွှင်ဖွယ်ရာ ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များသည် မြတ်စွာဘုရားနှင့် တပည့်သံဃာတော်များအား ကြိုဆိုဂုဏ်ပြုရန် လမ်းများ၊ အိမ်များနှင့် အများပြည်သူဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများကို ရောင်စုံမီးလုံးများ သို့မဟုတ် ဖယောင်းတိုင်များဖြင့် အလှဆင်ထွန်းညှိကြသည်။ ထိုသို့ထွန်းညှိသော မီးများသည် မြတ်စွာဘုရား ဆင်းသက်တော်မူရာ လှေကားသုံးစင်းကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ကလေးများမှာ ဗြောက်အိုးများ၊ မီးရှူးမီးပန်းများ ပစ်ဖောက်ဆော့ကစားလေ့ရှိကြပြီး လူကြီးများမှာမူ မီးပုံးပျံများလွှတ်တင်ခြင်း၊ ဆီမီးပူဇော်ခြင်းများဖြင့် မြတ်စွာဘုရားရှင်အား ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များသည် ပွဲတော်ကာလအတွင်း ဘုရားစေတီများနှင့် ဘုန်းကြီးကျောင်းများသို့ သွားရောက်၍ ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ [[ရတနာသုံးပါး]]အား ပူဇော်ကန်တော့ခြင်း၊ သံဃာတော်များအား ဆွမ်းနှင့် လှူဖွယ်ဝတ္ထုများ ဆက်ကပ်လှူဒါန်းခြင်းများ ပြုလုပ်ကြသည်။ အချို့သော ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များသည် လပြည့်နေ့တွင် [[ဥပုသ်]]သီလ ဆောက်တည်လေ့ရှိကြသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်ဘက်တွင် မီးပုံးများကိုင်ဆောင်၍ [[မီးကြာလှည့်ခြင်း]]များပြုကာ စေတီနှင့် ဘုန်းကြီးကျောင်း ဓမ္မာရုံများကို လှည့်လည်ပူဇော်ခြင်း ပြုကြသည်။ === ဂါရဝပြုကန်တော့ခြင်း === သီတင်းကျွတ်အခါသမယသည် ရပ်ဝေးတွင် သွားရောက်အလုပ်လုပ်ကိုင်နေသောသူများ မိဘဘိုးဘွားများရှိရာသို့ ပြန်လာ၍ ကျေးဇူးဆပ်ပူဇော်ကန်တော့ကြသော ကာလဖြစ်သည်။ လူငယ်များသည် မိဘများ၊ ဆရာသမားများနှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုဆွေမျိုးများအား သစ်သီးဝလံများနှင့် အခြားလှူဖွယ်လက်ဆောင်ပစ္စည်းများ ဆက်ကပ်လှူဒါန်း၍ ကန်တော့ (ဂါရဝပြု) ကြသည်။ ကန်တော့သည့်အခါ လူငယ်များသည် တစ်နှစ်ပတ်လုံး ပြစ်မှားမိခဲ့သမျှသော ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံ အမှားများအတွက် ခွင့်လွှတ်ပေးပါရန် တောင်းပန်လေ့ရှိကြသည်။ အစဉ်အလာအရ အသက်ကြီးသူများသည် လူငယ်များ၏ အမှားများကို ခွင့်လွှတ်ကြောင်း ပြောဆိုပြီး ကောင်းချီးမင်္ဂလာများ၊ ဆုမွန်ကောင်းများ ပေးကာ မုန့်ဖိုး သို့မဟုတ် ငွေကြေးများ ပြန်လည်ပေးလေ့ရှိကြသည်။ ညီငယ်၊ ညီမငယ်များကလည်း အစ်ကို၊ အစ်မကြီးများအား ကန်တော့လေ့ရှိပြီး၊ အပြန်အလှန်အားဖြင့် အစ်ကို၊ အစ်မများက ကံကောင်းခြင်း ဆုတောင်းပေးကာ မုန့်ဖိုးငွေများ ပြန်လည်ပေးကြသည်။ == ဘုရားများတွင် ဆီမီးပူဇော်ခြင်း == သီတင်းကျွတ်လပြည့်နေ့ရောက်တိုင်း မြန်မာနိုင်ငံအနှံ့အပြားရှိ တန်ခိုးကြီးဘုရားစေတီများ၌ ဆီမီးပူဇော်ပွဲများကို စည်ကားသိုက်မြိုက်စွာ ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။ အထူးသဖြင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးရှိ [[ရွှေတိဂုံစေတီတော်]]မြတ်ကြီးတွင် သီတင်းကျွတ်လဆန်း(၁၄)ရက် အဖိတ်နေ့မှစ၍ လျှပ်စစ်မီးစေတီများ လှည့်လည်ပူဇော်ပွဲနှင့် ဆီမီး ၁၁,၁၁၁ ထွန်းညှိပူဇော်သည့် အစဉ်အလာရှိပြီး၊ လပြည့်နေ့ညပိုင်း၌ စေတီတော်ရင်ပြင်ပတ်လည်တွင် ဆီမီး ၁၀,၀၀၀ ကျော်ကို ထပ်မံထွန်းညှိပူဇော်ကြသည်။ ထို့ပြင် ပြည်သူ့ရင်ပြင်၌ ဈေးရောင်းပွဲတော်၊ ဂီတဖျော်ဖြေပွဲများနှင့် မီးရှူးမီးပန်းပစ်ဖောက်ခြင်းများဖြင့် အထူးစည်ကားလေ့ရှိသည်။ ရန်ကုန်မြို့ရှိ အခြားတန်ခိုးကြီးဘုရားတစ်ဆူဖြစ်သော ဗိုလ်တထောင် ကျိုက်ဒေးအပ်ဆံတော်ဦးစေတီတော်တွင်လည်း လပြည့်ည၌ ဆီမီး ၉,၀၀၀ ထွန်းညှိပူဇော်ပွဲကို ခမ်းနားစွာ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ မန္တလေးမြို့ရှိ [[မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး(မန္တလေး)|မဟာမုနိရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး]]တွင်လည်း လပြည့်နေ့ နံနက်အစောပိုင်းမှစ၍ မျက်နှာတော်သစ်ခြင်း၊ ရွှေသင်္ကန်းကပ်လှူခြင်း၊ ပန်း၊ ဆီမီး၊ ဆွမ်းခဲဖွယ်များ ဆက်ကပ်လှူဒါန်းခြင်းများ ပြုလုပ်ကြပြီး ညပိုင်းတွင် ဂေါပကအဖွဲ့နှင့် ဘုရားဖူးပြည်သူများပူးပေါင်းကာ ဆီမီး ၄၀,၀၀၀ ဖြင့် ထွန်းညှိပူဇော်ကြသည်။ အလားတူ [[ပုဂံ]]-ညောင်ဦး ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေရှိ သမိုင်းအထင်ကရဘုရား ၁၈ ဆူတွင်လည်း ရိုးရာမပျက် ဆီမီးပူဇော်ပွဲများ ကျင်းပကြရာ ရွှေစည်းခုံစေတီတော်အား ဆီမီးတစ်သောင်းခွဲ၊ တုရင်တောင်စွယ်တော်မြတ်စေတီတော်ကြီးနှင့် လောကနန္ဒာစွယ်တော်မြတ်စေတီတို့အား ဆီမီးတစ်သောင်းစီ၊ ဗူးဘုရားကြီးအား ဆီမီး ၁,၅၀၀ စသည်ဖြင့် ဘုရားတစ်ဆူချင်းစီအလိုက် သတ်မှတ်အရေအတွက်များဖြင့် စည်ကားစွာ ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။ ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး အသီးသီးရှိ အခြားသော တန်ခိုးကြီးဘုရားများတွင်လည်း ဒေသအလိုက် ရိုးရာဆီမီးပူဇော်ပွဲများကို ကျင်းပကြသည်။ မွန်ပြည်နယ်၊ မုဒုံမြို့နယ်၊ ကမာဝက်မြို့ရှိ ဆံတော်ရှင် ကျိုက်ဇယ်စေတီတော်၌ ဒေသခံများက မီးဗန်းများ ကိုင်ဆောင်လှည့်လည်ပူဇော်သည့် မွန်ရိုးရာ ဆီမီးပူဇော်ပွဲနှင့် မီးပုံပျံလွှတ်တင်ခြင်းများကို ပြုလုပ်ကြသည်။ ထို့အတူ ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး ရွှေကျင်မြို့နယ်ရှိ အရှေ့မဟာဗုဒ္ဓဘုရားကြီးစေတီတော်တွင် နံနက်အစောပိုင်းမှစ၍ ဆွမ်းတော်ကြီးတင်လှူပွဲနှင့် ဆီမီးပူဇော်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ ထူးခြားချက်အနေဖြင့် ကချင်ပြည်နယ်၊ မိုးညှင်းမြို့နယ်ရှိ အင်းတော်ကြီး ရွှေမဉ္စူရေလယ်ဘုရား၌ အင်းရေပြင်တွင် ဆီမီး ၁,၅၀၀ မျှောပူဇော်ပွဲကို ကျင်းပလေ့ရှိပြီး၊ ရခိုင်ပြည်နယ် စစ်တွေမြို့ရှိ လောကနန္ဒာစေတီတော်မြတ်ကြီး ရင်ပြင်၌လည်း ဆီမီး ၁၀,၀၀၀ ထွန်းညှိပူဇော်ပွဲနှင့် မီးပုံပျံလွှတ်တင်ပူဇော်ပွဲများကို ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။ == ဓာတ်ပုံများ == <gallery> File:Peaceful Festival.jpg|ပအိုဝ်းအမျိုးသမီးများ သီတင်းကျွတ်လပြည့်ညတွင် မီးကြာလှည့်လည်ပူဇော်ပွဲ အခမ်းအနားကျင်းပနေစဉ် File:Aye Thar Yar Lighting-9000 Festival.jpg|ရှမ်းပြည်နယ်၊ အေးသာယာမြို့၌ ကျင်းပသော မီး ၉,၀၀၀ ထွန်းပွဲတော် File:အရမ်းစည်တဲ့ပျဉ်းမနားမြို့ နှစ် (၁၀၀)ပြည့် သီတင်းကျွတ်မီးထွန်းပွဲ.jpg|ပျဉ်းမနားမြို့ နှစ် (၁၀၀)ပြည့် သီတင်းကျွတ်မီးထွန်းပွဲ File:Lighting Festival.jpg|မီးထွန်းပွဲတော်]] File:Thadinkyut festival.jpg </gallery> == ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် == * [[အဘိဓမ္မာအခါတော်နေ့]] * [[တန်ဆောင်တိုင်ပွဲတော်]] * [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပွဲတော်များ]] == ကိုးကား == {{reflist}} {{မြန်မာ့ ရာသီ}} [[Category:မြန်မာ့ရိုးရာ ပွဲတော်များ]] [[Category:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ]] f5efg4sl2duueo44gw8xpexn22picye 0 58341 1058997 1053433 2026-10-17T13:44:38Z Mkant00 135890 expansion 1058997 wikitext text/x-wiki :ဤဆောင်းပါးသည် ရူပဗေဒ၊ ဒဿနိကဗေဒနှင့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ နေရာအကျယ်အဝန်းသဘောတရား (Space) အကြောင်း ဖြစ်ပါသည်။ သင်္ချာသီးသန့် ရပ်ဝန်းသဘောတရားအတွက် [[ရပ်ဝန်း]] တွင် ကြည့်ပါ။ [[File:3D coordinate system.svg|thumb|right|အာကာသအတွင်းရှိ တည်နေရာများကို ညွှန်ပြရန် အသုံးပြုသော ညာလက်သုံး အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော ကာတီးရှန်း [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]]။]] '''အာကာသ''' သို့မဟုတ် '''ရပ်ဝန်း''' (space) သည် တည်နေရာများနှင့် ဦးတည်ချက်များ ပါဝင်သည့် အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော ကွန်တင်နျူယမ် (three-dimensional continuum) တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>Encyclopædia Britannica (2008).</ref> မြန်မာဘာသာတွင် အင်္ဂလိပ်ဝေါဟာရ (space) ကို အပြင်အာကာသ (outer space) နှင့် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အာကာသ (physical space) တို့အတွက် '''အာကာသ''' ဟု သုံးနှုန်းပြီး သင်္ချာနှင့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံများအတွက်မူ '''[[ရပ်ဝန်း]]''' ဟု ခွဲခြားသုံးနှုန်းသည်။ ကလပ်စစ်ကယ်ရူပဗေဒ (classical physics) တွင် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အာကာသကို မျဉ်းဖြောင့်[[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] (linear dimensions) သုံးခုဖြင့် မော်ဒယ်ပြု ဖော်ပြသော်လည်း ခေတ်သစ်ရူပဗေဒ (modern physics) တွင်မူ အာကာသနှင့် အချိန်ကို ပေါင်းစပ်လျက် နယ်နိမိတ်မဲ့ အတိုင်းအတာလေးခုရှိသော ကွန်တင်နျူယမ် (four-dimensional continuum) တစ်ခုဖြစ်သည့် '''အာကာသအချိန်''' (spacetime) အဖြစ် သတ်မှတ်ဖော်ပြသည်။<ref>Wheeler (1990), at Chapters 8–9.</ref> ကလပ်စစ်ကယ်[[ဂျီဩမေတြီ]] (classical geometry) က ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အာကာသကို ပြန့်ကားသော ယူကလစ် ရပ်ဝန်း (flat Euclidean space) တစ်ခုအဖြစ် ပုံဖော်သော်လည်း ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစု [[သင်္ချာ]]ပညာရပ်က ယူကလစ် မဟုတ်သော ဂျီဩမေတြီများ (non-Euclidean geometries) ကို မိတ်ဆက်ပေးခဲ့သည်။ အဲလ်ဘတ် အိုင်းစတိုင်း (Albert Einstein) ၏ ယေဘုယျနှိုင်းရသီအိုရီ (general theory of relativity) အရ ဒြပ်ဆွဲအားစက်ကွင်းများ (gravitational fields) တည်ရှိနေသည့် အာကာသအချိန်သည် ပြန့်ကားသော ဂျီဩမေတြီမှ သွေဖည်သွားပြီး ကွေးညွှတ်နေသော [[မန်နီဖိုး]] (curved manifold) တစ်ခုအဖြစ် မော်ဒယ်ပြု ဖော်ပြခြင်းခံရသည်။<ref>Carnap (1995), pp. 126–148.</ref> == သင်္ချာဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှုနှင့် ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ အခြေခံဘောင်များ (Mathematical Formulation and Spatial Frameworks) == ခေတ်သစ်[[သင်္ချာ]]တွင် '''[[ရပ်ဝန်း|ရပ်ဝန်းများ]]''' (spaces) ကို ထပ်ဆောင်း သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံ (mathematical structure) တပ်ဆင်ပေးထားသော [[အစု|အစုများ]] (sets) အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းတို့ကို ပတ်ဝန်းကျင် (neighbourhood) သဘောတရား အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည့် '''[[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်းများ]]''' (topological spaces) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ပတ်ဝန်းကျင်[[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (neighbourhood topology) တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အကွာအဝေး[[ဖန်ရှင်]] သို့မဟုတ် မက်ထရစ် (metric) <math>d</math> တပ်ဆင်ထားသော '''[[အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း|အကွာအဝေးရပ်ဝန်းများ]]''' (metric spaces) အဖြစ်လည်းကောင်း ဖွဲ့စည်းဖော်ပြလေ့ရှိသည်။ ယူကလစ် ရပ်ဝန်း (Euclidean space) နှင့် ဒေသအလိုက် [[ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်|ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဖြစ်သော]] (locally homeomorphic)၊ ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ်ဖြစ်သည့် (Hausdorff)၊ ဒုတိယရေတွက်နိုင်သော (second-countable) တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်းများကို '''[[မန်နီဖိုး|မန်နီဖိုးများ]]''' (manifolds) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ [[မန်နီဖိုး#ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော_မန်နီဖိုးများ_(Differentiable_Manifolds)|ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများ]] (smooth manifolds) ကို '''မက်ထရစ်တန်ဆာ''' (metric tensor) တစ်ခု တပ်ဆင်ပေးလိုက်သောအခါ အပေါင်းကိန်းသေချာသော မက်ထရစ်များ (positive-definite metrics) ပါရှိသည့် '''[[မန်နီဖိုး#ရီးမန်း_မန်နီဖိုးများ_(Riemannian_Manifolds)|ရီးမန်း မန်နီဖိုးများ]]''' (Riemannian manifolds) နှင့် တိကျမှုမရှိသော မက်ထရစ်များ (indefinite metrics) ပါရှိသည့် နှိုင်းရသီအိုရီဆိုင်ရာ '''[[မန်နီဖိုး#ဆီမီး-ရီးမန်း_မန်နီဖိုးများ_(Semi-Riemannian_Manifolds)|ဆူဒို ရီးမန်း]]''' (pseudo-Riemannian) သို့မဟုတ် '''လိုရန့်ဇ် မန်နီဖိုးများ''' (Lorentzian manifolds) နှစ်မျိုးလုံးကို လွှမ်းခြုံသွားသည်။ ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ [[အစုဝင်|အစုဝင်များ]] (elements) ကို ယေဘုယျအားဖြင့် '''အမှတ်များ''' (points) ဟု ခေါ်ဆိုသော်လည်း သီးခြား [[အက္ခရာသင်္ချာ]] (algebraic) သို့မဟုတ် [[ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ]]ဆိုင်ရာ (analytic) တည်ဆောက်ပုံများတွင်မူ [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ဗက်တာရပ်ဝန်းများ]] (vector spaces) အတွင်း၌ '''[[ဗက်တာ|ဗက်တာများ]]''' (vectors) ဟုလည်းကောင်း၊ ဖန်ရှင်ရပ်ဝန်းများ (function spaces) အတွင်း၌ '''[[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]]''' (functions) ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ အာကာသနှင့် ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ သင်္ချာနှင့် သဘာဝဒဿနိကဗေဒ ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှုများသည် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ ဖြန့်ကျက်မှု၊ ဆက်သွယ်ချက်ဆိုင်ရာ စနစ်များနှင့် ပကတိ ရည်ညွှန်းဖရိန်များအကြား နှိုင်းယှဉ်ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ * '''ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ ဖြန့်ကျက်မှု (Geometric Extension)''' ရီနေ ဒေကားတ် (René Descartes) သည် '''ကာတီးရှန်း ရပ်ဝန်း''' (Cartesian space) ကို ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ ဖြန့်ကျက်မှု (spatial extension) နှင့် ထပ်တူပြုခဲ့ပြီး ဗလာနတ္ထိ လေဟာနယ် (vacuum) လုံးဝမရှိဘဲ ဒြပ်ဝတ္ထုများ ပါဝင်တည်ရှိသည့် [[အနန္တ|အနန္တဖြစ်သော]]၊ တစ်ပြေးညီဖြစ်သော၊ ပြန့်ကားသည့် ယူကလစ် ကွန်တင်နျူယမ် (Euclidean continuum) တစ်ခုအဖြစ် ကြိုတင်အဆိုပြုခဲ့သည်။<ref>Dainton (2014), p. 164.</ref> * '''လိုက်ဘ်နစ်ဇ်၏ ဆက်သွယ်ချက်ဆိုင်ရာ ရပ်ဝန်း (Relational Space)''' ဂေါ့တ်ဖရီးဒ် ဗီလ်ဟမ် လိုက်ဘ်နစ်ဇ် (Gottfried Wilhelm Leibniz) သည် အာကာသကို အမှီအခိုကင်းသော ပကတိအရာဝတ္ထုတစ်ခုအဖြစ် မဟုတ်ဘဲ အတူတကွ တည်ရှိနေသော အရာဝတ္ထုများအကြားရှိ အကွာအဝေးများနှင့် ဦးတည်ချက်များကဲ့သို့သော ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ချက်များ (spatial relations) ၏ စနစ်တစ်ခုအဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>Alexander (1956), pp. 55–96.</ref> '''ခွဲခြားမရနိုင်မှုများ၏ ထပ်တူညီမှု''' (identity of indiscernibles) နှင့် '''လုံလောက်သော အကြောင်းပြချက် မူဝါဒ''' (principle of sufficient reason) တို့ကို ကိုးကားလျက် ပကတိအာကာသ (absolute space) အတွင်း ဒြပ်ဝတ္ထုအားလုံးကို တစ်ပြေးညီ ပုံမပျက် ပြိုင်တူရွှေ့ပြောင်းခြင်း (uniform rigid translation) တစ်ခုတည်းဖြင့်သာ ကွာခြားသည့် စကြဝဠာနှစ်ခုသည် လေ့လာတိုင်းတာမှုအရ ခွဲခြားမရနိုင်သောကြောင့် ထပ်တူပင်ဖြစ်ရမည်ဟု လိုက်ဘ်နစ်ဇ်က ချေပခဲ့သည်။<ref>Sklar (1992), p. 21.</ref> * '''နယူတန်၏ ပကတိအာကာသနှင့် ရည်ညွှန်းဖရိန်များ (Absolute Space and Reference Frames)''' [[နယူတန်|အိုင်းဆက် နယူတန်]] (Isaac Newton) က အာကာသသည် ပကတိဖြစ်ပြီး ဒြပ်ဝတ္ထုများအပေါ် အမှီအခိုကင်းစွာ တည်ရှိနေသည်ဟု အဆိုပြုခဲ့ကာ ကိန်းသေအလျင်ဖြင့် ရွေ့လျားသည့် '''အီနားရှား ရွေ့လျားမှု''' (inertial motion) နှင့် [[အရှိန်]]ပါသည့် '''အီနားရှားမဲ့ ရွေ့လျားမှု''' (non-inertial motion) တို့အနက် အီနားရှားမဲ့ ရွေ့လျားမှုသည် တိုင်းတာ၍ရသော အီနားရှားအားများ (inertial forces) ကို ဖြစ်ပေါ်စေကြောင်း ထောက်ပြခဲ့သည်။<ref>Sklar (1992), p. 22.</ref> '''နယူတန်၏ ရေပုံး အဆိုပြုချက်''' (Newton's bucket argument) တွင် လည်ပတ်နေသော ရေပုံးအတွင်းရှိ ရေသည် [[ဗဟိုခွာအား|ဗဟိုခွာအရှိန်]] (centrifugal acceleration) ကြောင့် ခွက်ဝင်နေသော ပါရာဘိုလွိုက် မျက်နှာပြင် (concave paraboloid surface) ဖြစ်ပေါ်လာပြီး ရေပုံးကို ရုတ်တရက် ရပ်တန့်လိုက်သော်လည်း ရေသည် ဆက်လက်လည်ပတ်ကာ ခွက်ဝင်နေဆဲဖြစ်ရာ လည်ပတ်မှုအရှိန်သည် ပကတိ အီနားရှား တည်ဆောက်ပုံတစ်ခုနှင့် နှိုင်းရအားဖြင့်သာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်နိုင်ကြောင်း သက်သေပြလျက်ရှိသည်။<ref>St Andrews (2008).</ref> * '''ကန့်တ်၏ ပေါင်းစပ် အတွေ့အကြုံမတိုင်မီ သိမှု အခြေခံဘောင် (Synthetic A Priori Framework)''' အီမန်နျူရယ် ကန့်တ် (Immanuel Kant) သည် ရပ်ဝန်းကို အာရုံခံ အတွေ့အကြုံမတိုင်မီ ကြိုတင်တည်ရှိသော ပုဂ္ဂလဓိဋ္ဌာန် သိမှုဆိုင်ရာ အခြေခံဘောင် (subjective cognitive framework) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး ဂျီဩမေတြီ အဆိုပြုချက်များသည် '''ပေါင်းစပ်အဆိုများ''' (synthetic) ဖြစ်သကဲ့သို့ '''အတွေ့အကြုံမတိုင်မီ သိမှု''' (a priori) လည်း ဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>Kant (1999), at A23/B37–38.</ref> == ယူကလစ်နှင့် ယူကလစ်မဟုတ်သော ဂျီဩမေတြီများ (Euclidean and Non-Euclidean Geometries) == [[File:Sphere closed path.svg|thumb|left|[[စက်လုံးမျက်နှာပြင် ဂျီဩမေတြီ]]သည် အဲလစ်ပတစ်ဂျီဩမေတြီနှင့် ဆင်တူသည်။ စက်လုံးမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ပြိုင်မျဉ်းများ မရှိပါ။]] ယူကလစ်၏ အဲလီမင့်စ် (Euclid's Elements) ကျမ်းသည် ဂေါက်ရှန်း ကွေးညွှတ်မှု (Gaussian curvature) သုည <math>K = 0</math> ရှိသော '''[[ယူကလစ် ဂျီဩမေတြီ]]''' (Euclidean geometry) အတွက် ကြိုတင်အဆို (postulates) ငါးခုကို ချမှတ်ပေးခဲ့သည်။ ပဉ္စမမြောက် '''ပြိုင်မျဉ်းကြိုတင်အဆို''' (parallel postulate) သည် ပလေးဖဲယား ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (Playfair formulation) အရ မျဉ်းဖြောင့် <math>L_1</math> နှင့် ၎င်းပေါ်တွင် မတည်ရှိသော အမှတ် <math>P</math> တစ်ခု ပါဝင်သည့် ပြင်ညီတစ်ခု၌ <math>P</math> ကို ဖြတ်သန်းပြီး <math>L_1</math> နှင့် မဆုံတွေ့သော ပြိုင်မျဉ်း <math>L_2</math> တစ်ကြောင်းတည်းသာ တည်ရှိသည်ဟု ဆိုသည်။ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာတိုင်အောင် [[သင်္ချာ|သင်္ချာပညာရှင်များ]]သည် ပြိုင်မျဉ်းကြိုတင်အဆိုမှာ အမှီအခိုကင်းသော [[နဂိုမှန်အဆို]] (independent axiom) တစ်ခုလော သို့မဟုတ် ကျန်ကြိုတင်အဆို လေးခုမှ ဆင်းသက်ရယူနိုင်သည့် သီအိုရမ် (theorem) တစ်ခုလောဟု စူးစမ်းခဲ့ကြသည်။<ref>Carnap (1995), p. 126.</ref> ၁၈၃၀ ပြည့်နှစ်ဝန်းကျင်တွင် ယာနို့စ် ဘိုလိုင် (János Bolyai) နှင့် နီကိုလိုင်း အိုင်ဗန်နိုဗစ်ချ် လိုဘာချက်ဗ်စကီး (Nikolai Ivanovich Lobachevsky) တို့သည် အမှတ် <math>P</math> ကို ဖြတ်သန်း၍ <math>L_1</math> နှင့် ပြိုင်သော မျဉ်းပေါင်း အနန္တရှိသည်ဟူသော နဂိုမှန်အဆိုဖြင့် အစားထိုးကာ ကိန်းသေ အနုတ် ဂေါက်ရှန်း ကွေးညွှတ်မှု <math>K < 0</math> ရှိသည့် '''ဟိုက်ပါဘောလစ်ဂျီဩမေတြီ''' (hyperbolic geometry) ကို သီးခြားစီ တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ဘန်းဟတ် ရီးမန်း (Bernhard Riemann) သည် ကိန်းသေ အပေါင်း ဂေါက်ရှန်း ကွေးညွှတ်မှု <math>K > 0</math> ရှိသော '''အဲလစ်ပတစ်ဂျီဩမေတြီ''' (elliptical geometry) နှင့် '''[[စက်လုံးမျက်နှာပြင် ဂျီဩမေတြီ|စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဂျီဩမေတြီ]]''' (spherical geometry) တို့ကို ဖော်ထုတ်ခဲ့ရာ မည်သည့် ဂျီအိုဒက်စစ်မျဉ်း (geodesics) နှစ်ကြောင်းမဆို ဖြတ်သန်းဆုံတွေ့ကြသောကြောင့် ပြိုင်မျဉ်းများ လုံးဝမတည်ရှိပေ။ {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto; text-align:center" ! style="width:100px" | ဂျီဩမေတြီ အမျိုးအစား || style="width:90px" | ပြိုင်မျဉ်း အရေအတွက် || style="width:100px" | တြိဂံတစ်ခုအတွင်းရှိ ထောင့်များပေါင်းလဒ် || style="width:120px" | စက်ဝိုင်းပတ်လည်အနားနှင့် အချင်း အချိုး <math>C / D</math> || style="width:90px" | ဂေါက်ရှန်း ကွေးညွှတ်မှု <math>K</math> |- ! ဟိုက်ပါဘောလစ် | [[အနန္တ]] || <math>< 180^\circ</math> || <math>> \pi</math> || <math>< 0</math> |- ! ယူကလစ် | <math>1</math> || <math>180^\circ</math> || <math>\pi</math> ([[ပိုင် (သင်္ချာ)|ပိုင်]]) || <math>0</math> |- ! အဲလစ်ပတစ် | <math>0</math> || <math>> 180^\circ</math> || <math>< \pi</math> || <math>> 0</math> |} [[File:Poincare disc hyperbolic parallel lines.svg|thumb|right|ဟိုက်ပါဘောလစ်ဂျီဩမေတြီကို အဖွင့်[[ယူနစ်အပိတ်ပြား|ယူနစ် အပိတ်ပြား]] (open unit disk) တစ်ခုအတွင်း ပရိုဂျက်ရှင်းချထားသည့် ပွန်ကာရေး အပိတ်ပြားမော်ဒယ် (Poincaré disk model)။ ဟိုက်ပါဘောလစ်မျဉ်းများကို နယ်နိမိတ်စက်ဝိုင်းအား [[ထောင့်မှန်ကျဖြစ်မှု|ထောင့်မှန်ကျ]] ဖြတ်သန်းသွားသည့် စက်ဝိုင်းဝန်းပိုင်းများအဖြစ် ကိုယ်စားပြုထားသည်။]] ယူကလစ်မဟုတ်သော ဂျီဩမေတြီများ ပေါ်ပေါက်လာပြီးနောက် ကားလ် ဖရီးဒရစ် ဂေါက်စ် (Carl Friedrich Gauss) သည် တြိဂံဖွဲ့တိုင်းတာခြင်း (triangulation) နည်းလမ်းဖြင့် ကြီးမားသော တြိဂံများ၏ အတွင်းထောင့်များ ပေါင်းလဒ်ကို တိုင်းတာကာ အာကာသ၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကွေးညွှတ်မှုကို စမ်းသပ်စစ်ဆေးရန် အဆိုပြုခဲ့သည်။<ref>Carnap (1995), pp. 134–136.</ref> ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် အွန်ရီ ပွန်ကာရေး (Henri Poincaré) က '''ပွန်ကာရေး အပိတ်ပြားမော်ဒယ်''' (Poincaré disk model) ကဲ့သို့သော ယူကလစ်မဟုတ်သည့် မော်ဒယ်များကို ယူကလစ် [[ရပ်ဝန်း]]အတွင်း အပြည့်အဝ တည်ဆောက်နိုင်သဖြင့် ၎င်းတို့သည် ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှု တူညီကြောင်း (equiconsistent) သက်သေပြခဲ့သည်။ ထို့ပြင် တိုင်းတာရေးတံ (measuring rods) များ အပူကြောင့် ပုံပျက်ခြင်း သို့မဟုတ် အလင်းယိုင်ခြင်း ရှိနေသည့် ပြန့်ကားသော ယူကလစ် ရပ်ဝန်းနှင့် တောင့်တင်းသော တိုင်းတာရေးတံများ သုံးထားသည့် ကွေးညွှတ်သော ရပ်ဝန်းနှစ်ခုကို လက်တွေ့စမ်းသပ်မှု သက်သက်ဖြင့် ခွဲခြားမရနိုင်သောကြောင့် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဂျီဩမေတြီ ရွေးချယ်မှုသည် '''သဘောတူသတ်မှတ်ချက်''' (convention) သာဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချခဲ့သည်။<ref>Carnap (1995), pp. 148–153.</ref> === ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ အတိုင်းအတာနှင့် ကိုဩဒိနိတ် သတ်မှတ်ဖော်ပြချက်များ (Spatial Metrology and Coordinate Specifications) === ရူပဗေဒနှင့် ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ မြေတိုင်းတာမှုပညာ (spatial geodesy) တို့တွင် ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ အပိုင်းအခြားများကို နိုင်ငံတကာ ယူနစ်စနစ် (International System of Units - SI) ဖြင့် စံသတ်မှတ်ထားရာ အခြေခံ ရပ်ဝန်းအလျားယူနစ်ဖြစ်သည့် '''မီတာ''' (metre) <math>\text{m}</math> ကို လေဟာနယ်အတွင်း အလင်း၏ အလျင် <math>c = 299,792,458\text{ m/s}</math> အပေါ် မူတည်၍ <math>1 / 299,792,458</math> စက္ကန့်အတွင်း အလင်းသွားသည့် အကွာအဝေးအဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] <math>n</math> ခုရှိသော [[ကိန်းစစ်]] ယူကလစ် ရပ်ဝန်း <math>\mathbb{R}^n</math> တွင် ထောင့်မှန်ကျ ကာတီးရှန်း [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]]တစ်ခုသည် အမှတ်တိုင်းကို ကိန်းစစ်များ၏ အစီအစဉ်ကျ <math>n</math>-ခုတွဲ <math>(x^1, x^2, \dots, x^n)</math> နှင့် ဆက်စပ်ပေးပြီး ကွေးညွှတ်နေသော [[မန်နီဖိုး|မန်နီဖိုးများ]]ပေါ်တွင်မူ ဒေသအလိုက် ကိုဩဒိနိတ် မြေပုံချပ်များ (local coordinate charts) က [[အစုပိုင်း|အဖွင့်စုပိုင်းများ]]ကို <math>\mathbb{R}^n</math> သို့ ပုံဖော်ပေးကာ တန်ဆာစက်ကွင်းများ (tensor fields) ကို [[ဒစ်ဖရန်ရှယ်]]နှင့် [[အင်တီဂရေးရှင်း|အင်တီဂရယ်]] [[ကဲကုလပ်]] နည်းလမ်းများဖြင့် တွက်ချက်နိုင်စေသည်။ == အထူးနှိုင်းရသီအိုရီ၊ ယေဘုယျနှိုင်းရသီအိုရီနှင့် စကြဝဠာဗေဒ (Special Relativity, General Relativity, and Cosmology) == ၁၉၀၅ ခုနှစ်တွင် [[အိုင်းစတိုင်း|အဲလ်ဘတ် အိုင်းစတိုင်း]]၏ '''[[အထူးနှိုင်းရသီအိုရီ]]''' (special theory of relativity) သည် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]]သုံးခုရှိသော အာကာသနှင့် အတိုင်းအတာတစ်ခုရှိသော အချိန်တို့ကို အတိုင်းအတာလေးခုရှိသည့် ပြန့်ကားသော [[မန်နီဖိုး#ဆီမီး-ရီးမန်း_မန်နီဖိုးများ_(Semi-Riemannian_Manifolds)|ဆူဒို ရီးမန်း မန်နီဖိုး]] (pseudo-Riemannian manifold) <math>\mathbb{R}^{1,3}</math> တစ်ခုအဖြစ် ပေါင်းစပ်ပေးခဲ့ပြီး ၁၉၀၈ ခုနှစ်တွင် ဟာမန် မင်ကော့စကီး (Hermann Minkowski) က ၎င်းကို '''မင်ကော့စကီး [[ရပ်ဝန်း]]''' (Minkowski space) အဖြစ် ပုံစံတကျ ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ လေဟာနယ်အတွင်း အလင်း၏ အလျင် <math>c</math> သည် အီနားရှား လေ့လာသူအားလုံးအတွက် ကိန်းသေဖြစ်သောကြောင့် ရပ်ဝန်းနှင့် အချိန် တိုင်းတာချက်များသည် လေ့လာသူ၏ နှိုင်းရအလျင် (relative velocity) အပေါ် မူတည်နေပြီး အဓိက ကိုင်နီမက်တစ် သက်ရောက်မှု (kinematic effects) သုံးရပ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ * '''တစ်ပြိုင်နက်တည်းဖြစ်မှု၏ နှိုင်းရသဘောတရား (Relativity of simultaneity)''' အီနားရှား ရည်ညွှန်းဖရိန်တစ်ခုတွင် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်ပွားသော အဖြစ်အပျက် (events) နှစ်ခုသည် ပထမဖရိန်နှင့် နှိုင်းရအားဖြင့် ရွေ့လျားနေသော အခြား အီနားရှား ရည်ညွှန်းဖရိန်တစ်ခုတွင် တစ်ပြိုင်နက်တည်း မဖြစ်ပွားတော့ပေ။ * '''အချိန်ပြန့်ကားမှု (Time dilation)''' ရွေ့လျားနေသော နာရီတစ်လုံးသည် လေ့လာသူနှင့် နှိုင်းရအားဖြင့် ရပ်နားနေသော နာရီတစ်လုံးထက် ပိုမိုနှေးကွေးစွာ သွားနေကြောင်း တိုင်းတာတွေ့ရှိရသည်။ * '''အလျားကျုံ့ဝင်မှု (Length contraction)''' ရွေ့လျားနေသော အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် ၎င်း၏ ရွေ့လျားမှု ဦးတည်ချက်တစ်လျှောက် ကျုံ့ဝင်နေကြောင်း တိုင်းတာတွေ့ရှိရသည်။ အီနားရှား ရည်ညွှန်းဖရိန်များအကြား ပြုလုပ်သော '''လိုရန့်ဇ် [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်]] အသွင်ပြောင်းခြင်းများ''' (Lorentz coordinate transformations) အောက်၌ ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ အကွာအဝေးများနှင့် အချိန်အပိုင်းအခြားများသည် သီးခြားစီ မပြောင်းလဲဘဲ တည်ရှိမနေနိုင်သော်လည်း ပေါင်းစပ်ထားသော '''အာကာသအချိန် အပိုင်းအခြား''' (spacetime interval) [[ဒစ်ဖရန်ရှယ်]]ပုံစံ <math>ds^2</math> မှာမူ လိုရန့်ဇ်-မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (Lorentz-invariant) ရှိသည်။ <math display="block">ds^2 = -c^2 dt^2 + dx^2 + dy^2 + dz^2 = \eta_{\mu\nu} dx^\mu dx^\nu</math> ဤတွင် <math>(t, x, y, z)</math> သည် အချိန်နှင့် ကာတီးရှန်း ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များ ဖြစ်ကြပြီး <math>\eta_{\mu\nu} = \text{diag}(-1, 1, 1, 1)</math> သည် မင်ကော့စကီး မက်ထရစ်တန်ဆာ (Minkowski metric tensor) ဖြစ်သည်။ အချိန်နှင့် ရပ်ဝန်း အစိတ်အပိုင်းများကို ဆန့်ကျင်ဘက် [[အက္ခရာသင်္ချာ]] လက္ခဏာများ သတ်မှတ်ပေးထားရာ အာကာသအချိန် အပိုင်းအခြား၏ လက္ခဏာသည် အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှုဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံ (causal structure) ကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ * '''အချိန်ဆန်သော အပိုင်းအခြားများ (Timelike intervals)''' <math>ds^2 < 0</math> ဖြစ်သော ဤအပိုင်းအခြားများသည် <math>v < c</math> ဖြင့် ရွေ့လျားနေသည့် [[ဒြပ်ထု]]ရှိသော အမှုန်များ၏ [[လမ်းကြောင်း|လမ်းကြောင်းများ]]ဖြစ်သည့် အာကာသအချိန် လမ်းကြောင်းများ (worldlines) နှင့် သက်ဆိုင်ပြီး ပင်ကိုအချိန် (proper time) <math>d\tau = \sqrt{-ds^2}/c</math> မှာ [[ကိန်းစစ်]]ဖြစ်ပြီး အပေါင်းတန်ဖိုး ရှိသည်။ * '''အလင်းဆန်သော သို့မဟုတ် သုည အပိုင်းအခြားများ (Lightlike or null intervals)''' <math>ds^2 = 0</math> ဖြစ်သော ဤအပိုင်းအခြားများသည် အလင်းကတော့ (light cone) ကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ပေးပြီး ဖိုတွန်များကဲ့သို့သော ဒြပ်ထုမဲ့ အမှုန်များ၏ <math>v = c</math> ဖြင့် ရွေ့လျားသော ဂျီအိုဒက်စစ် လမ်းကြောင်းများနှင့် သက်ဆိုင်သည်။ * '''အာကာသဆန်သော အပိုင်းအခြားများ (Spacelike intervals)''' <math>ds^2 > 0</math> ဖြစ်သော ဤအပိုင်းအခြားများသည် မည်သည့် အချက်ပြမှုမျှ <math>v \le c</math> ဖြင့် ဖြတ်သန်းသွားလာနိုင်ခြင်း မရှိသောကြောင့် အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှု မရှိနိုင်သည့် အဖြစ်အပျက်များကို ခြားနားပေးထားပြီး ဒြပ်ထုရှိသော အရာဝတ္ထုများနှင့် စွမ်းအင် သယ်ယူပို့ဆောင်မှုအားလုံးကို အလင်းကတော့ အတွင်း၌သာ တည်ရှိစေရန် ကန့်သတ်ပေးထားသည်။ [[File:Spacetime curvature.png|thumb|left|ယေဘုယျနှိုင်းရသီအိုရီတွင် ဒြပ်ထုနှင့် စွမ်းအင်တို့၏ တည်ရှိမှုကြောင့် အာကာသအချိန်၏ ဂျီဩမေတြီ ကွေးညွှတ်သွားပုံကို အတိုင်းအတာနှစ်ခုဖြင့် ပုံဖော်ထားသည့် သရုပ်ဖော်ပုံ။]] အိုင်းစတိုင်း၏ ၁၉၁၅ ခုနှစ် '''[[ယေဘုယျနှိုင်းရသီအိုရီ]]''' (general theory of relativity) တွင် ဒြပ်ဆွဲအားကို ဒြပ်ထုနှင့် စွမ်းအင်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် အတိုင်းအတာလေးခုရှိသော အာကာသအချိန် [[မန်နီဖိုး]]၏ မက်ထရစ်တန်ဆာ <math>g_{\mu\nu}</math> ၏ ဒိုင်းနမစ်ဆိုင်ရာ '''ကွေးညွှတ်မှု''' (curvature) အဖြစ် ပြန်လည်အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။<ref>Wheeler (1990), at Chapters 8–9.</ref> '''အိုင်းစတိုင်း စက်ကွင်းညီမျှခြင်းများ''' (Einstein field equations) သည် အာကာသအချိန်၏ ဒေသအလိုက် ကွေးညွှတ်မှုကို ၎င်းအတွင်းရှိ စွမ်းအင်နှင့် [[အဟုန်]] ဖြန့်ဖြူးမှုနှင့် ဆက်စပ်ပေးသည်။ <math display="block">R_{\mu\nu} - \frac{1}{2} R g_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = \frac{8\pi G}{c^4} T_{\mu\nu}</math> ဤတွင် <math>R_{\mu\nu}</math> သည် ရစ်ချီ ကွေးညွှတ်မှုတန်ဆာ (Ricci curvature tensor)၊ <math>R</math> သည် [[စကေလာ]] ကွေးညွှတ်မှု (scalar curvature)၊ <math>\Lambda</math> သည် စကြဝဠာဗေဒဆိုင်ရာ ကိန်းသေ (cosmological constant)၊ <math>G</math> သည် နယူတန်၏ ဒြပ်ဆွဲအား ကိန်းသေ (gravitational constant) နှင့် <math>T_{\mu\nu}</math> သည် ဖိစီးမှု-စွမ်းအင်-အဟုန် တန်ဆာ (stress–energy–momentum tensor) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ယေဘုယျနှိုင်းရသီအိုရီဆိုင်ရာ အာကာသအချိန် ကွေးညွှတ်မှုကြောင့် အောက်ပါ အဓိက ရူပဗေဒ အကျိုးဆက်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ * '''ဒြပ်ဆွဲအားကြောင့် အချိန်ပြန့်ကားမှုနှင့် အဖြစ်အပျက် မိုးကုပ်စက်ဝိုင်းများ (Gravitational time dilation and event horizons)''' ဒြပ်ဆွဲအား ပိုတင်ရှယ် (gravitational potential) ပိုမိုနိမ့်သော ဒြပ်ထုကြီးမားသည့် အရာဝတ္ထုများအနီးတွင် နာရီများသည် ပိုမိုနှေးကွေးစွာ သွားကြပြီး တွင်းနက်များ (black holes) ၏ အဖြစ်အပျက် မိုးကုပ်စက်ဝိုင်း (event horizon) အတွင်းမှ မည်သည့် အချက်ပြမှုမျှ အပြင်ဘက် [[အနန္တ]]သို့ လွတ်မြောက်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။ * '''ဒြပ်ဆွဲအားကြောင့် အလင်းသွေဖည်မှုနှင့် အလင်းယိုင်ခြင်း (Gravitational light deflection and gravitational lensing)''' ဒြပ်ထုကြီးမားသော အရာဝတ္ထုများအနီးရှိ သုည ဂျီအိုဒက်စစ် လမ်းကြောင်းများ (null geodesics) တစ်လျှောက် သွားလာနေသော အလင်းတန်းများသည် သွေဖည်ကွေးညွှတ်သွားကြသည်။ * '''ရည်ညွှန်းဖရိန် ဆွဲငင်မှု (Frame-dragging)''' လည်ပတ်နေသော ဒြပ်ထုများက အနီးဝန်းကျင်ရှိ အာကာသအချိန်၏ အီနားရှား ရည်ညွှန်းဖရိန်များကို လိမ်ကျစ်ဆွဲငင်သွားသည့် လန့်စ်-သားရင်း သက်ရောက်မှု (Lense–Thirring effect) ဖြစ်ပေါ်သည်။ * '''ဒြပ်ဆွဲအားလှိုင်းများ (Gravitational waves)''' [[အရှိန်]]ဖြင့် ရွေ့လျားနေသော ဒြပ်ထုလေးခုတွဲ မိုးမန့်များ (mass quadrupoles) ကြောင့် အလင်းအလျင် <math>c</math> ဖြင့် ပျံ့နှံ့သွားသည့် အာကာသအချိန် ကွေးညွှတ်မှု၏ လှိုင်းဂယက်များ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ '''ဟာ့လ်စ်-တေလာ စုံတွဲပာလ်ဆာ''' (Hulse–Taylor binary) ၏ ပတ်လမ်းယိုယွင်းမှု (orbital decay) မှတစ်ဆင့် သွယ်ဝိုက်အတည်ပြုနိုင်ခဲ့ပြီးနောက်၊<ref>Hindmarsh & Liddle (2022), p. 131.</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် တွင်းနက်စုံတွဲ ပေါင်းစည်းမှု (binary black hole merger) မှ ထွက်ပေါ်လာသော ဒြပ်ဆွဲအားလှိုင်းများကို LIGO နှင့် Virgo ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုအဖွဲ့များက တိုက်ရိုက်ထောက်လှမ်း တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။<ref>Abbott et al. (2016).</ref> * '''စကြဝဠာ ပြန့်ကားမှု (Cosmological expansion)''' ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အာကာသသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း <math>13.8 \times 10^9</math> ခန့်က '''မဟာပေါက်ကွဲမှု''' (Big Bang) မှ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး အစောပိုင်း '''စကြဝဠာ အဆမတန်ဖောင်းပွမှု''' (cosmic inflation) ခေတ်ကာလ အပါအဝင် စဉ်ဆက်မပြတ် မက်ထရစ် ပြန့်ကားမှု (metric expansion) ဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိသည်။<ref>European Space Agency (2013).</ref> နှိုင်းရ စကြဝဠာဗေဒ (relativistic cosmology) တွင် ကြီးမားသော စကေးများ၌ တစ်ပြေးညီဖြစ်ပြီး [[အိုင်ဆိုထရိုပီ|အိုင်ဆိုထရိုပစ်ဖြစ်သော]] (homogeneous and isotropic) စကြဝဠာတစ်ခုကို '''ဖရီးဒ်မန်း-လီမက်ထရာ-ရောဘတ်ဆန်-ဝေါလ်ကာ မက်ထရစ်''' (Friedmann–Lemaître–Robertson–Walker metric - FLRW metric) ဖြင့် မော်ဒယ်ပြု ဖော်ပြသည်။ <math display="block">ds^2 = -c^2 dt^2 + a(t)^2 \left( \frac{dr^2}{1 - kr^2} + r^2 d\theta^2 + r^2 \sin^2\theta \, d\phi^2 \right)</math> ဤတွင် <math>a(t)</math> သည် အာကာသ၏ မက်ထရစ် ပြန့်ကားမှုကို ထိန်းချုပ်ပေးသည့် စကေးဆခွဲကိန်း (scale factor) ဖြစ်ပြီး <math>k \in \{-1, 0, +1\}</math> သည် ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ ကွေးညွှတ်မှု ကိန်းရှင်ကြားခံ (spatial curvature parameter) ဖြစ်ရာ စကြဝဠာ နောက်ခံ မိုက်ခရိုဝေ့ဖ် ရောင်ခြည် (cosmic microwave background) တိုင်းတာချက်များအရ လေ့လာတွေ့ရှိနိုင်သော စကြဝဠာသည် <math>|\Omega_k| < 0.005</math> အတွင်း ရပ်ဝန်းသဘောအရ ပြန့်ကားသော [[ယူကလစ် ဂျီဩမေတြီ]] <math>k = 0</math> ရှိကြောင်း အတည်ပြုပေးလျက်ရှိသည်။ == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last1=Abbott |first1=Benjamin P. |collaboration=LIGO Scientific Collaboration and Virgo Collaboration |title=Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger |journal=Physical Review Letters |volume=116 |issue=6 |pages=061102 |date=2016 |arxiv=1602.03837 |bibcode=2016PhRvL.116f1102A |doi=10.1103/PhysRevLett.116.061102 |pmid=26918975 |s2cid=124959784}} * {{Citation |editor1-last=Alexander |editor1-first=H. G. |title=The Leibniz-Clarke Correspondence |publication-place=Manchester |publisher=Manchester University Press |date=1956 |pages=55–96}} * {{Citation |last1=Carnap |first1=Rudolf |title=An Introduction to the Philosophy of Science |publication-place=New York |publisher=Dover Publications |date=1995}} * {{Citation |last1=Dainton |first1=Barry |title=Time and Space |publisher=McGill-Queen's University Press |date=2014 |page=164}} * {{Citation |title=Cosmic Detectives |publisher=The European Space Agency (ESA) |date=2 April 2013 |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Cosmic_detectives |archive-url=https://web.archive.org/web/20130405083228/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Cosmic_detectives |archive-date=5 April 2013 |access-date=26 April 2013}} * {{Citation |title=Space – Physics and Metaphysics |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |date=2008 |url=http://www.britannica.com/eb/article-9068962/space |archive-url=https://web.archive.org/web/20080506121655/http://www.britannica.com/eb/article-9068962/space |archive-date=6 May 2008 |access-date=28 April 2008}} * {{Citation |last1=Hindmarsh |first1=Mark |last2=Liddle |first2=Andrew |title=Introducing General Relativity |publisher=John Wiley & Sons |date=2022-04-14 |page=131 |isbn=978-1-118-69824-2}} * {{Citation |last1=Kant |first1=Immanuel |title=Critique of Pure Reason |series=The Cambridge Edition of the Works of Immanuel Kant |publisher=Cambridge University Press |date=1999 |at=A23/B37–38 |isbn=978-0-521-65729-7}} * {{Citation |last1=Sklar |first1=Lawrence |title=Philosophy of Physics |publication-place=Boulder |publisher=Westview Press |date=1992}} * {{Citation |title=Newton's bucket |work=MacTutor History of Mathematics Archive |publisher=University of St Andrews |date=2008 |url=http://www-groups.dcs.st-and.uk/~history/HistTopics/Newton_bucket.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080317062957/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Newton_bucket.html |archive-date=17 March 2008 |access-date=20 July 2008}} * {{Citation |last1=Wheeler |first1=John A. |title=A Journey into Gravity and Spacetime |publisher=Scientific American Library |date=1990 |at=Chapters 8–9 |isbn=0-7167-6034-7}} [[Category:အာကာသ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျီဩမေတြီ]] [[ကဏ္ဍ:အာကာသအချိန်]] [[ကဏ္ဍ:တိုပေါ်လော်ဂျီ]] [[ကဏ္ဍ:တက္ကိဗေဒရှိ အယူအဆများ]] 407uinlksvx7ku4l7ggv975npl8y5ux 0 59688 1059051 1058062 2026-10-17T19:49:05Z InternetArchiveBot 61272 Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059051 wikitext text/x-wiki [[File:Kuiper belt plot objects of outer solar system.png|thumb|နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်ပတ်လမ်းအလွန် ခိုက်ပါး ခါးပတ်ထဲမှ မိမိတို့သိထားသည့် အရာဝတ္ထုများ (အတိုင်းအတာအား [[AU]] ဖြင့်ဖော်ပြသည်) {| style="width: 95%;" |- | valign=top | {{legend2|#FFFF00|border=1px solid #B3B300|[[နေ]]}}<br> {{legend2|#aaa|border=1px solid #777|ဂျူပီတာ ထရိုဂျင်များ}}<br> {{legend2|#FF4D4D|border=1px solid #FF0000|ဂြိုဟ်ကြီးများ: [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]{{·}}[[စနေဂြိုဟ်]]{{·}}[[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]{{·}}[[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]}}<br/> {{legend2|#009900|border=1px solid #003300|စင်တောရပ်ဂြိုဟ်ပု}} | valign=top | {{legend2|#66CCFF|border=1px solid #00AAFF|'''ခိုက်ပါး ခါးပတ်'''}}<br> {{legend2|#FFB657|border=1px solid #FF950A|ပြန့်ကျဲ့အချပ်ပြား}}<br> {{legend2|#A300A3|border=1px solid #550055|နက်ပကျွန်း ထရိုဂျင်များ}} |} <div style="font-size: 0.9em; margin-top: 4px; line-height: 1.2em;">''အရွယ်အစားသည် စကေးကျကျမဟုတ်ပါ<br>ရင်းမြစ်: Minor Planet Center, {{url|http://www.cfeps.net/}} and others''</div> ]] '''ခိုက်ပါး ခါးပတ်''' ({{lang-en|The '''Kuiper belt'''}}) ({{IPAc-en|'|k|ai|p|ər}} or {{IPA|/'køypǝr/}})<ref>{{Cite web |title=Kuiper belt - oxforddictionaries.com |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Kuiper-belt |accessdate=29 February 2016 |archivedate=4 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304221600/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/kuiper-belt }}</ref>သည် [[နေအဖွဲ့အစည်း|နေစကြဝဠာ]]၏ ဂြိုဟ်များအပြင်ဘက် နယ်မြေတစ်ခုဖြစ်သည်။ ယင်းသည် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]ပတ်လမ်းမှ စတင်ကာ နေမှ ၅ဝ [[AU]] နီးပါးခန့်ထိ တည်ရှိသည်။<ref>{{cite journal | author=Alan Stern | title=Collisional Erosion in the Primordial Edgeworth-Kuiper Belt and the Generation of the 30–50 AU Kuiper Gap | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1997-12-01_490_2/page/878 | journal=The Astrophysical Journal | volume=490 | issue=2 | pages=879–882 | date=1997 | doi=10.1086/304912 | last2=Colwell | first2=Joshua E. | bibcode=1997ApJ...490..879S}}</ref> ခိုက်ပါး ခါးပတ်များသည် ပုံမှန်ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားခါးပတ် (Asteroid Belt) ထက် ထုထည်/ဒြပ်ထု (Mass) အားဖြင့် အဆပေါင်း ၂၀ မှ ၂၀၀ ထိ ပိုမိုကြီးမားပြီး၊ အကျယ်အဝန်း (Width/Span) အားဖြင့်လည်း အဆပေါင်းများစွာ ပိုမိုကျယ်ပြန့်သည်။<ref name="beyond">{{cite web|title=The Solar System Beyond The Planets|author=Audrey Delsanti|author2=David Jewitt|last-author-amp=yes|work=Institute for Astronomy, University of Hawaii|url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/papers/2006/DJ06.pdf|accessdate=March 9, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070925203400/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf|archivedate=25 September 2007}}</ref><ref>{{cite journal| authorlink= Georgij A. Krasinsky | first=G. A. | last= Krasinsky | author2=Pitjeva, E. V. | bibcode=2002Icar..158...98K| title=Hidden Mass in the Asteroid Belt| journal=Icarus| volume=158| issue=1| pages=98–105|date=July 2002| doi=10.1006/icar.2002.6837| authorlink2=Elena V. Pitjeva | last3=Vasilyev | first3=M. V. | last4=Yagudina | first4=E. I. }}</ref> ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားများ ခါးပါတ်ကဲ့သို့ ခိုက်ပါခါးပတ်တွင် သေးငယ်သော အရာဝတ္ထုများ သို့မဟုတ် နေစကြဝဠာဖွဲ့တည်ချိန်က ကျန်ရှိသော အကြွင်းအကျန်များစွာ ပါဝင်သည်။ ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားများသည် အဓိကအားဖြင့် ကျောက်၊ သတ္တုများဖြင့် ဖွဲ့တည်ကြသော်လည်း ခိုက်ပါးခါးပတ်မှ အရာဝတ္ထုများသည် [[မီသိန်း]]၊ [[အမိုးနီးယား]] ရေကဲ့သို့သော အေးခဲနေသည့် အရာဝတ္ထုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းကြသည်။ မိမိတို့ တရားဝင်သိထားသည့် ခိုက်ပါးခါးပတ်၏ ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားသုံးခုမှာ [[ပလူတို]]၊ [[ဟောက်မေယာ]]နှင့် [[မက်ကီမက်ကီ]]တို့ဖြစ်ကြသည်။ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၏ [[ထရီတွန် (လ)|ထရိုင်တွန်]]၊ [[စနေဂြိုဟ်]]၏ [[ဖီဘီ (ဂြိုဟ်ရံလ)|ဖီဘီ]] အစရှိသော နေစကြဝဠာ၏အချို့သော ဂြိုဟ်ရံလများသည် ယင်းနေရာမှ အခြေတည်လာကြသည်။<ref>Johnson, Torrence V.; and Lunine, Jonathan I.; ''Saturn's moon Phoebe as a captured body from the outer Solar System'', Nature, Vol. 435, pp. 69–71</ref><ref>{{cite web|title=Neptune's capture of its moon Triton in a binary-planet gravitational encounter|author=Craig B. Agnor|author2=Douglas P. Hamilton|last-author-amp=yes|work=Nature|url=http://www.es.ucsc.edu/~cagnor/papers_pdf/2006AgnorHamilton.pdf|date=2006|accessdate=June 20, 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070621182809/http://www.es.ucsc.edu/~cagnor/papers_pdf/2006AgnorHamilton.pdf|archivedate=21 June 2007|deadurl=yes}}</ref> ခိုက်ပါးခါးပတ်သည် ဒတ်ချ်-အမေရိကန်လူမျိုး နက္ခတ္တပညာရှင် [[ဂျရတ် ခိုက်ပါး]] အား အစွဲပြုကာ မှည့်ခေါ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ဂျရတ်ဒ် ခိုက်ပါးသည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်တည်ရှိကြောင်း အမှန်တကယ် ကြိုတင်ခန့်မှန်းခဲ့ခြင်း မဟုတ်ပါ။ ခိုက်ပါး ခါးပတ်အား [[အောတိမ်တိုက်]] နှင့် မရောထွေးပါနှင့်။ ယင်းသည် အဆပေါင်း ထောင်ချီကာ ပိုမိုဝေးကွာပြီး အချပ်ပြားပုံစံ မဟုတ်ပေ။ ပလူတိုသည် ခိုက်ပါးခါးပတ်၏ အကြီးမားဆုံးသော အရာဝတ္ထုတစ်ခုပင်ဖြစ်သည်။ ခိုက်ပါး ခါးပတ်သည် ယူဆထားကြသော [[အောတိမ်တိုက်]]နှင့် ကွဲပြားသည်။ အောတိမ်တိုက်သည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်ထက် အဆတစ်ထောင်ခန့် ပိုမိုဝေးကွာပြီး အများအားဖြင့် စက်လုံးပုံသဏ္ဌာန်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ၊ ပြန့်ကျဲနေသော အဝန်းအဝိုင်း (scattered disc) အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော ဟေးလ်စ်တိမ်တိုက် (Hills cloud) သို့မဟုတ် အောတိမ်တိုက်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများကို စုပေါင်း၍ နက်ပကျွန်းကို ကျော်လွန်တည်ရှိသော အရာဝတ္ထုများ (trans-Neptunian objects — TNOs) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref>{{cite web |title=Description of the System of Asteroids as of May 20, 2004 |author=Gérard Faure |url=http://www.astrosurf.com/aude/map/us/AstFamilies2004-05-20.htm |date=2004 |access-date=1 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529003558/http://www.astrosurf.com/aude/map/us/AstFamilies2004-05-20.htm |archive-date=29 May 2007 |url-status=dead}}</ref> [[ပလူတို]]သည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်း သိရှိထားသမျှ အကြီးဆုံးနှင့် ဒြပ်ထုအများဆုံး အရာဝတ္ထုဖြစ်ပြီး၊ နက်ပကျွန်းကို ကျော်လွန်တည်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအနက်လည်း အကြီးဆုံးနှင့် ဒြပ်ထုအရ ဒုတိယအများဆုံး အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ ၎င်းထက် ဒြပ်ထုပိုများသော အရာဝတ္ထုမှာ ပြန့်ကျဲနေသော အဝန်းအဝိုင်းအတွင်းရှိ အဲရစ် (Eris) တစ်ခုသာ ဖြစ်သည်။ မူလက ဂြိုဟ်တစ်လုံးဟု သတ်မှတ်ခဲ့ကြသော်လည်း ပလူတိုသည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ကြောင်း သတ်မှတ်လာခြင်းကြောင့် ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် [[ဂြိုဟ်သိမ်]]အဖြစ် ပြန်လည်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ခိုက်ပါး ခါးပတ်နှင့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်တို့ကို [[နေအဖွဲ့အစည်း]]၏ အကျယ်အဝန်းကို သတ်မှတ်ဖော်ပြသည့် အမှတ်အသားများအဖြစ် ယူဆနိုင်သည်။ အခြားရွေးချယ်စရာများမှာ ဟေလီယိုပေါ့စ် (heliopause) နှင့် နေ၏ ဆွဲငင်အားသက်ရောက်မှုသည် အခြားကြယ်များ၏ ဆွဲငင်အားသက်ရောက်မှုနှင့် တူညီလာသည့် အကွာအဝေးတို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းအကွာအဝေးကို [[နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ ယူနစ်]] (AU) ၅၀,၀၀၀ မှ ၁၂၅,၀၀၀ ကြားတွင် ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။<ref>{{cite web |url=https://svs.gsfc.nasa.gov/12639 |title=Where is the Edge of the Solar System? |date=5 September 2017 |website=Goddard Media Studios |publisher=NASA's Goddard Space Flight Center |access-date=2019-09-22 |archive-date=16 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216043038/https://svs.gsfc.nasa.gov/12639 |url-status=live }}</ref> == သမိုင်း == ၁၉၃၀ ခုနှစ်တွင် ပလူတိုအား ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် ယင်းတစ်ခုတည်း မဖြစ်တန်ရာဟု ခန့်မှန်းခဲ့ကြသည်။ ယခုခေါ်ဆိုကြသည့် ခိုက်ပါးခါးပတ်သည် ဆယ်စုနှစ်များစွာ ပုံစံများစွာဖြင့် အဆိုပြုခံခဲ့ရသည်။ ၎င်းတည်ရှိသည့် ပထမဆုံးသက်သေအား ၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး တွေ့ရှိခဲ့သည်။ === အဆိုပြုခြင်း === trans-Neptunian တည်ရှိကြောင်း ပထမဆုံး အကြံပေးသူမှာဖရက်ဒရစ် လီယိုနဒ် ဖြစ်သည်။ များမကြာခင် Clyde Tombaugh ဆိုသူမှ ပလူတိုအား ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် လီယိုနက်သည် ပလူတိုတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘဲ အခြားသော မလေ့လာရသေးသည့် အရာဝတ္ထုများသည် တည်ရှိဦးမည်ဟု တွေးမိလေသည်။<ref>{{cite web| title=What is improper about the term "Kuiper belt"? (or, Why name a thing after a man who didn't believe its existence?)| url=http://www.icq.eps.harvard.edu/kb.html| work=International Comet Quarterly| accessdate=October 24, 2010}}</ref> ယင်းခုနှစ်မှာပင် နက္ခတ္တပညာရှင် Armin Otto Leuschner ဆိုသူမှ ပလူတိုသည် ပတ်လမ်းရှည် ဂြိုဟ်ဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများထဲက တစ်ခုဖြစ်နိုင်သည်ဟု အကြံပေးခဲ့သည်။"<ref name=lauch>{{cite book |first=John K. |last=Davies |first2=J. |last2=McFarland |first3=Mark E. |last3=Bailey |first4=Brian G. |last4=Marsden |first5=W. I. |last5=Ip |title=The Solar System Beyond Neptune |editor=M. Antonietta Baracci |editor2=Hermann Boenhardt |editor3=Dale Cruikchank |editor4=Alessandro Morbidelli |pages=11–23 |publisher=University of Arizona Press |url=http://www.arm.ac.uk/preprints/2008/522.pdf |date=2008 |chapter=The Early Development of Ideas Concerning the Transneptunian Region |access-date=29 February 2016 |archive-date=20 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220182134/http://www.arm.ac.uk/preprints/2008/522.pdf |url-status=dead }}</ref> ===ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်း === ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် ထိုစဉ်က မက်ဆာချူးဆက်နည်းပညာတက္ကသိုလ် (MIT) ၌ လုပ်ကိုင်နေသော နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် ဒေးဗစ် စီ ဂျူးဝစ် (David C. Jewitt) သည် “နေအဖွဲ့အစည်း၏ အပြင်ဘက်ပိုင်းတွင် ဘာမျှမရှိသလောက် ဖြစ်နေသည့်ပုံပေါ်ခြင်း”<ref name="qbee">{{cite journal |doi=10.1038/362730a0 |title=Discovery of the candidate Kuiper belt object 1992 QB1 |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-04-22_362_6422/page/730 |date=1993 |last1=Jewitt |first1=David |last2=Luu |first2=Jane |journal=Nature |volume=362 |issue=6422 |pages=730–732 |bibcode=1993Natur.362..730J|s2cid=4359389 }}</ref> ကို ပိုမို၍ စိတ်ဝင်စားပူပန်လာခဲ့သည်။ သူသည် ထိုစဉ်က ဘွဲ့လွန်ကျောင်းသူဖြစ်သော ဂျိန်း လူး (Jane Luu) ကို [[ပလူတို]]၏ ပတ်လမ်းအပြင်ဘက်ရှိ အခြားအရာဝတ္ထုတစ်ခုကို ရှာဖွေတွေ့ရှိရန် ကြိုးပမ်းမှုတွင် ကူညီပေးဖို့ တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ အကြောင်းမှာ သူက သူမအား “ငါတို့ မလုပ်ရင် ဘယ်သူမှ လုပ်မှာမဟုတ်ဘူး” ဟု ပြောခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဂျူးဝစ်နှင့် လူးတို့သည် အမေရိကန်နိုင်ငံ၊ အရီဇိုးနားပြည်နယ်ရှိ ကစ်ပိခ် အမျိုးသားနက္ခတ္တလေ့လာရေးစခန်း (Kitt Peak National Observatory) နှင့် ချီလီနိုင်ငံရှိ ဆယ်ရိုတိုလိုလို အမေရိကန်တိုက်နှစ်တိုက် ပူးတွဲနက္ခတ္တလေ့လာရေးစခန်း (Cerro Tololo Inter-American Observatory) တို့၏ [[တယ်လီစကုပ်]]များကို အသုံးပြု၍ ရှာဖွေခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ရှာဖွေမှုနည်းလမ်းမှာ ကလိုက်ဒ် တွန်ဘော့ (Clyde Tombaugh) နှင့် ချားလ်စ် ကိုဝဲလ် (Charles Kowal) တို့ အသုံးပြုခဲ့သည့် နည်းလမ်းနှင့် ဆင်တူပြီး ပုံရိပ်နှစ်ခုကို အလှည့်ကျ ကြည့်ရှုနှိုင်းယှဉ်သည့် ကိရိယာ (blink comparator) ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ အစပိုင်းတွင် ဓာတ်ပုံပြားတစ်စုံစီကို စစ်ဆေးရန် ရှစ်နာရီခန့် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ သို့သော် အီလက်ထရွန်နစ် အားသွင်းမှုချိတ်ဆက်ကိရိယာ (charge-coupled device — CCD) များ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ လုပ်ငန်းစဉ်သည် ပိုမိုမြန်ဆန်လာခဲ့သည်။ CCD များ၏ မြင်ကွင်းအကျယ်သည် ဓာတ်ပုံများထက် ကျဉ်းမြောင်းသော်လည်း အလင်းကို ပိုမိုထိရောက်စွာ ဖမ်းယူနိုင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ရောက်ရှိလာသော အလင်း၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ပြီး ဓာတ်ပုံများတွင် ရရှိသည့် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက သိသိသာသာ ပိုမိုကောင်းမွန်သည်။ ထို့ပြင် ပုံရိပ်များကို အလှည့်ကျ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ရှုသည့် လုပ်ငန်းစဉ်ကို ကွန်ပျူတာမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင်လည်း လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် CCD များသည် နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ ထောက်လှမ်းကိရိယာအများစု၏ အခြေခံအစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်လာကြသည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်တွင် ဂျူးဝစ်သည် ဟာဝိုင်အီတက္ကသိုလ်၏ နက္ခတ္တဗေဒဌာနသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် လူးလည်း သူနှင့် ပူးပေါင်းခဲ့ပြီး မောနာကီးယား (Mauna Kea) ရှိ ဟာဝိုင်အီတက္ကသိုလ်၏ ၂.၂၄ မီတာ တယ်လီစကုပ်ကို အသုံးပြု၍ သုတေသနလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် CCD များ၏ မြင်ကွင်းအကျယ်သည် ၁၀၂၄ × ၁၀၂၄ ပစ်ဇယ်အထိ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ရှာဖွေရေးလုပ်ငန်းများကို များစွာ ပိုမိုလျင်မြန်စွာ ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သည်။ ရှာဖွေမှုကို ငါးနှစ်ကြာ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီးနောက် ၁၉၉၂ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ဂျူးဝစ်နှင့် လူးတို့သည် “ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုလောင်း 1992 QB1 ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်း” အကြောင်း ကြေညာခဲ့ကြသည်။ ထိုအရာဝတ္ထုကို နောက်ပိုင်းတွင် 15760 အယ်လ်ဘီယွန် (15760 Albion) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ခြောက်လအကြာတွင် ၎င်းတို့သည် ထိုဒေသအတွင်းရှိ ဒုတိယမြောက်အရာဝတ္ထုဖြစ်သော (181708) 1993 FW ကိုလည်း ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite journal |title=1993 FW |author1=Marsden, B.S. |place=Minor Planet Center |bibcode=1993IAUC.5730....1L |date=1993 |author2=Jewitt, D. |author3=Marsden, B.G. |issue=5730 |page=1 |journal=IAU Circ.}}</ref> ၂၀၁၈ ခုနှစ်ရောက်သည့်အခါ ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုပေါင်း ၂၀၀၀ ကျော်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Dyches">{{cite web |url=https://solarsystem.nasa.gov/news/792/10-things-to-know-about-the-kuiper-belt |title=10&nbsp;Things to Know About the Kuiper Belt |last=Dyches |first=Preston |website=NASA Solar System Exploration |date=14 December 2018 |access-date=2019-12-01 |archive-date=10 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190110003110/https://solarsystem.nasa.gov/news/792/10-things-to-know-about-the-kuiper-belt |url-status=live }}</ref> ၁၉၉၂ QB1 ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် နှစ်ပေါင်း ၂၀ အတွင်း (၁၉၉၂–၂၀၁၂) ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုပေါင်း ၁၀၀၀ ကျော်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ၁၉၉၂ QB1 ကို ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် 15760 အယ်လ်ဘီယွန် (15760 Albion) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ယင်းတွေ့ရှိမှုများက ပလူတိုနှင့် အယ်လ်ဘီယွန်တို့အပြင် အရာဝတ္ထုများစွာ ပါဝင်သော ကျယ်ပြန့်သည့် ခိုက်ပါး ခါးပတ်တစ်ခု တည်ရှိကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း၌ပင် ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ၏ အတိုင်းအတာနှင့် သဘာဝလက္ခဏာများကို အပြည့်အဝ မသိရှိရသေးပေ။ နောက်ဆုံးတွင် လူမဲ့အာကာသယာဉ် ''New Horizons'' သည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်အရာဝတ္ထုများကို အနီးကပ်ဖြတ်သန်းလေ့လာသည့် ပထမဆုံးအာကာသယာဉ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပလူတိုစနစ်ကို အနီးကပ်လေ့လာခဲ့ပြီး၊ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် [[၄၈၆၉၅၈ အယ်ရိုကော|အာရိုကိုသ်]] (Arrokoth) ကို ဆက်လက်အနီးကပ် လေ့လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=https://www.science.org/content/article/surviving-encounter-beyond-pluto-nasa-probe-begins-relaying-view-kuiper-belt-object |title=Surviving encounter beyond Pluto, NASA probe begins relaying view of Kuiper belt object |last=Voosen |first=Paul |date=2019-01-01 |website=Science |publisher=AAAS |access-date=2019-12-01 |archive-date=8 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008185849/https://www.science.org/content/article/surviving-encounter-beyond-pluto-nasa-probe-begins-relaying-view-kuiper-belt-object |url-status=live }}</ref> နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်ပတ်လမ်းအပြင်ဘက်ရှိ ဒေသကို ပထမဆုံး မြေပုံရေးဆွဲလေ့လာခဲ့ချိန်မှစ၍ ပြုလုပ်ခဲ့သော သုတေသနများအရ ယခုအခါ ခိုက်ပါး ခါးပတ်ဟု ခေါ်ဆိုသည့် ဒေသသည် ကာလတိုကြယ်တံခွန်များ၏ မူလအစနေရာ မဟုတ်ကြောင်း သိရှိလာခဲ့သည်။ ယင်းကြယ်တံခွန်များသည် ၎င်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော ပြန့်ကျဲနေသည့် အဝိုင်းပြား (scattered disc) ဟုခေါ်သည့် အရာဝတ္ထုအစုအဝေးမှ ဆင်းသက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်သည် မူလခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းသို့ အပြင်ဘက်ဘက်သို့ ရွေ့လျားဝင်ရောက်ခဲ့စဉ် မူလခိုက်ပါး ခါးပတ်သည် ယခုထက် နေနှင့် ပိုမိုနီးကပ်သောနေရာတွင် ရှိခဲ့သည်။ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၏ ရွေ့လျားမှုကြောင့် ၎င်းနောက်တွင် အရာဝတ္ထုအစုအဝေးနှစ်မျိုး ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။ ပထမအမျိုးအစားမှာ နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ ပတ်လမ်းကြောင့် မည်သည့်အခါမျှ သက်ရောက်မှုမခံရနိုင်သည့် ဒိုင်းနမစ်တည်ငြိမ်သော အရာဝတ္ထုများဖြစ်ပြီး ယင်းတို့သည် ခိုက်ပါး ခါးပတ်၏ အဓိကအစိတ်အပိုင်းကို ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဒုတိယအမျိုးအစားမှာ နေကို လှည့်ပတ်သွားလာနေသော နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ သက်ရောက်မှုကို ဆက်လက်ခံရနိုင်လောက်အောင် နေနှင့် အနီးဆုံးချဉ်းကပ်သည့် အမှတ် (perihelion) ရှိသည့် အရာဝတ္ထုများဖြစ်ပြီး ယင်းတို့သည် ပြန့်ကျဲနေသည့် အဝိုင်းပြားကို ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ==ဖွဲ့စည်းပုံ== ခိုက်ပါး ခါးပတ်သည် ၎င်း၏ အပြင်ဘက်အစွန်အဖျားဒေသများအပါအဝင် (သို့သော် ပြန့်ကျဲ ချပ်ပြားကို ချန်လှပ်၍) နက္ခတ္တဗေဒယူနစ် (AU) ၃၀ မှ ၅၅ ခန့်အထိ ကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိသည်။ ခါးပတ်၏ အဓိကအစိတ်အပိုင်းသည် နေမှ ၃၉.၅ AU အကွာရှိ ၂:၃ ပျမ်းမျှရွေ့လျားမှု ပဲ့တင်ထပ်မှု (mean-motion resonance) မှ နေမှ ၄၈ AU ခန့်အကွာရှိ ၁:၂ ပဲ့တင်ထပ်မှုအထိ ကျယ်ပြန့်သည်ဟု ယေဘုယျအားဖြင့် လက်ခံထားကြသည်။ ခိုက်ပါး ခါးပတ်သည် အထူအတော်များပြီး အရာဝတ္ထုများ အများဆုံးစုဝေးနေသည့် အပိုင်းသည် နေ၏ လှည့်ပတ်ရာပြင်ညီ (ecliptic plane) ၏ အပေါ်နှင့်အောက် ၁၀ ဒီဂရီအထိ ကျယ်ပြန့်သည်။ ပိုမိုပြန့်ကျဲစွာ ဖြန့်ကျက်နေသော အရာဝတ္ထုများမှာ ယင်းထက် အဆများစွာ ပိုဝေးသည့် အကွာအဝေးအထိ တည်ရှိကြသည်။ စုစုပေါင်းအားဖြင့် ခါးပတ်တစ်ခုထက် လက်စွပ်ပုံစံ သို့မဟုတ် ဒိုးနတ်ပုံစံနှင့် ပိုမိုဆင်တူသည်။<ref>{{cite web |title=Discovering the Edge of the Solar System |website=American Scientists.org |url=http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/25723/page/2;jsessionid=aaa5LVF0 |year=2003 |access-date=23 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090315010603/http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/25723/page/2%3Bjsessionid%3Daaa5LVF0 |archive-date=15 March 2009 |url-status=dead }}</ref> ၎င်း၏ ပျမ်းမျှတည်နေရာသည် နေ၏ လှည့်ပတ်ရာပြင်နှင့် ၁.၈၆ ဒီဂရီ စောင်းနေသည်။<ref>{{cite journal |author1=Michael E. Brown |author2=Margaret Pan |title=The Plane of the Kuiper Belt |journal=[[The Astronomical Journal]] |volume=127 |issue=4 |pages=2418–2423 |date=2004 |doi=10.1086/382515 |bibcode=2004AJ....127.2418B|s2cid=10263724 |url=http://pdfs.semanticscholar.org/4fc0/a6282a93a0ccedd858586ac95857528cf26b.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412143632/http://pdfs.semanticscholar.org/4fc0/a6282a93a0ccedd858586ac95857528cf26b.pdf |url-status=dead |archive-date=2020-04-12 }}</ref> [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၏ တည်ရှိမှုသည် ပတ်လမ်းပဲ့တင်ထပ်မှုများ (orbital resonances) ကြောင့် ခိုက်ပါး ခါးပတ်၏ ဖွဲ့စည်းပုံအပေါ် အလွန်ကြီးမားသော သက်ရောက်မှုရှိသည်။ [[နေအဖွဲ့အစည်း]]၏ သက်တမ်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်နိုင်သည့် အချိန်ကာလအတွင်း နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ ဆွဲငင်အားသည် သတ်မှတ်ထားသော ဒေသအချို့တွင် ရှိနေသည့် အရာဝတ္ထုများ၏ ပတ်လမ်းများကို မတည်ငြိမ်စေပြီး၊ ၎င်းတို့ကို နေအဖွဲ့အစည်း၏ အတွင်းပိုင်းသို့ဖြစ်စေ၊ ပြန့်ကျဲ ချပ်ပြား သို့မဟုတ် ကြယ်တာရာအချင်းချင်းကြား အာကာသသို့ဖြစ်စေ တွန်းပို့နိုင်သည်။ ယင်းကြောင့် ခိုက်ပါး ခါးပတ်၏ လက်ရှိဖွဲ့စည်းပုံတွင် ပတ်လမ်းဆိုင်ရာ ကွက်လပ်များ ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်နေသည်။ ယင်းကွက်လပ်များသည် [[ပင်မ ဥက္ကာ ခါးပတ်]]အတွင်းရှိ ကာ့ခ်ဝုဒ် ကွက်လပ်များ (Kirkwood gaps) နှင့် ဆင်တူသည်။ ဥပမာအားဖြင့် နေမှ ၄၀ AU နှင့် ၄၂ AU အကြားရှိ ဒေသတွင် အရာဝတ္ထုများသည် ထိုမျှကြာရှည်သော အချိန်ကာလအတွင်း တည်ငြိမ်သည့် ပတ်လမ်းများကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခြင်း မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုဒေသတွင် တွေ့ရှိရသည့် အရာဝတ္ထုများသည် မကြာသေးမီကမှ ထိုနေရာသို့ ရွေ့လျားရောက်ရှိလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်ရမည်။<ref>{{cite journal |title=Large Scattered Planetesimals and the Excitation of the Small Body Belts |journal=Icarus |volume=141 |issue=2 |pages=367 |first1=Jean-Marc |last1=Petit |first2=Alessandro |last2=Morbidelli |first3=Giovanni B. |last3=Valsecchi |url=http://www.obs-nice.fr/morby/papers/6166a.pdf |date=1998 |access-date=23 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070809103014/http://www.obs-nice.fr/morby/papers/6166a.pdf |archive-date=9 August 2007 |url-status=dead |bibcode=1999Icar..141..367P |doi=10.1006/icar.1999.6166 }}</ref> ==ဒြပ်ထုနှင့် အရွယ်အစား ဖြန့်ကျက်မှု== ကျယ်ပြန့်သော အကျယ်အဝန်းရှိသော်လည်း ခိုက်ပါး ခါးပတ်အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုအားလုံး၏ စုစုပေါင်း ဒြပ်ထု သည် အတော်အတန် နည်းပါးသည်။ ဒိုင်းနမစ်အရ ပူနွေးသော အုပ်စု၏ စုစုပေါင်းဒြပ်ထုသည် ကမ္ဘာ၏ဒြပ်ထု ၏ ၁% ခန့်ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ ဒိုင်းနမစ်အရ အေးမြသော အုပ်စု၏ ဒြပ်ထုမှာ ပိုမိုနည်းပါးပြီး ကမ္ဘာ၏ဒြပ်ထု၏ ၀.၀၃% သာ ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ ဒိုင်းနမစ်အရ ပူနွေးသော အုပ်စုသည် နေနှင့် ပိုမိုနီးကပ်သော နေရာတွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ဧရာမဂြိုဟ်များ ရွေ့လျားပြောင်းရွှေ့စဉ် အပြင်ဘက်သို့ ပြန့်ကျဲရောက်ရှိသွားသော ပိုမိုကြီးမားသည့် အုပ်စု၏ ကြွင်းကျန်များဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ ယင်းနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ဒိုင်းနမစ်အရ အေးမြသော အုပ်စုသည် ယခုတည်ရှိနေသည့် နေရာ၌ပင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်ဟု ယူဆကြသည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော နောက်ဆုံးခန့်မှန်းချက်အရ ဂြိုဟ်များ၏ ရွေ့လျားမှုအပေါ် ခိုက်ပါး ခါးပတ်က သက်ရောက်သည့် လွှမ်းမိုးမှုကို အခြေခံတွက်ချက်ရာတွင် ခိုက်ပါး ခါးပတ်၏ စုစုပေါင်းဒြပ်ထုသည် [[ကမ္ဘာဒြပ်ထု]] {{val|1.97e-2|0.30}}ဆ ရှိသည်။<ref name=Pitjeva2018>{{cite journal |last1=Pitjeva |first1=E. V. |last2=Pitjev |first2=N. P. |title=Masses of the Main Asteroid Belt and the Kuiper Belt from the Motions of Planets and Spacecraft |journal=Astronomy Letters |date=30 October 2018 |volume=44 |issue=89 |pages=554–566 |doi=10.1134/S1063773718090050|arxiv=1811.05191 |bibcode=2018AstL...44..554P |s2cid=119404378 }}</ref> ဒိုင်းနမစ်အရ အေးမြသော အုပ်စု၏ စုစုပေါင်းဒြပ်ထု နည်းပါးနေခြင်းသည် နေအဖွဲ့အစည်း ဖွဲ့စည်းဖြစ်ပေါ်လာပုံဆိုင်ရာ မော်ဒယ်များ အတွက် ပြဿနာအချို့ ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အကြောင်းမှာ အချင်း ၁၀၀ ကီလိုမီတာ (၆၂ မိုင်) ထက်ကြီးသော ခိုက်ပါး ခါးပတ်အရာဝတ္ထုများ (KBOs) ဖြစ်ပေါ်လာရန် ဒြပ်ထုအတော်များများ လိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အေးမြသော ဂန္ထဝင် ခိုက်ပါး ခါးပတ်၏ သိပ်သည်းဆသည် အစဉ်အမြဲ ယခုကဲ့သို့ နည်းပါးနေခဲ့ပါက အဆိုပါ အရွယ်အစားကြီးမားသော အရာဝတ္ထုများသည် သေးငယ်သည့် ဂြိုဟ်သေးလောင်းများ တိုက်မိခြင်းနှင့် ပေါင်းစည်းခြင်းတို့မှတစ်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်မည် မဟုတ်ပေ။ ထို့ပြင် လက်ရှိပတ်လမ်းများ၏ ပတ်လမ်းဗဟိုချက်မတည်မှုနှင့် ပတ်လမ်းစောင်းထောင့်တို့ကြောင့် အရာဝတ္ထုများ အချင်းချင်း နီးကပ်စွာ ဖြတ်သန်းတွေ့ဆုံသည့်အခါ တိုက်ခိုက်မှုများမှာ အလွန်ပြင်းထန်တတ်သည်။ ယင်းကြောင့် ဒြပ်ထုစုပေါင်းလာခြင်းထက် အရာဝတ္ထုများ ပျက်စီးသွားနိုင်ခြေ ပိုများသည်။ ဒိုင်းနမစ်အရ အေးမြသော အုပ်စု၏ ဒြပ်ထုအများအပြား ပျောက်ဆုံးသွားခဲ့သည်ဟု ယူဆရန်လည်း ခက်ခဲသည်။ နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်၏ လက်ရှိဆွဲငင်အားသက်ရောက်မှုသည် ထိုမျှများပြားသော ဒြပ်ထုကို “စုပ်ယူဖယ်ရှား” ခဲ့ကြောင်း ရှင်းပြရန် အားနည်းလွန်းသည်။ ထို့အပြင် တိုက်မိမှုများကြောင့် အရာဝတ္ထုများ အဆင့်ဆင့်ကြေမွသွားခြင်းမှတစ်ဆင့် ဒြပ်ထုဆုံးရှုံးနိုင်သည့် ပမာဏကိုလည်း အေးမြသော ချပ်ပြားအတွင်းရှိ ဆွဲငင်အားဖြင့် အားနည်းစွာ ချိတ်ဆက်ထားသော ဒွိအရာဝတ္ထုစနစ်များက ကန့်သတ်ထားသည်။ အဆိုပါ ဒွိစနစ်များသည် တိုက်မိမှုများကြောင့် ပြိုကွဲသွားနိုင်ခြေများသည်။ ထို့ကြောင့် အရွယ်အစားကြီးမားသော အရာဝတ္ထုများသည် သေးငယ်သည့် ဂြိုဟ်သေးလောင်းများ တိုက်မိပေါင်းစည်းခြင်းမှ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းမဟုတ်ဘဲ ကျောက်စရစ်ခဲအရွယ် အမှုန်အမွှားများ စုဝေးနေသော တိမ်တိုက်များ ပြိုကျခြင်းမှတစ်ဆင့် တိုက်ရိုက်ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="Morbidelli_Nesvorny_2019">{{cite book |last1=Morbidelli |first1=Alessandro |last2=Nesvorny |first2=David |title=The Trans-Neptunian Solar System |chapter=Kuiper belt: formation and evolution |year=2020 |pages=25–59 |doi=10.1016/B978-0-12-816490-7.00002-3 |arxiv=1904.02980|isbn=9780128164907 |s2cid=102351398 }}</ref> ==ကျမ်းကိုး== {{Reflist|2}} {{footer SolarSystem}} [[Category:နေအဖွဲ့အစည်း]] sqcqcq97ho5nim7wwfilvybouahp7v1 10 60294 1059007 1047306 2026-10-17T15:16:24Z Ninjastrikers 22896 1059007 wikitext text/x-wiki {{POTD {{{1|{{{style|default}}}}}} |image= Thadinkyut festival.jpg |size=350 |title= |texttitle= |caption= မြန်မာနိုင်ငံ၏ မီးထွန်းပွဲတော်ဟုလည်း လူသိများသည့် [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]ကို [[မြန်မာပြက္ခဒိန်|မြန်မာလပြက္ခဒိန်]]အရ [[သီတင်းကျွတ်လပြည့်နေ့]]တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ဤပွဲတော်သည် ဝါတွင်းကာလပြီးဆုံးချိန်တွင် ကျင်းပမြဲဖြစ်ပြီး၊ နတ်ပြည်၌ ပြန်လည်ဖြစ်တည်နေသော မယ်တော် [[မယ်တော်မာယာ|မာယာဒေဝီ]]အား [[အဘိဓမ္မာ]]တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက်၊ မြတ်စွာဘုရားသခင် နတ်ပြည်မှ လူ့ပြည်သို့ ပြန်လည်ဆင်းသက်ကြွမြန်းလာခြင်းကို ကြိုဆိုသည့်အနေဖြင့် ကျင်းပသော ပွဲတော်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ |credit= ဓာတ်ပုံ။ [[c:User:Aungzawtoo|Aungzawtoo]] }} sdyv74hely0j8656rxjgqpbextwa5l2 0 68204 1059183 880431 2026-10-18T06:54:42Z ~2026-55642-38 149651 adjust space to emphasize real meaning 1059183 wikitext text/x-wiki '''ခွေး ဖြူတော မတိုးဝံ့''' ဟူသည်မှာ မြန်မာ[[စကားပုံ]]တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ==ရှင်းလင်းချက်== ခွေးသည် ဆူးများရှိသော ဖြူကောင်တို့အတွင်း နေထိုင်ခြင်းငှါ မတတ်နိုင်သကဲ့သို့၊ အသွင်သဏ္ဌာန် အမျိုးမတူသော သူများကြား ရောနှောနေ‌ထိုင်နိုင်ခြင်း မရှိချေ။ ==မူလရင်းမြစ်== *"ဝီရိယဓာတ် နုံ့လှသော သူတို့သည် '''ခွေး ဖြူတော မတိုးဝံ့'''ဆိုသကဲ့သို့ ဝီရိယစိုက်ထုတ်၍ လုပ်ဆောင်ရသော အမှုတို့နှင့် တွေ့ကြုံခဲ့လျှင် တွန့်၍ သွားကြကုန်မြဲတည်း။" [၁၂၆၆] ဗောဓိ။ ၅၄။ == ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် == *[[ခွေး ဖြူတော မတိုးဝံ့]] ==ကျမ်းကိုး== {{reflist| <ref>မြန်မာစာအဖွဲ့၊ မြန်မာ[[စကားပုံ]]၊ နှာ-၄၄</ref> }} [[Category:မြန်မာစကားပုံများ]] ojfkop4snt3api7hzw7fcq1ds7yzsxd 0 68298 1059038 340130 2026-10-17T19:04:25Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059038 wikitext text/x-wiki {{Infobox galaxy | name = Kelly and Alex star | image = [[File:NGC 0043 2MASS.jpg|250px]] | caption = [[New General Catalogue|NGC]] 43 by [[2MASS]] | credit = Two Micron All-Sky Survey | epoch = [[J2000]] | constellation name = အင်ဒရိုမီဒါ | ra = {{RA|00|10|24.95}} | dec = {{DEC|+30|38|14.2}} | z = -4785 ± 10 km/s | dist_ly = 65.0 ± 4.6 [[Parsec|Mpc]] (212 ± 15.1 million [[အလင်းနှစ်|ly]]) | type = SB0 | appmag_v = 13.6 | size_v = 1.6′ × 1.5' | notes = | names = [[Uppsala General Catalogue|UGC]] 120, [[Principal Galaxies Catalogue|PGC]] 875 }} '''NGC 43''' သည် [[အင်ဒရိုမီဒါ (ကြယ်စုတန်း)|အင်ဒရိုမီဒါ]] [[ကြယ်စုတန်း]]ထဲမှ lenticular ဂယ်လက်ဆီဖြစ်ပြီး [[အလင်းနှစ်]] ၈၈၀၀၀ ဝေးကွာသည်။ ယင်းအား ဂျွန် ဟာရှယ်ဆိုသူမှ ၁၈၂၇ ခုနှစ်တွင် ရှာဖွေတွေရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web| url=http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC+43&extend=no| title=NED results for NGC 43| publisher=NASA/IPAC Extragalactic Database| accessdate=2011-11-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20181229220333/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC+43&extend=no| archive-date=29 December 2018| url-status=dead}}</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{Ngc5}} [[Category:အင်ဒရိုမီဒါ (ကြယ်စုတန်း)]] {{galaxy-stub}} neznrjrtbxp3r19dt63zfjdtmsduape 0 92037 1059137 1055018 2026-10-18T03:08:50Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059137 wikitext text/x-wiki {{Retaining title}} {{Infobox building |name = တိုကျို Skytree |native_name = 東京スカイツリー |native_name_lang = ja | logo = TOKYO SKYTREE logo.svg | logo_size = 150px |image = Tokyo Skytree 2014 Ⅲ.jpg |caption = တိုကျို Skytree ၂၀၁၄ |location = [[:en:Sumida, Tokyo|Sumida]], [[တိုကျိုမြို့|Tokyo]], Japan |coordinates = {{coord|35.7101|139.8107|region:JP-13_source:dewiki|display=inline,title}} |status = ပြီးစီး |architectural_style= Neofuturistic |start_date = {{Start date|df=yes|2008|07|14}} |completion_date = {{Start date|df=yes|2012|02|29}} |opening = {{Start date|df=yes|2012|05|22}} |building_type = ရုပ်သံလွှင့်၊ စားသောက်ဆိုင်နှင့်၊ observation tower |antenna_spire = {{Convert|634.0|m|ft|0|abbr=on}} |roof = {{Convert|495.0|m|ft|0|abbr=on}} |top_floor = {{Convert|451.2|m|ft|0|abbr=on}} |floor_count = ၃၂ မြေပြင်အထက်<ref name="skyscraperpage">{{cite web|title=Tokyo Sky Tree|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=36514|publisher=Skyscraper Source Media|accessdate=14 November 2016|archive-date=23 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070523174434/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=36514}}</ref><br>၃ မြေပြင်အောက်<ref name="skyscraperpage" /> |elevator_count = ၁၃ |cost = 65 billion [[:en:Japanese yen|JPY]] (600 million [[အမေရိကန်ဒေါ်လာ|USD]])<ref>{{cite web |url=http://www.mmtimes.com/2012/business/617/biz61714.html |title=Japan finishes Tokyo Sky Tree |publisher=Mmtimes.com |date= |accessdate=14 June 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140203154812/http://www.mmtimes.com/2012/business/617/biz61714.html |archivedate=3 February 2014 |df=dmy-all }}</ref> |floor_area = |architect = Nikken Sekkei |structural_engineer= |main_contractor = Obayashi Corp. |developer = Tobu Railway |owner = Tobu Tower Skytree Co., Ltd. |website = {{URL|http://www.tokyo-skytree.jp/en/}} }} {{Contains special characters|ja}} {{nihongo|'''တိုကျို Skytree'''|東京スカイツリー|Tōkyō Sukaitsurī}} သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[တိုကျိုမြို့]]၊ ဆူမီဒါ တွင်ရှိသော ရုပ်သံထုတ်လွှင့်မှုနှင့် <ref>{{cite web | title=Take a sky-high meal at Tokyo Skytree; savory cold noodles for summer; American grill master visits Marunouchi | website=The Japan Times | date=7 June 2013 | url=http://www.japantimes.co.jp/life/2013/06/07/travel/take-a-sky-high-meal-at-tokyo-skytree-savory-cold-noodles-for-summer-american-grill-master-visits-marunouchi/ | accessdate=24 February 2017}}</ref>လေ့လာမှုဆိုင်ရာ မျှော်စင်ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.ctbuh.org/News/GlobalTallNews/tabid/468/EntryId/4066/Japan-Finishes-Worlds-Tallest-Communications-Tower.aspx |title=Japan Finishes World's Tallest Communications Tower |publisher=Council on Tall Buildings and Urban Habitat |date=1 March 2012 |accessdate=2 March 2012 |archivedate=19 June 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160619104856/http://www.ctbuh.org/News/GlobalTallNews/tabid/468/EntryId/4066/Japan-Finishes-Worlds-Tallest-Communications-Tower.aspx }}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/building/tokyo-sky-tree-tokyo-japan |title=Tokyo Sky Tree |publisher=Emporis |accessdate=2 March 2012 |archive-date=3 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603121034/http://www.emporis.com/building/tokyo-sky-tree-tokyo-japan |url-status=dead}}</ref>ဒူဘိုင်းမှ [[ခါလီဖာ မိုးမျှော်တိုက်|ဘာ့ခါလီ]] အဆောက်ဦ ပြီးလျှင် ကမ္ဘာတွင် ဒုတိယအမြင့်ဆုံး အဆောက်အဦဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://worldnews.msnbc.msn.com/_news/2012/05/22/11809861-tokyo-sky-tree-takes-root-as-worlds-second-tallest-structure?chromedomain=itineraries |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525134229/http://worldnews.msnbc.msn.com/_news/2012/05/22/11809861-tokyo-sky-tree-takes-root-as-worlds-second-tallest-structure?chromedomain=itineraries |dead-url=yes |archive-date=25 May 2012 |title=Tokyo Sky Tree takes root as world's second-tallest structure |author=Arata Yamamoto |date=22 May 2012 |publisher=NBC News |accessdate=22 May 2012 |archivedate=25 May 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120525134229/http://worldnews.msnbc.msn.com/_news/2012/05/22/11809861-tokyo-sky-tree-takes-root-as-worlds-second-tallest-structure?chromedomain=itineraries }}</ref> မျှော်စင်ဟောင်းဖြစ်သော တိုကျို မျှော်စင်သည် အထပ်မြင့် အဆောက်အဦးများ ဝန်းရံလျက်ရှိကာ မြေပြင်ကို ပြီး‌ပြည့်‌စုံသော ဒစ်ဂျစ်တယ်ရုပ်သံ လွှမ်းခြုံမပေးနိုင်သည့် အတွက် ၎င်းသည် ကန်တိုဒေသအတွက် ရုပ်သံထုတ်လွှင့်မှုဆိုင်ရာ မျှော်စင်ဖြစ်လာသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီလ ၂၉ ရက်နေ့တွင်ပြီးဆုံးခဲ့ပြီး ၂၀၁၂ခုနှစ် မေလ ၂၂ရက်နေ့တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။<ref name="Tokyo Skytree">{{cite web |url=http://www.tokyo-skytree.jp/about/enterprise.html |script-title=ja:事業概要 |work=Tokyo Skytree Home |language=Japanese |accessdate=2 September 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110902034510/http://www.tokyo-skytree.jp/about/enterprise.html |archivedate=2 September 2011 |df=dmy-all }}</ref> [[ဂျပန် ရုပ်သံလွှင့် ကော်ပိုရေးရှင်း|NHK]] နှင့် တိုဘူမီးရထား တို့မှ ငွေကြေးထောက်ပံ့ပေးခဲ့ပြီး စီးပွားဖြစ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုတွင် အဓိကကျသည့်အကြောင်းရင်းဖြစ်သည်။ ရထားသည် ကပ်လျက်ရှိ တိုကျို Skytree ဘူတာနှင့် အနီးရှိ Oshiage ဘူတာအနီးတွင်ရပ်တန့်သည်။ ၎င်းအစိတ်အပိုင်းသည် တိုကျိုဘူတာ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် ၇ ကီလိုမီတာ (၄.၃ မိုင်) တွင်ရှိသည်။ ==ပုံစံ== ၂၀၀၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် အောက်ပါအချက် သုံးချက်ကို အခြေခံ၍ ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.thetallesteverything.com/tallest-tower.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207075630/http://www.thetallesteverything.com/tallest-tower.php |dead-url=yes |archive-date=7 December 2013 |title=The Tallest Tower in the World: Tokyo Skytree |publisher=TheTallestEverything.com |accessdate=29 October 2014 |archivedate=7 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131207075630/http://www.thetallesteverything.com/tallest-tower.php }}</ref> * ဂျပန်ရိုးရာ အလှအပနှင့် ခေတ်ဆန်သည့် ပေါင်းစပ်ဒီဇိုင်း<ref>[http://megalopolisnow.com/2012/08/08/tokyo-sky-tree-the-worlds-tallest-broadcasting-tower/ Tokyo Sky Tree: the world’s tallest broadcasting tower]. megalopolisnow (8 August 2012). Retrieved on 23 June 2014.</ref><ref>[http://www.archdaily.com/tag/japan/page/33/ Japan | ArchDaily - Part 33]. ArchDaily. Retrieved on 23 June 2014.</ref> * မြို့တော် ပြန်လည်ဖွံ့ဖြိုးရေးအတွက် အထောက်အကူ * ဘေးဥပဒ် ကြိုတင်ကာကွယ်ရေး ဆောင်ရွက်မှု-"အန္တရာယ်ကင်းရှင်းရေးနှင့်လုံခြုံရေး" ဂျပန်သမိုင်းဝင် ငါးထပ်ဘုရားနှင့် ဆင်တူသည်။<ref>{{Cite web|url=https://planetyze.com/en/japan/tokyo/tokyo-skytree/information|title=About Tokyo Skytree - Tokyo Travel Guide {{!}} Planetyze|website=Planetyze|language=en|access-date=6 November 2017}}</ref> အမြင့် ၃၅၀မီတာ(၁,၁၅၀ပေ) အထက်မှ မြစ်နှင့် မြို့ကိုမြင်ကွင်းကျယ် ကြည့်ရှုနိုင်ရန် ထုလုံးရှည်ပုံစံ တည်ဆောက်ထားသည်။ ၎င်းသည် သုံးချောင်းထောက် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံနှင့်ဆင်တူသည်။<ref>{{cite web |title=Tokyo Sky Tree, Japan |url=http://www.designbuild-network.com/projects/tokyo-sky-tree/ |publisher=designbuild-network}}</ref> အမြင့် ၃၅၀ မီတာ (၁,၁၅၀ ပေ) တွင်လာ‌ရောက်လည်ပတ်သူ ၂၀၀၀ နှင့် အမြင့် ၄၅၀ မီတာ (၁၄၈၀ ပေ)တွင် အယောက် ၉၀၀ လာရောက်လေ့လာနိုင်သည်။<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18141311 |title=World's tallest broadcasting tower Tokyo Skytree opens |work=BBC News |date=22 May 2012 |accessdate=22 May 2012}}</ref> အပေါ်ဘက်ရှိ (အများပြည်သူ) ကြည့်ရှုရာနေရာသည် ခရုပတ်ပုံသဏ္ဌာန်ရှိ၍ မှန်များဖြင့် ကာရံထားသည့် ကောင်းကင်လျှောက်လမ်းရှိ၍ ယင်းနေရာတွင် အများပြည်သူများသည် အပေါ်ဘက်စင်္ကြန်ရှိ တက်၍ရနိုင်သော အမြင့်ဆုံးနေရာသို့ ငါးမီတာတက်ရောက်နိုင်သေးသည်။ မှန်ကြမ်းခင်းတစ်ချပ်စီမှ အောက်ဘက်ရှိ လမ်းများကို တိုက်ရိုက် ကြည့်ရှု့နိုင်သည်။<ref>[[Kyodo News]], "[http://www.japantimes.co.jp/text/nn20120525f2.html Skytree reaches for hearts and minds]", ''[[Japan Times]]'', 25 May 2012, p. 3</ref> ===ငလျင်ဒဏ် ခံနိုင်မှု=== အားဖြည့်ကွန်ကရစ် ဖြင့်ပြုလုပ်ထားသည့် ဗဟိုဝင်ရိုးအပါအဝင် မျှော်စင်ကို ငလျင်ဒဏ် ခံနိုင်ရည်ရှိအောင်ပြုလုပ်ထားသည်။ မြေပြင်အထက် ပထမ ၁၂၅ မီတာအတွက် အတွင်းဘက် အဓိကမဏ္ဍိုင် ကို အပြင်ဘက် မျှော်စင် တည်ဆောက်ပုံ နှင့်တွဲဆက်ထားသည်။ အဲ့ဒီမှ ၃၇၅ မီတာအထိ အဓိကမဏ္ဍိုင်သည် မျှော်စင်ကိုယ်ထည်ကို ထိခိုက်မှုကိုလျော့ပါးစေသည့်ကိရိယာ နှင့် တွယ်ဆက်ထားသည်။ ၎င်းသည် ငလျင်လှုပ်နေစဉ်တွင် ကူရှင်အဖြစ် လုပ်ဆောင်ပေးသည်။ ထပ်တိုး အလိုက်သင့်ဒဏ်ခံနိုင်မှုကို ပေါင်းစပ် ထုထိန်းချုပ်ယန္တယား (mass control mechanism) (သို့) ငလျင်ဒဏ်ခံပစ္စည်းများ ကဲ့သို့သော တုန်ခါမှုဒဏ်ခံ ပစ္စည်းများ (tuned mass damper) တပ်ဆင်ထားခြင်းဖြင့် ရရှိသည်။ ထိခိုက်မှုကို လျော့ချပေးသည့် ကိရိယာသည် ငလျင်လှုပ်သည့်ဖြစ်စဉ်တွင် မျှော်စင် အောက်ခြေ၏ ဗဟို ဆွဲငင်အားကို တတ်နိုင်သမျှထိန်းပေးရန် အဆောက်အဦပုံစံနှင့်အတူ ရွှေ့လျားပေးသည်။ <ref>{{cite web|title=Secrets of the Sky Tree: Quake-proofing the world's second tallest structure|url=http://www.gizmag.com/tokyo-sky-tree/21682/|accessdate=15 April 2016}}</ref> ဒီဇိုင်နာများ၏ အဆိုအရ ထိုကိရိယာသည် ငလျင်မှ စွမ်းအင် ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းကို စုပ်ယူနိုင်သည်။<ref>Nakata, Hiroko, "[http://www.japantimes.co.jp/text/nn20120221i1.html Tokyo Sky Tree opener looms large] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121230093850/http://www.japantimes.co.jp/text/nn20120221i1.html|date=30 December 2012}}", ''[[Japan Times]]'', 21 February 2012, p. 3.</ref><ref>Bull, Brett, "[http://www.japantimes.co.jp/text/fl20120520x1.html The sky's the limit]", ''[[Japan Times]]'', 20 May 2012, p. 7</ref> {{Multiple image |align=left |direction=horizontal |width=150 |image1=Tokyo Skytree at night (Iki).jpg|caption1=''Iki'' |image2=Tokyo Sky Tree at night (Miyabi).JPG|caption2=''Miyabi'' }} === အရောင် === အပြင်ဘက်တွင် မှန်ကူကွက်ပုံစံ Skytree White အရောင်ခြယ်ထားသည်။ ၎င်းသည် {{Nihongo||藍白|aijiro}}ဟုခေါ်သည့် ဂျပန်ရိုးရာ ပြာလဲ့လဲ့ အဖြူရောင်ကို အခြေခံထားသည်။<ref name="colordesign">{{cite web |url=http://www.tokyo-skytree.jp/en/archive/design/ |title=Color Design |year=2008 |work=Tokyo Skytree |publisher=Tobu Railway Co. |location=Japan |accessdate=7 June 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120429034347/http://www.tokyo-skytree.jp/en/archive/design/ |archivedate=29 April 2012 |df=dmy-all }}</ref> ===မီးထွန်းခြင်း=== ၁၆၊ ၁၀၊ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် အလင်းရောင်ပုံစံ နှစ်မျိုးကို ထုတ်ဖော်ခဲ့သည်။ Iki (ခေတ်ဆန်သော၊ ကြော့မော့သော) ဟုခေါ်သည့် ကောင်းကင်ပြာနှင့် Miyabi (ရည်မွန်ခြင်း၊ သိမ်မွေ့ခြင်း) ဟုခေါ်သည့် ခရမ်းရောင်ကို နေ့စဉ် တလှည့်စီ ထွန်းပေးမည်ဖြစ်သည်။ မျှော်စင်ကို LED မီးအသုံးပြု၍ အလင်းရောင်ပေးသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.tokyo-skytree.jp/en/archive/design/lighting.html |title=Lighting Design |publisher=Tobu Tower Skytree Co., Ltd. |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121116050604/http://www.tokyo-skytree.jp/en/archive/design/lighting.html |archivedate=16 November 2012 |df=dmy-all }}</ref> == အမြင့်နှင့် အမည် == [[File:Tokyo Skytree Silhouette.svg|thumb|upright=0.6|right|The [[Cross section (geometry)|cross-section]] of the tower forms an [[equilateral triangle]] on the ground, gradually rounding to become circular at 320 m elevation.]] မျှော်စင်အတွက် အမည်ပေးခြင်းကို ၂၀၀၇ခုနှစ် အောက်တိုဘာမှ နိုဝင်ဘာလအထိ အများပြည်သူ ထံမှ အကြံပြုချက်များကို ကောက်ခံခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် မတ်လ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ကော်မတီမှ နောက်ဆုံး ရွေးကောက်ခံ အမည် ၆ ခုကိုရွေးချယ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့မှာ * {{Nihongo||東京スカイツリー|Tōkyō Sukaitsurī|extra="တိုကျို စကိုင်းထရီး"}} * {{Nihongo||東京EDOタワー|Tōkyō Edo Tawā|extra="တိုကျို အဲဒို တာဝါ"}} * {{Nihongo||ライジングタワー|Raijingu Tawā|extra="Rising tower"}} * {{Nihongo||みらいタワー|Mirai Tawā|extra="Tower of the future"}} * {{Nihongo||ゆめみやぐら|Yumemi Yagura|extra="Dream lookout"}} * {{Nihongo||ライジングイーストタワー|Raijingu Īsuto Tawā|extra="Rising east tower"}} တစ်နိုင်ငံလုံး အနှံ့ မဲပေး၍ ၂၀၀၈ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၀ရက်နေ့တွင် "တိုကျို စကိုင်းထရီး" ဟုကြေညာခဲ့သည်။ အမည်သည် မဲပေးသူ တစ်သိန်းတစ်သောင်းကျော် ၏ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်း ဆန္ဒမဲပေါင်း သုံးသောင်းသုံးထောင်ခန့် ရရှိခဲ့သည်။ ဒုတိယအများဆုံးမှာ "တိုကျို အဲဒို မျှော်စင်" ဖြစ်သည်။.<ref>[http://www.tokyo-skytree.jp/news/pdf/080610.pdf Name of New Tower Decided] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304061739/http://www.tokyo-skytree.jp/news/pdf/080610.pdf |date=4 March 2009 }} {{ja icon}}</ref> အမြင့် ၆၃၄ မီတာကို အလွယ်တကူ မှတ်မိစေရန် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ ကိန်းကဏန်းများဖြစ်သည့် ၆ (မူ)၊ ၃(ဆာ)၊ ၄(ရှီ) သည် "မူဆာရှီ" ကိုရည်ညွှန်းသည်။ တိုကျို Skytree တည်ရှိရာ ဒေသ၏ အမည်ဟောင်းသည် မူဆာရှီ ဖြစ်သည်။<ref>[[Kyodo News]], "[http://www.japantimes.co.jp/text/nn20120523a7.html Tower's developers considered several figures before finally settling on 634]", ''[[Japan Times]]'', 23 May 2012, p. 2</ref> == ရုပ်သံ ထုတ်လွှင့်သည် == တိုကျို Skytree ကို ရေဒီယို/ရုပ်သံ ထုတ်လွှင့်ခြင်းနှင့် ဆက်သွယ်ရေးတာဝါအဖြစ် အသုံးပြုလျက် ရှိသည်။ === ရုပ်မြင်သံကြား ထုတ်လွှင့်သူများ === {| class="wikitable" |- ! ချန်နယ် ! ချန်နယ် အမည် ! သင်္ကေတ ! လှိုင်းအား ! Effective radiated power|ERP ! အသံလွှင့် နယ်ပယ် |- | <center>၁</center></center> | [[ဂျပန် ရုပ်သံလွှင့် ကော်ပိုရေးရှင်း#NHK General TV|NHK General TV Tokyo]] | JOAK-DTV | rowspan=7| 10&nbsp;kW | rowspan=7| 68&nbsp;kW | rowspan=7| ကန်တိုဒေသ |- | <center>၂</center></center> | [[ဂျပန် ရုပ်သံလွှင့် ကော်ပိုရေးရှင်း#NHK Educational TV|NHK Educational TV Tokyo]] | JOAB-DTV |- | <center>၄</center></center> | Nippon Television | JOAX-DTV |- | <center>၅</center></center> | TV Asahi | JOEX-DTV |- | <center>၆</center></center> | Tokyo Broadcasting System Television|TBS Television | JORX-DTV |- | <center>၇</center></center> | TV Tokyo | JOTX-DTV |- | <center>၈<center><center> | Fuji Television | JOCX-DTV |- | <center>၉<center><center> | Tokyo MX | JOMX-DTV | 3&nbsp;kW | 11.5&nbsp;kW | [[တိုကျိုမြို့]] |} ===ရေဒီယို ထုတ်လွှင့်သူများ=== {| class="wikitable" |- ! ကြိမ်နှုန်း ! ဌာန အမည် ! သင်္ကေတ ! လှိုင်းအား ! ERP ! အသံလွှင့် နယ်ပယ် |- | 81.3&nbsp;MHz | J-Wave Tokyo | JOAV-FM | rowspan=5| 7&nbsp;kW | rowspan=5| 57&nbsp;kW | rowspan=2| တိုကျို |- | 82.5&nbsp;MHz | NHK FM Broadcast Tokyo | JOAK-FM |- | 90.5&nbsp;MHz | TBS Radio Sumida | &nbsp; | rowspan=3| ကန်တို ဒေသ တောင်ဘက် |- | 91.6&nbsp;MHz | Nippon Cultural Broadcasting Sumida | &nbsp; |- | 93.0&nbsp;MHz | Nippon Broadcasting System Sumida | &nbsp; |} {{tallest towers in the world.svg|ts}} [[File:Tokyo Skytree (1).JPG|thumb|right|Main Pod]] [[File:The Tokyo SkyTree 2012.jpg|thumb|"Skytree မြို့တော်" အဆောက်အဦ ထိပ်မှတွေ့မြင်ရသည့်မြင်ကွင်း]] [[File:Mt.Fuji & Tokyo SkyTree (6906783193)b.jpg|thumb|ချီဘမှ တွေ့မြင်ရသည့် [[ဖူဂျီတောင်]]နှင့် skytree]] [[File:2012年隅田川花火大会.jpg|thumb|စုမိဒါဂါဝါ မီးပန်း ပွဲတော်]] [[File:Interior of Tokyo Skytree 1.jpg|thumb|right|တိုကျို Skytree လေ့လာရေးကုန်းပတ်]] == အချိန်မှတ်တမ်း == === ၂၀၀၈ === * ၁၄၊ ဂျုလိုင်၊ ၂၀၀၈။ ဆောက်လုပ်ရေး လုပ်ငန်းခွင်၌ ဂုဏ်ပြုပွဲ အခမ်းအနား ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>[http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20080715b2.html "Tokyo Sky Tree construction starts"]. ''The Japan Times'' (15 July 2008). Retrieved 15 July 2008.</ref> === ၂၀၀၉ === * ၆၊ ဧပြီ၊ ၂၀၀၉။ The [[Foundation (engineering)|foundations]] for the three main legs were completed.<ref>{{cite news |script-title=ja:高さ610メートル電波塔「スカイツリー」本体が地上に姿 |url=http://sankei.jp.msn.com/region/kanto/tokyo/090406/tky0904062220006-n1.htm |work=[[Sankei Shimbun]] |location=Tokyo |accessdate=28 July 2009 |language=Japanese |trans-title=The height of 610 meter radio wave tower, "Skytree", the main body of tower appeared on the ground |archivedate=9 April 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090409091445/http://sankei.jp.msn.com/region/kanto/tokyo/090406/tky0904062220006-n1.htm |url-status=dead }}</ref> * ၇၊ ဩဂုတ်၊ ၂၀၀၉။ မျှော်စင်သည် မီတာ ၁၀၀ အမြင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web |author=Rising-east.jp |title=Tokyo Skytree is the height of the body beyond the 100m tower. Tree is growing steadily. |url=http://www.rising-east.jp/dl/pdf/20090806.pdf |access-date=13 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091007110336/http://www.rising-east.jp/dl/pdf/20090806.pdf |archive-date=7 October 2009 |url-status=dead |accessdate=5 January 2020 |archivedate=7 October 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091007110336/http://www.rising-east.jp/dl/pdf/20090806.pdf }}</ref> * ၁၆၊ အောက်တိုဘာ၊ ၂၀၀၉။ The projected height was increased from 610 m to 634 m to make it the highest self-supporting{{elucidate|date=February 2012}} steel tower. Also, 6-3-4 is [[Musashi Province|''Mu-sa-shi'']] in [[Japanese wordplay]] ''goroawase''.<ref>{{cite web |title=東京スカイーツリーの最高高さを634mに決定しました。 |url=http://www.rising-east.jp/dl/pdf/2009101602.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091016010101/http://www.rising-east.jp/dl/pdf/2009101602.pdf |publisher=[[Tobu Railway]] and Tobu Tower Skytree |location=Tokyo |language=Japanese |trans-title=Maximum height of Tokyo Skytree to be 634 m |archivedate=16 October 2009 |url-status=dead |accessdate=16 October 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091016010101/http://www.rising-east.jp/dl/pdf/2009101602.pdf }}</ref> * ၁၀၊ နိုဝင်ဘာ၊ ၂၀၀၉။ မျှော်စင်သည် မီတာ ၂၀၀ အမြင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။<ref>[http://headlines.yahoo.co.jp/hl?a=20091110-00000463-yom-soci] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091113184059/http://headlines.yahoo.co.jp/hl?a=20091110-00000463-yom-soci|date=13 November 2009}}</ref> === ၂၀၁၀ === * ၁၆၊ ဖေဖဝါရီ၊ ၂၀၁၀။ မီတာ ၃၀၀ (၉၈၀ ပေ) အမြင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။.<ref>{{cite web |url=http://www.rising-east.jp/dl/pdf/100216.pdf |publisher=Rising East project |language=Japanese |title=Tokyo Skytree's height of the tower body exceeds 300m |accessdate=18 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100331085140/http://www.rising-east.jp/dl/pdf/100216.pdf |archivedate=31 March 2010}}</ref> * ၂၉၊ မတ်၊ ၂၀၁၀။ ၃၃၈ မီတာ (၁,၁၀၉ ပေ) အမြင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဂျပန်တွင် အမြင့်ဆုံး တည်ဆောက်ပုံ ဖြစ်လာသည်။<ref name="tallest">[http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/national/news/20100329p2g00m0dm025000c.html Tokyo Sky Tree beats Tokyo Tower, now tallest building in Japan] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205060159/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/national/news/20100329p2g00m0dm025000c.html|date=5 December 2012}}, The Mainichi Daily News, 29 March 2010</ref> * ၂၄၊ ဧပြီ၊ ၂၀၁၀။ တိုကျို Sky Tree ၏ ၂:၅ ပုံစံငယ် တစ်ခုကို Nikkō, Tochigi ရှိ Tobu World Square theme park တွင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.asahi.com/english/TKY201003240432.html |work=Asahi Shimbun |location=Japan |title=Nothing very little about this miniature |accessdate=25 March 2010}}</ref> * ၃၀၊ ဂျူလိုင် ၂၀၁၀။ The tower topped 400 m, reaching a height of {{cvt|408|m}}.<ref>[http://home.kyodo.co.jp/modules/fstStory/index.php?storyid=514891 Tokyo Skytree, already tallest building in Japan, tops 400 meters], Kyodo News, 30 July 2010</ref> * ၁၁၊ စက်တင်ဘာ၊ ၂၀၁၀။ ၄၆၁ မီတာ အမြင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ Tsushima Omega မျှော်စင် (၄၅၅ မီတာ) ကိုကျော်ကာ ဂျပန်ရှိ တည်ဆောက်သမျှတွင် အမြင့်ဆုံး ဖြစ်လာသည်။{{citation needed|date=January 2017}} * ၂၃၊ အောက်တိုဘာ၊ ၂၀၁၀။ ၄၉၇ မီတာ (၁,၆၃၁ ပေ) အမြင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်ပြီး မျှော်စင်၏ အဓိကစု​ဝေးသည့်နေရာ ပြီးစီးခဲ့သည်။ * ၂၀၊ နိုဝင်ဘာ၊ ၂၀၁၀။ Two [[tuned mass damper]]s with a total weight of 100 [[Tonne|tons]] were temporarily placed on the tower tip at 497 m.<ref>{{cite web |url=http://www.obayashi.co.jp/news/skytreedetail10_20101125_1 |script-title=ja:東京スカイツリー のつくり方「制振装置のあるゲイン塔頂部をつくる」 |date=25 November 2010 |publisher=[[Obayashi Corporation]] |language=Japanese |trans-title="To make the tower tip with TMD installed", how to make Tokyo Skytree |accessdate=20 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101208043654/http://www.obayashi.co.jp/news/skytreedetail10_20101125_1 |archive-date=8 December 2010 |url-status=dead |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |archivedate=8 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101208043654/http://www.obayashi.co.jp/news/skytreedetail10_20101125_1 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://blog.skytree-obayashi.com/?eid=110989 |script-title=ja:総重量は約100トン。制振装置が塔体の最頂部へ |date=25 November 2010 |publisher=Blog from construction site, [[Obayashi Corporation]] |language=Japanese |trans-title=Total weight 100 ton, TMD placed on tower tip. |accessdate=25 November 2010 |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |archivedate=16 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716082814/http://blog.skytree-obayashi.com/?eid=110989 }}</ref> * ၁၊ ဒီဇင်ဘာ၊ ၂၀၁၀။ The tower topped the {{cvt|500|m}} mark and reached a height of {{cvt|511|m}}, beating [[Taipei 101]] ({{cvt|509|m}}). A lightning conductor and two tuned mass dampers were docked to the gain tower, which was gradually lifted within the central shaft.<ref>{{cite news |url=http://www.japantoday.com/category/national/view/tokyo-sky-tree-tops-500-meters-during-construction |title=Tokyo Sky Tree tops 500 meters during construction |newspaper=[[Japan Today]] |date=1 December 2010}}{{Dead link|date=October 2015}}</ref> * ၁၆၊ ဒီဇင်ဘာ၊ ၂၀၁၀။ [[Ministry of Internal Affairs and Communications]] approved [[NHK]] and [[Zaikyō kī kyoku|five TV key stations in Tokyo]]'s plans to install their broadcasting facilities on the tower.<ref>{{cite web|url=http://www.soumu.go.jp/soutsu/kanto/if/press/p22/p2212/p221217o.html|script-title=ja:東京スカイツリーへの放送局の無線設備の設置に向けた変更許可について|date=16 December 2010|publisher=[[Kantō region|Kanto]] Bureau of Telecommunications of [[Ministry of Internal Affairs and Communications]]|language=Japanese|trans-title=Approval of alteration to install the radio wave facility of broadcasting stations to Tokyo Skytree|accessdate=19 December 2010|url-status=dead|archiveurl=https://archive.today/20120912002511/http://www.soumu.go.jp/soutsu/kanto/if/press/p22/p2212/p221217o.html|archivedate=12 September 2012}}</ref> * ၁၈၊ ဒီဇင်ဘာ၊ ၂၀၁၀။ The [[transmitter|transmitting]] [[Antenna (radio)|antenna]] for digital terrestrial television began to be installed. ===၂၀၁၁=== * ၁၊ မတ်၊ ၂၀၁၁။ The tower topped the {{cvt|600|m|sigfig=4}} mark and reached a height of {{cvt|604|m}}, surpassing [[Canton Tower]] ({{cvt|596|m}}) and becoming the world's [[List of tallest towers in the world|tallest tower]].<ref>{{cite news |url=http://www.japantoday.com/category/national/view/tokyo-sky-tree-tops-600-meters-becoming-worlds-tallest-tower |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629170014/http://www.japantoday.com/category/national/view/tokyo-sky-tree-tops-600-meters-becoming-worlds-tallest-tower |url-status=dead |archive-date=29 June 2011 |date=1 March 2011 |newspaper=Japan Today |title=Tokyo Sky Tree tops 600 meters, becoming world's tallest tower |accessdate=5 January 2020 |archivedate=29 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629170014/http://www.japantoday.com/category/national/view/tokyo-sky-tree-tops-600-meters-becoming-worlds-tallest-tower }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nikkei.com/life/news/article/g=96958A9C889DE0E6E0EAEBEBE7E2E2E0E2E1E0E2E3E39191E3E2E2E2;da=96958A88889DE2E0E3EAEAE7E6E2E0E3E3E0E0E2E2EBE2E2E2E2E2E2 |script-title=ja:世界一ツリー604メートル到達　東京スカイツリー |trans-title=Tokyo Skytree reaches 604 m |date=2 March 2011 |publisher=Nikkei Inc. |accessdate=3 March 2011 |language=Japanese |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |archive-date=6 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110306024754/http://www.nikkei.com/life/news/article/g=96958A9C889DE0E6E0EAEBEBE7E2E2E0E2E1E0E2E3E39191E3E2E2E2;da=96958A88889DE2E0E3EAEAE7E6E2E0E3E3E0E0E2E2EBE2E2E2E2E2E2 }}</ref> * ၁၂၊ မတ်၊ ၂၀၁၁။ ၆၂၅ မီတာ (၂,၀၅၁ ပေ) အမြင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ Tōhoku ငလျင်၏ နောက်ဆက်တွဲ အကျိုးဆက် အနေဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည့် ထိခိုက်မှုများကို ရှာဖွေ စစ်ဆေးခဲ့သည်။ * ၁၈၊ မတ်၊ ၂၀၁၁။ ဂျပန် စံတော်ချိန် ညနေ ၁ နာရီ ၃၄ မိနစ်၌ အပြီးသတ် အမြင့် ဖြစ်သည့် ၆၃၄ မီတာ(၂,၀၈၀ ပေ) သို့ရောက်ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news|script-title=ja:スカイツリー、634メートルに到達　完成時の高さに |url=http://www.asahi.com/national/update/0318/TKY201103180299.html |newspaper=[[Asahi Shimbun]] |location=Tokyo |accessdate=18 March 2011 |language=Japanese|trans-title=Skytree reaches final height of 634 m}}</ref> * ၂၃၊ မေ၊ ၂၀၁၁။ ဝန်ချီစက် လေးခုကို ဂျူလိုင်လ လယ်ထိ ဆက်လက် ဖြုတ်သိမ်းခဲ့သည်။<ref>Yomiuri-online movie: [http://www.yomiuri.co.jp/stream/m_news/vn110523_6.htm Dismantling cranes] on 23 May 2011 (Japanese)</ref> * ၇၊ ဇွန်၊ ၂၀၁၁။ မြို့တော် တိုကျို Skytree ၏ ဖွင့်ပွဲရက် ကြေညာခဲ့သည်၊ ဝင်ခွင့် အနေဖြင့် (လူကြီး။ ၂,၀၀၀ ယန်း အမြင့် ၃၅၀ မီတာ (၁,၁၅၀ ပေ)။ ထပ်ဆောင်း ၁,၀၀၀ ယန်း ၄၅၀ မီတာ (၁,၄၈၀ ပေ) ရှိ လေ့လာရေး အထပ်သို့။<ref>{{cite web |url=http://www.tokyo-skytreetown.jp/dl/pdf/2011060701.pdf |script-title=ja:東京スカイツリータウンの事業概要が決定しました |date=7 June 2011 |publisher=Tokyo Skytree Town |language=Japanese |trans-title=Decided the business outline of Tokyo Sky Tree Town |accessdate=8 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110626121340/http://www.tokyo-skytreetown.jp/dl/pdf/2011060701.pdf |archive-date=26 June 2011 |url-status=dead}}</ref> * ၁၇၊ နိုဝင်ဘာ၊ ၂၀၁၁။ အရှည်ဆုံး တိုကျို Skytree အဖြစ် ကမ္ဘာ့ဂင်းနစ်စံချိန် လက်မှတ်ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web |author=Mirai |url=http://japanverse.com/2012/10/tokyo-sky-tree-now-officially-the-tallest-free-standing-tower-in-the-world/ |archive-url=https://archive.today/20130127013441/http://japanverse.com/2012/10/tokyo-sky-tree-now-officially-the-tallest-free-standing-tower-in-the-world/ |url-status=dead |archive-date=27 January 2013 |title=Tokyo Sky Tree officially tallest free-standing tower in the world |publisher=Japanverse.com |date=19 November 2011 |accessdate=2 March 2012 |archivedate=27 January 2013 |archiveurl=https://archive.today/20130127013441/http://japanverse.com/2012/10/tokyo-sky-tree-now-officially-the-tallest-free-standing-tower-in-the-world/ }}</ref> ===၂၀၁၂=== * ၁၆၊ ဖေဖဝါရီ၊ ၂၀၁၂။ မျှော်စင်မှ ကျလာသည့် ရေခဲနှင့် နှင်းကြောင့် အနီးရှိ ကုန်လှောင်ရုံ အမိုးများ ပျက်စီးခဲ့သည်။<ref>[http://www.japantoday.com/category/national/view/company-warehouses-damaged-by-ice-falling-from-tokyo-sky-tree Company warehouses damaged by ice falling from Tokyo Sky Tree 17 February 2012] ''[[Japan Today]]'' Retrieved 5 October 2015</ref><ref>Koh, Yoree [https://blogs.wsj.com/japanrealtime/2013/01/15/look-up-at-your-peril-tokyo-skytrees-falling-ice/ Look Up at Your Peril: Tokyo Skytree’s Falling Ice 15 January 2013] ''[[Wall Street Journal]]'' Retrieved 5 October 2015</ref> * ၂၉၊ ဖေဖဝါရီ၊ ၂၀၁၂။ မျှော်စင် ဆောက်လုပ်ခြင်း ပြီးစီးခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ ဂျပန် ငလျင်နှင့် ဆူနာမီ ကြောင့် မူလသတ်မှတ်ထားသည့် အချိန်ထက် နှစ်လ နောက်ကျခဲ့သည်။<ref>[http://au.news.yahoo.com/world/a/-/world/13051217/japan-finishes-tokyo-sky-tree/ Japan finishes Tokyo Sky Tree] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130319013022/http://au.news.yahoo.com/world/a/-/world/13051217/japan-finishes-tokyo-sky-tree/ |date=19 March 2013 }}, YAHOO!7 NEWS, AFP 29 February 2012, 4:07&nbsp;pm</ref> * ၂၊ မတ်၊ ၂၀၁၂။ A ceremony was held to celebrate the completion with a ''[[kannushi]]'' priest and 70 people from [[Tobu Railway|Tobu Group]], construction, broadcasting and other companies.<ref>[http://english.kyodonews.jp/photos/2012/03/144831.html Tokyo Sky Tree completion ceremony, 2 March 2012], [[Kyodo News]]</ref><ref>{{cite news |script-title=ja:東京スカイツリーで竣工式 |trans-title=Completion ceremony for Tokyo Skytree |url=http://www3.nhk.or.jp/news/html/20120302/t10013432221000.html |agency=[[NHK]] TV |location=Tokyo |accessdate=2 March 2012 |language=Japanese |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120302121950/http://www3.nhk.or.jp/news/html/20120302/t10013432221000.html |archivedate=2 March 2012 }}</ref> * ၆၊ မတ်၊ ၂၀၁၂။ တိုကျို ဟိုတရု ပွဲတော်အတွင်း ပထမအကြိမ် မီးထွန်းခဲ့သည်။ *၂၆၊ ဧပြီ၊ ၂၀၁၂။ ဂျပန် ဧကရာဇ် Akihito နှင့် ဧကရီ Michiko တို့မှ Tokyo Skytree Tembo ပြခန်း ကိုကြည့်ရှု့ စစ်ဆေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.kunaicho.go.jp/page/gonittei/photo/5213|script-title=ja:ご視察（東京スカイツリー）（墨田区） – 宮内庁|publisher=[[Imperial Household Agency]]|date=26 April 2012|accessdate=12 April 2016|language=Japanese}}</ref> * ၂၂၊ မေ၊ ၂၀၁၂။ Public opening * ၁၊ အောက်တိုဘာ၊ ၂၀၁၂။ Channel 9 [[Tokyo MX]] start transmission from Tokyo Skytree with continuing transmission from [[Tokyo Tower]] in [[simulcast]] manner.<ref>{{cite web |url=http://www.mxtv.co.jp/company/press/20120927_skytree_housou.pdf |script-title=ja:10月1日、東京スカイツリーから放送開始 |date=27 September 2012 |publisher=[[Tokyo MX]] |language=Japanese |trans-title=Start broadcasting from Tokyo Skytree on 1 October 2012 |accessdate=2 June 2013 |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |archivedate=4 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304052148/http://www.mxtv.co.jp/company/press/20120927_skytree_housou.pdf }}</ref> ===၂၀၁၃=== * ၁၆၊ ဇန်နဝါရီ၊ ၂၀၁၃။ မျှော်စင်မှ ကျလာသည့် နှင်းသည် အနီးရှိ အိမ်ခေါင်မိုးကို အပေါက်ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ထိခိုက်၊ ဒဏ်ရာ ရသူ မရှိခဲ့။<ref>[http://www.terradaily.com/reports/Snow_from_worlds_tallest_tower_pierces_Tokyo_roof_999.html Snow from world's tallest tower pierces Tokyo roof 16 January 2013] ''Terra Daily'' Retrieved 5 October 2015</ref> * ၁၃၊ မေ၊ ၂၀၁၃။ Tokyo MX သည် ၁၂၊ နိုဝင်ဘာ၊ ၂၀၁၂ မှစကာ တဖြည်းဖြည်း အားနည်းလာသည့် တိုကျို မျှော်စင်မှ ထုတ်လွှင့်မှု ရပ်ဆိုင်းခဲ့ပြီး တိုကျို Skytree မှ ဆက်လက်ထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://s.mxtv.jp/skytree_iten/jyushin_kakunin.html |title=2013年5月13日18:00東京タワーの電波を中止 |date=13 May 2013 |publisher=[[Tokyo MX]] |trans-title=Radio wave stopped from Tokyo Tower on 13 May 2–13 18:00 |accessdate=2 June 2013 |postscript=[http://s.mxtv.jp.e.gr.hp.transer.com/skytree_iten/jyushin_kakunin.html In English] |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130611082728/http://s.mxtv.jp/skytree_iten/jyushin_kakunin.html |archivedate=11 June 2013 }}</ref> * ၃၁၊ မေ၊ ၂၀၁၃။ On 9:00&nbsp;a.m., formal transmission of broadcast in channel 1 to 8, except 3, start from Tokyo Skytree after number of test transmission with off for minutes to hours from [[Tokyo Tower]] since 22 December 2012. ==ဖွင့်လှစ်ခြင်း== Skytree ဖွင့်ပွဲနီးကပ်လာသည်နှင့်အမျှ လူများသည် လက်မှတ်ရရန် တစ်ပတ်ကြာစောင့်နေကြရသည်။ မျှော်စင်တက် ခရီးစဉ်အဖြစ် လုပ်ငန်းလည်ပတ်သည့် ပထမနှစ်လအတွက် ကြိုတင်စာရင်းပေးသူများနှင့် ပြည့်နှက်နေခဲ့သည်။<ref name=Time225>{{cite web |url=http://newsfeed.time.com/2012/05/22/tokyo-skytree-the-worlds-tallest-tower-by-the-numbers/ |title=Tokyo Skytree: The World's Tallest Tower, By the Numbers |author=Tim Newcomb |date=22 May 2012 |work=Time |accessdate=22 May 2012}}</ref> မျှော်စင်၏ လေ့လာရေးကုန်းပတ်မှ မြင်ကွင်းမှာ မိုး သည်းထန်စွာ ရွာသွန်းမှု‌‌ကြောင့် ပိတ်ဆို့နေသော်လည်း အဖွင့်နေ့သည် သောင်းနှင့်ချီသောလူအုပ်ကြီးကို ဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ လေပြင်းတိုက်ခတ်မှုကြောင့် အချို့သော ဧည့်သည်များမှာ လေ့လာရေးကုန်းပတ်ပေါ်တွင် ခေတ္တနေရာယူထားခဲ့ရပြီး ဓာတ်လှေကား ၂ ခုကိုလည်းပိတ်ထားခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18141311 |title=High winds mar opening of Tokyo's Skytree tower |date=22 May 2012 |work=BBC News |accessdate=22 May 2012}}</ref> Tobu ၏အဆိုအရ ပထမဆုံး အပတ်မှာပင် လူပေါင်း ၁.၆သန်း လာရောက်လည်ပတ်ခဲ့သည်။ ဒေသခံများမှ ခရီးသွားများ လာရောက်လည်ပတ်ခြင်းသည် ရပ်ရွာတည်ငြိမ်အေးချမ်းမှုကို အနှောက်အယှက် ဖြစ်စေပြီး ယခုအချိန်အထိ ဒေသခံ‌များအတွက် စီးပွားရေးအကျိုးအမြတ် အနည်းငယ်သာရရှိစေသည်ဟုဆိုသည်။<ref>Aoki, Mizuho, "[http://www.japantimes.co.jp/text/nn20120622f1.html Skytree a mixed blessing for locals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120705191010/http://www.japantimes.co.jp/text/nn20120622f1.html|date=5 July 2012}}", ''[[Japan Times]]'', 22 June 2012, p. 3</ref> ==ပြခန်း== {{wide image|Tokyo from the top of the SkyTree (cropped).JPG|1500px|<center>တိုကျို Skytreeမှ တွေ့မြင်ရသည့် တိုကျိုမြို့၏ မြင်ကွင်းကျယ်ပုံရိပ်</center>}} == ကြည့်ရှု့ပါ == [[အရှည်ဆုံး မျှော်စင်များ စာရင်း]] == ကိုးကား == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်များ == {{Commons category}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မျှော်စင်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ အဆောက်အအုံများ]] ooxnzoxkjc6brmy4pmxyjlybmieckz1 0 94707 1059146 1022065 2026-10-18T03:36:09Z CommonsDelinker 115 Removing [[:c:File:Stadion-gelora-sriwijaya-palembang.jpg|Stadion-gelora-sriwijaya-palembang.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: [[:c:Commons:Deletion requests/File:Stadion-gelora-sriwijaya-palembang.jpg|]]. 1059146 wikitext text/x-wiki {{Infobox games|name=၂၀၁၈ အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲ<br>XVIII Asian Games||logo=File:2018 Asian Games Logo.png||Size=175|size=175|Optional caption=|host city={{flagicon|Indonesia}}[[ဂျကာတာမြို့|ဂျကာတာ]] <br> [[ဖလန်းပင်မြို့|ဖလမ်းပင်]]<ref name="antara">{{cite news|author=Odi Aria Saputra|title=Keppres Asian Games Turun Pertengahan April|date=10 April 2015|publisher=Sriwijaya Post|url=http://palembang.tribunnews.com/2015/04/10/keppres-asian-games-turun-pertengahan-april|language=Indonesian|accessdate=}}</ref>|motto="Energy of Asia"<ref>{{cite news|last1=Prasetya|first1=Muhammad Hary|title=Tema Asian Games 2018, The Energy of Asia, Ini Artinya|url=http://superball.tribunnews.com/2016/02/12/tema-asian-games-2018-the-energy-of-asia-ini-artinya|accessdate=|publisher=Superball.id|date=12 February 2016|archivedate=11 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161011093423/http://superball.tribunnews.com/2016/02/12/tema-asian-games-2018-the-energy-of-asia-ini-artinya}}</ref><br/>({{lang-id|Energi Asia}})|Motto="Energy of Asia"<ref>{{cite news|last1=Prasetya|first1=Muhammad Hary|title=Tema Asian Games 2018, The Energy of Asia, Ini Artinya|url=http://superball.tribunnews.com/2016/02/12/tema-asian-games-2018-the-energy-of-asia-ini-artinya|accessdate=|publisher=Superball.id|date=12 February 2016|archivedate=11 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161011093423/http://superball.tribunnews.com/2016/02/12/tema-asian-games-2018-the-energy-of-asia-ini-artinya}}</ref><br/>({{lang-id|Energi Asia}})|nations participating=၄၅|events=အားကစားနည်း ၄၀တွင် ၄၆၂ပွဲ|opening ceremony=၁၈ ဩဂုတ်<ref>{{cite news|title=18-8-18 start planned for 18th Asian Games|url=http://www.ocasia.org/News/IndexNewsRM.aspx?WKegervtea1cpVOAYhDReQ==|accessdate=|publisher=Olympic Council of Asia|date=27 January 2015|archivedate=5 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305192225/http://www.ocasia.org/News/IndexNewsRM.aspx?WKegervtea1cpVOAYhDReQ==}}</ref>|closing ceremony=၂ စက်တင်ဘာ|officially opened by= [[ဂျိုကို ဝီဒိုဒို]](သမ္မတ)|stadium=[[ဂျီလိုရာ ဘန်ကာနို အားကစားကွင်း]]<ref>{{cite news|author=Ade Irma Junida|title=GBK akan direnovasi demi Asian Games 2018|url=http://www.antaranews.com/berita/456635/gbk-akan-direnovasi-demi-asian-games-2018|accessdate=|publisher=Antara|language=Indonesian|date=2 October 2014}}</ref>|previous=[[၂၀၁၄ အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ|၂၀၁၄ ]]|next=''[[၂၀၂၂ အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲ|၂၀၂၂]]''|Website=[http://www.asiangames2018.id Official website]}} '''၂၀၁၈ အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲ''' ({{lang-en|2018 Asian Games}})သည် [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]]၊[[ဂျာကာတာမြို့]]နှင့် [[ဖလန်းပင်မြို့]]တွင် ၂၀၁၈ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၈ရက်မှ စက်တင်ဘာလ ၂ရက်​နေ့အထိကျင်းပခဲ့သည့် ၁၈ကြိမ်​မြောက် [[အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ|အာရှ ​အားကစားပြိုင်ပွဲ]]ဖြစ်သည်။ အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲကို မြို့၂မြို့တွင်ခွဲ၍ ပထမဆုံးအကြိမ်ကျင်းပခြင်းဖြစ်သည်။ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံအနေဖြင့် အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲကို ဒုတိယအကြိမ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ကာ ၁၉၆၂ခုနှစ်၌ ဂျာကာတာမြို့တွင် ကျင်းပခဲ့ဖူးသည်။ ==လက်ခံကျင်းပခြင်း== === အိမ်ရှင်အဖြစ်ယှဉ်ပြိုင်ခြင်း === === ဟနွိုင်း === ဗီယက်နမ်၊ဟနွိုင်းမြို့မှာ ဆာရာဘာရာမြို့(အင်ဒိုနီးရှား)၊ဒူဘိုင်းမြို့များကို​ကျော်၍ကျင်းပခွင့်ရခဲ့သည်။၂၀၁၂ နိုဝင်ဘာ၈ရက်​နေ့တွင် ဟနွိုင်းက ၂၉မဲ၊ဆာရာဘာရာက ၁၄မဲဖြင့် ဟနွိုင်းကအနိုင်ရခဲ့သည်။ ဒူဘိုင်းမှာမူ နုတ်ထွက်ခဲ့သည်။ သို့​သော် ၂၀၁၄ခုနှစ် မတ်လတွင် ဗီယက်နမ်၏လက်ခံကျင်းပနိုင်မှုကို စိုးရိမ်လာကြသည်။ ထိုအထဲတွင် ဘတ်ဂျက်$၁၅၀ မီလီယံသာသုံးစွဲခြင်းလည်းပါသည်။ အစိုးရအ​နေဖြင့် $၃၀၀ မီလီယံသုံးစွဲရန် တိုက်တွန်းမှုများရှိခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်အိုလံပစ်​ကော်မတီ ဥက္ကဋ္ဌ​ဟောင်းကလည်း အာရှအားကစားပွဲကိုကျင်းပခြင်းမှာ ဗီယက်နမ်၏ ခရီးသွားကဏ္ဍကို မမြှင့်တင်နိုင်​ကြောင်း​ပြောခဲ့သည်။ ၂၀၁၄ခုနှစ် ဧပြီ၁၇ရက်​နေ့တွင် ဗီယက်နမ်ဝန်ကြီးချုပ် ငုယင်တန်ထန်းက အိမ်ရှင်အဖြစ်မှနုတ်ထွက်​ကြောင်း ​ကြေညာခဲ့သည်။ === ဂျာကာတာနှင့် ဖလမ်းပင် === ဟနွိုင်းနုတ်ထွက်သွားပြီး​နောက် အာရှအိုလံပစ်​ကောင်စီမှ အင်ဒိုနီးရှား၊တရုတ်နှင့် ယူ​အေအီးနိုင်ငံများမှာ အဓိကစဉ်းစားစရာဖြစ်​ကြောင်း​ပြောခဲ့သည်။ ထိုအထဲမှ ယခင်​ရွေးချယ်စဉ်က ဒုတိယရ​သော ဆာရာဘာရာမြို့ကို လူကြိုက်များခဲ့သည်။ ၂၀၁၄ခုနှစ် ​မေလ၅ရက်တွင် အာရှအိုလံပစ်​ကောင်စီမှ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ ဂျာကာတာ၊ဖလမ်းပင်၊ဆာရာဘာရာ၊ဘန်​ဒေါင်းမြို့များသို့ သွား​ရောက်ခဲ့သည်။ ဆာရာဘာရာအ​နေဖြင့် အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲအစား ၂၀၂၁ အာရှလူငယ်အားကစားပြိုင်ပွဲကို လက်ခံကျင်းပရန်စီစဉ်ပြီးဖြစ်၍ အိမ်ရှင်ဖြစ်ရန်မကြိုးစား​တော့​ပေ။ ဇူလိုင်၂၅တွင် ကူဝိတ်စီးတီးတွင် ကျင်းပ​သော အစည်းအ​ဝေးတွင် အာရှအိုလံပစ်​ကောင်စီက ဂျာကာတာကိုအိမ်ရှင်အဖြစ်​ပေးအပ်ခဲ့ပြီး ဖလမ်းပင်ကို ပူးဆွဲအိမ်ရှင်အဖြစ်​ပေးခဲ့သည်။ စက်တင်ဘာ ၂၀ရက်​နေ့တွင် အင်ဒိုနီးရှားသည် အိမ်ရှင်အဖြစ်လက်ခံကျင်းပရန် စာချုပ်တွင်လက်မှတ်ထိုးခဲ့သည်။  === ကုန်ကျစရိတ် === ၂၀၁၅ခုနှစ်က ဗဟိုအစိုးရအ​နေဖြင့် $၂၂၄မီလီယံကို ဘတ်ဂျက်ခွဲ​ဝေခဲ့ပြီး ​ဒေသတွင်းအစိုးရများက အချို့ကုန်ကျစရိတ်များသုံးစွဲခဲ့သည်။၂၀၁၈၊ဇူလိုင်လတွင် အားကစားပွဲအတွက် ဘတ်ဂျက်ခွဲ​ဝေမှုမှာ အလှူရှင်များထံမှ ​ထောက်ပံ့​ငွေ အ​မေရိကန်​ဒေါ်လာ ၅၉မီလီယံအပါအဝင် စုစု​ပေါင်းကုန်ကျစရိတ် အ​မေရိကန်​ဒေါ်လာ ၄၅၀မီလီယံရှိခဲ့သည်။ === အားကစားကွင်းများ === [[File:GBK_Main_Stadium_West_Plaza.png|thumb|330x330px|ဂျာကာတာမြိ့ရှိ ဘန်ကာနိုအားကစားကွင်း]] === ဂျာကာတာမြို့ ဘန်ကာနိုအားကစားနယ်​​မြေ === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !Venue !Events !Capacity |- | rowspan="2" |Gelora Bung Karno Stadium |Opening and Closing Ceremonies | rowspan="2" |76,127 |- |Athletics |- | rowspan="2" |Istora |Badminton | rowspan="2" |7,110 |- |Basketball |- |Aquatic Center |Aquatics (Diving, Swimming, Synchronized swimming, Water polo) |8,630 |- |Tennis (Indoor) |Volleyball |3,300 |- |Tennis (Outdoor) |3 on 3 Basketball |5,000 |- |Basketball Hall |Basketball |2,920 |- |Hockey Field |Field hockey |350 |- |Baseball Field |Baseball |2,500 |- |Softball Field |Softball |503 |- |Archery Field |Archery |256 |- |Rugby Field |Rugby sevens |- |Training Facility |Squash |- | rowspan="4" |Jakarta Convention Center |Fencing | rowspan="4" |''temporary venue'' |- |Karate |- |Martial Arts (Kurash and Sambo) |- |Volleyball |} === အခြား​နေရာများ === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !Venue !Events !Capacity !Location |- |Jakarta International Velodrome |Cycling (Track) |4,000 |Rawamangun, East Jakarta |- |Jakarta International Equestrian Park |Equestrian |920 |Pulomas |- | rowspan="2" |Ancol Beach Marina |Sailing | rowspan="2" |Ancol, North Jakarta |- |Jet ski |- |Pulomas International BMX Center |Cycling (BMX) |Pulomas, East Jakarta |- |Padepokan Silat TMII |Martial arts (Pencak Silat) |Taman Mini Indonesia Indah, East Jakarta |- | rowspan="10" |Jakarta International Expo |Boxing | rowspan="10" |''temporary venue'' | rowspan="10" |Kemayoran, Central Jakarta |- |Contract Bridge |- |Gymnastics |- |Judo |- |Kabaddi |- |Martial arts (Jujitsu and Wushu) |- |Table tennis |- |Taekwondo |- |Weightlifting |- |Wrestling |- |Pertamina Simprug Stadium |Volleyball |Simprug, South Jakarta |- |Pondok Indah Golf Course |Golf |Pondok Indah, South Jakarta |} === ဖလမ်းပင်မြို့ === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !Venue !Events !Capacity !Location |- |Gelora Sriwijaya Stadium |Women's Football |23,000 | rowspan="10" |Jakabaring Sports City |- |Tennis Court |Tennis, Softtennis |- | rowspan="2" |Jakabaring Lake |Canoeing (Sprint and Traditional Boat Race) |- |Rowing |- |Ranau Sport Hall |Sepak takraw |2,000 |- |Bowling Center |Bowling |300 |- |Sport Climbing Arena |Sports climbing |- |Beach Volley Arena |Volleyball (Beach) |- |Shooting Range |Shooting |- |Roller Sports Arena |Roller sports |- |Bumi Sriwijaya Stadium |Women's Football |7,000 |[[ဖလန်းပင်မြို့|Palembang]] |} === အ​နောက်ဂျာဗား === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !Venue !Events !Capacity !Location |- |Jalak Harupat Stadium | rowspan="5" |Men's Football |27,000 |Bandung Regency |- |Pakansari Stadium |30,000 |Bogor |- |Patriot Chandrabhaga Stadium |30,000 |Bekasi |- |Wibawa Mukti Stadium |28,778 |Cikarang, Bekasi Regency |- |Gelora Bandung Lautan Api Stadium |38,000 |[[ဘန်ဒေါင်းမြို့|Bandung]] |- |Gunung Mas |Paragliding | - |Puncak, Bogor Regency |- |Arthayasa Stables |Modern pentathlon | - |Depok |- |Streets of Subang |Cycling (MTB and Road race) | - |Subang Regency |- |Bendung Rentang |Canoeing (Slalom) | - |Majalengka Regency |} == ပြိုင်ပွဲအထိမ်းအမှတ်များ == ၂၀၁၅ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ၉ရက်​နေ့တွင်ကျင်းပ​​သော အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံအားကစား​နေ့တွင် အထိမ်းအမှတ်တံဆိပ်ကိုပြသခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှား၏ ရှားပါးလှ​သော Paradisaeaငှက်ကို ပုံ​ဖော်ထားသည်။ ၂၀၁၆ ဇန်နဝါရီတွင် စီစဉ်သူများက ထိုတံဆိပ်ကိုရုပ်သိမ်းခဲ့သည်။​ပြည်သူပြည်သားများက ထိုတံဆိပ်မှာ Paradisaeaငှက်အစား ကြက်​ပေါက်​လေးတစ်​ကောင်နှင့်တူ​နေသည်ဟု ​နောက်​ပြောင်​ဝေဖန်ခဲ့ကြသည်။ သူနှင့်အတူ လာဘ်​ကောင်"ဒရာဝါ"မှာလည်း ​ဝေဖန်ခံခဲ့ရသည်။ အစိုးရက ဒီဇိုင်းအသစ်အတွက် ​ဖိတ်​ခေါ်ခဲ့သည်။ ဇူလိုင် ၂၈ရက်တွင် ဒီဇိုင်းအသစ်ကို ပြသခဲ့သည်။"အာရှ၏ စွမ်းအားများ(Energy kf Adia)"ဟု ​ခေါင်းစဉ်တပ်ကာ ဘန်ကာနိုအားကစားကွင်းကိုပုံ​ထော်ထား​သော ဒီဇိုင်းအသစ်မှာ အာရှနိုင်ငံများ၏စည်းလုံးမှုကို​ဖော်ပြရန်ရည်ရွယ်သည်။ ထို​နေ့တွင်ပင် လာဘ်​ကောင်အသစ်များကိုလည်း ပြသခဲ့သည်။ ယခင် Paradisaeaငှက်အစား ဘင်ဘင်-Paradisaeaငှက်၊အက်တင်-ဘာဝီသမင်၊ကာကာ-ဂျာဗန်ကြံ့ တို့ဖြစ်သည်။ သူတို့သည် အင်ဒိုနီးရှား၏ အ​ရှေ့ပိုင်း၊အလယ်ပိုင်းနှင့် အ​နောက်ပိုင်းတို့နှင့် မဟာဗျူဟာ၊အရှိန်နှင့် ခွန်အားတို့ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ [[File:AG18_Countdown_Clock_Jakarta.png|thumb|300x300px|အမှတ်စဉ်​​ရေတွက်ရာ နာရီ]] === မီးထွန်းညှိတိုင် လက်ဆင့်ကမ်းသယ်​ဆောင်ခြင်း === မီးရှုးတိုင်မှာ ပထမအကြိမ် အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲအိမ်ရှင် နယူး​ဒေလီမြို့ရှိ Dhyan Chand National Stadiumတွင် နေ​ရောင်ခြည်မှတိုက်ရိုက်ဖြင့် ပရာဗလာပုံစံ​ကြေးမုံမှ၂၀၁၈ခုနှစ် ဇူလိုင်၁၅ရက်​နေ့ကစတင်မီးထွန်းညှိခဲ့သည်။​ ဇူလိုင် ၁၈ရက်​နေ့တွင် Prambananရှိ ဗြဟ္မာကွင်းတွင် အလယ်ဂျာဗားမှမီးနှင့် အိန္ဒိယမှယူလာ​​သော မီးတို့ကို ပူး​ပေါင်းထွန်းညှိခဲ့သည်။ ထို့​နောက် နိုင်ငံအနှံ့မီးရှုးတိုင် လက်ဆင့်ကမ်းသယ်​ဆောင်ခြင်းအစီအစဉ်စတင်ခဲ့သည်။ အိမ်ရှင်မြို့များအပါအဝင် နိုင်ငံအနှံ့ မြို့​ပေါင်း၅၄မြို့ကိုဖြတ်၍ မီးရှုးတိုင်လက်ဆင့်ကမ်းသယ်​ဆောင်ခဲ့သည်။ ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနားကျင်းပရာ ဘန်ကာနိုအားကစားကွင်းရှိ ပင်မမီးရှုးတိုင်ကို မီးမထွန်းညှိမီ ဩဂုတ်လ ၁၇ရက်​နေ့၊ (၇၃)ကြိမ်​မြောက် အင်ဒိုနီးရှားလွတ်လပ်​ရေး​ကြေညာခြင်း​နေ့တွင် သယ်​ဆောင်ခြင်းပြီးဆုံးခဲ့သည်။ ==ပွဲများနှင့်အားကစား== ===ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနား=== [[File:2018 Asian Games opening ceremony 14 (cropped).jpg|thumb|ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနား]] [[File:2018 Asian Games opening ceremony 13.jpg|thumb|​နောက်ခံစင်မြင့်]] ၂၀၁၈ အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲ၏ ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနားကို ၂၀၁၈ခုနှစ် ဩဂုတ်လ၁၈ရက်​နေ့ ည၇နာရီတွင် ဂျကာတာမြို့ရှိ ဘန်ကာနိုအားကစားကွင်းတွင်ကျင်းပခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|url=https://tirto.id/di-balik-pembukaan-asian-games-2018-eko-supriyanto-denny-malik-cTos|title=Di Balik Pembukaan Asian Games 2018: Eko Supriyanto & Denny Malik – Tirto.ID|work=tirto.id|access-date=|language=id-ID}}</ref> ၂၆မီတာရှိ​သော ​​တောင်နှင့်​ရေတံခွန်ပုံစံ ​နောက်ခံစတိတ်စင်မှာ အင်ဒိုနီးရှားရှိအပင်နှင့်ပန်းများဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသည်။<ref name=":2">{{Cite news|url=https://sports.ndtv.com/asian-games-2018/asian-games-2018-opening-ceremony-live-updates-live-streaming-1902510|title=Asian Games 2018 Opening Ceremony Highlights: Grand Opening Ceremony Draws To A Close – NDTV Sports|last=NDTVSports.com|work=NDTVSports.com|access-date=|language=en|archive-date=19 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180819051044/https://sports.ndtv.com/asian-games-2018/asian-games-2018-opening-ceremony-live-updates-live-streaming-1902510|url-status=dead}}</ref> ​​တောင်နှင့်​မြောက်ကိုရီးယားတို့မှာ ​ပေါင်းစည်း​ရေးအလံ​အောက်တွင် တစ်ဖွဲ့တည်းချီတက်ခဲ့သည်။ အားကစားပွဲ​တော်ကို သမ္မတဂျိုကိုဝီဒိုဒိုက ဖွင့်လှစ်​ပေးခဲ့သည်။<ref name=":2" /> ===ပိတ်ပွဲအခမ်းအနား=== ပိတ်ပွဲကို စက်တင်ဘာ၂ရက်​နေ့ည၇နာရီက ဂျကာတာမြို့ရှိ ဘန်ကာနိုအားကစားကွင်းတွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://en.asiangames2018.id/about/closing-ceremony|title=Closing Ceremony Asian Games 2018|website=asiangames2018.id|access-date=|accessdate=3 September 2018|archivedate=30 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180830110241/https://en.asiangames2018.id/about/closing-ceremony}}</ref>၂၀၂၂ဟန်ကျိုးအားကစားပွဲ​တော်ကို လက်ခံကျင်းပမည့် တရုတ်နိုင်ငံ၊ဟန်ကျိုးမြို့မှ မြို့​တော်ဝန်မှ အားကစားပြိုငပွဲအလံကို လွှဲ​ပြောင်းလက်ခံခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.ecns.cn/news/cns-wire/2018-09-03/detail-ifyxpqun1872780.shtml |title=China's Hangzhou takes over flag of 2022 Asian Games |publisher=ECNS |date=3 September 2018 |accessdate=}}</ref> ===ပါဝင်​သော အားကစားနည်းများ=== ၂၀၁၈ အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲတွင် ကနူးပိုလိုနှင့် eSportsတို့ကို မိတ်ဆက်ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=http://www.indosport.com/multisport/20170418/esports-akan-dipertandingkan-di-asian-games|title=Esports Akan Dipertandingkan di Asian Games|first=Arum Kusuma|last=Dewi|date=18 April 2017|work=INDOSPORT.com|access-date=|language=[[Indonesia]]|accessdate=3 September 2018|archivedate=20 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170820163233/http://www.indosport.com/multisport/20170418/esports-akan-dipertandingkan-di-asian-games}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://docs.wixstatic.com/ugd/3f26ae_241829e66e5048b9b275d1d2bc021069.pdf|title=Canoe Polo Demonstration Event|work=Asian Canoe Federation|access-date=}}</ref> {{col-begin}} {{col-4}} *​ရေပိုင်းဆိုင်ရာအားကစားနည်းများ ** [[File:Diving_pictogram.svg|20px]]ဒိုင်ဗင် ** [[File:Swimming_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​ရေကူး **ကိုယ်ရည်​သွေးပြ ​ရေကူး ** [[File:Water_polo_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ဝါတာပိုလို * [[File:Archery_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]မြားပစ် *[[File:Athletics_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​ပြေးခုန်ပစ် * [[File:Badminton_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ကြက်​တောင်ရိုက် *​ဗေ့စ​ဘော **[[File:Baseball_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​​​ဗေ့စ​ဘော * [[File:Softball_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]softball *[[File:Basketball_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ဘတ်စကက်ဘော **3×3 basketball **Basketball *[[File:Bowling_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ဘိုလင်း *[[File:Boxing_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]လက်​ဝှေ့ *[[File:Bridge_pictogram.svg|20px|alt=|link=]][[:en:Contract bridge|bridge]] *[[File:Canoeing_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ကနူး​လှေ **Dragon boat **Slalom **Sprint {{col-4}} *[[File:Cycling_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]စက်ဘီးစီး **BMX **Mountain bike **Road **Track *[[File:Equestrian_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]မြင်းစီး **Dressage **Eventing **Jumping *[[File:Fencing_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ဓားသိုင်းအတတ် *[[File:hockey_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​ဟော်ကီ *[[File:Football_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​ဘောလုံး * [[File:Golf_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​ဂေါက်သီးရိုက် *Gymnastic **Artistic **Rhythmic **Trampoline *[[:en:Handball|Handball]] *[[:en:Jet ski|Jet ski]] *[[File:Judo_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ဂျူဒို {{col-4}} *Kabaddi *[[File:Karate_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ကရာ​တေး *ကိုယ်ခံပညာ **{[[File:Jujitsu_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ဂျူဂျစ်စု **[[File:Kurash_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ကူရတ်ရှ် **[[File:Pencak silat_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ပန်ကြပ်ဆီလပ် **[[File:Sambo_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ဆမ်ဘို **[[File:Wushu_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ဝူရှုး *[[File:Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|20px|alt=|link=]]​ခေတ်သစ် အားကစားနည်း၅မျိုးလက်ဆင့်ကမ်း *[[File:Paragliding_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ဂလိုက်တာ *Roller sports **Inline speed skating **Skateboarding *[[File:Rowing_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​လှေ​လှော် *[[File:Rugby_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​၇​ယောက် ရက်ဘီ *[[File:Sailing_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ရွက်​လှေ * [[File:Sepaktakraw_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]ပိုက်​ကျော်ခြင်း {{col-4}} * [[File:Shooting_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​သေနတ်ပစ် *[[File:Climbing_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​​တောင်တက် *[[File:Squash_pictogram.svg|20px|alt=|link=]][[:en:Squash (sport)|Squash]] *[[File:Table tennis_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]စားပွဲတင်တင်းနစ် * [[File:Taekwondo_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]တိုက်ကွမ်ဒို *တင်းနစ် **[[File:Tennis_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]တင်းနစ် **[[File:Soft tennis_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]Soft tennis *[[File:Table tennis_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]စားပွဲတင်တင်းနစ် * [[File:Triathlon_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]အားကစားနည်း၃မျိုး လက်ဆင့်ကမ်း *[[File:Volleyball_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]​ဘော်လီ​ဘော **ကမ်း​ခြေ **ရုံတွင်း *[[File:Weightlifting_pictogram.svg|20px|alt=|link=]] အ​လေးမ *[[File:Wrestling_pictogram.svg|20px|alt=|link=]]နပန်း {{col-end}} ;သရုပ်ပြ အားကစားနည်းများ *[[:en:Electronic sports|အီလက်ထ​ရွန်းနစ် အားကစားနည်း]] *[[:en:Canoe polo|ကနူးပိုလို]] ===ဆုတံဆိပ်ဇယား=== <onlyinclude> {{Color box|#ccccff|&nbsp;<nowiki>*</nowiki>&nbsp;|border=darkgray}} အိမ်ရှင်<ref>{{cite web|url=https://en.asiangames2018.id/medals/|title=Medals|website=asiangames2018.id|access-date=|accessdate=3 September 2018|archivedate=27 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180827190940/https://en.asiangames2018.id/medals/}}</ref> {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable plainrowheaders|caption=၂၀၁၈ အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲ ဆုတံဆိပ်ဇယား|team=NOC}} |- | ၁ | style="text-align:left;" | {{flag|CHN|}} | ၁၃၂ || ၉၂ || ၆၅ || ၂၈၉ |- | ၂ | style="text-align:left;" | {{flag|JPN|}} | ၇၅ || ၅၆ || ၇၄ || ၂၀၅ |- | ၃ | style="text-align:left;" | {{flag|KOR|}} | ၄၉ || ၅၈ || ၇၀ || ၁၇၇ |- style="background:#ccccff;" | ၄ | style="text-align:left;" | {{flag|INA|}}* || ၃၁ || ၂၄ || ၄၃ || ၉၈ |- | ၅ | style="text-align:left;" | {{flag|UZB|}} | ၂၁ || ၂၄ || ၂၅ || ၇၀ |- | ၆ | style="text-align:left;" | {{flag|Iran}} | ၂၀ || ၂၀ || ၂၂ || ၆၂ |- | ၇ | style="text-align:left;" |{{flag|TPE}} | ၁၇ || ၁၉ || ၃၁ || ၆၇ |- | ၈ | style="text-align:left;" | {{flag|IND|}} | ၁၅ || ၂၄ || ၃၀ || ၆၉ |- | ၉ | style="text-align:left;" | {{flag|KAZ|}} | ၁၅ || ၁၇ || ၄၄ || ၇၆ |- | ၁၀ | style="text-align:left;" | {{flag|PRK|}} | ၁၂ || ၁၂ || ၁၃ || ၃၇ |- | ၁၁ | style="text-align:left;" | {{flag|BRN|}} | ၁၂ || ၇ || ၇ || ၂၆ |- | ၁၂ | style="text-align:left;" | {{flag|THA|}} | ၁၁ || ၁၆ || ၄၆ || ၇၃ |- | ၁၃ | style="text-align:left;" | {{flag|HKG|}} | ၈ || ၁၈ || ၂၀ || ၄၆ |- | ၁၄ | style="text-align:left;" |{{flag|MAS|}} | ၇ || ၁၃ || ၁၆ || ၃၆ |- | ၁၅ | style="text-align:left;" | {{flag|QAT|}} | ၆ || ၄ || ၃ || ၁၃ |- | ၁၆ | style="text-align:left;" | {{flag|MGL|}} | ၅ || ၉ || ၁၁ || ၂၅ |- | ၁၇ | style="text-align:left;" | {{flag|VIE|}} | ၄ || ၁၆ || ၁၈ || ၃၈ |- | ၁၈ | style="text-align:left;" | {{flag|SGP|}} | ၄ || ၄ || ၁၄ || ၂၂ |- | ၁၉ | style="text-align:left;" | {{flag|PHI|}} | ၄ || ၂ || ၁၅ || ၂၁ |- | ၂၀ | style="text-align:left;" | {{flag|UAE|}} | ၃ || ၆ || ၅ || ၁၄ |- | ၂၁ | style="text-align:left;" | {{flag|KUW|}} | ၃ || ၁ || ၂ || ၆ |- | ၂၂ | style="text-align:left;" |{{flag|KGZ|}} | ၂ || ၆ || ၁၂ || ၂၀ |- | ၂၃ | style="text-align:left;" | {{flag|JOR|}} | ၂ || ၁ || ၉ || ၁၂ |- | ၂၄ | style="text-align:left;" | {{flag|CAM|}} | ၂ || ၀ || ၁ || ၃ |- | ၂၅ | style="text-align:left;" |{{flag|KSA|}} | ၁ || ၂ || ၃ || ၆ |- | ၂၆ | style="text-align:left;" | {{flag|MAC|}} | ၁ || ၂ || ၂ || ၅ |- | ၂၇ | style="text-align:left;" | {{flag|IRQ|}} | ၁ || ၂ || ၀ || ၃ |- | rowspan=2 | ၂၈ | style="text-align:left;" | ကိုရီးယား | ၁ || ၁ || ၂ || ၄ |- | style="text-align:left;" | {{flag|LBN|}} | ၁ || ၁ || ၂ || ၄ |- | ၃၀ | style="text-align:left;" | {{flag|TJK|}} | ၀ || ၄ || ၃ || ၇ |- | ၃၁ | style="text-align:left;" | {{flag|LAO|}} | ၀ || ၂ || ၃ || ၅ |- | ၃၂ | style="text-align:left;" | {{nowrap|{{flag|TKM|}}}} | ၀ || ၁ || ၂ || ၃ |- | ၃၃ | style="text-align:left;" | {{flag|NEP|}} | ၀ || ၁ || ၀ || ၁ |- | ၃၄ | style="text-align:left;" | {{flag|PAK|}} | ၀ || ၀ || ၄ || ၄ |- | rowspan=2 | ၃၅ | style="text-align:left;" | {{flag|AFG|2002}} | ၀ || ၀ || ၂ || ၂ |- | style="text-align:left;" | {{flagicon|MYA}}[[၂၀၁၈ အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲဝင် မြန်မာအသင်း|မြန်မာ]] | ၀ || ၀ || ၂ || ၂ |- | ၃၇ | style="text-align:left;" | {{flag|SYR|}} | ၀ || ၀ || ၁ || ၁ |- <onlyinclude><includeonly> |- class=sortbottom | ၁၁-၃၇ | scope="row" align=left| ''[[2018 Asian Games medal table#Medal table|Remaining NOCs]]'' | ၇၈ || ၁၁၉ || ၂၀၅ || ၄၀၂ </includeonly> |- class=sortbottom ! colspan=2 | စုစု​ပေါင်း (၃၇နိုင်ငံ) || ၄၆၅ || ၄၆၅ || ၆၂၂ || ၁၅၅၂ |} </onlyinclude> === ပါဝင်​သောနိုင်ငံများ === အာရှအိုလံပစ်​ကောင်စီအဖွဲ့ဝင် ၄၅နိုင်ငံလုံးပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ကြသည်။​တောင်နှင့် ​မြောက်ကိုရီးယားမှာ ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနားတွင် နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံအ​နေဖြင့်ဝင်​ရောက်ခဲ့ပြီး အချို့​သောအားကစားနည်းများတွင် တစ်နိုင်ငံအ​နေဖြင့်​ပေါင်း၍ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ {| class="wikitable collapsible collapsed sortable" style="border:0;" |- ! [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အိုလံပစ်ကော်မတီ|IOC]] ! နိုင်ငံ ! အားကစားသမားဦး​ရေ |- | INA || {{flag|INA|}} || ၉၃၈ |- | CHN || {{flag|CHN|}} || ၈၄၅ |- | THA || {{flag|THA|}} || ၈၂၉ |- | KOR || {{flag|KOR|}} || ၈၀၇ |- | JPN || {{flag|JPN|}} || ၇၆၂ |- | TPE || {{flag|TPE|}} || ၅၈၈ |- | HKG || {{flag|HKG|}} || ၅၈၀ |- | IND || {{flag|IND|}} || ၅၇၂ |- | KAZ || {{flag|KAZ|}} || ၄၄၀ |- | MAS || {{flag|MAS|}} || ၄၂၆ |- | IRI || {{flag|Iran}} || ၃၇၈ |- | VIE || {{flag|VIE|}} || ၃၅၂ |- | PHI || {{flag|PHI|}} || ၂၇၂ |- | MGL || {{flag|MGL|}} || ၂၆၉ |- | SGP || {{flag|SGP|}} || ၂၆၅ |- | PAK || {{flag|PAK|}} || ၂၄၅ |- | UZB || {{flag|UZB|}} || ၂၃၂ |- | QAT || {{flag|QAT|}} || ၂၂၂ |- | KGZ || {{flag|KGZ|}} || ၂၁၁ |- | NEP || {{flag|NEP|}} || ၁၈၅ |- | SRI || {{flag|SRI|}} || ၁၇၃ |- | KSA || {{flag|KSA|}} || ၁၆၉ |- | PRK || {{flag|PRK|}} || ၁၆၈ |- | MDV || {{flag|MDV|}} || ၁၄၆ |- | LAO || {{flag|LAO|}} || ၁၄၂ |- | UAE || {{flag|UAE|}} || ၁၃၈ |- | BAN || {{flag|BAN|}} || ၁၁၇ |- | MYA || {{flagicon|Myanmar}}[[၂၀၁၈ အာရှအားကစားပြိုင်ပွဲဝင် မြန်မာအသင်း|မြန်မာနိုင်ငံ]] || ၁၁၂ |- | TJK || {{flag|TJK|}} || ၁၁၂ |- | BRN || {{flag|Bahrain|}} || ၁၀၉ |- | MAC || {{flag|MAC|}} || ၁၀၉ |- | PLE || {{flag|PLE|}} || ၈၈ |- | SYR || {{flag|SYR|}} || ၇၃ |- | TKM || {{flag|TKM|}} || ၇၂ |- | TLS || {{flag|TLS|}} || ၆၉ |- | AFG || {{flag|AFG|2002}} || ၆၅ |- | COR || ကိုရီးယား || ၆၀ |- | IRQ || {{flag|IRQ|}} || ၅၆ |- | OMA || {{flag|OMA|}} || ၄၇ |- | CAM || {{flag|CAM|}} || ၄၅ |- | JOR || {{flag|JOR|}} || ၃၅ |- | YEM || {{flag|YEM|}} || ၃၂ |- | LBN || {{flag|LBN|}} || ၂၈ |- | BHU || {{flag|BHU|}} || ၂၄ |- | KUW || {{flag|KUW|}} || ၂၄ |- | BRU || {{flag|BRU|}} || ၁၅ |- |} == ကိုးကား == {{Reflist|3}} [[ကဏ္ဍ:အာရှအားကစားပွဲ]] 3ra396uzotquy65p1z1arvgbzfxios4 0 95829 1059104 1032970 2026-10-17T21:34:12Z ~2026-55501-43 149634 /* သစ်သီးဆရာတော် (၁၉၂၆-၁၉၇၃) */ 1059104 wikitext text/x-wiki [[File:Pa-Auk Forest Meditation Center (Main) Entrance.jpg|thumb|300x300px|ဖားအောက်တောရ(ပင်မ) အဝင်လမ်း]] '''ဖားအောက်တောရ''' သည် [[မွန်ပြည်နယ်]] [[မော်လမြိုင်မြို့နယ်]] [[မော်လမြိုင်]]-[[မုဒုံမြို့|မုဒုံ]]ကားလမ်းမကြီး မိုင်တိုင် အမှတ် (၉)အနီး [[ဖားအောက်ရွာ၊ မော်လမြိုင်မြို့နယ်|ဖားအောက်ရွာ]]အနီး၌ တည်ရှိသည်။ ဖားအောက်တောရ၏ အနောက်မြောက်ဘက်တွင် အရှေ့တောင်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် သံချပ်ကာတပ်ရင်းရှိပြီး အနောက်တောင်ဘက်တွင် [[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(မော်လမြိုင်)]] တည်ရှိသည်။ ဖားအောက်တောရဟူသောအမည်သည် ဖားအောက်ရွာအနီးရှိ စိတ္တလတောင်ခြေပတ်ဝန်းကျင်ရှိ အသီးအသီးသော တောကျောင်းများ တည်ရှိရာနယ်မြေကို ခြုံငုံ၍ ခေါ်ဆိုသောအမည်လည်းဖြစ်သည်။ ဖားအောက်တောရကျောင်းများကို [[ဖားအောက်တောရဆရာတော်]]ဟု ထင်ရှားသော ဆရာတော်ကြီး ဘဒ္ဒန္တအာစိဏ္ဏ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက် စီမံအုပ်ချုပ်လျက်ရှိသည်။ မြန်မာပြည်အရပ်ရပ်သာမက နိုင်ငံရပ်ခြားမှ ယောဂီများ ဖားအောက်တောရ(ပင်မ)သို့ လာရောက်၍ ဝိပဿနာတရားများ အားထုတ်ကျင့်ကြံကြသည်။ မြန်မာပြည်အရပ်ရပ်နှင့် အခြားနိုင်ငံများတွင်လည်း ဖားအောက်တောရရိပ်သာခွဲများနှင့် ဩဝါဒခံရိပ်သာများရှိသည်။ <ref name="ဖားအောက်တောရ">{{cite book|title= ဖားအောက်တောရ မိတ်ဆက်|author=ဒေါက်တာမင်းတင်မွန်|publisher=မင်းတေဇာမွန်(ရတနာမင်းစာပေ)|location=|date=မေ ၁၉၉၉|edition=တတိယအကြိမ်ထုတ်ဝေခြင်း}}</ref> ==ဖားအောက်တောရ သမိုင်းအကျဉ်း== [[File:Pa-Auk Forest Monastery Monks Offering Breakfast.jpg|thumb|ဖားအောက်တောရ ဆွမ်းလောင်းရုံတွင် အရုဏ်ဆွမ်းခံနေကြသော သံဃာတော်များ]] [[File:Pa-Auk Forest Monastery Monks having Breakfast.jpg|thumb|ဖားအောက်တောရရှိ သံဃာတော်များ အရုဏ်ဆွမ်းဘုဉ်းနေစဉ်]] စင်္ကြံကျောင်းကို ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၂၈၇-ခုနှစ် တပေါင်းလခန့်၊ ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၉၂၆-ခုနှစ်တွင် သစ်သီး ဆရာတော်လောင်းလျာ အရှင်ခေမာဝန္တ စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ရဟန်း (၄)ဝါရစဉ်ကပင် သက်သတ်လွတ်ဘုဉ်းပေးခဲ့ပြီး အများအားဖြင့် သစ်သီးသစ်ဥများကိုသာ ဘုဉ်းပေးလေ့ရှိသောကြောင့် ထိုစဉ်ကပင် သစ်သီးဆရာတော်ဟု ခေါ်တွင်ခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓါနုဿတိဘာဝနာကို အလေးပေးပွားများလေ့ရှိပြီး ဒွတ္တိံသာကာရကမ္မဋ္ဌာန်းကိုပွားများ၍ ဝိပဿနာရှုပွားအားထုတ်တော်မူလေ့ရှိသည်။ တပည့်များကို ဗုဒ္ဓါနုဿတိဘာဝနာကို ပွားများအားထုတ်ရန် ဟောကြားလေ့ရှိသည်။ များသောအားဖြင့် တစ်ပါးတည်းသာ နေတော်မူလေ့ရှိသည်။ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၃၄-ခုနှစ် တပေါင်းလဆန်း ၉-ရက်၊ ၁၂.၃.၁၉၇၃ နေ့၊ သက်တော် ၇၂-နှစ် သိက္ခာတော် ၅၂-ဝါအရတွင် ပျံလွန်တော်မူသည်။ သစ်သီးဆရာတော်ပျံလွန်တော်မူပြီးနောက် ဒုတိယဆရာတော်အဖြစ် ဖယ်ထော်ဆရာတော် အရှင်အဂ္ဂပညာသည်ရှစ်နှစ်တိုင်တိုင် ဆက်လက်သီတင်းသုံးနေထိုင်ခဲ့သည်။ သက်တော် ၆၂-နှစ်၊ သိက္ခာတော် ၄၀ အရ၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၄၃-ခုနှစ်၊ ဝါဆိုလဆုတ် (၅)ရက်နေ့၊ ၂၁.၇.၁၉၈၁ နေ့တွင် ပျံလွန်တော်မူသည်။ ဒုတိယဆရာတော်သည် ပျံလွန်တော်မမူမီ အရှင်အာစိဏ္ဏအား အမြန်ဆုံးကြွရောက်လာရန် အကြောင်းကြားခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က အရှင်အာစိဏ္ဏသည် ရေးမြို့နယ် မွန်စိန်တောရ (အစင်တောရ)နှင့် ရံခါ ဒူးယားတောရတို့တွင် တောရဆောက်တည်နေချိန်ဖြစ်သည်။ အကြောင်းကြားစာ ရလျှင်ရခြင်း အရှင်အာစိဏ္ဏလည်း အမြန်ဆုံးကြွလာခဲ့၏။ ဖယ်ထော် ဆရာတော် ပျံလွန်တော် မမူမီ ၅-ရက်အလို ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၄၃-ခုနှစ်၊ ဝါဆိုလပြည်နေ့၊ ၁၆.၇.၁၉၈၁ နေ့ နံနက်တွင် ဖားအောက်တောရသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဖယ်ထော်ဆရာတော်က သစ်သီးကျောင်းကို ဆက်လက် စောင့်ရှောက်ပေးရန် မေတ္တာရပ်ခံသဖြင့် ပျံလွန်တော်မမူမီ စိတ်ချမ်းသာစေရန် ထိုတာဝန်ကို လက်ခံခဲ့ပြီး ဖားအောက်တောရ၌စတင် သီတင်းသုံး ခဲ့လေသည်။ <ref>{{cite web|url=http://bhikkhudhamma.blogspot.com/2016/03/blog-post_21.html|title=အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဖားအောက်တောရ|author=ဖားအောက်တောရဆရာတော်|date=၃၁ မတ် ၂၀၁၆}}</ref> ==ကျောင်းတိုက်များ== # သစ်သီးကျောင်း (ခေါ်) အောက်ကျောင်း # ကျွဲတညင်းကျောင်း (ခေါ်) အလယ်ကျောင်း # စိတ္တလတောင်ကျောင်း (ခေါ်) ဝါးကျောင်း (ခေါ်) အပေါ်ကျောင်း # နိဂြောဓာရုံကျောင်း # မဟာဂန္ဓာရုံကျောင်း (ခေါ်) စင်္ကြကျောင်း (ခေါ်)အောက်တောရကျောင်း တို့ ဖြစ်သည်။ ==ဦးစီးဆရာတော်များ== ===သစ်သီးဆရာတော် (၁၉၂၆-၁၉၇၃)=== ဖားအောက်တောရ သစ်သီးကျောင်းနှင့် ကျွဲတညင်းကျောင်းကို စတင်တည်ထောင်သော ဆရာတော်သည် သစ်သီးဆရာတော်ဟု ထင်ရှားကျော်ကြားသော ဆရာတော်အရှင်ခေမာဝံသ ဖြစ်သည်။ ===ဖယ်ထော်ဆရာတော် (၁၉၇၃-၁၉၈၁)=== ဒုတိယဆရာတော်မှာ ဖယ်ထော်ဆရာတော်ဟု ထင်ရှားသော ဆရာတော်အရှင်အဂ္ဂပညာ ဖြစ်သည်။ ===ဖားအောက်တောရဆရာတော် (၁၉၈၁-ခုနှစ်မှ ယခုထိ)=== {{main|ဖားအောက်တောရဆရာတော်}} တတိယဆရာတော်မှာ ဖားအောက်တောရဆရာတော်ဟု ထင်ရှားကျော်ကြားသော ယခု လက်ရှိ ဆရာတော်[[ဖားအောက်တောရဆရာတော်|အရှင်အာစိဏ္ဏ]] ဖြစ်သည်။ သစ်သီးကျောင်းနှင့် ကျွဲတညင်းကျောင်းကို အုပ်ချုပ်ရင်း ၁၉၈၁-ခုနှစ်မှ စတင်၍ စိတ္တလတောင်ကျောင်းကို တိုးချဲ့တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ==ဖားအောက်တောရ ရိပ်သာများ== === မြန်မာပြည်တွင်းဖားအောက်တောရရိပ်သာခွဲများနှင့် ဩဝါဒခံရိပ်သာများမှာ - === {{columns-list| #၁၈မိုင် ၃ဖာလုံ၊ အမြန်လမ်း၊ လှည်းကူး #ကံလှရိပ်သာကျောင်း၊ ကံလှရွာ၊ မကွေးလေဆိပ်အနီး၊ မကွေးတိုင်း #ကော့ဝါလဲ၊ ကျုံဒိုး၊ ကရင်ပြည်နယ် #ကန်ပြား အင်ကြင်းမြိုင်တောရ၊ စလင်း၊ မကွေးတိုင်း #ကျုံဖိုက်တောရ၊ မုဒုံမြို့နယ်၊ မွန်ပြည်နယ် #ကျောက်ကလပ်၊ သိမ်ဇရပ်၊ ကျိုက်ထို၊ မွန်ပြည်နယ် #ကျောက်ဂူကျောင်း၊ မေတ္တာလင်းမြိုင်ရွာ၊ မြဝတီမြို့၊ ကရင်ပြည်နယ် #ကျောက်တန်း၊ ရန်ကုန်တောင်ပိုင်းခရိုင် #ကျိန္တလီ၊ သံတွဲမြို့နယ်၊ ရခိုင်ပြည်နယ် #ဆားလင်းကြီး၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး #ဆီဆုံတောင်၊ ကင်းရွာ၊ ပေါင်၊ မွန်ပြည်နယ် #ဇမြွန်းတောင်တောရ၊ ဝဲကလိရွာ၊ သံဖြူဇရပ်မြို့နယ် #တိုးချဲ့ (၂) ရပ်ကွက်၊ မှော်ဘီမြို့၊ ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး #တောင်ဝိုင်းကြီးဘေးမဲ့တောရ၊ မော်လမြိုင် #တပ်ဦးဓမ္မရိပ်သာ(တိုးချဲ့) ပြင်ဦးလွင် #ထားဝယ်၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး #နတ်စမ်းတောရ၊ ကူမဲ၊ မြစ်သား၊ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး #နမ့်ဆန်မြို့နယ်၊ ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း #ပဲခူး၊ မြို့ရှောင်လမ်း၊ ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး #ပြင်ဦးလွင်(၁)၊ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး #ပြင်ဦးလွင်(၂ )၊ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး #ဖားကလဲ့၊ ရေး၊ မွန်ပြည်နယ် #ဖားအောက်တာရ(ပင်မ)၊ ဖားအောက်၊ မော်လမြိုင် #ဘားအံ၊ ကရင်ပြည်နယ် #ဘားအံ၊ ကရင်ပြည်နယ် #မကျီးကန်၊ အရာတော်၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး #မဟာဗောဓိစာသင်တိုက်၊ ဗွက်ကြီးရွာ၊ထောက်ကြန့်၊ မင်္ဂလာဒုံမြို့နယ် #မန္တလေးတောင်ခြေ၊ မန္တလေး၊ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး #မြိတ်၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး #ရွှေဂူဆည်ကျောင်း၊ ကျောက္ကာ(မြောက်)၊ မုံရွာမြို့နယ် #ရွှေညောင်ပင်၊ ကုန်းတလုံးရွာ၊ မြန်အောင်မြို့နယ် #လှည်းကူး၊ ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး #ဝါးနတ်ချောင်း၊ မှော်ဘီ၊ ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး #ဝိမုတ္တိတောရ၊ ထမင်းမစားကျေးရွာ၊ ၉မိုင်၊ ပုလောမြို့နယ်၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး #သုခသီတလကုန်းမြေ၊ အင်္ဂပူမြို့နယ်၊ ဧရာဝတီတိုင်း #သဲစမ်းတောရ၊ ကျုံက၊ ပေါင်၊ မွန်ပြည်နယ် #သံလျင်၊ ရန်ကုန်တောင်ပိုင်းခရိုင် #သလ္လေခပဋိပတ်ရိပ်သာ၊ မှော်ဘီ၊ ရန်ကုန်တိုင်း #ဟဲဟိုး၊ ဖားအောက်တောရ၊ ဘော်နင်းကျေးရွာအုပ်စု၊ ရွာတော်ရွာနှင့် မြက်ဆက်ရွာကြား၊ ကလောမြို့နယ် #အလုံ၊ မုံရွာ၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး #အင်္ဂပူ၊ ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး #အင်းတကော်၊ ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး }} === မလေးရှားနိုင်ငံ ဖားအောက် တော ရ ရိပ်သာ ခွဲများ === # ကူချင်း # ကွာလာလမ်ပူ # ပီနန် (၁) # ပီနန် (၂) === အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ ဖား‌ောက် ‌ောရ ရိပ်သာ ခွဲများ === # ဘာတန်ကျွန်း # ဘေဂျိ # မေဒန် === အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ဖား‌ အောက် တော ရ ရိပ်သာခွဲများ === # ကယ်လီဖိုးနီးယား # အတ္တလန္တာ၊ ဂျော်ဂျီယာပြည်နယ် === အခြားနိုင်ငံများရှိ ဖားအောက် တောရ ရိပ်သာခွဲ များ === # စင်္ကာပူ # စစ်ဆောင်ပဏ္ဏား၊ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ # ထိုင်ဝမ် # ဒုံနိုင်း၊ ဟိုချီမင်းမြို့တော်၊ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ # နီပေါ # သီရိလင်္ကာ # အန်ထောင်း၊ ထိုင်းနိုင်ငံ === ပြည်ပမှ ဖားအောက်တောရ ရိပ်သာခွဲများအားလုံးစာရင်း === {{columns-list| #သီရိလင်္ကာ #စင်္ကာပူ #ကွာလာလမ်ပူ၊ မလေးရှား #ကူချင်း၊ မလေးရှား #ပီနန် ( ၁)၊ မလေးရှား #ပီနန် ( ၂)၊ မလေးရှား #နီပေါ #ထိုင်ဝမ် #ဘာတန်ကျွန်း၊ အင်ဒိုနီးရှား #မေဒန်၊ အင်ဒိုနီးရှား #ဘေဂျိ၊ အင်ဒိုနီးရှား #ကယ်လီဖိုးနီးယား၊ အေမရိကန်နိုင်ငံ #စစ်ဆောင်ပဏ္ဏား၊ တရုတ်နိုင်ငံ #အန်ထောင်း၊ ထိုင်းနိုင်ငံ #အတ္တလန္တာ၊ ဂျော်ဂျီယာပြည်နယ်၊ အမေရိကန်နိုင်ငံ #ဒုံနိုင်း၊ ဟိုချီမင်းမြို့တော်၊ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ }} ==ကိုးကား== {{reflist}} == ပြင်ပလင့်များ == *[https://www.paaukforestmonastery.org/ ဖားအောက်တောရ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180902065434/https://www.paaukforestmonastery.org/ |date=2 September 2018 }} [[Category:မွန်ပြည်နယ်]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] irh5s56zmzug2l7ni3o989ajnpn8z7m 1059158 1059104 2026-10-18T04:19:15Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 အကိုးအကားမပါရှိသည့် ပြင်ဆင်မှု။ 1059158 wikitext text/x-wiki [[File:Pa-Auk Forest Meditation Center (Main) Entrance.jpg|thumb|300x300px|ဖားအောက်တောရ(ပင်မ) အဝင်လမ်း]] '''ဖားအောက်တောရ''' သည် [[မွန်ပြည်နယ်]] [[မော်လမြိုင်မြို့နယ်]] [[မော်လမြိုင်]]-[[မုဒုံမြို့|မုဒုံ]]ကားလမ်းမကြီး မိုင်တိုင် အမှတ် (၉)အနီး [[ဖားအောက်ရွာ၊ မော်လမြိုင်မြို့နယ်|ဖားအောက်ရွာ]]အနီး၌ တည်ရှိသည်။ ဖားအောက်တောရ၏ အနောက်မြောက်ဘက်တွင် အရှေ့တောင်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် သံချပ်ကာတပ်ရင်းရှိပြီး အနောက်တောင်ဘက်တွင် [[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(မော်လမြိုင်)]] တည်ရှိသည်။ ဖားအောက်တောရဟူသောအမည်သည် ဖားအောက်ရွာအနီးရှိ စိတ္တလတောင်ခြေပတ်ဝန်းကျင်ရှိ အသီးအသီးသော တောကျောင်းများ တည်ရှိရာနယ်မြေကို ခြုံငုံ၍ ခေါ်ဆိုသောအမည်လည်းဖြစ်သည်။ ဖားအောက်တောရကျောင်းများကို [[ဖားအောက်တောရဆရာတော်]]ဟု ထင်ရှားသော ဆရာတော်ကြီး ဘဒ္ဒန္တအာစိဏ္ဏ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက် စီမံအုပ်ချုပ်လျက်ရှိသည်။ မြန်မာပြည်အရပ်ရပ်သာမက နိုင်ငံရပ်ခြားမှ ယောဂီများ ဖားအောက်တောရ(ပင်မ)သို့ လာရောက်၍ ဝိပဿနာတရားများ အားထုတ်ကျင့်ကြံကြသည်။ မြန်မာပြည်အရပ်ရပ်နှင့် အခြားနိုင်ငံများတွင်လည်း ဖားအောက်တောရရိပ်သာခွဲများနှင့် ဩဝါဒခံရိပ်သာများရှိသည်။ <ref name="ဖားအောက်တောရ">{{cite book|title= ဖားအောက်တောရ မိတ်ဆက်|author=ဒေါက်တာမင်းတင်မွန်|publisher=မင်းတေဇာမွန်(ရတနာမင်းစာပေ)|location=|date=မေ ၁၉၉၉|edition=တတိယအကြိမ်ထုတ်ဝေခြင်း}}</ref> ==ဖားအောက်တောရ သမိုင်းအကျဉ်း== [[File:Pa-Auk Forest Monastery Monks Offering Breakfast.jpg|thumb|ဖားအောက်တောရ ဆွမ်းလောင်းရုံတွင် အရုဏ်ဆွမ်းခံနေကြသော သံဃာတော်များ]] [[File:Pa-Auk Forest Monastery Monks having Breakfast.jpg|thumb|ဖားအောက်တောရရှိ သံဃာတော်များ အရုဏ်ဆွမ်းဘုဉ်းနေစဉ်]] စင်္ကြံကျောင်းကို ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၂၈၇-ခုနှစ် တပေါင်းလခန့်၊ ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၉၂၆-ခုနှစ်တွင် သစ်သီး ဆရာတော်လောင်းလျာ အရှင်ခေမာဝန္တ စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ရဟန်း (၄)ဝါရစဉ်ကပင် သက်သတ်လွတ်ဘုဉ်းပေးခဲ့ပြီး အများအားဖြင့် သစ်သီးသစ်ဥများကိုသာ ဘုဉ်းပေးလေ့ရှိသောကြောင့် ထိုစဉ်ကပင် သစ်သီးဆရာတော်ဟု ခေါ်တွင်ခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓါနုဿတိဘာဝနာကို အလေးပေးပွားများလေ့ရှိပြီး ဒွတ္တိံသာကာရကမ္မဋ္ဌာန်းကိုပွားများ၍ ဝိပဿနာရှုပွားအားထုတ်တော်မူလေ့ရှိသည်။ တပည့်များကို ဗုဒ္ဓါနုဿတိဘာဝနာကို ပွားများအားထုတ်ရန် ဟောကြားလေ့ရှိသည်။ များသောအားဖြင့် တစ်ပါးတည်းသာ နေတော်မူလေ့ရှိသည်။ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၃၄-ခုနှစ် တပေါင်းလဆန်း ၉-ရက်၊ ၁၂.၃.၁၉၇၃ နေ့၊ သက်တော် ၇၂-နှစ် သိက္ခာတော် ၅၂-ဝါအရတွင် ပျံလွန်တော်မူသည်။ သစ်သီးဆရာတော်ပျံလွန်တော်မူပြီးနောက် ဒုတိယဆရာတော်အဖြစ် ဖယ်ထော်ဆရာတော် အရှင်အဂ္ဂပညာသည်ရှစ်နှစ်တိုင်တိုင် ဆက်လက်သီတင်းသုံးနေထိုင်ခဲ့သည်။ သက်တော် ၆၂-နှစ်၊ သိက္ခာတော် ၄၀ အရ၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၄၃-ခုနှစ်၊ ဝါဆိုလဆုတ် (၅)ရက်နေ့၊ ၂၁.၇.၁၉၈၁ နေ့တွင် ပျံလွန်တော်မူသည်။ ဒုတိယဆရာတော်သည် ပျံလွန်တော်မမူမီ အရှင်အာစိဏ္ဏအား အမြန်ဆုံးကြွရောက်လာရန် အကြောင်းကြားခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က အရှင်အာစိဏ္ဏသည် ရေးမြို့နယ် မွန်စိန်တောရ (အစင်တောရ)နှင့် ရံခါ ဒူးယားတောရတို့တွင် တောရဆောက်တည်နေချိန်ဖြစ်သည်။ အကြောင်းကြားစာ ရလျှင်ရခြင်း အရှင်အာစိဏ္ဏလည်း အမြန်ဆုံးကြွလာခဲ့၏။ ဖယ်ထော် ဆရာတော် ပျံလွန်တော် မမူမီ ၅-ရက်အလို ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၄၃-ခုနှစ်၊ ဝါဆိုလပြည်နေ့၊ ၁၆.၇.၁၉၈၁ နေ့ နံနက်တွင် ဖားအောက်တောရသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဖယ်ထော်ဆရာတော်က သစ်သီးကျောင်းကို ဆက်လက် စောင့်ရှောက်ပေးရန် မေတ္တာရပ်ခံသဖြင့် ပျံလွန်တော်မမူမီ စိတ်ချမ်းသာစေရန် ထိုတာဝန်ကို လက်ခံခဲ့ပြီး ဖားအောက်တောရ၌စတင် သီတင်းသုံး ခဲ့လေသည်။ <ref>{{cite web|url=http://bhikkhudhamma.blogspot.com/2016/03/blog-post_21.html|title=အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဖားအောက်တောရ|author=ဖားအောက်တောရဆရာတော်|date=၃၁ မတ် ၂၀၁၆}}</ref> ==ကျောင်းတိုက်များ== # သစ်သီးကျောင်း (ခေါ်) အောက်ကျောင်း # ကျွဲတညင်းကျောင်း (ခေါ်) အလယ်ကျောင်း # စိတ္တလတောင်ကျောင်း (ခေါ်) ဝါးကျောင်း (ခေါ်) အပေါ်ကျောင်း # နိဂြောဓာရုံကျောင်း # မဟာဂန္ဓာရုံကျောင်း (ခေါ်) စင်္ကြကျောင်း (ခေါ်)အောက်တောရကျောင်း တို့ ဖြစ်သည်။ ==ဦးစီးဆရာတော်များ== ===သစ်သီးဆရာတော် (၁၉၂၆-၁၉၇၃)=== ဖားအောက်တောရ သစ်သီးကျောင်းနှင့် ကျွဲတညင်းကျောင်းကို စတင်တည်ထောင်သော ဆရာတော်သည် သစ်သီးဆရာတော်ဟု ထင်ရှားကျော်ကြားသော ဆရာတော်အရှင်ခေမာဝန္တ ဖြစ်သည်။ ===ဖယ်ထော်ဆရာတော် (၁၉၇၃-၁၉၈၁)=== ဒုတိယဆရာတော်မှာ ဖယ်ထော်ဆရာတော်ဟု ထင်ရှားသော ဆရာတော်အရှင်အဂ္ဂပညာ ဖြစ်သည်။ ===ဖားအောက်တောရဆရာတော် (၁၉၈၁-ခုနှစ်မှ ယခုထိ)=== {{main|ဖားအောက်တောရဆရာတော်}} တတိယဆရာတော်မှာ ဖားအောက်တောရဆရာတော်ဟု ထင်ရှားကျော်ကြားသော ယခု လက်ရှိ ဆရာတော်[[ဖားအောက်တောရဆရာတော်|အရှင်အာစိဏ္ဏ]] ဖြစ်သည်။ သစ်သီးကျောင်းနှင့် ကျွဲတညင်းကျောင်းကို အုပ်ချုပ်ရင်း ၁၉၈၁-ခုနှစ်မှ စတင်၍ စိတ္တလတောင်ကျောင်းကို တိုးချဲ့တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ==ဖားအောက်တောရ ရိပ်သာများ== === မြန်မာပြည်တွင်းဖားအောက်တောရရိပ်သာခွဲများနှင့် ဩဝါဒခံရိပ်သာများမှာ - === {{columns-list| #၁၈မိုင် ၃ဖာလုံ၊ အမြန်လမ်း၊ လှည်းကူး #ကံလှရိပ်သာကျောင်း၊ ကံလှရွာ၊ မကွေးလေဆိပ်အနီး၊ မကွေးတိုင်း #ကော့ဝါလဲ၊ ကျုံဒိုး၊ ကရင်ပြည်နယ် #ကန်ပြား အင်ကြင်းမြိုင်တောရ၊ စလင်း၊ မကွေးတိုင်း #ကျုံဖိုက်တောရ၊ မုဒုံမြို့နယ်၊ မွန်ပြည်နယ် #ကျောက်ကလပ်၊ သိမ်ဇရပ်၊ ကျိုက်ထို၊ မွန်ပြည်နယ် #ကျောက်ဂူကျောင်း၊ မေတ္တာလင်းမြိုင်ရွာ၊ မြဝတီမြို့၊ ကရင်ပြည်နယ် #ကျောက်တန်း၊ ရန်ကုန်တောင်ပိုင်းခရိုင် #ကျိန္တလီ၊ သံတွဲမြို့နယ်၊ ရခိုင်ပြည်နယ် #ဆားလင်းကြီး၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး #ဆီဆုံတောင်၊ ကင်းရွာ၊ ပေါင်၊ မွန်ပြည်နယ် #ဇမြွန်းတောင်တောရ၊ ဝဲကလိရွာ၊ သံဖြူဇရပ်မြို့နယ် #တိုးချဲ့ (၂) ရပ်ကွက်၊ မှော်ဘီမြို့၊ ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး #တောင်ဝိုင်းကြီးဘေးမဲ့တောရ၊ မော်လမြိုင် #တပ်ဦးဓမ္မရိပ်သာ(တိုးချဲ့) ပြင်ဦးလွင် #ထားဝယ်၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး #နတ်စမ်းတောရ၊ ကူမဲ၊ မြစ်သား၊ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး #နမ့်ဆန်မြို့နယ်၊ ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း #ပဲခူး၊ မြို့ရှောင်လမ်း၊ ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး #ပြင်ဦးလွင်(၁)၊ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး #ပြင်ဦးလွင်(၂ )၊ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး #ဖားကလဲ့၊ ရေး၊ မွန်ပြည်နယ် #ဖားအောက်တာရ(ပင်မ)၊ ဖားအောက်၊ မော်လမြိုင် #ဘားအံ၊ ကရင်ပြည်နယ် #ဘားအံ၊ ကရင်ပြည်နယ် #မကျီးကန်၊ အရာတော်၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး #မဟာဗောဓိစာသင်တိုက်၊ ဗွက်ကြီးရွာ၊ထောက်ကြန့်၊ မင်္ဂလာဒုံမြို့နယ် #မန္တလေးတောင်ခြေ၊ မန္တလေး၊ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး #မြိတ်၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး #ရွှေဂူဆည်ကျောင်း၊ ကျောက္ကာ(မြောက်)၊ မုံရွာမြို့နယ် #ရွှေညောင်ပင်၊ ကုန်းတလုံးရွာ၊ မြန်အောင်မြို့နယ် #လှည်းကူး၊ ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး #ဝါးနတ်ချောင်း၊ မှော်ဘီ၊ ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး #ဝိမုတ္တိတောရ၊ ထမင်းမစားကျေးရွာ၊ ၉မိုင်၊ ပုလောမြို့နယ်၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး #သုခသီတလကုန်းမြေ၊ အင်္ဂပူမြို့နယ်၊ ဧရာဝတီတိုင်း #သဲစမ်းတောရ၊ ကျုံက၊ ပေါင်၊ မွန်ပြည်နယ် #သံလျင်၊ ရန်ကုန်တောင်ပိုင်းခရိုင် #သလ္လေခပဋိပတ်ရိပ်သာ၊ မှော်ဘီ၊ ရန်ကုန်တိုင်း #ဟဲဟိုး၊ ဖားအောက်တောရ၊ ဘော်နင်းကျေးရွာအုပ်စု၊ ရွာတော်ရွာနှင့် မြက်ဆက်ရွာကြား၊ ကလောမြို့နယ် #အလုံ၊ မုံရွာ၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး #အင်္ဂပူ၊ ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး #အင်းတကော်၊ ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး }} === မလေးရှားနိုင်ငံ ဖားအောက် တော ရ ရိပ်သာ ခွဲများ === # ကူချင်း # ကွာလာလမ်ပူ # ပီနန် (၁) # ပီနန် (၂) === အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ ဖား‌ောက် ‌ောရ ရိပ်သာ ခွဲများ === # ဘာတန်ကျွန်း # ဘေဂျိ # မေဒန် === အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ဖား‌ အောက် တော ရ ရိပ်သာခွဲများ === # ကယ်လီဖိုးနီးယား # အတ္တလန္တာ၊ ဂျော်ဂျီယာပြည်နယ် === အခြားနိုင်ငံများရှိ ဖားအောက် တောရ ရိပ်သာခွဲ များ === # စင်္ကာပူ # စစ်ဆောင်ပဏ္ဏား၊ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ # ထိုင်ဝမ် # ဒုံနိုင်း၊ ဟိုချီမင်းမြို့တော်၊ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ # နီပေါ # သီရိလင်္ကာ # အန်ထောင်း၊ ထိုင်းနိုင်ငံ === ပြည်ပမှ ဖားအောက်တောရ ရိပ်သာခွဲများအားလုံးစာရင်း === {{columns-list| #သီရိလင်္ကာ #စင်္ကာပူ #ကွာလာလမ်ပူ၊ မလေးရှား #ကူချင်း၊ မလေးရှား #ပီနန် ( ၁)၊ မလေးရှား #ပီနန် ( ၂)၊ မလေးရှား #နီပေါ #ထိုင်ဝမ် #ဘာတန်ကျွန်း၊ အင်ဒိုနီးရှား #မေဒန်၊ အင်ဒိုနီးရှား #ဘေဂျိ၊ အင်ဒိုနီးရှား #ကယ်လီဖိုးနီးယား၊ အေမရိကန်နိုင်ငံ #စစ်ဆောင်ပဏ္ဏား၊ တရုတ်နိုင်ငံ #အန်ထောင်း၊ ထိုင်းနိုင်ငံ #အတ္တလန္တာ၊ ဂျော်ဂျီယာပြည်နယ်၊ အမေရိကန်နိုင်ငံ #ဒုံနိုင်း၊ ဟိုချီမင်းမြို့တော်၊ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ }} ==ကိုးကား== {{reflist}} == ပြင်ပလင့်များ == *[https://www.paaukforestmonastery.org/ ဖားအောက်တောရ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180902065434/https://www.paaukforestmonastery.org/ |date=2 September 2018 }} [[Category:မွန်ပြည်နယ်]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] dzge6qzrljqiwkd3guhod3dylpyyzhq 0 107056 1058996 1058793 2026-10-17T13:43:28Z ~2026-51696-31 148653 1058996 wikitext text/x-wiki '''ပြည်ထောင်စုအင်္ဂါစဉ်'''ဆိုသည်မှာ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်တွင် နိုင်ငံတော်အခမ်းအနားများနှင့် နိုင်ငံတော်သမ္မတဦးဆောင်သော အစည်းအဝေးများ ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း၊ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဌာနအချင်းချင်း ဆက်သွယ်ဆောင်ရွက်ရာတွင်လည်းကောင်း စနစ်တကျရှိစေရေးနှင့် မှန်ကန်မြန်ဆန်စွာ ဆောင်ရွက်ရေးအတွက် သတ်မှတ်ထားသော အင်္ဂါစဉ်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.moi.gov.mm/ppd/?q=book/bid-4079|title=အတွဲ (၆၉)၊ အမှတ် (၃၀)၊ ၁၅-၇-၂၀၁၆ ရက်ထုတ်စာစောင်|last=|first=|author2=|date= |publisher=ပုံနှိပ်ရေးနှင့်ထုတ်ဝေရေးဦးစီးဌာန၊ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန|accessdate=}}</ref> ==ပြည်ထောင်စုအင်္ဂါစဉ်== လက်ရှိပြည်ထောင်စုအင်္ဂါစဉ်ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၃ ရက်နေ့ ရက်စွဲပါ လျှို့ဝှက်စာအရ သတ်မှတ်ထားပါသည်။<ref>{{cite news|url=https://www.facebook.com/share/p/1CCcimydVD/|title=https://www.facebook.com/share/p/1CCcimydVD/|last=|first=|author2=|date= |publisher=|accessdate=}}</ref> {| class="wikitable" |'''စဉ်''' |'''ရာထူး''' |'''တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ်''' |- |၁ |[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]] |[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |- |၂ |[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယသမ္မတများ]] | *[[ညိုစော|ဦးညိုစော]] *[[နန်းနီနီအေး|ဒေါ်နန်းနီနီအေး]] |- |၃ |[[ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ]] |[[ခင်ရီ|ဦးခင်ရီ]] |- |၄ |[[အမျိုးသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ]] |[[အောင်လင်းဒွေး|ဦးအောင်လင်းဒွေး]] |- |၅ |[[ပြည်ထောင်စု တရားသူကြီးချုပ်]] |[[သာဌေး|ဦးသာဌေး]] |- |၆ |[[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] |[[ရဲဝင်းဦး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦး]] |- |၇ |[[နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး ဥက္ကဋ္ဌများ|နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံးဥက္ကဋ္ဌ]] |[[အောင်ဇော်သိန်း|ဦးအောင်ဇော်သိန်း]] |- |၈ |[[ပြည်ထောင်စု ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်|ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ]] |[[သန်းစိုး (ရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်)|ဦးသန်းစိုး]] |- |၉ |[[ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] |[[ကျော်စွာလင်း|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ကျော်စွာလင်း]] |- |၁၀ |[[ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ|ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ]] |[[မောင်မောင်အုန်း|ဦးမောင်မောင်အုန်း]] |- |၁၁ |[[အမျိုးသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ|အမျိုးသားလွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ]] |[[Jeng Phang နော်တောင်|ဦးဂျဲန်ဖန်နော်တောင်(ခ)ဦးနော်တောင်]] |- |၁၂ |[[ဝန်ကြီးဌာန နှင့် အကြီးအကဲများ စာရင်း|ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ]] | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး (၃၁) ဦး <div class="mw-collapsible-content"> *[[နိုင်ငံတော် သမ္မတရုံး|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[ခင်မောင်ရီ|ဦးခင်မောင်ရီ]] * [[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[တင်အောင်စန်း|ဦးတင်အောင်စန်း]] * [[ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[မြထွန်းဦး|ဦးမြထွန်းဦး]] * [[ဒီဂျစ်တယ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ဒီဂျစ်တယ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့်ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[ထွန်းအောင်|ဦးထွန်းအောင်]] * [[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[ရာပြည့်|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့်]] * [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[ကိုကိုဦး (ဗိုလ်ချုပ်)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ကိုကိုဦး]] * [[နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[တင်မောင်ဆွေ|ဦးတင်မောင်ဆွေ]] * [[အမျိုးသားစီမံကိန်း၊ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့် နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|အမျိုးသားစီမံကိန်း၊ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့်နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[အောင်ကျော်ဟိုး|ဦးအောင်ကျော်ဟိုး]] * [[ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန် ဝန်ကြီးဌာန|ဘဏ္ဍာရေးနှင့်အခွန်ဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[ကံဇော် (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာ ကံဇော်]] * [[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[ဖုန်းမြတ်|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဖုန်းမြတ်]] * [[တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီးဌာန|တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[သန်းမောင်|ဦးသန်းမောင်]] * [[ဥပဒေရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|ဥပဒေရေးရာဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[သီတာဦး|ဒေါက်တာ သီတာဦး]] * [[ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန|ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[ချောချောစိန်|ဒေါက်တာ ချောချောစိန်]] * [[သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ ဝန်ကြီးဌာန|သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[မျိုးသိန်းကျော်|ဒေါက်တာ မျိုးသိန်းကျော်]] * [[ကျန်းမာရေး ဝန်ကြီးဌာန|ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာ စိုးဝင်း]] * [[အမျိုးသမီးရေးရာဝန်ကြီးဌာန|အမျိုးသမီးရေးရာဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[သက်သက်ဇင်|ဒေါက်တာ သက်သက်ဇင်]] * [[ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန|ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[ထိန်လင်း (ဗိုလ်မှူးကြီး)|ဦးထိန်လင်း]] * [[သာသနာရေး ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[တင်ဦးလွင်|ဦးတင်ဦးလွင်]] * [[ယဉ်ကျေးမှု၊ ဟိုတယ်နှင့် ခရီးသွားလာရေးဝန်ကြီးဌာန|ယဉ်ကျေးမှု၊ဟိုတယ်နှင့်ခရီးသွားလာရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[ခင်မောင်စိုး (ဝန်ကြီး)|ဦးခင်မောင်စိုး]] * [[စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန|စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[မင်းနောင် (ဝန်ကြီး)|ဦးမင်းနောင်]] * [[သမဝါယမနှင့် ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေး ဝန်ကြီးဌာန|သမဝါယမနှင့်ကျေးလက်ဖွံဖြိုးရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[မျိုးဇော်သိမ်း|ဦးမျိုးဇော်သိမ်း]] * [[သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဝန်ကြီးဌာန|သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[ဆန်းဦး|ဦးဆန်းဦး]] * [[လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန|လျှပ်စစ်နှင့်စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[ကိုကိုလွင်|ဦးကိုကိုလွင်]] * [[စက်မှု ဝန်ကြီးဌာန|စက်မှုနှင့်အသေးစား၊အငယ်စား၊အလတ်စားနှင့်စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[ချာလီသန်း|ဒေါက်တာ ချာလီသန်း]] * [[လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့်ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[မြင့်ကြိုင်|ဦးမြင့်ကြိုင်]] * [[အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန|အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[မောင်မြင့်|ဦးမောင်မြင့်]] * [[စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|စီးပွားရေးနှင့်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[ထွန်းအုံ|ဦးထွန်းအုံ]] * [[အားကစားရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|အားကစားရေးရာဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[ရဲမြင့်ထွန်း|ဦးရဲမြင့်ထွန်း]] * [[လူငယ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[မောင်သင်း|ဒေါက်တာ မောင်သင်း]] * [[ဆောက်လုပ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[မျိုးသန့်|ဦးမျိုးသန့်]] * [[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူမှုဝန်ထမ်း၊ကယ်ဆယ်ရေးနှင့်ပြန်လည်နေရာချထားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]] [[ကိုကိုလွင် (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာ ကိုကိုလွင်]] |- |၁၃ |[[ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်]] |[[သီတာဦး|ဒေါက်တာ သီတာဦး]] |- |၁၄ |[[ပြည်ထောင်စုစာရင်းစစ်ချုပ်ရုံး|ပြည်ထောင်စုစာရင်းစစ်ချုပ်]] |[[နိုင်သက်ဦး|ဒေါ်နိုင်သက်ဦး]] |- |၁၅ |[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ကြည်း)]] |[[ကျော်စွာလင်း|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ကျော်စွာလင်း]] |- |၁၆ |[[ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး(ကြည်း၊ ရေ၊ လေ)]] |[[သန်းထိုက်|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး သန်းထိုက်]] |- |၁၇ |[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)]] |[[ထိန်ဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထိန်ဝင်း]] |- |၁၈ |[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] |[[ထွန်းဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းဝင်း]] |- |၁၉ |[[ပြည်ထောင်စု ရာထူးဝန်အဖွဲ့|ပြည်ထောင်စုရာထူးဝန်အဖွဲ့ ဥက္ကဋ္ဌ]] |[[တင်မောင်ဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးတင်မောင်ဝင်း]] |- |၂၀ |[[ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်များ|တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌများ]] | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ (၁၄) ဦး <div class="mw-collapsible-content"> *[[ကချင်ပြည်နယ် လွှတ်တော်|ကချင်ပြည်နယ်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] ဦးရားဝမ်ဂျုံး *[[ကယားပြည်နယ် လွှတ်တော်|ကယားပြည်နယ်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] ဦးမော်ရယ် *[[ကရင်ပြည်နယ် လွှတ်တော်|ကရင်ပြည်နယ်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] ဦးစန်းကို *[[ချင်းပြည်နယ် လွှတ်တော်|ချင်းပြည်နယ်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] ဦးကောလ်လျန်ထန်း *[[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်|စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] ဦးတင့်လှိုင်မြင့် *[[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်|တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] [[မြတ်ကို|ဦးမြတ်ကို]] *[[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်|ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] ဦးအောင်ချိုဦး *[[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်|မကွေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] ဒေါက်တာ မောင်မောင်ဌေး *[[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်|မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] [[အောင်ကျော်မိုး|ဦးအောင်ကျော်မိုး]] *[[မွန်ပြည်နယ် လွှတ်တော်|မွန်ပြည်နယ်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] ဦးသက်ထွေး *[[ရခိုင်ပြည်နယ် လွှတ်တော်|ရခိုင်ပြည်နယ်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] ဒေါက်တာ စန်းရွှေ *[[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်|ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] ဦးဌေးအောင် *[[ရှမ်းပြည်နယ် လွှတ်တော်|ရှမ်းပြည်နယ်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] [[စိုင်းလုံကျော်|ဦးစိုင်းလုံကျော်]] *[[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်|ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] ဦးသိန်းထွန်း |- |၂၁ |[[နေပြည်တော်ကောင်စီ|နေပြည်တော်ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ]] |[[ကံမြင့်သန်း|ဦးကံမြင့်သန်း]] |- |၂၂ |[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်|တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ ဝန်ကြီးချုပ်များ]] | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> အစိုးရအဖွဲ့ ဝန်ကြီးချုပ် (၁၄) ဦး <div class="mw-collapsible-content"> *[[ကချင်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|ကချင်ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်]] [[ခက်ထိန်နန်|ဦးခက်ထိန်နန်]] *[[ကယားပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|ကယားပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်]] ဦးအံ့မော် *[[ကရင်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|ကရင်ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်]] [[စောမြင့်ဦး|ဦးစောမြင့်ဦး]] *[[ချင်းပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|ချင်းပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်]] [[ဝုန်ဆွန်းထန်|ဒေါက်တာ ဝုန်ဆွန်းထန်]] *[[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်]] [[ကိုလေး (ဗိုလ်ချုပ်)|ဦးကိုလေး]] *[[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်]] [[ဇော်နိုင်ဦး|ဦးဇော်နိုင်ဦး]] *[[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်]] [[မျိုးဆွေဝင်း|ဦးမျိုးဆွေဝင်း]] *[[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|မကွေးတိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်]] [[တင်ကိုကို|ဦးတင်ကိုကို]] *[[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်|မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်]] [[မျိုးအောင်|ဦးမျိုးအောင်]] *[[မွန်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|မွန်ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်]] [[အောင်ဝင်းသန်း|ဦးအောင်ဝင်းသန်း]] *[[ရခိုင်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|ရခိုင်ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်]] ဦးနိုင်ဦး *[[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်]] [[အောင်နိုင်သူ|ဦးအောင်နိုင်သူ]] *[[ရှမ်းပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|ရှမ်းပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်]] ဦးစိုင်းထိန်စိုး *[[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်]] ဦးအေးကျော် |- |၂၃ |[[မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ်|မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ်ဥက္ကဋ္ဌ]] |[[ခင်နိုင်ဦး|ဒေါက်တာ ခင်နိုင်ဦး]] |- |၂၄ |[[အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေး ကော်မရှင်|အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ]] |[[စိုးသိန်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးစိုးသိန်း]] |- |၂၅ |[[မြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသား လူ့အခွင့်အရေးကော်မရှင်|မြန်မာနိုင်ငံအမျိုးသားလူ့အခွင့်အရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ]] |[[သစ်လင်းအုန်း|ဦးသစ်လင်းအုန်း]] |- |၂၆ |[[တပ်မတော် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာအကြီးအကဲများ|တပ်မတော်မှ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးများ]] | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး (၁၇) ဦး <div class="mw-collapsible-content"> * [[အမှတ် (၁) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့|အမှတ်(၁)စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူး]] [[နီလင်းအောင်|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး နီလင်းအောင်]] * [[အမှတ် (၂) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့|အမှတ်(၂)စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူး]] ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇော်မင်းလတ် * [[အမှတ် (၃) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့|အမှတ်(၃)စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူး]] နှင့် [[စစ်ဖက်ရေးရာလုံခြုံရေးအရာရှိချုပ်|တပ်မ​တော်စစ်ဘက်ရေးရာလုံခြုံရေးအရာရှိချုပ်]] ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ပြည့်စုံလင်း * [[အမှတ် (၄) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့|အမှတ်(၄)စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူး]] ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ကျော်လင်းမောင် * [[စစ်ရေးချုပ်]] [[ဇော်ဟိန်း|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇော်ဟိန်း]] * [[စစ်ထောက်ချုပ်]] [[ဇော်မျိုးတင်|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇော်မျိုးတင်]] * [[တပ်မတော်စစ်ဆေးရေး အရာရှိချုပ်|တပ်မတော်စစ်ဆေးရေးအရာရှိချုပ်]] ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မျိုးမင်းထွန်း * [[စစ်ရာထူးခန့်ချုပ်]] ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထိန်ဝင်း * [[စစ်ဥပဒေချုပ်]] ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မျိုးသန့်နိုင် * [[တပ်မတော်စစ်ဆေးရေးနှင့် စာရင်းစစ်ချုပ် (ကြည်း/ရေ/လေ)|တပ်မတော်စစ်ဆေးရေးနှင့်စာရင်းစစ်ချုပ်(ကြည်း၊ရေ၊လေ)]] [[ညွန့်ဝင်းဆွေ|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ညွန့်ဝင်းဆွေ]] * [[လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့|လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးအရာရှိချုပ်]] ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးမင်း * [[ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေး အရာရှိချုပ်ရုံး|ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေးအရာရှိချုပ်]] [[မိုးမြင့်ဆွေ|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မိုးမြင့်ဆွေ]] * စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(ကြည်း) ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ကျော်ကိုထိုက် * စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(ရေ) ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး သိန်းထူး * အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့်ငြိမ်းချမ်းရေးဖော်ဆောင်မှုညှိနှိုင်းရေးကော်မတီအတွင်းရေးမှူး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မင်းနိုင် * အရန်အင်အားမှ [[နိုင်နိုင်ဦး|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး နိုင်နိုင်ဦး]] * ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန [[မြန်မာနိုင်ငံ ရဲတပ်ဖွဲ့|မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့ ရဲချုပ်]] ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးလှိုင် |- |၂၇ |[[ပြည်ထောင်စု တရားလွှတ်တော်ချုပ်|ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ် တရားသူကြီးများ]] | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> တရားသူကြီး (၁၀) ဦး <div class="mw-collapsible-content"> * [[သောင်းနိုင်|ဦးသောင်းနိုင်]] * ဦးသိန်းကိုကို * [[သင်းသင်းနွဲ့|ဒေါ်သင်းသင်းနွဲ့]] * ဒေါ်ပြုံးပြုံးအေး * ဒေါက်တာ ကိုကိုနိုင် * ဦးဝင်းမြင့် * ဒေါ်စိုးခက်ခက် * ဒေါ်သင်းသင်းချို * ဒေါက်တာ မျိုးဝင်းအောင် * ဦးစောမျိုးမျိုး |- |၂၈ |[[နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး|နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး အဖွဲ့ဝင်များ]] | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> အဖွဲ့ဝင် (၈) ဦး <div class="mw-collapsible-content"> * ဦးဉာဏ်ထွန်း * ဦးမျိုးတင့် * ဦးကျော်ဆန်း * ဦးတူးမော် * ဒေါ်စုစုဝင်း * ဒေါ်ဥမ္မာအေး * ဦးတင့်ဝေ * ဒေါက်တာ မာလာမော် |- |၂၉ |ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင် အဖွဲ့ဝင်များ | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> အဖွဲ့ဝင် (၁၄) ဦး <div class="mw-collapsible-content"> * ဦးအောင်မိုးမြင့် * ဦးအောင်လွင်ဦး * ဦးမြင့်ဦး * ဦးခင်မောင်ဦး * ဦးမြင့်သိန်း * ဦးကိုကိုလွင် * ဦးသန်းအောင်ကျော် * ဦးခင်ဇော် * ဦးသန်းထွတ်သိန်း * ဦးအောင်မြင့်လွင် * ဦးခင်မောင်ကြီး * ဦးမျိုးမောင် * ဦးကြည်သိန်း * [[ခင်သင်းဝေ|ဒေါ်ခင်သင်းဝေ]] |- |၃၀ |ဥပဒေကြမ်းကော်မတီ | <div class="mw-collapsible mw-collapsed"> [[ဥပဒေကြမ်း ကော်မတီ၊ ပြည်သူ့လွှတ်တော်|ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] <div class="mw-collapsible-content"> * ဥက္ကဋ္ဌ​ [[နန္ဒကျော်စွာ|ဒေါက်တာ နန္ဒကျော်စွာ]] * အဖွဲ့ဝင် ဒေါ်သန်းသန်းအေး * အဖွဲ့ဝင် ဦးစိုးတင့်အောင် * အဖွဲ့ဝင် ဦးတင့်လွင် * အဖွဲ့ဝင် ဦးကျော်မင်း * အဖွဲ့ဝင် ဦးတင်ရွှေ * အဖွဲ့ဝင် ဦးသန့်ဇော် * အဖွဲ့ဝင် စိုင်းဝန်းဆမ် * အဖွဲ့ဝင် ဦးဇော်မင်း * အဖွဲ့ဝင် ဦးနိုင်မင်းဦး * အဖွဲ့ဝင် နန်းကျင်း(ခ)နန်းစိန် * အဖွဲ့ဝင် ဦးနိုင်နိုင်ကျော် * အဖွဲ့ဝင် ဗိုလ်မှူးချုပ် ဝင်းမြိုင် * အဖွဲ့ဝင် ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး မျိုးထက်ဝင်း * အတွင်းရေးမှူး [[သိန်းထွန်းဦး|ဦးသိန်းထွန်းဦး]] </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed">[[ဥပဒေကြမ်း ကော်မတီ၊ အမျိုးသားလွှတ်တော်|အမျိုးသားလွှတ်တော်]]<div class="mw-collapsible-content"> * ဥက္ကဋ္ဌ​ ဒေါ်နွယ်နွယ်ဦး * အဖွဲ့ဝင် ဦးအောင်ကျော်မင်း * အဖွဲ့ဝင် ဦးပြုံးချို * အဖွဲ့ဝင် ဦးသန်းထွန်း * အဖွဲ့ဝင် ဒေါ်ဇင်ပပဦး * အဖွဲ့ဝင် ဦးခိုင်ဝင်းအောင် * အဖွဲ့ဝင် ဦးဟိန်းမင်းဦး * အဖွဲ့ဝင် ဦးမိုးမြင့် * အဖွဲ့ဝင် ဦးအေးပိုင် * အဖွဲ့ဝင် ဒေါ်ပီကျိန်ငိုက်မန် * အဖွဲ့ဝင် ဦးစိုးကြည် * အဖွဲ့ဝင် ဗိုလ်မှူးချုပ် ဇော်ဇော်ထွန်း * အဖွဲ့ဝင် ဗိုလ်မှူးကြီး လှိုင်ဝင်း * အဖွဲ့ဝင် ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်ဖြိုးဖြိုးဝေ * အတွင်းရေးမှူး [[ဇင်မင်းထက်|ဦးဇင်မင်းထက်]] </div> |- |၃၁ |ပြည်သူ့ငွေစာရင်းကော်မတီ | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> ပြည်သူ့လွှတ်တော် <div class="mw-collapsible-content"> * ဥက္ကဋ္ဌ [[တေဇကျော်|ဦးတေဇကျော်]] * အဖွဲ့ဝင် ဦးထွန်းထွန်းအောင် * အဖွဲ့ဝင် ဦးသိန်းရီ * အဖွဲ့ဝင် ဦးတင့်ဆွေ * အဖွဲ့ဝင် ဦးကိုကိုသင်း * အဖွဲ့ဝင် ဦးမောင်မောင်စိုး * အဖွဲ့ဝင် ဦးအေးချမ်း * အဖွဲ့ဝင် ဦးခင်မောင်ဝင်း * အဖွဲ့ဝင် ဦးဝင်းကျော် * အဖွဲ့ဝင် ဦးမြင့်စိုး * အဖွဲ့ဝင် ဦးသန်းရွှေ * အဖွဲ့ဝင် ခွန်လှသိန်း * အဖွဲ့ဝင် ဗိုလ်မှူးချုပ် စိုးညွန့် * အဖွဲ့ဝင် ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်ယမင်းအောင် * အတွင်းရေးမှူး ဦးတင်အောင်ချစ် </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> အမျိုးသားလွှတ်တော် <div class="mw-collapsible-content"> * ဥက္ကဋ္ဌ [[ချစ်ဆွေ (သံအမတ်ကြီး)|ဦးချစ်ဆွေ]] * အဖွဲ့ဝင် ဒေါ်သိင်္ဂီဝင်းရွှေ * အဖွဲ့ဝင် ဒေါ်မီမီကျော်ထွန်း * အဖွဲ့ဝင် ဦးချစ်ဝေ * အဖွဲ့ဝင် ဦးဗိုလ်သိန်းနိုင် * အဖွဲ့ဝင် ဒေါ်အေးချမ်းမုံ * အဖွဲ့ဝင် ဦးကျော်ကျော်လင်း(ခ)ဦးထိန်လင်း * အဖွဲ့ဝင် ဒေါ်ထားထားနု * အဖွဲ့ဝင် ဦးအောင်ကျော်မင်း * အဖွဲ့ဝင် ဦးဇော်ဇော်မြင့် * အဖွဲ့ဝင် ဒေါ်စိုးစိုးမြင့် * အဖွဲ့ဝင် ခွန်ဝင်းဦး * အဖွဲ့ဝင် ဗိုလ်မှူးချုပ် ခင်မောင်စိုး * အဖွဲ့ဝင် ဗိုလ်မှူးကြီး ဖြိုးမင်းဝင်း * အတွင်းရေးမှူး ဦးသန်းအောင် </div> |- |၃၂ |လွှတ်တော်အခွင့်အရေးကော်မတီ | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> ပြည်သူ့လွှတ်တော် <div class="mw-collapsible-content"> * ဥက္ကဋ္ဌ [[မောင်မောင်အုန်း|ဦးမောင်မောင်အုန်း]] * အဖွဲ့ဝင် ဒေါက်တာ ကျော်ဦး * အဖွဲ့ဝင် စိုင်းဆမ် * အဖွဲ့ဝင် ဦးအောင်ဇော်မိုး(ခ)အောင်ဇော်မိုးထွန်း * အဖွဲ့ဝင် ဦးအောင်မျိုးသန်း * အဖွဲ့ဝင် ဒေါ်သိင်္ဂီမြင့်ရည် * အဖွဲ့ဝင် ဒေါ်စိုးစိုးရီ * အဖွဲ့ဝင် ဦးစိုးနိုင် * အဖွဲ့ဝင် ဦးစောဝင်းထိန် * အဖွဲ့ဝင် ဦးသန်းနိုင် * အဖွဲ့ဝင် ဦးစိုးဝင်း * အဖွဲ့ဝင် ဦးဂုဏ်ဝမ်း * အဖွဲ့ဝင် ဗိုလ်ချုပ် ရဲကျော်သူ * အဖွဲ့ဝင် ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး တင်သောင်းလင်း * အတွင်းရေးမှူး ဒေါက်တာ ကျော်ကျော်ဌေး </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> အမျိုးသားလွှတ်တော် <div class="mw-collapsible-content"> * ဥက္ကဋ္ဌ [[Jeng Phang နော်တောင်|ဦးဂျဲန်ဖန်နော်တောင်(ခ)ဦးနော်တောင်]] * အဖွဲ့ဝင် ဒေါက်တာ ကျော်ထွန်း * အဖွဲ့ဝင် ဒေါက်တာ ဗညားအောင်မိုး * အဖွဲ့ဝင် ဦးတင့်ဇော် * အဖွဲ့ဝင် ဦးခင်ဇော်ထွန်း * အဖွဲ့ဝင် ဒေါ်နီနီမာ * အဖွဲ့ဝင် ဦးကျော်တင် * အဖွဲ့ဝင် ဦးသိန်းဇော် * အဖွဲ့ဝင် ဦးယုနိုင် * အဖွဲ့ဝင် ဦးခင်မောင်ဌေး * အဖွဲ့ဝင် ဒေါ်မြမြသက် * အဖွဲ့ဝင် စိုင်းဝင်းခိုင် * အဖွဲ့ဝင် ဗိုလ်ချုပ် ကျော်သူရအေး * အဖွဲ့ဝင် ဗိုလ်မှူးကြီး စိုးရွှေ * အတွင်းရေးမှူး ဦးအောင်တင်မြင့် </div> |- |၃၃ |အစိုးရ၏ အာမခံချက်များ၊ ကတိများနှင့် တာဝန်ခံချက်များစိစစ်ရေးကော်မတီ | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> ပြည်သူ့လွှတ်တော် <div class="mw-collapsible-content"> * ဥက္ကဋ္ဌ [[သန်းထွန်းဦး|ဦးသန်းထွန်းဦး]] * အဖွဲ့ဝင် ဦးမင်းခန့်ကျော် * အဖွဲ့ဝင် ဦးခင်မောင်ထွန်း * အဖွဲ့ဝင် ဦးအောင်လင်းလှိုင် * အဖွဲ့ဝင် ဦးအောင်ကျော်နှင်း * အဖွဲ့ဝင် ဦးလူဇော် * အဖွဲ့ဝင် ဦးအောင်ကိုလတ် * အဖွဲ့ဝင် ဦးထွန်းထွန်းမိုး * အဖွဲ့ဝင် ဒေါ်ဆွေဆွေသင်း * အဖွဲ့ဝင် ဦးဉာဏ်ဝင်းထိုက် * အဖွဲ့ဝင် ဒေါ်စမ်းစမ်းဌေး * အဖွဲ့ဝင် ဦးအောင်မြသန်း * အဖွဲ့ဝင် ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်စိုး * အဖွဲ့ဝင် ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး လှနိုင် * အတွင်းရေးမှူး ဦးသန်းထွန်း </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> အမျိုးသားလွှတ်တော် <div class="mw-collapsible-content"> * ဥက္ကဋ္ဌ ဦးလှသိန်း * အဖွဲ့ဝင် ဦးဝင်းဖေမောင် * အဖွဲ့ဝင် ဦးအောင်စိုး * အဖွဲ့ဝင် ဒေါ်ကျော့ယဉ်ဝင်း * အဖွဲ့ဝင် ဦးကျော်စိန်လှ * အဖွဲ့ဝင် ဒေါ်ယဉ်မင်းထိုက် * အဖွဲ့ဝင် ဦးဖြိုးဝေဝင်း * အဖွဲ့ဝင် ဦးခင်မောင်တင့် * အဖွဲ့ဝင် ဦးအောင်သီဟ * အဖွဲ့ဝင် ဦးခင်မောင်သန်း * အဖွဲ့ဝင် ဦးဇော်မင်းထူး * အဖွဲ့ဝင် စောမြတ်ထွဋ်ဝင်း(ခ)ကိုဆွိ * အဖွဲ့ဝင် ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်အောင် * အဖွဲ့ဝင် ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး ဝင်းမြင့်ထွန်း * အတွင်းရေးမှူး ဦးရန်နိုင်ဦး </div> |- |၃၄ |[[တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|တိုင်းမှူးများ]] | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> တိုင်းမှူး (၁၄) ဦး <div class="mw-collapsible-content"> * [[နေပြည်တော်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|နေပြည်တော်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူး]] ဗိုလ်ချုပ် ကြည်သိုက် * [[မြောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|မြောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူး]] ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဇော်ထွေး * [[အရှေ့မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|အရှေ့မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူး]] ဗိုလ်ချုပ် အေးမင်းဦး * [[အရှေ့ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|အရှေ့ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူး]] ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်နိုင်ဦး * [[အရှေ့အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|အရှေ့အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူး]] ဗိုလ်မှူးချုပ် ဝေလင်းအောင် * [[တြိဂံဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|တြိဂံဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူး]] ဗိုလ်ချုပ် စိုးမြတ်ထွဋ် * [[အရှေ့တောင်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|အရှေ့​တောင်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူး]] ဗိုလ်မှူးချုပ် သူရ ဇော်လွင်စိုး * [[ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူး]] ဗိုလ်မှူးချုပ် ရဲဝင်းအောင် * [[ရန်ကုန်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|ရန်ကုန်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူး]] ဗိုလ်ချုပ် တင်မင်းလတ် * [[အနောက်တောင်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|အနောက်တောင်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူး]] ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်ကျော်ခိုင် * [[အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူး]] ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော * [[အနောက်မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|အနောက်မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူး]] ဗိုလ်မှူးချုပ် စိုးဝင်းထွန်း * [[အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူး]] ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်ဌေး * [[တောင်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|တောင်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူး]] ဗိုလ်ချုပ် စိုးကျော်ထက် |- |၃၅ |ဒုတိယဝန်ကြီးများ | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> ဒုတိယဝန်ကြီး (၄၉) ဦး <div class="mw-collapsible-content"> * နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးခင်လတ် * နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး ဒုတိယဝန်ကြီး [[ခိုင်ခိုင်စိုး|ဒေါက်တာ ခိုင်ခိုင်စိုး]] * နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး [[ထင်ကျော်သူ|ဦးထင်ကျော်သူ]] * ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးအောင်မြိုင် * ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးထွန်းလူ * ဒီဂျစ်တယ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့်ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးမင်းဇေယျာလှိုင် * ဒီဂျစ်တယ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့်ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးသက်ဝင်းအောင် * ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဗိုလ်ချုပ် အောင်မျိုးသန့် * ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဗိုလ်ချုပ် မင်းသူ * နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး [[နိုင်မင်းကျော်|ဦးနိုင်မင်းကျော်]] * နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး [[ကိုကိုကျော်|ဦးကိုကိုကျော်]] * အမျိုးသားစီမံကိန်း၊ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့်နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးသန့်စင်လွင် * အမျိုးသားစီမံကိန်း၊ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့်နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးဟန်ဝင်းအောင် * ဘဏ္ဍာရေးနှင့်အခွန်ဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဒေါ်သန်းသန်းလင်း * ဘဏ္ဍာရေးနှင့်အခွန်ဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး [[ကျော်ထင် (ဒုတိယဝန်ကြီး)|ဦးကျော်ထင်]] * နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဗိုလ်ချုပ် ကျော်စွာဦး * နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဗိုလ်ချုပ် ကျော်ကျော်ဟန် * တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးစိုင်းထွန်းညို * ဥပဒေရေးရာဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး [[ထိန်လင်းဦး|ဒေါက်တာ ထိန်လင်းဦး]] * ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးနေမျိုးလှိုင် * ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးဝင်းမောင်သိန်း * သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဒေါက်တာ နေခြည်လဲ့လဲ့သိန်း * ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဒေါက်တာ တင်ထွန်း * အမျိုးသမီးရေးရာဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဒေါက်တာ နေသွယ်ကြည် * ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးရဲတင့် * သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး [[လင်းအောင်|ဦးလင်းအောင်]] * ယဉ်ကျေးမှု၊ဟိုတယ်နှင့်ခရီးသွားလာရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးအေးထွန်း * ယဉ်ကျေးမှု၊ဟိုတယ်နှင့်ခရီးသွားလာရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးဖြိုးဇော်စိုး * စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးဗိုလ်ဗိုလ်ကျော် * စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဒေါက်တာ ရဲထွန်းဝင်း * စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဒေါက်တာ ရဲတင့်ထွန်း * သမဝါယမနှင့်ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးသိုက်စိုး * သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးခင်လတ်ကြီး * သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဒေါက်တာ သောင်းနိုင်ဦး * လျှပ်စစ်နှင့်စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးအေးကျော် * လျှပ်စစ်နှင့်စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးကျော်နိုင်ဝင်း * စက်မှုနှင့်အသေးစား၊အငယ်စား၊အလတ်စားနှင့်စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးသွင်အောင် * စက်မှုနှင့်အသေးစား၊အငယ်စား၊အလတ်စားနှင့်စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဒေါက်တာ အောင်ဇေယျ * လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့်ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး [[လင်းဇော်ထွန်း|ဦးလင်းဇော်ထွန်း]] * လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့်ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးရဲထွန်းဦး * အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးမျိုးအောင် * စီးပွားရေးနှင့်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး [[မင်းမင်း|ဦးမင်းမင်း]] * စီးပွားရေးနှင့်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးဝင်းမြင့်ခိုင် * အားကစားရေးရာဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးမျိုးကျော်သူ * လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဦးစစ်နိုင် * ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး [[မျိုးမြင့်|ဦးမျိုးမြင့်]] * ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဒေါက်တာ သောင်းနိုင် * လူမှုဝန်ထမ်း၊ကယ်ဆယ်ရေးနှင့်ပြန်လည်နေရာချထားရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဒေါက်တာ သန်းစိုး * လူမှုဝန်ထမ်း၊ကယ်ဆယ်ရေးနှင့်ပြန်လည်နေရာချထားရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး ဒေါက်တာ သန့်ဇော်လွင် |- |၃၆ |ဒုတိယရှေ့နေချုပ် |[[ထိန်လင်းဦး|ဒေါက်တာ ထိန်လင်းဦး]] |- |၃၇ |ဒုတိယစာရင်းစစ်ချုပ် |ဒေါ်ခိုင်ခိုင်အောင် |- |၃၈ |ပြည်ထောင်စုရာထူးဝန်အဖွဲ့ အဖွဲ့ဝင်များ | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> အဖွဲ့ဝင် (၆) ဦး <div class="mw-collapsible-content"> * ဒေါ်ခင်မျိုးမြင့် * ဦးစိုးတင့် * ဒေါက်တာ စုစုဒွေး * ဒေါ်ခင်ရွှေမြင့် * ဒေါက်တာ ခင်ချစ်ချစ် * [[စန်းစန်းနွယ်|ဒေါ်စန်းစန်းနွယ်]] |- |၃၉ |နေပြည်တော်ကောင်စီဝင်များ | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> ကောင်စီဝင် (၇) ဦး <div class="mw-collapsible-content"> * ဗိုလ်မှူးကြီး ရဲမိုး * ဦးမင်းဦး * ဦးခင်မောင်လတ် * ဦးဝင်းမိုးခိုင် * ဦးထွန်းထွန်း * ဦးအောင်ဇေယျ * ဦးမောင်မောင်သန်း |- |၄၀ |တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ် | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ် (၁၄) ဦး <div class="mw-collapsible-content"> * [[ကချင်ပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်|ကချင်ပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ်]] [[အေးအေးမော်|ဒေါ်အေးအေးမော်]] * [[ကယားပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်|ကယားပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ်]] [[ထွန်းထွန်းဦး (တရားသူကြီး)|ဦးထွန်းထွန်းဦး]] * [[ကရင်ပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်|ကရင်ပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ်]] [[ညွန့်လင်း|ဦးညွန့်လင်း]] * [[ချင်းပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်|ချင်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ်]] ဦးမြတ်စံ * [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး တရားလွှတ်တော်|စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးတရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ်]] [[ဇော်ထူး|ဦးဇော်ထူး]] * [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး တရားလွှတ်တော်|တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးတရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ်]] [[အေးအေးသန်း|ဒေါ်အေးအေးသန်း]] * [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး တရားလွှတ်တော်|ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးတရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ်]] [[လွင်လွင်အေးကျော်|ဒေါ်လွင်လွင်အေးကျော်]] * [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး တရားလွှတ်တော်|မကွေးတိုင်းဒေသကြီးတရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ်]] [[မိမိမော်|ဒေါ်မိမိမော်]] * [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး တရားလွှတ်တော်|မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးတရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ်]] [[လှမြင့် (တရားသူကြီး)|ဒေါ်လှမြင့်]] * [[မွန်ပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်|မွန်ပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ်]] [[ဌေးမြင့်အေး|ဒေါ်ဌေးမြင့်အေး]] * [[ရခိုင်ပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်|ရခိုင်ပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ်]] [[မြအေး (တရားသူကြီး)|ဒေါ်မြအေး]] * [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတရားလွှတ်တော်|ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ်]] [[စန္ဒာသွယ်|ဒေါ်စန္ဒာသွယ်]] * [[ရှမ်းပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်|ရှမ်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ်]] [[သန်းဦးလွင်|ဦးသန်းဦးလွင်]] * [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး တရားလွှတ်တော်|ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးတရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ်]] [[မိုးမိုးအေး|ဒေါ်မိုးမိုးအေး]] |- |၄၁ |တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> လွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ (၁၄) ဦး <div class="mw-collapsible-content"> * ကချင်ပြည်နယ်လွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဦးသန်းထွန်းအေး * ကယားပြည်နယ်လွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဦးစိုးရယ် * ကရင်ပြည်နယ်လွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဦးအေးမင်းထွေး * ချင်းပြည်နယ်လွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဦးသန့်စင်ဦး * စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဦးမျိုးသန့် * တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဦးခင်မောင်မြင့် * ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဦးကျော်ဌေး * မကွေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဦးခင်မောင်ညို * မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဦးကျော်မြင့် * မွန်ပြည်နယ်လွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဦးမင်းအောင်မြင့် * ရခိုင်ပြည်နယ်လွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဒေါက်တာ ထင်လင်းဦး * ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ [[ကျော်ကျော်စိုး|ဦးကျော်ကျော်စိုး]] * ရှမ်းပြည်နယ်လွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဦးစိုင်းထွန်းစိန် * ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဦးစောသက်နိုင်ဦး |- |၄၂ |[[ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့များ|တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ဝင် ဝန်ကြီးများ]] | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> [[ကချင်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|ကချင်ပြည်နယ်]] <div class="mw-collapsible-content"> * လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီး စိုးရန်နောင် * စီမံကိန်း၊စီးပွားရေးနှင့်ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး ဦးချန်တန်ခင် * လူမှုရေးရာဝန်ကြီး ဦးကျော်မင်းခိုင် * လျှပ်စစ်၊စွမ်းအင်၊စက်မှုနှင့်လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး ဦးအောင်နိုင် * စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီး ဦးရဲရင့်ဆွေ * သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်သိမ်းရေးဝန်ကြီး ဒေါက်တာ အောင်ဝင်း * စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီး ဒေါက်တာ သန်းဌေးအောင် * ဗမာတိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဦးစိုးသိန်း * ရှမ်းတိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဦးတင်အောင် * လီဆူးတိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဦးလီပေါ်ရဲ့ * ရဝမ်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဦးမယစ်ယောရှု </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> [[ကယားပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|ကယားပြည်နယ်]] <div class="mw-collapsible-content"> * လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီး သန်းစိုးအောင် * စီမံကိန်း၊စီးပွားရေးနှင့်ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး ဦးတင်လှ * လူမှုရေးရာဝန်ကြီး ဦးအောင်မျိုးသိန်း * လျှပ်စစ်၊စွမ်းအင်၊စက်မှုနှင့်လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး ဦးရဲဝင်း * စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီး ဦးဂျိုးဇက်ကျော် * သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီး ဒေါ်နှင်းနှင်းရီ * စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီး ဦးစောဟူးဟူး * ဗမာတိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဒေါ်ခင်သန္တာထွန်း </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> [[ကရင်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|ကရင်ပြည်နယ်]] <div class="mw-collapsible-content"> * လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီး စိုးမိုးဝင်း * စီမံကိန်း၊စီးပွားရေးနှင့်ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး ဦးညီညီဇော် * လူမှုရေးရာဝန်ကြီး ဦးစောထွန်းအောင် * လျှပ်စစ်၊စွမ်းအင်၊စက်မှုနှင့်လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး ဦးစောမျိုးမြင့် * စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီး ဦးအောင်လွင် * သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီး ဦးစယဉ်ဌေး * စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီး စောခေါင်ပန်ထော့ * ဗမာတိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဦးတင်မောင်လှိုင် * မွန်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဦးမျိုးမြင့်နိုင် * ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ခွန်မြတ်ထူး </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> [[ချင်းပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|ချင်းပြည်နယ်]] <div class="mw-collapsible-content"> * လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီး ခင်မောင်ထွေး * စီမံကိန်း၊စီးပွားရေးနှင့်ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး ဒေါက်တာ လျန်ဇခုပ် * လူမှုရေးရာဝန်ကြီး ဦးစိန်ထွန်းလှ * လျှပ်စစ်၊စွမ်းအင်၊စက်မှုနှင့်လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး ဦးနေလင်းအောင် * စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီး ဦးပေါင်ဇလန်း * သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီး ဦးဝင်းဇော်ဦး * စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီး ဦးအောင်ကျော်ဌေး </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] <div class="mw-collapsible-content"> * လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီး ဝင်းတင်စိုး * စီမံကိန်း၊စီးပွားရေးနှင့်ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး ဦးအောင်ဇော်ဦး * လူမှုရေးရာဝန်ကြီး ဦးညွန့်ဝင်းအောင် * လျှပ်စစ်၊စွမ်းအင်၊စက်မှုနှင့်လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး ဦးခင်မောင်အေး * စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီး ဦးဆန်းဝင်း * သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီး ဦးတင်သန်းဝင်း * စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီး ဦးစောရန်အောင် * [[နာဂ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|နာဂကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသဦးစီးအဖွဲ့ဥက္ကဋ္ဌ]] ဦးလှထွန်း * ရှမ်းတိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဦးစိန်ဖေ * ချင်းတိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဦးငွန်ဘွလ်ထန် </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]] <div class="mw-collapsible-content"> * လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီး ရန်ကြီးအောင် * စီမံကိန်း၊စီးပွားရေးနှင့်ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး ဦး​မောင်ကြီး * လူမှုရေးရာဝန်ကြီး ဦးသက်နိုင် * လျှပ်စစ်၊စွမ်းအင်၊စက်မှုနှင့်လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး ဒေါက်တာ ဝင်းအောင် * စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီး ဦးအောင်ကျော်ကျော်ဦး * သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီး ဦးသိန်းလွင် * စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီး ဦးမင်းမင်းလတ် * ကရင်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး စောမာတင်လူသာ </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] <div class="mw-collapsible-content"> * လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီး ညီလန်းချို * စီမံကိန်း၊စီးပွားရေးနှင့်ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး ဦးဇော်ဝင်း * လူမှုရေးရာဝန်ကြီး ဒေါက်တာ ထူးခြားအောင် * လျှပ်စစ်၊စွမ်းအင်၊စက်မှုနှင့်လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး ဦးကျော်ထွဋ် * စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီး ဦးကိုကိုဦး * သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီး ဦးကျော်ကျော်လင်း * စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီး ဦးနိုင်လင်းဆွေ(ခ)ဦးထွန်းထွန်းဦး * ကရင်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး စောလင်းအောင် </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]] <div class="mw-collapsible-content"> * လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီး မိုးမင်းသိန်း * စီမံကိန်း၊စီးပွားရေးနှင့်ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး ဦးစန်းလွင် * လူမှုရေးရာဝန်ကြီး ဒေါ်နွယ်နီနိုင် * လျှပ်စစ်၊စွမ်းအင်၊စက်မှုနှင့်လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး ဦးဆန်းညွန့်အောင် * စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီး ဦးအောင်နိုင် * သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီး ဦးစိုင်းမြင့်အေး * စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီး ဦးကြည်ထွန်း * ချင်းတိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဦးထွန်းခင် </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့|မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] <div class="mw-collapsible-content"> * လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီး နေလင်းစိုး * စီမံကိန်း၊စီးပွားရေးနှင့်ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး ဦးသိန်းဌေး * လူမှုရေးရာဝန်ကြီး ဦးလှကြွယ် * လျှပ်စစ်၊စွမ်းအင်၊စက်မှုနှင့်လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး ဦးကျော်မိုးသက် * စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီး ဦးလှမျိုး * သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီး ဒေါ်သိင်္ဂီအောင် * စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီး ဦးခင်မောင်အေး * ရှမ်းတိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး စိုင်းအောင်ကြည် </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> [[မွန်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|မွန်ပြည်နယ်]] <div class="mw-collapsible-content"> * လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီး ကျော်စွာမြင့် * စီမံကိန်း၊စီးပွားရေးနှင့်ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး နိုင်လယိတမ(ခ)နိုင်ခင်မောင်ဇင် * လူမှုရေးရာဝန်ကြီး ဦးတင်ဇော်ထွန်း * လျှပ်စစ်၊စွမ်းအင်၊စက်မှုနှင့်လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး ဦးဇေယျာဦး * စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီး ဦးမင်းမြင့်မောင်လေး * သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီး မိလဝီဟန် * စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီး ဒေါက်တာ အောင်မြတ်ကျော်စိန် * ဗမာတိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဦးမျိုးမင်းလှိုင် * ကရင်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဦးအောင်ကျော်သိန်း * ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဦးချစ်သိန်း </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> [[ရခိုင်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|ရခိုင်ပြည်နယ်]] <div class="mw-collapsible-content"> * လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီး ကျော်သူရ * စီမံကိန်း၊စီးပွားရေးနှင့်ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး ဦးအောင်ကျော်မိုး * လူမှုရေးရာဝန်ကြီး ဦးကျော်စိုး * လျှပ်စစ်၊စွမ်းအင်၊စက်မှုနှင့်လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး ဦးကျော်ဆွေလင်း * စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီး ဦးသက်ထွန်း * သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီး ဦးမြင့်စိုး * စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီး ဦးမြင့်စိုးဝင်း * ချင်းတိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဦးတင်လှ </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]] <div class="mw-collapsible-content"> * လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီး ဝင်းတင့် * စီမံကိန်း၊စီးပွားရေးနှင့်ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး ဒေါက်တာ မေသန်းနွယ် * လူမှုရေးရာဝန်ကြီး ဦးဗိုလ်ဌေး * ပြန်ကြားရေး၊ကယ်ဆယ်ရေးနှင့်သာသနာရေးဝန်ကြီး ဦးနေလင်းထွန်း * လျှပ်စစ်၊စွမ်းအင်၊စက်မှုနှင့်လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး ဒေါက်တာ မျိုးသော် * စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီး ဒေါက်တာ ထူးမောင် * သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီး ဦးစိုးဦး * စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီး [[မျိုးမြင့်အောင်|ဦးမျိုးမြင့်အောင်]] * ကရင်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး စောဂျက်ကော့ထူး * ရခိုင်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဦးနေမင်းထွန်း </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> [[ရှမ်းပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|ရှမ်းပြည်နယ်]] <div class="mw-collapsible-content"> * လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီး စိန်ဝင်း * စီမံကိန်း၊စီးပွားရေးနှင့်ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး ဒေါက်တာ လဆိုင်း * လူမှုရေးရာဝန်ကြီး ဒေါ်နန်းခမ်းလူ * လျှပ်စစ်၊စွမ်းအင်၊စက်မှုနှင့်လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး ဦးခွန်သန်းထူး * စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီး ဦးလင်းအောင်ဆွေ * သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီး စိုင်းဝမ်းလှိုင်းတစ်ပ် * စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီး ဦးခွန်ထွန်းဖြူ * [[ဓနုကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|ဓနုကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသဦးစီးအဖွဲ့ဥက္ကဋ္ဌ]] ဦးအာကာလင်း * [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသဦးစီးအဖွဲ့ဥက္ကဋ္ဌ]] ဦးခွန်ဖိုးစိန် * [[ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသဦးစီးအဖွဲ့ဥက္ကဋ္ဌ]] ''လစ်လပ်'' * [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသဦးစီးအဖွဲ့ဥက္ကဋ္ဌ]] ''လစ်လပ်'' * [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း|“ဝ”ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်းဦးစီးအဖွဲ့ဥက္ကဋ္ဌ]] ''လစ်လပ်'' * ဗမာတိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဒေါ်ခင်ထွေးအောင် * ကချင်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဦးကိန်မိုင် * လီဆူးတိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဒေါ်ငွေလှိုင် * လားဟူတိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဦးဝီလ်ဆင်မိုး * အင်းသားတိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဒေါ်တင်တင်ရီ * အာခါတိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဦးထွန်းအောင် * ကယန်း(ခ)ပဒေါင်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဒေါ်အေးချိုစိန် </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] <div class="mw-collapsible-content"> * လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီး စိုးမင်းဦး * စီမံကိန်း၊စီးပွားရေးနှင့်ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး ဦးအောင်စန်းချစ် * လူမှုရေးရာဝန်ကြီး ဦးခင်မောင်ကြည် * လျှပ်စစ်၊စွမ်းအင်၊စက်မှုနှင့်လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး ဦးကျော်ထွန်းဇော် * စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီး ဦးကျော်မျိုးတင် * သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီး ဒေါ်မေသန်းဦး * စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီး ဦးမောင်​မောင်ဦး * ကရင်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး မန်းသိန်းကျော် * ရခိုင်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီး ဦးစိုးညွန့် </div> |- |၄၃ |တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ် ဥပဒေချုပ် | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> ဥပဒေချုပ် (၁၄) ဦး <div class="mw-collapsible-content"> * ကချင်ပြည်နယ်ဥပဒေချုပ် ဒေါ်နန်းလှလှအေး * ကယားပြည်နယ်ဥပဒေချုပ် ဦးဝင်းနိုင် * ကရင်ပြည်နယ်ဥပဒေချုပ် ဒေါ်နော်သန်းသန်းငြိမ်း * ချင်းပြည်နယ်ဥပဒေချုပ် ဦးကပ်တလွန်း * စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးဥပဒေချုပ် ဒေါ်လှလှဝင်း * တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးဥပဒေချုပ် ဦးထိန်လင်းကျော် * ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးဥပဒေချုပ် ဦးခင်မောင်တင့် * မကွေးတိုင်းဒေသကြီးဥပဒေချုပ် ဦးအေးလွင် * မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးဥပဒေချုပ် ဦးလှသိန်း * မွန်ပြည်နယ်ဥပဒေချုပ် ဒေါ်မိသန္တာမြင့် * ရခိုင်ပြည်နယ်ဥပဒေချုပ် ဦးဝင်းမောင် * ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးဥပဒေချုပ် ဒေါ်ဖြူမာဝေ * ရှမ်းပြည်နယ်ဥပဒေချုပ် ဦးစိုင်းကျော်ဇံ * ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးဥပဒေချုပ် ဦးခင်မောင်လွင် |- |၄၄ |တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ် စာရင်းစစ်ချုပ် | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> စာရင်းစစ်ချုပ် (၁၄) ဦး <div class="mw-collapsible-content"> * ကချင်ပြည်နယ်စာရင်းစစ်ချုပ် ဒေါ်ခင်လေးနွယ် * ကယားပြည်နယ်စာရင်းစစ်ချုပ် ဒေါ်မော်မော် * ကရင်ပြည်နယ်စာရင်းစစ်ချုပ် ဦးအောင်စိုး * ချင်းပြည်နယ်စာရင်းစစ်ချုပ် ဦးမောင်မောင်ခင် * စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးစာရင်းစစ်ချုပ် ဒေါ်မြင့်မြင့်သိန်း * တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးစာရင်းစစ်ချုပ် ဒေါ်ဌေးဌေးမြင့် * ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးစာရင်းစစ်ချုပ် ဒေါ်တင်တင်ငြိမ်း * မကွေးတိုင်းဒေသကြီးစာရင်းစစ်ချုပ် ဒေါ်အေးအေး * မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးစာရင်းစစ်ချုပ် ဒေါ်ခင်ခင်သီ * မွန်ပြည်နယ်စာရင်းစစ်ချုပ် ဒေါ်သိန်းသိန်းဦး * ရခိုင်ပြည်နယ်စာရင်းစစ်ချုပ် ဒေါ်ခင်သန်းကြည် * ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးစာရင်းစစ်ချုပ် ဒေါ်ခင်မာချို * ရှမ်းပြည်နယ်စာရင်းစစ်ချုပ် ဒေါ်ခင်ထွေးရီ * ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးစာရင်းစစ်ချုပ် ဒေါ်ငြိမ်းငြိမ်းဝင်း |- |၄၅ |မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌများ | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ (၂) ဦး <div class="mw-collapsible-content"> * ဦးသက်ထွန်းအောင် * ဒေါက်တာ စန္ဒာဦး |- |၄၆ |အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင် အဖွဲ့ဝင်များ | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> အဖွဲ့ဝင် (၈) ဦး <div class="mw-collapsible-content"> * ဦးကျော်ဝင်းသိန်း * ဒေါက်တာ ထွန်းထွန်းဦး * [[တိုးရီ|ဦးတိုးရီ]] * ဦးဝင်းဇော်မိုး * ဦးတင်အောင်ဝင်း * ဦးလွန်းဘော် * ဦးကျော်စိုးညွန့် * ဦးမင်းဟန် |- |၄၇ |မြန်မာနိုင်ငံအမျိုးသားလူ့အခွင့်အရေးကော်မရှင် အဖွဲ့ဝင်များ | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> အဖွဲ့ဝင် (၁၂) ဦး <div class="mw-collapsible-content"> * ဒေါက်တာ မြင့်သူမြိုင် * ဦးဝင်းလှိုင်ဦး(ခ)ကုန်ဇမှုန်း * ဦးသန်းဝင်း * ဦးတင်ကိုကို * ဦးအုန်းခိုင် * ဒေါက်တာ နုနုရီ * ဒေါ်စန္ဒာ * ဒေါက်တာ ဆွေဆွေအောင် * ဒေါက်တာ တင်ဌေးအိ * ဒေါက်တာ ဥမ္မာကျော် * ဦးညီညီ * ဦးထွန်းထွန်းဝင်း |- |၄၈ |[[အခွန်အယူခံခုံအဖွဲ့|အခွန်အယူခံခုံအဖွဲ့ဥက္ကဋ္ဌ]] |ဦးမြင့်ဦး |- |၄၉ |တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးများ | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> ကချင်ပြည်နယ် <div class="mw-collapsible-content"> * ဦးအောင်မြင့် * ဒေါ်ပြုံးပြုံးကြည် * ဒေါ်ခင်ပြုံးရီ </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> ကယားပြည်နယ် <div class="mw-collapsible-content"> * ဒေါ်ချယ်ရီခင် * ဒေါ်သိန်းသိန်းနှင်း </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> ကရင်ပြည်နယ် <div class="mw-collapsible-content"> * ဒေါ်ခင်စိမ်းဝင်း * ဒေါ်နွဲ့နွဲ့ဦး </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> ချင်းပြည်နယ် <div class="mw-collapsible-content"> * ဦးကျော်သောင်းအောင် * ဒေါ်နှင်းကေသီဝင်း </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး <div class="mw-collapsible-content"> * ဦးဟန်သိန်း * ဒေါ်မိမိစိန် * ဦးခင်မောင်မြင့် </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး <div class="mw-collapsible-content"> * ဒေါ်ရင်ရင်သန်း * ဒေါ်ထွေးထွေး </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး <div class="mw-collapsible-content"> * ဒေါ်အေးအေးသန့် * ဒေါ်ခင်အုန်းတင့် * ဒေါက်တာ ဇော်ဝင်းထွန်း * ဦးသန့်ဇော်သန်း </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> မကွေးတိုင်းဒေသကြီး <div class="mw-collapsible-content"> * ဒေါ်ခင်နှင်းထွဋ် * ဦးထွန်းထွန်းအောင် * ဒေါ်မာလာ </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး <div class="mw-collapsible-content"> * ဦးမြင့်ဆန်း * ဒေါ်ခင်စန်းမြင့် * ဒေါ်ကြည်ကြည်စိန်း * ဒေါ်ခင်သစ်ဆွေ * ဦးသန်းထွန်းအောင် * ဦးဌေးအောင် </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> မွန်ပြည်နယ် <div class="mw-collapsible-content"> * ဒေါ်ညိုမီစံ * ဒေါက်တာ အောင်သီဟ * ဒေါ်ခိုင်ခိုင်မျိုး </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> ရခိုင်ပြည်နယ် <div class="mw-collapsible-content"> * ဦးအောင်ထွန်းသိန်း * ဒေါ်စောရွှေ </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး <div class="mw-collapsible-content"> * ဦးကျော်စွာငြိမ်း * ဒေါ်ထားထား * ဒေါ်နုနုခင် * ဦးကျော်ကျော် * ဒေါ်မာလာထွဋ် * ဦးသောင်းထွေး </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> ရှမ်းပြည်နယ် <div class="mw-collapsible-content"> * ဦးအောင်မော် * ဒေါ်သူဇာအောင် * ဒေါ်အေးအေးလှိုင် </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး <div class="mw-collapsible-content"> * ဒေါ်ယဉ်ယဉ်ဟန် * ဦးဝင်းမြိုင် * ဒေါ်ခင်စန်းဝင်း * ဒေါက်တာ အောင်ထွန်းလင်း </div> |- |၅၀ |ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနမှ ညွှန်ကြားရေးမှူးများ | |} {{small|<sup> မှတ်ချက်။ ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်နာယကရာထူးသည် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် အစည်းအဝေးကျင်းပသည့် အစည်းအဝေးကာလအတွက်သာဖြစ်သဖြင့် ပြည်ထောင်စုအင်္ဂါစဉ်အရ အကျုံးမဝင်ပါ။}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး]] nxuzi20mktjo4r6jiu29ni4nq5w1za5 0 112355 1059192 641443 2026-10-18T07:21:55Z Kent Wang 148815 ဝီကီဒေတာမှ ပုံကို အသုံးပြုခြင်း; Charola in Convent of Christ - interior 57.jpg; Casa do Capítulo, Convento de Cristo 81.jpg; Convento do Cristo (31).jpg; Chapterhouse window of the Convent of Christ (Tomar) 74.jpg; ထပ်နေသောပုံကို ဖယ်ရှားခြင်း 1059192 wikitext text/x-wiki {{Infobox ကမ္ဘာ့အမွေခံနေရာများ | WHS = တိုမာရှိ ခရစ်တော်၏ ကွန်ဗင့်ကျောင်း | ပုံ = [[File:{{#property:P18}}|300px]] | နိုင်ငံ = {{အလံ|ပေါ်တူဂီနိုင်ငံ}} | အမျိုးအစား = ယဉ်ကျေးမှု | စံနှုန်း = i,vi | ID = ၂၆၅ | ဒေသ = ဥရောပ နှင့် မြောက်အမေရိက | နှစ် = ၁၉၈၃ | ဆက်ရှင် = သတ္တမအကြိမ် |သက်တမ်းတိုးခြင်း = | ဝက်ဘ် = http://whc.unesco.org/en/list/265 }} '''ခရစ်တော်၏ ကွန်ဗင့်ကျောင်း''' သည် [[ပေါ်တူဂီနိုင်ငံ]] တိုမာမြို့ရှိ ယခင် ရိုမန်ကက်သလစ် ကွန်ဗင့်ကျောင်း တစ်ခု ဖြစ်သည်။ နဂိုမူလက ၁၂ ရာစု တမ်ပလာနိုက်တို့၏ အခိုင်အမာ အခြေစိုက်ရာ နေရာဖြစ်ခဲ့ပြီး ထိုဂိုဏ်းကို ၁၄ ရာစု အတွင်း ဖျက်သိမ်းလိုက်သော အခါတွင် ပေါ်တူဂီ ဂိုဏ်းခွဲသည် နိုက်တို့၏ ခရစ်တော်ဂိုဏ်း အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ပေါ်တူဂီတို့၏ ရေကြောင်းဆိုင်ရာ စူးစမ်းရှာဖွေရေးများကို ကူညီထောက်ပံ့ ခဲ့သည်။ ကွန်ဗင့်ကျောင်းနှင့် ရဲတိုက် အဆောက်အဦး အစုအဝေးသည် သမိုင်းဝင် နှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အထိမ်းအမှတ် အဆောက်အဦးဖြစ်ပြီး ၁၉၈၃ ခုနှစ်တွင် [[ယူနက်စကို]]၏ [[ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ]] အဖြစ် စာရင်းသွင်းခံခဲ့ရသည်။ <br><gallery class=center caption="ခရစ်တော်၏ ကွန်ဗင့်ကျောင်း၊ တိုမာ - Convento de Cristo"> Convento do Cristo (31).jpg Tomar-120-Templerburg-manuelinische Fassade-1983-gje.jpg Tomar-Convento de Cristo-168-Claustro de Joao III-Brunnen-2011-gje.jpg Tomar-Convento de Cristo-172-Claustro de Joao III-Treppe-2011-gje.jpg Tomar-Convento de Cristo-132-Durchblick-2011-gje.jpg Charola in Convent of Christ - interior 57.jpg Tomar-Convento de Cristo-160-Kreuzgang-2011-gje.jpg Chapterhouse window of the Convent of Christ (Tomar) 74.jpg </gallery> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:ပေါ်တူဂီနိုင်ငံရှိ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာများ]] gfd838vtw8u5uz16wvyjcdyk8oh1sg8 0 118341 1058994 1058559 2026-10-17T13:40:49Z ~2026-51696-31 148653 /* တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူးများ */ 1058994 wikitext text/x-wiki '''[[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]]'''တွင် လက်ရှိတာဝန်ထမ်းဆောင်နေကြသော အရာရှိကြီးများ စာရင်းဆောင်းပါးဖြစ်သည်။ ==ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများ == {| class="wikitable" !စဉ် !ရာထူး/တာဝန် !တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ် !မှတ်ချက် |- |၁ |[[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] |ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရဲဝင်းဦး]] |OTS(၇၇) |- |၂ |[[ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] |ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ကျော်စွာလင်း]] |DSA(၃၅) |- |} == ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ == ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ တပ်မတော်သား ကိုယ်စားလှယ်အနေဖြင့် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး တာဝန်ထမ်းဆောင်နေကြသော တပ်မတော်အရာရှိကြီးများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည် - {| class="wikitable" !စဉ် !ရာထူး/တာဝန် !တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ် !မှတ်ချက် |- |၁ |[[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရာပြည့်]] |DSA(၂၂) ယခင် နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန ပြည်​ထောင်စုဝန်ကြီး |- |၂ |[[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး |ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ကိုကိုဦး (ဗိုလ်ချုပ်)|ကိုကိုဦး]] |DSA(၃၈) ယခင် [[ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး(ကြည်း၊ ရေ၊ လေ)|ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး(ကြည်း၊ ရေ၊ လေ]] |- |၃ |[[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဖုန်းမြတ်]] |OTS(၇၃) ယခင် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး |} == ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်များ == {| class="wikitable" !စဉ် !ရာထူး/တာဝန် !တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ် !မှတ်ချက် |- |၁ |[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ကြည်း)]] |ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ကျော်စွာလင်း]] |DSA(၃၅) |- |၂ |[[ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး(ကြည်း၊ ရေ၊ လေ)]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[သန်းထိုက်]] |DSA(၃၈) |- |၃ |[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)]] |ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထိန်ဝင်း]] <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cw9yrgg7y17t|title=ဗိုလ်ချုပ်ထိန်ဝင်း ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ) ဖြစ်လာ|work=BBC Burmese|access-date=၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|date=၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ }}</ref> |DSA(၂၉) |- |၄ |[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] |ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းဝင်း]] |DSA(၃၄) |} == တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်များ == ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ တပ်မတော်သား ကိုယ်စားလှယ်အနေဖြင့် တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့ ဝန်ကြီးချုပ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေကြသော တပ်မတော်အရာရှိကြီးများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည် - {| class="wikitable" !စဉ် !ရာထူး/တာဝန် !တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ် !မှတ်ချက် |- |၁ |[[မွန်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့]] ဝန်ကြီးချုပ် |ဗိုလ်မှူးချုပ် [[အောင်ဝင်းသန်း]] |DSA(၃၀) ယခင် [[ဓညဝတီ ရေတပ်စခန်းဌာနချုပ်|ဓညဝတီရေတပ်စခန်းဌာနချုပ်မှူး]] |} == စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူးများ == {| class="wikitable" !စဉ် !ရာထူး/တာဝန် !တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ် !မှတ်ချက် |- |၁ |[[အမှတ် (၁) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့|အမှတ်(၁)စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူး]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[နီလင်းအောင်]] |DSA(၃၇) |- |၂ |[[အမှတ် (၂) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့|အမှတ်(၂)စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူး]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇော်မင်းလတ် |DSA(၃၇) |- |၃ |[[အမှတ် (၃) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့|အမှတ်(၃)စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူး]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ပြည့်စုံလင်း |DSA(၄၀) |- |၄ |[[အမှတ် (၄) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့|အမှတ်(၄)စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူး]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ကျော်လင်းမောင် |DSA(၃၇) |} == အရာရှိချုပ်များ == {| class="wikitable" !စဉ် !ရာထူး/တာဝန် !တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ် !မှတ်ချက် |- |၁ |[[စစ်ရေးချုပ်]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဇော်ဟိန်း]] |DSA(၃၈) |- |၂ |[[စစ်ထောက်ချုပ်]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဇော်မျိုးတင်]] |DSA(၃၂) |- |၃ |တပ်မတော်လေ့ကျင့်ရေးအရာရှိချုပ် |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ပြည့်စုံလင်း |DSA(၄၀) |- |၄ |[[တပ်မတော်စစ်ဆေးရေး အရာရှိချုပ်|တပ်မတော်စစ်ဆေးရေးအရာရှိချုပ်]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မျိုးမင်းထွန်း |OTC(၂၃) |- |၅ |[[စစ်ရာထူးခန့်ချုပ်]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထိန်ဝင်း |DSA(၃၈) |- |၆ |[[စစ်ဥပဒေချုပ်]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မျိုးသန့်နိုင် |DSA(၃၂) |- |၇ |[[တပ်မတော်စစ်ဆေးရေးနှင့် စာရင်းစစ်ချုပ် (ကြည်း/ရေ/လေ)|တပ်မတော်စစ်ဆေးရေးနှင့်စာရင်းစစ်ချုပ်(ကြည်း၊ရေ၊လေ)]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ညွန့်ဝင်းဆွေ]] |DSA(၃၆) |- |၈ |[[စစ်ဖက်ရေးရာလုံခြုံရေးအရာရှိချုပ်|တပ်မ​တော်စစ်ဘက်ရေးရာလုံခြုံရေးအရာရှိချုပ်]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ပြည့်စုံလင်း |DSA(၄၀) |- |၉ |[[လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့|လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးအရာရှိချုပ်]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးမင်း |DSA(၃၉) |- |၁၀ |[[ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေး အရာရှိချုပ်ရုံး|ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေးအရာရှိချုပ်]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မိုးမြင့်ဆွေ]] |အလုပ်သင်ဗိုလ်၊အပတ်စဉ်(၂၃) |- |၁၁ |စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(ကြည်း) |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ကျော်ကိုထိုက် |DSA(၃၈) |- |၁၂ |စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(ရေ) |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး သိန်းထူး |DSA(၃၄) |- |၁၃ |စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(လေ) |– |– |} == အခြား ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးများ == {| class="wikitable" !စဉ် !ရာထူး/တာဝန် !တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ် !မှတ်ချက် |- |၁ |အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့်ငြိမ်းချမ်းရေးဖော်ဆောင်မှုညှိနှိုင်းရေးကော်မတီအတွင်းရေးမှူး |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မင်းနိုင် |OTS(၆၆) ယခင် တပ်မတော်စစ်ဆေးရေးနှင့်စာရင်းစစ်ချုပ်(ကြည်း၊ရေ၊လေ) |- |၂ |အရန်အင်အား |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[နိုင်နိုင်ဦး]] |DSA(၃၅) |- |၃ |ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန [[မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့]] ရဲချုပ် |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးလှိုင် |ယခင် [[အမှတ် (၄) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့|အမှတ်(၄)စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူး]] |} == တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူးများ == {| class="wikitable" !စဉ် !တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် !တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲပုဂ္ဂိုလ် !မှတ်ချက် |- |၁ |[[နေပြည်တော်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်ချုပ် ​ကြည်သိုက် |DSA(၃၉) |- |၂ |[[မြောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်ချုပ်‌ အောင်ဇော်ထွေး |တေဇ(၂၄) |- |၃ |[[အရှေ့မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်ချုပ် အေးမင်းဦး |OTS(၉၄) |- |၄ |[[အရှေ့ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်နိုင်ဦး |DSA(၄၁) |- |၅ |[[အရှေ့အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် ဝေလင်းအောင် |DSA(၄၂) |- |၆ |[[တြိဂံဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်ချုပ် စိုးမြတ်ထွဋ် |DSA(၄၀) |- |၇ |[[အရှေ့တောင်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် သူရ ဇော်လွင်စိုး |DSA(၄၂) |- |၈ |[[ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် ရဲဝင်းအောင် |– |- |၉ |[[ရန်ကုန်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်ချုပ် တင်မင်းလတ် |DSA(၄၁) |- |၁၀ |[[အနောက်တောင်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |‌‌ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်ကျော်ခိုင် |– |- |၁၁ |[[အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော |DSA(၄၃) |- |၁၂ |[[အနောက်မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် စိုးဝင်းထွန်း |DSA(၄၃) |- |၁၃ |[[အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်ဌေး |OTS(၈၁) |- |၁၄ |[[တောင်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] |‌‌ဗိုလ်ချုပ် စိုးကျော်ထက် |DSA(၄၁) |} == ဒုတိယဝန်ကြီးများ == ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ တပ်မတော်သား ကိုယ်စားလှယ်အနေဖြင့် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဝန်ကြီးဌာနများ၏ ဒုတိယဝန်ကြီး တာဝန်ထမ်းဆောင်နေကြသော တပ်မတော်အရာရှိကြီးများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည် - {| class="wikitable" !စဉ် !ရာထူး/တာဝန် !တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ် !မှတ်ချက် |- |၁ |ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး |ဗိုလ်ချုပ် အောင်မျိုးသန့် |DSA(၃၀) ယခင် ဒုတိယတပ်မတော်လေ့ကျင့်ရေးအရာရှိချုပ် |- |၂ |ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး |ဗိုလ်ချုပ် မင်းသူ |DSA(၃၇) ယခင် ဒုတိယတပ်မတော်စစ်ဖက်ရေးရာလုံခြုံရေးအရာရှိချုပ် |- |၃ |နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး |ဗိုလ်ချုပ် ကျော်စွာဦး |တေဇ(၂၂) ယခင် အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူး |- |၄ |နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး |ဗိုလ်ချုပ် [[ကျော်ကျော်ဟန်]] |DSA(၄၁) ယခင် ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူး |} == စစ်လက်ရုံး/ဝန်ထမ်းတပ်ဖွဲ့ ညွှန်ကြားရေးမှူးများ == {| class="wikitable" !စဉ် !ရာထူး/တာဝန် !တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ် !မှတ်ချက် |- |၁ |[[အမြောက်တပ်ဖွဲ့ ညွှန်ကြားရေးမှူး]] |ဗိုလ်ချုပ် ထင်ကျော်စိုး |DSA(၃၃) |- |၂ |စစ်အင်ဂျင်နီယာညွှန်ကြားရေးမှူး |ဗိုလ်မှူးချုပ် ဝင်းမင်း |အရာရှိငယ်(၄၃) |- |၃ |ဆက်သွယ်ရေးညွှန်ကြားရေးမှူး |ဗိုလ်ချုပ် ဆွေသူရ |DSA(၃၉) |- |၄ |သံချပ်ကာယန္တယားညွှန်ကြားရေးမှူး |ဗိုလ်ချုပ် ထူးမြတ်တိုး |DSA(၃၄) |- |၅ |ဒုံးတပ်ဖွဲ့ညွှန်ကြား​ရေးမှူး |ဗိုလ်ချုပ် နိုင်ဝင်းဆွေ |OTS(၉၄) |- |၆ | [[ပြည်သူ့ဆက်ဆံရေးနှင့် စိတ်ဓာတ်စစ်ဆင်ရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး|ပြည်သူ့ဆက်ဆံရေးနှင့်စိတ်ဓာတ်စစ်ဆင်ရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး]] |ဗိုလ်ချုပ် ရဲရင့်အောင်<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/81173|title=(၈၁) နှစ်မြောက်တပ်မတော်နေ့ ဂုဏ်ပြုဇာတ်လမ်းတွင် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည့် အနုပညာရှင်များနှင့် ဂုဏ်ပြုစစ်ချီသီချင်း၊ စစ်သည်တေးသီချင်း၊ ကဗျာနှင့် ဝတ္ထုစာမူဆုရရှိသူ စာပေပညာရှင်များအား ဂုဏ်ပြုဆုနှင့် ဂုဏ်ပြုမှတ်တမ်းလွှာများပေးအပ်ချီးမြှင့်|work=MOI Myanmar|access-date=၂၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၂၆ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> |DSA(၃၇) |- |၇ |ပြည်သူ့စစ်နှင့်နယ်ခြားစောင့်တပ်များညွှန်ကြားရေးမှူး |ဗိုလ်မှူးချုပ် ဝင်းသူ |DSA(၃၅) |- |၈ |[[လျှပ်စစ်နှင့်စက်မှု အင်ဂျင်နီယာ ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး|လျှပ်စစ်နှင့် စက်မှုအင်ဂျင်နီယာ]] ညွှန်ကြားရေးမှူး |ဗိုလ်ချုပ် နေမျိုးဦး |အရာရှိငယ်(၄၂) |- |၉ |[[ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး|ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူး]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် ဇော်မျိုးဟန် |– |- |၁၀ | [[တပ်မတော်မှတ်တမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး|တပ်မတော်မှတ်တမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူး]] |ဗိုလ်ချုပ် ရဲကျော်သူ |OTC(၂၀) |- |၁၁ | [[တပ်အင်အားဖြည့်တင်းရေး ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး|အင်အားဖြည့်တင်းရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး]] |ဗိုလ်ချုပ် ကျော်ကျော်ဦး |OTC(၂၁) |- |၁၂ |တပ်မတော်စစ်သမိုင်းပြတိုက်နှင့်မော်ကွန်းတိုက်ညွှန်ကြားရေးမှူး |ဗိုလ်ချုပ် စိုးသူအောင် |DSA(၄၀) |- |၁၃ |[[လုံခြုံရေးနှင့်ဆိုင်သော ပုံနှိပ်လုပ်ငန်း ညွှန်ကြားရေးမှူး|လုံခြုံရေးနှင့်ဆိုင်သောပုံနှိပ်လုပ်ငန်း ညွှန်ကြားရေးမှူး]] |ဗိုလ်ချုပ် ဝင်းဇော် |DSA(၃၄) |- |၁၄ |[[ပြန်လည်နေရာချထားရေး ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး|ပြန်လည်နေရာချထားရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး]] |ဗိုလ်ချုပ် လှမိုး |OTC(၁၅) |- |၁၅ |ပစ္စည်းဝယ်ယူရေးညွှန်ကြားရေးမှူး |ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်ကျော်ဝင်း |DSA(၃၇) |- |၁၆ | [[ထောက်ပံ့နှင့် ပို့ဆောင်ရေးတပ်ဖွဲ့|ထောက်ပံ့နှင့် ပို့ဆောင်ရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး]] |ဗိုလ်ချုပ် ရဲထွဋ် |DSA(၃၂) |- |၁၇ |အထူးဆောက်လုပ်ရေးညွှန်ကြားရေးမှူး |ဗိုလ်ချုပ် ခင်မောင်အေး |– |- |၁၈ |[[စစ်လက်နက်ပစ္စည်း ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး|စစ်လက်နက်ပစ္စည်း ညွှန်ကြားရေးမှူး]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် မျိုးမင်း |DSA(၃၈) |} == အခြားတပ်မတော်အရာရှိကြီးများ == {| class="wikitable" !စဉ် !ရာထူး/တာဝန် !တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ် !မှတ်ချက် |- |၁ |တွဲဖက်စစ်ရေးချုပ်(၁) |ဗိုလ်ချုပ် ရဲရင့်ဝင်း |DSA(၃၆) |- |၂ |တွဲဖက်စစ်ရေးချုပ်(၂) |ဗိုလ်ချုပ် ထွန်းမြတ်ရွှေ |DSA(၃၁) |- |၃ |တွဲဖက်စစ်ထောက်ချုပ်(၁) |ဗိုလ်မှူးချုပ် ဇော်ပိုင်ထွန်း |OTC(၂၂) |- |၄ |တွဲဖက်စစ်ထောက်ချုပ်(၂) |ဗိုလ်ချုပ် အောင်စိုးမိုး |DSA(၃၇) |- |၅ |ဒုတိယတပ်မတော်စစ်ဆေးရေးအရာရှိချုပ် |ဗိုလ်ချုပ် မင်းမင်းကို |OTC(၂၄) |- |၆ |ဒုတိယစစ်ရာထူးခန့်ချုပ် |ဗိုလ်မှူးချုပ် မြင့်သူနိုင် |DSA(၄၂) |- |၇ |တွဲဖက်စစ်ဥပဒေချုပ် |ဗိုလ်ချုပ် အောင်ခင်သိန်း |OTS(၈၅) |- |၈ |ဒုတိယတပ်မတော်လေ့ကျင့်ရေးအရာရှိချုပ် (လေ့ကျင့်ရေး) |ဗိုလ်ချုပ် ဝင်းဗိုလ် |OTS(၉၄) |- |၉ |ဒုတိယတပ်မတော်လေ့ကျင့်ရေးအရာရှိချုပ် (စစ်မဟာဗျူဟာ) |ဗိုလ်မှူးချုပ် စိုးညွန့် |DSA(၃၆) |- |၁၀ |ဒုတိယတပ်မတော်လေ့ကျင့်ရေးအရာရှိချုပ် (ပူးပေါင်း) |ဗိုလ်ချုပ် စန်းယုနိုင် |DSA(၃၄) |- |၁၁ |ဒုတိယစစ်ဘက်ရေးရာလုံခြုံရေးအရာရှိချုပ် |ဗိုလ်ချုပ် မင်းသူ |DSA(၃၇) |- |၁၂ |ဒုတိယစစ်ဘက်ရေးရာလုံခြုံရေးအရာရှိချုပ် |ဗိုလ်ချုပ် ကိုကိုဦး |DSA(၃၆) |- |၁၃ |ဒုတိယလေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးအရာရှိချုပ် |ဗိုလ်ချုပ် ဇော်မင်းသိန်း |DSA(၃၈) |- |၁၄ |ဒုတိယကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေးအရာရှိချုပ် |ဗိုလ်မှူးချုပ် နေမျိုးကို |OTS(၉၁) |- |၁၅ |ဒုတိယကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေးအရာရှိချုပ် |ဗိုလ်မှူးချုပ် ညီညီအောင် |OTS(၈၁) |- |၁၆ |ဒုတိယတပ်မတော်စစ်ဆေးရေးနှင့်စာရင်းစစ်ချုပ် |ဗိုလ်ချုပ် ကျော်သူရအေး |OTC(၂၁) |- |၁၇ |စခန်းမှူး (ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး(ကြည်း)၊ စခန်းရုံး) |ဗိုလ်မှူးချုပ် တင့်ဇော်ခိုင် |DSA(၄၂) |- |၁၈ |[[တပ်ထိန်းချုပ်ရုံး|တပ်ထိန်းချုပ်]] |ဗိုလ်ချုပ် သိန်းနိုင် |OTC(၂၂) |- |၁၉ |ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် (ငွေစာရင်းရုံး၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန) |– |– |} == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:တပ်မတော်၏ စစ်ဘက်ရာထူးတာဝန်ခန့်အပ်မှုများ|*]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] {{တပ်မတော်}} 1xjkbu9ycie7lcg3yvgivoxxdwrfgi8 0 136207 1059239 1052912 2026-10-18T11:08:27Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059239 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = မာရကက်ရှိမြို့ <br/> Marrakesh |native_name = {{lang|ar|مراكش}}<br>{{small|ⴰⵎⵓⵔⴰⴽⵓⵛ}}<br>{{lang|fr|Marrakech}} |settlement_type = Prefecture-level city |image_skyline = Marrakech montage2.png |imagesize = 275px |image_caption = ထိပ်ဆုံးမှစ၍ လက်ယာရစ်။ ။ ဂျီမား အယ်လ်-ဖာနာ၊ ဆာဒီယံ တံတိုင်း၊ ဂျီမား အယ်လ်-ဖာနာရှိ ဂီတသမားများ၊ဒေသထွက် လက်မှုပစ္စည်း၊ ဘပ်အက်ဂနောင်း၊ အယ်လ်-ဘာဒီ နန်းတော်၊ ဘာဟီးယာ နန်းတော်၊ ကိုတိုးဘီးယားဗလီ |image_seal = |image_flag = |image_map = Marrakech map.png |map_caption = Map of Marrakesh |pushpin_map = Morocco#Africa |pushpin_label_position = left |pushpin_relief = yes |pushpin_mapsize = |pushpin_map_caption = Location of Marrakesh within Morocco |subdivision_type = နိုင်ငံ |subdivision_name = {{အလံ|မော်ရိုကိုနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 = ဒေသ |subdivision_name1 = မာရကက်ရှ်-ဆာဖီ |subdivision_type2 = ခရိုင် |subdivision_name2 = မာရကက်ရှ် |leader_title = မြို့တော်ဝန် |leader_name = မိုဟာမက် လာဘီ ဘယ်လ်ကိတ်<ref>{{cite web|title=Présidences des communes: des résultats sans surprises|url=http://www.medias24.com/Les-plus-de-Medias-24/157925-Mohamed-Larbi-Belcaid-PJD-nouveau-maire-de-Marrakech.html|website=medias24.com|accessdate=23 October 2015|language=fr|archive-date=8 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151008011038/http://medias24.com/Les-plus-de-Medias-24/157925-Mohamed-Larbi-Belcaid-PJD-nouveau-maire-de-Marrakech.html}}</ref> |established_title = တည်ထောင်ခြင်း |established_date = ၁၀၆၂ |founder = အဘူ ဘာကာ အီဘင် အူမာ |area_total_km2 = |population_as_of = ၂၀၁၄ |population_total = ၉၂၈၈၅၀ |population_footnotes = <ref>{{cite web|title=Morocco Population Census - Marrakesh (مراكش)|url=http://rgph-2014.hcp.ma/attachment/562303/|date=19 March 2015|publisher=High Commission for Planning|page=7|accessdate=12 August 2017}} {{Dead link|date=October 2026 }}</ref> |population_density_km2 = |population_rank = စတုတ္ထမြောက် |population_demonym = Marrakshi |timezone = CET |utc_offset = +1 |coordinates = {{coord|31|37|48|N|8|0|32|W|region:MA|display=inline,title}} |elevation_footnotes = |elevation_m = 466 |elevation_ft = |elevation_max_m = |elevation_max_ft = |elevation_min_m = |elevation_min_ft = |website = |footnotes = {{Notelist}} }} '''မာရကက်ရှ်မြို့''' သည် [[မော်ရိုကိုနိုင်ငံ]]ရှိ စတုတ္ထမြောက် အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ အလယ်-အနောက်တောင်ပိုင်းဒေသ မာရကက်ရှ်-ဆာဖီ၏ မြို့တော်လည်း ဖြစ်သည်။ အက်တလပ်တောင်ကုန်းများ၏ အနောက်ဘက် တောင်ခြေတွင် တည်ရှိသည်။ မာရကက်ရှ်မြို့သည်. တန်ဂျီယာမြို့၏ အနောက်တောင်ဘက် {{convert|580|km|abbr=on}} အကွာ၊ မော်ရိုကိုနိုင်ငံမြို့တော် ရာဘတ်မြို့၏ အနောက်တောင်ဘက် {{convert|327|km|abbr=on}} အကွာ၊ ကာဆာဘလန်ကာမြို့၏ တောင်ဘက် {{convert|239|km|abbr=on}} အကွာ နှင့် အဂါဒီယာမြို့၏ အရှေ့မြောက်ဘက် {{convert|246|km|abbr=on}} အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ထိုဒေသတွင် ကျောက်ခေတ်သစ် ကာလကတည်းက ဘာဘာလူမျိုးများ အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ မြို့တော်အား ၁၀၆၂ ခုနှစ်တွင် အယ်လ်မိုရာဗစ် ဘုရင် ယူစွပ် အီဘင် တက်ရှ်ဖင် ၏ ညီအစ်ကိုဝမ်းကွဲ တော်စပ်သူ လူမျိုးစုခေါင်းဆောင် အဘူ ဘာကာ အီဘင် အူမာ မှ အယ်မိုရာဗစ် ဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်၏ နန်းမြို့အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ထိုမြို့သည် မော်ရိုကိုနိုင်ငံရှိ နန်းမြို့ ၄ မြို့တွင် တစ်မြို့ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ၁၂ ရာစုအတွင်း အယ်မိုရာဗစ်တို့သည် မက်ဒရာဆာခေါ် ကိုရ်အန်တရားစာကျောင်း များ နှင့် ဗလီများကို မာရကက်ရှ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့ပြီး အန်ဒါလူရှားတို့၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ပြသနေသည်။ ၁၂၂၂-၁၂၂၃ တွင် အလီ အီဘင် ယူစွပ်မှ တည်ဆောက်ခဲ့သော တံတိုင်းနီခတ်ထားသောမြို့ နှင့် ထိုကာလအတွင်း အနီရောင်သဲကျောက်များဖြင့် တည်ဆောက်ခဲ့သော အခြား အဆောက်အဦးများကြောင့် မြို့တော်အား မြို့တော်နီ ဟု တင်စား ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ခံရသည်။ မာရကက်ရှ်မြို့သည် အလျင်အမြန်ပင် တိုးတက်လာခဲ့ပြီး မာဂရပ်ဗ်ဒေသ နှင့် ဆာဟာရတောင်ပိုင်း ဒေသတို့တွင် ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာရေး နှင့် ကုန်သွယ်ရေး အချက်အချာနေရာ အဖြစ် တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။​ ဂျီမား အယ်လ်-ဖာနာ သည် အာဖရိက၏ လူအများဆုံး​ စုဝေးရာ ရင်ပြင်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မြို့၏ အနေအထား ဆုတ်ယုတ်လာပြီးနောက် မြို့တော်အား ဖက်ဇ်မြို့မှ ကျော်တက်သွားခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၆ ရာစု အစောပိုင်းတွင် မာရကက်ရှ်သည် နိုင်ငံ၏ မြို့တော် ဖြစ်လာခဲ့ပြန်သည်။ မြို့တော်သည် ချမ်းသာကြွယ်ဝသော ဆာဒီယန်မျိုးနွယ်စု စူလတန်များ ဖြစ်ကြသော အဘူ အက်ဘ်ဒယ်လာ အယ်လ်-ကွိမ်း နှင့် အာမက် အယ်လ်မန်ဆာ တို့ကြောင့် ပြန်လည် တောက်ပလာခဲ့ပြီး သူတို့မှ မြို့တော်အား တောက်ပထယ်ဝါသော အယ်ဘာဒီ နန်းတော် (၁၅၇၈) ကဲ့သို့သော နန်းတော်များဖြင့် တန်ဆာဆင်ခဲ့ရုံသာမက ပျက်စီးနေသော အထိမ်းအမှတ် အဆောက်အဦးများကိုလည်း ပြန်လည် ပြုပြင်ခဲ့သည်။ ၁၇ ရာစု အတွင်းတွင် မာရကက်ရှ်တွင် မြှုပ်နှံထားသော နာယကသူတော်စင် ၇ ပါး ကြောင့် ဆူဖီ မွတ်စလင် ဘုရားဖူးများကြားတွင် ထင်ရှားလာခဲ့သည်။ ၁၉၁၂ တွင် မော်ရိုကိုသည် ပြင်သစ်၏ အစောင့်အရှောက်ခံနိုင်ငံ အဖြစ်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး သာမီ အယ်လ် ဂလာအိုရီသည် မာရကက်ရှ်၏ ပါရှာ ခေါ် နန်းရင်းဝန် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သူသည် ထိုရာထူးအား ရယူထားခဲ့သည်မှာ ၁၉၅၆ ခုနှစ်တွင် မော်စကိုနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ရရှိပြီး ဘုရင်စနစ်ကို ပြန်လည်ထူထောင်သည့် ၁၉၅၆ ခုနှစ် အထိပင် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် မာရကက်ရှ် မြို့တော်ဝန်ဖြစ်သော ဖာတီမာ ဇာရာ မန်ဆိုရီသည် မော်ရိုကိုတွင် ဒုတိယမြောက် ရွေးချယ်ခံမြို့တော်ဝန် အမျိုးသမီး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မာရကက်ရှ်မြို့တွင် ဈေးသည်များ နှင့် သူတို့၏ ဈေးဆိုင်များဖြင့် ပြွတ်သိပ်နေသော တံတိုင်းကာထားသည့် မြို့ဟောင်း ရှိသည်။​ထိုမြို့ဟောင်း နေရာသည် ယူနက်စကို၏ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ စာရင်းဝင် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/331|title=Medina of Marrakesh|accessdate=26 January 2018|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> ယနေ့အချိန်တွင် ၎င်းသည် အာဖရိက၏ လူအစည်ဆုံး မြို့တော်တစ်ခုဖြစ်ပြီး အဓိက စီးပွားရေး ဌာန နှင့် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများ လာရောက်လည်ပတ်ရာ နေရာတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွား လုပ်ငန်းအား မော်ရိုကိုနိုင်ငံ ဘုရင် ဆဋ္ဌမမြောက် မိုဟာမက်မှ တိုက်တွန်း အားပေးပြီး ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသည်ဦးရေအား ၂ ဆတိုး၍ သန်း ၂၀ အထိ ဆွဲဆောင်နိုင်ရန် ရည်ရွယ် ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။ စီးပွားရေးကျဆင်းမှုများ ရှိသော်လည်း မာရကက်ရှ်ရှိ အိမ်ခြံမြေ အဆောက်အအုံ ဖွံ့ဖြိုးမှုနှင့် ဟိုတယ် တည်ဆောက်မှုများမှာ ၂၁ ရာစုတွင် သိသာထင်ရှားစွာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ မာရကက်ရှ်သည် ပြင်သစ်များကြားတွင် အထူးသဖြင့် ရေပန်းစားပြီး ပြင်သစ် နာမည်ကျော် အနုပညာရှင် အတော်များများမှာ မြို့တော်တွင် ပိုင်ဆိုင်သည့် နေအိမ် အဆောက်အဦး စသည်ဖြင့်​ရှိကြသည်။ မာရကက်ရှ်တွင် ဆွတ်ခ် ဟု ခေါ်သောအကြီးဆုံး ရိုးရာဈေး ရှိပြီး ဆွတ်ခ် ၁၈ ခုတွင် ရိုးရာ ဘာဘာကော်ဇော မှစ၍ ခေတ်ပေါ် အီလက်ထရွန်းနစ်ပစ္စည်းများ အထိ ရောင်းချလျက် ရှိသည်။ လက်မှုလုပ်ငန်းသည် ဒေသခံ လူဦးရေ၏ ရာခိုင်နှုန်း အများစုကို အလုပ်ပေးထားပြီး သူတို့သည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများသို့ သူတို့၏ ကုန်ပစ္စည်းများကို ရောင်းချကြသည်။ မာရကက်ရှ်မြို့သို့ မီနာရာအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် မှတဆင့် ရောက်ရှိနိုင်သကဲ့သို့ မာရကက်ရှ် ရထား ဘူတာရုံသည် ကာဆာဘလန်ကာမြို့ နှင့် မော်ရိုကိုနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း တို့နှင့် ဆက်သွယ်ပေးထားသည်။ မာရကက်ရှ်တွင် ကာဒီ အေယတ်ဒ် တက္ကသိုလ် အပါအဝင် တက္ကသိုလ် နှင့် ကျောင်းအချို့ ရှိသည်။ မော်ရိုကို ဘောလုံး ကလပ်အသင်းအချို့လည်း အခြေစိုက်လျက် ရှိသည်။ မာရကက်ရှ် လမ်းမ ပြိုင်ကားလမ်းသည် ကမ္ဘာပတ်ကား ချန်ပီယံပြိုင်ပွဲ၊ အော်တိုဂျီပီ နှင့် ဖော်မြူလာတူး ကားပြိုင်ပွဲတို့ကို လက်ခံကျင်းပရာ နေရာ ဖြစ်သည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:အာဖရိကရှိ မြို့များ]] rg79ds49a066j1zir2t2njpgkbu1bbl 0 137938 1059109 691241 2026-10-17T23:12:02Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059109 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = ဂါဟင်ရှာ | image = MFdSantos-Garrincha.jpg | caption = ၁၉၆၂ ကမ္ဘာ့ဖလားတွင် ကစားနေပုံ | fullname = မန်နူဝဲလ် ဖရန့်စစ်ကို ဒို့စ် ဆန်းတို့စ် | height = {{height|m=1.69}} | birth_date = {{Birth date|1933|10|28|df=y}} | birth_place = Magé, ရီယိုဒီဂျနေးရိုးပြည်နယ်၊ ဘရာဇီး | death_date = {{Death date and age|df=y|1983|01|20|1933|10|28}} | death_place = [[ရီယိုဒီဂျနေးရိုး]], ဘရာဇီး | position = တောင်ပံတိုက်စစ် | youthyears1 = ၁၉၄၇–၁၉၅၂ | youthclubs1 = Pau Grande | youthyears2 = ၁၉၄၉–၁၉၅၀ | youthclubs2 = Cruzeiro do Sul FC | years1 = 1951 | clubs1 = Serrano | caps1 = | goals1 = | years2 = ၁၉၅၃–၁၉၆၅ | clubs2 = Botafogo<ref name="HistoriaBrasileirao">{{cite book | last1=Assaf | first1=Roberto | last2=Martins | first2=Clóvis | year=1997 | title=Campeonato carioca: 96 anos de história, 1902-1997 | language=Portuguese | publisher=Irradiação Cultural}}</ref> | caps2 = ၂၃၈ | goals2 = ၈၄ | years3 = ၁၉၇၆ | clubs3 = Corinthians<ref name="AlmTimao">{{cite book | last1=Unzelte | first1=Celso | year=2005 | title=Almanaque do Timão | language=Portuguese | publisher=Ed. Abril}}</ref> | caps3 = ၄ | goals3 = ၀ | years4 = ၁၉၆၈ | clubs4 = Atlético Junior | caps4 = ၁ | goals4 = ၀ | years5 = ၁၉၆၈–၁၉၆၉ | clubs5 = Flamengo | caps5 = ၅ | goals5 = ၀ | years6 = ၁၉၇၂ | clubs6 = Olaria | caps6 = 6၆ | goals6 = ၀ | totalcaps = | totalgoals = | nationalyears1 = ၁၉၅၅–၁၉၆၆ | nationalteam1 = [[ဘရာဇီး အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|ဘရာဇီး]] | nationalcaps1 = ၅၀ | nationalgoals1 = ၁၂ | medaltemplates = {{MedalSport|အမျိုးသား ဘောလုံးအားကစား}} {{MedalCountry|{{BRA}}}} {{MedalCompetition|[[ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား]]}} {{Medal|W|1958 FIFA World Cup|}} {{Medal|W|1962 FIFA World Cup|}} {{MedalCompetition|Copa América}} {{Medal|RU|1957 South American Championship|}} {{Medal|RU|1959 South American Championship (Argentina)|}} }} '''မန်နူဝဲလ် ဖရန့်စစ်ကို ဒို့စ် ဆန်းတို့စ်''' ({{lang-pt|Manuel Francisco dos Santos}}; ၁၉၃၃ အောက်တိုဘာ ၂၈ - ၁၉၈၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀) သည် 'ဂါဟင်ရှာ' (Garrincha){{efn|'ဂါဟင်ရှာ' စကားလုံးမှ 'ဟ' သံသည် ဟ နှင့် ရ(Ra) သံကြားဖြစ်၍ ဟ သံဘက်အနည်းငယ် ပိုရောက်သည်}} (ငှက်ကလေး) အဖြစ်လူသိများ၍<ref name="rediff">{{cite web | title=Bad boy Garrincha remembered | work=Reuters article on rediff.com | url=http://www.rediff.com/sports/2004/oct/04garr.htm | accessdate=October 28, 2005 }}</ref> အလယ်တန်း ညာစွယ်တွင် ကစားသော ဘရာဇီးဘောလုံးသမားဟောင်း တစ်ယောက်ဖြစ်သည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက် အကြီးကျယ်ဆုံး ဘောလုံးသမားများအနက် တစ်ဦးအဖြစ် ယူဆကြကာ အကောင်းဆုံး လိမ်ခေါက်သူအဖြစ်လည်း အချို့က သတ်မှတ်ကြသည်။<ref name="ifhof">{{cite web |url=http://www.ifhof.com/hof/garrincha.asp |title=International Football Hall of Fame – Garrincha |publisher=Ifhof.com |date=October 28, 1933 |accessdate=January 20, 2010 |archivedate=11 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511125508/http://www.ifhof.com/hof/garrincha.asp }}</ref> ဂါဟင်ရှာကို ဘောလုံးအားကစား၏ ဂန္ထဝင်ပုဂ္ဂိုလ်အဖြစ်လည်း သတ်မှတ်ကြ၍ ၎င်းသည် ဘရာဇီး၌ အလွန်ကျော်ကြား ရေပန်းစားပြီး အသက်ရွယ်ကြီးသည့် ဘောလုံးပရိသတ်များက [[ပီလီ]]ထက် ပိုကောင်းသောသူအဖြစ် သတ်မှတ်ထားကြသည်။<ref>{{cite web |url=https://www.sportskeeda.com/football/ronaldo-messi-10-greatest-football-players-all-time/5 |title=Top 10 Football Players of All Time - Garrincha |publisher=sportskeeda |accessdate=April 17, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417081258/https://www.sportskeeda.com/football/ronaldo-messi-10-greatest-football-players-all-time/5 |archive-date=17 April 2019 |url-status=dead}}</ref> ၁၉၅၈ နှင့် ၁၉၆၂ ဘရာဇီးအသင်း၏ ကမ္ဘာ့ဖလားအောင်မြင်မှု ကာဘများတွင် အသင်းအတွက် စွယ်စုံပုံစံဖြင့် ကစားခဲ့သည်။ ၁၉၆၂တွင် ပီလီ ဒဏ်ရာရသောအခါ ဂါဟင်ရှာသည် ပြိုင်ပွဲတစ်လျှောက် ထိန်းချုပ်လွှမ်းမိုးနိုင်သည့် ကစားမှုများဖြင့် အသင်းကို ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ ဖီဖာရွှေဘောလုံးဆု၊ ရွှေဖိနပ်ဆု နှင့် ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား တို့ကိုရရှိခဲ့သော ပထမဆုံး ကစားသမားလည်းဖြစ်သည်။ ၁၉၅၈နှင့် ၁၉၆၂ ဖီဖာ ထိပ်တန်းကြယ်ပွင့်အသင်းများတွင် ရွေးချယ်ခံရခဲ့သည်။ ၁၉၉၄ တွင် [[ဖီဖာ သမိုင်းတစ်လျှောက်အသင်း]]၌ ပါဝင်ရွေးချယ်ခံရသည်။ ပီလီနှင့် ဂါဟင်ရှာ နှစ်ဦးစလုံး ကစားသောပွဲများတွင် ဘရာဇီးသည် တစ်ပွဲမျှရှုံးနိမ့်ခဲ့ခြင်းမရှိခဲ့ပေ။<ref name="BBC">[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/7197754.stm "Remembering the genius of Garrincha"]. BBC. Retrieved 8 December 2013</ref> ၁၉၉၉၌ ရာစုနှစ်၏ အကောင်းဆုံးကစားသမား (Grand jury ) မဲပေးရွေးချယ်မှုတွင် သတ္တမအဆင့်ဖြင့် ရပ်တည်နိုင်ခဲ့လေသည်။<ref name="FIFA">{{cite web |url=http://en03.touri.com/Berichte/FIFA-Spieler/MalePlayer.pdf |title=FIFA Player of the Century |accessdate=30 November 2010 |format=PDF |work=touri.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426005029/http://en03.touri.com/Berichte/FIFA-Spieler/MalePlayer.pdf |archive-date=April 26, 2012 |url-status=dead |df=mdy-all |archivedate=26 April 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426005029/http://en03.touri.com/Berichte/FIFA-Spieler/MalePlayer.pdf }}</ref> နှစ်ဆယ်ရာစု ကမ္ဘာ့အသင်း၏ အဖွဲ့ဝင်ကစားသမားဖြစ်ကာ ၎င်းကို ဘရာဇီး၏ 'ထင်ရှားကျော်ကြား ဘောလုံးအားကစားသမား ဂုဏ်ပြုမှု' (Hall of fame) သို့ ထည့်သွင်း ဂုဏ်ပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Squads">[http://www.rsssf.com/miscellaneous/wrldallt.html World All-Time Teams]. Rsssf.com. Retrieved 9 May 2014</ref> ကလပ်အသင်းအနေဖြင့် ဂါဟင်ရှာသည် ၎င်း၏ကစားသမားသက်တမ်းအများစုကို ဘရာဇီးကလပ် Botafogo အသင်း၌ ကစားခဲ့၏။ မယ်ရယ်ခဲနယ် (Maracanã) ဘောလုံးကွင်း၏ အိမ်ရှင်အသင်းအတွက် အခန်းသည် 'ဂါဟင်ရှာ' အဖြစ် ကျော်ကြားလှသည်။<ref name="World">[http://www.worldsoccer.com/blogs/garrincha-the-never-forgotten-genius-of-brazilian-football# "Garrincha, the never forgotten genius of Brazilian football"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129061648/http://www.worldsoccer.com/blogs/garrincha-the-never-forgotten-genius-of-brazilian-football |date=29 November 2014 }}. World Soccer.</ref> ဘရာဇီးလီယာ မြို့တော်ရှိ 'အက်စတားဒြူး နားစင်နာ မန်နား ဂါးဟင်ရှာ' (Estádio Nacional Mané Garrincha) ဘောလုံးကွင်းကို ၎င်းအားအစွဲပြု၍ ပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ နွားရိုင်းသတ်ပွဲ၏ သံပြိုင်သီချင်း 'အိုလေး' (olé) ကို ဘောလုံးကွင်းများတွင် စတင်သုံးစွဲရာ၌ ဂါဟင်ရှာ ကို ဂုဏ်ပြုမှတ်တမ်းတင်ရမည်ဖြစ်သည်။<ref name="Castro">Ruy Castro (2013). "Garrincha: The Triumph and Tragedy of Brazil's Forgotten Footballing Hero" p.89. Random House</ref> ==မှတ်စု== {{notelist}} ==ကိုးကား== {{reflist}} {{bio-stub}} {{Lifetime|၁၉၃၃|၁၉၈၃|}} [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံတကာ ဘောလုံးသမားများ]] bzcsshrjr6gl36hhe3cg1dfd5s1opg9 0 138972 1059010 771059 2026-10-17T15:55:53Z CommonsDelinker 115 Removing [[:c:File:HiroshimaStatueFountainMuseum7042.jpg|HiroshimaStatueFountainMuseum7042.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Yasu|Yasu]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Monuments and memorials in Hiroshima 1059010 wikitext text/x-wiki {{Infobox park | name = ဟီရိုရှီးမားငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရပန်းခြံ <br>広島平和記念公園<br>Hiroshima Peace Memorial Park | photo = HiroshimaCenotaph 2008 01.JPG | photo_width = 275 | photo_caption = ဟီရိုရှီးမားငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရပန်းခြံ | type = ကမ္ဘာ့ငြိမ်းချမ်းရေးပြည်သူ့ပန်းခြံ | location = [[ဟီရိုရှီးမားမြို့]] | coords = {{coord|34.3927|132.4524|type:landmark|display=inline,title}} | created = ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ ရက် | status = နှစ်တိုင်းဖွင့်လှစ်သည် | website = [http://www.pcf.city.hiroshima.jp/ Hiroshima Peace Memorial Park] }} '''ဟီရိုရှီးမားငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရပန်းခြံ''' သည် (広島平和記念公園) သည် ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၊ ဟီရိုရှီးမားမြို့၊ နခရှိမမြို့၊ နခရပ်ကွက်တွင် တည်ရှိသော အခမဲ့ပြည်သူ့ပန်းခြံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို ငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရပန်းခြံ သို့မဟုတ် ရိုးရှင်းစွာ ငြိမ်းချမ်းရေးပန်းခြံဟု ခေါ်ကြသည်။ ==အကြောင်းအရာ== ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဩဂုတ် ၆ ရက်တွင် [[အမေရိကန်]]စစ်တပ်သည် [[ဟီရိုရှီးမားမြို့]]အား [[အနုမြူဗုံး]] ကြဲချခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၉၄၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁ ရက်တွင် ကျရောက်ပေါက်ကွဲသည့် ဗဟိုချက် (爆心地) ၏ အနီး နခရှိမမြို့အတွင်းတွင် ၁၀.၇၂ ဟက်တာအကျယ်ရှိသည့် မြို့တော်ပန်းခြံကို ဒီဇိုင်းဆွဲခဲ့သည်။<ref name="toshibunka46">『広島新史 都市文化編』46ページ</ref> ပန်းခြံသည် ဟီရိုရှီးမားမြို့၏ လူနေရပ်ကွက်နှင့် စီးပွားရေးအချက်အချာကျသည့် စည်ကားသည့် မြို့ထဲတွင် တည်ရှိသည်။ ပန်းခြံသည် ယခုအခါတွင် အမှတ်တရ ရုပ်တုများ၊ [[ပြတိုက်]]များ၊ နှစ်ပတ်လည်တွင် လည်ပတ်သူ တစ်သန်းအထက် ရှိသည့် သင်ကြားရေးခန်းမများ ရှိသည်။ နှစ်စဉ် ဩဂုတ်လ ၆ ရက်တွင် ပန်းခြံ၌ ငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရ အခမ်းအနားကို ဟီရိုရှီးမားမြို့တော်၏ ထောက်ပံ့မှုဖြင့် ကျင်းပသည်။<ref name="yoneyama">{{cite book |title= Hiroshima Traces |last= Yoneyama |first= Lisa |year= 1999 |publisher= University of California |location= Los Angeles |isbn= 0520085868 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/hiroshimatracest00yone }}</ref> ငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရ အခမ်းအနားသည် နစ်နာခဲ့ကြရသူများကို အမှတ်ရစေရန်သာမကပဲ [[အနုမြူလက်နက်|နျူကလီးယား]]၏ ကြောက်မက်ဖွယ်ရာများကို အမှတ်ရစေရန်နှင့် ကမ္ဘာ့[[ငြိမ်းချမ်းရေး]]ကို ရှေးရှုကာ ကျင်းပခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="benedict">{{cite document |title= the myth of the vanquished: the hiroshima peace memorial museum |last= giamo |first= benedict |date= Dec 2003 |publisher= college park |id = {{ProQuest|223311423}}}}</ref> ==ထင်ရှားသည့် နေရာများ== ===ဟီရိုရှီးမား ငြိမ်းချမ်းရေးအဆောက်အဦး=== ===ကလေးငြိမ်းချမ်းရေးရုပ်တု=== [[File:Paper cranes hanging outside of the Children's Peace Monument.jpg|thumb|right|Paper cranes hanging outside of the Children's Peace Monument]] ကလေးငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရရုပ်တုသည် ဗုံးပေါက်ကွဲမှုကြောင့် သေဆုံးသွားသည့် ကလေးငယ်များကို အမှတ်တရ ဖြစ်စေရန် ဆောက်လုပ်ထားသည့် ရုပ်တု ဖြစ်သည်။ ရုပ်တုသည် မိန်းကလေးတစ်ဦး လက်မောင်းကို ဖြန့်ကားထားပြီး သူမ၏ အပေါ်တွင် ခေါက်ထားသည့် ကြိုးကြာငှက်ရုပ် တည်ရှိနေသည့် ပုံစံ ဖြစ်သည်။ ရုပ်တုသည် ဆဒခိုဆဆခိ (佐々木禎子, Sasaki Sadako) ၏ ဖြစ်ရပ်မှန် ဇာတ်လမ်းပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ ဆဒခိုဆဆခိ ကလေးငယ်မသည် ဗုံး၏ ရောင်ခြည်ဖြာထွက်မှုကြောင့် သေဆုံးခဲ့သည်။ သူမသည် ဂျပန်ပုံပြင်တစ်ခုကို တုံ့ပြန်ရန်အတွက် စက္ကူကြိုးကြာရုပ် ၁၀၀၀ ကျော်ကို ပြုလုပ်ခဲ့သည့်အတွက် လူအများ သိကြသည်။ ယခုအချိန်ကာလတွင် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ လူများ (အထူးသဖြင့် ကလေးများ) သည် ကြိုးကြာရုပ်များကို ပြုလုပ်ကာ ရုပ်တုအနီးတွင် ထားရှိရန်အတွက် ဟီရိုရှီးမားသို့ ပေးပို့ကြသည်။ ရုပ်တု၏ အနီးတွင် ခေါက်ထားသည့် ကြိုးကြာငှက်ရုပ်များကို စုစည်းထားရှိသည်။ ===ကျန်ရှိနေခဲ့သည့် အိမ်=== [[File:Hiroshima Resthouse 2008 01.JPG|thumb|250px|ပန်းခြံရှိ ကျန်ရှိနေခဲ့သည့် အိမ်]] ဗုံးဒဏ်ခံခဲ့ရ၍ ကျန်ရှိနေခဲ့သည့် အခြားသော အဆောက်အဦးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤအဆောက်အဦးကို Taishoya [[ကီမိုနို]]ဆိုင်အဖြစ် ၁၉၂၉ ခုနှစ်၊ မတ်လတွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ လောင်စာဆီပြတ်တောက်ချိန် လောင်စာဆီဖြန့်ဝေရာ ဌာနအဖြစ် ၁၉၄၄ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် စတင်၍ ထိုအဆောက်အဦးကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၆ ရက်နေ့ ဗုံးပေါက်ကွဲခြင်း ခံရသည့်အခါတွင် အမိုးပျက်စီးပေါက်ပြဲခြင်း၊ အတွင်းပိုင်း ပျက်စီးခြင်း၊ မြေအောက်ခန်းရှိ ပစ္စည်းများမှ လွဲ၍ အဆောက်အဦးရှိ အသုံးပြု၍ ရသည့် ပစ္စည်းအားလုံး လောင်ကျွမ်းခဲ့သည်။ ဗုံးပေါက်ကွဲမှုကြောင့် အဆောက်အဦးထဲရှိ လူ ၃၆ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ အသက် ၄၆ နှစ် အရွယ်ရှိသည့် အဲအိဇိုနိုမုရ Eizo Nomura တစ်ဦးထဲသည် မြေအောက်ခန်းထဲတွင် အသက်ရှင်လွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ မြေအောက်ခန်းသည် ကွန်ကရစ်ဖြင့် အမိုးပြုလုပ်ထားသဖြင့် ရောင်ခြည်သည် အမိုးအား ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်ရန် ခက်ခဲခဲ့သည်။<ref name="pcf.city.hiroshima.jp">{{Cite web | url=http://www.pcf.city.hiroshima.jp/virtual/VirtualMuseum_e/exhibit_e/exh0203_e/exh02033_e.html | title=Special Exhibit 3 | access-date=7 August 2020 | archive-date=19 April 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180419075520/http://www.pcf.city.hiroshima.jp/virtual/VirtualMuseum_e/exhibit_e/exh0203_e/exh02033_e.html }}</ref> သူသည် အသက် ၈၀ အရွယ်အထိ အသက်ရှင်နေထိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web | url=http://www5d.biglobe.ne.jp/~LLLtrs/PhotoGlryMain/pgc/Hiroshima01a.html |title = "Hiroshima - 1945 & 2007" by Lyle (Hiroshi) Saxon, Images Through Glass, Tokyo}}</ref><ref>{{Cite web | url=http://www.japanfocus.org/-elin_o_Hara-slavick/3196 | title=Hiroshima: A Visual Record &#124; the Asia-Pacific Journal: Japan Focus}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.kombe-jarvis.com/japan.html |title=Archived copy |accessdate=2013-03-11 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013191113/http://www.kombe-jarvis.com/japan.html |archivedate=2013-10-13 }}</ref> ရှေးအခါက နခဂျိမခရိုင် (ယခုအခါ ငြိမ်ချမ်းရေးအမှတ်တရပန်းခြံ) သည် ရှောဝခေတ် (၁၉၂၆ - ၈၉) ကာလအစောပိုင်းအတွင်းတွင် မြို့တော်၏ ထင်ရှားသည့် စီးပွားရေးအချက်အချာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် သစ်သားနှစ်ထပ်ပုံစံအိမ်များ များစွာတည်ရှိခဲ့သည့် နေရာလည်း ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် သုံးထပ်ရှိသည့် တအိရှောယကီမိုနို Taishoya Kimono ဆိုင်ကို တည်ဆောက်ကာ ပတ်ပတ်လည်တွင် ရုပ်ရှင်ရုံများနှင့် ဈေးဆိုင်များဖြင့် ဝန်းရံထားသည်။<ref name="hiroshimapeacemedia.jp">{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.hiroshimapeacemedia.jp/mediacenter/article.php?story=20110907144912375_en |accessdate=10 August 2020 |archivedate=12 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212141713/http://www.hiroshimapeacemedia.jp/mediacenter/article.php?story=20110907144912375_en }}</ref> ထိုအဆောက်အဦးပေါ်သို့ တက်သွားပါက မြို့တော်အား မြင်ကွင်းကျယ်ပုံစံဖြင့် မြင်ရသည်။ ၁၉၄၃ ခုနှစ်တွင် ကီမိုနိုဆိုင်ကို ပိတ်သိမ်းခဲ့ပြီး ၁၉၄၄ ခုနှစ် ဇွန်လတွင်ဒုတိယကမ္ဘာစစ်သည် ပြင်းထန်လာခဲ့သည်။ စီးပွားရေးထိန်းချုပ်မှုများသည်လည်း တင်းကျပ်ပြင်းထန်လာကာ အဆောက်အဦးကို [[စီရင်စု]]လောင်စာဆီရိက္ခာအဖွဲ့အစည်းက ဝယ်ယူခဲ့သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၆ ရက်နေ့ နံနက် ၈ နာရီ ၁၅ မိနစ်တွင် ဟိုက်ပိုစင်တာ Hypocenter အထက် မီတာ ၆၀၀ ခန့်တွင် အက်တမ်ဗုံးသည် ပေါက်ကွဲခဲ့ကာ အဆောက်အဦး၏ ကွန်ကရစ်အမိုးသည် ပျက်စီးခဲ့သည်။ အဆောက်အဦး၏ အတွင်းပိုင်းမှာမူ ဆိုးဆိုးရွားရွား ပျက်စီးမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကာ မီးများလောင်ကျွမ်း၍ အတွင်းပိုင်း ပျက်စီးခဲ့သည်။ အဆောက်အဦးအတွင်းပိုင်းရှိ နိုမုရ Nomura မှလွဲ၍ အခြားသူအားလုံး သေဆုံးခဲ့သည်။ နိုမုရမှာမူ အံ့ဩဖွယ်ကောင်းစွာ အသက်ရှင်ကျန်ခဲ့သည်။ စစ်ပြီးနောက် မကြာမီပင် အဆောက်အဦးကို ပြင်ဆင်ခဲ့ပြီး လောင်စာခန်းအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၁၉၅၇ခုနှစ်တွင် ဟီရိုရှီးမားအရှေ့မွမ်းမံပြင်ဆင်ရေးရုံးခန်း ဖြစ်လာခဲ့ပြီး မြို့တော်၏ ပြုပြင်မွမ်းမံမှုဆိုင်ရာ အစီအစဉ်များ၏ အချက်အချာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web | url=http://www.pcf.city.hiroshima.jp/index_e2.html |title = 広島平和記念資料館}}</ref> [[File:The Basement of the Rest House.jpg|thumb|ကျန်ရှိနေသည့် အိမ်၏ မြေအောက်ခန်း]] ဗုံးပေါက်ကွဲချိန်တွင် လူ ၃၇ ဦးသည် အလုပ်လုပ်နေကြသည်။ အဲအိဇို နိုမုရ Eizo Nomura မှတပါး အခြားသူများအားလုံး သေဆုံးခဲ့သည်။ နိုမုရသည် ထိုအချိန်တွင် မြေအောက်ခန်းသို့ သွားရောက်နေချိန်ဖြစ်သည့်အတွက် ဗုံးဒဏ်မှ လွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ နိုမုရသည် အသက် ၄၇ ရှိခဲ့ပြီး ဟီရိုရှီးမားစီရင်စုလောင်စာဆီရိက္ခာထောက်ပံ့ရေးအဖွဲ့၏ အလုပ်သမားတစ်ဦး ဖြစ်သည်။ နိုမုရသည် မြင့်တက်လောင်ကျွမ်းနေသည့် မီးများနှင့် မီးခိုးများမှတစ်ဆင့် လွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ သူသည် လွတ်မြောက်လာခဲ့ပြီးနောက်တွင် သူသည် ဖျားခြင်း၊ ဝမ်းလျှောခြင်း၊ သွေးစေးများထွက်ခြင်းနှင့် အခြားသော ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်သည့် လက္ခဏာများကို ခံစားခဲ့ရသည်။<ref name="pcf.city.hiroshima.jp" /> အဆောက်အဦးသည် ကြီးမားစွာ ပျက်စီးခဲ့သော်လည်း မတ်လျက်ပင် ရှိနေခဲ့ပြီး စစ်ပြီးသည့် အခါတွင် သစ်သားခေါင်မိုးအသစ်ပါဝင်ပြီး ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ စစ်ပြီးဆုံးပြီးနောက် ဟီရိုရှီးမားမြူနီစီပယ်အစိုးရသည် အဆောက်အဦးကို ဝယ်ယူခဲ့ကာ စစ်ပြီးနောက် ပြန်လည်ပြင်ဆင်ရေးရုံးခန်းအဖြစ် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ယခုအခါ ထိုအဆောက်အဦးကို ကျန်ရှိခဲ့သည့် အိမ် Rest House အဖြစ် ငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရ ပန်းခြံတွင် ဖွင့်လှစ်ထားရှိသည်။ ဤအဆောက်အဦးအား မပျက်မစီး ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှုနှင့် ပတ်သက်၍လည်း ငြင်းခုံဆွေးနွေးမှုများ ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုလုပ်ခဲ့ရသည်။ ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် မြို့တော်သည် အဆောက်အဦးအား ဖျက်ဆီးပစ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ထိုအစီအစဉ်မှာ အထမမြောက်ခဲ့ဘဲ သွေဖည်သွားခဲ့သည်။ အကြောင်းမှာ ထိုအဆောက်အဦးအား ကမ္ဘာ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်အဖြစ် ကြေညာခဲ့သည့်အတွက် ဖြစ်သည်။<ref name="hiroshimapeacemedia.jp" /> ယခုအခါ ပထမထပ်အား နိုင်ငံခြားဧည့်သည်များ သတင်းအချက်အလက် ရုံးခန်းနှင့် အမှတ်တရပစ္စည်းဆိုင်အဖြစ် ဖွင့်လှစ်ထားသည်။ ဒုတိယထပ်နှင့် တတိယထပ်ကိုမူ ရုံးခန်းများအဖြစ် အသုံးပြုထားသည်။ မြေအောက်ခန်းကိုမူ ဗုံးကြဲခဲ့သည့် အချိန်ကအတိုင်းနီးပါး မယိုမယွင်းစေပဲ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားသည်။ ==အခမ်းအနားများ== ===ဟီရိုရှီးမားငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရပွဲ=== {{main|ဟီရိုရှီးမားငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရပွဲတော်}} နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ဩဂုတ်လ ၆ ရက်နေ့တွင် “A-Bomb Day” ကို ဟီရိုရှီးမားမြို့တော်သည် ဟီရိုရှီးမားငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရပန်းခြံ တွင် ကျင်းပကြသည်။ ဗုံးဒဏ်ခံစားခဲ့ရသည့် ဒုက္ခသည်များကို နှစ်သိမ့်ပေးခြင်းနှင့် ကမ္ဘာ့မြေကြီးငြိမ်းချမ်းရေးအတွက် ဆုတောင်းမှုများ ပြုလုပ်ကြသည်။ အခမ်းအနားကို မနက် ၈ နာရီတွင် အမှတ်တရကျောက်တိုင်အရှေ့၌ သေဆုံးသွားသူများ၏ မိသားစုများအပါအဝင် နိုင်ငံသားများစွာတို့သည် ပါဝင်ဆင်နွဲကြသည်။ အခမ်းအနား၌ ဗုံးပေါက်ကွဲချိန်ဖြစ်သည့် ၈ နာရီ ၁၅ မိနစ်တွင် တစ်မိနစ်ငြိမ်သက်ကာ သေဆုံးခဲ့သူများကို ဆုတောင်းပေးကြသည်။<ref>{{Cite web |url=http://www.city.hiroshima.jp/shimin/shimin/shikiten/shikiten-e.html |title=Peace Memorial Ceremony |access-date=2009-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090917094111/http://www.city.hiroshima.jp/shimin/shimin/shikiten/shikiten-e.html |archive-date=2009-09-17 |url-status=dead |accessdate=10 August 2020 |archivedate=17 September 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090917094111/http://www.city.hiroshima.jp/shimin/shimin/shikiten/shikiten-e.html }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.city.hiroshima.jp/shimin/shimin/shikiten/shidai-e.html |title=Peace Memorial Ceremony Program |access-date=2009-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091018192449/http://www.city.hiroshima.jp/shimin/shimin/shikiten/shidai-e.html |archive-date=2009-10-18 |url-status=dead |accessdate=10 August 2020 |archivedate=18 October 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091018192449/http://www.city.hiroshima.jp/shimin/shimin/shikiten/shidai-e.html }}</ref> ===မီးအိမ်ထွန်းပွဲ=== [[File:Hiroshima Peace Memorial Ceremony &amp; Peace Message Lantern Floating Ceremony (B-Roll) DOD 107097600-5d50f879d663c.webm|thumb|ငြိမ်းချမ်းရေးစာသားများပါဝင်သည့် မီးအိမ်မျှောပွဲ၊ ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၆ ရက်]] [[File:Hiroshima Lantern Festival.jpeg|thumb|ရေထဲမျောနေသည့် မီးအိမ်များ]] ထိုနေ့ ညနေပိုင်းတွင် မီးအိမ်ပွဲတော်ကို ကျင်းပကြသည်။ ငြိမ်းချမ်းရေးစာသားများပါဝင်သည့် မီးအိမ်များတွင် မိုတိုယဆုမြစ်ရေတွင် မျှောကြပြီး သေဆုံးခဲ့ကြရသူများ၏ ဝိဉာဉ်များအား ဆုတောင်းပေးကြသည်။<ref>[http://www.city.hiroshima.jp/www/contents/0000000000000/1216185402998/index.html Peace messages and Lantern Ceremony]{{Dead link|date=January 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ပြတိုက်== ===ဟီရိုရှီးမားငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရပြတိုက်=== ဟီရိုရှီးမားငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရပြတိုက်သည် ဗုံးပေါက်ကွဲမှုအား လေ့လာလိုသူများအတွက် ပန်းခြံအတွင်းပြုလုပ်ထားသည့် မူလပြတိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ပြတိုက်တွင် စစ်ကာလအချက်အလက်များ၊ ဟီရိုရှီးမားမြို့၏ စစ်ပွဲကာလမှ ဗုံးပေါက်ကွဲမှုဖြစ်စဉ်များ၊ ထို့အပြင် ဗုံးပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် အချက်အလက်များနှင့် ၎င်း၏ သက်ရောက်မှုများ၊ အမှတ်တရပစ္စည်းများနှင့် ဗုံးပေါက်ကွဲမှုရုပ်ပုံကားချပ်များကို ပြသထားသည်။ အဆောက်အဦးမှ အမှတတရကျောက်တိုင်၊ ငြိမ်းချမ်းရေးမီးတိုင်၊ A-Bomb အဆောက်အဦး သည်တို့၏ မြင်ကွင်းများကိုလည်း ကြည့်ရှုနိုင်သည်။ ===ဟီရိုရှီးမားအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ညှိနှိုင်းဆွေးနွေးမှုစင်တာ=== ဟီရိုရှီးမားအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာကွန့်ဖရင့်စင်တာသည် ငြိမ်းချမ်းရေးပန်းခြံတွင် တည်ရှိပြီး အဓိကအဆောက်အဦး၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ ===ဟီရိုရှီးမားအမျိုးသားငြိမ်းချမ်းအရေးအမှတ်တရခန်းမ=== သေဆုံးခဲ့သူများအတွက် ဟီရိုရှီးမားအမျိုးသားငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရအဆောက်အဦး ဖြစ်သည်။ ဤအဆောက်အဦးကို ဂျပန်နိုင်ငံတော်အစိုးရသည် ဗုံးကြောင့်သေဆုံးခဲ့ရသူများအား လွမ်းဆွတ်တသသတိရစေရန် ရည်ရွယ်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည်ပင် ဂျပန်တို့၏ စစ်မှန်သည့် ဆန္ဒနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးလိုလားမှုကို ဖော်ပြချက် ဖြစ်သည်။ ခန်းမတွင် ပြခန်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ပြတိုက်တွင် ဆွေးနွေးခန်းမ၊ စာကြည့်တိုက်၊ ယာယီပြခန်းနေရာ၊ ဒုက္ခရောက်ခဲ့ရသူများ၏ အချက်အလက်နေရာတို့ ပါဝင်သည်။ အမှတ်တရခန်းမတွင် အုပ်ကြွပ်ပြား ၁၄၀၀၀၀ ကို အသုံးပြုကာ ပြန်လည်ဖန်တီးထားသည့် ၃၆၀ ဒီဂရီမြင်ကွင်းကျယ် ပျက်စီးခဲ့ရသည့် ဟီရိုရှိးမားမြို့ပုံစံကိုလည်း ပါဝင်ပြသထားသည်။ ၁၄၀၀၀၀ သည် ၁၉၄၅ ခုနှစ်အဆုံးပိုင်းတွင် ဗုံးဒဏ်ကြောင့် သေဆုံးခဲ့ရသည့် ခန့်မှန်းအရေအတွက် ဖြစ်သည်။ ==ရုပ်တုများ== ===အမှတ်တရကျောက်တိုင်=== န်းခြံ၏ အလယ်အနီးတွင် ကုန်းနှီးပုံစံရှိသည့် ကွန်ကရစ်အထိမ်းအမှတ်တစ်ခု ရှိပြီး ကျောက်တိုင်တစ်ခုဖြင့် ဖုံးအုပ်ထားကာ ၎င်းတွင် ဗုံးဒဏ်ကြောင့် သေဆုံးခဲ့ရသူတို့၏ အမည်များကို ရေးသားထားသည်။ ဤအထိမ်းအမှတ်နေရာကို ငြိမ်းချမ်းရေးမီးတိုင်နှင့် A-Bomb အဆောက်အဦးတို့နှင့် ချိန်ညှိကာ တည်ဆောက်ထားသည်။ ဤအမှတ်တရာနေရာသည် ၁၉၅၂ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၆ ရက်နေ့တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ပထမဆုံးသော အမှတ်တရအထိမ်းအမှတ်တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ ခုံးပုံစံသည် သေဆုံးခဲ့ရသူတို့၏ ဝိဉာဉ်များအတွက် အရိပ်အာဝါသအဖြစ် ရည်ရွယ်သည်။<ref name="benedict" /><ref>{{Cite web |title=Cenotaph for the A-Bomb Victims |url=http://www.arch-hiroshima.net/arch-hiroshima/arch/delta_center/ireihi_e.html |accessdate=10 August 2020 |archivedate=15 December 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211215015104/http://www.arch-hiroshima.net/arch-hiroshima/arch/delta_center/ireihi_e.html }}</ref> ဤအထိမ်းအမှတ်နေရာတွင်安らかに眠って下さい過ちは繰 返しませぬからဟူသည့် စာသားကို ရေးသားထားသည်။ ၎င်း၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ “ငြိမ်းချမ်းစွာ အနားယူပါ၊ ငါတို့ အမှားတွေကို ထပ်မံမပြုတော့ပါ” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာစကားတွင် ပြုလုပ်သူ Subject ကို ချန်ထားခဲ့ပြီး ရေးလေ့ရှိကြသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဘာသာပြန်ပါက “ငါတို့သည် သို့မဟုတ် သူတို့သည်” ဟု ဘာသာပြန်နိုင်သည်။ ဤသည်မှာ ဟီရိုရှိးမားသေဆုံးဒုက္ခရောက်ခဲ့ရသူများကို အမှတ်တရဖြစ်စေရန် ရည်ရွယ်ပြီး နိုင်ငံရေးပြဿနာ မပါဝင်ပေ။<ref>''The Japanese Mind: Understanding Contemporary Japanese Culture'', ed. by Roger J. Davies and Osamu Ikeno (Rutland, Vermont: Tuttle Publishing, 2002), 9–16.</ref> ဤစာသားကိုလည်း ဟီရိုရှီးမားတက္ကသိုလ်၏ အင်္ဂလိပ်စာပေပရော်ဖက်ဆာ ဆအိခ တဒယောရှိ Tadayoshi Saika သည် ရေးသားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>''[http://koara.lib.keio.ac.jp/xoonips/modules/xoonips/download.php?file_id=64799 Give Peace A Chance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118215313/https://koara.lib.keio.ac.jp/xoonips/modules/xoonips/download.php?file_id=64799 |date=18 January 2022 }}'', Yoshihisa Hagiwara. "East Asian Perspectives on Politics", The Center of Governance for Civil Society, Keio University, 2011/12/18</ref> သူသည် အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန် "Let al l t he souls here rest i npeace for we shal l not repeat t he evil ."ကိုလည်း ရေးသားခဲ့သည်။ ၁၉၈၃ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၃ ရက်နေ့တွင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာအား ရှင်းပြထားသည့် ကမ္ဗည်းပြားကို ထပ်ဖြည့်ခဲ့သည်။ ၎င်တို့ we သည် ဂျပန် သို့မဟုတ် အမေရိကန်များကို ရည်ညွှန်းခြင်းမဟုတ်ပဲ လူသားအားလုံးကို ရည်ညွှန်းပြီး error ဆိုသည်မှာ စစ်၏ဆိုးကျိုးကို ဆိုလိုသည်ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ===ငြိမ်းချမ်းရေးမီးတောက်=== ငြိမ်းချမ်းရေးမီးတောက်သည် ဗုံးဒဏ်ကြောင့် သေဆုံးခဲ့ရသူတို့အတွက် ရည်စူးသည့် အခြားသော အထိမ်းအမှတ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် သီးခြားရည်ရွယ်ချက်ရှိသည်။ ထိုမီးတောက်သည် မီးစတင်ထွန်းညှိသည့် ၁၉၆၄ ခုနှစ်မှကတည်းက ဆက်တိုက်လောင်ကျွမ်းလျက်ရှိသည်။ ထိုမီးတောက်သည် ကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် နျူကလီးယားဗုံးများ ပျက်စီးသွားသည့်တိုင်အောင်၊ ကမ္ဘာပေါ်တွင် နျူကလီးယား ပျက်ပြုန်းကင်းစင်သွားသည့်တိုင်အောင် မီးတောက်လျက် ရှိနေမည် ဖြစ်သည်။<ref name="virtual_museum" /> [[File:Peace Flame and Museum.jpg|right|thumb|250px|ငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရပြတိုက်ကို နောက်ခံထားကာ ငြိမ်းချမ်းရေးမီးတောက်ကို မြင်ရပုံ]] ===ငြိမ်းချမ်းရေးခေါင်းလောင်းများ=== ငြိမ်းချမ်းရေးပန်းခြံတွင် ငြိမ်းချမ်းရေးခေါင်းလောင်းသုံးခု ရှိသည်။ သေးသောတစ်ခုကို ငြိမ်ချမ်းရေးအမှတ်တရပွဲအတွက်သာ အသုံးပြုသည်။ ထိုနေ့မှလွဲ၍ အခြားနေ့များတွင် ထိုခေါင်းလောင်းကို ဟီရိုရှီးမားငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရပြတိုက်၏ အရှေ့ဘက်အဆောက်အဦးတွင် ပြုသထားသည်။ ပိုမို၍ လူသိများသည့် ခေါင်းလောင်းကိုမူ ကလေးများငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရရုပ်တုအနီးအနားတွင် ထားရှိသည်။ ဖွင့်ထားသည့်ပုံစံဖြင့် ဆောက်ထားသည့် အဆောက်အဦးတွင် ချိတ်ဆွဲထားသည်။ လာရောက်လည်ပတ်သူများသည် ကမ္ဘာ့ငြိမ်းချမ်းရေးအတွက် ရည်စူးအားသန်ကာ ခေါင်းလောင်းကို တီးခတ်ကြသည်။ ထိုသို့ တီးခတ်သည့်အခါတွင် ခေါင်းလောင်း၏ ကျယ်လောင်သည့်အသံသည် ပန်းခြံတစ်ခုလုံးသို့ ပျံနှံ့သွားသည်။ ငြိမ်းချမ်းရေးခေါင်းလောင်းကို ၁၉၆၄ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ခေါင်းလောင်း၏ မျက်နှာပြင်တွင် ကမ္ဘာ့မြေပုံကို ရေးဆွဲထားပြီး sweet spot ကိုမူ အက်တမ်သင်္ကေတ ပြုလုပ်ထားသည်။ ၎င်းကို Masahiko Katori (1899-1988) က ဒီဇိုင်းဆွဲခဲ့သည်။ Oigo Bell Works က တိုယာမ၊ တကအိုကတွင် သွန်းလုပ်ခဲ့သည်။ ခေါင်းလောင်းတွင် ထွင်းထားသော စာသားများကို ဂရိ၊ ဂျပန်နှင့် သံသကရိုက် Sanskrit ဘာသာများဖြင့် ရေးထားသည်။ ၎င်းကို ဘာသာပြန်ပါက “သင့်ကိုယ်သင် သိပါ” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဂရိသံရုံးက ခေါင်းလောင်းကို ပန်းခြံသို့ လှူဒါန်းခဲ့ပြီး ရှေးကျသော ဂရိတို့၏ ဆွဲဆောင်မှုအရှိဆုံး အတွေးအခေါ်ဆိုင်ရာ ဆိုရိုးစကားကို ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ သံသကရိုက် ဘာသာစကားမှာမူLonger Sukhāvat ī vyūha Sūtraမှ ဆိုရိုးစကားဖြစ်ပြီး အိန္ဒိယသံရုံးမှ မှန်ကန်ကြောင်း အတည်ပြုပေးသည်။ ဂျပန်ဘာသာစကားကိုမူ တက္ကသိုလ်တစ်ခု၏ ကထိကမှ ရေးသားထားပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ [[File:Atomic Bomb Memorial Mound.jpg|thumb|250px|အက်တမ်ဗုံးအမှတ်တရကုန်းမြေမို့]] ===အက်တမ်ဗုံးအမှတ်တရကုန်းမြေ=== အက်တမ်ဗုံးအမှတ်တရကုန်း သည် ကြီးမား၍ မြက်များဖုံးလွှမ်းထားသည့် မြေကမူဖြစ်ပြီး ၎င်းတွင် ဗုံးကြောင့် အတည်ပြုနိုင်ခြင်း မရှိသည့် သေဆုံးခဲ့ရသူ ၇၀၀၀၀ ၏ အရိုးပြာများ ပါဝင်သည်။<ref name="virtual_museum" /> ===ကိုရီးယားလူမျိုး သေဆုံးသူများအတွက် အထိမ်းအမှတ်=== ဗုံးဒဏ်ကြောင့် သေဆုံးခဲ့ရသည့် လူဦးရေ လေးသိန်းတွင် အနည်းဆုံး လူဦးရေ ၄၅၀၀၀ သည် ကိုရီးယားလူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။ သို့သော်လည်း ဤအရေအတွက်သည် တိကျသေချာမှု မရှိပေ။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် လူအနည်းစုသာ ဖြစ်သည့်အတွက် လူဦးရေကို လျစ်လျူရှုထားခဲ့သည့်အတွက် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ဂျပန်ကိုလိုနီမှ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ဟီရိုရှီးမားနှင့် နာဂါဆာကီမှ အသက်ရှင်ကျန်ခဲ့သူ ၃၀၀၀၀၀သည် ကိုရီးယားနိုင်ငံသို့ ပြန်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news| url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DE7D6173DF93AA15757C0A96E948260 | work=The New York Times | title=Hapchon Journal; A Different Hiroshima Story: The Bitter Koreans | first=Clyde | last=Haberman | date=1988-04-29 | accessdate=2010-05-04}}</ref> ဂျပန်ကိုလိုနီပြုမှုနှင့် အက်တမ်ဗုံးမှ အသက်ရှင်လွတ်မြောက်ခဲ့သူများနှင့် သေဆုံးခဲ့ရသူများကို ဂုဏ်ပြုရည်စူးရန်အတွက် ကိုရီးယားအမျိုးသားသင်္ကေတဖြင့် အထိမ်းအမှတ်ရုပ်တုကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။<ref name="yoneyama" /> ရုပ်တုတွင် ထွင်းထားသည့် စာသားမှာ “အက်တမ်ဗုံးကြောင့် ဒုက္ခရောက်ခဲ့ရသူကိုရီးယားများ၏ အမှတ်တရ ရုပ်တု။ မြင့်မြတ်သည့် မင်းသား Yi Wu နှင့် အခြားသော ၂၀၀၀၀ ကျော်တို့၏ ဝိဉာဉ်များအတွက် အမှတ်တရ” ဟု ရေးထားသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်လည်း “သေဆုံးခဲ့သူများ၏ ဝိဉာဉ်များသည် ပင်လယ်လိပ်၏ ကျောပေါ်တွင် စီးနင်းကာ ကောင်းကင်ဘုံသို့ သွားကြသည်” ဟု ရေးသားထားသည်။<ref name="virtual_museum" /> <!-- Both riversides are also included the area of the park, and most of monuments for the local schools and companies are still in the riverside. Due to disagreements between the governments of Japan and Korea, the monument was built across the river from the Peace Park. It was moved into the park in July 1999. --> [[File:Peace Gates.jpg|right|thumb|175px|ငြိမ်းချမ်းရေးဂိတ်ပေါက်များ]] ===ငြိမ်းချမ်းရေး ဂိတ်ပေါက်များ=== ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဤအမှတ်တရနေရာတွင်လည်း ဂိတ်ပေါက် ၁၀ ခုပါဝင်ကာ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဘာသာစကား ၄၉ မျိုးဖြင့် “ငြိမ်းချမ်းရေး” ဟု ရေးသားထားသည့် စာသားများ ပါဝင်သည်။ ဂိတ်ပေါက်များသည် ငရဲ၏ စက်ဝိုင်းကိုးခုကို ရည်ညွှန်း၍ ကျန်တစ်ခုသည် အက်တမ်ဗုံးကြောင့် အသက်ရှင်လျက် ငရဲဖြစ်ခဲ့ရသည့် ဟီရိုရှီးမားမြို့ ဟု ရည်ညွှန်းသည်။<ref>{{Cite web |title=Gates of Peace – Hiroshima Prefecture |url=http://www.pcf.city.hiroshima.jp/virtual/VirtualMuseum_e/tour_e/ireihi/tour_52_e.html |access-date=10 August 2020 |archive-date=12 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112103536/http://www.pcf.city.hiroshima.jp/virtual/VirtualMuseum_e/tour_e/ireihi/tour_52_e.html }}</ref> ဂိတ်တစ်ခုချင်းသည် ၉ မီတာ မြင့်မားကာ ၂.၆ မီတာ ကျယ်သည်။<ref>[http://www.wallforpeace.com/portes.html The word peace in 49 languages on "The Gates of Peace"] – designed by [[Clara Halter]], designed by [[Jean-Michel Wilmotte]]</ref> ===စည်းရုံးခြင်း ခံခဲ့ရသည့် ကျောင်းသားများအတွက် အမှတ်တရတာဝါ=== ဟီရိုရှိးမားစီရင်စုရှိ စည်းရုံးခံခဲ့ရသည့် ဒုက္ခသည်ကျောင်းသားများ အဖွဲ့အစည်းသည် ၁၉၆၇ ခုနှစ် မေလတွင် တာဝါကိုတည်ဆောက်ခဲ့သည်။ သေဆုံးခဲ့ရသည့် ကျောင်းသား ၁၀၀၀၀ ၏ ဝိဉာဉ်များကို ရည်စူးကာတည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုကျောင်းသားများတွင် အက်တမ်းဗုံး ဗုံးပေါက်ကွဲ၍ သေဆုံးခဲ့ရသည့် ကျောင်းသားများနှင့် ပစိဖိတ်စစ်ပွဲတွင် ဗုံးကြောင့် သေဆုံးခဲ့ရသည့် ကျောင်းသားများ၏ ဝိဉာဉ်များကို ရည်ညွှန်းသည်။ အမှတ်တရတာဝါသည် ၁၂ မီတာ မြင့်၍ ငါးထပ် ဖြစ်သည်။ တာဝါ၏ ဘေးဘက်များတွင် ကျောင်းသားများ၏ လုပ်အားများ ဖြစ်သည့် စက်ရုံအလုပ်၊ အမျိုးသမီးကျောင်းသူများ၏ စက်ချုပ်ခြင်း၊ ကျောင်းသားများသည် အစားအသောက်ထုပ်လုပ်မှုတိုးတက်စေရန် အလုပ်လုပ်နေခြင်း စသည်တို့ကို ရေးဆွဲထားသည့် သတ္ထုပြား တည်ရှိသည်။ တာဝါ၏ အရှေ့ဘက်တွင် သတ္ထုပြားတစ်ခု တည်ရှိကာ ခလုတ်နှစ်ခု ပါဝင်သည်။ နောက်ခံသမိုင်းကြောင်းကို ဂျပန် သို့မဟုတ် အင်္ဂလိပ် ဘာသာဖြင့် ပြောဆိုပြနိုင်သည်။<ref>{{cite book|last1=Kosakai|first1=Yoshiteru|title=Hiroshima Peace Reader|year=1994|url=https://archive.org/details/hiroshimapeacere0000kosa|publisher=Hiroshima Peace Culture Foundation|isbn=978-4938239077|pages=[https://archive.org/details/hiroshimapeacere0000kosa/page/63 63]–64|edition=13}}</ref> [[File:a bomb dome hiroshima sunset.jpg|right|thumb|250px|A-Bomb Dome အမိုးခုံးအိမ်ကို နေဝင်ချိန်၌ တွေ့ရပုံ]] [[File:Hiroshima Pond of Peace.jpg|thumb|250px|ဟီရိုရှီးမားငြိမ်းချမ်းရေးကန်]] ==အခြားအမှတ်တရနေရာများ== ==ပွဲတော်များ== ===ဟီရိုရှီးမား ပန်းပွဲတော်=== ဤပန်းပွဲတော်ကို မေလ ၃ ရက်နေ့မှ ၅ ရက်နေ့အထိ ဂျပန်ဂိုးဒင်းဝိ Japan Golden Week တွင် ငြိမ်းချမ်းရေးပန်းခြံနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေး လမ်းမကြီး၌ ကျင်းပသည်။ ===ဟီရိုရှီးမား ဒရင်မီနေးရှင်း (ひろしまドリミネーション)=== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:ငြိမ်းချမ်းရေး ပန်းခြံများ]] af947kl9mqz7af5m18j43ibiudgwo9g 0 212110 1059063 1043891 2026-10-17T20:02:50Z InternetArchiveBot 61272 Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059063 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} [[File:A New System of Chemical Philosophy fp.jpg|thumb|[[ဂျွန် ဒေါလ်တန်]]၏ ''ဓာတုဗေဒ အတွေးခေါ်ဆိုင်ရာ စနစ်သစ်''စာအုပ်တွင် "အက်တမ်သီအိုရီ''ကို ခေတ်သစ်ပုံစံဖြင့် ပထမဆုံးရှင်းလင်းပြသခြင်း။ ယင်းစာအုပ်ထဲကပုံတစ်ခု။]] ဤ'''ဓာတုဗေဒ အချိန်ပြမျဉ်း'''တွင် အရေးပါအရာရောက်သော စိတ်ကူးအယူအဆများ၊ တီထွင်မှုများ၊ လက်ရာများ၊ စမ်းသပ်ချက်များကို ဖော်ပြထားသည်။ အထက်ပါဆိုခဲ့သည့်အရာများသည် ဒြပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းများ၏ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံနှင့် အချင်းချင်း အပြန်အလှန်အကျိုးပြု၊ တုံ့ပြန်မှုများအား လေ့လာသော သိပ္ပံနည်းကျဘာသာရပ်ဖြစ်သည့် [[ဓာတုဗေဒ]]အဖြစ် သိရှိကြသော ​ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာရပ်အပေါ် လူသားတို့၏ နားလည်မှုအား သိသိသာသာ ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။ အချက်အချာသိပ္ပံဘာသာရပ်ဟုလည်း သိရှိကြသည့် ဓာတုဗေဒဘာသာရပ်ကို အခြားသော သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာဆိုင်ရာ နယ်ပယ်များစွာက ဩဇာညောင်းစေသကဲ့သို့ ထိုပညာရပ်ဆိုင်ရာများစွာအပေါ်တွင်လည်း ဓာတုဗေဒသည်လည်း လွှမ်းမိုးနိုင်စွမ်းရှိလေသည်။ သမိုင်းဝင် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာမှုများစွာသည် ဓာတုဗေဒအပေါ် ကျွန်ုပ်တို့၏ မျက်မှောက်ခေတ်နားလည်နိုင်စွမ်းရှိခြင်းအပေါ်၌ သိသာထင်ရှားစွာ အကျိုးသက်ရောက်မှုရှိသည်ဟု ယူဆနိုင်ပြီး ထိုဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုများသည် ဒြပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းသိပ္ပံ၊ [[ဘူမိဗေဒ]]၊ [[နက္ခတ္တဗေဒ]]၊ [[ဇီဝဗေဒ]]၊ [[ရူပဗေဒ]] ကဲ့သို့သော နယ်ပယ်များစွာတွင် အဓိကသော့ချက် ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများဟု မှတ်ယူနိုင်ပေသည်။<ref>{{cite web | title = Chemistry – The Central Science | work = The Chemistry Hall of Fame | publisher = York University | url = http://www.chem.yorku.ca/hall_of_fame/whychem.htm | access-date = 2006-09-12 | accessdate = 3 September 2021 | archivedate = 28 August 2006 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20060828042237/http://www.chem.yorku.ca/hall_of_fame/whychem.htm }}</ref> ==၁၇ ရာစုအကြို== [[File:Aristoteles Louvre.jpg|thumb|right|upright|[[အရစ္စတိုတယ်]] (၃၈၄–၃၂၂ ခရစ်ကြို)]] [[File:Zosimosapparat.jpg|thumb|right|upright|ပေါင်းခံကိရိယာ၊ ဘူးသီးခြောက်ပုံထည့်စရာနှင့် မီးဖို၊ ဇော့ဆီမပ်စ်၏ အဂ္ဂိရတ်ကိရိယာတန်ဆာပလာများ၊ ပြင်သစ်ဓာတုဗေဒဆရာ မာဆီလင် ဘားတလို၏ စာအုပ်တစ်ခုမှပုံ (ခရစ်နှစ် ၃၀၀ခန့်) ၊ (အတွဲ ၃ ၊ ပဲရစ်မြို့၊ ၁၈၈၇-၈၈)]] [[File:Geber.jpg|thumb|right|upright|အာရပ်မှ ဂျားဘီရဘင် ဟိုင်းယန်၏ စဉ်းစားတွေးခေါ်နေပုံ (လက်တင်: ဂျီဘားအတု)]] သမိုင်းဝင် တီထွင်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာမှုများ၏ အောက်ပါ "၁၇ ရာစုအကြို"ပြ စာရင်းတွင် ခေတ်သစ်ဥရောပတိုက်တွင် လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့သော ဓာတုဗေဒအပေါ် ရိုက်ခတ်မှုရှိသည့် သူများကိုသာ အကန့်အသတ်ဖြင့် ပြဆိုထားသည်။ ထိုသို့ ကျင့်သုံးခဲ့သော (ခေတ်သစ်)ဓာတုဗေဒသည် ၁၉ ရာစုမှစတင်ကာ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဓာတုဗေဒသိပ္ပံပညာရပ်တစ်ခုအတွက် နမူနာပုံစံဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် တရုတ်၊ အိန္ဒိယတို့၏ အဂ္ဂိရတ်၊ ဓာတုဗေဒရိုးရာသဘောများကို ပါဝင်ခြင်းမရှိစေဘဲ ထူးခြားစွာ ဖယ်ရှားထားသည်။ ;ခရစ်ကြို ၄၅၀:[[အမ်ပဲဒါကလီးဇ်]]က အရာရာသည် မူလဓာတ်လေးပါးဖြင့် တည်ဆောက်ထားရာ ၎င်းတို့မှာ: မြေ၊ ရေ၊ လေ၊ မီးတို့ဖြစ်ကြ၍ စကြဝဠာ၏ အကြွနှင့် အတိုက်အားနှစ်ပါးဖြစ်သော ချစ်ခြင်းမေတ္တာနှင့် ပဋိပက္ခတို့သည် ထိုဓာတ်လေးပါးအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိကာ ထိုသို့အားဖြင့် အတိုင်းအဆမဲ့ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုးကို ခွဲခြား ကွဲပြားစေသည်၊ ပေါင်းစပ် ညီညွတ်စေသည်ဟု အခိုင်မာဆိုခဲ့သည်။<ref>Kingsley, K. Scarlett and Richard Parry, [https://plato.stanford.edu/archives/sum2020/entries/empedocles/ "Empedocles"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904095245/https://plato.stanford.edu/archives/sum2020/entries/empedocles/ |date=4 September 2021 }}, ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'' (Summer 2020 Edition), Edward N. Zalta (ed.).</ref> ;ခရစ်ကြို ၄၄၀: [[လူးဆစ်ပပ်စ်]] နှင့် [[ဒစ်မောခရစ်တပ်စ်]]တို့နှစ်ဦးက အရာအားလုံးကို ပြုလုပ်ဖွဲ့စည်းထားသော မမြင်နိုင်သည့် အက်တမ်၏ အယူအဆကို အဆိုတစ်ခုပြုခဲ့ကြရာ ထိုအယူအဆကို အရစ္စတိုတယ်၏ အယူအဆကို နှစ်သက်ထောက်ခံကြသော သဘာဝဒဿနပညာရှင်များက ငြင်းပယ်ခဲ့ကြလေသည်။<ref>{{cite encyclopedia |last=Berryman |first=Sylvia |title=Leucippus |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, CSLI, Stanford University |date=2004-08-14 |url=http://plato.stanford.edu/entries/leucippus/ |access-date=2007-03-11 |archive-date=22 April 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/676b3nIne?url=http://plato.stanford.edu/entries/leucippus/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |last=Berryman |first=Sylvia |title=Democritus |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, CSLI, Stanford University |date=2004-08-15 |url=http://plato.stanford.edu/entries/democritus/ |access-date=2007-03-11 |archive-date=30 August 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060830030642/http://plato.stanford.edu/entries/democritus/ |url-status=live }}</ref> ;ခရစ်ကြို ၃၆၀:[[ပလေတို]]သည် ဂန္ထဝင်ဒြပ်စင်များ (''stoicheia'') ဝေါဟာရကိုတီထွင်သည်။ စကားအချီအချဟန်ဖြင့် ရေးစပ်ထားသော ''တိုင်းမီးယပ်စ်''ကျမ်းစာတွင် ဇီဝ (သဘာဝ) နှင့် အဇီဝ (သဘာဝမဟုတ်သော, inorganic) ရုပ်ဝတ္ထုများအကြောင်း ဆွေးနွေးချက်များပါဝင်ကာ ဓာတုဗေဒ၏ အခြေခံကျမ်းစာတစ်ခုဖြစ်သည်။ ပလေတိုယူဆသည်မှာ ဒြပ်စင်တစ်ခု၏ အလွန်သေးငယ်သောအမှုန်လေးများ၌ အထူး ဂျီဩမေတြီပုံစံရှိမည်ဖြစ်ပြီး ထိုပုံစံများမှာ မီး (tetrahedron, တြိဂံပုံစံ မျက်နှာလေးခုရှိပစ္စည်းပုံ) ၊ လေ (octahedron, စိန်ပွင့်ပုံစံ မျက်နှာရှစ်ခုရှိပစ္စည်းပုံ) ၊ ရေ (icosahedron, မျက်နှာနှစ်ဆယ်ရှိပစ္စည်းပုံ) ၊ မြေ (cube, လေးထောင့်ပုံစံ မျက်နှာခြောက်ခုပစ္စည်းပုံ) တို့ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web |last=Hillar |first=Marian |year=2004 |url=http://www.socinian.org/aristotles_de_anima.html |title=The Problem of the Soul in Aristotle's De anima |publisher=NASA WMAP |access-date=2006-08-10 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060909004214/http://www.socinian.org/aristotles_de_anima.html |archive-date=2006-09-09 |accessdate=3 September 2021 |archivedate=9 September 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060909004214/http://www.socinian.org/aristotles_de_anima.html }}</ref> ;ခရစ်ကြို ၃၅၀:[[အရစ္စတိုတယ်]]သည် [[အမ်ပဲဒါကလီးဇ်]]၏ အယူအဆကို ချဲ့ထွင်လျှက် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် ဒြပ်နှင့် ပုံစံတို့၏ ပေါင်းစပ်မှုဖြစ်သည်ဟု အဆိုပြုကာ ဓာတ်ငါးပါးဖြစ်သော မြေ၊ ရေ၊ လေ၊ မီး၊ အီသာ ဆိုသော သဘောတရားကို ဖော်ပြခဲ့သည်။ ဤအယူအဆကိုပင် အနောက်ကမ္ဘာ၌ နှစ်ပေါင်းတစ်ထောင်ကျော်သည်အထိ အများအားဖြင့် လက်ခံခဲ့ကြပေသည်။<ref>{{cite web | title = HISTORY/CHRONOLOGY OF THE ELEMENTS | url = http://hilltop.bradley.edu/~rbg/el.html | access-date = 2007-03-12 | accessdate = 3 September 2021 | archivedate = 3 March 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303205807/http://hilltop.bradley.edu/~rbg/el.html }}</ref> ;ခရစ်ကြို ၅၀:ကဗျာဆရာ [[လူးခရီးရှပ်စ်]]က အရာဝတ္ထုများ၏ သဘောသဘာဝ (De Rerum Natura) ကို ထုတ်ဝေခဲ့ဖူးရာ ကဗျာဆရာတစ်ဦး၏ စိတ်ကူးဖြင့် အက်တမ်တို့နှင့်ပတ်သက်သော စိတ်ကူးအယူအဆကို ဖော်ထုတ်ထားသည်။<ref>{{cite encyclopedia |last=Sedley |first=David |title=Lucretius |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, CSLI, Stanford University |date=2004-08-04 |url=http://plato.stanford.edu/entries/lucretius/ |access-date=2007-03-11 |archive-date=27 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080827193045/http://plato.stanford.edu/entries/lucretius/ |url-status=live }}</ref> ;ခရစ်နှစ် ၃၀၀: [[ပါနော့ပေါလစ်မြို့မှ ဇော့ဆီမော့စ်]]သည် အဂ္ဂိရတ်ပညာအကြောင်း အစောဆုံးသိရှိရသမျှ ကျမ်းစာများကို ရေးသားခဲ့၍ ၎င်းက ရေ၏ဖွဲ့စည်းပုံ၊ ရွေ့လျားမှု၊ တိုးပွားခြင်း၊ ဝိညာဉ်ကို ခန္ဓာကိုယ်မှ ဆွဲထုတ်ခြင်း၊ ခန္ဓာကိုယ်ထဲတွင် ပေါင်းစည်းချည်နှောင်ခြင်း စသည်တို့ကို လေ့လာသောဘာသာရပ်ဟု အနက်ယူခဲ့သည်။<ref name=Mdream>{{cite book |last=Strathern |first=Paul |title=Mendeleyev's Dream – The Quest for the Elements |url=https://archive.org/details/mendeleyevsdream0000unse |publisher=Berkley Books |year=2000 |isbn=978-0-425-18467-7}}</ref> ;ခရစ်နှစ် ၈၀၀: ဖန်တီးခြင်းဆိုင်ရာ လျှို့ဝှက်ချက် (အာရပ်:Sirr al-khalīqa) ကျမ်းစာသည် သဘာဝဒဿနအပေါ် ရေးသားထားသည့် စွယ်စုံကျမ်းလက်ရာတစ်ခုဖြစ်ကာ [[တိယန်နာမြို့မှ အပေါလိုနိယပ်စ်]] ရေးသည်ဟု မှားယွင်းစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ဖူးသည်။ ထိုကျမ်းစာက သတ္တုအားလုံးသည် [[ဆာလဖာ]]နှင့် [[ပြဒါး]]ဓာတ်များကို အချိုးအစားအမျိုးမျိုးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု ကာလရှည်ကြာ ယူစွဲခဲ့သော အစောဆုံးသိရသမျှ မူပုံစံကို မှတ်တမ်းပြုစုထားသည်။<ref>Kraus, Paul 1942-1943. ''Jâbir ibn Hayyân: Contribution à l'histoire des idées scientifiques dans l'Islam. I. Le corpus des écrits jâbiriens. II. Jâbir et la science grecque''. Cairo: Institut français d'archéologie orientale, vol. II, p. 1, note 1; Weisser, Ursula 1980. ''Das Buch über das Geheimnis der Schöpfung von Pseudo-Apollonios von Tyana''. Berlin: De Gruyter, p. 199. On the dating and historical background of the ''Sirr al-khalīqa'', see Kraus 1942−1943, vol. II, pp. 270–303; Weisser 1980, pp. 39–72. On the further history of this theory up to the eighteenth century, see Norris, John 2006. “The Mineral Exhalation Theory of Metallogenesis in Pre-Modern Mineral Science” in: ''Ambix'', 53, pp. 43–65.</ref> ထိုကျမ်း၌ပင် မြစိမ်းရောင် ကမ္ပည်းကျောက်စာချပ်၏ အစောဆုံးမူပါရှိခဲ့ရာ<ref>Weisser 1980, p. 46.</ref> ကျစ်လျစ်၍ နားလည်ရခက်ခဲသော ဂန္ဓာရီဆိုင်ရာစာသားများကို [[နယူတန်|အိုက်ဆက် နယူတန်]]က ထင်မြင်သုံးသပ်ချက်ပေးခဲ့ဖူးသည်။<ref>Isaac Newton. [http://purl.dlib.indiana.edu/iudl/newton/ALCH00017 "Keynes MS. 28"]. The Chymistry of Isaac Newton. Ed. William R. Newman. June 2010.</ref> ;ခရစ်နှစ် ၈၅၀-၉၀၀: [[ဂျဲ့ဘား အီဘင်း ဟိုင်းယန်]] ရေးသည်ဟု မှတ်ယူဖွယ်ရှိသော အာရပ်စာပေလက်ရာများသည် ဓာတုဆိုင်ရာ ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းများအပေါ် စနစ်တကျသရုပ်ခွဲခြင်းများကို စတင်မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ပြီး ဆာလာအမိုးနိယက် (sal ammoniac) (သို့) [[အမိုးနီယမ် ကလိုရိုက်]] (ဇဝက်သာ) တို့ကဲ့သို့ အဇီဝ (inorganic) များကို ဇီဝပစ္စည်းများ (organic) ဖြစ်သည့် ဆံပင်၊ သွေး၊ အပင်များမှ ဓာတုနည်းဖြင့် မည်သို့ ထုတ်ဖော်ရကြောင်း လမ်းညွှန်ချက်များလည်း ပါဝင်ပေသည်။<ref>Stapleton, Henry E. and Azo, R. F. and Hidayat Husain, M. 1927. "Chemistry in Iraq and Persia in the Tenth Century A.D" in: ''Memoirs of the Asiatic Society of Bengal'', vol. VIII, no. 6, pp. 317-418, pp. 338–340; Kraus, Paul 1942-1943. ''Jâbir ibn Hayyân: Contribution à l'histoire des idées scientifiques dans l'Islam. I. Le corpus des écrits jâbiriens. II. Jâbir et la science grecque''. Cairo: Institut français d'archéologie orientale, vol. II, pp. 41–42.</ref> ;ခရစ်နှစ် ၉၀၀: ပါရှားအဂ္ဂိရတ်ပညာရှင် [[မိုဟာမက် အီဘင်း ဇာကာရီးယာ အယ်လ် ရာဇီ]]သည် ဆာလာအမိုးနိယက် ([[အမိုးနီယမ် ကလိုရိုက်]]) ၊ ဗစ်ထရီယော (Vitriol) ၊ ဆားတို့ကို သုံးစွဲ၍ ပေါင်းခံခြင်း စမ်းသပ်မှုများ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book|last=Multhauf|first=Robert P.|author-link=Robert P. Multhauf|year=1966|title=The Origins of Chemistry|url=https://archive.org/details/originsofchemist0000robe|location=London|publisher=Oldbourne|isbn=}} pp. 141-142.</ref> ကာလရှည်ကြာသော ဖြစ်စဉ်ထဲက ပထမအဆင့်ဟု ဆိုနိုင်ကာ ၁၃ ရာစု 'သတ္တုဓာတ် အက်ဆစ်များ' (mineral acids) ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်းကို ဦးဆောင်လမ်းပြနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{harvnb|Multhauf|1966|pp=162-163}}.</ref> ;ခရစ်နှစ် ၁၀၀၀: ပါရှားဒဿနဆရာများဖြစ်သော [[ အယ်လ်ဘီရူနီ]]<ref>{{cite journal |last1=Marmura |first1=Michael E. |year=1965 |title=''An Introduction to Islamic Cosmological Doctrines. Conceptions of Nature and Methods Used for Its Study by the Ikhwan Al-Safa'an, Al-Biruni, and Ibn Sina'' by Seyyed Hossein Nasr |journal=Speculum |volume=40 |issue=4 |pages=744–746 |doi=10.2307/2851429|title-link=Hossein Nasr |jstor=2851429 }}</ref> နှင့် [[အာဗီဆန်နာ]]<ref>[[Robert Briffault]] (1938). ''The Making of Humanity'', p. 196-197.</ref> တို့နှစ်ဦးသည် [[ဓာတ်လုံး|သတ္တုများအသွင်ပြောင်းခြင်း]] (သတ္တုတစ်မျိုးမှ အခြားတစ်မျိုးသို့ ပြောင်းသွားခြင်း) ဖြစ်နိုင်ချေရှိမှုကို ငြင်းပယ်ခဲ့ကြသည်။ ;ခရစ်နှစ် ၁၁၀၀-၁၂၀၀: [[ဝိုင် (အရက်)]] ကို [[ဆား]]နှင့်အတူ ပေါင်းခံခြင်းဖြင့် [[အီသနောလ်]] (aqua ardens; ​လောင်ကျွမ်းတတ်သောရေ) ထုတ်လုပ်ရန်အတွက် ပါဝင်ပစ္စည်းများသည် လက်တင် အဂ္ဂိရတ်စာပေများတွင် စတင်ပါဝင်လာခဲ့သည်။<ref>{{harvnb|Multhauf|1966|pp=204-206}}.</ref> ;ခရစ်နှစ် ၁၂၂၀: [[ရောဘတ် ဂရိုစတေး]]သည် အရစ္စတိုတယ်ဝါဒဆိုင်ရာ ရှင်းလင်းချက်မှတ်စုအချို့ကို ထုတ်ဝေခဲ့ရာ [[သိပ္ပံနည်းကျ နည်းလမ်း]]၏ အစောပိုင်းအခြေခံပုံစံကို ချမှတ်တင်ဆက်ခဲ့သညါ။<ref>{{Cite CE1913|wstitle=Robert Grosseteste}}</ref> ;ခရစ်နှစ် ၁၂၅၀: [[တက်ဒေယို အာလ်ဒဲရော့တီ]]က ခွဲထုတ်ပေါင်းခံစနစ် (fractional distillation) ကို စတင်ဖွဲ့ဖြိုးစေခဲ့၍ ၎င်းမတိုင်မီ ပုဂ္ဂိုလ်များထက် ပို၍ အကျိုးထိရောက်မှု ရှိခဲ့လေသည်။<ref>{{cite book |title=Alchemy |url=https://archive.org/details/alchemy0000holm |url-access=registration |last=Holmyard |first=Eric John |year=1990 |publisher=Courier Dover Publications |page=[https://archive.org/details/alchemy0000holm/page/288 288] |isbn=978-0-486-26298-7 }}</ref> ;ခရစ်နှစ် ၁၂၆၀: [[အဲလ်ဘာ့တပ်စ် မာ့ဂ်နပ်စ်]]သည် [[စိန်ဖြူ|အာဆန်းနစ်ဓာတ်]]နှင့်<ref name="BuildingBlocks451-3">{{cite book |last=Emsley |first=John |title=Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements |url=https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b5w6 |year=2001 |isbn=978-0-19-850341-5 |pages=[https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b5w6/page/43 43], 513, 529 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford}}</ref> ငွေနိုက်ထရိတ်ဓာတ်တို့ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့၏ ။<ref>{{cite web |last=Davidson |first=Michael W. |others =National High Magnetic Field Laboratory at The Florida State University |title=Molecular Expressions: Science, Optics and You&nbsp;— Timeline&nbsp;— Albertus Magnus |publisher=The Florida State University |date=2003-08-01 |url=http://micro.magnet.fsu.edu/optics/timeline/people/magnus.html |access-date=2009-11-28}}</ref> ထို့အပြင် [[ဆာလဖျူရစ်အက်ဆစ်]]နှင့်ပတ်သက်၍လည်း အစောပိုင်း ရည်ညွှန်းကိုးကားစရာ စာပေများထဲက တစ်ခုကို ပြုစုခဲ့သေးသည်။<ref name="Karpenko">Vladimir Karpenko, John A. Norris(2001), [http://www.chemicke-listy.cz/docs/full/2002_12_05.pdf Vitriol in the history of Chemistry], [[Charles University in Prague|Charles University]]</ref> ;ခရစ်နှစ် ၁၂၆၇:[[ရော်ဂျာ ဘေကန်]]သည် ''အိုပပ်စ် မေးယပ်စ်''ကို ထုတ်ဝေခဲ့ကာ အခြားအကြောင်းအရာများစွာထဲက [[သိပ္ပံနည်းကျ နည်းလမ်း]]၏ အစောဆုံးပုံစံတစ်ခုကို အဆိုပြုခြင်းပါဝင်၍ [[ယမ်း|ယမ်းမှုန့်]] စမ်းသပ်ခြင်းဆိုင်ရာ ၎င်းတွေ့ရှိခဲ့သော ရလဒ်များလည်း ပါဝင်နေလေသည်။<ref>{{cite web |last1=O'Connor |first1=J. J. |last2=Robertson |first2=E. F. |title=Roger Bacon |work=MacTutor |publisher=School of Mathematics and Statistics University of St Andrews, Scotland |year=2003 |url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Bacon.html |access-date=2007-03-12 |accessdate=8 September 2021 |archivedate=7 March 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080307150151/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Bacon.html }}</ref> ;ခရစ်နှစ် ၁၃၁၀: ဂျီဘာအမည်ခံယူ၍ ရေးသားသော အမည်မသိ အဂ္ဂိရတ်ပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်သော [[ဆူဒို ဂျီဘာ]]သည် ဒြပ်၏ အလွန်သေးငယ်သော အခြေခံအမှုန် သဘောသဘာဝဆိုင်ရာ သရုပ်ပြဖော်ထုတ်ခြင်းများပါဝင်သော ''Summa perfectionis magisterii'' ဟူသော ကျမ်းကို ဖြန့်ချိခဲ့၍ ၁၇ ရာစုက [[ဒါနီယယ် ဇဲနတ်]]ကဲ့သို့သော ဓာတုဗေဒပညာရှင်များက ၎င်းတို့ခေတ်တွင် သုံးစွဲနေဆဲဖြစ်သည့် ကျမ်းစာတစ်စောင်လည်းဖြစ်သည်။<ref>Newman, William R. 1985. “New Light on the Identity of Geber” in: ''Sudhoffs Archiv'', 69(1), pp. 76-90; Newman, William R. 2001. "Experimental Corpuscular Theory in Aristotelian Alchemy: From Geber to Sennert" in: Christoph Lüthy (ed.). ''Late Medieval and Early Modern Corpuscular Matter Theories''. Leiden: Brill, 2001, pp. 291-329; Newman, William R. 2006. ''Atoms and Alchemy: Chymistry and the Experimental Origins of the Scientific Revolution''. Chicago: University of Chicago Press.</ref> ၎င်းသည် [[နိုက်ထရစ်အက်ဆစ်]]၊ အကွာ ရေးဂျီယာ (aqua regia, နိုက်ထရစ်အက်ဆစ်နှင့် ဟိုက်ဒရိုကလိုရစ်အရော) ၊ အကွာ ဖောတစ် (aqua fortis) တို့ကို ပထမဆုံး ဖော်ပြသူများထဲက တစ်ဦးဖြစ်သည်။<ref>{{cite EB1911|last=Ross |first=Hugh Munro |wstitle=Alchemy#Literature of Alchemy|display=Alchemy § Literature of Alchemy |volume=1 |page=520}}</ref> ;ခရစ်နှစ် ၁၅၃၀: [[ပါရာဆဲလ်ဆပ်စ်]]သည် အဂ္ဂိရတ်ပညာ၏ ဘာသာရပ်ခွဲဖြစ်သော[[ဓာတုဆေးပညာ]]ကို ဖော်ထုတ်ခဲ့ကာ ဘဝသက်တမ်းကို ရှည်စေရန် ရည်ရွယ်ခဲ့ပြီး ခေတ်သစ်[[ဆေးဝါးလုပ်ငန်း]]၏ ဇာစ်မြစ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ''chemistry'' ဟူသော စကားလုံးကို စတင်သုံးစွဲသူဟုလည်း အများကဆိုကြသည်။<ref name=Mdream/> ;ခရစ်နှစ် ၁၅၉၇: [[အန်ဒရီးယတ်စ် လီဘာဗီရော့စ်]]သည် [[ဓာတုဗေဒ]] သင်ရိုးရှေ့ပြေးမူဖြစ်သည့် ''Alchemia'' ကို ထုတ်ဝေဖြန့်ချိခဲ့သည်။<ref>{{cite web | title = From liquid to vapor and back: origins | work = Special Collections Department | publisher = University of Delaware Library | url = http://www.lib.udel.edu/ud/spec/exhibits/vapor/origins.htm | access-date = 2007-03-12}}</ref> ==၁၇-၁၈ ရာစုများ== ;၁၆၀၅: [[ဖရန်စစ် ဘေကွန်|ဆာ ဖရန်စစ် ဘေကွန်]]သည် ''ပညာ ကျွမ်းကျင်တိုးတက်မှု'' ကျမ်းကို ထုတ်ဝေခဲ့ရာ နှောင်းကာလတွင် [[သိပ္ပံနည်းကျ နည်းလမ်း]]အဖြစ် သိရှိလာမည့် အကြောင်းအရာတို့၏ ဖော်ပြချက်ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |last=Asarnow |first=Herman |title=Sir Francis Bacon: Empiricism |work=An Image-Oriented Introduction to Backgrounds for English Renaissance Literature |publisher=University of Portland |date=2005-08-08 |url=http://faculty.up.edu/asarnow/eliz4.htm |access-date=2007-02-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070201210445/http://faculty.up.edu/asarnow/eliz4.htm |archive-date=2007-02-01 |accessdate=17 September 2021 |archivedate=1 February 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070201210445/http://faculty.up.edu/asarnow/eliz4.htm }}</ref> ;၁၆၀၅: [[မိုက်ကယ် ဆန်ဒီဗိုးဂျီးယပ်စ်]]က ''အဂ္ဂိရတ်ပညာ အလင်းသစ်'' အမည်တွင်သည့် ကျမ်းသာကို ရေးသားပြုစုထုတ်ဝေခဲ့ပြီး ယင်းကျမ်းစာ၌ [[အောက်ဆီဂျင်]]ဟု နောက်ပိုင်းတွင် သတ်မှတ်ခဲ့သော လေထဲတွင် ''အသက်(ရှင်သန်ခြင်း)၏ အစာ'' ပါဝင်ကြောင်း အဆိုပြုခဲ့၏ ။<ref>{{cite web | title = Sedziwój, Michal | work = infopoland: Poland on the Web | publisher = University at Buffalo | url = http://info-poland.buffalo.edu/web/sci_health/science/scientists/sedziwoj/link.shtml | access-date = 2007-02-22 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20060902171948/http://info-poland.buffalo.edu/web/sci_health/science/scientists/sedziwoj/link.shtml | archive-date = 2006-09-02 | accessdate = 17 September 2021 | archivedate = 2 September 2006 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20060902171948/http://info-poland.buffalo.edu/web/sci_health/science/scientists/sedziwoj/link.shtml }}</ref> ;၁၇၁၅: [[ယွန်း ဘေ့ဂန်]]က အစောပိုင်းကျသော ဓာတုဗေဒ ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ် ''[[Tyrocinium Chymicum]]'' ကို ဖြန့်ချိခဲ့၍ ပထမဆုံးသော [[ဓာတုဗေဒ ညီမျှခြင်း]]တစ်ခုကို ဆွဲသားတင်ပြထားခြင်း ပါဝင်ခဲ့လေသည်။<ref>{{cite journal |last=Crosland |first=M.P. |year=1959 |title=The use of diagrams as chemical 'equations' in the lectures of William Cullen and Joseph Black |url=https://archive.org/details/annals-of-science_1959-06_15_2/page/75 |journal=Annals of Science |volume=15 |issue=2 |pages=75–90 |doi=10.1080/00033795900200088}}</ref> ;၁၆၃၇: [[ရနေး ဒေးကာ့]]ထုတ်ဝေသော [[နည်းလမ်းဆိုင်ရာကျမ်းစာ]] (Discours de la méthode) တွင် သိပ္ပံနည်းကျနည်းလမ်းဆိုင်ရာ အကြမ်းဖော်ပြထားမှုတစ်ခု ပါဝင်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite CE1913|wstitle= René Descartes}}</ref> ;၁၆၄၈: [[ယန် ဘပ်တစ် ဗန် ဟဲလ်မွန့်]]၏ ''Ortus medicinae'' စာအုပ်ကို ၎င်းသေလွန်ပြီးသောအခါ ထုတ်ဝေခဲ့ကြာရာ အချို့က အဂ္ဂိရတ်ပညာမှ ဓာတုဗေဒတို့ကြား အကူးအပြောင်းစာအုပ်၊ [[ရောဘတ် ဘွိုင်းလ်]] အပေါ် အလွန်တရာ ဩဇာသက်သော စာအုပ်တစ်အုပ် အဖြစ် ရည်ညွှန်းပြောဆိုခဲ့ကြပြီး စာအုပ်၌ [[ဒြပ်ထု တည်မြဲမှု နိယာမ]]၏ အစောပိုင်းမူတစ်ခုကို တည်ဆောက်ထားကာ အမျိုးမျိုး အစားစားသော လက်တွေ့စမ်းသပ်ချက်များ၏ ရလဒ်များလည်း ပါဝင်ခဲ့ပေ၏ ။<ref>{{cite web | title = Johann Baptista van Helmont | work = History of Gas Chemistry | publisher = Center for Microscale Gas Chemistry, Creighton University | date = 2005-09-25 | url = http://mattson.creighton.edu/History_Gas_Chemistry/vanHelmont.html | access-date = 2007-02-23 | archive-date = 24 July 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100724220818/http://mattson.creighton.edu/History_Gas_Chemistry/vanHelmont.html }}</ref> [[File:The Sceptical Chymist.jpg|thumb|right|upright|Title page of ''The Sceptical Chymist'' by Robert Boyle (1627–91)]] ;၁၆၆၁: [[ရောဘတ် ဘွိုင်းလ်]]က ''[[The Sceptical Chymist]]'' ကို ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ ထိုစာအုပ်သည် အဂ္ဂိရတ်ပညာနှင့် ဓာတုဗေဒတို့ကြား ကွဲပြားခြားနားမှုတို့ကို တင်ဆက်ရေးသားထားသည့် ကျမ်းစာအုပ်ဖြစ်သည့်အပြင် [[အက်တမ်]]၊ [[မော်လီကျူး]]၊ [[ဓာတုဓာတ်ပြုမှု]]တို့နှင့် စပ်လျဉ်းသော ခေတ်သစ်အတွေးအခေါ် အယူအဆအချို့ပါဝင်ခဲ့ပြီး ခေတ်သစ်ဓာတုဗေဒဘာသာရပ် သမိုင်း၏ အစအဖြစ် အမှတ်သညာပြုသည့် စာအုပ်ပင်ဖြစ်သည်။<ref name=Boyle>{{cite web | title = Robert Boyle | work = Chemical Achievers: The Human Face of Chemical Sciences | publisher = Chemical Heritage Foundation | year = 2005 }}</ref> ;၁၆၆၂: ရောဘတ် ဘွိုင်းကပင် [[ဘွိုင်းလ်၏ နိယာမ]]ကို တင်ပြခဲ့၏ ။ ယင်းအဆိုသည် [[ဖိအား]]နှင့် [[ထုထည်]]တို့ကြား ဆက်သွယ်ပုံ၊ [[ဓာတ်ငွေ့]]တို့၏ လက်တွေ့စမ်းသပ်ချက် အခြေပြု သဘောသဘာဝများကို ဖော်ပြထားသည်။<ref name=Boyle/> ;၁၇၃၅: ဆွီဒင်ဓာတုဗေဒပညာရှင် [[ဂျော့ဂျ် ဘရန့်ဒ်]]က ကြေးနီသတ္တုရိုင်းတွင် နက်ပြာရောင်ချယ်ဆေးကို အသေးစိတ်လေ့လာမှုပြုခဲ့ကာ ထိုရောင်ချယ်ပစ္စည်းတွင် ဒြပ်စင်အသစ် [[ကိုဘော့ (ဒြပ်စင်)|ကိုဘော့လ်တ်]] ဟု နောင်တွင် အမည်တွင်လာမည့်အရာ ပါဝင်ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref>Georg Brandt first showed cobalt to be a new metal in: G. Brandt (1735) "Dissertatio de semimetallis" (Dissertation on semi-metals), ''Acta Literaria et Scientiarum Sveciae'' (Journal of Swedish literature and sciences), vol. 4, pages 1–10.<br />See also: '''(1)''' G. Brandt (1746) "Rön och anmärkningar angäende en synnerlig färg — cobolt" (Observations and remarks concerning an extraordinary pigment — cobalt), ''Kongliga Svenska vetenskapsakademiens handlingar'' (Transactions of the Royal Swedish Academy of Science), vol.7, pages 119–130; '''(2)''' G. Brandt (1748) "Cobalti nova species examinata et descripta" (Cobalt, a new element examined and described), ''Acta Regiae Societatis Scientiarum Upsaliensis'' (Journal of the Royal Scientific Society of Uppsala), 1st series, vol. 3, pages 33–41; '''(3)''' James L. Marshall and Virginia R. Marshall (Spring 2003) [http://www.chem.unt.edu/Rediscovery/Riddarhyttan.pdf "Rediscovery of the Elements: Riddarhyttan, Sweden,"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100703175508/http://www.chem.unt.edu/Rediscovery/Riddarhyttan.pdf |date=2010-07-03 }} ''The Hexagon'' (official journal of the [[Alpha Chi Sigma]] fraternity of chemists), vol. 94, no. 1, pages 3–8.</ref><ref name="Wang">{{cite journal |journal=Journal of the Minerals, Metals and Materials Society |volume=58 |issue=10 |year=2006 |doi=10.1007/s11837-006-0201-y |pages=47–50 |title=Cobalt—Its recovery, recycling, and application |url=https://archive.org/details/sim_jom_2006-10_58_10/page/47 |first=Shijie |last=Wang |bibcode=2006JOM....58j..47W }}</ref> ;၁၇၅၄: [[ဂျိုးဇက် ဘလက်]]သည် [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်]]ကို သီးသန့်ခွဲခြားခဲ့ပြီး "လေသေ"ဟု ၎င်းက ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web |last=Cooper |first=Alan |title=Joseph Black |work=History of Glasgow University Chemistry Department |publisher=University of Glasgow Department of Chemistry |year=1999 |url=http://www.chem.gla.ac.uk/dept/black.htm |access-date=2006-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060410074412/http://www.chem.gla.ac.uk/dept/black.htm <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date=2006-04-10 |accessdate=23 September 2021 |archivedate=10 April 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060410074412/http://www.chem.gla.ac.uk/dept/black.htm }}</ref> [[File:Chemielabor des 18. Jahrhunderts, Naturhistorisches Museum Wien.jpg|thumb|၁၈ ရာစုက စံပြဓာတုဗေဒ ဓာတ်ခွဲခန်းတစ်ခု]] ;၁၇၅၇:[[လူဝီ ခလို့ဒ် ကာဒဲ ဒေ ဂလက်ရှီခို|လူဝီ ခလို့ဒ် ကာဒဲ ဒါ ဂလက်ရှီခို]]သည် အာဆန်းနစ်ဒြပ်ပေါင်းများကို လေ့လာမှုပြုစဉ် "ကာဒဲ အငွေ့ထွက် အရည်" (Cadet's fuming liquid) ကို ဖန်တီးခဲ့ပြီး ထိုအရာသည် နောင်တွင် ကာကိုဒိုင်းလ် (ကာကိုဒီလ်) အောက်ဆိုက်အဖြစ် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထိုအောက်ဆိုက်သည် ပထမဆုံးအတုလုပ် အော်ဂန်နိုမက်တဲလစ် (organometallic) ဒြပ်ပေါင်းအဖြစ် ယူဆကြလေသည်။<ref>{{cite journal |title=Cadet's Fuming Arsenical Liquid and the Cacodyl Compounds of Bunsen |first=Dietmar |last=Seyferth |journal=Organometallics |year=2001 |volume=20 |issue=8 |pages=1488–1498 |doi=10.1021/om0101947 |url=http://pubs.acs.org/cgi-bin/abstract.cgi/orgnd7/2001/20/i08/abs/om0101947.html|doi-access=free }}</ref> ;၁၇၅၈:[[ဂျိုးဇက် ဘလက်]]ကပင် [[အဆင့်ကူးပြောင်းခြင်း]]နှင့် ပတ်သက်သော [[အပူဓာတုဗေဒ]]ကို ရှင်းလင်ပြသရန် [[အောင်းပူ]] အယူအဆကို ထုတ်ဖော်ပြသခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Partington |first=J.R. |title=A Short History of Chemistry |url=https://archive.org/details/shorthistoryofch0000part_q6h4 |url-access=registration |publisher=Dover Publications, Inc |year=1989 |isbn=978-0-486-65977-0 |author-link=J. R. Partington}}</ref> ;၁၇၆၆: [[ဟန်နရီ ကာဗန်ဒစ်ရှ်]]သည် မီးလောင်ကျွမ်းတတ်၍ လေတွင် ပေါက်ကွဲသတ္တိအဖြစ် ဖွဲ့စည်းထားသော အရောင်မဲ့၊ အနံ့မဲ့သည့် [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]ကို ရှာဖွေနိုင်ခဲ့သည်။<ref name=pt>{{cite journal |last=Cavendish |first=Henry |title=Three Papers Containing Experiments on Factitious Air, by the Hon. Henry Cavendish |journal=Philosophical Transactions |year=1766 |volume=56 |pages=141–184 |url=https://books.google.com/books?id=ygqYnSR3oe0C&q=the+scientific+papers+cavendish |access-date=6 November 2007 |doi=10.1098/rstl.1766.0019 |publisher=The University Press|doi-access=free |bibcode=1766RSPT...56..141C }}</ref> ;၁၇၇၃–၁၇၇၄: [[ကားလ် ဗီဟိမ်း ရှေးလာ]]နှင့် [[ဂျိုးဇက် ပရီးစ်လီ]]တို့နှစ်ဦးသည် [[အောက်ဆီဂျင်]]ကို တသီးတခြား ရှာဖွေတွေ့ရှိနိုင်ခဲ့၍ ပရီးစ်လီက ''မီးမလောင်တတ်သောလေ'' (dephlogisticated air) ဟုခေါ်ဆိုကာ ရှေးလာကမူ ''မီးလေ'' ဟု ခေါ်ခဲ့ကြ၏ ။<ref>{{cite web | title = Joseph Priestley | work = Chemical Achievers: The Human Face of Chemical Sciences | publisher = Chemical Heritage Foundation | year = 2005 }}</ref><ref>{{cite web | title = Carl Wilhelm Scheele | work = History of Gas Chemistry | publisher = Center for Microscale Gas Chemistry, Creighton University | date = 2005-09-11 | url = http://mattson.creighton.edu/History_Gas_Chemistry/Scheele.html | access-date = 2007-02-23 | archive-date = 24 July 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100724213911/http://mattson.creighton.edu/History_Gas_Chemistry/Scheele.html }}</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[Category:ဓာတုဗေဒ သမိုင်း]] fdd5zm9g4rrohu6nlr9lvxjirh2rmdv 0 213736 1059052 684440 2026-10-17T19:51:04Z InternetArchiveBot 61272 Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059052 wikitext text/x-wiki '''ဓာတုဗေဒ ညီမျှခြင်း''' ဆိုသည်မှာ သင်္ကေတများ၊ ဖော်မြူလာများ အသုံးပြု၍ [[ဓာတုဓာတ်ပြုမှု]]၏ သင်္ကေတဆိုင်ရာ တင်ဆက်ဖော်ပြမှုဖြစ်သည်။ ထို၌ ဓာတ်ပြုပစ္စည်းများကို ဘယ်ဖက်အခြမ်းတွင် ထားရှိ၍ ရလဒ်ပစ္စည်းများသည် ညာဖက်အခြမ်းတွင် ထားရှိကာ အပေါင်းလက္ခဏာကို ဓာတ်ပြုပစ္စည်းများကြားတွင်လည်းကောင်း ဓာတုဖြစ်စဉ် ရလဒ်ပစ္စည်းများကြားတွင်လည်းကောင်း ထားရှိပြီး မြားသင်္ကေတသည် ရလဒ်ပစ္စည်းများ ညွှန်ပြနေသည့်အပြင် ဓာတ်ပြုမှု၏လားရာကိုလည်း ပြသပေးသည်။<ref name="goldbook">{{GoldBookRef|file=C01034|title=chemical reaction equation}}</ref> သင်္ကေတများ နံဘေးရှိ မြှောက်ဖော်ကိန်းများနှင့် ပါဝင်ပစ္စည်းများ၏ ဖော်မြူလာများသည် ပမာဏပြ ကိန်းဂဏန်းများ၏ ပကတိတန်ဖိုးများဖြစ်ကြသည်။ ပထမဆုံး ဓာတုဗေဒ ညီမျှခြင်းကို ၁၆၁၅ ၌ [[ယွန်း ဘေ့ဂန်]]က ပုံဆွဲ၍ စတင်ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |author= Crosland, M.P. |year= 1959 |title= The use of diagrams as chemical 'equations' in the lectures of William Cullen and Joseph Black |url= https://archive.org/details/annals-of-science_1959-06_15_2/page/75 |journal= Annals of Science |volume= 15 |issue= 2 |pages= 75–90 |doi=10.1080/00033795900200088}}</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{chem-stub}} cvuotkyu1rrxt6mhi9kenmnpd22hkh1 0 213737 1059058 683647 2026-10-17T19:55:22Z InternetArchiveBot 61272 Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059058 wikitext text/x-wiki '''ယွန်း ဘေ့ဂန်''' ({{lang-fr|Jean Béguin}}) သည် ဓာတုဆေးပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်၍ ၁၆၁၀ က ၎င်း၏ လက်ရာ [[Tyrocinium Chymicum]] (ဓာတုဗေဒ စတင်ခြင်း) ဖြင့် လူသိများထင်ရှားသူဖြစ်သည်။ ထိုစာအုပ်သည် ပထမဆုံး ဓာတုဗေဒ ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်များထဲက တစ်ခုဟု အများကယူဆကြသည်။ ၁၆၁၅ ခုနှစ် ထုတ်မူတွင် ဘေ့ဂန်က ပထမဆုံး [[ဓာတုဗေဒ ညီမျှခြင်း]] (သို့) အခြေခံသဘောလောက်သာပါသော ဓာတုတုံ့ပြန်ခြင်းပုံများကို ဖန်တီးခဲ့၍ ဓာတ်စမ်းပစ္စည်းနှစ်ခု (သို့) နှစ်ခုထက်ပို၍ပါသော ဓာတ်ပြုတုံ့ပြန်ခြင်း ရလဒ်များပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book | last = Bergman | first = Torbern | title = Dissertation Elective | publisher = Routledge | year = 1775 | isbn = 0-7146-1592-7}}</ref> ဤနာမည်ကြီးခဲ့သောပုံကို ခေတ်ပေါ်ပြန်လည် သရုပ်ဖော်ချက်ကို အောက်တွင် ပြသထားသည်။ တိုက်စားတတ်၍ အားပျော့သော (HgCl₂) နှင့် ခနောက်စိမ်းသတ္တု၏ ကန့်ဒြပ်ပေါင်း ဆာလဖိုဒ် (Sb₂S₃) တို့၏ ဓာတ်ပြုတုံ့ပြန်ခြင်းများ အသေးစိတ်ဖော်ပြထားသည်။<ref>{{cite journal |author= Crosland, M.P. |year= 1959 |title= The use of diagrams as chemical 'equations' in the lectures of William Cullen and Joseph Black |url= https://archive.org/details/annals-of-science_1959-06_15_2/page/75 |journal= Annals of Science |volume= 15 |issue= 2 |pages= 75–90 |doi=10.1080/00033795900200088}}</ref> [[File:Jean-Beguin-1615.jpg|350px|center|thumb|ပထမဆုံးဟုဆိုရမည့် [[ဓာတုဗေဒ ညီမျှခြင်း]]၊ ဘေ့ဂန်၏ ၁၆၁၅ ဓာတ်ပြုတုံ့ပြန်ခြင်းပုံ။]] ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{Lifetime|၁၅၅၀|၁၆၂၀}} {{bio-stub}} 2ctpzvdajolzdqih8nlmauxt6ocoiw6 0 214003 1059046 957738 2026-10-17T19:45:12Z InternetArchiveBot 61272 Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059046 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | honorific_prefix = The Honourable | name = ရောဘတ် ဘွိုင်းလ် | honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|FRS|size=100%}} | image = The Shannon Portrait of the Hon Robert Boyle.jpg | caption = ၁၆၈၉ တွင် တွေ့ရစဉ် | birth_date = {{birth date|df=y|1627|1|25}} | birth_place = အိုင်ယာလန်ဘုရင့်နိုင်ငံ၊ ဝေါတာဖို့ဒ်ကောင်တီ၊ လစ်ဇ်မောရဲတိုက် | death_date = {{death date and age|df=y|1691|12|31|1627|1|25}} | death_place = အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၊ လန်ဒန်မြို့ | nationality = | residence = | fields = [[ရူပဗေဒ]]၊ [[ဓာတုဗေဒ]] | workplaces = တော်ဝင်အဖွဲ့အစည်း | education = အက်တန်ကောလိပ် | alma_mater = | academic_advisors = | notable_students = Robert Hooke | known_for = {{Plainlist| * [[ဘွိုင်းလ်၏ နိယာမ]] * Corpuscularianism<ref name=:0>[[Vere Claiborne Chappell]] (ed.), ''The Cambridge Companion to Locke'', Cambridge University Press, 1994, p. 56.</ref> }} | influences = {{Plainlist| * [[ဂယ်လီလီယို]] * Otto von Guericke * [[ဖရန်စစ် ဘေကွန်]] * Evangelista Torricelli<ref>Marie Boas, ''Robert Boyle and Seventeenth-century Chemistry'', CUP Archive, 1958, p. 43.</ref> * Samuel Hartlib<ref name="O'Brien1965">{{cite journal|last1=O'Brien|first1=John J.|title=Samuel Hartlib's influence on Robert Boyle's scientific development|url=https://archive.org/details/annals-of-science_1965-12_21_4/page/257|journal=Annals of Science|volume=21|issue=4|year=1965|pages=257–76|issn=0003-3790|doi=10.1080/00033796500200141}}</ref>}} Katherine Boyle Jones | influenced = [[နယူတန်]]<ref>{{cite encyclopedia|last1=Newton|first1=Isaac|author-link1=Isaac Newton|title=Philosophical tract from Mr Isaac Newton|url=http://www.newtonproject.sussex.ac.uk/view/texts/normalized/NATP00275|date=February 1678|quote=But because I am indebted to you & yesterday met with a friend Mr Maulyverer, who told me he was going to London & intended to give you the trouble of a visit, I could not forbear to take the opportunity of conveying this to you by him.|publisher=[[ကိမ်းဘရစ်ချ် တက္ကသိုလ်]]}}</ref> | signature = | footnotes = }} '''ရောဘတ် ဘွိုင်းလ်''' ({{lang-en|Robert Boyle}}; {{post-nominals|country=GBR|FRS}}<ref name=frs>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20150316060617/https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/|archive-date=16 March 2015|url=https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/|publisher=Royal Society|location=London|title=Fellows of the Royal Society}}</ref> ({{IPAc-en|b|ɔɪ|l}}) သည် အင်္ဂလိပ်-အိုင်းရစ်<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/76496/Robert-Boyle|title=Robert Boyle|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=24 February 2016}}</ref> သဘာဝဒဿနဆရာ၊ ဓာတုဗေဒပညာရှင်၊ ရူပဗေဒပညာရှင်၊ တီထွင်သူတစ်ဦးဖြစ်၍ ပထမဆုံးသော ခေတ်သစ်ဓာတုဗေဒပညာရှင်ဟု အများအားဖြင့် ယူဆခံရသောသူလည်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ၎င်းသည် ခေတ်သစ်ဓာတုဗေဒပညာရပ်ကို တည်ထောင်သူများစွာထဲက တစ်ဦး၊ လက်တွေ့စမ်းသပ်နိုင်သည့် ခေတ်သစ် [[သိပ္ပံနည်းကျ နည်းလမ်း]]ဖော်ထုတ်သူ ရှေ့ဆောင်လမ်းပြများစွာမှ တစ်ဦးဟူ၍သတ်မှတ်ကြသည်။ [[ဘွိုင်းလ်၏ နိယာမ|ဘွိုင်းလ်နိယာမ]] (Boyle's law) ဖြင့် နာမည်ကျော် အထင်ရှားဆုံးဖြစ်၏ ။<ref name=acottLaw>{{cite journal |author=Acott, Chris |title=The diving "Law-ers": A brief resume of their lives. |journal=[[South Pacific Underwater Medicine Society Journal]] |volume=29 |issue=1 |year=1999 |issn=0813-1988 |oclc=16986801 |url=http://archive.rubicon-foundation.org/5990 |access-date=17 April 2009 |archive-date=2 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110402073203/http://archive.rubicon-foundation.org/5990 |url-status=dead }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://archive.rubicon-foundation.org/5990 |access-date=15 September 2021 |archive-date=2 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110402073203/http://archive.rubicon-foundation.org/5990 }}</ref> ထိုနိယာမက အကယ်၍ အပူချိန်သည် အပိတ်စနစ်၌ ကိန်းသေဖြစ်နေပါက ပကတိဖိအားနှင့် ဓာတ်ငွေ့တစ်ခု၏ ထုထည်တို့ကြား ပြောင်းပြန်အချိုးကျပုံကို ဖော်ပြရှင်းလင်းထားသည်။<ref>{{cite book|last1=Levine|first1=Ira N.|title=Physical chemistry|date=2008|publisher=McGraw-Hill|location=Dubuque, IA|isbn=9780072538625|page=12|edition=6th}}</ref> ၎င်းရေးသားခဲ့သော လက်ရာစာပေများအနက် ''[[The Sceptical Chymist]]'' သည် ဒာတုဗေဒပညာရပ်၌ အခြေခံအုတ်မြစ်စာအုပ်တစ်ခုဟူ၍ ယူဆကြ၏ ။ ဘွိုင်းလ်သည် အင်္ဂလီကန်ဂိုဏ်းဝင် ဘာသာတရား ရိုသေကိုင်းရှိုင်းသူဖြစ်၍ ဘာသာတရားဆိုင်ရာ လက်ရာများကြောင့်လည်း ထင်ရှားလူသိများသည်။<ref>{{cite web|title=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/76496/Robert-Boyle|website=Britannica.com}}</ref><ref>{{cite SEP |url-id=boyle |title=Robert Boyle |last=MacIntosh |first=J. J.|last2=Anstey |first2=Peter}}</ref><ref>{{MacTutor Biography|id=Boyle}}</ref><ref>{{Gutenberg author | id=Boyle,+Robert | name=Robert Boyle}}</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{Lifetime|၁၆၂၇| ၁၆၉၁}} [[ကဏ္ဍ:အင်္ဂလိပ် ရူပဗေဒပညာရှင်များ]] [[ကဏ္ဍ:အင်္ဂလိပ် ဓာတုဗေဒပညာရှင်များ]] {{bio-stub}} 7vw7wf3riyo83ybl7ni453kfijhuk4g 0 222885 1059191 1056938 2026-10-18T07:21:03Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059191 wikitext text/x-wiki {{Infobox television|name=ပိုရိုရို ပင်ဂွင်းငယ်လေး|distributor=|producer=|editor=|location=|cinematography=|camera=|runtime=5 မိနစ် (ရာသီ ၁-၃ နှင့် နိုးကြားမှု)<br>၁၁ မိနစ် (ရာသီ ၄-၇)|company={{unbulleted list|Ocon Animation Studios|[[Iconix Entertainment]]}}|channel=[[EBS1]]|list_episodes=|picture_format=|audio_format=|first_run=|first_aired={{Start date|2003|11|27}}|last_aired={{End date|2021|2|16}}|preceded_by=|followed_by=|related=|executive_producer=|num_episodes=၂၆၀ (နိုးကြားခြင်းအပါအဝင် ၃၁၂)|alt_name=|starring=|genre=[[ကလေး]]တွေ|creator=|developer=|writer=|director=|creative_director=|presenter=|judges=|num_seasons=၇ (နိုးကြားခြင်းအပါအဝင် ၈)|voices=|narrated=|theme_music_composer=|opentheme=|endtheme=|composer=|country=[[ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံ]]|language=ကိုရီးယား|show_name_2=뽀롱뽀롱 뽀로로}}'''''ပိုရိုရို ပင်ဂွင်းငယ်လေး''''' ({{Lang-ko|뽀롱뽀롱 뽀로로|Pporongpporong Ppororo}}) သည် တောင်ကိုရီးယား ကွန်ပြူတာ-ကာတွန်း ရုပ်မြင်သံကြား ဇာတ်လမ်းတွဲ ဖြစ်သည်။ == ပြင်ပလင့်ခ် == * [https://web.archive.org/web/20160730211940/http://www.iconix.co.kr/iconix/eng/index.php Iconix Official Website] * [https://web.archive.org/web/20051207044849/http://www.pororo.net/en/ Pororo the Little Penguin Official Site] * [http://home.ebs.co.kr/pororo/ ''Pororo the Little Penguin'' Official EBS Website] {{in lang|ko}} * [http://www.pororo.nl Pororo in Netherlands] {{in lang|nl}} * [https://web.archive.org/web/20220108144607/http://www.ocon.co.kr/ OCON Studios] * {{IMDb title|3968668}} {{Stub}} [[ကဏ္ဍ:တောင်ကိုရီးယား ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲများ]] b2u27u977ae42z0f7o8qetfzrbrd28w 0 233469 1059034 1044960 2026-10-17T17:45:01Z ~2026-55484-70 149627 /* ပြခန်း */ 1059034 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = ရာဇဂြိုဟ် တာတမံ | image = File:Yazagyo1.jpg | image_size = 250px | image_caption = ရာဇဂြိုဟ်ရေအားလျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံ | name_official = | dam_type = | status =O | dam_crosses = နေရဉ္စရာချောင်း | location =[[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကလေးခရိုင်]]၊ | plant_owner = [[လျှပ်စစ်ဓာတ်အားထုတ်လုပ်ရေးလုပ်ငန်း|မြန်မာ့လျှပ်စစ်ဓာတ်အားထုတ်လုပ်ရေးလုပ်ငန်း]] | plant_operator = | dam_length = | dam_height = | dam_width_base = | res_max_depth = | spillway_type = | irrigation = | construction_began = ၂၀၀၃-၂၀၀၄ | opening = ၂၀၁၅-၂၀၁၆ | closed = | cost = | res_capacity_total = | res_catchment = | res_surface = | plant_turbines = ၂ x {{convert|2|MW|abbr=on}} | plant_capacity = {{convert|4|MW|abbr=on}}<ref>{{cite web|url=https://data.opendevelopmentmekong.net/dataset/16fdd64a-86a9-46f9-a794-c0ef25d810e9/resource/9640d37d-53ca-42fb-83a0-04de89228f1d/download/mekong-power-generation.xlsx|format=XLSX|title=Power Generation|work=Open Development Mekong|access-date=6 October 2023|archive-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006001355/https://data.opendevelopmentmekong.net/dataset/16fdd64a-86a9-46f9-a794-c0ef25d810e9/resource/9640d37d-53ca-42fb-83a0-04de89228f1d/download/mekong-power-generation.xlsx}}</ref> | max_capacity = | plant_annual_gen = {{convert|21|GWh|abbr=on}} | plant_commission = | plant_decommission = | website = | location_map = မြန်မာနိုင်ငံ | coordinates = {{coord|23|32|21|N|94|05|54|E|display=inline,title}} }} '''ရာဇဂြိုဟ် တာတမံ'''သည် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကလေးခရိုင်]]တွင် တည်ရှိပြီး<ref>{{cite web |url=https://www.moee.gov.mm/mm/ignite/page/290/ |title=စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းတည်ဆောက်ပြီးဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ |publisher=[[လျှပ်စစ်နှင့်စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန]] |accessdate=၂၀၂၂-၀၉-၂၄ |archive-date=13 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013085917/https://www.moee.gov.mm/mm/ignite/page/290 }}</ref> ရေအားလျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ရေးနှင့် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးအတွက် ရည်ရွယ်ဆောက်လုပ်ထားသည့် တာတမံဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=https://news-eleven.com/article/94935 |title=စစ်ကိုင်းတိုင်းရာဇဂြိုဟ်ဆည်အတွင်း ရေလျော့နည်းနေသည်မှာ ရေအားလျှပ်စစ်စက်ရုံသို့ ရေပေးနေသည့်ရေဝင်ပေါက် ပြုပြင်နေသည့်အတွက် ရေလျှော့ထားခြင်းဖြစ်ကာ လျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်မှုနှင့် စိုက်ပျိုးရေပေးဝေမှုရပ်နားထား |publisher=Eleven News |accessdate=၂၀၂၂-၀၉-၂၄ |archive-date=14 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014013124/https://news-eleven.com/article/94935 }}</ref> ==ပြခန်း== ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တာတမံများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရေအားလျှပ်စစ်စက်ရုံများ]] 21z9o6xkcxwq0cgaa00l2pfutelwggs 1059035 1059034 2026-10-17T17:50:22Z Pristome 136669 [[Special:Contributions/~2026-55484-70|~2026-55484-70]] ([[User talk:~2026-55484-70|ဆွေးနွေးချက်]]) ၏ မူဟောင်း [[Special:Diff/1059034|1059034]] ကို ပြန်ပြင်လိုက်သည် 1059035 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = ရာဇဂြိုဟ် တာတမံ | image = File:Yazagyo1.jpg | image_size = 250px | image_caption = ရာဇဂြိုဟ်ရေအားလျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံ | name_official = | dam_type = | status =O | dam_crosses = နေရဉ္စရာချောင်း | location =[[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကလေးခရိုင်]]၊ | plant_owner = [[လျှပ်စစ်ဓာတ်အားထုတ်လုပ်ရေးလုပ်ငန်း|မြန်မာ့လျှပ်စစ်ဓာတ်အားထုတ်လုပ်ရေးလုပ်ငန်း]] | plant_operator = | dam_length = | dam_height = | dam_width_base = | res_max_depth = | spillway_type = | irrigation = | construction_began = ၂၀၀၃-၂၀၀၄ | opening = ၂၀၁၅-၂၀၁၆ | closed = | cost = | res_capacity_total = | res_catchment = | res_surface = | plant_turbines = ၂ x {{convert|2|MW|abbr=on}} | plant_capacity = {{convert|4|MW|abbr=on}}<ref>{{cite web|url=https://data.opendevelopmentmekong.net/dataset/16fdd64a-86a9-46f9-a794-c0ef25d810e9/resource/9640d37d-53ca-42fb-83a0-04de89228f1d/download/mekong-power-generation.xlsx|format=XLSX|title=Power Generation|work=Open Development Mekong|access-date=6 October 2023|archive-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006001355/https://data.opendevelopmentmekong.net/dataset/16fdd64a-86a9-46f9-a794-c0ef25d810e9/resource/9640d37d-53ca-42fb-83a0-04de89228f1d/download/mekong-power-generation.xlsx}}</ref> | max_capacity = | plant_annual_gen = {{convert|21|GWh|abbr=on}} | plant_commission = | plant_decommission = | website = | location_map = မြန်မာနိုင်ငံ | coordinates = {{coord|23|32|21|N|94|05|54|E|display=inline,title}} }} '''ရာဇဂြိုဟ် တာတမံ'''သည် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကလေးခရိုင်]]တွင် တည်ရှိပြီး<ref>{{cite web |url=https://www.moee.gov.mm/mm/ignite/page/290/ |title=စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းတည်ဆောက်ပြီးဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ |publisher=[[လျှပ်စစ်နှင့်စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန]] |accessdate=၂၀၂၂-၀၉-၂၄ |archive-date=13 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013085917/https://www.moee.gov.mm/mm/ignite/page/290 }}</ref> ရေအားလျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ရေးနှင့် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးအတွက် ရည်ရွယ်ဆောက်လုပ်ထားသည့် တာတမံဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=https://news-eleven.com/article/94935 |title=စစ်ကိုင်းတိုင်းရာဇဂြိုဟ်ဆည်အတွင်း ရေလျော့နည်းနေသည်မှာ ရေအားလျှပ်စစ်စက်ရုံသို့ ရေပေးနေသည့်ရေဝင်ပေါက် ပြုပြင်နေသည့်အတွက် ရေလျှော့ထားခြင်းဖြစ်ကာ လျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်မှုနှင့် စိုက်ပျိုးရေပေးဝေမှုရပ်နားထား |publisher=Eleven News |accessdate=၂၀၂၂-၀၉-၂၄ |archive-date=14 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014013124/https://news-eleven.com/article/94935 }}</ref> ==ပြခန်း== <gallery> Yazagyo2.jpg|တာတမံ Yazagyo3.jpg|Intake gate (ရေထိန်းတံခါး) Yazagyo4.jpg|Spill way Yazagyo5.jpg|Stator ပြုပြင်မှု|တာဘိုင် Yazagyo6.jpg|Stator ပြုပြင်မှု|Switchyard Yazagyo7.jpg|Stator ပြုပြင်မှု|Control room </gallery> ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တာတမံများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရေအားလျှပ်စစ်စက်ရုံများ]] ii4jnhpbn27401v3pbhmjkbtf94s35y 0 239933 1059180 1055788 2026-10-18T06:39:32Z Zawzawaungthwin 100038 [[ရေစကြိုရွာများ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရေစကြိုရွာများ ဗုံးကြဲခံရမှု]] 1059180 wikitext text/x-wiki {{Expand list|date=ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃}} အောက်ပါတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုဖြစ်ရပ်များဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2023-10-11 |title=အစုအပြုံလိုက်သတ်ဖြတ်မှု ၂၂ ခု စစ်ကောင်စီကျူးလွန်ဟု NLD ပြော |url=https://myanmar-now.org/mm/news/43310/ |access-date=2026-05-02 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == ခေတ်အလိုက် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများစာရင်း == === ကိုလိုနီခေတ် နှင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း === {| class="sortable wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" ! စဉ် !! အမည် !! နေ့ရက် !! နေရာ !! သေဆုံးသူ !! ကျူးလွန်သူများ !! ပြုမူခံရသူများ |- | ၁ || [[ကုလား-ဗမာ အဓိကရုဏ်း|၁၉၃၀ ရန်ကုန် အရေးအခင်း]]|| ၁၉၃၀ || ရန်ကုန်မြို့ || ၁၂၀–၂၀၀+ || ဗမာအဓိကရုဏ်းပြုသူများ || အိန္ဒိယဆိပ်ကမ်းလုပ်သားများ |- | ၂ || ရခိုင်ပြည်နယ် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု || ၁၉၄၂ || ရခိုင်ပြည်နယ် || ၆၀,၀၀၀ ခန့်<ref>{{cite web|url=http://www.burmalibrary.org/docs14/ARAKAN-Racism_to_Rohingya-red.pdf|title=Racism to Rohingya in Burma|access-date=18 October 2017}}</ref>|| ရခိုင်ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များနှင့် ရိုဟင်ဂျာများ || အပြန်အလှန် သတ်ဖြတ်ကြခြင်း |- | ၃ || ကုလားကုန်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု || ၇ ဇူလိုင် ၁၉၄၅ || ကုလားကုန်းရွာ || ၆၀၀–၁,၀၀၀ || ဂျပန်အင်ပါယာတပ် || ကုလားကုန်းရွာသားများ |} === စစ်အစိုးရခေတ်များ (၁၉၈၈–၂၀၁၀) === {| class="sortable wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" ! စဉ် !! အမည် !! နေ့ရက် !! နေရာ !! သေဆုံးသူ !! ကျူးလွန်သူများ !! ပြုမူခံရသူများ |- | ၄ || [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]<ref name="fer3132">Ferrara (2003), pp. 313</ref>|| ၈–၉ ဩဂုတ် ၁၉၈၈ || မြန်မာနိုင်ငံအဝှမ်း || ၃,၀၀၀–၁၀,၀၀၀<ref name="win2">Wintle (2007)</ref><ref name="fog2">Fogarty, Phillipa (7 August 2008). [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/7543347.stm Was Burma's 1988 uprising worth it?] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090112023805/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/7543347.stm|date=12 January 2009}}. [[BBC_News]].</ref>|| {{military|Myanmar}} || ဆန္ဒပြသူများ |- | ၅ || စက်တင်ဘာ အာဏာသိမ်းမှု || ၁၈–၁၉ စက်တင်ဘာ ၁၉၈၈ || ရန်ကုန်မြို့ || အတည်မပြုနိုင် || {{military|Myanmar}} || ပြည်သူများနှင့် ဝန်ထမ်းများ |- | ၆ || [[ဒီပဲယင်းအရေးအခင်း]]|| ၃၀ မေ ၂၀၀၃ || ဒီပဲယင်းမြို့ || ၇၀ ခန့် || ကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် စစ်အစိုးရထောက်ခံသူများ || NLD ပါတီဝင်များ |- | ၇ || [[ရွှေဝါရောင် တော်လှန်ရေး]]|| စက်တင်ဘာ ၂၀၀၇ || ရန်ကုန်မြို့ || ၁၃–၃၁ || [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နအဖ စစ်အစိုးရ]]|| သံဃာတော်များနှင့် ပြည်သူများ |} === ၂၀၁၇ ရခိုင်ပြည်နယ် ပဋိပက္ခအတွင်း ဖြစ်စဉ်များ === {| class="sortable wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" ! စဉ် !! အမည် !! နေ့ရက် !! နေရာ !! သေဆုံးသူ !! ကျူးလွန်သူများ !! ပြုမူခံရသူများ |- | ၈ || ခမောင်းဆိပ် သတ်ဖြတ်မှု<ref name="AmnestyInt2">{{cite web|title=Myanmar: New evidence reveals Rohingya armed group massacred scores in Rakhine State|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2018/05/myanmar-new-evidence-reveals-rohingya-armed-group-massacred-scores-in-rakhine-state/|website=www.amnesty.org|language=en}}</ref>|| ၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၁၇ || ခမောင်းဆိပ် || ၉၉ || ARSA || ဟိန္ဒူရွာသားများ |- | ၉ || [[ချွတ်ပြင် အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ချွတ်ပြင် သတ်ဖြတ်မှု]]<ref name="Cochrane2">{{cite news |last1=Cochrane|first1=Liam|title=Women, children feared among scores dead in Myanmar village 'massacre'|url=http://www.abc.net.au/news/2017-09-01/reports-of-women-and-children-among-dead-in-myanmar-massacre/8862164|access-date=19 July 2018|work=ABC News|date=1 September 2017|language=en-AU}}</ref>|| ၂၆ ဩဂုတ် ၂၀၁၇ || ချွတ်ပြင်ရွာ || ၁၃၀–၃၅၈<ref name="Emont2">{{cite news|last1=Emont|first1=Jon|last2=Mandhana|first2=Niharika|title=‘We’ll Turn Your Village Into Soil’: Survivors Recount One of Myanmar’s Biggest Massacres|url=https://www.wsj.com/articles/burn-the-houses-rohingya-survivors-recount-the-day-soldiers-killed-hundreds-1526048545|access-date=11 May 2018|work=Wall Street Journal|date=11 May 2018}}</ref>|| တပ်မတော်နှင့် ရခိုင်ရွာသားများ || ရိုဟင်ဂျာရွာသားများ |- | ၁၀ || [[မောင်နူ အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မောင်နူသတ်ဖြတ်မှု]]<ref name="CBSMNu2">{{cite news|title=Rohingyas describe bloody massacre at hands of Myanmar troops|url=https://www.cbsnews.com/news/rohingya-myanmar-troops-alleged-massacre-executions-villagers-maung-nu/|language=en}}</ref>|| ၂၇ ဩဂုတ် ၂၀၁၇ || မောင်နုရွာ || ၈၂+ || မြန်မာ့တပ်မတော် || ရိုဟင်ဂျာရွာသားများ |- | ၁၁ || ဂူဒါပြင် သတ်ဖြတ်မှု<ref name="NaingSterling2">{{cite news |last1=Naing|first1=Shoon Lei Win|last2=Sterling|first2=Toby|title=Suu Kyi tells U.N.'s top court charge of Rohingya genocide is 'misleading'|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-rohingya-world-court/suu-kyi-tell-u-n-s-top-court-charge-of-rohingya-genocide-is-misleading-idUSKBN1YF06P|access-date=13 December 2019|work=Reuters|date=11 December 2019|language=en}}</ref>|| ၂၇ ဩဂုတ် ၂၀၁၇ || ဂူဒါပြင်ရွာ || ၁၀–၄၀၀+<ref name="Blumberg2">{{cite news|last1=Blumberg|first1=Antonia|title=Mass Graves Suggest Systematic Killing Of Rohingya In Myanmar|url=http://www.huffingtonpost.ca/entry/rohingya-mass-graves-myanmar_us_5a734e7ae4b0905433b21a6e|access-date=2 February 2018|work=HuffPost Canada|date=1 February 2018|language=en-CA}}</ref><ref name="APgraves2">{{cite news|last1=Klug|first1=Foster|title=AP finds evidence for graves, Rohingya massacre in Myanmar|url=https://www.apnews.com/ef46719c5d1d4bf98cfefcc4031a5434|access-date=2 February 2018|work=AP News}}</ref>|| တပ်မတော်နှင့် ရခိုင်ရွာသားများ || ရိုဟင်ဂျာရွာသားများ |- | ၁၂ || တူလာတူတီ သတ်ဖြတ်မှု<ref>{{cite news|title=There is no Rohingya left in Tulatoli|url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2017/09/09/no-rohingya-left-tulatoli/|access-date=23 September 2017|work=[[Dhaka Tribune]]|date=9 September 2017}}</ref>|| ၃၀ ဩဂုတ် ၂၀၁၇ || မင်းကြီးရွာ || ၅၀၀+ || မြန်မာ့တပ်မတော် || ရိုဟင်ဂျာရွာသားများ |- | ၁၃ || အင်းဒင် သတ်ဖြတ်မှု<ref name="Reuters922">{{cite news|last1=Lone|first1=Wa|last2=Oo|first2=Kyaw Soe|last3=Lewis|first3=Simon|last4=Slodkowski|first4=Antoni|title=Massacre in Myanmar: One grave for 10 Rohingya men|url=https://www.reuters.com/investigates/special-report/myanmar-rakhine-events/|access-date=10 February 2018|work=Reuters|language=en}}</ref>|| ၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇ || အင်းဒင်ရွာ || ၁၀ || တပ်မတော်နှင့် ရခိုင်ရွာသားများ || ရိုဟင်ဂျာရွာသားများ |} === ၂၀၂၁ အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း ဖြစ်စဉ်များ (၂၀၂၁–၂၀၂၆) === {| class="sortable wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" ! စဉ် !! အမည် !! နေ့ရက် !! နေရာ !! သေဆုံးသူ !! ကျူးလွန်သူများ !! ပြုမူခံရသူများ |- | ၁ | [[လှိုင်သာယာ အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|လှိုင်သာယာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၄ မတ် ၂၀၂၁ | [[လှိုင်သာယာမြို့နယ်]] | ၆၅+<ref>{{Cite web |date=2021-12-02|title=Myanmar: Protesters Targeted in March Massacre|url=https://www.hrw.org/news/2021/12/02/myanmar-protesters-targeted-march-massacre|access-date=2023-02-21|website=Human Rights Watch|language=en}}</ref> | {{military|Myanmar}} | ဆန္ဒပြသူများ |- | ၂ | [[ကလေးမြို့နယ် ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှုများ|ကလေးမြို့နယ် တိုက်ပွဲ]] | ၂၈ မတ် ၂၀၂၁ | [[ကလေးမြို့နယ်]] | ၂၀+ | {{military|Myanmar}} | PDFများ နှင့် ရွာသားများ |- | ၃ | [[အူးဟူချောင်းတံတား အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|အူးဟူချောင်းတံတား သတ်ဖြတ်မှု]] | ၃၁ မတ် ၂၀၂၁ | [[ကနဲလေးရွာ၊ မြဝတီမြို့နယ်|ကနဲလေးကျေးရွာအနီး]] | ၂၅ | [[ဖိုင်:Flag of the Karen National Defence Organisation.svg|border|22x22px]] [[ကရင်အမျိုးသားကာကွယ်ရေးအဖွဲ့|KNDO]] | လမ်းလုပ်သားများ |- | ၄ | [[ပဲခူး အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ပဲခူး သတ်ဖြတ်မှု]] | ၉ ဧပြီ ၂၀၂၁ | [[ပဲခူးမြို့]] | ၈၂+<ref>{{Cite news|last=Hancocks|first=Paula|date=16 April 2021|title=Witnesses to Bago killings describe relentless military onslaught against Myanmar civilian population|work=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2021/04/16/asia/bago-mass-killing-myanmar-civilians-intl-hnk/index.html|access-date=27 December 2021}}</ref> | {{military|Myanmar}} | ဆန္ဒပြသူများ |- | ၅ | [[ဒီပဲယင်း အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဒီပဲယင်းရွာများ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂ ဇူလိုင် ၂၀၂၁ | [[ဒီပဲယင်းမြို့နယ်]] | မသိရှိရ | {{military|Myanmar}} |PDFများ နှင့် ရွာသားများ |- | ၆ | [[မိုဆို လူသတ်ပွဲ]]<ref>{{Cite news|date=26 December 2021|title=CARE International condemns Christmas Eve Massacre in Myanmar|work=[[Care International]]|url=https://www.care-international.org/news/press-releases/care-international-condemns-christmas-eve-massacre-in-myanmar|access-date=27 December 2021|accessdate=15 February 2023|archivedate=30 March 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220330215456/https://www.care-international.org/news/press-releases/care-international-condemns-christmas-eve-massacre-in-myanmar}}</ref> | ၂၄ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁ | [[မိုဆိုရွာ၊ ဖရူဆိုမြို့နယ်|မိုဆိုရွာ]] | ၃၈+<ref>{{Cite news|date=26 December 2021|title=Women and children among dozens reported killed in Myanmar Christmas Eve massacre|work=[[ABC Television (Australian TV network)|ABC Australia]]|url=https://www.abc.net.au/news/2021-12-26/report-women-children-among-dozens-killed-in-myanmar/100725862|access-date=27 December 2021}}</ref> | {{military|Myanmar}} | ရွာသူရွာသားများ |- | ၇ | [[မုန်တိုင်ပင် အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မုန်တိုင်ပင် သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၀-၁၂ မေ ၂၀၂၂ | [[မုန်တိုင်ပင်ရွာ၊ ရေဦးမြို့နယ်|မုန်တိုင်ပင်ရွာ]] | ၃၇<ref>{{Cite web |title=Survivors haunted by Myanmar army massacre in Sagaing|url=https://myanmar-now.org/en/news/survivors-haunted-by-myanmar-army-massacre-in-sagaing|access-date=2023-03-14|website=Myanmar NOW|language=en}}</ref> | {{military|Myanmar}} | ရွာသူရွာသားများ |- | ၈ | [[ရင်ပေါင်တိုင် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရင်ပေါင်တိုင် သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၁-၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၂ | [[ရင်ပေါင်တိုင်ရွာ၊ ယင်းမာပင်မြို့နယ်|ရင်ပေါင်တိုင်ရွာ]] | ၁၉ | {{military|Myanmar}}/{{Air force|Myanmar}} |ကာကွယ်ရေးတပ် /ရွာသူရွာသားများ |- | ၉ | [[လက်ယက်ကုန်းရွာ ပစ်ခတ်မှု]] | ၁၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၂ | [[လက်ယက်ကုန်းရွာ၊ ဒီပဲယင်းမြို့နယ်|လက်ယက်ကုန်းရွာ]] | ၁၃ | {{military|Myanmar}} | ရွာသူရွာသားများ |- | ၁၀ | [[ရွှေလှန်ရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရွှေလှန်ရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂၁ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂ | [[ယင်းမာပင်မြို့နယ်]] | ၁၀ | {{military|Myanmar}}/{{Air force|Myanmar}} | ကာကွယ်ရေးတပ် /ရွာသူရွာသားများ |- | ၁၁ | [[ဖားကန့် အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု|ဖားကန့် သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂ | [[ဖားကန့်မြို့နယ်]] | ၈၀+<ref name="nyt2">{{cite news|last=Paddock|first=Richard|date=2022-10-25|work=New York Times|title=Airstrike Kills at Least 80 During Outdoor Concert in Myanmar|url=https://www.nytimes.com/2022/10/25/world/asia/myanmar-coup-concert-killed.html}}</ref> | {{Air force|Myanmar}} | ကချင်ဒေသခံများ၊ ဂီတပညာရှင်များ၊ [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကေအိုင်အေ]] အရာရှိများ |- | ၁၂ | [[ဖလံပင်ရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဖလံပင်ရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂၅ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂ | [[ဖလံပင်ရွာ၊ ပုလဲမြို့နယ်|ဖလံပင်ရွာ]] | ၁၆ဦး | {{military|Myanmar}}/{{Air force|Myanmar}} | ကာကွယ်ရေးတပ် /ရွာသူရွာသားများ |- | ၁၃ | [[တာတိုင် အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု|တာတိုင် သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂ မတ် ၂၀၂၃ | [[တာတိုင်ရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|တာတိုင်ရွာ]] | ၁၇ | {{military|Myanmar}} | ရွာသူရွာသားများ |- | ၁၄ | [[ပင်လောင်း အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု|ပင်လောင်း သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၁ မတ် ၂၀၂၃ | [[နန်းနိမ့်ရွာ၊ ပင်လောင်းမြို့နယ်|နန်းနိမ့်ရွာ]] | ၃၀ | {{military|Myanmar}}/[[ဖိုင်:Flag_of_the_Pa-O_National_Organisation.svg|border|22x22px]] [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်|ပအိုဝ်းတပ်]] | ရွာသူရွာသားများနှင့် ဘုန်းကြီး ၃ ပါး |- | ၁၅ | [[ဝေဘူလ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဝေဘူလ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၃ | [[ဝေဘူလမြို့]] | ၉ဦး | {{Air force|Myanmar}} | ကျောင်းသား/သူများ နှင့် အရပ်သားများ |- | ၁၆ | [[ပဇီကြီး အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု|ပဇီကြီး သတ်ဖြတ်မှု]]<ref>{{cite news |title=Airstrikes on Myanmar village feared to have killed 100|url=https://apnews.com/article/airstrikes-military-myanmar-village-918fd636bb81153928ab7481e06423e5|work=AP NEWS|date=11 April 2023|language=en}}</ref> | ၁၁ ဧပြီ ၂၀၂၃ | [[ပဇီကြီးရွာ၊ ကန့်ဘလူမြို့နယ်|ပဇီကြီးရွာ]] | ၁၀၀+<ref>{{cite web |last1=PECK|first1=GRANT|title=Airstrikes on Myanmar village feared to have killed 100|url=https://www.timesunion.com/news/politics/article/airstrikes-on-myanmar-village-feared-to-have-17890632.php|website=Times Union|access-date=11 April 2023|date=11 April 2023}}</ref> | [[တပ်မတော် (လေ)]] | ရွာသူရွာသားများ<ref>{{cite web |title=War Crime in Pazigyi (Kantbalu, Sagaing Region)|url=https://www.mizzima.com/livefeed/live-update-war-crime-pazigyi-kantbalu-sagaing-region|website=Mizzima|access-date=11 April 2023}}</ref> |- | ၁၇ | [[ခြေရာတော်ရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ခြေရာတော်ရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ | [[ခြေရာတော်ရွာ၊ မြင်းမူမြို့နယ်|ခြေရာတော်ရွာ]] | ၂၆ | {{military|Myanmar}} |PDF |- | ၁၈ | [[လိုင်ဇာ အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု|လိုင်ဇာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃ | မုန်လိုင်ခက်ရွာ၊ [[လိုင်ဇာမြို့]] | ၂၉ | {{military|Myanmar}}<ref>{{cite news |title=Women, children among 29 killed as artillery hits Myanmar refugee camp - sources, media|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/many-killed-artillery-strike-northern-myanmar-media-local-sources-2023-10-10/|access-date=၁၀ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃|work=Reuters|date=၁၀ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃|language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=More Than Two-Dozen People Killed in Attack on Refugee Camp in Northern Myanmar|url=https://www.voanews.com/a/more-than-two-dozen-people-killed-in-attack-on-refugee-camp-in-northern-myanmar/7304174.html|access-date=၁၀ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃|work=VOA|date=၁၀ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃|language=en}}</ref> | စစ်ဘေးဒုက္ခသည်<ref>{{cite news |title=လိုင်ဇာအနီး ဒုက္ခသည်စခန်း ဗုံးကြဲခံရပြီး ကလေးသူငယ်တွေအပါအဝင် သုံးဆယ်နီးပါး သေဆုံး|url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/airstrike-laiza-10092023225113.html|access-date=၁၀ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃|work=Radio Free Asia|date=၁၀ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃|language=my}}</ref> |- | ၁၉ | [[ဝေလူးရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဝေလူးရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ | ဝေလူးရွာ | ၁၁ | {{Air force|Myanmar}} | အရပ်သားများ |- | ၂၀ | [[မင်းတိုင်ပင် NUG တရားရုံး အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မင်းတိုင်ပင်ရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃ | [[မင်းတိုင်ပင်ရွာ]] | ၆ဦး | {{military|Myanmar}}/{{Air force|Myanmar}} | တရားသူကြီး /ရွာသူရွာသားများ |- | ၂၁ | [[ကနန်ရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ကနန် သတ်ဖြတ်မှု]] | ၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | [[ကနန်ရွာ၊ တမူးမြို့နယ်|ကနန်ရွာ]] | ၁၇<ref>{{cite web |title=Myanmar: Military air strikes that killed 17 civilians ‘must be investigated as war crimes’|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/02/myanmar-military-air-strikes-that-killed-17-civilians-must-be-investigated-as-war-crimes/|website=Amnesty International|access-date=17 February 2024|language=en|date=8 February 2024}}</ref> | {{Air force|Myanmar}} | အရပ်သားများ<ref>{{cite news |title=An air attack in Myanmar kills 17, including children, but the military has denied responsibility|url=https://apnews.com/article/myanmar-conflict-sagaing-chin-airstrike-school-religion-711fcd7dcfdd2b899ba311c57e909bd2|access-date=17 February 2024|work=AP News|date=7 January 2024|language=en}}</ref> |- | ၂၂ | [[သာဒါရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|သာဒါ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၈ မတ် ၂၀၂၄ | [[မင်းပြားမြို့နယ်]] | ၂၂+ | {{Air force|Myanmar}} | ရွာသူရွာသားများ |- | ၂၃ | [[အကြည်ပန်းပလွန်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|အကြည်ပန်းပလွန်း သတ်ဖြတ်မှု]] | ၉ မေ ၂၀၂၄ | [[အကြည်ပန်းပလွန်းရွာ၊ ဆောမြို့နယ်|အကြည်ပန်းပလွန်းရွာ]]<ref>{{cite news |last1=Now|first1=Myanmar|title=At least 15 killed in junta airstrike on Magway Region monastery|url=https://myanmar-now.org/en/news/at-least-15-killed-in-junta-airstrike-magway-region-monastery/|access-date=11 May 2024|work=Myanmar Now|date=10 May 2024}}</ref> | ၁၅+ | {{Air force|Myanmar}} | ပြည်သူများ |- | ၂၄ | [[ဆုံရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဆုံရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၉ မေ ၂၀၂၄ | ဆုံရွာ | ၃၂+ | [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|22px]] [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|PDF]] | ရွာသူရွာသားများ |- | ၂၅ | [[လက်ထုတ္တော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|လက်ထုတ္တော သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၁ မေ ၂၀၂၄ | [[လက်ထုတ္တောရွာ၊ မြင်းမူမြို့နယ်|လက်ထုတ္တောရွာ]] | ၃၂<ref name="dvb2">{{cite news |title=Jailed anti-coup protest leader given another 20 years; Military kills 30 in raid against People's Defense Force|url=https://english.dvb.no/jailed-anti-coup-protest-leader-given-another-20-years-military-kills-30-in-raid-against-peoples-defense-force/|access-date=14 May 2024|work=DVB|date=13 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last1=Blazevic|first1=Igor|title=Who carries responsibility for the atrocities in Myanmar?|url=https://eng.mizzima.com/2024/05/13/9844|access-date=14 May 2024|publisher=Mizzima|date=13 May 2024}}</ref> | {{military|Myanmar}} | ပြည်သူများ<ref>{{cite news |last1=Zan|first1=Hein Htoo|title=Myanmar NUG Condemns Junta Forces' Massacre of 32 Civilians in Sagaing|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-nug-condemns-junta-forces-massacre-of-32-civilians-in-sagaing.html|access-date=14 May 2024|publisher=The Irrawaddy|date=13 May 2024}}</ref> |- | ၂၆ | [[ဗျိုင်းဖြူ အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဗျိုင်းဖြူ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂၉-၃၁ မေ ၂၀၂၄ | ဗျိုင်းဖြူရွာ၊ ကျောက်ဖြူမြို့နယ် | ၇၆ | {{military|Myanmar}}/{{flagicon image|Rohingya flag.svg}} [[ရိုဟင်ဂျာ]]ပြည်သူ့စစ်များ/{{flagicon image|Flag of the Arakan Liberation Party.svg}} [[ရခိုင်ပြည် လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|ALP]]<ref name="June62">{{cite news |title=Updated Death toll of 76 dead in Byine Phyu Village massacre in Sittwe Township|url=https://eng.mizzima.com/2024/06/06/10583|work=Mizzima|date=6 June 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=ALP Denies Involvement in Byine Phyu Massacre in Sittwe Township, Rakhine State|url=https://eng.mizzima.com/2024/06/05/10559|work=Mizzima|date=5 June 2024}}</ref> | ရွာသူရွာသားများ |- | ၂၇ | [[မတောရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မတောရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၃ ဇွန် ၂၀၂၄ | [[မတောရွာ၊ မင်းကင်းမြို့နယ်|မတောရွာ]]၊မင်းကင်း | ၂၉ ဦး | {{Air force|Myanmar}} | အရပ်သားများ |- | ၂၈ | [[ရှင်ရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရှင်ရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၄ | ရှင်ရွာကျေးရွာ၊[[ပေါက်တောမြို့နယ်]] | ၁၇ | {{Air force|Myanmar}} | စစ်သုံ့ပန်း(၇)နှင့်အရပ်သား(၁၀)ဦး |- | ၂၉ | [[မောင်တော နခခ (၂) အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|နခခ(၂)စခန်းဟောင်း သတ်ဖြတ်မှု]] | ၉ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၄ | နခခ(၂)စခန်းဟောင်း၊ [[မောင်တောမြို့နယ်]] | ၅၀+ | {{Air force|Myanmar}} | စစ်သုံ့ပန်းများ |- | ၃၀ | [[တန်းလွဲရွာမ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|တန်းလွဲရွာမ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၄ | တန်းလွဲရွာမမြို့ | ၁၃ဦး | {{Air force|Myanmar}} | အရပ်သားများ |- | ၃၁ | [[ကျောက်နီမော် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ကျောက်နီမော် သတ်ဖြတ်မှု]] | ၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၅ | [[ကျောက်နီမော်ရွာ]] | ၄၀ဦး | {{military|Myanmar}}<ref>{{cite news |agency=Associated Press|title=Airstrike on village in western Myanmar kills at least 40 people, groups say|url=https://edition.cnn.com/2025/01/09/asia/myanmar-village-army-airstrike-intl-hnk/index.html|access-date=10 January 2025|work=CNN|date=10 January 2025|language=en}}</ref> | ရွာသူရွာသားများ |- | ၃၂ | [[မြောက်ဦး ရမ်းချောင်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရမ်းချောင်း သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၅ | ရမ်းချောင်း၊မြောက်ဦးမြို့နယ် | ၂၈ | {{Air force|Myanmar}} | စစ်သုံ့ပန်းများ နှင့် မိသားစုဝင်များ |- | ၃၃ | [[အိုးထိမ်းတွင်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|အိုးထိမ်းတွင်း သတ်ဖြတ်မှု]]<ref>{{Cite web |date=2024-11-04 |title=ဒီပဲယင်းမြို့နယ် – Tabayin Township – Geographical Society of Myanmar |url=https://myanmargeographicalsociety.org/tabayin-township/ |access-date=2026-05-04 |language=en-US}}</ref> | ၁၂ မေ ၂၀၂၅ | အိုးထိမ်းတွင်းရွာ၊ [[ဒီပဲယင်းမြို့နယ်]] | ၂၂ | {{Air force|Myanmar}} | ကျောင်းသားကျောင်းသူများနှင့် ဆရာမများ<ref>{{cite news | AP |last1=Peck |first1=Grant|title=An airstrike in central Myanmar kills up to 22 people at a bombed school, reports say|url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/05/12/myanmar-airstrike-school-saigaing-resistance-military/6388bcfc-2f2f-11f0-8498-1f8214bba2d2_story.html|access-date=12 May 2025|work=The Washington Post|date=12 May 2025}}</ref> |- | ၃၄ | [[လမ်းလယ်ကျစ် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|လမ်းလယ်ကျစ် သတ်ဖြတ်မှု]] | ၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၄ | [[လမ်းလယ်ကျစ်ရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|လမ်းလယ်ကျစ်ရွာ]] | ၁၁ ဦး | {{military|Myanmar}}/{{Air force|Myanmar}} | အရပ်သားများ |- | ၃၅ | [[မော်ချီးဒေသ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မော်ချီးဒေသ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၇ ဩဂုတ် ၂၀၂၅ | [[ဖားဆောင်းမြို့နယ်]] | ၃၂<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c07pxm4gymzt?fbclid=IwY2xjawMPqs9leHRuA2FlbQIxMABicmlkETFlbnprSkh1RHpmcmxuWVp2AR5Wjdss1hfBdUayV8scGE1Hiv01Wr8jtSyB6aa_T287zM5PQmGMqJ3QsZLshg_aem_BJ8VmkEd1Lg-dTclX3dIHg&post=asset%3Ae48ec2d0-67a7-4e97-acf5-84ab1d54fbcf#asset:e48ec2d0-67a7-4e97-acf5-84ab1d54fbcf|title=မော်ချီးဒေသကို စစ်တပ် ဗုံးကြဲမှု သေဆုံးသူ ၂၄ ဦးအထိ မြင့်တက်|publisher=BBC Burmese|accessdate=17 August 2025}}</ref> | {{Air force|Myanmar}} | ပြည်သူများ<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c0l6jpgj93yt|title=မော်ချီး လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု သေဆုံးသူ ၃၀ ကျော်အထိမြင့်တက်လာ,|publisher=BBC Burmese|accessdate=17 August 2025}}</ref> |- | ၃၆ | [[မြောက်ဦး ဒိုင်းကျီ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဒိုင်းကျီရပ်ကွက် သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၅ | [[မြောက်ဦးမြို့]] | ၁၄ | {{Air force|Myanmar}} | ပြည်သူများ |- | ၃၇ | [[သရက်တပင် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|သရက်တပင် သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅ | [[သရက်တပင်ရွာ၊ ကျောက်တော်မြို့နယ်|သရက်တပင်ရွာ]] | ၁၈<ref>{{cite web|url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/68c38f4c268ac2ee044cb2f1|title=ကျောက်တော်မြို့နယ်၊ သရက်တပင်ရွာမှ ပညာပန်းခင်းကိုယ်ပိုင်အထက်တန်းကျောင်းကို အကြမ်းဖက်မြန်မာစစ်တပ်ကဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်၍ ၁၈ ဦးသေဆုံးပြီး ၂၀ ကျော်ဒဏ်ရာရဟု AA ထုတ်ပြန်|work=narinjara|access-date=၁၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅}}</ref> | {{Air force|Myanmar}} | ကျောင်းသား၊ ပြည်သူများ |- | ၃၈ | [[ဘုံတိုရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဘုံတို သတ်ဖြတ်မှု]] | ၆ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၅ | [[ချောင်းဦးမြို့နယ်]] | ၂၀+ | {{Air force|Myanmar}} | တော်လှန်ရေးအဖွဲ့သားများနှင့်ဒေသခံများ |- | ၃၉ | [[မိုင်းလုံ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မိုင်းလုံ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၅ | [[မိုင်းလုံမြို့|မိုင်းလုံမြို့နယ်]] | ၂၃ | {{Air force|Myanmar}} | ရွာသူ/ရွာသားများ |- | ၄၀ | [[မြောက်ဦးဆေးရုံ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မြောက်ဦးဆေးရုံ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅ | [[မြောက်ဦးမြို့]] | ၃၃ | {{Air force|Myanmar}} | ဆေးရုံတက်လူနာများ |- | ၄၁ | [[ချောင်းတူရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ချောင်းတူ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆ | [[ကျောက်တော်မြို့နယ်]] | ၃၃ | {{Air force|Myanmar}} | စစ်သုံ့ပန်းများနှင့်မိသားစုဝင်များ |- | ၄၂ | [[ယိုးငူ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ယိုးငူ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၆ | [[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်]] | ၁၇ | {{Air force|Myanmar}} | ဈေးရောင်း၊ ဈေးဝယ်များ |- | ၄၃ | [[ပြောင်းရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ပြောင်းရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁ မတ် ၂၀၂၆ | [[မင်းတုန်းမြို့နယ်]]<ref>{{Cite web |title=မင်းတုန်းမြို့နယ်၌ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကုန်သည်နှင့် ကားသမား ၂၅ ဦး သေဆုံး|url=https://burmese.dvb.no/post/748482|access-date=2026-03-02|website=မကွေးတိုင်း၊ မင်းတုန်းမြို့နယ်၊ ပြောင်းကျေးရွာအနားရှိ ကုန်ကားတွေ ရပ်နားထားတဲ့ နေရာကို စစ်ကောင်စီတပ်က လေကြောင်းကနေ ဗုံးကြဲတိုက်ခဲ့တာကြောင့် ရခိုင်ကုန်သည်နဲ့ ကားသမား အပါအဝင် ၂၅ ယောက် သေဆုံးပြီး ပြင်းထန…|language=en}}</ref> | ၂၅ | {{Air force|Myanmar}} | အရပ်သားများ<ref>{{Cite web |last=ခင်ရီရီဇော်|date=2026-03-02|title=မင်းတုန်းမြို့အနောက်ဘက် ရခိုင်ရိုးမတောင်ခြေရှိ ကုန်တင်ကားရပ်နားစခန်းကို ဗုံးကြဲ၊ ၂၅ ဦးသေဆုံး|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73008/|access-date=2026-03-02|website=Myanmar Now|language=en-US}}</ref> |- | ၄၄ | [[ရေတွင်းကုန်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရေတွင်းကုန်း သတ်ဖြတ်မှု]] | ၅-၈ မတ် ၂၀၂၆ | [[ညောင်လေးပင်မြို့နယ်]] | ၂၈ | {{Air force|Myanmar}}/[[File:Shoulder sleeve insignia of No.(77) Light Infantry Division of the Myanmar Army.svg|25px]] [[အမှတ်(၇၇)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်|တပ်မ(၇၇)]] | ရွာသားများ<ref>{{Cite web|title=ကျောက်ကြီးမှာ စစ်တပ်ဗုံးကြဲလို့ လူ ၂၅ ဦးခန့်သေဆုံး၊ ၅ ဦး အသတ်ခံရတယ်လို့ KNU ပြော - ၂၀၂၆ မတ်လ ၉ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cgqgpqwww5xt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-09|access-date=2026-03-10|language=my}}</ref><ref>{{Cite web|title=ကျောက်ကြီးမြို့နယ်တွင် စစ်တပ် ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်မှုကြောင့် အရပ်သား ၃၀ သေဆုံး - လွတ်လပ်သော မွန်သတင်းအေဂျင်စီ သတင်း -|url=https://burmese.monnews.org/2026/03/09/%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA/|website=လွတ်လပ်သော မွန်သတင်းအေဂျင်စီ|date=2026-03-09|access-date=2026-03-10|language=en-US|first=လွတ်လပ်သော|last=မွန်သတင်းအေဂျင်စီ}}</ref> |- | ၄၅ | [[ဒလက်ချောင်းဒေသ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဒလက်ချောင်း သတ်ဖြတ်မှု]] | ၈ မတ် ၂၀၂၆ | [[အမ်းမြို့နယ်]] | ၁၁၆ | {{Air force|Myanmar}} | စစ်သုံ့ပန်းများ |- | ၄၆ | [[ကျင်ဒွေးတံတား အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ကျင်ဒွေး သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂၉ ဧပြီ ၂၀၂၆ | [[ကျင်ဒွေးမြို့]] | ၁၁+ | {{Air force|Myanmar}} | တံတားလုပ်သားများ |- | ၄၇ | [[ဖူနွမ်းရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဖူနွမ်း သတ်ဖြတ်မှု]] | ၆ မေ ၂၀၂၆ | [[ဖူနွမ်းရွာ၊ တီးတိန်မြို့နယ်|ဖူနွမ်းရွာ]] | ၉ဦး | {{military|{{military|Myanmar}} | PDF Zoland |- | ၄၈ |[[ရေးဘီလူးတပ်စခန်း ဗုံးကြဲခံရမှု|ရေးဘီလူးတပ်စခန်း သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂၇ မေ ၂၀၂၆ | [[ရေးမြို့နယ်]] | ၁၂ ဦး | {{Air force|Myanmar}} | တော်လှန်ရေးတပ်သားများ |- | ၄၉ |[[သံတွဲ ကျောက်ကြီးရွာ အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ကျောက်ကြီးရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၀ ဩဂုတ် ၂၀၂၆ | [[ကျောက်ကြီးရွာ၊သံတွဲမြို့နယ်|ကျောက်ကြီးရွာ]] | ၁၄ ဦး | {{Air force|Myanmar}} | အရပ်သားများ |- | ၅၀ |[[ဆွဲလွဲအိုရွာ အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဆွဲလွဲအိုရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၆ | [[ဆွဲလွဲအိုရွာ၊ မြောင်မြို့နယ်|ဆွဲလွဲအိုရွာ]] | ၁၄ ဦး | {{Air force|Myanmar}} | အရပ်သားများ |- | ၅၁ |[[ထမ္မကြီးရွာ အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ထမ္မကြီးရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၃၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၆ | [[ထမ္မကြီးရွာ၊ မလှိုင်မြို့နယ်|ထမ္မကြီးရွာ]] | ၁၂ ဦး | [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|22px]] [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|PDF]] | အရပ်သားများ / ပြည်သူ့စစ်များ<br /><small>(စစ်တပ်ပြောကြားချက်: အရပ်သားများ၊ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များထုတ်ပြန်ချက်: ပြည်သူ့စစ်များ)</small> |- | ၅၂ |[[NUG အထူးတိုင်းစစ်ဌာန ဗုံးကြဲခံရမှု|NUGတိုင်းစစ်ဌာန ဗုံးကြဲခံရမှု]] | ၂၄ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ | [[မွန်ပြည်နယ်]] နှင့် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] ထိစပ်ရာနယ်နိမိတ်ဝန်းကျင် | ၆ ဦး |{{Air force|Myanmar}} | တော်လှန်ရေးတပ်သားများ |- | ၅၃ |[[ကျောက်တော် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ကျောက်တော် ဗုံးကြဲခံရမှု]] | ၂၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ | [[ကျောက်တော်မြို့]] | ၅၀ ဦး |{{Air force|Myanmar}} | အရပ်သားများ |- | ၅၄ |[[ရေစကြိုရွာများ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရေစကြိုရွာများ ဗုံးကြဲခံရမှု]] | ၁၆ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ | [[ရေစကြိုမြို့နယ်]] | ၁၂ ဦး |{{military|Myanmar}}/{{Air force|Myanmar}} | အရပ်သားများ |} == ကိုးကား == {{Reflist|2}} [[Category:နိုင်ငံအလိုက် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဖြစ်ရပ်များ|အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ|*]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူသတ်ပွဲများ စာရင်း]] nbkmw3jn18jficaw7v7o3l7g2a2kxhw 10 245356 1059179 1055811 2026-10-18T06:36:20Z Zawzawaungthwin 100038 [[ရေစကြိုရွာများ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရေစကြိုရွာများ]] 1059179 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox |name = Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present) |title = [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ်]] <Br>(၂၀၂၁ - လက်ရှိ) |listclass = hlist | state = autocollapse |battles = * [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် အချိန်မှတ်တမ်း (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|ဖြစ်ရပ်အချိန်မှတ်တမ်းများ]] * [[မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ) အတွင်း ထိတွေ့ဖြစ်စဉ်များ|ထိတွေ့ဖြစ်စဉ်များ စာရင်း]] * [[မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ|မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] * [[မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)မှ စစ်ရာဇဝတ်မှုများ|စစ်ရာဇဝတ်မှုများ]] * [[စစ်အုပ်ချုပ်ရေး ကြေညာချက်များ|စစ်အုပ်ချုပ်ရေး]] * [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေ|ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေပြဋ္ဌာန်းခြင်း]] * [[တော်လှန်ရေးအင်အားစုများအကြား လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခများ (၂၀၂၁–လက်ရှိ)|တော်လှန်ရေးအချင်းချင်းပဋိပက္ခများ]] ;ရှေးဦးဖြစ်စဉ်များ * [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] * [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း |၂၀၂၁ အာဏာသိမ်းခြင်း]] * [[မြန်မာနိုင်ငံ ဆန္ဒပြမှုများ (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|ဆန္ဒပြပွဲများ]] ** <small>[[မြသွဲ့သွဲ့ခိုင် သေဆုံးမှု|မြသွဲ့သွဲ့ခိုင်]]</small> ** <small>[[ကြယ်စင် သေဆုံးမှု|ကြယ်စင်]]</small> ** <small>[[ခန့်ညားဟိန်း သေဆုံးမှု|ခန့်ညားဟိန်း]]</small> ** <small>[[ဝေယံထွန်း သေဆုံးမှု|ဝေယံထွန်း]]</small> ;စစ်မြေပြင် * [[ကချင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|ကချင်]] * [[ချင်း စစ်မြေပြင်|ချင်း]] * [[အညာ စစ်မြေပြင်|အညာ]] * [[ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၃–လက်ရှိ)|ရခိုင်]] ---- ;အစောပိုင်း အကြမ်းဖက်မှုများနှင့် ထိတွေ့မှုများ * [[အလော့ဘွမ်တိုက်ပွဲ|အလော့ဘွမ်]] * [[ကလေး ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှုများ|ကလေး]] * [[သီးမူထာတိုက်ပွဲ|သီးမူထာ]] * [[တန့်ဆည်တိုက်ပွဲ|တန့်ဆည်]] * [[နောင်မွန် စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှု|နောင်မွန်]] * [[သော်လဲထာတိုက်ပွဲ|သော်လဲထာ]] * [[မင်းတပ်တိုက်ပွဲ|မင်းတပ်]] * [[မူဆယ် ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှု|မူဆယ်]] * [[မန္တလေးမြို့ပြတိုက်ပွဲ|မန္တလေး]] * [[မြင်သာတိုက်ပွဲ|မြင်သာ]] * [[မြဝတီ ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှု|မြဝတီ]] * [[လွိုင်ကော်တိုက်ပွဲ (၂၀၂၁)|ပထမ လွိုင်ကော်]] * [[ဒီးမော့ဆိုတိုက်ပွဲ (၂၀၂၁)|ပထမ ဒီးမော့ဆို]] ;၂၀၂၁-၂၂ စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှု * [[ကချင်သေတိုက်ပွဲ|ကချင်သေ]] * [[လေးကေ့ကော်တိုက်ပွဲ|လေးကေ့ကော်]] * [[နှမ်းခါးရွာ စီးနင်းခံရမှု|နှမ်းခါး]] * [[ချင်းတွင်းမြစ် အလစ်အငိုက်တိုက်ခိုက်မှု|ချင်းတွင်းမြစ်]] * [[ဒီးမော့ဆိုတိုက်ပွဲ (၂၀၂၂)|ဒုတိယ ဒီးမော့ဆို]] * [[လွိုင်ကော်တိုက်ပွဲ (၂၀၂၂)|ဒုတိယ လွိုင်ကော်]] * [[ထန်တလန်တိုက်ပွဲ|ထန်တလန်]] * [[ဖယ်ခုံ ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှု|ဖယ်ခုံ]] * [[ခင်ဦး တိုက်ခိုက်မှုများ|ခင်ဦး]] * [[အုန်းသွင်|ဦးအုန်းသွင်အား လုပ်ကြံခြင်း]] * [[ကော့ကရိတ် တိုက်ပွဲ|ကော့ကရိတ်]] * [[၂၀၂၂ မူဆယ် လက်နက်ကိုင်အချင်းချင်း ပစ်ခတ်မှု|မူဆယ်လက်နက်ကိုင်များတိုက်ပွဲ]] ;၂၀၂၃ စစ်ရေးဖြစ်စဉ်များ * [[မယ်စဲ့တိုက်ပွဲ|မယ်စဲ့]] * [[ရွှေကုက္ကိုထိုးစစ်|ရွှေကုက္ကို]] * [[ကနောင်စစ်ဆင်ရေး|ကနောင်]] * [[တောင်သမန်စစ်ဆင်ရေး|တောင်သမန်]] * ''[[၁၁၀၇ စစ်ဆင်ရေး|၁၁၀၇ စစ်ဆင်ရေး]]'' **[[ချင်းရွှေဟော်တိုက်ပွဲ|ချင်းရွှေဟော်]] **[[နမ့်ဆန်တိုက်ပွဲ|နမ့်ဆန်]] **[[လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ|လောက်ကိုင်]] **[[လားရှိုးတိုက်ပွဲ|လားရှိုး]] * [[၁၁၁၁ စစ်ဆင်ရေး|၁၁၁၁ စစ်ဆင်ရေး]] ** ''[[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး|၁၀၂၇]]'' * [[ကျင်ဒွေးတိုက်ပွဲ|ကျင်ဒွေး]] ;၂၀၂၄-၂၅ စစ်ရေးဖြစ်စဉ်များ * [[ကချင်ထိုးစစ် (၂၀၂၄)|ကချင်]] ** [[ဗန်းမော်တိုက်ပွဲ (၂၀၂၄)|ဗန်းမော်]] * [[မြဝတီအား သိမ်းပိုက်ခြင်း|မြဝတီ]] * [[ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၃–လက်ရှိ)|ရခိုင်]] ** [[အမ်းတိုက်ပွဲ|အမ်း]] ** [[မောင်တောတိုက်ပွဲ|မောင်တော]] * ''[[ချင်းညီနောင် စစ်ဆင်ရေး|ချင်းညီနောင်]]'' ** [[ဖလမ်းတိုက်ပွဲ|ဖလမ်း]] * [[တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ|တကောင်း]] * [[ဝင်းနိမ္မိတာရုံဆရာတော် ပစ်ခတ်ခံရခြင်း]] * [[ဘုတလင်တိုက်ပွဲ|ဘုတလင်]] * [[မြင်းခြံခရိုင် အထူးစစ်ဆင်ရေး|မြင်းခြံ]] * [[ငဖဲ ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှု|ငဖဲ]] * [[မဲပလီစခန်းတိုက်ပွဲ|မဲပလီစခန်း]] * [[ကသာမြို့နယ် စစ်ဆင်ရေး|ကသာ]] * [[၂၀၂၅ ဆောင်းပြောင်းစစ်ပွဲ|ပင်လောင်း]] ;၂၀၂၆ စစ်ရေးဖြစ်စဉ်များ * [[၂၀၂၆ ကွတ်ခိုင်မြို့တိုက်ပွဲ|ကွတ်ခိုင်]] * [[တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ|တကောင်း]] * [[တောင်သာရွာတိုက်ပွဲ (ချောက်မြို့နယ်)|တောင်သာရွာ]] ---- '''အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများနှင့် သတ်ဖြတ်မှုများ''' * [[မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ| အစုအပြုံလိုက်သတ်ဖြတ်မှု စာရင်း]] * [[လှိုင်သာယာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|လှိုင်သာယာ]] * [[ကလေးမြို့နယ် ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှုများ|ကလေးမြို့နယ် တိုက်ပွဲ]] * [[အူးဟူချောင်းတံတား အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|အူးဟူချောင်းတံတားလုပ်သားများ]] * [[ပဲခူး အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ပဲခူး]] * [[ဒီပဲယင်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဒီပဲယင်း]] * [[မိုဆို လူသတ်ပွဲ|မိုဆို]] * [[မုန်တိုင်ပင် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မုန်တိုင်ပင်]] * [[ရင်ပေါင်တိုင် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရင်ပေါင်တိုင်]] * [[လက်ယက်ကုန်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|လက်ယက်ကုန်း]] * [[ရွှေလှန်ရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရွှေလှန်ရွာ]] * [[ဖားကန့် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဖားကန့်]] * [[ဖလံပင်ရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဖလံပင်]] * [[တာတိုင် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|တာတိုင်]] * [[ပင်လောင်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ပင်လောင်း]] * [[ဝေဘူလ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဝေဘူလ]] * [[ပဇီကြီး အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ပဇီကြီး]] * [[ခြေရာတော်ရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ခြေရာတော်]] * [[လိုင်ဇာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|လိုင်ဇာ]] * [[ဝေလူးရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဝေလူး]] * [[မင်းတိုင်ပင် NUG တရားရုံး အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|NUG တရားရုံး]] * [[ကနန်ရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ကနန်]] * [[သာဒါရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|သာဒါ]] * [[အကြည်ပန်းပလွန်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|အကြည်ပန်းပလွန်း]] * [[ဆုံရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဆုံရွာ]] * [[လက်ထုတ္တော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|လက်ထုတ္တော]] * [[ဗျိုင်းဖြူ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဗျိုင်းဖြူ]] * [[မတောရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မတော]] * [[ရှင်ရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရှင်ရွာ]] * [[မောင်တော နခခ (၂) အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|နခခ(၂)]] * [[တန်းလွဲရွာမ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|တန်းလွဲရာမ]] * [[ကျောက်နီမော် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ကျောက်နီမော်]] * [[မြောက်ဦး ရမ်းချောင်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရမ်းချောင်း]] * [[အိုးထိမ်းတွင်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|အိုးထိမ်းတွင်း]] * [[လမ်းလယ်ကျစ် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|လမ်းလယ်ကျစ်]] * [[မော်ချီးဒေသ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မော်ချီး]] * [[မြောက်ဦး ဒိုင်းကျီ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဒိုင်းကျီ]] * [[သရက်တပင် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|သရက်တပင်]] * [[ဘုံတိုရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဘုံတို]] * [[မိုင်းလုံ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မိုင်းတုံ]] * [[မြောက်ဦးဆေးရုံ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မြောက်ဦးဆေးရုံ]] * [[ချောင်းတူရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ချောင်းတူ]] * [[ယိုးငူ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ယိုးငူ]] * [[ပြောင်းရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ပြောင်းရွာ]] * [[ရေတွင်းကုန်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရေတွင်းကုန်း]] * [[ဒလက်ချောင်းဒေသ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဒလက်ချောင်း]] * [[ကျင်ဒွေးတံတား အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ကျင်ဒွေးတံတား]] * [[ဖူနွမ်းရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဖူနွမ်း]] * [[ရေးဘီလူးတပ်စခန်း ဗုံးကြဲခံရမှု|ရေးဘီလူးစခန်း]] * [[သံတွဲ ကျောက်ကြီးရွာ အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ကျောက်ကြီး]] * [[ဆွဲလွဲအိုရွာ အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဆွဲလွဲအို]] * [[ထမ္မကြီးရွာ အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ထမ္မကြီး]] * [[NUG အထူးတိုင်းစစ်ဌာန ဗုံးကြဲခံရမှု|NUGတိုင်းစစ်ဌာန]] * [[ကျောက်တော် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ကျောက်တော်]] * [[ရေစကြိုရွာများ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရေစကြိုရွာများ]] ---- ;ဆက်စပ်ခေါင်းစဉ်များ *[[ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှု ရပ်စဲရေး ထုတ်ပြန်ချက်များ (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှုရပ်စဲရေး (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] }}<noinclude> [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ တမ်းပလိတ်များ]] </noinclude> 3pz82tp3lr3wto0txxs061shfp4mlbt 0 247679 1059232 1050786 2026-10-18T10:48:50Z Mkant00 135890 expansion 1059232 wikitext text/x-wiki [[Image:ACP 3.svg|thumb|ယူကလစ် ပြင်ညီ (Euclidean plane) ပေါ်ရှိ အမှတ်များ (points) ၏ [[အစု|အဆုံးရှိအစု]] (finite set) ကို အနီရောင်ဖြင့် ပြထားသည်။]] [[ဂျီဩမေတြီ]] (geometry) တွင် '''အမှတ်''' ဆိုသည်မှာ အရွယ်အစား၊ [[အလျား]] (length)၊ [[ဧရိယာ]] (area) နှင့် [[ထုထည်]] (volume) တို့ မရှိဘဲ [[ရပ်ဝန်း]] (space) အတွင်းရှိ တိကျသော တည်နေရာကို သရုပ်မဲ့ စံပြုယူဆထားခြင်း (abstract idealization) ဖြစ်သည်။<ref>Ohmer (1969), pp. 34–37.</ref> အမှတ်များသည် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]]သုညရှိသော အရာဝတ္ထုများ (zero-dimensional objects) ဖြစ်ပြီး ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ ရပ်ဝန်း သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း]] (topological space) ကို ဖွဲ့စည်းသော အခြေခံအကျဆုံး ခွဲခြားမရသည့် [[အစုဝင်]]များ (elements) အဖြစ် ယူဆကြသည်။ ထိုအမှတ်များဖြင့် အတိုင်းအတာတစ်ခုတည်းရှိသော မျဉ်းကွေးများ (one-dimensional curves)၊ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော မျက်နှာပြင်များ (two-dimensional surfaces) နှင့် ပိုမိုမြင့်သော အတိုင်းအတာရှိသည့် မန်နီဖိုးများ (higher-dimensional manifolds) ကို တည်ဆောက်သည်။ ရှေးရိုးစဉ်လာ ပေါင်းစပ် [[ယူကလစ် ဂျီဩမေတြီ]] (classical synthetic Euclidean geometry) တွင် အမှတ်သည် '''အခြေခံမူလအယူအဆ''' (primitive notion) ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ သီးခြားအဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်မထားဘဲ ယင်းပြည့်မီသော [[နဂိုမှန်အဆို]]များ (axioms) ဖြင့်သာ တိတိကျကျ သတ်မှတ်ဖော်ပြသည့် ဝေါဟာရဖြစ်သည်။ ဥပမာ ကွဲပြားသော အမှတ်နှစ်ခုကို ဖြတ်သည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော မျဉ်းဖြောင့် (unique straight line) ရှိသည်ဟူသော ကြိုတင်အဆို (postulate) ကို သုံးသည်။ အမှတ်ကို မျဉ်းကွေးနှစ်ခု သို့မဟုတ် မျက်နှာပြင်သုံးခုတို့၏ ထပ်တူပိုင်းအစု (intersection) အဖြစ် ဂျီဩမေတြီနည်းဖြင့် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ '''ထိပ်စွန်းမှတ်''' (vertex) သို့မဟုတ် '''ထောင့်စွန်း''' (corner) တို့သည် ဥပမာများ ဖြစ်သည်။ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာဂျီဩမေတြီ (analytic geometry) တွင် အမှတ်များကို ကိန်းဂဏန်းဆိုင်ရာ [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်]]များ၏ အစုဝင်အတွဲများ (tuples of numerical coordinates) ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ခေတ်သစ်သင်္ချာ (modern mathematics) တွင် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ ရပ်ဝန်း သို့မဟုတ် တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်းကို အစုဝင်များအား အမှတ်များဟု ခေါ်သည့် အစု (set) အဖြစ် ပုံစံဖော်လေ့ရှိပြီး ယင်းကို '''အမှတ်အစု''' (point set) ဟု ခေါ်သည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း <math>X</math> ၏ [[အစုပိုင်း]] (subset) <math>S</math> အတွင်းရှိ '''သီးသန့်မှတ်''' (isolated point) ဆိုသည်မှာ <math>X</math> အတွင်း ယင်းကို ငုံထားသော ပတ်ဝန်းကျင် (neighborhood) တစ်ခု၌ <math>S</math> ၏ အခြားအမှတ် မပါဝင်သော အမှတ် <math>x \in S</math> ဖြစ်သည်။ == ယူကလစ် ဂျီဩမေတြီရှိ အမှတ်များ (Points in Euclidean geometry) == ယူကလစ်၏ အဲလီမင့်စ် (Euclid's Elements) တွင် အမှတ် (point) ကို ပင်ကိုသိစိတ်အရ “အစိတ်အပိုင်း မရှိသောအရာ” ဟု ဖော်ပြထားသည်။<ref>Heath (1956), p. 153.</ref> အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်ပြင်ညီ (two-dimensional Cartesian coordinate plane) <math>\mathbb{R}^2</math> တွင် အမှတ်ကို [[ကိန်းစစ်]]များ (real numbers) ၏ [[အစီအစဉ်ကျအတွဲ]] (ordered pair) <math>(x, y)</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ဤနေရာတွင် <math>x</math> သည် အလျားလိုက်[[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်]] (horizontal coordinate) ဖြစ်ပြီး <math>y</math> သည် ဒေါင်လိုက်ကိုဩဒိနိတ် (vertical coordinate) ဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော ယူကလစ် ရပ်ဝန်း (three-dimensional Euclidean space) <math>\mathbb{R}^3</math> တွင် အမှတ်ကို အစီအစဉ်ကျသုံးခုတွဲ (ordered triple) <math>(x, y, z)</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ပိုမိုယေဘုယျအားဖြင့် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] <math>n</math> ခုရှိသော ယူကလစ် ရပ်ဝန်း (Euclidean space) <math>\mathbb{R}^n</math> တွင် အမှတ်သည် ကိန်းစစ်များ၏ အစီအစဉ်ကျ <math>n</math> ခုတွဲ (ordered n-tuple) <math>(a_1, a_2, \dots, a_n)</math> ဖြစ်သည်။<ref>Silverman (1969), p. 7.</ref> <math>\mathbb{R}^n</math> အတွင်းရှိ ဂျီဩမေတြီပုံရပ်များ (geometric figures) သည် ညီမျှခြင်းစနစ်များ (systems of equations) သို့မဟုတ် မညီမျှခြင်းများ (inequalities) ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသော အမှတ်များ၏ [[အစုပိုင်း]]များ (subsets) ဖြစ်သည်။ ဥပမာ [[မျဉ်းဖြောင့်ညီမျှခြင်း]] (linear equation) တစ်ခုသည် အတိုင်းအတာ <math>(n - 1)</math> ခုရှိသော အဖိုင်းဟိုက်ပါပြင်ညီ (affine hyperplane) ကို သတ်မှတ်သည်။ ယင်းသည် <math>n = 2</math> ဖြစ်လျှင် မျဉ်း (line) ဖြစ်ပြီး <math>n = 3</math> ဖြစ်လျှင် ပြင်ညီ (plane) ဖြစ်သည်။ <math display="block">H = \{(a_1, a_2, \dots, a_n) \in \mathbb{R}^n \mid a_1 c_1 + a_2 c_2 + \dots + a_n c_n = d\}</math>။ ဤနေရာတွင် <math>c_1, \dots, c_n, d \in \mathbb{R}</math> တို့သည် ကိန်းသေများ (constants) ဖြစ်ပြီး <math>c_i</math> အားလုံး တစ်ပြိုင်နက် သုညမဖြစ်ရပါ။ အခြားတစ်ဖက်တွင် <math>\mathbb{R}^n</math> အတွင်းရှိ အမှတ် <math>\mathbf{p} \in \mathbb{R}^n</math> ကို ဖြတ်ပြီး သုညမဟုတ်သော ဦးတည်ရာဗက်တာ (nonzero direction vector) <math>\mathbf{v} \in \mathbb{R}^n \setminus \{\mathbf{0}\}</math> ရှိသည့် အတိုင်းအတာတစ်ခုတည်းရှိသော မျဉ်းဖြောင့် (one-dimensional straight line) သည် [[အစု|အမှတ်အစု]] (point set) <math>L = \{\mathbf{p} + t\mathbf{v} \mid t \in \mathbb{R}\}</math> ဖြစ်သည်။<ref>de Laguna (1922), pp. 449–461.</ref> အစွန်းမှတ်များ (endpoints) တိုက်ဆိုင်နေသော မျဉ်းပိုင်း (line segment) တွင် အမှတ်တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်ပြီး ယင်းကို '''ယိုယွင်းသော မျဉ်းပိုင်း''' (degenerate line segment) ဟု ခေါ်သည်။ ပေါင်းစပ်ဂျီဩမေတြီ (synthetic geometry) တွင် ယူကလစ် (Euclid) က မည်သည့် အမှတ်နှစ်ခုကိုမဆို မျဉ်းဖြောင့်ဖြင့် ဆက်နိုင်သည်ဟု ကြိုတင်အဆိုပြုခဲ့သည်။<ref>Heath (1956), p. 154.</ref> ယူကလစ်၏ မူလကြိုတင်အဆိုများ (postulates) တွင် မျဉ်းတစ်ကြောင်းပေါ်ရှိ အမှတ်များ၏ အစီအစဉ် (ordering) နှင့် ပြည့်စုံမှု (completeness)၊ အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း (continuity) တို့ဆိုင်ရာ ဖြတ်ဆုံမှုများအတွက် ထင်ရှားသော [[နဂိုမှန်အဆို]]များ (axioms) ကို ချန်လှပ်ထားသည်။ ထို့ကြောင့် ဟီလ်ဘတ်၏ နဂိုမှန်အဆိုများ (Hilbert's axioms) နှင့် တာစကီး၏ နဂိုမှန်အဆိုများ (Tarski's axioms) ကဲ့သို့ ခေတ်သစ် နဂိုမှန်အဆိုဖွဲ့စည်းခြင်းများ (axiomatizations) တွင် အမှတ်များကို အုပ်ချုပ်သည့် တည်ရှိဆက်စပ်မှု (incidence)၊ ကြားတွင်ရှိခြင်း (betweenness)၊ ထပ်တူကျမှု (congruence) နှင့် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်းတို့ဆိုင်ရာ ပုံစံတကျ (formal) နဂိုမှန်အဆိုများကို ဖြည့်စွက်ထားသည်။ == အမှတ်၏ အတိုင်းအတာ (Dimension of a point) == [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] (dimension) ၏ စံသင်္ချာအဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (mathematical definition) အားလုံးအရ အမှတ် (point) တစ်ခုတည်းသည် အတိုင်းအတာသုညရှိသည် (zero-dimensional)။ === ဗက်တာရပ်ဝန်း၏ အတိုင်းအတာ (Vector space dimension) === [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) <math>K</math> ပေါ်ရှိ [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (vector space) <math>V</math> ၏ အတိုင်းအတာသည် [[အစုပိုင်း|အမြင့်ဆုံး မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းသော အစုပိုင်း]] (maximal linearly independent subset) သို့မဟုတ် [[အခြေအစု]] (basis) ၏ [[အစုအရွယ်အစား]] (cardinality) ဖြစ်သည်။ အသေးအဖွဲ သုညဗက်တာရပ်ဝန်း (trivial zero vector space) <math>V = \{\mathbf{0}\}</math> တွင် တစ်ခုတည်းသော [[အစုဝင်]] (element) မှာ [[ဗက်တာ|သုညဗက်တာ]] (zero vector) <math>\mathbf{0}</math> ဖြစ်သည်။ <math>1 \cdot \mathbf{0} = \mathbf{0}</math> သည် သုညနှင့်ညီသော အသေးအဖွဲမဟုတ်သည့် မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်း (non-trivial linear combination) ဖြစ်သဖြင့် သုညဗက်တာသည် မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ မှီခိုသည် (linearly dependent)။ ထို့ကြောင့် <math>\{\mathbf{0}\}</math> ၏ တစ်ခုတည်းသော [[မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းခြင်း|မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းသော]] အစုပိုင်းမှာ [[ဗလာစု]] (empty set) <math>\varnothing</math> ဖြစ်ပြီး <math>\dim(\{\mathbf{0}\}) = |\varnothing| = 0</math> ဖြစ်သည်။ === တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာအတိုင်းအတာ (Topological dimension) === [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း]] (topological space) <math>X</math> ၏ '''လီဘက်ဂ် ဖုံးအုပ်မှုအတိုင်းအတာ''' (Lebesgue covering dimension) သို့မဟုတ် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာအတိုင်းအတာသည် အောက်ပါသတ်မှတ်ချက်ကို ပြည့်မီသော အငယ်ဆုံး [[ကိန်းပြည့်]] (minimum integer) <math>n \ge -1</math> ဖြစ်သည်။ <math>X</math> ၏ အဆုံးရှိ အဖွင့်ဖုံးအုပ်စု (finite open cover) <math>\mathcal{A}</math> တိုင်းအတွက် <math>\mathcal{A}</math> ထက် ပိုမိုအသေးစိတ်သော ဖုံးအုပ်မှု (refinement) ဖြစ်သည့် <math>X</math> ၏ အဆုံးရှိ အဖွင့်ဖုံးအုပ်စု <math>\mathcal{B}</math> ရှိရမည်။ ထိုဖုံးအုပ်စုတွင် <math>X</math> ၏ မည်သည့်အမှတ်မျှ <math>\mathcal{B}</math> ၏ အစုဝင် <math>n + 1</math> ခုထက်ပို၍ မပါဝင်ရပါ။ ထိုသို့သော ကိန်းပြည့် မရှိလျှင် အတိုင်းအတာကို <math>+\infty</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ အမှတ်တစ်မှတ်တည်းပါသော တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း <math>X = \{p\}</math> အတွက် အဖွင့်ဖုံးအုပ်စုတိုင်း၌ အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါသော ပိုမိုအသေးစိတ်သည့် ဖုံးအုပ်မှု <math>\mathcal{B} = \{\{p\}\}</math> ရှိသည်။ ယင်းတွင် <math>p</math> သည် အဖွင့်စု (open set) <math>1 = 0 + 1</math> ခု၌ ပါဝင်သည်။ ထို့ကြောင့် အမှတ်တစ်ခုတည်း၏ ဖုံးအုပ်မှုအတိုင်းအတာမှာ <math>0</math> ဖြစ်သည်။ === ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် အတိုင်းအတာ (Hausdorff dimension) === <math>(X, \rho)</math> ကို [[အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း|အကွာအဝေးရပ်ဝန်း]] (metric space) ဟု ယူပါ။ မည်သည့် အစုပိုင်း (subset) <math>S \subseteq X</math> နှင့် [[ကိန်းစစ်]] (real number) <math>d \in [0, \infty)</math> အတွက်မဆို <math>S</math> ၏ အတိုင်းအတာ <math>d</math> ခုရှိသော '''ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ပါဝင်မှုပမာဏ''' (Hausdorff content) ကို အောက်ပါ [[အင်ဖီမမ် နှင့် စူပရီမမ်|အင်ဖီမမ်]] (infimum) ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">C_H^d(S) := \inf\left\{\sum_{i \in I} r_i^d : S \subseteq \bigcup_{i \in I} B(x_i, r_i),\; r_i > 0\right\}</math>။ ယင်းအင်ဖီမမ်ကို အချင်းဝက် (radius) <math>r_i > 0</math> ရှိသော စက်လုံးများ (balls) <math>B(x_i, r_i)</math> ဖြင့် <math>S</math> ကို ဖုံးအုပ်သည့် ရေတွက်နိုင်သော ဖုံးအုပ်မှု (countable covering) အားလုံးပေါ်တွင် ယူသည်။ <math>S</math> ၏ '''ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် အတိုင်းအတာ''' ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">\dim_{\operatorname{H}}(S) := \inf\{d \ge 0 : C_H^d(S) = 0\}</math>။ အမှတ်တစ်ခုတည်း <math>S = \{p\}</math> ကို အလိုရှိသလောက် သေးငယ်သော အချင်းဝက် <math>r > 0</math> ရှိသည့် စက်လုံး <math>B(p, r)</math> တစ်ခုတည်းဖြင့် ဖုံးအုပ်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>d > 0</math> တိုင်းအတွက် <math>C_H^d(\{p\}) \le \inf_{r > 0} r^d = 0</math> ဖြစ်ပြီး ယင်းမှ <math>\dim_{\operatorname{H}}(\{p\}) = 0</math> ကို ရရှိသည်။ == အမှတ်ကင်းစင်ဂျီဩမေတြီနှင့် ယေဘုယျပြုထားသော ဖန်ရှင်များ (Point-free geometry and generalized functions) == === အမှတ်များမပါသော ဂျီဩမေတြီ (Geometry without points) === [[သင်္ချာ]]မူဘောင်အချို့တွင် အခြေခံ အမှတ်များအစု (underlying set of points) ကို အသုံးမပြုကြပါ။ * '''ဖလှယ်၍မရသော ဂျီဩမေတြီ''' (noncommutative geometry) နှင့် '''အမှတ်ကင်းစင်တိုပေါ်လော်ဂျီ''' (pointless topology) သို့မဟုတ် လိုကေးလ်သီအိုရီ (locale theory) တွင် [[ရပ်ဝန်း]] (space) ကို [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း]] (topological space) ပေါ်ရှိ ဖန်ရှင်အက္ခရာသင်္ချာ (function algebra) သို့မဟုတ် အဖွင့်စုများ၏ လတ္တစ် (lattice of open sets) ကို ယေဘုယျပြုထားသော အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ (algebraic) သို့မဟုတ် အစီအစဉ်သီအိုရီဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံ (order-theoretic structure) ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ အတိအကျဆိုရလျှင် ဖလှယ်၍မရသော <math>C^*</math>-အက္ခရာသင်္ချာ (noncommutative C*-algebra) သို့မဟုတ် '''လိုကေးလ်''' (locale) ဟုလည်း ခေါ်သော ပြည့်စုံသော ဟေးတင့် အက္ခရာသင်္ချာ (complete Heyting algebra) ကို သုံးသည်။ ပထမတည်ဆောက်ပုံသည် ဂဲလ်ဖန်း-နိုင်းမတ် သီအိုရမ် (Gelfand–Naimark theorem) အရ အနန္တ၌ သုညဖြစ်သွားသော [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ဖန်ရှင်]]များ (continuous functions vanishing at infinity) ၏ ဖလှယ်ရ <math>C^*</math>-အက္ခရာသင်္ချာ (commutative C*-algebra) <math>C_0(X)</math> ကို ယေဘုယျပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဒုတိယတည်ဆောက်ပုံသည် အဖွင့်စုများ၏ ဖရိန်လတ္တစ် (frame) <math>\mathcal{O}(X)</math> ကို ယေဘုယျပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းတည်ဆောက်ပုံများတွင် [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်|အမှတ်တစ်ခုချင်း၌ တန်ဖိုးရှာဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (point-evaluation homomorphisms) ရှိရန် မလိုအပ်ပါ။<ref>Gerla (1995), pp. 1015–1031.</ref> * အဲလ်ဖရက် နော့သ် ဝှိုက်ဟက် (Alfred North Whitehead) နှင့် သီအိုဒေါ ဒေ လာဂူနာ (Theodore de Laguna) တို့ စတင်ခဲ့သော '''အမှတ်ကင်းစင်ဂျီဩမေတြီ''' (point-free geometry) သို့မဟုတ် နယ်ပယ်ဆက်စပ်မှု ကဲကုလပ် (region connection calculus) တွင် ကန့်သတ်ချက်ရှိသော '''နယ်ပယ်များ''' (bounded regions) ကို အခြေခံမူလအရာဝတ္ထုများအဖြစ် ယူသည်။ ယင်းတို့နှင့်အတူ '''ပါဝင်ခြင်း''' (inclusion) သို့မဟုတ် '''ဆက်စပ်မှု''' (connection) တို့ကို အခြေခံမူလဆက်သွယ်ချက်များအဖြစ် ယူသည်။ ထို့နောက် အမှတ်များ (points) ကို တစ်ခုအတွင်းတစ်ခု ပါဝင်နေသော နယ်ပယ်[[အညွှန်းတပ်စုစည်းမှု|စုစည်းမှု]]များ (nested families of regions) ၏ သရုပ်မဲ့ [[ထပ်တူညီမှုအတန်းအစား]]များ (abstract equivalence classes) အဖြစ် ဆင့်ပွားတည်ဆောက်သည်။<ref>Whitehead (1919).</ref><ref>Whitehead (1920).</ref><ref>Whitehead (1929).</ref> === အမှတ်ဒြပ်ထုများနှင့် ဒိုင်ရက် ဒယ်လ်တာ ဖြန့်ဝေမှု (Point masses and the Dirac delta distribution) === သင်္ချာရူပဗေဒ (mathematical physics) နှင့် ဖြန့်ဝေမှုသီအိုရီ (distribution theory) တွင် မူလနေရာ (origin) ၌ စုစည်းနေသော စံပြုထားသည့် '''အမှတ်ဒြပ်ထု''' (point mass) သို့မဟုတ် '''အမှတ်လျှပ်စစ်ဓာတ်''' (point charge) ကို ပေါလ် ဒိုင်ရက် (Paul Dirac) မိတ်ဆက်ခဲ့သော '''ဒိုင်ရက် ဒယ်လ်တာ ဖြန့်ဝေမှု''' သို့မဟုတ် '''ဒိုင်ရက် ဒယ်လ်တာဖန်ရှင်''' (Dirac delta function) <math>\delta</math> ဖြင့် ပုံစံဖော်သည်။<ref>Dirac (1958), p. 58, §15.</ref><ref>Arfken & Weber (2005), p. 84.</ref> ပုံစံတကျအားဖြင့် (formally) <math>\delta</math> သည် တန်ဖိုးရှာထပ်တူညီချက် (evaluation identity) <math>\langle \delta, \varphi \rangle = \varphi(0)</math> ဖြင့် သတ်မှတ်သော ယေဘုယျပြုထားသော ဖန်ရှင် (generalized function) ဖြစ်သည်။ ပိုမိုတိကျစွာဆိုလျှင် ယင်းသည် ကျစ်လျစ်သော အထောက်အပံ့ရှိသည့် ချောမွေ့သော [[ဖန်ရှင်|စမ်းသပ်ဖန်ရှင်]]များ (smooth compactly supported test functions) ၏ ရပ်ဝန်း <math>C_c^\infty(\mathbb{R})</math> ပေါ်ရှိ [[မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော မျဉ်းဖြောင့်ဖန်ရှင်နယ်]] (continuous linear functional) သို့မဟုတ် [[ဖြစ်တန်စွမ်း အတိုင်းအတာ|ဘိုရဲလ် ဖြစ်တန်စွမ်းအတိုင်းအတာ]] (Borel probability measure) ဖြစ်သည်။ သင်္ကေတဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ရေးသည်။<ref>Gelfand & Shilov (1964), pp. 1–5, §§1.1, 1.3.</ref><ref>Schwartz (1950), p. 3.</ref> <math display="block">\delta(x) = 0 \quad \text{for } x \neq 0, \qquad \int_{-\infty}^\infty \delta(x)\,dx = 1</math>။ အချက်ပြမှု စီမံဆောင်ရွက်ခြင်း (signal processing) တွင် <math>\delta</math> ကို '''ယူနစ် လျှပ်တစ်ပြက်တွန်းအား သင်္ကေတ''' (unit impulse symbol) ဟု ခေါ်သည်။<ref>Bracewell (1986), Chapter 5.</ref> အညွှန်းအစု (index set) ပေါ်ရှိ ယင်း၏ ပိုင်းစသီးခြား အလားတူပုံစံ (discrete analog) မှာ '''ခရိုနက်ကာ ဒယ်လ်တာ''' (Kronecker delta) <math>\delta_{ij}</math> ဖြစ်သည်။ ယင်းကို <math>i = j</math> ဖြစ်လျှင် <math>\delta_{ij} = 1</math>၊ <math>i \neq j</math> ဖြစ်လျှင် <math>\delta_{ij} = 0</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last1=Arfken |first1=George B. |last2=Weber |first2=Hans J. |title=Mathematical Methods for Physicists |edition=6th |publisher=Academic Press |date=2005 |page=84 |isbn=978-0-08-047069-6}} * {{Citation |last=Bracewell |first=Ronald N. |title=The Fourier Transform and Its Applications |edition=3rd |publication-place=New York |publisher=McGraw-Hill |date=1986 |at=Chapter 5 |isbn=0-07-007015-6}} * {{Citation |last=de Laguna |first=Theodore |title=Point, line and surface as sets of solids |journal=The Journal of Philosophy |volume=19 |issue=17 |pages=449–461 |date=1922 |doi=10.2307/2939504 |jstor=2939504}} * {{Citation |last=Dirac |first=Paul |title=The Principles of Quantum Mechanics |edition=4th |publisher=Oxford University Press |date=1958 |page=58, §15 |isbn=978-0-19-852011-5}} * {{Citation |last1=Gelfand |first1=Israel |last2=Shilov |first2=Georgiy |title=Generalized Functions: Properties and Operations |volume=1 |publisher=Academic Press |date=1964 |pages=1–5, §§1.1, 1.3 |isbn=0-12-279501-6}} * {{Citation |last=Gerla |first=Giangiacomo |chapter=Pointless Geometries |editor1-last=Buekenhout |editor1-first=F. |editor2-last=Kantor |editor2-first=W. |title=Handbook of Incidence Geometry: Buildings and Foundations |publisher=North-Holland |date=1995 |pages=1015–1031}} * {{Citation |last=Heath |first=Thomas L. |title=The Thirteen Books of Euclid's Elements |volume=1 |edition=2nd |publication-place=New York |publisher=Dover Publications |date=1956 |pages=153–154 |isbn=0-486-60088-2}} * {{Citation |last=Ohmer |first=Merlin M. |title=Elementary Geometry for Teachers |publication-place=Reading |publisher=Addison-Wesley |date=1969 |pages=34–37 |oclc=00218666}} * {{Citation |last=Schwartz |first=Laurent |title=Théorie des distributions |volume=1 |publisher=Hermann |date=1950 |page=3}} * {{Citation |last=Silverman |first=Richard A. |title=Modern Calculus and Analytic Geometry |publisher=Macmillan |date=1969 |page=7 |isbn=978-0-486-79398-6}} * {{Citation |last=Whitehead |first=Alfred North |title=An Enquiry Concerning the Principles of Natural Knowledge |publisher=Cambridge University Press |date=1919}} * {{Citation |last=Whitehead |first=Alfred North |title=The Concept of Nature |publisher=Cambridge University Press |date=1920}} * {{Citation |last=Whitehead |first=Alfred North |title=Process and Reality: An Essay in Cosmology |publisher=Free Press |date=1929}} [[ကဏ္ဍ:အခြေခံ ဂျီဩမေတြီ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျီဩမေတြီ]] 0a4pwz6hqtm498sd5fhgttf46ldt6ca 0 248433 1059238 834222 2026-10-18T11:06:17Z Mkant00 135890 expansion 1059238 wikitext text/x-wiki [[File:Sphere wireframe 10deg 6r.svg|thumb|စက်လုံးမျက်နှာပြင် (sphere) ၏ ရှုထောင့်ပရိုဂျက်ရှင်း (perspective projection)။]] အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော ယူကလစ် ရပ်ဝန်း (three-dimensional Euclidean space) <math>\mathbb{R}^3</math> တွင် '''စက်လုံးမျက်နှာပြင်''' ဆိုသည်မှာ အထိုင်မှတ် (fixed point) မှ ကိန်းသေအကွာအဝေး (constant distance) <math>r > 0</math> တွင်ရှိသော အမှတ်များ (points) အားလုံး၏ နေရာအစု (locus) ဖြစ်သည်။<ref>Albert (2016), p. 54.</ref> ထိုအထိုင်မှတ်ကို စက်လုံးမျက်နှာပြင်၏ '''ဗဟို''' (center) ဟု ခေါ်ပြီး ကိန်းသေအကွာအဝေး <math>r</math> ကို '''အချင်းဝက်''' (radius) ဟု ခေါ်သည်။ စက်လုံးမျက်နှာပြင်သည် ပြင်ညီ (plane) ပေါ်ရှိ အတိုင်းအတာတစ်ခုတည်းရှိသော စက်ဝိုင်း (one-dimensional circle) နှင့် အလားတူသည့် အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော မျက်နှာပြင် (two-dimensional surface) ဖြစ်သည်။ == အခြေခံဝေါဟာရများနှင့် ညီမျှခြင်းများ (Fundamental terminology and equations) == [[File:Sphere and Ball.png|thumb|စက်လုံးမျက်နှာပြင် (sphere) ၏ ထောင့်မှန်ကျသော အချင်းဝက်နှစ်ခု (orthogonal radii)။]] '''အချင်းဝက်''' ဟူသော ဝေါဟာရသည် ဗဟို (center) မှ စက်လုံးမျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ အမှတ် (point) သို့ ဆက်သော မည်သည့် မျဉ်းပိုင်း (line segment) ကိုမဆို လည်းကောင်း၊ ထိုမျဉ်းပိုင်း၏ အလျား (length) <math>r</math> ကိုလည်းကောင်း ရည်ညွှန်းသည်။<ref>Chisholm (1911), pp. 647–648.</ref> အချင်းဝက်ကို ဗဟိုတည့်တည့်ဖြတ်၍ စက်လုံးမျက်နှာပြင်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အမှတ်အထိ ဆန့်ထုတ်လျှင် အလျား <math>d = 2r</math> ရှိသော '''အချင်း''' (diameter) ကို ရရှိသည်။ အချင်းများသည် စက်လုံးမျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ အမှတ်နှစ်ခုကို ဆက်သော မျဉ်းပိုင်းများအနက် အရှည်ဆုံးများ ဖြစ်သည်။ မည်သည့်အချင်း၏ အစွန်းမှတ်နှစ်ခု (endpoints) ကိုမဆို '''ဆန့်ကျင်ဘက်စွန်းအမှတ်များ''' (antipodal points) ဟု ခေါ်သည်။<ref>Chisholm (1911), pp. 647–648.</ref> '''[[ယူနစ်စက်လုံးမျက်နှာပြင်]]''' (unit sphere) ဆိုသည်မှာ အချင်းဝက် <math>r = 1</math> ရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင် ဖြစ်သည်။ စက်လုံးမျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ '''စက်ဝိုင်းကြီး''' (great circle) သည် ဗဟိုကို ဖြတ်သော ပြင်ညီ (plane) နှင့် စက်လုံးမျက်နှာပြင်တို့၏ ထပ်တူပိုင်းအစု (intersection) ဖြစ်သည်။ ယင်း၏ ဗဟိုနှင့် အချင်းဝက်သည် စက်လုံးမျက်နှာပြင်၏ ဗဟိုနှင့် အချင်းဝက်တို့နှင့် တူညီပြီး စက်လုံးမျက်နှာပြင်ကို ထပ်တူကျသော (congruent) '''စက်လုံးမျက်နှာပြင်တစ်ခြမ်း''' (hemisphere) နှစ်ခုအဖြစ် ခွဲသည်။ ဗဟိုကို ဖြတ်သော အထိုင်မျဉ်းသည် '''ဝင်ရိုး''' (axis) ကို သတ်မှတ်ပြီး စက်လုံးမျက်နှာပြင်ကို ဆန့်ကျင်ဘက်စွန်းနှစ်ခုဖြစ်သော '''ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်များ''' (poles) ၌ ဖြတ်သည်။ ဝင်ရိုးနှင့် ထောင့်မှန် (perpendicular) ဖြစ်ကာ ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်နှစ်ခုမှ အကွာအဝေးတူသော စက်ဝိုင်းကြီးကို '''အီကွေတာစက်ဝိုင်း''' (equator) ဟု ခေါ်သည်။ ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်များကို ဖြတ်သော စက်ဝိုင်းကြီးများကို '''မီရီဒီယန်စက်ဝိုင်းများ''' (meridians) သို့မဟုတ် လောင်ဂျီကျုမျဉ်းများ (lines of longitude) ဟု ခေါ်သည်။ အီကွေတာပြင်ညီနှင့် ပြိုင်သော ပြင်ညီများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သည့် စက်ဝိုင်းငယ်များ (small circles) ကို '''လတ္တီကျုမျဉ်းပြိုင်စက်ဝိုင်းများ''' (parallels; circles of latitude) ဟု ခေါ်သည်။<ref>Chisholm (1911), pp. 647–648.</ref> ခေတ်သစ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (topology) နှင့် [[ဂျီဩမေတြီ]] (geometry) တွင် '''စက်လုံးမျက်နှာပြင်''' <math>S^2</math> သည် တိကျသောအဓိပ္ပာယ်အရ <math>\mathbb{R}^3</math> အတွင်း ထည့်သွင်းထားသော (embedded) [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]]နှစ်ခုရှိသည့် အပိတ်မျက်နှာပြင် (closed surface) ဖြစ်သည်။ ယင်းက ဝန်းရံထားသော အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသည့် ထုထည်ပုံရပ်ကိုမူ '''စက်လုံး''' (ball) ဟု ခေါ်သည်။ * ဗဟို <math>P_0</math> နှင့် အချင်းဝက် <math>r</math> ရှိသော '''အဖွင့်စက်လုံး''' (open ball) သည် <math>B(P_0, r) = \{P \in \mathbb{R}^3 : \|P - P_0\| < r\}</math> ဖြစ်ပြီး စက်လုံးမျက်နှာပြင်ကို မပါဝင်စေပါ။ * '''အပိတ်စက်လုံး''' (closed ball) သည် <math>\overline{B}(P_0, r) = \{P \in \mathbb{R}^3 : \|P - P_0\| \le r\}</math> ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် အဖွင့်စက်လုံးနှင့် စက်လုံးမျက်နှာပြင်တို့၏ ပေါင်းစပ်စု (union) နှင့် ညီမျှပြီး နယ်နိမိတ် (boundary) အဖြစ် စက်လုံးမျက်နှာပြင်ရှိသော အတိုင်းအတာသုံးခုရှိ မန်နီဖိုး (three-dimensional manifold) ဖြစ်သည်။ စက်လုံးမျက်နှာပြင် <math>S^2</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ နယ်နိမိတ် (topological boundary) <math>\partial B(P_0, r) = \partial \overline{B}(P_0, r)</math> ဖြစ်သည်။ === ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနှင့် ကိန်းရှင်ကြားခံညီမျှခြင်းများ (Analytic and parametric equations) === ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်များ (Cartesian coordinates) <math>(x, y, z)</math> တွင် ဗဟို <math>P_0 = (x_0, y_0, z_0)</math> နှင့် အချင်းဝက် <math>r > 0</math> ရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင်သည် အောက်ပါ[[ညီမျှခြင်း]]ကို ပြည့်မီသော အမှတ်များ၏ နေရာအစု (locus) ဖြစ်သည်။ <math display="block">(x - x_0)^2 + (y - y_0)^2 + (z - z_0)^2 = r^2</math> ယင်းသည် ဒီဂရီနှစ်ရှိ [[ပိုလီနိုမီရယ်]] (degree-two polynomial) ၏ သုညဖြစ်စေသော အမှတ်များ၏ နေရာအစု (zero locus) ဖြစ်သဖြင့် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ မျက်နှာပြင် (algebraic surface) ၏ အထူးအတန်းအစားဖြစ်သော '''နှစ်ထပ်ကိန်းမျက်နှာပြင်''' (quadric surface) ဖြစ်သည်။<ref>Chisholm (1911), pp. 647–648.</ref> ပိုမိုယေဘုယျအားဖြင့် <math>a \neq 0</math> ကို ပြည့်မီသော <math>a, b, c, d, e \in \mathbb{R}</math> ကို ယူပြီး အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်ပါ။ <math display="block">x_0 = \frac{-b}{a}, \quad y_0 = \frac{-c}{a}, \quad z_0 = \frac{-d}{a}, \quad \rho = \frac{b^2 + c^2 + d^2 - ae}{a^2}</math> ယေဘုယျ နှစ်ထပ်ကိန်းညီမျှခြင်း (quadratic equation) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">f(x, y, z) = a(x^2 + y^2 + z^2) + 2(bx + cy + dz) + e = 0</math> နှစ်ထပ်ကိန်းပြည့်ဖွဲ့ခြင်း (completing the square) ဖြင့် <math>(x - x_0)^2 + (y - y_0)^2 + (z - z_0)^2 = \rho</math> ကို ရရှိပြီး နေရာအစုကို အခြေအနေသုံးမျိုး ခွဲခြားနိုင်သည်။<ref>Albert (2016), p. 54.</ref> * <math>\rho > 0</math> ဖြစ်လျှင် ကိန်းစစ်နေရာ (real locus) သည် ဗဟို <math>P_0 = (x_0, y_0, z_0)</math> နှင့် အချင်းဝက် <math>r = \sqrt{\rho}</math> ရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင် ဖြစ်သည်။ * <math>\rho = 0</math> ဖြစ်လျှင် တစ်ခုတည်းသော ကိန်းစစ်အဖြေ (real solution) မှာ အမှတ် <math>P_0 = (x_0, y_0, z_0)</math> ဖြစ်ပြီး ယင်းကို '''အမှတ်စက်လုံးမျက်နှာပြင်''' (point sphere) သို့မဟုတ် ယိုယွင်းသော စက်လုံးမျက်နှာပြင် (degenerate sphere) ဟု ခေါ်သည်။ * <math>\rho < 0</math> ဖြစ်လျှင် ကိန်းစစ်အဖြေ မရှိဘဲ ညီမျှခြင်းသည် '''ကိန်းယောင်စက်လုံးမျက်နှာပြင်''' (imaginary sphere) ကို သတ်မှတ်သည်။ <math>a = 0</math> နှင့် <math>(b, c, d) \neq (0, 0, 0)</math> ဖြစ်လျှင် <math>f(x, y, z) = 0</math> သည် ပြင်ညီကို သတ်မှတ်သည်။ ယင်းကို အနန္တ ရှိ အမှတ် (point at infinity) ၌ ဗဟိုရှိပြီး အချင်းဝက် အနန္တ (infinite radius) ရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင်၏ စုဆုံမှတ်ပုံစံ (limiting sphere) အဖြစ် ယူဆနိုင်သည်။<ref>Woods (1961), p. 266.</ref> စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာကိုဩဒိနိတ်များ (spherical coordinates) ကို အသုံးပြုလျှင် <math>P_0 = (x_0, y_0, z_0)</math> ၌ ဗဟိုရှိပြီး အချင်းဝက် <math>r > 0</math> ရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင်ကို တြီဂိုနိုမေတြီဆိုင်ရာ ကိန်းရှင်ကြားခံညီမျှခြင်းများ (trigonometric parameterization) ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။<ref>Kreyszig (1972), p. 342.</ref> <math display="block">\begin{align} x &= x_0 + r \sin \theta \cos\varphi, \\ y &= y_0 + r \sin \theta \sin\varphi, \\ z &= z_0 + r \cos \theta, \end{align}</math> ဤနေရာတွင် မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းမှ တိုင်းသောထောင့် (colatitude) သို့မဟုတ် ဝင်ရိုးစွန်းထောင့် (polar angle) သည် <math>\theta \in [0, \pi]</math> အတွင်း ပြောင်းလဲပြီး အဇီမုသယ်ထောင့် (azimuth) သို့မဟုတ် လောင်ဂျီကျု (longitude) သည် <math>\varphi \in [0, 2\pi)</math> အတွင်း ပြောင်းလဲသည်။ == ဂျီဩမေတြီနှင့် အကွာအဝေးဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ (Geometric and metric properties) == === ဝန်းရံထားသော ထုထည်နှင့် မျက်နှာပြင်ဧရိယာ (Enclosed volume and surface area) === [[File:Sphere and circumscribed cylinder.svg|thumb|စက်လုံးမျက်နှာပြင် (sphere) နှင့် ယင်းကို အပြင်မှထိစပ်ဝန်းရံထားသော ဝင်ရိုးနှင့် အောက်ခြေပြင်ညီ ထောင့်မှန်ကျသည့် စက်ဝိုင်းဆလင်ဒါ (circumscribed right circular cylinder)။]] အချင်းဝက် (radius) <math>r</math> နှင့် အချင်း (diameter) <math>d = 2r</math> ရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင် ဝန်းရံထားသည့် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]]သုံးခုရှိ ထုထည် (three-dimensional volume) <math>V</math> သည် ယင်းနှင့်ကိုက်ညီသော စက်လုံး (ball) ၏ ထုထည်ဖြစ်ပြီး အောက်ပါအတိုင်း တွက်နိုင်သည်။ <math display="block">V = \frac{4}{3}\pi r^3 = \frac{\pi}{6} d^3</math> အာခီမီးဒီးစ် (Archimedes) က On the Sphere and Cylinder ကျမ်းတွင် စက်လုံးမျက်နှာပြင် ဝန်းရံထားသော ထုထည်သည် ယင်းကို အပြင်မှထိစပ်ဝန်းရံထားသည့် ဝင်ရိုးနှင့် အောက်ခြေပြင်ညီ ထောင့်မှန်ကျသော စက်ဝိုင်းဆလင်ဒါ၏ ထုထည် သုံးပုံနှစ်ပုံနှင့် ညီကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ ထိုဆလင်ဒါ၏ အချင်းဝက်မှာ <math>r</math>၊ အမြင့် (height) မှာ <math>2r</math> နှင့် ထုထည်မှာ <math>2\pi r^3</math> ဖြစ်သည်။ အတွင်းတွင် ထိစပ်စွာထည့်ထားသော နှစ်ထပ်ကတော့ပုံ (inscribed double cone) နှင့် ဖြတ်ပိုင်းဧရိယာများ (cross-sectional areas) ကို နှိုင်းယှဉ်ကာ ကာဗာလီယာရီ၏ မူ (Cavalieri's principle) ဖြင့် ဤရလဒ်ကို အတည်ပြုနိုင်သည်။<ref>Steinhaus (1969), p. 223.</ref> အင်တီဂရယ်ကဲကုလပ် (integral calculus) တွင် မူလနေရာ (origin) ၌ ဗဟို (center) ရှိသော စက်လုံးကို <math>x</math> ဝင်ရိုး (axis) နှင့် ထောင့်မှန်ဖြစ်သည့် (perpendicular) စက်ဝိုင်းအပိတ်ပြားများ (circular disks) အဖြစ် လှီးဖြတ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ထုထည်အစိတ်အပိုင်း (spherical volume element) <math>dV = {r'}^2 \sin\theta\,dr'\,d\theta\,d\varphi</math> ကို [[အင်တီဂရေးရှင်း|အင်တီဂရိတ်လုပ်ခြင်း]] (integration) ဖြင့်လည်းကောင်း အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">V = \int_{-r}^{r} \pi (r^2 - x^2)\,dx = \int_0^{2\pi} \int_0^\pi \int_0^r {r'}^2 \sin\theta\,dr'\,d\theta\,d\varphi = \frac{4}{3}\pi r^3</math> အချင်းဝက် <math>r</math> ရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင်၏ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိ မျက်နှာပြင်ဧရိယာ (two-dimensional surface area) <math>A</math> မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">A = 4\pi r^2 = \pi d^2</math> အာခီမီးဒီးစ်သည် ဒေါင်လိုက်ဝင်ရိုး (vertical axis) မှ အပြင်ဝန်းရံဆလင်ဒါ၏ ဘေးမျက်နှာပြင် (lateral surface) ပေါ်သို့ အချင်းဝက်ဦးတည်ရာ ပရိုဂျက်ရှင်း (radial projection) သည် ဧရိယာထိန်းသိမ်းကြောင်း (area-preserving) ပြသကာ ဤပုံသေနည်း (formula) ကို သက်သေပြခဲ့သည်။<ref>Steinhaus (1969), p. 221.</ref> အလားတူစွာ စက်လုံးကို အထူ <math>dr</math> ရှိသော ဗဟိုတူ စက်လုံးမျက်နှာပြင်အလွှာများ (concentric spherical shells) အဖြစ် ခွဲခြားလျှင် <math>V(r) = \int_0^r A(r')\,dr'</math> ကို ရရှိသဖြင့် <math>A(r) = \frac{dV}{dr} = 4\pi r^2</math> ဖြစ်သည်။<ref>Borowski & Borwein (1989), pp. 141, 149.</ref> စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ဧရိယာဒြပ်စင် (spherical area element) <math>dA = r^2\sin\theta\,d\theta\,d\varphi</math> ကို တိုက်ရိုက် အင်တီဂရိတ်လုပ်လျှင်လည်း <math>A = \int_0^{2\pi}\int_0^\pi r^2\sin\theta\,d\theta\,d\varphi = 4\pi r^2</math> ကို ရရှိသည်။ အတိုင်းအတာသုံးခုရှိ အိုင်ဆိုပယ်ရီမက်ထရစ်မညီမျှခြင်း (three-dimensional isoperimetric inequality) အရ ပေးထားသော ထုထည်ကို ဝန်းရံသည့် အပိတ်မျက်နှာပြင်များ (closed surfaces) အားလုံးအနက် စက်လုံးမျက်နှာပြင်သည် အခြားမျက်နှာပြင်များထက် မျက်နှာပြင်ဧရိယာ အတိအကျ ပိုငယ်သည်။ ပေးထားသော မျက်နှာပြင်ဧရိယာရှိသည့် အပိတ်မျက်နှာပြင်များအနက်လည်း ယင်းဝန်းရံထားသော ထုထည်သည် အခြားမျက်နှာပြင်များ ဝန်းရံထားသော ထုထည်ထက် အတိအကျ ပိုကြီးသည်။ <math>A^3 \ge 36\pi V^2</math> ဖြစ်ပြီး ညီမျှခြင်း (equality) ရရှိရန် [[ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ|လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ]] (if and only if) မှာ မျက်နှာပြင်သည် စက်လုံးမျက်နှာပြင် ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>Osserman (1978), p. 1187.</ref> === တည်ရှိဆက်စပ်မှု၊ ထပ်တူပိုင်းအစုများနှင့် ပင်စယ်စုများ (Incidence, intersections, and pencils) === စက်ဝိုင်း (circle) ကို ယင်း၏ မည်သည့်အချင်းပတ်လည်မဆို ပတ်ဝက်လှည့်လျှင် စက်လုံးမျက်နှာပြင်ကို ရရှိသည်။ ထို့ကြောင့် စက်လုံးမျက်နှာပြင်သည် ဝင်ရိုးလှည့်မျက်နှာပြင် (surface of revolution) ဖြစ်ပြီး ဝင်ရိုးလှည့်အဲလစ်ဆွိုက် (ellipsoid of revolution) ၏ အထူးအခြေအနေဖြစ်သည်။ အဲလစ် (ellipse) ကို ဝင်ရိုးရှည် (major axis) ပတ်လည် လှည့်လျှင် ရှည်မျောသော ဝင်ရိုးလှည့်အဲလစ်ဆွိုက် (prolate spheroid) ကို ရရှိသည်။ ဝင်ရိုးတို (minor axis) ပတ်လည် လှည့်လျှင် ပြားချပ်သော ဝင်ရိုးလှည့်အဲလစ်ဆွိုက် (oblate spheroid) ကို ရရှိသည်။<ref>Albert (2016), p. 60.</ref> <math>\mathbb{R}^3</math> အတွင်း ပြင်ညီတစ်ခုတည်းပေါ်တွင် မရှိသော အမှတ်လေးခု (non-coplanar points) ကို ဖြတ်သည့် စက်လုံးမျက်နှာပြင်သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည် (unique)။ ယင်းသည် <math>\mathbb{R}^2</math> တွင် မျဉ်းဖြောင့်တစ်ကြောင်းတည်းပေါ်တွင် မရှိသော အမှတ်သုံးခု (non-collinear points) က စက်ဝိုင်းတစ်ခုတည်းကို သတ်မှတ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် စက်ဝိုင်းတစ်ခုနှင့် ယင်းစက်ဝိုင်း၏ ပြင်ညီပေါ်တွင် မရှိသော အမှတ်တစ်ခုတို့က စက်လုံးမျက်နှာပြင်တစ်ခုကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်သည်။<ref>Albert (2016), p. 55.</ref> ဗဟိုမတူသော စက်လုံးမျက်နှာပြင်နှစ်ခု (non-concentric spheres) <math>f(x, y, z) = x^2 + y^2 + z^2 + 2b_1 x + 2c_1 y + 2d_1 z + e_1 = 0</math> နှင့် <math>g(x, y, z) = x^2 + y^2 + z^2 + 2b_2 x + 2c_2 y + 2d_2 z + e_2 = 0</math> ကို ယူပါ။ ယင်းတို့၏ [[ညီမျှခြင်း]]များကို နုတ်လျှင် နှစ်ထပ်ကိန်းပိုင်းများ (quadratic terms) ပျောက်သွားပြီး '''အစွမ်းတူပြင်ညီ''' (radical plane) ဟု ခေါ်သည့် ကိန်းစစ်ပြင်ညီ (real plane) <math>f(x, y, z) - g(x, y, z) = 0</math> ကို သတ်မှတ်သည်။<ref>Albert (2016), p. 57.</ref> စက်လုံးမျက်နှာပြင်နှစ်ခု၏ ထပ်တူပိုင်းအစု (intersection) သည် အစွမ်းတူပြင်ညီပေါ်တွင် ရှိသည်။ အမှတ်တစ်ခုထက်ပို၍ ဖြတ်ဆုံလျှင် ကိန်းစစ်စက်ဝိုင်း (real circle)၊ အချင်းချင်း ထိစပ်လျှင် (mutually tangent) အမှတ်တစ်ခုတည်း၊ ဘုံမပါလျှင် (disjoint) ကိန်းယောင်စက်ဝိုင်း (imaginary circle) ဖြစ်သည်။<ref>Woods (1961), p. 267.</ref> မည်သည့် ကိန်းစစ်ဖြတ်ဆုံမှတ်တွင်မဆို စက်လုံးမျက်နှာပြင်နှစ်ခု၏ ထိမျဉ်းပြင်ညီများ (tangent planes) ကြားရှိ ပြင်ညီနှစ်ခုကြားထောင့် (dihedral angle) သည် ဖြတ်ဆုံစက်ဝိုင်းတစ်ခုလုံးတစ်လျှောက် ကိန်းသေ (constant) ဖြစ်သည်။<ref>Albert (2016), p. 58.</ref> စက်လုံးမျက်နှာပြင်နှစ်ခုသည် '''ထောင့်မှန်ကျ''' (orthogonal) ဖြစ်၍ ထောင့်မှန် (right angle) ဖြင့် ဖြတ်ဆုံရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ယင်းတို့၏ ဗဟိုများကြား အကွာအဝေး (distance) <math>D</math> နှင့် အချင်းဝက်များ <math>r_1, r_2</math> တို့သည် ပိုက်သာဂိုရပ် ဆက်သွယ်ချက် (Pythagorean relation) <math>D^2 = r_1^2 + r_2^2</math> ကို ပြည့်မီခြင်းဖြစ်သည်။<ref>Woods (1961), p. 266.</ref> ကွဲပြားပြီး ဗဟိုမတူသော စက်လုံးမျက်နှာပြင်နှစ်ခု <math>f(x, y, z) = 0</math> နှင့် <math>g(x, y, z) = 0</math> ကို ဦးဆောင်မြှောက်ဖော်ကိန်းများ (leading coefficients) တူအောင် စံညှိထားပါ။ အောက်ပါ [[အညွှန်းတပ်စုစည်းမှု|ကိန်းရှင်တစ်ခုပါ စုစည်းမှု]] (one-parameter family) သည် '''စက်လုံးမျက်နှာပြင် ပင်စယ်စု''' (pencil of spheres) ကို သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">s f(x, y, z) + t g(x, y, z) = 0, \quad (s, t) \in \mathbb{R}^2 \setminus \{(0, 0)\}</math> <math>s + t \neq 0</math> ကို ပြည့်မီသော ပင်စယ်စု၏ အဖွဲ့ဝင်တိုင်းသည် ကိန်းစစ်စက်လုံးမျက်နှာပြင်၊ အမှတ်စက်လုံးမျက်နှာပြင် (point sphere) သို့မဟုတ် ကိန်းယောင်စက်လုံးမျက်နှာပြင် (imaginary sphere) ဖြစ်သည်။ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ကိန်းရှင်ကြားခံအချိုး (parameter ratio) <math>s + t = 0</math> မှမူ အစွမ်းတူပြင်ညီကို ရရှိသည်။<ref>Woods (1961), p. 266.</ref> === ဟီလ်ဘတ်နှင့် ကွန်း-ဗော့စင်တို့၏ သတ်မှတ်ခွဲခြားချက် ဆယ့်တစ်မျိုး (Eleven characterizations of Hilbert and Cohn-Vossen) === [[File:Sphere section.png|thumb|စက်လုံးမျက်နှာပြင်၏ [[ဗက်တာ|ထောင့်မှန်ကျ ဗက်တာ]] (normal vector)၊ ထောင့်မှန်ကျ ပြင်ညီ (normal plane) နှင့် ယင်း၏ စက်ဝိုင်းပုံ ထောင့်မှန်ကျ ဖြတ်ပိုင်း (normal section)။ မည်သည့်အမှတ်ရှိ ထောင့်မှန်ကျ ဖြတ်ပိုင်းတိုင်း၏ ကွေးညွှတ်မှု (curvature) သည် <math>1/r</math> ဖြစ်သဖြင့် စက်လုံးမျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ အမှတ်တိုင်းသည် ချက်အမှတ် (umbilical point) ဖြစ်သည်။]] Geometry and the Imagination ကျမ်းတွင် ဒေးဗစ် ဟီလ်ဘတ် (David Hilbert) နှင့် စတီဖန် ကွန်း-ဗော့စင် (Stephan Cohn-Vossen) တို့က စက်လုံးမျက်နှာပြင်၏ ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိ (geometric property) ဆယ့်တစ်မျိုးကို လေ့လာကာ မည်သည့်ဂုဏ်သတ္တိများက ယင်းကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်ခွဲခြားနိုင်ကြောင်း ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။<ref>Hilbert & Cohn-Vossen (1952), pp. 215–231.</ref> *'''ကိန်းသေအကွာအဝေးနှင့် အပိုလိုနီးယပ်စ်အချိုး (Constant distance and Apollonius ratio)။''' စက်လုံးမျက်နှာပြင်သည် အထိုင်မှတ် (fixed point) တစ်ခုမှ ကိန်းသေအကွာအဝေး <math>r > 0</math> ရှိသော အမှတ်များ၏ နေရာအစု (locus) ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ကွဲပြားသော အထိုင်မှတ်နှစ်ခုမှ အကွာအဝေးများ၏ အချိုးသည် <math>k \neq 1</math> ကို ပြည့်မီသော အပေါင်းကိန်းသေအချိုး <math>k > 0</math> ဖြစ်သည့် အမှတ်များ၏ နေရာအစုလည်း ဖြစ်သည်။ ဒုတိယဖော်ပြချက်ကို အတိုင်းအတာသုံးခုရှိ အပိုလိုနီးယပ်စ် စက်လုံးမျက်နှာပြင် (sphere of Apollonius) ဟု ခေါ်သည်။ <math>k = 1</math> ဖြစ်လျှင် နေရာအစုသည် နှစ်ပိုင်းညီခွဲပြင်ညီ (bisecting plane) ဖြစ်ပြီး <math>k = 0</math> ဖြစ်လျှင် အမှတ်တစ်ခုတည်းသို့ ယိုယွင်းသွားသည်။ * '''စက်ဝိုင်းဖြတ်ပိုင်းများနှင့် အနားသတ်ပုံများ (Circular sections and contours)။''' ဗလာမဟုတ်ဘဲ ထိစပ်ခြင်းမျှသာ မဟုတ်သော ပြင်ညီဖြတ်ပိုင်း (nonempty non-tangent planar section) တိုင်းနှင့် ထောင့်မှန်ကျ ပရိုဂျက်ရှင်းအနားသတ်ပုံ (orthogonal projection contour) တိုင်းသည် စက်ဝိုင်း ဖြစ်သည်။ အပိတ်ဖြစ်ပြီး ခုံးသော မျက်နှာပြင်များ (closed convex surfaces) အကြား ဤဂုဏ်သတ္တိနှစ်မျိုးအနက် တစ်မျိုးတည်းဖြင့်ပင် စက်လုံးမျက်နှာပြင်ကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်ခွဲခြားနိုင်သည်။ * '''အနံကိန်းသေဖြစ်မှုနှင့် ပရိုဂျက်ရှင်းပတ်လည်အလျား ကိန်းသေဖြစ်မှု (Constant width and constant girth)။''' ပြိုင်နေသော ထိမျဉ်းပြင်ညီများကြား အကွာအဝေးဖြစ်သည့် အနံ (width) နှင့် မည်သည့်ပြင်ညီပေါ်သို့မဆို ထောင့်မှန်ကျ ပရိုဂျက်ရှင်း၏ ပတ်လည်အလျား (perimeter; girth) တို့သည် စက်လုံးမျက်နှာပြင်အတွက် ကိန်းသေဖြစ်သည်။ သို့သော် မိုက်စ်နာ ကိုယ်ထည်များ (Meissner bodies) ကဲ့သို့ စက်လုံးမျက်နှာပြင်မဟုတ်သော အနံကိန်းသေမျက်နှာပြင်များလည်း ဤဂုဏ်သတ္တိနှစ်မျိုးလုံးကို ပြည့်မီသည်။ *'''အမှတ်အားလုံး ချက်အမှတ်များဖြစ်ခြင်း (All points are umbilical points)။''' အချင်းဝက် <math>r</math> ရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင်၏ အမှတ်တိုင်း၌ ထောင့်မှန်ကျ ဖြတ်ပိုင်းအားလုံးသည် အချင်းဝက် <math>r</math> ရှိသော စက်ဝိုင်းများ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အဓိကကွေးညွှတ်မှုနှစ်ခု (principal curvatures) သည် <math>\kappa_1 = \kappa_2 = 1/r</math> ဟု ညီမျှသည်။ <math>\mathbb{R}^3</math> အတွင်း ဆက်စပ်နေပြီး ချောမွေ့၍ ပြည့်စုံသော မျက်နှာပြင်များ (connected smooth complete surfaces) အနက် စက်လုံးမျက်နှာပြင်နှင့် ပြင်ညီတို့သာ '''ချက်အမှတ်များ''' သက်သက်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ * '''ယိုယွင်းသော ကွေးညွှတ်မှုဗဟိုများ၏ မျက်နှာပြင် (Degenerate focal surface)။''' ထောင့်မှန်ကျမျဉ်း (normal line) တိုင်းသည် စက်လုံးမျက်နှာပြင်၏ ဗဟိုကို ဖြတ်ပြီး အဓိကကွေးညွှတ်မှုအချင်းဝက်နှစ်ခုလုံး (principal radii of curvature) သည် <math>r</math> နှင့် ညီသည်။ ထို့ကြောင့် '''ကွေးညွှတ်မှုဗဟိုများ၏ မျက်နှာပြင်''' (focal surface; surface of centers of curvature) ၏ အလွှာနှစ်ခုသည် ဗဟိုဖြစ်သော အမှတ်တစ်ခုတည်းသို့ ချုံ့ကျသွားပြီး မျက်နှာပြင်ပုံစံ မကျန်တော့ပါ။ ဤဂုဏ်သတ္တိသည် စက်လုံးမျက်နှာပြင်၌သာ ရှိသည်။ * '''အပိတ်ဂျီအိုဒက်စစ်များ (Closed geodesics)။''' စက်လုံးမျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ ဂျီအိုဒက်စစ် (geodesic) တိုင်းသည် မျဉ်းကွေးပိတ် (closed curve) ဖြစ်ပြီး အတိအကျဆိုလျှင် စက်ဝိုင်းကြီး (great circle) ဖြစ်သည်။ စက်လုံးမျက်နှာပြင်မဟုတ်သော [[မန်နီဖိုး#ရီးမန်း_မန်နီဖိုးများ_(Riemannian_Manifolds)|ရီးမန်း မန်နီဖိုး]]များ (Riemannian manifolds) အချို့ဖြစ်သည့် ဇိုးလ် မျက်နှာပြင်များ (Zoll surfaces) တွင်လည်း ဤဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည်။ * '''အိုင်ဆိုပယ်ရီမက်ထရစ် အစွန်းရောက်တန်ဖိုးဂုဏ်သတ္တိ (Isoperimetric extremality)။''' ထုထည်တူညီသော ထုထည်ပုံရပ်အားလုံးအနက် စက်လုံးမျက်နှာပြင် ဝန်းရံထားသည့် စက်လုံး၏ မျက်နှာပြင်ဧရိယာသည် အငယ်ဆုံးဖြစ်သည်။ မျက်နှာပြင်ဧရိယာတူညီသော ထုထည်ပုံရပ်အားလုံးအနက် ယင်း၏ ထုထည်သည် အကြီးဆုံးဖြစ်သည်။ * '''စုစုပေါင်း ပျမ်းမျှကွေးညွှတ်မှု အငယ်ဆုံးဖြစ်ခြင်း (Minimal total mean curvature)။''' ပေးထားသော မျက်နှာပြင်ဧရိယာရှိသည့် အပိတ်ဖြစ်ပြီး ခုံးသော <math>C^2</math> မျက်နှာပြင်များအနက် စက်လုံးမျက်နှာပြင်သည် ပျမ်းမျှကွေးညွှတ်မှု (mean curvature) ၏ အင်တီဂရယ် (integral) ကို အငယ်ဆုံးဖြစ်စေသည်။ * '''ပျမ်းမျှကွေးညွှတ်မှု ကိန်းသေဖြစ်ခြင်း (Constant mean curvature)။''' စက်လုံးမျက်နှာပြင်၏ ပျမ်းမျှကွေးညွှတ်မှုသည် အပေါင်းကိန်းသေ <math>H = \frac{1}{2}(\kappa_1 + \kappa_2) = 1/r</math> ဖြစ်သည်။ အလက်ဇန်ဒရော့ဗ်၏ သီအိုရမ် (Alexandrov's theorem) အရ စက်လုံးမျက်နှာပြင်သည် <math>\mathbb{R}^3</math> တွင် နယ်နိမိတ်မရှိဘဲ ကျစ်လျစ်၍ ဆက်စပ်နေကာ ထည့်သွင်းထားသော ချောမွေ့သော မျက်နှာပြင်များ (compact connected embedded smooth surfaces without boundary) အနက် ပျမ်းမျှကွေးညွှတ်မှုကိန်းသေ ရှိသော တစ်ခုတည်းသော မျက်နှာပြင် ဖြစ်သည်။ *'''အပေါင်း ဂေါက်ရှန်း ကွေးညွှတ်မှု ကိန်းသေဖြစ်ခြင်း (Constant positive Gaussian curvature)။''' စက်လုံးမျက်နှာပြင်၏ ဂေါက်ရှန်း ကွေးညွှတ်မှု (Gaussian curvature) သည် အပေါင်းကိန်းသေ <math>K = \kappa_1 \kappa_2 = 1/r^2</math> ဖြစ်သည်။ လီးဘ်မန်း၏ သီအိုရမ် (Liebmann's theorem) အရ <math>\mathbb{R}^3</math> အတွင်း နယ်နိမိတ်မရှိဘဲ ကျစ်လျစ်၍ ဆက်စပ်နေသော ချောမွေ့သော မျက်နှာပြင်၌ ဂေါက်ရှန်း ကွေးညွှတ်မှု ကိန်းသေရှိလျှင် ယင်းသည် စက်လုံးမျက်နှာပြင် မဖြစ်မနေ ဖြစ်ရသည်။ * '''ကြားခံကိန်းရှင်သုံးခုပါ တောင့်တင်းရွေ့လျားမှုအုပ်စု (Three-parameter group of rigid motions)။''' ဗဟိုပတ်လည် လှည့်ခြင်းများ (rotations) ၏ အတိုင်းအတာသုံးခုရှိ လီအုပ်စု (three-dimensional Lie group) <math>\operatorname{SO}(3)</math> သည် စက်လုံးမျက်နှာပြင်ကို မိမိကိုယ်ပေါ်သို့ ပုံဖော်သည်။ <math>\mathbb{R}^3</math> အတွင်းရှိ မျက်နှာပြင်များအနက် စက်လုံးမျက်နှာပြင်နှင့် ပြင်ညီတို့၌သာ ကြားခံကိန်းရှင်သုံးခုပါ မိမိကိုယ်ပေါ်သို့ တောင့်တင်းအကွာအဝေးထိန်းသိမ်းမှုစုစည်းမှု (three-parameter family of rigid self-isometries) ရှိသည်။ == စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ၊ ဒစ်ဖရန်ရှယ်နှင့် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံများ (Spherical, differential, and topological structures) == === စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဂျီဩမေတြီ (Spherical geometry) === [[File:Sphere halve.png|thumb|စက်လုံးမျက်နှာပြင် (sphere) ပေါ်ရှိ စက်ဝိုင်းကြီး (great circle)။]] <math>S^2</math> ၏ အတွင်းသဘော ဂျီဩမေတြီ (intrinsic geometry) ဖြစ်သော '''[[စက်လုံးမျက်နှာပြင် ဂျီဩမေတြီ|စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဂျီဩမေတြီ]]''' တွင် “အမှတ်များ” (points) သည် စက်လုံးမျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ အမှတ်များ ဖြစ်ပြီး “မျဉ်းများ” (lines) သို့မဟုတ် ဂျီအိုဒက်စစ်များ (geodesics) သည် စက်ဝိုင်းကြီးများ ဖြစ်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်စွန်းအမှတ် (antipodal point) နှစ်ခုကို အလျား (length) <math>\pi r</math> ရှိသော စက်ဝိုင်းကြီးပြတ်များ (great-circle arcs) အဆုံးမဲ့များစွာဖြင့် ဆက်နိုင်သည်။ ထိုအလျားသည် စက်ဝိုင်းပတ်လည်အလျား (circumference) ၏ တစ်ဝက်ဖြစ်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်စွန်းအမှတ်များ မဟုတ်သော ကွဲပြားသည့် အမှတ်နှစ်ခုသည် တစ်ခုတည်းသော စက်ဝိုင်းကြီးပေါ်တွင် ရှိပြီး ယင်းကို စက်ဝိုင်းပြတ်တို (minor arc) နှင့် စက်ဝိုင်းပြတ်ရှည် (major arc) ဟူ၍ ခွဲသည်။ စက်ဝိုင်းပြတ်တို၏ အလျားသည် ထိုအမှတ်နှစ်ခုအကြား အတွင်းသဘော ဂျီအိုဒက်စစ်အကွာအဝေး (intrinsic geodesic distance) ဖြစ်သည်။ ကွဲပြားသော စက်ဝိုင်းကြီးနှစ်ခုသည် ဆန့်ကျင်ဘက်စွန်းအမှတ်တစ်စုံတွင် ဖြတ်ဆုံသဖြင့် စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဂျီဩမေတြီသည် ယူကလစ်၏ ပြိုင်မျဉ်းကြိုတင်အဆို (Euclid's parallel postulate) ကို မပြည့်မီပါ။ ဆိုလိုသည်မှာ ပြိုင်နေသော ဂျီအိုဒက်စစ်များ မရှိပါ။ '''စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာတြီဂိုနိုမေတြီ''' (spherical trigonometry) တွင် စက်လုံးမျက်နှာပြင်တြိဂံ (spherical triangle) ၏ အတွင်းထောင့်များ (interior angles) <math>\alpha, \beta, \gamma \in (0, \pi)</math> ၏ ပေါင်းလဒ်သည် <math>\pi</math> ရေဒီယန် (radians) သို့မဟုတ် <math>180^\circ</math> ထက် အတိအကျ ပိုကြီးသည်။ ပိုလွန်သည့်ပမာဏသည် ဧရိယာ (area) နှင့် အချိုးကျပြီး ဂျီရတ်၏ သီအိုရမ် (Girard's theorem) အရ <math>A_{\triangle} = r^2(\alpha + \beta + \gamma - \pi)</math> ဖြစ်သည်။ ဆင်တူသော စက်လုံးမျက်နှာပြင်တြိဂံနှစ်ခု (similar spherical triangles) သည် မဖြစ်မနေ ထပ်တူကျသည် (congruent)။ ဆန့်ကျင်ဘက်စွန်းအမှတ်များကို တစ်မှတ်တည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ဆက်စပ်လျှင် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]]နှစ်ခုရှိ '''အဲလစ်ပတစ်ဂျီဩမေတြီ''' (elliptic geometry) ကို ရရှိပြီး ယင်းသည် ယူကလစ် မဟုတ်သော ဂျီဩမေတြီ (non-Euclidean geometry) ၏ အခြေခံမော်ဒယ် (model) ဖြစ်သည်။ === ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဂျီဩမေတြီ (Differential geometry) === အချင်းဝက် (radius) <math>r</math> ရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင်သည် ချောမွေ့သော အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိ [[မန်နီဖိုး#ရီးမန်း_မန်နီဖိုးများ_(Riemannian_Manifolds)|ရီးမန်း မန်နီဖိုး]] (smooth two-dimensional Riemannian manifold) ဖြစ်သည်။ ယင်း၏ လှုံ့ဆော်ခံအကွာအဝေးဖန်ရှင် (induced metric) မှာ <math>ds^2 = r^2(d\theta^2 + \sin^2\theta\,d\varphi^2)</math>၊ ဧရိယာဒြပ်စင် (area element) မှာ <math>dA = r^2\sin\theta\,d\theta\,d\varphi</math> နှင့် ကိန်းသေ ဂေါက်ရှန်း ကွေးညွှတ်မှု (constant Gaussian curvature) မှာ <math>K = 1/r^2</math> ဖြစ်သည်။<ref>Weisstein (Sphere).</ref> ဂေါက်စ်၏ သီအိုရီမာ အီဂရီဂျီယမ် (Gauss's Theorema Egregium) အရ <math>K = 1/r^2</math> သည် အတွင်းသဘော မပြောင်းလဲသောဂုဏ်သတ္တိ (intrinsic invariant) ဖြစ်သည်။ ပြင်ညီ (plane) တွင် <math>K = 0</math> ဖြစ်သဖြင့် စက်လုံးမျက်နှာပြင်၏ နယ်ပယ် (region) မှ ပြင်ညီသို့ မည်သည့် ဒေသအလိုက်ဒစ်ဖီယိုမော်ဖစ်ဇင် (local diffeomorphism) မျှ [[အကွာအဝေးထိန်းသိမ်းမှု|အကွာအဝေးထိန်းသိမ်းသော]] (isometric) ပုံဖော်မှု မဖြစ်နိုင်ပါ။ ထို့အပြင် မည်သည့် မြေပုံပရိုဂျက်ရှင်း (map projection) မျှ ဧရိယာနှင့် ထောင့်နှစ်မျိုးလုံးကို တစ်ပြိုင်နက် ထိန်းသိမ်း၍ မရပါ။ <math>\mathbb{R}^3 \setminus \{(0, 0, 0)\}</math> အတွင်း မူလနေရာ (origin) ၌ ဗဟိုရှိသော ဗဟိုတူ စက်လုံးမျက်နှာပြင်များ (concentric spheres) သည် အောက်ပါ ဖက်ဖီယန် ဒစ်ဖရန်ရှယ် 1-ပုံစံညီမျှခြင်း (Pfaffian differential 1-form equation) ၏ အင်တီဂရယ်မျက်နှာပြင်များ (integral surfaces) ဖြစ်သည်။ <math display="block">x\,dx + y\,dy + z\,dz = 0</math> ယင်းက အမှတ် <math>\mathbf{x} = (x, y, z) \in S^2(r)</math> တိုင်း၌ ထိမျဉ်းပြင်ညီ (tangent plane) <math>T_{\mathbf{x}} S^2(r)</math> သည် [[ဗက်တာ|တည်နေရာဗက်တာ]] (position vector) <math>\mathbf{x}</math> နှင့် ထောင့်မှန်ကျကြောင်း (orthogonal) ဖော်ပြသည်။ [[ယူနစ်ဗက်တာ|အပြင်ဘက်သို့ဦးတည်သော ယူနစ် ထောင့်မှန်ကျ ဗက်တာ]] (outward unit normal vector) မှာ <math>\mathbf{n}(\mathbf{x}) = \mathbf{x}/r</math> ဖြစ်သည်။ ရီးမန်း ဂျီဩမေတြီ (Riemannian geometry) တွင် ဂရိုမော့ဗ်၏ '''ဖြည့်သွင်းဧရိယာ ခန့်မှန်းအဆို''' (Gromov's filling area conjecture) အရ ပေးထားသော အလျားရှိ ရီးမန်း စက်ဝိုင်း (Riemannian circle) ကို အကွာအဝေးထိန်းသိမ်းလျက် ဖြည့်သွင်းသည့် ကျစ်လျစ်သော ဦးတည်နိုင်သည့် မျက်နှာပြင်များ (compact orientable surfaces) အားလုံးအနက် အဝိုင်းပုံ စက်လုံးမျက်နှာပြင်တစ်ခြမ်း (round hemisphere) သည် အငယ်ဆုံးဧရိယာ ရရှိစေသည်။ === တိုပေါ်လော်ဂျီ (Topology) === ဒစ်ဖရန်ရှယ်တိုပေါ်လော်ဂျီ (differential topology) တွင် စမေးလ်၏ ဝိရောဓိ (Smale's paradox) သို့မဟုတ် '''စက်လုံးမျက်နှာပြင် အတွင်းအပြင်လှန်ခြင်း''' (sphere eversion) က <math>\mathbb{R}^3</math> အတွင်း <math>S^2</math> ၏ စံထည့်သွင်းခြင်း (standard embedding) သည် ယင်း၏ ဦးတည်ချက်ပြောင်းပြန် အချိုးညီရောင်ပြန်ဟပ်ခြင်း (orientation-reversed reflection) နှင့် ပုံမှန် ဟိုမိုတိုပစ်ဖြစ်ကြောင်း (regularly homotopic) ဖော်ပြသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>\mathbb{R}^3</math> အတွင်း စက်လုံးမျက်နှာပြင်ကို ခေါက်ချိုးများ သို့မဟုတ် ညှပ်စုမှတ်များ မဖြစ်စေဘဲ မိမိကိုယ်နှင့် ဖြတ်ဆုံမှုများ (self-intersections) ပါသော အင်မာရှင်းများ (immersions) မှတစ်ဆင့် ချောမွေ့စွာ အတွင်းအပြင်လှန်နိုင်သည်။ <math>S^2</math> ကို ဆန့်ကျင်ဘက်စွန်း [[ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက်]] (antipodal equivalence relation) <math>\mathbf{x} \sim -\mathbf{x}</math> အရ တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ စားလဒ်ရပ်ဝန်း (topological quotient) ယူလျှင် '''[[ကိန်းစစ် ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်း|ကိန်းစစ် ပရိုဂျက်တစ်ပြင်ညီ]]''' (real projective plane) <math>\mathbb{RP}^2 = S^2 / \{\pm 1\}</math> ကို ရရှိသည်။ ယင်းသည် ကျစ်လျစ်၍ ဦးတည်မရနိုင်သော မျက်နှာပြင် (compact non-orientable surface) ဖြစ်ပြီး အီကွေတာ (equator) ပေါ်ရှိ ဆန့်ကျင်ဘက်စွန်းအမှတ်များကို တစ်မှတ်တည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ဆက်စပ်ထားသည့် အပိတ်မြောက်ဘက် စက်လုံးမျက်နှာပြင်တစ်ခြမ်းနှင့် [[ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်|ဟိုမီယိုမော်ဖစ်]] (homeomorphic) ဖြစ်သည်။ == စက်လုံးမျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ မျဉ်းကွေးများ (Curves on a sphere) == [[File:Ellipso-eb-ku.svg|thumb|စက်လုံးမျက်နှာပြင် (sphere) ၏ ပြင်ညီဖြတ်ပိုင်း (plane section) သည် စက်ဝိုင်း (circle) တစ်ခုဖြစ်သည်။]] [[File:Kugel-zylinder-kk.svg|thumb|စက်လုံးမျက်နှာပြင်နှင့် ဆလင်ဒါ (cylinder) တို့၏ ဝင်ရိုးတူ ဖြတ်ဆုံမှု (coaxial intersection) သည် ပြိုင်နေသော စက်ဝိုင်းနှစ်ခု ဖြစ်သည်။]] === စက်ဝိုင်းများ (Circles) === အချင်းဝက် (radius) <math>r</math> ရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင်ပေါ်မှ ယိုယွင်းခြင်းမရှိသော စက်ဝိုင်း (nondegenerate circle) သည် ထိုမျက်နှာပြင် (surface) ပေါ်ရှိ ဗဟိုအမှတ် (center point) မှ အထိုင် အတွင်းသဘော ဂျီအိုဒက်စစ်အကွာအဝေး (fixed intrinsic geodesic distance) <math>\delta \in (0, \pi r)</math> သို့မဟုတ် အထိုင် ယူကလစ် ကြိုးအလျားအကွာအဝေး (fixed Euclidean chordal distance) <math>d \in (0, 2r)</math> တွင် ရှိသော အမှတ်များ (points) ၏ နေရာအစု (locus) ဖြစ်သည်။ စက်လုံးမျက်နှာပြင်နှင့် မည်သည့် ပြင်ညီ (plane) တို့၏ ထပ်တူပိုင်းအစု (intersection) မဆို စက်ဝိုင်း၊ အမှတ်တစ်ခုတည်း သို့မဟုတ် [[ဗလာစု]] (empty set) ဖြစ်သည်။ ပြင်ညီတွင် စက်လုံးမျက်နှာပြင်၏ ဗဟို ပါဝင်လျှင် စက်ဝိုင်းကြီး (great circle) ဖြစ်ပြီး မပါဝင်လျှင် '''စက်ဝိုင်းငယ်''' (small circle) ဖြစ်သည်။ ပြင်ညီသည် ထိမျဉ်းပြင်ညီ (tangent plane) ဖြစ်လျှင် အမှတ်တစ်ခုတည်း ဖြစ်သည်။<ref>Weisstein (Spheric Section).</ref> ပိုမိုယေဘုယျအားဖြင့် ဝင်ရိုး (axis) က စက်လုံးမျက်နှာပြင်၏ ဗဟိုကို ဖြတ်သော မည်သည့် ဝင်ရိုးလှည့်မျက်နှာပြင် (surface of revolution) နှင့်မဆို ဖြတ်ဆုံမှုသည် ပြိုင်နေသော စက်ဝိုင်းများ၊ ထိစပ်မှတ်များ (tangent points) သို့မဟုတ် ယင်းနှစ်မျိုးလုံး၏ ပေါင်းစပ်စု (union) ဖြစ်သည်။ ထိုမျက်နှာပြင်ကို ဝင်ရိုးတူ မျက်နှာပြင် (coaxial surface) ဟု ခေါ်သည်။ === လောက်ဆိုဒရုမ်းမျဉ်းကွေး (Loxodrome) === [[File:Loxodrome.png|thumb|ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်များ (poles) ကြားတွင် ခရုပတ်လှည့်ပတ်နေသော လောက်ဆိုဒရုမ်းမျဉ်းကွေး (loxodrome; rhumb line)။]] '''လောက်ဆိုဒရုမ်းမျဉ်းကွေး''' သည် မီရီဒီယန်စက်ဝိုင်းများ (meridians) အားလုံးကို ကိန်းသေထောင့် (constant angle) သို့မဟုတ် ဦးတည်ထောင့် (bearing) <math>\beta</math> ဖြင့် ဖြတ်သော စက်လုံးမျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ မျဉ်းကွေး (spherical curve) ဖြစ်သည်။<ref>Weisstein (Loxodrome).</ref> ကွန်ဖော်မယ် မာကေတာ ပရိုဂျက်ရှင်း (conformal Mercator projection) အောက်တွင် လောက်ဆိုဒရုမ်းမျဉ်းကွေးများကို မျဉ်းဖြောင့်များ (straight lines) သို့ ပုံဖော်သည်။ <math>\beta = 0</math> သို့မဟုတ် <math>\pi</math> ဖြစ်လျှင် ယင်းသည် မီရီဒီယန်စက်ဝိုင်း ဖြစ်သည်။ <math>\beta = \pm \pi/2</math> ဖြစ်လျှင် လတ္တီကျုမျဉ်းပြိုင်စက်ဝိုင်း (parallel of latitude) ဖြစ်သည်။ အခြားဦးတည်ထောင့်အားလုံးအတွက် ယင်းသည် ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်နှစ်ခုလုံးပတ်လည် အဆုံးမဲ့အကြိမ်ရေ လှည့်ပတ်သော်လည်း အဆုံးရှိ စုစုပေါင်း မျဉ်းကွေးအလျား (finite total arc length) <math>\frac{\pi r}{|\cos\beta|}</math> ရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ ခရုပတ် (spherical spiral) ဖြစ်သည်။ === ကလီလီယာ မျဉ်းကွေးများ (Clelia curves) === [[File:Kugel-spirale-1-2.svg|thumb|<math>c = 8</math> ရှိသော ကလီလီယာ မျဉ်းကွေး (Clelia curve)။]] '''ကလီလီယာ မျဉ်းကွေး''' သည် အဇီမုသယ်ထောင့် (azimuthal angle) <math>\varphi</math> နှင့် မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းမှ တိုင်းသောထောင့် (colatitude) <math>\theta</math> အကြား မျဉ်းဖြောင့်ဆက်သွယ်ချက် (linear relation) ဖြင့် စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာကိုဩဒိနိတ်များ (spherical coordinates) အတွင်း ကိန်းရှင်ကြားခံဖော်ပြထားသော စက်လုံးမျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ မျဉ်းကွေးဖြစ်သည်။ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းမှ တိုင်းသောထောင့်အစား လတ္တီကျု (latitude) <math>\lambda = \pi/2 - \theta</math> ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်သည်။ <math display="block">\varphi = c\theta, \quad c \in \mathbb{R} \setminus \{0\}</math> လတ္တီကျုနှင့် လောင်ဂျီကျုကို မျဉ်းဖြောင့်အချိုးဖြင့် ဖော်ပြသော ပရိုဂျက်ရှင်း (equirectangular projection) အောက်တွင် ကလီလီယာ မျဉ်းကွေးများသည် မျဉ်းဖြောင့်များသို့ ပုံဖော်ခံရသည်။ <math>\theta \in [0, \pi]</math> အတွက် အထူးအခြေအနေ <math>\varphi = \lambda = \pi/2 - \theta</math> သည် '''ဗီဗီယာနီ၏ မျဉ်းကွေး''' (Viviani's curve) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ယင်းသည် လတ္တီကျုကို အသုံးပြုသောအခါ <math>c = 1</math> နှင့် ကိုက်ညီပြီး အချိုးညီအကိုင်းအခက် (symmetric branch) <math>\varphi = -(\pi/2 - \theta)</math> ကိုပါ ပေါင်းစပ်ယူထားသည်။ အလားတူစွာ <math>\theta</math> ကို <math>[-\pi, \pi]</math> တစ်လျှောက် ပြောင်းလဲစေ၍ <math>\varphi = \pi/2 - \theta</math> ဟုလည်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ ဗီဗီယာနီ၏ မျဉ်းကွေးသည် အချင်းဝက် <math>r</math> ရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင်နှင့် ယင်းကို ထိစပ်ပြီး ယင်း၏ ဗဟိုကို ဖြတ်သည့် အချင်းဝက် <math>r/2</math> ရှိသော စက်ဝိုင်းဆလင်ဒါ (circular cylinder) တို့၏ ထပ်တူပိုင်းအစု ဖြစ်သည်။ === စက်လုံးမျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ ကတော့ချွန်ဖြတ်ပိုင်းမျဉ်းကွေးများနှင့် မျက်နှာပြင်ထပ်တူပိုင်းအစုများ (Spherical conics and surface intersections) === [[File:Is-spherecyl5-s.svg|thumb|စက်လုံးမျက်နှာပြင်နှင့် ဝင်ရိုးလွဲဆလင်ဒါ (offset cylinder) တို့၏ ယေဘုယျထပ်တူပိုင်းအစု။]] '''စက်လုံးမျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ ကတော့ချွန်ဖြတ်ပိုင်းမျဉ်းကွေး''' (spherical conic) သည် ယိုယွင်းခြင်းမရှိသော ဒီဂရီလေးရှိ စက်လုံးမျက်နှာပြင်ပေါ်မှ မျဉ်းကွေး (nondegenerate quartic spherical curve) ဖြစ်ပြီး အောက်ပါ ထပ်တူညီသော နည်းလမ်းများဖြင့် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ * ထိပ်စွန်းမှတ် (vertex) သည် စက်လုံးမျက်နှာပြင်၏ ဗဟို၌ ရှိသော ယိုယွင်းခြင်းမရှိသည့် နှစ်ထပ်ကိန်းကတော့ပုံ (quadric cone) နှင့် စက်လုံးမျက်နှာပြင်တို့၏ ထပ်တူပိုင်းအစု ဖြစ်သည်။ * အချိုးညီဝင်ရိုး (symmetry axis) သည် စက်လုံးမျက်နှာပြင်၏ ဗဟိုကို ဖြတ်သော အဲလစ်ဆလင်ဒါ (elliptic cylinder) သို့မဟုတ် ဟိုက်ပါဘိုလာဆလင်ဒါ (hyperbolic cylinder) နှင့် စက်လုံးမျက်နှာပြင်တို့၏ ထပ်တူပိုင်းအစု ဖြစ်သည်။ * ဆန့်ကျင်ဘက်စွန်းအမှတ်များ မဟုတ်သော ကွဲပြားသည့် ဆုံချက်အမှတ်နှစ်ခု (focal points) မှ စက်ဝိုင်းကြီးတစ်လျှောက် အကွာအဝေးများ (great-circle distances) ၏ ပေါင်းလဒ် သို့မဟုတ် ခြားနားချက်၏ [[ပကတိတန်ဖိုး]] (absolute difference) သည် ကိန်းသေ <math>2a</math> ဖြစ်သော စက်လုံးမျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ အမှတ်များ၏ နေရာအစု ဖြစ်သည်။ ဆုံချက်နှစ်ခုကြား စက်ဝိုင်းကြီးအကွာအဝေးမှာ <math>2c \in (0, \pi r)</math> ဖြစ်သည်။ ပေါင်းလဒ်အတွက် <math>2c < 2a < 2\pi r - 2c</math> ဖြစ်ရပြီး ခြားနားချက်အတွက် <math>0 < 2a < 2c</math> ဖြစ်ရသည်။ ပိုမိုယေဘုယျအားဖြင့် စက်လုံးမျက်နှာပြင် <math>x^2 + y^2 + z^2 = r^2</math> နှင့် ဝင်ရိုးလွဲ စက်ဝိုင်းဆလင်ဒါ <math>(y - y_0)^2 + z^2 = a^2</math> တို့ကို ဖြတ်ဆုံစေလျှင် <math>y_0 \neq 0</math> အတွက် အောက်ပါ တစ်ပြိုင်နက်ညီမျှခြင်းစနစ် (simultaneous system) ဖြင့် ဖော်ပြသော [[ရပ်ဝန်း]]အတွင်းရှိ ဒီဂရီလေး အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာမျဉ်းကွေး (spatial algebraic curve of degree four) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">\begin{cases} x^2 + y^2 + z^2 - r^2 = 0, \\ (y - y_0)^2 + z^2 - a^2 = 0. \end{cases}</math> == ယေဘုယျပြုထားခြင်းများ (Generalizations) == === အဲလစ်ဆွိုက်များ (Ellipsoids) === '''အဲလစ်ဆွိုက်''' (ellipsoid) ဆိုသည်မှာ <math>\mathbb{R}^3</math> ၏ ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော အဖိုင်းအသွင်ပြောင်းခြင်း (invertible affine transformation) အောက်တွင် စက်လုံးမျက်နှာပြင် (sphere) ၏ [[ပုံရိပ်_နှင့်_မူလပုံရိပ်#ပုံရိပ်_(Image)|ပုံရိပ်]] (image) ဖြစ်သည်။ အဓိကဝင်ရိုးများ (principal axes) နှင့် ဦးတည်ရာတူသော ထောင့်မှန်ကျ [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]] (orthogonal coordinate system) အတွင်း မူလနေရာ (origin) ၌ ဗဟို (center) ရှိသော အဲလစ်ဆွိုက်၏ [[ညီမျှခြင်း]] (equation) မှာ <math>\frac{x^2}{a^2} + \frac{y^2}{b^2} + \frac{z^2}{c^2} = 1</math> ဖြစ်ပြီး ဝင်ရိုးတစ်ဝက်များ (semi-axes) သည် <math>a, b, c > 0</math> ကို ပြည့်မီသည်။ <math>a = b = c = r</math> ဖြစ်လျှင် စက်လုံးမျက်နှာပြင်သို့ လျော့ကျသွားသည်။ === ပိုမိုမြင့်သော အတိုင်းအတာများ (Higher dimensions; <math>n</math>-sphere) === မည်သည့် [[ကိန်းပြည့်|အနုတ်ကိန်းမဟုတ်သော ကိန်းပြည့်]] (non-negative integer) <math>n \in \mathbb{N}_0</math> အတွက်မဆို [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] <math>(n + 1)</math> ခုရှိသော ယူကလစ် ရပ်ဝန်း (Euclidean space) <math>\mathbb{R}^{n+1}</math> အတွင်း မူလနေရာ၌ ဗဟိုရှိပြီး အချင်းဝက် (radius) <math>r > 0</math> ရှိသော '''အတိုင်းအတာ <math>n</math> ခုရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင်''' (n-sphere) ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">S^n(r) = \left\{x = (x_1, x_2, \dots, x_{n+1}) \in \mathbb{R}^{n+1} : \|x\| = \sqrt{\sum_{i=1}^{n+1} x_i^2} = r\right\}</math> အချင်းဝက် <math>r = 1</math> ရှိသော ယူနစ် <math>n</math>-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (unit n-sphere) ကို <math>S^n</math> ဟု ရေးသည်။ အထူးသဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ * <math>S^0(r) = \{-r, r\} \subset \mathbb{R}^1</math> သည် ပိုင်းစသီးခြားအမှတ် (discrete point) နှစ်ခုပါ အတွဲဖြစ်သည်။ * <math>S^1(r) \subset \mathbb{R}^2</math> သည် အချင်းဝက် <math>r</math> ရှိသော စက်ဝိုင်း (circle) ဖြစ်သည်။ * <math>S^2(r) \subset \mathbb{R}^3</math> သည် သာမန် အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင် (two-dimensional sphere) ဖြစ်သည်။ * <math>S^3(r) \subset \mathbb{R}^4</math> သည် အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင် (three-dimensional sphere) သို့မဟုတ် 3-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (3-sphere) ဖြစ်သည်။ <math>n > 2</math> ရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင်များကို '''အတိုင်းအတာမြင့် စက်လုံးမျက်နှာပြင်များ''' (hyperspheres) ဟု ခေါ်သည်။ <math>S^n(r) = \|\cdot\|^{-1}(\{r\})</math> သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|ယူကလစ် စံနှုန်း]] (continuous Euclidean norm) အောက်တွင် အပိတ် [[အစု|အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု]] (closed singleton set) ၏ [[ပုံရိပ်_နှင့်_မူလပုံရိပ်#မူလပုံရိပ်_(Preimage)|မူလပုံရိပ်]] (preimage) ဖြစ်ပြီး <math>\mathbb{R}^{n+1}</math> အတွင်း ကန့်သတ်ချက်ရှိသည် (bounded)။ ထို့ကြောင့် <math>S^n(r)</math> သည် အပိတ် (closed) ဖြစ်ပြီး ကန့်သတ်ချက်ရှိသဖြင့် ဟိုင်းနား ဘိုရဲလ် သီအိုရမ် (Heine–Borel theorem) အရ ကျစ်လျစ်သည် (compact)။ ယင်းသည် နယ်နိမိတ်မရှိသော အတိုင်းအတာ <math>n</math> ခုရှိသည့် [[မန်နီဖိုး#တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ_မန်နီဖိုးများ_(Topological_Manifolds)|တိုပေါ်လော်ဂျီ မန်နီဖိုး]] (topological manifold without boundary) ဖြစ်သကဲ့သို့ [[မန်နီဖိုး#ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော_မန်နီဖိုးများ_(Differentiable_Manifolds)|ချောမွေ့သော မန်နီဖိုး]] (smooth manifold) လည်း ဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာ <math>n \ge 7</math> တွင် <math>S^n</math> နှင့် [[ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်|ဟိုမီယိုမော်ဖစ်]] (homeomorphic) ဖြစ်သော်လည်း စံယူကလစ် <math>n</math>-စက်လုံးမျက်နှာပြင်နှင့် [[ဒစ်ဖီယိုမော်ဖစ်ဇင်|ဒစ်ဖီယိုမော်ဖစ်]] မဖြစ်သော (not diffeomorphic) ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများ ရှိသည်။ ယင်းတို့ကို '''ထူးခြားသော စက်လုံးမျက်နှာပြင်များ''' (exotic spheres) ဟု ခေါ်သည်။ မေးလ်နော၏ ထူးခြားသော <math>7</math>-စက်လုံးမျက်နှာပြင်များ (Milnor's exotic 7-spheres) သည် ဥပမာများ ဖြစ်သည်။ === အကွာအဝေးရပ်ဝန်းများ (Metric spaces) === မည်သည့် [[အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း|အကွာအဝေးရပ်ဝန်း]] (metric space) <math>(E, d)</math> တွင်မဆို ဗဟို (center) <math>p_0 \in E</math> နှင့် အချင်းဝက် <math>r > 0</math> ရှိသော '''စက်လုံးမျက်နှာပြင်''' သည် အောက်ပါအစု (set) ဖြစ်သည်။ <math display="block">S(p_0, r) = \{p \in E : d(p_0, p) = r\}</math> ယူကလစ် ရပ်ဝန်းရှိ စက်လုံးမျက်နှာပြင်နှင့် ကွာခြားစွာ ယေဘုယျ အကွာအဝေးရပ်ဝန်း၏ စက်လုံးမျက်နှာပြင်သည် <math>r</math> ကြီးမားသော်လည်း ဗလာ (empty) ဖြစ်နိုင်သည်။ ဥပမာ ယူကလစ် အကွာအဝေးဖန်ရှင် (Euclidean metric) ပါသော ကိန်းပြည့်လတ္တစ် (integer lattice) <math>\mathbb{Z}^n</math> တွင် <math>S(0, r)</math> သည် ဗလာမဟုတ်ရန် [[ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ|လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ]] (if and only if) မှာ <math>r^2</math> သည် ကိန်းပြည့် (integer) ဖြစ်ပြီး ကိန်းပြည့်များ၏ နှစ်ထပ်ကိန်း <math>n</math> ခု ပေါင်းလဒ်အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ <math>\mathbb{R}^3</math> တွင် <math>\ell_1</math> တက္ကစီကား အကွာအဝေးဖန်ရှင် (taxicab metric) <math>d_1(p_0, p) = \sum_{i=1}^3 |p_{0,i} - p_i|</math> ကို သတ်မှတ်ထားလျှင် စက်လုံးမျက်နှာပြင်သည် ပုံမှန် ရှစ်မျက်နှာထု (regular octahedron) ၏ မျက်နှာပြင် (surface) ဖြစ်သည်။ <math>\ell_\infty</math> ချေဘီရှက်ဗ် အကွာအဝေးဖန်ရှင် (Chebyshev metric) <math>d_\infty(p_0, p) = \max_{1 \le i \le 3} |p_{0,i} - p_i|</math> အောက်တွင်မူ စက်လုံးမျက်နှာပြင်သည် ကုဗတုံး (cube) ၏ မျက်နှာပြင် ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Albert |first=Abraham Adrian |title=Solid Analytic Geometry |publisher=Dover Publications |date=2016 |orig-year=1949 |pages=54–60 |isbn=978-0-486-81026-3}} * {{Citation |last1=Borowski |first1=E. J. |last2=Borwein |first2=J. M. |title=Collins Dictionary of Mathematics |publisher=Collins |date=1989 |pages=141, 149 |isbn=978-0-00-434347-1}} * {{Citation |last=Chisholm |first=Hugh |title=Encyclopædia Britannica |chapter=Sphere |edition=11th |volume=25 |publisher=Cambridge University Press |date=1911 |pages=647–648}} * {{Citation |last1=Hilbert |first1=David |last2=Cohn-Vossen |first2=Stephan |title=Geometry and the Imagination |chapter=Eleven properties of the sphere |edition=2nd |publisher=Chelsea Publishing Company |date=1952 |pages=215–231 |isbn=978-0-8284-1087-8}} * {{Citation |last=Kreyszig |first=Erwin |title=Advanced Engineering Mathematics |edition=3rd |publication-place=New York |publisher=John Wiley & Sons |date=1972 |page=342 |isbn=978-0-471-50728-4}} * {{Citation |last=Osserman |first=Robert |title=The isoperimetric inequality |journal=Bulletin of the American Mathematical Society |volume=84 |issue=6 |page=1187 |date=1978 |doi=10.1090/S0002-9904-1978-14553-4}} * {{Citation |last=Steinhaus |first=Hugo |title=Mathematical Snapshots |edition=3rd American |publisher=Oxford University Press |date=1969 |pages=221–223}} * {{Citation |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Loxodrome |work=MathWorld |publisher=Wolfram Research |url=https://mathworld.wolfram.com/Loxodrome.html}} * {{Citation |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Sphere |work=MathWorld |publisher=Wolfram Research |url=https://mathworld.wolfram.com/Sphere.html}} * {{Citation |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Spheric Section |work=MathWorld |publisher=Wolfram Research |url=https://mathworld.wolfram.com/SphericSection.html}} * {{Citation |last=Woods |first=Frederick S. |title=Higher Geometry: An Introduction to Advanced Methods in Analytic Geometry |publisher=Dover Publications |date=1961 |orig-year=1922 |pages=266–267}} [[ကဏ္ဍ:စက်လုံးများ]] [[ကဏ္ဍ:အခြေခံ ပုံသဏ္ဌာန်များ]] [[ကဏ္ဍ:မျက်နှာပြင်များ]] [[ကဏ္ဍ:အခြေခံ ဂျီဩမေတြီ]] leg1vsgl53s90e89xhtwx7bfesj9h38 0 258160 1059230 1057035 2026-10-18T10:42:35Z Mkant00 135890 expansion 1059230 wikitext text/x-wiki [[Image:Examples of Polar Coordinates.svg|thumb|ဝင်ရိုးစွန်းမှတ် (pole) <math>O</math> နှင့် ဝင်ရိုးစွန်းဝင်ရိုး (polar axis) <math>L</math> ပါသော ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်စနစ် (polar coordinate system) အတွင်းရှိ အမှတ်များ (points)။ အစိမ်းရောင်အမှတ်၏ အချင်းဝက်ကိုဩဒိနိတ် (radial coordinate) မှာ <math>3</math> ဖြစ်ပြီး ထောင့်ကိုဩဒိနိတ် (angular coordinate) မှာ <math>60^\circ</math> ဖြစ်သဖြင့် <math>(3, 60^\circ)</math> ဟု ဖော်ပြနိုင်သည်။ အပြာရောင်အမှတ်မှာ <math>(4, 210^\circ)</math> ဖြစ်သည်။]] [[သင်္ချာ]] (mathematics) တွင် '''ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်စနစ်''' ဆိုသည်မှာ ပြင်ညီ (plane) ပေါ်ရှိ အမှတ်တစ်ခုစီကို ရည်ညွှန်းအမှတ် (reference point) မှ အကွာအဝေး (distance) နှင့် ရည်ညွှန်းဦးတည်ရာမှ တိုင်းသော ထောင့် (angle) တို့ဖြင့် သတ်မှတ်သည့် အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]] (two-dimensional coordinate system) ဖြစ်သည်။ ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်စနစ် (Cartesian coordinate system) ၏ မူလနေရာ (origin) နှင့် အလားတူသော ထိုရည်ညွှန်းအမှတ်ကို '''ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်''' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုမှတ်မှ ရည်ညွှန်းဦးတည်ရာအတိုင်း ထွက်သော ရောင်ခြည်မျဉ်း (ray) ကို '''ဝင်ရိုးစွန်းဝင်ရိုး''' ဟု ခေါ်သည်။ ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်မှ အကွာအဝေးကို '''အချင်းဝက်ကိုဩဒိနိတ်'''၊ '''အချင်းဝက်အကွာအဝေး''' (radial distance) သို့မဟုတ် '''အချင်းဝက်''' (radius) ဟု ခေါ်ပြီး ထောင့်ကို '''ထောင့်ကိုဩဒိနိတ်'''၊ '''ဝင်ရိုးစွန်းထောင့်''' (polar angle) သို့မဟုတ် '''အဇီမုသယ်ထောင့်''' (azimuth) ဟု ခေါ်သည်။<ref>Brown (1997).</ref> ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်စနစ်ကို [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]]သုံးခု (three dimensions) သို့ တိုးချဲ့ရာတွင် စံနည်းနှစ်မျိုးရှိသည်။ ဆလင်ဒါပုံကိုဩဒိနိတ်စနစ် (cylindrical coordinate system) သည် မျဉ်းဖြောင့်အမြင့်ကိုဩဒိနိတ် (linear height coordinate) ကို ထပ်ဖြည့်ပြီး စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာကိုဩဒိနိတ်စနစ် (spherical coordinate system) သည် ဒုတိယထောင့်ကိုဩဒိနိတ်ကို ထပ်ဖြည့်သည်။ == သတ်မှတ်သုံးစွဲပုံများနှင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Conventions and uniqueness) == [[Image:Polar graph paper.svg|thumb|လက်ယာရစ်ဆန့်ကျင်ဘက် (counterclockwise) ဦးတည်ချက်အတိုင်း တိုးလာပြီး ဒီဂရီ (degrees) ဖြင့် မှတ်သားထားသော ထောင့်များ (angles) ပါသည့် ဝင်ရိုးစွန်းဂရစ်ကွက် (polar grid)။]] အချင်းဝက်ကိုဩဒိနိတ် (radial coordinate) ကို <math>r</math> သို့မဟုတ် <math>\rho</math> ဖြင့် ရေးသားပြီး ထောင့်ကိုဩဒိနိတ် (angular coordinate) ကို ISO 80000-2:2019 နှင့်အညီ <math>\varphi</math><ref>ISO (2020).</ref> သို့မဟုတ် <math>\theta</math><ref>Varberg, Purcell & Rigdon (2007), p. 539.</ref> ဖြင့် ရေးသားသည်။ ဝင်ရိုးစွန်းသင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (polar notation) တွင် ထောင့်များကို ဒီဂရီ သို့မဟုတ် ရေဒီယန် (radians) ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ ယင်းနှစ်မျိုး၏ ဆက်သွယ်ချက်မှာ <math>2\pi\text{ rad} = 360^\circ</math> ဖြစ်သည်။<ref>Serway & Jewett (2005).</ref> စံသင်္ချာသတ်မှတ်သုံးစွဲပုံအရ ဝင်ရိုးစွန်းဝင်ရိုး (polar axis) ကို ဝင်ရိုးစွန်းမှတ် (pole) မှ ညာဘက်သို့ အလျားလိုက် ဆွဲသည်။ ဝင်ရိုးစွန်းထောင့် (polar angle) <math>\varphi</math> သည် လက်ယာရစ်ဆန့်ကျင်ဘက် လှည့်လျှင် တိုးလာပြီး လက်ယာရစ် (clockwise) လှည့်လျှင် အနုတ်တန်ဖိုးများဘက်သို့ လျော့သွားသည်။ === ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်များ၏ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Uniqueness of polar coordinates) === ထောင့်ကိုဩဒိနိတ်တွင် တစ်ပတ်ပြည့်လှည့်ခြင်း (full turn) ဖြစ်သော <math>2\pi</math> ရေဒီယန် သို့မဟုတ် <math>360^\circ</math> ၏ ကိန်းပြည့်ဆတိုး (integer multiple) ကို ပေါင်းထည့်ခြင်းက ရောင်ခြည်မျဉ်း (ray) ၏ ဦးတည်ရာကို မပြောင်းလဲစေပါ။ ထို့အပြင် အချင်းဝက်ကိုဩဒိနိတ်၏ အပေါင်းအနုတ်လက္ခဏာကို ပြောင်းပြီး တစ်ဝက်ပတ်လှည့်ခြင်း (half-turn) ဖြစ်သော <math>\pi</math> ရေဒီယန် သို့မဟုတ် <math>180^\circ</math> ကို ထောင့်တွင် ပေါင်းထည့်လျှင် ပြင်ညီ (plane) ပေါ်ရှိ အမှတ် (point) တစ်ခုတည်းကိုပင် ရရှိသည်။ ထို့ကြောင့် အမှတ် (point) <math>(r, \varphi)</math> ကို ကိုဩဒိနိတ်ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (coordinate representation) အဆုံးမဲ့များစွာဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math display="block">(r, \varphi + 2n\pi) \quad \text{and} \quad (-r, \varphi + (2n + 1)\pi), \quad n \in \mathbb{Z}</math> ထို့ပြင် ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်ကို မည်သည့် ကိန်းစစ်ထောင့် (real angle) <math>\varphi</math> အတွက်မဆို <math>(0, \varphi)</math> ဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။<ref>Lee, Cohen & Sklar (2005).</ref> ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်မှအပ အမှတ်တိုင်းအတွက် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု ရရှိရန် အချင်းဝက်ကိုဩဒိနိတ်ကို <math>r > 0</math> ဟု ကန့်သတ်ပြီး ထောင့်ကိုဩဒိနိတ်ကို အလျား (length) <math>2\pi</math> ရှိသော တစ်ဖက်ဖွင့်အပိုင်းအခြား (half-open interval) အတွင်း ကန့်သတ်သည်။ အများအားဖြင့် <math>\varphi \in [0, 2\pi)</math> သို့မဟုတ် <math>\varphi \in (-\pi, \pi]</math> ကို ရွေးသည်။<ref>Stewart & Tall (1983).</ref> အခြားသတ်မှတ်သုံးစွဲပုံတွင် သုညမဟုတ်သော ကိန်းစစ်တန်ဖိုး (nonzero real value) <math>r \in \mathbb{R} \setminus \{0\}</math> ကို အလိုရှိရာယူနိုင်ပြီး <math>\varphi</math> ကို အပိုင်းအခြား (interval) <math>(-\pi/2, \pi/2]</math> အတွင်း ကန့်သတ်သည်။ ဝင်ရိုးစွန်းမှတ် <math>r = 0</math> တွင် အဇီမုသယ်ထောင့် (azimuth) ကို သတ်မှတ်သုံးစွဲပုံအရ <math>\varphi = 0</math> ဟု ထားသည်။ === ဝင်ရိုးစွန်းနှင့် ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်များအကြား ပြောင်းလဲခြင်း (Conversion between polar and Cartesian coordinates) === [[Image:Polar to cartesian.svg|thumb|ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်များ (polar coordinates) နှင့် ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်များ (Cartesian coordinates) အကြား ဆက်သွယ်ချက်ကို ဖော်ပြသော ပုံကြမ်း (diagram)။]] မူလနေရာ (origin) သည် ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်နှင့် တိုက်ဆိုင်ပြီး အပေါင်းဘက် <math>x</math> ဝင်ရိုးသည် ဝင်ရိုးစွန်းဝင်ရိုးနှင့် တိုက်ဆိုင်သော [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]] (Cartesian coordinate system) ကို ယူပါ။ ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ် <math>(r, \varphi)</math> မှ ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ် <math>(x, y)</math> သို့ တြီဂိုနိုမေတြီဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ချက်များ (trigonometric relations) ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ပြောင်းလဲနိုင်သည်။<ref>Varberg, Purcell & Rigdon (2007), p. 539.</ref> <math display="block">\begin{align} x &= r \cos \varphi, \\ y &= r \sin \varphi. \end{align}</math> ပြောင်းပြန်အားဖြင့် (conversely) ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ် <math>(x, y)</math> မှ <math>r \ge 0</math> နှင့် <math>\varphi \in (-\pi, \pi]</math> ကို ပြည့်မီသော ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ် <math>(r, \varphi)</math> သို့ အောက်ပါအတိုင်း ပြောင်းလဲနိုင်သည်။<ref>Torrence & Torrence (1999).</ref> <math display="block">\begin{align} r &= \sqrt{x^2 + y^2}, \\ \varphi &= \operatorname{atan2}(y, x), \end{align}</math> ဤနေရာတွင် အဝင်ကိန်းနှစ်ခုပါ ပြောင်းပြန်တန်းဂျင့် ဖန်ရှင် (two-argument arctangent function) <math>\operatorname{atan2}(y, x)</math> ကို အပိုင်းလိုက် (piecewise) အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">\operatorname{atan2}(y, x) = \begin{cases} \arctan\left(\frac{y}{x}\right) & \text{if } x > 0, \\ \arctan\left(\frac{y}{x}\right) + \pi & \text{if } x < 0 \text{ and } y \ge 0, \\ \arctan\left(\frac{y}{x}\right) - \pi & \text{if } x < 0 \text{ and } y < 0, \\ \frac{\pi}{2} & \text{if } x = 0 \text{ and } y > 0, \\ -\frac{\pi}{2} & \text{if } x = 0 \text{ and } y < 0, \\ \text{undefined} & \text{if } x = 0 \text{ and } y = 0. \end{cases}</math> အလားတူစွာ <math>r = \sqrt{x^2 + y^2}</math> နှင့် အဓိကတန်ဖိုး အာ့ခ်ကိုဆိုင်းဖန်ရှင် (principal arccosine function) <math>\arccos : [-1, 1] \to [0, \pi]</math> ကို အသုံးပြုလျှင် ထောင့် <math>\varphi \in (-\pi, \pi]</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math display="block">\varphi = \begin{cases} \arccos\left(\frac{x}{r}\right) & \text{if } y \ge 0 \text{ and } r \neq 0, \\ -\arccos\left(\frac{x}{r}\right) & \text{if } y < 0, \\ \text{undefined} & \text{if } r = 0. \end{cases}</math> === ကိန်းထွေးများ (Complex numbers) === [[File:Complex number illustration modarg.svg|thumb|[[ကိန်းထွေးပြင်ညီ]] (complex plane) ပေါ်တွင် [[ကိန်းထွေး]] (complex number) <math>z</math> ကို အမှတ်ချဖော်ပြထားပုံ။]] [[File:Euler's formula.svg|thumb|[[အွိုင်လာ ပုံသေနည်း]] (Euler's formula) ကို အသုံးပြု၍ ကိန်းထွေးပြင်ညီပေါ်တွင် ကိန်းထွေးကို အမှတ်ချဖော်ပြထားပုံ။]] <math>x, y \in \mathbb{R}</math> နှင့် <math>i^2 = -1</math> ကို ပြည့်မီသော ကိန်းထွေး <math>z = x + iy</math> တိုင်းသည် ကိန်းထွေးပြင်ညီပေါ်ရှိ အမှတ် <math>(x, y)</math> နှင့် ကိုက်ညီသည်။ ဝင်ရိုးစွန်းပြောင်းလဲခြင်း ပုံသေနည်းများ (polar conversion formulas) ကို အစားထိုးလျှင် <math>z</math> ၏ ဝင်ရိုးစွန်းပုံစံ (polar form) ကို ရရှိသည်။<ref>Young (2018), p. 620.</ref> <math display="block">z = r(\cos\varphi + i\sin\varphi) = r e^{i\varphi} = r\operatorname{cis}\varphi = r\angle\varphi</math> ဒုတိယ[[ညီမျှခြင်း]]သည် အွိုင်လာ ပုံသေနည်းမှ လိုက်ပါရရှိသည်။ <math>r = |z| = \sqrt{x^2 + y^2}</math> သည် <math>z</math> ၏ '''မော်ဂျူးလပ်စ်''' (modulus) သို့မဟုတ် [[ပကတိတန်ဖိုး]] (absolute value) ဖြစ်သည်။ <math>z \neq 0</math> ဖြစ်လျှင် <math>\varphi = \arg(z)</math> သည် <math>z</math> ၏ '''ဝင်ရိုးစွန်းထောင့်''' (argument) ဖြစ်သည်။ <math>z = 0</math> ဖြစ်လျှင်မူ <math>r = 0</math> ဖြစ်ပြီး <math>\arg(0)</math> ကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်မထားပါ (undefined)။ သို့သော် မည်သည့် [[ကိန်းစစ်]] <math>\varphi</math> အတွက်မဆို <math>0 = 0e^{i\varphi}</math> မှန်သည်။<ref>Smith (2003).</ref> <math>r, r_0, r_1 > 0</math> ကို ပြည့်မီသော သုညမဟုတ်သည့် ကိန်းထွေးများ <math>z_0 = r_0 e^{i\varphi_0}</math>၊ <math>z_1 = r_1 e^{i\varphi_1}</math> နှင့် <math>z = r e^{i\varphi}</math> အတွက် ဝင်ရိုးစွန်းပုံစံဖြင့် အက္ခရာသင်္ချာတွက်ချက်မှုများ (algebraic operations) ကို အောက်ပါအတိုင်း ဆောင်ရွက်နိုင်သည်။ * [[မြှောက်ခြင်း]] (multiplication)။ <math>r_0 e^{i\varphi_0}\, r_1 e^{i\varphi_1} = r_0 r_1 e^{i(\varphi_0 + \varphi_1)}</math> * [[စားခြင်း (သင်္ချာ)|စားခြင်း]] (division)။ <math>\frac{r_0 e^{i\varphi_0}}{r_1 e^{i\varphi_1}} = \frac{r_0}{r_1} e^{i(\varphi_0 - \varphi_1)}</math> * ကိန်းပြည့်ထပ်ကိန်းတင်ခြင်း (integer exponentiation) သို့မဟုတ် ဒေမွာဗ်၏ ပုံသေနည်း (de Moivre's formula)။ <math>n \in \mathbb{Z}</math> အတွက် <math>(r e^{i\varphi})^n = r^n e^{in\varphi}</math> ဖြစ်သည်။ * ကိန်းရင်းရှာခြင်း (root extraction)။ [[ကိန်းပြည့်|အပေါင်းကိန်းပြည့်]] (positive integer) <math>n</math> အတွက် <math>z = r e^{i\varphi}</math> ၏ ကွဲပြားသော <math>n</math> ဆင့်ကိန်းရင်း (root) <math>n</math> ခုမှာ <math>k = 0, 1, \dots, n - 1</math> အတွက် <math>\sqrt[n]{r} e^{i(\varphi + 2k\pi)/n}</math> တို့ ဖြစ်သည်။ <math>\varphi \in (-\pi, \pi]</math> ဟု ယူထားလျှင် အဓိကကိန်းရင်း (principal root) သည် <math>k = 0</math> နှင့် ကိုက်ညီသည်။ == မျဉ်းကွေးများ၏ ဝင်ရိုးစွန်းညီမျှခြင်းများ (Polar equations of curves) == [[File:Cartesian to polar.gif|thumb|ကာတီးရှန်း ပြင်ညီ (Cartesian plane) ပေါ်ရှိ မျဉ်းကွေး (curve) ကို ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်များ (polar coordinates) သို့ ပုံဖော်ထားပုံ။ <math>y = \sin(6x) + 2</math> ကို <math>r = \sin(6\theta) + 2</math> သို့ ပုံဖော်သည်။]] ပြင်ညီမျဉ်းကွေး (plane curve) ကို သတ်မှတ်သော <math>r</math> နှင့် <math>\varphi</math> အကြားရှိ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ချက် (algebraic relation) သို့မဟုတ် ကိန်းလွန်ဆက်သွယ်ချက် (transcendental relation) ကို '''ဝင်ရိုးစွန်းညီမျှခြင်း''' (polar equation) ဟု ခေါ်သည်။ အခြားကန့်သတ်ချက် မရှိလျှင် ထပ်တူညီမှု (equivalence) <math>(-r, \varphi) \sim (r, \varphi + \pi)</math> အရ အပေါင်းအနုတ်လက္ခဏာပါ အချင်းဝက်တန်ဖိုး (signed radial value) <math>r \in \mathbb{R}</math> များကို ခွင့်ပြုသည်။ မျဉ်းကွေးကို ဝင်ရိုးစွန်းဖန်ရှင် (polar function) <math>r = r(\varphi)</math> ၏ ဂရပ် (graph) အဖြစ် ထင်ရှားစွာ ဖော်ပြလေ့ရှိပြီး ယင်းတွင် ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ် <math>(r(\varphi), \varphi)</math> ရှိသော အမှတ်များ (points) ပါဝင်သည်။ <math>r = r(\varphi)</math> ဖြင့် သတ်မှတ်သော နေရာအစု (locus) ၌ [[ခေါက်ချိုးညီ|ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အချိုးညီမှု]] (geometric symmetry) ရှိရန် အောက်ပါဖန်ရှင်ဆိုင်ရာ အခြေအနေများ (functional conditions) သည် လုံလောက်သည်။ * <math>\varphi</math> အားလုံးအတွက် <math>r(-\varphi) = r(\varphi)</math> ဖြစ်လျှင် မျဉ်းကွေးသည် ဝင်ရိုးစွန်းဝင်ရိုး (polar axis) ပါဝင်သော အလျားလိုက်မျဉ်း (horizontal line) <math>0^\circ / 180^\circ</math> နှင့်စပ်လျဉ်း၍ အချိုးညီသည်။ * <math>\varphi</math> အားလုံးအတွက် <math>r(\pi - \varphi) = r(\varphi)</math> ဖြစ်လျှင် မျဉ်းကွေးသည် ဒေါင်လိုက်မျဉ်း (vertical line) <math>90^\circ / 270^\circ</math> နှင့်စပ်လျဉ်း၍ အချိုးညီသည်။ * <math>\varphi</math> အားလုံးအတွက် <math>r(\varphi - \alpha) = r(\varphi)</math> ဖြစ်လျှင် ဝင်ရိုးစွန်းမှတ် (pole) ပတ်လည် ထောင့် (angle) <math>\alpha</math> ဖြင့် လှည့်ခြင်း (rotation) အောက်တွင် မျဉ်းကွေးသည် မပြောင်းလဲပါ (invariant)။ === စက်ဝိုင်း (Circle) === [[Image:circle r=1.svg|thumb|ဝင်ရိုးစွန်းညီမျှခြင်း <math>r(\varphi) = 1</math> ရှိသော စက်ဝိုင်း (circle)။]] ကိုဆိုင်းနိယာမ (law of cosines) အရ ဗဟို (center) <math>(r_0, \gamma)</math> နှင့် အချင်းဝက် (radius) <math>a > 0</math> ရှိသော စက်ဝိုင်း၏ [[ညီမျှခြင်း|ယေဘုယျညီမျှခြင်း]] (equation) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">r^2 - 2 r r_0 \cos(\varphi - \gamma) + r_0^2 = a^2</math> အထူးအခြေအနေများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ * ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်၌ ဗဟိုရှိသော စက်ဝိုင်းအတွက် <math>r_0 = 0</math> ဖြစ်သဖြင့် <math>r(\varphi) = a</math> ဖြစ်သည်။<ref>Claeys (2006).</ref> * ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်ကို ဖြတ်သော စက်ဝိုင်းအတွက် <math>r_0 = a</math> ဖြစ်သဖြင့် <math>r(\varphi) = 2a\cos(\varphi - \gamma)</math> ဖြစ်သည်။ <math>r_0 |\sin(\varphi - \gamma)| \le a</math> ကို ပြည့်မီသော ထောင့် <math>\varphi</math> များအတွက် နှစ်ထပ်ကိန်းညီမျှခြင်း (quadratic equation) မှ <math>r</math> ကို ဖြေရှင်းလျှင် အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">r = r_0 \cos(\varphi - \gamma) \pm \sqrt{a^2 - r_0^2 \sin^2(\varphi - \gamma)}</math> <math>r_0 > a</math> ဖြစ်လျှင် လက္ခဏာနှစ်မျိုးသည် ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်ကို ထောင့် <math>\varphi</math> ဖြင့် ဖြတ်သောမျဉ်းနှင့် စက်ဝိုင်းတို့၏ ဖြတ်ဆုံမှတ်နှစ်ခု (intersection points) ကို ဖော်ပြသည်။ <math>\cos(\varphi - \gamma) > 0</math> ဖြစ်၍ <math>r > 0</math> ဖြစ်သောအခါ ထိုမှတ်များသည် ရောင်ခြည်မျဉ်း (ray) <math>\varphi</math> ပေါ်တွင် ရှိသည်။ <math>\cos(\varphi - \gamma) < 0</math> ဖြစ်သောအခါ ဆန့်ကျင်ဘက်ရောင်ခြည်မျဉ်း <math>\varphi + \pi</math> ပေါ်တွင် ရှိသည်။ အပေါင်းအနုတ်လက္ခဏာပါ အချင်းဝက်ကိုဩဒိနိတ် (radial coordinate) <math>r \in \mathbb{R}</math> ကို ခွင့်ပြု၍ <math>\varphi</math> ကို <math>[0, 2\pi)</math> တစ်လျှောက် ပြောင်းလဲစေလျှင် အကိုင်းအခက်တစ်ခုတည်းဖြင့်ပင် စက်ဝိုင်းတစ်ခုလုံးကို ခြေရာခံနိုင်သည်။ === ကတော့ချွန်ဖြတ်ပိုင်းများ (Conic sections) === [[Image:Elps-slr.svg|thumb|ဆုံချက်ဖြတ် ထောင့်မှန်ကြိုး၏ တစ်ဝက်အလျား (semi-latus rectum) <math>\ell</math> ကို ပြထားသော အဲလစ် (ellipse)။]] ဆုံချက် (focus) တစ်ခုသည် ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်၌ရှိပြီး ညွှန်းမျဉ်း (directrix) သည် ဝင်ရိုးစွန်းဝင်ရိုးနှင့် ထောင့်မှန် (perpendicular) ဖြစ်သော ကတော့ချွန်ဖြတ်ပိုင်း (conic section) ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math display="block">r(\varphi) = \frac{\ell}{1 - \epsilon \cos \varphi}</math> ဤနေရာတွင် <math>\epsilon \ge 0</math> သည် ဗဟိုကွဲလွဲကိန်း (eccentricity) ဖြစ်ပြီး <math>\ell > 0</math> သည် ဆုံချက်ဖြတ် ထောင့်မှန်ကြိုး၏ တစ်ဝက်အလျား ဖြစ်သည်။ <math>\epsilon = 0</math> ဖြစ်လျှင် ယင်းညီမျှခြင်းသည် အချင်းဝက် <math>\ell</math> ရှိသော စက်ဝိုင်းကို သတ်မှတ်သည်။ <math>0 < \epsilon < 1</math> ဖြစ်လျှင် အဲလစ်၊ <math>\epsilon = 1</math> ဖြစ်လျှင် ပါရာဘိုလာ (parabola)၊ <math>\epsilon > 1</math> ဖြစ်လျှင် ဟိုက်ပါဘိုလာ (hyperbola) ကို သတ်မှတ်သည်။ === မျဉ်း (Line) === ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်ကို စောင်းထောင့် (inclination angle) <math>\gamma</math> ဖြင့် ဖြတ်သောမျဉ်းကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ <math>\cos\gamma \neq 0</math> ဖြစ်လျှင် ယင်းမျဉ်း၏ ကာတီးရှန်း စောင်းကိန်း (Cartesian slope) မှာ <math>m = \tan\gamma</math> ဖြစ်ပြီး <math>\cos\gamma = 0</math> ဖြစ်လျှင် ဒေါင်လိုက်မျဉ်း <math>x = 0</math> ဖြစ်သည်။ <math display="block">\varphi = \gamma</math> ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်ကို မဖြတ်သောမျဉ်း၌ ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်နှင့် အနီးဆုံးအမှတ်သည် <math>(r_0, \gamma)</math> ဖြစ်ပြီး <math>r_0 > 0</math> ဟု ယူပါ။ ထိုမျဉ်းသည် <math>(r_0, \gamma)</math> တွင် ရောင်ခြည်မျဉ်း <math>\varphi = \gamma</math> နှင့် ထောင့်မှန်ဖြစ်သည်။ ယင်း၏ ဝင်ရိုးစွန်းညီမျှခြင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">r(\varphi) = r_0 \sec(\varphi - \gamma), \quad \varphi - \gamma \neq \left(n + \frac{1}{2}\right)\pi, \quad n \in \mathbb{Z}</math> === ဝင်ရိုးစွန်း နှင်းဆီပုံရပ်ဝန်း (Polar rose) === [[Image:Rose 2sin(4theta).svg|thumb|ညီမျှခြင်း <math>r(\varphi) = 2 \sin(4\varphi)</math> ရှိသော ဝင်ရိုးစွန်း နှင်းဆီပုံရပ်ဝန်း (polar rose)။]] '''ဝင်ရိုးစွန်း နှင်းဆီပုံရပ်ဝန်း''' ဆိုသည်မှာ <math>a \neq 0</math> နှင့် <math>k > 0</math> အတွက် အောက်ပါညီမျှခြင်းနှစ်ခုအနက် တစ်ခုဖြင့် သတ်မှတ်သော ပြင်ညီမျဉ်းကွေး ဖြစ်သည်။<ref>Anton, Bivens & Davis (2022), p. 607.</ref> <math display="block">r(\varphi) = a\sin(k\varphi) \quad \text{or} \quad r(\varphi) = a\cos(k\varphi)</math> ယင်းနှစ်ခုသည် တစ်ခုကို လှည့်ခြင်းဖြင့် အခြားတစ်ခု ရရှိသည့် မျဉ်းကွေးများ ဖြစ်ပြီး <math>r(\varphi) = a\cos(k\varphi + \gamma)</math> ၏ အထူးအခြေအနေများလည်း ဖြစ်သည်။ <math>k</math> သည် [[ကိန်းပြည့်|အပေါင်းကိန်းပြည့်]] (positive integer) ဖြစ်လျှင် မျဉ်းကွေးသည် အပိတ်ဖြစ်သည်။ <math>k</math> သည် [[စုံမသဘာဝ (စုံကိန်း/မကိန်း)|မကိန်း]] (odd) ဖြစ်လျှင် ပွင့်ဖတ် (petals) <math>k</math> ခုရှိပြီး <math>k</math> သည် စုံကိန်း (even) ဖြစ်လျှင် ပွင့်ဖတ် <math>2k</math> ခုရှိသည်။<ref>Cundy & Rollett (1961), p. 73.</ref> <math>k</math> သည် ကိန်းပြည့်မဟုတ်သော [[အတိပြကိန်း|ရာရှင်နယ်ကိန်း]] (non-integer rational number) ဖြစ်လျှင် မျဉ်းကွေးသည် ပွင့်ဖတ်များ ထပ်နေသော အပိတ်မျဉ်းကွေး ဖြစ်သည်။ <math>k</math> သည် [[အီရာရှင်နယ်ကိန်း]] (irrational number) ဖြစ်လျှင် မျဉ်းကွေးသည် အပိတ်ပြား (disk) <math>r \le |a|</math> တွင် သိပ်သည်းသည် (dense)။ === အာခီမီးဒီးစ် ခရုပတ် (Archimedean spiral) === [[File:Spiral of Archimedes.svg|thumb|<math>0 < \varphi < 6\pi</math> အတွက် ညီမျှခြင်း <math>r(\varphi) = \varphi / (2\pi)</math> ရှိသော အာခီမီးဒီးစ် ခရုပတ် (Archimedean spiral) ၏ လက်တံတစ်ဖက်။]] ကိန်းစစ်ကြားခံကိန်းရှင်များ (real parameters) <math>a</math> နှင့် <math>b \neq 0</math> အတွက် '''အာခီမီးဒီးစ် ခရုပတ်''' ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">r(\varphi) = a + b\varphi</math> <math>a</math> ကို ပြောင်းလဲခြင်းက ခရုပတ်ကို ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်ပတ်လည် လှည့်စေသည်။ <math>2\pi |b|</math> သည် မည်သည့် အထိုင်ရောင်ခြည်မျဉ်းတစ်လျှောက်မဆို ဆက်တိုက်အပတ်များအကြားရှိ ကိန်းသေ (constant) အချင်းဝက်အကွာအဝေး ဖြစ်သည်။ ခရုပတ်သည် <math>\varphi_0 = -a/b</math> တွင် ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်ကို ဖြတ်ပြီး <math>\varphi > -a/b</math> နှင့် <math>\varphi < -a/b</math> တို့နှင့် ကိုက်ညီသော လက်တံနှစ်ဖက်ရှိသည်။ <math>a = 0</math> ဖြစ်လျှင် ယင်းတို့သည် <math>\varphi > 0</math> နှင့် <math>\varphi < 0</math> တို့ ဖြစ်သည်။ === ကွာဒရာထရစ်မျဉ်းကွေး (Quadratrix) === [[File:Quadratrix animation.gif|thumb|ဟစ်ပီယပ်စ်၏ ကွာဒရာထရစ်မျဉ်းကွေး (quadratrix of Hippias) ကို တည်ဆောက်ပုံ။]] ပြောင်းလဲနိုင်သော အချင်းဝက်ကိုဩဒိနိတ် <math>\rho</math> နှင့် အထိုင်စက်ဝိုင်းအချင်းဝက် <math>r > 0</math> တို့ကို ခွဲခြားရန် ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်များကို <math>(\rho, \theta)</math> ဟု ရေးပါ။ ပထမကွာဒရန့် (first quadrant) ရှိ '''ဟစ်ပီယပ်စ်၏ ကွာဒရာထရစ်မျဉ်းကွေး''' သည် <math>\theta \in (0, \pi/2]</math> အတွက် ဒေါင်လိုက်ကိုဩဒိနိတ် (vertical coordinate) <math>y = \rho\sin\theta</math> က မျဉ်းဖြောင့်အပိုင်းကိန်း <math>\frac{2r\theta}{\pi}</math> နှင့် ညီမျှသော အမှတ်များ၏ နေရာအစု ဖြစ်သည်။<ref>Lucas, Bunt & Bedient (1976), p. 113.</ref> <math display="block">\rho(\theta) = \frac{2 r \theta}{\pi \sin \theta}</math> === ဝင်ရိုးစွန်းမျဉ်းကွေးနှစ်ခု၏ ထပ်တူပိုင်းအစု (Intersection of two polar curves) === ပြင်ညီပေါ်ရှိ အမှတ်တိုင်းကို ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်အတွဲများစွာဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သဖြင့် ဝင်ရိုးစွန်းဖန်ရှင်နှစ်ခု <math>r = f(\varphi)</math> နှင့် <math>r = g(\varphi)</math> တို့၏ ဂရပ်များအကြား ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာဖြတ်မှတ်များ (geometric intersection) တွင် အောက်ပါအတန်းအစားသုံးမျိုး ပါဝင်သည်။ # <math>f(\varphi_1) = 0</math> နှင့် <math>g(\varphi_2) = 0</math> ကို ပြည့်မီသော ထောင့်များ <math>\varphi_1, \varphi_2 \in \mathbb{R}</math> ရှိလျှင် ဝင်ရိုးစွန်းမှတ် <math>r = 0</math> ပါဝင်သည်။ ထိုထောင့်နှစ်ခု ညီမျှရန် မလိုပါ။ # ကိန်းပြည့် (integer) <math>k \in \mathbb{Z}</math> အချို့အတွက် <math>f(\varphi_i + 2k\pi) = g(\varphi_i)</math> ကို ပြည့်မီသော <math>\varphi_i</math> နှင့် ကိုက်ညီသည့် အမှတ် <math>(g(\varphi_i), \varphi_i)</math> အားလုံး ပါဝင်သည်။ # ကိန်းပြည့် <math>k \in \mathbb{Z}</math> အချို့အတွက် <math>f(\varphi_i + (2k + 1)\pi) = -g(\varphi_i)</math> ကို ပြည့်မီသော <math>\varphi_i</math> နှင့် ကိုက်ညီသည့် အမှတ် <math>(g(\varphi_i), \varphi_i)</math> အားလုံး ပါဝင်သည်။ == ကဲကုလပ်နှင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဂျီဩမေတြီ (Calculus and differential geometry) == [[ကဲကုလပ်]] (calculus) နှင့် [[ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဂျီဩမေတြီ]] (differential geometry) တစ်လျှောက်လုံးတွင် ထောင့်ကိုဩဒိနိတ် (angular coordinate) <math>\varphi</math> သို့မဟုတ် <math>\theta</math> ကို ရေဒီယန် (radians) ဖြင့် တိုင်းသည်။<ref>Husch (2000).</ref><ref>Husch (2019).</ref> === ဒစ်ဖရန်ရှယ်ကဲကုလပ် (Differential calculus) === <math>\mathbb{R}^2 \setminus \{(0, 0)\}</math> ပေါ်ရှိ [[ဆင်းသက်ချက်_(ဒစ်ဖရန်ရှယ်_ကဲကုလပ်)#ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်မှု_နှင့်_အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း_(Differentiability_and_Continuity)|အဆက်မပြတ်ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်]] (continuously differentiable function) <math>u(x, y)</math> အတွက် <math>x = r\cos\varphi</math> နှင့် <math>y = r\sin\varphi</math> တွင် [[ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း|ကိန်းရှင်များစွာပါ ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း]] (multivariable chain rule) ကို အသုံးပြုလျှင် အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\begin{align} r \frac{\partial u}{\partial r} &= r \frac{\partial u}{\partial x} \cos\varphi + r \frac{\partial u}{\partial y} \sin\varphi = x \frac{\partial u}{\partial x} + y \frac{\partial u}{\partial y}, \\[2pt] \frac{\partial u}{\partial \varphi} &= -\frac{\partial u}{\partial x} r \sin\varphi + \frac{\partial u}{\partial y} r \cos\varphi = -y \frac{\partial u}{\partial x} + x \frac{\partial u}{\partial y}. \end{align}</math> ကိန်းရှင်ခွဲဒစ်ဖရန်ရှယ်အော်ပရေတာများ (partial differential operators) ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ရေးနိုင်သည်။ <math display="block">\begin{align} r \frac{\partial}{\partial r} &= x \frac{\partial}{\partial x} + y \frac{\partial}{\partial y}, \\[2pt] \frac{\partial}{\partial \varphi} &= -y \frac{\partial}{\partial x} + x \frac{\partial}{\partial y} \end{align}</math> <math>r > 0</math> အတွက် <math>\frac{\partial r}{\partial x} = \cos\varphi</math>၊ <math>\frac{\partial r}{\partial y} = \sin\varphi</math>၊ <math>\frac{\partial \varphi}{\partial x} = -\frac{\sin\varphi}{r}</math> နှင့် <math>\frac{\partial \varphi}{\partial y} = \frac{\cos\varphi}{r}</math> ကို အသုံးပြု၍ အသွင်ပြောင်းခြင်း (transformation) ကို ပြောင်းပြန်လှန်လျှင် ကာတီးရှန်း ကိန်းရှင်ခွဲဆင်းသက်ချက်အော်ပရေတာများ (Cartesian partial derivative operators) ကို ဝင်ရိုးစွန်းဆင်းသက်ချက်များ (polar derivatives) ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math display="block">\begin{align} \frac{\partial}{\partial x} &= \cos \varphi \frac{\partial}{\partial r} - \frac{\sin\varphi}{r} \frac{\partial}{\partial \varphi}, \\[2pt] \frac{\partial}{\partial y} &= \sin \varphi \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\cos\varphi}{r} \frac{\partial}{\partial \varphi}. \end{align}</math> ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဝင်ရိုးစွန်းမျဉ်းကွေး (differentiable polar curve) <math>r = r(\varphi)</math> ၏ [[ထိမျဉ်း]] (tangent line) အတွက် ကာတီးရှန်း စောင်းကိန်း (Cartesian slope) ကို တွက်ရန် မျဉ်းကွေးကို <math>x(\varphi) = r(\varphi)\cos\varphi</math> နှင့် <math>y(\varphi) = r(\varphi)\sin\varphi</math> ဟူသော ကိန်းရှင်ကြားခံညီမျှခြင်းများဖြင့် ဖော်ပြသည် (parameterization)။ <math>\varphi</math> နှင့်စပ်လျဉ်း၍ ဆင်းသက်ချက်ရှာလျှင် အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\begin{align} \frac{dx}{d\varphi} &= r'(\varphi)\cos\varphi - r(\varphi)\sin\varphi, \\[2pt] \frac{dy}{d\varphi} &= r'(\varphi)\sin\varphi + r(\varphi)\cos\varphi. \end{align}</math> <math>\frac{dx}{d\varphi} \neq 0</math> ဖြစ်သော နေရာတွင် <math>(r(\varphi), \varphi)</math> ရှိ ထိမျဉ်း၏ စောင်းကိန်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref>Zill & Wright (2011), p. 585.</ref> <math display="block">\frac{dy}{dx} = \frac{r'(\varphi)\sin\varphi + r(\varphi)\cos\varphi}{r'(\varphi)\cos\varphi - r(\varphi)\sin\varphi}</math> === အင်တီဂရယ်ကဲကုလပ် (Integral calculus) === [[Image:Polar coordinates integration region.svg|thumb|မျဉ်းကွေး (curve) <math>r(\varphi)</math> နှင့် ရောင်ခြည်မျဉ်းများ (rays) <math>\varphi = a</math>၊ <math>\varphi = b</math> တို့က ဝန်းရံထားသော အင်တီဂရိတ်လုပ်သည့် နယ်ပယ် (integration region) <math>R</math>။]] [[Image:Polar coordinates integration Riemann sum.svg|thumb|ဝင်ရိုးစွန်းနယ်ပယ် (polar region) <math>R</math> ကို စက်ဝိုင်းကဏ္ဍ (circular sector) <math>n</math> ခုဖြင့် ခန့်မှန်းတွက်ချက်ထားပုံ (approximation)။ ဤပုံတွင် <math>n = 5</math> ဖြစ်သည်။]] <math>r : [a, b] \to \mathbb{R}</math> သည် <math>0 < b - a \le 2\pi</math> ကို ပြည့်မီသော အဆက်မပြတ်ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်ဖြစ်ပြီး <math>(a, b)</math> တွင် မျဉ်းကွေးကို မိမိကိုယ်နှင့် ဖြတ်ဆုံခြင်း (self-intersection) မရှိဘဲ တစ်ကြိမ်တည်း ခြေရာခံသည်ဟု ယူပါ။ အပိုင်းအခြား (interval) <math>[a, b]</math> ပေါ်ရှိ မျဉ်းကွေး၏ မျဉ်းကွေးအလျား (arc length) <math>L</math> မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">L = \int_a^b \sqrt{\left[r(\varphi)\right]^2 + \left[\frac{dr(\varphi)}{d\varphi}\right]^2}\, d\varphi</math> <math>0 < b - a \le 2\pi</math> ဖြစ်ပြီး <math>r(\varphi) \ge 0</math> သည် <math>[a, b]</math> ပေါ်တွင် အဆက်မပြတ်ဖြစ်လျှင် (continuous) မျဉ်းကွေး <math>r = r(\varphi)</math> နှင့် ရောင်ခြည်မျဉ်း <math>\varphi = a</math>၊ <math>\varphi = b</math> တို့ ဝန်းရံထားသော နယ်ပယ် (region) <math>R</math> ၏ ဧရိယာ (area) <math>A</math> သည် စက်ဝိုင်းကဏ္ဍဧရိယာများ၏ ရီးမန်း ပေါင်းလဒ် (Riemann sum) <math>\sum_{i=1}^n \frac{1}{2}[r(\varphi_i)]^2 \Delta\varphi</math> ၏ [[စုဆုံမှတ်]] (limit) ဖြစ်သည်။ <math display="block">A = \frac{1}{2}\int_a^b \left[r(\varphi)\right]^2\, d\varphi</math> ပိုမိုယေဘုယျအားဖြင့် ကိုဩဒိနိတ်အသွင်ပြောင်းခြင်း (coordinate transformation) <math>(r, \varphi) \mapsto (x, y) = (r\cos\varphi, r\sin\varphi)</math> အောက်တွင် [[ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံနှင့် အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး|ဂျေးကိုဘီယန် အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး]] (Jacobian determinant) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">J = \det \frac{\partial(x, y)}{\partial(r, \varphi)} = \begin{vmatrix} \frac{\partial x}{\partial r} & \frac{\partial x}{\partial \varphi} \\[2pt] \frac{\partial y}{\partial r} & \frac{\partial y}{\partial \varphi} \end{vmatrix} = \begin{vmatrix} \cos\varphi & -r\sin\varphi \\ \sin\varphi & r\cos\varphi \end{vmatrix} = r\cos^2\varphi + r\sin^2\varphi = r</math> ထို့ကြောင့် <math>r \ge 0</math> အတွက် ပြင်ညီဧရိယာဒြပ်စင် (planar area element) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">dA = dx\,dy = |J|\,dr\,d\varphi = r\,dr\,d\varphi</math> <math>0 \le r_1(\varphi) \le r_2(\varphi)</math> ကို ပြည့်မီသော ဝင်ရိုးစွန်းနယ်ပယ် <math>R = \{(r, \varphi) : a \le \varphi \le b,\, r_1(\varphi) \le r \le r_2(\varphi)\}</math> ပေါ်ရှိ [[ဖန်ရှင်|အင်တီဂရိတ်လုပ်နိုင်စွမ်းရှိသော ဖန်ရှင်]] (integrable function) <math>f(x, y)</math> အတွက် ကိန်းရှင်များ ပြောင်းလဲခြင်း ပုံသေနည်း (change-of-variables formula) အရ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\iint_R f(x, y)\, dA = \int_a^b \int_{r_1(\varphi)}^{r_2(\varphi)} f(r\cos\varphi, r\sin\varphi)\, r\,dr\,d\varphi</math> [[Image:E^(-x^2).svg|thumb|ဖန်ရှင် (function) <math>f(x) = e^{-x^2}</math> ၏ ဂရပ် (graph)။ <math>\mathbb{R}</math> တစ်လျှောက် ယင်း၏ [[အနန္တဘောင် အင်တီဂရယ်|အနန္တဘောင်အင်တီဂရယ်]] (improper integral) သည် <math>\sqrt{\pi}</math> နှင့် ညီမျှသည်။]] <math>\mathbb{R}^2</math> ပေါ်တွင် ဂေါက်ရှန်း အင်တီဂရယ် (Gaussian integral) ၏ နှစ်ထပ်ကိန်းအတွက် ဤအသွင်ပြောင်းခြင်းကို အသုံးပြုလျှင် အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\left(\int_{-\infty}^\infty e^{-x^2}\, dx\right)^2 = \iint_{\mathbb{R}^2} e^{-(x^2+y^2)}\, dx\,dy = \int_0^{2\pi} \int_0^\infty e^{-r^2} r\,dr\,d\varphi = \pi \implies \int_{-\infty}^\infty e^{-x^2}\, dx = \sqrt{\pi}</math> === ဗက်တာကဲကုလပ် (Vector calculus) === [[File:Position vector plane polar coords.svg|thumb|မူလနေရာ (origin) မှ အချင်းဝက်ဦးတည်ရာသို့ ညွှန်သော [[ဗက်တာ|တည်နေရာဗက်တာ]] (position vector) <math>\mathbf{r}</math>။]] [[File:Velocity vector plane polar coords.svg|thumb|ရွေ့လျားမှုလမ်းကြောင်း (path of motion) ကို ထိသော အလျင်ဗက်တာ (velocity vector) <math>\mathbf{v}</math>။]] [[File:Acceleration vector plane polar coords.svg|thumb|အချင်းဝက်ဦးတည်ရာ (radial)၊ ဗဟိုသို့ဦးတည်ရာ (centripetal)၊ ထောင့်ဆိုင်ရာ (angular) နှင့် ကော်ရီယိုလစ် အစိတ်အပိုင်းများ (Coriolis components) အဖြစ် ခွဲခြားထားသော အရှိန်ဗက်တာ (acceleration vector) <math>\mathbf{a}</math>။]] [[Image:Co-rotating frame vector.svg|thumb|အီနားရှားဖရိန် (inertial frame of reference) <math>S</math> နှင့် အချင်းဝက်ဦးတည်ရာ၊ ကန့်လန့်ဦးတည်ရာ [[ယူနစ်ဗက်တာ|ယူနစ်အခြေအစုဗက်တာ]]များ (unit basis vectors) <math>\hat{\mathbf{r}}</math>၊ <math>\hat{\boldsymbol{\varphi}}</math> ပါသော ခဏချင်းအတူလှည့်ဖရိန် (instantaneous co-rotating frame) <math>S'</math>။]] <math>\varphi</math> ကို ရေဒီယန်ဖြင့် တိုင်းထားသော အချိန်ပေါ်မူတည်သည့် ပြင်ညီလမ်းကြောင်း (time-dependent planar trajectory) <math>\mathbf{r}(t) = (r(t)\cos\varphi(t), r(t)\sin\varphi(t))</math> အတွက် [[အခြေအစု|ဒေသအလိုက် ထောင့်မှန်ကျယူနစ်အခြေအစု]] (local orthonormal basis) တွင် အချင်းဝက်ဦးတည်ရာ ယူနစ်ဗက်တာ (radial unit vector) <math>\hat{\mathbf{r}}</math> နှင့် ကန့်လန့်ဦးတည်ရာ ယူနစ်ဗက်တာ (transverse unit vector) <math>\hat{\boldsymbol{\varphi}}</math> တို့ ပါဝင်သည်။ <math display="block">\hat{\mathbf{r}}(\varphi) = (\cos\varphi, \sin\varphi), \quad \hat{\boldsymbol{\varphi}}(\varphi) = (-\sin\varphi, \cos\varphi)</math> <math>\varphi</math> နှင့် အချိန် <math>t</math> တို့နှင့်စပ်လျဉ်းသော ယင်းတို့၏ [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်]]များ (derivatives) မှာ <math>\frac{d\hat{\mathbf{r}}}{d\varphi} = \hat{\boldsymbol{\varphi}}</math>၊ <math>\frac{d\hat{\boldsymbol{\varphi}}}{d\varphi} = -\hat{\mathbf{r}}</math>၊ <math>\dot{\hat{\mathbf{r}}} = \dot{\varphi}\hat{\boldsymbol{\varphi}}</math> နှင့် <math>\dot{\hat{\boldsymbol{\varphi}}} = -\dot{\varphi}\hat{\mathbf{r}}</math> တို့ ဖြစ်သည်။ <math>\mathbf{r} = r\hat{\mathbf{r}}</math> ကို <math>t</math> နှင့်စပ်လျဉ်း၍ ဆင်းသက်ချက်ရှာလျှင် [[အလျင် |အလျင်]] (velocity) နှင့် [[အရှိန်]] (acceleration) ဗက်တာများကို ရရှိသည်။<ref>Shankar (1994), p. 81.</ref> <math display="block">\begin{align} \mathbf{r} &= r\hat{\mathbf{r}}, \\[1ex] \dot{\mathbf{r}} &= \dot{r}\hat{\mathbf{r}} + r\dot{\varphi}\hat{\boldsymbol{\varphi}}, \\[1ex] \ddot{\mathbf{r}} &= \left(\ddot{r} - r\dot{\varphi}^2\right)\hat{\mathbf{r}} + \left(r\ddot{\varphi} + 2\dot{r}\dot{\varphi}\right)\hat{\boldsymbol{\varphi}} = \left(\ddot{r} - r\dot{\varphi}^2\right)\hat{\mathbf{r}} + \frac{1}{r}\frac{d}{dt}\left(r^2\dot{\varphi}\right)\hat{\boldsymbol{\varphi}}. \end{align}</math> ဤနေရာတွင် <math>-r\dot{\varphi}^2\hat{\mathbf{r}}</math> သည် '''ဗဟိုသို့ဦးတည်သော အရှိန်''' (centripetal acceleration) ဖြစ်ပြီး <math>2\dot{r}\dot{\varphi}\hat{\boldsymbol{\varphi}}</math> သည် '''ကော်ရီယိုလစ် အရှိန်''' (Coriolis acceleration) ဖြစ်သည်။<ref>Shankar (1994), p. 81.</ref> ပြင်ညီမျဉ်းကွေး (plane curve) ကို ယူနစ်အခြေအစုဗက်တာများ <math>\hat{\mathbf{e}}_r, \hat{\mathbf{e}}_\theta</math> နှင့်အတူ ဝင်ရိုးစွန်းထောင့် (polar angle) <math>\theta</math> ဖြင့် တိုက်ရိုက် ကိန်းရှင်ကြားခံဖော်ပြထားသောအခါ <math>\dot{\theta} = 1, \ddot{\theta} = 0</math> ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အထက်ပါဖော်ပြချက်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ရိုးရှင်းသွားသည်။ <math display="block">\begin{aligned} \mathbf{r}(\theta) &= r(\theta)\hat{\mathbf{e}}_r, \\[1ex] \frac{d\mathbf{r}}{d\theta} &= \frac{dr}{d\theta}\hat{\mathbf{e}}_r + r\hat{\mathbf{e}}_\theta, \\[1ex] \frac{d^2\mathbf{r}}{d\theta^2} &= \left(\frac{d^2r}{d\theta^2} - r\right)\hat{\mathbf{e}}_r + 2\frac{dr}{d\theta}\hat{\mathbf{e}}_\theta. \end{aligned}</math> === ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဂျီဩမေတြီ (Differential geometry) === ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဂျီဩမေတြီတွင် ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်များ (polar coordinates) ကို <math>r > 0</math> နှင့် အလျား <math>2\pi</math> ရှိသော ထောင့်ဆိုင်ရာ အဖွင့်အပိုင်းအခြား (open angular interval) အတွင်း ကန့်သတ်လျှင် မျဉ်းပိုင်းဖယ်ထားသော ပြင်ညီ (slit plane) <math>\mathbb{R}^2 \setminus \{(x, 0) : x \le 0\}</math> ပေါ်ရှိ ချောမွေ့သော ကိုဩဒိနိတ်မြေပုံချပ် (smooth coordinate chart) ကို ရရှိသည်။ ဥပမာ <math>\theta \in (-\pi, \pi)</math> ကို ရွေးနိုင်သည်။ ထိုကဲ့သို့သော မြေပုံချပ်နှစ်ခုသည် မူလနေရာဖယ်ထားသော ပြင်ညီ (punctured plane) <math>\mathbb{R}^2 \setminus \{(0, 0)\}</math> ကို ဖုံးအုပ်သည်။ ပြင်ပဆင်းသက်ချက်များ (exterior derivatives) <math>dx = \cos\theta\,dr - r\sin\theta\,d\theta</math> နှင့် <math>dy = \sin\theta\,dr + r\cos\theta\,d\theta</math> ကို အသုံးပြု၍ ယူကလစ် မက်ထရစ်တန်ဆာ (Euclidean metric tensor) <math>ds^2 = dx^2 + dy^2</math> ၏ ပူးလ်ဘက် (pullback) ကို ယူလျှင် အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">ds^2 = dr^2 + r^2\,d\theta^2</math> <math>dr = \frac{x\,dx + y\,dy}{r}</math> နှင့် အပိတ် 1-ပုံစံ (closed 1-form) <math>d\theta = \frac{-y\,dx + x\,dy}{r^2}</math> တို့သည် <math>\mathbb{R}^2 \setminus \{(0, 0)\}</math> တစ်ခုလုံးပေါ်တွင် ချောမွေ့သဖြင့် မက်ထရစ်တန်ဆာ <math>ds^2</math>၊ အောက်ပါ ထောင့်မှန်ကျယူနစ် ရွေ့လျားဖရိန် (orthonormal moving frame) နှင့် ဒွန်တွဲ ထောင့်မှန်ကျယူနစ်ဖရိန် (dual orthonormal coframe) တို့သည် မူလနေရာဖယ်ထားသော ပြင်ညီ <math>\mathbb{R}^2 \setminus \{(0, 0)\}</math> တစ်ခုလုံးပေါ်တွင် ချောမွေ့သည်။ ရွေ့လျားဖရိန်မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">e_r = \frac{\partial}{\partial r}, \quad e_\theta = \frac{1}{r}\frac{\partial}{\partial \theta}</math> ဒွန်တွဲဖရိန်မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">e^r = dr, \quad e^\theta = r\,d\theta</math> ဤထောင့်မှန်ကျယူနစ်ဖရိန်နှင့်စပ်လျဉ်းသော လေဗီ-ချီဗီတာ ချိတ်ဆက်မှု 1-ပုံစံကိန်းအုံ (Levi-Civita connection 1-form matrix) <math>{\omega^i}_j</math> သည် <math>{\omega^i}_j = -{\omega^j}_i</math> နှင့် ကာတန်၏ ပထမတည်ဆောက်ပုံညီမျှခြင်း (Cartan's first structure equation) <math>de^i + {\omega^i}_j \wedge e^j = 0</math> တို့ကို ပြည့်မီသည်။ ထို့ကြောင့် အောက်ပါ တိမ်းစောင်းအချိုးညီ ကိန်းအုံ (skew-symmetric matrix) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">{\omega^i}_j = \begin{pmatrix} 0 & -d\theta \\ d\theta & 0 \end{pmatrix}</math> ထို့ကြောင့် ကွေးညွှတ်မှု 2-ပုံစံ (curvature 2-form) <math>\Omega = d\omega + \omega \wedge \omega</math> သည် နေရာတိုင်းတွင် သုညဖြစ်သည်။ <math>\Omega = 0</math> ဖြစ်ခြင်းက မူလနေရာဖယ်ထားသော ယူကလစ် ပြင်ညီ (punctured Euclidean plane) သည် [[မန်နီဖိုး#ရီးမန်း_မန်နီဖိုးများ_(Riemannian_Manifolds)|ပြန့်ကားသော ရီးမန်း မန်နီဖိုး]] (flat Riemannian manifold) ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုသည်။ == အတိုင်းအတာသုံးခုသို့ တိုးချဲ့ခြင်းများ (Three-dimensional extensions) == === ဆလင်ဒါပုံကိုဩဒိနိတ်များ (Cylindrical coordinates) === [[Image:Coord system CY 1.svg|thumb|အချင်းဝက်ကိုဩဒိနိတ် (radial coordinate) <math>\rho</math>၊ ထောင့်ကိုဩဒိနိတ် (angular coordinate) <math>\varphi</math> နှင့် အမြင့် (height) <math>z</math> ပါသော ဆလင်ဒါပုံကိုဩဒိနိတ်စနစ် (cylindrical coordinate system)။]] '''ဆလင်ဒါပုံကိုဩဒိနိတ်စနစ်''' သည် ဝင်ရိုးစွန်းပြင်ညီ (polar plane) နှင့် ထောင့်မှန်ကျသော (orthogonal) ကာတီးရှန်း အမြင့်[[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်]] <math>z</math> ကို ထပ်ဖြည့်ခြင်းဖြင့် ပြင်ညီဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်များ (planar polar coordinates) ကို <math>\mathbb{R}^3</math> သို့ တိုးချဲ့သည်။ ဆလင်ဒါပုံကိုဩဒိနိတ်များကို <math>(r, \theta, z)</math> ဟု ရေးလျှင် ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်များ (Cartesian coordinates) <math>(x, y, z)</math> သို့ အောက်ပါအတိုင်း ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ ISO 80000-2 သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းတွင် <math>(\rho, \varphi, z)</math> ဟု ရေးသည်။ <math display="block">\begin{align} x &= r \cos\theta, \\ y &= r \sin\theta, \\ z &= z. \end{align}</math> === စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာကိုဩဒိနိတ်များ (Spherical coordinates) === [[File:3D Spherical.svg|thumb|ISO 80000-2:2019 အရ စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာကိုဩဒိနိတ်စနစ် (spherical coordinate system)။ <math>r</math> သည် အချင်းဝက်အကွာအဝေး (radial distance)၊ <math>\theta</math> သည် ဝင်ရိုးစွန်းထောင့် (polar angle) သို့မဟုတ် မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းမှ တိုင်းသောထောင့် (colatitude)၊ <math>\varphi</math> သည် အဇီမုသယ်ထောင့် (azimuthal angle) ဖြစ်သည်။]] '''စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာကိုဩဒိနိတ်စနစ်''' သည် အမှတ် (point) ကို မူလနေရာ (origin) မှ ယူကလစ် အကွာအဝေး (Euclidean distance) <math>\rho \ge 0</math>၊ အပေါင်းဘက် <math>z</math> ဝင်ရိုး (axis) မှ တိုင်းသော ဝင်ရိုးစွန်းထောင့် <math>\varphi \in [0, \pi]</math> နှင့် <math>xy</math> ပြင်ညီအတွင်း အပေါင်းဘက် <math>x</math> ဝင်ရိုးမှ တိုင်းသော အဇီမုသယ်ထောင့် <math>\theta \in [0, 2\pi)</math> တို့ဖြင့် ဖော်ပြကာ ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်များကို <math>\mathbb{R}^3</math> သို့ တိုးချဲ့သည်။ ဝင်ရိုးစွန်းထောင့်ကို ဇင်းနစ်ထောင့် (zenith angle) သို့မဟုတ် မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းမှ တိုင်းသောထောင့်ဟုလည်း ခေါ်သည်။<ref>Wattenberg (1997).</ref> ISO 80000-2 ရူပဗေဒသတ်မှတ်သုံးစွဲပုံတွင် အချင်းဝက်အကွာအဝေးကို <math>r</math>၊ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းမှ တိုင်းသောထောင့်ကို <math>\theta</math> နှင့် အဇီမုသယ်ထောင့်ကို <math>\varphi</math> ဟု ရေးသည်။ <math>(\rho, \varphi, \theta)</math> သတ်မှတ်သုံးစွဲပုံအရ ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်များသို့ ပြောင်းလဲခြင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} x &= \rho \sin\varphi \cos\theta, \\ y &= \rho \sin\varphi \sin\theta, \\ z &= \rho \cos\varphi. \end{align}</math> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last1=Anton |first1=Howard |last2=Bivens |first2=Irl C. |last3=Davis |first3=Stephen |title=Calculus: Early Transcendentals |publisher=John Wiley & Sons |date=2022 |page=607 |isbn=978-1-119-77818-9}} * {{Citation |last=Brown |first=Richard G. |editor-last=Gleason |editor-first=Andrew M. |title=Advanced Mathematics: Precalculus with Discrete Mathematics and Data Analysis |publisher=McDougal Littell |date=1997 |isbn=0-395-77114-5}} * {{Citation |last=Claeys |first=Johan |title=Polar coordinates |date=2006 |url=http://www.ping.be/~ping1339/polar.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060427230725/http://www.ping.be/~ping1339/polar.htm |archive-date=2006-04-27}} * {{Citation |last1=Cundy |first1=H. Martyn |last2=Rollett |first2=A. P. |title=Mathematical Models |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |date=1961 |page=73}} * {{Citation |last=Husch |first=Lawrence S. |title=Areas Bounded by Polar Curves |date=2000 |url=http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/5/polar.1/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20000301151724/http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/5/polar.1/index.html |archive-date=2000-03-01}} * {{Citation |last=Husch |first=Lawrence S. |title=Tangent Lines to Polar Graphs |date=2019 |url=http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/3/polar.1/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121222301/http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/3/polar.1/index.html |archive-date=2019-11-21}} * {{Citation |author=ISO |title=ISO 80000-2:2019 Quantities and units – Part 2: Mathematics |publisher=International Organization for Standardization |date=2020 |url=https://www.iso.org/standard/64973.html}} * {{Citation |last1=Lee |first1=Theodore |last2=Cohen |first2=David |last3=Sklar |first3=David |title=Precalculus: With Unit-Circle Trigonometry |edition=4th |publisher=Thomson Brooks/Cole |date=2005 |isbn=0-534-40230-5}} * {{Citation |last1=Lucas |first1=N. H. |last2=Bunt |first2=P. J. |last3=Bedient |first3=J. D. |title=Historical Roots of Elementary Mathematics |publisher=Courier Corporation |date=1976 |page=113 |isbn=978-0-486-25563-7}} * {{Citation |last1=Serway |first1=Raymond A. |last2=Jewett |first2=John W., Jr. |title=Principles of Physics |publisher=Brooks/Cole—Thomson Learning |date=2005 |isbn=0-534-49143-X}} * {{Citation |last=Shankar |first=Ramamurti |title=Principles of Quantum Mechanics |edition=2nd |publisher=Springer |date=1994 |page=81 |isbn=0-306-44790-8}} * {{Citation |last=Smith |first=Julius O. |title=Mathematics of the Discrete Fourier Transform (DFT) |chapter=Euler's Identity |publisher=W3K Publishing |date=2003 |isbn=0-9745607-0-7}} * {{Citation |last1=Stewart |first1=Ian |last2=Tall |first2=David |title=Complex Analysis (the Hitchhiker's Guide to the Plane) |publisher=Cambridge University Press |date=1983 |isbn=0-521-28763-4}} * {{Citation |last1=Torrence |first1=Bruce Follett |last2=Torrence |first2=Eve |title=The Student's Introduction to Mathematica |publisher=Cambridge University Press |date=1999 |isbn=0-521-59461-8}} * {{Citation |last1=Varberg |first1=Dale E. |last2=Purcell |first2=Edwin J. |last3=Rigdon |first3=Steven E. |title=Calculus |edition=9th |publisher=Pearson Prentice Hall |date=2007 |page=539 |isbn=978-0-13-146968-6}} * {{Citation |last=Wattenberg |first=Frank |title=Spherical Coordinates |date=1997 |url=http://www.math.montana.edu/frankw/ccp/multiworld/multipleIVP/spherical/body.htm}} * {{Citation |last=Young |first=Cynthia Y. |title=Precalculus |publisher=Wiley |date=2018 |page=620 |isbn=978-1-119-37058-1}} * {{Citation |last1=Zill |first1=Dennis G. |last2=Wright |first2=Warren S. |title=Single Variable Calculus: Early Transcendentals |edition=4th |publisher=Jones & Bartlett |date=2011 |page=585 |isbn=978-1-4496-9055-7}} 93as8f0sw35g13dnh7swxyq2vonzf72 1059231 1059230 2026-10-18T10:44:09Z Mkant00 135890 1059231 wikitext text/x-wiki [[Image:Examples of Polar Coordinates.svg|thumb|ဝင်ရိုးစွန်းမှတ် (pole) <math>O</math> နှင့် ဝင်ရိုးစွန်းဝင်ရိုး (polar axis) <math>L</math> ပါသော ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်စနစ် (polar coordinate system) အတွင်းရှိ အမှတ်များ (points)။ အစိမ်းရောင်အမှတ်၏ အချင်းဝက်ကိုဩဒိနိတ် (radial coordinate) မှာ <math>3</math> ဖြစ်ပြီး ထောင့်ကိုဩဒိနိတ် (angular coordinate) မှာ <math>60^\circ</math> ဖြစ်သဖြင့် <math>(3, 60^\circ)</math> ဟု ဖော်ပြနိုင်သည်။ အပြာရောင်အမှတ်မှာ <math>(4, 210^\circ)</math> ဖြစ်သည်။]] [[သင်္ချာ]] (mathematics) တွင် '''ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်စနစ်''' ဆိုသည်မှာ ပြင်ညီ (plane) ပေါ်ရှိ အမှတ်တစ်ခုစီကို ရည်ညွှန်းအမှတ် (reference point) မှ အကွာအဝေး (distance) နှင့် ရည်ညွှန်းဦးတည်ရာမှ တိုင်းသော ထောင့် (angle) တို့ဖြင့် သတ်မှတ်သည့် အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]] (two-dimensional coordinate system) ဖြစ်သည်။ ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်စနစ် (Cartesian coordinate system) ၏ မူလနေရာ (origin) နှင့် အလားတူသော ထိုရည်ညွှန်းအမှတ်ကို '''ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်''' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုမှတ်မှ ရည်ညွှန်းဦးတည်ရာအတိုင်း ထွက်သော ရောင်ခြည်မျဉ်း (ray) ကို '''ဝင်ရိုးစွန်းဝင်ရိုး''' ဟု ခေါ်သည်။ ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်မှ အကွာအဝေးကို '''အချင်းဝက်ကိုဩဒိနိတ်'''၊ '''အချင်းဝက်အကွာအဝေး''' (radial distance) သို့မဟုတ် '''အချင်းဝက်''' (radius) ဟု ခေါ်ပြီး ထောင့်ကို '''ထောင့်ကိုဩဒိနိတ်'''၊ '''ဝင်ရိုးစွန်းထောင့်''' (polar angle) သို့မဟုတ် '''အဇီမုသယ်ထောင့်''' (azimuth) ဟု ခေါ်သည်။<ref>Brown (1997).</ref> ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်စနစ်ကို [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]]သုံးခု (three dimensions) သို့ တိုးချဲ့ရာတွင် စံနည်းနှစ်မျိုးရှိသည်။ ဆလင်ဒါပုံကိုဩဒိနိတ်စနစ် (cylindrical coordinate system) သည် မျဉ်းဖြောင့်အမြင့်ကိုဩဒိနိတ် (linear height coordinate) ကို ထပ်ဖြည့်ပြီး စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာကိုဩဒိနိတ်စနစ် (spherical coordinate system) သည် ဒုတိယထောင့်ကိုဩဒိနိတ်ကို ထပ်ဖြည့်သည်။ == သတ်မှတ်သုံးစွဲပုံများနှင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Conventions and uniqueness) == [[Image:Polar graph paper.svg|thumb|လက်ယာရစ်ဆန့်ကျင်ဘက် (counterclockwise) ဦးတည်ချက်အတိုင်း တိုးလာပြီး ဒီဂရီ (degrees) ဖြင့် မှတ်သားထားသော ထောင့်များ (angles) ပါသည့် ဝင်ရိုးစွန်းဂရစ်ကွက် (polar grid)။]] အချင်းဝက်ကိုဩဒိနိတ် (radial coordinate) ကို <math>r</math> သို့မဟုတ် <math>\rho</math> ဖြင့် ရေးသားပြီး ထောင့်ကိုဩဒိနိတ် (angular coordinate) ကို ISO 80000-2:2019 နှင့်အညီ <math>\varphi</math><ref>ISO (2020).</ref> သို့မဟုတ် <math>\theta</math><ref>Varberg, Purcell & Rigdon (2007), p. 539.</ref> ဖြင့် ရေးသားသည်။ ဝင်ရိုးစွန်းသင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (polar notation) တွင် ထောင့်များကို ဒီဂရီ သို့မဟုတ် ရေဒီယန် (radians) ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ ယင်းနှစ်မျိုး၏ ဆက်သွယ်ချက်မှာ <math>2\pi\text{ rad} = 360^\circ</math> ဖြစ်သည်။<ref>Serway & Jewett (2005).</ref> စံသင်္ချာသတ်မှတ်သုံးစွဲပုံအရ ဝင်ရိုးစွန်းဝင်ရိုး (polar axis) ကို ဝင်ရိုးစွန်းမှတ် (pole) မှ ညာဘက်သို့ အလျားလိုက် ဆွဲသည်။ ဝင်ရိုးစွန်းထောင့် (polar angle) <math>\varphi</math> သည် လက်ယာရစ်ဆန့်ကျင်ဘက် လှည့်လျှင် တိုးလာပြီး လက်ယာရစ် (clockwise) လှည့်လျှင် အနုတ်တန်ဖိုးများဘက်သို့ လျော့သွားသည်။ === ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်များ၏ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Uniqueness of polar coordinates) === ထောင့်ကိုဩဒိနိတ်တွင် တစ်ပတ်ပြည့်လှည့်ခြင်း (full turn) ဖြစ်သော <math>2\pi</math> ရေဒီယန် သို့မဟုတ် <math>360^\circ</math> ၏ ကိန်းပြည့်ဆတိုး (integer multiple) ကို ပေါင်းထည့်ခြင်းက ရောင်ခြည်မျဉ်း (ray) ၏ ဦးတည်ရာကို မပြောင်းလဲစေပါ။ ထို့အပြင် အချင်းဝက်ကိုဩဒိနိတ်၏ အပေါင်းအနုတ်လက္ခဏာကို ပြောင်းပြီး တစ်ဝက်ပတ်လှည့်ခြင်း (half-turn) ဖြစ်သော <math>\pi</math> ရေဒီယန် သို့မဟုတ် <math>180^\circ</math> ကို ထောင့်တွင် ပေါင်းထည့်လျှင် ပြင်ညီ (plane) ပေါ်ရှိ အမှတ် (point) တစ်ခုတည်းကိုပင် ရရှိသည်။ ထို့ကြောင့် အမှတ် (point) <math>(r, \varphi)</math> ကို ကိုဩဒိနိတ်ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (coordinate representation) အဆုံးမဲ့များစွာဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math display="block">(r, \varphi + 2n\pi) \quad \text{and} \quad (-r, \varphi + (2n + 1)\pi), \quad n \in \mathbb{Z}</math> ထို့ပြင် ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်ကို မည်သည့် ကိန်းစစ်ထောင့် (real angle) <math>\varphi</math> အတွက်မဆို <math>(0, \varphi)</math> ဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။<ref>Lee, Cohen & Sklar (2005).</ref> ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်မှအပ အမှတ်တိုင်းအတွက် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု ရရှိရန် အချင်းဝက်ကိုဩဒိနိတ်ကို <math>r > 0</math> ဟု ကန့်သတ်ပြီး ထောင့်ကိုဩဒိနိတ်ကို အလျား (length) <math>2\pi</math> ရှိသော တစ်ဖက်ဖွင့်အပိုင်းအခြား (half-open interval) အတွင်း ကန့်သတ်သည်။ အများအားဖြင့် <math>\varphi \in [0, 2\pi)</math> သို့မဟုတ် <math>\varphi \in (-\pi, \pi]</math> ကို ရွေးသည်။<ref>Stewart & Tall (1983).</ref> အခြားသတ်မှတ်သုံးစွဲပုံတွင် သုညမဟုတ်သော ကိန်းစစ်တန်ဖိုး (nonzero real value) <math>r \in \mathbb{R} \setminus \{0\}</math> ကို အလိုရှိရာယူနိုင်ပြီး <math>\varphi</math> ကို အပိုင်းအခြား (interval) <math>(-\pi/2, \pi/2]</math> အတွင်း ကန့်သတ်သည်။ ဝင်ရိုးစွန်းမှတ် <math>r = 0</math> တွင် အဇီမုသယ်ထောင့် (azimuth) ကို သတ်မှတ်သုံးစွဲပုံအရ <math>\varphi = 0</math> ဟု ထားသည်။ === ဝင်ရိုးစွန်းနှင့် ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်များအကြား ပြောင်းလဲခြင်း (Conversion between polar and Cartesian coordinates) === [[Image:Polar to cartesian.svg|thumb|ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်များ (polar coordinates) နှင့် ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်များ (Cartesian coordinates) အကြား ဆက်သွယ်ချက်ကို ဖော်ပြသော ပုံကြမ်း (diagram)။]] မူလနေရာ (origin) သည် ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်နှင့် တိုက်ဆိုင်ပြီး အပေါင်းဘက် <math>x</math> ဝင်ရိုးသည် ဝင်ရိုးစွန်းဝင်ရိုးနှင့် တိုက်ဆိုင်သော [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]] (Cartesian coordinate system) ကို ယူပါ။ ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ် <math>(r, \varphi)</math> မှ ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ် <math>(x, y)</math> သို့ တြီဂိုနိုမေတြီဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ချက်များ (trigonometric relations) ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ပြောင်းလဲနိုင်သည်။<ref>Varberg, Purcell & Rigdon (2007), p. 539.</ref> <math display="block">\begin{align} x &= r \cos \varphi, \\ y &= r \sin \varphi. \end{align}</math> ပြောင်းပြန်အားဖြင့် (conversely) ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ် <math>(x, y)</math> မှ <math>r \ge 0</math> နှင့် <math>\varphi \in (-\pi, \pi]</math> ကို ပြည့်မီသော ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ် <math>(r, \varphi)</math> သို့ အောက်ပါအတိုင်း ပြောင်းလဲနိုင်သည်။<ref>Torrence & Torrence (1999).</ref> <math display="block">\begin{align} r &= \sqrt{x^2 + y^2}, \\ \varphi &= \operatorname{atan2}(y, x), \end{align}</math> ဤနေရာတွင် အဝင်ကိန်းနှစ်ခုပါ ပြောင်းပြန်တန်းဂျင့် ဖန်ရှင် (two-argument arctangent function) <math>\operatorname{atan2}(y, x)</math> ကို အပိုင်းလိုက် (piecewise) အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">\operatorname{atan2}(y, x) = \begin{cases} \arctan\left(\frac{y}{x}\right) & \text{if } x > 0, \\ \arctan\left(\frac{y}{x}\right) + \pi & \text{if } x < 0 \text{ and } y \ge 0, \\ \arctan\left(\frac{y}{x}\right) - \pi & \text{if } x < 0 \text{ and } y < 0, \\ \frac{\pi}{2} & \text{if } x = 0 \text{ and } y > 0, \\ -\frac{\pi}{2} & \text{if } x = 0 \text{ and } y < 0, \\ \text{undefined} & \text{if } x = 0 \text{ and } y = 0. \end{cases}</math> အလားတူစွာ <math>r = \sqrt{x^2 + y^2}</math> နှင့် အဓိကတန်ဖိုး အာ့ခ်ကိုဆိုင်းဖန်ရှင် (principal arccosine function) <math>\arccos : [-1, 1] \to [0, \pi]</math> ကို အသုံးပြုလျှင် ထောင့် <math>\varphi \in (-\pi, \pi]</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math display="block">\varphi = \begin{cases} \arccos\left(\frac{x}{r}\right) & \text{if } y \ge 0 \text{ and } r \neq 0, \\ -\arccos\left(\frac{x}{r}\right) & \text{if } y < 0, \\ \text{undefined} & \text{if } r = 0. \end{cases}</math> === ကိန်းထွေးများ (Complex numbers) === [[File:Complex number illustration modarg.svg|thumb|[[ကိန်းထွေးပြင်ညီ]] (complex plane) ပေါ်တွင် [[ကိန်းထွေး]] (complex number) <math>z</math> ကို အမှတ်ချဖော်ပြထားပုံ။]] [[File:Euler's formula.svg|thumb|[[အွိုင်လာ ပုံသေနည်း]] (Euler's formula) ကို အသုံးပြု၍ ကိန်းထွေးပြင်ညီပေါ်တွင် ကိန်းထွေးကို အမှတ်ချဖော်ပြထားပုံ။]] <math>x, y \in \mathbb{R}</math> နှင့် <math>i^2 = -1</math> ကို ပြည့်မီသော ကိန်းထွေး <math>z = x + iy</math> တိုင်းသည် ကိန်းထွေးပြင်ညီပေါ်ရှိ အမှတ် <math>(x, y)</math> နှင့် ကိုက်ညီသည်။ ဝင်ရိုးစွန်းပြောင်းလဲခြင်း ပုံသေနည်းများ (polar conversion formulas) ကို အစားထိုးလျှင် <math>z</math> ၏ ဝင်ရိုးစွန်းပုံစံ (polar form) ကို ရရှိသည်။<ref>Young (2018), p. 620.</ref> <math display="block">z = r(\cos\varphi + i\sin\varphi) = r e^{i\varphi} = r\operatorname{cis}\varphi = r\angle\varphi</math> ဒုတိယ[[ညီမျှခြင်း]]သည် အွိုင်လာ ပုံသေနည်းမှ လိုက်ပါရရှိသည်။ <math>r = |z| = \sqrt{x^2 + y^2}</math> သည် <math>z</math> ၏ '''မော်ဂျူးလပ်စ်''' (modulus) သို့မဟုတ် [[ပကတိတန်ဖိုး]] (absolute value) ဖြစ်သည်။ <math>z \neq 0</math> ဖြစ်လျှင် <math>\varphi = \arg(z)</math> သည် <math>z</math> ၏ '''ဝင်ရိုးစွန်းထောင့်''' (argument) ဖြစ်သည်။ <math>z = 0</math> ဖြစ်လျှင်မူ <math>r = 0</math> ဖြစ်ပြီး <math>\arg(0)</math> ကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်မထားပါ (undefined)။ သို့သော် မည်သည့် [[ကိန်းစစ်]] <math>\varphi</math> အတွက်မဆို <math>0 = 0e^{i\varphi}</math> မှန်သည်။<ref>Smith (2003).</ref> <math>r, r_0, r_1 > 0</math> ကို ပြည့်မီသော သုညမဟုတ်သည့် ကိန်းထွေးများ <math>z_0 = r_0 e^{i\varphi_0}</math>၊ <math>z_1 = r_1 e^{i\varphi_1}</math> နှင့် <math>z = r e^{i\varphi}</math> အတွက် ဝင်ရိုးစွန်းပုံစံဖြင့် အက္ခရာသင်္ချာတွက်ချက်မှုများ (algebraic operations) ကို အောက်ပါအတိုင်း ဆောင်ရွက်နိုင်သည်။ * [[မြှောက်ခြင်း]] (multiplication)။ <math>r_0 e^{i\varphi_0}\, r_1 e^{i\varphi_1} = r_0 r_1 e^{i(\varphi_0 + \varphi_1)}</math> * [[စားခြင်း (သင်္ချာ)|စားခြင်း]] (division)။ <math>\frac{r_0 e^{i\varphi_0}}{r_1 e^{i\varphi_1}} = \frac{r_0}{r_1} e^{i(\varphi_0 - \varphi_1)}</math> * ကိန်းပြည့်ထပ်ကိန်းတင်ခြင်း (integer exponentiation) သို့မဟုတ် ဒေမွာဗ်၏ ပုံသေနည်း (de Moivre's formula)။ <math>n \in \mathbb{Z}</math> အတွက် <math>(r e^{i\varphi})^n = r^n e^{in\varphi}</math> ဖြစ်သည်။ * ကိန်းရင်းရှာခြင်း (root extraction)။ [[ကိန်းပြည့်|အပေါင်းကိန်းပြည့်]] (positive integer) <math>n</math> အတွက် <math>z = r e^{i\varphi}</math> ၏ ကွဲပြားသော <math>n</math> ဆင့်ကိန်းရင်း (root) <math>n</math> ခုမှာ <math>k = 0, 1, \dots, n - 1</math> အတွက် <math>\sqrt[n]{r} e^{i(\varphi + 2k\pi)/n}</math> တို့ ဖြစ်သည်။ <math>\varphi \in (-\pi, \pi]</math> ဟု ယူထားလျှင် အဓိကကိန်းရင်း (principal root) သည် <math>k = 0</math> နှင့် ကိုက်ညီသည်။ == မျဉ်းကွေးများ၏ ဝင်ရိုးစွန်းညီမျှခြင်းများ (Polar equations of curves) == [[File:Cartesian to polar.gif|thumb|ကာတီးရှန်း ပြင်ညီ (Cartesian plane) ပေါ်ရှိ မျဉ်းကွေး (curve) ကို ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်များ (polar coordinates) သို့ ပုံဖော်ထားပုံ။ <math>y = \sin(6x) + 2</math> ကို <math>r = \sin(6\theta) + 2</math> သို့ ပုံဖော်သည်။]] ပြင်ညီမျဉ်းကွေး (plane curve) ကို သတ်မှတ်သော <math>r</math> နှင့် <math>\varphi</math> အကြားရှိ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ချက် (algebraic relation) သို့မဟုတ် ကိန်းလွန်ဆက်သွယ်ချက် (transcendental relation) ကို '''ဝင်ရိုးစွန်းညီမျှခြင်း''' (polar equation) ဟု ခေါ်သည်။ အခြားကန့်သတ်ချက် မရှိလျှင် ထပ်တူညီမှု (equivalence) <math>(-r, \varphi) \sim (r, \varphi + \pi)</math> အရ အပေါင်းအနုတ်လက္ခဏာပါ အချင်းဝက်တန်ဖိုး (signed radial value) <math>r \in \mathbb{R}</math> များကို ခွင့်ပြုသည်။ မျဉ်းကွေးကို ဝင်ရိုးစွန်းဖန်ရှင် (polar function) <math>r = r(\varphi)</math> ၏ ဂရပ် (graph) အဖြစ် ထင်ရှားစွာ ဖော်ပြလေ့ရှိပြီး ယင်းတွင် ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ် <math>(r(\varphi), \varphi)</math> ရှိသော အမှတ်များ (points) ပါဝင်သည်။ <math>r = r(\varphi)</math> ဖြင့် သတ်မှတ်သော နေရာအစု (locus) ၌ [[ခေါက်ချိုးညီ|ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အချိုးညီမှု]] (geometric symmetry) ရှိရန် အောက်ပါဖန်ရှင်ဆိုင်ရာ အခြေအနေများ (functional conditions) သည် လုံလောက်သည်။ * <math>\varphi</math> အားလုံးအတွက် <math>r(-\varphi) = r(\varphi)</math> ဖြစ်လျှင် မျဉ်းကွေးသည် ဝင်ရိုးစွန်းဝင်ရိုး (polar axis) ပါဝင်သော အလျားလိုက်မျဉ်း (horizontal line) <math>0^\circ / 180^\circ</math> နှင့်စပ်လျဉ်း၍ အချိုးညီသည်။ * <math>\varphi</math> အားလုံးအတွက် <math>r(\pi - \varphi) = r(\varphi)</math> ဖြစ်လျှင် မျဉ်းကွေးသည် ဒေါင်လိုက်မျဉ်း (vertical line) <math>90^\circ / 270^\circ</math> နှင့်စပ်လျဉ်း၍ အချိုးညီသည်။ * <math>\varphi</math> အားလုံးအတွက် <math>r(\varphi - \alpha) = r(\varphi)</math> ဖြစ်လျှင် ဝင်ရိုးစွန်းမှတ် (pole) ပတ်လည် ထောင့် (angle) <math>\alpha</math> ဖြင့် လှည့်ခြင်း (rotation) အောက်တွင် မျဉ်းကွေးသည် မပြောင်းလဲပါ (invariant)။ === စက်ဝိုင်း (Circle) === [[Image:circle r=1.svg|thumb|ဝင်ရိုးစွန်းညီမျှခြင်း <math>r(\varphi) = 1</math> ရှိသော စက်ဝိုင်း (circle)။]] ကိုဆိုင်းနိယာမ (law of cosines) အရ ဗဟို (center) <math>(r_0, \gamma)</math> နှင့် အချင်းဝက် (radius) <math>a > 0</math> ရှိသော စက်ဝိုင်း၏ [[ညီမျှခြင်း|ယေဘုယျညီမျှခြင်း]] (equation) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">r^2 - 2 r r_0 \cos(\varphi - \gamma) + r_0^2 = a^2</math> အထူးအခြေအနေများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ * ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်၌ ဗဟိုရှိသော စက်ဝိုင်းအတွက် <math>r_0 = 0</math> ဖြစ်သဖြင့် <math>r(\varphi) = a</math> ဖြစ်သည်။<ref>Claeys (2006).</ref> * ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်ကို ဖြတ်သော စက်ဝိုင်းအတွက် <math>r_0 = a</math> ဖြစ်သဖြင့် <math>r(\varphi) = 2a\cos(\varphi - \gamma)</math> ဖြစ်သည်။ <math>r_0 |\sin(\varphi - \gamma)| \le a</math> ကို ပြည့်မီသော ထောင့် <math>\varphi</math> များအတွက် နှစ်ထပ်ကိန်းညီမျှခြင်း (quadratic equation) မှ <math>r</math> ကို ဖြေရှင်းလျှင် အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">r = r_0 \cos(\varphi - \gamma) \pm \sqrt{a^2 - r_0^2 \sin^2(\varphi - \gamma)}</math> <math>r_0 > a</math> ဖြစ်လျှင် လက္ခဏာနှစ်မျိုးသည် ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်ကို ထောင့် <math>\varphi</math> ဖြင့် ဖြတ်သောမျဉ်းနှင့် စက်ဝိုင်းတို့၏ ဖြတ်ဆုံမှတ်နှစ်ခု (intersection points) ကို ဖော်ပြသည်။ <math>\cos(\varphi - \gamma) > 0</math> ဖြစ်၍ <math>r > 0</math> ဖြစ်သောအခါ ထိုမှတ်များသည် ရောင်ခြည်မျဉ်း (ray) <math>\varphi</math> ပေါ်တွင် ရှိသည်။ <math>\cos(\varphi - \gamma) < 0</math> ဖြစ်သောအခါ ဆန့်ကျင်ဘက်ရောင်ခြည်မျဉ်း <math>\varphi + \pi</math> ပေါ်တွင် ရှိသည်။ အပေါင်းအနုတ်လက္ခဏာပါ အချင်းဝက်ကိုဩဒိနိတ် (radial coordinate) <math>r \in \mathbb{R}</math> ကို ခွင့်ပြု၍ <math>\varphi</math> ကို <math>[0, 2\pi)</math> တစ်လျှောက် ပြောင်းလဲစေလျှင် အကိုင်းအခက်တစ်ခုတည်းဖြင့်ပင် စက်ဝိုင်းတစ်ခုလုံးကို ခြေရာခံနိုင်သည်။ === ကတော့ချွန်ဖြတ်ပိုင်းများ (Conic sections) === [[Image:Elps-slr.svg|thumb|ဆုံချက်ဖြတ် ထောင့်မှန်ကြိုး၏ တစ်ဝက်အလျား (semi-latus rectum) <math>\ell</math> ကို ပြထားသော အဲလစ် (ellipse)။]] ဆုံချက် (focus) တစ်ခုသည် ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်၌ရှိပြီး ညွှန်းမျဉ်း (directrix) သည် ဝင်ရိုးစွန်းဝင်ရိုးနှင့် ထောင့်မှန် (perpendicular) ဖြစ်သော ကတော့ချွန်ဖြတ်ပိုင်း (conic section) ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math display="block">r(\varphi) = \frac{\ell}{1 - \epsilon \cos \varphi}</math> ဤနေရာတွင် <math>\epsilon \ge 0</math> သည် ဗဟိုကွဲလွဲကိန်း (eccentricity) ဖြစ်ပြီး <math>\ell > 0</math> သည် ဆုံချက်ဖြတ် ထောင့်မှန်ကြိုး၏ တစ်ဝက်အလျား ဖြစ်သည်။ <math>\epsilon = 0</math> ဖြစ်လျှင် ယင်းညီမျှခြင်းသည် အချင်းဝက် <math>\ell</math> ရှိသော စက်ဝိုင်းကို သတ်မှတ်သည်။ <math>0 < \epsilon < 1</math> ဖြစ်လျှင် အဲလစ်၊ <math>\epsilon = 1</math> ဖြစ်လျှင် ပါရာဘိုလာ (parabola)၊ <math>\epsilon > 1</math> ဖြစ်လျှင် ဟိုက်ပါဘိုလာ (hyperbola) ကို သတ်မှတ်သည်။ === မျဉ်း (Line) === ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်ကို စောင်းထောင့် (inclination angle) <math>\gamma</math> ဖြင့် ဖြတ်သောမျဉ်းကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ <math>\cos\gamma \neq 0</math> ဖြစ်လျှင် ယင်းမျဉ်း၏ ကာတီးရှန်း စောင်းကိန်း (Cartesian slope) မှာ <math>m = \tan\gamma</math> ဖြစ်ပြီး <math>\cos\gamma = 0</math> ဖြစ်လျှင် ဒေါင်လိုက်မျဉ်း <math>x = 0</math> ဖြစ်သည်။ <math display="block">\varphi = \gamma</math> ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်ကို မဖြတ်သောမျဉ်း၌ ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်နှင့် အနီးဆုံးအမှတ်သည် <math>(r_0, \gamma)</math> ဖြစ်ပြီး <math>r_0 > 0</math> ဟု ယူပါ။ ထိုမျဉ်းသည် <math>(r_0, \gamma)</math> တွင် ရောင်ခြည်မျဉ်း <math>\varphi = \gamma</math> နှင့် ထောင့်မှန်ဖြစ်သည်။ ယင်း၏ ဝင်ရိုးစွန်းညီမျှခြင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">r(\varphi) = r_0 \sec(\varphi - \gamma), \quad \varphi - \gamma \neq \left(n + \frac{1}{2}\right)\pi, \quad n \in \mathbb{Z}</math> === ဝင်ရိုးစွန်း နှင်းဆီပုံရပ်ဝန်း (Polar rose) === [[Image:Rose 2sin(4theta).svg|thumb|ညီမျှခြင်း <math>r(\varphi) = 2 \sin(4\varphi)</math> ရှိသော ဝင်ရိုးစွန်း နှင်းဆီပုံရပ်ဝန်း (polar rose)။]] '''ဝင်ရိုးစွန်း နှင်းဆီပုံရပ်ဝန်း''' ဆိုသည်မှာ <math>a \neq 0</math> နှင့် <math>k > 0</math> အတွက် အောက်ပါညီမျှခြင်းနှစ်ခုအနက် တစ်ခုဖြင့် သတ်မှတ်သော ပြင်ညီမျဉ်းကွေး ဖြစ်သည်။<ref>Anton, Bivens & Davis (2022), p. 607.</ref> <math display="block">r(\varphi) = a\sin(k\varphi) \quad \text{or} \quad r(\varphi) = a\cos(k\varphi)</math> ယင်းနှစ်ခုသည် တစ်ခုကို လှည့်ခြင်းဖြင့် အခြားတစ်ခု ရရှိသည့် မျဉ်းကွေးများ ဖြစ်ပြီး <math>r(\varphi) = a\cos(k\varphi + \gamma)</math> ၏ အထူးအခြေအနေများလည်း ဖြစ်သည်။ <math>k</math> သည် [[ကိန်းပြည့်|အပေါင်းကိန်းပြည့်]] (positive integer) ဖြစ်လျှင် မျဉ်းကွေးသည် အပိတ်ဖြစ်သည်။ <math>k</math> သည် [[စုံမသဘာဝ (စုံကိန်း/မကိန်း)|မကိန်း]] (odd) ဖြစ်လျှင် ပွင့်ဖတ် (petals) <math>k</math> ခုရှိပြီး <math>k</math> သည် စုံကိန်း (even) ဖြစ်လျှင် ပွင့်ဖတ် <math>2k</math> ခုရှိသည်။<ref>Cundy & Rollett (1961), p. 73.</ref> <math>k</math> သည် ကိန်းပြည့်မဟုတ်သော [[အတိပြကိန်း|ရာရှင်နယ်ကိန်း]] (non-integer rational number) ဖြစ်လျှင် မျဉ်းကွေးသည် ပွင့်ဖတ်များ ထပ်နေသော အပိတ်မျဉ်းကွေး ဖြစ်သည်။ <math>k</math> သည် [[အီရာရှင်နယ်ကိန်း]] (irrational number) ဖြစ်လျှင် မျဉ်းကွေးသည် အပိတ်ပြား (disk) <math>r \le |a|</math> တွင် သိပ်သည်းသည် (dense)။ === အာခီမီးဒီးစ် ခရုပတ် (Archimedean spiral) === [[File:Spiral of Archimedes.svg|thumb|<math>0 < \varphi < 6\pi</math> အတွက် ညီမျှခြင်း <math>r(\varphi) = \varphi / (2\pi)</math> ရှိသော အာခီမီးဒီးစ် ခရုပတ် (Archimedean spiral) ၏ လက်တံတစ်ဖက်။]] ကိန်းစစ်ကြားခံကိန်းရှင်များ (real parameters) <math>a</math> နှင့် <math>b \neq 0</math> အတွက် '''အာခီမီးဒီးစ် ခရုပတ်''' ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">r(\varphi) = a + b\varphi</math> <math>a</math> ကို ပြောင်းလဲခြင်းက ခရုပတ်ကို ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်ပတ်လည် လှည့်စေသည်။ <math>2\pi |b|</math> သည် မည်သည့် အထိုင်ရောင်ခြည်မျဉ်းတစ်လျှောက်မဆို ဆက်တိုက်အပတ်များအကြားရှိ ကိန်းသေ (constant) အချင်းဝက်အကွာအဝေး ဖြစ်သည်။ ခရုပတ်သည် <math>\varphi_0 = -a/b</math> တွင် ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်ကို ဖြတ်ပြီး <math>\varphi > -a/b</math> နှင့် <math>\varphi < -a/b</math> တို့နှင့် ကိုက်ညီသော လက်တံနှစ်ဖက်ရှိသည်။ <math>a = 0</math> ဖြစ်လျှင် ယင်းတို့သည် <math>\varphi > 0</math> နှင့် <math>\varphi < 0</math> တို့ ဖြစ်သည်။ === ကွာဒရာထရစ်မျဉ်းကွေး (Quadratrix) === [[File:Quadratrix animation.gif|thumb|ဟစ်ပီယပ်စ်၏ ကွာဒရာထရစ်မျဉ်းကွေး (quadratrix of Hippias) ကို တည်ဆောက်ပုံ။]] ပြောင်းလဲနိုင်သော အချင်းဝက်ကိုဩဒိနိတ် <math>\rho</math> နှင့် အထိုင်စက်ဝိုင်းအချင်းဝက် <math>r > 0</math> တို့ကို ခွဲခြားရန် ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်များကို <math>(\rho, \theta)</math> ဟု ရေးပါ။ ပထမကွာဒရန့် (first quadrant) ရှိ '''ဟစ်ပီယပ်စ်၏ ကွာဒရာထရစ်မျဉ်းကွေး''' သည် <math>\theta \in (0, \pi/2]</math> အတွက် ဒေါင်လိုက်ကိုဩဒိနိတ် (vertical coordinate) <math>y = \rho\sin\theta</math> က မျဉ်းဖြောင့်အပိုင်းကိန်း <math>\frac{2r\theta}{\pi}</math> နှင့် ညီမျှသော အမှတ်များ၏ နေရာအစု ဖြစ်သည်။<ref>Lucas, Bunt & Bedient (1976), p. 113.</ref> <math display="block">\rho(\theta) = \frac{2 r \theta}{\pi \sin \theta}</math> === ဝင်ရိုးစွန်းမျဉ်းကွေးနှစ်ခု၏ ထပ်တူပိုင်းအစု (Intersection of two polar curves) === ပြင်ညီပေါ်ရှိ အမှတ်တိုင်းကို ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်အတွဲများစွာဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သဖြင့် ဝင်ရိုးစွန်းဖန်ရှင်နှစ်ခု <math>r = f(\varphi)</math> နှင့် <math>r = g(\varphi)</math> တို့၏ ဂရပ်များအကြား ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာဖြတ်မှတ်များ (geometric intersection) တွင် အောက်ပါအတန်းအစားသုံးမျိုး ပါဝင်သည်။ # <math>f(\varphi_1) = 0</math> နှင့် <math>g(\varphi_2) = 0</math> ကို ပြည့်မီသော ထောင့်များ <math>\varphi_1, \varphi_2 \in \mathbb{R}</math> ရှိလျှင် ဝင်ရိုးစွန်းမှတ် <math>r = 0</math> ပါဝင်သည်။ ထိုထောင့်နှစ်ခု ညီမျှရန် မလိုပါ။ # ကိန်းပြည့် (integer) <math>k \in \mathbb{Z}</math> အချို့အတွက် <math>f(\varphi_i + 2k\pi) = g(\varphi_i)</math> ကို ပြည့်မီသော <math>\varphi_i</math> နှင့် ကိုက်ညီသည့် အမှတ် <math>(g(\varphi_i), \varphi_i)</math> အားလုံး ပါဝင်သည်။ # ကိန်းပြည့် <math>k \in \mathbb{Z}</math> အချို့အတွက် <math>f(\varphi_i + (2k + 1)\pi) = -g(\varphi_i)</math> ကို ပြည့်မီသော <math>\varphi_i</math> နှင့် ကိုက်ညီသည့် အမှတ် <math>(g(\varphi_i), \varphi_i)</math> အားလုံး ပါဝင်သည်။ == ကဲကုလပ်နှင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဂျီဩမေတြီ (Calculus and differential geometry) == [[ကဲကုလပ်]] (calculus) နှင့် [[ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဂျီဩမေတြီ]] (differential geometry) တစ်လျှောက်လုံးတွင် ထောင့်ကိုဩဒိနိတ် (angular coordinate) <math>\varphi</math> သို့မဟုတ် <math>\theta</math> ကို ရေဒီယန် (radians) ဖြင့် တိုင်းသည်။<ref>Husch (2000).</ref><ref>Husch (2019).</ref> === ဒစ်ဖရန်ရှယ်ကဲကုလပ် (Differential calculus) === <math>\mathbb{R}^2 \setminus \{(0, 0)\}</math> ပေါ်ရှိ [[ဆင်းသက်ချက်_(ဒစ်ဖရန်ရှယ်_ကဲကုလပ်)#ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်မှု_နှင့်_အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း_(Differentiability_and_Continuity)|အဆက်မပြတ်ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်]] (continuously differentiable function) <math>u(x, y)</math> အတွက် <math>x = r\cos\varphi</math> နှင့် <math>y = r\sin\varphi</math> တွင် [[ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း|ကိန်းရှင်များစွာပါ ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း]] (multivariable chain rule) ကို အသုံးပြုလျှင် အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\begin{align} r \frac{\partial u}{\partial r} &= r \frac{\partial u}{\partial x} \cos\varphi + r \frac{\partial u}{\partial y} \sin\varphi = x \frac{\partial u}{\partial x} + y \frac{\partial u}{\partial y}, \\[2pt] \frac{\partial u}{\partial \varphi} &= -\frac{\partial u}{\partial x} r \sin\varphi + \frac{\partial u}{\partial y} r \cos\varphi = -y \frac{\partial u}{\partial x} + x \frac{\partial u}{\partial y}. \end{align}</math> ကိန်းရှင်ခွဲဒစ်ဖရန်ရှယ်အော်ပရေတာများ (partial differential operators) ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ရေးနိုင်သည်။ <math display="block">\begin{align} r \frac{\partial}{\partial r} &= x \frac{\partial}{\partial x} + y \frac{\partial}{\partial y}, \\[2pt] \frac{\partial}{\partial \varphi} &= -y \frac{\partial}{\partial x} + x \frac{\partial}{\partial y} \end{align}</math> <math>r > 0</math> အတွက် <math>\frac{\partial r}{\partial x} = \cos\varphi</math>၊ <math>\frac{\partial r}{\partial y} = \sin\varphi</math>၊ <math>\frac{\partial \varphi}{\partial x} = -\frac{\sin\varphi}{r}</math> နှင့် <math>\frac{\partial \varphi}{\partial y} = \frac{\cos\varphi}{r}</math> ကို အသုံးပြု၍ အသွင်ပြောင်းခြင်း (transformation) ကို ပြောင်းပြန်လှန်လျှင် ကာတီးရှန်း ကိန်းရှင်ခွဲဆင်းသက်ချက်အော်ပရေတာများ (Cartesian partial derivative operators) ကို ဝင်ရိုးစွန်းဆင်းသက်ချက်များ (polar derivatives) ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math display="block">\begin{align} \frac{\partial}{\partial x} &= \cos \varphi \frac{\partial}{\partial r} - \frac{\sin\varphi}{r} \frac{\partial}{\partial \varphi}, \\[2pt] \frac{\partial}{\partial y} &= \sin \varphi \frac{\partial}{\partial r} + \frac{\cos\varphi}{r} \frac{\partial}{\partial \varphi}. \end{align}</math> ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဝင်ရိုးစွန်းမျဉ်းကွေး (differentiable polar curve) <math>r = r(\varphi)</math> ၏ [[ထိမျဉ်း]] (tangent line) အတွက် ကာတီးရှန်း စောင်းကိန်း (Cartesian slope) ကို တွက်ရန် မျဉ်းကွေးကို <math>x(\varphi) = r(\varphi)\cos\varphi</math> နှင့် <math>y(\varphi) = r(\varphi)\sin\varphi</math> ဟူသော ကိန်းရှင်ကြားခံညီမျှခြင်းများဖြင့် ဖော်ပြသည် (parameterization)။ <math>\varphi</math> နှင့်စပ်လျဉ်း၍ ဆင်းသက်ချက်ရှာလျှင် အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\begin{align} \frac{dx}{d\varphi} &= r'(\varphi)\cos\varphi - r(\varphi)\sin\varphi, \\[2pt] \frac{dy}{d\varphi} &= r'(\varphi)\sin\varphi + r(\varphi)\cos\varphi. \end{align}</math> <math>\frac{dx}{d\varphi} \neq 0</math> ဖြစ်သော နေရာတွင် <math>(r(\varphi), \varphi)</math> ရှိ ထိမျဉ်း၏ စောင်းကိန်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref>Zill & Wright (2011), p. 585.</ref> <math display="block">\frac{dy}{dx} = \frac{r'(\varphi)\sin\varphi + r(\varphi)\cos\varphi}{r'(\varphi)\cos\varphi - r(\varphi)\sin\varphi}</math> === အင်တီဂရယ်ကဲကုလပ် (Integral calculus) === [[Image:Polar coordinates integration region.svg|thumb|မျဉ်းကွေး (curve) <math>r(\varphi)</math> နှင့် ရောင်ခြည်မျဉ်းများ (rays) <math>\varphi = a</math>၊ <math>\varphi = b</math> တို့က ဝန်းရံထားသော အင်တီဂရိတ်လုပ်သည့် နယ်ပယ် (integration region) <math>R</math>။]] [[Image:Polar coordinates integration Riemann sum.svg|thumb|ဝင်ရိုးစွန်းနယ်ပယ် (polar region) <math>R</math> ကို စက်ဝိုင်းကဏ္ဍ (circular sector) <math>n</math> ခုဖြင့် ခန့်မှန်းတွက်ချက်ထားပုံ (approximation)။ ဤပုံတွင် <math>n = 5</math> ဖြစ်သည်။]] <math>r : [a, b] \to \mathbb{R}</math> သည် <math>0 < b - a \le 2\pi</math> ကို ပြည့်မီသော အဆက်မပြတ်ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်ဖြစ်ပြီး <math>(a, b)</math> တွင် မျဉ်းကွေးကို မိမိကိုယ်နှင့် ဖြတ်ဆုံခြင်း (self-intersection) မရှိဘဲ တစ်ကြိမ်တည်း ခြေရာခံသည်ဟု ယူပါ။ အပိုင်းအခြား (interval) <math>[a, b]</math> ပေါ်ရှိ မျဉ်းကွေး၏ မျဉ်းကွေးအလျား (arc length) <math>L</math> မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">L = \int_a^b \sqrt{\left[r(\varphi)\right]^2 + \left[\frac{dr(\varphi)}{d\varphi}\right]^2}\, d\varphi</math> <math>0 < b - a \le 2\pi</math> ဖြစ်ပြီး <math>r(\varphi) \ge 0</math> သည် <math>[a, b]</math> ပေါ်တွင် အဆက်မပြတ်ဖြစ်လျှင် (continuous) မျဉ်းကွေး <math>r = r(\varphi)</math> နှင့် ရောင်ခြည်မျဉ်း <math>\varphi = a</math>၊ <math>\varphi = b</math> တို့ ဝန်းရံထားသော နယ်ပယ် (region) <math>R</math> ၏ ဧရိယာ (area) <math>A</math> သည် စက်ဝိုင်းကဏ္ဍဧရိယာများ၏ ရီးမန်း ပေါင်းလဒ် (Riemann sum) <math>\sum_{i=1}^n \frac{1}{2}[r(\varphi_i)]^2 \Delta\varphi</math> ၏ [[စုဆုံမှတ်]] (limit) ဖြစ်သည်။ <math display="block">A = \frac{1}{2}\int_a^b \left[r(\varphi)\right]^2\, d\varphi</math> ပိုမိုယေဘုယျအားဖြင့် ကိုဩဒိနိတ်အသွင်ပြောင်းခြင်း (coordinate transformation) <math>(r, \varphi) \mapsto (x, y) = (r\cos\varphi, r\sin\varphi)</math> အောက်တွင် [[ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံနှင့် အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး|ဂျေးကိုဘီယန် အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး]] (Jacobian determinant) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">J = \det \frac{\partial(x, y)}{\partial(r, \varphi)} = \begin{vmatrix} \frac{\partial x}{\partial r} & \frac{\partial x}{\partial \varphi} \\[2pt] \frac{\partial y}{\partial r} & \frac{\partial y}{\partial \varphi} \end{vmatrix} = \begin{vmatrix} \cos\varphi & -r\sin\varphi \\ \sin\varphi & r\cos\varphi \end{vmatrix} = r\cos^2\varphi + r\sin^2\varphi = r</math> ထို့ကြောင့် <math>r \ge 0</math> အတွက် ပြင်ညီဧရိယာဒြပ်စင် (planar area element) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">dA = dx\,dy = |J|\,dr\,d\varphi = r\,dr\,d\varphi</math> <math>0 \le r_1(\varphi) \le r_2(\varphi)</math> ကို ပြည့်မီသော ဝင်ရိုးစွန်းနယ်ပယ် <math>R = \{(r, \varphi) : a \le \varphi \le b,\, r_1(\varphi) \le r \le r_2(\varphi)\}</math> ပေါ်ရှိ [[ဖန်ရှင်|အင်တီဂရိတ်လုပ်နိုင်စွမ်းရှိသော ဖန်ရှင်]] (integrable function) <math>f(x, y)</math> အတွက် ကိန်းရှင်များ ပြောင်းလဲခြင်း ပုံသေနည်း (change-of-variables formula) အရ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\iint_R f(x, y)\, dA = \int_a^b \int_{r_1(\varphi)}^{r_2(\varphi)} f(r\cos\varphi, r\sin\varphi)\, r\,dr\,d\varphi</math> [[Image:E^(-x^2).svg|thumb|ဖန်ရှင် (function) <math>f(x) = e^{-x^2}</math> ၏ ဂရပ် (graph)။ <math>\mathbb{R}</math> တစ်လျှောက် ယင်း၏ [[အနန္တဘောင် အင်တီဂရယ်|အနန္တဘောင်အင်တီဂရယ်]] (improper integral) သည် <math>\sqrt{\pi}</math> နှင့် ညီမျှသည်။]] <math>\mathbb{R}^2</math> ပေါ်တွင် ဂေါက်ရှန်း အင်တီဂရယ် (Gaussian integral) ၏ နှစ်ထပ်ကိန်းအတွက် ဤအသွင်ပြောင်းခြင်းကို အသုံးပြုလျှင် အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\left(\int_{-\infty}^\infty e^{-x^2}\, dx\right)^2 = \iint_{\mathbb{R}^2} e^{-(x^2+y^2)}\, dx\,dy = \int_0^{2\pi} \int_0^\infty e^{-r^2} r\,dr\,d\varphi = \pi \implies \int_{-\infty}^\infty e^{-x^2}\, dx = \sqrt{\pi}</math> === ဗက်တာကဲကုလပ် (Vector calculus) === [[File:Position vector plane polar coords.svg|thumb|မူလနေရာ (origin) မှ အချင်းဝက်ဦးတည်ရာသို့ ညွှန်သော [[ဗက်တာ|တည်နေရာဗက်တာ]] (position vector) <math>\mathbf{r}</math>။]] [[File:Velocity vector plane polar coords.svg|thumb|ရွေ့လျားမှုလမ်းကြောင်း (path of motion) ကို ထိသော အလျင်ဗက်တာ (velocity vector) <math>\mathbf{v}</math>။]] [[File:Acceleration vector plane polar coords.svg|thumb|အချင်းဝက်ဦးတည်ရာ (radial)၊ ဗဟိုသို့ဦးတည်ရာ (centripetal)၊ ထောင့်ဆိုင်ရာ (angular) နှင့် ကော်ရီယိုလစ် အစိတ်အပိုင်းများ (Coriolis components) အဖြစ် ခွဲခြားထားသော အရှိန်ဗက်တာ (acceleration vector) <math>\mathbf{a}</math>။]] [[Image:Co-rotating frame vector.svg|thumb|အီနားရှားဖရိန် (inertial frame of reference) <math>S</math> နှင့် အချင်းဝက်ဦးတည်ရာ၊ ကန့်လန့်ဦးတည်ရာ [[ယူနစ်ဗက်တာ|ယူနစ်အခြေအစုဗက်တာ]]များ (unit basis vectors) <math>\hat{\mathbf{r}}</math>၊ <math>\hat{\boldsymbol{\varphi}}</math> ပါသော ခဏချင်းအတူလှည့်ဖရိန် (instantaneous co-rotating frame) <math>S'</math>။]] <math>\varphi</math> ကို ရေဒီယန်ဖြင့် တိုင်းထားသော အချိန်ပေါ်မူတည်သည့် ပြင်ညီလမ်းကြောင်း (time-dependent planar trajectory) <math>\mathbf{r}(t) = (r(t)\cos\varphi(t), r(t)\sin\varphi(t))</math> အတွက် [[အခြေအစု|ဒေသအလိုက် ထောင့်မှန်ကျယူနစ်အခြေအစု]] (local orthonormal basis) တွင် အချင်းဝက်ဦးတည်ရာ ယူနစ်ဗက်တာ (radial unit vector) <math>\hat{\mathbf{r}}</math> နှင့် ကန့်လန့်ဦးတည်ရာ ယူနစ်ဗက်တာ (transverse unit vector) <math>\hat{\boldsymbol{\varphi}}</math> တို့ ပါဝင်သည်။ <math display="block">\hat{\mathbf{r}}(\varphi) = (\cos\varphi, \sin\varphi), \quad \hat{\boldsymbol{\varphi}}(\varphi) = (-\sin\varphi, \cos\varphi)</math> <math>\varphi</math> နှင့် အချိန် <math>t</math> တို့နှင့်စပ်လျဉ်းသော ယင်းတို့၏ [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်]]များ (derivatives) မှာ <math>\frac{d\hat{\mathbf{r}}}{d\varphi} = \hat{\boldsymbol{\varphi}}</math>၊ <math>\frac{d\hat{\boldsymbol{\varphi}}}{d\varphi} = -\hat{\mathbf{r}}</math>၊ <math>\dot{\hat{\mathbf{r}}} = \dot{\varphi}\hat{\boldsymbol{\varphi}}</math> နှင့် <math>\dot{\hat{\boldsymbol{\varphi}}} = -\dot{\varphi}\hat{\mathbf{r}}</math> တို့ ဖြစ်သည်။ <math>\mathbf{r} = r\hat{\mathbf{r}}</math> ကို <math>t</math> နှင့်စပ်လျဉ်း၍ ဆင်းသက်ချက်ရှာလျှင် [[အလျင် |အလျင်]] (velocity) နှင့် [[အရှိန်]] (acceleration) ဗက်တာများကို ရရှိသည်။<ref>Shankar (1994), p. 81.</ref> <math display="block">\begin{align} \mathbf{r} &= r\hat{\mathbf{r}}, \\[1ex] \dot{\mathbf{r}} &= \dot{r}\hat{\mathbf{r}} + r\dot{\varphi}\hat{\boldsymbol{\varphi}}, \\[1ex] \ddot{\mathbf{r}} &= \left(\ddot{r} - r\dot{\varphi}^2\right)\hat{\mathbf{r}} + \left(r\ddot{\varphi} + 2\dot{r}\dot{\varphi}\right)\hat{\boldsymbol{\varphi}} = \left(\ddot{r} - r\dot{\varphi}^2\right)\hat{\mathbf{r}} + \frac{1}{r}\frac{d}{dt}\left(r^2\dot{\varphi}\right)\hat{\boldsymbol{\varphi}}. \end{align}</math> ဤနေရာတွင် <math>-r\dot{\varphi}^2\hat{\mathbf{r}}</math> သည် '''ဗဟိုသို့ဦးတည်သော အရှိန်''' (centripetal acceleration) ဖြစ်ပြီး <math>2\dot{r}\dot{\varphi}\hat{\boldsymbol{\varphi}}</math> သည် '''ကော်ရီယိုလစ် အရှိန်''' (Coriolis acceleration) ဖြစ်သည်။<ref>Shankar (1994), p. 81.</ref> ပြင်ညီမျဉ်းကွေး (plane curve) ကို ယူနစ်အခြေအစုဗက်တာများ <math>\hat{\mathbf{e}}_r, \hat{\mathbf{e}}_\theta</math> နှင့်အတူ ဝင်ရိုးစွန်းထောင့် (polar angle) <math>\theta</math> ဖြင့် တိုက်ရိုက် ကိန်းရှင်ကြားခံဖော်ပြထားသောအခါ <math>\dot{\theta} = 1, \ddot{\theta} = 0</math> ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အထက်ပါဖော်ပြချက်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ရိုးရှင်းသွားသည်။ <math display="block">\begin{aligned} \mathbf{r}(\theta) &= r(\theta)\hat{\mathbf{e}}_r, \\[1ex] \frac{d\mathbf{r}}{d\theta} &= \frac{dr}{d\theta}\hat{\mathbf{e}}_r + r\hat{\mathbf{e}}_\theta, \\[1ex] \frac{d^2\mathbf{r}}{d\theta^2} &= \left(\frac{d^2r}{d\theta^2} - r\right)\hat{\mathbf{e}}_r + 2\frac{dr}{d\theta}\hat{\mathbf{e}}_\theta. \end{aligned}</math> === ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဂျီဩမေတြီ (Differential geometry) === ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဂျီဩမေတြီတွင် ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်များ (polar coordinates) ကို <math>r > 0</math> နှင့် အလျား <math>2\pi</math> ရှိသော ထောင့်ဆိုင်ရာ အဖွင့်အပိုင်းအခြား (open angular interval) အတွင်း ကန့်သတ်လျှင် မျဉ်းပိုင်းဖယ်ထားသော ပြင်ညီ (slit plane) <math>\mathbb{R}^2 \setminus \{(x, 0) : x \le 0\}</math> ပေါ်ရှိ ချောမွေ့သော ကိုဩဒိနိတ်မြေပုံချပ် (smooth coordinate chart) ကို ရရှိသည်။ ဥပမာ <math>\theta \in (-\pi, \pi)</math> ကို ရွေးနိုင်သည်။ ထိုကဲ့သို့သော မြေပုံချပ်နှစ်ခုသည် မူလနေရာဖယ်ထားသော ပြင်ညီ (punctured plane) <math>\mathbb{R}^2 \setminus \{(0, 0)\}</math> ကို ဖုံးအုပ်သည်။ ပြင်ပဆင်းသက်ချက်များ (exterior derivatives) <math>dx = \cos\theta\,dr - r\sin\theta\,d\theta</math> နှင့် <math>dy = \sin\theta\,dr + r\cos\theta\,d\theta</math> ကို အသုံးပြု၍ ယူကလစ် မက်ထရစ်တန်ဆာ (Euclidean metric tensor) <math>ds^2 = dx^2 + dy^2</math> ၏ ပူးလ်ဘက် (pullback) ကို ယူလျှင် အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">ds^2 = dr^2 + r^2\,d\theta^2</math> <math>dr = \frac{x\,dx + y\,dy}{r}</math> နှင့် အပိတ် 1-ပုံစံ (closed 1-form) <math>d\theta = \frac{-y\,dx + x\,dy}{r^2}</math> တို့သည် <math>\mathbb{R}^2 \setminus \{(0, 0)\}</math> တစ်ခုလုံးပေါ်တွင် ချောမွေ့သဖြင့် မက်ထရစ်တန်ဆာ <math>ds^2</math>၊ အောက်ပါ ထောင့်မှန်ကျယူနစ် ရွေ့လျားဖရိန် (orthonormal moving frame) နှင့် ဒွန်တွဲ ထောင့်မှန်ကျယူနစ်ဖရိန် (dual orthonormal coframe) တို့သည် မူလနေရာဖယ်ထားသော ပြင်ညီ <math>\mathbb{R}^2 \setminus \{(0, 0)\}</math> တစ်ခုလုံးပေါ်တွင် ချောမွေ့သည်။ ရွေ့လျားဖရိန်မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">e_r = \frac{\partial}{\partial r}, \quad e_\theta = \frac{1}{r}\frac{\partial}{\partial \theta}</math> ဒွန်တွဲဖရိန်မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">e^r = dr, \quad e^\theta = r\,d\theta</math> ဤထောင့်မှန်ကျယူနစ်ဖရိန်နှင့်စပ်လျဉ်းသော လေဗီ-ချီဗီတာ ချိတ်ဆက်မှု 1-ပုံစံကိန်းအုံ (Levi-Civita connection 1-form matrix) <math>{\omega^i}_j</math> သည် <math>{\omega^i}_j = -{\omega^j}_i</math> နှင့် ကာတန်၏ ပထမတည်ဆောက်ပုံညီမျှခြင်း (Cartan's first structure equation) <math>de^i + {\omega^i}_j \wedge e^j = 0</math> တို့ကို ပြည့်မီသည်။ ထို့ကြောင့် အောက်ပါ တိမ်းစောင်းအချိုးညီ ကိန်းအုံ (skew-symmetric matrix) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">{\omega^i}_j = \begin{pmatrix} 0 & -d\theta \\ d\theta & 0 \end{pmatrix}</math> ထို့ကြောင့် ကွေးညွှတ်မှု 2-ပုံစံ (curvature 2-form) <math>\Omega = d\omega + \omega \wedge \omega</math> သည် နေရာတိုင်းတွင် သုညဖြစ်သည်။ <math>\Omega = 0</math> ဖြစ်ခြင်းက မူလနေရာဖယ်ထားသော ယူကလစ် ပြင်ညီ (punctured Euclidean plane) သည် [[မန်နီဖိုး#ရီးမန်း_မန်နီဖိုးများ_(Riemannian_Manifolds)|ပြန့်ကားသော ရီးမန်း မန်နီဖိုး]] (flat Riemannian manifold) ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုသည်။ == အတိုင်းအတာသုံးခုသို့ တိုးချဲ့ခြင်းများ (Three-dimensional extensions) == === ဆလင်ဒါပုံကိုဩဒိနိတ်များ (Cylindrical coordinates) === [[Image:Coord system CY 1.svg|thumb|အချင်းဝက်ကိုဩဒိနိတ် (radial coordinate) <math>\rho</math>၊ ထောင့်ကိုဩဒိနိတ် (angular coordinate) <math>\varphi</math> နှင့် အမြင့် (height) <math>z</math> ပါသော ဆလင်ဒါပုံကိုဩဒိနိတ်စနစ် (cylindrical coordinate system)။]] '''ဆလင်ဒါပုံကိုဩဒိနိတ်စနစ်''' သည် ဝင်ရိုးစွန်းပြင်ညီ (polar plane) နှင့် ထောင့်မှန်ကျသော (orthogonal) ကာတီးရှန်း အမြင့်[[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်]] <math>z</math> ကို ထပ်ဖြည့်ခြင်းဖြင့် ပြင်ညီဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်များ (planar polar coordinates) ကို <math>\mathbb{R}^3</math> သို့ တိုးချဲ့သည်။ ဆလင်ဒါပုံကိုဩဒိနိတ်များကို <math>(r, \theta, z)</math> ဟု ရေးလျှင် ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်များ (Cartesian coordinates) <math>(x, y, z)</math> သို့ အောက်ပါအတိုင်း ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ ISO 80000-2 သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းတွင် <math>(\rho, \varphi, z)</math> ဟု ရေးသည်။ <math display="block">\begin{align} x &= r \cos\theta, \\ y &= r \sin\theta, \\ z &= z. \end{align}</math> === စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာကိုဩဒိနိတ်များ (Spherical coordinates) === [[File:3D Spherical.svg|thumb|ISO 80000-2:2019 အရ စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာကိုဩဒိနိတ်စနစ် (spherical coordinate system)။ <math>r</math> သည် အချင်းဝက်အကွာအဝေး (radial distance)၊ <math>\theta</math> သည် ဝင်ရိုးစွန်းထောင့် (polar angle) သို့မဟုတ် မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းမှ တိုင်းသောထောင့် (colatitude)၊ <math>\varphi</math> သည် အဇီမုသယ်ထောင့် (azimuthal angle) ဖြစ်သည်။]] '''စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာကိုဩဒိနိတ်စနစ်''' သည် အမှတ် (point) ကို မူလနေရာ (origin) မှ ယူကလစ် အကွာအဝေး (Euclidean distance) <math>\rho \ge 0</math>၊ အပေါင်းဘက် <math>z</math> ဝင်ရိုး (axis) မှ တိုင်းသော ဝင်ရိုးစွန်းထောင့် <math>\varphi \in [0, \pi]</math> နှင့် <math>xy</math> ပြင်ညီအတွင်း အပေါင်းဘက် <math>x</math> ဝင်ရိုးမှ တိုင်းသော အဇီမုသယ်ထောင့် <math>\theta \in [0, 2\pi)</math> တို့ဖြင့် ဖော်ပြကာ ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်များကို <math>\mathbb{R}^3</math> သို့ တိုးချဲ့သည်။ ဝင်ရိုးစွန်းထောင့်ကို ဇင်းနစ်ထောင့် (zenith angle) သို့မဟုတ် မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းမှ တိုင်းသောထောင့်ဟုလည်း ခေါ်သည်။<ref>Wattenberg (1997).</ref> ISO 80000-2 ရူပဗေဒသတ်မှတ်သုံးစွဲပုံတွင် အချင်းဝက်အကွာအဝေးကို <math>r</math>၊ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းမှ တိုင်းသောထောင့်ကို <math>\theta</math> နှင့် အဇီမုသယ်ထောင့်ကို <math>\varphi</math> ဟု ရေးသည်။ <math>(\rho, \varphi, \theta)</math> သတ်မှတ်သုံးစွဲပုံအရ ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်များသို့ ပြောင်းလဲခြင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} x &= \rho \sin\varphi \cos\theta, \\ y &= \rho \sin\varphi \sin\theta, \\ z &= \rho \cos\varphi. \end{align}</math> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last1=Anton |first1=Howard |last2=Bivens |first2=Irl C. |last3=Davis |first3=Stephen |title=Calculus: Early Transcendentals |publisher=John Wiley & Sons |date=2022 |page=607 |isbn=978-1-119-77818-9}} * {{Citation |last=Brown |first=Richard G. |editor-last=Gleason |editor-first=Andrew M. |title=Advanced Mathematics: Precalculus with Discrete Mathematics and Data Analysis |publisher=McDougal Littell |date=1997 |isbn=0-395-77114-5}} * {{Citation |last=Claeys |first=Johan |title=Polar coordinates |date=2006 |url=http://www.ping.be/~ping1339/polar.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060427230725/http://www.ping.be/~ping1339/polar.htm |archive-date=2006-04-27}} * {{Citation |last1=Cundy |first1=H. Martyn |last2=Rollett |first2=A. P. |title=Mathematical Models |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |date=1961 |page=73}} * {{Citation |last=Husch |first=Lawrence S. |title=Areas Bounded by Polar Curves |date=2000 |url=http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/5/polar.1/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20000301151724/http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/5/polar.1/index.html |archive-date=2000-03-01}} * {{Citation |last=Husch |first=Lawrence S. |title=Tangent Lines to Polar Graphs |date=2019 |url=http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/3/polar.1/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121222301/http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/3/polar.1/index.html |archive-date=2019-11-21}} * {{Citation |author=ISO |title=ISO 80000-2:2019 Quantities and units – Part 2: Mathematics |publisher=International Organization for Standardization |date=2020 |url=https://www.iso.org/standard/64973.html}} * {{Citation |last1=Lee |first1=Theodore |last2=Cohen |first2=David |last3=Sklar |first3=David |title=Precalculus: With Unit-Circle Trigonometry |edition=4th |publisher=Thomson Brooks/Cole |date=2005 |isbn=0-534-40230-5}} * {{Citation |last1=Lucas |first1=N. H. |last2=Bunt |first2=P. J. |last3=Bedient |first3=J. D. |title=Historical Roots of Elementary Mathematics |publisher=Courier Corporation |date=1976 |page=113 |isbn=978-0-486-25563-7}} * {{Citation |last1=Serway |first1=Raymond A. |last2=Jewett |first2=John W., Jr. |title=Principles of Physics |publisher=Brooks/Cole—Thomson Learning |date=2005 |isbn=0-534-49143-X}} * {{Citation |last=Shankar |first=Ramamurti |title=Principles of Quantum Mechanics |edition=2nd |publisher=Springer |date=1994 |page=81 |isbn=0-306-44790-8}} * {{Citation |last=Smith |first=Julius O. |title=Mathematics of the Discrete Fourier Transform (DFT) |chapter=Euler's Identity |publisher=W3K Publishing |date=2003 |isbn=0-9745607-0-7}} * {{Citation |last1=Stewart |first1=Ian |last2=Tall |first2=David |title=Complex Analysis (the Hitchhiker's Guide to the Plane) |publisher=Cambridge University Press |date=1983 |isbn=0-521-28763-4}} * {{Citation |last1=Torrence |first1=Bruce Follett |last2=Torrence |first2=Eve |title=The Student's Introduction to Mathematica |publisher=Cambridge University Press |date=1999 |isbn=0-521-59461-8}} * {{Citation |last1=Varberg |first1=Dale E. |last2=Purcell |first2=Edwin J. |last3=Rigdon |first3=Steven E. |title=Calculus |edition=9th |publisher=Pearson Prentice Hall |date=2007 |page=539 |isbn=978-0-13-146968-6}} * {{Citation |last=Wattenberg |first=Frank |title=Spherical Coordinates |date=1997 |url=http://www.math.montana.edu/frankw/ccp/multiworld/multipleIVP/spherical/body.htm}} * {{Citation |last=Young |first=Cynthia Y. |title=Precalculus |publisher=Wiley |date=2018 |page=620 |isbn=978-1-119-37058-1}} * {{Citation |last1=Zill |first1=Dennis G. |last2=Wright |first2=Warren S. |title=Single Variable Calculus: Early Transcendentals |edition=4th |publisher=Jones & Bartlett |date=2011 |page=585 |isbn=978-1-4496-9055-7}} [[ကဏ္ဍ:ဂျီဩမေတြီ]] [[ကဏ္ဍ:ကိုဩဒိနိတ် စနစ်များ]] sb73rijlk5wud79gmga8b8d1y8twnnz 0 258177 1059234 1047425 2026-10-18T10:55:39Z Mkant00 135890 to the more rigorous and mathematically precise article 1059234 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[မူလနေရာ]] drlrypthmtnws99a3pkf3q29flr5q88 0 260372 1058985 1058968 2026-10-17T12:28:06Z Kyaw Myo Aung 103978 ဆောင်းပါးအား ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်း 1058985 wikitext text/x-wiki '''ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံတော်၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ''' ({{lang-ko|대한민국의 행정 구역}}) ကို ၁၉၄၈ ခုနှစ် [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]] ထူထောင်ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ခေတ်အဆက်ဆက် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ လက်ရှိအုပ်ချုပ်ရေးစနစ်အရ ပထမအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသ ၁၇ ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး အဆိုပါ နယ်မြေဒေသများကို အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့် ထပ်မံခွဲခြားထားသည်။ {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; font-size:90%;" |- style="background-color:#E8CCD7; font-weight:bold; font-size:105%;" | colspan="2" | [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ|တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] |- style="background-color:#F5E2EA; font-weight:bold;" | colspan="2" | တိုင်းအဆင့် |- | style="width:25%; background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | အထူးမြို့ | [[ဆိုးလ်မြို့|ဆိုးလ်]] |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | မြို့ကြီးများ | [[ဘူဆန်မြို့|ဘူဆန်]] • [[ဒယ်ဂူမြို့|ဒယ်ဂူ]] • [[အင်ချောန်မြို့|အင်ချောန်]] • [[ဂွမ်းဂျူမြို့|ဂွမ်းဂျူ]] • [[ဒယ်ဂျောန်မြို့|ဒယ်ဂျောန်]] • [[အူလ်ဆန်မြို့|အူလ်ဆန်]] |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရမြို့ | [[ဆဲဂျွံမြို့|ဆဲဂျွံ]] |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | တိုင်းများ | [[ဂယောင်းဂီတိုင်း]] • [[ချုံးချောင်းမြောက်တိုင်း]] • [[ချုံးချောင်းတောင်တိုင်း]] • [[ဂျော်လာတောင်တိုင်း]] • [[ဂယောင်းဆံမြောက်တိုင်း]] • [[ဂယောင်းဆံတောင်တိုင်း]] |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်းများ | [[ဂံဝန်းတိုင်း (တောင်ကိုရီးယား)|ဂံဝန်း]] • [[ဂျော်လာမြောက်တိုင်း|ဂျောန်မြောက်]] • [[ဂျဲဂျူတိုင်း|ဂျဲဂျူ]] |- style="background-color:#F5E2EA; font-weight:bold;" | colspan="2" | ဒေသန္တရအဆင့် |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | မြို့များ | [[မြို့ (တောင်ကိုရီးယား)|မြို့]] (အထူးမြို့များ ပါဝင်သည်) |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | ခရိုင်များ | [[ခရိုင် (တောင်ကိုရီးယား)|ခရိုင်]] |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ မြို့နယ်များ | [[မြို့နယ် (တောင်ကိုရီးယား)|မြို့နယ်/ခရိုင်ခွဲ]] |- style="background-color:#F5E2EA; font-weight:bold;" | colspan="2" | ဒေသန္တရအစိုးရ မဟုတ်သည့် မြို့နှင့် ခရိုင်များ |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | အုပ်ချုပ်ရေးမြို့များ | အုပ်ချုပ်ရေးမြို့ |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | အုပ်ချုပ်ရေးမြို့နယ်များ | အုပ်ချုပ်ရေးမြို့နယ်/ခရိုင်ခွဲ |} တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ကိုရီးယားကျွန်းဆွယ်တစ်ခုလုံးကို မိမိတို့၏ တရားဝင်ပိုင်နက်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသဖြင့် လက်ရှိ [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]]မှ ထိန်းချုပ်ထားသော နယ်မြေများကိုလည်း [[မြောက်ပိုင်းငါးတိုင်း]]အဖြစ် တရားဝင် အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေစာရင်း၌ ထည့်သွင်းထားသည်။ == အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသ အမျိုးအစားများ == တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်တွင် နယ်မြေဒေသများကို အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့် ခွဲခြားထားသည်။ {| class="wikitable" |- style="background-color:#efefef;" ! အဆင့် !! အမျိုးအစား !! အကြောင်းအရာ |- | rowspan="4" | ပထမအဆင့် | အထူးမြို့ || မြို့တော် ဆိုးလ်မြို့တစ်မြို့တည်းသာ ပါဝင်သည်။ |- | အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရမြို့ || အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ အထူးမြို့တော်ဖြစ်သော ဆဲဂျွံမြို့ ပါဝင်သည်။ |- | မြို့ကြီး || အဓိက မြို့ကြီး ၆ မြို့ ပါဝင်သည်။ |- | တိုင်း || ရိုးရိုးတိုင်း ၆ တိုင်းနှင့် အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း ၃ တိုင်း၊ စုစုပေါင်း ၉ တိုင်း ပါဝင်သည်။ |- | rowspan="3" | ဒုတိယအဆင့် | မြို့ || တိုင်းများ၏ လက်အောက်ခံ လူဦးရေ ၅၀,၀၀၀ အထက်ရှိသော မြို့ပြဒေသများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | ခရိုင် || တိုင်းများ၏ လက်အောက်ခံ ကျေးလက်ဒေသ သို့မဟုတ် လူဦးရေ ကျဲပါးသော ဒေသများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | မြို့နယ်/ခရိုင်ခွဲ || အထူးမြို့နှင့် မြို့ကြီးများ၏ လက်အောက်ခံ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | rowspan="4" | တတိယနှင့် အောက်ခြေအဆင့် | ကျေးရွာအုပ်စုကြီး || ခရိုင် သို့မဟုတ် မြို့များ၏ လက်အောက်ခံ ကျေးလက်အချက်အချာ ဒေသများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | ကျေးရွာအုပ်စု || ခရိုင် သို့မဟုတ် မြို့များ၏ လက်အောက်ခံ ကျေးလက်ဒေသများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | ရပ်ကွက် || မြို့နယ်များ၏ လက်အောက်ခံ မြို့ပြဧရိယာ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။ |- | ကျေးရွာ || အနိမ့်ဆုံး အုပ်ချုပ်ရေးအဆင့်ဖြစ်ပြီး ကျေးရွာအုပ်စုများ၏ လက်အောက်တွင် ပါဝင်သည်။ |} == ပထမအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ == [[File:Provinces of South Korea.svg|thumb|300px|တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ ပထမအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများပြ မြေပုံ]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- style="background-color:#efefef;" ! စဉ် !! အလံ !! အမည် !! ရုံးစိုက်ရာဒေသ !! ဧရိယာ (စတုရန်းကီလိုမီတာ) !! လူဦးရေ (ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄)<ref>{{Cite web |title=주민등록 인구통계 - 행정안전부 |url=https://jumin.mois.go.kr/ |access-date=2025-01-08}}</ref> |- | ၁ || [[File:Flag of Seoul.svg|60px]] || [[ဆိုးလ်မြို့|ဆိုးလ်အထူးမြို့]] || အလယ်မြို့နယ် || ၆၀၅.၄၀ || ၉,၃၃၁,၈၂၈ |- | ၂ || [[File:Flag of Busan.svg|60px]] || [[ဘူဆန်မြို့|ဘူဆန်မြို့ကြီး]] || ယောန်ဂျဲမြို့နယ် || ၇၆၄.၄၃ || ၃,၂၆၆,၅၉၈ |- | ၃ || [[File:Flag of Daegu.svg|60px]] || [[ဒယ်ဂူမြို့|ဒယ်ဂူမြို့ကြီး]] || အလယ်မြို့နယ် || ၈၈၄.၄၆ || ၂,၃၆၃,၆၂၉ |- | ၄ || [[File:Flag of Incheon.svg|60px]] || [[အင်ချောန်မြို့|အင်ချောန်မြို့ကြီး]] || နာမ်ဒွံမြို့နယ် || ၉၉၄.၁၂ || ၃,၀၂၁,၀၁၀ |- | ၅ || [[File:Flag of Gwangju.svg|60px]] || [[ဂွမ်းဂျူမြို့|ဂွမ်းဂျူမြို့ကြီး]] || အနောက်မြို့နယ် || ၅၀၁.၄၁ || ၁,၄၀၈,၄၂၂ |- | ၆ || [[File:Flag of Daejeon.svg|60px]] || [[ဒယ်ဂျောန်မြို့|ဒယ်ဂျောန်မြို့ကြီး]] || အနောက်မြို့နယ် || ၅၃၉.၇၈ || ၁,၄၃၉,၁၅၇ |- | ၇ || [[File:Flag of Ulsan.svg|60px]] || [[အူလ်ဆန်မြို့|အူလ်ဆန်မြို့ကြီး]] || တောင်မြို့နယ် || ၁,၀၅၇.၁၄ || ၁,၀၉၈,၀၄၉ |- | ၈ || [[File:Flag of Gyeonggi Province.svg|60px]] || [[ဂယောင်းဂီတိုင်း]] || ဆူဝန်းမြို့ || ၁၀,၁၃၀.၈၆ || ၁၃,၆၉၄,၆၈၅ |- | ၉ || [[File:Flag of Gangwon State.svg|60px]] || [[ဂံဝန်းတိုင်း (တောင်ကိုရီးယား)|ဂံဝန်းအထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]] || ချုန်းချောန်မြို့ || ၁၆,၆၁၃.၄၆ || ၁,၅၁၇,၇၆၆ |- | ၁၀ || [[File:Flag of North Chungcheong Province.svg|60px]] || [[ချုံးချောင်းမြောက်တိုင်း]] || ချောင်းဂျူမြို့ || ၇,၄၃၁.၄၄ || ၁,၅၉၁,၁၇၇ |- | ၁၁ || [[File:Flag of South Chungcheong Province.svg|60px]] || [[ချုံးချောင်းတောင်တိုင်း]] || ဟွံဆောင်းခရိုင် || ၈,၆၀၀.၅၂ || ၂,၁၃၆,၅၇၄ |- | ၁၂ || [[File:Flag of Jeonbuk State, South Korea.svg|60px]] || [[ဂျော်လာမြောက်တိုင်း|ဂျောန်မြောက်အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]] || ဂျောန်ဂျူမြို့ || ၈,၀၅၄.၆၂ || ၁,၇၃၈,၆၉၀ |- | ၁၃ || [[File:Flag of South Jeolla Province.svg|60px]] || [[ဂျော်လာတောင်တိုင်း]] || မူအန်းခရိုင် || ၁၂,၀၇၃.၄၆ || ၁,၇၈၈,၈၁၉ |- | ၁၄ || [[File:Flag of North Gyeongsang Province.svg|60px]] || [[ဂယောင်းဆံမြောက်တိုင်း]] || အန်းဒွံမြို့ || ၁၉,၀၂၅.၉၆ || ၂,၅၃၁,၃၈၄ |- | ၁၅ || [[File:Flag of South Gyeongsang Province.svg|60px]] || [[ဂယောင်းဆံတောင်တိုင်း]] || ချမ်းဝန်းမြို့ || ၁၀,၅၂၀.၈၂ || ၃,၂၃၀,၁၆၁ |- | ၁၆ || [[File:Flag of Jeju Province.svg|60px]] || [[ဂျဲဂျူတိုင်း|ဂျဲဂျူအထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]] || ဂျဲဂျူမြို့ || ၁,၈၄၈.၂၇ || ၆၇၀,၃၆၈ |- | ၁၇ || [[File:Flag of Sejong City.svg|60px]] || [[ဆဲဂျွံမြို့|ဆဲဂျွံအထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရမြို့]] || - || ၄၆၅.၂၃ || ၃၉၀,၆၈၅ |- style="background-color:#f2f2f2; font-weight:bold;" | - || [[File:Flag of South Korea.svg|60px]] || [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ|စုစုပေါင်း]] || - || ၉၉,၆၄၆.၁၆ || ၅၁,၂၁၇,၂၂၁ |} == မြောက်ပိုင်းငါးတိုင်း == တောင်ကိုရီးယား အစိုးရသည် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ လက်ရှိ [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]]မှ ထိန်းချုပ်ထားသော နယ်မြေများကိုလည်း မိမိတို့၏ တရားဝင် အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ အဆိုပါ တိုင်း ၅ တိုင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ကြသည် — * [[ဟမ်းဂယောင်းမြောက်တိုင်း]] * [[ဟမ်းဂယောင်းတောင်တိုင်း]] * [[ဖျောင်းအန်းမြောက်တိုင်း]] * [[ဖျောင်းအန်းတောင်တိုင်း]] * [[ဟွမ်းဟယ်တိုင်း]] == သမိုင်းကြောင်း == ကိုရီးယား၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေစနစ်သည် [[ဂျိုဆောန်|ဂျိုဆောန်မင်းဆက်]]ကာလ ကတည်းက စတင်ခဲ့သော [[ကိုရီးယား၏ တိုင်း ရှစ်တိုင်း|တိုင်း ၈ တိုင်း]] စနစ်ပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ်တွင် တိုင်းအချို့ကို မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းဟူ၍ ခွဲခြားခဲ့ပြီးနောက် ၁၃ တိုင်း စနစ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ် တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ ထူထောင်ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ဆိုးလ်မြို့အား အထူးမြို့အဖြစ်လည်းကောင်း၊ အခြားမြို့ကြီးများကို မြို့ကြီးများအဖြစ်လည်းကောင်း အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ မကြာသေးမီ ကာလများတွင် ဆဲဂျွံအထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရမြို့ နှင့် အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်းများဖြစ်ကြသော ဂျဲဂျူ၊ ဂံဝန်း၊ ဂျောန်မြောက် တို့ကို ခေတ်စနစ်နှင့်အညီ ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ == အခြားကြည့်ရန် == * [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] == ကိုးကားများ == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://www.mois.go.kr/ ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံတော် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းရေး ဝန်ကြီးဌာန] {{တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ}} [[ကဏ္ဍ:တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] dwgbst2h1y8iirzyr9q61l46jx8wuv4 1058986 1058985 2026-10-17T12:29:55Z Kyaw Myo Aung 103978 သဒ္ဒါပြင်ခဲ့သည် 1058986 wikitext text/x-wiki '''ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံတော်၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ''' ({{lang-ko|대한민국의 행정 구역}}) ကို ၁၉၄၈ ခုနှစ် [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]] ထူထောင်ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ခေတ်အဆက်ဆက် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ လက်ရှိအုပ်ချုပ်ရေးစနစ်အရ ပထမအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသ ၁၇ ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး အဆိုပါ နယ်မြေဒေသများကို အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့် ထပ်မံခွဲခြားထားသည်။ {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; font-size:90%;" |- style="background-color:#E8CCD7; font-weight:bold; font-size:105%;" | colspan="2" | [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ|တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] |- style="background-color:#F5E2EA; font-weight:bold;" | colspan="2" | တိုင်းအဆင့် |- | style="width:25%; background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | အထူးမြို့ | [[ဆိုးလ်မြို့|ဆိုးလ်]] |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | မြို့ကြီးများ | [[ဘူဆန်မြို့|ဘူဆန်]] • [[ဒယ်ဂူမြို့|ဒယ်ဂူ]] • [[အင်ချောန်မြို့|အင်ချောန်]] • [[ဂွမ်းဂျူမြို့|ဂွမ်းဂျူ]] • [[ဒယ်ဂျောန်မြို့|ဒယ်ဂျောန်]] • [[အူလ်ဆန်မြို့|အူလ်ဆန်]] |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရမြို့ | [[ဆဲဂျွံမြို့|ဆဲဂျွံ]] |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | တိုင်းများ | [[ဂယောင်းဂီတိုင်း]] • [[ချုံးချောင်းမြောက်တိုင်း]] • [[ချုံးချောင်းတောင်တိုင်း]] • [[ဂျော်လာတောင်တိုင်း]] • [[ဂယောင်းဆံမြောက်တိုင်း]] • [[ဂယောင်းဆံတောင်တိုင်း]] |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်းများ | [[ဂံဝန်းတိုင်း (တောင်ကိုရီးယား)|ဂံဝန်း]] • [[ဂျော်လာမြောက်တိုင်း|ဂျောန်မြောက်]] • [[ဂျဲဂျူတိုင်း|ဂျဲဂျူ]] |- style="background-color:#F5E2EA; font-weight:bold;" | colspan="2" | ဒေသန္တရအဆင့် |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | မြို့များ | [[မြို့ (တောင်ကိုရီးယား)|မြို့]] (အထူးမြို့များ ပါဝင်သည်) |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | ခရိုင်များ | [[ခရိုင် (တောင်ကိုရီးယား)|ခရိုင်]] |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ မြို့နယ်များ | [[မြို့နယ် (တောင်ကိုရီးယား)|မြို့နယ်/ခရိုင်ခွဲ]] |- style="background-color:#F5E2EA; font-weight:bold;" | colspan="2" | ဒေသန္တရအစိုးရ မဟုတ်သည့် မြို့နှင့် ခရိုင်များ |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | အုပ်ချုပ်ရေးမြို့များ | အုပ်ချုပ်ရေးမြို့ |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | အုပ်ချုပ်ရေးမြို့နယ်များ | အုပ်ချုပ်ရေးမြို့နယ်/ခရိုင်ခွဲ |} တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ကိုရီးယားကျွန်းဆွယ်တစ်ခုလုံးကို မိမိတို့၏ တရားဝင်ပိုင်နက်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသဖြင့် လက်ရှိ [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]]မှ ထိန်းချုပ်ထားသော နယ်မြေများကိုလည်း [[မြောက်ပိုင်းငါးတိုင်း]]အဖြစ် တရားဝင် အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေစာရင်း၌ ထည့်သွင်းထားသည်။ == အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသ အမျိုးအစားများ == တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်တွင် နယ်မြေဒေသများကို အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့် ခွဲခြားထားသည်။ {| class="wikitable" |- style="background-color:#efefef;" ! အဆင့် !! အမျိုးအစား !! အကြောင်းအရာ |- | rowspan="4" | ပထမအဆင့် | အထူးမြို့ || မြို့တော် ဆိုးလ်မြို့တစ်မြို့တည်းသာ ပါဝင်သည်။ |- | အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရမြို့ || အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ အထူးမြို့တော်ဖြစ်သော ဆဲဂျွံမြို့ ပါဝင်သည်။ |- | မြို့ကြီး || အဓိက မြို့ကြီး ၆ မြို့ ပါဝင်သည်။ |- | တိုင်း || ရိုးရိုးတိုင်း ၆ တိုင်းနှင့် အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း ၃ တိုင်း၊ စုစုပေါင်း ၉ တိုင်း ပါဝင်သည်။ |- | rowspan="3" | ဒုတိယအဆင့် | မြို့ || တိုင်းများ၏ လက်အောက်ခံ လူဦးရေ ၅၀,၀၀၀ အထက်ရှိသော မြို့ပြဒေသများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | ခရိုင် || တိုင်းများ၏ လက်အောက်ခံ ကျေးလက်ဒေသ သို့မဟုတ် လူဦးရေ ကျဲပါးသော ဒေသများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | မြို့နယ်/ခရိုင်ခွဲ || အထူးမြို့နှင့် မြို့ကြီးများ၏ လက်အောက်ခံ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | rowspan="4" | တတိယနှင့် အောက်ခြေအဆင့် | ကျေးရွာအုပ်စုကြီး || ခရိုင် သို့မဟုတ် မြို့များ၏ လက်အောက်ခံ ကျေးလက်အချက်အချာ ဒေသများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | ကျေးရွာအုပ်စု || ခရိုင် သို့မဟုတ် မြို့များ၏ လက်အောက်ခံ ကျေးလက်ဒေသများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | ရပ်ကွက် || မြို့နယ်များ၏ လက်အောက်ခံ မြို့ပြဧရိယာ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။ |- | ကျေးရွာ || အနိမ့်ဆုံး အုပ်ချုပ်ရေးအဆင့်ဖြစ်ပြီး ကျေးရွာအုပ်စုများ၏ လက်အောက်တွင် ပါဝင်သည်။ |} == ပထမအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ == [[File:Provinces of South Korea.svg|thumb|300px|တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ ပထမအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများပြ မြေပုံ]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- style="background-color:#efefef;" ! စဉ် !! အလံ !! အမည် !! ရုံးစိုက်ရာဒေသ !! ဧရိယာ (စတုရန်းကီလိုမီတာ) !! လူဦးရေ (ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄)<ref>{{Cite web |title=주민등록 인구통계 - 행정안전부 |url=https://jumin.mois.go.kr/ |access-date=2025-01-08}}</ref> |- | ၁ || [[File:Flag of Seoul.svg|60px]] || [[ဆိုးလ်မြို့|ဆိုးလ်အထူးမြို့]] || အလယ်မြို့နယ် || ၆၀၅.၄၀ || ၉,၃၃၁,၈၂၈ |- | ၂ || [[File:Flag of Busan.svg|60px]] || [[ဘူဆန်မြို့|ဘူဆန်မြို့ကြီး]] || ယောန်ဂျဲမြို့နယ် || ၇၆၄.၄၃ || ၃,၂၆၆,၅၉၈ |- | ၃ || [[File:Flag of Daegu.svg|60px]] || [[ဒယ်ဂူမြို့|ဒယ်ဂူမြို့ကြီး]] || အလယ်မြို့နယ် || ၈၈၄.၄၆ || ၂,၃၆၃,၆၂၉ |- | ၄ || [[File:Flag of Incheon.svg|60px]] || [[အင်ချောန်မြို့|အင်ချောန်မြို့ကြီး]] || နာမ်ဒွံမြို့နယ် || ၉၉၄.၁၂ || ၃,၀၂၁,၀၁၀ |- | ၅ || [[File:Flag of Gwangju.svg|60px]] || [[ဂွမ်းဂျူမြို့|ဂွမ်းဂျူမြို့ကြီး]] || အနောက်မြို့နယ် || ၅၀၁.၄၁ || ၁,၄၀၈,၄၂၂ |- | ၆ || [[File:Flag of Daejeon.svg|60px]] || [[ဒယ်ဂျောန်မြို့|ဒယ်ဂျောန်မြို့ကြီး]] || အနောက်မြို့နယ် || ၅၃၉.၇၈ || ၁,၄၃၉,၁၅၇ |- | ၇ || [[File:Flag of Ulsan.svg|60px]] || [[အူလ်ဆန်မြို့|အူလ်ဆန်မြို့ကြီး]] || တောင်မြို့နယ် || ၁,၀၅၇.၁၄ || ၁,၀၉၈,၀၄၉ |- | ၈ || [[File:Flag of Gyeonggi Province.svg|60px]] || [[ဂယောင်းဂီတိုင်း]] || ဆူဝန်းမြို့ || ၁၀,၁၃၀.၈၆ || ၁၃,၆၉၄,၆၈၅ |- | ၉ || [[File:Flag of Gangwon State.svg|60px]] || [[ဂံဝန်းတိုင်း (တောင်ကိုရီးယား)|ဂံဝန်းအထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]] || ချုန်းချောန်မြို့ || ၁၆,၆၁၃.၄၆ || ၁,၅၁၇,၇၆၆ |- | ၁၀ || [[File:Flag of North Chungcheong Province.svg|60px]] || [[ချုံးချောင်းမြောက်တိုင်း]] || ချောင်းဂျူမြို့ || ၇,၄၃၁.၄၄ || ၁,၅၉၁,၁၇၇ |- | ၁၁ || [[File:Flag of South Chungcheong Province.svg|60px]] || [[ချုံးချောင်းတောင်တိုင်း]] || ဟွံဆောင်းခရိုင် || ၈,၆၀၀.၅၂ || ၂,၁၃၆,၅၇၄ |- | ၁၂ || [[File:Flag of Jeonbuk State, South Korea.svg|60px]] || [[ဂျော်လာမြောက်တိုင်း|ဂျောန်မြောက်အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]] || ဂျောန်ဂျူမြို့ || ၈,၀၅၄.၆၂ || ၁,၇၃၈,၆၉၀ |- | ၁၃ || [[File:Flag of South Jeolla Province.svg|60px]] || [[ဂျော်လာတောင်တိုင်း]] || မူအန်းခရိုင် || ၁၂,၀၇၃.၄၆ || ၁,၇၈၈,၈၁၉ |- | ၁၄ || [[File:Flag of North Gyeongsang Province.svg|60px]] || [[ဂယောင်းဆံမြောက်တိုင်း]] || အန်းဒွံမြို့ || ၁၉,၀၂၅.၉၆ || ၂,၅၃၁,၃၈၄ |- | ၁၅ || [[File:Flag of South Gyeongsang Province.svg|60px]] || [[ဂယောင်းဆံတောင်တိုင်း]] || ချမ်းဝန်းမြို့ || ၁၀,၅၂၀.၈၂ || ၃,၂၃၀,၁၆၁ |- | ၁၆ || [[File:Flag of Jeju Province.svg|60px]] || [[ဂျဲဂျူတိုင်း|ဂျဲဂျူအထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]] || ဂျဲဂျူမြို့ || ၁,၈၄၈.၂၇ || ၆၇၀,၃၆၈ |- | ၁၇ || [[File:Flag of Sejong City.svg|60px]] || [[ဆဲဂျွံမြို့|ဆဲဂျွံအထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရမြို့]] || - || ၄၆၅.၂၃ || ၃၉၀,၆၈၅ |- style="background-color:#f2f2f2; font-weight:bold;" | - || [[File:Flag of South Korea.svg|60px]] || [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ|စုစုပေါင်း]] || - || ၉၉,၆၄၆.၁၆ || ၅၁,၂၁၇,၂၂၁ |} == မြောက်ပိုင်းငါးတိုင်း == တောင်ကိုရီးယား အစိုးရသည် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ လက်ရှိ [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]]မှ ထိန်းချုပ်ထားသော နယ်မြေများကိုလည်း မိမိတို့၏ တရားဝင် အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ အဆိုပါ တိုင်း ၅ တိုင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ကြသည် — * [[ဟမ်းဂယောင်းမြောက်တိုင်း]] * [[ဟမ်းဂယောင်းတောင်တိုင်း]] * [[ဖျောင်းအန်းမြောက်တိုင်း]] * [[ဖျောင်းအန်းတောင်တိုင်း]] * [[ဟွမ်းဟယ်တိုင်း]] == သမိုင်းကြောင်း == ကိုရီးယား၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေစနစ်သည် [[ဂျိုဆောန်|ဂျိုဆောန်မင်းဆက်]]ကာလ ကတည်းက စတင်ခဲ့သော [[ကိုရီးယား၏ တိုင်း ရှစ်တိုင်း|တိုင်း ၈ တိုင်း]] စနစ်ပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ်တွင် တိုင်းအချို့ကို မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းဟူ၍ ခွဲခြားခဲ့ပြီးနောက် ၁၃ တိုင်း စနစ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ် တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ ထူထောင်ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ဆိုးလ်မြို့အား အထူးမြို့အဖြစ်လည်းကောင်း၊ အခြားမြို့ကြီးများကို မြို့ကြီးများအဖြစ်လည်းကောင်း အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ မကြာသေးမီ ကာလများတွင် ဆဲဂျွံအထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရမြို့ နှင့် အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်းများဖြစ်ကြသော ဂျဲဂျူ၊ ဂံဝန်း၊ ဂျောန်မြောက် တို့ကို ခေတ်စနစ်နှင့်အညီ ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ == အခြားကြည့်ရန် == * [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] == ကိုးကား == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://www.mois.go.kr/ ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံတော် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းရေး ဝန်ကြီးဌာန] {{တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ}} [[ကဏ္ဍ:တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] 7343togqohcylp8kp06tb38gqvohu51 1059003 1058986 2026-10-17T14:55:48Z Kyaw Myo Aung 103978 1059003 wikitext text/x-wiki '''ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံတော်၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ''' ({{lang-ko|대한민국의 행정 구역}}) ကို ၁၉၄၈ ခုနှစ် [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]] ထူထောင်ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ခေတ်အဆက်ဆက် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ လက်ရှိအုပ်ချုပ်ရေးစနစ်အရ ပထမအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသ ၁၇ ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး အဆိုပါ နယ်မြေဒေသများကို အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့် ထပ်မံခွဲခြားထားသည်။ {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; font-size:90%;" |- style="background-color:#E8CCD7; font-weight:bold; font-size:105%;" | colspan="2" | [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ|တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] |- style="background-color:#F5E2EA; font-weight:bold;" | colspan="2" | တိုင်းအဆင့် |- | style="width:25%; background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | အထူးမြို့ | [[ဆိုးလ်မြို့|ဆိုးလ်]] |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | မြို့ကြီးများ | [[ဘူဆန်မြို့|ဘူဆန်]] • [[ဒယ်ဂူမြို့|ဒယ်ဂူ]] • [[အင်ချောန်မြို့|အင်ချောန်]] • [[ဂွမ်းဂျူမြို့|ဂွမ်းဂျူ]] • [[ဒယ်ဂျောန်မြို့|ဒယ်ဂျောန်]] • [[အူလ်ဆန်မြို့|အူလ်ဆန်]] |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရမြို့ | [[ဆဲဂျွံမြို့|ဆဲဂျွံ]] |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | တိုင်းများ | [[ဂယောင်းဂီတိုင်း]] • [[ချုံးချောင်းမြောက်တိုင်း]] • [[ချုံးချောင်းတောင်တိုင်း]] • [[ဂျော်လာတောင်တိုင်း]] • [[ဂယောင်းဆံမြောက်တိုင်း]] • [[ဂယောင်းဆံတောင်တိုင်း]] |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်းများ | [[ဂံဝန်းတိုင်း (တောင်ကိုရီးယား)|ဂံဝန်း]] • [[ဂျော်လာမြောက်တိုင်း|ဂျောန်မြောက်]] • [[ဂျဲဂျူတိုင်း|ဂျဲဂျူ]] |- style="background-color:#F5E2EA; font-weight:bold;" | colspan="2" | ဒေသန္တရအဆင့် |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | မြို့များ | [[မြို့ (တောင်ကိုရီးယား)|မြို့]] (အထူးမြို့များ ပါဝင်သည်) |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | ခရိုင်များ | [[ခရိုင် (တောင်ကိုရီးယား)|ခရိုင်]] |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ မြို့နယ်များ | [[မြို့နယ် (တောင်ကိုရီးယား)|မြို့နယ်/ခရိုင်ခွဲ]] |- style="background-color:#F5E2EA; font-weight:bold;" | colspan="2" | ဒေသန္တရအစိုးရ မဟုတ်သည့် မြို့နှင့် ခရိုင်များ |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | အုပ်ချုပ်ရေးမြို့များ | အုပ်ချုပ်ရေးမြို့ |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | အုပ်ချုပ်ရေးမြို့နယ်များ | အုပ်ချုပ်ရေးမြို့နယ်/ခရိုင်ခွဲ |} တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ကိုရီးယားကျွန်းဆွယ်တစ်ခုလုံးကို မိမိတို့၏ တရားဝင်ပိုင်နက်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသဖြင့် လက်ရှိ [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]]မှ ထိန်းချုပ်ထားသော နယ်မြေများကိုလည်း [[မြောက်ပိုင်းငါးတိုင်း]]အဖြစ် တရားဝင် အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေစာရင်း၌ ထည့်သွင်းထားသည်။ == အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသ အမျိုးအစားများ == တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်တွင် နယ်မြေဒေသများကို အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့် ခွဲခြားထားသည်။ {| class="wikitable" |- style="background-color:#efefef;" ! အဆင့် !! အမျိုးအစား !! အကြောင်းအရာ |- | rowspan="4" | ပထမအဆင့် | အထူးမြို့ || မြို့တော် ဆိုးလ်မြို့တစ်မြို့တည်းသာ ပါဝင်သည်။ |- | အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရမြို့ || အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ အထူးမြို့တော်ဖြစ်သော ဆဲဂျွံမြို့ ပါဝင်သည်။ |- | မြို့ကြီး || အဓိက မြို့ကြီး ၆ မြို့ ပါဝင်သည်။ |- | တိုင်း || ရိုးရိုးတိုင်း ၆ တိုင်းနှင့် အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း ၃ တိုင်း၊ စုစုပေါင်း ၉ တိုင်း ပါဝင်သည်။ |- | rowspan="3" | ဒုတိယအဆင့် | မြို့ || တိုင်းများ၏ လက်အောက်ခံ လူဦးရေ ၅၀,၀၀၀ အထက်ရှိသော မြို့ပြဒေသများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | ခရိုင် || တိုင်းများ၏ လက်အောက်ခံ ကျေးလက်ဒေသ သို့မဟုတ် လူဦးရေ ကျဲပါးသော ဒေသများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | မြို့နယ်/ခရိုင်ခွဲ || အထူးမြို့နှင့် မြို့ကြီးများ၏ လက်အောက်ခံ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | rowspan="4" | တတိယနှင့် အောက်ခြေအဆင့် | ကျေးရွာအုပ်စုကြီး || ခရိုင် သို့မဟုတ် မြို့များ၏ လက်အောက်ခံ ကျေးလက်အချက်အချာ ဒေသများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | ကျေးရွာအုပ်စု || ခရိုင် သို့မဟုတ် မြို့များ၏ လက်အောက်ခံ ကျေးလက်ဒေသများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | ရပ်ကွက် || မြို့နယ်များ၏ လက်အောက်ခံ မြို့ပြဧရိယာ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။ |- | ကျေးရွာ || အနိမ့်ဆုံး အုပ်ချုပ်ရေးအဆင့်ဖြစ်ပြီး ကျေးရွာအုပ်စုများ၏ လက်အောက်တွင် ပါဝင်သည်။ |} == ပထမအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ == [[File:Provinces of South Korea.svg|thumb|300px|တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ ပထမအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများပြ မြေပုံ]] {| class="wikitable sortable" |- ! !! အလံ !!အမည်!!ရုံးစိုက်ရာဒေသ!!ဧရိယာ(km²)!!လူဦးရေ([[ဒီဇင်ဘာ]] [[၂၀၂၄]])<ref>{{Cite web |title=주민등록 인구통계 - 행정안전부 |url=https://jumin.mois.go.kr/ |website=[[행정안전부]] |access-date=2025-01-08}}</ref> |- | 1 |[[File:Flag of Seoul.svg|75px]]||[[ဆိုးလ်မြို့]]||အလယ်မြို့နယ်||style="text-align:right"|၆၀၅.၄၀||style="text-align:right"|၉,၃၃၁,၈၂၈ |- | 2 |[[File:Flag of Busan.svg|75px]]||[[ဘူဆန်မြို့|ဘူဆန်မြို့ကြီး]]||ယောန်ဂျဲမြို့နယ်||style="text-align:right"|၇၆၄.၄၃||style="text-align:right"|၃,၂၆၆,၅၉၈ |- | 3 |[[File:Flag of Daegu.svg|75px]]||[[ဒယ်ဂူမြို့|ဒယ်ဂူမြို့ကြီး]]||အလယ်မြို့နယ်||style="text-align:right"|၈၈၄.၄၆||style="text-align:right"|၂,၃၆၃,၆၂၉ |- | 4 |[[File:Flag of Incheon.svg|75px]]||[[အင်ချောန်မြို့|အင်ချောန်မြို့ကြီး]]||နာမ်ဒွံမြို့နယ်||style="text-align:right"|၉၉၄.၁၂||style="text-align:right"|၃,၀၂၁,၀၁၀ |- | 5 |[[File:Flag of Gwangju.svg|75px]]||[[ဂွမ်းဂျူမြို့|ဂွမ်းဂျူမြို့ကြီး]]||အနောက်မြို့နယ်||style="text-align:right"|၅၀၁.၄၁||style="text-align:right"|၁,၄၀၈,၄၂၂ |- | 6 |[[File:Flag of Daejeon.svg|75px]]||[[ဒယ်ဂျောန်မြို့|ဒယ်ဂျောန်မြို့ကြီး]]||အနောက်မြို့နယ်||style="text-align:right"|၅၃၉.၇၈||style="text-align:right"|၁,၄၃၉,၁၅၇ |- | 7 |[[File:Flag of Ulsan.svg|75px]]||[[အူလ်ဆန်မြို့|အူလ်ဆန်မြို့ကြီး]]||တောင်မြို့နယ်||style="text-align:right"|၁,၀၅၇.၁၄||style="text-align:right"|၁,၀၉၈,၀၄၉ |- | 8 |[[File:Flag of Gyeonggi Province.svg|75px]]||[[ဂယောင်းဂီတိုင်း]]||ဆူဝန်းမြို့၊ ဂွန်းဆောန်မြို့နယ်||style="text-align:right"|၁၀,၁၃၀.၈၆||style="text-align:right"|၁၃,၆၉၄,၆၈၅ |- | 9 |[[File:Flag of Gangwon State.svg|75px]]||[[ဂံဝန်းတိုင်း (တောင်ကိုရီးယား)|ဂံဝန်းအထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]]||ချုန်းချောန်မြို့||style="text-align:right"|၁၆,၆၁၃.၄၆||style="text-align:right"|၁,၅၁၇,၇၆⁶ |- |10 |[[File:Flag of North Chungcheong Province.svg|75px]]||[[ချုံးချောင်းမြောက်တိုင်း]]||ချောင်းဂျူမြို့၊ ဆံဒံမြို့နယ်||style="text-align:right"|၇,၄၃၁.၄၄||style="text-align:right"|၁,၅၉၁,၁၇၇ |- |11 |[[File:Flag of South Chungcheong Province.svg|75px]]||[[ချုံးချောင်းတောင်တိုင်း]]||ဟွံဆောင်းခရိုင်||style="text-align:right"|၈,၆၀၀.၅၂||style="text-align:right"|၂,၁၃၆,၅၇၄ |- |12 |[[File:Flag of Jeonbuk State, South Korea.svg|75px]]||[[ဂျော်လာမြောက်တိုင်း|ဂျောန်မြောက်အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]]||ဂျောန်ဂျူမြို့၊ ဝါန်ဆန်းမြို့နယ်||style="text-align:right"|၈,၀၅၄.၆၂||style="text-align:right"|၁,၇၃၈,၆၉၀ |- |13 |[[File:Flag of South Jeolla Province.svg|75px]]||[[ဂျော်လာတောင်တိုင်း]]||မူအန်းခရိုင်||style="text-align:right"|၁၂,၀၇၃.၄၆||style="text-align:right"|၁,၇၈၈,၈၁၉ |- |14 |[[File:Flag of North Gyeongsang Province.svg|75px]]||[[ဂယောင်းဆံမြောက်တိုင်း]]||အန်းဒွံမြို့||style="text-align:right"|၁၉,၀၂၅.၉၆||style="text-align:right"|၂,၅၃၁,၃၈၄ |- |15 |[[File:Flag of South Gyeongsang Province.svg|75px]]||[[ဂယောင်းဆံတောင်တိုင်း]]||ချမ်းဝန်းမြို့||style="text-align:right"|၁၀,၅၂၀.၈၂||style="text-align:right"|၃,၂၃၀,၁၆၁ |- |16 |[[File:Flag of Jeju Province.svg|75px]]||[[ဂျဲဂျူတိုင်း|ဂျဲဂျူအထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]]||ဂျဲဂျူမြို့||style="text-align:right"|၁,၈၄၈.၂၇||style="text-align:right"|၆၇၀,၃၆၈ |- |17 |[[File:Flag of Sejong City.svg|75px]]||[[ဆဲဂျွံမြို့|ဆဲဂျွံအထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရမြို့]]||-||style="text-align:right"|၄၆၅.၂၃||style="text-align:right"|၃၉၀,၆၈၅ |- | - |[[File:Flag of South Korea.svg|75px]]||[[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ|စုစုပေါင်း]]|| style="text-align:right" |၉၉,၆၄၆.၁၆||style="text-align:right"|၅၁,၂၁၇,၂၂၁ |} == မြောက်ပိုင်းငါးတိုင်း == တောင်ကိုရီးယား အစိုးရသည် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ လက်ရှိ [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]]မှ ထိန်းချုပ်ထားသော နယ်မြေများကိုလည်း မိမိတို့၏ တရားဝင် အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ အဆိုပါ တိုင်း ၅ တိုင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ကြသည် — * [[ဟမ်းဂယောင်းမြောက်တိုင်း]] * [[ဟမ်းဂယောင်းတောင်တိုင်း]] * [[ဖျောင်းအန်းမြောက်တိုင်း]] * [[ဖျောင်းအန်းတောင်တိုင်း]] * [[ဟွမ်းဟယ်တိုင်း]] == သမိုင်းကြောင်း == ကိုရီးယား၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေစနစ်သည် [[ဂျိုဆောန်|ဂျိုဆောန်မင်းဆက်]]ကာလ ကတည်းက စတင်ခဲ့သော [[ကိုရီးယား၏ တိုင်း ရှစ်တိုင်း|တိုင်း ၈ တိုင်း]] စနစ်ပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ်တွင် တိုင်းအချို့ကို မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းဟူ၍ ခွဲခြားခဲ့ပြီးနောက် ၁၃ တိုင်း စနစ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ် တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ ထူထောင်ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ဆိုးလ်မြို့အား အထူးမြို့အဖြစ်လည်းကောင်း၊ အခြားမြို့ကြီးများကို မြို့ကြီးများအဖြစ်လည်းကောင်း အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ မကြာသေးမီ ကာလများတွင် ဆဲဂျွံအထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရမြို့ နှင့် အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်းများဖြစ်ကြသော ဂျဲဂျူ၊ ဂံဝန်း၊ ဂျောန်မြောက် တို့ကို ခေတ်စနစ်နှင့်အညီ ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ == အခြားကြည့်ရန် == * [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] == ကိုးကား == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://www.mois.go.kr/ ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံတော် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းရေး ဝန်ကြီးဌာန] {{တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ}} [[ကဏ္ဍ:တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] 3rohel2r565263boowo7d8o4xcqq7ig 1059009 1059003 2026-10-17T15:35:33Z Kyaw Myo Aung 103978 သဒ္ဒါပြင်ခဲ့သည် 1059009 wikitext text/x-wiki တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများကို ၁၉၄၈ ခုနှစ် [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]]စတင်ထူထောင်ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ခေတ်အဆက်ဆက် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ လက်ရှိအုပ်ချုပ်ရေးစနစ်အရ ပထမအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသ ၁၇ ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး အဆိုပါ နယ်မြေဒေသများကို အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့် ထပ်မံခွဲခြားထားသည်။ {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; font-size:90%;" |- style="background-color:#E8CCD7; font-weight:bold; font-size:105%;" | colspan="2" | [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ|တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] |- style="background-color:#F5E2EA; font-weight:bold;" | colspan="2" | တိုင်းအဆင့် |- | style="width:25%; background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | အထူးမြို့ | [[ဆိုးလ်မြို့|ဆိုးလ်]] |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | မြို့ကြီးများ | [[ဘူဆန်မြို့|ဘူဆန်]] • [[ဒယ်ဂူမြို့|ဒယ်ဂူ]] • [[အင်ချောန်မြို့|အင်ချောန်]] • [[ဂွမ်းဂျူမြို့|ဂွမ်းဂျူ]] • [[ဒယ်ဂျောန်မြို့|ဒယ်ဂျောန်]] • [[အူလ်ဆန်မြို့|အူလ်ဆန်]] |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရမြို့ | [[ဆဲဂျွံမြို့|ဆဲဂျွံ]] |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | တိုင်းများ | [[ဂယောင်းဂီတိုင်း]] • [[ချုံးချောင်းမြောက်တိုင်း]] • [[ချုံးချောင်းတောင်တိုင်း]] • [[ဂျော်လာတောင်တိုင်း]] • [[ဂယောင်းဆံမြောက်တိုင်း]] • [[ဂယောင်းဆံတောင်တိုင်း]] |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်းများ | [[ဂံဝန်းတိုင်း (တောင်ကိုရီးယား)|ဂံဝန်း]] • [[ဂျော်လာမြောက်တိုင်း|ဂျောန်မြောက်]] • [[ဂျဲဂျူတိုင်း|ဂျဲဂျူ]] |- style="background-color:#F5E2EA; font-weight:bold;" | colspan="2" | ဒေသန္တရအဆင့် |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | မြို့များ | [[မြို့ (တောင်ကိုရီးယား)|မြို့]] (အထူးမြို့များ ပါဝင်သည်) |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | ခရိုင်များ | [[ခရိုင် (တောင်ကိုရီးယား)|ခရိုင်]] |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ မြို့နယ်များ | [[မြို့နယ် (တောင်ကိုရီးယား)|မြို့နယ်/ခရိုင်ခွဲ]] |- style="background-color:#F5E2EA; font-weight:bold;" | colspan="2" | ဒေသန္တရအစိုးရ မဟုတ်သည့် မြို့နှင့် ခရိုင်များ |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | အုပ်ချုပ်ရေးမြို့များ | အုပ်ချုပ်ရေးမြို့ |- | style="background-color:#FAEEF3; font-weight:bold;" | အုပ်ချုပ်ရေးမြို့နယ်များ | အုပ်ချုပ်ရေးမြို့နယ်/ခရိုင်ခွဲ |} တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ကိုရီးယားကျွန်းဆွယ်တစ်ခုလုံးကို မိမိတို့၏ တရားဝင်ပိုင်နက်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသဖြင့် လက်ရှိ [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]]မှ ထိန်းချုပ်ထားသော နယ်မြေများကိုလည်း [[မြောက်ပိုင်းငါးတိုင်း]]အဖြစ် တရားဝင် အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေစာရင်း၌ ထည့်သွင်းထားသည်။ == အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသ အမျိုးအစားများ == တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်တွင် နယ်မြေဒေသများကို အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့် ခွဲခြားထားသည်။ {| class="wikitable" |- style="background-color:#efefef;" ! အဆင့် !! အမျိုးအစား !! အကြောင်းအရာ |- | rowspan="4" | ပထမအဆင့် | အထူးမြို့ || မြို့တော် ဆိုးလ်မြို့တစ်မြို့တည်းသာ ပါဝင်သည်။ |- | အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရမြို့ || အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ အထူးမြို့တော်ဖြစ်သော ဆဲဂျွံမြို့ ပါဝင်သည်။ |- | မြို့ကြီး || အဓိက မြို့ကြီး ၆ မြို့ ပါဝင်သည်။ |- | တိုင်း || ရိုးရိုးတိုင်း ၆ တိုင်းနှင့် အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း ၃ တိုင်း၊ စုစုပေါင်း ၉ တိုင်း ပါဝင်သည်။ |- | rowspan="3" | ဒုတိယအဆင့် | မြို့ || တိုင်းများ၏ လက်အောက်ခံ လူဦးရေ ၅၀,၀၀၀ အထက်ရှိသော မြို့ပြဒေသများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | ခရိုင် || တိုင်းများ၏ လက်အောက်ခံ ကျေးလက်ဒေသ သို့မဟုတ် လူဦးရေ ကျဲပါးသော ဒေသများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | မြို့နယ်/ခရိုင်ခွဲ || အထူးမြို့နှင့် မြို့ကြီးများ၏ လက်အောက်ခံ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | rowspan="4" | တတိယနှင့် အောက်ခြေအဆင့် | ကျေးရွာအုပ်စုကြီး || ခရိုင် သို့မဟုတ် မြို့များ၏ လက်အောက်ခံ ကျေးလက်အချက်အချာ ဒေသများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | ကျေးရွာအုပ်စု || ခရိုင် သို့မဟုတ် မြို့များ၏ လက်အောက်ခံ ကျေးလက်ဒေသများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | ရပ်ကွက် || မြို့နယ်များ၏ လက်အောက်ခံ မြို့ပြဧရိယာ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။ |- | ကျေးရွာ || အနိမ့်ဆုံး အုပ်ချုပ်ရေးအဆင့်ဖြစ်ပြီး ကျေးရွာအုပ်စုများ၏ လက်အောက်တွင် ပါဝင်သည်။ |} == ပထမအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ == [[File:Provinces of South Korea.svg|thumb|300px|တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ ပထမအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများပြ မြေပုံ]] {| class="wikitable sortable" |- ! !! အလံ !!အမည်!!ရုံးစိုက်ရာဒေသ!!ဧရိယာ(km²)!!လူဦးရေ([[ဒီဇင်ဘာ]] [[၂၀၂၄]])<ref>{{Cite web |title=주민등록 인구통계 - 행정안전부 |url=https://jumin.mois.go.kr/ |website=[[행정안전부]] |access-date=2025-01-08}}</ref> |- | 1 |[[File:Flag of Seoul.svg|75px]]||[[ဆိုးလ်မြို့]]||အလယ်မြို့နယ်||style="text-align:right"|၆၀၅.၄၀||style="text-align:right"|၉,၃၃၁,၈၂၈ |- | 2 |[[File:Flag of Busan.svg|75px]]||[[ဘူဆန်မြို့|ဘူဆန်မြို့ကြီး]]||ယောန်ဂျဲမြို့နယ်||style="text-align:right"|၇၆၄.၄၃||style="text-align:right"|၃,၂၆၆,၅၉၈ |- | 3 |[[File:Flag of Daegu.svg|75px]]||[[ဒယ်ဂူမြို့|ဒယ်ဂူမြို့ကြီး]]||အလယ်မြို့နယ်||style="text-align:right"|၈၈၄.၄၆||style="text-align:right"|၂,၃၆၃,၆၂၉ |- | 4 |[[File:Flag of Incheon.svg|75px]]||[[အင်ချောန်မြို့|အင်ချောန်မြို့ကြီး]]||နာမ်ဒွံမြို့နယ်||style="text-align:right"|၉၉၄.၁၂||style="text-align:right"|၃,၀၂၁,၀၁၀ |- | 5 |[[File:Flag of Gwangju.svg|75px]]||[[ဂွမ်းဂျူမြို့|ဂွမ်းဂျူမြို့ကြီး]]||အနောက်မြို့နယ်||style="text-align:right"|၅၀၁.၄၁||style="text-align:right"|၁,၄၀၈,၄၂၂ |- | 6 |[[File:Flag of Daejeon.svg|75px]]||[[ဒယ်ဂျောန်မြို့|ဒယ်ဂျောန်မြို့ကြီး]]||အနောက်မြို့နယ်||style="text-align:right"|၅၃၉.၇၈||style="text-align:right"|၁,၄၃၉,၁၅၇ |- | 7 |[[File:Flag of Ulsan.svg|75px]]||[[အူလ်ဆန်မြို့|အူလ်ဆန်မြို့ကြီး]]||တောင်မြို့နယ်||style="text-align:right"|၁,၀၅၇.၁၄||style="text-align:right"|၁,၀၉၈,၀၄၉ |- | 8 |[[File:Flag of Gyeonggi Province.svg|75px]]||[[ဂယောင်းဂီတိုင်း]]||ဆူဝန်းမြို့၊ ဂွန်းဆောန်မြို့နယ်||style="text-align:right"|၁၀,၁၃၀.၈၆||style="text-align:right"|၁၃,၆၉၄,၆၈၅ |- | 9 |[[File:Flag of Gangwon State.svg|75px]]||[[ဂံဝန်းတိုင်း (တောင်ကိုရီးယား)|ဂံဝန်းအထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]]||ချုန်းချောန်မြို့||style="text-align:right"|၁၆,၆၁၃.၄၆||style="text-align:right"|၁,၅၁၇,၇၆⁶ |- |10 |[[File:Flag of North Chungcheong Province.svg|75px]]||[[ချုံးချောင်းမြောက်တိုင်း]]||ချောင်းဂျူမြို့၊ ဆံဒံမြို့နယ်||style="text-align:right"|၇,၄၃၁.၄၄||style="text-align:right"|၁,၅၉၁,၁၇၇ |- |11 |[[File:Flag of South Chungcheong Province.svg|75px]]||[[ချုံးချောင်းတောင်တိုင်း]]||ဟွံဆောင်းခရိုင်||style="text-align:right"|၈,၆၀၀.၅၂||style="text-align:right"|၂,၁၃၆,၅၇၄ |- |12 |[[File:Flag of Jeonbuk State, South Korea.svg|75px]]||[[ဂျော်လာမြောက်တိုင်း|ဂျောန်မြောက်အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]]||ဂျောန်ဂျူမြို့၊ ဝါန်ဆန်းမြို့နယ်||style="text-align:right"|၈,၀၅၄.၆၂||style="text-align:right"|၁,၇၃၈,၆၉၀ |- |13 |[[File:Flag of South Jeolla Province.svg|75px]]||[[ဂျော်လာတောင်တိုင်း]]||မူအန်းခရိုင်||style="text-align:right"|၁၂,၀၇၃.၄၆||style="text-align:right"|၁,၇၈၈,၈၁၉ |- |14 |[[File:Flag of North Gyeongsang Province.svg|75px]]||[[ဂယောင်းဆံမြောက်တိုင်း]]||အန်းဒွံမြို့||style="text-align:right"|၁၉,၀၂၅.၉၆||style="text-align:right"|၂,၅၃၁,၃၈၄ |- |15 |[[File:Flag of South Gyeongsang Province.svg|75px]]||[[ဂယောင်းဆံတောင်တိုင်း]]||ချမ်းဝန်းမြို့||style="text-align:right"|၁၀,၅၂၀.၈၂||style="text-align:right"|၃,၂၃၀,၁၆၁ |- |16 |[[File:Flag of Jeju Province.svg|75px]]||[[ဂျဲဂျူတိုင်း|ဂျဲဂျူအထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]]||ဂျဲဂျူမြို့||style="text-align:right"|၁,၈၄၈.၂၇||style="text-align:right"|၆၇၀,၃၆၈ |- |17 |[[File:Flag of Sejong City.svg|75px]]||[[ဆဲဂျွံမြို့|ဆဲဂျွံအထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရမြို့]]||-||style="text-align:right"|၄၆၅.၂၃||style="text-align:right"|၃၉၀,၆၈၅ |- | - |[[File:Flag of South Korea.svg|75px]]||[[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ|စုစုပေါင်း]]|| style="text-align:right" |၉၉,၆၄၆.၁၆||style="text-align:right"|၅၁,၂၁၇,၂၂၁ |} == မြောက်ပိုင်းငါးတိုင်း == တောင်ကိုရီးယား အစိုးရသည် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ လက်ရှိ [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]]မှ ထိန်းချုပ်ထားသော နယ်မြေများကိုလည်း မိမိတို့၏ တရားဝင် အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ အဆိုပါ တိုင်း ၅ တိုင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ကြသည် — * [[ဟမ်းဂယောင်းမြောက်တိုင်း]] * [[ဟမ်းဂယောင်းတောင်တိုင်း]] * [[ဖျောင်းအန်းမြောက်တိုင်း]] * [[ဖျောင်းအန်းတောင်တိုင်း]] * [[ဟွမ်းဟယ်တိုင်း]] == သမိုင်းကြောင်း == ကိုရီးယား၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေစနစ်သည် [[ဂျိုဆောန်|ဂျိုဆောန်မင်းဆက်]]ကာလ ကတည်းက စတင်ခဲ့သော [[ကိုရီးယား၏ တိုင်း ရှစ်တိုင်း|တိုင်း ၈ တိုင်း]] စနစ်ပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ ၁၈၉၆ ခုနှစ်တွင် တိုင်းအချို့ကို မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းဟူ၍ ခွဲခြားခဲ့ပြီးနောက် ၁၃ တိုင်း စနစ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ် တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ ထူထောင်ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ဆိုးလ်မြို့အား အထူးမြို့အဖြစ်လည်းကောင်း၊ အခြားမြို့ကြီးများကို မြို့ကြီးများအဖြစ်လည်းကောင်း အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ မကြာသေးမီ ကာလများတွင် ဆဲဂျွံအထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရမြို့ နှင့် အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်းများဖြစ်ကြသော ဂျဲဂျူ၊ ဂံဝန်း၊ ဂျောန်မြောက် တို့ကို ခေတ်စနစ်နှင့်အညီ ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ == အခြားကြည့်ရန် == * [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] == ကိုးကား == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://www.mois.go.kr/ ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံတော် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းရေး ဝန်ကြီးဌာန] {{တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ}} [[ကဏ္ဍ:တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] 70f1frn2r3s4mj49fp4jfybco64rxvh 0 261151 1058993 1058973 2026-10-17T13:20:29Z Kyaw Myo Aung 103978 ဆောင်းပါးအား ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်း 1058993 wikitext text/x-wiki '''[[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ|မြောက်ကိုရီးယား၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]]''' (တရားဝင်အားဖြင့် '''[[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ|ဂျိုဆောန်ဒီမိုကရက်တစ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]]၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ''') ကို ခေတ်အဆက်ဆက် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ လက်ရှိအုပ်ချုပ်ရေးစနစ်အရ ပထမအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများကို အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့် ထပ်မံခွဲခြားထားသည်။ == အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသ အမျိုးအစားများ == မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်တွင် နယ်မြေဒေသများကို အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့် ခွဲခြားထားသည်။ {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background-color:#efefef;" ! အဆင့် !! အမျိုးအစား !! အရေအတွက် !! အကြောင်းအရာ |- | rowspan="3" | ပထမအဆင့် | တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မြို့ || ၁ မြို့ || ဗဟိုအစိုးရ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော မြို့တော် [[ပြုံယမ်းမြို့]] ပါဝင်သည်။ |- | အထူးမြို့ || ၃ မြို့ || ရာဆောန်၊ နမ်ဖိုနှင့် ဂယ်ဆောင်း အထူးမြို့များ ပါဝင်သည်။ |- | တိုင်း || ၉ တိုင်း || နိုင်ငံ၏ နယ်မြေဒေသများကို ဖွဲ့စည်းထားသော တိုင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | rowspan="4" | ဒုတိယနှင့် အောက်ခြေအဆင့် | မြို့နှင့် ခရိုင် || - || တိုင်းများနှင့် အထူးမြို့များ၏ လက်အောက်ခံ ဒေသန္တရ အုပ်ချုပ်ရေး အဖွဲ့အစည်းများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | မြို့နယ် || - || မြို့များနှင့် ခရိုင်များ၏ လက်အောက်ခံ အဆင့် ဖြစ်သည်။ |- | ရပ်ကွက် || - || မြို့ပြဧရိယာများ၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။ |- | ကျေးရွာ || - || ကျေးလက်ဒေသများ၏ အနိမ့်ဆုံး အုပ်ချုပ်ရေးအဆင့် ဖြစ်သည်။ |} == ပထမအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ == {{North Korea Provincial level Labelled Map}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- style="background-color:#efefef;" ! စဉ် !! အမည် !! မြို့တော် !! လူဦးရေ (၂၀၀၈)<ref>{{Cite web |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/691CF2926D4194F0492576D4001B2E4C-Full_Report.pdf |title=DPR Korea 2008 Population Census |publisher=reliefweb.int |format=pdf |date=2009-12-31 |access-date=2021-06-21}}</ref> !! ဧရိယာ (စတုရန်းကီလိုမီတာ)<ref>{{Cite web |url=https://kosis.kr/statHtml/statHtml.do?orgId=101&tblId=DT_1ZGA17&conn_path=I2 |title=ဒေသအလိုက် ဧရိယာ စာရင်းအင်းများ |publisher=ကိုရီးယား စာရင်းအင်း အချက်အလက် စနစ် (KOSIS) |date=2020-12-28 |access-date=2021-06-21}}</ref> |- | ၁ || [[ပြုံယမ်းမြို့|ပြုံယမ်းတိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မြို့]] || မိုရန်ဘုန်းမြို့နယ် || style="text-align:right" | ၃,၂၅၅,၂၈၈ || style="text-align:right" | ၁,၈၄၉ |- | ၂ || [[ဖျောင်းအန်းတောင်တိုင်း]] || [[ဖျောင်းဆောင်းမြို့]] || style="text-align:right" | ၄,၀၅၁,၆၉၆ || style="text-align:right" | ၁၁,၄၉၇ |- | ၃ || [[ဖျောင်းအန်းမြောက်တိုင်း]] || [[ဆင်အူအိဂျူမြို့|ရှင်းအီဂျူမြို့]] || style="text-align:right" | ၂,၇၂၈,၆၆၂ || style="text-align:right" | ၁၂,၆၅၄ |- | ၄ || [[ဂျာဂံတိုင်း]] || [[ဂံဂယ်မြို့]] || style="text-align:right" | ၁,၂၉၉,၈၃၀ || style="text-align:right" | ၁၆,၇၄၁ |- | ၅ || [[ဟွမ်းဟယ်တောင်တိုင်း]] || [[ဟဲဂျူမြို့]] || style="text-align:right" | ၂,၃၁၀,၄၈၅ || style="text-align:right" | ၈,၄၉၄ |- | ၆ || [[ဟွမ်းဟယ်မြောက်တိုင်း]] || [[ဆာရီဝန်းမြို့]] || style="text-align:right" | ၂,၁၁၃,၆၇၂ || style="text-align:right" | ၉,၅၆၀ |- | ၇ || [[ဂံဝန်းတိုင်း (မြောက်ကိုရီးယား)|ဂံဝန်းတိုင်း]] || [[ဝန်းဆန်မြို့]] || style="text-align:right" | ၁,၄၇၇,၅၈၂ || style="text-align:right" | ၁၁,၀၉၇ |- | ၈ || [[ဟမ်းဂယောင်းတောင်တိုင်း]] || [[ဟမ်းဟုင်းမြို့]] || style="text-align:right" | ၃,၀၆၆,၀၁၃ || style="text-align:right" | ၁၈,၆၀၁ |- | ၉ || [[ဟမ်းဂယောင်းမြောက်တိုင်း]] || [[ချောင်းဂျင်းမြို့]] || style="text-align:right" | ၂,၃၁၀,၄၈၅ || style="text-align:right" | ၁၅,၈၃၀ |- | ၁၀ || [[လျံဂံတိုင်း]] || [[ဟဲဆန်မြို့]] || style="text-align:right" | ၇၁၉,၂၆၉ || style="text-align:right" | ၁၃,၉၃၇ |- | ၁၁ || [[ရာဆောန်မြို့|ရာဆောန်အထူးမြို့]] || ရာနမ်မြို့နယ် || style="text-align:right" | ၁၉၆,၉၅၄ || style="text-align:right" | ၉၀၄ |- | ၁၂ || [[နမ်ဖိုမြို့|နမ်ဖိုအထူးမြို့]] || ဟံဂူမြို့နယ် || style="text-align:right" | ၃၆၆,၈၁၅ || style="text-align:right" | ၁,၂၉၅ |- | ၁၃ || [[ဂယ်ဆောင်းမြို့|ဂယ်ဆောင်းအထူးမြို့]] || ဂယ်ဆောင်း || style="text-align:right" | - || style="text-align:right" | ၇၅၅ |} == ဒုတိယနှင့် အောက်ခြေအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေများ == အခြေခံ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများတွင် မြို့၊ ခရိုင်နှင့် မြို့နယ်တို့ ပါဝင်ပြီး တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မြို့နှင့် အထူးမြို့များ၏ အောက်တွင် မြို့နယ်နှင့် ခရိုင်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တိုင်း၏အောက်တွင် မြို့နှင့် ခရိုင်ဟူ၍လည်းကောင်း ထားရှိသည်။ မြို့၊ ခရိုင်နှင့် မြို့နယ်တို့၏ အောက်အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများတွင် အောက်ပါအဆင့်များ ပါဝင်သည်။ * '''ရပ်ကွက်''' - မြို့ပြဧရိယာ၏ လက်အောက်ခံ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။ * '''ကျေးရွာအုပ်စုကြီး''' - ခရိုင်၏ ရုံးစိုက်ရာ အဓိက မြို့ပြ သို့မဟုတ် ကျေးလက်ဒေသ ဖြစ်သည်။ * '''ကျေးရွာ''' - ကျေးလက်ဒေသများ၏ အဓိက အခြေခံ အုပ်ချုပ်ရေးအဆင့် ဖြစ်သည်။ * '''အလုပ်သမားနယ်မြေ''' - စက်ရုံ၊ အလုပ်ရုံ သို့မဟုတ် သတ္တုတွင်း လုပ်သားဦးရေ ၄၀၀ ထက်မနည်း စုဝေးနေထိုင်သည့် အထူးကျေးလက် သို့မဟုတ် စက်မှုနယ်မြေများ ဖြစ်သည်။ [[ဖိုင်:NKorea county map 2012.png|thumb|350px|ဒေသန္တရ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများပြ မြေပုံ]] လူဦးရေ ၅ သိန်းကျော် ရှိသော [[ဟမ်းဟုင်းမြို့]]နှင့် [[ချောင်းဂျင်းမြို့]] တို့သည် တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မြို့ သို့မဟုတ် အထူးမြို့များ မဟုတ်သော်လည်း မြို့နယ်များ ထားရှိပြီး [[ဂယ်ဆောင်းမြို့]] ကို အထူးမြို့အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ == အထူးစီးပွားရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု နယ်မြေများ == ၂၀၀၂ ခုနှစ်မှ စတင်၍ မြောက်ကိုရီးယား အစိုးရသည် နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းများအတွက် အထူးအုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေအချို့ကို သီးခြား ခွဲထုတ်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ * [[ရှင်အွီဂျူ အထူးအုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေ]] * [[ဂယ်ဆောင်း စက်မှုဇုန်]] * [[ဂုမ်ဂံတောင် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွား နယ်မြေ]] == အခြားကြည့်ရန် == * [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] * [[မြောက်ပိုင်းငါးတိုင်း]] == ကိုးကား== {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] lp2tb5z5j480qdcizuxph87aijqxe6q 1059008 1058993 2026-10-17T15:32:36Z Kyaw Myo Aung 103978 သဒ္ဒါပြင်ခဲ့သည် 1059008 wikitext text/x-wiki '''[[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]]၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများကိုခေတ်အဆက်ဆက် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ လက်ရှိအုပ်ချုပ်ရေးစနစ်အရ ပထမအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများကို အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့် ထပ်မံခွဲခြားထားသည်။ == အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသ အမျိုးအစားများ == မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်တွင် နယ်မြေဒေသများကို အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့် ခွဲခြားထားသည်။ {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background-color:#efefef;" ! အဆင့် !! အမျိုးအစား !! အရေအတွက် !! အကြောင်းအရာ |- | rowspan="3" | ပထမအဆင့် | တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မြို့ || ၁ မြို့ || ဗဟိုအစိုးရ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော မြို့တော် [[ပြုံယမ်းမြို့]] ပါဝင်သည်။ |- | အထူးမြို့ || ၃ မြို့ || ရာဆောန်၊ နမ်ဖိုနှင့် ဂယ်ဆောင်း အထူးမြို့များ ပါဝင်သည်။ |- | တိုင်း || ၉ တိုင်း || နိုင်ငံ၏ နယ်မြေဒေသများကို ဖွဲ့စည်းထားသော တိုင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | rowspan="4" | ဒုတိယနှင့် အောက်ခြေအဆင့် | မြို့နှင့် ခရိုင် || - || တိုင်းများနှင့် အထူးမြို့များ၏ လက်အောက်ခံ ဒေသန္တရ အုပ်ချုပ်ရေး အဖွဲ့အစည်းများ ဖြစ်ကြသည်။ |- | မြို့နယ် || - || မြို့များနှင့် ခရိုင်များ၏ လက်အောက်ခံ အဆင့် ဖြစ်သည်။ |- | ရပ်ကွက် || - || မြို့ပြဧရိယာများ၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။ |- | ကျေးရွာ || - || ကျေးလက်ဒေသများ၏ အနိမ့်ဆုံး အုပ်ချုပ်ရေးအဆင့် ဖြစ်သည်။ |} == ပထမအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ == {{North Korea Provincial level Labelled Map}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- style="background-color:#efefef;" ! စဉ် !! အမည် !! မြို့တော် !! လူဦးရေ (၂၀၀၈)<ref>{{Cite web |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/691CF2926D4194F0492576D4001B2E4C-Full_Report.pdf |title=DPR Korea 2008 Population Census |publisher=reliefweb.int |format=pdf |date=2009-12-31 |access-date=2021-06-21}}</ref> !! ဧရိယာ (စတုရန်းကီလိုမီတာ)<ref>{{Cite web |url=https://kosis.kr/statHtml/statHtml.do?orgId=101&tblId=DT_1ZGA17&conn_path=I2 |title=ဒေသအလိုက် ဧရိယာ စာရင်းအင်းများ |publisher=ကိုရီးယား စာရင်းအင်း အချက်အလက် စနစ် (KOSIS) |date=2020-12-28 |access-date=2021-06-21}}</ref> |- | ၁ || [[ပြုံယမ်းမြို့|ပြုံယမ်းတိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မြို့]] || မိုရန်ဘုန်းမြို့နယ် || style="text-align:right" | ၃,၂၅၅,၂၈၈ || style="text-align:right" | ၁,၈၄၉ |- | ၂ || [[ဖျောင်းအန်းတောင်တိုင်း]] || [[ဖျောင်းဆောင်းမြို့]] || style="text-align:right" | ၄,၀၅၁,၆၉၆ || style="text-align:right" | ၁၁,၄၉၇ |- | ၃ || [[ဖျောင်းအန်းမြောက်တိုင်း]] || [[ဆင်အူအိဂျူမြို့|ရှင်းအီဂျူမြို့]] || style="text-align:right" | ၂,၇၂၈,၆၆၂ || style="text-align:right" | ၁၂,၆၅၄ |- | ၄ || [[ဂျာဂံတိုင်း]] || [[ဂံဂယ်မြို့]] || style="text-align:right" | ၁,၂၉၉,၈၃၀ || style="text-align:right" | ၁၆,၇၄၁ |- | ၅ || [[ဟွမ်းဟယ်တောင်တိုင်း]] || [[ဟဲဂျူမြို့]] || style="text-align:right" | ၂,၃၁၀,၄၈၅ || style="text-align:right" | ၈,၄၉၄ |- | ၆ || [[ဟွမ်းဟယ်မြောက်တိုင်း]] || [[ဆာရီဝန်းမြို့]] || style="text-align:right" | ၂,၁၁၃,၆၇၂ || style="text-align:right" | ၉,၅၆၀ |- | ၇ || [[ဂံဝန်းတိုင်း (မြောက်ကိုရီးယား)|ဂံဝန်းတိုင်း]] || [[ဝန်းဆန်မြို့]] || style="text-align:right" | ၁,၄၇၇,၅၈၂ || style="text-align:right" | ၁၁,၀၉၇ |- | ၈ || [[ဟမ်းဂယောင်းတောင်တိုင်း]] || [[ဟမ်းဟုင်းမြို့]] || style="text-align:right" | ၃,၀၆၆,၀၁၃ || style="text-align:right" | ၁၈,၆၀၁ |- | ၉ || [[ဟမ်းဂယောင်းမြောက်တိုင်း]] || [[ချောင်းဂျင်းမြို့]] || style="text-align:right" | ၂,၃၁၀,၄၈၅ || style="text-align:right" | ၁၅,၈၃၀ |- | ၁၀ || [[လျံဂံတိုင်း]] || [[ဟဲဆန်မြို့]] || style="text-align:right" | ၇၁၉,၂၆၉ || style="text-align:right" | ၁၃,၉၃၇ |- | ၁၁ || [[ရာဆောန်မြို့|ရာဆောန်အထူးမြို့]] || ရာနမ်မြို့နယ် || style="text-align:right" | ၁၉၆,၉၅၄ || style="text-align:right" | ၉၀၄ |- | ၁၂ || [[နမ်ဖိုမြို့|နမ်ဖိုအထူးမြို့]] || ဟံဂူမြို့နယ် || style="text-align:right" | ၃၆၆,၈၁၅ || style="text-align:right" | ၁,၂၉၅ |- | ၁၃ || [[ဂယ်ဆောင်းမြို့|ဂယ်ဆောင်းအထူးမြို့]] || ဂယ်ဆောင်း || style="text-align:right" | - || style="text-align:right" | ၇၅၅ |} == ဒုတိယနှင့် အောက်ခြေအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေများ == အခြေခံ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများတွင် မြို့၊ ခရိုင်နှင့် မြို့နယ်တို့ ပါဝင်ပြီး တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မြို့နှင့် အထူးမြို့များ၏ အောက်တွင် မြို့နယ်နှင့် ခရိုင်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တိုင်း၏အောက်တွင် မြို့နှင့် ခရိုင်ဟူ၍လည်းကောင်း ထားရှိသည်။ မြို့၊ ခရိုင်နှင့် မြို့နယ်တို့၏ အောက်အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများတွင် အောက်ပါအဆင့်များ ပါဝင်သည်။ * '''ရပ်ကွက်''' - မြို့ပြဧရိယာ၏ လက်အောက်ခံ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။ * '''ကျေးရွာအုပ်စုကြီး''' - ခရိုင်၏ ရုံးစိုက်ရာ အဓိက မြို့ပြ သို့မဟုတ် ကျေးလက်ဒေသ ဖြစ်သည်။ * '''ကျေးရွာ''' - ကျေးလက်ဒေသများ၏ အဓိက အခြေခံ အုပ်ချုပ်ရေးအဆင့် ဖြစ်သည်။ * '''အလုပ်သမားနယ်မြေ''' - စက်ရုံ၊ အလုပ်ရုံ သို့မဟုတ် သတ္တုတွင်း လုပ်သားဦးရေ ၄၀၀ ထက်မနည်း စုဝေးနေထိုင်သည့် အထူးကျေးလက် သို့မဟုတ် စက်မှုနယ်မြေများ ဖြစ်သည်။ [[ဖိုင်:NKorea county map 2012.png|thumb|350px|ဒေသန္တရ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများပြ မြေပုံ]] လူဦးရေ ၅ သိန်းကျော် ရှိသော [[ဟမ်းဟုင်းမြို့]]နှင့် [[ချောင်းဂျင်းမြို့]] တို့သည် တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မြို့ သို့မဟုတ် အထူးမြို့များ မဟုတ်သော်လည်း မြို့နယ်များ ထားရှိပြီး [[ဂယ်ဆောင်းမြို့]] ကို အထူးမြို့အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ == အထူးစီးပွားရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု နယ်မြေများ == ၂၀၀၂ ခုနှစ်မှ စတင်၍ မြောက်ကိုရီးယား အစိုးရသည် နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းများအတွက် အထူးအုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေအချို့ကို သီးခြား ခွဲထုတ်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ * [[ရှင်အွီဂျူ အထူးအုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေ]] * [[ဂယ်ဆောင်း စက်မှုဇုန်]] * [[ဂုမ်ဂံတောင် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွား နယ်မြေ]] == အခြားကြည့်ရန် == * [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] * [[မြောက်ပိုင်းငါးတိုင်း]] == ကိုးကား== {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] 78mlof8j6kw6p3g4z7yw484uiv3zq6t 0 261637 1058995 1058969 2026-10-17T13:42:14Z Kyaw Myo Aung 103978 ဆောင်းပါးအား ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်း 1058995 wikitext text/x-wiki '''မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း'''({{lang-ko|이북5도 以北五道}})ဟူသည် [[ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံ]]တော် အစိုးရ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ တရားဝင် ပိုင်နက်နယ်မြေအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော်လည်း လက်ရှိ [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]]၏ ထိန်းချုပ်မှုအောက်တွင် ရောက်ရှိနေသည့် နယ်မြေများကို ရည်ညွှန်းသည့် အမည်ဖြစ်သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၅ ရက် (ဂျပန်လက်အောက်မှ လွတ်မြောက်ချိန်) ရှိခဲ့သော အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများအတိုင်း သတ်မှတ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး အဆိုပါ တိုင်း ၅ တိုင်းမှာ — * [[ဟွမ်းဟယ်တိုင်း]]<ref group="မှတ်စု">ဆာရီဝန်းမြို့သည် ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၅ ရက်နေ့အရ ဘွံဆန်းခရိုင် ဆာရီဝန်း ကျေးရွာအုပ်စု ဖြစ်သည်။</ref><ref group="မှတ်စု"> * ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၅ ရက်နေ့အရ ဟွမ်းဂျူခရိုင် ဂယောင်းအီဖို ကျေးရွာအုပ်စု ဖြစ်သည်။</ref> * [[ဖျောင်းအန်းတောင်တိုင်း]]<ref group="မှတ်စု">ဖျောင်းဝန်းခရိုင် ဖျောင်းဝန်းကျေးရွာအုပ်စုကြီးသည် ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၅ ရက်နေ့အရ ဖျောင်းဝန်းခရိုင် ယောင်းယူကျေးရွာအုပ်စုဖြစ်သည်။</ref> * [[ဖျောင်းအန်းမြောက်တိုင်း]] * [[ဟမ်းဂယောင်းမြောက်တိုင်း]] * [[ဟမ်းဂယောင်းတောင်တိုင်း]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ {{Infobox Government Executive |နိုင်ငံ = {{flag|South Korea}} |official_name = မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း ကော်မတီ |official_language_name = မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း ကော်မတီ |emblem = [[File:Emblem of the Committee for the Five Northern Korean Provinces.svg|190px]] |emblem_size = 100px |image = Committee for Five Northern Provinces.JPG |image_size = 280px |image_caption = ဆိုးလ်မြို့ရှိ မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း ကော်မတီရုံး |အကြီးအကဲရာထူး = ဥက္ကဋ္ဌ |အကြီးအကဲအမည် = တိုင်းမှူး ၅ ဦးအနက် ၁ နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် အလှည့်ကျ တာဝန်ယူသည် |နယ်ပယ် = [[အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းရေး ဝန်ကြီးဌာန (တောင်ကိုရီးယား)|အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းရေး ဝန်ကြီးဌာန]] |တည်နေရာ = [[ဆိုးလ်မြို့|ဆိုးလ်အထူးမြို့]] ဂျွံနိုမြို့နယ် ဘီဘွံခီလ် ၆၄ |တည်ထောင်ခြင်း = ၁၉၄၉ ခုနှစ် မေလ ၂၃ ရက် (ကော်မတီ စတင်ဖွဲ့စည်း)<br/>၁၉၆၂ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၆ ရက် (တရားဝင် ဥပဒေပြဋ္ဌာန်း) |website = [http://www.ibuk5do.go.kr/ www.ibuk5do.go.kr] }} == နောက်ခံနှင့် တာဝန်များ == တောင်ကိုရီးယား အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်တွင် အဆိုပါ နယ်မြေများအတွက် မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း ကော်မတီကို ဖွဲ့စည်းထားပြီး [[အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းရေး ဝန်ကြီးဌာန (တောင်ကိုရီးယား)|အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းရေး ဝန်ကြီးဌာန]] အောက်တွင် ထည့်သွင်းထားသည်။ တောင်ကိုရီးယား သမ္မတသည် တိုင်း ၅ တိုင်းအတွက် တိုင်းမှူးများကို တရားဝင် ခေတ္တခန့်အပ်ထားလေ့ရှိသော်လည်း အမှန်တကယ် အုပ်ချုပ်ခွင့် အာဏာမရှိပေ။ အဓိက တာဝန်မှာ မြောက်ကိုရီးယားမှ ဘက်ပြောင်းလာသူများကို ကူညီစောင့်ရှောက်ခြင်း၊ မြောက်ပိုင်းမှ ဆင်းသက်လာသော အိမ်ထောင်စုများ၏ စာရင်းဇယား ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ထိန်းသိမ်းရေး လုပ်ငန်းများကို ဆောင်ရွက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်နိမိတ်အရ တိုင်း ၅ တိုင်းအပြင် [[ဂံဝန်းတိုင်း (တောင်ကိုရီးယား)|ဂံဝန်းတိုင်း]] နှင့် [[ဂယောင်းဂီတိုင်း]] တို့၏ အစိတ်အပိုင်းအချို့သည်လည်း မြောက်ကိုရီးယား ထိန်းချုပ်မှုအောက်တွင် ရောက်ရှိနေသော်လည်း အဆိုပါ နယ်မြေများအတွက် သီးခြား တိုင်းအဖြစ် မသတ်မှတ်ဘဲ သက်ဆိုင်ရာ တိုင်းအလိုက်သာ စီမံခန့်ခွဲသည်။ {{Infobox Korean name |title=မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း |picture=[[File:Flag of the Committee for the Five Northern Korean Provinces.svg|290px]] |caption=မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း ကော်မတီ အလံ |alphabet-type=[[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]] |alphabet=Committee for the Five Northern Korean Provinces |hangeul=이북5도 |hanja=以北五道}} === မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း ကော်မတီ === <gallery> File:Former flag of the Committee of the Five Provinces of North Korea.svg|မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း ကော်မတီ အလံ (၁၉၄၉ ~ ၂၀၁၆) File:Former emblem of the Committee for the Five Northern Korean Provinces.svg|မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း ကော်မတီ လိုဂို (၁၉၄၉ ~ ၂၀၁၆) File:Flag of the Committee for the Five Northern Korean Provinces.svg|မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း ကော်မတီ အလံ (၂၀၁၆ ~ လက်ရှိ) File:Emblem of the Committee for the Five Northern Korean Provinces.svg|မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း ကော်မတီ လိုဂို (၂၀၁۶ ~ လက်ရှိ) </gallery> === မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း === <gallery> File:Flag of Hamgyŏng-pukto (ROK).svg|[[ဟမ်းဂယောင်းမြောက်တိုင်း]] အလံ File:Flag of Hamgyŏng-namdo (ROK).svg|[[ဟမ်းဂယောင်းတောင်တိုင်း]] အလံ File:Flag of Hwanghae Province (ROK).svg|[[ဟွမ်းဟယ်တိုင်း]] အလံ File:Flag of P'yŏngan-pukto (ROK).svg|[[ဖျောင်းအန်းမြောက်တိုင်း]] အလံ File:Flag of P'yŏngan-namdo (ROK).svg|[[ဖျောင်းအန်းတောင်တိုင်း]] အလံ File:Flag of North Pyeongan Province (ROK, 1949–2019).svg|[[ဖျောင်းအန်းမြောက်တိုင်း]] အလံ (၁၉၄၉ ~ ၂၀၁၉) </gallery> == အခြားကြည့်ရန် == * [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] * [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] * [[ကိုရီးယား ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရေး]] == မှတ်စု == <references group="မှတ်စု"/> == ကိုးကား == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://www.ibuk5do.go.kr/ မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း ကော်မတီ တရားဝင် ဝဘ်ဆိုက်] [[ကဏ္ဍ:တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] [[ကဏ္ဍ:တောင်ကိုရီးယား အစိုးရ]] ara65c3xv6ofruaybaghz9vy6xoj52w 1058999 1058995 2026-10-17T13:49:00Z Kyaw Myo Aung 103978 သဒ္ဒါပြင်ခဲ့သည် 1058999 wikitext text/x-wiki '''မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း'''({{lang-ko|이북5도 以北五道}})ဟူသည် [[ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံ]]တော် အစိုးရ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ တရားဝင် ပိုင်နက်နယ်မြေအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော်လည်း လက်ရှိ [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]]၏ ထိန်းချုပ်မှုအောက်တွင် ရောက်ရှိနေသည့် နယ်မြေများကို ရည်ညွှန်းသည့် အမည်ဖြစ်သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၅ ရက် (ဂျပန်လက်အောက်မှ လွတ်မြောက်ချိန်) ရှိခဲ့သော အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများအတိုင်း သတ်မှတ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး အဆိုပါ တိုင်း ၅ တိုင်းမှာ — * [[ဟွမ်းဟယ်တိုင်း]]<ref group="မှတ်စု">ဆာရီဝန်းမြို့သည် ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၅ ရက်နေ့အရ ဘွံဆန်းခရိုင် ဆာရီဝန်း ကျေးရွာအုပ်စု ဖြစ်သည်။</ref><ref group="မှတ်စု"> * ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၅ ရက်နေ့အရ ဟွမ်းဂျူခရိုင် ဂယောင်းအီဖို ကျေးရွာအုပ်စု ဖြစ်သည်။</ref> * [[ဖျောင်းအန်းတောင်တိုင်း]]<ref group="မှတ်စု">ဖျောင်းဝန်းခရိုင် ဖျောင်းဝန်းကျေးရွာအုပ်စုကြီးသည် ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၅ ရက်နေ့အရ ဖျောင်းဝန်းခရိုင် ယောင်းယူကျေးရွာအုပ်စုဖြစ်သည်။</ref> * [[ဖျောင်းအန်းမြောက်တိုင်း]] * [[ဟမ်းဂယောင်းမြောက်တိုင်း]] * [[ဟမ်းဂယောင်းတောင်တိုင်း]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ {{Infobox Government Executive |နိုင်ငံ = {{flag|South Korea}} |official_name = မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း ကော်မတီ |official_language_name = 이북5도위원회 |emblem = [[File:Emblem of the Committee for the Five Northern Korean Provinces.svg|190px]] |emblem_size = 100px |image = Committee for Five Northern Provinces.JPG |image_size = 280px |image_caption = ဆိုးလ်မြို့ရှိ မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း ကော်မတီရုံး |အကြီးအကဲရာထူး = ဥက္ကဋ္ဌ |အကြီးအကဲအမည် = တိုင်းမှူး ၅ ဦးအနက် ၁ နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် အလှည့်ကျ တာဝန်ယူသည် |နယ်ပယ် = [[အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းရေး ဝန်ကြီးဌာန (တောင်ကိုရီးယား)|အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းရေး ဝန်ကြီးဌာန]] |တည်နေရာ = [[ဆိုးလ်မြို့|ဆိုးလ်အထူးမြို့]] ဂျွံနိုမြို့နယ် ဘီဘွံခီလ် ၆၄ |တည်ထောင်ခြင်း = ၁၉၄၉ ခုနှစ် မေလ ၂၃ ရက် (ကော်မတီ စတင်ဖွဲ့စည်း)<br/>၁၉၆၂ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၆ ရက် (တရားဝင် ဥပဒေပြဋ္ဌာန်း) |website = [http://www.ibuk5do.go.kr/ www.ibuk5do.go.kr] }} == နောက်ခံနှင့် တာဝန်များ == တောင်ကိုရီးယား အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်တွင် အဆိုပါ နယ်မြေများအတွက် မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း ကော်မတီကို ဖွဲ့စည်းထားပြီး [[အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းရေး ဝန်ကြီးဌာန (တောင်ကိုရီးယား)|အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းရေး ဝန်ကြီးဌာန]] အောက်တွင် ထည့်သွင်းထားသည်။ တောင်ကိုရီးယား သမ္မတသည် တိုင်း ၅ တိုင်းအတွက် တိုင်းမှူးများကို တရားဝင် ခေတ္တခန့်အပ်ထားလေ့ရှိသော်လည်း အမှန်တကယ် အုပ်ချုပ်ခွင့် အာဏာမရှိပေ။ အဓိက တာဝန်မှာ မြောက်ကိုရီးယားမှ ဘက်ပြောင်းလာသူများကို ကူညီစောင့်ရှောက်ခြင်း၊ မြောက်ပိုင်းမှ ဆင်းသက်လာသော အိမ်ထောင်စုများ၏ စာရင်းဇယား ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ထိန်းသိမ်းရေး လုပ်ငန်းများကို ဆောင်ရွက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်နိမိတ်အရ တိုင်း ၅ တိုင်းအပြင် [[ဂံဝန်းတိုင်း (တောင်ကိုရီးယား)|ဂံဝန်းတိုင်း]] နှင့် [[ဂယောင်းဂီတိုင်း]] တို့၏ အစိတ်အပိုင်းအချို့သည်လည်း မြောက်ကိုရီးယား ထိန်းချုပ်မှုအောက်တွင် ရောက်ရှိနေသော်လည်း အဆိုပါ နယ်မြေများအတွက် သီးခြား တိုင်းအဖြစ် မသတ်မှတ်ဘဲ သက်ဆိုင်ရာ တိုင်းအလိုက်သာ စီမံခန့်ခွဲသည်။ {{Infobox Korean name |title=မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း |picture=[[File:Flag of the Committee for the Five Northern Korean Provinces.svg|290px]] |caption=မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း ကော်မတီ အလံ |alphabet-type=[[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]] |alphabet=Committee for the Five Northern Korean Provinces |hangeul=이북5도 |hanja=以北五道}} === မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း ကော်မတီ === <gallery> File:Former flag of the Committee of the Five Provinces of North Korea.svg|မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း ကော်မတီ အလံ (၁၉၄၉ ~၁၆) File:Former emblem of the Committee for the Five Northern Korean Provinces.svg|မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း ကော်မတီ လိုဂို (၁၉၄၉ ~ ၂၀၁၆) File:Flag of the Committee for the Five Northern Korean Provinces.svg|မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း ကော်မတီ အလံ (၂၀၁၆ ~ လက်ရှိ) </gallery> === မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း === <gallery> File:Flag of Hamgyŏng-pukto (ROK).svg|[[ဟမ်းဂယောင်းမြောက်တိုင်း]] အလံ File:Flag of Hamgyŏng-namdo (ROK).svg|[[ဟမ်းဂယောင်းတောင်တိုင်း]] အလံ File:Flag of Hwanghae Province (ROK).svg|[[ဟွမ်းဟယ်တိုင်း]] အလံ File:Flag of P'yŏngan-pukto (ROK).svg|[[ဖျောင်းအန်းမြောက်တိုင်း]] အလံ File:Flag of P'yŏngan-namdo (ROK).svg|[[ဖျောင်းအန်းတောင်တိုင်း]] အလံ File:Flag of North Pyeongan Province (ROK, 1949–2019).svg|[[ဖျောင်းအန်းမြောက်တိုင်း]] အလံ (၁၉၄၉ ~ ၂၀၁၉) </gallery> == အခြားကြည့်ရန် == * [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] * [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] * [[ကိုရီးယား ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရေး]] == မှတ်စု == <references group="မှတ်စု"/> == ကိုးကား == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://www.ibuk5do.go.kr/ မြောက်ပိုင်း ၅ တိုင်း ကော်မတီ တရားဝင် ဝဘ်ဆိုက်] [[ကဏ္ဍ:တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] [[ကဏ္ဍ:တောင်ကိုရီးယား အစိုးရ]] 6oe1ods53sx2uabgkiex7dr20q1l8vt 0 270705 1059005 1057883 2026-10-17T15:13:16Z Kyaw Myo Aung 103978 1059005 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} '''ထူးချွန်ကလေး ပညာရေး''' (အင်္ဂလိပ်: Gifted education) သို့မဟုတ် '''ပါရမီရှင် ပညာရေး''' ဆိုသည်မှာ အများထက် ထူးချွန်သော သို့မဟုတ် ပါရမီပါလာသော ကလေးသူငယ်များအတွက် သီးသန့်စီစဉ်ပေးထားသော ပညာရေးအမျိုးအစားဖြစ်သည်။ ထူးချွန်ကလေး ပညာရေးအတွက် အဓိက ချဉ်းကပ်မှု (၂) ခုမှာ '''ကြွယ်ဝစေခြင်း (Enrichment)''' နှင့် '''အရှိန်မြှင့်ခြင်း (Acceleration)''' တို့ဖြစ်သည်။ * '''ကြွယ်ဝစေခြင်း ပရိုဂရမ် (Enrichment Program):''' အခြားကျောင်းသားများနှင့် တူညီသော နှုန်းဖြင့် သင်ရိုးညွှန်းတမ်းအတိုင်း သွားသော်လည်း အပိုဆောင်းနှင့် ပိုမိုနက်နဲသော အကြောင်းအရာများကို သင်ကြားပေးသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ထူးချွန်ကျောင်းသားများသည် သာမန်သင်ရိုးညွှန်းတမ်းပါ သင်ခန်းစာများကို ပြီးမြောက်ပြီးနောက် ထိုဘာသာရပ်နှင့် ပတ်သက်သည့် ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော အချက်အလက်များကို ထပ်မံလေ့လာခွင့် ရရှိကြသည်။ * '''အရှိန်မြှင့်ခြင်း ပရိုဂရမ် (Acceleration Program):''' ကျောင်းသားကို စံသင်ရိုးညွှန်းတမ်းအတိုင်း သင်ကြားရာတွင် သာမန်ထက် ပိုမိုမြန်ဆန်သော နှုန်းဖြင့် သင်ယူစေခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုသို့ပြုလုပ်ရာတွင် ကလေးကို အတန်းကျော် (တစ်တန်း သို့မဟုတ် နှစ်တန်း) တက်ရောက်စေခြင်း ပုံစံမျိုး ပါဝင်သည်။ ထူးချွန်ပြီး ပါရမီပါသူများဟု သတ်မှတ်ရာတွင် များသောအားဖြင့် IQ စာမေးပွဲများ၌ အမှတ်အများဆုံး ထိပ်တန်းရာခိုင်နှုန်းတွင် ပါဝင်သူများကို ဆိုလိုသည်။ ပရိုဂရမ်အလိုက် ရွေးချယ်ခံရသည့် ကျောင်းသားရာခိုင်နှုန်း ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် ထူးချွန်ကလေး ပညာရေးပရိုဂရမ်များအတွက် ၁၀% သို့မဟုတ် ၎င်းအောက်ကိုသာ ရွေးချယ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော်လည်း အလွန်ထူးချွန်ထက်မြက်သော အရည်အချင်းရှိသည့် ကလေးတစ်ဦးအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ရန်အတွက် ထိပ်တန်း ၁% အတွင်း ရမှတ်ရရှိရန် မျှော်လင့်ထားလေ့ရှိသည်။ == ပိုမိုဖတ်ရှုရန် == * ထူးချွန်ကလေးပညာရေးအကြောင်း နောက်ဆုံး သုတေသနများ - ''Gifted Child Quarterly'', ''Journal of Advanced Academics'', ''Journal for the Education of the Gifted'', [https://web.archive.org/web/20120521020902/http://www.roeper.org/netcommunity/page.aspx?pid=1222 ''Roeper Review''] * Assouline, S., and A. Lupkowski-Shoplik (2005). ''Developing Math Talent: A Guide for Educating Gifted And Advanced Learners in Math''. Waco, TX: Prufrock Press. * Broecher, J. (2005). ''Hochintelligente kreativ begaben''. LIT-Verlag Muenster, Hamburg 2005 (Application of the High/Scope Approach and Renzulli's Enrichment Triad Model to a German Summer Camp for the Gifted) * Davidson, Jan and Bob, with Vanderkam, Laura (2004). ''Genius Denied: How to Stop Wasting Our Brightest Young Minds''. New York, NY: Simon and Schuster. * Davis, G., and S. Rimm (1989). ''Education of the Gifted and Talented'' (2nd edn). Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall. * Hansen, J., and S. Hoover (1994). ''Talent Development: Theories and Practice''. Dubuque, IA: Kendall Hunt. * Johnsen, S. (1999, November/ December). "The top 10 events in gifted education". ''Gifted Child Today'', 22(6), 7. * Frank, Maurice (2013). [https://www.libed.org.uk/index.php/articles/414-high-learning-potential "High Learning Potential"]{{Dead link|date=April 2026}}. In ''Lib Ed'', a UK-based (online, formerly paper) magazine opposed to authoritarian schooling. * Newland, T. (1976). ''The Gifted in Historical Perspective''. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall. * Piirto, J. (1999). ''Talented Adults and Children: Their Development and Education'' (3rd edn). Waco, TX,: Prufrock Press. * Rogers, Karen B. (2002). ''Re-forming Gifted Education: How Parents and Teachers Can Match the Program to the Child''. Scottsdale, AZ: Great Potential Press. * Winebrenner, Susan. (2001). ''Teaching Gifted Kids in the Regular Classroom''. Minneapolis, MN: Free Spirit Publishing. * U.S. Department of Education, Office of Educational Research and Improvement. (1993). ''National Excellence: A case for developing America's talent''. Washington, DC: U.S. Government Printing Office. == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * {{Link language|en}} [http://hoagiesgifted.org Hoagies' Gifted Education Page] * {{Link language|en}} [http://www.gifted.uconn.edu/nrcgt/reports/rbdm9102/rbdm9102.pdf The Relationship of Grouping Practices to the Education of the Gifted and Talented Learner.] * {{Link language|en}} [http://cfge.wm.edu/conference%20documents/Myths%20about%20Gifted%20Students.pdf Myths About Gifted Students] * {{Link language|en}} [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704559904576230570655238148 Raising an Accidental Prodigy] {{Edu-stub}} {{Authority control}} [[ကဏ္ဍ:ထူးချွန်ကလေး ပညာရေး| ]] [[ကဏ္ဍ:ကျောင်းဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများ]] tslz1denw0uga9r8eucr7yezdqipelf 2 282473 1059032 1057275 2026-10-17T17:10:27Z Mkant00 135890 1059032 wikitext text/x-wiki '''A mathematician is a device for turning coffee into theorems'''<ref>{{cite book | title=A History of Mathematics | first=Jeff | last=Suzuki | year=2002 | pages=731 | publisher=Prentice Hall | quote=The first main result was by the Hungarian mathematician Alfred Renyi (March 20, 1921-February 1, 1970), who is best known for a saying of his: a mathematician is a machine for turning coffee into theorems. | isbn=9780130190741}}</ref><ref>{{cite book | title=Preface to ''Ars Mathematica'', Collected writings of Alfréd Rényi | publisher=TypoTeX | location=Budapest | author=Gyula O. H. Katona | author-link=Gyula O. H. Katona | page=8 | year=2005}}</ref> <div style="background-color: #F1C644; padding: 20px; color: #141B2D ; margin-bottom: 1em; border-radius: 8px;"> == <span style="color: #141B2D ;"> အဓိက ပံ့ပိုးထားသော ဆောင်းပါးများ (သင်္ချာ) </span> == <div style="column-width: 25em; column-gap: 3em; font-size: 95%;"> '''ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (Category Theory)''' # [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (Category theory) # [[မော်ဖစ်ဇင်]] (Morphism) # [[2-ကတ်တဂိုရီ]] (2-category) # [[ဂရုပွိုက်]] (Groupoid) # [[ပိုင်းစသီးခြားကတ်တဂိုရီ]] (Discrete category) # [[အုပ်စုများ ကတ်တဂိုရီ]] (Category of groups) # [[အဘီလီယန်အုပ်စုများ ကတ်တဂိုရီ]] (Category of abelian groups) # [[ကွင်းများ ကတ်တဂိုရီ]] (Category of rings) # [[မော်ဂျူးများ ကတ်တဂိုရီ]] (Category of modules) # [[အစုများ ကတ်တဂိုရီ]] (Category of sets) # [[တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ ကတ်တဂိုရီ]] (Category of topological spaces) # [[မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ]] (Monoidal category) # [[အဘီလီယန် ကတ်တဂိုရီ]] (Abelian category) # [[ဖန်တာကတ်တဂိုရီ]] (Functor category) # [[ကော်မာကတ်တဂိုရီ]] (Comma category) # [[ဂရိုသန်ဒိခ် စကြဝဠာ]] (Grothendieck universe) # [[အလုံးစုံအကျုံးဝင်သော ဂုဏ်သတ္တိ]] (Universal property) # [[ပုံကြမ်း]] (Diagram) # [[ကတော့ပုံ (ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ)]] (Cone) # [[စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်]] (Limits and colimits) # [[တိုက်ရိုက်စုဆုံမှတ်]] (Direct limit) # [[ပြောင်းပြန်စုဆုံမှတ်]] (Inverse limit) # [[စစ်ထုတ်ထားသော ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်]] (Filtered colimit) # [[မြှောက်လဒ် (ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ)]] (Categorical product) # [[ဒွန်တွဲမြှောက်လဒ်]] (Coproduct) # [[ပူးလ်ဘက်]] (Pullback) # [[ပွတ်ရှ်အောက်]] (Pushout) # [[အစ အရာဝတ္ထုနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု]] (Initial and terminal objects) # [[ပရိုဂျက်တစ် အရာဝတ္ထု]] (Projective object) # [[အပိုင်း (ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ)]] (Section) # [[ဖန်တာ]] (Functor) # [[ဒိုင်ယာဂွန်နယ်ဖန်တာ]] (Diagonal functor) # [[ဆင်းသက်ဖန်တာ]] (Derived functor) # [[တိကျသော ဖန်တာ]] (Exact functor) # [[ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ]] (Fully faithful functor) # [[အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ]] (Essentially surjective functor) # [[ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု]] (Equivalence of categories) # [[သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း]] (Natural transformation) # [[ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြုသီအိုရမ်]] (Yoneda lemma) # [[တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း]] (Adjunction) # [[တိကျသော ကိန်းစဉ်]] (Exact sequence) # [[မိုနက်]] (Monad) # [[အစည်း]] (Sheaf) # [[ကွင်းပါသော ရပ်ဝန်း]] (Ringed space) # [[ဂရိုသန်ဒိခ် တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (Grothendieck topology) # [[မြွေအထောက်အကူပြုသီအိုရမ်]] (Snake lemma) # [[ငါးခုအထောက်အကူပြုသီအိုရမ်]] (Five lemma) # [[ကိုးခုအထောက်အကူပြုသီအိုရမ်]] (Nine lemma) # [[ဒွန်တွဲအက္ခရာသင်္ချာ]] (Coalgebra) '''သရုပ်မဲ့/ခေတ်သစ် အက္ခရာသင်္ချာ (Abstract/Modern Algebra)''' # [[ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ]] (Abstract algebra) # [[အုပ်စုသီအိုရီ]] (Group theory) # [[အုပ်စု (သင်္ချာ)]] (Group) # [[အုပ်စုပိုင်း]] (Subgroup) # [[စားလဒ်အုပ်စု]] (Quotient group) # [[ကိုဆက်]] (Coset) # [[အဘီလီယန်အုပ်စု]] (Abelian group) # [[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် အုပ်စု]] (Automorphism group) # [[အတွင်းအော်တိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Inner automorphism) # [[အုပ်စုသက်ရောက်ချက်]] (Group action) # [[အုပ်စုသီအိုရီ၏ သမိုင်းကြောင်း]] (History of group theory) # [[လာဂေါင့်၏ သီအိုရမ်]] (Lagrange's theorem) # [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)]] (Ring) # [[ပြောင်းပြန်ကွင်း]] (Opposite ring) # [[ဖလှယ်ရ ကွင်း]] (Commutative ring) # [[အဆင့်သတ်မှတ် ကွင်း]] (Graded ring) # [[အစားကွင်း]] (Division ring) # [[ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Ring homomorphism) # [[အိုင်ဒီးလ်]] (Ideal) # [[သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်]] (Prime ideal) # [[ဖီးလ်ဒ်]] (Field) # [[အဆုံးရှိ ဖီးလ်ဒ်]] (Finite field) # [[အစဉ်ကျသော ဖီးလ်ဒ်]] (Ordered field) # [[မော်ဂျူး]] (Module) # [[ရိုးရှင်းသော မော်ဂျူး]] (Simple module) # [[ဆီမီးရိုးရှင်းသော မော်ဂျူး]] (Semisimple module) # [[လွတ်လပ်သော မော်ဂျူး]] (Free module) # [[အလိမ် (အက္ခရာသင်္ချာ)]] (Torsion) # [[မိုနွိုက်]] (Monoid) # [[မက်ဂ်မာ]] (Magma) # [[ဆီမီးအုပ်စု]] (Semigroup) # [[တိုက်ရိုက် မြှောက်လဒ်]] (Direct product) # [[တိုက်ရိုက်ပေါင်းလဒ်]] (Direct sum) # [[တန်ဆာ မြှောက်လဒ်]] (Tensor product) # [[ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ]] (Associative algebra) # [[ဖီးလ်ဒ်တစ်ခုအပေါ်ရှိ အက္ခရာသင်္ချာ]] (Algebra over a field) # [[အပေါင်းအခြေခံ ပုံဖော်မှု]] (Additive map) # [[ပိုလီနိုမီရယ်]] (Polynomial) # [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Homomorphism) # [[အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Group homomorphism) # [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Endomorphism) # [[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Automorphism) # [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Isomorphism) # [[မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Monomorphism) # [[အပီမော်ဖစ်ဇင်]] (Epimorphism) # [[ကာနယ်]] (Kernel) # [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် သီအိုရမ်များ]] (Isomorphism theorems) # [[မိုရီတာ ထပ်တူညီမှု]] (Morita equivalence) # [[အင်ဗော်လူးရှင်း]] (Involution) # [[ကြယ်ပွင့်-အက္ခရာသင်္ချာ]] (*-algebra) # [[အာခီမီးဒီးစ် ဂုဏ်သတ္တိ]] (Archimedean property) # [[နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု]] (Binary operation) # [[အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ]] (Closure property) # [[ထပ်တူရအစုဝင်]] (Identity element) # [[ပြောင်းပြန် အစုဝင်]] (Inverse element) # [[ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိ]] (Commutative property) # [[ကွန်မြူတေတာ]] (Commutator) # [[ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ]] (Associative property) # [[ဖက်စပ်ရအသွင်ပြောင်းခြင်း]] (Associator) # [[ဖြန့်ဝေရဂုဏ်သတ္တိ]] (Distributive property) # [[ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ]] (Commutative algebra) # [[အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း]] (Integral domain) # [[မူမှန်အုပ်စုပိုင်း]] (Normal subgroup) # [[ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု]] (Cyclic group) # [[အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်]] (Maximal ideal) # [[ပရင်စီပယ် အိုင်ဒီးလ်]] (Principal ideal) # [[ဆမခွဲနိုင်သော ပိုလီနိုမီရယ်]] (Irreducible polynomial) # [[ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ အစုဝင်]] (Integral element) # [[ဂယ်လ်ဝါသီအိုရီ၏ အခြေခံသီအိုရမ်]] (Fundamental theorem of Galois theory) # [[ဟီလ်ဘတ်၏ အခြေအစု သီအိုရမ်]] (Hilbert's basis theorem) # [[ဘန်းဆိုက်၏ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်]] (Burnside's lemma) # [[ကိန်းအုံ ကွင်း]] (Matrix ring) # [[ဗဟိုရိုးရှင်း အက္ခရာသင်္ချာ]] (Central simple algebra) # [[ဝက်ဒါဘန်း-အာတင် သီအိုရမ်]] (Wedderburn–Artin theorem) # [[ဂယ်လ်ဝါ အုပ်စု]] (Galois group) # [[လွတ်လပ်သော အုပ်စု]] (Free group) # [[ပါမြူတေးရှင်းအပြည့် အုပ်စု]] (Symmetric group) # [[ပါမြူတေးရှင်း အုပ်စု]] (Permutation group) # [[အလှည့်ကျ အုပ်စု]] (Alternating group) # [[ဟိုက်ဇင်ဘတ် အုပ်စု]] (Heisenberg group) # [[လစ်ဗစ် လမ်းကြောင်း အက္ခရာသင်္ချာ]] (Leavitt path algebra) # [[ခွန့်ဇ် အက္ခရာသင်္ချာ]] (Cuntz algebra) # [[ဂရပ် C*-အက္ခရာသင်္ချာ]] (Graph C*-algebra) '''အစုသီအိုရီနှင့် အခြေခံများ (Set Theory and Fundamentals)''' # [[သင်္ချာ]] (Mathematics) # [[ရပ်ဝန်း]] (Space) # [[အစု]] (Set) # [[အစုဝင်]] (Element of a set) # [[အညွှန်းတပ်စုစည်းမှု]] (Indexed family) # [[အစုအရွယ်အစား]] (Cardinality) # [[ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ်]] (Cartesian product) # [[အစီအစဉ်ကျအတွဲ]] (Ordered pair) # [[ဖန်ရှင်]] (Function) # [[ဖန်ရှင်၏ ဂရပ်]] (Graph of a function) # [[အရင်းအမြစ်စု]] (Domain) # [[ပစ်မှတ်စု]] (Codomain) # [[ပုံရိပ် နှင့် မူလပုံရိပ်]] (Image and preimage) # [[ပေါင်းစပ်ခြင်း အော်ပရေတာ]] (Composition operator) # [[ပြောင်းပြန်ဖန်ရှင်]] (Inverse function) # [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]] (Injective function) # [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]] (Surjective function) # [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]] (Bijective function) # [[နဂိုမှန်အဆို]] (Axiom) # [[ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို]] (Axiom of choice) # [[ဇွန်း၏ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်]] (Zorn's lemma) # [[ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ]] (Russell's paradox) # [[သင်္ချာဆိုင်ရာ သက်သေပြခြင်း]] (Mathematical proof) # [[သင်္ချာဆိုင်ရာဆင့်ကဲသက်သေပြနည်း]] (Mathematical induction) # [[ညီမျှခြင်း]] (Equation) # [[သင်္ချာဆိုင်ရာ သင်္ကေတများစာရင်း]] (List of mathematical symbols) # [[စားခြင်း (သင်္ချာ)]] (Division) # [[မြှောက်ခြင်း]] (Multiplication) # [[နုတ်ခြင်း]] (Subtraction) # [[မြှောက်လဒ်]] (Product) '''တိုပေါ်လော်ဂျီ နှင့် ဂျီဩမေတြီ (Topology & Geometry)''' # [[အာကာသ]] (Space) # [[ဂျီဩမေတြီ]] (Geometry) # [[ယူကလစ် ဂျီဩမေတြီ]] (Euclidean geometry) # [[စက်လုံးမျက်နှာပြင် ဂျီဩမေတြီ]] (Spherical geometry) # [[ယူနစ်စက်ဝိုင်း]] (Unit circle) # [[ယူနစ်စက်လုံးမျက်နှာပြင်]] (Unit sphere) # [[ယူနစ်စတုရန်း]] (Unit square) # [[ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဂျီဩမေတြီ]] (Differential geometry) # [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (Topology) # [[တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာဂုဏ်သတ္တိ]] (Topological property) # [[အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ]] (Algebraic geometry) # [[အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (Algebraic topology) # [[ဟိုမိုလော်ဂျီ]] (Homology) # [[ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ]] (Cohomology) # [[ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်]] (Chain complex) # [[အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း]] (Metric space) # [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]] (Coordinate system) # [[စုဆောင်းမှတ်]] (Limit point) # [[ဖိုက်ဘာအစည်း]] (Fiber bundle) # [[ဟိုမိုတိုပီ]] (Homotopy) # [[ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Homeomorphism) # [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်]] (Continuous function) # [[မန်နီဖိုး]] (Manifold) # [[ဒစ်ဖီယိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Diffeomorphism) # [[ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း]] (Hopf fibration) # [[ဗက်တာအစည်း]] (Vector bundle) # [[အကွာအဝေးထိန်းသိမ်းမှု]] (Isometry) '''မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာ (Linear Algebra)''' # [[မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာ]] (Linear algebra) # [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (Vector space) # [[ဗက်တာ]] (Vector) # [[ယူနစ်ဗက်တာ]] (Unit vector) # [[စကေလာ]] (Scalar) # [[အခြေအစု]] (Basis) # [[မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းခြင်း]] (Linear independence) # [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ]] (Linear operator) # [[မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ်]] (Linear functional) # [[ကွန်ဂျူဂိတ်-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု]] (Conjugate-linear map) # [[မျဉ်းဖြောင့်နှစ်ထပ်ပုံစံ]] (Bilinear form) # [[ကိန်းအုံ]] (Matrix) # [[အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး]] (Determinant) # [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး]] (Eigenvalues and eigenvectors) # [[မျဉ်းဖြောင့် ညီမျှခြင်းများ စနစ်]] (System of linear equations) # [[ကော်ချီ-ရှဗာ့ဇ် မညီမျှခြင်း]] (Cauchy–Schwarz inequality) # [[ဒွန်တွဲရပ်ဝန်း]] (Dual vector space) # [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)]] (Dot product) # [[တြိဂံ မညီမျှခြင်း]] (Triangle inequality) # [[အဆင့်-ကာနယ်အတိုင်းအတာ သီအိုရမ်]] (Rank-nullity theorem) # [[ကေးလီ-ဟာမီလ်တန် သီအိုရမ်]] (Cayley-Hamilton theorem) # [[ပြင်ပ မြှောက်လဒ်]] (Outer product) # [[ဒွန်တွဲကာနယ်]] (Cokernel) '''ကိန်းသီအိုရီ နှင့် ကိန်းစနစ်များ (Number Theory & Number Systems)''' # [[ကိန်း]] (Number) # [[သဘာဝကိန်း]] (Natural number) # [[ကိန်းပြည့်]] (Integer) # [[အနုတ်ကိန်း]] (Negative number) # [[အတိပြကိန်း]] (Rational number) # [[အပိုင်းကိန်း]] (Fraction) # [[၀.၉၉၉...]] (0.999...) # [[ကိန်းစစ်]] (Real number) # [[အီရာရှင်နယ်ကိန်း]] (Irrational number) # [[ကိန်းလွန်]] (Transcendental number) # [[ကိန်းထွေး]] (Complex number) # [[ကိန်းထွေးပြင်ညီ]] (Complex plane) # [[ကိန်းယောင်]] (Imaginary number) # [[ဒွန်တွဲကိန်း]] (Dual number) # [[စုံမသဘာဝ (စုံကိန်း/မကိန်း)]] (Parity) # [[သုဒ္ဓကိန်း]] (Prime number) # [[နှိုင်းရသုဒ္ဓ]] (Coprime) # [[P-အခြေခံကိန်း]] (p-adic number) # [[P-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း]] (p-adic valuation) # [[အွိုင်လာ၏ သီအိုရမ်]] (Euler's theorem) # [[ယူကလစ်၏ သီအိုရမ်]] (Euclid's theorem) # [[ဖဲမ၏ သီအိုရမ်အငယ်]] (Fermat's little theorem) # [[ဒိုင်အိုဖန်တိုင်း ညီမျှခြင်း]] (Diophantine equation) # [[ဖဲမ၏ နောက်ဆုံးသီအိုရမ်]] (Fermat's Last Theorem) # [[တရုတ် အကြွင်း သီအိုရမ်]] (Chinese remainder theorem) # [[အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ကိန်းသီအိုရီ]] (Algebraic number theory) # [[ကိန်းပြည့်များ၏ ကွင်း]] (Ring of integers) # [[ဂေါက်ရှန်း ကိန်းပြည့်]] (Gaussian integer) # [[အိုင်ဆင်စတိုင်း ကိန်းပြည့်]] (Eisenstein integer) # [[မော်ဂျူလာ ဂဏန်းသင်္ချာ]] (Modular arithmetic) # [[ကိန်းထွေး ကွန်ဂျူဂိတ်]] (Complex conjugation) '''ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း၊ ကဲကုလပ် နှင့် အခြား (Analysis, Calculus & Others)''' # [[ကဲကုလပ်]] (Calculus) # [[ကဲကုလပ်၏ အခြေခံသီအိုရမ်]] (Fundamental theorem of calculus) # [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)]] (Derivative) # [[ဆင်းသက်ချက်ရှာခြင်း၏ စည်းမျဉ်းများ]] (Differentiation rules) # [[မြှောက်လဒ်စည်းမျဉ်း]] (Product rule) # [[စားလဒ်စည်းမျဉ်း]] (Quotient rule) # [[ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း]] (Chain rule) # [[ထပ်ကိန်းစည်းမျဉ်း]] (Power rule) # [[အချိုးပြောင်းပြန်စည်းမျဉ်း]] (Reciprocal rule) # [[ပြောင်းပြန်ဖန်ရှင်စည်းမျဉ်း]] (Inverse function rule) # [[ဒစ်ဖရန်ရှယ်]] (Differential) # [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း]] (Differential equation) # [[အင်တီဂရေးရှင်း]] (Integration) # [[ကွန်ဗော်လူးရှင်း]] (Convolution) # [[ရိုးလ်၏ သီအိုရမ်]] (Rolle's theorem) # [[ပျမ်းမျှတန်ဖိုး သီအိုရမ်]] (Mean value theorem) # [[အစွန်းရောက်တန်ဖိုး သီအိုရမ်]] (Extreme Value Theorem) # [[လိုပီတယ် စည်းမျဉ်း]] (L'Hôpital's rule) # [[တေလာ ကိန်းစဉ်တန်း]] (Taylor series) # [[စုဆုံမှတ်]] (Limit) # [[ကိန်းစဉ်]] (Sequence) # [[ဂဏန်းသင်္ချာ ကိန်းစဉ်]] (Arithmetic progression) # [[ဂဏန်းသင်္ချာ-ဂျီဩမေတြီ ကိန်းစဉ်]] (Arithmetico-geometric sequence) # [[ကိန်းစဉ်တန်း]] (Series) # [[စုဆုံသော ကိန်းစဉ်တန်း]] (Convergent series) # [[ဖြာထွက်သော ကိန်းစဉ်တန်း]] (Divergent series) # [[ဟာမိုနစ် ကိန်းစဉ်တန်း]] (Harmonic series) # [[အကြွင်းမဲ့ စုဆုံခြင်း]] (Absolute convergence) # [[ကော်ချီ ကိန်းစဉ်]] (Cauchy sequence) # [[ကိန်းစဉ် ရပ်ဝန်း]] (Sequence space) # [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)]] (Norm) # [[ပကတိတန်ဖိုး]] (Absolute value) # [[ဟိုလိုမော်ဖစ် ဖန်ရှင်]] (Holomorphic function) # [[ဆိုင်းနှင့် ကိုဆိုင်း ဖန်ရှင်များ]] (Sine and cosine functions) # [[ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင်]] (Exponential function) # [[လော့ဂရစ်သမ်]] (Logarithm) # [[စုံကိန်းဖန်ရှင်နှင့် မကိန်းဖန်ရှင်]] (Even and odd functions) # [[ပိုက်သာဂိုရပ်စ် သီအိုရမ်]] (Pythagorean theorem) # [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)]] (Dimension) # [[ဂိမ်းသီအိုရီ]] (Game theory) # [[ဖီး ဆုတံဆိပ်]] (Fields Medal) # [[ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း]] (Hilbert space) # [[အတွင်းမြှောက်လဒ် ရပ်ဝန်း (ဟီလ်ဘတ်အကြို ရပ်ဝန်း)]] (Inner product space) # [[ကိုယ်တိုင်တွဲဖက် အော်ပရေတာ]] (Self-adjoint operator) # [[ဘာနက် ရပ်ဝန်း]] (Banach space) # [[ဟန်း-ဘာနက် သီအိုရမ်]] (Hahn-Banach theorem) # [[ဘာနက် အက္ခရာသင်္ချာ]] (Banach algebra) # [[ပြည့်စုံသော အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း]] (Complete metric space) # [[အွိုင်လာ ပုံသေနည်း]] (Euler's formula) # [[ဂရပ်သီအိုရီ]] (Graph theory) # [[လမ်းကြောင်း]] (Path) '''ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း၊ ဗက်တာကဲကုလပ် နှင့် အရည်ဒိုင်နမစ် (Differential Equations, Vector Calculus & Fluid Dynamics)''' # [[ကိန်းရှင်ခွဲ ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း]] (Partial differential equation) # [[မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း]] (Linear differential equation) # [[တစ်ပြေးညီ ဒစ်ဖရန်ရှယ်ညီမျှခြင်း]] (Homogeneous differential equation) # [[ပွာဆွန်း ညီမျှခြင်း]] (Poisson's equation) # [[ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း]] (Schrödinger equation) # [[ဗက်တာစက်ကွင်း]] (Vector field) # [[လာပလေ့စ် အော်ပရေတာ]] (Laplace operator) # [[ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံနှင့် အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး]] (Jacobian matrix and determinant) # [[ဖြာထွက်မှု အော်ပရေတာ]] (Divergence operator) # [[ဆိုလီနွိုက်ဒယ်]] (Solenoidal vector field) # [[ဒြပ်သားဆိုင်ရာ ဆင်းသက်ချက်]] (Material derivative) # [[တည်မြဲပုံစံ]] (Conservative form) # [[နယူတန်နီယန် အရည်]] (Newtonian fluid) # [[စေးပျစ်ဆ]] (Viscosity) # [[ထုထည်စေးပျစ်ဆ]] (Volume viscosity) # [[စေးပျစ်မှုကင်းသော စီးဆင်းမှု]] (Inviscid flow) # [[အိုင်ဆိုထရိုပီ]] (Isotropy) # [[ဂယ်လီလီယို မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ]] (Galilean invariance) # [[ကော်ချီ အဟုန် ညီမျှခြင်း]] (Cauchy momentum equation) # [[နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်းများ]] (Navier–Stokes equations) # [[အွိုင်လာ ညီမျှခြင်းများ]] (Euler equations) # [[စီးဆင်းမှု]] (Flow) # [[ထပ်ဆင့်ခြင်းမူဝါဒ]] (Superposition principle) '''ဖြစ်တန်စွမ်းနှင့် စာရင်းအင်းပညာ (Probability & Statistics)''' # [[ဖြစ်တန်စွမ်း]] (Probability) # [[ဖြစ်တန်စွမ်း ရပ်ဝန်း]] (Probability space) # [[နမူနာ ရပ်ဝန်း]] (Sample space) # [[အဖြစ်အပျက်]] (Event) # [[ဖြစ်တန်စွမ်း အတိုင်းအတာ]] (Probability measure) # [[ကျပန်းကိန်းရှင်]] (Random variable) # [[မျှော်မှန်းတန်ဖိုး]] (Expected value) # [[ကွဲလွဲချက်]] (Variance) # [[ဖြစ်တန်စွမ်း ဒြပ်ထု ဖန်ရှင်]] (Probability mass function) # [[ဖြစ်တန်စွမ်း သိပ်သည်းဆ ဖန်ရှင်]] (Probability density function) # [[စုဆောင်း ဖြန့်ဖြူးခြင်း ဖန်ရှင်]] (Cumulative distribution function) # [[ပုံမှန် ဖြန့်ဖြူးခြင်း]] (Normal distribution) # [[ဘိုင်နိုမီရယ် ဖြန့်ဖြူးခြင်း]] (Binomial distribution) # [[ပွာဆွန်း ဖြန့်ဖြူးခြင်း]] (Poisson distribution) # [[ထပ်ကိန်းတင် ဖြန့်ဖြူးခြင်း]] (Exponential distribution) # [[ပါရီတို ဖြန့်ဖြူးခြင်း]] (Pareto distribution) </div> == တမ်းပလိတ်များ (Templates) == # [[တမ်းပလိတ်:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] # [[တမ်းပလိတ်:အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ]] # [[တမ်းပလိတ်:ကိန်းစနစ်များ]] # [[တမ်းပလိတ်:ဖန်ရှင်များ]] # [[တမ်းပလိတ်:Calculus]] # [[တမ်းပလိတ်:ဖြစ်တန်စွမ်း]] </div> <div style="background-color: #a7f356; padding: 20px; color: #141B2D; margin-bottom: 1em; border-radius: 8px;"> == စီးပွားရေး၊ ဘဏ္ဍာရေး နှင့် အခြား (Economics, Finance & Others) == <div style="column-width: 25em; column-gap: 3em; font-size: 95%;"> '''စီးပွားရေးနှင့် ဘဏ္ဍာရေး (Economics & Finance)''' # [[ဘဏ္ဍာရေး ဆင်းသက်စာချုပ်]] (Financial derivative) # [[အစုရှယ်ယာ]] (Stock) # [[၂၀၀၇-၂၀၀၈ ကမ္ဘာ့ဘဏ္ဍာရေး အကျပ်အတည်း]] (Global Financial Crisis 2007–2008) # [[ရီကာဒီယန် စီးပွားရေးပညာ]] (Ricardian economics) # [[ပကတိ အသာစီးရမှု]] (Absolute advantage) # [[လီယွန်တီယက်ဖ် ဝိရောဓိ]] (Leontief paradox) # [[ဟက်ခ်ရှာ-အိုလင် သီအိုရမ်]] (Heckscher–Ohlin Theorem) # [[ရစ်ဗ်ချင်စကီး သီအိုရမ်]] (Rybczynski theorem) # [[အရင်းအမြစ် ဈေးကွက်]] (Factor market) '''စာပေ (Literature)''' # [[မာဆယ် ပရူးစ်တ်]] (Marcel Proust) # [[The Remains of the Day]] </div> </div> <div style="background-color: #f8f9fa; padding: 20px; color: #141B2D; border-radius: 8px;"> == ရေးရန် (သင်္ချာ) == <div style="column-count: 2; column-gap: 2em;"> '''ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (Category Theory)''' # [[ဖီးလ်ဒ်များ ကတ်တဂိုရီ]] (Category of fields) # [[Kan extension]] '''သရုပ်မဲ့/ခေတ်သစ် အက္ခရာသင်္ချာ (Abstract/Modern Algebra)''' # [[စားလဒ်ကွင်း]] (Quotient ring) # [[ဒေသအလိုက် ကွင်း]] (local ring) # [[အာတင် ကွင်း]] (Artinian ring) # [[နိုသာ ကွင်း]] (Noetherian ring) # [[ပရင်စီပယ် အိုင်ဒီးလ် ဒိုမိန်း]] (Principal ideal domain) # [[Unique factorization domain]] # [[ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း]] (Polynomial ring) # [[ကွင်း၏ ဗဟို]] (Center of a ring) # [[သုညစားကိန်း]] (Zero-divisor) # [[ထပ်တူရပေး အစုဝင်]] (idempotent element) # [[ယူနီပိုတန့်]] (unipotent) # [[ကွာတာနီယွန်]] (Quaternion) # [[ထပ်တူကျမှုဆက်သွယ်ချက်]] (Congruence Relation) # [[အုပ်စု၏ ဗဟို]] (Center of a group) # [[လတ္တစ် (တစ်ပိုင်းတစ်စ အုပ်စုပိုင်း)]] (Lattice (discrete subgroup)) # [[လီအက္ခရာသင်္ချာ]] (Lie algebra) # [[ဟော့ဖ် အက္ခရာသင်္ချာ]] (Hopf algebra) # [[ကေးလီ၏ သီအိုရမ်]] (Cayley's theorem) # [[Sylow theorems]] # [[ဖီးလ်ဒ် တိုးချဲ့ခြင်း]] (Field extension) # [[အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အပိတ်]] (Algebraic closure) # [[ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Field homomorphism) # [[Splitting field]] '''တိုပေါ်လော်ဂျီ (Topology)''' # [[ကျစ်လျစ်မှု]] (Compactness) # [[ဆက်စပ်နေမှု]] (Connectedness) # [[အခြေခံအုပ်စု]] (Fundamental group) # [[ဖုံးအုပ်ရပ်ဝန်း]] (Covering space) # [[ထိမျဉ်းရပ်ဝန်း]] (tangent space) # [[ဒွန်တွဲထိမျဉ်း ရပ်ဝန်း]] (cotangent space) # [[အစည်း ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ]] (Sheaf cohomology) # [[Heine–Borel theorem]] '''မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာ (Linear Algebra)''' # [[Eigenspace]] # [[ထောင့်မှန်ကျဖြစ်မှု]] (Orthogonality) # [[ထောင့်မှန်ကျယူနစ်ဖြစ်မှု]] (orthonormality) # [[Gram–Schmidt process]] # [[Diagonalizable matrix]] # [[သုညဖြစ်နိုင်စွမ်းရှိသော ကိန်းအုံ]] (nilpotent matrix) # [[Singular value decomposition]] # [[ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု]] (General Linear Group) # [[အထူး မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု]] (Special Linear Group) # [[ထောင့်မှန်ကျ အုပ်စု]] (Orthogonal Group) # [[ယူနစ်တရီ အုပ်စု]] (Unitary Group) # [[အထူး ယူနစ်တရီ အုပ်စု]] (Special Unitary Group) # [[ပြင်ပ အက္ခရာသင်္ချာ]] (exterior algebra) # [[အချိုးညီ အက္ခရာသင်္ချာ]] (symmetric algebra) # [[တန်ဆာ အက္ခရာသင်္ချာ]] (tensor algebra) # [[ကြက်ခြေခတ် မြှောက်လဒ်]] (cross product) # [[သုံးခုမြှောက်လဒ်]] (triple product) # [[အဖိုင်း ရပ်ဝန်း]] (affine space) '''ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းနှင့် ကဲကုလပ် (Analysis & Calculus)''' # [[ကိန်းထွေး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ]] (Complex analysis) # [[စုဆုံခြင်း]] (Convergence) # [[စုဆုံ ကိန်းစဉ်]] (Convergent sequence) # [[အင်ဖီမမ် နှင့် စူပရီမမ်]] (Infimum and supremum) # Hilbert C*-module # [[Cauchy–Riemann equations]] # [[Cauchy's integral theorem]] # [[Cauchy's integral formula]] # [[Singularity (mathematics)]] # [[Laurent series]] # [[Residue theorem]] # [[ထိမျဉ်း]] (tangent line) # [[Partial derivative]] # [[Multiple integral]] # [[အနန္တဘောင် အင်တီဂရယ်]] (improper integral) # [[ရီးမန်း အင်တီဂရယ်]] (Riemann integral) # [[လီဘက်ဂ် အင်တီဂရယ်]] (Lebesgue integral) # [[Measure space]] # [[Lebesgue measure]] # [[Stokes' theorem]] # [[Divergence theorem]] # [[Green's theorem]] '''ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်းများ (Differential Equations)''' # [[Ordinary differential equation]] # [[Fourier series]] '''ဖြစ်တန်စွမ်း၊ စာရင်းအင်းနှင့် ပိုင်းစသီးခြားသင်္ချာ (Probability, Statistics & Discrete Math)''' # [[ဘိုင်နရီ ဆက်သွယ်ချက်]] (Binary Relation) # [[ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက်]] (Equivalence Relation) # [[ထပ်တူညီမှုအတန်းအစား]] (Equivalence Class) # [[တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစု]] (partially ordered set) # [[ဘေးယက်စ်၏ သီအိုရမ်]] (Bayes' theorem) # [[ဗဟို စုဆုံမှတ် သီအိုရမ်]] (central limit theorem) # [[စတော့ကတ်စတစ် လုပ်ငန်းစဉ်]] (stochastic process) # [[မာကော့ဗ် လုပ်ငန်းစဉ်]] (Markov process) </div> </div> 3jrr0tqit10yv3ve968e8z35hv1ynfi 0 289007 1059167 1057565 2026-10-18T04:50:26Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 2 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059167 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" |- class="infobox-subheader" colspan="2" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">ဒွန် ကိုင် ဒီ</div><div class="nickname ib-settlement-native"> <span title="Thai-language text"><span lang="th">ดอนไก่ดี</span></span></div> |- alt="Benjarong - Porcelain in living colour" class="mw-file-element" data-file-height="2795" data-file-type="bitmap" data-file-width="2708" decoding="async" height="258" resource="./File:Benjarong_Thai_19th_cent_Ayuthaya_porcelain_Jim_Thompson_Museum_IMG_7100.jpg" src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/Benjarong_Thai_19th_cent_Ayuthaya_porcelain_Jim_Thompson_Museum_IMG_7100.jpg/250px-Benjarong_Thai_19th_cent_Ayuthaya_porcelain_Jim_Thompson_Museum_IMG_7100.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/Benjarong_Thai_19th_cent_Ayuthaya_porcelain_Jim_Thompson_Museum_IMG_7100.jpg/500px-Benjarong_Thai_19th_cent_Ayuthaya_porcelain_Jim_Thompson_Museum_IMG_7100.jpg 2x" width="250" | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category"> မြို့နယ်စည်ပင်သာယာရေး</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[File:Benjarong_Thai_19th_cent_Ayuthaya_porcelain_Jim_Thompson_Museum_IMG_7100.jpg|258x258px|Benjarong - Porcelain in living colour]]<div class="ib-settlement-caption"> ဘင်ဂျရောင်း - သက်ဝင်လှုပ်ရှားသောအရောင်ရှိသော ကြွေထည် </div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"></div> |} '''ဒွန် ကိုင် ဒီ''' ( {{Langx|th|ดอนไก่ดี}}ดอนไก่ดี,)သည် [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်းနိုင်ငံ၊]] စမွတ်စခွန်ပြည်နယ် ၊ ကရထုံဘယ်ခရိုင်ရှိ ''[[တမ်ဘွန်|ခရိုင်]]''ခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် [[ဘန်ကောက်မြို့|ဘန်ကောက်မြို့၏]] အနောက်ဘက် ၁၃ ကီလိုမီတာအကွာတွင် တည်ရှိသည်။ == သမိုင်း == ရှေးအရင်တုန်းက ဘန်ကောက်ကနေ ရေကြီးလာလျှင် သာချင်းမြစ်ကနေတစ်ဆင့် ပင်လယ်ထဲကို လမ်းကြောင်းပြောင်းပေးလေ့ရှိပါတယ်။ ဂလွန်ဖာစီချရွန်၏ ရေကြည်လင်နေစေဖို့ရန် ရေတံခါးတွေကို အမြဲဖွင့်ပေးလေ့ရှိပါတယ်။ အချိန်ကြာလာတာနဲ့အမျှ တူးမြောင်းတစ်လျှောက်မှာ အပင်တွေ အများကြီးရှိပါသည်။ အဲသည်ထဲက အများစုက ဒီကို ရေဆိုးတွေ စွန့်ထုတ်ပါသည်။ ကသွမ်ဘန်နဲ့ ဒွန်ကိုင်ဒီက ရေတွေက ညစ်ညမ်းနေပါသည်။၁၉၉၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် ဒွန်ကိုင်ဒီမြို့ကို ဒွန်ကိုင်ဒီခရိုင်ခွဲ အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့အစည်း - SAO ( ''အိုးခန်ဘိုတိုး'' )အဖြစ် တိုးမြှင့်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ၂၀၁၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ဒွန်ကိုင်ဒီးခရိုင်ခွဲ မြူနီစီပယ် ( ''[[ဒေသပါလ|သက်သဘန်တမံ]]'' ) အဖြစ် တိုးမြှင့်ခဲ့သည်။ == ပထဝီဝင် == ဒွန် ကိုင် ဒီသည် ဧရိယာ ၅,၁၇၉ ရိုင် ~ {{Convert|8.29|sqkm}}၊ နေရာအများစုမှာ ဂလွန်ဖာစီချာရွန်မြစ်ဝအနီးရှိ ရေလွှမ်းမိုးမြေပြန့်များဖြစ်ပြီး အချို့နေရာများသည် ကုန်းမြင့်ဒေသများဖြစ်သည်။ နေရာအများစုကို စိုက်ပျိုးရေးအတွက် အသုံးပြုသည်။အိမ်နီးချင်း ခရိုင်များမှာ (အနောက်ဘက်မှ လက်ယာရစ်) ဖြစ်သည်- ထာစာအို၊ ကရထုံဘယ်နှင့် ဂလွန် မာဒူးအာ၊ ကရထုံဘယ်ခရိုင်၊ နာဒီနှင့် ဘန်ကော၊ မူအန် စမွတ် စခွန်ခရိုင်(စမွတ် စခွန် ပြည်နယ်)တို့ဖြစ်သည်။ == တည်နေရာအမည် == ၎င်း၏အမည်မှာ "ဒွန်ကိုင်ဒီ" ဖြစ်ပြီး ဒေသခံများက [[ကြက်တိုက်ခြင်း|တိုက်ကြက်များ]] [[ကြက်|မွေးမြူ]] ရန် နှစ်သက်ကြသောကြောင့် တိုက်ရိုက်ဘာသာပြန်ဆိုထားသည်။ == အုပ်ချုပ်ရေး == === ပြည်နယ်အစိုးရ === ဒွန်ကိုင်ဒီခရိုင်ခွဲ ( ''[[တမ်ဘွန်]]'' )၏ အုပ်ချုပ်ရေးသည် {{Convert|8.29|sqkm}}ကျယ်ဝန်းသော ဧရိယာအတွက် တာဝန်ရှိသည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလအထိ ရွာခြောက်ရွာ ( ''[[မူးဘန်|မူဘန်]]'' )ပါဝင်ပြီး လူဦးရေ ၈,၆၂၄ ဦး နှင့် အိမ်ထောင်စု ၄,၇၇၉ စုရှိသည်။ {| class="wikitable" style="width:50%;" !ဉ် ! ရွာများ ! ထိုင်း !လူဦးရေ |- | ၁။ | ဘန်ဒွန်ကိုင်ဒီ | အိမ်ดอนไก่ดี | ၂,၁၅၈ |- | ၂။ | ဘန်နောင်ရီ | บ้านหนองรี | ၂,၂၀၁ |- | ၃။ | ဘန်တာဆော့ | บ้านตาสด | ၁,၂၉၆ |- | ၄။ |ဘန်ဂလွန်တာကို | บ้านคลองตะโก | ၇၇၅ |- | ၅။ | ဘန်ဒွန် | အိမ်ဒွန် | ၁,၀၅၅ |- | ၆။ | ဘန်ဆန်ဖရာနွမ် | နေအိမ် | ၁,၁၃၉ |- | | | စုစုပေါင်း | ၈,၆၂၄ |} === ဒေသန္တရအစိုးရ === ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလအထိ ဒွန်ကိုင်ဒီခရိုင်ခွဲ မြူနီစီပယ် ( ''[[ဒေသပါလ|သက်သဘန်တမံ]]'' )ရှိပြီး ခရိုင်ခွဲတစ်ခုလုံးကို လွှမ်းခြုံထားသည်။ == ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု == === ကျန်းမာရေးမြှင့်တင်ရေးဆေးရုံ === မူ၅ မှာ ကျန်းမာရေး မြှင့်တင်ရေး ဆေးရုံ ရှိပါတယ်။ == ပညာရေး == အောက်ပါကျောင်းများရှိသည်- * မူလတန်းကျောင်း - မူး၅။ * အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းကျောင်း (ငါးလုပ်ငန်းကောလိပ်) - မူး၁။ == စီးပွားရေး == ဒွန်ကိုင်ဒီသည် ဘန်ကောက်မှ မဝေးသောကြောင့် လူအများစုသည် ထိုဒေသရှိ စက်ရုံများတွင် ဝန်ထမ်းအဖြစ် လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ဤစက်ရုံများသည် အခြားပစ္စည်းများအပြင် ပလတ်စတစ်အိတ်/ပုလင်းများ၊ စက္ကူသေတ္တာများ၊ စတစ်ကာများ၊ ကားအပိုပစ္စည်းများ၊ ဦးထုပ်များနှင့် ဖန်ထုတ်ကုန်များကို ထုတ်လုပ်သည်။ အချို့လူများသည် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်သားများဖြစ်ကြသည်။ မနက်ခင်းဂေါ်ဖီထုပ် ၊ တရုတ်ဂေါ်ဖီထုပ် ၊ [[ရုံးပတီပင်|ရုံးပတီသီး]] ၊ [[ကိုက်လန်|တရုတ်ကညွတ်]]ကဲ့သို့သော ဟင်းသီးဟင်းရွက်ဥယျာဉ်ခြံများ၊ သစ်သီးခြံများ၊ အုန်းသီး ငယ်များ၊ [[သရက်သီး]] ၊ [[သစ်ခွ|သစ်ခွပန်းများ]] ၊ [[မာလကာသီး]] နှင့် နှင်းဆီပန်းသီးများ စိုက်ပျိုးကြသည်။ အချို့တွင် ဘင်ဂျရောင်းကြွေထည်များ ပြုလုပ်ခြင်းကဲ့သို့သော အသေးစား၊ တစ်နိုင်တပိုင် အိမ်တွင်းလုပ်ငန်းများရှိသည်။ == သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး == အဝေးပြေးလမ်းမကြီး ၃၅ မှ ဘန်ကောက်သို့ လေးကီလိုမီတာ အကွာအဝေးရှိသည်။ လူအများစုသည် အများပြည်သူသုံး ဘတ်စ်ကားများကို စီးနင်းကြပြီး ဘတ်စ်ကားတစ်စီးလျှင် ပျမ်းမျှထွက်ခွာချိန် ၁၀ မိနစ်မှ ၁၅ မိနစ်ခန့်ဖြစ်သည်။ ကျန်လူများမှာ မော်တော်ဆိုင်ကယ် သို့မဟုတ် ကိုယ်ပိုင်ကားများကို အသုံးပြုကြသည်။ == ဒေသထွက်ပစ္စည်းများ == * ဘန်ဂျရောင်း - ထိုင်းကြွေထည်တစ်မျိုး။ == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist|refs=<ref name="DOPA">{{cite web |url=https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMenu/newStat/home.php |publisher=Department of Provincial Administration (DOPA) |title=Official statistics registration systems |access-date=18 April 2025 |postscript=, year 2024 >village level >Excel File >no.74020800-74020806 >Excel line 79465-79471 |archive-date=23 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623084846/https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMenu/newStat/home.php |url-status=dead }}</ref> <ref name="servlet">{{cite web |title=Local Government Organization Code |url=https://www.dla.go.th/servlet/InfoServlet |publisher=DLA |access-date=18 April 2025 |archive-date=3 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703080124/https://www.dla.go.th/servlet/InfoServlet |url-status=dead }}</ref> <ref name="ADMIN">{{cite web |url=https://donkaidee.go.th |title=Administrative area |access-date=18 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180415040521/http://donkaidee.go.th/ |archive-date=15 April 2018 |url-status=dead}}</ref> <ref name="CONTACT">{{cite web |url=https://donkaidee.go.th |title=Location charateristics |access-date=18 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180415040521/http://donkaidee.go.th/ |archive-date=15 April 2018 |url-status=dead}}</ref> <ref name="HISTORY">{{cite web |url=https://donkaidee.go.th |title=History |access-date=18 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180415040521/http://donkaidee.go.th/ |archive-date=15 April 2018 |url-status=dead}}</ref> <ref name="HOSPITAL"> {{cite web |url=https://spd.moph.go.th |title=Name-of-the-hospital-service-unit |publisher=Ministry of Public Health |access-date=18 April 2025 |postscript= , >health zone 5 no.08486}} </ref> <ref name="SCHOOLS">{{cite web |url=https://donkaidee.go.th |title=social characteristics |access-date=18 April 2025 |postscript=, study |archive-url=https://web.archive.org/web/20180415040521/http://donkaidee.go.th/ |archive-date=15 April 2018 |url-status=dead}}</ref> <ref name="OCCUPATION">{{cite web |url=https://donkaidee.go.th |title=Occupation of the population |access-date=18 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180415040521/http://donkaidee.go.th/ |archive-date=15 April 2018 |url-status=dead}}</ref> <ref name="PORCELAIN"> {{cite web |url=https://www.bangkokpost.com/business/general/285094/porcelain-in-living-colour |title=Porcelain in living colour |publisher=Bangkok Post |access-date=18 April 2025}} </ref>}} [[ကဏ္ဍ:ဝီကီဒေတာရှိ ကိုဩဒိနိတ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းဘာသာစကား ပါဝင်သော ဆောင်းပါးများ]] [[ကဏ္ဍ:ဝီကီဒေတာနှင့် ကွဲပြားသော ဖော်ပြချက်တိုများ]] [[ကဏ္ဍ:ဖော်ပြချက်တို ပါဝင်သော ဆောင်းပါးများ]] [[ကဏ္ဍ:ဒွန် ကိုင် ဒီ]] [[ကဏ္ဍ:ဘန်ဂျရောင်း (ကြွေထည်)]] asfi6irbv13sp06k4obn3ypq73y7g71 0 289439 1059149 1047162 2026-10-18T03:44:14Z Albert Poliakoff 55831 [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေ၏ ဒုတိယအစိုးရ]] စာမျက်နှာကို [[ဦးသန်းရွှေအစိုးရ (ဒုတိယအကြိမ်)]] သို့ Albert Poliakoffက ရွှေ့ခဲ့သည်: naming convention 1047162 wikitext text/x-wiki {{Infobox government cabinet |cabinet_name= ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရအဖွဲ့ |flag=Flag of Myanmar (1974–2010).svg |flag_border=true |jurisdiction= [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|မြန်မာနိုင်ငံ]] |incumbent= ၁၉၉၇ – ၂၀၀၃ |image=Than Shwe 2010-10-11.jpg |image_size=x85px |image2= |image_size2= |caption=ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ |date_formed= ၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |date_dissolved= ၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |state_head= [[သန်းရွှေ (ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] {{small|([[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နယက]]ဥက္ကဋ္ဌ)}} |government_head= [[သန်းရွှေ (ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] |deputy_government_head= *ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်ခင် *ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး တင်ထွန်း *ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး တင်လှ |current_number= |political_party= [[တပ်မတော်]] |opposition_party= |election= |previous= [[ဦးသန်းရွှေအစိုးရ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေ၏ ပထမအစိုးရ]] |successor= [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီးခင်ညွန့်အစိုးရ]] |opposition_cabinet= }} '''ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ၏ ဒုတိယအစိုးရ'''သည် [[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့]] (နဝတ) ကို ဖျက်သိမ်း၍ [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ]] (နယက) အား ဖွဲ့စည်းလိုက်သောအခါ တပြိုင်တည်း ပေါ်ပေါက်လာသော အစိုးရဖြစ်သည်။ နယက၏ ပထမအစိုးရအဖွဲ့လည်း ဖြစ်သည်။ အစိုးရအဖွဲ့ကို ယခင်အစိုးရအဖွဲ့ဝင် ဝန်ကြီးအချို့နှင့် ဝန်ကြီးအသစ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။ == အစိုးရအဖွဲ့ == {| class="wikitable" | rowspan="2" |'''စဉ်''' | rowspan="2" |'''ရာထူး''' | rowspan="2" |'''အမည်''' ! colspan="3" |တာဝန်ထမ်းဆောင်ခြင်း |- !စတင်ရက် !ပြီးဆုံးရက် !ရက်ပေါင်း |- |၁ |[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] |[[သန်းရွှေ (ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1997|11|15|2003|8|25}} |- |rowspan=3|၂ |rowspan=3|[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ ဝန်ကြီးချုပ်|ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်ခင် |rowspan=2|၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |rowspan=3|၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၁ |rowspan=2|{{age in years and days|1997|11|15|2001|11|9}} |- |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး တင်ထွန်း |- |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး တင်လှ |၁၄ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၈ |{{age in years and days|1998|11|14|2001|11|9}} |- |၃ |[[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[သန်းရွှေ (ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1997|11|15|2003|8|25}} |- |၄ |တပ်မတော်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး တင်လှ |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၁ |{{age in years and days|1997|11|15|2001|11|9}} |- |၅ |[[လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် ဆည်မြောင်း ဝန်ကြီးဌာန|လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်ချုပ် ညွန့်တင် |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1997|11|15|2003|8|25}} |- |၆ |[[စက်မှု ဝန်ကြီးဌာန|အမှတ်(၁)စက်မှုဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[အောင်သောင်း (ဝန်ကြီး)|ဦးအောင်သောင်း]] |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1997|11|15|2003|8|25}} |- |rowspan=2|၇ |rowspan=2|[[စက်မှု ဝန်ကြီးဌာန|အမှတ်(၂)စက်မှုဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်ချုပ် လှမြင့်ဆွေ |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၁၄ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၈ |{{age in years and days|1997|11|15|1998|11|14}} |- |ဗိုလ်ချုပ် စောလွင် |၁၄ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၈ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1998|11|14|2003|8|25}} |- |rowspan=2|၈ |rowspan=2|[[နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[အုန်းဂျော်|ဦးအုံးဂျော်]] |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၁၄ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၈ |{{age in years and days|1997|11|15|1998|11|14}} |- |[[ဝင်းအောင် (ဝန်ကြီး)|ဦးဝင်းအောင်]] |၁၄ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၈ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1998|11|14|2003|8|25}} |- |rowspan=2|၉ |rowspan=2|[[အမျိုးသားစီမံကိန်းနှင့် စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု ဝန်ကြီးဌာန|အမျိုးသားစီမံကိန်းနှင့်စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[ဒေးဗစ် အေဘယ်လ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် အေဘယ်လ်]] |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၉၇ |{{age in years and days|1997|11|15|1997|12|20}} |- |[[စိုးသာ|ဦးစိုးသာ]] |၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1997|12|20|2003|8|25}} |- |rowspan=2|၁၀ |rowspan=2|[[ပို့ဆောင်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး တင်ငွေ |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၁၄ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၈ |{{age in years and days|1997|11|15|1998|11|14}} |- |ဗိုလ်ချုပ် လှမြင့်ဆွေ |၁၄ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၈ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1998|11|14|2003|8|25}} |- |rowspan=3|၁၁ |rowspan=3|[[အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန|အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး တင်အေး |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၃၀ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၈ |{{age in years and days|1997|11|15|1998|10|30}} |- |ဗိုလ်ချုပ် တင်ငွေ |၃၀ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၈ |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၁ |{{age in years and days|1998|10|30|2001|11|15}} |- |ဦးတင်ဝင်း |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၁ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|2001|11|15|2003|8|25}} |- |rowspan=3|၁၂ |rowspan=3|[[သမဝါယမ ဝန်ကြီးဌာန|သမဝါယမဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဦးသန်းအောင် |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၉၇ |{{age in years and days|1997|11|15|1997|12|20}} |- |ဦးအောင်စန်း |၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၉၇ |၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၁ |{{age in years and days|1997|12|20|2001|11|9}} |- |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး တင်ငွေ |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၁ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|2001|11|15|2003|8|25}} |- |rowspan=3|၁၃ |rowspan=3|[[ရထားပို့ဆောင်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ရထားပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဦးဝင်းစိန် |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၉၇ |{{age in years and days|1997|11|15|1997|12|20}} |- |ဦးပန်းအောင် |၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၉၇ |၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1997|12|20|2003|2|1}} |- |[[အောင်မင်း|ဗိုလ်ချုပ် အောင်မင်း]] |၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၀၃ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|2003|2|1|2003|8|25}} |- |rowspan=2|၁၄ |rowspan=2|[[စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန|စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဦးခင်မောင်သိန်း |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၉၇ |{{age in years and days|1997|11|15|1997|12|20}} |- |[[လွန်းသီ (ဝန်ကြီး)|ဗိုလ်မှူးချုပ် လွန်းသီ]] |၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1997|12|20|2003|8|25}} |- |rowspan=2|၁၅ |rowspan=2|[[ပညာရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဦးပန်းအောင် |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၉၇ |{{age in years and days|1997|11|15|1997|12|20}} |- |ဦးသန်းအောင် |၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1997|12|20|2003|8|25}} |- |rowspan=2|၁၆ |rowspan=2|[[ကျန်းမာရေး ဝန်ကြီးဌာန|ကျန်းမာ​ရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်ချုပ် ကက်စိန် |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1997|11|15|2003|2|1}} |- |[[ကျော်မြင့် (ဆရာဝန်၊ ဝန်ကြီး)|ဒေါက်တာ ကျော်မြင့်]] |၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၀၃ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|2003|2|1|2003|8|25}} |- |rowspan=2|၁၇ |rowspan=2|[[စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|စီးပွားရေးနှင့်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်ချုပ် ကျော်သန်း |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၉ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၉ |{{age in years and days|1997|11|15|1999|10|29}} |- |ဗိုလ်မှူးချုပ် ပြည့်စုံ |၂၉ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၉ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1999|10|29|2003|8|25}} |- |rowspan=2|၁၈ |rowspan=2|[[ဟိုတယ်နှင့် ခရီးသွားလာရေး ဝန်ကြီးဌာန|ဟိုတယ်နှင့်ခရီးသွားလာရေးလုပ်ငန်းဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်ချုပ် စောလွင် |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၁၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၂ |{{age in years and days|1997|11|15|2002|9|13}} |- |ဗိုလ်မှူးချုပ် သိန်းဇော် |၁၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၂ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|2002|9|13|2003|8|25}} |- |rowspan=3|၁၉ |rowspan=3|[[ဆက်သွယ်ရေးနှင့် သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန|ဆက်သွယ်ရေး၊စာတိုက်နှင့်ကြေးနန်းဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[စိုးသာ|ဦးစိုးသာ]] |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၉၇ |{{age in years and days|1997|11|15|1997|12|20}} |- |ဗိုလ်မှူးချုပ် ဝင်းတင် |၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၉၇ |၁၀ မေ ၂၀၀၁ |{{age in years and days|1997|12|20|2001|5|10}} |- |ဗိုလ်မှူးချုပ် သိန်းဇော် |၁၀ မေ ၂၀၀၁ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|2001|5|10|2003|8|25}} |- |rowspan=3|၂၀ |rowspan=3|[[ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန် ဝန်ကြီးဌာန|ဘဏ္ဍာရေးနှင့်အခွန်ဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် ဝင်းတင် |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၉၇ |{{age in years and days|1997|11|15|1997|12|20}} |- |ဦးခင်မောင်သိန်း |၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၉၇ |၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1997|12|20|2003|2|1}} |- |[[လှထွန်း|ဗိုလ်ချုပ် လှထွန်း]] |၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၀၃ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|2003|2|1|2003|8|25}} |- |rowspan=2|၂၁ |rowspan=2|[[သာသနာရေး ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[စိန်ထွား (ဗိုလ်ချုပ်)|ဗိုလ်ချုပ် စိန်ထွား]] |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၉ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၉ |{{age in years and days|1997|11|15|1999|10|29}} |- |ဦးအောင်ခင် |၂၉ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၉ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1999|10|29|2003|8|25}} |- |၂၂ |[[ဆောက်လုပ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်ချုပ် စောထွန်း |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1997|11|15|2003|8|25}} |- |၂၃ |[[သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ ဝန်ကြီးဌာန|သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဦးသောင်း |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1997|11|15|2003|8|25}} |- |rowspan=4|၂၄ |rowspan=4|[[ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန|ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဦးအောင်စန်း |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၉၇ |{{age in years and days|1997|11|15|1997|12|20}} |- |ဦးဝင်းစိန် |၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၉၇ |၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၁ |{{age in years and days|1997|12|20|2001|11|9}} |- |ဦးတင်ဝင်း |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၁ |၁၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၂ |{{age in years and days|2001|11|15|2002|9|13}} |- |[[ကြည်အောင် (ဝန်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ် ကြည်အောင်]] |၁၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၂ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|2002|9|13|2003|8|25}} |- |rowspan=2|၂၅ |rowspan=2|[[လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့်ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဦးစောထွန်း |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၁ |{{age in years and days|1997|11|15|2001|11|9}} |- |[[စိန်ထွား (ဗိုလ်ချုပ်)|ဗိုလ်ချုပ် စိန်ထွား]] |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၁ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|2001|11|15|2003|8|25}} |- |rowspan=2|၂၆ |rowspan=2|[[ပြန်ကြားရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[ကြည်အောင် (ဝန်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ် ကြည်အောင်]] |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၁၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၂ |{{age in years and days|1997|11|15|2002|9|13}} |- |[[ကျော်ဆန်း|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဆန်း]] |၁၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၂ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|2002|9|13|2003|8|25}} |- |၂၇ |[[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|နယ်စပ်​ဒေသနှင့်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့်စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[သိန်းညွန့် (ဝန်ကြီး)|ဗိုလ်မှူးကြီး သိန်းညွန့်]] |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1997|11|15|2003|8|25}} |- |၂၈ |[[လျှပ်စစ်စွမ်းအား ဝန်ကြီးဌာန|လျှပ်စစ်စွမ်းအားဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်ချုပ် တင်ထွတ် |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1997|11|15|2003|8|25}} |- |rowspan=2|၂၉ |rowspan=2|[[အားကစားနှင့် လူငယ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|အားကစားဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် စိန်ဝင်း |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၉ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၉ |{{age in years and days|1997|11|15|1999|10|29}} |- |[[အေးမြင့် (ဝန်ကြီး)|ဗိုလ်မှူးချုပ် သူရ အေးမြင့်]] |၂၉ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၉ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1999|10|29|2003|8|25}} |- |၃၀ |[[သစ်တောရေးရာဝန်ကြီးဌာန|သစ်တောရေးရာဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဦးအောင်ဖုန်း |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၄ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1997|11|15|2003|8|24}} |- |၃၁ |[[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[တင်လှိုင် (ဝန်ကြီး)|ဗိုလ်မှူးကြီး တင်လှိုင်]] |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1997|11|15|2003|8|25}} |- |၃၂ |[[သတ္တုတွင်း ဝန်ကြီးဌာန|သတ္တုတွင်းဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် အုန်းမြင့် |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1997|11|15|2003|8|25}} |- |rowspan=2|၃၃ |rowspan=2|[[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူမှုဝန်ထမ်း၊ကယ်ဆယ်ရေးနှင့်ပြန်လည်နေရာချထားရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် ပြည့်စုံ |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၉ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၉ |{{age in years and days|1997|11|15|1999|10|29}} |- |[[စိန်ထွား (ဗိုလ်ချုပ်)|ဗိုလ်ချုပ် စိန်ထွား]] |၂၉ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၉ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1999|10|29|2003|8|25}} |- |၃၄ |[[မွေးမြူရေး၊ ရေလုပ်ငန်းနှင့် ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးဝန်ကြီးဌာန| မွေးမြူရေးနှင့်ရေလုပ်ငန်းဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် မောင်မောင်သိမ်း |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1997|11|15|2003|8|25}} |- |rowspan=3|၃၅ |rowspan=3|[[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌရုံး ဝန်ကြီး]] |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မင်းသိန်း |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1997|11|15|2003|8|25}} |- |ဗိုလ်မှူးချုပ် မောင်မောင် |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၃၀ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၉ |{{age in years and days|1997|11|15|1999|11|30}} |- |[[ဒေးဗစ် အေဘယ်လ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် အေဘယ်လ်]] |၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1997|12|20|2003|8|25}} |- |rowspan=7|၃၆ |rowspan=7|[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်ရုံး ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် လွန်းမောင် |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၀၁ |{{age in years and days|1997|11|15|2001|2|19}} |- |ဦးသန်းရွှေ |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|1997|11|15|2003|8|25}} |- |rowspan=2|ဗိုလ်ချုပ် တင်ငွေ |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၇ |၃၀ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၈ |{{age in years and days|1997|11|15|1998|10|30}} |- |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၁ |၁၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၂ |{{age in years and days|2001|11|15|2002|9|13}} |- |ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး တင်ငွေ |၁၄ နိုဝင်ဘာ ၁၉၉၈ |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၁ |{{age in years and days|1998|11|14|2001|11|15}} |- |ဦးတင်ဝင်း |၁၀ မေ ၂၀၀၁ |၁၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၁ |{{age in years and days|2001|5|10|2001|11|15}} |- |ဦးပန်းအောင် |၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၀၃ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |{{age in years and days|2003|2|1|2003|8|25}} |} <ref>{{cite news|url=http://missions.itu.int/~myanmar/law/spdcp297.htm|title=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ ကြေညာချက်အမှတ် ၂/၁၉၉၇|archive-date=5 March 2012|access-date=22 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305112836/http://missions.itu.int/~myanmar/law/spdcp297.htm|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite news|url=https://www.burmalibrary.org/reg.burma/archives/199712/msg00318.html|title=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ ကြေညာချက်အမှတ် ၄/၁၉၉၇ နှင့် ၅/၁၉၉၇}}</ref> <ref>{{cite news|url=https://www.burmalibrary.org/sites/burmalibrary.org/files/obl/docs23/1998-SLORC_Laws-bu.pdf|title=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေကောင်စီ ၁၉၉၈ ခုနှစ် ဥပဒေများ၊ နည်းဥပဒေများ၊ အမိန့်များနှင့် ကြေညာချက်များ}}</ref> <ref>{{cite news|url=https://www.burmalibrary.org/sites/burmalibrary.org/files/obl/docs23/1999-SPDC_Laws-bu.pdf|title=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေကောင်စီ ၁၉၉၉ ခုနှစ် ဥပဒေများ၊ နည်းဥပဒေများ၊ အမိန့်များနှင့် ကြေညာချက်များ}}</ref> <ref>{{cite news|url=https://www.burmalibrary.org/sites/burmalibrary.org/files/obl/docs23/2001-SPDC_Laws-bu.pdf|title=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေကောင်စီ ၂၀၀၁ ခုနှစ် ဥပဒေများ၊ အမိန့်များနှင့် ကြေညာချက်များ}}</ref> <ref>{{cite news|url=https://www.burmalibrary.org/sites/burmalibrary.org/files/obl/docs23/2002-SPDC_Laws-bu.pdf|title=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေကောင်စီ ၂၀၀၂ ခုနှစ် ဥပဒေများ၊ အမိန့်များနှင့် ကြေညာချက်များ}}</ref> <ref>{{cite news|url=https://www.burmalibrary.org/sites/burmalibrary.org/files/obl/docs23/2003-SPDC_Laws-bu%2Ben.pdf|title=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေကောင်စီ ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဥပဒေများ၊ အမိန့်များနှင့် ကြေညာချက်များ}}</ref> == ဆက်စပ် == * [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ]] == ကိုးကား == {{reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစိုးရအဖွဲ့များ}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး}} [[Category:ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]] o3lxg9wdoe37441rxz9bn1s6sh50zv6 0 289443 1059151 1047140 2026-10-18T03:46:29Z Albert Poliakoff 55831 [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီးခင်ညွန့်အစိုးရ]] စာမျက်နှာကို [[ဦးခင်ညွန့်အစိုးရ]] သို့ Albert Poliakoffက ရွှေ့ခဲ့သည်: naming convention 1047140 wikitext text/x-wiki {{Infobox government cabinet |cabinet_name= ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရအဖွဲ့ |flag=Flag of Myanmar (1974–2010).svg |flag_border=true |jurisdiction= [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|မြန်မာနိုင်ငံ]] |incumbent= ၂၀၀၃ – ၂၀၀၄ |image=KhinNyunt cropped.jpg |image_size=x85px |image2= |image_size2= |caption=ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ခင်ညွန့် |date_formed= ၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |date_dissolved= ၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |state_head= [[သန်းရွှေ (ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] {{small|([[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နယက]]ဥက္ကဋ္ဌ)}} |government_head= [[ခင်ညွန့် (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ခင်ညွန့်]] |deputy_government_head= |current_number= |political_party= [[တပ်မတော်]] |opposition_party= |election= |previous= [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေ၏ ဒုတိယအစိုးရ]] |successor= [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီးစိုးဝင်းအစိုးရ]] |opposition_cabinet= }} '''ဗိုလ်ချုပ်ကြီးခင်ညွန့်အစိုးရ'''သည် [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ]] (နယက) မှ နိုင်ငံတော်နှင့် တိုင်းရင်းသားပြည်သူတစ်ရပ်လုံး၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် အစိုးရအဖွဲ့၏ လုပ်ငန်းတာဝန်များ ပိုမိုထိရောက်အောင်မြင်စွာ ဆောင်ရွက်နိုင်ရန် အလို့ငှာ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ခင်ညွန့်အား နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ခန့်အပ် တာဝန်ပေးလိုက်သောအခါ ပေါ်ပေါက်လာသော အစိုးရဖြစ်သည်။ နယက၏ ဒုတိယအစိုးရအဖွဲ့လည်း ဖြစ်သည်။ အစိုးရအဖွဲ့ဝင် ဝန်ကြီးအများစုမှာ ယခင် အစိုးရအဖွဲ့ဝင် ဝန်ကြီးများဖြစ်သည်။ == အစိုးရအဖွဲ့ == {| class="wikitable" | rowspan="2" |'''စဉ်''' | rowspan="2" |'''ရာထူး''' | rowspan="2" |'''အမည်''' ! colspan="3" |တာဝန်ထမ်းဆောင်ခြင်း |- !စတင်ရက် !ပြီးဆုံးရက် !ရက်ပေါင်း |- |၁ |[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်]] |[[ခင်ညွန့် (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ခင်ညွန့်]] |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |၂ |[[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[သန်းရွှေ (ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |rowspan=2|၃ |rowspan=2|[[လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် ဆည်မြောင်း ဝန်ကြီးဌာန|လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်ချုပ် ညွန့်တင် |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|9|18}} |- |[[ဌေးဦး|ဗိုလ်ချုပ် ဌေးဦး]] |၁၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၄ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2004|9|18|2004|10|19}} |- |၄ |[[စက်မှု ဝန်ကြီးဌာန|အမှတ်(၁)စက်မှုဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[အောင်သောင်း (ဝန်ကြီး)|ဦးအောင်သောင်း]] |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |၅ |[[စက်မှု ဝန်ကြီးဌာန|အမှတ်(၂)စက်မှုဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်ချုပ် စောလွင် |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |rowspan=2|၆ |rowspan=2|[[နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[ဝင်းအောင် (ဝန်ကြီး)|ဦးဝင်းအောင်]] |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|9|18}} |- |[[ဉာဏ်ဝင်း|ဗိုလ်ချုပ် ဉာဏ်ဝင်း]] |၁၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၄ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2004|9|18|2004|10|19}} |- |၇ |[[အမျိုးသားစီမံကိန်းနှင့် စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု ဝန်ကြီးဌာန|အမျိုးသားစီမံကိန်းနှင့်စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[စိုးသာ|ဦးစိုးသာ]] |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |rowspan=2|၈ |rowspan=2|[[ပို့ဆောင်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်ချုပ် လှမြင့်ဆွေ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|9|18}} |- |[[သိန်းဆွေ|ဗိုလ်ချုပ် သိန်းဆွေ]] |၁၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၄ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2004|9|18|2004|10|19}} |- |၉ |[[အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန|အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဦးတင်ဝင်း |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |rowspan=2|၁၀ |rowspan=2|[[သမဝါယမ ဝန်ကြီးဌာန|သမဝါယမဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[ဌေးဦး|ဗိုလ်ချုပ် ဌေးဦး]] |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|9|18}} |- |[[ဇော်မင်း|ဗိုလ်မှူးကြီး ဇော်မင်း]] |၁၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၄ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2004|9|18|2004|10|19}} |- |၁၁ |[[ရထားပို့ဆောင်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ရထားပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[အောင်မင်း|ဗိုလ်ချုပ် အောင်မင်း]] |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |၁၂ |[[စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန|စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[လွန်းသီ (ဝန်ကြီး)|ဗိုလ်မှူးချုပ် လွန်းသီ]] |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |၁၃ |[[ပညာရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဦးသန်းအောင် |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |၁၄ |[[ကျန်းမာရေး ဝန်ကြီးဌာန|ကျန်းမာ​ရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[ကျော်မြင့် (ဆရာဝန်၊ ဝန်ကြီး)|ဒေါက်တာ ကျော်မြင့်]] |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |rowspan=2|၁၅ |rowspan=2|[[စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|စီးပွားရေးနှင့်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် ပြည့်စုံ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|9|18}} |- |[[တင်နိုင်သိန်း|ဗိုလ်မှူးချုပ် တင်နိုင်သိန်း]] |၁၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၄ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2004|9|18|2004|10|19}} |- |၁၆ |[[ဟိုတယ်နှင့် ခရီးသွားလာရေး ဝန်ကြီးဌာန|ဟိုတယ်နှင့်ခရီးသွားလာရေးလုပ်ငန်းဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် သိန်းဇော် |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |၁၇ |[[ဆက်သွယ်ရေးနှင့် သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန|ဆက်သွယ်ရေး၊စာတိုက်နှင့်ကြေးနန်းဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် သိန်းဇော် |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |၁၈ |[[ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန် ဝန်ကြီးဌာန|ဘဏ္ဍာရေးနှင့်အခွန်ဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[လှထွန်း|ဗိုလ်ချုပ် လှထွန်း]] |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |၁၉ |[[သာသနာရေး ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[မြင့်မောင်|ဗိုလ်မှူးချုပ် သူရ မြင့်မောင်]] |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |၂၀ |[[ဆောက်လုပ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်ချုပ် စောထွန်း |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |၂၁ |[[သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ ဝန်ကြီးဌာန|သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဦးသောင်း |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |၂၂ |[[ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန|ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[ကြည်အောင် (ဝန်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ် ကြည်အောင်]] |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |၂၃ |[[လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့်ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[စိန်ထွား (ဗိုလ်ချုပ်)|ဗိုလ်ချုပ် စိန်ထွား]] |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |၂၄ |[[ပြန်ကြားရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[ကျော်ဆန်း|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဆန်း]] |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |၂၅ |[[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|နယ်စပ်​ဒေသနှင့်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့်စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[သိန်းညွန့် (ဝန်ကြီး)|ဗိုလ်မှူးကြီး သိန်းညွန့်]] |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |၂၆ |[[လျှပ်စစ်စွမ်းအား ဝန်ကြီးဌာန|လျှပ်စစ်စွမ်းအားဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်ချုပ် တင်ထွတ် |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |၂၇ |[[အားကစားနှင့် လူငယ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|အားကစားဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[အေးမြင့် (ဝန်ကြီး)|ဗိုလ်မှူးချုပ် သူရ အေးမြင့်]] |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |၂၈ |[[သစ်တောရေးရာဝန်ကြီးဌာန|သစ်တောရေးရာဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[သိန်းအောင်|ဗိုလ်မှူးချုပ် သိန်းအောင်]] |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |၂၉ |[[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[တင်လှိုင် (ဝန်ကြီး)|ဗိုလ်မှူးကြီး တင်လှိုင်]] |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |၃၀ |[[သတ္တုတွင်း ဝန်ကြီးဌာန|သတ္တုတွင်းဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် အုန်းမြင့် |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |၃၁ |[[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူမှုဝန်ထမ်း၊ကယ်ဆယ်ရေးနှင့်ပြန်လည်နေရာချထားရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[စိန်ထွား (ဗိုလ်ချုပ်)|ဗိုလ်ချုပ် စိန်ထွား]] |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |၃၂ |[[မွေးမြူရေး၊ ရေလုပ်ငန်းနှင့် ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးဝန်ကြီးဌာန| မွေးမြူရေးနှင့်ရေလုပ်ငန်းဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် မောင်မောင်သိမ်း |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |rowspan=5|၃၃ |rowspan=5|[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်ရုံး ဝန်ကြီး]] |ဦးသန်းရွှေ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|10|19}} |- |ဦးကိုလေး |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|2|5}} |- |ဗိုလ်ချုပ် သိန်းဆွေ |၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၀၃ |၁၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2003|8|25|2004|9|18}} |- |ဗိုလ်မှူးချုပ် ပြည့်စုံ |၁၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၄ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2004|9|18|2004|10|19}} |- |ဦးတင်ဝင်း |၁၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၀၄ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2004|9|18|2004|10|19}} |} <ref>{{cite news|url=https://www.burmalibrary.org/sites/burmalibrary.org/files/obl/docs23/2003-SPDC_Laws-bu%2Ben.pdf|title=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေကောင်စီ ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဥပဒေများ၊ အမိန့်များနှင့် ကြေညာချက်များ}}</ref> <ref>{{cite news|url=https://www.burmalibrary.org/sites/burmalibrary.org/files/obl/docs23/2004-SPDC_Laws-bu.pdf|title=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေကောင်စီ ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဥပဒေများ၊ အမိန့်များနှင့် ကြေညာချက်များ}}</ref> == ဆက်စပ် == * [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ]] == ကိုးကား == {{reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစိုးရအဖွဲ့များ}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး}} [[Category:ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]] lb5aq9dluqw41w4u588o5v5x6jijvmu 0 289483 1059154 1047126 2026-10-18T03:49:02Z Albert Poliakoff 55831 [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီးစိုးဝင်းအစိုးရ]] စာမျက်နှာကို [[ဦးစိုးဝင်းအစိုးရ]] သို့ Albert Poliakoffက ရွှေ့ခဲ့သည် 1047126 wikitext text/x-wiki {{Infobox government cabinet |cabinet_name= ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရအဖွဲ့ |flag=Flag of Myanmar (1974–2010).svg |flag_border=true |jurisdiction= [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|မြန်မာနိုင်ငံ]] |incumbent= ၂၀၀၄ – ၂၀၀၇ |image=SoeWin cropped.jpg |image_size=x85px |image2= |image_size2= |caption=ဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးဝင်း |date_formed= ၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |date_dissolved= ၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |state_head= [[သန်းရွှေ (ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] {{small|([[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နယက]]ဥက္ကဋ္ဌ)}} |government_head=*[[စိုးဝင်း၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးဝင်း]] *[[သိန်းစိန် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး သိန်းစိန်]] {{small|(​ခေတ္တပူးတွဲ)}} |deputy_government_head= |current_number= |political_party= [[တပ်မတော်]] |opposition_party= |election= |previous= [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီးခင်ညွန့်အစိုးရ]] |successor= [[ဦးသိန်းစိန်၏ ပထမအစိုးရ]] |opposition_cabinet= }} '''ဗိုလ်ချုပ်ကြီးစိုးဝင်းအစိုးရ'''သည် နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ခင်ညွန့်အား ရာထူးမှ ဖယ်ရှားပြီးနောက် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးဝင်း (နောင်အခါ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး) အား နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ခန့်အပ် တာဝန်ပေးလိုက်သောအခါ ပေါ်ပေါက်လာသော အစိုးရဖြစ်သည်။ နယက၏ တတိယအစိုးရအဖွဲ့လည်း ဖြစ်သည်။ အစိုးရအဖွဲ့ဝင် ဝန်ကြီးအများစုမှာ ယခင် အစိုးရအဖွဲ့ဝင် ဝန်ကြီးများဖြစ်သည်။ == အစိုးရအဖွဲ့ == {| class="wikitable" | rowspan="2" |'''စဉ်''' | rowspan="2" |'''ရာထူး''' | rowspan="2" |'''အမည်''' ! colspan="3" |တာဝန်ထမ်းဆောင်ခြင်း |- !စတင်ရက် !ပြီးဆုံးရက် !ရက်ပေါင်း |- |rowspan=2|၁ |rowspan=2|[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်]] |[[စိုးဝင်း၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးဝင်း]] |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၁၂ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|12}} |- |[[သိန်းစိန် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး သိန်းစိန်]] {{small|(​ခေတ္တပူးတွဲ)}} |၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၀၇ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2007|2|8|2007|10|24}} |- |၂ |[[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[သန်းရွှေ (ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|24}} |- |၃ |[[လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် ဆည်မြောင်း ဝန်ကြီးဌာန|လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[ဌေးဦး|ဗိုလ်ချုပ် ဌေးဦး]] |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|24}} |- |၄ |[[စက်မှု ဝန်ကြီးဌာန|အမှတ်(၁)စက်မှုဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[အောင်သောင်း (ဝန်ကြီး)|ဦးအောင်သောင်း]] |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|24}} |- |၅ |[[စက်မှု ဝန်ကြီးဌာန|အမှတ်(၂)စက်မှုဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်ချုပ် စောလွင် |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|24}} |- |၆ |[[နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[ဉာဏ်ဝင်း|ဗိုလ်ချုပ် ဉာဏ်ဝင်း]] |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|24}} |- |၇ |[[အမျိုးသားစီမံကိန်းနှင့် စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု ဝန်ကြီးဌာန|အမျိုးသားစီမံကိန်းနှင့်စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[စိုးသာ|ဦးစိုးသာ]] |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|24}} |- |၈ |[[ပို့ဆောင်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[သိန်းဆွေ|ဗိုလ်ချုပ် သိန်းဆွေ]] |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|24}} |- |rowspan=2|၉ |rowspan=2|[[အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန|အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဦးတင်ဝင်း |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2004|10|19|2004|11|5}} |- |ဦးသောင်း |၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|11|5|2007|10|24}} |- |rowspan=2|၁၀ |rowspan=2|[[သမဝါယမ ဝန်ကြီးဌာန|သမဝါယမဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[ဇော်မင်း|ဗိုလ်မှူးကြီး ဇော်မင်း]] |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၁၅ မေ ၂၀၀၆ |{{age in years and days|2004|10|19|2006|5|15}} |- |ဗိုလ်ချုပ် တင်ထွတ် |၁၅ မေ ၂၀၀၆ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2006|5|15|2007|10|24}} |- |၁၁ |[[ရထားပို့ဆောင်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ရထားပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[အောင်မင်း|ဗိုလ်ချုပ် အောင်မင်း]] |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|24}} |- |၁၂ |[[စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန|စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[လွန်းသီ (ဝန်ကြီး)|ဗိုလ်မှူးချုပ် လွန်းသီ]] |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|24}} |- |rowspan=2|၁၃ |rowspan=2|[[ပညာရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဦးသန်းအောင် |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၁၀ ဩဂုတ် ၂၀၀၅ |{{age in years and days|2004|10|19|2005|8|10}} |- |[[ချမ်းငြိမ်း|ဒေါက်တာ ချမ်းငြိမ်း]] |၁၀ ဩဂုတ် ၂၀၀၅ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2005|8|10|2007|10|24}} |- |၁၄ |[[ကျန်းမာရေး ဝန်ကြီးဌာန|ကျန်းမာ​ရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[ကျော်မြင့် (ဆရာဝန်၊ ဝန်ကြီး)|ဒေါက်တာ ကျော်မြင့်]] |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|24}} |- |၁၅ |[[စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|စီးပွားရေးနှင့်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[တင်နိုင်သိန်း|ဗိုလ်မှူးချုပ် တင်နိုင်သိန်း]] |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|24}} |- |rowspan=2|၁၆ |rowspan=2|[[ဟိုတယ်နှင့် ခရီးသွားလာရေး ဝန်ကြီးဌာန|ဟိုတယ်နှင့်ခရီးသွားလာရေးလုပ်ငန်းဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် သိန်းဇော် |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၁၅ မေ ၂၀၀၆ |{{age in years and days|2004|10|19|2006|5|15}} |- |ဗိုလ်ချုပ် စိုးနိုင် |၁၅ မေ ၂၀၀၆ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2006|5|15|2007|10|24}} |- |၁၇ |[[ဆက်သွယ်ရေးနှင့် သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန|ဆက်သွယ်ရေး၊စာတိုက်နှင့်ကြေးနန်းဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် သိန်းဇော် |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|24}} |- |၁၈ |[[ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန် ဝန်ကြီးဌာန|ဘဏ္ဍာရေးနှင့်အခွန်ဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[လှထွန်း|ဗိုလ်ချုပ် လှထွန်း]] |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|24}} |- |၁၉ |[[သာသနာရေး ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[မြင့်မောင်|ဗိုလ်မှူးချုပ် သူရ မြင့်မောင်]] |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|24}} |- |၂၀ |[[ဆောက်လုပ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်ချုပ် စောထွန်း |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|24}} |- |၂၁ |[[သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ ဝန်ကြီးဌာန|သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဦးသောင်း |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|24}} |- |rowspan=2|၂၂ |rowspan=2|[[ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန|ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[ကြည်အောင် (ဝန်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ် ကြည်အောင်]] |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၁၅ မေ ၂၀၀၆ |{{age in years and days|2004|10|19|2006|5|15}} |- |[[ခင်အောင်မြင့် (နိုင်ငံရေးသမား)|ဗိုလ်ချုပ် ခင်အောင်မြင့်]] |၁၅ မေ ၂၀၀၆ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2006|5|15|2007|10|24}} |- |rowspan=2|၂၃ |rowspan=2|[[လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့်ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[စိန်ထွား (ဗိုလ်ချုပ်)|ဗိုလ်ချုပ် စိန်ထွား]] |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၁၅ မေ ၂၀၀၆ |{{age in years and days|2004|10|19|2006|5|15}} |- |ဗိုလ်ချုပ် မောင်မောင်ဆွေ |၁၅ မေ ၂၀၀၆ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2006|5|15|2007|10|24}} |- |၂၄ |[[ပြန်ကြားရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[ကျော်ဆန်း|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဆန်း]] |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|24}} |- |၂၅ |[[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|နယ်စပ်​ဒေသနှင့်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့်စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[သိန်းညွန့် (ဝန်ကြီး)|ဗိုလ်မှူးကြီး သိန်းညွန့်]] |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|24}} |- |၂၆ |[[လျှပ်စစ်စွမ်းအား ဝန်ကြီးဌာန|အမှတ်(၁)လျှပ်စစ်စွမ်းအားဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] {{small|(​ယခင် လျှပ်စစ်စွမ်းအားဝန်ကြီးဌာန)}} |[[ဇော်မင်း|ဗိုလ်မှူးကြီး ဇော်မင်း]] |၁၅ မေ ၂၀၀၆ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2006|5|15|2007|10|24}} |- |၂၇ |[[လျှပ်စစ်စွမ်းအား ဝန်ကြီးဌာန|အမှတ်(၂)လျှပ်စစ်စွမ်းအားဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] {{small|(​ယခင် လျှပ်စစ်စွမ်းအားဝန်ကြီးဌာန)}} |[[ခင်မောင်မြင့်|ဗိုလ်ချုပ် ခင်မောင်မြင့်]] |၁၅ မေ ၂၀၀၆ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2006|5|15|2007|10|24}} |- |၂၈ |[[အားကစားနှင့် လူငယ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|အားကစားဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[အေးမြင့် (ဝန်ကြီး)|ဗိုလ်မှူးချုပ် သူရ အေးမြင့်]] |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|24}} |- |၂၉ |[[သစ်တောရေးရာဝန်ကြီးဌာန|သစ်တောရေးရာဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[သိန်းအောင်|ဗိုလ်မှူးချုပ် သိန်းအောင်]] |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|24}} |- |rowspan=2|၃၀ |rowspan=2|[[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[တင်လှိုင် (ဝန်ကြီး)|ဗိုလ်မှူးကြီး တင်လှိုင်]] |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2004|10|19|2004|11|5}} |- |[[မောင်ဦး|ဗိုလ်ချုပ် မောင်ဦး]] |၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|11|5|2007|10|24}} |- |၃၁ |[[သတ္တုတွင်း ဝန်ကြီးဌာန|သတ္တုတွင်းဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် အုန်းမြင့် |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|24}} |- |rowspan=2|၃၂ |rowspan=2|[[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူမှုဝန်ထမ်း၊ကယ်ဆယ်ရေးနှင့်ပြန်လည်နေရာချထားရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |[[စိန်ထွား (ဗိုလ်ချုပ်)|ဗိုလ်ချုပ် စိန်ထွား]] |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၁၅ မေ ၂၀၀၆ |{{age in years and days|2004|10|19|2006|5|15}} |- |ဗိုလ်ချုပ် မောင်မောင်ဆွေ |၁၅ မေ ၂၀၀၆ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2006|5|15|2007|10|24}} |- |၃၃ |[[မွေးမြူရေး၊ ရေလုပ်ငန်းနှင့် ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးဝန်ကြီးဌာန| မွေးမြူရေးနှင့်ရေလုပ်ငန်းဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] |ဗိုလ်မှူးချုပ် မောင်မောင်သိမ်း |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၇ |{{age in years and days|2004|10|19|2007|10|24}} |- |rowspan=3|၃၄ |rowspan=3|[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်ရုံး ဝန်ကြီး]] |ဦးသန်းရွှေ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၁၀ ဩဂုတ် ၂၀၀၅ |{{age in years and days|2004|10|19|2005|8|10}} |- |ဗိုလ်မှူးချုပ် ပြည့်စုံ |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၁၀ ဩဂုတ် ၂၀၀၅ |{{age in years and days|2004|10|19|2005|8|10}} |- |ဦးတင်ဝင်း |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၄ |{{age in years and days|2004|10|19|2004|11|5}} |- | - |[[လျှပ်စစ်စွမ်းအား ဝန်ကြီးဌာန|လျှပ်စစ်စွမ်းအားဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]] {{small|(နောင် အမှတ်(၁)နှင့် အမှတ်(၂) လျှပ်စစ်စွမ်းအားဝန်ကြီးဌာန)}} |ဗိုလ်ချုပ် တင်ထွတ် |၁၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၄ |၁၅ မေ ၂၀၀၆ |{{age in years and days|2004|10|19|2006|5|15}} |} <ref>{{cite news|url=https://www.burmalibrary.org/sites/burmalibrary.org/files/obl/docs23/2004-SPDC_Laws-bu.pdf|title=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေကောင်စီ ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဥပဒေများ၊ အမိန့်များနှင့် ကြေညာချက်များ}}</ref> <ref>{{cite news|url=https://www.burmalibrary.org/sites/burmalibrary.org/files/obl/docs23/2005-SPDC_Laws-bu.pdf|title=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေကောင်စီ ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဥပဒေများနှင့် အမိန့်များ}}</ref> <ref>{{cite news|url=https://www.burmalibrary.org/sites/burmalibrary.org/files/obl/docs23/2006-SPDC_Laws-bu.pdf|title=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေကောင်စီ ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဥပဒေများ၊ အမိန့်များနှင့် ကြေညာချက်များ}}</ref> <ref>{{cite news|url=https://www.burmalibrary.org/sites/burmalibrary.org/files/obl/docs23/2007-SPDC_Laws-bu.pdf|title=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေကောင်စီ ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဥပဒေများ၊ အမိန့်များနှင့် ကြေညာချက်များ}}</ref> <ref>{{cite news|url=https://www.mlis.gov.mm/lsScPop.do?lawordSn=8330|title=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရအဖွဲ့ ကြေညာချက်အမှတ် ၄/၂၀၀၇}}{{Dead link|date=August 2026 }}</ref> == ဆက်စပ် == * [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ]] == ကိုးကား == {{reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစိုးရအဖွဲ့များ}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး}} [[Category:ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]] 62lrkip5wolqv9ua6n236neg58ttwoa 0 291545 1059168 1052836 2026-10-18T04:52:02Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059168 wikitext text/x-wiki [[File:Moebiusband-1s.svg|thumb|right| ဥပမာအားဖြင့် မိုးဘီးယပ်စ် ကြိုးကွင်း (Möbius strip) ၏ လိမ်ခေါက်နေမှုအား အလုံးစုံ အသေးအဖွဲဖြစ်စေရန် (globally trivializing the twist of a Möbius strip) အဟန့်အတား (obstruction) ကို ၎င်း၏ အခြေခံစက်ဝိုင်းရှိ ပထမအကြိမ် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီတွင် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ယင်းကို ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စု (cohomology group) <math>H^1(S^1,\{+1,-1\}) \cong \{+1,-1\}</math> ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤနေရာတွင် <math>+1</math> သည် စုံကိန်းဖြစ်သော လိမ်ခေါက်နေမှုအရေအတွက်နှင့် ကိုက်ညီပြီး <math>-1</math> သည် မကိန်းအရေအတွက်နှင့် ကိုက်ညီသည်။]] [[သင်္ချာ|သင်္ချာဘာသာရပ်တွင်]] [[အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (algebraic topology) ၌ '''ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (cohomology)''' သည် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း]] (topological space) သို့မဟုတ် အခြားသော သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများ၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ဖော်ပြရန်အတွက် ၎င်းတို့ထံသို့ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိများ (algebraic invariants) ကို တွဲဖက်ပေးသည့် နည်းလမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဒေသအလိုက် ဂုဏ်သတ္တိများ (local properties) အား အလုံးစုံဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ (global properties) အဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းရာတွင် အဟန့်အတား ရှိမရှိဟူသော မေးခွန်းများနှင့် မကြာခဏ ဆက်စပ်နေတတ်သည်။ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီသည် [[ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်|ဒွန်တွဲချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်]] (cochain complex) တစ်ခုမှ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသော [[အဘီလီယန်အုပ်စု|အဘီလီယန်အုပ်စုများ]] (abelian groups) ၏ [[ကိန်းစဉ်]]တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဟိုမိုလော်ဂျီ (homology) ၏ တည်ဆောက်ပုံကို ဒွန်တွဲပြုလုပ်ပေးခြင်းအားဖြင့် ရပ်ဝန်းတစ်ခုအတွက် ဟိုမိုလော်ဂျီထက် ပိုမိုကြွယ်ဝသော အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိများကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီသည် [[ဖန်တာ|ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ]] (contravariant functor) တစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]]နှင့် ပူးလ်ဘက်များ (pullbacks) သည် သဘာဝကျကျ ပြုမူကြသည်။ ထို့ပြင် အရေးအကြီးဆုံးသော ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ သီအိုရီများ၌ ခွက်ပုံ မြှောက်လဒ် (cup product) ပါရှိပြီး ၎င်းတို့ကို [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] တည်ဆောက်ပုံ (ring structure) တစ်ခု ရရှိစေသည်။ ဤအချက်က ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီအား ယေဘုယျအားဖြင့် ဟိုမိုလော်ဂျီထက် ပိုမိုအားကောင်းသော မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိတစ်ခု ဖြစ်စေသည်။ စက်ဝိုင်းတစ်ခု၏ ဒီရမ်း ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (de Rham cohomology) တွင် ဒွန်တွဲချိတ်တန်းများသည် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ပုံစံများ (differential forms) ဖြစ်ကြသည်။ <math>f(\theta+2\pi)=f(\theta)</math> ဖြစ်သော ချောမွေ့သည့် ကာလမှန် [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] (periodic functions) <math>f:\mathbb{R}\to\mathbb{R}</math> ကို ကြည့်ပါ။ ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ [[ဒစ်ဖရန်ရှယ်]] (differential) <math>df(\theta) = f'(\theta)d\theta</math> သည် တိကျသော ဒစ်ဖရန်ရှယ် (exact differential) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ကဲကုလပ်၏ အခြေခံသီအိုရမ်]] (fundamental theorem of calculus) အရ ကာလတစ်ခုပေါ်ရှိ ၎င်း၏ [[အင်တီဂရေးရှင်း|အင်တီဂရယ်]] (integral) သည် သုည ဖြစ်သည်။ <math>d\theta</math> ကဲ့သို့သော တိကျမှုမရှိသည့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်တစ်ခုကို အင်တီဂရိတ်လုပ်ခြင်းဖြင့် သုည ရရှိမည်မဟုတ်ပါ။ ဥပမာအားဖြင့် ၎င်းကို အင်တီဂရိတ်လုပ်လျှင် <math>\int_0^{2\pi}d\theta = 2\pi</math> ရရှိသည်။ မည်သည့် ကာလမှန် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ပုံစံ <math>g(\theta)d\theta</math> ကိုမဆို ၎င်းမှ <math>C\,d\theta</math> အား [[နုတ်ခြင်း]]ဖြင့် တိကျသော ပုံစံဖြစ်အောင် ပြုလုပ်နိုင်သည်။ ထိုနေရာတွင် <math>C=\frac{1}{2\pi}\int_0^{2\pi}g(\theta)d\theta</math> ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် တိကျသော ဒစ်ဖရန်ရှယ်များဖြစ်သည့် ဒွန်တွဲနယ်နိမိတ်များ (coboundaries) မော်ဂျူလို (modulo) ကို အသုံးပြုထားသည့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်များဖြစ်သော ဒွန်တွဲချိတ်တန်းများ အားလုံး၏ စားလဒ်ရပ်ဝန်း (quotient space) သည် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]]တစ်ခုတည်းရှိသော (one-dimensional) ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို <math>C\,d\theta</math> ဖြင့် ကိန်းရှင်ကြားခံ[[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများ]]ဖြင့် ဖော်ပြထားသည် (parametrized)။ သို့ဖြစ်၍ စက်ဝိုင်း၏ ပထမအကြိမ် ဒီရမ်း ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]]သည် <math>H^1(S^1,\mathbb{R}) \cong \mathbb{R}</math> ဖြစ်သည်။ သုညအကြိမ်မြောက် အုပ်စု <math>H^0(S^1,\mathbb{R})</math> တွင် သုည ဒစ်ဖရန်ရှယ်ရှိသော ဖန်ရှင်များဖြစ်သည့် ကိန်းသေများ ပါဝင်သည်။ == ဒွန်တွဲချိတ်တန်းများနှင့် ဒွန်တွဲနယ်နိမိတ်များ (Cochains and coboundaries) == ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီကို အောက်ဖော်ပြပါ [[ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်|ဒွန်တွဲချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်]]မှတစ်ဆင့် ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ :<math> C^0 \xrightarrow{d^0} C^1 \xrightarrow{d^1} C^2 \xrightarrow{d^2} \cdots </math> ဤနေရာတွင် <math>d^{n+1}d^n=0</math> ဖြစ်သည်။ အကြိမ် <math>n</math> မြောက် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]]မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math> H^n(C^\bullet)=\ker(d^n)/\operatorname{im}(d^{n-1}). </math> <math>\ker(d^n)</math> ၏ [[အစုဝင်|အစုဝင်များ]]သည် ဒွန်တွဲကွင်းပိတ်များ (cocycles) ဖြစ်ကြသည်။ ထို့အတူ <math>\operatorname{im}(d^{n-1})</math> ၏ အစုဝင်များသည် ဒွန်တွဲနယ်နိမိတ်များ ဖြစ်ကြပြီး စားလဒ် အစုဝင်များသည် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ အတန်းအစားများ ဖြစ်ကြသည်။ == ဆင်ဂူလာ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (Singular cohomology) == '''ဆင်ဂူလာ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ''' သည် မည်သည့် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း]]နှင့်မဆို [[အဆင့်သတ်မှတ် ကွင်း|အဆင့်သတ်မှတ် ဖလှယ်ရ ကွင်း]] (graded-commutative ring) တစ်ခုကို ဆက်စပ်ပေးသော အားကောင်းသည့် မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိတစ်ခု ဖြစ်သည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း <math>X</math> တစ်ခုအတွက် ၎င်းကို အောက်ပါ [[ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်|ဆင်ဂူလာ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်]] (singular chain complex) ဖြင့် စတင်သည်။ <math display="block">\cdots \to C_{i+1}\stackrel{\partial_{i+1}}{\to} C_i \stackrel{ \partial_i}{\to}\ C_{i-1} \to \cdots </math> အထက်ပါ [[ညီမျှခြင်း]]တွင် <math>C_i</math> သည် စံ အရိုးရှင်းဆုံးပုံ (standard simplex) <math>i</math> မှ <math>X</math> သို့ အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုများ (continuous maps) အပေါ်ရှိ လွတ်လပ်သော [[အဘီလီယန်အုပ်စု]] (free abelian group) ဖြစ်သည်။ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>A</math> တစ်ခုကို သတ်မှတ်လိုက်သောအခါ <math>C_i</math> တစ်ခုစီကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအုပ်စု (dual group) <math>C_i^* = \mathrm{Hom}(C_i,A)</math> ဖြင့် အစားထိုးသည်။ ထို့ပြင် <math>\partial_i</math> ကို အောက်ဖော်ပြပါ ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (dual homomorphism) ဖြင့် အစားထိုးသည်။ <math display="block">d_{i-1}: C_{i-1}^* \to C_{i}^*.</math> ၎င်းသည် အောက်ပါအတိုင်း ဒွန်တွဲချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်တစ်ခုကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ပေးသည်။ <math display="block">\cdots \leftarrow C_{i+1}^* \stackrel{d_i}{\leftarrow}\ C_{i}^* \stackrel{d_{i-1}}{\leftarrow} C_{i-1}^* \leftarrow \cdots </math> မြှောက်ဖော်ကိန်းများ <math>A</math> တွင်ပါဝင်သော <math>X</math> ၏ အကြိမ် <math>i</math> မြောက် '''ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စု''' သည် <math>H^i(X,A) = \operatorname{ker}(d_i)/\operatorname{im}(d_{i-1})</math> ဖြစ်သည်။ များသောအားဖြင့် <math>A</math> သည် [[ဖလှယ်ရ ကွင်း]] (commutative ring) <math>R</math> တစ်ခု ဖြစ်တတ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ၎င်းသည် <math>\mathbb{Z}</math> ဖြစ်နိုင်သည်။ ၎င်းက ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို <math>R</math>-[[မော်ဂျူး|မော်ဂျူးများ]] (modules) ဖြစ်စေသည်။ ပါဝင်သော ဂုဏ်သတ္တိများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ * ပုံဖော်မှု <math>f: X \to Y</math> သည် ပူးလ်ဘက် <math>f^*: H^i(Y) \to H^i(X)</math> တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးပြီး ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီကို ဆန့်ကျင်ဘက် [[ဖန်တာ]]တစ်ခု ဖြစ်စေသည်။ * [[ဟိုမိုတိုပီ|ဟိုမိုတိုပစ်]] (homotopic) ပုံဖော်မှုများသည် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီအပေါ်တွင် ထပ်တူညီသော ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို လှုံ့ဆော်ပေးသည်။ * မိုင်ယာ-ဗီယက်တိုးရစ် ကိန်းစဉ် (Mayer-Vietoris sequence) သည် အောက်ပါ ရှည်လျား [[တိကျသော ကိန်းစဉ်|တိကျသည့် ကိန်းစဉ်]] (long exact sequence) ကို ထုတ်ပေးသည်။ ထိုနေရာတွင် <math>U</math> နှင့် <math>V</math> တို့၏ အတွင်းပိုင်းများသည် <math>X</math> ကို ဖုံးအုပ်ထားသည်။ <math display="block">\cdots \to H^i(X) \to H^i(U)\oplus H^i(V) \to H^i(U\cap V) \to H^{i+1}(X) \to \cdots</math> * နှိုင်းရ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများ (relative cohomology groups) <math>H^i(X,Y;A)</math> သည် <math>H^i(X)</math> အပြင် <math>H^i(Y)</math> တို့နှင့်အတူ ရှည်လျား တိကျသည့် ကိန်းစဉ်တစ်ခုအတွင်း ကိုက်ညီစွာ ပါဝင်သည်။ * အလုံးစုံအကျုံးဝင်သော မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ် (universal coefficient theorem) က အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြသည်။ <math display="block"> 0 \to \operatorname{Ext}_{\mathbb{Z}}^1(H_{i-1}(X, \mathbb{Z}), A) \to H^i(X, A) \to \operatorname{Hom}_{\mathbb{Z}}(H_i(X,\mathbb{Z}), A)\to 0.</math> * CW ကွန်ပလက်စ် (CW complex) သို့မဟုတ် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] (dimension) <math>n</math> ရှိသော CW-အမျိုးအစား [[မန်နီဖိုး#တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ_မန်နီဖိုးများ_(Topological_Manifolds)|တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ မန်နီဖိုး]] (topological manifold) တစ်ခုအတွက် <math>i > n</math> ဖြစ်လျှင် <math>H^i(X,A) = 0</math> ဖြစ်သည်။ အရေးကြီးသည့်အချက်မှာ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီတွင် '''ခွက်ပုံ မြှောက်လဒ်''' ဟုခေါ်သော မျဉ်းဖြောင့်နှစ်ထပ် ပုံဖော်မှု (bilinear map) တစ်ခု ပိုင်ဆိုင်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းကို <math>\smile</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြုသည်။ <math display="block">H^i(X,R)\times H^j(X,R) \to H^{i+j}(X,R) \text{ via } (u, v) \mapsto u \smile v,</math> ယင်းသည် [[တိုက်ရိုက်ပေါင်းလဒ်]] (direct sum) <math>H^*(X,R)=\bigoplus_i H^i(X,R)</math> ကို အဆင့်သတ်မှတ် ဖလှယ်ရ ကွင်း ခေါ် '''ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ ကွင်း (cohomology ring)''' အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးသည်။ <math display="block">u \smile v=(-1)^{ij}v \smile u, \qquad u \in H^i(X,R), v \in H^j(X,R).</math> [[ဂျီဩမေတြီ]]သဘောတရားအရ အပိတ်ဖြစ်ပြီး ဦးတည်ချက်ပါသော [[မန်နီဖိုး]] (closed oriented manifold) <math>X</math> ပေါ်တွင် ခွက်ပုံ မြှောက်လဒ်သည် မန်နီဖိုးပိုင်းများ (submanifolds) ၏ ကန့်လန့်ဖြတ် ဖြတ်မှတ် (transverse intersection) နှင့် ကိုက်ညီသည်။ ကိုဒိုင်မန်းရှင်း (codimension) <math>i</math> နှင့် <math>j</math> အသီးသီးရှိသော အပိတ် မန်နီဖိုးပိုင်းများ <math>S</math> နှင့် <math>T</math> တို့သည် ကန့်လန့်ဖြတ် ဖြတ်သန်းသွားပါက ၎င်းတို့၏ ပွန်ကာရေး ဒွန်တွဲ (Poincaré dual) အတန်းအစားများသည် <math>[S]^* \smile [T]^*=[S\cap T]^* \in H^{i+j}(X)</math> ကို ပြည့်စုံစေသည်။ == ဥပမာများ (Examples) == (အခြား ဖော်ပြမထားပါက မြှောက်ဖော်ကိန်းများသည် <math>\mathbb{Z}</math> အတွင်း၌ ရှိသည်။) * အမှတ်တစ်မှတ်၏ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]]သည် ဒီဂရီ 0 ၌ <math>\mathbb{Z}</math> ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ကျုံ့နိုင်စွမ်းရှိသော ရပ်ဝန်း (contractible space) အတွက်မဆို ထိုနည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ * <math>n>0</math> ဖြစ်သော စက်လုံးမျက်နှာပြင် (sphere) <math>S^n</math> အတွက်မူ ၎င်းသည် ဒီဂရီ <math>n</math> တွင်ရှိသော <math>x</math> ပါဝင်သည့် <math>\mathbb{Z}[x]/(x^2)</math> ဖြစ်သည်။ * မုန့်လက်ကောက် (torus) <math>(S^1)^n</math> ၏ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီသည် ဒီဂရီ 1 ရှိ ထုတ်လုပ်ကိန်းများ (generators) <math>n</math> ခုဖြင့် <math>\mathbb{Z}</math> ပေါ်တွင် တည်ဆောက်ထားသော [[တန်ဆာ_မြှောက်လဒ်#တန်ဆာ၊_အချိုးညီ_နှင့်_ပြင်ပ_အက္ခရာသင်္ချာများ_(Tensor,_Symmetric,_and_Exterior_Algebras)|ပြင်ပ အက္ခရာသင်္ချာ]] (exterior algebra) ဖြစ်သည်။ * ကွန်းနက် ပုံသေနည်း (Künneth formula) အရ အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ကိန်းပါ [[လွတ်လပ်သော မော်ဂျူး|လွတ်လပ်သော <math>R</math>-မော်ဂျူး]] ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ ပါရှိသည့် ရပ်ဝန်းများ <math>X, Y</math> အတွက် <math>H^*(X\times Y,R)\cong H^*(X,R)\otimes_R H^*(Y,R)</math> ဖြစ်သည်။ * <math>\mathbb{Z}/2</math> မြှောက်ဖော်ကိန်းများပါဝင်သော [[ကိန်းစစ်]] ပရိုဂျက်တစ် ရပ်ဝန်း (real projective space) <math>\mathbb{RP}^n</math> ၏ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ ကွင်းသည် ဒီဂရီ 1 တွင် <math>x</math> ပါရှိသော <math>\mathbb{Z}/2[x]/(x^{n+1})</math> ဖြစ်သည်။ <math>\mathbb{Z}</math> ပေါ်တွင် <math>\mathbb{RP}^{2a}</math> သည် ဒီဂရီ 0 ၌ <math>\mathbb{Z}</math> ကို ပါဝင်သည်။ ထို့ပြင် <math>i \le a</math> ဖြစ်သော ဒီဂရီများ <math>2i</math> ၌ <math>y^i</math> ဖြင့် ဖြန့်ကျက်ထားသော <math>\mathbb{Z}/2</math> ပါဝင်သည်။ <math>\mathbb{RP}^{2a+1}</math> တွင် ဒီဂရီ <math>2a+1</math> ၌ အပို <math>\mathbb{Z}</math> တစ်ခု ပါဝင်သည်။ * [[ကိန်းထွေး]] ပရိုဂျက်တစ် ရပ်ဝန်း (complex projective space) <math>\mathbb{CP}^n</math> အတွက်မူ ၎င်းသည် ဒီဂရီ 2 တွင် <math>x</math> ပါဝင်သည့် <math>\mathbb{Z}[x]/(x^{n+1})</math> ဖြစ်သည်။ * မျိုးစု (genus) <math>g \geq 0</math> ရှိသော အပိတ်ဖြစ်ပြီး ဦးတည်ချက်ပါသော မျက်နှာပြင်တစ်ခုအတွက် အခြေအစု (basis) သည် ဒီဂရီ 0 တွင် 1 ဖြစ်သည်။ ၎င်းအပြင် ဒီဂရီ 1 တွင် <math>A_1,\dots,A_g</math> နှင့် <math>B_1,\dots,B_g</math> တို့ ပါဝင်ပြီး ဒီဂရီ 2 တွင် <math>P</math> ပါဝင်သည်။ ယင်းတို့၏ ဆက်သွယ်ချက်များမှာ <math>A_i A_j = B_i B_j = 0</math> နှင့် <math>i \neq j</math> ဖြစ်သည့်အခါ <math>A_i B_j = 0</math> အပြင် <math>A_i B_i = P</math> တို့ ဖြစ်ကြသည်။ * အဆင့်သတ်မှတ် ဖလှယ်ရခြင်း သဘောတရား (graded-commutativity) က [[စုံမသဘာဝ (စုံကိန်း/မကိန်း)|မကိန်း]]ဒီဂရီရှိသော အတန်းအစားများ <math>x</math> အတွက် <math>2x^2 = 0</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်ရောက်စေသည်။ <math>1/2</math> ပါဝင်သည့် ကွင်းများအပေါ်တွင် မကိန်းဒီဂရီရှိသော [[အစုဝင်|အစုဝင်များ]]သည် သုည နှစ်ထပ်ကိန်း ရှိကြသည်။ == ဒိုင်ယာဂွန်နယ်နှင့် ပွန်ကာရေး ဒွန်တွဲမှု (The diagonal & Poincaré duality) == <math>u \in H^i(X,R)</math> နှင့် <math>v \in H^j(X,R)</math> တို့၏ ခွက်ပုံ မြှောက်လဒ်သည် ပြင်ပ မြှောက်လဒ် (external product) <math>u\times v \in H^{i+j}(X\times X, R)</math> ၏ ပူးလ်ဘက် ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို ဒိုင်ယာဂွန်နယ် ပုံဖော်မှု (diagonal map) <math>\Delta:X\to X\times X</math> အားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြသည်။ <math display="block">u \smile v=\Delta^*(u\times v)\in H^{i+j}(X,R).</math> [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] <math>n</math> ရှိသော အပိတ်ဖြစ်သည့် ဆက်စပ်နေသော ဦးတည်ချက်ပါသည့် [[မန်နီဖိုး]] <math>X</math> တစ်ခုနှင့် [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) <math>F</math> တစ်ခုအတွက် ပွန်ကာရေး ဒွန်တွဲမှု (Poincaré duality) က <math>H^n(X,F) \cong F</math> ဖြစ်ကြောင်း ပံ့ပိုးပေးသည်။ ထို့ပြင် ခွက်ပုံ မြှောက်လဒ် အတွဲဖွဲ့ခြင်းဖြစ်သော အောက်ပါ [[ညီမျှခြင်း]]သည် ပြီးပြည့်စုံသော အစုံလိုက်တွဲဖက်မှု (perfect pairing) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ :<math>H^i(X,F)\times H^{n-i}(X,F)\to H^n(X,F)\cong F</math> သို့ဖြစ်၍ <math>H^i(X,F)</math> နှင့် <math>H^{n-i}(X,F)</math> တို့တွင် တူညီသော အတိုင်းအတာများ ရှိကြသည်။ == ဝိသေသလက္ခဏာ အတန်းအစားများနှင့် အိုင်လန်ဘာ့ဂ်-မက်လိန်း ရပ်ဝန်းများ (Characteristic classes & Eilenberg–MacLane spaces) == <math>X</math> အပေါ်ရှိ အဆင့် (rank) <math>r</math> ပါဝင်သော ဦးတည်ချက်ပါ [[ကိန်းစစ်]] ဗက်တာအစည်း (oriented real vector bundle) <math>E</math> တစ်ခုသည် '''အွိုင်လာ အတန်းအစား (Euler class)''' <math>\chi(E) \in H^r(X,\mathbb{Z})</math> ကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ ချောမွေ့သော [[မန်နီဖိုး]] (smooth manifold) <math>X</math> တစ်ခုအတွက် ၎င်းကို <math>E</math> ၏ ယေဘုယျ ကန့်လန့်ဖြတ် အပိုင်း (transverse section) တစ်ခု၏ သုညအစု (zero set) ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြထားသည်။ အခြားသော ဝိသေသလက္ခဏာ အတန်းအစားများ (characteristic classes) တွင် ချန် အတန်းအစားများ (Chern classes)၊ ချတီးဖဲလ်-ဝှစ်တနီ အတန်းအစားများ (Stiefel-Whitney classes) နှင့် ပွန်ထရီယာဂင် အတန်းအစားများ (Pontryagin classes) တို့ ပါဝင်သည်။ မည်သည့် [[အဘီလီယန်အုပ်စု]] <math>A</math> နှင့် [[ကိန်းပြည့်]] <math>j</math> အတွက်မဆို '''အိုင်လန်ဘာ့ဂ်-မက်လိန်း ရပ်ဝန်း (Eilenberg-MacLane space)''' <math>K(A,j)</math> ၏ အကြိမ် <math>j</math> မြောက် [[ဟိုမိုတိုပီ]] အုပ်စု (homotopy group) သည် <math>A</math> သို့ [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်|အိုင်ဆိုမော်ဖစ်]] (isomorphic) ဖြစ်သည်။ အခြားသော အုပ်စုများမှာ သုည ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းသည် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီကို အမျိုးအစားခွဲခြားပေးသည်။ သဘာဝ အခြေခံ အတန်းအစား (fundamental class) တစ်ခုကို ပူးလ်ဘက်ဆွဲယူခြင်းသည် CW ကွန်ပလက်စ်များ <math>X</math> အတွက် အောက်ဖော်ပြပါ [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်ရှင်း]] (bijection) တစ်ခုကို ပေးစွမ်းသည်။ :<math>[X, K(A,j)] \stackrel{\cong}{\to} H^j(X,A)</math> ဥပမာအားဖြင့် <math>H^1(X,\mathbb{Z})</math> သည် ပုံဖော်မှုများ <math>X \to S^1</math> နှင့် ကိုက်ညီသည်။ ထို့ပြင် တစ်ပိုင်းတစ်စဖြစ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]] <math>A</math> တစ်ခုနှင့် ပါရာကျစ်လျစ်သော ရပ်ဝန်း (paracompact space) <math>X</math> တစ်ခုအတွက် <math>H^1(X,A)</math> သည် <math>X</math> အပေါ်ရှိ ပရင်စီပယ် <math>A</math>-[[အစည်း|အစည်းများ]] (principal bundles) ကို အမျိုးအစားခွဲခြားပေးသည်။ == ဦးထုပ်ပုံ မြှောက်လဒ် (Cap product) == '''ဦးထုပ်ပုံ မြှောက်လဒ် (cap product)''' သည် အောက်ပါ မျဉ်းဖြောင့်နှစ်ထပ် ပုံဖော်မှု ဖြစ်သည်။ :<math>\cap: H^i(X,R)\times H_j(X,R) \to H_{j-i}(X,R)</math> ၎င်းက [[ဟိုမိုလော်ဂျီ|ဆင်ဂူလာ ဟိုမိုလော်ဂျီ]] (singular homology) ကို ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]]အပေါ်ရှိ [[မော်ဂျူး]]တစ်ခု ဖြစ်လာစေသည်။ အခြေခံ အတန်းအစား <math>[X] \in H_n(X,R)</math> ပါဝင်သော ဦးတည်ချက်ရှိသည့် <math>n</math>-[[မန်နီဖိုး]] <math>X</math> တစ်ခုအတွက် ပွန်ကာရေး ဒွန်တွဲမှု [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] <math>H^i(X,R)\overset{\cong}{\to} H_{n-i}(X,R)</math> ကို <math>[X]</math> နှင့်အတူ ဦးထုပ်ပုံ မြှောက်လဒ်ဖြင့် ပေးထားသည်။ == အစည်း ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (Sheaf cohomology) == '''အစည်း ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ''' သည် ဆင်ဂူလာ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီကို ယေဘုယျပြုထားပြီး [[အစည်း|အစည်းများ]] (sheaves) ကို မြှောက်ဖော်ကိန်းများအဖြစ် ခွင့်ပြုထားသည်။ ဂရိုသန်ဒိခ်က ၎င်းကို [[ဟိုမိုလော်ဂျစ်ကယ် အက္ခရာသင်္ချာ|ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ]] (homological algebra) မှတစ်ဆင့် သတ်မှတ်ဖော်ပြခဲ့သည်။ <math>\mathcal{F}</math> သည် <math>X</math> ပေါ်ရှိ အစည်းတစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ အလုံးစုံ အပိုင်း [[ဖန်တာ]] (global section functor) <math>\mathcal{F} \mapsto \mathcal{F}(X)</math> သည် ဘယ်တိကျသော (left exact) ဖန်တာဖြစ်သည်။ အစည်း ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စုများ]] <math>H^i(X,\mathcal{F})</math> ကို ၎င်း၏ ညာ [[ဆင်းသက်ဖန်တာ|ဆင်းသက်ဖန်တာများ]] (right derived functors) အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ တိကျစွာဆိုရလျှင် <math>H^i(X,\mathcal{F}) \cong \operatorname{Ext}^i(\mathbb{Z}_X, \mathcal{F})</math> ဖြစ်သည်။ ထိုနေရာတွင် <math>\mathbb{Z}_X</math> သည် ကိန်းသေ အစည်း (constant sheaf) ဖြစ်သည်။ == အဖြေစုများ၏ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (Cohomology of varieties) == ဝိသေသလက္ခဏာ <math>p</math> ရှိသော [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ်များ]]အပေါ်ရှိ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုများ (algebraic varieties) အတွက် ကလပ်စစ်ကယ် ဘက်တီ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (Betti cohomology) အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များသည် အလုပ်မဖြစ်ပေ။ ဂရိုသန်ဒိခ်သည် <math>\ell</math>-အခြေခံကိန်း ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီအား [[စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်|ပရိုဂျက်တစ် စုဆုံမှတ်]] (projective limit) အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရန် အေတဲလ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (étale topology) ကို ဖန်တီးခဲ့သည်။ ဤတွင် <math>\ell</math> သည် <math>p</math> နှင့် မညီမျှပါ။ :<math>H^k(X, \mathbb{Q}_\ell) := \varprojlim_{n\in\mathbb N} H^k_{et}(X, \mathbb{Z}/(\ell^n)) \otimes_{\mathbb{Z}_\ell} \mathbb{Q}_\ell.</math> အဆုံးရှိ အမျိုးအစား စကင်းမ် (finite-type scheme) <math>X = \operatorname{Proj} \left( \frac{\mathbb{Z} [x_0,\ldots,x_n ]}{ (f_1,\ldots,f_k )} \right)</math> တစ်ခုအတွက် <math>X(\mathbb{C})</math> ၏ ဘက်တီ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာများ]]သည် <math>X_{\overline{\mathbb{F}}_q}</math> ၏ <math>\ell</math>-အခြေခံကိန်း ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ အတိုင်းအတာများနှင့် ညီမျှသည်။ ထို့အပြင် ဘက်တီ သို့မဟုတ် ဒီရမ်း ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီကဲ့သို့သော သင့်လျော်သည့် သီအိုရီများတွင် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီကို တွက်ချက်ရာ၌ ချဲ့ကားခြင်း ကိန်းစဉ် (blowup sequence) ကို မကြာခဏ အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ ချောမွေ့သော အဖြေစု <math>X</math> နှင့် ကိုဒိုင်မန်းရှင်း <math>\geq 2</math> ရှိသော စကင်းမ်ပိုင်း (subscheme) <math>Z \subset X</math> တစ်ခုအတွက် ချဲ့ကားခြင်း၏ ကာတီးရှန်း စတုရန်း (Cartesian square) သည် အောက်ပါ [[တိကျသော ကိန်းစဉ်|တိကျသော ကိန်းစဉ်]]ကို ထုတ်ပေးသည်။ ဤနေရာတွင် <math>E</math> သည် ချွင်းချက် ဆခွဲကိန်း (exceptional divisor) ဖြစ်သည်။ :<math>\cdots \to H^n(X) \to H^n(Z) \oplus H^n(Bl_Z(X)) \to H^n(E) \to H^{n+1}(X) \to \cdots</math> အကယ်၍ <math>Z</math> သည်လည်း ချောမွေ့နေပါက ၎င်းသည် <math>H^n(Bl_Z(X))\oplus H^n(Z) \cong H^n(X) \oplus H^n(E)</math> အဖြစ် ခွဲထွက်သွားသည်။ == နဂိုမှန်အဆိုများနှင့် ယေဘုယျပြုထားသော ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ သီအိုရီများ (Axioms and generalized cohomology theories) == ဆင်ဂူလာနှင့် ချက်ကဲ့သို့သော မတူညီသည့် သီအိုရီများသည် အိုင်လန်ဘာ့ဂ်-စတင်းရော့ဒ် [[နဂိုမှန်အဆို|နဂိုမှန်အဆိုများ]] (Eilenberg-Steenrod axioms) ကို ဖြည့်ဆည်းပါက CW ကွန်ပလက်စ်များအပေါ်တွင် သဘောတူညီမှုရှိကြသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ဒီရမ်း ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီသည် ချောမွေ့သော [[မန်နီဖိုး|မန်နီဖိုးများ]]အပေါ်တွင် သဘောတူညီမှုရှိသည်။ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] နဂိုမှန်အဆိုကို ဖယ်လှပ်လိုက်ခြင်းသည် '''ယေဘုယျပြုထားသော ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ သီအိုရီ (generalized cohomology theory)''' တစ်ခုကို ထုတ်ပေးသည်။ ထိုအတိုင်းအတာ နဂိုမှန်အဆိုက <math>i \neq 0</math> အတွက် <math>H^i(\text{point}) = 0</math> ဟု ဖော်ပြသည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါအချက်များကို ဖြည့်ဆည်းပေးသည့် ဆန့်ကျင်ဘက် [[ဖန်တာ|ဖန်တာများ]] <math>h^i</math> ပါဝင်သည်။ *'''[[ဟိုမိုတိုပီ]] -''' ဟိုမိုတိုပစ် ပုံဖော်မှုများသည် တူညီသော [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]ကို လှုံ့ဆော်ပေးသည်။ *'''တိကျမှု (Exactness) -''' အတွဲ <math>(X,A)</math> တစ်ခုစီသည် အောက်ပါအတိုင်း ရှည်လျား [[တိကျသော ကိန်းစဉ်|တိကျသည့် ကိန်းစဉ်]]တစ်ခုကို လှုံ့ဆော်ပေးသည်။ <math display="block"> \cdots \to h^i(X,A) \to h^i(X) \to h^i (A) \overset{\delta}{\to} h^{i+1}(X,A) \to \cdots.</math> *'''ဖြတ်ထုတ်ခြင်း (Excision) -''' <math>X = A \cup B</math> ဖြစ်စေသော ကွန်ပလက်စ်ပိုင်းများ (subcomplexes) <math>A, B</math> အတွက် ပါဝင်ခြင်းသည် <math>h^i(X,B) \overset{\cong}{\to} h^i(A,A\cap B)</math> ကို လှုံ့ဆော်ပေးသည်။ *'''ပေါင်းစပ်နိုင်မှု (Additivity) -''' ဘုံမပါသော ပေါင်းစပ်စုများ (disjoint unions) သည် မြှောက်လဒ် [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]] (product group) <math>\prod_\alpha h^i(X_\alpha,A_\alpha)</math> ထံသို့ [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]]တစ်ခုကို လှုံ့ဆော်ပေးသည်။ ဘရောင်း၊ ဝှိုက်ဟက် နှင့် အဒမ်စ် တို့၏ သီအိုရမ်တစ်ခုအရ CW ကွန်ပလက်စ်များကဲ့သို့ စံ ရပ်ဝန်း [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီများ]]အပေါ်ရှိ ယေဘုယျပြုထားသော ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ သီအိုရီတိုင်းကို ရောင်စဉ် (spectrum) တစ်ခုဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြထားသည်။ ဥပမာများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်။ * တည်ငြိမ်သော ဒွန်တွဲဟိုမိုတိုပီ အုပ်စုများ (stable cohomotopy groups) <math>\pi_S^*(X)</math> * ကိုဘော်ဒစ်ဇင် သီအိုရီများ (cobordism theories) - ၎င်းတို့မှာ ဦးတည်မရနိုင်သည့် <math>MO^*(X)</math> နှင့် [[ကိန်းထွေး]] ကိုဘော်ဒစ်ဇင် <math>MU^*(X)</math> တို့ ဖြစ်ကြသည်။ * တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ K-သီအိုရီ (topological K-theory) - ၎င်းတို့မှာ [[ကိန်းစစ်]] <math>KO^*(X)</math> နှင့် ကိန်းထွေး <math>K^*(X)</math> တို့ ဖြစ်ကြသည်။ * အဲလစ်ပတစ် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (elliptic cohomology) နှင့် မိုရာဗာ K-သီအိုရီ (Morava K-theory) ၎င်းတို့သည် သာမန် ဆင်ဂူလာ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီဖြင့် ရယူ၍မရနိုင်သော ကြွယ်ဝသည့် [[ဂျီဩမေတြီ]] အချက်အလက်များကို ဖမ်းယူပေးသည်။ == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Dieudonné |first=Jean |title=A History of Algebraic and Differential Topology 1900–1960 |publication-place=Boston |publisher=Birkhäuser |year=1989 |isbn=0-8176-3388-X |mr=0995842 |zbl=0687.55001}} * {{Citation |last=Dold |first=Albrecht |title=Lectures on Algebraic Topology |publication-place=Berlin, New York |publisher=Springer-Verlag |year=1972 |isbn=978-3-540-58660-9 |mr=0415602 |zbl=0234.55001}} * {{Citation |last=Eilenberg |first=Samuel |last2=Steenrod |first2=Norman |title=Foundations of Algebraic Topology |publication-place=Princeton |publisher=Princeton University Press |year=1952 |isbn=9780691627236 |mr=0050886 |zbl=0047.41402}} * {{Citation |last=Hartshorne |first=Robin |title=Algebraic Geometry |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=52 |publication-place=New York |publisher=Springer-Verlag |year=1977 |isbn=0-387-90244-9 |mr=0463157 |zbl=0367.14001}} * {{Citation |last=Hatcher |first=Allen |title=Algebraic Topology |publication-place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=0-521-79540-0 |mr=1867354 |zbl=1044.55001}} * {{Citation |last=Ivanov |first=A. B. |title=Cohomology |encyclopedia=Encyclopedia of Mathematics |publisher=EMS Press |year=2001 |url=https://encyclopediaofmath.org/index.php?title=Cohomology |access-date=13 September 2026 |archive-date=15 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215085707/https://encyclopediaofmath.org/index.php?title=Cohomology |url-status=dead}} * {{Citation |last=May |first=J. Peter |title=A Concise Course in Algebraic Topology |publication-place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |year=1999 |isbn=0-226-51182-0 |mr=1702278 |zbl=0923.55001}} * {{Citation |last=Switzer |first=Robert |title=Algebraic Topology — Homology and Homotopy |publication-place=Berlin, New York |publisher=Springer-Verlag |year=1975 |isbn=3-540-42750-3 |mr=0385836 |zbl=0305.55014}} * {{Citation |last=Weibel |first=Charles A. |title=An Introduction to Homological Algebra |series=Cambridge Studies in Advanced Mathematics |volume=38 |publication-place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=978-0-521-55987-4 |mr=1269324 |zbl=0797.18001}} [[ကဏ္ဍ: ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ]] ef8cev50p8dl6v9r3eo123hjm6t0ruy 0 292416 1059136 1056376 2026-10-18T03:05:15Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059136 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Tein Oo Lay Pyay Maung Ko Say | native_name = {{Infobox name module|my|တိမ်ဦးလေပြေမောင့်ကိုစေ}} | image = Tein Oo Lay Pyay Maung Ko Say Poster.jpg | caption = Film Poster | director = [[Win Oo]] | producer = | story = Win Oo | screenplay = Win Oo | starring = {{plainlist|*Win Oo *[[Khin Yu May]] *[[Tin Tin Nwet]] }} | music = [[Sandayar Hla Htut]] | cinematography = Thein Aung<br/>San Maung | editing = | studio = Sandar Films | distributor = | released = {{Film date|1977}} | runtime = 110 minutes | country = Myanmar | language = Burmese | budget = | gross = }} '''တိမ်ဦးလေပြေ မောင့်ကိုစေ''' သည် ၁၉၇၇ ခုနှစ် မြန်မာအဖြူအမည်းရုပ်ရှင် ဖြစ်သည်။ ဒါရိုက်တာမှာ [[ဝင်းဦး]] ဖြစ်သည်။ သရုပ်ဆောင်များမှာ ဝင်းဦး၊ [[ခင်ယုမေ]]နှင့် [[တင်တင်နွဲ့]]တို့ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title="မင္းသမီးႀကီး ဝါဝါဝင္းေရႊ ေျပာေျပတဲ့ ဝင္းဦး အမွတ္တရမ်ား " |url=http://www.themeltingpot4u.com/2013/12/blog-post_5607.html?m=1 |work=MP4 YoU}}</ref><ref>{{cite news |title=နှုတ်ခမ်းမွေးမင်းသား ဝင်းဦးရဲ့ အမြတ်နိုးဆုံးအနုပညာက ဘာလဲ |url=https://www.khaosod.co.th/bbc-burmese/news_1974361 |work=ข่าวสด |date=18 December 2018 |language=th}}</ref><ref>{{cite news |title=ပရိသတ်တွေရဲ့ရင်ထဲမှာ အခိုင်အမာ အမြစ်တွယ်နေဆဲဖြစ်တဲ့ (ဦး) ဝင်းဦး |url=https://lifestylemyanmar.com/%E1%80%95%E1%80%9B%E1%80%AD%E1%80%9E%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%9B%E1%80%B2%E1%80%B7%E1%80%9B%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%91%E1%80%B2%E1%80%99%E1%80%BE%E1%80%AC-%E1%80%A1%E1%80%81/ |work=Lifestyle Myanmar |date=19 September 2020 |archive-date=11 July 2021 |access-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711174120/https://lifestylemyanmar.com/%e1%80%95%e1%80%9b%e1%80%ad%e1%80%9e%e1%80%90%e1%80%ba%e1%80%90%e1%80%bd%e1%80%b1%e1%80%9b%e1%80%b2%e1%80%b7%e1%80%9b%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%91%e1%80%b2%e1%80%99%e1%80%be%e1%80%ac-%e1%80%a1%e1%80%81/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=တိမ်ဦးလေပြေ |url=https://myanmargazette.net/233808 |work=myanmargazette |archive-url=https://web.archive.org/web/20251226140215/http://myanmargazette.net/233808 |archive-date=26 December 2025 |access-date=6 October 2026 |url-status=dead}}</ref> ==သရုပ်ဆောင်များ== * ကျော်မင်းဝင်းအဖြစ် ဝင်းဦး *မေနှင်းအဖြစ် ခင်ယုမေ *မူယာအဖြစ် တင်တင်နွဲ့ *ကျော်စွာဝင်းအဖြစ် [[ကျော်စွာဝင်း (ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်)|ကျော်စွာဝင်း]] *သီတာဝင်းအဖြစ် [[သီတာဝင်း (မိုးနတ်သူဇာ)|သီတာဝင်း]] *ဂျိုလီဆွေအဖြစ် သော်တာစိန် ==ကိုးကား== {{reflist}} 5dz24am8ktixmqp1bkvodrofirc6uah 0 292472 1059081 1056619 2026-10-17T20:30:46Z InternetArchiveBot 61272 Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059081 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = Tibetan Plateau | other_name = {{lang|zh|青藏高原}} ({{lang|zh-Latn-pinyin|Qīng–Zàng Gāoyuán}}, Qinghai–Tibet Plateau) | location = {{PRC}} ([[တိဘက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|တိဘက်]]၊ [[Qinghai]], [[စီချွမ်]]အနောက်ပိုင်း၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]မြောက်ပိုင်း၊ [[ရှင်းကျန်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း၊ [[ကန်းစုပြည်နယ်]]အနောက်ပိုင်း)<br />{{IND}} ([[Ladakh]], [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]], North and East [[Himachal Pradesh]], Northern [[Uttarakhand]], Northern [[Sikkim]], [[Darjeeling]], Northern [[အာရူနာချယ် ပရာဒေ့ရှ် ပြည်နယ်]])<br />{{PAK}} ([[Baltistan]])<br />{{AFG}} ([[Wakhan Corridor]])<br />{{NPL}} (Northern Nepal)<br />{{BTN}}<br />{{TJK}} (Eastern Tajikistan)<br />{{KGZ}} (Southern Kyrgyzstan) | elevation = 8,849 m | highest = [[ဧဝရတ်တောင်]] | highest_location = နီပေါနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ၊ တိဘက်ဒေသ၏ နယ်စပ် | orogeny = [[Alpine orogeny]] | formed_by = Continental collision between the [[Indian Plate|Indian]] and [[Eurasian Plate|Eurasian]] plates | age = Late [[Cretaceous]]–[[Quaternary|present]] (uplift ongoing) | image_map = Tibetan_plateau_2021.png | map_caption = တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်၏ နယ်နမိတ် (၂၀၂၁ ဗားရှင်း)<ref>{{cite web | title=Global Change Research Data Publishing & Repository | url=https://www.geodoi.ac.cn/weben/doi.aspx?Id=1847 }}</ref><ref>{{cite web | title=国家青藏高原科学数据中心 | url=https://data.tpdc.ac.cn/en/data/61701a2b-31e5-41bf-b0a3-607c2a9bd3b3/ }}</ref> | photo = Himalaya composite.jpg | photo_caption = တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်သည် တောင်ဘက်တွင် [[ဟိမဝန္တာတောင်တန်း]]နှင့် မြောက်ဘက်တွင် တက္ကလာမကန် သဲကန္တာရကြား၌ တည်ရှိသည်။ | range_coordinates = {{coord|33|N|88|E|type:mountain|format=dms|display=inline,title}} | area_km2 = 2500000 | coordinates = | length_km = 2500 | width_km = 1000 | mapframe = yes | mapframe-zoom = 4 }} '''တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်''' ('''Tibetan Plateau''') သည် အလယ်အာရှ၊ တောင်အာရှနှင့် အရှေ့အာရှတို့ ဆုံစည်းရာတွင် တည်ရှိသည့် မြင့်မားကျယ်ဝန်းသော ကုန်းပြင်မြင့်ကြီး ဖြစ်သည်။<ref> Multiple sources: *''Illustrated Atlas of the World'' (1986) Rand McNally & Company. {{ISBN|0-528-83190-9}} pp. 164–65 *''Atlas of World History'' (1998 ) HarperCollins. {{ISBN|0-7230-1025-0}} p. 39 *{{cite web |url=https://dannyreviews.com/h/Tibetan_Empire.html |title=The Tibetan Empire in Central Asia (Christopher Beckwith) |access-date=19 February 2009 }} *Hopkirk 1983, p. 1 *{{cite book |title=Encyclopedia of Prehistory: East Asia and Oceania, Volume 3 |author1=Peregrine, Peter Neal |author2=Melvin Ember, etc. |name-list-style=amp |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |year=2001 |isbn=978-0-306-46257-3 |page=32}} *{{cite book |title=North and East Asia |author=Morris, Neil |publisher=Heinemann-Raintree Library |year=2007 |isbn=978-1-4034-9898-4 |page=[https://archive.org/details/northeastasia0000morr/page/11 11] |url=https://archive.org/details/northeastasia0000morr/page/11 }} *{{cite book |title=Contractional and Extensional Tectonics During the India-Asia Collision |author=Webb, Andrew Alexander Gordon |publisher=[[ProQuest]] LLC |year=2007 |isbn=978-0-549-50627-0 |page=137 }} *{{cite book |title=World regions in global context: peoples, places, and environments |author1=Marston, Sallie A. |author2=Paul L. Knox, Diana M. Liverman |publisher=[[Prentice Hall]] |year=2002 |isbn=978-0-13-022484-2 |page=[https://archive.org/details/worldregionsingl0000mars/page/430 430] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldregionsingl0000mars/page/430}}</ref> ပထဝီဝင်အနေအထားအရ [[တိဘက်]]သည် [[ဟိမဝန္တာတောင်တန်း]]နှင့် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်၏ မြောက်ဘက်၊ တာရင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် မွန်ဂိုလီးယား ကုန်းပြင်မြင့်တို့၏ တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ နိုင်ငံရေးပထဝီဝင်အရမူ တိဘက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ၏ အစိတ်အပိုင်းအများစု၊ ချင်းဟိုင်ပြည်နယ်၏ အများစု၊ [[စီချွမ်ပြည်နယ်]]၏ အနောက်ဘက်ခြမ်း၊ [[ဂန်းစုပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်း၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]]အနောက်ပိုင်း [[ရှင်းကျန်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်း၊ [[ဘူတန်နိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၏ လာဒတ်ဒေသနှင့် လာဟိုးနှင့်စပီတီဒေသ ([[ဟီမာချာပရာဒေ့ရှ်]])၊ [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]]၏ ဂီးလ်ဂစ်-ဘာလ်တီစတန်ဒေသ (Gilgit-Baltistan)၊ [[နီပေါနိုင်ငံ]] အနောက်မြောက်ပိုင်း၊ [[တာဂျစ်ကစ္စတန်နိုင်ငံ]] အရှေ့ပိုင်းနှင့် [[ကာဂျစ်စတန်နိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်းတို့အထိ လွှမ်းမိုးကျယ်ဝန်းသည်။ တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်သည် မြောက်မှ တောင်သို့ ကီလိုမီတာ ၁,၀၀၀ (မိုင် ၆၂၀) ခန့်နှင့် အရှေ့မှ အနောက်သို့ ကီလိုမီတာ ၂,၅၀၀ (မိုင် ၁,၆၀၀) ခန့် ရှည်လျားသည်။<ref>{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20060112023503/http://java.nationalgeographic.com/studentatlas/clickup/deserts.html |title=Natural World: Deserts |work=National Geographic |url=http://java.nationalgeographic.com/studentatlas/clickup/deserts.html |archive-date=12 January 2006 }}</ref> စတုရန်းကီလိုမီတာ ၂,၅၀၀,၀၀၀ (စတုရန်းမိုင် ၉၇၀,၀၀၀) ကျယ်ဝန်းပြီး ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးနှင့် အမြင့်ဆုံး ကုန်းပြင်မြင့် ဖြစ်သည်။ ပျမ်းမျှအမြင့် မီတာ ၄,၅၀၀ (၁၄,၈၀၀ ပေ) ကျော်ရှိပြီး ကမ္ဘာ့အမြင့်ဆုံး တောင်ထိပ်နှစ်ခုဖြစ်သည့် [[ဧဝရတ်တောင်]]နှင့် ကေတူးတောင် (K2) တို့ ပါဝင်သော ခန့်ညားထည်ဝါသည့် တောင်တန်းကြီးများ ပတ်ဝန်းကျင်၌ ဝန်းရံထားသဖြင့် တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်ကို '''ကမ္ဘာ့အမိုး''' ဟု မကြာခဏ တင်စားခေါ်ဝေါ်ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=Asia: Physical Geography |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |access-date=2024-08-07 |website=education.nationalgeographic.org |language=en}}</ref> ဤကုန်းပြင်မြင့်သည် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများရှိ စမ်းချောင်း၊ မြစ်ချောင်းအများစု၏ မြစ်ဖျားခံရာနေရာ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနက် အာရှတိုက်၏ အရှည်ဆုံး မြစ်ကြီးသုံးစင်း ([[မြစ်ဝါမြစ်]]၊ [[ယန်ဇီမြစ်]]နှင့် [[မဲခေါင်မြစ်]]) တို့လည်း ပါဝင်သည်။ တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်ရှိ သောင်းနှင့်ချီသော ရေခဲမြစ်များနှင့် အခြား ပထဝီဝင်၊ ဂေဟစနစ်ဆိုင်ရာ အသွင်ပြင်များသည် ရေကို သိုလှောင်ပေးပြီး မြစ်ရေစီးဆင်းမှုကို ထိန်းညှိပေးသည့် သဘာဝ '''ရေမျှော်စင်''' သို့မဟုတ် ရေလှောင်ကန်သဖွယ် ဆောင်ရွက်ပေးသည်။ ထို့ပြင် ၎င်း၏ ရေခဲပြင်များထဲ၌ ဝန်ရိုးစွန်းဒေသများ၏ အပြင်ဘက်တွင် အကြီးမားဆုံးသော ရေချိုသိုလှောင်မှုများ ပါဝင်နေသောကြောင့် အချို့က '''တတိယမြောက် ဝင်ရိုးစွန်း''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်အပေါ် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု၏ ရိုက်ခတ်သက်ရောက်မှုများသည် သိပ္ပံပညာရှင်များ စဉ်ဆက်မပြတ် စိတ်ဝင်စားလေ့လာရာ အကြောင်းအရာတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="FT83013">{{cite news |title=Tibet: life on the climate front line |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/ee1f3f80-1029-11e3-a258-00144feabdc0.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/ee1f3f80-1029-11e3-a258-00144feabdc0.html |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |access-date=1 September 2013 |newspaper=Financial Times |date=30 August 2013 |author=Leslie Hook}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Liu |first1=Xiaodong |last2=Chen |year=2000 |title=Climatic warming in the Tibetan Plateau during recent decades |url=https://archive.org/details/international-journal-of-climatology_2000-11-30_20_14/page/1729 |journal=International Journal of Climatology |volume=20 |issue=14 |doi=10.1002/1097-0088(20001130)20:14<1729::aid-joc556>3.0.co;2-y |via=Academia.edu |pages=1729–1742 |bibcode=2000IJCli..20.1729L }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Ni |first=Jian |year=2000 |title=A Simulation of Biomes on the Tibetan Plateau and Their Responses to Global Climate Change |journal=Mountain Research and Development |volume=20 |issue=1 |doi=10.1659/0276-4741(2000)020[0080:ASOBOT]2.0.CO;2 |pages=80–89 |s2cid=128916992 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Cheng |first1=Guodong |last2=Wu |s2cid=14450823 |date=8 June 2007 |title=Responses of permafrost to climate change and their environmental significance, Qinghai-Tibet Plateau |journal=Journal of Geophysical Research |volume=112 |issue=F2 |pages=F02S64755 |doi=10.1029/2006JF000631 |bibcode=2007JGRF..112.2S03C|doi-access=free }}</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်]] [[ကဏ္ဍ:အာရှတိုက်၏ ဒေသများ]] d8qk92ezzcg2jbknnxph2xzz765jaaf 0 292748 1059061 1057630 2026-10-17T19:58:43Z InternetArchiveBot 61272 Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059061 wikitext text/x-wiki '''ထိန်းမနိုင် သိမ်းမရ ဖန်လုံအိမ်အာနိသင်'''' သို့မဟုတ် '''ထိန်းချုပ်မရသော ဖန်လုံအိမ်အာနိသင်''' (Runaway greenhouse effect) ဆိုသည်မှာ ဂြိုဟ်တစ်လုံး၏ လေထုအတွင်းရှိ [[ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့ ]]ပမာဏသည် ထိုဂြိုဟ်မှ အပူရောင်ခြည်များ [[အာကာသ]]အတွင်းသို့ ထွက်ခွာသွားခြင်းကို တားဆီးနိုင်လောက်အောင် များပြားလာသည့်အခါ ဖြစ်ပေါ်သော ဖြစ်စဉ်ဖြစ်သည်။ ထိုအခြေအနေကြောင့် ဂြိုဟ်သည် အပူကို ဆုံးရှုံးကာ အေးမြလာနိုင်ခြင်း မရှိတော့သည့်အပြင် မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် အရည်အဖြစ်ရှိသော ရေကိုလည်း ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခြင်း မရှိတော့ပေ။ [[ဖန်လုံအိမ်အာနိသင်]]၏ ထိန်းချုပ်မရသော အခြေအနေကို ဂြိုဟ်တစ်လုံးမှ အာကာသအတွင်းသို့ ထုတ်လွှတ်နိုင်သော လှိုင်းရှည်ရောင်ခြည် ပမာဏအပေါ် ကန့်သတ်ချက်တစ်ခုဖြင့် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ မျက်နှာပြင်အပူချိန် မြင့်တက်လာသည်နှင့်အမျှ ရေများ အငွေ့ပျံကာ [[လေထု]]အတွင်းသို့ ပိုမိုဝင်ရောက်လာပြီး လေထု၏ အလင်းဆိုင်ရာအထူ (optical depth) ကို တိုးမြင့်စေသည်။<ref>{{cite encyclopedia |last=Kaltenegger |first=Lisa |chapter=Greenhouse Effect |date=2015 |page=1018 |editor-last=Gargaud |editor-first=Muriel |publisher=Springer Berlin Heidelberg |doi=10.1007/978-3-662-44185-5_673 |isbn=978-3-662-44184-8 |editor2-last=Irvine |editor2-first=William M. |editor3-last=Amils |editor3-first=Ricardo |editor4-last=Cleaves|editor4-first=Henderson James |title=Encyclopedia of Astrobiology}}</ref> ထိုဖြစ်စဉ်ကြောင့် အာကာသအတွင်းသို့ ထွက်ခွာနိုင်သော လှိုင်းရှည်ရောင်ခြည်ပမာဏသည် အကန့်အသတ်တစ်ခုသို့ တဖြည်းဖြည်း ချဉ်းကပ်သွားသည်။ ဤသည်မှာ အပြုသဘောဆောင်သော တုံ့ပြန်မှုစက်ဝန်း (positive feedback loop) ဖြစ်သည်။ ယင်းစက်ဝန်းကြောင့် ဂြိုဟ်သည် စတီဖန်–ဘော့လ်ဇ်မန်း နိယာမ (Stefan–Boltzmann law) အရ လှိုင်းရှည်ရောင်ခြည် ထုတ်လွှတ်ခြင်းဖြင့် အပူကို ထိရောက်စွာ မဆုံးရှုံးနိုင်တော့ဘဲ ဆက်လက်ပူနွေးလာသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ရေငွေ့၏ စုပ်ယူမှုလှိုင်းအပိုင်းအခြားများ အပြင်ဘက်ရှိ လှိုင်းအလျားများမှတစ်ဆင့် အပူစွမ်းအင်ကို ထုတ်လွှတ်နိုင်သည့်အထိ ဆက်လက်ပူနွေးလာနိုင်သည်။<ref name=":36">{{cite book |title=Atmospheric evolution on inhabited and lifeless worlds |last1=Catling |first1=David C. |last2=Kasting |first2=James F. |isbn=978-0-521-84412-3 |location=Cambridge |oclc=956434982 |date=13 April 2017}}</ref> ထိန်းချုပ်မရသော ဖန်လုံအိမ်အာနိသင်ကို ရှင်းလင်းဖော်ပြရာတွင် အများအားဖြင့် ငွေ့ရည်ဖွဲ့နိုင်သော ဓာတ်ပစ္စည်းအဖြစ် ရေငွေ့ကို အသုံးပြုကြသည်။ ရေငွေ့သည် [[စထရာတိုစဖီးယားအလွှာ]]အထိ ရောက်ရှိလာပြီး ဟိုက်ဒရိုဒိုင်းနမစ် လွတ်မြောက်မှု (hydrodynamic escape) ဖြစ်စဉ်မှတစ်ဆင့် အာကာသအတွင်းသို့ ထွက်ခွာသွားနိုင်သည်။<ref name=":13">{{cite journal |last1=Nakajima |first1=Shinichi |last2=Hayashi |first2=Yoshi-Yuki |last3=Abe |first3=Yutaka |year=1992 |title=A Study on the "Runaway Greenhouse Effect" with a One-Dimensional Radiative–Convective Equilibrium Model |url=https://archive.org/details/journal-of-the-atmospheric-sciences_1992-12-01_49_23/page/2256 |journal=J. Atmos. Sci. |volume=49 |issue=23 |pages=2256–2266 |bibcode=1992JAtS...49.2256N |doi=10.1175/1520-0469(1992)049<2256:asotge>2.0.co;2 |doi-access=free}}</ref> ထိုသို့ဖြစ်ပေါ်လာပါက ဂြိုဟ်သည် ရေဓာတ်ခန်းခြောက်သည့် အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိသွားမည်ဖြစ်သည်။ ယင်းဖြစ်စဉ်သည် [[သောကြာဂြိုဟ်]]၏ အစောပိုင်းသမိုင်းကာလတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် [[ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု]]နှင့်ပတ်သက်၍ ပြုလုပ်ခဲ့သော လေ့လာမှုတစ်ခုအရ [[ကမ္ဘာ]]သည် လက်ရှိတွင် [[နေရောင်ခြည်စွမ်းအင်]]၏ တစ်စတုရန်းမီတာလျှင် ၂၄၀ ဝပ်ခန့် (240 W/m²) ကို စုပ်ယူလျက်ရှိသည်။ [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်]]၏ ပါဝင်မှုပမာဏ တိုးလာပါက အာကာသအတွင်းသို့ ထွက်ခွာသွားသော အပူရောင်ခြည်စွမ်းအင်ပမာဏ တူညီနေသော်လည်း ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်သည် ပိုမိုပူနွေးလာမည်ဖြစ်သည်။ ဤသီအိုရီအရ ကမ္ဘာသည် လက်ရှိအချိန်တွင် ထိန်းချုပ်မရသော ဖန်လုံအိမ်အာနိသင် ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည့် အရေးပါသော ကန့်သတ်ချက်အနီးသို့ မရောက်ရှိသေးပေ။ သို့သော် [[အပူချိန်]]မြင့်မားပြီး ရေငွေ့များစွာ ပါဝင်သော လေထုများ၏ အပြုအမူကို ကောင်းစွာ နားလည်ထားနိုင်ခြင်း မရှိသေးသဖြင့် ယင်းအခြေအနေများကို နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း လေ့လာရန် လိုအပ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုလေ့လာမှုကို ပြုလုပ်ခဲ့သူများက အပူချိန်မြင့်မားပြီး ရေငွေ့များပြားသော လေထုများ၏ ဒိုင်းနမစ်ဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ၊ အပူဒိုင်းနမစ်ဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ၊ ရောင်ခြည်လွှဲပြောင်းမှုနှင့် တိမ်များ၏ ရူပဗေဒဆိုင်ရာ နားလည်မှုတို့မှာ အားနည်းနေသေးကြောင်း သတိပေးခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် လူသားတို့၏ လုပ်ဆောင်မှုများသည် အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်မရသော ဖန်လုံအိမ်အာနိသင်အထိ မရောက်ရှိစေကာမူ လက်ရှိအခြေအနေထက် များစွာပိုမိုပူနွေးသော ရာသီဥတုအခြေအနေတစ်ခုသို့ ကမ္ဘာကို ပြောင်းလဲသွားစေနိုင်ခြေကို လုံးဝပယ်ချ၍ မရနိုင်ကြောင်း ၎င်းတို့က ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="PhilTransactionsRoyalSociety_20120913">{{cite journal |last1=Goldblatt |first1=Colin |last2=Watson |first2=Andrew J. |date=13 September 2012 |title=The Runaway Greenhouse: implications for future climate change, geoengineering and planetary atmospheres |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |volume=370 |issue=1974 |pages=4197–4216 |arxiv=1201.1593 |bibcode=2012RSPTA.370.4197G |doi=10.1098/rsta.2012.0004 |pmid=22869797 |s2cid=7891446}}</ref> [[သောကြာဂြိုဟ်]]တွင် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့်ပုံစံနှင့် ဆင်တူသော ထိန်းချုပ်မရသည့် ဖန်လုံအိမ်အာနိသင်ကို လူသားတို့၏ လုပ်ဆောင်မှုများ (လူသားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ခြေမှာ လက်တွေ့အားဖြင့် မရှိသလောက် နည်းပါးသည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref name="IPCC2009">{{cite report |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/03/inf3-6.pdf |title=Scoping of the IPCC 5th Assessment Report Cross Cutting Issues |work=Thirty-first Session of the IPCC Bali, 26–29 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109215503/http://www.ipcc.ch/meetings/session31/inf3.pdf |archive-date=9 November 2009 |access-date=24 March 2019}}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သော ဆောင်းပါးတစ်ပုဒ်၌ ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့များ၏ အပူထိန်းသိမ်းမှုအာနိသင် တိုးလာခြင်းကြောင့် သီအိုရီအရ ထိန်းချုပ်မရသော ဖန်လုံအိမ်အာနိသင်ကို စတင်ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သော်လည်း လူသားတို့၏ ဓာတ်ငွေ့ထုတ်လွှတ်မှုများသည် ထိုအခြေအနေကို ဖြစ်ပေါ်စေရန် လုံလောက်ဖွယ်မရှိကြောင်း ကောက်ချက်ချခဲ့သည်။<ref name="NatureGeoscience_20130728">{{cite journal |last1=Goldblatt |first1=Colin |last2=Robinson |first2=Tyler D. |last3=Zahnle |first3=Kevin J. |last4=Crisp |first4=David |date=28 July 2013 |title=Low simulated radiation limit for runaway greenhouse climates |url=https://www.nature.com/articles/ngeo1892 |url-status=live |journal=Nature Geoscience |volume=6 |issue=8 |pages=661–667 |bibcode=2013NatGe...6..661G |doi=10.1038/ngeo1892 |s2cid=37541492 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920164843/https://www.nature.com/articles/ngeo1892 |archive-date=20 September 2022 |access-date=17 September 2022 |hdl-access=free |hdl=2060/20160002421|url-access=subscription }}</ref> [[ကမ္ဘာ]]ပေါ်တွင် [[သောကြာဂြိုဟ်]]ကဲ့သို့သော အခြေအနေများ ဖြစ်ပေါ်လာရန် အချိန်ကြာမြင့်စွာ ဆက်လက်သက်ရောက်နေမည့် အပူစွမ်းအင်ဆိုင်ရာ တွန်းအား (long-term forcing) အလွန်များပြားစွာ လိုအပ်သည်။ ယင်းအခြေအနေသည် [[နေ]]၏ တောက်ပမှုပမာဏ ရာခိုင်နှုန်း ဆယ်ဂဏန်းခန့် တိုးလာသည့်အချိန်မတိုင်မီ ဖြစ်ပေါ်လာရန် မဖြစ်နိုင်သလောက် နည်းပါးပြီး ထိုသို့ဖြစ်လာရန် နှစ်ပေါင်း ဘီလီယံအနည်းငယ် ကြာမြင့်မည်ဖြစ်သည်။<ref name="Hansen et al 2013">{{cite journal |last1=Hansen |first1=James |first2=Makiko |last2=Sato |first3=Gary |last3=Russell |first4=Pushker |last4=Kharecha |date=2013 |title=Climate sensitivity, sea level and atmospheric carbon dioxide |journal= Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |volume=371 |issue=2001 |at=20120294 |bibcode=2013RSPTA.37120294H |doi=10.1098/rsta.2012.0294 |pmid=24043864 |pmc=3785813|arxiv=1211.4846 }}</ref> ခန့်မှန်းချက်များအရ နေ၏ တောက်ပမှု တိုးလာခြင်းကြောင့် ကမ္ဘာသည် နောက်ထပ် နှစ်ပေါင်း ၂ ဘီလီယံခန့်အကြာတွင် ထိန်းချုပ်မရသော ဖန်လုံအိမ်အာနိသင်ကို ကြုံတွေ့ရနိုင်သည်။<ref name="PhilTransactionsRoyalSociety_20120913" /> ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[Category:လေထု]] hiwrjkikui6u2cd9ykj88laqclh7fba 0 292767 1059053 1057685 2026-10-17T19:52:23Z InternetArchiveBot 61272 Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20261017sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1059053 wikitext text/x-wiki {{star nav}} '''ဆူပါ ဧရာမကြယ်ဝါ''' (Yellow supergiant — YSG) ဆိုသည်မှာ ယေဘုယျအားဖြင့် ရောင်စဉ်အမျိုးအစား (Spectral type) F သို့မဟုတ် G ရှိပြီး [[ဆူပါ ဧရာမကြယ်]]၏ တောက်ပမှုအတန်းအစား (ဥပမာ Ia သို့မဟုတ် Ib) တွင် ပါဝင်သော ကြယ်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် [[ပင်မအစီစဉ်အတွင်းရှိကြယ်]]မှ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲထွက်ခွာလာသည့် ကြယ်များဖြစ်ပြီး အရွယ်အစားကြီးထွားလာကာ တောက်ပမှုလည်း ပိုမိုမြင့်မားလာကြသည်။ ဆူပါ ဧရာမကြယ်ဝါများသည် [[ဆူပါ ဧရာမကြယ်နီ]]များထက် ပိုမိုပူပြင်းပြီး အရွယ်အစားလည်း ပိုမိုသေးငယ်ကြသည်။ သာမန်မျက်စိဖြင့် မြင်နိုင်သော ဥပမာများမှာ [[ဓူဝံကြယ်]]၊ Alpha Leporis၊ Alpha Persei၊ Delta Canis Majoris နှင့် Iota¹ Scorpii တို့ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့အနက် ကြယ်အများအပြားသည် အလင်းတောက်ပမှု ပြောင်းလဲတတ်သော ကြယ်များ (Variable stars) ဖြစ်ကြပြီး အများစုမှာ δ Cephei ကိုယ်တိုင်အပါအဝင် တုန်ခါမှုကြောင့် အလင်းတောက်ပမှု ပြောင်းလဲသော စီဖီး ပြောင်းလဲကြယ်များ (Cepheid variables) ဖြစ်ကြသည်။ ==ဂုဏ်သတ္တိ== ဆူပါ ဧရာမကြယ်ဝါများ၏ ရောင်စဉ်အမျိုးအစားများနှင့် ကိုက်ညီသော အပူချိန်အပိုင်းအခြားမှာ အတော်လေးကျဉ်းမြောင်းပြီး ၄,၀၀၀ K မှ ၇,၀၀၀ K ခန့်အထိ ရှိသည်။<ref name="parsons">{{cite journal|bibcode=1971MNRAS.152..121P|title=Effective temperatures, intrinsic colours, and surface gravities of yellow supergiants and cepheids|url=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1971_152_1/page/121|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=152|pages=121–131|last1=Parsons|first1=S. B.|year=1971|doi=10.1093/mnras/152.1.121|doi-access=free}}</ref> ၎င်းတို့၏ တောက်ပမှုသည် နေ၏တောက်ပမှု {{solar luminosity|1,000|link=y}} ခန့်မှ စတင်ကာ ထိုထက်ပိုမိုမြင့်မားနိုင်သည်။ အတောက်ပဆုံးကြယ်များ၏ တောက်ပမှုမှာ နေ၏တောက်ပမှု {{solar luminosity|100,000}} ဆကျော်အထိ ရှိသည်။ ထိုမျှမြင့်မားသော တောက်ပမှုက ၎င်းတို့၏ အရွယ်အစားသည် နေထက် များစွာကြီးမားကြောင်း ဖော်ပြသည်။ ၎င်းတို့၏ အချင်းဝက်သည် နေ၏အချင်းဝက် {{solar radius|30|link=y}} ဆခန့်မှ အဆများစွာ ရာချီအထိ ရှိနိုင်သည်။<ref name="burki">{{cite journal|bibcode=1978A&A....65..357B|title=The semi-period-luminosity-color relation for supergiant stars|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=65|pages=357|last1=Burki|first1=G.|year=1978}}</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဆူပါ ဧရာမကြယ်များ]] {{Star-stub}} ojzagm878ueq0glr5ecykrn3hsoup73 0 292833 1059004 1057891 2026-10-17T15:09:59Z Kyaw Myo Aung 103978 1059004 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} '''Honi soit qui mal y pense''' ({{IPAc-en|UK|ˌ|ɒ|n|i|_|ˌ|s|w|ɑː|_|k|iː|_|ˌ|m|æ|l|_|i|_|ˈ|p|ɒ̃|s}}၊ {{lang-fr|Honi soit qui mal y pense}}) သည် [[အင်္ဂလန်နိုင်ငံ]]၏ အဆင့်အမြင့်ဆုံး မြို့စားခံစားခွင့် အသင်းအဖွဲ့ဖြစ်သော '''[[ဂါတာဘွဲ့တံဆိပ်|ဂါတာတံဆိပ် အသင်းအဖွဲ့]]''' (Order of the Garter) ၏ ဆောင်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ဤစကားစု၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ ''"ယင်းနှင့်ပတ်သက်၍ မကောင်းသော အကြံအစည်ရှိသူ မည်သူမဆို အရှက်ကွဲပါစေ"'' (သို့မဟုတ်) ''"မကောင်းကြံသောသူ ပျက်စီးပါစေ"'' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤဆောင်ပုဒ်ကို [[ဗြိတိသျှ တော်ဝင်အမှတ်တံဆိပ်]] (Royal Coat of Arms) နှင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၏ အခြားသော တော်ဝင်နှင့် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ အထိမ်းအမှတ်များတွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုကြသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် မူလအစ == ဤဆောင်ပုဒ်ကို အင်္ဂလန်ဘုရင် '''[[တတိယ အက်ဝပ်]]''' (King Edward III) က ၁၄ ရာစုအလယ်ပိုင်း (ခရစ်နှစ် ၁၃၄၈ ခုနှစ်ခန့်) တွင် ဂါတာတံဆိပ်အသင်းအဖွဲ့ကို တည်ထောင်ချိန်၌ စတင်သုံးစွဲခဲ့သည်။ ဤဆောင်ပုဒ် ပေါ်ပေါက်လာပုံနှင့် ပတ်သက်၍ လူသိများသော ဒဏ္ဍာရီဆန်ဆန် ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ် ရှိသည်။ ဘုရင် အက်ဝပ် (၃) သည် ကယ်လစ်မြို့ (Calais) အနိုင်ရရှိမှုကို အထိမ်းအမှတ်ပြု ကျင်းပသည့် တော်ဝင်ကပွဲတစ်ခုတွင် ၎င်း၏ ပထမဝမ်းကွဲတော်စပ်သူ ဂျိုဟန် (Joan of Kent) နှင့်အတူ ကခုန်နေစဉ် အမျိုးသမီး၏ ခြေစွပ်ကြိုး (Garter) ကျွတ်ကျလာခဲ့သည်။ ပတ်ဝန်းကျင်မှ လူများက သရော့ဝိုင်းရယ်မောခဲ့ကြသည်။ ထိုအခါ ဘုရင်က အခြေအနေကို ထိန်းသိမ်းသည့်အနေဖြင့် အဆိုပါ ခြေစွပ်ကြိုးကို ယူ၍ မိမိ၏ ခြေထောက်တွင် ဝတ်ဆင်လိုက်ပြီး - {{Quote|text=Honi soit qui mal y pense. Tel qui s'en rit aujourd'hui, s'honorera de la porter.<br/>("မကောင်းကြံသောသူ အရှက်ကွဲပါစေ။ ယခု ရယ်မောနေသူများပင် နောင်တွင် ဤအရာကို ဝတ်ဆင်ရသည့်အတွက် ဂုဏ်ယူလာကြလိမ့်မည်")}} သမိုင်းပညာရှင်အများစုကမူ ဤဇာတ်လမ်းသည် နောင်လာနောက်သားများ ရေးသားခဲ့သော ဒဏ္ဍာရီဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆကြပြီး၊ အမှန်တကယ်တွင် ဘုရင်အက်ဝပ် (၃) သည် ပြင်သစ်ထီးနန်းအပေါ် ၎င်း၏ အငြင်းပွားဖွယ် အခွင့်အရေးကို ဆန့်ကျင်ကန့်ကွက်မည့်သူများကို သတိပေးလို၍ သို့မဟုတ် နိုင်ငံရေးအရ ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဤဆောင်ပုဒ်ကို ပုံဖော်သုံးစွဲခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ == စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပါဝင်မှု == ဤဆောင်ပုဒ်သည် ၁၄ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ရေးသားခဲ့သော ''Sir Gawain and the Green Knight'' ဟုခေါ်သော အလယ်ခေတ် အင်္ဂလိပ်ကဗျာ၏ မူရင်းလက်ရေးမူအဆုံးတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် [[ဝီလီယမ် ရှေးခ်စပီးယား]]၏ ပြဇာတ်တစ်ခုဖြစ်သည့် ''The Merry Wives of Windsor'' တွင်လည်း ထည့်သွင်းဖော်ပြထားသည်။ == အသုံးချမှုများ == ဤဆောင်ပုဒ်သည် အင်္ဂလန်နှင့် [[ဓနသဟာယနိုင်ငံများအဖွဲ့|ဓနသဟာယနိုင်ငံများ]]တွင် နယ်ပယ်အမျိုးမျိုး၌ ထင်ရှားစွာ ပါဝင်လျက်ရှိသည် - * '''ဗြိတိသျှ တော်ဝင်အမှတ်တံဆိပ်:''' ဂါတာတံဆိပ်အဝိုင်းပုံစံဖြင့် ဤစာသားကို ထည့်သွင်းအသုံးပြုကြသည်။ * '''စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ တပ်ဖွဲ့များ:''' ဗြိတိသျှကြည်းတပ်နှင့် အခြားဓနသဟာယနိုင်ငံများ ([[ဩစတြေးလျ]]၊ [[ကနေဒါ]]၊ [[နယူးဇီလန်]]) ရှိ တပ်ရင်းတပ်ဖွဲ့အချို့၏ တံဆိပ်များတွင် ဤဆောင်ပုဒ်ကို ထည့်သွင်းအသုံးပြုကြသည်။ (ဥပမာ- Royal Engineers၊ Grenadier Guards) * '''ပညာရေးနှင့် အခြား:''' စစ်ဒနီတက္ကသိုလ် (University of Sydney) ၏ ကျောင်းသားသတင်းစာ အမည်ကို ''Honi Soit'' ဟု အမည်ပေးထားသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://www.stgeorges-windsor.org/about-st-georges/history/the-order-of-the-garter/ Windsor ရဲတိုက်၏ Order of the Garter သမိုင်းစာမျက်နှာ] [[Category:ဗြိတိသျှ သမိုင်း]] [[Category:ဆောင်ပုဒ်များ]] [[Category:ပြင်သစ်ဘာသာစကား]] siwxcd8ugdr20hsf3yc38xrx8vly3wi 0 292896 1059043 1058136 2026-10-17T19:43:45Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059043 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကန်တော်ယန်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကန်တော်ယန်ရွာ၊ ဝိုင်းမော်မြို့နယ်|ကန်တော်ယန်]]ကျေးရွာအုပ်စု | Region = [[ဝိုင်းမော်မြို့နယ်]] | State = [[ကချင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|24.979503|97.561727|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အများပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = |}} '''ကန်တော်ယန်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kan Taw Yang Station Hospital}}) သည်[[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[မြစ်ကြီးနားခရိုင်]]၊ [[ဝိုင်းမော်မြို့နယ်]]၊ [[ကန်တော်ယန်ရွာ၊ ဝိုင်းမော်မြို့နယ်|ကန်တော်ယန်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကချင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကချင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 6b07j16fifwcg3y1p1uolbcvauwjw7b 0 292897 1059045 1058137 2026-10-17T19:44:11Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059045 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကန်ပိုက်တီတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကန်ပိုက်တီမြို့]] | Region = [[ဝိုင်းမော်မြို့နယ်]] | State = [[ကချင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|25.409728|98.116733|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အများပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = |}} '''ကန်ပိုက်တီတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kan Pait Ti Station Hospital}}) သည် [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[မြစ်ကြီးနားခရိုင်]]၊ [[ဝိုင်းမော်မြို့နယ်]]၊ [[ကန်ပိုက်တီမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကချင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကချင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 7mtc8z4j5emoai1d3oer3a88ld0bhh3 0 292899 1059177 1058139 2026-10-18T06:24:26Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059177 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = နုဇုန်ဘောင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[နုဇုန်ဘောင်ရွာ၊ ချီဖွေမြို့နယ်|နုဇုန်ဘောင်]]ကျေးရွာအုပ်စု | Region = [[ချီဖွေမြို့နယ်]] | State = [[ကချင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|26.036134|98.460303|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အများပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = |}} '''နုဇုန်ဘောင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Na Zun Baw Station Hospital}}) သည်[[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[မြစ်ကြီးနားခရိုင်]]၊ [[ချီဖွေမြို့နယ်]]၊ [[နုဇုန်ဘောင်ရွာ၊ ချီဖွေမြို့နယ်|နုဇုန်ဘောင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကချင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကချင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} at158s1sepxmigr8bno5scsc8wsf25p 0 292900 1059187 1058135 2026-10-18T07:04:04Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059187 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ပန်ဝါတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ပန်ဝါမြို့]] | Region = [[ချီဖွေမြို့နယ်]] | State = [[ကချင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|25.604551|98.379990|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အများပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = |}} '''ပန်ဝါတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Pang War Station Hospital}}) သည်[[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[မြစ်ကြီးနားခရိုင်]]၊ [[ချီဖွေမြို့နယ်]]၊ [[ပန်ဝါမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကချင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကချင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} iw9cdiuu9ur00tgc9i8moe61twu505b 0 292902 1059108 1058147 2026-10-17T22:53:02Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059108 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ချောင်းဝတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ချောင်းဝရွာ၊ မိုးညှင်းမြို့နယ်|ချောင်းဝ]]ကျေးရွာအုပ်စု | Region = [[မိုးညှင်းမြို့နယ်]] | State = [[ကချင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|25.291353|96.461460|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အများပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ချောင်းဝတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Chaung Wa Station Hospital}}) သည် [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[မိုးညှင်းခရိုင်]]၊ [[မိုးညှင်းမြို့နယ်]]၊ [[ချောင်းဝရွာ၊ မိုးညှင်းမြို့နယ်|ချောင်းဝ]]ကျေးရွာအုပ်စု တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကချင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကချင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} tk89levtuiwummy93gmvud9kmmgny9n 0 292904 1059176 1058155 2026-10-18T05:41:28Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059176 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = နမ္မားတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[နမ္မားရွာ၊ မိုးညှင်းမြို့နယ်|နမ္မား]]ကျေးရွာအုပ်စု | Region = [[မိုးညှင်းမြို့နယ်]] | State = [[ကချင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|24.878343|96.437826|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အများပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = |}} '''နမ္မားတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Nan Mar Station Hospital}}) သည် [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[မိုးညှင်းခရိုင်]]၊ [[မိုးညှင်းမြို့နယ်]]၊ [[နမ္မားရွာ၊ မိုးညှင်းမြို့နယ်|နမ္မား]]ကျေးရွာအုပ်စု တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကချင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကချင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 3muarwyi4lirwkldwitm74o5dhgtzxi 0 292905 1059170 1058153 2026-10-18T05:22:52Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059170 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = နန့်မွန်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[နန့်မွန်းရွာ၊ မိုးညှင်းမြို့နယ်|နန့်မွန်း]]ကျေးရွာအုပ်စု | Region = [[မိုးညှင်းမြို့နယ်]] | State = [[ကချင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|24.995895|96.366270|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အများပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = |}} '''နန့်မွန်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Nam Mun Station Hospital}}) သည် [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[မိုးညှင်းခရိုင်]]၊ [[မိုးညှင်းမြို့နယ်]]၊ [[နန့်မွန်းရွာ၊ မိုးညှင်းမြို့နယ်|နန့်မွန်း]]ကျေးရွာအုပ်စု တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကချင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကချင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 2yz5s1q6nc5ecksst5b1aqftrv7y116 0 292927 1059166 1058203 2026-10-18T04:44:34Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059166 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဒေါတမကြီးတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဒေါတမကြီးရွာ၊ ဒီးမော့ဆိုမြို့နယ်|ဒေါတမကြီး]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ဒီးမော့ဆိုမြို့နယ်]] | State = [[ကယားပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|19.317490|97.357357|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဒေါတမကြီးတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Daw Tamagyi Station Hospital}}) သည် [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[လွိုင်ကော်ခရိုင်]]၊ [[ဒီးမော့ဆိုမြို့နယ်]]၊ [[ဒေါတမကြီးရွာ၊ ဒီးမော့ဆိုမြို့နယ်|ဒေါတမကြီး]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကယားပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကယားပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 72ime6n7c1gdlpbtnmszjp3jcuyspf1 0 292958 1059169 1058256 2026-10-18T05:22:51Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059169 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = နန့်မယ်ခုံတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[နန်းမယ်ခုံမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[ဒီးမော့ဆိုမြို့နယ်]] | State = [[ကယားပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|19.668951|97.110875|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''နန့်မယ်ခုံတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Namekhon Station Hospital}}) သည် [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[လွိုင်ကော်ခရိုင်]]၊ [[ဒီးမော့ဆိုမြို့နယ်]]၊ [[နန်းမယ်ခုံမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကယားပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကယားပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} bbqul3o3y12q6mz3ekfq2q73ay299li 0 292963 1059185 1058261 2026-10-18T07:02:01Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059185 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ပန်တိန်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ပန်တိန်းရွာ၊ မယ်စဲ့မြို့နယ်|ပန်တိန်း]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[မယ်စဲ့မြို့နယ်]] | State = [[ကယားပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|18.653681|97.558052|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ပန်တိန်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Pantein Station Hospital}}) သည် [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[ဘောလခဲခရိုင်]]၊ [[မယ်စဲ့မြို့နယ်]]၊ [[ပန်တိန်းရွာ၊ မယ်စဲ့မြို့နယ်|ပန်တိန်း]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကယားပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကယားပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} nztajt4amqpnkguaq4jtok5r8y3jmvx 0 292979 1059042 1058329 2026-10-17T19:39:46Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059042 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကတိုးတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကတိုးရွာ၊ မော်လမြိုင်မြို့နယ်|ကတိုး]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[မော်လမြိုင်မြို့နယ်]] | State = [[မွန်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|16.580490|97.659284|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကတိုးတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Ka Toe Station Hospital}}) သည် [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[မော်လမြိုင်ခရိုင်]]၊ [[မော်လမြိုင်မြို့နယ်]]၊ [[ကတိုးရွာ၊ မော်လမြိုင်မြို့နယ်|ကတိုး]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 1ebn8lbfvu6bpvjc70rzaae5xgfhtcq 0 292981 1059039 1058331 2026-10-17T19:37:07Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059039 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကင်မွန်းချောင်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကင်မွန်းချောင်းရွာ၊ ကျိုက်ထိုမြို့နယ်|ကင်းမွန်းချောင်း]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ကျိုက်ထိုမြို့နယ်]] | State = [[မွန်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|17.393729|97.073243|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကင်မွန်းချောင်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kin Mun Chaung Station Hospital}}) သည် [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[သထုံခရိုင်]]၊ [[ကျိုက်ထိုမြို့နယ်]]၊ [[ကင်မွန်းချောင်းရွာ၊ ကျိုက်ထိုမြို့နယ်|ကင်းမွန်းချောင်း]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} ag06e4pprf6ev2ym1msxc2vgclx6ee5 0 292982 1059203 1058333 2026-10-18T08:30:08Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059203 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဖားအောက်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဖားအောက်ရွာ၊ မော်လမြိုင်မြို့နယ်|ဖားအောက်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[မော်လမြိုင်မြို့နယ်]] | State = [[မွန်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|16.365131|97.659739|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဖားအောက်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Hpar Auk Station Hospital}}) သည် [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[မော်လမြိုင်ခရိုင်]]၊ [[မော်လမြိုင်မြို့နယ်]]၊ [[ဖားအောက်ရွာ၊ မော်လမြိုင်မြို့နယ်|ဖားအောက်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} e8c21r02otza0mjp7pht7bg3h7o3h1t 0 292983 1059107 1058334 2026-10-17T22:52:51Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059107 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ချောင်းနှစ်ခွတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ချောင်းနှစ်ခွရွာ၊ ကျိုက်မရောမြို့နယ်|ချောင်းနှစ်ခွ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ကျိုက်မရောမြို့နယ်]] | State = [[မွန်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|16.166917|97.966776|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ချောင်းနှစ်ခွတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Chaung Hnit Khwa Station Hospital}}) သည် [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[မော်လမြိုင်ခရိုင်]]၊ [[ကျိုက်မရောမြို့နယ်]]၊ [[ချောင်းနှစ်ခွရွာ၊ ကျိုက်မရောမြို့နယ်|ချောင်းနှစ်ခွ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} ab466u1yyn77bsk23jqql4ub3vm6wwm 0 292984 1059130 1058335 2026-10-18T02:48:33Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059130 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = တရနာတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[တရနာရွာ၊ ကျိုက်မရောမြို့နယ်|တရနာ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ကျိုက်မရောမြို့နယ်]] | State = [[မွန်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|16.509327|97.775970|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''တရနာတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Ta Ra Nar Station Hospital}}) သည် [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[မော်လမြိုင်ခရိုင်]]၊ [[ကျိုက်မရောမြို့နယ်]]၊ [[တရနာရွာ၊ ကျိုက်မရောမြို့နယ်|တရနာ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} g1bd95yuk34u296q8l1klmw5xwft0np 0 292987 1059040 1058338 2026-10-17T19:39:37Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059040 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကညှော်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကညှော်ရွာ၊ ချောင်းဆုံမြို့နယ်|ကညှော်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ချောင်းဆုံမြို့နယ်]] | State = [[မွန်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|16.442897|97.568393|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကညှော်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Ka Hnyaw Station Hospital}}) သည် [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[မော်လမြိုင်ခရိုင်]]၊ [[ချောင်းဆုံမြို့နယ်]]၊ [[ကညှော်ရွာ၊ ချောင်းဆုံမြို့နယ်|ကညှော်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} bvja07ezvlnnaa89x25ntgszxqfq8sx 0 292988 1059086 1058339 2026-10-17T20:51:07Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059086 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကျိုက်က္ခမီတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကျိုက္ခမီမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[သံဖြူဇရပ်မြို့နယ်]] | State = [[မွန်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|16.078681|97.566365|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကျိုက်က္ခမီတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kyaik Kha Mi Station Hospital}}) သည် [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[မော်လမြိုင်ခရိုင်]]၊ [[သံဖြူဇရပ်မြို့နယ်]]၊ [[ကျိုက္ခမီမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} gd62ramrky2jahyyy25w5a73tvkw7wj 0 292990 1059091 1058341 2026-10-17T21:00:39Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059091 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကျုံကဒတ်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကျုံကဒတ်ရွာ၊ သံဖြူဇရပ်မြို့နယ်|ကျုံကဒတ်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[သံဖြူဇရပ်မြို့နယ်]] | State = [[မွန်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|16.003603|97.657805|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကျုံကဒတ်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kyon Ka Dat Station Hospital}}) သည် [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[မော်လမြိုင်ခရိုင်]]၊ [[သံဖြူဇရပ်မြို့နယ်]]၊ [[ကျုံကဒတ်ရွာ၊ သံဖြူဇရပ်မြို့နယ်|ကျုံကဒတ်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} mv9vpb3otmmg96ghp9ohuz0tv2i0rck 0 292991 1059064 1058342 2026-10-17T20:03:25Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059064 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကရုပ္ပိတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကရုပ္ပိရွာ၊ သံဖြူဇရပ်မြို့နယ်|ကရုပ္ပိ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[သံဖြူဇရပ်မြို့နယ်]] | State = [[မွန်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|15.861711|97.733138|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကရုပ္ပိတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Ka Yoke Pi Station Hospital}}) သည် [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[မော်လမြိုင်ခရိုင်]]၊ [[သံဖြူဇရပ်မြို့နယ်]]၊ [[ကရုပ္ပိရွာ၊ သံဖြူဇရပ်မြို့နယ်|ကရုပ္ပိ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} aze7gmn2kre4mv4wlop6rs7n1ybsy66 0 292993 1059050 1058344 2026-10-17T19:48:15Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059050 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကမာဝက်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကမာဝက်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[မုဒုံမြို့နယ်]] | State = [[မွန်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|16.142350|97.743522|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကမာဝက်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Ka Mar Wet Station Hospital}}) သည် [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[မော်လမြိုင်ခရိုင်]]၊ [[မုဒုံမြို့နယ်]]၊ [[ကမာဝက်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} l4bckf8debkvqgk6i1455mcpg6z0dzx 0 292995 1059097 1058346 2026-10-17T21:10:06Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059097 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကျောင်းရွာတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကျောင်းရွာ၊ ရေးမြို့နယ်|ကျောင်းရွာ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ရေးမြို့နယ်]] | State = [[မွန်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|15.304839|97.987393|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကျောင်းရွာတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kyaung Ywar Station Hospital}}) သည် [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[မော်လမြိုင်ခရိုင်]]၊ [[ရေးမြို့နယ်]]၊ [[ကျောင်းရွာ၊ ရေးမြို့နယ်|ကျောင်းရွာ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} afohyt5nw7vwfvfelq6e0ye7qud5uxi 0 292996 1059106 1058347 2026-10-17T22:33:47Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059106 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ခေါဇာတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ခေါဇာမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[ရေးမြို့နယ်]] | State = [[မွန်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|15.034225|97.823113|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ခေါဇာတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Khaw Zar Station Hospital}}) သည် [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[မော်လမြိုင်ခရိုင်]]၊ [[ရေးမြို့နယ်]]၊ [[ခေါဇာမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} c1j4xid2nvml3i44bzib5nmue0xhwir 0 292997 1059165 1058348 2026-10-18T04:42:08Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059165 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဒူးယားတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဒူးယားရွာ၊ ရေးမြို့နယ်|ဒူးယား]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ရေးမြို့နယ်]] | State = [[မွန်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|15.260425|97.788113|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဒူးယားတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Du Yar Station Hospital}}) သည် [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[မော်လမြိုင်ခရိုင်]]၊ [[ရေးမြို့နယ်]]၊ [[ဒူးယားရွာ၊ ရေးမြို့နယ်|ဒူးယား]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} d9b3i8kpnhqzgw2976rfaxhs3ysvbt8 0 293000 1059254 1058351 2026-10-18T11:56:41Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059254 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = မုတ္တမတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[မုတ္တမမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[ပေါင်မြို့နယ်]] | State = [[မွန်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|16.527241|97.604576|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''မုတ္တမတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Moke Ta Ma Station Hospital}}) သည် [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[သထုံခရိုင်]]၊ [[ပေါင်မြို့နယ်]]၊ [[မုတ္တမမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} qvyd9x0xua0x03vkieym2cgbtn9clne 0 293006 1059142 1058357 2026-10-18T03:32:22Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059142 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = တောင်စွန်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[တောင်စွန်းရွာ၊ ဘီးလင်းမြို့နယ်|တောင်စွန်း]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ဘီးလင်းမြို့နယ်]] | State = [[မွန်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|17.214731|97.133866|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''တောင်စွန်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Taung Sun Station Hospital}}) သည် [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[သထုံခရိုင်]]၊ [[ဘီးလင်းမြို့နယ်]]၊ [[တောင်စွန်းရွာ၊ ဘီးလင်းမြို့နယ်|တောင်စွန်း]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 2uohrgrlw07ryzl8bs153vja63u53pi 0 293008 1059126 1058359 2026-10-18T01:47:21Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059126 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဇုတ်သုတ်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဇုတ်သုတ်ရွာ၊ ဘီးလင်းမြို့နယ်|ဇုတ်သုတ်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ဘီးလင်းမြို့နယ်]] | State = [[မွန်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|17.168927|97.169984|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဇုတ်သုတ်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Zoke Thoke Station Hospital}}) သည် [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[သထုံခရိုင်]]၊ [[ဘီးလင်းမြို့နယ်]]၊ [[ဇုတ်သုတ်ရွာ၊ ဘီးလင်းမြို့နယ်|ဇုတ်သုတ်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မွန်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 7exszi6vf9qs4bff3phww67v19jbqd0 0 293013 1059193 1058364 2026-10-18T07:26:52Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059193 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ပိုးရှိပြင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ပိုးရှိပြင်ရွာ၊ ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်|ပိုးရှိပြင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|20.452849|92.909607|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ပိုးရှိပြင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Poe Shee Pyin Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[စစ်တွေခရိုင်]]၊ [[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်]]၊ [[ပိုးရှိပြင်ရွာ၊ ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်|ပိုးရှိပြင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} lbdni74vsshdilcybutmot7w7p9zcs1 0 293015 1059135 1058366 2026-10-18T02:58:19Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059135 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = တိန်ညိုတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[တိန်ညိုရွာ၊ မြောက်ဦးမြို့နယ်|တိန်ညို]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[မြောက်ဦးမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|20.719405|93.114078|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''တိန်ညိုတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Tein Nyo Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[မြောက်ဦးခရိုင်]]၊ [[မြောက်ဦးမြို့နယ်]]၊ [[တိန်ညိုရွာ၊ မြောက်ဦးမြို့နယ်|တိန်ညို]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 0wsnplk2ev0ncjejlbgv58xqsikfr6a 0 293016 1059195 1058367 2026-10-18T07:39:36Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059195 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ပျားတဲတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ပျားတဲရွာ၊ မြောက်ဦးမြို့နယ်|ပျားတဲ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[မြောက်ဦးမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|20.497441|93.112402|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ပျားတဲတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Pyar Te Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[မြောက်ဦးခရိုင်]]၊ [[မြောက်ဦးမြို့နယ်]]၊ [[ပျားတဲရွာ၊ မြောက်ဦးမြို့နယ်|ပျားတဲ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} jjvwta6fyb8pql11q1h7dj0hkhis3oq 0 293018 1059128 1058369 2026-10-18T02:15:48Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059128 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = တင်းမတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[တင်းမရွာ၊ ကျောက်တော်မြို့နယ်|တင်းမ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ကျောက်တော်မြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|20.857990|93.048340|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''တင်းမတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Tin Ma Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[မြောက်ဦးခရိုင်]]၊ [[ကျောက်တော်မြို့နယ်]]၊ [[တင်းမရွာ၊ ကျောက်တော်မြို့နယ်|တင်းမ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 4h2bn3ake8xqazwoq767rg7zcjht1dk 0 293019 1059188 1058370 2026-10-18T07:06:26Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059188 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ပန်းမြောင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ပန်းမြောင်ရွာ၊ မင်းပြားမြို့နယ်|ပန်းမြောင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[မင်းပြားမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|20.598496|93.268618|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ပန်းမြောင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Pan Myaung Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[မြောက်ဦးခရိုင်]]၊ [[မင်းပြားမြို့နယ်]]၊ [[ပန်းမြောင်ရွာ၊ မင်းပြားမြို့နယ်|ပန်းမြောင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} sfza3oumaik6v7ow9vezobboxgw5gdc 0 293020 1059226 1058371 2026-10-18T10:02:23Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059226 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = မင်းဖူးတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[မင်းဖူးရွာ၊ မင်းပြားမြို့နယ်|မင်းဖူး]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[မင်းပြားမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|20.494507|93.315271|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''မင်းဖူးတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Min Hpu Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[မြောက်ဦးခရိုင်]]၊ [[မင်းပြားမြို့နယ်]]၊ [[မင်းဖူးရွာ၊ မင်းပြားမြို့နယ်|မင်းဖူး]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} omvbmcqg5tc5orjpno2434kcnw0xjhn 0 293021 1059055 1058372 2026-10-17T19:52:36Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059055 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကမ်းထောင့်ကြီးတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကမ်းထောင့်ကြီးမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[မြေပုံမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|19.858835|93.761657|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကမ်းထောင့်ကြီးတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kan Htaunt Gyi Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[မြောက်ဦးခရိုင်]]၊ [[မြေပုံမြို့နယ်]]၊ [[ကမ်းထောင့်ကြီးမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 7353oexvbgfrhu2t275msyer0p29p8m 0 293023 1059111 1058374 2026-10-17T23:43:02Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059111 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ငပသုန်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ငပသုန်ရွာ၊ မြေပုံမြို့နယ်|ငပသုန်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[မြေပုံမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|19.688075|93.541884|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ငပသုန်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Nga Pa Thon Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[မြောက်ဦးခရိုင်]]၊ [[မြေပုံမြို့နယ်]]၊ [[ငပသုန်ရွာ၊ မြေပုံမြို့နယ်|ငပသုန်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 9vwt59lh0x6wiyo94i3p52qmgd57von 0 293024 1059100 1058375 2026-10-17T21:27:00Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059100 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကြာအင်းတောင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကြာအင်းတောင်ရွာ၊ မြေပုံမြို့နယ်|ကြာအင်းတောင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[မြေပုံမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|20.172324|93.435461|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကြာအင်းတောင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kyar Inn Taung Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[မြောက်ဦးခရိုင်]]၊ [[မြေပုံမြို့နယ်]]၊ [[ကြာအင်းတောင်ရွာ၊ မြေပုံမြို့နယ်|ကြာအင်းတောင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} rrxutg156fhlxrqxp8wmuxxzc4pntc4 0 293025 1059094 1058376 2026-10-17T21:02:37Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059094 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကျောက်တောင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကျောက်တောင်ရွာ၊ ပေါက်တောမြို့နယ်|ကျောက်တောင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ပေါက်တောမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|20.046367|93.061449|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကျောက်တောင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kyauk Taung Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[စစ်တွေခရိုင်]]၊ [[ပေါက်တောမြို့နယ်]]၊ [[ကျောက်တောင်ရွာ၊ ပေါက်တောမြို့နယ်|ကျောက်တောင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 4fk1wqeq8hc8ewa5kav03n8jku727ud 0 293026 1059117 1058377 2026-10-18T01:02:11Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059117 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = စေတီပြင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[စေတီပြင်ရွာ၊ ရသေ့တောင်မြို့နယ်|စေတီပြင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ရသေ့တောင်မြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|20.571594|92.669675|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''စေတီပြင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Zay Di Pyin Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[စစ်တွေခရိုင်]]၊ [[ရသေ့တောင်မြို့နယ်]]၊ [[စေတီပြင်ရွာ၊ ရသေ့တောင်မြို့နယ်|စေတီပြင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} f3ijpk4adrrb0ezomh42dk2vf1ri33g 0 293029 1059101 1058381 2026-10-17T21:27:21Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059101 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကြိမ်ချောင်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကြိမ်ချောင်းရွာ၊ မောင်တောမြို့နယ်|ကြိမ်ချောင်း]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[မောင်တောမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|21.087560|92.339240|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကြိမ်ချောင်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kyein Chaung Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[မောင်တောခရိုင်]]၊ [[မောင်တောမြို့နယ်]]၊ [[ကြိမ်ချောင်းရွာ၊ မောင်တောမြို့နယ်|ကြိမ်ချောင်း]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} bi1e49hhqpfjl1f7uqpu3uzpp6jc4pb 0 293030 1059144 1058382 2026-10-18T03:33:01Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059144 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = တောင်ပြိုလက်ဝဲတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[တောင်ပြိုလက်ဝဲမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[မောင်တောမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|21.179817|92.184123|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''တောင်ပြိုလက်ဝဲတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Taung Pyo Let Wae Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[မောင်တောခရိုင်]]၊ [[မောင်တောမြို့နယ်]]၊ [[တောင်ပြိုလက်ဝဲမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 2g4ekntkh0r4qez25ccdubs0kafdrgv 0 293032 1059145 1058384 2026-10-18T03:33:10Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059145 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = တောင်ဘဇာတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[တောင်ဘဇာရွာ၊ ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်|တောင်ဘဇာ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|21.008186|92.505164|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''တောင်ဘဇာတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Taung Bazar Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[မောင်တောခရိုင်]]၊ [[ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်]]၊ [[တောင်ဘဇာရွာ၊ ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်|တောင်ဘဇာ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} jeam0fidk4r1q0biz5rdi0oql26tj5p 0 293033 1059116 1058385 2026-10-18T01:02:09Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059116 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = စေတီတောင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[စေတီတောင်ရွာ၊ ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်|စေတီတောင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|20.739132|92.635992|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''စေတီတောင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Zay Di Taung Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[မောင်တောခရိုင်]]၊ [[ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်]]၊ [[စေတီတောင်ရွာ၊ ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်|စေတီတောင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} ct2cz27o8bmoqm7sucvs1ns1q4yif5k 0 293034 1059114 1058386 2026-10-18T00:19:54Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059114 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = စနဲတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[စနဲရွာ၊ ကျောက်ဖြူမြို့နယ်|စနဲ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ကျောက်ဖြူမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|19.215464|93.735693|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''စနဲတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Sa Ne Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကျောက်ဖြူခရိုင်]]၊ [[ကျောက်ဖြူမြို့နယ်]]၊ [[စနဲရွာ၊ ကျောက်ဖြူမြို့နယ်|စနဲ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} sie4of6rsyuhjefe02nxuy510bm3bx1 0 293035 1059124 1058387 2026-10-18T01:39:24Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059124 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဇင်ချောင်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဇင်ချောင်းရွာ၊ ကျောက်ဖြူမြို့နယ်|ဇင်ချောင်း]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ကျောက်ဖြူမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|19.149467|93.642847|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဇင်ချောင်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Zin Chaung Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကျောက်ဖြူခရိုင်]]၊ [[ကျောက်ဖြူမြို့နယ်]]၊ [[ဇင်ချောင်းရွာ၊ ကျောက်ဖြူမြို့နယ်|ဇင်ချောင်း]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} qyuhh40p7gkpyb4ear3fc073xjdj80o 0 293037 1059120 1058389 2026-10-18T01:22:19Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059120 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဆားချက်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဆားချက်ရွာ၊ မာန်အောင်မြို့နယ်|ဆားချက်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[မာန်အောင်မြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|18.680959|93.708968|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဆားချက်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Sar Chet Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကျောက်ဖြူခရိုင်]]၊ [[မာန်အောင်မြို့နယ်]]၊ [[ဆားချက်ရွာ၊ မာန်အောင်မြို့နယ်|ဆားချက်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} pkz75i7v9p1j6nha6gkod1dylboij7f 0 293038 1059095 1058390 2026-10-17T21:04:18Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059095 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကျောက်နီမော်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကျောက်နီမော်ရွာ၊ ရမ်းဗြဲမြို့နယ်|ကျောက်နီမော်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ရမ်းဗြဲမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|18.908937|93.953942|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကျောက်နီမော်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kyauk Ni Maw Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကျောက်ဖြူခရိုင်]]၊ [[ရမ်းဗြဲမြို့နယ်]]၊ [[ကျောက်နီမော်ရွာ၊ ရမ်းဗြဲမြို့နယ်|ကျောက်နီမော်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 0siwnc3ag59lizudo5pe1tzcwufgtr8 0 293040 1059113 1058392 2026-10-17T23:53:05Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059113 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = စကုကျွန်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[စကုကျွန်းရွာ၊ ရမ်းဗြဲမြို့နယ်|စကုကျွန်း]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ရမ်းဗြဲမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|18.803386|93.970441|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''စကုကျွန်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Sa Ku Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကျောက်ဖြူခရိုင်]]၊ [[ရမ်းဗြဲမြို့နယ်]]၊ [[စကုကျွန်းရွာ၊ ရမ်းဗြဲမြို့နယ်|စကုကျွန်း]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} ngcryb7nls9x1jme94evq3lmkjjbejq 0 293041 1059080 1058393 2026-10-17T20:28:36Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059080 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကုန်းဘောင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကုန်းဘောင်ရွာ၊ ရမ်းဗြဲမြို့နယ်|ကုန်းဘောင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ရမ်းဗြဲမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|19.136404|93.801958|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကုန်းဘောင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kon Baung Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကျောက်ဖြူခရိုင်]]၊ [[ရမ်းဗြဲမြို့နယ်]]၊ [[ကုန်းဘောင်ရွာ၊ ရမ်းဗြဲမြို့နယ်|ကုန်းဘောင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} dbn19yjw99yakzyy0znvn5wp7a4u06n 0 293043 1059129 1058395 2026-10-18T02:25:16Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059129 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = တပ်တောင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[တပ်တောင်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[အမ်းမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|19.571810|93.929104|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''တပ်တောင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Tat Taung Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကျောက်ဖြူခရိုင်]]၊ [[အမ်းမြို့နယ်]]၊ [[တပ်တောင်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} tcq8i2liv7qx9zqj43plqzcfy84mekg 0 293045 1059161 1058397 2026-10-18T04:30:50Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059161 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဒါးလက်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဒါးလက်ရွာ၊ အမ်းမြို့နယ်|ဒါးလက်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[အမ်းမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|19.988047|93.831118|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဒါးလက်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Dar Let Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကျောက်ဖြူခရိုင်]]၊ [[အမ်းမြို့နယ်]]၊ [[ဒါးလက်ရွာ၊ အမ်းမြို့နယ်|ဒါးလက်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} l2h65olqwchig66szz0amq0bgubtc8j 0 293048 1059102 1058400 2026-10-17T21:34:01Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059102 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကွင်းဝိုင်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကွင်းဝိုင်းရွာ၊ သံတွဲမြို့နယ်|ကွင်းဝိုင်း]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[သံတွဲမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|18.293650|94.351690|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကွင်းဝိုင်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kwin Waing Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[သံတွဲခရိုင်]]၊ [[သံတွဲမြို့နယ်]]၊ [[ကွင်းဝိုင်းရွာ၊ သံတွဲမြို့နယ်|ကွင်းဝိုင်း]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 8904rmwr08c7md97i0lbgxotoapoz8t 0 293049 1059093 1058401 2026-10-17T21:01:52Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059093 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကျောက်ကြီးတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကျောက်ကြီးရွာ၊ သံတွဲမြို့နယ်|ကျောက်ကြီး]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[သံတွဲမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|18.254935|94.469224|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကျောက်ကြီးတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kyauk Gyi Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[သံတွဲခရိုင်]]၊ [[သံတွဲမြို့နယ်]]၊ [[ကျောက်ကြီးရွာ၊ သံတွဲမြို့နယ်|ကျောက်ကြီး]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 1cqsnec5ksmpgia19blk0adi2fqy5ho 0 293050 1059110 1058402 2026-10-17T23:43:01Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059110 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ငပလီတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ငပလီမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[သံတွဲမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|18.450091|94.310621|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၂၅ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ငပလီတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Lin Thar Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[သံတွဲခရိုင်]]၊ [[သံတွဲမြို့နယ်]]၊ [[ငပလီမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၂၅) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} mr8ydkhmrnzu4e5xyhqcfm38z1qzxbz 0 293053 1059237 1058405 2026-10-18T11:04:19Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059237 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = မအီတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[မအီရွာ၊ တောင်ကုတ်မြို့နယ်|မအီ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[တောင်ကုတ်မြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|19.339067|94.136467|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''မအီတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Ma Ei Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[သံတွဲခရိုင်]]၊ [[တောင်ကုတ်မြို့နယ်]]၊ [[မအီရွာ၊ တောင်ကုတ်မြို့နယ်|မအီ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 5wur7081049gujaekdcpz8y4lesdvm3 0 293054 1059112 1058406 2026-10-17T23:43:12Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059112 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ငမောက်ချောင်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ငမောက်ချောင်းရွာ၊ တောင်ကုတ်မြို့နယ်|ငမောက်ချောင်း]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[တောင်ကုတ်မြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|18.833337|94.109840|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ငမောက်ချောင်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Nga Mauk Chaung Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[သံတွဲခရိုင်]]၊ [[တောင်ကုတ်မြို့နယ်]]၊ [[ငမောက်ချောင်းရွာ၊ တောင်ကုတ်မြို့နယ်|ငမောက်ချောင်း]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 96avgkjj3tx3zggtelg5yrca5qwkqz6 0 293055 1059085 1058407 2026-10-17T20:51:00Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059085 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကျိန္တလီတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကျိန္တလီမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[ဂွမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|18.010036|94.493642|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကျိန္တလီတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kyain Ta Li Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[သံတွဲခရိုင်]]၊ [[ဂွမြို့နယ်]]၊ [[ကျိန္တလီမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} f9s4l3huybhsv2ju7rt01fquaupmkh6 0 293056 1059118 1058408 2026-10-18T01:17:17Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059118 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဆပ်သွားတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဆပ်သွားရွာ၊ ဂွမြို့နယ်|ဆပ်သွား]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ဂွမြို့နယ်]] | State = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|17.786520|94.495963|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဆပ်သွားတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Sat Thwar Station Hospital}}) သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[သံတွဲခရိုင်]]၊ [[ဂွမြို့နယ်]]၊ [[ဆပ်သွားရွာ၊ ဂွမြို့နယ်|ဆပ်သွား]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 9vzlijwezit6ks4lovh96tecp0tgdqo 0 293057 1059215 1058413 2026-10-18T09:34:00Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059215 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဘားအံပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဘားအံမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[ဘားအံမြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|16.882569|97.635904|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၂၀၀ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဘားအံပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး''' ({{lang-en|Hpa-An General Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ဘားအံခရိုင်]]၊ [[ဘားအံမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၂၀၀) ဆံ့ ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 0r3e63awjzpenpg1x94envrtsy262z0 0 293060 1059125 1058416 2026-10-18T01:41:22Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059125 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဇာသပြင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဇာသပြင်ရွာ၊ ဘားအံမြို့နယ်|ဇာသပြင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ဘားအံမြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|16.566274|97.741623|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဇာသပြင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Zar Tha Pyin Station Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ဘားအံခရိုင်]]၊ [[ဇာသပြင်ရွာ၊ ဘားအံမြို့နယ်|ဇာသပြင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} dagnn4icub5axdu9gqi79m14h08n5qj 0 293061 1059157 1058417 2026-10-18T04:18:49Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059157 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ထုံးအိုင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ထုံးအိုင်ရွာ၊ ဘားအံမြို့နယ်|ထုံးအိုင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ဘားအံမြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|16.717085|97.597507|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ထုံးအိုင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Hton Aing Station Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ဘားအံခရိုင်]]၊ [[ထုံးအိုင်ရွာ၊ ဘားအံမြို့နယ်|ထုံးအိုင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} i6pfzfjvqrn8myz37ypqpf3hopznka4 0 293062 1059131 1058418 2026-10-18T02:50:14Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059131 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = တရုတ်လှတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[တရုတ်လှရွာ၊ ဘားအံမြို့နယ်|တရုတ်လှ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ဘားအံမြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|16.829961|97.615700|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''တရုတ်လှတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Tayoke Hla Station Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ဘားအံခရိုင်]]၊ [[တရုတ်လှရွာ၊ ဘားအံမြို့နယ်|တရုတ်လှ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} fr7t6b9rvzav9oj28s75s9vv7l2lyum 0 293063 1059199 1058419 2026-10-18T08:27:00Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059199 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဖလံတောင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဖလံတောင်ရွာ၊ ဘားအံမြို့နယ်|ဖလံတောင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ဘားအံမြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|17.235068|97.552562|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဖလံတောင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Phalan Taung Station Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ဘားအံခရိုင်]]၊ [[ဖလံတောင်ရွာ၊ ဘားအံမြို့နယ်|ဖလံတောင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} c449n2znm6i8v06n7inuc63vcidf2jg 0 293067 1059190 1058423 2026-10-18T07:17:12Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059190 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ပိုင်ကျုံတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ပိုင်ကျုံမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[လှိုင်းဘွဲ့မြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|17.022670|97.987696|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ပိုင်ကျုံတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Paing Kyone Station Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ဘားအံခရိုင်]]၊ [[ပိုင်ကျုံမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 3uja5q0nnp8sb0gielzjmit04xrcpsm 0 293069 1059133 1058425 2026-10-18T02:56:24Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059133 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = တာလယ်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[တာလယ်ရွာ၊ လှိုင်းဘွဲ့မြို့နယ်|တာလယ်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[လှိုင်းဘွဲ့မြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|17.165144|98.196774|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''တာလယ်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Tar Le Station Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ဘားအံခရိုင်]]၊ [[တာလယ်ရွာ၊ လှိုင်းဘွဲ့မြို့နယ်|တာလယ်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} drrvyw8i96w0lu3ivpy8oivs2aigku5 0 293070 1059200 1058426 2026-10-18T08:27:48Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059200 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဖာပွန်မြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဖာပွန်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[ဖာပွန်မြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|18.058694|97.444594|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၀၀ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဖာပွန်မြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Hpapun Township Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ဖာပွန်ခရိုင်]]၊ [[ဖာပွန်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၀၀) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} toizn52yh9iele0ndhkt4z8jcu52dp5 0 293071 1059048 1058427 2026-10-17T19:48:09Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059048 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကမမောင်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကမမောင်းမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[ဖာပွန်မြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|17.342213|97.653992|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၂၅ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကမမောင်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kamarmaung Station Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ဖာပွန်ခရိုင်]]၊ [[ကမမောင်းမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၂၅) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} e58vnvj31i82b4o7ub5chbl1dd6n5qi 0 293072 1059041 1058428 2026-10-17T19:39:44Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059041 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကတိုင်တိတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကတိုင်တိရွာ၊ ဖာပွန်မြို့နယ်|ကတိုင်တိ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ဖာပွန်မြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|17.626637|97.535205|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကတိုင်တိတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Ka Taing Ti Station Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ဖာပွန်ခရိုင်]]၊ [[ကတိုင်တိရွာ၊ ဖာပွန်မြို့နယ်|ကတိုင်တိ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 5ohneu4uploimwy5k9bzmgtos6j6grm 0 293074 1059219 1058430 2026-10-18T09:45:06Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059219 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဘောဂလိတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဘောဂလိရွာ၊ သံတောင်ကြီးမြို့နယ်|ဘောဂလိ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[သံတောင်ကြီးမြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|18.892600|96.778320|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဘောဂလိတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Baw Ga Li Station Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ဘားအံခရိုင်]]၊ [[ဘောဂလိရွာ၊ သံတောင်ကြီးမြို့နယ်|ဘောဂလိ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} spl85eedazu00momdnmc6hrp2rzaa0m 0 293079 1059115 1058435 2026-10-18T00:58:33Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059115 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = စုကလိတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[စုကလိမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[မြဝတီမြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|16.152803|98.596002|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''စုကလိတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Su Kali Station Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[မြဝတီခရိုင်]]၊ [[စုကလိမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 9ej89a619fn33mnj4p7bg9562w0qs8v 0 293081 1059122 1058437 2026-10-18T01:30:17Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059122 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဆုံဆည်းမြိုင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဆုံဆည်းမြိုင်ရွာ၊ မြဝတီမြို့နယ်|ဆုံဆည်းမြိုင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[မြဝတီမြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|16.328810|98.669180|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဆုံဆည်းမြိုင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Sone Si Myaing Station Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[မြဝတီခရိုင်]]၊ [[ဆုံဆည်းမြိုင်ရွာ၊ မြဝတီမြို့နယ်|ဆုံဆည်းမြိုင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 0vzpgecbuejxzbm204ozklja67tvbuh 0 293082 1059082 1058438 2026-10-17T20:35:53Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059082 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကော့ကရိတ်ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကော့ကရိတ်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[ကော့ကရိတ်မြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|16.558445|98.244907|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၀၀ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကော့ကရိတ်ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး''' ({{lang-en|Kawkareik General Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကော့ကရိတ်ခရိုင်]]၊ [[ကော့ကရိတ်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၀၀) ဆံ့ ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} als1c9r3kjj2ciavhh6rw6u3bebrxhx 0 293083 1059083 1058439 2026-10-17T20:36:20Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059083 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကော့ဘိန်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကော့ဘိန်းရွာ၊ ကော့ကရိတ်မြို့နယ်|ကော့ဘိန်း]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ကော့ကရိတ်မြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|16.544067|97.865069|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကော့ဘိန်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kaw Bein Station Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကော့ကရိတ်ခရိုင်]]၊ [[ကော့ဘိန်းရွာ၊ ကော့ကရိတ်မြို့နယ်|ကော့ဘိန်း]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} kk351fmazx5ao0alzpsk55xlxgfg53x 0 293084 1059092 1058440 2026-10-17T21:00:58Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059092 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကျုံဒိုးတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကျုံဒိုးမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[ကော့ကရိတ်မြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|16.594865|98.040325|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၂၅ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကျုံဒိုးတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kyon Doe Station Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကော့ကရိတ်ခရိုင်]]၊ [[ကျုံဒိုးမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၂၅) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} j2grda8jkab7motdmjzh2v4xryl98ld 0 293085 1059173 1058441 2026-10-18T05:37:03Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059173 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = နဘူးတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[နဘူးရွာ၊ ကော့ကရိတ်မြို့နယ်|နဘူး]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ကော့ကရိတ်မြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|16.721560|98.118371|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''နဘူးတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Na Bu Station Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကော့ကရိတ်ခရိုင်]]၊ [[နဘူးရွာ၊ ကော့ကရိတ်မြို့နယ်|နဘူး]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} eorn8ffarmime0pevqz1yzwbg8t6p4a 0 293086 1059140 1058442 2026-10-18T03:30:18Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059140 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = တောင်ကြာအင်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[တောင်ကြာအင်းရွာ၊ ကော့ကရိတ်မြို့နယ်|တောင်ကြာအင်း]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ကော့ကရိတ်မြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|16.491203|98.158316|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''တောင်ကြာအင်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Taung Kyar Inn Station Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကော့ကရိတ်ခရိုင်]]၊ [[တောင်ကြာအင်းရွာ၊ ကော့ကရိတ်မြို့နယ်|တောင်ကြာအင်း]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} kqd25audtwofhoad57cbf3h1n5u1o15 0 293087 1059099 1058443 2026-10-17T21:26:59Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059099 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|16.044622|98.124155|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၅၀ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kyainseikgyi Township Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကော့ကရိတ်ခရိုင်]]၊ [[ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၅၀) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 9tz8y61375z4y6oyp46emprp9wn2264 0 293088 1059218 1058444 2026-10-18T09:42:49Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059218 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဘုရားသုံးဆူတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဘုရားသုံးဆူမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|15.308984|98.382881|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၂၅ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဘုရားသုံးဆူတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Hpayarthonezu Station Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကော့ကရိတ်ခရိုင်]]၊ [[ဘုရားသုံးဆူမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၂၅) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} byeggbhq5nsh2mmptduv7wyemux4ble 0 293089 1059087 1058445 2026-10-17T20:51:15Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059087 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကျိုက်ဒုံတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကျိုက်ဒုံမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|16.005781|98.391391|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကျိုက်ဒုံတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kyeikhto Station Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကော့ကရိတ်ခရိုင်]]၊ [[ကျိုက်ဒုံမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} t3dw7u0787915i7r4b0zratoo1wdukf 0 293091 1059143 1058447 2026-10-18T03:32:54Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059143 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = တောင်ပေါက်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[တောင်ပေါက်ရွာ၊ ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ်|တောင်ပေါက်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|15.919430|98.031250|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''တောင်ပေါက်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Taung Pauk Station Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကော့ကရိတ်ခရိုင်]]၊ [[တောင်ပေါက်ရွာ၊ ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ်|တောင်ပေါက်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} ep1s8a5u1uzzhzh7vkvqze97eqa060m 0 293092 1059202 1058448 2026-10-18T08:30:04Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059202 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဖားပြတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဖားပြရွာ၊ ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ်|ဖားပြ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ်]] | State = [[ကရင်ပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|15.824331|97.959909|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဖားပြတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Hpar Pya Station Hospital}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကော့ကရိတ်ခရိုင်]]၊ [[ဖားပြရွာ၊ ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ်|ဖားပြ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} cwext26mmt8svnbh4boyzkqotyg8sd9 0 293094 1059162 1058451 2026-10-18T04:36:18Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059162 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဒီးမော့ဆိုမြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဒီးမော့ဆိုမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[ဒီးမော့ဆိုမြို့နယ်]] | State = [[ကယားပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|19.546177|97.160783|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၂၅ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဒီးမော့ဆိုမြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Demoso Township Hospital}}) သည် [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[လွိုင်ကော်ခရိုင်]]၊ [[ဒီးမော့ဆိုမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၂၅) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကယားပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကယားပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} rzlfkrd6l8ktlya0xvvwftlc80iwd4k 0 293095 1059197 1058452 2026-10-18T08:25:04Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059197 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဖရူဆိုမြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဖရူဆိုမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[ဖရူဆိုမြို့နယ်]] | State = [[ကယားပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|19.407446|97.116199|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၂၅ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဖရူဆိုမြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Hpruso Township Hospital}}) သည် [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[လွိုင်ကော်ခရိုင်]]၊ [[ဖရူဆိုမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၂၅) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကယားပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကယားပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} cgix2f1h8l93rtnk187lf0d3trt8l1v 0 293097 1059220 1058454 2026-10-18T09:46:59Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059220 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဘောလခဲပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဘောလခဲမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[ဘောလခဲမြို့နယ်]] | State = [[ကယားပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|19.169120|97.342340|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၅၀ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဘောလခဲပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး''' ({{lang-en|Bawlake General Hospital}}) သည် [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[ဘောလခဲခရိုင်]]၊ [[ဘောလခဲမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၅၀) ဆံ့ ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကယားပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကယားပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} cupbixd8qpgd1ke33o60rd0ql4nndct 0 293098 1059201 1058455 2026-10-18T08:28:33Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059201 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဖားဆောင်းမြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဖားဆောင်းမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[ဖားဆောင်းမြို့နယ်]] | State = [[ကယားပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|18.878025|97.320200|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၄၁ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဖားဆောင်းမြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Hpasawng Township Hospital}}) သည် [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[ဘောလခဲခရိုင်]]၊ [[ဖားဆောင်းမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၄၁) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကယားပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကယားပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 3e98ijlyhjsin8m7b8kag1zhwkussgo 0 293099 1059229 1058456 2026-10-18T10:38:58Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059229 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = မယ်စဲ့မြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[မယ်စဲ့မြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[မယ်စဲ့မြို့နယ်]] | State = [[ကယားပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|18.644544|97.654084|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၂၅ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''မယ်စဲ့မြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Mese Township Hospital}}) သည် [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[ဘောလခဲခရိုင်]]၊ [[မယ်စဲ့မြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၂၅) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ကယားပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကယားပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} pvwvuca9wcv9zjafav8z8n683pzapha 0 293101 1059198 1058464 2026-10-18T08:25:12Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059198 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဖလမ်းပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဖလမ်းမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[ဖလမ်းမြို့နယ်]] | State = [[ချင်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|22.919038|93.676367|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၂၀၀ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဖလမ်းပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး''' ({{lang-en|Falam General Hospital}}) သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[ဖလမ်းခရိုင်]]၊ [[ဖလမ်းမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၂၀၀) ဆံ့ ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} pu2j4egn8oqf1vbz6h43uobjx6911ya 0 293105 1059123 1058468 2026-10-18T01:33:20Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059123 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဆူရ်ခွားတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဆူရ်ခွားရွာ၊ ဟားခါးမြို့နယ်|ဆူရ်ခွား]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ဟားခါးမြို့နယ်]] | State = [[ချင်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|22.261727|93.624563|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဆူရ်ခွားတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Surkhua Station Hospital}}) သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[ဟားခါးခရိုင်]]၊ [[ဆူရ်ခွားရွာ၊ ဟားခါးမြို့နယ်|ဆူရ်ခွား]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} m250uirfa5u93m7abol64xfso9lfq8m 0 293106 1059153 1058469 2026-10-18T03:46:35Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059153 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ထန်တလန်မြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ထန်တလန်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[ထန်တလန်မြို့နယ်]] | State = [[ချင်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|22.708265|93.425101|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၅၀ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ထန်တလန်မြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Thantlang Township Hospital}}) သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[ဟားခါးခရိုင်]]၊ [[ထန်တလန်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၅၀) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 4grydwivvt9yvimyc7mmmh7fcpzsgon 0 293109 1059181 1058472 2026-10-18T06:44:40Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059181 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = နှာရိန်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[နှာရိန်ရွာ၊ ထန်တလန်မြို့နယ်|နှာရိန်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ထန်တလန်မြို့နယ်]] | State = [[ချင်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|22.190528|93.440021|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''နှာရိန်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Nar Rein Station Hospital}}) သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[ဟားခါးခရိုင်]]၊ [[နှာရိန်ရွာ၊ ထန်တလန်မြို့နယ်|နှာရိန်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} sl5lv55zr2yvae0pmwxtpdd3vda22p8 1059216 1059181 2026-10-18T09:35:47Z Salai Rungtoi 22844 1059216 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = နှာရိန်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[နှာရိန်ရွာ၊ ထန်တလန်မြို့နယ်|နှာရိန်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ထန်တလန်မြို့နယ်]] | State = [[ချင်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|22.190528|93.440021|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''နှာဟရိန်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Hnaring Station Hospital}}) သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[ဟားခါးခရိုင်]]၊ [[နှာဟရိန် (က)ရွာ၊ ထန်တလန်မြို့နယ်|နှာရိန်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} ckx1pgc59151n5xyverjtibq33nv22o 0 293110 1059217 1058473 2026-10-18T09:36:36Z Salai Rungtoi 22844 1059217 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = သီကိရ်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[သီကိရ်ရွာ၊ ထန်တလန်မြို့နယ်|သီကိရ်(ခ)]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ထန်တလန်မြို့နယ်]] | State = [[ချင်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|22.657253|93.178422|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''သီကီရ်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Tikir A Station Hospital}}) သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[ဟားခါးခရိုင်]]၊ [[သီကီရ် (ခ)ရွာ၊ ထန်တလန်မြို့နယ်|သီကီရ်(ခ)]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 9e74qity2hzuxy4ej7rij7r0u6d8du3 0 293111 1059138 1058474 2026-10-18T03:21:52Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059138 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = တီးတိန်မြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[တီးတိန်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[တီးတိန်မြို့နယ်]] | State = [[ချင်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|23.368797|93.650955|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၀၀ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''တီးတိန်မြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Tedim Township Hospital}}) သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[ဖလမ်းခရိုင်]]၊ [[တီးတိန်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၀၀) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} hni8hgogc9qnf4dgf1gu9uxbhli3t8f 0 293112 1059156 1058475 2026-10-18T04:18:31Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059156 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ထုတ်လိုင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ထုတ်လိုင်ရွာ၊ တီးတိန်မြို့နယ်|ထုတ်လိုင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[တီးတိန်မြို့နယ်]] | State = [[ချင်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|23.233348|93.721138|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ထုတ်လိုင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Thuklai Station Hospital}}) သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[ဖလမ်းခရိုင်]]၊ [[ထုတ်လိုင်ရွာ၊ တီးတိန်မြို့နယ်|ထုတ်လိုင်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} d4zq4xp21gxtx523h6xf13gx57nvuss 0 293114 1059148 1058477 2026-10-18T03:42:31Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059148 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = တွီးထန်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[တွီးထန်ရွာ၊ တီးတိန်မြို့နယ်|တွီးထန်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[တီးတိန်မြို့နယ်]] | State = [[ချင်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|23.480265|93.584761|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''တွီးထန်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Tuithang Station Hospital}}) သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[ဖလမ်းခရိုင်]]၊ [[တွီးထန်ရွာ၊ တီးတိန်မြို့နယ်|တွီးထန်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} kymitf1yuqrtnqim315ygop5waucp46 0 293115 1059147 1058478 2026-10-18T03:41:31Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059147 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = တွန်းဇံမြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[တွန်းဇံမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[တွန်းဇံမြို့နယ်]] | State = [[ချင်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|23.609186|93.689163|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၂၅ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''တွန်းဇံမြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Tonzang Township Hospital}}) သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[ဖလမ်းခရိုင်]]၊ [[တွန်းဇံမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၂၅) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} fuykrv1i505pgdfhk9bvv3p8z0jedmm 0 293116 1059090 1058479 2026-10-17T21:00:28Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059090 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကျီးခါးတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကျီးခါးရွာ၊ တွန်းဇံမြို့နယ်|ကျီးခါး]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[တွန်းဇံမြို့နယ်]] | State = [[ချင်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|23.880441|93.535213|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကျီးခါးတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kyi Khar Station Hospital}}) သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[ဖလမ်းခရိုင်]]၊ [[ကျီးခါးရွာ၊ တွန်းဇံမြို့နယ်|ကျီးခါး]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} ly2y9cloq9by7zqo2whjp7ikui402zb 0 293117 1059224 1058480 2026-10-18T09:58:59Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059224 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = မင်းတပ်ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[မင်းတပ်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[မင်းတပ်မြို့နယ်]] | State = [[ချင်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|21.371679|93.963859|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၀၀ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''မင်းတပ်ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး''' ({{lang-en|Mindat General Hospital}}) သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[မင်းတပ်ခရိုင်]]၊ [[မင်းတပ်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၀၀) ဆံ့ ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} rf22xg90ovchhapqvh59x12h2dy4ecs 0 293119 1059222 1058483 2026-10-18T09:53:15Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059222 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = မကွီအိမ်နူးတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[မကွီအိမ်နူးရွာ၊ မင်းတပ်မြို့နယ်|မကွီအိမ်နူး]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[မင်းတပ်မြို့နယ်]] | State = [[ချင်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|21.172620|93.593160|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''မကွီအိမ်နူးတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|MaKwe Station Hospital}}) သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[မင်းတပ်ခရိုင်]]၊ [[မကွီအိမ်နူးရွာ၊ မင်းတပ်မြို့နယ်|မကွီအိမ်နူး]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} ox9tf7zr5r82cdeng320fldk5ffcmdm 0 293120 1059227 1058484 2026-10-18T10:07:58Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059227 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = မတူပီမြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[မတူပီမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[မတူပီမြို့နယ်]] | State = [[ချင်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|21.608250|93.439630|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၅၀ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''မတူပီမြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Matupi Township Hospital}}) သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[မင်းတပ်ခရိုင်]]၊ [[မတူပီမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၅၀) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 955m5ypvlzmrupvoj38m2uzed4agpar 0 293124 1059044 1058488 2026-10-17T19:44:04Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059044 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကန်ပက်လက်မြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကန်ပက်လက်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[ကန်ပက်လက်မြို့နယ်]] | State = [[ချင်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|21.192602|94.058331|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၅၀ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကန်ပက်လက်မြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kanpetlet Township Hospital}}) သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[မင်းတပ်ခရိုင်]]၊ [[ကန်ပက်လက်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၅၀) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 2ym4hct8udbztsyy1gaf9e61qotmsb4 0 293125 1059084 1058489 2026-10-17T20:40:17Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059084 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကျင်ဒွေးတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ကျင်ဒွေးရွာ၊ ကန်ပက်လက်မြို့နယ်|ကျင်ဒွေး]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ကန်ပက်လက်မြို့နယ်]] | State = [[ချင်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|20.970542|93.838483|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကျင်ဒွေးတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kyin Dwe Station Hospital}}) သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[မင်းတပ်ခရိုင်]]၊ [[ကျင်ဒွေးရွာ၊ ကန်ပက်လက်မြို့နယ်|ကျင်ဒွေး]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} t5n188bqpw40rwdkz3340wdqzqbt7in 0 293126 1059189 1058490 2026-10-18T07:10:00Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059189 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ပလက်ဝမြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ပလက်ဝမြို့]]တွင် တည်ရှိသော | Region = [[ပလက်ဝမြို့နယ်]] | State = [[ချင်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|21.304483|92.854800|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၅၀ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ပလက်ဝမြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Paletwa Township Hospital}}) သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[မင်းတပ်ခရိုင်]]၊ [[ပလက်ဝမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၅၀) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} e6qyeicf8occcgh3mxgzhkvovvowxqu 0 293127 1059119 1058491 2026-10-18T01:17:28Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059119 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဆမီးတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[ဆမီးရွာ၊ ပလက်ဝမြို့နယ်|ဆမီး]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ပလက်ဝမြို့နယ်]] | State = [[ချင်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|21.292913|93.096183|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဆမီးတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Sa Mee Station Hospital}}) သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[မင်းတပ်ခရိုင်]]၊ [[ဆမီးရွာ၊ ပလက်ဝမြို့နယ်|ဆမီး]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 61xkjfoateacz0xyhmb0gk38vzy6xzq 0 293128 1059253 1058492 2026-10-18T11:55:40Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059253 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = မီးဇာတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = [[မီးဇာရွာ၊ ပလက်ဝမြို့နယ်|မီးဇာ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော | Region = [[ပလက်ဝမြို့နယ်]] | State = [[ချင်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|21.726545|92.779366|region:MM_type:landmark|display=inline}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''မီးဇာတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Mee Zar Station Hospital}}) သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[မင်းတပ်ခရိုင်]]၊ [[မီးဇာရွာ၊ ပလက်ဝမြို့နယ်|မီးဇာ]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ကုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ထားရှိကာ ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 8tgv3tqn3w6m8gtxy9dxdvxk9u1o4gs 0 293131 1059141 1058953 2026-10-18T03:30:26Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059141 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = တောင်ကြီးပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | location = တောင်ကြီးမြို့၊ [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | country = မြန်မာနိုင်ငံ | coordinates = {{coord|20.789117|97.037703|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | emergency = ရှိ | Affiliation= | beds = ၅၀၀ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''တောင်ကြီးပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး''' ({{lang-en|Saopha Khin Hla Myaing (Taunggyi) General Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[တောင်ကြီးခရိုင်]]၊ [[တောင်ကြီးမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၅၀၀) ဆံ့ ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} l4n864gyxzk4efki0ccm2d1gk8uh2d5 0 293134 1059127 1058949 2026-10-18T02:03:41Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059127 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ညောင်ရွှေမြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | location = ညောင်ရွှေမြို့၊ [[ညောင်ရွှေမြို့နယ်]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | country = မြန်မာနိုင်ငံ | coordinates = {{coord|20.658611|96.926389|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | emergency = ရှိ | Affiliation= | beds = ၂၅ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ညောင်ရွှေမြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Nyaungshwe Township Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[တောင်ကြီးခရိုင်]]၊ [[ညောင်ရွှေမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၂၅) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 4liizuga9k2blznpftbfatudpv0z2od 0 293136 1059121 1058948 2026-10-18T01:28:11Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059121 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ဆီဆိုင်မြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | location = ဆီဆိုင်မြို့၊ [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | country = မြန်မာနိုင်ငံ | coordinates = {{coord|20.358333|97.266667|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | emergency = ရှိ | Affiliation= | beds = ၂၅ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ဆီဆိုင်မြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Hsi Hseng Township Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[တောင်ကြီးခရိုင်]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၂၅) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} q8bns9a1jul4w7s2tqfsdzjl0sx5nri 0 293137 1059065 1058943 2026-10-17T20:04:04Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059065 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကလောမြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | location = ကလောမြို့၊ [[ကလောမြို့နယ်]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | country = မြန်မာနိုင်ငံ | coordinates = {{coord|20.633333|96.566667|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | emergency = ရှိ | Affiliation= | beds = ၂၅ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကလောမြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kalaw Township Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[တောင်ကြီးခရိုင်]]၊ [[ကလောမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၂၅) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 2q42jhrr3xi9dfq21blcdx3xpm8x1d5 0 293139 1059182 1058516 2026-10-18T06:48:16Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059182 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ပင်းတယမြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = ပင်းတယမြို့ | Region = [[ပင်းတယမြို့နယ်]] | State = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|20.933333|96.666667|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၂၅ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ပင်းတယမြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Pindaya Township Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ဓနုကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]၊ [[ပင်းတယမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၂၅) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} l7s36lasp472n3sao42m5f4bhf3sbpa 0 293141 1059088 1058944 2026-10-17T20:52:49Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059088 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကျိုင်းတုံပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | location = ကျိုင်းတုံမြို့၊ [[ကျိုင်းတုံမြို့နယ်]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | country = မြန်မာနိုင်ငံ | coordinates = {{coord|21.260046|99.616162|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | emergency = ရှိ | Affiliation= | beds = ၂၀၀ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကျိုင်းတုံပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး''' ({{lang-en|Kengtung General Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကျိုင်းတုံခရိုင်]]၊ [[ကျိုင်းတုံမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၂၀၀) ဆံ့ ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} f9q89cxwbdu13q4giqxe0cd5j1hju63 0 293143 1059242 1058520 2026-10-18T11:25:15Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059242 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = မိုင်းခွန်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = မိုင်းခွန်ကျေးရွာအုပ်စု | Region = [[ကျိုင်းတုံမြို့နယ်]] | State = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|21.116234|99.617682|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''မိုင်းခွန်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Mong Hkun Station Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကျိုင်းတုံခရိုင်]]၊ [[မိုင်းခွန်ရွာ၊ ကျိုင်းတုံမြို့နယ်|မိုင်းခွန်]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} d2afgalcibtrzugmigf286jjt5d40tn 0 293145 1059240 1058523 2026-10-18T11:25:10Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059240 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = မိုင်းခတ်မြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = မိုင်းခတ်မြို့ | Region = [[မိုင်းခတ်မြို့နယ်]] | State = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|21.747019|99.456536|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၂၅ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''မိုင်းခတ်မြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Mongkhet Township Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကျိုင်းတုံခရိုင်]]၊ [[မိုင်းခတ်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၂၅) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 9mgxm8cgwleq58zzeoi7uq9s9k8qsnn 0 293146 1059244 1058524 2026-10-18T11:25:21Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059244 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = မိုင်းညှင်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = မိုင်းညှင်းကျေးရွာအုပ်စု | Region = [[မိုင်းခတ်မြို့နယ်]] | State = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|21.668306|99.257990|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''မိုင်းညှင်းတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Mong Hnyin Station Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကျိုင်းတုံခရိုင်]]၊ [[မိုင်းညှင်းရွာ၊ မိုင်းခတ်မြို့နယ်|မိုင်းညှင်း]]ကျေးရွာအုပ်စုတွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 60ni5vgthe6t34f8zn7o17fuaz06g7e 0 293147 1059243 1058525 2026-10-18T11:25:19Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059243 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = မိုင်းဆတ်ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = မိုင်းဆတ်မြို့ | Region = [[မိုင်းဆတ်မြို့နယ်]] | State = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|20.525358|99.261767|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၅၀ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''မိုင်းဆတ်ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး''' ({{lang-en|Monghsat General Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[မိုင်းဆတ်ခရိုင်]]၊ [[မိုင်းဆတ်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၅၀) ဆံ့ ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} itjo7saf0x7142naaegu9hue20hbqxk 0 293149 1059241 1058527 2026-10-18T11:25:13Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059241 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = မိုင်းခုတ်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = မိုင်းခုတ်မြို့ | Region = [[မိုင်းဆတ်မြို့နယ်]] | State = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|20.740161|99.460645|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''မိုင်းခုတ်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Mong Khote Station Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[မိုင်းဆတ်ခရိုင်]]၊ [[မိုင်းခုတ်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 7rdh9spp4m7iak1mvhxa5v51boshxal 0 293150 1059245 1058528 2026-10-18T11:25:24Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059245 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = မိုင်းတုံမြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = မိုင်းတုံမြို့ | Region = [[မိုင်းတုံမြို့နယ်]] | State = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|20.294768|98.897389|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၂၅ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''မိုင်းတုံမြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Mongton Township Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[မိုင်းဆတ်ခရိုင်]]၊ [[မိုင်းတုံမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၂၅) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 794krqsl0z7yn907nzi4rmdyavy5jxn 0 293151 1059194 1058529 2026-10-18T07:31:14Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059194 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ပုံပါကျင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = ပုံပါကျင်မြို့ | Region = [[မိုင်းတုံမြို့နယ်]] | State = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|19.891173|98.936531|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ပုံပါကျင်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Pone Par Kyin Station Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[မိုင်းဆတ်ခရိုင်]]၊ [[ပုံပါကျင်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 0kaci5ae3147r56p7o5nr1uw4kcd5j0 0 293153 1059247 1058531 2026-10-18T11:25:32Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059247 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = မိုင်းပြင်းမြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = မိုင်းပြင်းမြို့ | Region = [[မိုင်းပြင်းမြို့နယ်]] | State = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|21.349102|99.029065|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၂၅ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''မိုင်းပြင်းမြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Mongping Township Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကျိုင်းတုံခရိုင်]]၊ [[မိုင်းပြင်းမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၂၅) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} qq0fmxpx19njsidbij42sde5cm7r5zc 0 293154 1059139 1058952 2026-10-18T03:22:14Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059139 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = တုံတာတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | location = တုံတာမြို့၊ [[မိုင်းပြင်းမြို့နယ်]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | country = မြန်မာနိုင်ငံ | coordinates = {{coord|21.329959|99.287480|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | emergency = ရှိ | Affiliation= | beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''တုံတာတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Ton Tar Station Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကျိုင်းတုံခရိုင်]]၊ [[တုံတာမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 13pog42xwj6jozje78n5oknlqo0h6l9 0 293155 1059132 1058950 2026-10-18T02:55:34Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059132 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = တာချီလိတ်ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | location = တာချီလိတ်မြို့ | region = [[တာချီလိတ်မြို့နယ်]] | state = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | country = မြန်မာနိုင်ငံ | coordinates = {{coord|20.459836|99.884021|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | type = အစိုးရ | Speciality = | Standards = | emergency = ရှိ | Affiliation= | beds = ၁၀၀ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''တာချီလိတ်ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး''' ({{lang-en|Tachileik General Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[တာချီလိတ်ခရိုင်]]၊ [[တာချီလိတ်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၁၀၀) ဆံ့ ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 2qz9bdzwl0tiggtwimbpy2i1nndwcow 0 293157 1059134 1058951 2026-10-18T02:56:29Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059134 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = တာလေတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | location = တာလေမြို့၊ [[တာချီလိတ်မြို့နယ်]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | country = မြန်မာနိုင်ငံ | coordinates = {{coord|20.711492|100.096465|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | emergency = ရှိ | Affiliation= | beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''တာလေတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Tar Lay Station Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[တာချီလိတ်ခရိုင်]]၊ [[တာလေမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 53or9h382g9undd7z2sth2dia9us3no 0 293158 1059089 1058945 2026-10-17T20:52:57Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059089 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကျိုင်းလပ်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | location = ကျိုင်းလပ်မြို့၊ [[တာချီလိတ်မြို့နယ်]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | country = မြန်မာနိုင်ငံ | coordinates = {{coord|20.863746|100.521218|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | emergency = ရှိ | Affiliation= | beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကျိုင်းလပ်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kyaing Lat Station Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[တာချီလိတ်ခရိုင်]]၊ [[ကျိုင်းလပ်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 65psobok2h6770erjnf2tjhjfdxchjs 0 293159 1059249 1058537 2026-10-18T11:27:03Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059249 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = မိုင်းဖြတ်ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = မိုင်းဖြတ်မြို့ | Region = [[မိုင်းဖြတ်မြို့နယ်]] | State = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|20.878036|99.921317|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၂၅ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''မိုင်းဖြတ်ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး''' ({{lang-en|Monghpyak General Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[တာချီလိတ်ခရိုင်]]၊ [[မိုင်းဖြတ်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၂၅) ဆံ့ ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 7lxi372ncz6uj0e0w57x1qfi30cmp8y 0 293160 1059250 1058539 2026-10-18T11:27:08Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059250 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = မိုင်းယန်းမြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = မိုင်းယန်းမြို့ | Region = [[မိုင်းယန်းမြို့နယ်]] | State = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|21.847394|99.680824|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၂၅ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''မိုင်းယန်းမြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Mongyang Township Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကျိုင်းတုံခရိုင်]]၊ [[မိုင်းယန်းမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၂၅) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 5qsoken333j9pzw11otic6fmvmnto6q 0 293161 1059246 1058540 2026-10-18T11:25:30Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059246 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = မိုင်းပေါက်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = မိုင်းပေါက်မြို့ | Region = [[မိုင်းယန်းမြို့နယ်]] | State = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|22.005510|99.306436|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''မိုင်းပေါက်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Mong Pauk Station Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကျိုင်းတုံခရိုင်]]၊ [[မိုင်းပေါက်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} m04ctanraiz4did40dxqo9kfxob83ts 0 293162 1059248 1058541 2026-10-18T11:27:02Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059248 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = မိုင်းဖျန်တိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = မိုင်းဖျန်မြို့ | Region = [[မိုင်းယန်းမြို့နယ်]] | State = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|21.984230|99.598970|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၁၆ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''မိုင်းဖျန်တိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Mong Hpyan Station Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကျိုင်းတုံခရိုင်]]၊ [[မိုင်းဖျန်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၁၆) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 0jcqrc4wzw8fmzpw4bmnamscll50mws 0 293163 1059252 1058542 2026-10-18T11:27:12Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059252 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = မိုင်းယောင်းမြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = မိုင်းယောင်းမြို့ | Region = [[မိုင်းယောင်းမြို့နယ်]] | State = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|21.182407|100.361837|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၂၅ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''မိုင်းယောင်းမြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Mongyawng Township Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[တာချီလိတ်ခရိုင်]]၊ [[မိုင်းယောင်းမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၂၅) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} sw0vn1a2t6r548rqdy0m08ga3tl73ky 0 293164 1059251 1058543 2026-10-18T11:27:10Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059251 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = မိုင်းယုတိုက်နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | Location = မိုင်းယုမြို့ | Region = [[မိုင်းယောင်းမြို့နယ်]] | State = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | Country = မြန်မာ | coordinates = {{coord|21.328990|100.549970|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | Type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | Emergency = ရှိသည် | Affiliation= | Beds = ၂၅ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''မိုင်းယုတိုက်နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Mong Yu Station Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[တာချီလိတ်ခရိုင်]]၊ [[မိုင်းယုမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၂၅) ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} r4d803lcpw71art8zewo4r8g31nmu8d 0 293167 1059096 1058946 2026-10-17T21:07:32Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059096 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကျောက်မဲမြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | location = ကျောက်မဲမြို့၊ [[ကျောက်မဲမြို့နယ်]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | country = မြန်မာနိုင်ငံ | coordinates = {{coord|22.616667|97.033333|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | emergency = ရှိ | Affiliation= | beds = ၅၀ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကျောက်မဲမြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kyaukme Township Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကျောက်မဲခရိုင်]]၊ [[ကျောက်မဲမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၅၀) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} sw8pa54nbnahkv9irdpkuz2stzq7d69 0 293168 1059175 1058955 2026-10-18T05:40:01Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059175 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = နမ့်ဆန်မြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | location = နမ့်ဆန်မြို့၊ [[နမ့်ဆန်မြို့နယ်]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | country = မြန်မာနိုင်ငံ | coordinates = {{coord|22.916667|97.233333|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | emergency = ရှိ | Affiliation= | beds = ၂၅ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''နမ့်ဆန်မြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Namhsan Township Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကျောက်မဲခရိုင်]]၊ [[နမ့်ဆန်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၂၅) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} a8cxhs3dvm4nwlm1rczsur0ph6rwn87 0 293170 1059174 1058954 2026-10-18T05:39:47Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059174 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = နမ့်ခမ်းမြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | location = နမ့်ခမ်းမြို့၊ [[နမ့်ခမ်းမြို့နယ်]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | country = မြန်မာနိုင်ငံ | coordinates = {{coord|23.933333|97.666667|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | emergency = ရှိ | Affiliation= | beds = ၅၀ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''နမ့်ခမ်းမြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Namkham Township Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[မူဆယ်ခရိုင်]]၊ [[နမ့်ခမ်းမြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၅၀) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} bswl98lfor2gbfo426iv3ckbzfaeerb 0 293171 1059103 1058947 2026-10-17T21:34:09Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6 1059103 wikitext text/x-wiki {{Infobox hospital | Name = ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်ဆေးရုံ | Org/Group = | Image = | Caption = | Logo = | location = ကွတ်ခိုင်မြို့၊ [[ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | country = မြန်မာနိုင်ငံ | coordinates = {{coord|23.416667|97.750000|region:MM_type:landmark|display=inline,title}} | HealthCare = | type = အစိုးရပိုင် | Speciality = | Standards = | emergency = ရှိ | Affiliation= | beds = ၅၀ | Founded = | Closed = | Website = | Wiki-Links = }} '''ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်ဆေးရုံ''' ({{lang-en|Kutkai Township Hospital}}) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[မူဆယ်ခရိုင်]]၊ [[ကွတ်ခိုင်မြို့]]တွင် တည်ရှိသော အစိုးရပိုင် ခုတင် (၅၀) ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆေးရုံကို [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင်ရှိပြီး ဒေသခံပြည်သူများ၏ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ကုသရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို ဒေသတွင်း အဓိကထား ဖြည့်ဆည်းဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Myanmar Health Facilities 2020 |url=https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |website=Myanmar Information Management Unit (MIMU) |language=en |access-date=2026-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829000212/https://geonode.themimu.info/layers/geonode:health_facilities_myanmar2020_v20241016 |archive-date=29 August 2025 |url-status=bot: unknown}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံများ}} {{ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဆေးရုံဆေးခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဆေးရုံများ]] {{Myanmar-hospital-stub}} 6f79ksp9xlt3lm75na9lxpkydtmqm4o 0 293179 1059159 1058932 2026-10-18T04:26:07Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ပထဝီသွင်ပြင် */ 1059159 wikitext text/x-wiki '''နိအိဂျိမ''' (新島) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[တိုကျိုမြို့]]အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်ရှိ မီးတောင်ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[အိဇုကျွန်းစု]]တွင် ပါဝင်သည်။ တိုကျိုမြို့မှ တောင်ဘက် ခန့်မှန်းခြေ ၁၆၃ ကီလိုမီတာ (၁၀၁ မိုင်) အကွာ၊ [[ရှိဇုအိုခခရိုင်]]၊ [[ရှိမိုဒမြို့]]၏ တောင်ဘက် ၃၆ မိုင် (၂၂ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ကျွန်းတွင် တိုကျိုမြို့၊ အိုးရှိမခရိုင်ခွဲအောက်ရှိ နိအိဂျိမရွာ ရှိသည်။ ဤရွာတွင် လူများအခြေချနေထိုင်ကြသည်။ ကျွန်း၏ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် [[ရှိခိနဲဂျိမ]]နှင့် လူနေထိုင်ခြင်းမရှိသည့် ပိုမိုသေးငယ်သည့် ဂျိနိုင်းတိုးတို့ ရှိသည်။ နိအိဂျိမသည် "ဖုဂျိ - ဟခိုနဲ - အိဇုအမျိုးသားဥယျာဉ်" နယ်နိမိတ်အတွင်း တည်ရှိသည်။ နိအိဂျိမကျွန်း၏ တောင်ဘက်စွန်းတွင် ယခင်ဒုံးပျံများစမ်းသပ်ပစ်လွှတ်ရာနေရာ ရှိခဲ့သည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်== နိအိဂျိမသည် အိဇုကျွန်းစုရှိ ကျွန်းများထဲတွင် တမူထူးခြားသည့် ပုံစံရှိသည့် ကျွန်းဖြစ်သည်။ ကျွန်းသည် သေးသွယ်ရှည်လျားသည့် ပုံသဏ္ဌာန် ရှိသည်။ ခန့်မှန်းခြေ အရှည် ၁၁ ကီလိုမီတာ (၆.၈ မိုင်)၊ အကျယ် ၂.၅ ကီလိုမီတာ (၁.၆ မိုင်) ရှိသည်။ ဧရိယာ ၂၃.၈၇ စတုရန်းမိုင် ရှိသည်။ ကျွန်း၏ မြောက်ဘက်ဆုံးပိုင်းနှင့် တောင်ဘက်ဆုံးပိုင်းတို့တွင် ချော်ရည်ကျောက်တောင်ခုံး ၈ ခုရှိသည်။ တောင်ဘက်ပိုင်းရှိ မုခအိယမ (向山) နှင့် မြောက်ဘက်အဆုံးပိုင်းရှိ အချိယမမီးတောင်ခုံးတို့သည် အေဒီ ၉ ရာစု အတွင်း မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ ==အရေးပါသည့် ငှက်ဒေသ== ==ရာသီဥတု== {{Niijima weatherbox}} ==လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး== ==သမိုင်းကြောင်း== ==စီးပွားရေး== ==ခရီးသွားလုပ်ငန်း== ==ကျွန်းရှိ ဒေသများစာရင်း== ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== *[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]] ==ပြင်ပလင့်များ== {{commons category|Niijima}} * [http://www.niijima.com/ Niijima Village Official Website] {{in lang|ja}} * [http://www.data.jma.go.jp/svd/vois/data/tokyo/318_Niijima/318_index.html Niijima] - Japan Meteorological Agency {{in lang|ja}} * {{cite web|url= http://www.data.jma.go.jp/svd/vois/data/tokyo/STOCK/souran_eng/volcanoes/060_niijima.pdf |title=Niijima: National catalogue of the active volcanoes in Japan }} - Japan Meteorological Agency * [https://gbank.gsj.jp/volcano/Quat_Vol/volcano_data/G05.html Niijima Volcano Group] - Geological Survey of Japan * {{cite gvp|name=Niijima|vn=284020|access-date=2021-06-25}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ မီးတောင်များ]] [[ကဏ္ဍ:အိဇုကျွန်းစု]] [[ကဏ္ဍ:နိအိဂျိမ၊ တိုကျို]] 51t2potls49o92bzgjz1rm57hqi83wj 1059160 1059159 2026-10-18T04:27:49Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* အရေးပါသည့် ငှက်ဒေသ */ 1059160 wikitext text/x-wiki '''နိအိဂျိမ''' (新島) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[တိုကျိုမြို့]]အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်ရှိ မီးတောင်ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[အိဇုကျွန်းစု]]တွင် ပါဝင်သည်။ တိုကျိုမြို့မှ တောင်ဘက် ခန့်မှန်းခြေ ၁၆၃ ကီလိုမီတာ (၁၀၁ မိုင်) အကွာ၊ [[ရှိဇုအိုခခရိုင်]]၊ [[ရှိမိုဒမြို့]]၏ တောင်ဘက် ၃၆ မိုင် (၂၂ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ကျွန်းတွင် တိုကျိုမြို့၊ အိုးရှိမခရိုင်ခွဲအောက်ရှိ နိအိဂျိမရွာ ရှိသည်။ ဤရွာတွင် လူများအခြေချနေထိုင်ကြသည်။ ကျွန်း၏ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် [[ရှိခိနဲဂျိမ]]နှင့် လူနေထိုင်ခြင်းမရှိသည့် ပိုမိုသေးငယ်သည့် ဂျိနိုင်းတိုးတို့ ရှိသည်။ နိအိဂျိမသည် "ဖုဂျိ - ဟခိုနဲ - အိဇုအမျိုးသားဥယျာဉ်" နယ်နိမိတ်အတွင်း တည်ရှိသည်။ နိအိဂျိမကျွန်း၏ တောင်ဘက်စွန်းတွင် ယခင်ဒုံးပျံများစမ်းသပ်ပစ်လွှတ်ရာနေရာ ရှိခဲ့သည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်== နိအိဂျိမသည် အိဇုကျွန်းစုရှိ ကျွန်းများထဲတွင် တမူထူးခြားသည့် ပုံစံရှိသည့် ကျွန်းဖြစ်သည်။ ကျွန်းသည် သေးသွယ်ရှည်လျားသည့် ပုံသဏ္ဌာန် ရှိသည်။ ခန့်မှန်းခြေ အရှည် ၁၁ ကီလိုမီတာ (၆.၈ မိုင်)၊ အကျယ် ၂.၅ ကီလိုမီတာ (၁.၆ မိုင်) ရှိသည်။ ဧရိယာ ၂၃.၈၇ စတုရန်းမိုင် ရှိသည်။ ကျွန်း၏ မြောက်ဘက်ဆုံးပိုင်းနှင့် တောင်ဘက်ဆုံးပိုင်းတို့တွင် ချော်ရည်ကျောက်တောင်ခုံး ၈ ခုရှိသည်။ တောင်ဘက်ပိုင်းရှိ မုခအိယမ (向山) နှင့် မြောက်ဘက်အဆုံးပိုင်းရှိ အချိယမမီးတောင်ခုံးတို့သည် အေဒီ ၉ ရာစု အတွင်း မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ ==အရေးပါသည့် ငှက်ဒေသ== BirdLife International အဖွဲ့အစည်းသည် ဤကျွန်းနှင့်အတူ ရှိခိနဲဂျိမတို့ကို ငှက်များသည့် အရေးပါသည့်ဒေသ (IBA) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ကျွန်းတွင် Japanese murrelets, Japanese wood pigeons, Pleske's grasshopper warblers, Ijima's leaf-warblers နှင့် Izu thrushes စသည့် ငှက်များနေထိုင်ကျက်စားကြသည်။ ==ရာသီဥတု== {{Niijima weatherbox}} ==လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး== ==သမိုင်းကြောင်း== ==စီးပွားရေး== ==ခရီးသွားလုပ်ငန်း== ==ကျွန်းရှိ ဒေသများစာရင်း== ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== *[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]] ==ပြင်ပလင့်များ== {{commons category|Niijima}} * [http://www.niijima.com/ Niijima Village Official Website] {{in lang|ja}} * [http://www.data.jma.go.jp/svd/vois/data/tokyo/318_Niijima/318_index.html Niijima] - Japan Meteorological Agency {{in lang|ja}} * {{cite web|url= http://www.data.jma.go.jp/svd/vois/data/tokyo/STOCK/souran_eng/volcanoes/060_niijima.pdf |title=Niijima: National catalogue of the active volcanoes in Japan }} - Japan Meteorological Agency * [https://gbank.gsj.jp/volcano/Quat_Vol/volcano_data/G05.html Niijima Volcano Group] - Geological Survey of Japan * {{cite gvp|name=Niijima|vn=284020|access-date=2021-06-25}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ မီးတောင်များ]] [[ကဏ္ဍ:အိဇုကျွန်းစု]] [[ကဏ္ဍ:နိအိဂျိမ၊ တိုကျို]] 4vqge1zhb1uwwuknl1ca60wxfa5386x 1059163 1059160 2026-10-18T04:36:44Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး */ 1059163 wikitext text/x-wiki '''နိအိဂျိမ''' (新島) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[တိုကျိုမြို့]]အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်ရှိ မီးတောင်ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[အိဇုကျွန်းစု]]တွင် ပါဝင်သည်။ တိုကျိုမြို့မှ တောင်ဘက် ခန့်မှန်းခြေ ၁၆၃ ကီလိုမီတာ (၁၀၁ မိုင်) အကွာ၊ [[ရှိဇုအိုခခရိုင်]]၊ [[ရှိမိုဒမြို့]]၏ တောင်ဘက် ၃၆ မိုင် (၂၂ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ကျွန်းတွင် တိုကျိုမြို့၊ အိုးရှိမခရိုင်ခွဲအောက်ရှိ နိအိဂျိမရွာ ရှိသည်။ ဤရွာတွင် လူများအခြေချနေထိုင်ကြသည်။ ကျွန်း၏ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် [[ရှိခိနဲဂျိမ]]နှင့် လူနေထိုင်ခြင်းမရှိသည့် ပိုမိုသေးငယ်သည့် ဂျိနိုင်းတိုးတို့ ရှိသည်။ နိအိဂျိမသည် "ဖုဂျိ - ဟခိုနဲ - အိဇုအမျိုးသားဥယျာဉ်" နယ်နိမိတ်အတွင်း တည်ရှိသည်။ နိအိဂျိမကျွန်း၏ တောင်ဘက်စွန်းတွင် ယခင်ဒုံးပျံများစမ်းသပ်ပစ်လွှတ်ရာနေရာ ရှိခဲ့သည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်== နိအိဂျိမသည် အိဇုကျွန်းစုရှိ ကျွန်းများထဲတွင် တမူထူးခြားသည့် ပုံစံရှိသည့် ကျွန်းဖြစ်သည်။ ကျွန်းသည် သေးသွယ်ရှည်လျားသည့် ပုံသဏ္ဌာန် ရှိသည်။ ခန့်မှန်းခြေ အရှည် ၁၁ ကီလိုမီတာ (၆.၈ မိုင်)၊ အကျယ် ၂.၅ ကီလိုမီတာ (၁.၆ မိုင်) ရှိသည်။ ဧရိယာ ၂၃.၈၇ စတုရန်းမိုင် ရှိသည်။ ကျွန်း၏ မြောက်ဘက်ဆုံးပိုင်းနှင့် တောင်ဘက်ဆုံးပိုင်းတို့တွင် ချော်ရည်ကျောက်တောင်ခုံး ၈ ခုရှိသည်။ တောင်ဘက်ပိုင်းရှိ မုခအိယမ (向山) နှင့် မြောက်ဘက်အဆုံးပိုင်းရှိ အချိယမမီးတောင်ခုံးတို့သည် အေဒီ ၉ ရာစု အတွင်း မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ ==အရေးပါသည့် ငှက်ဒေသ== BirdLife International အဖွဲ့အစည်းသည် ဤကျွန်းနှင့်အတူ ရှိခိနဲဂျိမတို့ကို ငှက်များသည့် အရေးပါသည့်ဒေသ (IBA) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ကျွန်းတွင် Japanese murrelets, Japanese wood pigeons, Pleske's grasshopper warblers, Ijima's leaf-warblers နှင့် Izu thrushes စသည့် ငှက်များနေထိုင်ကျက်စားကြသည်။ ==ရာသီဥတု== {{Niijima weatherbox}} ==လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး== နိအိဂျိမသည် တိုကျိုမြို့၊ တခဲရှိဘဆန်းဘရှိဆိပ်ခံတံတားမှ အမြန်ရေယာဉ်ဖြင့် ၂ နာရီနှင့် ၂၀ မိနစ် ကြာမြင့်သည်။ ဤခရီးစဉ်ကို တိုးခိုင်းခိဆန်း(Tōkai Kisen)မှ လည်ပတ်လျက်ရှိသည်။ တိုးခိုင်းခိဆန်းသည် ၉ နာရီကြာမြင့်သည့် ညအချိန်စီးနင်းရသည့် ဖယ်ရီခရီးစဉ်ကိုလည်း ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ တခဲရှိဘဆန်းဘရှိဆိပ်ခံတံတားမှ ည ၁၂ နာရီတိတိအချိန်တွင် (နွေရာသီတွင် ည ၁၁ နာရီ) ထွက်ခွာပြီး အိဇုအိုးရှိမသို့ မနက်အစောပိုင်း ရောက်ရှိသည်။ နိအိဂျိမကျွန်းသို့ မနက် ၈ နာရီခွဲ (နွေရာသီတွင် မနက် ၇ နာရီခွဲ) တွင် ရောက်ရှိသည်။ အပြန်ခရီးသည် ဖယ်ရီသည် သွားရာလမ်းကြောင်းအတိုင်း နိအိဂျိမကျွန်းမှ နေ့လယ် ၁၂ နာရီတွင် ထွက်ခွာသည်။ တိုကျိုမြို့သို့ ည ၇ နာရီအချိန်တွင် ရောက်ရှိသည်။ ရာသီဥတုကြမ်တမ်းသည့် ကာလမျိုးတွင် ဖယ်ရီသည် နိအိဂျိမတွင် မဆိုက်ကပ်ပေ။ တိုကျိုမြို့အနောက်ပိုင်းရှိ ချောဖုလေဆိပ်မှ ရာသီဥတုပေါ်မူတည်ကာ နေ့စဉ် လေယာဉ်များ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ လေယာဉ်ခရီးစဉ်ဖြင့် သွားပါက ခန့်မှန်းခြေ ၃၅ မိနစ် ကြာသည်။ ထို့အပြင် ရှိဇုအိုခခရိုင်၊ ရှိမိုဒမြို့မှ ထွက်ခွာသည့် ဖယ်ရီခရီးစဉ်များလည်း ရှိသည်။ နိအိဂျိမရွာသည်လည်း နိအိဂျိမနှင့် ရှိခိနဲဂျိမအကြားတွင် အသေးစားဖယ်ရီရေယာဉ်များ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ တစ်နေ့လျှင် သုံးကြိမ် ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ==စီးပွားရေး== ==ခရီးသွားလုပ်ငန်း== ==ကျွန်းရှိ ဒေသများစာရင်း== ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== *[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]] ==ပြင်ပလင့်များ== {{commons category|Niijima}} * [http://www.niijima.com/ Niijima Village Official Website] {{in lang|ja}} * [http://www.data.jma.go.jp/svd/vois/data/tokyo/318_Niijima/318_index.html Niijima] - Japan Meteorological Agency {{in lang|ja}} * {{cite web|url= http://www.data.jma.go.jp/svd/vois/data/tokyo/STOCK/souran_eng/volcanoes/060_niijima.pdf |title=Niijima: National catalogue of the active volcanoes in Japan }} - Japan Meteorological Agency * [https://gbank.gsj.jp/volcano/Quat_Vol/volcano_data/G05.html Niijima Volcano Group] - Geological Survey of Japan * {{cite gvp|name=Niijima|vn=284020|access-date=2021-06-25}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ မီးတောင်များ]] [[ကဏ္ဍ:အိဇုကျွန်းစု]] [[ကဏ္ဍ:နိအိဂျိမ၊ တိုကျို]] o1elubh91n3os2nojry3rd0qnxnjase 1059164 1059163 2026-10-18T04:39:55Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* သမိုင်းကြောင်း */ 1059164 wikitext text/x-wiki '''နိအိဂျိမ''' (新島) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[တိုကျိုမြို့]]အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်ရှိ မီးတောင်ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[အိဇုကျွန်းစု]]တွင် ပါဝင်သည်။ တိုကျိုမြို့မှ တောင်ဘက် ခန့်မှန်းခြေ ၁၆၃ ကီလိုမီတာ (၁၀၁ မိုင်) အကွာ၊ [[ရှိဇုအိုခခရိုင်]]၊ [[ရှိမိုဒမြို့]]၏ တောင်ဘက် ၃၆ မိုင် (၂၂ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ကျွန်းတွင် တိုကျိုမြို့၊ အိုးရှိမခရိုင်ခွဲအောက်ရှိ နိအိဂျိမရွာ ရှိသည်။ ဤရွာတွင် လူများအခြေချနေထိုင်ကြသည်။ ကျွန်း၏ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် [[ရှိခိနဲဂျိမ]]နှင့် လူနေထိုင်ခြင်းမရှိသည့် ပိုမိုသေးငယ်သည့် ဂျိနိုင်းတိုးတို့ ရှိသည်။ နိအိဂျိမသည် "ဖုဂျိ - ဟခိုနဲ - အိဇုအမျိုးသားဥယျာဉ်" နယ်နိမိတ်အတွင်း တည်ရှိသည်။ နိအိဂျိမကျွန်း၏ တောင်ဘက်စွန်းတွင် ယခင်ဒုံးပျံများစမ်းသပ်ပစ်လွှတ်ရာနေရာ ရှိခဲ့သည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်== နိအိဂျိမသည် အိဇုကျွန်းစုရှိ ကျွန်းများထဲတွင် တမူထူးခြားသည့် ပုံစံရှိသည့် ကျွန်းဖြစ်သည်။ ကျွန်းသည် သေးသွယ်ရှည်လျားသည့် ပုံသဏ္ဌာန် ရှိသည်။ ခန့်မှန်းခြေ အရှည် ၁၁ ကီလိုမီတာ (၆.၈ မိုင်)၊ အကျယ် ၂.၅ ကီလိုမီတာ (၁.၆ မိုင်) ရှိသည်။ ဧရိယာ ၂၃.၈၇ စတုရန်းမိုင် ရှိသည်။ ကျွန်း၏ မြောက်ဘက်ဆုံးပိုင်းနှင့် တောင်ဘက်ဆုံးပိုင်းတို့တွင် ချော်ရည်ကျောက်တောင်ခုံး ၈ ခုရှိသည်။ တောင်ဘက်ပိုင်းရှိ မုခအိယမ (向山) နှင့် မြောက်ဘက်အဆုံးပိုင်းရှိ အချိယမမီးတောင်ခုံးတို့သည် အေဒီ ၉ ရာစု အတွင်း မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ ==အရေးပါသည့် ငှက်ဒေသ== BirdLife International အဖွဲ့အစည်းသည် ဤကျွန်းနှင့်အတူ ရှိခိနဲဂျိမတို့ကို ငှက်များသည့် အရေးပါသည့်ဒေသ (IBA) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ကျွန်းတွင် Japanese murrelets, Japanese wood pigeons, Pleske's grasshopper warblers, Ijima's leaf-warblers နှင့် Izu thrushes စသည့် ငှက်များနေထိုင်ကျက်စားကြသည်။ ==ရာသီဥတု== {{Niijima weatherbox}} ==လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး== နိအိဂျိမသည် တိုကျိုမြို့၊ တခဲရှိဘဆန်းဘရှိဆိပ်ခံတံတားမှ အမြန်ရေယာဉ်ဖြင့် ၂ နာရီနှင့် ၂၀ မိနစ် ကြာမြင့်သည်။ ဤခရီးစဉ်ကို တိုးခိုင်းခိဆန်း(Tōkai Kisen)မှ လည်ပတ်လျက်ရှိသည်။ တိုးခိုင်းခိဆန်းသည် ၉ နာရီကြာမြင့်သည့် ညအချိန်စီးနင်းရသည့် ဖယ်ရီခရီးစဉ်ကိုလည်း ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ တခဲရှိဘဆန်းဘရှိဆိပ်ခံတံတားမှ ည ၁၂ နာရီတိတိအချိန်တွင် (နွေရာသီတွင် ည ၁၁ နာရီ) ထွက်ခွာပြီး အိဇုအိုးရှိမသို့ မနက်အစောပိုင်း ရောက်ရှိသည်။ နိအိဂျိမကျွန်းသို့ မနက် ၈ နာရီခွဲ (နွေရာသီတွင် မနက် ၇ နာရီခွဲ) တွင် ရောက်ရှိသည်။ အပြန်ခရီးသည် ဖယ်ရီသည် သွားရာလမ်းကြောင်းအတိုင်း နိအိဂျိမကျွန်းမှ နေ့လယ် ၁၂ နာရီတွင် ထွက်ခွာသည်။ တိုကျိုမြို့သို့ ည ၇ နာရီအချိန်တွင် ရောက်ရှိသည်။ ရာသီဥတုကြမ်တမ်းသည့် ကာလမျိုးတွင် ဖယ်ရီသည် နိအိဂျိမတွင် မဆိုက်ကပ်ပေ။ တိုကျိုမြို့အနောက်ပိုင်းရှိ ချောဖုလေဆိပ်မှ ရာသီဥတုပေါ်မူတည်ကာ နေ့စဉ် လေယာဉ်များ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ လေယာဉ်ခရီးစဉ်ဖြင့် သွားပါက ခန့်မှန်းခြေ ၃၅ မိနစ် ကြာသည်။ ထို့အပြင် ရှိဇုအိုခခရိုင်၊ ရှိမိုဒမြို့မှ ထွက်ခွာသည့် ဖယ်ရီခရီးစဉ်များလည်း ရှိသည်။ နိအိဂျိမရွာသည်လည်း နိအိဂျိမနှင့် ရှိခိနဲဂျိမအကြားတွင် အသေးစားဖယ်ရီရေယာဉ်များ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ တစ်နေ့လျှင် သုံးကြိမ် ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== သမိုင်းမတင်မီအချိန်များကလည်းက နိအိဂျိမတွင် လူများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်တို့သည် ကျွန်းတွင် ဂျောမွန်းခေတ်ကာလ ပစ္စည်းအကြွင်းအကျန်များကို တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့တွင် ကျောက်နှင့် မြေစေးတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ ပါဝင်သည်။ အဲဒိုခေတ်တွင် ဟချိဂျောဂျိမနှင့် နိအိဂျိမတို့ကို အပြစ်သားများအား နယ်နှင်ဒဏ်ပေးသည့်နေရာအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ မဲဂျိခေတ်ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးကာလနောက်ပိုင်းတွင် ထိုကဲ့သို့ အသုံးပြုမှုကို ရပ်နားခဲ့သည်။ ==စီးပွားရေး== ==ခရီးသွားလုပ်ငန်း== ==ကျွန်းရှိ ဒေသများစာရင်း== ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== *[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]] ==ပြင်ပလင့်များ== {{commons category|Niijima}} * [http://www.niijima.com/ Niijima Village Official Website] {{in lang|ja}} * [http://www.data.jma.go.jp/svd/vois/data/tokyo/318_Niijima/318_index.html Niijima] - Japan Meteorological Agency {{in lang|ja}} * {{cite web|url= http://www.data.jma.go.jp/svd/vois/data/tokyo/STOCK/souran_eng/volcanoes/060_niijima.pdf |title=Niijima: National catalogue of the active volcanoes in Japan }} - Japan Meteorological Agency * [https://gbank.gsj.jp/volcano/Quat_Vol/volcano_data/G05.html Niijima Volcano Group] - Geological Survey of Japan * {{cite gvp|name=Niijima|vn=284020|access-date=2021-06-25}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ မီးတောင်များ]] [[ကဏ္ဍ:အိဇုကျွန်းစု]] [[ကဏ္ဍ:နိအိဂျိမ၊ တိုကျို]] m9npf97ahwrbdu1fi5vctpwijj8dng6 1059208 1059164 2026-10-18T09:04:28Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* စီးပွားရေး */ 1059208 wikitext text/x-wiki '''နိအိဂျိမ''' (新島) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[တိုကျိုမြို့]]အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်ရှိ မီးတောင်ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[အိဇုကျွန်းစု]]တွင် ပါဝင်သည်။ တိုကျိုမြို့မှ တောင်ဘက် ခန့်မှန်းခြေ ၁၆၃ ကီလိုမီတာ (၁၀၁ မိုင်) အကွာ၊ [[ရှိဇုအိုခခရိုင်]]၊ [[ရှိမိုဒမြို့]]၏ တောင်ဘက် ၃၆ မိုင် (၂၂ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ကျွန်းတွင် တိုကျိုမြို့၊ အိုးရှိမခရိုင်ခွဲအောက်ရှိ နိအိဂျိမရွာ ရှိသည်။ ဤရွာတွင် လူများအခြေချနေထိုင်ကြသည်။ ကျွန်း၏ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် [[ရှိခိနဲဂျိမ]]နှင့် လူနေထိုင်ခြင်းမရှိသည့် ပိုမိုသေးငယ်သည့် ဂျိနိုင်းတိုးတို့ ရှိသည်။ နိအိဂျိမသည် "ဖုဂျိ - ဟခိုနဲ - အိဇုအမျိုးသားဥယျာဉ်" နယ်နိမိတ်အတွင်း တည်ရှိသည်။ နိအိဂျိမကျွန်း၏ တောင်ဘက်စွန်းတွင် ယခင်ဒုံးပျံများစမ်းသပ်ပစ်လွှတ်ရာနေရာ ရှိခဲ့သည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်== နိအိဂျိမသည် အိဇုကျွန်းစုရှိ ကျွန်းများထဲတွင် တမူထူးခြားသည့် ပုံစံရှိသည့် ကျွန်းဖြစ်သည်။ ကျွန်းသည် သေးသွယ်ရှည်လျားသည့် ပုံသဏ္ဌာန် ရှိသည်။ ခန့်မှန်းခြေ အရှည် ၁၁ ကီလိုမီတာ (၆.၈ မိုင်)၊ အကျယ် ၂.၅ ကီလိုမီတာ (၁.၆ မိုင်) ရှိသည်။ ဧရိယာ ၂၃.၈၇ စတုရန်းမိုင် ရှိသည်။ ကျွန်း၏ မြောက်ဘက်ဆုံးပိုင်းနှင့် တောင်ဘက်ဆုံးပိုင်းတို့တွင် ချော်ရည်ကျောက်တောင်ခုံး ၈ ခုရှိသည်။ တောင်ဘက်ပိုင်းရှိ မုခအိယမ (向山) နှင့် မြောက်ဘက်အဆုံးပိုင်းရှိ အချိယမမီးတောင်ခုံးတို့သည် အေဒီ ၉ ရာစု အတွင်း မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ ==အရေးပါသည့် ငှက်ဒေသ== BirdLife International အဖွဲ့အစည်းသည် ဤကျွန်းနှင့်အတူ ရှိခိနဲဂျိမတို့ကို ငှက်များသည့် အရေးပါသည့်ဒေသ (IBA) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ကျွန်းတွင် Japanese murrelets, Japanese wood pigeons, Pleske's grasshopper warblers, Ijima's leaf-warblers နှင့် Izu thrushes စသည့် ငှက်များနေထိုင်ကျက်စားကြသည်။ ==ရာသီဥတု== {{Niijima weatherbox}} ==လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး== နိအိဂျိမသည် တိုကျိုမြို့၊ တခဲရှိဘဆန်းဘရှိဆိပ်ခံတံတားမှ အမြန်ရေယာဉ်ဖြင့် ၂ နာရီနှင့် ၂၀ မိနစ် ကြာမြင့်သည်။ ဤခရီးစဉ်ကို တိုးခိုင်းခိဆန်း(Tōkai Kisen)မှ လည်ပတ်လျက်ရှိသည်။ တိုးခိုင်းခိဆန်းသည် ၉ နာရီကြာမြင့်သည့် ညအချိန်စီးနင်းရသည့် ဖယ်ရီခရီးစဉ်ကိုလည်း ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ တခဲရှိဘဆန်းဘရှိဆိပ်ခံတံတားမှ ည ၁၂ နာရီတိတိအချိန်တွင် (နွေရာသီတွင် ည ၁၁ နာရီ) ထွက်ခွာပြီး အိဇုအိုးရှိမသို့ မနက်အစောပိုင်း ရောက်ရှိသည်။ နိအိဂျိမကျွန်းသို့ မနက် ၈ နာရီခွဲ (နွေရာသီတွင် မနက် ၇ နာရီခွဲ) တွင် ရောက်ရှိသည်။ အပြန်ခရီးသည် ဖယ်ရီသည် သွားရာလမ်းကြောင်းအတိုင်း နိအိဂျိမကျွန်းမှ နေ့လယ် ၁၂ နာရီတွင် ထွက်ခွာသည်။ တိုကျိုမြို့သို့ ည ၇ နာရီအချိန်တွင် ရောက်ရှိသည်။ ရာသီဥတုကြမ်တမ်းသည့် ကာလမျိုးတွင် ဖယ်ရီသည် နိအိဂျိမတွင် မဆိုက်ကပ်ပေ။ တိုကျိုမြို့အနောက်ပိုင်းရှိ ချောဖုလေဆိပ်မှ ရာသီဥတုပေါ်မူတည်ကာ နေ့စဉ် လေယာဉ်များ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ လေယာဉ်ခရီးစဉ်ဖြင့် သွားပါက ခန့်မှန်းခြေ ၃၅ မိနစ် ကြာသည်။ ထို့အပြင် ရှိဇုအိုခခရိုင်၊ ရှိမိုဒမြို့မှ ထွက်ခွာသည့် ဖယ်ရီခရီးစဉ်များလည်း ရှိသည်။ နိအိဂျိမရွာသည်လည်း နိအိဂျိမနှင့် ရှိခိနဲဂျိမအကြားတွင် အသေးစားဖယ်ရီရေယာဉ်များ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ တစ်နေ့လျှင် သုံးကြိမ် ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== သမိုင်းမတင်မီအချိန်များကလည်းက နိအိဂျိမတွင် လူများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်တို့သည် ကျွန်းတွင် ဂျောမွန်းခေတ်ကာလ ပစ္စည်းအကြွင်းအကျန်များကို တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့တွင် ကျောက်နှင့် မြေစေးတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ ပါဝင်သည်။ အဲဒိုခေတ်တွင် ဟချိဂျောဂျိမနှင့် နိအိဂျိမတို့ကို အပြစ်သားများအား နယ်နှင်ဒဏ်ပေးသည့်နေရာအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ မဲဂျိခေတ်ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးကာလနောက်ပိုင်းတွင် ထိုကဲ့သို့ အသုံးပြုမှုကို ရပ်နားခဲ့သည်။ ==စီးပွားရေး== ကျွန်း၏ အဓိကစီးပွားရေးလုပ်ငန်းတွင် စီးပွားဖြစ်နှင့် အပျော်တမ်းငါးဖမ်းလုပ်ငန်း၊ ဆောက်လုပ်ရေး၊ ခိုဂကျောက်မိုင်းနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းတို့ ပါဝင်သည်။ ထိုလုပ်ငန်းများအပြင် အသေးစားစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းအချို့လည်း ရှိသည်။ ခိုဂကျောက်တုံးများသည် အိမ်ဆောက်ပစ္စည်းများတွင် အသုံးပြုကြသည်။ ခိုဂကျောက်သည် နိအိဂျိမနှင့် အိတလီနိုင်ငံ၊ လိပရိကျွန်း (Lipari Islan)တို့တွင်သာ တွေ့ရသည့် ဒေသမျိုးရင်းကျောက်များ ဖြစ်သည်။ ==ခရီးသွားလုပ်ငန်း== ==ကျွန်းရှိ ဒေသများစာရင်း== ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== *[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]] ==ပြင်ပလင့်များ== {{commons category|Niijima}} * [http://www.niijima.com/ Niijima Village Official Website] {{in lang|ja}} * [http://www.data.jma.go.jp/svd/vois/data/tokyo/318_Niijima/318_index.html Niijima] - Japan Meteorological Agency {{in lang|ja}} * {{cite web|url= http://www.data.jma.go.jp/svd/vois/data/tokyo/STOCK/souran_eng/volcanoes/060_niijima.pdf |title=Niijima: National catalogue of the active volcanoes in Japan }} - Japan Meteorological Agency * [https://gbank.gsj.jp/volcano/Quat_Vol/volcano_data/G05.html Niijima Volcano Group] - Geological Survey of Japan * {{cite gvp|name=Niijima|vn=284020|access-date=2021-06-25}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ မီးတောင်များ]] [[ကဏ္ဍ:အိဇုကျွန်းစု]] [[ကဏ္ဍ:နိအိဂျိမ၊ တိုကျို]] a7xvsp0xem5cjn8vqtmul1oigc74wne 1059210 1059208 2026-10-18T09:04:58Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ခရီးသွားလုပ်ငန်း */ 1059210 wikitext text/x-wiki '''နိအိဂျိမ''' (新島) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[တိုကျိုမြို့]]အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်ရှိ မီးတောင်ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[အိဇုကျွန်းစု]]တွင် ပါဝင်သည်။ တိုကျိုမြို့မှ တောင်ဘက် ခန့်မှန်းခြေ ၁၆၃ ကီလိုမီတာ (၁၀၁ မိုင်) အကွာ၊ [[ရှိဇုအိုခခရိုင်]]၊ [[ရှိမိုဒမြို့]]၏ တောင်ဘက် ၃၆ မိုင် (၂၂ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ကျွန်းတွင် တိုကျိုမြို့၊ အိုးရှိမခရိုင်ခွဲအောက်ရှိ နိအိဂျိမရွာ ရှိသည်။ ဤရွာတွင် လူများအခြေချနေထိုင်ကြသည်။ ကျွန်း၏ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် [[ရှိခိနဲဂျိမ]]နှင့် လူနေထိုင်ခြင်းမရှိသည့် ပိုမိုသေးငယ်သည့် ဂျိနိုင်းတိုးတို့ ရှိသည်။ နိအိဂျိမသည် "ဖုဂျိ - ဟခိုနဲ - အိဇုအမျိုးသားဥယျာဉ်" နယ်နိမိတ်အတွင်း တည်ရှိသည်။ နိအိဂျိမကျွန်း၏ တောင်ဘက်စွန်းတွင် ယခင်ဒုံးပျံများစမ်းသပ်ပစ်လွှတ်ရာနေရာ ရှိခဲ့သည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်== နိအိဂျိမသည် အိဇုကျွန်းစုရှိ ကျွန်းများထဲတွင် တမူထူးခြားသည့် ပုံစံရှိသည့် ကျွန်းဖြစ်သည်။ ကျွန်းသည် သေးသွယ်ရှည်လျားသည့် ပုံသဏ္ဌာန် ရှိသည်။ ခန့်မှန်းခြေ အရှည် ၁၁ ကီလိုမီတာ (၆.၈ မိုင်)၊ အကျယ် ၂.၅ ကီလိုမီတာ (၁.၆ မိုင်) ရှိသည်။ ဧရိယာ ၂၃.၈၇ စတုရန်းမိုင် ရှိသည်။ ကျွန်း၏ မြောက်ဘက်ဆုံးပိုင်းနှင့် တောင်ဘက်ဆုံးပိုင်းတို့တွင် ချော်ရည်ကျောက်တောင်ခုံး ၈ ခုရှိသည်။ တောင်ဘက်ပိုင်းရှိ မုခအိယမ (向山) နှင့် မြောက်ဘက်အဆုံးပိုင်းရှိ အချိယမမီးတောင်ခုံးတို့သည် အေဒီ ၉ ရာစု အတွင်း မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ ==အရေးပါသည့် ငှက်ဒေသ== BirdLife International အဖွဲ့အစည်းသည် ဤကျွန်းနှင့်အတူ ရှိခိနဲဂျိမတို့ကို ငှက်များသည့် အရေးပါသည့်ဒေသ (IBA) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ကျွန်းတွင် Japanese murrelets, Japanese wood pigeons, Pleske's grasshopper warblers, Ijima's leaf-warblers နှင့် Izu thrushes စသည့် ငှက်များနေထိုင်ကျက်စားကြသည်။ ==ရာသီဥတု== {{Niijima weatherbox}} ==လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး== နိအိဂျိမသည် တိုကျိုမြို့၊ တခဲရှိဘဆန်းဘရှိဆိပ်ခံတံတားမှ အမြန်ရေယာဉ်ဖြင့် ၂ နာရီနှင့် ၂၀ မိနစ် ကြာမြင့်သည်။ ဤခရီးစဉ်ကို တိုးခိုင်းခိဆန်း(Tōkai Kisen)မှ လည်ပတ်လျက်ရှိသည်။ တိုးခိုင်းခိဆန်းသည် ၉ နာရီကြာမြင့်သည့် ညအချိန်စီးနင်းရသည့် ဖယ်ရီခရီးစဉ်ကိုလည်း ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ တခဲရှိဘဆန်းဘရှိဆိပ်ခံတံတားမှ ည ၁၂ နာရီတိတိအချိန်တွင် (နွေရာသီတွင် ည ၁၁ နာရီ) ထွက်ခွာပြီး အိဇုအိုးရှိမသို့ မနက်အစောပိုင်း ရောက်ရှိသည်။ နိအိဂျိမကျွန်းသို့ မနက် ၈ နာရီခွဲ (နွေရာသီတွင် မနက် ၇ နာရီခွဲ) တွင် ရောက်ရှိသည်။ အပြန်ခရီးသည် ဖယ်ရီသည် သွားရာလမ်းကြောင်းအတိုင်း နိအိဂျိမကျွန်းမှ နေ့လယ် ၁၂ နာရီတွင် ထွက်ခွာသည်။ တိုကျိုမြို့သို့ ည ၇ နာရီအချိန်တွင် ရောက်ရှိသည်။ ရာသီဥတုကြမ်တမ်းသည့် ကာလမျိုးတွင် ဖယ်ရီသည် နိအိဂျိမတွင် မဆိုက်ကပ်ပေ။ တိုကျိုမြို့အနောက်ပိုင်းရှိ ချောဖုလေဆိပ်မှ ရာသီဥတုပေါ်မူတည်ကာ နေ့စဉ် လေယာဉ်များ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ လေယာဉ်ခရီးစဉ်ဖြင့် သွားပါက ခန့်မှန်းခြေ ၃၅ မိနစ် ကြာသည်။ ထို့အပြင် ရှိဇုအိုခခရိုင်၊ ရှိမိုဒမြို့မှ ထွက်ခွာသည့် ဖယ်ရီခရီးစဉ်များလည်း ရှိသည်။ နိအိဂျိမရွာသည်လည်း နိအိဂျိမနှင့် ရှိခိနဲဂျိမအကြားတွင် အသေးစားဖယ်ရီရေယာဉ်များ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ တစ်နေ့လျှင် သုံးကြိမ် ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== သမိုင်းမတင်မီအချိန်များကလည်းက နိအိဂျိမတွင် လူများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်တို့သည် ကျွန်းတွင် ဂျောမွန်းခေတ်ကာလ ပစ္စည်းအကြွင်းအကျန်များကို တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့တွင် ကျောက်နှင့် မြေစေးတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ ပါဝင်သည်။ အဲဒိုခေတ်တွင် ဟချိဂျောဂျိမနှင့် နိအိဂျိမတို့ကို အပြစ်သားများအား နယ်နှင်ဒဏ်ပေးသည့်နေရာအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ မဲဂျိခေတ်ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးကာလနောက်ပိုင်းတွင် ထိုကဲ့သို့ အသုံးပြုမှုကို ရပ်နားခဲ့သည်။ ==စီးပွားရေး== ကျွန်း၏ အဓိကစီးပွားရေးလုပ်ငန်းတွင် စီးပွားဖြစ်နှင့် အပျော်တမ်းငါးဖမ်းလုပ်ငန်း၊ ဆောက်လုပ်ရေး၊ ခိုဂကျောက်မိုင်းနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းတို့ ပါဝင်သည်။ ထိုလုပ်ငန်းများအပြင် အသေးစားစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းအချို့လည်း ရှိသည်။ ခိုဂကျောက်တုံးများသည် အိမ်ဆောက်ပစ္စည်းများတွင် အသုံးပြုကြသည်။ ခိုဂကျောက်သည် နိအိဂျိမနှင့် အိတလီနိုင်ငံ၊ လိပရိကျွန်း (Lipari Islan)တို့တွင်သာ တွေ့ရသည့် ဒေသမျိုးရင်းကျောက်များ ဖြစ်သည်။ ==ကျွန်းရှိ ဒေသများစာရင်း== ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== *[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]] ==ပြင်ပလင့်များ== {{commons category|Niijima}} * [http://www.niijima.com/ Niijima Village Official Website] {{in lang|ja}} * [http://www.data.jma.go.jp/svd/vois/data/tokyo/318_Niijima/318_index.html Niijima] - Japan Meteorological Agency {{in lang|ja}} * {{cite web|url= http://www.data.jma.go.jp/svd/vois/data/tokyo/STOCK/souran_eng/volcanoes/060_niijima.pdf |title=Niijima: National catalogue of the active volcanoes in Japan }} - Japan Meteorological Agency * [https://gbank.gsj.jp/volcano/Quat_Vol/volcano_data/G05.html Niijima Volcano Group] - Geological Survey of Japan * {{cite gvp|name=Niijima|vn=284020|access-date=2021-06-25}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ မီးတောင်များ]] [[ကဏ္ဍ:အိဇုကျွန်းစု]] [[ကဏ္ဍ:နိအိဂျိမ၊ တိုကျို]] 1gd7sby2xg9he7dxxt3v7r9ey385o38 1059211 1059210 2026-10-18T09:05:11Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကျွန်းရှိ ဒေသများစာရင်း */ 1059211 wikitext text/x-wiki '''နိအိဂျိမ''' (新島) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[တိုကျိုမြို့]]အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်ရှိ မီးတောင်ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[အိဇုကျွန်းစု]]တွင် ပါဝင်သည်။ တိုကျိုမြို့မှ တောင်ဘက် ခန့်မှန်းခြေ ၁၆၃ ကီလိုမီတာ (၁၀၁ မိုင်) အကွာ၊ [[ရှိဇုအိုခခရိုင်]]၊ [[ရှိမိုဒမြို့]]၏ တောင်ဘက် ၃၆ မိုင် (၂၂ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ကျွန်းတွင် တိုကျိုမြို့၊ အိုးရှိမခရိုင်ခွဲအောက်ရှိ နိအိဂျိမရွာ ရှိသည်။ ဤရွာတွင် လူများအခြေချနေထိုင်ကြသည်။ ကျွန်း၏ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် [[ရှိခိနဲဂျိမ]]နှင့် လူနေထိုင်ခြင်းမရှိသည့် ပိုမိုသေးငယ်သည့် ဂျိနိုင်းတိုးတို့ ရှိသည်။ နိအိဂျိမသည် "ဖုဂျိ - ဟခိုနဲ - အိဇုအမျိုးသားဥယျာဉ်" နယ်နိမိတ်အတွင်း တည်ရှိသည်။ နိအိဂျိမကျွန်း၏ တောင်ဘက်စွန်းတွင် ယခင်ဒုံးပျံများစမ်းသပ်ပစ်လွှတ်ရာနေရာ ရှိခဲ့သည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်== နိအိဂျိမသည် အိဇုကျွန်းစုရှိ ကျွန်းများထဲတွင် တမူထူးခြားသည့် ပုံစံရှိသည့် ကျွန်းဖြစ်သည်။ ကျွန်းသည် သေးသွယ်ရှည်လျားသည့် ပုံသဏ္ဌာန် ရှိသည်။ ခန့်မှန်းခြေ အရှည် ၁၁ ကီလိုမီတာ (၆.၈ မိုင်)၊ အကျယ် ၂.၅ ကီလိုမီတာ (၁.၆ မိုင်) ရှိသည်။ ဧရိယာ ၂၃.၈၇ စတုရန်းမိုင် ရှိသည်။ ကျွန်း၏ မြောက်ဘက်ဆုံးပိုင်းနှင့် တောင်ဘက်ဆုံးပိုင်းတို့တွင် ချော်ရည်ကျောက်တောင်ခုံး ၈ ခုရှိသည်။ တောင်ဘက်ပိုင်းရှိ မုခအိယမ (向山) နှင့် မြောက်ဘက်အဆုံးပိုင်းရှိ အချိယမမီးတောင်ခုံးတို့သည် အေဒီ ၉ ရာစု အတွင်း မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ ==အရေးပါသည့် ငှက်ဒေသ== BirdLife International အဖွဲ့အစည်းသည် ဤကျွန်းနှင့်အတူ ရှိခိနဲဂျိမတို့ကို ငှက်များသည့် အရေးပါသည့်ဒေသ (IBA) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ကျွန်းတွင် Japanese murrelets, Japanese wood pigeons, Pleske's grasshopper warblers, Ijima's leaf-warblers နှင့် Izu thrushes စသည့် ငှက်များနေထိုင်ကျက်စားကြသည်။ ==ရာသီဥတု== {{Niijima weatherbox}} ==လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး== နိအိဂျိမသည် တိုကျိုမြို့၊ တခဲရှိဘဆန်းဘရှိဆိပ်ခံတံတားမှ အမြန်ရေယာဉ်ဖြင့် ၂ နာရီနှင့် ၂၀ မိနစ် ကြာမြင့်သည်။ ဤခရီးစဉ်ကို တိုးခိုင်းခိဆန်း(Tōkai Kisen)မှ လည်ပတ်လျက်ရှိသည်။ တိုးခိုင်းခိဆန်းသည် ၉ နာရီကြာမြင့်သည့် ညအချိန်စီးနင်းရသည့် ဖယ်ရီခရီးစဉ်ကိုလည်း ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ တခဲရှိဘဆန်းဘရှိဆိပ်ခံတံတားမှ ည ၁၂ နာရီတိတိအချိန်တွင် (နွေရာသီတွင် ည ၁၁ နာရီ) ထွက်ခွာပြီး အိဇုအိုးရှိမသို့ မနက်အစောပိုင်း ရောက်ရှိသည်။ နိအိဂျိမကျွန်းသို့ မနက် ၈ နာရီခွဲ (နွေရာသီတွင် မနက် ၇ နာရီခွဲ) တွင် ရောက်ရှိသည်။ အပြန်ခရီးသည် ဖယ်ရီသည် သွားရာလမ်းကြောင်းအတိုင်း နိအိဂျိမကျွန်းမှ နေ့လယ် ၁၂ နာရီတွင် ထွက်ခွာသည်။ တိုကျိုမြို့သို့ ည ၇ နာရီအချိန်တွင် ရောက်ရှိသည်။ ရာသီဥတုကြမ်တမ်းသည့် ကာလမျိုးတွင် ဖယ်ရီသည် နိအိဂျိမတွင် မဆိုက်ကပ်ပေ။ တိုကျိုမြို့အနောက်ပိုင်းရှိ ချောဖုလေဆိပ်မှ ရာသီဥတုပေါ်မူတည်ကာ နေ့စဉ် လေယာဉ်များ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ လေယာဉ်ခရီးစဉ်ဖြင့် သွားပါက ခန့်မှန်းခြေ ၃၅ မိနစ် ကြာသည်။ ထို့အပြင် ရှိဇုအိုခခရိုင်၊ ရှိမိုဒမြို့မှ ထွက်ခွာသည့် ဖယ်ရီခရီးစဉ်များလည်း ရှိသည်။ နိအိဂျိမရွာသည်လည်း နိအိဂျိမနှင့် ရှိခိနဲဂျိမအကြားတွင် အသေးစားဖယ်ရီရေယာဉ်များ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ တစ်နေ့လျှင် သုံးကြိမ် ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== သမိုင်းမတင်မီအချိန်များကလည်းက နိအိဂျိမတွင် လူများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်တို့သည် ကျွန်းတွင် ဂျောမွန်းခေတ်ကာလ ပစ္စည်းအကြွင်းအကျန်များကို တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့တွင် ကျောက်နှင့် မြေစေးတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ ပါဝင်သည်။ အဲဒိုခေတ်တွင် ဟချိဂျောဂျိမနှင့် နိအိဂျိမတို့ကို အပြစ်သားများအား နယ်နှင်ဒဏ်ပေးသည့်နေရာအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ မဲဂျိခေတ်ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးကာလနောက်ပိုင်းတွင် ထိုကဲ့သို့ အသုံးပြုမှုကို ရပ်နားခဲ့သည်။ ==စီးပွားရေး== ကျွန်း၏ အဓိကစီးပွားရေးလုပ်ငန်းတွင် စီးပွားဖြစ်နှင့် အပျော်တမ်းငါးဖမ်းလုပ်ငန်း၊ ဆောက်လုပ်ရေး၊ ခိုဂကျောက်မိုင်းနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းတို့ ပါဝင်သည်။ ထိုလုပ်ငန်းများအပြင် အသေးစားစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းအချို့လည်း ရှိသည်။ ခိုဂကျောက်တုံးများသည် အိမ်ဆောက်ပစ္စည်းများတွင် အသုံးပြုကြသည်။ ခိုဂကျောက်သည် နိအိဂျိမနှင့် အိတလီနိုင်ငံ၊ လိပရိကျွန်း (Lipari Islan)တို့တွင်သာ တွေ့ရသည့် ဒေသမျိုးရင်းကျောက်များ ဖြစ်သည်။ ==ကျွန်းရှိ ဒေသများစာရင်း== {{div col|colwidth=10em}} *1 Chome *2 Chome *3 Chome *4 Chome *5 Chome *6 Chome *Atsuchiyama *Daisanyama *Genkaku *Hatashiro *Higashisoto *Hinokiyama *Ichmaibata *Ilmori *Kawara *Michishita *Mikonohana *Miyatsukayama *Mukaiyama *Namure *Narusawa *Obasho *Ogiyama *Ohara *Omori *Setoyama *Shinbara *Shirasawa *Sobri *Sotobasho *[[Wakago, Niijima|Wakago]] *Yamatsuyamakawa {{div col end}} ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== *[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]] ==ပြင်ပလင့်များ== {{commons category|Niijima}} * [http://www.niijima.com/ Niijima Village Official Website] {{in lang|ja}} * [http://www.data.jma.go.jp/svd/vois/data/tokyo/318_Niijima/318_index.html Niijima] - Japan Meteorological Agency {{in lang|ja}} * {{cite web|url= http://www.data.jma.go.jp/svd/vois/data/tokyo/STOCK/souran_eng/volcanoes/060_niijima.pdf |title=Niijima: National catalogue of the active volcanoes in Japan }} - Japan Meteorological Agency * [https://gbank.gsj.jp/volcano/Quat_Vol/volcano_data/G05.html Niijima Volcano Group] - Geological Survey of Japan * {{cite gvp|name=Niijima|vn=284020|access-date=2021-06-25}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ မီးတောင်များ]] [[ကဏ္ဍ:အိဇုကျွန်းစု]] [[ကဏ္ဍ:နိအိဂျိမ၊ တိုကျို]] 8fiuj4jw5jan92pi15m6xtqpmiobffb 1059212 1059211 2026-10-18T09:07:13Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* စီးပွားရေး */ 1059212 wikitext text/x-wiki '''နိအိဂျိမ''' (新島) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[တိုကျိုမြို့]]အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်ရှိ မီးတောင်ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[အိဇုကျွန်းစု]]တွင် ပါဝင်သည်။ တိုကျိုမြို့မှ တောင်ဘက် ခန့်မှန်းခြေ ၁၆၃ ကီလိုမီတာ (၁၀၁ မိုင်) အကွာ၊ [[ရှိဇုအိုခခရိုင်]]၊ [[ရှိမိုဒမြို့]]၏ တောင်ဘက် ၃၆ မိုင် (၂၂ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ကျွန်းတွင် တိုကျိုမြို့၊ အိုးရှိမခရိုင်ခွဲအောက်ရှိ နိအိဂျိမရွာ ရှိသည်။ ဤရွာတွင် လူများအခြေချနေထိုင်ကြသည်။ ကျွန်း၏ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် [[ရှိခိနဲဂျိမ]]နှင့် လူနေထိုင်ခြင်းမရှိသည့် ပိုမိုသေးငယ်သည့် ဂျိနိုင်းတိုးတို့ ရှိသည်။ နိအိဂျိမသည် "ဖုဂျိ - ဟခိုနဲ - အိဇုအမျိုးသားဥယျာဉ်" နယ်နိမိတ်အတွင်း တည်ရှိသည်။ နိအိဂျိမကျွန်း၏ တောင်ဘက်စွန်းတွင် ယခင်ဒုံးပျံများစမ်းသပ်ပစ်လွှတ်ရာနေရာ ရှိခဲ့သည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်== နိအိဂျိမသည် အိဇုကျွန်းစုရှိ ကျွန်းများထဲတွင် တမူထူးခြားသည့် ပုံစံရှိသည့် ကျွန်းဖြစ်သည်။ ကျွန်းသည် သေးသွယ်ရှည်လျားသည့် ပုံသဏ္ဌာန် ရှိသည်။ ခန့်မှန်းခြေ အရှည် ၁၁ ကီလိုမီတာ (၆.၈ မိုင်)၊ အကျယ် ၂.၅ ကီလိုမီတာ (၁.၆ မိုင်) ရှိသည်။ ဧရိယာ ၂၃.၈၇ စတုရန်းမိုင် ရှိသည်။ ကျွန်း၏ မြောက်ဘက်ဆုံးပိုင်းနှင့် တောင်ဘက်ဆုံးပိုင်းတို့တွင် ချော်ရည်ကျောက်တောင်ခုံး ၈ ခုရှိသည်။ တောင်ဘက်ပိုင်းရှိ မုခအိယမ (向山) နှင့် မြောက်ဘက်အဆုံးပိုင်းရှိ အချိယမမီးတောင်ခုံးတို့သည် အေဒီ ၉ ရာစု အတွင်း မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ ==အရေးပါသည့် ငှက်ဒေသ== BirdLife International အဖွဲ့အစည်းသည် ဤကျွန်းနှင့်အတူ ရှိခိနဲဂျိမတို့ကို ငှက်များသည့် အရေးပါသည့်ဒေသ (IBA) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ကျွန်းတွင် Japanese murrelets, Japanese wood pigeons, Pleske's grasshopper warblers, Ijima's leaf-warblers နှင့် Izu thrushes စသည့် ငှက်များနေထိုင်ကျက်စားကြသည်။ ==ရာသီဥတု== {{Niijima weatherbox}} ==လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး== နိအိဂျိမသည် တိုကျိုမြို့၊ တခဲရှိဘဆန်းဘရှိဆိပ်ခံတံတားမှ အမြန်ရေယာဉ်ဖြင့် ၂ နာရီနှင့် ၂၀ မိနစ် ကြာမြင့်သည်။ ဤခရီးစဉ်ကို တိုးခိုင်းခိဆန်း(Tōkai Kisen)မှ လည်ပတ်လျက်ရှိသည်။ တိုးခိုင်းခိဆန်းသည် ၉ နာရီကြာမြင့်သည့် ညအချိန်စီးနင်းရသည့် ဖယ်ရီခရီးစဉ်ကိုလည်း ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ တခဲရှိဘဆန်းဘရှိဆိပ်ခံတံတားမှ ည ၁၂ နာရီတိတိအချိန်တွင် (နွေရာသီတွင် ည ၁၁ နာရီ) ထွက်ခွာပြီး အိဇုအိုးရှိမသို့ မနက်အစောပိုင်း ရောက်ရှိသည်။ နိအိဂျိမကျွန်းသို့ မနက် ၈ နာရီခွဲ (နွေရာသီတွင် မနက် ၇ နာရီခွဲ) တွင် ရောက်ရှိသည်။ အပြန်ခရီးသည် ဖယ်ရီသည် သွားရာလမ်းကြောင်းအတိုင်း နိအိဂျိမကျွန်းမှ နေ့လယ် ၁၂ နာရီတွင် ထွက်ခွာသည်။ တိုကျိုမြို့သို့ ည ၇ နာရီအချိန်တွင် ရောက်ရှိသည်။ ရာသီဥတုကြမ်တမ်းသည့် ကာလမျိုးတွင် ဖယ်ရီသည် နိအိဂျိမတွင် မဆိုက်ကပ်ပေ။ တိုကျိုမြို့အနောက်ပိုင်းရှိ ချောဖုလေဆိပ်မှ ရာသီဥတုပေါ်မူတည်ကာ နေ့စဉ် လေယာဉ်များ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ လေယာဉ်ခရီးစဉ်ဖြင့် သွားပါက ခန့်မှန်းခြေ ၃၅ မိနစ် ကြာသည်။ ထို့အပြင် ရှိဇုအိုခခရိုင်၊ ရှိမိုဒမြို့မှ ထွက်ခွာသည့် ဖယ်ရီခရီးစဉ်များလည်း ရှိသည်။ နိအိဂျိမရွာသည်လည်း နိအိဂျိမနှင့် ရှိခိနဲဂျိမအကြားတွင် အသေးစားဖယ်ရီရေယာဉ်များ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ တစ်နေ့လျှင် သုံးကြိမ် ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== သမိုင်းမတင်မီအချိန်များကလည်းက နိအိဂျိမတွင် လူများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်တို့သည် ကျွန်းတွင် ဂျောမွန်းခေတ်ကာလ ပစ္စည်းအကြွင်းအကျန်များကို တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့တွင် ကျောက်နှင့် မြေစေးတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ ပါဝင်သည်။ အဲဒိုခေတ်တွင် ဟချိဂျောဂျိမနှင့် နိအိဂျိမတို့ကို အပြစ်သားများအား နယ်နှင်ဒဏ်ပေးသည့်နေရာအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ မဲဂျိခေတ်ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးကာလနောက်ပိုင်းတွင် ထိုကဲ့သို့ အသုံးပြုမှုကို ရပ်နားခဲ့သည်။ ==စီးပွားရေး== ကျွန်း၏ အဓိကစီးပွားရေးလုပ်ငန်းတွင် စီးပွားဖြစ်နှင့် အပျော်တမ်းငါးဖမ်းလုပ်ငန်း၊ ဆောက်လုပ်ရေး၊ ခိုဂကျောက်မိုင်းနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းတို့ ပါဝင်သည်။ ထိုလုပ်ငန်းများအပြင် အသေးစားစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းအချို့လည်း ရှိသည်။ ခိုဂကျောက်တုံးများသည် အိမ်ဆောက်ပစ္စည်းများတွင် အသုံးပြုကြသည်။ ခိုဂကျောက်သည် နိအိဂျိမနှင့် အိတလီနိုင်ငံ၊ လိပရိကျွန်း (Lipari Islan)တို့တွင်သာ တွေ့ရသည့် ဒေသမျိုးရင်းကျောက်များ ဖြစ်သည်။ ==ရုပ်ပုံများ== <gallery> File:Niijima Habushi Beach.JPG|ဟဘုရှိကမ်းခြေ File:Niijima Habushi Campg-9D9A9.JPG|ဟဘုရှိကမ်းခြေရှိ ပျော်ပွဲစားထွက်ရာနေရာ File:Niijima Jyusansha Shrine.JPG|ဂျူးဆန်းရှနတ်ကျောင်း File:Yunohama Onsen.jpg|ယုနိုဟမအွန်းဆန်း File:Jinai-island.jpg|ဂျိနိုင်းတိုး File:Hayashima(Izu-Islands).jpg|ဟန်းရှိမ File:Nii-jima aerial.jpg|နိအိဂျိမ၏ ကောင်းကင်မြင်ကွင်း </gallery> ==ကျွန်းရှိ ဒေသများစာရင်း== {{div col|colwidth=10em}} *1 Chome *2 Chome *3 Chome *4 Chome *5 Chome *6 Chome *Atsuchiyama *Daisanyama *Genkaku *Hatashiro *Higashisoto *Hinokiyama *Ichmaibata *Ilmori *Kawara *Michishita *Mikonohana *Miyatsukayama *Mukaiyama *Namure *Narusawa *Obasho *Ogiyama *Ohara *Omori *Setoyama *Shinbara *Shirasawa *Sobri *Sotobasho *[[Wakago, Niijima|Wakago]] *Yamatsuyamakawa {{div col end}} ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== *[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]] ==ပြင်ပလင့်များ== {{commons category|Niijima}} * [http://www.niijima.com/ Niijima Village Official Website] {{in lang|ja}} * [http://www.data.jma.go.jp/svd/vois/data/tokyo/318_Niijima/318_index.html Niijima] - Japan Meteorological Agency {{in lang|ja}} * {{cite web|url= http://www.data.jma.go.jp/svd/vois/data/tokyo/STOCK/souran_eng/volcanoes/060_niijima.pdf |title=Niijima: National catalogue of the active volcanoes in Japan }} - Japan Meteorological Agency * [https://gbank.gsj.jp/volcano/Quat_Vol/volcano_data/G05.html Niijima Volcano Group] - Geological Survey of Japan * {{cite gvp|name=Niijima|vn=284020|access-date=2021-06-25}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ မီးတောင်များ]] [[ကဏ္ဍ:အိဇုကျွန်းစု]] [[ကဏ္ဍ:နိအိဂျိမ၊ တိုကျို]] bvx94dz1k1gp4kbtn8znvt84pfjig0a 1059213 1059212 2026-10-18T09:08:02Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* စီးပွားရေး */ 1059213 wikitext text/x-wiki '''နိအိဂျိမ''' (新島) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[တိုကျိုမြို့]]အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်ရှိ မီးတောင်ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[အိဇုကျွန်းစု]]တွင် ပါဝင်သည်။ တိုကျိုမြို့မှ တောင်ဘက် ခန့်မှန်းခြေ ၁၆၃ ကီလိုမီတာ (၁၀၁ မိုင်) အကွာ၊ [[ရှိဇုအိုခခရိုင်]]၊ [[ရှိမိုဒမြို့]]၏ တောင်ဘက် ၃၆ မိုင် (၂၂ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ကျွန်းတွင် တိုကျိုမြို့၊ အိုးရှိမခရိုင်ခွဲအောက်ရှိ နိအိဂျိမရွာ ရှိသည်။ ဤရွာတွင် လူများအခြေချနေထိုင်ကြသည်။ ကျွန်း၏ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် [[ရှိခိနဲဂျိမ]]နှင့် လူနေထိုင်ခြင်းမရှိသည့် ပိုမိုသေးငယ်သည့် ဂျိနိုင်းတိုးတို့ ရှိသည်။ နိအိဂျိမသည် "ဖုဂျိ - ဟခိုနဲ - အိဇုအမျိုးသားဥယျာဉ်" နယ်နိမိတ်အတွင်း တည်ရှိသည်။ နိအိဂျိမကျွန်း၏ တောင်ဘက်စွန်းတွင် ယခင်ဒုံးပျံများစမ်းသပ်ပစ်လွှတ်ရာနေရာ ရှိခဲ့သည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်== နိအိဂျိမသည် အိဇုကျွန်းစုရှိ ကျွန်းများထဲတွင် တမူထူးခြားသည့် ပုံစံရှိသည့် ကျွန်းဖြစ်သည်။ ကျွန်းသည် သေးသွယ်ရှည်လျားသည့် ပုံသဏ္ဌာန် ရှိသည်။ ခန့်မှန်းခြေ အရှည် ၁၁ ကီလိုမီတာ (၆.၈ မိုင်)၊ အကျယ် ၂.၅ ကီလိုမီတာ (၁.၆ မိုင်) ရှိသည်။ ဧရိယာ ၂၃.၈၇ စတုရန်းမိုင် ရှိသည်။ ကျွန်း၏ မြောက်ဘက်ဆုံးပိုင်းနှင့် တောင်ဘက်ဆုံးပိုင်းတို့တွင် ချော်ရည်ကျောက်တောင်ခုံး ၈ ခုရှိသည်။ တောင်ဘက်ပိုင်းရှိ မုခအိယမ (向山) နှင့် မြောက်ဘက်အဆုံးပိုင်းရှိ အချိယမမီးတောင်ခုံးတို့သည် အေဒီ ၉ ရာစု အတွင်း မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ ==အရေးပါသည့် ငှက်ဒေသ== BirdLife International အဖွဲ့အစည်းသည် ဤကျွန်းနှင့်အတူ ရှိခိနဲဂျိမတို့ကို ငှက်များသည့် အရေးပါသည့်ဒေသ (IBA) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ကျွန်းတွင် Japanese murrelets, Japanese wood pigeons, Pleske's grasshopper warblers, Ijima's leaf-warblers နှင့် Izu thrushes စသည့် ငှက်များနေထိုင်ကျက်စားကြသည်။ ==ရာသီဥတု== {{Niijima weatherbox}} ==လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး== နိအိဂျိမသည် တိုကျိုမြို့၊ တခဲရှိဘဆန်းဘရှိဆိပ်ခံတံတားမှ အမြန်ရေယာဉ်ဖြင့် ၂ နာရီနှင့် ၂၀ မိနစ် ကြာမြင့်သည်။ ဤခရီးစဉ်ကို တိုးခိုင်းခိဆန်း(Tōkai Kisen)မှ လည်ပတ်လျက်ရှိသည်။ တိုးခိုင်းခိဆန်းသည် ၉ နာရီကြာမြင့်သည့် ညအချိန်စီးနင်းရသည့် ဖယ်ရီခရီးစဉ်ကိုလည်း ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ တခဲရှိဘဆန်းဘရှိဆိပ်ခံတံတားမှ ည ၁၂ နာရီတိတိအချိန်တွင် (နွေရာသီတွင် ည ၁၁ နာရီ) ထွက်ခွာပြီး အိဇုအိုးရှိမသို့ မနက်အစောပိုင်း ရောက်ရှိသည်။ နိအိဂျိမကျွန်းသို့ မနက် ၈ နာရီခွဲ (နွေရာသီတွင် မနက် ၇ နာရီခွဲ) တွင် ရောက်ရှိသည်။ အပြန်ခရီးသည် ဖယ်ရီသည် သွားရာလမ်းကြောင်းအတိုင်း နိအိဂျိမကျွန်းမှ နေ့လယ် ၁၂ နာရီတွင် ထွက်ခွာသည်။ တိုကျိုမြို့သို့ ည ၇ နာရီအချိန်တွင် ရောက်ရှိသည်။ ရာသီဥတုကြမ်တမ်းသည့် ကာလမျိုးတွင် ဖယ်ရီသည် နိအိဂျိမတွင် မဆိုက်ကပ်ပေ။ တိုကျိုမြို့အနောက်ပိုင်းရှိ ချောဖုလေဆိပ်မှ ရာသီဥတုပေါ်မူတည်ကာ နေ့စဉ် လေယာဉ်များ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ လေယာဉ်ခရီးစဉ်ဖြင့် သွားပါက ခန့်မှန်းခြေ ၃၅ မိနစ် ကြာသည်။ ထို့အပြင် ရှိဇုအိုခခရိုင်၊ ရှိမိုဒမြို့မှ ထွက်ခွာသည့် ဖယ်ရီခရီးစဉ်များလည်း ရှိသည်။ နိအိဂျိမရွာသည်လည်း နိအိဂျိမနှင့် ရှိခိနဲဂျိမအကြားတွင် အသေးစားဖယ်ရီရေယာဉ်များ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ တစ်နေ့လျှင် သုံးကြိမ် ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== သမိုင်းမတင်မီအချိန်များကလည်းက နိအိဂျိမတွင် လူများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်တို့သည် ကျွန်းတွင် ဂျောမွန်းခေတ်ကာလ ပစ္စည်းအကြွင်းအကျန်များကို တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့တွင် ကျောက်နှင့် မြေစေးတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ ပါဝင်သည်။ အဲဒိုခေတ်တွင် ဟချိဂျောဂျိမနှင့် နိအိဂျိမတို့ကို အပြစ်သားများအား နယ်နှင်ဒဏ်ပေးသည့်နေရာအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ မဲဂျိခေတ်ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးကာလနောက်ပိုင်းတွင် ထိုကဲ့သို့ အသုံးပြုမှုကို ရပ်နားခဲ့သည်။ ==စီးပွားရေး== ကျွန်း၏ အဓိကစီးပွားရေးလုပ်ငန်းတွင် စီးပွားဖြစ်နှင့် အပျော်တမ်းငါးဖမ်းလုပ်ငန်း၊ ဆောက်လုပ်ရေး၊ ခိုဂကျောက်မိုင်းနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းတို့ ပါဝင်သည်။ ထိုလုပ်ငန်းများအပြင် အသေးစားစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းအချို့လည်း ရှိသည်။ ခိုဂကျောက်တုံးများသည် အိမ်ဆောက်ပစ္စည်းများတွင် အသုံးပြုကြသည်။ ခိုဂကျောက်သည် နိအိဂျိမနှင့် အိတလီနိုင်ငံ၊ လိပရိကျွန်း (Lipari Islan)တို့တွင်သာ တွေ့ရသည့် ဒေသမျိုးရင်းကျောက်များ ဖြစ်သည်။ ==ရုပ်ပုံများ== <gallery> File:Niijima Habushi Beach.JPG|ဟဘုရှိကမ်းခြေ File:Niijima Habushi Campg-9D9A9.JPG|ဟဘုရှိကမ်းခြေရှိ ပျော်ပွဲစားထွက်ရာနေရာ File:Niijima Jyusansha Shrine.JPG|ဂျူးဆန်းရှနတ်ကျောင်း File:Yunohama Onsen.jpg|ယုနိုဟမအွန်းဆန်း File:Jinai-island.jpg|ဂျိနိုင်းတိုး File:Hayashima(Izu-Islands).jpg|ဟန်းရှိမ File:Nii-jima aerial.jpg|နိအိဂျိမ၏ ကောင်းကင်မြင်ကွင်း </gallery> ==ကျွန်းရှိ ဒေသများစာရင်း== {{div col|colwidth=10em}} *1 Chome *2 Chome *3 Chome *4 Chome *5 Chome *6 Chome *Atsuchiyama *Daisanyama *Genkaku *Hatashiro *Higashisoto *Hinokiyama *Ichmaibata *Ilmori *Kawara *Michishita *Mikonohana *Miyatsukayama *Mukaiyama *Namure *Narusawa *Obasho *Ogiyama *Ohara *Omori *Setoyama *Shinbara *Shirasawa *Sobri *Sotobasho *[[Wakago, Niijima|Wakago]] *Yamatsuyamakawa {{div col end}} ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== *[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]] ==ပြင်ပလင့်များ== {{commons category|Niijima}} * [http://www.niijima.com/ Niijima Village Official Website] {{in lang|ja}} * [http://www.data.jma.go.jp/svd/vois/data/tokyo/318_Niijima/318_index.html Niijima] - Japan Meteorological Agency {{in lang|ja}} * {{cite web|url= http://www.data.jma.go.jp/svd/vois/data/tokyo/STOCK/souran_eng/volcanoes/060_niijima.pdf |title=Niijima: National catalogue of the active volcanoes in Japan }} - Japan Meteorological Agency * [https://gbank.gsj.jp/volcano/Quat_Vol/volcano_data/G05.html Niijima Volcano Group] - Geological Survey of Japan * {{cite gvp|name=Niijima|vn=284020|access-date=2021-06-25}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ ကျွန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ မီးတောင်များ]] [[ကဏ္ဍ:အိဇုကျွန်းစု]] [[ကဏ္ဍ:နိအိဂျိမ၊ တိုကျို]] q8godvcn5uwvooaqgsli7utvl8ivv8r 0 293182 1058980 1058935 2026-10-17T12:11:07Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ဘက်ပုငရဲတွင်းများ (ဂျိခုခုမဲဂုရိ) */ 1058980 wikitext text/x-wiki '''ဘက်ပုငရဲတွင်းများ''' သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[အိုးအိတခရိုင်]]၊ [[ဘက်ပုမြို့၊ အိုးအိတ|ဘက်ပုမြို့]]ရှိ ရေပူစမ်းများကို ခေါ်ဝေါသည့် အမည် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာစကားဖြင့် (別府の地獄, ဘက်ပုနော့ဂျိခိုခု) ဟု ခေါ်သည်။ ဂျိခိုခု (地獄) သည် ဂျပန်ဘာသာဖြင့် "ငရဲပြည်" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤရေပူစမ်းများကို ရေချိုးခြင်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ ကြည့်ရှုန်အတွက် ထားရှိသည်။ ဘက်ပုငရဲတွင်းများသည် "လှပသည့်ရှုခင်းနေရာများ" အဖြစ် နိုင်ငံတော်၏ သတ်မှတ်ထားခြင်း ခံရသည်။ ==ဘက်ပုငရဲတွင်းများ ''ဂျိခုခုမဲဂုရိ''== "ဂျိခိုခုမဲဂုရိ" (別府地獄めぐり) ဟူသည့် ခရီးသွားလမ်ကြောင်းတွင် ဘက်ပုငရဲတွင်းတွင်ပါဝင်သည့် ရေပူစမ်းများအားလုံး တည်ရှိသည်။<ref name="kyushu">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.visit-kyushu.com/en/see-and-do/spots/hells-beppu/ |website=Visit Kyushu |access-date=11 June 2024}}</ref><ref name="japan">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.japan.travel/en/spot/713/ |website=Japan Travel |access-date=11 June 2024}}</ref> ဤလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာဖြစ်သည့် ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု) မှနေ၍ အခြားနေရာငါးခုသို့ လမ်းလျှောက်၍ သွားနိုင်သည်။ အခြားနှစ်ခုသို့မူ ဘတ်စကား သို့မဟုတ် ကားဖြင့် သွားရောက်နိုင်သည်။ ခရီးလမ်းကြောင်း အစအဆုံးသည် နှစ်နာရီမှ နှစ်နာရီခွဲခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==ပင်လယ်ငရဲတွင်း== ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category|Beppu Jigokumeguri}} * [http://www.beppu-jigoku.com/ Beppu Jigoku Trail] {{in lang|ja}} * [http://www.city.beppu.oita.jp/01onsen/english/05maps/main-map.html Map of Hells and Hot Springs of Beppu] * [http://www.atourworld.com/at-our-world/the-8-hells-of-beppu Photographs of the Hells of Beppu]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://travelbandwagon.com/beppu-jigoku/ Travel Itinerary for best experiencing Beppu Jigoku] {{Coord|33|18|58|N|131|28|8|E|display=title|type:landmark_region:JP-44_scale:10000}} ==ကိုးကား== {{reflist}} kieemwzrdiognd0dgwft95uelasaj7u 1058981 1058980 2026-10-17T12:15:49Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ပင်လယ်ငရဲတွင်း */ 1058981 wikitext text/x-wiki '''ဘက်ပုငရဲတွင်းများ''' သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[အိုးအိတခရိုင်]]၊ [[ဘက်ပုမြို့၊ အိုးအိတ|ဘက်ပုမြို့]]ရှိ ရေပူစမ်းများကို ခေါ်ဝေါသည့် အမည် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာစကားဖြင့် (別府の地獄, ဘက်ပုနော့ဂျိခိုခု) ဟု ခေါ်သည်။ ဂျိခိုခု (地獄) သည် ဂျပန်ဘာသာဖြင့် "ငရဲပြည်" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤရေပူစမ်းများကို ရေချိုးခြင်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ ကြည့်ရှုန်အတွက် ထားရှိသည်။ ဘက်ပုငရဲတွင်းများသည် "လှပသည့်ရှုခင်းနေရာများ" အဖြစ် နိုင်ငံတော်၏ သတ်မှတ်ထားခြင်း ခံရသည်။ ==ဘက်ပုငရဲတွင်းများ ''ဂျိခုခုမဲဂုရိ''== "ဂျိခိုခုမဲဂုရိ" (別府地獄めぐり) ဟူသည့် ခရီးသွားလမ်ကြောင်းတွင် ဘက်ပုငရဲတွင်းတွင်ပါဝင်သည့် ရေပူစမ်းများအားလုံး တည်ရှိသည်။<ref name="kyushu">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.visit-kyushu.com/en/see-and-do/spots/hells-beppu/ |website=Visit Kyushu |access-date=11 June 2024}}</ref><ref name="japan">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.japan.travel/en/spot/713/ |website=Japan Travel |access-date=11 June 2024}}</ref> ဤလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာဖြစ်သည့် ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု) မှနေ၍ အခြားနေရာငါးခုသို့ လမ်းလျှောက်၍ သွားနိုင်သည်။ အခြားနှစ်ခုသို့မူ ဘတ်စကား သို့မဟုတ် ကားဖြင့် သွားရောက်နိုင်သည်။ ခရီးလမ်းကြောင်း အစအဆုံးသည် နှစ်နာရီမှ နှစ်နာရီခွဲခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==ပင်လယ်ငရဲတွင်း== ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု သည် ) သည် အသက်ဝင်သည့် အပြာရောင်ရေများကြောင့် ထင်ရှားသည်။ အပူချိန် ၉၈ ဒီဂရီရှိသည့် ရေကို ကြက်ဥပြုတ် (အွန်းဆန်းတမဂေါ့) ပြုလုပ်ရန် သုံးသည်။<ref name="kyushu" /> ဤငရဲတွင်းသည် ဂျိခိုခုမဲဂုရိခရီးလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာ ဖြစ်သည်။<ref name="hell list">{{cite web |title=Beppu Hell Tour Course |url=https://beppu-tourism.com/en/course01/#spot2 |website=Beppu Tourism |access-date=12 June 2024}}</ref> [[Image: Umi Jigoku (Sea Hell) in Beppu.jpg|thumb|ပင်လယ်ငရဲတွင်း]] ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category|Beppu Jigokumeguri}} * [http://www.beppu-jigoku.com/ Beppu Jigoku Trail] {{in lang|ja}} * [http://www.city.beppu.oita.jp/01onsen/english/05maps/main-map.html Map of Hells and Hot Springs of Beppu] * [http://www.atourworld.com/at-our-world/the-8-hells-of-beppu Photographs of the Hells of Beppu]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://travelbandwagon.com/beppu-jigoku/ Travel Itinerary for best experiencing Beppu Jigoku] {{Coord|33|18|58|N|131|28|8|E|display=title|type:landmark_region:JP-44_scale:10000}} ==ကိုးကား== {{reflist}} 36ctjid9t9pj2vyss0cj33mrbp4buw1 1058982 1058981 2026-10-17T12:19:02Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ပင်လယ်ငရဲတွင်း */ 1058982 wikitext text/x-wiki '''ဘက်ပုငရဲတွင်းများ''' သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[အိုးအိတခရိုင်]]၊ [[ဘက်ပုမြို့၊ အိုးအိတ|ဘက်ပုမြို့]]ရှိ ရေပူစမ်းများကို ခေါ်ဝေါသည့် အမည် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာစကားဖြင့် (別府の地獄, ဘက်ပုနော့ဂျိခိုခု) ဟု ခေါ်သည်။ ဂျိခိုခု (地獄) သည် ဂျပန်ဘာသာဖြင့် "ငရဲပြည်" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤရေပူစမ်းများကို ရေချိုးခြင်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ ကြည့်ရှုန်အတွက် ထားရှိသည်။ ဘက်ပုငရဲတွင်းများသည် "လှပသည့်ရှုခင်းနေရာများ" အဖြစ် နိုင်ငံတော်၏ သတ်မှတ်ထားခြင်း ခံရသည်။ ==ဘက်ပုငရဲတွင်းများ ''ဂျိခုခုမဲဂုရိ''== "ဂျိခိုခုမဲဂုရိ" (別府地獄めぐり) ဟူသည့် ခရီးသွားလမ်ကြောင်းတွင် ဘက်ပုငရဲတွင်းတွင်ပါဝင်သည့် ရေပူစမ်းများအားလုံး တည်ရှိသည်။<ref name="kyushu">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.visit-kyushu.com/en/see-and-do/spots/hells-beppu/ |website=Visit Kyushu |access-date=11 June 2024}}</ref><ref name="japan">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.japan.travel/en/spot/713/ |website=Japan Travel |access-date=11 June 2024}}</ref> ဤလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာဖြစ်သည့် ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု) မှနေ၍ အခြားနေရာငါးခုသို့ လမ်းလျှောက်၍ သွားနိုင်သည်။ အခြားနှစ်ခုသို့မူ ဘတ်စကား သို့မဟုတ် ကားဖြင့် သွားရောက်နိုင်သည်။ ခရီးလမ်းကြောင်း အစအဆုံးသည် နှစ်နာရီမှ နှစ်နာရီခွဲခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==ပင်လယ်ငရဲတွင်း== ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု သည် ) သည် အသက်ဝင်သည့် အပြာရောင်ရေများကြောင့် ထင်ရှားသည်။ အပူချိန် ၉၈ ဒီဂရီရှိသည့် ရေကို ကြက်ဥပြုတ် (အွန်းဆန်းတမဂေါ့) ပြုလုပ်ရန် သုံးသည်။<ref name="kyushu" /> ဤငရဲတွင်းသည် ဂျိခိုခုမဲဂုရိခရီးလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာ ဖြစ်သည်။<ref name="hell list">{{cite web |title=Beppu Hell Tour Course |url=https://beppu-tourism.com/en/course01/#spot2 |website=Beppu Tourism |access-date=12 June 2024}}</ref> [[Image: Umi Jigoku (Sea Hell) in Beppu.jpg|thumb|ပင်လယ်ငရဲတွင်း]] ==အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း== ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category|Beppu Jigokumeguri}} * [http://www.beppu-jigoku.com/ Beppu Jigoku Trail] {{in lang|ja}} * [http://www.city.beppu.oita.jp/01onsen/english/05maps/main-map.html Map of Hells and Hot Springs of Beppu] * [http://www.atourworld.com/at-our-world/the-8-hells-of-beppu Photographs of the Hells of Beppu]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://travelbandwagon.com/beppu-jigoku/ Travel Itinerary for best experiencing Beppu Jigoku] {{Coord|33|18|58|N|131|28|8|E|display=title|type:landmark_region:JP-44_scale:10000}} ==ကိုးကား== {{reflist}} g76sl89sxe7rbn7cm9ym3fv8prmjeo4 1058983 1058982 2026-10-17T12:27:29Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း */ 1058983 wikitext text/x-wiki '''ဘက်ပုငရဲတွင်းများ''' သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[အိုးအိတခရိုင်]]၊ [[ဘက်ပုမြို့၊ အိုးအိတ|ဘက်ပုမြို့]]ရှိ ရေပူစမ်းများကို ခေါ်ဝေါသည့် အမည် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာစကားဖြင့် (別府の地獄, ဘက်ပုနော့ဂျိခိုခု) ဟု ခေါ်သည်။ ဂျိခိုခု (地獄) သည် ဂျပန်ဘာသာဖြင့် "ငရဲပြည်" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤရေပူစမ်းများကို ရေချိုးခြင်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ ကြည့်ရှုန်အတွက် ထားရှိသည်။ ဘက်ပုငရဲတွင်းများသည် "လှပသည့်ရှုခင်းနေရာများ" အဖြစ် နိုင်ငံတော်၏ သတ်မှတ်ထားခြင်း ခံရသည်။ ==ဘက်ပုငရဲတွင်းများ ''ဂျိခုခုမဲဂုရိ''== "ဂျိခိုခုမဲဂုရိ" (別府地獄めぐり) ဟူသည့် ခရီးသွားလမ်ကြောင်းတွင် ဘက်ပုငရဲတွင်းတွင်ပါဝင်သည့် ရေပူစမ်းများအားလုံး တည်ရှိသည်။<ref name="kyushu">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.visit-kyushu.com/en/see-and-do/spots/hells-beppu/ |website=Visit Kyushu |access-date=11 June 2024}}</ref><ref name="japan">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.japan.travel/en/spot/713/ |website=Japan Travel |access-date=11 June 2024}}</ref> ဤလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာဖြစ်သည့် ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု) မှနေ၍ အခြားနေရာငါးခုသို့ လမ်းလျှောက်၍ သွားနိုင်သည်။ အခြားနှစ်ခုသို့မူ ဘတ်စကား သို့မဟုတ် ကားဖြင့် သွားရောက်နိုင်သည်။ ခရီးလမ်းကြောင်း အစအဆုံးသည် နှစ်နာရီမှ နှစ်နာရီခွဲခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==ပင်လယ်ငရဲတွင်း== ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု သည် ) သည် အသက်ဝင်သည့် အပြာရောင်ရေများကြောင့် ထင်ရှားသည်။ အပူချိန် ၉၈ ဒီဂရီရှိသည့် ရေကို ကြက်ဥပြုတ် (အွန်းဆန်းတမဂေါ့) ပြုလုပ်ရန် သုံးသည်။<ref name="kyushu" /> ဤငရဲတွင်းသည် ဂျိခိုခုမဲဂုရိခရီးလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာ ဖြစ်သည်။<ref name="hell list">{{cite web |title=Beppu Hell Tour Course |url=https://beppu-tourism.com/en/course01/#spot2 |website=Beppu Tourism |access-date=12 June 2024}}</ref> [[Image: Umi Jigoku (Sea Hell) in Beppu.jpg|thumb|ပင်လယ်ငရဲတွင်း]] ==အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း== ဤရေပူစမ်းသည် မီးခိုးရောင်ရွှံ့နှစ်များ ပါဝင်သည့် ကန်များ ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို "အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း" (鬼石坊主地獄, Oniishibozu Jigoku) ဟု ခေါ်ဝေါ်သည်။ အကြောင်းရင်းမှာ ကန်အတွင်းရှိ ရွှံ့နှစ်ပူဖောင်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း၏ ကတုံးနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာဖြင့် ဘိုးဇု (坊主) သည် "ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ==ခမဒိုငရဲတွင်း== ခမဒိုငရဲတွင်း (かまど地獄, ခမဒိုငရဲတွင်း) တွင် များစွာသော ရေပူစမ်းများ ပါဝင်သည်။ ဤရေပူစမ်းများထဲမှတစ်ခုသည် ရာသီဥတုနှင့် အပူချိန်ပေါ်မူတည်ကာ အရောင်ပြောင်းလဲသည်။<ref name="hell list" /> ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category|Beppu Jigokumeguri}} * [http://www.beppu-jigoku.com/ Beppu Jigoku Trail] {{in lang|ja}} * [http://www.city.beppu.oita.jp/01onsen/english/05maps/main-map.html Map of Hells and Hot Springs of Beppu] * [http://www.atourworld.com/at-our-world/the-8-hells-of-beppu Photographs of the Hells of Beppu]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://travelbandwagon.com/beppu-jigoku/ Travel Itinerary for best experiencing Beppu Jigoku] {{Coord|33|18|58|N|131|28|8|E|display=title|type:landmark_region:JP-44_scale:10000}} ==ကိုးကား== {{reflist}} et2x0b5kh57zc8kqysoqoaw4p3ueglm 1058984 1058983 2026-10-17T12:27:51Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ခမဒိုငရဲတွင်း */ 1058984 wikitext text/x-wiki '''ဘက်ပုငရဲတွင်းများ''' သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[အိုးအိတခရိုင်]]၊ [[ဘက်ပုမြို့၊ အိုးအိတ|ဘက်ပုမြို့]]ရှိ ရေပူစမ်းများကို ခေါ်ဝေါသည့် အမည် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာစကားဖြင့် (別府の地獄, ဘက်ပုနော့ဂျိခိုခု) ဟု ခေါ်သည်။ ဂျိခိုခု (地獄) သည် ဂျပန်ဘာသာဖြင့် "ငရဲပြည်" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤရေပူစမ်းများကို ရေချိုးခြင်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ ကြည့်ရှုန်အတွက် ထားရှိသည်။ ဘက်ပုငရဲတွင်းများသည် "လှပသည့်ရှုခင်းနေရာများ" အဖြစ် နိုင်ငံတော်၏ သတ်မှတ်ထားခြင်း ခံရသည်။ ==ဘက်ပုငရဲတွင်းများ ''ဂျိခုခုမဲဂုရိ''== "ဂျိခိုခုမဲဂုရိ" (別府地獄めぐり) ဟူသည့် ခရီးသွားလမ်ကြောင်းတွင် ဘက်ပုငရဲတွင်းတွင်ပါဝင်သည့် ရေပူစမ်းများအားလုံး တည်ရှိသည်။<ref name="kyushu">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.visit-kyushu.com/en/see-and-do/spots/hells-beppu/ |website=Visit Kyushu |access-date=11 June 2024}}</ref><ref name="japan">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.japan.travel/en/spot/713/ |website=Japan Travel |access-date=11 June 2024}}</ref> ဤလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာဖြစ်သည့် ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု) မှနေ၍ အခြားနေရာငါးခုသို့ လမ်းလျှောက်၍ သွားနိုင်သည်။ အခြားနှစ်ခုသို့မူ ဘတ်စကား သို့မဟုတ် ကားဖြင့် သွားရောက်နိုင်သည်။ ခရီးလမ်းကြောင်း အစအဆုံးသည် နှစ်နာရီမှ နှစ်နာရီခွဲခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==ပင်လယ်ငရဲတွင်း== ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု သည် ) သည် အသက်ဝင်သည့် အပြာရောင်ရေများကြောင့် ထင်ရှားသည်။ အပူချိန် ၉၈ ဒီဂရီရှိသည့် ရေကို ကြက်ဥပြုတ် (အွန်းဆန်းတမဂေါ့) ပြုလုပ်ရန် သုံးသည်။<ref name="kyushu" /> ဤငရဲတွင်းသည် ဂျိခိုခုမဲဂုရိခရီးလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာ ဖြစ်သည်။<ref name="hell list">{{cite web |title=Beppu Hell Tour Course |url=https://beppu-tourism.com/en/course01/#spot2 |website=Beppu Tourism |access-date=12 June 2024}}</ref> [[Image: Umi Jigoku (Sea Hell) in Beppu.jpg|thumb|ပင်လယ်ငရဲတွင်း]] ==အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း== ဤရေပူစမ်းသည် မီးခိုးရောင်ရွှံ့နှစ်များ ပါဝင်သည့် ကန်များ ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို "အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း" (鬼石坊主地獄, Oniishibozu Jigoku) ဟု ခေါ်ဝေါ်သည်။ အကြောင်းရင်းမှာ ကန်အတွင်းရှိ ရွှံ့နှစ်ပူဖောင်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း၏ ကတုံးနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာဖြင့် ဘိုးဇု (坊主) သည် "ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ==ခမဒိုငရဲတွင်း== ခမဒိုငရဲတွင်း (かまど地獄, ခမဒိုငရဲတွင်း) တွင် များစွာသော ရေပူစမ်းများ ပါဝင်သည်။ ဤရေပူစမ်းများထဲမှတစ်ခုသည် ရာသီဥတုနှင့် အပူချိန်ပေါ်မူတည်ကာ အရောင်ပြောင်းလဲသည်။<ref name="hell list" /> ==မိကျောင်းငရဲတွင်း== ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category|Beppu Jigokumeguri}} * [http://www.beppu-jigoku.com/ Beppu Jigoku Trail] {{in lang|ja}} * [http://www.city.beppu.oita.jp/01onsen/english/05maps/main-map.html Map of Hells and Hot Springs of Beppu] * [http://www.atourworld.com/at-our-world/the-8-hells-of-beppu Photographs of the Hells of Beppu]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://travelbandwagon.com/beppu-jigoku/ Travel Itinerary for best experiencing Beppu Jigoku] {{Coord|33|18|58|N|131|28|8|E|display=title|type:landmark_region:JP-44_scale:10000}} ==ကိုးကား== {{reflist}} r056zukgfl3kmq43xx99x1cofqjxheo 1058987 1058984 2026-10-17T12:31:00Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* မိကျောင်းငရဲတွင်း */ 1058987 wikitext text/x-wiki '''ဘက်ပုငရဲတွင်းများ''' သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[အိုးအိတခရိုင်]]၊ [[ဘက်ပုမြို့၊ အိုးအိတ|ဘက်ပုမြို့]]ရှိ ရေပူစမ်းများကို ခေါ်ဝေါသည့် အမည် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာစကားဖြင့် (別府の地獄, ဘက်ပုနော့ဂျိခိုခု) ဟု ခေါ်သည်။ ဂျိခိုခု (地獄) သည် ဂျပန်ဘာသာဖြင့် "ငရဲပြည်" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤရေပူစမ်းများကို ရေချိုးခြင်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ ကြည့်ရှုန်အတွက် ထားရှိသည်။ ဘက်ပုငရဲတွင်းများသည် "လှပသည့်ရှုခင်းနေရာများ" အဖြစ် နိုင်ငံတော်၏ သတ်မှတ်ထားခြင်း ခံရသည်။ ==ဘက်ပုငရဲတွင်းများ ''ဂျိခုခုမဲဂုရိ''== "ဂျိခိုခုမဲဂုရိ" (別府地獄めぐり) ဟူသည့် ခရီးသွားလမ်ကြောင်းတွင် ဘက်ပုငရဲတွင်းတွင်ပါဝင်သည့် ရေပူစမ်းများအားလုံး တည်ရှိသည်။<ref name="kyushu">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.visit-kyushu.com/en/see-and-do/spots/hells-beppu/ |website=Visit Kyushu |access-date=11 June 2024}}</ref><ref name="japan">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.japan.travel/en/spot/713/ |website=Japan Travel |access-date=11 June 2024}}</ref> ဤလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာဖြစ်သည့် ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု) မှနေ၍ အခြားနေရာငါးခုသို့ လမ်းလျှောက်၍ သွားနိုင်သည်။ အခြားနှစ်ခုသို့မူ ဘတ်စကား သို့မဟုတ် ကားဖြင့် သွားရောက်နိုင်သည်။ ခရီးလမ်းကြောင်း အစအဆုံးသည် နှစ်နာရီမှ နှစ်နာရီခွဲခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==ပင်လယ်ငရဲတွင်း== ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု သည် ) သည် အသက်ဝင်သည့် အပြာရောင်ရေများကြောင့် ထင်ရှားသည်။ အပူချိန် ၉၈ ဒီဂရီရှိသည့် ရေကို ကြက်ဥပြုတ် (အွန်းဆန်းတမဂေါ့) ပြုလုပ်ရန် သုံးသည်။<ref name="kyushu" /> ဤငရဲတွင်းသည် ဂျိခိုခုမဲဂုရိခရီးလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာ ဖြစ်သည်။<ref name="hell list">{{cite web |title=Beppu Hell Tour Course |url=https://beppu-tourism.com/en/course01/#spot2 |website=Beppu Tourism |access-date=12 June 2024}}</ref> [[Image: Umi Jigoku (Sea Hell) in Beppu.jpg|thumb|ပင်လယ်ငရဲတွင်း]] ==အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း== ဤရေပူစမ်းသည် မီးခိုးရောင်ရွှံ့နှစ်များ ပါဝင်သည့် ကန်များ ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို "အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း" (鬼石坊主地獄, Oniishibozu Jigoku) ဟု ခေါ်ဝေါ်သည်။ အကြောင်းရင်းမှာ ကန်အတွင်းရှိ ရွှံ့နှစ်ပူဖောင်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း၏ ကတုံးနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာဖြင့် ဘိုးဇု (坊主) သည် "ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ==ခမဒိုငရဲတွင်း== ခမဒိုငရဲတွင်း (かまど地獄, ခမဒိုငရဲတွင်း) တွင် များစွာသော ရေပူစမ်းများ ပါဝင်သည်။ ဤရေပူစမ်းများထဲမှတစ်ခုသည် ရာသီဥတုနှင့် အပူချိန်ပေါ်မူတည်ကာ အရောင်ပြောင်းလဲသည်။<ref name="hell list" /> ==မိကျောင်းငရဲတွင်း== အိုနိယမဂျိခိုခု (鬼山地獄) သည် မိကျောင်း အကောင်ရှစ်ဆယ်ခန့် ရှိသည့် ရေပူစမ်း ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို တစ်ခါတရံ "မိကျောင်းငရဲတွင်း" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ဤနေရာသည် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးသော မိကျောင်းများသားဖောက်သည့် နေရာဖြစ်သည်။ ရေပူစမ်း၏ အပူချိန်သည် မိကျောင်းများအတွက် သင့်လျော်သည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို ဖန်တီးပေးသည်။<ref name="hell list" /><ref name="Fukuoka Oita">{{cite web |title=【べっぷ地獄めぐり】地獄を体感！7つの地獄を巡ろう！ |url=https://fukuoka-oita-dc.jp/articles/detail/477009ae-c25b-4935-a2de-2d0f954c7048 |website=Fukuoka - Oita |access-date=12 June 2024}}</ref> ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category|Beppu Jigokumeguri}} * [http://www.beppu-jigoku.com/ Beppu Jigoku Trail] {{in lang|ja}} * [http://www.city.beppu.oita.jp/01onsen/english/05maps/main-map.html Map of Hells and Hot Springs of Beppu] * [http://www.atourworld.com/at-our-world/the-8-hells-of-beppu Photographs of the Hells of Beppu]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://travelbandwagon.com/beppu-jigoku/ Travel Itinerary for best experiencing Beppu Jigoku] {{Coord|33|18|58|N|131|28|8|E|display=title|type:landmark_region:JP-44_scale:10000}} ==ကိုးကား== {{reflist}} b3y4r663hbxq6ho3gdjdg4mnh1u6o0y 1058988 1058987 2026-10-17T12:31:23Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* မိကျောင်းငရဲတွင်း */ 1058988 wikitext text/x-wiki '''ဘက်ပုငရဲတွင်းများ''' သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[အိုးအိတခရိုင်]]၊ [[ဘက်ပုမြို့၊ အိုးအိတ|ဘက်ပုမြို့]]ရှိ ရေပူစမ်းများကို ခေါ်ဝေါသည့် အမည် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာစကားဖြင့် (別府の地獄, ဘက်ပုနော့ဂျိခိုခု) ဟု ခေါ်သည်။ ဂျိခိုခု (地獄) သည် ဂျပန်ဘာသာဖြင့် "ငရဲပြည်" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤရေပူစမ်းများကို ရေချိုးခြင်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ ကြည့်ရှုန်အတွက် ထားရှိသည်။ ဘက်ပုငရဲတွင်းများသည် "လှပသည့်ရှုခင်းနေရာများ" အဖြစ် နိုင်ငံတော်၏ သတ်မှတ်ထားခြင်း ခံရသည်။ ==ဘက်ပုငရဲတွင်းများ ''ဂျိခုခုမဲဂုရိ''== "ဂျိခိုခုမဲဂုရိ" (別府地獄めぐり) ဟူသည့် ခရီးသွားလမ်ကြောင်းတွင် ဘက်ပုငရဲတွင်းတွင်ပါဝင်သည့် ရေပူစမ်းများအားလုံး တည်ရှိသည်။<ref name="kyushu">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.visit-kyushu.com/en/see-and-do/spots/hells-beppu/ |website=Visit Kyushu |access-date=11 June 2024}}</ref><ref name="japan">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.japan.travel/en/spot/713/ |website=Japan Travel |access-date=11 June 2024}}</ref> ဤလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာဖြစ်သည့် ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု) မှနေ၍ အခြားနေရာငါးခုသို့ လမ်းလျှောက်၍ သွားနိုင်သည်။ အခြားနှစ်ခုသို့မူ ဘတ်စကား သို့မဟုတ် ကားဖြင့် သွားရောက်နိုင်သည်။ ခရီးလမ်းကြောင်း အစအဆုံးသည် နှစ်နာရီမှ နှစ်နာရီခွဲခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==ပင်လယ်ငရဲတွင်း== ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု သည် ) သည် အသက်ဝင်သည့် အပြာရောင်ရေများကြောင့် ထင်ရှားသည်။ အပူချိန် ၉၈ ဒီဂရီရှိသည့် ရေကို ကြက်ဥပြုတ် (အွန်းဆန်းတမဂေါ့) ပြုလုပ်ရန် သုံးသည်။<ref name="kyushu" /> ဤငရဲတွင်းသည် ဂျိခိုခုမဲဂုရိခရီးလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာ ဖြစ်သည်။<ref name="hell list">{{cite web |title=Beppu Hell Tour Course |url=https://beppu-tourism.com/en/course01/#spot2 |website=Beppu Tourism |access-date=12 June 2024}}</ref> [[Image: Umi Jigoku (Sea Hell) in Beppu.jpg|thumb|ပင်လယ်ငရဲတွင်း]] ==အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း== ဤရေပူစမ်းသည် မီးခိုးရောင်ရွှံ့နှစ်များ ပါဝင်သည့် ကန်များ ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို "အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း" (鬼石坊主地獄, Oniishibozu Jigoku) ဟု ခေါ်ဝေါ်သည်။ အကြောင်းရင်းမှာ ကန်အတွင်းရှိ ရွှံ့နှစ်ပူဖောင်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း၏ ကတုံးနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာဖြင့် ဘိုးဇု (坊主) သည် "ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ==ခမဒိုငရဲတွင်း== ခမဒိုငရဲတွင်း (かまど地獄, ခမဒိုငရဲတွင်း) တွင် များစွာသော ရေပူစမ်းများ ပါဝင်သည်။ ဤရေပူစမ်းများထဲမှတစ်ခုသည် ရာသီဥတုနှင့် အပူချိန်ပေါ်မူတည်ကာ အရောင်ပြောင်းလဲသည်။<ref name="hell list" /> ==မိကျောင်းငရဲတွင်း== အိုနိယမဂျိခိုခု (鬼山地獄) သည် မိကျောင်း အကောင်ရှစ်ဆယ်ခန့် ရှိသည့် ရေပူစမ်း ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို တစ်ခါတရံ "မိကျောင်းငရဲတွင်း" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ဤနေရာသည် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးသော မိကျောင်းများသားဖောက်သည့် နေရာဖြစ်သည်။ ရေပူစမ်း၏ အပူချိန်သည် မိကျောင်းများအတွက် သင့်လျော်သည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို ဖန်တီးပေးသည်။<ref name="hell list" /><ref name="Fukuoka Oita">{{cite web |title=【べっぷ地獄めぐり】地獄を体感！7つの地獄を巡ろう！ |url=https://fukuoka-oita-dc.jp/articles/detail/477009ae-c25b-4935-a2de-2d0f954c7048 |website=Fukuoka - Oita |access-date=12 June 2024}}</ref> ==ရှိရအိခဲငရဲတွင်း== ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category|Beppu Jigokumeguri}} * [http://www.beppu-jigoku.com/ Beppu Jigoku Trail] {{in lang|ja}} * [http://www.city.beppu.oita.jp/01onsen/english/05maps/main-map.html Map of Hells and Hot Springs of Beppu] * [http://www.atourworld.com/at-our-world/the-8-hells-of-beppu Photographs of the Hells of Beppu]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://travelbandwagon.com/beppu-jigoku/ Travel Itinerary for best experiencing Beppu Jigoku] {{Coord|33|18|58|N|131|28|8|E|display=title|type:landmark_region:JP-44_scale:10000}} ==ကိုးကား== {{reflist}} 1g12vqvjlpow0cf8g9bm53jk2sseai1 1058989 1058988 2026-10-17T12:35:15Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ရှိရအိခဲငရဲတွင်း */ 1058989 wikitext text/x-wiki '''ဘက်ပုငရဲတွင်းများ''' သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[အိုးအိတခရိုင်]]၊ [[ဘက်ပုမြို့၊ အိုးအိတ|ဘက်ပုမြို့]]ရှိ ရေပူစမ်းများကို ခေါ်ဝေါသည့် အမည် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာစကားဖြင့် (別府の地獄, ဘက်ပုနော့ဂျိခိုခု) ဟု ခေါ်သည်။ ဂျိခိုခု (地獄) သည် ဂျပန်ဘာသာဖြင့် "ငရဲပြည်" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤရေပူစမ်းများကို ရေချိုးခြင်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ ကြည့်ရှုန်အတွက် ထားရှိသည်။ ဘက်ပုငရဲတွင်းများသည် "လှပသည့်ရှုခင်းနေရာများ" အဖြစ် နိုင်ငံတော်၏ သတ်မှတ်ထားခြင်း ခံရသည်။ ==ဘက်ပုငရဲတွင်းများ ''ဂျိခုခုမဲဂုရိ''== "ဂျိခိုခုမဲဂုရိ" (別府地獄めぐり) ဟူသည့် ခရီးသွားလမ်ကြောင်းတွင် ဘက်ပုငရဲတွင်းတွင်ပါဝင်သည့် ရေပူစမ်းများအားလုံး တည်ရှိသည်။<ref name="kyushu">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.visit-kyushu.com/en/see-and-do/spots/hells-beppu/ |website=Visit Kyushu |access-date=11 June 2024}}</ref><ref name="japan">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.japan.travel/en/spot/713/ |website=Japan Travel |access-date=11 June 2024}}</ref> ဤလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာဖြစ်သည့် ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု) မှနေ၍ အခြားနေရာငါးခုသို့ လမ်းလျှောက်၍ သွားနိုင်သည်။ အခြားနှစ်ခုသို့မူ ဘတ်စကား သို့မဟုတ် ကားဖြင့် သွားရောက်နိုင်သည်။ ခရီးလမ်းကြောင်း အစအဆုံးသည် နှစ်နာရီမှ နှစ်နာရီခွဲခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==ပင်လယ်ငရဲတွင်း== ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု သည် ) သည် အသက်ဝင်သည့် အပြာရောင်ရေများကြောင့် ထင်ရှားသည်။ အပူချိန် ၉၈ ဒီဂရီရှိသည့် ရေကို ကြက်ဥပြုတ် (အွန်းဆန်းတမဂေါ့) ပြုလုပ်ရန် သုံးသည်။<ref name="kyushu" /> ဤငရဲတွင်းသည် ဂျိခိုခုမဲဂုရိခရီးလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာ ဖြစ်သည်။<ref name="hell list">{{cite web |title=Beppu Hell Tour Course |url=https://beppu-tourism.com/en/course01/#spot2 |website=Beppu Tourism |access-date=12 June 2024}}</ref> [[Image: Umi Jigoku (Sea Hell) in Beppu.jpg|thumb|ပင်လယ်ငရဲတွင်း]] ==အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း== ဤရေပူစမ်းသည် မီးခိုးရောင်ရွှံ့နှစ်များ ပါဝင်သည့် ကန်များ ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို "အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း" (鬼石坊主地獄, Oniishibozu Jigoku) ဟု ခေါ်ဝေါ်သည်။ အကြောင်းရင်းမှာ ကန်အတွင်းရှိ ရွှံ့နှစ်ပူဖောင်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း၏ ကတုံးနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာဖြင့် ဘိုးဇု (坊主) သည် "ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ==ခမဒိုငရဲတွင်း== ခမဒိုငရဲတွင်း (かまど地獄, ခမဒိုငရဲတွင်း) တွင် များစွာသော ရေပူစမ်းများ ပါဝင်သည်။ ဤရေပူစမ်းများထဲမှတစ်ခုသည် ရာသီဥတုနှင့် အပူချိန်ပေါ်မူတည်ကာ အရောင်ပြောင်းလဲသည်။<ref name="hell list" /> ==မိကျောင်းငရဲတွင်း== အိုနိယမဂျိခိုခု (鬼山地獄) သည် မိကျောင်း အကောင်ရှစ်ဆယ်ခန့် ရှိသည့် ရေပူစမ်း ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို တစ်ခါတရံ "မိကျောင်းငရဲတွင်း" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ဤနေရာသည် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးသော မိကျောင်းများသားဖောက်သည့် နေရာဖြစ်သည်။ ရေပူစမ်း၏ အပူချိန်သည် မိကျောင်းများအတွက် သင့်လျော်သည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို ဖန်တီးပေးသည်။<ref name="hell list" /><ref name="Fukuoka Oita">{{cite web |title=【べっぷ地獄めぐり】地獄を体感！7つの地獄を巡ろう！ |url=https://fukuoka-oita-dc.jp/articles/detail/477009ae-c25b-4935-a2de-2d0f954c7048 |website=Fukuoka - Oita |access-date=12 June 2024}}</ref> ==ရှိရအိခဲငရဲတွင်း== ရှိရအိခဲဂျိခိုခု (白池地獄) သည် စာဖြင့် "အဖြူရောင်ကန်ငရဲတွင်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ရေပူစမ်း၏ ရေအရောင်သည် အဖြူဖျော့ရောင် ရှိသည်။ ကပ်လျက်တွင် အပူပိုင်းငါးပြတိုက်တစ်ခု ရှိသည်။ ရေပူစမ်းရှိ ရေနွေးများသည် ငါးပြတိုက်ရှိ pirarucus နှင့် piranha တို့ကဲ့သို့သော အပူပိုင်းငါးများကို အထောက်အပံ့ ပေးထားသည်။<ref name="hell list" /> ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category|Beppu Jigokumeguri}} * [http://www.beppu-jigoku.com/ Beppu Jigoku Trail] {{in lang|ja}} * [http://www.city.beppu.oita.jp/01onsen/english/05maps/main-map.html Map of Hells and Hot Springs of Beppu] * [http://www.atourworld.com/at-our-world/the-8-hells-of-beppu Photographs of the Hells of Beppu]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://travelbandwagon.com/beppu-jigoku/ Travel Itinerary for best experiencing Beppu Jigoku] {{Coord|33|18|58|N|131|28|8|E|display=title|type:landmark_region:JP-44_scale:10000}} ==ကိုးကား== {{reflist}} g5bdy8vdglero5ev2tk87iu18n5t355 1058990 1058989 2026-10-17T12:38:53Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ရှိရအိခဲငရဲတွင်း */ 1058990 wikitext text/x-wiki '''ဘက်ပုငရဲတွင်းများ''' သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[အိုးအိတခရိုင်]]၊ [[ဘက်ပုမြို့၊ အိုးအိတ|ဘက်ပုမြို့]]ရှိ ရေပူစမ်းများကို ခေါ်ဝေါသည့် အမည် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာစကားဖြင့် (別府の地獄, ဘက်ပုနော့ဂျိခိုခု) ဟု ခေါ်သည်။ ဂျိခိုခု (地獄) သည် ဂျပန်ဘာသာဖြင့် "ငရဲပြည်" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤရေပူစမ်းများကို ရေချိုးခြင်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ ကြည့်ရှုန်အတွက် ထားရှိသည်။ ဘက်ပုငရဲတွင်းများသည် "လှပသည့်ရှုခင်းနေရာများ" အဖြစ် နိုင်ငံတော်၏ သတ်မှတ်ထားခြင်း ခံရသည်။ ==ဘက်ပုငရဲတွင်းများ ''ဂျိခုခုမဲဂုရိ''== "ဂျိခိုခုမဲဂုရိ" (別府地獄めぐり) ဟူသည့် ခရီးသွားလမ်ကြောင်းတွင် ဘက်ပုငရဲတွင်းတွင်ပါဝင်သည့် ရေပူစမ်းများအားလုံး တည်ရှိသည်။<ref name="kyushu">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.visit-kyushu.com/en/see-and-do/spots/hells-beppu/ |website=Visit Kyushu |access-date=11 June 2024}}</ref><ref name="japan">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.japan.travel/en/spot/713/ |website=Japan Travel |access-date=11 June 2024}}</ref> ဤလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာဖြစ်သည့် ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု) မှနေ၍ အခြားနေရာငါးခုသို့ လမ်းလျှောက်၍ သွားနိုင်သည်။ အခြားနှစ်ခုသို့မူ ဘတ်စကား သို့မဟုတ် ကားဖြင့် သွားရောက်နိုင်သည်။ ခရီးလမ်းကြောင်း အစအဆုံးသည် နှစ်နာရီမှ နှစ်နာရီခွဲခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==ပင်လယ်ငရဲတွင်း== ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု သည် ) သည် အသက်ဝင်သည့် အပြာရောင်ရေများကြောင့် ထင်ရှားသည်။ အပူချိန် ၉၈ ဒီဂရီရှိသည့် ရေကို ကြက်ဥပြုတ် (အွန်းဆန်းတမဂေါ့) ပြုလုပ်ရန် သုံးသည်။<ref name="kyushu" /> ဤငရဲတွင်းသည် ဂျိခိုခုမဲဂုရိခရီးလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာ ဖြစ်သည်။<ref name="hell list">{{cite web |title=Beppu Hell Tour Course |url=https://beppu-tourism.com/en/course01/#spot2 |website=Beppu Tourism |access-date=12 June 2024}}</ref> [[Image: Umi Jigoku (Sea Hell) in Beppu.jpg|thumb|ပင်လယ်ငရဲတွင်း]] ==အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း== ဤရေပူစမ်းသည် မီးခိုးရောင်ရွှံ့နှစ်များ ပါဝင်သည့် ကန်များ ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို "အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း" (鬼石坊主地獄, Oniishibozu Jigoku) ဟု ခေါ်ဝေါ်သည်။ အကြောင်းရင်းမှာ ကန်အတွင်းရှိ ရွှံ့နှစ်ပူဖောင်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း၏ ကတုံးနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာဖြင့် ဘိုးဇု (坊主) သည် "ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ==ခမဒိုငရဲတွင်း== ခမဒိုငရဲတွင်း (かまど地獄, ခမဒိုငရဲတွင်း) တွင် များစွာသော ရေပူစမ်းများ ပါဝင်သည်။ ဤရေပူစမ်းများထဲမှတစ်ခုသည် ရာသီဥတုနှင့် အပူချိန်ပေါ်မူတည်ကာ အရောင်ပြောင်းလဲသည်။<ref name="hell list" /> ==မိကျောင်းငရဲတွင်း== အိုနိယမဂျိခိုခု (鬼山地獄) သည် မိကျောင်း အကောင်ရှစ်ဆယ်ခန့် ရှိသည့် ရေပူစမ်း ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို တစ်ခါတရံ "မိကျောင်းငရဲတွင်း" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ဤနေရာသည် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးသော မိကျောင်းများသားဖောက်သည့် နေရာဖြစ်သည်။ ရေပူစမ်း၏ အပူချိန်သည် မိကျောင်းများအတွက် သင့်လျော်သည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို ဖန်တီးပေးသည်။<ref name="hell list" /><ref name="Fukuoka Oita">{{cite web |title=【べっぷ地獄めぐり】地獄を体感！7つの地獄を巡ろう！ |url=https://fukuoka-oita-dc.jp/articles/detail/477009ae-c25b-4935-a2de-2d0f954c7048 |website=Fukuoka - Oita |access-date=12 June 2024}}</ref> ==ရှိရအိခဲငရဲတွင်း== ရှိရအိခဲဂျိခိုခု (白池地獄) သည် စာဖြင့် "အဖြူရောင်ကန်ငရဲတွင်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ရေပူစမ်း၏ ရေအရောင်သည် အဖြူဖျော့ရောင် ရှိသည်။ ကပ်လျက်တွင် အပူပိုင်းငါးပြတိုက်တစ်ခု ရှိသည်။ ရေပူစမ်းရှိ ရေနွေးများသည် ငါးပြတိုက်ရှိ pirarucus နှင့် piranha တို့ကဲ့သို့သော အပူပိုင်းငါးများကို အထောက်အပံ့ ပေးထားသည်။<ref name="hell list" /> ==ချိနိုအိခဲငရဲတွင်း== ချိနိုအိခဲဂျိခိုခု (血の池地獄) သည် စာဖြင့် "သွေးကန်ငရဲတွင်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤအမည်သည် အနီရောင်ရှိသည့် ရွှံ့နွံများမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ဤရေပူစမ်းသည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ရှေးအကျဆုံးသဘာဝရေပူစမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤငရဲတွင်းသည် အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့ပြီးဖြစ်သည့် ငရဲတွင်းများမှ ကားဖြင့် ၁၀ မိနစ်ခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category|Beppu Jigokumeguri}} * [http://www.beppu-jigoku.com/ Beppu Jigoku Trail] {{in lang|ja}} * [http://www.city.beppu.oita.jp/01onsen/english/05maps/main-map.html Map of Hells and Hot Springs of Beppu] * [http://www.atourworld.com/at-our-world/the-8-hells-of-beppu Photographs of the Hells of Beppu]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://travelbandwagon.com/beppu-jigoku/ Travel Itinerary for best experiencing Beppu Jigoku] {{Coord|33|18|58|N|131|28|8|E|display=title|type:landmark_region:JP-44_scale:10000}} ==ကိုးကား== {{reflist}} gsoqq4p8ndhxyxyvk5dvw4657b56078 1058991 1058990 2026-10-17T12:39:25Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ချိနိုအိခဲငရဲတွင်း */ 1058991 wikitext text/x-wiki '''ဘက်ပုငရဲတွင်းများ''' သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[အိုးအိတခရိုင်]]၊ [[ဘက်ပုမြို့၊ အိုးအိတ|ဘက်ပုမြို့]]ရှိ ရေပူစမ်းများကို ခေါ်ဝေါသည့် အမည် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာစကားဖြင့် (別府の地獄, ဘက်ပုနော့ဂျိခိုခု) ဟု ခေါ်သည်။ ဂျိခိုခု (地獄) သည် ဂျပန်ဘာသာဖြင့် "ငရဲပြည်" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤရေပူစမ်းများကို ရေချိုးခြင်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ ကြည့်ရှုန်အတွက် ထားရှိသည်။ ဘက်ပုငရဲတွင်းများသည် "လှပသည့်ရှုခင်းနေရာများ" အဖြစ် နိုင်ငံတော်၏ သတ်မှတ်ထားခြင်း ခံရသည်။ ==ဘက်ပုငရဲတွင်းများ ''ဂျိခုခုမဲဂုရိ''== "ဂျိခိုခုမဲဂုရိ" (別府地獄めぐり) ဟူသည့် ခရီးသွားလမ်ကြောင်းတွင် ဘက်ပုငရဲတွင်းတွင်ပါဝင်သည့် ရေပူစမ်းများအားလုံး တည်ရှိသည်။<ref name="kyushu">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.visit-kyushu.com/en/see-and-do/spots/hells-beppu/ |website=Visit Kyushu |access-date=11 June 2024}}</ref><ref name="japan">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.japan.travel/en/spot/713/ |website=Japan Travel |access-date=11 June 2024}}</ref> ဤလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာဖြစ်သည့် ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု) မှနေ၍ အခြားနေရာငါးခုသို့ လမ်းလျှောက်၍ သွားနိုင်သည်။ အခြားနှစ်ခုသို့မူ ဘတ်စကား သို့မဟုတ် ကားဖြင့် သွားရောက်နိုင်သည်။ ခရီးလမ်းကြောင်း အစအဆုံးသည် နှစ်နာရီမှ နှစ်နာရီခွဲခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==ပင်လယ်ငရဲတွင်း== ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု သည် ) သည် အသက်ဝင်သည့် အပြာရောင်ရေများကြောင့် ထင်ရှားသည်။ အပူချိန် ၉၈ ဒီဂရီရှိသည့် ရေကို ကြက်ဥပြုတ် (အွန်းဆန်းတမဂေါ့) ပြုလုပ်ရန် သုံးသည်။<ref name="kyushu" /> ဤငရဲတွင်းသည် ဂျိခိုခုမဲဂုရိခရီးလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာ ဖြစ်သည်။<ref name="hell list">{{cite web |title=Beppu Hell Tour Course |url=https://beppu-tourism.com/en/course01/#spot2 |website=Beppu Tourism |access-date=12 June 2024}}</ref> [[Image: Umi Jigoku (Sea Hell) in Beppu.jpg|thumb|ပင်လယ်ငရဲတွင်း]] ==အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း== ဤရေပူစမ်းသည် မီးခိုးရောင်ရွှံ့နှစ်များ ပါဝင်သည့် ကန်များ ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို "အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း" (鬼石坊主地獄, Oniishibozu Jigoku) ဟု ခေါ်ဝေါ်သည်။ အကြောင်းရင်းမှာ ကန်အတွင်းရှိ ရွှံ့နှစ်ပူဖောင်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း၏ ကတုံးနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာဖြင့် ဘိုးဇု (坊主) သည် "ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ==ခမဒိုငရဲတွင်း== ခမဒိုငရဲတွင်း (かまど地獄, ခမဒိုငရဲတွင်း) တွင် များစွာသော ရေပူစမ်းများ ပါဝင်သည်။ ဤရေပူစမ်းများထဲမှတစ်ခုသည် ရာသီဥတုနှင့် အပူချိန်ပေါ်မူတည်ကာ အရောင်ပြောင်းလဲသည်။<ref name="hell list" /> ==မိကျောင်းငရဲတွင်း== အိုနိယမဂျိခိုခု (鬼山地獄) သည် မိကျောင်း အကောင်ရှစ်ဆယ်ခန့် ရှိသည့် ရေပူစမ်း ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို တစ်ခါတရံ "မိကျောင်းငရဲတွင်း" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ဤနေရာသည် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးသော မိကျောင်းများသားဖောက်သည့် နေရာဖြစ်သည်။ ရေပူစမ်း၏ အပူချိန်သည် မိကျောင်းများအတွက် သင့်လျော်သည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို ဖန်တီးပေးသည်။<ref name="hell list" /><ref name="Fukuoka Oita">{{cite web |title=【べっぷ地獄めぐり】地獄を体感！7つの地獄を巡ろう！ |url=https://fukuoka-oita-dc.jp/articles/detail/477009ae-c25b-4935-a2de-2d0f954c7048 |website=Fukuoka - Oita |access-date=12 June 2024}}</ref> ==ရှိရအိခဲငရဲတွင်း== ရှိရအိခဲဂျိခိုခု (白池地獄) သည် စာဖြင့် "အဖြူရောင်ကန်ငရဲတွင်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ရေပူစမ်း၏ ရေအရောင်သည် အဖြူဖျော့ရောင် ရှိသည်။ ကပ်လျက်တွင် အပူပိုင်းငါးပြတိုက်တစ်ခု ရှိသည်။ ရေပူစမ်းရှိ ရေနွေးများသည် ငါးပြတိုက်ရှိ pirarucus နှင့် piranha တို့ကဲ့သို့သော အပူပိုင်းငါးများကို အထောက်အပံ့ ပေးထားသည်။<ref name="hell list" /> ==ချိနိုအိခဲငရဲတွင်း== ချိနိုအိခဲဂျိခိုခု (血の池地獄) သည် စာဖြင့် "သွေးကန်ငရဲတွင်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤအမည်သည် အနီရောင်ရှိသည့် ရွှံ့နွံများမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ဤရေပူစမ်းသည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ရှေးအကျဆုံးသဘာဝရေပူစမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤငရဲတွင်းသည် အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့ပြီးဖြစ်သည့် ငရဲတွင်းများမှ ကားဖြင့် ၁၀ မိနစ်ခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==တဆွတ်မခိငရဲတွင်း== ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category|Beppu Jigokumeguri}} * [http://www.beppu-jigoku.com/ Beppu Jigoku Trail] {{in lang|ja}} * [http://www.city.beppu.oita.jp/01onsen/english/05maps/main-map.html Map of Hells and Hot Springs of Beppu] * [http://www.atourworld.com/at-our-world/the-8-hells-of-beppu Photographs of the Hells of Beppu]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://travelbandwagon.com/beppu-jigoku/ Travel Itinerary for best experiencing Beppu Jigoku] {{Coord|33|18|58|N|131|28|8|E|display=title|type:landmark_region:JP-44_scale:10000}} ==ကိုးကား== {{reflist}} pr1prgc8s6og5r6lqcgjomxew60n2vj 1058992 1058991 2026-10-17T12:41:18Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* တဆွတ်မခိငရဲတွင်း */ 1058992 wikitext text/x-wiki '''ဘက်ပုငရဲတွင်းများ''' သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[အိုးအိတခရိုင်]]၊ [[ဘက်ပုမြို့၊ အိုးအိတ|ဘက်ပုမြို့]]ရှိ ရေပူစမ်းများကို ခေါ်ဝေါသည့် အမည် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာစကားဖြင့် (別府の地獄, ဘက်ပုနော့ဂျိခိုခု) ဟု ခေါ်သည်။ ဂျိခိုခု (地獄) သည် ဂျပန်ဘာသာဖြင့် "ငရဲပြည်" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤရေပူစမ်းများကို ရေချိုးခြင်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ ကြည့်ရှုန်အတွက် ထားရှိသည်။ ဘက်ပုငရဲတွင်းများသည် "လှပသည့်ရှုခင်းနေရာများ" အဖြစ် နိုင်ငံတော်၏ သတ်မှတ်ထားခြင်း ခံရသည်။ ==ဘက်ပုငရဲတွင်းများ ''ဂျိခုခုမဲဂုရိ''== "ဂျိခိုခုမဲဂုရိ" (別府地獄めぐり) ဟူသည့် ခရီးသွားလမ်ကြောင်းတွင် ဘက်ပုငရဲတွင်းတွင်ပါဝင်သည့် ရေပူစမ်းများအားလုံး တည်ရှိသည်။<ref name="kyushu">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.visit-kyushu.com/en/see-and-do/spots/hells-beppu/ |website=Visit Kyushu |access-date=11 June 2024}}</ref><ref name="japan">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.japan.travel/en/spot/713/ |website=Japan Travel |access-date=11 June 2024}}</ref> ဤလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာဖြစ်သည့် ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု) မှနေ၍ အခြားနေရာငါးခုသို့ လမ်းလျှောက်၍ သွားနိုင်သည်။ အခြားနှစ်ခုသို့မူ ဘတ်စကား သို့မဟုတ် ကားဖြင့် သွားရောက်နိုင်သည်။ ခရီးလမ်းကြောင်း အစအဆုံးသည် နှစ်နာရီမှ နှစ်နာရီခွဲခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==ပင်လယ်ငရဲတွင်း== ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု သည် ) သည် အသက်ဝင်သည့် အပြာရောင်ရေများကြောင့် ထင်ရှားသည်။ အပူချိန် ၉၈ ဒီဂရီရှိသည့် ရေကို ကြက်ဥပြုတ် (အွန်းဆန်းတမဂေါ့) ပြုလုပ်ရန် သုံးသည်။<ref name="kyushu" /> ဤငရဲတွင်းသည် ဂျိခိုခုမဲဂုရိခရီးလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာ ဖြစ်သည်။<ref name="hell list">{{cite web |title=Beppu Hell Tour Course |url=https://beppu-tourism.com/en/course01/#spot2 |website=Beppu Tourism |access-date=12 June 2024}}</ref> [[Image: Umi Jigoku (Sea Hell) in Beppu.jpg|thumb|ပင်လယ်ငရဲတွင်း]] ==အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း== ဤရေပူစမ်းသည် မီးခိုးရောင်ရွှံ့နှစ်များ ပါဝင်သည့် ကန်များ ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို "အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း" (鬼石坊主地獄, Oniishibozu Jigoku) ဟု ခေါ်ဝေါ်သည်။ အကြောင်းရင်းမှာ ကန်အတွင်းရှိ ရွှံ့နှစ်ပူဖောင်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း၏ ကတုံးနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာဖြင့် ဘိုးဇု (坊主) သည် "ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ==ခမဒိုငရဲတွင်း== ခမဒိုငရဲတွင်း (かまど地獄, ခမဒိုငရဲတွင်း) တွင် များစွာသော ရေပူစမ်းများ ပါဝင်သည်။ ဤရေပူစမ်းများထဲမှတစ်ခုသည် ရာသီဥတုနှင့် အပူချိန်ပေါ်မူတည်ကာ အရောင်ပြောင်းလဲသည်။<ref name="hell list" /> ==မိကျောင်းငရဲတွင်း== အိုနိယမဂျိခိုခု (鬼山地獄) သည် မိကျောင်း အကောင်ရှစ်ဆယ်ခန့် ရှိသည့် ရေပူစမ်း ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို တစ်ခါတရံ "မိကျောင်းငရဲတွင်း" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ဤနေရာသည် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးသော မိကျောင်းများသားဖောက်သည့် နေရာဖြစ်သည်။ ရေပူစမ်း၏ အပူချိန်သည် မိကျောင်းများအတွက် သင့်လျော်သည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို ဖန်တီးပေးသည်။<ref name="hell list" /><ref name="Fukuoka Oita">{{cite web |title=【べっぷ地獄めぐり】地獄を体感！7つの地獄を巡ろう！ |url=https://fukuoka-oita-dc.jp/articles/detail/477009ae-c25b-4935-a2de-2d0f954c7048 |website=Fukuoka - Oita |access-date=12 June 2024}}</ref> ==ရှိရအိခဲငရဲတွင်း== ရှိရအိခဲဂျိခိုခု (白池地獄) သည် စာဖြင့် "အဖြူရောင်ကန်ငရဲတွင်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ရေပူစမ်း၏ ရေအရောင်သည် အဖြူဖျော့ရောင် ရှိသည်။ ကပ်လျက်တွင် အပူပိုင်းငါးပြတိုက်တစ်ခု ရှိသည်။ ရေပူစမ်းရှိ ရေနွေးများသည် ငါးပြတိုက်ရှိ pirarucus နှင့် piranha တို့ကဲ့သို့သော အပူပိုင်းငါးများကို အထောက်အပံ့ ပေးထားသည်။<ref name="hell list" /> ==ချိနိုအိခဲငရဲတွင်း== ချိနိုအိခဲဂျိခိုခု (血の池地獄) သည် စာဖြင့် "သွေးကန်ငရဲတွင်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤအမည်သည် အနီရောင်ရှိသည့် ရွှံ့နွံများမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ဤရေပူစမ်းသည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ရှေးအကျဆုံးသဘာဝရေပူစမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤငရဲတွင်းသည် အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့ပြီးဖြစ်သည့် ငရဲတွင်းများမှ ကားဖြင့် ၁၀ မိနစ်ခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==တဆွတ်မခိငရဲတွင်း== တဆွတ်မခိဂျိခိုခု (龍巻地獄) သည် ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category|Beppu Jigokumeguri}} * [http://www.beppu-jigoku.com/ Beppu Jigoku Trail] {{in lang|ja}} * [http://www.city.beppu.oita.jp/01onsen/english/05maps/main-map.html Map of Hells and Hot Springs of Beppu] * [http://www.atourworld.com/at-our-world/the-8-hells-of-beppu Photographs of the Hells of Beppu]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://travelbandwagon.com/beppu-jigoku/ Travel Itinerary for best experiencing Beppu Jigoku] {{Coord|33|18|58|N|131|28|8|E|display=title|type:landmark_region:JP-44_scale:10000}} ==ကိုးကား== {{reflist}} czb70yyj0no3rxztizn6dl064dyvjmu 1059024 1058992 2026-10-17T16:58:15Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* တဆွတ်မခိငရဲတွင်း */ 1059024 wikitext text/x-wiki '''ဘက်ပုငရဲတွင်းများ''' သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[အိုးအိတခရိုင်]]၊ [[ဘက်ပုမြို့၊ အိုးအိတ|ဘက်ပုမြို့]]ရှိ ရေပူစမ်းများကို ခေါ်ဝေါသည့် အမည် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာစကားဖြင့် (別府の地獄, ဘက်ပုနော့ဂျိခိုခု) ဟု ခေါ်သည်။ ဂျိခိုခု (地獄) သည် ဂျပန်ဘာသာဖြင့် "ငရဲပြည်" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤရေပူစမ်းများကို ရေချိုးခြင်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ ကြည့်ရှုန်အတွက် ထားရှိသည်။ ဘက်ပုငရဲတွင်းများသည် "လှပသည့်ရှုခင်းနေရာများ" အဖြစ် နိုင်ငံတော်၏ သတ်မှတ်ထားခြင်း ခံရသည်။ ==ဘက်ပုငရဲတွင်းများ ''ဂျိခုခုမဲဂုရိ''== "ဂျိခိုခုမဲဂုရိ" (別府地獄めぐり) ဟူသည့် ခရီးသွားလမ်ကြောင်းတွင် ဘက်ပုငရဲတွင်းတွင်ပါဝင်သည့် ရေပူစမ်းများအားလုံး တည်ရှိသည်။<ref name="kyushu">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.visit-kyushu.com/en/see-and-do/spots/hells-beppu/ |website=Visit Kyushu |access-date=11 June 2024}}</ref><ref name="japan">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.japan.travel/en/spot/713/ |website=Japan Travel |access-date=11 June 2024}}</ref> ဤလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာဖြစ်သည့် ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု) မှနေ၍ အခြားနေရာငါးခုသို့ လမ်းလျှောက်၍ သွားနိုင်သည်။ အခြားနှစ်ခုသို့မူ ဘတ်စကား သို့မဟုတ် ကားဖြင့် သွားရောက်နိုင်သည်။ ခရီးလမ်းကြောင်း အစအဆုံးသည် နှစ်နာရီမှ နှစ်နာရီခွဲခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==ပင်လယ်ငရဲတွင်း== ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု သည် ) သည် အသက်ဝင်သည့် အပြာရောင်ရေများကြောင့် ထင်ရှားသည်။ အပူချိန် ၉၈ ဒီဂရီရှိသည့် ရေကို ကြက်ဥပြုတ် (အွန်းဆန်းတမဂေါ့) ပြုလုပ်ရန် သုံးသည်။<ref name="kyushu" /> ဤငရဲတွင်းသည် ဂျိခိုခုမဲဂုရိခရီးလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာ ဖြစ်သည်။<ref name="hell list">{{cite web |title=Beppu Hell Tour Course |url=https://beppu-tourism.com/en/course01/#spot2 |website=Beppu Tourism |access-date=12 June 2024}}</ref> [[Image: Umi Jigoku (Sea Hell) in Beppu.jpg|thumb|ပင်လယ်ငရဲတွင်း]] ==အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း== ဤရေပူစမ်းသည် မီးခိုးရောင်ရွှံ့နှစ်များ ပါဝင်သည့် ကန်များ ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို "အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း" (鬼石坊主地獄, Oniishibozu Jigoku) ဟု ခေါ်ဝေါ်သည်။ အကြောင်းရင်းမှာ ကန်အတွင်းရှိ ရွှံ့နှစ်ပူဖောင်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း၏ ကတုံးနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာဖြင့် ဘိုးဇု (坊主) သည် "ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ==ခမဒိုငရဲတွင်း== ခမဒိုငရဲတွင်း (かまど地獄, ခမဒိုငရဲတွင်း) တွင် များစွာသော ရေပူစမ်းများ ပါဝင်သည်။ ဤရေပူစမ်းများထဲမှတစ်ခုသည် ရာသီဥတုနှင့် အပူချိန်ပေါ်မူတည်ကာ အရောင်ပြောင်းလဲသည်။<ref name="hell list" /> ==မိကျောင်းငရဲတွင်း== အိုနိယမဂျိခိုခု (鬼山地獄) သည် မိကျောင်း အကောင်ရှစ်ဆယ်ခန့် ရှိသည့် ရေပူစမ်း ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို တစ်ခါတရံ "မိကျောင်းငရဲတွင်း" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ဤနေရာသည် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးသော မိကျောင်းများသားဖောက်သည့် နေရာဖြစ်သည်။ ရေပူစမ်း၏ အပူချိန်သည် မိကျောင်းများအတွက် သင့်လျော်သည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို ဖန်တီးပေးသည်။<ref name="hell list" /><ref name="Fukuoka Oita">{{cite web |title=【べっぷ地獄めぐり】地獄を体感！7つの地獄を巡ろう！ |url=https://fukuoka-oita-dc.jp/articles/detail/477009ae-c25b-4935-a2de-2d0f954c7048 |website=Fukuoka - Oita |access-date=12 June 2024}}</ref> ==ရှိရအိခဲငရဲတွင်း== ရှိရအိခဲဂျိခိုခု (白池地獄) သည် စာဖြင့် "အဖြူရောင်ကန်ငရဲတွင်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ရေပူစမ်း၏ ရေအရောင်သည် အဖြူဖျော့ရောင် ရှိသည်။ ကပ်လျက်တွင် အပူပိုင်းငါးပြတိုက်တစ်ခု ရှိသည်။ ရေပူစမ်းရှိ ရေနွေးများသည် ငါးပြတိုက်ရှိ pirarucus နှင့် piranha တို့ကဲ့သို့သော အပူပိုင်းငါးများကို အထောက်အပံ့ ပေးထားသည်။<ref name="hell list" /> ==ချိနိုအိခဲငရဲတွင်း== ချိနိုအိခဲဂျိခိုခု (血の池地獄) သည် စာဖြင့် "သွေးကန်ငရဲတွင်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤအမည်သည် အနီရောင်ရှိသည့် ရွှံ့နွံများမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ဤရေပူစမ်းသည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ရှေးအကျဆုံးသဘာဝရေပူစမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤငရဲတွင်းသည် အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့ပြီးဖြစ်သည့် ငရဲတွင်းများမှ ကားဖြင့် ၁၀ မိနစ်ခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==တဆွတ်မခိငရဲတွင်း== တဆွတ်မခိဂျိခိုခု (龍巻地獄) သည် သဘာဝအလျောက်ရေများပန်းထွက်နေသည့် တစ်ခုတည်းသော ငရဲတွင်း ဖြစ်သည်။ မိနစ် ၃၀ - ၄၀ ကြားတစ်ခါ ရေများပန်းထုတ်သည်။ ရေပန်း၏ အပေါ်ဘက်တွင် အမိုးတစ်ခု တပ်ဆင်ထားသည်။ လူအများအနေဖြင့် အပေါ်ဘက် အနီးကပ်အကွာအဝေးမှ ကြည့်ရှုခြင်းကို ကာကွယ်ရန် ဖြစ်သည်။ အမိုးတပ်ဆင်မထားပါက ထိုရေပန်းသည် လေထဲသို့ ၃၀ မိတာအထိ ရောက်ရှိနိုင်သည်။ ဤငရဲတွင်းသည် "ချိနိုအိခဲငရဲတွင်း" ၏ ကပ်လျက်တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="hell list" /> [[File:Beppu Tatsumaki-jigoku03s5s4272.jpg|thumb|''တဆွတ်မခိငရဲတွင်း'' မှ ရေများပန်းထွက်နေပုံ]] ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category|Beppu Jigokumeguri}} * [http://www.beppu-jigoku.com/ Beppu Jigoku Trail] {{in lang|ja}} * [http://www.city.beppu.oita.jp/01onsen/english/05maps/main-map.html Map of Hells and Hot Springs of Beppu] * [http://www.atourworld.com/at-our-world/the-8-hells-of-beppu Photographs of the Hells of Beppu]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://travelbandwagon.com/beppu-jigoku/ Travel Itinerary for best experiencing Beppu Jigoku] {{Coord|33|18|58|N|131|28|8|E|display=title|type:landmark_region:JP-44_scale:10000}} ==ကိုးကား== {{reflist}} 5a8krf055gljtbk3698u2ygdvbh6igv 1059025 1059024 2026-10-17T16:58:48Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:အိုးအိတခရိုင်ရှိ ခရီးသွားနေရာများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1059025 wikitext text/x-wiki '''ဘက်ပုငရဲတွင်းများ''' သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[အိုးအိတခရိုင်]]၊ [[ဘက်ပုမြို့၊ အိုးအိတ|ဘက်ပုမြို့]]ရှိ ရေပူစမ်းများကို ခေါ်ဝေါသည့် အမည် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာစကားဖြင့် (別府の地獄, ဘက်ပုနော့ဂျိခိုခု) ဟု ခေါ်သည်။ ဂျိခိုခု (地獄) သည် ဂျပန်ဘာသာဖြင့် "ငရဲပြည်" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤရေပူစမ်းများကို ရေချိုးခြင်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ ကြည့်ရှုန်အတွက် ထားရှိသည်။ ဘက်ပုငရဲတွင်းများသည် "လှပသည့်ရှုခင်းနေရာများ" အဖြစ် နိုင်ငံတော်၏ သတ်မှတ်ထားခြင်း ခံရသည်။ ==ဘက်ပုငရဲတွင်းများ ''ဂျိခုခုမဲဂုရိ''== "ဂျိခိုခုမဲဂုရိ" (別府地獄めぐり) ဟူသည့် ခရီးသွားလမ်ကြောင်းတွင် ဘက်ပုငရဲတွင်းတွင်ပါဝင်သည့် ရေပူစမ်းများအားလုံး တည်ရှိသည်။<ref name="kyushu">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.visit-kyushu.com/en/see-and-do/spots/hells-beppu/ |website=Visit Kyushu |access-date=11 June 2024}}</ref><ref name="japan">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.japan.travel/en/spot/713/ |website=Japan Travel |access-date=11 June 2024}}</ref> ဤလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာဖြစ်သည့် ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု) မှနေ၍ အခြားနေရာငါးခုသို့ လမ်းလျှောက်၍ သွားနိုင်သည်။ အခြားနှစ်ခုသို့မူ ဘတ်စကား သို့မဟုတ် ကားဖြင့် သွားရောက်နိုင်သည်။ ခရီးလမ်းကြောင်း အစအဆုံးသည် နှစ်နာရီမှ နှစ်နာရီခွဲခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==ပင်လယ်ငရဲတွင်း== ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု သည် ) သည် အသက်ဝင်သည့် အပြာရောင်ရေများကြောင့် ထင်ရှားသည်။ အပူချိန် ၉၈ ဒီဂရီရှိသည့် ရေကို ကြက်ဥပြုတ် (အွန်းဆန်းတမဂေါ့) ပြုလုပ်ရန် သုံးသည်။<ref name="kyushu" /> ဤငရဲတွင်းသည် ဂျိခိုခုမဲဂုရိခရီးလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာ ဖြစ်သည်။<ref name="hell list">{{cite web |title=Beppu Hell Tour Course |url=https://beppu-tourism.com/en/course01/#spot2 |website=Beppu Tourism |access-date=12 June 2024}}</ref> [[Image: Umi Jigoku (Sea Hell) in Beppu.jpg|thumb|ပင်လယ်ငရဲတွင်း]] ==အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း== ဤရေပူစမ်းသည် မီးခိုးရောင်ရွှံ့နှစ်များ ပါဝင်သည့် ကန်များ ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို "အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း" (鬼石坊主地獄, Oniishibozu Jigoku) ဟု ခေါ်ဝေါ်သည်။ အကြောင်းရင်းမှာ ကန်အတွင်းရှိ ရွှံ့နှစ်ပူဖောင်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း၏ ကတုံးနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာဖြင့် ဘိုးဇု (坊主) သည် "ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ==ခမဒိုငရဲတွင်း== ခမဒိုငရဲတွင်း (かまど地獄, ခမဒိုငရဲတွင်း) တွင် များစွာသော ရေပူစမ်းများ ပါဝင်သည်။ ဤရေပူစမ်းများထဲမှတစ်ခုသည် ရာသီဥတုနှင့် အပူချိန်ပေါ်မူတည်ကာ အရောင်ပြောင်းလဲသည်။<ref name="hell list" /> ==မိကျောင်းငရဲတွင်း== အိုနိယမဂျိခိုခု (鬼山地獄) သည် မိကျောင်း အကောင်ရှစ်ဆယ်ခန့် ရှိသည့် ရေပူစမ်း ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို တစ်ခါတရံ "မိကျောင်းငရဲတွင်း" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ဤနေရာသည် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးသော မိကျောင်းများသားဖောက်သည့် နေရာဖြစ်သည်။ ရေပူစမ်း၏ အပူချိန်သည် မိကျောင်းများအတွက် သင့်လျော်သည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို ဖန်တီးပေးသည်။<ref name="hell list" /><ref name="Fukuoka Oita">{{cite web |title=【べっぷ地獄めぐり】地獄を体感！7つの地獄を巡ろう！ |url=https://fukuoka-oita-dc.jp/articles/detail/477009ae-c25b-4935-a2de-2d0f954c7048 |website=Fukuoka - Oita |access-date=12 June 2024}}</ref> ==ရှိရအိခဲငရဲတွင်း== ရှိရအိခဲဂျိခိုခု (白池地獄) သည် စာဖြင့် "အဖြူရောင်ကန်ငရဲတွင်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ရေပူစမ်း၏ ရေအရောင်သည် အဖြူဖျော့ရောင် ရှိသည်။ ကပ်လျက်တွင် အပူပိုင်းငါးပြတိုက်တစ်ခု ရှိသည်။ ရေပူစမ်းရှိ ရေနွေးများသည် ငါးပြတိုက်ရှိ pirarucus နှင့် piranha တို့ကဲ့သို့သော အပူပိုင်းငါးများကို အထောက်အပံ့ ပေးထားသည်။<ref name="hell list" /> ==ချိနိုအိခဲငရဲတွင်း== ချိနိုအိခဲဂျိခိုခု (血の池地獄) သည် စာဖြင့် "သွေးကန်ငရဲတွင်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤအမည်သည် အနီရောင်ရှိသည့် ရွှံ့နွံများမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ဤရေပူစမ်းသည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ရှေးအကျဆုံးသဘာဝရေပူစမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤငရဲတွင်းသည် အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့ပြီးဖြစ်သည့် ငရဲတွင်းများမှ ကားဖြင့် ၁၀ မိနစ်ခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==တဆွတ်မခိငရဲတွင်း== တဆွတ်မခိဂျိခိုခု (龍巻地獄) သည် သဘာဝအလျောက်ရေများပန်းထွက်နေသည့် တစ်ခုတည်းသော ငရဲတွင်း ဖြစ်သည်။ မိနစ် ၃၀ - ၄၀ ကြားတစ်ခါ ရေများပန်းထုတ်သည်။ ရေပန်း၏ အပေါ်ဘက်တွင် အမိုးတစ်ခု တပ်ဆင်ထားသည်။ လူအများအနေဖြင့် အပေါ်ဘက် အနီးကပ်အကွာအဝေးမှ ကြည့်ရှုခြင်းကို ကာကွယ်ရန် ဖြစ်သည်။ အမိုးတပ်ဆင်မထားပါက ထိုရေပန်းသည် လေထဲသို့ ၃၀ မိတာအထိ ရောက်ရှိနိုင်သည်။ ဤငရဲတွင်းသည် "ချိနိုအိခဲငရဲတွင်း" ၏ ကပ်လျက်တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="hell list" /> [[File:Beppu Tatsumaki-jigoku03s5s4272.jpg|thumb|''တဆွတ်မခိငရဲတွင်း'' မှ ရေများပန်းထွက်နေပုံ]] ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category|Beppu Jigokumeguri}} * [http://www.beppu-jigoku.com/ Beppu Jigoku Trail] {{in lang|ja}} * [http://www.city.beppu.oita.jp/01onsen/english/05maps/main-map.html Map of Hells and Hot Springs of Beppu] * [http://www.atourworld.com/at-our-world/the-8-hells-of-beppu Photographs of the Hells of Beppu]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://travelbandwagon.com/beppu-jigoku/ Travel Itinerary for best experiencing Beppu Jigoku] {{Coord|33|18|58|N|131|28|8|E|display=title|type:landmark_region:JP-44_scale:10000}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:အိုးအိတခရိုင်ရှိ ခရီးသွားနေရာများ]] be6ib7flktsjod8lo7m2amy5p2h7p4z 1059027 1059025 2026-10-17T17:00:02Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:အိုးအိတခရိုင်ရှိ ရေပူစမ်းများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1059027 wikitext text/x-wiki '''ဘက်ပုငရဲတွင်းများ''' သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[အိုးအိတခရိုင်]]၊ [[ဘက်ပုမြို့၊ အိုးအိတ|ဘက်ပုမြို့]]ရှိ ရေပူစမ်းများကို ခေါ်ဝေါသည့် အမည် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာစကားဖြင့် (別府の地獄, ဘက်ပုနော့ဂျိခိုခု) ဟု ခေါ်သည်။ ဂျိခိုခု (地獄) သည် ဂျပန်ဘာသာဖြင့် "ငရဲပြည်" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤရေပူစမ်းများကို ရေချိုးခြင်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ ကြည့်ရှုန်အတွက် ထားရှိသည်။ ဘက်ပုငရဲတွင်းများသည် "လှပသည့်ရှုခင်းနေရာများ" အဖြစ် နိုင်ငံတော်၏ သတ်မှတ်ထားခြင်း ခံရသည်။ ==ဘက်ပုငရဲတွင်းများ ''ဂျိခုခုမဲဂုရိ''== "ဂျိခိုခုမဲဂုရိ" (別府地獄めぐり) ဟူသည့် ခရီးသွားလမ်ကြောင်းတွင် ဘက်ပုငရဲတွင်းတွင်ပါဝင်သည့် ရေပူစမ်းများအားလုံး တည်ရှိသည်။<ref name="kyushu">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.visit-kyushu.com/en/see-and-do/spots/hells-beppu/ |website=Visit Kyushu |access-date=11 June 2024}}</ref><ref name="japan">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.japan.travel/en/spot/713/ |website=Japan Travel |access-date=11 June 2024}}</ref> ဤလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာဖြစ်သည့် ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု) မှနေ၍ အခြားနေရာငါးခုသို့ လမ်းလျှောက်၍ သွားနိုင်သည်။ အခြားနှစ်ခုသို့မူ ဘတ်စကား သို့မဟုတ် ကားဖြင့် သွားရောက်နိုင်သည်။ ခရီးလမ်းကြောင်း အစအဆုံးသည် နှစ်နာရီမှ နှစ်နာရီခွဲခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==ပင်လယ်ငရဲတွင်း== ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု သည် ) သည် အသက်ဝင်သည့် အပြာရောင်ရေများကြောင့် ထင်ရှားသည်။ အပူချိန် ၉၈ ဒီဂရီရှိသည့် ရေကို ကြက်ဥပြုတ် (အွန်းဆန်းတမဂေါ့) ပြုလုပ်ရန် သုံးသည်။<ref name="kyushu" /> ဤငရဲတွင်းသည် ဂျိခိုခုမဲဂုရိခရီးလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာ ဖြစ်သည်။<ref name="hell list">{{cite web |title=Beppu Hell Tour Course |url=https://beppu-tourism.com/en/course01/#spot2 |website=Beppu Tourism |access-date=12 June 2024}}</ref> [[Image: Umi Jigoku (Sea Hell) in Beppu.jpg|thumb|ပင်လယ်ငရဲတွင်း]] ==အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း== ဤရေပူစမ်းသည် မီးခိုးရောင်ရွှံ့နှစ်များ ပါဝင်သည့် ကန်များ ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို "အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း" (鬼石坊主地獄, Oniishibozu Jigoku) ဟု ခေါ်ဝေါ်သည်။ အကြောင်းရင်းမှာ ကန်အတွင်းရှိ ရွှံ့နှစ်ပူဖောင်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း၏ ကတုံးနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာဖြင့် ဘိုးဇု (坊主) သည် "ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ==ခမဒိုငရဲတွင်း== ခမဒိုငရဲတွင်း (かまど地獄, ခမဒိုငရဲတွင်း) တွင် များစွာသော ရေပူစမ်းများ ပါဝင်သည်။ ဤရေပူစမ်းများထဲမှတစ်ခုသည် ရာသီဥတုနှင့် အပူချိန်ပေါ်မူတည်ကာ အရောင်ပြောင်းလဲသည်။<ref name="hell list" /> ==မိကျောင်းငရဲတွင်း== အိုနိယမဂျိခိုခု (鬼山地獄) သည် မိကျောင်း အကောင်ရှစ်ဆယ်ခန့် ရှိသည့် ရေပူစမ်း ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို တစ်ခါတရံ "မိကျောင်းငရဲတွင်း" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ဤနေရာသည် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးသော မိကျောင်းများသားဖောက်သည့် နေရာဖြစ်သည်။ ရေပူစမ်း၏ အပူချိန်သည် မိကျောင်းများအတွက် သင့်လျော်သည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို ဖန်တီးပေးသည်။<ref name="hell list" /><ref name="Fukuoka Oita">{{cite web |title=【べっぷ地獄めぐり】地獄を体感！7つの地獄を巡ろう！ |url=https://fukuoka-oita-dc.jp/articles/detail/477009ae-c25b-4935-a2de-2d0f954c7048 |website=Fukuoka - Oita |access-date=12 June 2024}}</ref> ==ရှိရအိခဲငရဲတွင်း== ရှိရအိခဲဂျိခိုခု (白池地獄) သည် စာဖြင့် "အဖြူရောင်ကန်ငရဲတွင်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ရေပူစမ်း၏ ရေအရောင်သည် အဖြူဖျော့ရောင် ရှိသည်။ ကပ်လျက်တွင် အပူပိုင်းငါးပြတိုက်တစ်ခု ရှိသည်။ ရေပူစမ်းရှိ ရေနွေးများသည် ငါးပြတိုက်ရှိ pirarucus နှင့် piranha တို့ကဲ့သို့သော အပူပိုင်းငါးများကို အထောက်အပံ့ ပေးထားသည်။<ref name="hell list" /> ==ချိနိုအိခဲငရဲတွင်း== ချိနိုအိခဲဂျိခိုခု (血の池地獄) သည် စာဖြင့် "သွေးကန်ငရဲတွင်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤအမည်သည် အနီရောင်ရှိသည့် ရွှံ့နွံများမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ဤရေပူစမ်းသည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ရှေးအကျဆုံးသဘာဝရေပူစမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤငရဲတွင်းသည် အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့ပြီးဖြစ်သည့် ငရဲတွင်းများမှ ကားဖြင့် ၁၀ မိနစ်ခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==တဆွတ်မခိငရဲတွင်း== တဆွတ်မခိဂျိခိုခု (龍巻地獄) သည် သဘာဝအလျောက်ရေများပန်းထွက်နေသည့် တစ်ခုတည်းသော ငရဲတွင်း ဖြစ်သည်။ မိနစ် ၃၀ - ၄၀ ကြားတစ်ခါ ရေများပန်းထုတ်သည်။ ရေပန်း၏ အပေါ်ဘက်တွင် အမိုးတစ်ခု တပ်ဆင်ထားသည်။ လူအများအနေဖြင့် အပေါ်ဘက် အနီးကပ်အကွာအဝေးမှ ကြည့်ရှုခြင်းကို ကာကွယ်ရန် ဖြစ်သည်။ အမိုးတပ်ဆင်မထားပါက ထိုရေပန်းသည် လေထဲသို့ ၃၀ မိတာအထိ ရောက်ရှိနိုင်သည်။ ဤငရဲတွင်းသည် "ချိနိုအိခဲငရဲတွင်း" ၏ ကပ်လျက်တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="hell list" /> [[File:Beppu Tatsumaki-jigoku03s5s4272.jpg|thumb|''တဆွတ်မခိငရဲတွင်း'' မှ ရေများပန်းထွက်နေပုံ]] ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category|Beppu Jigokumeguri}} * [http://www.beppu-jigoku.com/ Beppu Jigoku Trail] {{in lang|ja}} * [http://www.city.beppu.oita.jp/01onsen/english/05maps/main-map.html Map of Hells and Hot Springs of Beppu] * [http://www.atourworld.com/at-our-world/the-8-hells-of-beppu Photographs of the Hells of Beppu]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://travelbandwagon.com/beppu-jigoku/ Travel Itinerary for best experiencing Beppu Jigoku] {{Coord|33|18|58|N|131|28|8|E|display=title|type:landmark_region:JP-44_scale:10000}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:အိုးအိတခရိုင်ရှိ ခရီးသွားနေရာများ]] [[ကဏ္ဍ:အိုးအိတခရိုင်ရှိ ရေပူစမ်းများ]] iiq07wj5iv9e8q26ci7fht83ucmtcag 1059029 1059027 2026-10-17T17:04:05Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1059029 wikitext text/x-wiki [[image:180131 Umi-Jigoku.jpg|thumb| ''အုမိဂျိခိုခု'' သို့မဟုတ် "ပင်လယ်ငရဲတွင်း" ကို အပေါ်မှ မြင်ရပုံ]] '''ဘက်ပုငရဲတွင်းများ''' သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[အိုးအိတခရိုင်]]၊ [[ဘက်ပုမြို့၊ အိုးအိတ|ဘက်ပုမြို့]]ရှိ ရေပူစမ်းများကို ခေါ်ဝေါသည့် အမည် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာစကားဖြင့် (別府の地獄, ဘက်ပုနော့ဂျိခိုခု) ဟု ခေါ်သည်။ ဂျိခိုခု (地獄) သည် ဂျပန်ဘာသာဖြင့် "ငရဲပြည်" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤရေပူစမ်းများကို ရေချိုးခြင်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ ကြည့်ရှုန်အတွက် ထားရှိသည်။ ဘက်ပုငရဲတွင်းများသည် "လှပသည့်ရှုခင်းနေရာများ" အဖြစ် နိုင်ငံတော်၏ သတ်မှတ်ထားခြင်း ခံရသည်။ ==ဘက်ပုငရဲတွင်းများ ''ဂျိခုခုမဲဂုရိ''== "ဂျိခိုခုမဲဂုရိ" (別府地獄めぐり) ဟူသည့် ခရီးသွားလမ်ကြောင်းတွင် ဘက်ပုငရဲတွင်းတွင်ပါဝင်သည့် ရေပူစမ်းများအားလုံး တည်ရှိသည်။<ref name="kyushu">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.visit-kyushu.com/en/see-and-do/spots/hells-beppu/ |website=Visit Kyushu |access-date=11 June 2024}}</ref><ref name="japan">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.japan.travel/en/spot/713/ |website=Japan Travel |access-date=11 June 2024}}</ref> ဤလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာဖြစ်သည့် ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု) မှနေ၍ အခြားနေရာငါးခုသို့ လမ်းလျှောက်၍ သွားနိုင်သည်။ အခြားနှစ်ခုသို့မူ ဘတ်စကား သို့မဟုတ် ကားဖြင့် သွားရောက်နိုင်သည်။ ခရီးလမ်းကြောင်း အစအဆုံးသည် နှစ်နာရီမှ နှစ်နာရီခွဲခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==ပင်လယ်ငရဲတွင်း== ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု သည် ) သည် အသက်ဝင်သည့် အပြာရောင်ရေများကြောင့် ထင်ရှားသည်။ အပူချိန် ၉၈ ဒီဂရီရှိသည့် ရေကို ကြက်ဥပြုတ် (အွန်းဆန်းတမဂေါ့) ပြုလုပ်ရန် သုံးသည်။<ref name="kyushu" /> ဤငရဲတွင်းသည် ဂျိခိုခုမဲဂုရိခရီးလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာ ဖြစ်သည်။<ref name="hell list">{{cite web |title=Beppu Hell Tour Course |url=https://beppu-tourism.com/en/course01/#spot2 |website=Beppu Tourism |access-date=12 June 2024}}</ref> [[Image: Umi Jigoku (Sea Hell) in Beppu.jpg|thumb|ပင်လယ်ငရဲတွင်း]] ==အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း== ဤရေပူစမ်းသည် မီးခိုးရောင်ရွှံ့နှစ်များ ပါဝင်သည့် ကန်များ ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို "အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း" (鬼石坊主地獄, Oniishibozu Jigoku) ဟု ခေါ်ဝေါ်သည်။ အကြောင်းရင်းမှာ ကန်အတွင်းရှိ ရွှံ့နှစ်ပူဖောင်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း၏ ကတုံးနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာဖြင့် ဘိုးဇု (坊主) သည် "ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ==ခမဒိုငရဲတွင်း== ခမဒိုငရဲတွင်း (かまど地獄, ခမဒိုငရဲတွင်း) တွင် များစွာသော ရေပူစမ်းများ ပါဝင်သည်။ ဤရေပူစမ်းများထဲမှတစ်ခုသည် ရာသီဥတုနှင့် အပူချိန်ပေါ်မူတည်ကာ အရောင်ပြောင်းလဲသည်။<ref name="hell list" /> ==မိကျောင်းငရဲတွင်း== အိုနိယမဂျိခိုခု (鬼山地獄) သည် မိကျောင်း အကောင်ရှစ်ဆယ်ခန့် ရှိသည့် ရေပူစမ်း ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို တစ်ခါတရံ "မိကျောင်းငရဲတွင်း" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ဤနေရာသည် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးသော မိကျောင်းများသားဖောက်သည့် နေရာဖြစ်သည်။ ရေပူစမ်း၏ အပူချိန်သည် မိကျောင်းများအတွက် သင့်လျော်သည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို ဖန်တီးပေးသည်။<ref name="hell list" /><ref name="Fukuoka Oita">{{cite web |title=【べっぷ地獄めぐり】地獄を体感！7つの地獄を巡ろう！ |url=https://fukuoka-oita-dc.jp/articles/detail/477009ae-c25b-4935-a2de-2d0f954c7048 |website=Fukuoka - Oita |access-date=12 June 2024}}</ref> ==ရှိရအိခဲငရဲတွင်း== ရှိရအိခဲဂျိခိုခု (白池地獄) သည် စာဖြင့် "အဖြူရောင်ကန်ငရဲတွင်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ရေပူစမ်း၏ ရေအရောင်သည် အဖြူဖျော့ရောင် ရှိသည်။ ကပ်လျက်တွင် အပူပိုင်းငါးပြတိုက်တစ်ခု ရှိသည်။ ရေပူစမ်းရှိ ရေနွေးများသည် ငါးပြတိုက်ရှိ pirarucus နှင့် piranha တို့ကဲ့သို့သော အပူပိုင်းငါးများကို အထောက်အပံ့ ပေးထားသည်။<ref name="hell list" /> ==ချိနိုအိခဲငရဲတွင်း== ချိနိုအိခဲဂျိခိုခု (血の池地獄) သည် စာဖြင့် "သွေးကန်ငရဲတွင်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤအမည်သည် အနီရောင်ရှိသည့် ရွှံ့နွံများမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ဤရေပူစမ်းသည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ရှေးအကျဆုံးသဘာဝရေပူစမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤငရဲတွင်းသည် အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့ပြီးဖြစ်သည့် ငရဲတွင်းများမှ ကားဖြင့် ၁၀ မိနစ်ခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==တဆွတ်မခိငရဲတွင်း== တဆွတ်မခိဂျိခိုခု (龍巻地獄) သည် သဘာဝအလျောက်ရေများပန်းထွက်နေသည့် တစ်ခုတည်းသော ငရဲတွင်း ဖြစ်သည်။ မိနစ် ၃၀ - ၄၀ ကြားတစ်ခါ ရေများပန်းထုတ်သည်။ ရေပန်း၏ အပေါ်ဘက်တွင် အမိုးတစ်ခု တပ်ဆင်ထားသည်။ လူအများအနေဖြင့် အပေါ်ဘက် အနီးကပ်အကွာအဝေးမှ ကြည့်ရှုခြင်းကို ကာကွယ်ရန် ဖြစ်သည်။ အမိုးတပ်ဆင်မထားပါက ထိုရေပန်းသည် လေထဲသို့ ၃၀ မိတာအထိ ရောက်ရှိနိုင်သည်။ ဤငရဲတွင်းသည် "ချိနိုအိခဲငရဲတွင်း" ၏ ကပ်လျက်တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="hell list" /> [[File:Beppu Tatsumaki-jigoku03s5s4272.jpg|thumb|''တဆွတ်မခိငရဲတွင်း'' မှ ရေများပန်းထွက်နေပုံ]] ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category|Beppu Jigokumeguri}} * [http://www.beppu-jigoku.com/ Beppu Jigoku Trail] {{in lang|ja}} * [http://www.city.beppu.oita.jp/01onsen/english/05maps/main-map.html Map of Hells and Hot Springs of Beppu] * [http://www.atourworld.com/at-our-world/the-8-hells-of-beppu Photographs of the Hells of Beppu]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://travelbandwagon.com/beppu-jigoku/ Travel Itinerary for best experiencing Beppu Jigoku] {{Coord|33|18|58|N|131|28|8|E|display=title|type:landmark_region:JP-44_scale:10000}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:အိုးအိတခရိုင်ရှိ ခရီးသွားနေရာများ]] [[ကဏ္ဍ:အိုးအိတခရိုင်ရှိ ရေပူစမ်းများ]] bvtljn7zaomlcjoevcyzaie9s0yqvw1 1059030 1059029 2026-10-17T17:05:05Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း */ 1059030 wikitext text/x-wiki [[image:180131 Umi-Jigoku.jpg|thumb| ''အုမိဂျိခိုခု'' သို့မဟုတ် "ပင်လယ်ငရဲတွင်း" ကို အပေါ်မှ မြင်ရပုံ]] '''ဘက်ပုငရဲတွင်းများ''' သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[အိုးအိတခရိုင်]]၊ [[ဘက်ပုမြို့၊ အိုးအိတ|ဘက်ပုမြို့]]ရှိ ရေပူစမ်းများကို ခေါ်ဝေါသည့် အမည် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာစကားဖြင့် (別府の地獄, ဘက်ပုနော့ဂျိခိုခု) ဟု ခေါ်သည်။ ဂျိခိုခု (地獄) သည် ဂျပန်ဘာသာဖြင့် "ငရဲပြည်" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤရေပူစမ်းများကို ရေချိုးခြင်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ ကြည့်ရှုန်အတွက် ထားရှိသည်။ ဘက်ပုငရဲတွင်းများသည် "လှပသည့်ရှုခင်းနေရာများ" အဖြစ် နိုင်ငံတော်၏ သတ်မှတ်ထားခြင်း ခံရသည်။ ==ဘက်ပုငရဲတွင်းများ ''ဂျိခုခုမဲဂုရိ''== "ဂျိခိုခုမဲဂုရိ" (別府地獄めぐり) ဟူသည့် ခရီးသွားလမ်ကြောင်းတွင် ဘက်ပုငရဲတွင်းတွင်ပါဝင်သည့် ရေပူစမ်းများအားလုံး တည်ရှိသည်။<ref name="kyushu">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.visit-kyushu.com/en/see-and-do/spots/hells-beppu/ |website=Visit Kyushu |access-date=11 June 2024}}</ref><ref name="japan">{{cite web |title=Hells of Beppu |url=https://www.japan.travel/en/spot/713/ |website=Japan Travel |access-date=11 June 2024}}</ref> ဤလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာဖြစ်သည့် ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု) မှနေ၍ အခြားနေရာငါးခုသို့ လမ်းလျှောက်၍ သွားနိုင်သည်။ အခြားနှစ်ခုသို့မူ ဘတ်စကား သို့မဟုတ် ကားဖြင့် သွားရောက်နိုင်သည်။ ခရီးလမ်းကြောင်း အစအဆုံးသည် နှစ်နာရီမှ နှစ်နာရီခွဲခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==ပင်လယ်ငရဲတွင်း== ပင်လယ်ငရဲတွင်း (海地獄, အုမိဂျိခိုခု သည် ) သည် အသက်ဝင်သည့် အပြာရောင်ရေများကြောင့် ထင်ရှားသည်။ အပူချိန် ၉၈ ဒီဂရီရှိသည့် ရေကို ကြက်ဥပြုတ် (အွန်းဆန်းတမဂေါ့) ပြုလုပ်ရန် သုံးသည်။<ref name="kyushu" /> ဤငရဲတွင်းသည် ဂျိခိုခုမဲဂုရိခရီးလမ်းကြောင်း၏ အစနေရာ ဖြစ်သည်။<ref name="hell list">{{cite web |title=Beppu Hell Tour Course |url=https://beppu-tourism.com/en/course01/#spot2 |website=Beppu Tourism |access-date=12 June 2024}}</ref> [[Image: Umi Jigoku (Sea Hell) in Beppu.jpg|thumb|ပင်လယ်ငရဲတွင်း]] ==အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း== ဤရေပူစမ်းသည် မီးခိုးရောင်ရွှံ့နှစ်များ ပါဝင်သည့် ကန်များ ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို "အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်း" (鬼石坊主地獄, Oniishibozu Jigoku) ဟု ခေါ်ဝေါ်သည်။ အကြောင်းရင်းမှာ ကန်အတွင်းရှိ ရွှံ့နှစ်ပူဖောင်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း၏ ကတုံးနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ဘာသာဖြင့် ဘိုးဇု (坊主) သည် "ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ [[image:Bozu-jigoku 2010-01-02 (4267213063).jpg|thumb|အိုနိအိရှိဘိုးဇုငရဲတွင်းတွင် ရွှံ့နွံများ ဆူပွက်နေပုံ]] ==ခမဒိုငရဲတွင်း== ခမဒိုငရဲတွင်း (かまど地獄, ခမဒိုငရဲတွင်း) တွင် များစွာသော ရေပူစမ်းများ ပါဝင်သည်။ ဤရေပူစမ်းများထဲမှတစ်ခုသည် ရာသီဥတုနှင့် အပူချိန်ပေါ်မူတည်ကာ အရောင်ပြောင်းလဲသည်။<ref name="hell list" /> ==မိကျောင်းငရဲတွင်း== အိုနိယမဂျိခိုခု (鬼山地獄) သည် မိကျောင်း အကောင်ရှစ်ဆယ်ခန့် ရှိသည့် ရေပူစမ်း ဖြစ်သည်။ ဤရေပူစမ်းကို တစ်ခါတရံ "မိကျောင်းငရဲတွင်း" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ဤနေရာသည် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးသော မိကျောင်းများသားဖောက်သည့် နေရာဖြစ်သည်။ ရေပူစမ်း၏ အပူချိန်သည် မိကျောင်းများအတွက် သင့်လျော်သည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို ဖန်တီးပေးသည်။<ref name="hell list" /><ref name="Fukuoka Oita">{{cite web |title=【べっぷ地獄めぐり】地獄を体感！7つの地獄を巡ろう！ |url=https://fukuoka-oita-dc.jp/articles/detail/477009ae-c25b-4935-a2de-2d0f954c7048 |website=Fukuoka - Oita |access-date=12 June 2024}}</ref> ==ရှိရအိခဲငရဲတွင်း== ရှိရအိခဲဂျိခိုခု (白池地獄) သည် စာဖြင့် "အဖြူရောင်ကန်ငရဲတွင်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ရေပူစမ်း၏ ရေအရောင်သည် အဖြူဖျော့ရောင် ရှိသည်။ ကပ်လျက်တွင် အပူပိုင်းငါးပြတိုက်တစ်ခု ရှိသည်။ ရေပူစမ်းရှိ ရေနွေးများသည် ငါးပြတိုက်ရှိ pirarucus နှင့် piranha တို့ကဲ့သို့သော အပူပိုင်းငါးများကို အထောက်အပံ့ ပေးထားသည်။<ref name="hell list" /> ==ချိနိုအိခဲငရဲတွင်း== ချိနိုအိခဲဂျိခိုခု (血の池地獄) သည် စာဖြင့် "သွေးကန်ငရဲတွင်း" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဤအမည်သည် အနီရောင်ရှိသည့် ရွှံ့နွံများမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ဤရေပူစမ်းသည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ရှေးအကျဆုံးသဘာဝရေပူစမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤငရဲတွင်းသည် အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့ပြီးဖြစ်သည့် ငရဲတွင်းများမှ ကားဖြင့် ၁၀ မိနစ်ခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="hell list" /> ==တဆွတ်မခိငရဲတွင်း== တဆွတ်မခိဂျိခိုခု (龍巻地獄) သည် သဘာဝအလျောက်ရေများပန်းထွက်နေသည့် တစ်ခုတည်းသော ငရဲတွင်း ဖြစ်သည်။ မိနစ် ၃၀ - ၄၀ ကြားတစ်ခါ ရေများပန်းထုတ်သည်။ ရေပန်း၏ အပေါ်ဘက်တွင် အမိုးတစ်ခု တပ်ဆင်ထားသည်။ လူအများအနေဖြင့် အပေါ်ဘက် အနီးကပ်အကွာအဝေးမှ ကြည့်ရှုခြင်းကို ကာကွယ်ရန် ဖြစ်သည်။ အမိုးတပ်ဆင်မထားပါက ထိုရေပန်းသည် လေထဲသို့ ၃၀ မိတာအထိ ရောက်ရှိနိုင်သည်။ ဤငရဲတွင်းသည် "ချိနိုအိခဲငရဲတွင်း" ၏ ကပ်လျက်တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="hell list" /> [[File:Beppu Tatsumaki-jigoku03s5s4272.jpg|thumb|''တဆွတ်မခိငရဲတွင်း'' မှ ရေများပန်းထွက်နေပုံ]] ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category|Beppu Jigokumeguri}} * [http://www.beppu-jigoku.com/ Beppu Jigoku Trail] {{in lang|ja}} * [http://www.city.beppu.oita.jp/01onsen/english/05maps/main-map.html Map of Hells and Hot Springs of Beppu] * [http://www.atourworld.com/at-our-world/the-8-hells-of-beppu Photographs of the Hells of Beppu]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://travelbandwagon.com/beppu-jigoku/ Travel Itinerary for best experiencing Beppu Jigoku] {{Coord|33|18|58|N|131|28|8|E|display=title|type:landmark_region:JP-44_scale:10000}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:အိုးအိတခရိုင်ရှိ ခရီးသွားနေရာများ]] [[ကဏ္ဍ:အိုးအိတခရိုင်ရှိ ရေပူစမ်းများ]] 5sd56lni3jjmgdlg4cxlhle65ypt0fj 0 293185 1059011 2026-10-17T16:11:01Z Mkant00 135890 "[[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) တွင် '''ပူးလ်ဘက်''' (pullback) ဆိုသည်မှာ ပစ်မှတ် (codomain) တူညီသော [[မော်ဖစ်ဇင်]] (morphism) နှစ်ခုဖြစ်သည့် <math>f \colon X \to Z</math> နှင့..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1059011 wikitext text/x-wiki [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) တွင် '''ပူးလ်ဘက်''' (pullback) ဆိုသည်မှာ ပစ်မှတ် (codomain) တူညီသော [[မော်ဖစ်ဇင်]] (morphism) နှစ်ခုဖြစ်သည့် <math>f \colon X \to Z</math> နှင့် <math>g \colon Y \to Z</math> တို့ပါဝင်သော ဒွန်တွဲစပန်ပုံကြမ်း (cospan diagram) ၏ [[စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်|စုဆုံမှတ်]] (limit) ဖြစ်သည်။ ပူးလ်ဘက်ကို '''ဖိုက်ဘာမြှောက်လဒ်''' (fibered product; fiber product) သို့မဟုတ် '''ကာတီးရှန်း စတုရန်း''' (Cartesian square) ဟုလည်း ခေါ်သည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 65.</ref> [[File:Categorical pullback.svg|thumb|မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>f</math> နှင့် <math>g</math> တို့၏ ဒွန်တွဲစပန်အတွက် ပူးလ်ဘက်စတုရန်းပုံကြမ်း ဖြစ်သည်။]] ပုံစံတကျ ဖော်ပြရလျှင် (formally) ဒွန်တွဲစပန် <math>X \xrightarrow{f} Z \xleftarrow{g} Y</math> ၏ ပူးလ်ဘက်တွင် အရာဝတ္ထု (object) <math>P</math> နှင့် ပရိုဂျက်ရှင်းမော်ဖစ်ဇင် (projection morphism) နှစ်ခုဖြစ်သော <math>p_1 \colon P \to X</math> နှင့် <math>p_2 \colon P \to Y</math> တို့ ပါဝင်သည်။ ယင်းတို့ကြောင့် စတုရန်းပုံကြမ်းသည် ဖလှယ်၍ရသည် (commutes)။ ဆိုလိုသည်မှာ အောက်ပါညီမျှခြင်း ပြည့်စုံခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>f \circ p_1 = g \circ p_2</math> == အလုံးစုံအကျုံးဝင်သော ဂုဏ်သတ္တိ (Universal Property) == [[File:Categorical pullback (expanded).svg|thumb|ပူးလ်ဘက် (pullback) ၏ [[အလုံးစုံအကျုံးဝင်သော ဂုဏ်သတ္တိ]]ကို ဖော်ပြထားသည်။ <math>Q</math> မှတစ်ဆင့် ဖလှယ်ရသော (commuting) [[ကတော့ပုံ (ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ)|ကတော့ပုံ]] (cone) မှန်သမျှသည် <math>P</math> မှတစ်ဆင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့် (uniquely) ဆခွဲဖော်ပြနိုင်သည် (factors)။]] သုံးခုတွဲ (triple) <math>(P, p_1, p_2)</math> သည် [[စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်|စုဆုံမှတ်]]များ (limits) ၏ အလုံးစုံအကျုံးဝင်သော ဂုဏ်သတ္တိကို ပြည့်စုံစေသည်။ အရာဝတ္ထု (object) <math>Q</math> တိုင်းအတွက် [[မော်ဖစ်ဇင်]]များ (morphisms) ဖြစ်သော <math>q_1 \colon Q \to X</math> နှင့် <math>q_2 \colon Q \to Y</math> တို့က <math>f \circ q_1 = g \circ q_2</math> ကို ပြည့်စုံစေသည်ဟု ယူဆပါ။ ထိုအခါ အောက်ပါညီမျှခြင်းနှစ်ခုကို ပြည့်စုံစေသည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင် (unique morphism) <math>u \colon Q \to P</math> ရှိသည်။ :<math>p_1 \circ u = q_1</math> နှင့် <math>p_2 \circ u = q_2</math><ref>Borceux (1994), p. 60.</ref> ပူးလ်ဘက်အရာဝတ္ထု <math>P</math> ကို <math>X \times_Z Y</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ မော်ဖစ်ဇင်များ <math>p_1, p_2</math> ကို ပုံမှန်ပရိုဂျက်ရှင်းများ (canonical projections) ဟု ခေါ်သည်။ ပူးလ်ဘက်သည် တစ်ခုတည်းသော [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]]အထိတစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique up to unique isomorphism) အရာဖြစ်သည်။ == နှစ်လုံးသွင်းမြှောက်လဒ်များနှင့် ညီမျှပိုင်းများဖြင့် တည်ဆောက်ရေး (Construction via Binary Products and Equalizers) == [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] (category) <math>\mathcal{C}</math> တွင် [[မြှောက်လဒ် (ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ)|နှစ်လုံးသွင်းမြှောက်လဒ်]]များ (binary products) နှင့် ညီမျှပိုင်းများ (equalizers) ရှိလျှင် ဒွန်တွဲစပန် (cospan) <math>X \xrightarrow{f} Z \xleftarrow{g} Y</math> ၏ ပူးလ်ဘက် (pullback) ရှိသည်။ ယင်းကို အောက်ပါညီမျှပိုင်းဖြင့် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ :<math>X \times_Z Y \cong \mathrm{eq}\left(f \circ \pi_1, g \circ \pi_2\right) \hookrightarrow X \times Y</math> ဤတွင် <math>\pi_1 \colon X \times Y \to X</math> နှင့် <math>\pi_2 \colon X \times Y \to Y</math> တို့သည် မြှောက်လဒ်၏ ပုံမှန်ပရိုဂျက်ရှင်းများ (canonical product projections) ဖြစ်သည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 71.</ref> == အဓိက ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သီအိုရမ်များ (Core Categorical Theorems) == * '''ပူးလ်ဘက်ပြုလုပ်ခြင်းအောက်တွင် [[မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်]]ဖြစ်မှု တည်မြဲခြင်း (stability of monomorphisms under pullback)''' :ပူးလ်ဘက် (pullback) ရှိသည့်အခါ <math>f \colon X \to Z</math> သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (monomorphism) ဖြစ်လျှင် ယင်း၏ ပူးလ်ဘက်ပရိုဂျက်ရှင်း (pullback projection) <math>p_2 \colon X \times_Z Y \to Y</math> သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။<ref>Borceux (1994), p. 62.</ref> * '''ပူးလ်ဘက် ဆက်စပ်ပေါင်းခြင်း အထောက်အကူပြုသီအိုရမ် (pullback pasting lemma)''' :[[မော်ဖစ်ဇင်]] (morphism) တူညီတစ်ခုကို မျှဝေထားသော ကပ်လျက်ဖလှယ်ရစတုရန်းပုံကြမ်း (commutative square) နှစ်ခုကို စဉ်းစားပါ။ ညာဘက်စတုရန်းသည် ပူးလ်ဘက် ဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ။ ဘယ်ဘက်စတုရန်းသည် ပူးလ်ဘက် ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ အပြင်ဘက်ပေါင်းစပ်စတုဂံတစ်ခုလုံးသည် ပူးလ်ဘက် ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။<ref>Adámek et al. (2004), p. 195.</ref> * '''တွဲဖက်ဖန်တာများက ထိန်းသိမ်းခြင်း (preservation by adjoints)''' :[[တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း|ညာ-တွဲဖက်ဖန်တာ]] (right adjoint functor) မှန်သမျှသည် ပူးလ်ဘက်များကို ထိန်းသိမ်းသည်။ == လက်တွေ့ဥပမာများ (Concrete Examples) == * '''[[အစု]]များ (sets)''' :[[အစုများ ကတ်တဂိုရီ]] (category of sets) တွင် <math>f \colon X \to Z</math> နှင့် <math>g \colon Y \to Z</math> တို့၏ ပူးလ်ဘက် (pullback) သည် [[ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ်]] (Cartesian product) ၏ [[အစုပိုင်း]] (subset) ဖြစ်သည်။ ယင်းတွင် [[ပုံရိပ်_နှင့်_မူလပုံရိပ်#ပုံရိပ်_(Image)|ပုံရိပ်]]များ (images) တူညီသော အတွဲများ ပါဝင်သည်။ :<math>X \times_Z Y = \left\{ (x, y) \in X \times Y \mid f(x) = g(y) \right\}</math> * '''[[ပုံရိပ်_နှင့်_မူလပုံရိပ်#မူလပုံရိပ်_(Preimage)|မူလပုံရိပ်]]များနှင့် ထပ်တူပိုင်းအစုများ (preimages and intersections)''' :<math>g \colon Y \hookrightarrow Z</math> သည် အစုပိုင်း၏ ပါဝင်မှုပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) ဖြစ်လျှင် ယင်းသည် [[မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်]] (monomorphism) ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ ပူးလ်ဘက် <math>X \times_Z Y</math> သည် မူလပုံရိပ် (preimage) <math>f^{-1}(Y)</math> နှင့် [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်|အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဖြစ်]]သည် (isomorphic)။ <math>f \colon X \hookrightarrow Z</math> နှင့် <math>g \colon Y \hookrightarrow Z</math> နှစ်ခုလုံးသည် အစုပိုင်းပါဝင်မှုပုံဖော်ခြင်းများ ဖြစ်လျှင် ပူးလ်ဘက်သည် ထပ်တူပိုင်းအစု (intersection) <math>X \cap Y</math> ဖြစ်သည်။ * '''[[ဖလှယ်ရ ကွင်း|ဖလှယ်ရကွင်း]]များ (commutative rings)''' :အဖိုင်းစကင်းမ်များ (affine schemes) ၏ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]]သည် ဖလှယ်ရကွင်းများ ကတ်တဂိုရီ (category of commutative rings) နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ထပ်တူညီမှု (contravariant equivalence) ရှိသည်။ အဖိုင်းစကင်းမ်များ၏ ပူးလ်ဘက်သည် ဖလှယ်ရကွင်းများ၏ ပွတ်ရှ်အောက် (pushout) နှင့် ကိုက်ညီသည်။ ဤပွတ်ရှ်အောက်မှာ [[တန်ဆာ မြှောက်လဒ်|တန်ဆာမြှောက်လဒ်]] (tensor product) ဖြစ်သည်။ :<math>\mathrm{Spec}(R) \times_{\mathrm{Spec}(A)} \mathrm{Spec}(S) \cong \mathrm{Spec}(R \otimes_A S)</math> [[File:Pullback commutative rings.svg|thumb|ဖလှယ်ရကွင်းများ ကတ်တဂိုရီရှိ ပူးလ်ဘက်ပုံကြမ်း ဖြစ်သည်။]] * '''[[ဖိုက်ဘာအစည်း]]များ (fiber bundles)''' :ဖိုက်ဘာအစည်း (fiber bundle) <math>\pi \colon E \to B</math> နှင့် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ပုံဖော်မှု]] (continuous map) <math>f \colon X \to B</math> ကို ပေးထားသည်ဟု ယူဆပါ။ [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း]]များ (topological spaces) ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ပူးလ်ဘက်ကို တည်ဆောက်ခြင်းဖြင့် ပူးလ်ဘက်အစည်း (pullback bundle) <math>f^*(E) = X \times_B E</math> ကို ရရှိသည်။ * '''[[တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစု|တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအစဉ်ကျသောအစု]]များ (posets)''' :တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအစဉ်ကျသောအစုကို ပါးလွှာသော ကတ်တဂိုရီ (thin category) အဖြစ် ရှုမြင်ပါ။ ထိုအခါ အထက်ကန့်သတ်ချက် (upper bound) တူညီတစ်ခုရှိသော [[အစုဝင်]] (element) နှစ်ခု၏ ပူးလ်ဘက်သည် ယင်းတို့၏ [[အင်ဖီမမ် နှင့် စူပရီမမ်|အကြီးဆုံး အောက်ကန့်သတ်ချက်]] (greatest lower bound) နှင့် ကိုက်ညီသည်။ ယင်းကို ဆုံမှတ် (meet) ဟုလည်း ခေါ်သည်။ == မူကွဲများ (Variants) == ဒွန်တွဲစပန် (cospan) ၏ '''အားနည်းသော ပူးလ်ဘက်''' (weak pullback) သည် ကြားခံမော်ဖစ်ဇင် (mediating morphism) <math>u \colon Q \to P</math> ရှိရမည့်အခြေအနေ (existence condition) ကို ပြည့်စုံစေသည်။ သို့သော် <math>u</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်ရန် (unique) မလိုအပ်ပါ။ == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Adámek |first=Jiří |last2=Herrlich |first2=Horst |last3=Strecker |first3=George E. |title=Abstract and Concrete Categories: The Joy of Cats |publisher=John Wiley & Sons |date=2004 |isbn=978-0-471-60922-3}} * {{Citation |last=Borceux |first=Francis |title=Handbook of Categorical Algebra: Volume 1, Basic Category Theory |series=Encyclopedia of Mathematics and its Applications |volume=50 |publisher=Cambridge University Press |date=1994 |isbn=978-0-521-44178-0}} * {{Citation |last=Mac Lane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |edition=2nd |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |publisher=Springer |date=1998 |isbn=978-0-387-98403-2}} [[ကဏ္ဍ:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] lkgmolyv2ja8gz8vwqbbq4ifallx86j 0 293186 1059012 2026-10-17T16:15:02Z Mkant00 135890 "[[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) တွင် '''ပွတ်ရှ်အောက်''' (pushout) ဆိုသည်မှာ အရင်းအမြစ် (domain) တူညီသော [[မော်ဖစ်ဇင်]] (morphism) နှစ်ခုဖြစ်သည့် <math>f \colon Z \to X</ma..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1059012 wikitext text/x-wiki [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) တွင် '''ပွတ်ရှ်အောက်''' (pushout) ဆိုသည်မှာ အရင်းအမြစ် (domain) တူညီသော [[မော်ဖစ်ဇင်]] (morphism) နှစ်ခုဖြစ်သည့် <math>f \colon Z \to X</math> နှင့် <math>g \colon Z \to Y</math> တို့ပါဝင်သော စပန်ပုံကြမ်း (span diagram) ၏ [[စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်|ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်]] (colimit) ဖြစ်သည်။ ယင်းကို '''ဖိုက်ဘာဒွန်တွဲမြှောက်လဒ်''' (fibered coproduct; fiber coproduct)၊ '''ဒွန်တွဲကာတီးရှန်း စတုရန်း''' (cocartesian square) သို့မဟုတ် '''ပေါင်းစပ်ပေါင်းလဒ်''' (amalgamated sum) ဟုလည်း ခေါ်သည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 65.</ref> ပွတ်ရှ်အောက်သည် ပူးလ်ဘက် (pullback) ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ဒွန်တွဲ (categorical dual) ဖြစ်သည်။ [[File:Categorical pushout.svg|thumb|မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>f</math> နှင့် <math>g</math> တို့၏ စပန်အတွက် ပွတ်ရှ်အောက်စတုရန်းပုံကြမ်း ဖြစ်သည်။]] ပုံစံတကျ ဖော်ပြရလျှင် (formally) စပန် <math>X \xleftarrow{f} Z \xrightarrow{g} Y</math> ၏ ပွတ်ရှ်အောက်တွင် အရာဝတ္ထု (object) <math>P</math> နှင့် ဒွန်တွဲပရိုဂျက်ရှင်းမော်ဖစ်ဇင် (coprojection morphism) နှစ်ခုဖြစ်သော <math>i_1 \colon X \to P</math> နှင့် <math>i_2 \colon Y \to P</math> တို့ ပါဝင်သည်။ ယင်းတို့ကြောင့် စတုရန်းပုံကြမ်းသည် ဖလှယ်၍ရသည် (commutes)။ ဆိုလိုသည်မှာ အောက်ပါညီမျှခြင်း ပြည့်စုံခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>i_1 \circ f = i_2 \circ g</math> == အလုံးစုံအကျုံးဝင်သော ဂုဏ်သတ္တိ (Universal Property) == [[File:Categorical pushout (expanded).svg|thumb|ပွတ်ရှ်အောက် (pushout) ၏ [[အလုံးစုံအကျုံးဝင်သော ဂုဏ်သတ္တိ]]ကို ဖော်ပြထားသည်။ <math>Q</math> မှတစ်ဆင့် ဖလှယ်ရသော (commuting) [[ကတော့ပုံ (ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ)|ဒွန်တွဲကတော့ပုံ]] (cocone) မှန်သမျှသည် <math>P</math> မှတစ်ဆင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့် (uniquely) ဆခွဲဖော်ပြနိုင်သည် (factors)။]] သုံးခုတွဲ (triple) <math>(P, i_1, i_2)</math> သည် [[စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်|ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်]]များ (colimits) ၏ အလုံးစုံအကျုံးဝင်သော ဂုဏ်သတ္တိကို ပြည့်စုံစေသည်။ အရာဝတ္ထု (object) <math>Q</math> တိုင်းအတွက် [[မော်ဖစ်ဇင်]]များ (morphisms) ဖြစ်သော <math>j_1 \colon X \to Q</math> နှင့် <math>j_2 \colon Y \to Q</math> တို့က <math>j_1 \circ f = j_2 \circ g</math> ကို ပြည့်စုံစေသည်ဟု ယူဆပါ။ ထိုအခါ အောက်ပါညီမျှခြင်းနှစ်ခုကို ပြည့်စုံစေသည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင် (unique morphism) <math>u \colon P \to Q</math> ရှိသည်။ :<math>u \circ i_1 = j_1</math> နှင့် <math>u \circ i_2 = j_2</math><ref>Borceux (1994), p. 65.</ref> ပွတ်ရှ်အောက်အရာဝတ္ထု <math>P</math> ကို <math>X \sqcup_Z Y</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ မော်ဖစ်ဇင်များ <math>i_1, i_2</math> ကို ပုံမှန်ဒွန်တွဲပရိုဂျက်ရှင်းများ (canonical coprojections) ဟု ခေါ်သည်။ ပွတ်ရှ်အောက်သည် တစ်ခုတည်းသော [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]]အထိတစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique up to unique isomorphism) အရာဖြစ်သည်။ == ဒွန်တွဲမြှောက်လဒ်များနှင့် ဒွန်တွဲညီမျှပိုင်းများဖြင့် တည်ဆောက်ရေး (Construction via Coproducts and Coequalizers) == [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] (category) <math>\mathcal{C}</math> တွင် [[ဒွန်တွဲမြှောက်လဒ်|နှစ်လုံးသွင်းဒွန်တွဲမြှောက်လဒ်]]များ (binary coproducts) နှင့် ဒွန်တွဲညီမျှပိုင်းများ (coequalizers) ရှိလျှင် စပန် (span) <math>X \xleftarrow{f} Z \xrightarrow{g} Y</math> ၏ ပွတ်ရှ်အောက် (pushout) ရှိသည်။ ယင်းကို အောက်ပါဒွန်တွဲညီမျှပိုင်းဖြင့် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ :<math>X \sqcup_Z Y \cong \mathrm{coeq}\left(\iota_1 \circ f, \iota_2 \circ g\right)</math> ဤတွင် <math>\iota_1 \colon X \to X \sqcup Y</math> နှင့် <math>\iota_2 \colon Y \to X \sqcup Y</math> တို့သည် ဒွန်တွဲမြှောက်လဒ်၏ ပုံမှန်အင်ဂျက်ရှင်းများ (canonical coproduct injections) ဖြစ်သည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 71.</ref> == အဓိက ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သီအိုရမ်များ (Core Categorical Theorems) == * '''ပွတ်ရှ်အောက်ပြုလုပ်ခြင်းအောက်တွင် [[အပီမော်ဖစ်ဇင်]]ဖြစ်မှု တည်မြဲခြင်း (stability of epimorphisms under pushout)''' :ပွတ်ရှ်အောက် (pushout) ရှိသည့်အခါ <math>f \colon Z \to X</math> သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (epimorphism) ဖြစ်လျှင် ဒွန်တွဲပရိုဂျက်ရှင်း (coprojection) <math>i_2 \colon Y \to X \sqcup_Z Y</math> သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ * '''ပွတ်ရှ်အောက် ဆက်စပ်ပေါင်းခြင်း အထောက်အကူပြုသီအိုရမ် (pushout pasting lemma)''' :[[မော်ဖစ်ဇင်]] (morphism) တူညီတစ်ခုကို မျှဝေထားသော ကပ်လျက်ဖလှယ်ရစတုရန်းပုံကြမ်း (commutative square) နှစ်ခုကို စဉ်းစားပါ။ ဘယ်ဘက်စတုရန်းသည် ပွတ်ရှ်အောက် ဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ။ ညာဘက်စတုရန်းသည် ပွတ်ရှ်အောက် ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ အပြင်ဘက်ပေါင်းစပ်စတုဂံတစ်ခုလုံးသည် ပွတ်ရှ်အောက် ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ * '''တွဲဖက်ဖန်တာများက ထိန်းသိမ်းခြင်း (preservation by adjoints)''' :[[တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း|ဘယ်-တွဲဖက်ဖန်တာ]] (left adjoint functor) မှန်သမျှသည် ပွတ်ရှ်အောက်များကို ထိန်းသိမ်းသည်။ == လက်တွေ့ဥပမာများ (Concrete Examples) == * '''[[အစု]]များ (sets)''' :[[အစုများ ကတ်တဂိုရီ]] (category of sets) တွင် <math>f \colon Z \to X</math> နှင့် <math>g \colon Z \to Y</math> တို့၏ ပွတ်ရှ်အောက် (pushout) ကို ဘုံမပါသော ပေါင်းစပ်စု (disjoint union) မှ တည်ဆောက်သည်။ <math>z \in Z</math> တိုင်းအတွက် <math>f(z)</math> နှင့် <math>g(z)</math> ကို တူညီသည်ဟု သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် [[ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက်]] (equivalence relation) ကို ထုတ်လုပ်သည်။ ထိုဆက်သွယ်ချက်အရ စားလဒ် (quotient) ယူလျှင် အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ :<math>X \sqcup_Z Y = \left( X \sqcup Y \right) / \sim</math> :ဤတွင် <math>z \in Z</math> အားလုံးအတွက် <math>f(z) \sim g(z)</math> ဖြစ်သည်။ * '''[[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (topology)''' :ရပ်ဝန်းပိုင်းပါဝင်မှုပုံဖော်ခြင်း (subspace inclusion) <math>A \hookrightarrow X</math> ကို ကပ်တွယ်ပုံဖော်မှု (attaching map) <math>f \colon A \to Y</math> တစ်လျှောက် ပွတ်ရှ်အောက်ပြုလုပ်လျှင် တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းရပ်ဝန်း (adjunction space) <math>X \cup_f Y</math> ကို ရရှိသည်။ <math>Z</math> သည် အမှတ်တစ်မှတ်တည်းပါသော ရပ်ဝန်းဖြစ်လျှင် ပွတ်ရှ်အောက်သည် အခြေခံအမှတ်ပါသော တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်းများ (pointed topological spaces) ၏ သပ်ပုံပေါင်းလဒ် (wedge sum) ဖြစ်သည်။ * '''[[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]]များ (groups)''' :[[အုပ်စုများ ကတ်တဂိုရီ]] (category of groups) တွင် [[အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်|အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (group homomorphism) နှစ်ခုဖြစ်သော <math>f \colon H \to G_1</math> နှင့် <math>g \colon H \to G_2</math> တို့၏ ပွတ်ရှ်အောက်သည် ပေါင်းစပ်လွတ်လပ်သော မြှောက်လဒ် (amalgamated free product) <math>G_1 \ast_H G_2</math> ဖြစ်သည်။ * '''[[ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ|ဖလှယ်ရအက္ခရာသင်္ချာ]]များ (commutative algebras)''' :[[ဖလှယ်ရ ကွင်း|ဖလှယ်ရကွင်း]]များ (commutative rings) ၏ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]]တွင်ဖြစ်စေ၊ အောက်ခြေကွင်း (base ring) <math>A</math> ပေါ်ရှိ ဖလှယ်ရအက္ခရာသင်္ချာများ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်ဖြစ်စေ <math>R \leftarrow A \to S</math> ၏ ပွတ်ရှ်အောက်သည် [[အက္ခရာသင်္ချာ]]များ၏ [[တန်ဆာ မြှောက်လဒ်|တန်ဆာမြှောက်လဒ်]] (tensor product) <math>R \otimes_A S</math> ဖြစ်သည်။ == ဇိုင်ဖတ်-ဗန် ကမ်ပန် သီအိုရမ် (Seifert–van Kampen Theorem) == <math>X = U \cup V</math> သည် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း]] (topological space) ဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ။ ယင်းကို အဖွင့်ဖြစ်ပြီး (open) လမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေသော (path-connected) [[အစုပိုင်း]] (subset) နှစ်ခုဖြစ်သည့် <math>U, V</math> တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားသည်။ ယင်းတို့၏ ထပ်တူပိုင်းအစု (intersection) <math>U \cap V</math> သည်လည်း လမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေပြီး အခြေခံအမှတ် (basepoint) <math>x_0 \in U \cap V</math> ပါဝင်သည်ဟု ယူဆပါ။ ထိုအခါ အခြေခံအုပ်စုဖန်တာ (fundamental group functor) သည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ပါဝင်မှုပုံဖော်ခြင်းများ (topological inclusion maps) ၏ ပွတ်ရှ်အောက် (pushout) ကို ထိန်းသိမ်းသည်။ ထို့ကြောင့် အောက်ပါ[[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်|အုပ်စုအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (group isomorphism) ကို ရရှိသည်။ :<math>\pi_1(X, x_0) \cong \pi_1(U, x_0) \ast_{\pi_1(U \cap V, x_0)} \pi_1(V, x_0)</math><ref>Hatcher (2002), p. 43.</ref> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Borceux |first=Francis |title=Handbook of Categorical Algebra: Volume 1, Basic Category Theory |series=Encyclopedia of Mathematics and its Applications |volume=50 |publisher=Cambridge University Press |date=1994 |isbn=978-0-521-44178-0}} * {{Citation |last=Hatcher |first=Allen |title=Algebraic Topology |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-521-79540-1}} * {{Citation |last=Mac Lane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |edition=2nd |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |publisher=Springer |date=1998 |isbn=978-0-387-98403-2}} [[ကဏ္ဍ:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] 4dwvojk8ooou76t09na1428awv6z3iy 0 293187 1059013 2026-10-17T16:24:26Z Mkant00 135890 "[[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) နှင့် [[ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ|သရုပ်မဲ့အက္ခရာသင်္ချာ]] (abstract algebra) တွင် '''တိုက်ရိုက်စုဆုံမှတ်''' (direct limit) ဆိုသည..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1059013 wikitext text/x-wiki [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) နှင့် [[ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ|သရုပ်မဲ့အက္ခရာသင်္ချာ]] (abstract algebra) တွင် '''တိုက်ရိုက်စုဆုံမှတ်''' (direct limit) ဆိုသည်မှာ လားရာပြအစု (directed set) ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော အရာဝတ္ထုများ (objects) ၏ တိုက်ရိုက်စနစ် (direct system) အတွက် [[စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်|ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်]] (colimit) ဖြစ်သည်။ ယင်းကို '''ဆင့်ကဲစုဆုံမှတ်''' (inductive limit) သို့မဟုတ် '''လားရာပြ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်''' (directed colimit) ဟုလည်း ခေါ်သည်။<ref>Bourbaki (1989), p. 197.</ref> == ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Formal Definition) == === အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများ၏ တိုက်ရိုက်စနစ်များ (Direct Systems of Algebraic Objects) === <math>(I, \le)</math> သည် လားရာပြအစု (directed set) ဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ။ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ ကတ်တဂိုရီ (algebraic category) တွင် '''တိုက်ရိုက်စနစ်''' (direct system) ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထုများ (objects) ၏ [[အညွှန်းတပ်စုစည်းမှု]] (indexed family) <math>\{A_i\}_{i \in I}</math> နှင့် <math>i \le j</math> တိုင်းအတွက် သတ်မှတ်ထားသော ကူးပြောင်းမှုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (transition homomorphisms) <math>f_{ij} \colon A_i \to A_j</math> တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် စနစ်ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့သည် အောက်ပါအခြေအနေများကို ပြည့်စုံစေသည်။ * <math>i \in I</math> အားလုံးအတွက် <math>f_{ii} = \mathrm{id}_{A_i}</math> ဖြစ်သည်။ ဤတွင် <math>\mathrm{id}_{A_i}</math> သည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) ဖြစ်သည်။ *<math>i \le j \le k</math> အားလုံးအတွက် <math>f_{ik} = f_{jk} \circ f_{ij}</math> ဖြစ်သည်။<ref>Lang (2002), p. 756.</ref> တိုက်ရိုက်စုဆုံမှတ် (direct limit) <math>A = \varinjlim A_i</math> ၏ အခြေခံအစု (underlying set) သည် ဘုံမပါသော ပေါင်းစပ်စု (disjoint union) ကို [[ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက်]] (equivalence relation) အရ စားလဒ် (quotient) ယူထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>\varinjlim A_i = \left(\bigsqcup_{i \in I} A_i\right) / \sim</math> ဤတွင် <math>x_i \in A_i</math> နှင့် <math>x_j \in A_j</math> အတွက် <math>x_i \sim x_j</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ <math>i \le k</math> နှင့် <math>j \le k</math> ဖြစ်ပြီး အောက်ပါညီမျှခြင်းကို ပြည့်စုံစေသော <math>k \in I</math> ရှိခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ :<math>f_{ik}(x_i) = f_{jk}(x_j)</math><ref>Matsumura (1989), p. 263.</ref> ပုံမှန်ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (canonical homomorphisms) <math>\phi_i \colon A_i \to \varinjlim A_i</math> သည် [[အစုဝင်]] (element) တစ်ခုစီကို ယင်း၏ [[ထပ်တူညီမှုအတန်းအစား]] (equivalence class) သို့ ပုံဖော်သည်။ ထို့ပြင် <math>i \le j</math> အားလုံးအတွက် ကိုက်ညီမှုဆက်သွယ်ချက် (compatibility relation) <math>\phi_i = \phi_j \circ f_{ij}</math> ကို ပြည့်စုံစေသည်။ === ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Categorical Definition) === <math>\mathcal{I}</math> သည် သေးငယ်သော လားရာပြ ကတ်တဂိုရီ (small directed category) ဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ။ တိုက်ရိုက်စနစ်သည် [[ဖန်တာ|လားရာတူဖန်တာ]] (covariant functor) <math>F \colon \mathcal{I} \to \mathcal{C}</math> ဖြစ်သည်။ တိုက်ရိုက်စုဆုံမှတ် <math>\varinjlim F</math> သည် <math>F</math> ၏ [[စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်|ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်]] (colimit) ဖြစ်ပြီး [[ကတော့ပုံ (ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ)|အလုံးစုံအကျုံးဝင်သော ဒွန်တွဲကတော့ပုံ]] (universal cocone) <math>\phi_i \colon F(i) \to L</math> ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်ဖော်ပြသည်။ <math>\psi_j \circ F(i \to j) = \psi_i</math> ကို ပြည့်စုံစေသော ဒွန်တွဲကတော့ပုံ (cocone) <math>\psi_i \colon F(i) \to M</math> တိုင်းအတွက် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော [[မော်ဖစ်ဇင်]] (unique morphism) <math>u \colon L \to M</math> ရှိပြီး <math>i \in \mathcal{I}</math> အားလုံးအတွက် <math>u \circ \phi_i = \psi_i</math> ဖြစ်သည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 68.</ref> == အဓိက ဂုဏ်သတ္တိများ (Core Properties) == * '''[[အဘီလီယန် ကတ်တဂိုရီ]]များတွင် တိကျမှု (exactness in abelian categories)''' :[[အဘီလီယန်အုပ်စုများ ကတ်တဂိုရီ|အဘီလီယန် အုပ်စုများ ကတ်တဂိုရီ]] (category of abelian groups) <math>\mathbf{Ab}</math> နှင့် [[မော်ဂျူးများ ကတ်တဂိုရီ|မော်ဂျူးကတ်တဂိုရီ]]များ (module categories) <math>R\mathbf{-Mod}</math> တွင် တိုက်ရိုက်စုဆုံမှတ်ဖန်တာ (direct limit functor) သည် [[တိကျသော ဖန်တာ]] (exact functor) ဖြစ်သည်။ ပိုမိုယေဘုယျအားဖြင့် AB5 အဘီလီယန် ကတ်တဂိုရီ (AB5 abelian category) မှန်သမျှတွင်လည်း ဤဂုဏ်သတ္တိ ပြည့်စုံသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ယင်းဖန်တာသည် [[ကာနယ်]]များ (kernels)၊ [[ဒွန်တွဲကာနယ်]]များ (cokernels)၊ [[မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (monomorphisms) နှင့် [[အပီမော်ဖစ်ဇင်]]များ (epimorphisms) ကို ထိန်းသိမ်းသည်။ [[စစ်ထုတ်ထားသော ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်]]များ (filtered colimits) သည် [[စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်|အဆုံးရှိစုဆုံမှတ်]]များ (finite limits) နှင့် ဖလှယ်၍ရသည်။<ref>Lang (2002), p. 758.</ref> * '''[[တန်ဆာ မြှောက်လဒ်|တန်ဆာမြှောက်လဒ်]]များနှင့် ဖလှယ်၍ရခြင်း (commutation with tensor products)''' :[[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိကွင်း]] (associative ring) <math>R</math>၊ [[မော်ဂျူး|ညာ-မော်ဂျူး]]များ (right modules) ဖြစ်သော <math>R</math>-မော်ဂျူးများ၏ တိုက်ရိုက်စနစ် (direct system) <math>\{M_i\}</math> နှင့် ဘယ်-မော်ဂျူး (left module) ဖြစ်သော <math>R</math>-မော်ဂျူး <math>N</math> တို့ကို ယူပါ။ ထိုအခါ [[အဘီလီယန်အုပ်စု]]များ (abelian groups) အကြား အောက်ပါပုံမှန်[[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (canonical isomorphism) ရှိသည်။ :<math>\varinjlim (M_i \otimes_R N) \cong \left(\varinjlim M_i\right) \otimes_R N</math><ref>Matsumura (1989), p. 264.</ref> == လက်တွေ့ဥပမာများ (Concrete Examples) == * '''မော်ဂျူးပိုင်းများ၏ ပေါင်းစပ်စုများ (submodule unions)''' :<math>\{M_i\}</math> သည် <math>R</math>-[[မော်ဂျူး]] (module) <math>M</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်းများ (submodules) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော [[အညွှန်းတပ်စုစည်းမှု|စုစည်းမှု]] (family) ဖြစ်ပြီး ပါဝင်ခြင်း (inclusion) အရ လားရာပြဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ။ ထိုအခါ တိုက်ရိုက်စုဆုံမှတ် (direct limit) သည် <math>\varinjlim M_i = \bigcup_{i} M_i</math> ဖြစ်သည်။ * '''[[အစည်း]]များ၏ ရိုးတံများ (stalks of sheaves)''' :[[အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ]] (algebraic geometry) နှင့် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (topology) တွင် အစည်း (sheaf) <math>\mathcal{F}</math> ၏ အမှတ် <math>x</math> ရှိ ရိုးတံ (stalk) သည် <math>x</math> ပါဝင်သော အဖွင့်ပတ်ဝန်းကျင်များ (open neighbourhoods) ပေါ်ရှိ အပိုင်းများ (sections) ၏ တိုက်ရိုက်စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ :<math>\mathcal{F}_x = \varinjlim_{U \ni x} \mathcal{F}(U)</math> * '''ဖီးလ်ဒ်တိုးချဲ့ခြင်းများ (field extensions)''' :[[ဖီးလ်ဒ်]] (field) <math>K</math> ၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာအပိတ် (algebraic closure) သည် ယင်း၏ အတိုင်းအတာအဆုံးရှိ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာတိုးချဲ့ချက်များ (finite algebraic extensions) ၏ တိုက်ရိုက်စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ * '''ဒေသအလိုက်ဖြစ်စေခြင်းများ (localizations)''' :[[ဖလှယ်ရ ကွင်း|ဖလှယ်ရကွင်း]] (commutative ring) <math>R</math> ကို မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိရှိအစု (multiplicatively closed set) <math>S</math> တွင် ဒေသအလိုက်ဖြစ်စေခြင်းသည် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]]များ (rings) <math>R[s^{-1}]</math> ၏ တိုက်ရိုက်စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ဤကွင်းများကို <math>s \in S</math> ဖြင့် အညွှန်းတပ်ပြီး စား၍ပြတ်ခြင်း (divisibility) အရ အစဉ်သတ်မှတ်ထားသည်။ == ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းနှင့် ယေဘုယျပြုခြင်းများ (Terminology and Generalizations) == [[တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစု|လားရာပြ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအစဉ်ကျသောအစု]] (directed poset) ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော [[စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်|ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်]] (colimit) ကို တိုက်ရိုက်စုဆုံမှတ် (direct limit) သို့မဟုတ် လားရာပြ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (directed colimit) ဟု ခေါ်သည်။ သေးငယ်သော စစ်ထုတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီ (small filtered category) ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်ကို [[စစ်ထုတ်ထားသော ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်]] (filtered colimit) ဟု ခေါ်သည်။ <math>\mathbf{Set}</math> နှင့် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ ကတ်တဂိုရီများ (algebraic categories) တွင် စစ်ထုတ်ထားသော ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်တိုင်းသည် လားရာပြအစု (directed set) ပေါ်ရှိ လားရာပြ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်နှင့် ပုံမှန်အားဖြင့် [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်|အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဖြစ်]]သည် (canonically isomorphic)။ == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Bourbaki |first=Nicolas |title=Algebra I: Chapters 1–3 |series=Elements of Mathematics |publisher=Springer-Verlag |date=1989 |isbn=978-3-540-64243-5}} * {{Citation |last=Lang |first=Serge |title=Algebra |edition=3rd revised |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=211 |publisher=Springer-Verlag |date=2002 |isbn=978-0-387-95385-4}} * {{Citation |last=Mac Lane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |edition=2nd |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |publisher=Springer |date=1998 |isbn=978-0-387-98403-2}} * {{Citation |last=Matsumura |first=Hideyuki |title=Commutative Ring Theory |series=Cambridge Studies in Advanced Mathematics |volume=8 |publisher=Cambridge University Press |date=1989 |isbn=978-0-521-36764-6}} [[ကဏ္ဍ:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] nud3gb98zm94mekes29c8vm7i6e1zt2 0 293188 1059014 2026-10-17T16:30:53Z Mkant00 135890 "[[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) နှင့် [[ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ|သရုပ်မဲ့အက္ခရာသင်္ချာ]] (abstract algebra) တွင် '''ပြောင်းပြန်စုဆုံမှတ်''' (inverse limit) ဆို..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1059014 wikitext text/x-wiki [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) နှင့် [[ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ|သရုပ်မဲ့အက္ခရာသင်္ချာ]] (abstract algebra) တွင် '''ပြောင်းပြန်စုဆုံမှတ်''' (inverse limit) ဆိုသည်မှာ လားရာပြအစု (directed set) ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော အရာဝတ္ထုများ (objects) ၏ ပြောင်းပြန်စနစ် (inverse system) အတွက် [[စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်|စုဆုံမှတ်]] (limit) ဖြစ်သည်။ ယင်းကို '''ပရိုဂျက်တစ်စုဆုံမှတ်''' (projective limit) ဟုလည်း ခေါ်သည်။<ref>Bourbaki (1989), p. 202.</ref> ပြောင်းပြန်စုဆုံမှတ်သည် တိုက်ရိုက်စုဆုံမှတ် (direct limit) ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ဒွန်တွဲ (categorical dual) ဖြစ်သည်။ == ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Formal Definition) == === အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများ၏ ပြောင်းပြန်စနစ်များ (Inverse Systems of Algebraic Objects) === <math>(I, \le)</math> သည် လားရာပြအစု (directed set) ဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ။ '''ပြောင်းပြန်စနစ်''' (inverse system) ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထုများ (objects) ၏ [[အညွှန်းတပ်စုစည်းမှု]] (indexed family) <math>\{A_i\}_{i \in I}</math> နှင့် <math>i \le j</math> တိုင်းအတွက် သတ်မှတ်ထားသော ကူးပြောင်းမှုမော်ဖစ်ဇင်များ (transition morphisms) <math>f_{ij} \colon A_j \to A_i</math> တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် စနစ်ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့သည် အောက်ပါအခြေအနေများကို ပြည့်စုံစေသည်။ * <math>i \in I</math> အားလုံးအတွက် <math>f_{ii} = \mathrm{id}_{A_i}</math> ဖြစ်သည်။ ဤတွင် <math>\mathrm{id}_{A_i}</math> သည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) ဖြစ်သည်။ * <math>i \le j \le k</math> အားလုံးအတွက် <math>f_{ik} = f_{ij} \circ f_{jk}</math> ဖြစ်သည်။<ref>Atiyah & Macdonald (1969), p. 102.</ref> ပြောင်းပြန်စုဆုံမှတ် (inverse limit) <math>A = \varprojlim A_i</math> သည် [[တိုက်ရိုက် မြှောက်လဒ်|တိုက်ရိုက်မြှောက်လဒ်]] (direct product) <math>\prod_{i \in I} A_i</math> ၏ အရာဝတ္ထုပိုင်း (subobject) ဖြစ်ပြီး ကိုက်ညီမှုရှိသော အစုဝင်အတွဲများ (compatible tuples) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ :<math>\varprojlim A_i = \left\{ (x_i)_{i \in I} \in \prod_{i \in I} A_i : x_i = f_{ij}(x_j) \text{ for all } i \le j \right\}</math><ref>Neukirch (1999), p. 88.</ref> ပုံမှန်ပရိုဂျက်ရှင်းမော်ဖစ်ဇင်များ (canonical projection morphisms) <math>\pi_i \colon \varprojlim A_i \to A_i</math> သည် <math>i \le j</math> အားလုံးအတွက် <math>\pi_i = f_{ij} \circ \pi_j</math> ဆက်သွယ်ချက်ကို ပြည့်စုံစေသည်။ === ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Categorical Definition) === <math>\mathcal{I}</math> သည် သေးငယ်သော လားရာပြ ကတ်တဂိုရီ (small directed category) ဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ။ ပြောင်းပြန်စနစ်သည် [[ဖန်တာ|ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ]] (contravariant functor) <math>F \colon \mathcal{I}^{\mathrm{op}} \to \mathcal{C}</math> ဖြစ်သည်။ ပြောင်းပြန်စုဆုံမှတ် <math>\varprojlim F</math> သည် <math>F</math> ၏ [[စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်|စုဆုံမှတ်]] (limit) ဖြစ်ပြီး [[ကတော့ပုံ (ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ)|အလုံးစုံအကျုံးဝင်သော ကတော့ပုံ]] (universal cone) <math>\pi_i \colon L \to F(i)</math> ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်ဖော်ပြသည်။ <math>f_{ij} \circ \psi_j = \psi_i</math> ကို ပြည့်စုံစေသော ကတော့ပုံ (cone) <math>\psi_i \colon M \to F(i)</math> တိုင်းအတွက် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော [[မော်ဖစ်ဇင်]] (unique morphism) <math>u \colon M \to L</math> ရှိပြီး <math>i \in \mathcal{I}</math> အားလုံးအတွက် <math>\pi_i \circ u = \psi_i</math> ဖြစ်သည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 68.</ref> == ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် ဆင်းသက်ဖန်တာများ (Homological Properties and Derived Functors) == * '''ဘယ်-တိကျမှု (left exactness)''' :[[မော်ဂျူးများ ကတ်တဂိုရီ|မော်ဂျူးကတ်တဂိုရီ]]များ (module categories) <math>R\mathbf{-Mod}</math> နှင့် [[မြှောက်လဒ် (ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ)|တိကျသော မြှောက်လဒ်]]များ (exact products) ရှိသည့် [[အဘီလီယန် ကတ်တဂိုရီ]] (abelian category) မှန်သမျှတွင် ပြောင်းပြန်စုဆုံမှတ်ဖန်တာ (inverse limit functor) သည် ဘယ်-တိကျသော ဖန်တာ (left exact functor) ဖြစ်သည်။ သို့သော် ယေဘုယျအားဖြင့် ညာ-တိကျသော ဖန်တာ (right exact functor) မဟုတ်ပါ။<ref>Weibel (1994), p. 76.</ref> * '''[[ဆင်းသက်ဖန်တာ|ပထမဆင်းသက်ဖန်တာ]] (first derived functor) <math>\varprojlim^1</math>''' :[[သဘာဝကိန်း]]များ (natural numbers) ၏ လားရာပြအစု (directed set) <math>(\mathbb{N}, \le)</math> ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော [[အဘီလီယန်အုပ်စု]]များ (abelian groups) ၏ ပြောင်းပြန်စနစ် (inverse system) ကို စဉ်းစားပါ။ အဆင့်မြင့်ဆင်းသက်ဖန်တာများ (higher derived functors) <math>\varprojlim^k</math> သည် <math>k \ge 2</math> အားလုံးအတွက် သုညဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အောက်ပါ[[တိကျသော ကိန်းစဉ်|အတိုချုံးတိကျသော ကိန်းစဉ်]] (short exact sequence) ကို ရရှိသည်။ :<math>0 \to \varprojlim A_n \to \prod_{n} A_n \xrightarrow{\Delta} \prod_{n} A_n \to \varprojlim{}^1 A_n \to 0</math> :ဤတွင် <math>\Delta((x_n)) = (x_n - f_{n, n+1}(x_{n+1}))</math> ဖြစ်သည်။<ref>Weibel (1994), p. 77.</ref> * '''မစ်တာ့ဂ်-လက်ဖလာ အခြေအနေ (Mittag-Leffler condition)''' :ရေတွက်နိုင်သော ပြောင်းပြန်ကိန်းစဉ် (countable inverse sequence) <math>\{A_n, f_{mn}\}</math> ကို စဉ်းစားပါ။ <math>n</math> တိုင်းအတွက် ပုံရိပ်များ၏ ဆင်းသက်ချိတ်တန်း (descending chain of images) <math>\mathrm{im}(f_{n, n+k} \colon A_{n+k} \to A_n)</math> သည် လုံလောက်စွာကြီးသော <math>k</math> မှစ၍ မပြောင်းလဲတော့လျှင် ယင်းကိန်းစဉ်သည် '''မစ်တာ့ဂ်-လက်ဖလာ အခြေအနေ''' ကို ပြည့်စုံစေသည်ဟု ဆိုသည်။ အဘီလီယန်အုပ်စုများ၏ ရေတွက်နိုင်သော ပြောင်းပြန်ကိန်းစဉ်က ဤအခြေအနေကို ပြည့်စုံစေလျှင် <math>\varprojlim^1 A_n = 0</math> ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ပြောင်းပြန်စုဆုံမှတ်ဖန်တာသည် ဤကဲ့သို့သော စနစ်များ၏ အတိုချုံးတိကျသော ကိန်းစဉ်များအတွက် တိကျမှု (exactness) ကို ထိန်းသိမ်းသည်။<ref>Weibel (1994), p. 80.</ref> == လက်တွေ့ဥပမာများ (Concrete Examples) == * '''p-အခြေခံကိန်းပြည့်များ (p-adic integers)''' :p-အခြေခံကိန်းပြည့်များ၏ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (ring) <math>\mathbb{Z}_p</math> သည် စားလဒ်များ (quotients) <math>\mathbb{Z}/p^n\mathbb{Z}</math> နှင့် ပုံမှန်လျှော့ချဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (canonical reduction homomorphisms) တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော စနစ်၏ ပြောင်းပြန်စုဆုံမှတ် (inverse limit) ဖြစ်သည်။ :<math>\mathbb{Z}_p = \varprojlim_{n} \mathbb{Z}/p^n\mathbb{Z}</math> * '''ပရိုအဆုံးရှိအုပ်စုများ (profinite groups)''' :ပရိုအဆုံးရှိအုပ်စု (profinite group) ဆိုသည်မှာ ပိုင်းစသီးခြားတိုပေါ်လော်ဂျီများ (discrete topologies) တပ်ဆင်ထားသော [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အဆုံးရှိအုပ်စု]]များ (finite groups) ၏ ပြောင်းပြန်စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် ကျစ်လျစ်ပြီး အပြည့်အဝဆက်စပ်မှုမရှိသော တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာအုပ်စု (compact, totally disconnected topological group) ဖြစ်သည်။ ဖီးလ်ဒ်တိုးချဲ့ခြင်းများ (field extensions) ၏ [[ဂယ်လ်ဝါ အုပ်စု|ပကတိ ဂယ်လ်ဝါ အုပ်စု]]များ (absolute Galois groups) သည် ပရိုအဆုံးရှိအုပ်စုများ ဖြစ်သည်။ * '''ကွင်းအား ပြည့်စုံစေခြင်းများ (ring completions)''' :ပုံစံတကျ ပါဝါကိန်းစဉ်တန်းကွင်း (formal power series ring) <math>R[[t]]</math> သည် ပိုလီနိုမီရယ် စားလဒ်ကွင်းများ (polynomial quotient rings) ၏ ပြောင်းပြန်စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ :<math>R[[t]] \cong \varprojlim_{n} R[t]/(t^n)</math> * '''ကျစ်လျစ်သော ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများ (compact Hausdorff spaces)''' :ဗလာမဟုတ်သော (non-empty) ကျစ်လျစ်သော ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများ၏ ပြောင်းပြန်စုဆုံမှတ်သည် အမြဲတမ်း ဗလာမဟုတ်ဘဲ ကျစ်လျစ်သည်။ == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Atiyah |first=Michael F. |last2=Macdonald |first2=Ian G. |title=Introduction to Commutative Algebra |publisher=Addison-Wesley |date=1969 |isbn=978-0-201-00361-1}} * {{Citation |last=Bourbaki |first=Nicolas |title=Algebra I: Chapters 1–3 |series=Elements of Mathematics |publisher=Springer-Verlag |date=1989 |isbn=978-3-540-64243-5}} * {{Citation |last=Mac Lane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |edition=2nd |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |publisher=Springer |date=1998 |isbn=978-0-387-98403-2}} * {{Citation |last=Neukirch |first=Jürgen |title=Algebraic Number Theory |series=Grundlehren der mathematischen Wissenschaften |volume=322 |publisher=Springer-Verlag |date=1999 |isbn=978-3-540-65399-8}} * {{Citation |last=Weibel |first=Charles A. |title=An Introduction to Homological Algebra |series=Cambridge Studies in Advanced Mathematics |volume=38 |publisher=Cambridge University Press |date=1994 |isbn=978-0-521-55987-4}} [[ကဏ္ဍ:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] t25wouoppwj7qel8inceduomcnuhx82 0 293189 1059019 2026-10-17T16:43:28Z Mkant00 135890 "[[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) တွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု''' (equivalence of categories) ဆိုသည်မှာ ကတ်တဂိုရီ (category) နှစ်ခုအကြားရှိ ဆက်သွယ်ချက် (relat..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1059019 wikitext text/x-wiki [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) တွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု''' (equivalence of categories) ဆိုသည်မှာ ကတ်တဂိုရီ (category) နှစ်ခုအကြားရှိ ဆက်သွယ်ချက် (relation) ဖြစ်သည်။ ယင်းဆက်သွယ်ချက်က ထိုကတ်တဂိုရီနှစ်ခု၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံများ (categorical structures) အခြေခံအားဖြင့် တူညီကြောင်း ဖော်ပြသည်။ ထိုသို့ဖြစ်ရန် အရာဝတ္ထုများ (objects) အကြား တိကျသော [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်ရှင်း]] (bijection) ရှိရန် မလိုအပ်ပေ။<ref>Mac Lane (1998), p. 91.</ref> ထပ်တူညီမှုသည် [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်|ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (isomorphism of categories) ထက် အားနည်းပြီး ဂျီဩမေတြီအမြင်အရ ပိုမိုသဘာဝကျသော သဘောတရားဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ရှိသော (isomorphic) အရာဝတ္ထုများ၏ စုစည်းမှုများ (collections) မတူညီသော်လည်း ကတ်တဂိုရီနှစ်ခုကို တည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာထပ်တူညီမှု (structural equivalence) ရှိသည်ဟု အသိအမှတ်ပြုနိုင်သည်။<ref>Awodey (2010), p. 170.</ref> == ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Formal definition) == === ကွာစီပြောင်းပြန်ဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ခြင်း (Definition via quasi-inverse) === <math>\mathcal{C}</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> တို့ကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]]များ (categories) ဟု ယူပါစို့။ '''ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု''' (equivalence of categories) တွင် [[ဖန်တာ]] (functor) <math>F: \mathcal{C} \to \mathcal{D}</math>၊ ဖန်တာ <math>G: \mathcal{D} \to \mathcal{C}</math> နှင့် အောက်ပါ [[သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း#သဘာဝ_အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်_(Natural_Isomorphism)|သဘာဝအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (natural isomorphisms) နှစ်ခု ပါဝင်သည်။ :<math>\eta: \mathrm{id}_{\mathcal{C}} \xrightarrow{\sim} G \circ F</math> :<math>\varepsilon: F \circ G \xrightarrow{\sim} \mathrm{id}_{\mathcal{D}}</math> ဤနေရာတွင် <math>\mathrm{id}_{\mathcal{C}}</math> သည် <math>\mathcal{C}</math> ပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာ (identity functor) ကို ရည်ညွှန်းသည်။ အလားတူစွာ <math>\mathrm{id}_{\mathcal{D}}</math> သည် <math>\mathcal{D}</math> ပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာကို ရည်ညွှန်းသည်။<ref>Awodey (2010), p. 170.</ref> ဖန်တာ <math>G</math> ကို <math>F</math> ၏ '''ကွာစီပြောင်းပြန်''' (quasi-inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤသို့သော ထပ်တူညီမှုရှိလျှင် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> တို့ကို '''ထပ်တူညီသော ကတ်တဂိုရီများ''' (equivalent categories) ဟု ခေါ်ပြီး <math>\mathcal{C} \simeq \mathcal{D}</math> ဟု ရေးသည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 91.</ref> [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်|ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (isomorphism of categories) တွင် ပြောင်းပြန်ဖန်တာ (inverse functor) သည် တိတိကျကျ တစ်ခုတည်းသာရှိသည် (unique)။ ကွာစီပြောင်းပြန် <math>G</math> မှာမူ သဘာဝအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အထိသာ တစ်ခုတည်းဖြစ်သည်။<ref>Borceux (1994), p. 118.</ref> === တွဲဖက်ထပ်တူညီမှု (Adjoint equivalence) === '''တွဲဖက်ထပ်တူညီမှု''' (adjoint equivalence) ဆိုသည်မှာ ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု <math>(F, G, \eta, \varepsilon)</math> ဖြစ်ပြီး [[ဖန်တာ]] <math>F</math> သည် <math>G</math> ၏ [[တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း|ဘယ်-တွဲဖက်]] (left adjoint) ဖြစ်ရသည်။ ယင်းတွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (adjunction) ၏ ယူနစ် (unit) မှာ <math>\eta</math> ဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲယူနစ် (counit) မှာ <math>\varepsilon</math> ဖြစ်သည်။<ref>Borceux (1994), p. 119.</ref> ဤအခြေအနေ ပြည့်မီရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ [[သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း]]များ (natural transformations) က အောက်ပါ တြိဂံဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမျှခြင်းများ (triangle identities) နှစ်ခုကို ပြည့်မီခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ :<math>(G \varepsilon) \circ (\eta G) = \mathrm{id}_G</math> :<math>(\varepsilon F) \circ (F \eta) = \mathrm{id}_F</math> ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှုတိုင်းကို တွဲဖက်ထပ်တူညီမှုအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ ထိုသို့ပြုလုပ်ရာတွင် ဖန်တာ <math>F</math> နှင့် <math>G</math> တို့ကို ပြင်ဆင်ရန်မလိုဘဲ <math>\varepsilon</math> သို့မဟုတ် <math>\eta</math> တစ်ခုခုကို သင့်လျော်စွာ ပြင်ဆင်ထားသော [[သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း#သဘာဝ_အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်_(Natural_Isomorphism)|သဘာဝအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]]ဖြင့် အစားထိုးနိုင်သည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 93.</ref> == အခြားသတ်မှတ်ဖော်ပြချက်များနှင့် အဓိကသီအိုရမ်များ (Alternative characterizations and core theorems) == === ပြည့်ဝဖန်တာ၊ သစ္စာရှိဖန်တာနှင့် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာများ (Full, faithful, and essentially surjective functors) === <math>F: \mathcal{C} \to \mathcal{D}</math> ကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]]များ (categories) အကြားရှိ [[ဖန်တာ]] (functor) ဟု ယူပါစို့။ * အရာဝတ္ထု (object) <math>X, Y \in \operatorname{ob}(\mathcal{C})</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါ သတ်မှတ်ပုံဖော်မှုသည် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်သော (surjective) ပုံဖော်မှုဖြစ်လျှင် <math>F</math> ကို '''[[ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ#ပြည့်ဝဖန်တာ_(Full_functor)|ပြည့်ဝဖန်တာ]]''' (full functor) ဟု ခေါ်သည်။<br /><math>F_{X, Y}: \operatorname{hom}_{\mathcal{C}}(X, Y) \to \operatorname{hom}_{\mathcal{D}}(F(X), F(Y))</math><ref>Mac Lane (1998), p. 14.</ref> * အရာဝတ္ထု <math>X, Y \in \operatorname{ob}(\mathcal{C})</math> အားလုံးအတွက် သတ်မှတ်ပုံဖော်မှု <math>F_{X, Y}</math> သည် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော (injective) ပုံဖော်မှုဖြစ်လျှင် <math>F</math> ကို '''[[ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ#သစ္စာရှိဖန်တာ_(Faithful_functor)|သစ္စာရှိဖန်တာ]]''' (faithful functor) ဟု ခေါ်သည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 14.</ref> * အရာဝတ္ထု <math>D \in \operatorname{ob}(\mathcal{D})</math> တိုင်းအတွက် <math>\mathcal{D}</math> အတွင်း <math>F(C) \cong D</math> ဖြစ်စေသော အရာဝတ္ထု <math>C \in \operatorname{ob}(\mathcal{C})</math> ရှိလျှင် <math>F</math> ကို '''[[အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ|အရာဝတ္ထုများအပေါ်အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ]]''' (essentially surjective functor on objects) ဟု ခေါ်သည်။<ref>Awodey (2010), p. 171.</ref> ဖန်တာ <math>F: \mathcal{C} \to \mathcal{D}</math> သည် ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု (equivalence of categories) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ <math>F</math> သည် ပြည့်ဝဖန်တာ၊ သစ္စာရှိဖန်တာနှင့် အရာဝတ္ထုများအပေါ်အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 93.</ref> ထပ်တူညီမှုတစ်ခုသည် ပြည့်ဝဖန်တာ၊ သစ္စာရှိဖန်တာနှင့် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ ဖြစ်ကြောင်းကို ဇာမီလို-ဖရန်ကယ် အစုသီအိုရီ (Zermelo–Fraenkel set theory) တွင် တည်ဆောက်နည်းဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ အပြန်အလှန်အားဖြင့် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ပြီး [[ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ]] (fully faithful functor) မှ ကွာစီပြောင်းပြန် (quasi-inverse) <math>G</math> ကို တည်ဆောက်ရန် အရာဝတ္ထု <math>D</math> တစ်ခုစီအတွက် ကိုယ်စားပြုအရာဝတ္ထု <math>C</math> နှင့် [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (isomorphism) <math>F(C) \cong D</math> ကို ရွေးချယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများ (small categories) အတွက် [[ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို]] (Axiom of Choice) လိုအပ်ပြီး ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) အတွက် အလုံးစုံရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို (Global Axiom of Choice) လိုအပ်သည်။<ref>Awodey (2010), p. 172.</ref> === အရိုးစုများနှင့် ထပ်တူညီမှု (Skeletons and equivalence) === [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] <math>\mathcal{S}</math> အတွင်း [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]]ရှိသော (isomorphic) အရာဝတ္ထုများသည် တစ်ခုတည်းဖြစ်လျှင် <math>\mathcal{S}</math> ကို '''အရိုးစုကတ်တဂိုရီ''' (skeletal category) ဟု ခေါ်သည်။ ယင်းအခြေအနေကို အောက်ပါအတိုင်း ရေးနိုင်သည်။ :<math>\forall X, Y \in \operatorname{ob}(\mathcal{S}), \quad X \cong Y \implies X = Y</math> ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> ၏ '''အရိုးစု''' (skeleton) ဆိုသည်မှာ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) <math>\operatorname{sk}(\mathcal{C})</math> ဖြစ်ပြီး ယင်းသည် အရိုးစုကတ်တဂိုရီလည်း ဖြစ်ရသည်။ ထို့ပြင် ပါဝင်မှု ဖန်တာ (inclusion functor) <math>\operatorname{sk}(\mathcal{C}) \hookrightarrow \mathcal{C}</math> သည် ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု ဖြစ်ရသည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 92.</ref> ရွေးချယ်ခြင်းဆိုင်ရာ မူများကို ယူဆထားလျှင် အောက်ပါအချက်များ မှန်ကန်သည်။ * [[ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို]]ကို ယူဆထားလျှင် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> တိုင်း၌ အရိုးစု <math>\operatorname{sk}(\mathcal{C})</math> ရှိသည်။ ယေဘုယျ ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများအတွက် အရိုးစုရှိကြောင်း အာမခံရန် အလုံးစုံရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို လိုအပ်သည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 92.</ref> * ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> တို့ ထပ်တူညီရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ၎င်းတို့၏ အရိုးစုများ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ရှိခြင်းပင်ဖြစ်သည်။<br /><math>\mathcal{C} \simeq \mathcal{D} \iff \operatorname{sk}(\mathcal{C}) \cong \operatorname{sk}(\mathcal{D})</math><ref>Borceux (1994), p. 122.</ref> === ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မပြောင်းလဲသောဂုဏ်သတ္တိ (Categorical invariance) === ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှုတိုင်းသည် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံများ (categorical structures) အားလုံးကို ထိန်းသိမ်းသည် (preserves)။ ထို့ပြင် ပုံရိပ် (image) တွင်ရှိသော ကတ်တဂိုရီတည်ဆောက်ပုံ မူလ၌လည်းရှိကြောင်း ပြန်လည်ကောက်ချက်ချနိုင်သည် (reflects)။ ထိုတည်ဆောက်ပုံများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်။ * [[ပုံကြမ်း]]များ (diagrams) အားလုံး၏ [[စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်|စုဆုံမှတ်]]များ (limits) နှင့် [[စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်|ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်]]များ (colimits)။<ref>Borceux (1994), p. 120.</ref> * [[မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (monomorphisms) နှင့် [[အပီမော်ဖစ်ဇင်]]များ (epimorphisms)။<ref>Mac Lane (1998), p. 94.</ref> * [[အစ အရာဝတ္ထုနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု|အဆုံးသတ်အရာဝတ္ထု]]များ (terminal objects)၊ [[အစ အရာဝတ္ထုနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု|အစအရာဝတ္ထု]]များ (initial objects) နှင့် သုညအရာဝတ္ထုများ (zero objects)။<ref>Awodey (2010), p. 173.</ref> * အရာဝတ္ထုပိုင်းများ (subobjects)၊ စားလဒ်အရာဝတ္ထုများ (quotient objects) နှင့် ထပ်ကိန်းအရာဝတ္ထုများ (exponential objects)။<ref>Awodey (2010), p. 174.</ref> == ပုံမှန်ဥပမာများနှင့် ဒွန်တွဲမှုများ (Canonical examples and dualities) == === ခိုင်မာသော ဥပမာများရှိ ထပ်တူညီမှုများ (Concrete equivalences) === <math>\mathbf{Vect}_{\mathbb{R}}^{\mathrm{fin}}</math> ကို [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|အတိုင်းအတာအဆုံးရှိသော ကိန်းစစ် ဗက်တာရပ်ဝန်း]]များ (finite-dimensional real vector spaces) နှင့် [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|မျဉ်းဖြောင့်ပုံဖော်မှု]]များ (linear maps) ပါဝင်သည့် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] (category) ဟု ယူပါစို့။ <math>\mathbf{Mat}_{\mathbb{R}}</math> ကို အရာဝတ္ထုများ (objects) အဖြစ် [[ကိန်းပြည့်|အနုတ်ကိန်းမဟုတ်သော ကိန်းပြည့်]]များ (non-negative integers) <math>n \in \mathbb{N}</math> ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီဟု ယူပါစို့။ ဤကတ်တဂိုရီတွင် <math>n</math> မှ <math>m</math> သို့ မော်ဖစ်ဇင် (morphism) သည် <math>m \times n</math> [[ကိန်းအုံ|ကိန်းစစ် ကိန်းအုံ]] (real matrix) ဖြစ်ပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition) ကို ကိန်းအုံမြှောက်ခြင်း (matrix multiplication) ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) ကို ၎င်း၏ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] (dimension) သို့လည်းကောင်း၊ မျဉ်းဖြောင့်ပုံဖော်မှုကို ရွေးချယ်ထားသော [[အခြေအစု]]များ (bases) အပေါ်မူတည်သည့် ကိန်းအုံ (matrix) သို့လည်းကောင်း ပို့ဆောင်သော [[ဖန်တာ]] (functor) သည် အောက်ပါ ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု (equivalence of categories) ကို သတ်မှတ်သည်။ :<math>\mathbf{Vect}_{\mathbb{R}}^{\mathrm{fin}} \simeq \mathbf{Mat}_{\mathbb{R}}</math> ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{Mat}_{\mathbb{R}}</math> သည် စံ ယူကလစ် ရပ်ဝန်းများ (Euclidean spaces) <math>\{\mathbb{R}^n \mid n \ge 0\}</math> ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော <math>\mathbf{Vect}_{\mathbb{R}}^{\mathrm{fin}}</math> ၏ အရိုးစု (skeleton) နှင့် [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (isomorphism) ရှိသည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 92.</ref> === ဒွန်တွဲမှုများ (Dualities) === [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] <math>\mathcal{C}</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> တို့အကြားရှိ '''ဒွန်တွဲမှု''' (duality) ဆိုသည်မှာ ပြောင်းပြန်ကတ်တဂိုရီ (opposite category) <math>\mathcal{C}^{\mathrm{op}}</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> တို့အကြားရှိ ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု ဖြစ်သည်။ ယင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ရေးသည်။ :<math>\mathcal{C}^{\mathrm{op}} \simeq \mathcal{D}</math><ref>Awodey (2010), p. 175.</ref> ထင်ရှားသော သင်္ချာဆိုင်ရာ ဒွန်တွဲမှုများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်။ * ဂဲလ်ဖန်း ဒွန်တွဲမှု (Gelfand duality) သည် ဖလှယ်ရပြီး ထပ်တူရပါသော C*-အက္ခရာသင်္ချာများ (commutative unital C*-algebras) ၏ ပြောင်းပြန်ကတ်တဂိုရီနှင့် ကျစ်လျစ်သော ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများ (compact Hausdorff spaces) ၏ ကတ်တဂိုရီအကြား ထပ်တူညီမှုကို ဖော်ပြသည်။<ref>Borceux (1994), p. 125.</ref> * စတုန်း ဒွန်တွဲမှု (Stone duality) သည် ဘူးလီးယန်း အက္ခရာသင်္ချာများ (Boolean algebras) ၏ ပြောင်းပြန်ကတ်တဂိုရီနှင့် စတုန်း ရပ်ဝန်းများ (Stone spaces) ၏ ကတ်တဂိုရီအကြား ထပ်တူညီမှုကို ဖော်ပြသည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 95.</ref> * [[အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ]] (algebraic geometry) တွင် [[ဖလှယ်ရ ကွင်း|ဖလှယ်ရကွင်း]]များ (commutative rings) ၏ ပြောင်းပြန်ကတ်တဂိုရီနှင့် အဖိုင်းစကင်းမ်များ ကတ်တဂိုရီ (category of affine schemes) အကြား အောက်ပါ ထပ်တူညီမှုရှိသည်။<br /><math>\mathbf{CRing}^{\mathrm{op}} \simeq \mathbf{Aff}</math><ref>Awodey (2010), p. 176.</ref> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Awodey |first=Steve |title=Category Theory |edition=2nd |series=Oxford Logic Guides |volume=52 |publisher=Oxford University Press |date=2010 |isbn=978-0-19-923718-0}} * {{Citation |last=Borceux |first=Francis |title=Handbook of Categorical Algebra: Volume 1, Basic Category Theory |series=Encyclopedia of Mathematics and its Applications |volume=50 |publisher=Cambridge University Press |date=1994 |isbn=978-0-521-44178-0}} * {{Citation |last=Mac Lane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |edition=2nd |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |publisher=Springer-Verlag |date=1998 |isbn=978-0-387-98403-2}} [[ကဏ္ဍ:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] oqh2vglhot8iqlwx5vhlnfvxvw3310n 0 293190 1059020 2026-10-17T16:51:01Z Mkant00 135890 "[[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) တွင် '''မော်ဖစ်ဇင်''' (morphism) ဆိုသည်မှာ ကတ်တဂိုရီ (category) အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ (objects) နှစ်ခုအကြား ဦးတည်ချက်ပါ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1059020 wikitext text/x-wiki [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) တွင် '''မော်ဖစ်ဇင်''' (morphism) ဆိုသည်မှာ ကတ်တဂိုရီ (category) အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ (objects) နှစ်ခုအကြား ဦးတည်ချက်ပါသော သရုပ်မဲ့မြား (abstract directed arrow) ဖြစ်သည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 7.</ref> ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) တွင် မော်ဖစ်ဇင်များသည် အက္ခရာသင်္ချာတည်ဆောက်ပုံ (algebraic structure) သို့မဟုတ် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံ (topological structure) ကို ထိန်းသိမ်းသော [[ဖန်ရှင်]]များ (functions) နှင့် ကိုက်ညီကြသည်။ ယေဘုယျ ကတ်တဂိုရီများတွင်မူ မော်ဖစ်ဇင်များသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition) နှင့် ထပ်တူရ (identity) ဆိုင်ရာ [[နဂိုမှန်အဆို]]များ (axioms) ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသော နိယာမများကို ပြည့်မီသော အခြေခံဆက်သွယ်ချက်များ (primitive relations) ဖြစ်ကြသည်။<ref>Awodey (2010), p. 4.</ref> == ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Formal definition) == === ကတ်တဂိုရီသီအိုရီဆိုင်ရာ အခြေခံသတ်မှတ်ချက်များ (Category-theoretic setup) === '''[[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]]''' (category) <math>\mathcal{C}</math> တွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်။ * '''အရာဝတ္ထုများ''' (objects) ၏ အတန်းအစား (class) <math>\operatorname{ob}(\mathcal{C})</math><ref>Mac Lane (1998), p. 10.</ref> * အရာဝတ္ထုများ၏ [[အစီအစဉ်ကျအတွဲ]] (ordered pair) <math>A, B \in \operatorname{ob}(\mathcal{C})</math> တစ်ခုစီအတွက် <math>A</math> မှ <math>B</math> သို့ '''မော်ဖစ်ဇင်များ''' (morphisms) ၏ အတန်းအစား <math>\operatorname{hom}_{\mathcal{C}}(A, B)</math>။ မော်ဖစ်ဇင် <math>f \in \operatorname{hom}_{\mathcal{C}}(A, B)</math> တစ်ခုစီအတွက် အရာဝတ္ထု <math>A</math> သည် <math>f</math> ၏ '''အရင်းအမြစ်''' (domain) ဖြစ်ပြီး <math>\operatorname{dom}(f) = A</math> ဟု ရေးသည်။ အရာဝတ္ထု <math>B</math> သည် <math>f</math> ၏ '''ပစ်မှတ်''' (codomain) ဖြစ်ပြီး <math>\operatorname{cod}(f) = B</math> ဟု ရေးသည်။ ဤမော်ဖစ်ဇင်ကို အောက်ပါအတိုင်း ရေးသည်။<br /><math>f: A \to B</math><ref>Awodey (2010), p. 4.</ref> * အရာဝတ္ထု <math>A, B, C \in \operatorname{ob}(\mathcal{C})</math> သုံးခုတိုင်းအတွက် '''ပေါင်းစပ်ခြင်း''' (composition) ဟု ခေါ်သော [[နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု]] (binary operation)<br /><math>\circ: \operatorname{hom}_{\mathcal{C}}(B, C) \times \operatorname{hom}_{\mathcal{C}}(A, B) \to \operatorname{hom}_{\mathcal{C}}(A, C)</math><br />ယင်းကို <math>(g, f) \mapsto g \circ f</math> ဟု ရေးသည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 10.</ref> === ပေါင်းစပ်ခြင်းနှင့် ထပ်တူရဆိုင်ရာ နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms of composition and identity) === ပေါင်းစပ်ခြင်းတွက်ချက်မှုသည် အောက်ပါ [[နဂိုမှန်အဆို]]များ (axioms) နှစ်ခုကို ပြည့်မီသည်။ * '''[[ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ]] (Associativity)''' :အရာဝတ္ထု <math>A, B, C, D \in \operatorname{ob}(\mathcal{C})</math> အားလုံးနှင့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: A \to B</math>၊ <math>g: B \to C</math>၊ <math>h: C \to D</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါညီမျှခြင်း မှန်ကန်သည်။<br /><math>h \circ (g \circ f) = (h \circ g) \circ f</math><ref>Awodey (2010), p. 5.</ref> * '''ထပ်တူရ (Identity)''' :အရာဝတ္ထု <math>X \in \operatorname{ob}(\mathcal{C})</math> တိုင်းအတွက် <math>X</math> ပေါ်ရှိ '''ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်''' (identity morphism) ဟု ခေါ်သော မော်ဖစ်ဇင် <math>\mathrm{id}_X \in \operatorname{hom}_{\mathcal{C}}(X, X)</math> ရှိသည်။ ယင်းသည် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: A \to X</math> တိုင်းနှင့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g: X \to B</math> တိုင်းအတွက် အောက်ပါညီမျှခြင်းများကို ပြည့်မီသည်။<br /><math>\mathrm{id}_X \circ f = f \quad \text{and} \quad g \circ \mathrm{id}_X = g</math><ref>Mac Lane (1998), p. 10.</ref> အရာဝတ္ထု <math>X</math> တစ်ခုစီအတွက် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင် <math>\mathrm{id}_X</math> သည် တစ်ခုတည်းသာ သတ်မှတ်ရရှိသည် (unique)။<ref>Awodey (2010), p. 6.</ref> == မော်ဖစ်ဇင်များ၏ အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း (Taxonomy and classification of morphisms) == === မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များ (Monomorphisms and epimorphisms) === <math>f: A \to B</math> ကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] (category) <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် (morphism) ဟု ယူပါစို့။ * <math>f</math> သည် ဘယ်ဘက်မှ ချေဖျက်နိုင်သော (left-cancellable) မော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်လျှင် '''[[မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်]]''' (monomorphism) သို့မဟုတ် '''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သော''' (monic) မော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် အရာဝတ္ထု (object) <math>X</math> အားလုံးနှင့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g_1, g_2: X \to A</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါဆက်သွယ်ချက် မှန်ကန်ရသည်။<br /><math>f \circ g_1 = f \circ g_2 \implies g_1 = g_2</math><ref>Mac Lane (1998), p. 19.</ref> * <math>f</math> သည် ညာဘက်မှ ချေဖျက်နိုင်သော (right-cancellable) မော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်လျှင် '''[[အပီမော်ဖစ်ဇင်]]''' (epimorphism) သို့မဟုတ် '''အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သော''' (epic) မော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် အရာဝတ္ထု <math>Y</math> အားလုံးနှင့် မော်ဖစ်ဇင် <math>h_1, h_2: B \to Y</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါဆက်သွယ်ချက် မှန်ကန်ရသည်။<br /><math>h_1 \circ f = h_2 \circ f \implies h_1 = h_2</math><ref>Mac Lane (1998), p. 19.</ref> === အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် ဘိုင်မော်ဖစ်ဇင်များ (Isomorphisms and bimorphisms) === * <math>f: A \to B</math> အတွက် အောက်ပါညီမျှခြင်းများကို ပြည့်မီသော မော်ဖစ်ဇင် <math>g: B \to A</math> ရှိလျှင် <math>f</math> ကို '''[[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]]''' (isomorphism) ဟု ခေါ်သည်။<br /><math>g \circ f = \mathrm{id}_A \quad \text{and} \quad f \circ g = \mathrm{id}_B</math><br />မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> သည် တစ်ခုတည်းသာရှိပြီး (unique) <math>f^{-1}</math> ဟု ရေးသည်။<ref>Awodey (2010), p. 11.</ref> * <math>f: A \to B</math> သည် [[မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်]]လည်းဖြစ်ပြီး [[အပီမော်ဖစ်ဇင်]]လည်းဖြစ်လျှင် <math>f</math> ကို '''ဘိုင်မော်ဖစ်ဇင်''' (bimorphism) ဟု ခေါ်သည်။<ref>Adámek, Herrlich, and Strecker (1990), p. 104.</ref> * အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ဘိုင်မော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သော်လည်း ယေဘုယျ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]]များတွင် အပြန်အလှန်အဆို မမှန်ကန်ပေ။ ဥပမာအားဖြင့် [[ကွင်းများ ကတ်တဂိုရီ]] (category of rings) <math>\mathbf{Ring}</math> တွင် ပုံမှန်ပါဝင်မှုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (canonical inclusion homomorphism) <math>i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}</math> သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်ပြီး အပီမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော်လည်း အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် မဟုတ်ပေ။<ref>Adámek, Herrlich, and Strecker (1990), p. 105.</ref> ဘိုင်မော်ဖစ်ဇင်တိုင်း အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီကို '''ညီမျှသော ကတ်တဂိုရီ''' (balanced category) ဟု ခေါ်သည်။<ref>Borceux (1994), p. 34.</ref> === ခွဲထွက်မော်ဖစ်ဇင်များ၊ အပိုင်းများနှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်းများ (Split morphisms: sections and retractions) === <math>f: A \to B</math> ကို <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်ဟု ယူပါစို့။ *<math>f</math> တွင် ဘယ်-ပြောင်းပြန် (left inverse) ရှိလျှင် <math>f</math> ကို '''[[မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်|ခွဲထွက်မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်]]''' (split monomorphism) သို့မဟုတ် '''[[အပိုင်း (ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ)|အပိုင်း]]''' (section) ဟု ခေါ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် အောက်ပါညီမျှခြင်းကို ပြည့်မီသော မော်ဖစ်ဇင် <math>r: B \to A</math> ရှိရသည်။<br /><math>r \circ f = \mathrm{id}_A</math><br /><math>r</math> ကို <math>f</math> အတွက် '''[[အပိုင်း (ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ)|ရုပ်သိမ်းခြင်း]]''' (retraction) ဟု ခေါ်သည်။ ခွဲထွက်မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 19.</ref> * <math>f</math> တွင် ညာ-ပြောင်းပြန် (right inverse) ရှိလျှင် <math>f</math> ကို '''[[အပီမော်ဖစ်ဇင်|ခွဲထွက်အပီမော်ဖစ်ဇင်]]''' (split epimorphism) သို့မဟုတ် '''ရုပ်သိမ်းခြင်း''' ဟု ခေါ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် အောက်ပါညီမျှခြင်းကို ပြည့်မီသော မော်ဖစ်ဇင် <math>s: B \to A</math> ရှိရသည်။<br /><math>f \circ s = \mathrm{id}_B</math><br /><math>s</math> ကို <math>f</math> အတွက် '''အပိုင်း''' ဟု ခေါ်သည်။ ခွဲထွက်အပီမော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 19.</ref> * မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]]ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ ယင်းသည် ခွဲထွက်မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်ပြီး ခွဲထွက်အပီမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။<ref>Borceux (1994), p. 32.</ref> === အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (Endomorphisms and automorphisms) === <math>X \in \operatorname{ob}(\mathcal{C})</math> ကို အရာဝတ္ထုဟု ယူပါစို့။ * <math>X</math> ၏ '''[[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]]''' (endomorphism) ဆိုသည်မှာ အရင်းအမြစ် (domain) နှင့် ပစ်မှတ် (codomain) နှစ်ခုစလုံး <math>X</math> ဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။<br /><math>f \in \operatorname{hom}_{\mathcal{C}}(X, X) = \operatorname{End}_{\mathcal{C}}(X)</math><br /><math>\operatorname{hom}_{\mathcal{C}}(X, X)</math> သည် [[အစု]] (set) ဖြစ်လျှင် <math>\operatorname{End}_{\mathcal{C}}(X)</math> သည် ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition) အောက်တွင် [[မိုနွိုက်]] (monoid) ဖြစ်ပြီး [[ထပ်တူရအစုဝင်]] (identity element) မှာ <math>\mathrm{id}_X</math> ဖြစ်သည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 11.</ref> *<math>X</math> ၏ '''[[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်]]''' (automorphism) ဆိုသည်မှာ [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]]လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ <math>X</math> ၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်အားလုံးပါဝင်သည့် အစုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအောက်တွင် [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]] (group) ဖြစ်သည်။<br /><math>\operatorname{Aut}_{\mathcal{C}}(X) = \{f \in \operatorname{End}_{\mathcal{C}}(X) \mid \exists f^{-1} \in \operatorname{End}_{\mathcal{C}}(X)\}</math><ref>Awodey (2010), p. 12.</ref> == ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများနှင့် သရုပ်မဲ့ကတ်တဂိုရီများရှိ ဥပမာများ (Examples in concrete and abstract categories) == === ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms in concrete categories) === <math>\mathbf{Set}</math> သို့ [[ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ#သစ္စာရှိဖန်တာ_(Faithful_functor)|သစ္စာရှိဖန်တာ]] (faithful functor) သတ်မှတ်ထားသော ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) တွင် မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် တည်ဆောက်ပုံကိုထိန်းသိမ်းထားသော အစုသီအိုရီဆိုင်ရာ ပုံဖော်မှုများ (structure-preserving set-theoretic maps) နှင့် ကိုက်ညီကြသည်။ *[[အစုများ ကတ်တဂိုရီ]] (category of sets) <math>\mathbf{Set}</math> တွင် မော်ဖစ်ဇင်များသည် [[ဖန်ရှင်]]များ (functions) ဖြစ်ကြသည်။ [[မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (monomorphisms) သည် [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|အင်ဂျက်ရှင်း]]များ (injections) ဖြစ်ပြီး [[အပီမော်ဖစ်ဇင်]]များ (epimorphisms) သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဆာဂျက်ရှင်း]]များ (surjections) ဖြစ်ကြသည်။ [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (isomorphisms) သည် [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်ရှင်း]]များ (bijections) ဖြစ်ကြသည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 19.</ref> *[[အုပ်စုများ ကတ်တဂိုရီ]] (category of groups) <math>\mathbf{Grp}</math> တွင် မော်ဖစ်ဇင်များသည် [[အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်|အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (group homomorphisms) ဖြစ်ကြသည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 12.</ref> *[[တိုပေါ်လော်ဂျီ_ရပ်ဝန်းများ_ကတ်တဂိုရီ|တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်းများ ကတ်တဂိုရီ]] (category of topological spaces) <math>\mathbf{Top}</math> တွင် မော်ဖစ်ဇင်များသည် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ပုံဖော်မှု]]များ (continuous maps) ဖြစ်ကြသည်။<ref>Awodey (2010), p. 7.</ref> *[[မော်ဂျူးများ ကတ်တဂိုရီ]] (category of modules) <math>R\mathbf{-Mod}</math> တွင် မော်ဖစ်ဇင်များသည် <math>R</math>-မျဉ်းဖြောင့် မော်ဂျူးဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (R-linear module homomorphisms) ဖြစ်ကြသည်။<ref>Borceux (1994), p. 15.</ref> === ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီမဟုတ်သည့် အခြေအနေများနှင့် သရုပ်မဲ့မော်ဖစ်ဇင်များ (Non-concrete and abstract morphisms) === *'''[[တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစု|တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအစဉ်ကျသောအစု]]များကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]]များအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း''' :<math>(P, \le)</math> ကို တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအစဉ်ကျသောအစု (partially ordered set) ဟု ယူပါစို့။ <math>P</math> ကို <math>P</math> ၏ [[အစုဝင်]]များ (elements) အား အရာဝတ္ထုများ (objects) အဖြစ်ယူထားသော ကတ်တဂိုရီဟု ရှုမြင်နိုင်သည်။ <math>a</math> မှ <math>b</math> သို့ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုတည်းရှိရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ <math>a \le b</math> ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ <math>a \not\le b</math> ဖြစ်လျှင် ဟွမ်းအစု (hom-set) <math>\operatorname{hom}(a, b)</math> သည် [[ဗလာစု]] (empty set) ဖြစ်သည်။ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအစဉ်ကျသော ကတ်တဂိုရီ (poset category) အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် [[မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်]]လည်းဖြစ်ပြီး [[အပီမော်ဖစ်ဇင်]]လည်းဖြစ်သည်။<ref>Awodey (2010), p. 9.</ref> *'''[[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]]ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းပါ ကတ်တဂိုရီအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း''' :အုပ်စု (group) <math>G</math> မည်သည့်အုပ်စုကိုမဆို အရာဝတ္ထု <math>\bullet</math> တစ်ခုတည်းပါသော ကတ်တဂိုရီ (single-object category) အဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ မော်ဖစ်ဇင်များသည် <math>G</math> ၏ အစုဝင်များဖြစ်ပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition) သည် အုပ်စုမြှောက်ခြင်း (group multiplication) ဖြစ်သည်။ ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) သည် အုပ်စု၏ [[ထပ်တူရအစုဝင်]] (identity element) <math>e</math> ဖြစ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် [[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်]] (automorphism) ဖြစ်သည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 11.</ref> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last1=Adámek |first1=Jiří |last2=Herrlich |first2=Horst |last3=Strecker |first3=George E. |title=Abstract and Concrete Categories: The Joy of Cats |publisher=John Wiley & Sons |date=1990 |isbn=978-0-471-60922-3}} * {{Citation |last=Awodey |first=Steve |title=Category Theory |edition=2nd |series=Oxford Logic Guides |volume=52 |publisher=Oxford University Press |date=2010 |isbn=978-0-19-923718-0}} * {{Citation |last=Borceux |first=Francis |title=Handbook of Categorical Algebra: Volume 1, Basic Category Theory |series=Encyclopedia of Mathematics and its Applications |volume=50 |publisher=Cambridge University Press |date=1994 |isbn=978-0-521-44178-0}} * {{Citation |last=Mac Lane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |edition=2nd |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |publisher=Springer-Verlag |date=1998 |isbn=978-0-387-98403-2}} [[ကဏ္ဍ:မော်ဖစ်ဇင်]] ofcufixpac7ytypxaregufcu6mlvies 0 293191 1059022 2026-10-17T16:54:48Z Mkant00 135890 "[[ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ|သရုပ်မဲ့အက္ခရာသင်္ချာ]] (abstract algebra) တွင် [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]] (group) <math>G</math> ၏ '''အတွင်းအော်တိုမော်ဖစ်ဇင်''' (inner autom..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1059022 wikitext text/x-wiki [[ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ|သရုပ်မဲ့အက္ခရာသင်္ချာ]] (abstract algebra) တွင် [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]] (group) <math>G</math> ၏ '''အတွင်းအော်တိုမော်ဖစ်ဇင်''' (inner automorphism) ဆိုသည်မှာ အုပ်စု၏ သတ်မှတ်ထားသော [[အစုဝင်]] (element) ဖြင့် ကွန်ဂျူဂိတ် (conjugation) ပြုလုပ်ရာမှ ရရှိသော [[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်]] (automorphism) ဖြစ်သည်။<ref>Isaacs (1994), p. 38.</ref> == ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်နှင့် အုပ်စုတည်ဆောက်ပုံ (Formal definition and group structure) == === ကွန်ဂျူဂိတ်သက်ရောက်ချက်နှင့် အတွင်းအော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (Conjugation action and inner automorphisms) === <math>G</math> ကို [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]] (group) ဟု ယူပါစို့။ သတ်မှတ်ထားသော [[အစုဝင်]] (element) <math>g \in G</math> တစ်ခုစီအတွက် '''ကွန်ဂျူဂိတ်ပုံဖော်မှု''' (conjugation map) <math>\phi_g: G \to G</math> ကို <math>x \in G</math> အားလုံး၌ အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ :<math>\phi_g(x) = g x g^{-1}</math><ref>Robinson (1996), p. 25.</ref> ပုံဖော်မှု <math>\phi_g</math> သည် [[အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်|အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (group homomorphism) ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမှာ အောက်ပါညီမျှခြင်း မှန်ကန်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ :<math>\phi_g(x y) = g (x y) g^{-1} = (g x g^{-1}) (g y g^{-1}) = \phi_g(x) \phi_g(y)</math> ထို့ပြင် <math>\phi_g</math> သည် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော (invertible) ပုံဖော်မှုဖြစ်ပြီး နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန် (two-sided inverse) မှာ <math>\phi_{g^{-1}}</math> ဖြစ်သည်။ :<math>\phi_g \circ \phi_{g^{-1}} = \phi_{g^{-1}} \circ \phi_g = \mathrm{id}_G</math> ထို့ကြောင့် <math>\phi_g</math> သည် ဘိုင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော (bijective) အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>\phi_g \in \operatorname{Aut}(G)</math> ဖြစ်သည်။<ref>Rotman (1995), p. 153.</ref> === အတွင်းအော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ အုပ်စု (The group of inner automorphisms) === <math>G</math> ၏ အတွင်းအော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (inner automorphism) အားလုံးပါဝင်သည့် [[အစု]] (set) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရေးသည်။ :<math>\operatorname{Inn}(G) = \{\phi_g \mid g \in G\}</math> အစု <math>\operatorname{Inn}(G)</math> သည် [[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် အုပ်စု|အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်အုပ်စု]] (automorphism group) <math>\operatorname{Aut}(G)</math> ၏ [[အုပ်စုပိုင်း]] (subgroup) ဖြစ်သည်။<ref>Isaacs (1994), p. 39.</ref> == အဓိကသီအိုရမ်များနှင့် တည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ (Core theorems and structural properties) == === ကာနယ်နှင့် ပထမ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သီအိုရမ် (Kernel and the first isomorphism theorem) === ကွန်ဂျူဂိတ်ပုံဖော်မှု (conjugation map) <math>\Phi: G \to \operatorname{Aut}(G)</math> ကို <math>\Phi(g) = \phi_g</math> ဖြင့် သတ်မှတ်ပါ။ ပုံဖော်မှု <math>\Phi</math> သည် [[အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်|အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (group homomorphism) ဖြစ်သည်။ :<math>\phi_{g h}(x) = (g h) x (g h)^{-1} = g (h x h^{-1}) g^{-1} = (\phi_g \circ \phi_h)(x)</math> <math>\Phi</math> ၏ [[ကာနယ်]] (kernel) သည် [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]] (group) <math>G</math> ၏ ဗဟို (center) ဖြစ်ပြီး <math>Z(G)</math> ဟု ရေးသည်။ :<math>\ker(\Phi) = \{g \in G \mid \phi_g = \mathrm{id}_G\} = \{g \in G \mid g x g^{-1} = x \text{ for all } x \in G\} = Z(G)</math><ref>Rotman (1995), p. 154.</ref> အုပ်စုများအတွက် [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် သီအိုရမ်များ|ပထမ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သီအိုရမ်]] (First Isomorphism Theorem) အရ [[ပုံရိပ်_နှင့်_မူလပုံရိပ်#ပုံရိပ်_(Image)|ပုံရိပ်]] (image) <math>\Phi(G) = \operatorname{Inn}(G)</math> သည် အောက်ပါဆက်သွယ်ချက်ကို ပြည့်မီသည်။ :<math>\operatorname{Inn}(G) \cong G / Z(G)</math><ref>Robinson (1996), p. 26.</ref> === အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်အုပ်စုအတွင်း မူမှန်ဖြစ်မှုနှင့် အပြင်အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (Normality in the automorphism group and outer automorphisms) === [[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်]] (automorphism) <math>\alpha \in \operatorname{Aut}(G)</math> တိုင်းနှင့် <math>g \in G</math> တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition) <math>\alpha \circ \phi_g \circ \alpha^{-1}</math> သည် <math>x \in G</math> အားလုံး၌ အောက်ပါညီမျှခြင်းကို ပြည့်မီသည်။ :<math>(\alpha \circ \phi_g \circ \alpha^{-1})(x) = \alpha(g \, \alpha^{-1}(x) \, g^{-1}) = \alpha(g) \, x \, \alpha(g)^{-1} = \phi_{\alpha(g)}(x)</math><ref>Isaacs (1994), p. 40.</ref> ထို့ကြောင့် အောက်ပါဆက်သွယ်ချက်ကို ရရှိသည်။ :<math>\alpha \circ \phi_g \circ \alpha^{-1} = \phi_{\alpha(g)} \in \operatorname{Inn}(G)</math> ယင်းက <math>\operatorname{Inn}(G)</math> သည် [[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် အုပ်စု|အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်အုပ်စု]] (automorphism group) <math>\operatorname{Aut}(G)</math> ၏ [[မူမှန်အုပ်စုပိုင်း]] (normal subgroup) ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြသည်။ :<math>\operatorname{Inn}(G) \triangleleft \operatorname{Aut}(G)</math><ref>Robinson (1996), p. 26.</ref> အောက်ပါ [[စားလဒ်အုပ်စု]] (quotient group) ကို <math>G</math> ၏ '''အပြင် အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်အုပ်စု''' (outer automorphism group) ဟု ခေါ်သည်။ :<math>\operatorname{Out}(G) = \operatorname{Aut}(G) / \operatorname{Inn}(G)</math> <math>\operatorname{Out}(G)</math> ၏ [[အစုဝင်]]များ (elements) သည် <math>\operatorname{Inn}(G)</math> ၏ [[ကိုဆက်]]များ (cosets) ဖြစ်ကြသည်။ <math>\operatorname{Inn}(G)</math> တွင် မပါဝင်သော <math>G</math> ၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ကို '''အတွင်းအော်တိုမော်ဖစ်ဇင်မဟုတ်သော အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်''' (non-inner automorphism) ဟု ခေါ်သည်။ ယင်းသည် <math>\operatorname{Out}(G)</math> အတွင်းရှိ အသေးအဖွဲမဟုတ်သော ကိုဆက် (non-trivial coset) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။<ref>Rotman (1995), p. 154.</ref> === အဆုံးရှိ p-အုပ်စုများ၏ အပြင်အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (Outer automorphisms of finite p-groups) === '''ဂါရှွတ်စ်၏ သီအိုရမ် (Gaschütz's theorem)။''' <math>p</math> ကို [[သုဒ္ဓကိန်း]] (prime) ဟု ယူပါစို့။ <math>G</math> သည် အဆုံးရှိ အဘီလီယန်မဟုတ်သော <math>p</math>-အုပ်စု (finite non-abelian p-group) ဖြစ်လျှင် <math>G</math> တွင် <math>p</math> ၏ ထပ်ကိန်းဖြစ်သော အစဉ် (p-power order) ရှိသည့် အတွင်းအော်တိုမော်ဖစ်ဇင်မဟုတ်သော အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် ရှိသည်။<ref>Robinson (1996), p. 308.</ref> ထို့ကြောင့် <math>\operatorname{Out}(G)</math> တွင် အစဉ် (order) <math>p</math> ရှိသော [[အုပ်စုပိုင်း]] (subgroup) ပါဝင်ပြီး <math>\operatorname{Inn}(G) \subsetneq \operatorname{Aut}(G)</math> ဖြစ်သည်။ == ယေဘုယျပြုထားခြင်းများ (Generalizations) == === လီအက္ခရာသင်္ချာများနှင့် အတွင်းဆင်းသက်မှုများ (Lie algebras and inner derivations) === <math>\mathfrak{g}</math> ကို [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) <math>K</math> အပေါ်ရှိ [[လီအက္ခရာသင်္ချာ]] (Lie algebra) ဟု ယူပါစို့။ [[အစုဝင်]] (element) <math>x \in \mathfrak{g}</math> တစ်ခုစီအတွက် တွဲဖက်ပုံဖော်မှု (adjoint map) <math>\operatorname{ad}_x: \mathfrak{g} \to \mathfrak{g}</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ :<math>\operatorname{ad}_x(y) = [x, y]</math> ဂျေးကိုဘီ ထပ်တူညီမှု (Jacobi identity) အရ <math>\operatorname{ad}_x</math> သည် <math>\mathfrak{g}</math> ၏ ဆင်းသက်မှု (derivation) ဖြစ်ပြီး '''အတွင်းဆင်းသက်မှု''' (inner derivation) ဟု ခေါ်သည်။<ref>Jacobson (1979), p. 10.</ref> <math>x \mapsto \operatorname{ad}_x</math> ဖြင့် သတ်မှတ်သော ပုံဖော်မှု <math>\operatorname{ad}: \mathfrak{g} \to \operatorname{Der}(\mathfrak{g})</math> သည် လီ အက္ခရာသင်္ချာဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (Lie algebra homomorphism) ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ [[ကာနယ်]] (kernel) သည် အောက်ပါ လီအက္ခရာသင်္ချာ၏ ဗဟို (center of a Lie algebra) ဖြစ်သည်။ :<math>\mathfrak{z}(\mathfrak{g}) = \{x \in \mathfrak{g} \mid [x, y] = 0 \text{ for all } y \in \mathfrak{g}\}</math> အတွင်းဆင်းသက်မှုများ၏ လီအက္ခရာသင်္ချာ <math>\operatorname{ad}(\mathfrak{g})</math> သည် ဆင်းသက်မှုများ၏ လီအက္ခရာသင်္ချာ (Lie algebra of derivations) <math>\operatorname{Der}(\mathfrak{g})</math> အတွင်းရှိ [[အိုင်ဒီးလ်]] (ideal) ဖြစ်ပြီး အောက်ပါဆက်သွယ်ချက်ကို ပြည့်မီသည်။ :<math>\operatorname{ad}(\mathfrak{g}) \cong \mathfrak{g} / \mathfrak{z}(\mathfrak{g})</math><ref>Jacobson (1979), p. 11.</ref> === ဖက်စပ်ရအက္ခရာသင်္ချာများနှင့် စကိုလမ်-နိုသာ သီအိုရမ် (Associative algebras and the Skolem–Noether theorem) === <math>A</math> ကို [[ဖီးလ်ဒ်]] <math>K</math> အပေါ်ရှိ [[ဖီးလ်ဒ်တစ်ခုအပေါ်ရှိ အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာ]] (algebra over a field) ဟု ယူပါစို့။ [[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်]] (automorphism) <math>\alpha \in \operatorname{Aut}_K(A)</math> အတွက် [[ပြောင်းပြန် အစုဝင်|ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော အစုဝင်]] (invertible element) <math>u \in A^{\times}</math> ရှိပြီး <math>x \in A</math> အားလုံး၌ အောက်ပါညီမျှခြင်း မှန်ကန်လျှင် <math>\alpha</math> ကို '''အတွင်းအော်တိုမော်ဖစ်ဇင်''' (inner automorphism) ဟု ခေါ်သည်။ :<math>\alpha(x) = u x u^{-1}</math><ref>Jacobson (1989), p. 210.</ref> '''စကိုလမ်-နိုသာ သီအိုရမ် (Skolem–Noether theorem)။''' <math>A</math> နှင့် <math>B</math> တို့ကို ရိုးရှင်း <math>K</math>-အက္ခရာသင်္ချာများ (simple K-algebras) ဟု ယူပါစို့။ <math>B</math> သည် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]]အဆုံးရှိသော (finite-dimensional) အက္ခရာသင်္ချာဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ဗဟိုသည် <math>K</math> နှင့်တူသည် (central over K) ဟု ယူဆပါ။ <math>f, g: A \to B</math> တို့သည် <math>K</math>-အက္ခရာသင်္ချာဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (K-algebra homomorphisms) ဖြစ်လျှင် <math>x \in A</math> အားလုံး၌ <math>g(x) = u f(x) u^{-1}</math> ဖြစ်စေသော ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော အစုဝင် <math>u \in B^{\times}</math> ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် <math>B</math> ၏ <math>K</math>-အက္ခရာသင်္ချာအော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (K-algebra automorphism) တိုင်းသည် အတွင်းအော်တိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ :<math>\operatorname{Aut}_K(B) = \operatorname{Inn}(B)</math><ref>Jacobson (1989), p. 211.</ref> == အုပ်စုများ၏ အထူးအတန်းအစားများ (Special classes of groups) == === ဗဟိုသည် ထပ်တူရအစုဝင်တစ်ခုတည်းသာပါသော အုပ်စုများနှင့် အဘီလီယန်အုပ်စုများ (Centerless and abelian groups) === * [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]] (group) <math>G</math> သည် [[အဘီလီယန်အုပ်စု]] (abelian group) ဖြစ်လျှင် <math>Z(G) = G</math> ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကွန်ဂျူဂိတ်ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (conjugation homomorphism) သည် အသေးအဖွဲဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (trivial homomorphism) ဖြစ်ပြီး <math>\operatorname{Inn}(G) = \{\mathrm{id}_G\}</math> ဖြစ်သည်။<ref>Rotman (1995), p. 154.</ref> * <math>G</math> ၏ ဗဟို (center) သည် [[ထပ်တူရအစုဝင်]] (identity element) တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်လျှင် (centerless) <math>Z(G) = \{e\}</math> ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ အောက်ပါဆက်သွယ်ချက် မှန်ကန်သည်။<br /><math>\operatorname{Inn}(G) \cong G</math><br />ထို့ကြောင့် <math>G</math> သည် ၎င်း၏ အတွင်းအော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ အုပ်စု (group of inner automorphisms) နှင့် [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (isomorphism) ရှိသည်။<ref>Robinson (1996), p. 27.</ref> === ပြည့်စုံသော အုပ်စုများ (Complete groups) === [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]] <math>G</math> တွင် <math>Z(G) = \{e\}</math> ဖြစ်ပြီး [[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်]] (automorphism) တိုင်းသည် အတွင်းအော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (inner automorphism) ဖြစ်လျှင် <math>G</math> ကို '''ပြည့်စုံသော အုပ်စု''' (complete group) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုအခါ <math>\operatorname{Out}(G) = \{e\}</math> ဖြစ်သည်။<ref>Rotman (1995), p. 155.</ref> ပြည့်စုံသော အုပ်စုတိုင်းအတွက် အောက်ပါဆက်သွယ်ချက် မှန်ကန်သည်။ :<math>\operatorname{Aut}(G) = \operatorname{Inn}(G) \cong G</math> ဥပမာအားဖြင့် သင်္ကေတ <math>n</math> ခုအပေါ်ရှိ [[ပါမြူတေးရှင်းအပြည့် အုပ်စု|ပါမြူတေးရှင်းအပြည့်အုပ်စု]] (symmetric group) <math>S_n</math> သည် <math>n = 6</math> မှလွဲ၍ <math>n \ge 3</math> အားလုံးအတွက် ပြည့်စုံသော အုပ်စုဖြစ်သည်။ အကြောင်းမှာ <math>S_6</math> တွင် အတွင်းအော်တိုမော်ဖစ်ဇင်မဟုတ်သော (non-inner) အပြင်အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (outer automorphisms) ရှိသောကြောင့်ဖြစ်သည်။<ref>Robinson (1996), p. 309.</ref> == ကိုးကားများ (References) == <references /> * {{Citation |last=Isaacs |first=I. Martin |title=Algebra: A Graduate Course |publisher=Brooks/Cole Publishing Company |date=1994 |isbn=978-0-534-19002-6}} * {{Citation |last=Jacobson |first=Nathan |title=Lie Algebras |series=Dover Books on Mathematics |publisher=Dover Publications |date=1979 |isbn=978-0-486-63832-4}} * {{Citation |last=Jacobson |first=Nathan |title=Basic Algebra II |edition=2nd |publisher=W. H. Freeman and Company |date=1989 |isbn=978-0-7167-1933-5}} * {{Citation |last=Robinson |first=Derek J. S. |title=A Course in the Theory of Groups |edition=2nd |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=80 |publisher=Springer-Verlag |date=1996 |isbn=978-0-387-94461-6}} * {{Citation |last=Rotman |first=Joseph J. |title=An Introduction to the Theory of Groups |edition=4th |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=148 |publisher=Springer-Verlag |date=1995 |isbn=978-0-387-94285-8}} [[ကဏ္ဍ:မော်ဖစ်ဇင်]] g0jz49n6tgme067031g9i9isczso7hj 3 293192 1059023 2026-10-17T16:56:52Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1059023 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-55729-46 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၅၆၊ ၁၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) qqfe2l8i6f9gveej37ts71ahj8h0jqm 14 293193 1059026 2026-10-17T16:59:05Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "[[ကဏ္ဍ:အိုးအိတခရိုင်ရှိ ခရီးသွားနေရာများ]]" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1059026 wikitext text/x-wiki [[ကဏ္ဍ:အိုးအိတခရိုင်ရှိ ခရီးသွားနေရာများ]] e6o8df0qcbjx02s965uinb25tqshfqu 14 293194 1059028 2026-10-17T17:00:20Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "[[ကဏ္ဍ:အိုးအိတခရိုင်ရှိ ရေပူစမ်းများ]]" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1059028 wikitext text/x-wiki [[ကဏ္ဍ:အိုးအိတခရိုင်ရှိ ရေပူစမ်းများ]] qsufgcz15sbrn8geozqezzpl192r3g2 3 293195 1059036 2026-10-17T17:56:58Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1059036 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-55484-70 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၅၆၊ ၁၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) novul8rqed5cd43u3b4nvtdnsc0apuu 3 293196 1059037 2026-10-17T17:57:08Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1059037 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Kominimin ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၅၇၊ ၁၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) 5twgvp3mixqiprfx0a8o5iiaj725f31 0 293197 1059054 2026-10-17T19:52:25Z Mkant00 135890 "ယုတ္တိဗေဒ (logic) နှင့် [[သင်္ချာ]] (mathematics) တွင် မော်ဒယ် (model) တိုင်း၌ ဖော်ပြချက်များ (statements) သို့မဟုတ် ပုံသေနည်းများ (formulas) ဖြစ်ကြသော <math>p</math> နှ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1059054 wikitext text/x-wiki ယုတ္တိဗေဒ (logic) နှင့် [[သင်္ချာ]] (mathematics) တွင် မော်ဒယ် (model) တိုင်း၌ ဖော်ပြချက်များ (statements) သို့မဟုတ် ပုံသေနည်းများ (formulas) ဖြစ်ကြသော <math>p</math> နှင့် <math>q</math> တို့သည် အမှန်တန်ဖိုး (truth value) တူညီကြပါက ထိုဖော်ပြချက် သို့မဟုတ် ပုံသေနည်းနှစ်ခုသည် '''ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာအရ ထပ်တူညီကြသည်''' (logically equivalent) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ လွတ်လပ်သော ကိန်းရှင်များ (free variables) ပါဝင်သည့် အဖွင့်ပုံသေနည်းများ (open formulas) အတွက် ကိန်းရှင်တန်ဖိုးသတ်မှတ်ချက် (variable assignment) တိုင်း၌လည်း အမှန်တန်ဖိုး တူညီရမည်ဖြစ်သည်။<ref>Mendelson (1979), p. 56.</ref> <math>p</math> နှင့် <math>q</math> တို့၏ ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာထပ်တူညီမှု (logical equivalence) ကို <math>p \equiv q</math>၊ <math>p :: q</math> သို့မဟုတ် <math>p \iff q</math> ဟူ၍ သင်္ကေတပြုဖော်ပြပြီး ပိုလန်သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (Polish notation) တွင်မူ သက်ဆိုင်ရာ ဘိုင်ကွန်ဒီရှန်နယ် ပုံသေနည်း (biconditional formula) ကို <math>\textsf{E}pq</math> ဟု ရေးသားသည်။ အဆိုပါ သင်္ကေတများကို အကြောင်းအရာအခြေအနေ အချို့တွင် ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှု (material equivalence) အတွက်လည်း အသုံးပြုသောကြောင့် ၎င်းတို့၏ တိကျသော အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်သည် ဖော်ပြချက်စကားရပ်သည် အရာဝတ္ထု ဘာသာစကား (object language) သို့မဟုတ် မေတာဘာသာစကား (metalanguage) မည်သည့်အမျိုးအစားတွင် ပါဝင်သည်ဆိုသည့်အချက်အပေါ် မူတည်သည်။ == ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှုနှင့် ဆက်စပ်မှု (Relation to material equivalence) == ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာထပ်တူညီမှု (logical equivalence) နှင့် ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှု (material equivalence) တို့သည် အယူအဆချင်း နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်နေသော်လည်း တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ကွဲပြားခြားနားကြသည်။ <math>p</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ <math>q</math> ဖြစ်သည်ဟု ဖတ်ရှုရသော <math>p \leftrightarrow q</math> ဟူသည့် သင်္ကေတဖြင့် ဖော်ပြသည့် <math>p</math> နှင့် <math>q</math> တို့၏ '''ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှု''' သည် အရာဝတ္ထု ဘာသာစကား (object language) အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ပုံသေနည်း (compound formula) တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အမှန်တန်ဖိုး (truth value) သည် သုံးသပ်စဉ်းစားနေသော သီးခြား မော်ဒယ် (model) နှင့် ကိန်းရှင်တန်ဖိုးသတ်မှတ်ချက် (variable assignment) အပေါ်တွင် မူတည်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် <math>p \equiv q</math> သို့မဟုတ် <math>p \iff q</math> ဟု ရေးသားသော <math>p</math> နှင့် <math>q</math> တို့သည် '''ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာအရ ထပ်တူညီကြသည်''' (logically equivalent) ဟူသည့် အခိုင်အမာဆိုချက်သည် မော်ဒယ်အားလုံးတစ်လျှောက် <math>p</math> နှင့် <math>q</math> အကြားရှိ ဆီမန်းတစ် ဆက်သွယ်ချက် (semantic relation) ကို ဖော်ပြသော မေတာဘာသာစကား (metalanguage) အတွင်းရှိ ဖော်ပြချက် (statement) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကလပ်စစ်ကယ် ယုတ္တိဗေဒ (classical logic) တွင် ပုံသေနည်း (formula) နှစ်ခုဖြစ်သော <math>p</math> နှင့် <math>q</math> တို့သည် ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာအရ ထပ်တူညီကြရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ ၎င်းတို့၏ ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ဘိုင်ကွန်ဒီရှန်နယ် (material biconditional) <math>p \leftrightarrow q</math> သည် ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာအရ အကျုံးဝင်မှန်ကန်သော (logically valid) အဆိုဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် အဆိုများဆိုင်ရာ ယုတ္တိဗေဒ (propositional logic) အရ အမြဲမှန်ဖော်ပြချက် (tautology) တစ်ခု ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။<ref>Copi, Cohen & McMahon (2014), p. 348.</ref> :<math>p \equiv q \quad \text{if and only if} \quad \models (p \leftrightarrow q)</math> ထပ်တူညီမှု (equivalence) ကို ဆီမန်းတစ်နည်းအရ (semantically) ကော ဆင်းတက်စ်နည်းအရ (syntactically) ပါ သရုပ်ခွဲဖော်ပြနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အက်တမ်အဆိုများ (atomic propositions) ဖြစ်ကြသော <math>d</math> နှင့် <math>e</math> တို့ ပေးထားပါက ကန့်သတ်ချက်ဖြင့် ဖော်ပြချက် (conditional statement) <math>d \rightarrow e</math> နှင့် ၎င်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အဆို (contrapositive) <math>\neg e \rightarrow \neg d</math> တို့ကို အောက်ပါအတိုင်း သုံးသပ်နိုင်သည်။ * '''ဆီမန်းတစ်နည်းအရ''' (Semantically) ကလပ်စစ်ကယ် အမှန်တန်ဖိုးဖန်ရှင် ယုတ္တိဗေဒ (classical truth-functional logic) တွင် <math>d \rightarrow e</math> နှင့် <math>\neg e \rightarrow \neg d</math> တို့သည် တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း (valuation) တိုင်း၌ အမှန်တန်ဖိုး တူညီကြသည်။ အတိအကျဆိုရသော် <math>d</math> မှားယွင်းခြင်း သို့မဟုတ် <math>e</math> မှန်ကန်ခြင်း ဖြစ်သည့် တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်းတိုင်းတွင် ၎င်းတို့နှစ်ခုစလုံးသည် မှန်ကန်ကြပြီး <math>d</math> မှန်ကန်၍ <math>e</math> မှားယွင်းသည့်အခါ၌သာ ၎င်းတို့သည် မှားယွင်းကြသည်။ * '''ဆင်းတက်စ်နည်းအရ''' (Syntactically) ကလပ်စစ်ကယ် အဆိုများဆိုင်ရာကဲကုလပ် (classical propositional calculus) တွင် ဆန့်ကျင်ဘက်အဆို စည်းမျဉ်းများနှင့် နှစ်ထပ်ငြင်းပယ်ခြင်း ပယ်ဖျက်ခြင်း (double negation elimination) စည်းမျဉ်းများကို အသုံးပြု၍ <math>d \rightarrow e</math> နှင့် <math>\neg e \rightarrow \neg d</math> တို့သည် အပြန်အလှန် ဆင်းသက်ရရှိနိုင်သည် (mutually derivable)။ ၎င်းမှာ <math>d \rightarrow e \vdash \neg e \rightarrow \neg d</math> နှင့် <math>\neg e \rightarrow \neg d \vdash d \rightarrow e</math> တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဤထပ်တူညီမှုသည် အခြေခံခံယူထားသော ယုတ္တိဗေဒစနစ် (logical system) အပေါ်တွင် မူတည်သည်။ ပင်ကိုယ်သိစိတ်အခြေပြု ယုတ္တိဗေဒ (intuitionistic logic) ကဲ့သို့သော ကလပ်စစ်ကယ်မဟုတ်သည့် စနစ်များတွင် (non-classical systems) <math>d \rightarrow e</math> မှ <math>\neg e \rightarrow \neg d</math> သို့ ယုတ္တိနည်းအရ ပါဝင်သက်ရောက်သော်လည်း ပြောင်းပြန်အဆို (converse) <math>\neg e \rightarrow \neg d</math> မှ <math>d \rightarrow e</math> သို့မူ ယုတ္တိနည်းအရ ပါဝင်သက်ရောက်ခြင်း မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နှစ်ထပ်ငြင်းပယ်ခြင်း ပယ်ဖျက်ခြင်းဖြစ်သည့် <math>\neg\neg d \rightarrow d</math> သည် ပင်ကိုယ်သိစိတ်အခြေပြုနည်းအရ အကျုံးဝင်မှန်ကန်မှု မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ == ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှုများ (Logical equivalences) == ကလပ်စစ်ကယ် အဆိုများဆိုင်ရာ ယုတ္တိဗေဒ (classical propositional logic) တွင် <math>p</math>၊ <math>q</math> နှင့် <math>r</math> တို့သည် အလိုရှိရာ အဆိုဆိုင်ရာ ပုံသေနည်းများ (propositional formulas) ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>\top</math> ကို အမြဲမှန်ဖော်ပြချက် (tautology) ဖြစ်သည့် အမှန်ကိန်းသေ (truth constant) အဖြစ် လည်းကောင်း၊ <math>\bot</math> ကို ရှေ့နောက်မညီညွတ်မှု (contradiction) ဖြစ်သည့် အမှားကိန်းသေ (falsity constant) အဖြစ် လည်းကောင်း သတ်မှတ်သည်။ === ယေဘုယျ ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှုများ (General logical equivalences) === {| class="wikitable" |- ! ထပ်တူညီမှု (Equivalence) !! အမည် (Name) |- | <math>p \wedge \top \equiv p</math><br /><math>p \vee \bot \equiv p</math> || ထပ်တူရ နိယာမများ (Identity laws) |- | <math>p \vee \top \equiv \top</math><br /><math>p \wedge \bot \equiv \bot</math> || လွှမ်းမိုးခြင်း နိယာမများ (Domination laws) |- | <math>p \vee p \equiv p</math><br /><math>p \wedge p \equiv p</math> || ထပ်တူရပေးနိယာမများ (Idempotent laws) |- | <math>\neg (\neg p) \equiv p</math> || နှစ်ထပ်ငြင်းပယ်ခြင်း နိယာမ (Double negation law) |- | <math>p \vee q \equiv q \vee p</math><br /><math>p \wedge q \equiv q \wedge p</math> || ဖလှယ်ရနိယာမများ (Commutative laws) |- | <math>(p \vee q) \vee r \equiv p \vee (q \vee r)</math><br /><math>(p \wedge q) \wedge r \equiv p \wedge (q \wedge r)</math> || ဖက်စပ်ရနိယာမများ (Associative laws) |- | <math>p \vee (q \wedge r) \equiv (p \vee q) \wedge (p \vee r)</math><br /><math>p \wedge (q \vee r) \equiv (p \wedge q) \vee (p \wedge r)</math> || ဖြန့်ဝေခြင်းနိယာမများ (Distributive laws) |- | <math>\neg (p \wedge q) \equiv \neg p \vee \neg q</math><br /><math>\neg (p \vee q) \equiv \neg p \wedge \neg q</math> || ဒီမော်ဂန် နိယာမများ (De Morgan's laws) |- | <math>p \vee (p \wedge q) \equiv p</math><br /><math>p \wedge (p \vee q) \equiv p</math> || စုပ်ယူခြင်းနိယာမများ (Absorption laws) |- | <math>p \vee \neg p \equiv \top</math><br /><math>p \wedge \neg p \equiv \bot</math> || ငြင်းပယ်ခြင်း နိယာမများ (Negation laws) |} === ကန့်သတ်ချက်ဖြင့် ဖော်ပြချက်များ ပါဝင်သော ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှုများ (Logical equivalences involving conditional statements) === * <math>p \rightarrow q \equiv \neg p \vee q</math> * <math>p \rightarrow q \equiv \neg q \rightarrow \neg p</math> * <math>p \vee q \equiv \neg p \rightarrow q</math> * <math>p \wedge q \equiv \neg (p \rightarrow \neg q)</math> * <math>\neg (p \rightarrow q) \equiv p \wedge \neg q</math> * <math>(p \rightarrow q) \wedge (p \rightarrow r) \equiv p \rightarrow (q \wedge r)</math> * <math>(p \rightarrow q) \vee (p \rightarrow r) \equiv p \rightarrow (q \vee r)</math> * <math>(p \rightarrow r) \wedge (q \rightarrow r) \equiv (p \vee q) \rightarrow r</math> * <math>(p \rightarrow r) \vee (q \rightarrow r) \equiv (p \wedge q) \rightarrow r</math> === ဘိုင်ကွန်ဒီရှန်နယ်များ ပါဝင်သော ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှုများ (Logical equivalences involving biconditionals) === <math>\oplus</math> သည် သီးသန့်ရွေးချယ်ခြင်း (exclusive disjunction) ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု သတ်မှတ်ပါက ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ဘိုင်ကွန်ဒီရှန်နယ် (material biconditional) သည် အောက်ပါ ထပ်တူညီမှုများကို ကျေနပ်စေသည်။ * <math>p \leftrightarrow q \equiv (p \rightarrow q) \wedge (q \rightarrow p)</math> * <math>p \leftrightarrow q \equiv \neg p \leftrightarrow \neg q</math> * <math>p \leftrightarrow q \equiv (p \wedge q) \vee (\neg p \wedge \neg q)</math> * <math>\neg (p \leftrightarrow q) \equiv \neg p \leftrightarrow q</math> * <math>\neg (p \leftrightarrow q) \equiv p \leftrightarrow \neg q</math> * <math>\neg (p \leftrightarrow q) \equiv p \oplus q</math> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last1=Copi |first1=Irving |last2=Cohen |first2=Carl |last3=McMahon |first3=Kenneth |title=Introduction to Logic |edition=New International |publisher=Pearson |date=2014 |page=348}} * {{Citation |last=Mendelson |first=Elliott |title=Introduction to Mathematical Logic |edition=2nd |publisher=Van Nostrand |date=1979 |page=56 |isbn=9780442253073}} [[ကဏ္ဍ:သင်္ချာယုတ္တိဗေဒ]] cqzojlo7oayqbaa5np2yi8h3pytmhfx 1059056 1059054 2026-10-17T19:53:43Z Mkant00 135890 [[ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှု]] စာမျက်နှာကို [[ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာထပ်တူညီမှု]] သို့ Mkant00က ရွှေ့ခဲ့သည်: fatfinger error 1059054 wikitext text/x-wiki ယုတ္တိဗေဒ (logic) နှင့် [[သင်္ချာ]] (mathematics) တွင် မော်ဒယ် (model) တိုင်း၌ ဖော်ပြချက်များ (statements) သို့မဟုတ် ပုံသေနည်းများ (formulas) ဖြစ်ကြသော <math>p</math> နှင့် <math>q</math> တို့သည် အမှန်တန်ဖိုး (truth value) တူညီကြပါက ထိုဖော်ပြချက် သို့မဟုတ် ပုံသေနည်းနှစ်ခုသည် '''ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာအရ ထပ်တူညီကြသည်''' (logically equivalent) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ လွတ်လပ်သော ကိန်းရှင်များ (free variables) ပါဝင်သည့် အဖွင့်ပုံသေနည်းများ (open formulas) အတွက် ကိန်းရှင်တန်ဖိုးသတ်မှတ်ချက် (variable assignment) တိုင်း၌လည်း အမှန်တန်ဖိုး တူညီရမည်ဖြစ်သည်။<ref>Mendelson (1979), p. 56.</ref> <math>p</math> နှင့် <math>q</math> တို့၏ ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာထပ်တူညီမှု (logical equivalence) ကို <math>p \equiv q</math>၊ <math>p :: q</math> သို့မဟုတ် <math>p \iff q</math> ဟူ၍ သင်္ကေတပြုဖော်ပြပြီး ပိုလန်သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (Polish notation) တွင်မူ သက်ဆိုင်ရာ ဘိုင်ကွန်ဒီရှန်နယ် ပုံသေနည်း (biconditional formula) ကို <math>\textsf{E}pq</math> ဟု ရေးသားသည်။ အဆိုပါ သင်္ကေတများကို အကြောင်းအရာအခြေအနေ အချို့တွင် ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှု (material equivalence) အတွက်လည်း အသုံးပြုသောကြောင့် ၎င်းတို့၏ တိကျသော အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်သည် ဖော်ပြချက်စကားရပ်သည် အရာဝတ္ထု ဘာသာစကား (object language) သို့မဟုတ် မေတာဘာသာစကား (metalanguage) မည်သည့်အမျိုးအစားတွင် ပါဝင်သည်ဆိုသည့်အချက်အပေါ် မူတည်သည်။ == ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှုနှင့် ဆက်စပ်မှု (Relation to material equivalence) == ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာထပ်တူညီမှု (logical equivalence) နှင့် ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှု (material equivalence) တို့သည် အယူအဆချင်း နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်နေသော်လည်း တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ကွဲပြားခြားနားကြသည်။ <math>p</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ <math>q</math> ဖြစ်သည်ဟု ဖတ်ရှုရသော <math>p \leftrightarrow q</math> ဟူသည့် သင်္ကေတဖြင့် ဖော်ပြသည့် <math>p</math> နှင့် <math>q</math> တို့၏ '''ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှု''' သည် အရာဝတ္ထု ဘာသာစကား (object language) အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ပုံသေနည်း (compound formula) တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အမှန်တန်ဖိုး (truth value) သည် သုံးသပ်စဉ်းစားနေသော သီးခြား မော်ဒယ် (model) နှင့် ကိန်းရှင်တန်ဖိုးသတ်မှတ်ချက် (variable assignment) အပေါ်တွင် မူတည်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် <math>p \equiv q</math> သို့မဟုတ် <math>p \iff q</math> ဟု ရေးသားသော <math>p</math> နှင့် <math>q</math> တို့သည် '''ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာအရ ထပ်တူညီကြသည်''' (logically equivalent) ဟူသည့် အခိုင်အမာဆိုချက်သည် မော်ဒယ်အားလုံးတစ်လျှောက် <math>p</math> နှင့် <math>q</math> အကြားရှိ ဆီမန်းတစ် ဆက်သွယ်ချက် (semantic relation) ကို ဖော်ပြသော မေတာဘာသာစကား (metalanguage) အတွင်းရှိ ဖော်ပြချက် (statement) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကလပ်စစ်ကယ် ယုတ္တိဗေဒ (classical logic) တွင် ပုံသေနည်း (formula) နှစ်ခုဖြစ်သော <math>p</math> နှင့် <math>q</math> တို့သည် ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာအရ ထပ်တူညီကြရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ ၎င်းတို့၏ ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ဘိုင်ကွန်ဒီရှန်နယ် (material biconditional) <math>p \leftrightarrow q</math> သည် ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာအရ အကျုံးဝင်မှန်ကန်သော (logically valid) အဆိုဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် အဆိုများဆိုင်ရာ ယုတ္တိဗေဒ (propositional logic) အရ အမြဲမှန်ဖော်ပြချက် (tautology) တစ်ခု ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။<ref>Copi, Cohen & McMahon (2014), p. 348.</ref> :<math>p \equiv q \quad \text{if and only if} \quad \models (p \leftrightarrow q)</math> ထပ်တူညီမှု (equivalence) ကို ဆီမန်းတစ်နည်းအရ (semantically) ကော ဆင်းတက်စ်နည်းအရ (syntactically) ပါ သရုပ်ခွဲဖော်ပြနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အက်တမ်အဆိုများ (atomic propositions) ဖြစ်ကြသော <math>d</math> နှင့် <math>e</math> တို့ ပေးထားပါက ကန့်သတ်ချက်ဖြင့် ဖော်ပြချက် (conditional statement) <math>d \rightarrow e</math> နှင့် ၎င်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အဆို (contrapositive) <math>\neg e \rightarrow \neg d</math> တို့ကို အောက်ပါအတိုင်း သုံးသပ်နိုင်သည်။ * '''ဆီမန်းတစ်နည်းအရ''' (Semantically) ကလပ်စစ်ကယ် အမှန်တန်ဖိုးဖန်ရှင် ယုတ္တိဗေဒ (classical truth-functional logic) တွင် <math>d \rightarrow e</math> နှင့် <math>\neg e \rightarrow \neg d</math> တို့သည် တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း (valuation) တိုင်း၌ အမှန်တန်ဖိုး တူညီကြသည်။ အတိအကျဆိုရသော် <math>d</math> မှားယွင်းခြင်း သို့မဟုတ် <math>e</math> မှန်ကန်ခြင်း ဖြစ်သည့် တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်းတိုင်းတွင် ၎င်းတို့နှစ်ခုစလုံးသည် မှန်ကန်ကြပြီး <math>d</math> မှန်ကန်၍ <math>e</math> မှားယွင်းသည့်အခါ၌သာ ၎င်းတို့သည် မှားယွင်းကြသည်။ * '''ဆင်းတက်စ်နည်းအရ''' (Syntactically) ကလပ်စစ်ကယ် အဆိုများဆိုင်ရာကဲကုလပ် (classical propositional calculus) တွင် ဆန့်ကျင်ဘက်အဆို စည်းမျဉ်းများနှင့် နှစ်ထပ်ငြင်းပယ်ခြင်း ပယ်ဖျက်ခြင်း (double negation elimination) စည်းမျဉ်းများကို အသုံးပြု၍ <math>d \rightarrow e</math> နှင့် <math>\neg e \rightarrow \neg d</math> တို့သည် အပြန်အလှန် ဆင်းသက်ရရှိနိုင်သည် (mutually derivable)။ ၎င်းမှာ <math>d \rightarrow e \vdash \neg e \rightarrow \neg d</math> နှင့် <math>\neg e \rightarrow \neg d \vdash d \rightarrow e</math> တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဤထပ်တူညီမှုသည် အခြေခံခံယူထားသော ယုတ္တိဗေဒစနစ် (logical system) အပေါ်တွင် မူတည်သည်။ ပင်ကိုယ်သိစိတ်အခြေပြု ယုတ္တိဗေဒ (intuitionistic logic) ကဲ့သို့သော ကလပ်စစ်ကယ်မဟုတ်သည့် စနစ်များတွင် (non-classical systems) <math>d \rightarrow e</math> မှ <math>\neg e \rightarrow \neg d</math> သို့ ယုတ္တိနည်းအရ ပါဝင်သက်ရောက်သော်လည်း ပြောင်းပြန်အဆို (converse) <math>\neg e \rightarrow \neg d</math> မှ <math>d \rightarrow e</math> သို့မူ ယုတ္တိနည်းအရ ပါဝင်သက်ရောက်ခြင်း မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နှစ်ထပ်ငြင်းပယ်ခြင်း ပယ်ဖျက်ခြင်းဖြစ်သည့် <math>\neg\neg d \rightarrow d</math> သည် ပင်ကိုယ်သိစိတ်အခြေပြုနည်းအရ အကျုံးဝင်မှန်ကန်မှု မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ == ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှုများ (Logical equivalences) == ကလပ်စစ်ကယ် အဆိုများဆိုင်ရာ ယုတ္တိဗေဒ (classical propositional logic) တွင် <math>p</math>၊ <math>q</math> နှင့် <math>r</math> တို့သည် အလိုရှိရာ အဆိုဆိုင်ရာ ပုံသေနည်းများ (propositional formulas) ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>\top</math> ကို အမြဲမှန်ဖော်ပြချက် (tautology) ဖြစ်သည့် အမှန်ကိန်းသေ (truth constant) အဖြစ် လည်းကောင်း၊ <math>\bot</math> ကို ရှေ့နောက်မညီညွတ်မှု (contradiction) ဖြစ်သည့် အမှားကိန်းသေ (falsity constant) အဖြစ် လည်းကောင်း သတ်မှတ်သည်။ === ယေဘုယျ ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှုများ (General logical equivalences) === {| class="wikitable" |- ! ထပ်တူညီမှု (Equivalence) !! အမည် (Name) |- | <math>p \wedge \top \equiv p</math><br /><math>p \vee \bot \equiv p</math> || ထပ်တူရ နိယာမများ (Identity laws) |- | <math>p \vee \top \equiv \top</math><br /><math>p \wedge \bot \equiv \bot</math> || လွှမ်းမိုးခြင်း နိယာမများ (Domination laws) |- | <math>p \vee p \equiv p</math><br /><math>p \wedge p \equiv p</math> || ထပ်တူရပေးနိယာမများ (Idempotent laws) |- | <math>\neg (\neg p) \equiv p</math> || နှစ်ထပ်ငြင်းပယ်ခြင်း နိယာမ (Double negation law) |- | <math>p \vee q \equiv q \vee p</math><br /><math>p \wedge q \equiv q \wedge p</math> || ဖလှယ်ရနိယာမများ (Commutative laws) |- | <math>(p \vee q) \vee r \equiv p \vee (q \vee r)</math><br /><math>(p \wedge q) \wedge r \equiv p \wedge (q \wedge r)</math> || ဖက်စပ်ရနိယာမများ (Associative laws) |- | <math>p \vee (q \wedge r) \equiv (p \vee q) \wedge (p \vee r)</math><br /><math>p \wedge (q \vee r) \equiv (p \wedge q) \vee (p \wedge r)</math> || ဖြန့်ဝေခြင်းနိယာမများ (Distributive laws) |- | <math>\neg (p \wedge q) \equiv \neg p \vee \neg q</math><br /><math>\neg (p \vee q) \equiv \neg p \wedge \neg q</math> || ဒီမော်ဂန် နိယာမများ (De Morgan's laws) |- | <math>p \vee (p \wedge q) \equiv p</math><br /><math>p \wedge (p \vee q) \equiv p</math> || စုပ်ယူခြင်းနိယာမများ (Absorption laws) |- | <math>p \vee \neg p \equiv \top</math><br /><math>p \wedge \neg p \equiv \bot</math> || ငြင်းပယ်ခြင်း နိယာမများ (Negation laws) |} === ကန့်သတ်ချက်ဖြင့် ဖော်ပြချက်များ ပါဝင်သော ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှုများ (Logical equivalences involving conditional statements) === * <math>p \rightarrow q \equiv \neg p \vee q</math> * <math>p \rightarrow q \equiv \neg q \rightarrow \neg p</math> * <math>p \vee q \equiv \neg p \rightarrow q</math> * <math>p \wedge q \equiv \neg (p \rightarrow \neg q)</math> * <math>\neg (p \rightarrow q) \equiv p \wedge \neg q</math> * <math>(p \rightarrow q) \wedge (p \rightarrow r) \equiv p \rightarrow (q \wedge r)</math> * <math>(p \rightarrow q) \vee (p \rightarrow r) \equiv p \rightarrow (q \vee r)</math> * <math>(p \rightarrow r) \wedge (q \rightarrow r) \equiv (p \vee q) \rightarrow r</math> * <math>(p \rightarrow r) \vee (q \rightarrow r) \equiv (p \wedge q) \rightarrow r</math> === ဘိုင်ကွန်ဒီရှန်နယ်များ ပါဝင်သော ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှုများ (Logical equivalences involving biconditionals) === <math>\oplus</math> သည် သီးသန့်ရွေးချယ်ခြင်း (exclusive disjunction) ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု သတ်မှတ်ပါက ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ဘိုင်ကွန်ဒီရှန်နယ် (material biconditional) သည် အောက်ပါ ထပ်တူညီမှုများကို ကျေနပ်စေသည်။ * <math>p \leftrightarrow q \equiv (p \rightarrow q) \wedge (q \rightarrow p)</math> * <math>p \leftrightarrow q \equiv \neg p \leftrightarrow \neg q</math> * <math>p \leftrightarrow q \equiv (p \wedge q) \vee (\neg p \wedge \neg q)</math> * <math>\neg (p \leftrightarrow q) \equiv \neg p \leftrightarrow q</math> * <math>\neg (p \leftrightarrow q) \equiv p \leftrightarrow \neg q</math> * <math>\neg (p \leftrightarrow q) \equiv p \oplus q</math> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last1=Copi |first1=Irving |last2=Cohen |first2=Carl |last3=McMahon |first3=Kenneth |title=Introduction to Logic |edition=New International |publisher=Pearson |date=2014 |page=348}} * {{Citation |last=Mendelson |first=Elliott |title=Introduction to Mathematical Logic |edition=2nd |publisher=Van Nostrand |date=1979 |page=56 |isbn=9780442253073}} [[ကဏ္ဍ:သင်္ချာယုတ္တိဗေဒ]] cqzojlo7oayqbaa5np2yi8h3pytmhfx 0 293198 1059057 2026-10-17T19:53:44Z Mkant00 135890 [[ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှု]] စာမျက်နှာကို [[ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာထပ်တူညီမှု]] သို့ Mkant00က ရွှေ့ခဲ့သည်: fatfinger error 1059057 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာထပ်တူညီမှု]] cz45ue2l0vhrx7npt8jg5jouqc7vwxd 0 293199 1059067 2026-10-17T20:05:06Z Mkant00 135890 "File:Venn1001.svg|thumb|<math>P</math> နှင့် <math>Q</math> တို့ အမှန်တန်ဖိုး (truth value) တူညီသည့် တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း နယ်ပယ်များ (valuation regions) ကို မီးမောင်းထိုးပြထားသော ဘိ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1059067 wikitext text/x-wiki [[File:Venn1001.svg|thumb|<math>P</math> နှင့် <math>Q</math> တို့ အမှန်တန်ဖိုး (truth value) တူညီသည့် တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း နယ်ပယ်များ (valuation regions) ကို မီးမောင်းထိုးပြထားသော ဘိုင်ကွန်ဒီရှန်နယ် (biconditional) <math>P \leftrightarrow Q</math> ၏ ဗန်း ပုံကြမ်း (Venn diagram)။]] ယုတ္တိဗေဒ (logic) နှင့် [[သင်္ချာ]] (mathematics) တွင် '''ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ''' (if and only if) သည် ဖော်ပြချက်များ (statements) အကြား ၎င်းတို့၏ '''ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှု''' (material equivalence) ကို ဖော်ပြသည့် နှစ်လုံးသွင်း ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာချိတ်ဆက်ကိန်း (binary logical connective) တစ်ခုဖြစ်ပြီး ယင်းကို '''ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ဘိုင်ကွန်ဒီရှန်နယ်''' (logical biconditional) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။<ref>Copi, Cohen & Flage (2006), p. 197.</ref> ဖော်ပြချက်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>P</math> နှင့် <math>Q</math> အတွက် <math>P \leftrightarrow Q</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည့် "<math>P</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>Q</math> ဖြစ်သည်" ဟူသော ပေါင်းစပ်ဖော်ပြချက် (compound statement) သည် ပေးထားသော တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း (valuation) တစ်ခု၌ <math>P</math> နှင့် <math>Q</math> တို့သည် အမှန်တန်ဖိုး (truth value) တူညီသောအခါ အတူတကွ မှန်ကန်ခြင်း သို့မဟုတ် အတူတကွ မှားယွင်းခြင်း ဖြစ်ပါက မှန်ကန်ပြီး ၎င်းတို့၏ အမှန်တန်ဖိုးများ ကွဲပြားနေပါက မှားယွင်းသည်။ အဆိုပါ ချိတ်ဆက်ကိန်းသည် ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်ဖြင့် ဖော်ပြချက် (material conditional) <math>P \rightarrow Q</math> ("<math>Q</math> ဖြစ်မှသာလျှင် <math>P</math> ဖြစ်သည်" သို့မဟုတ် "<math>P</math> ဖြစ်ပါက <math>Q</math> ဖြစ်သည်") နှင့် ၎င်း၏ ပြောင်းပြန်အဆို (converse) <math>Q \rightarrow P</math> ("<math>Q</math> ဖြစ်ပါက <math>P</math> ဖြစ်သည်") တို့၏ ပူးပေါင်းခြင်း (conjunction) နှင့် ထပ်တူညီသည်။ :<math>(P \leftrightarrow Q) \equiv (P \rightarrow Q) \wedge (Q \rightarrow P)</math>။ ထို့ကြောင့် ပေးထားသော တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်းတစ်ခုတွင် <math>P \leftrightarrow Q</math> မှန်ကန်စေရန်အတွက် <math>P</math> နှင့် <math>Q</math> တို့သည် တူညီသော အမှန်တန်ဖိုး ရှိရမည်ဖြစ်ပြီး ထိုတန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း၌ ဖော်ပြချက်တစ်ခု မှန်ကန်ပါက အခြားတစ်ခုသည်လည်း မှန်ကန်ရမည်ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်မူ တစ်ဖက်သတ် ကန့်သတ်ချက်ဖြင့် ဖော်ပြချက် (single conditional) ဖြစ်သော <math>Q \rightarrow P</math> ("<math>Q</math> ဖြစ်ပါက <math>P</math> ဖြစ်သည်") သည် <math>Q</math> မှားယွင်းနေချိန်တွင်လည်း <math>P</math> ကို မှန်ကန်ခွင့် ပြုထားသည်။ သင်္ချာအရေးအသားတွင် "<math>P</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>Q</math> ဖြစ်သည်" ဟူသော ဖော်ပြချက်နှင့် ထပ်တူညီသည့် စံသတ်မှတ်ထားသော စကားရပ်များတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်။<ref>Weisstein (2018)။</ref> * <math>Q</math> သည် <math>P</math> အတွက် '''လိုအပ်လုံလောက်သည်''' (necessary and sufficient)။ * <math>P</math> သည် <math>Q</math> နှင့် ထပ်တူညီသည် (equivalent) ။သို့မဟုတ် ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာအရ ထပ်တူညီသည် (materially equivalent)။ * <math>Q</math> ဖြစ်ချိန်တွင် အတိအကျ <math>P</math> ဖြစ်သည်။ * <math>Q</math> ဖြစ်သည့် အခြေအနေ၌သာ အတိအကျ <math>P</math> ဖြစ်သည်။ == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် နှင့် အမှန်တန်ဖိုးဇယား (Definition and truth table) == <math>1</math> သို့မဟုတ် <math>\text{T}</math> သည် အမှန် (truth) ကို ကိုယ်စားပြုပြီး <math>0</math> သို့မဟုတ် <math>\text{F}</math> သည် အမှား (falsity) ကို ကိုယ်စားပြုသည့် ကလပ်စစ်ကယ် တန်ဖိုးနှစ်ခုရှိ ယုတ္တိဗေဒ (classical two-valued logic) တွင် သက်ဆိုင်ရာ နှစ်လုံးသွင်း ချိတ်ဆက်ကိန်းများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ထားသော ဘိုင်ကွန်ဒီရှန်နယ် (biconditional) <math>P \leftrightarrow Q</math> ၏ အမှန်တန်ဖိုးဇယား (truth table) ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြထားသည်။ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! <math>P</math> !! <math>Q</math> !! <math>\neg P \wedge \neg Q</math> !! <math>P \wedge Q</math> !! <math>P \rightarrow Q</math> !! <math>P \leftarrow Q</math> !! <math>P \leftrightarrow Q</math> |- | <math>0</math> || <math>0</math> || <math>1</math> || <math>0</math> || <math>1</math> || <math>1</math> || <math>1</math> |- | <math>0</math> || <math>1</math> || <math>0</math> || <math>0</math> || <math>1</math> || <math>0</math> || <math>0</math> |- | <math>1</math> || <math>0</math> || <math>0</math> || <math>0</math> || <math>0</math> || <math>1</math> || <math>0</math> |- | <math>1</math> || <math>1</math> || <math>0</math> || <math>1</math> || <math>1</math> || <math>1</math> || <math>1</math> |} <math>P \leftrightarrow Q</math> ၏ အမှန်တန်ဖိုးဖန်ရှင် (truth function) သည် ဘူးလီးယန်း (Boolean) '''XNOR ဂိတ်''' (XNOR gate) မှ ထုတ်ပေးသော ရလဒ်နှင့် တိုက်ဆိုင်တူညီပြီး သီးသန့်ရွေးချယ်ခြင်း ဖြစ်သည့် <math>P \oplus Q</math> ဟူသော '''XOR ဂိတ်''' (XOR gate) မှ ထုတ်ပေးသည့် ရလဒ်၏ ငြင်းပယ်ခြင်း (negation) ဖြစ်သည်။ == သက်သေပြချက်များနှင့် သင်္ချာဆိုင်ရာ အသုံးချမှု (Proofs and mathematical usage) == === သက်သေပြနည်းစနစ်များ (Proof methods) === ကောက်ချက်ချ ယုတ္တိဗေဒစနစ်များ (deductive logical systems) တွင် <math>P \leftrightarrow Q</math> ပုံစံရှိသော ဘိုင်ကွန်ဒီရှန်နယ် သီအိုရမ် (biconditional theorem) တစ်ခုကို သက်ရောက်မှု (implication) နှစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ သက်သေပြလေ့ရှိသည်<ref>Maurer & Ralston (2005), p. 60.</ref>။ ထိုသို့ သက်သေပြရာတွင် အောက်ပါနည်းလမ်းများကို အသုံးပြုသည်။ * <math>P</math> အတွက် <math>Q</math> ၏ လိုအပ်မှု (necessity) သို့မဟုတ် <math>Q</math> အတွက် <math>P</math> ၏ လုံလောက်မှု (sufficiency) ကို ဖော်ပြသော <math>P \rightarrow Q</math> နှင့် <math>P</math> အတွက် <math>Q</math> ၏ လုံလောက်မှုကို ဖော်ပြသော <math>Q \rightarrow P</math> နှစ်ခုစလုံးကို သက်သေပြခြင်း သို့မဟုတ် *ကလပ်စစ်ကယ် ယုတ္တိဗေဒ (classical logic) တွင် ဆန့်ကျင်ဘက်အဆိုပြုခြင်း (contraposition) အားဖြင့် ပြောင်းပြန်အဆို (converse) <math>Q \rightarrow P</math> နှင့် ကလပ်စစ်ကယ်နည်းအရ ထပ်တူညီသော ပြောင်းပြန် (inverse) <math>\neg P \rightarrow \neg Q</math> ကို <math>P \rightarrow Q</math> နှင့်အတူ ပူးတွဲသက်သေပြခြင်း။ အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ ကလပ်စစ်ကယ် ယုတ္တိဗေဒ၌ <math>P \leftrightarrow Q</math> နှင့် အမှန်တန်ဖိုးဖန်ရှင်အရ ထပ်တူညီပြီး (truth-functionally equivalent) တည်ဆောက်မှုနည်းအရလည်း <math>P \leftrightarrow Q</math> ကို ပါဝင်သက်ရောက်စေသည့် (constructively entails) ရွေးချယ်ခြင်း (disjunction) <math>(P \wedge Q) \vee (\neg P \wedge \neg Q)</math> ကို သက်သေပြခြင်းအားဖြင့် <math>P</math> နှင့် <math>Q</math> တို့သည် တစ်ပြိုင်နက် မှန်ကန်ကြခြင်း သို့မဟုတ် တစ်ပြိုင်နက် မှားယွင်းကြခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ပြသကာ ဘိုင်ကွန်ဒီရှန်နယ်ကို တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ထို့ပြင် <math>P \leftrightarrow R_1 \leftrightarrow \dots \leftrightarrow Q</math> ကဲ့သို့သော ကြားခံထပ်တူညီမှုများ၏ ချိတ်တန်း (chain of intermediate equivalences) တစ်ခုကို တည်ဆောက်ခြင်းဖြင့်လည်း ဘိုင်ကွန်ဒီရှန်နယ်ကို သက်သေပြနိုင်သည်။ === အွိုင်လာ ပုံကြမ်းများနှင့် အစုထပ်တူညီမှု (Euler diagrams and set equality) === [[File:Example of A is a proper subset of B.svg|thumb|<math>A</math> သည် <math>B</math> ၏ အစုပိုင်းအစစ်ဖြစ်သော (<math>A \subsetneq B</math>) အွိုင်လာ ပုံကြမ်း။ အစုဝင် တစ်ခုသည် <math>B</math> တွင် ပါဝင်မှသာလျှင် <math>A</math> တွင် ပါဝင်ပြီး <math>A</math> တွင် ပါဝင်ပါက <math>B</math> တွင် ပါဝင်သည်။]] [[File:Example of C is no proper subset of B.svg|thumb|<math>C</math> နှင့် <math>B</math> တို့သည် ထပ်တူညီသောအစုများဖြစ်သော (<math>C = B</math>) အွိုင်လာ ပုံကြမ်း။ အစုဝင် တစ်ခုသည် <math>C</math> တွင် ပါဝင်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>B</math> တွင် ပါဝင်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။]] အွိုင်လာ ပုံကြမ်းများ (Euler diagrams) သည် ဆွေးနွေးမှုဆိုင်ရာ ဒိုမိန်း (domain of discourse) <math>D</math> အပေါ်ရှိ တစ်လုံးသွင်း ပရက်ဒီကိတ်များ (unary predicates) <math>P(x)</math> နှင့် <math>Q(x)</math> တို့အကြားရှိ ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုများကို ၎င်းတို့၏ တိုးချဲ့ချက်များ သို့မဟုတ် အမှန်စုများ (truth sets) ဖြစ်ကြသော <math>A = \{x \in D : P(x)\}</math> နှင့် <math>B = \{x \in D : Q(x)\}</math> အကြား အစုပါဝင်ခြင်း (set inclusion) အားဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ * "<math>Q(x)</math> ဖြစ်မှသာလျှင် <math>P(x)</math> ဖြစ်သည်" ဟူသော အလုံးစုံအကျုံးဝင် အရေအတွက်ပြ ကန့်သတ်ချက်ဖြင့် ဖော်ပြချက် (universally quantified conditional) <math>\forall x \, (P(x) \rightarrow Q(x))</math> သည် [[အစုပိုင်း]] ဆက်သွယ်ချက် (subset relation) <math>A \subseteq B</math> နှင့် ကိုက်ညီသည်။ * "<math>Q(x)</math> ဖြစ်ပါက <math>P(x)</math> ဖြစ်သည်" ဟူသော ပြောင်းပြန်အဆို <math>\forall x \, (Q(x) \rightarrow P(x))</math> သည် ပြောင်းပြန်ပါဝင်ခြင်း (reverse inclusion) <math>B \subseteq A</math> နှင့် ကိုက်ညီသည်။ * "<math>P(x)</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>Q(x)</math> ဖြစ်သည်" ဟူသော အလုံးစုံအကျုံးဝင် အရေအတွက်ပြ ဘိုင်ကွန်ဒီရှန်နယ် (universally quantified biconditional) <math>\forall x \, (P(x) \leftrightarrow Q(x))</math> သည် အစုထပ်တူညီမှု (set equality) <math>A = B</math> နှင့် ကိုက်ညီပြီး ယင်းမှာ <math>A \subseteq B</math> နှင့် <math>B \subseteq A</math> ဖြစ်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဆွေးနွေးမှုဆိုင်ရာ ဒိုမိန်းတစ်ခုပေါ်ရှိ မည်သည့်[[အစု]]နှစ်ခု <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> အတွက်မဆို <math>X</math> ၏ [[အစုဝင်|အစုဝင်များ]]သည် <math>Y</math> ၏ အစုဝင်များ '''အားလုံးနှင့် သီးသန့်သာလျှင်''' ဖြစ်သည်ဟူသော ဖော်ပြချက်ဖြစ်သည့် အစုကျယ်ပြန့်မှု နဂိုမှန်အဆို (axiom of extensionality) အရ <math>X = Y</math> ဖြစ်ခြင်းကို ပထမအဆင့် ယုတ္တိဗေဒ (first-order logic) တွင် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြသည်။ :<math>\forall z \, (z \in X \leftrightarrow z \in Y)</math> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last1=Copi |first1=Irving M. |last2=Cohen |first2=Carl |last3=Flage |first3=Daniel E. |title=Essentials of Logic |edition=2nd |publication-place=Upper Saddle River, NJ |publisher=Pearson Education |date=2006 |page=197 |isbn=978-0-13-238034-8}} * {{Citation |last1=Daepp |first1=Ulrich |last2=Gorkin |first2=Pamela |title=Reading, Writing, and Proving: A Closer Look at Mathematics |series=Undergraduate Texts in Mathematics |publisher=Springer |date=2011 |page=52 |isbn=9781441994790}} * {{Citation |last=Higham |first=Nicholas J. |title=Handbook of Writing for the Mathematical Sciences |edition=2nd |publisher=SIAM |date=1998 |page=24 |isbn=978-0-89871-420-3}} * {{Citation |last=Kelley |first=John L. |title=General Topology |publisher=Van Nostrand |date=1955 |isbn=978-0-387-90125-1}} * {{Citation |last=Krantz |first=Steven G. |title=A Primer of Mathematical Writing |publisher=American Mathematical Society |date=1996 |page=71 |isbn=978-0-8218-0635-7}} * {{Citation |last1=Maurer |first1=Stephen B. |last2=Ralston |first2=Anthony |title=Discrete Algorithmic Mathematics |edition=3rd |publication-place=Boca Raton, FL |publisher=CRC Press |date=2005 |page=60 |isbn=1568811667}} * {{Citation |last1=Rothwell |first1=Edward J. |last2=Cloud |first2=Michael J. |title=Engineering Writing by Design: Creating Formal Documents of Lasting Value |publisher=CRC Press |date=2014 |page=98 |isbn=9781482234312}} * {{Citation |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Iff |work=MathWorld—A Wolfram Web Resource |url=https://mathworld.wolfram.com/Iff.html |date=2018}} [[ကဏ္ဍ:သင်္ချာယုတ္တိဗေဒ]] b2n62cecz7pcl7hcj8ib4nyxpcsk171 1059069 1059067 2026-10-17T20:06:11Z Mkant00 135890 1059069 wikitext text/x-wiki [[File:Venn1001.svg|thumb|<math>P</math> နှင့် <math>Q</math> တို့ အမှန်တန်ဖိုး (truth value) တူညီသည့် တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း နယ်ပယ်များ (valuation regions) ကို မီးမောင်းထိုးပြထားသော ဘိုင်ကွန်ဒီရှန်နယ် (biconditional) <math>P \leftrightarrow Q</math> ၏ ဗန်း ပုံကြမ်း (Venn diagram)။]] ယုတ္တိဗေဒ (logic) နှင့် [[သင်္ချာ]] (mathematics) တွင် '''ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ''' (if and only if) သည် ဖော်ပြချက်များ (statements) အကြား ၎င်းတို့၏ '''ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှု''' (material equivalence) ကို ဖော်ပြသည့် နှစ်လုံးသွင်း ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာချိတ်ဆက်ကိန်း (binary logical connective) တစ်ခုဖြစ်ပြီး ယင်းကို '''ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ဘိုင်ကွန်ဒီရှန်နယ်''' (logical biconditional) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။<ref>Copi, Cohen & Flage (2006), p. 197.</ref> ဖော်ပြချက်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>P</math> နှင့် <math>Q</math> အတွက် <math>P \leftrightarrow Q</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည့် "<math>P</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>Q</math> ဖြစ်သည်" ဟူသော ပေါင်းစပ်ဖော်ပြချက် (compound statement) သည် ပေးထားသော တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း (valuation) တစ်ခု၌ <math>P</math> နှင့် <math>Q</math> တို့သည် အမှန်တန်ဖိုး (truth value) တူညီသောအခါ အတူတကွ မှန်ကန်ခြင်း သို့မဟုတ် အတူတကွ မှားယွင်းခြင်း ဖြစ်ပါက မှန်ကန်ပြီး ၎င်းတို့၏ အမှန်တန်ဖိုးများ ကွဲပြားနေပါက မှားယွင်းသည်။ အဆိုပါ ချိတ်ဆက်ကိန်းသည် ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်ဖြင့် ဖော်ပြချက် (material conditional) <math>P \rightarrow Q</math> ("<math>Q</math> ဖြစ်မှသာလျှင် <math>P</math> ဖြစ်သည်" သို့မဟုတ် "<math>P</math> ဖြစ်ပါက <math>Q</math> ဖြစ်သည်") နှင့် ၎င်း၏ ပြောင်းပြန်အဆို (converse) <math>Q \rightarrow P</math> ("<math>Q</math> ဖြစ်ပါက <math>P</math> ဖြစ်သည်") တို့၏ ပူးပေါင်းခြင်း (conjunction) နှင့် ထပ်တူညီသည်။ :<math>(P \leftrightarrow Q) \equiv (P \rightarrow Q) \wedge (Q \rightarrow P)</math> ထို့ကြောင့် ပေးထားသော တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်းတစ်ခုတွင် <math>P \leftrightarrow Q</math> မှန်ကန်စေရန်အတွက် <math>P</math> နှင့် <math>Q</math> တို့သည် တူညီသော အမှန်တန်ဖိုး ရှိရမည်ဖြစ်ပြီး ထိုတန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း၌ ဖော်ပြချက်တစ်ခု မှန်ကန်ပါက အခြားတစ်ခုသည်လည်း မှန်ကန်ရမည်ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်မူ တစ်ဖက်သတ် ကန့်သတ်ချက်ဖြင့် ဖော်ပြချက် (single conditional) ဖြစ်သော <math>Q \rightarrow P</math> ("<math>Q</math> ဖြစ်ပါက <math>P</math> ဖြစ်သည်") သည် <math>Q</math> မှားယွင်းနေချိန်တွင်လည်း <math>P</math> ကို မှန်ကန်ခွင့် ပြုထားသည်။ သင်္ချာအရေးအသားတွင် "<math>P</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>Q</math> ဖြစ်သည်" ဟူသော ဖော်ပြချက်နှင့် ထပ်တူညီသည့် စံသတ်မှတ်ထားသော စကားရပ်များတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်။<ref>Weisstein (2018)။</ref> * <math>Q</math> သည် <math>P</math> အတွက် '''လိုအပ်လုံလောက်သည်''' (necessary and sufficient)။ * <math>P</math> သည် <math>Q</math> နှင့် ထပ်တူညီသည် (equivalent) ။သို့မဟုတ် ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာအရ ထပ်တူညီသည် (materially equivalent)။ * <math>Q</math> ဖြစ်ချိန်တွင် အတိအကျ <math>P</math> ဖြစ်သည်။ * <math>Q</math> ဖြစ်သည့် အခြေအနေ၌သာ အတိအကျ <math>P</math> ဖြစ်သည်။ == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် နှင့် အမှန်တန်ဖိုးဇယား (Definition and truth table) == <math>1</math> သို့မဟုတ် <math>\text{T}</math> သည် အမှန် (truth) ကို ကိုယ်စားပြုပြီး <math>0</math> သို့မဟုတ် <math>\text{F}</math> သည် အမှား (falsity) ကို ကိုယ်စားပြုသည့် ကလပ်စစ်ကယ် တန်ဖိုးနှစ်ခုရှိ ယုတ္တိဗေဒ (classical two-valued logic) တွင် သက်ဆိုင်ရာ နှစ်လုံးသွင်း ချိတ်ဆက်ကိန်းများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ထားသော ဘိုင်ကွန်ဒီရှန်နယ် (biconditional) <math>P \leftrightarrow Q</math> ၏ အမှန်တန်ဖိုးဇယား (truth table) ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြထားသည်။ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! <math>P</math> !! <math>Q</math> !! <math>\neg P \wedge \neg Q</math> !! <math>P \wedge Q</math> !! <math>P \rightarrow Q</math> !! <math>P \leftarrow Q</math> !! <math>P \leftrightarrow Q</math> |- | <math>0</math> || <math>0</math> || <math>1</math> || <math>0</math> || <math>1</math> || <math>1</math> || <math>1</math> |- | <math>0</math> || <math>1</math> || <math>0</math> || <math>0</math> || <math>1</math> || <math>0</math> || <math>0</math> |- | <math>1</math> || <math>0</math> || <math>0</math> || <math>0</math> || <math>0</math> || <math>1</math> || <math>0</math> |- | <math>1</math> || <math>1</math> || <math>0</math> || <math>1</math> || <math>1</math> || <math>1</math> || <math>1</math> |} <math>P \leftrightarrow Q</math> ၏ အမှန်တန်ဖိုးဖန်ရှင် (truth function) သည် ဘူးလီးယန်း (Boolean) '''XNOR ဂိတ်''' (XNOR gate) မှ ထုတ်ပေးသော ရလဒ်နှင့် တိုက်ဆိုင်တူညီပြီး သီးသန့်ရွေးချယ်ခြင်း ဖြစ်သည့် <math>P \oplus Q</math> ဟူသော '''XOR ဂိတ်''' (XOR gate) မှ ထုတ်ပေးသည့် ရလဒ်၏ ငြင်းပယ်ခြင်း (negation) ဖြစ်သည်။ == သက်သေပြချက်များနှင့် သင်္ချာဆိုင်ရာ အသုံးချမှု (Proofs and mathematical usage) == === သက်သေပြနည်းစနစ်များ (Proof methods) === ကောက်ချက်ချ ယုတ္တိဗေဒစနစ်များ (deductive logical systems) တွင် <math>P \leftrightarrow Q</math> ပုံစံရှိသော ဘိုင်ကွန်ဒီရှန်နယ် သီအိုရမ် (biconditional theorem) တစ်ခုကို သက်ရောက်မှု (implication) နှစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ သက်သေပြလေ့ရှိသည်<ref>Maurer & Ralston (2005), p. 60.</ref>။ ထိုသို့ သက်သေပြရာတွင် အောက်ပါနည်းလမ်းများကို အသုံးပြုသည်။ * <math>P</math> အတွက် <math>Q</math> ၏ လိုအပ်မှု (necessity) သို့မဟုတ် <math>Q</math> အတွက် <math>P</math> ၏ လုံလောက်မှု (sufficiency) ကို ဖော်ပြသော <math>P \rightarrow Q</math> နှင့် <math>P</math> အတွက် <math>Q</math> ၏ လုံလောက်မှုကို ဖော်ပြသော <math>Q \rightarrow P</math> နှစ်ခုစလုံးကို သက်သေပြခြင်း သို့မဟုတ် *ကလပ်စစ်ကယ် ယုတ္တိဗေဒ (classical logic) တွင် ဆန့်ကျင်ဘက်အဆိုပြုခြင်း (contraposition) အားဖြင့် ပြောင်းပြန်အဆို (converse) <math>Q \rightarrow P</math> နှင့် ကလပ်စစ်ကယ်နည်းအရ ထပ်တူညီသော ပြောင်းပြန် (inverse) <math>\neg P \rightarrow \neg Q</math> ကို <math>P \rightarrow Q</math> နှင့်အတူ ပူးတွဲသက်သေပြခြင်း။ အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ ကလပ်စစ်ကယ် ယုတ္တိဗေဒ၌ <math>P \leftrightarrow Q</math> နှင့် အမှန်တန်ဖိုးဖန်ရှင်အရ ထပ်တူညီပြီး (truth-functionally equivalent) တည်ဆောက်မှုနည်းအရလည်း <math>P \leftrightarrow Q</math> ကို ပါဝင်သက်ရောက်စေသည့် (constructively entails) ရွေးချယ်ခြင်း (disjunction) <math>(P \wedge Q) \vee (\neg P \wedge \neg Q)</math> ကို သက်သေပြခြင်းအားဖြင့် <math>P</math> နှင့် <math>Q</math> တို့သည် တစ်ပြိုင်နက် မှန်ကန်ကြခြင်း သို့မဟုတ် တစ်ပြိုင်နက် မှားယွင်းကြခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ပြသကာ ဘိုင်ကွန်ဒီရှန်နယ်ကို တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ထို့ပြင် <math>P \leftrightarrow R_1 \leftrightarrow \dots \leftrightarrow Q</math> ကဲ့သို့သော ကြားခံထပ်တူညီမှုများ၏ ချိတ်တန်း (chain of intermediate equivalences) တစ်ခုကို တည်ဆောက်ခြင်းဖြင့်လည်း ဘိုင်ကွန်ဒီရှန်နယ်ကို သက်သေပြနိုင်သည်။ === အွိုင်လာ ပုံကြမ်းများနှင့် အစုထပ်တူညီမှု (Euler diagrams and set equality) === [[File:Example of A is a proper subset of B.svg|thumb|<math>A</math> သည် <math>B</math> ၏ အစုပိုင်းအစစ်ဖြစ်သော (<math>A \subsetneq B</math>) အွိုင်လာ ပုံကြမ်း။ အစုဝင် တစ်ခုသည် <math>B</math> တွင် ပါဝင်မှသာလျှင် <math>A</math> တွင် ပါဝင်ပြီး <math>A</math> တွင် ပါဝင်ပါက <math>B</math> တွင် ပါဝင်သည်။]] [[File:Example of C is no proper subset of B.svg|thumb|<math>C</math> နှင့် <math>B</math> တို့သည် ထပ်တူညီသောအစုများဖြစ်သော (<math>C = B</math>) အွိုင်လာ ပုံကြမ်း။ အစုဝင် တစ်ခုသည် <math>C</math> တွင် ပါဝင်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>B</math> တွင် ပါဝင်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။]] အွိုင်လာ ပုံကြမ်းများ (Euler diagrams) သည် ဆွေးနွေးမှုဆိုင်ရာ ဒိုမိန်း (domain of discourse) <math>D</math> အပေါ်ရှိ တစ်လုံးသွင်း ပရက်ဒီကိတ်များ (unary predicates) <math>P(x)</math> နှင့် <math>Q(x)</math> တို့အကြားရှိ ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုများကို ၎င်းတို့၏ တိုးချဲ့ချက်များ သို့မဟုတ် အမှန်စုများ (truth sets) ဖြစ်ကြသော <math>A = \{x \in D : P(x)\}</math> နှင့် <math>B = \{x \in D : Q(x)\}</math> အကြား အစုပါဝင်ခြင်း (set inclusion) အားဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ * "<math>Q(x)</math> ဖြစ်မှသာလျှင် <math>P(x)</math> ဖြစ်သည်" ဟူသော အလုံးစုံအကျုံးဝင် အရေအတွက်ပြ ကန့်သတ်ချက်ဖြင့် ဖော်ပြချက် (universally quantified conditional) <math>\forall x \, (P(x) \rightarrow Q(x))</math> သည် [[အစုပိုင်း]] ဆက်သွယ်ချက် (subset relation) <math>A \subseteq B</math> နှင့် ကိုက်ညီသည်။ * "<math>Q(x)</math> ဖြစ်ပါက <math>P(x)</math> ဖြစ်သည်" ဟူသော ပြောင်းပြန်အဆို <math>\forall x \, (Q(x) \rightarrow P(x))</math> သည် ပြောင်းပြန်ပါဝင်ခြင်း (reverse inclusion) <math>B \subseteq A</math> နှင့် ကိုက်ညီသည်။ * "<math>P(x)</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>Q(x)</math> ဖြစ်သည်" ဟူသော အလုံးစုံအကျုံးဝင် အရေအတွက်ပြ ဘိုင်ကွန်ဒီရှန်နယ် (universally quantified biconditional) <math>\forall x \, (P(x) \leftrightarrow Q(x))</math> သည် အစုထပ်တူညီမှု (set equality) <math>A = B</math> နှင့် ကိုက်ညီပြီး ယင်းမှာ <math>A \subseteq B</math> နှင့် <math>B \subseteq A</math> ဖြစ်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဆွေးနွေးမှုဆိုင်ရာ ဒိုမိန်းတစ်ခုပေါ်ရှိ မည်သည့်[[အစု]]နှစ်ခု <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> အတွက်မဆို <math>X</math> ၏ [[အစုဝင်|အစုဝင်များ]]သည် <math>Y</math> ၏ အစုဝင်များ '''အားလုံးနှင့် သီးသန့်သာလျှင်''' ဖြစ်သည်ဟူသော ဖော်ပြချက်ဖြစ်သည့် အစုကျယ်ပြန့်မှု နဂိုမှန်အဆို (axiom of extensionality) အရ <math>X = Y</math> ဖြစ်ခြင်းကို ပထမအဆင့် ယုတ္တိဗေဒ (first-order logic) တွင် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြသည်။ :<math>\forall z \, (z \in X \leftrightarrow z \in Y)</math> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last1=Copi |first1=Irving M. |last2=Cohen |first2=Carl |last3=Flage |first3=Daniel E. |title=Essentials of Logic |edition=2nd |publication-place=Upper Saddle River, NJ |publisher=Pearson Education |date=2006 |page=197 |isbn=978-0-13-238034-8}} * {{Citation |last1=Daepp |first1=Ulrich |last2=Gorkin |first2=Pamela |title=Reading, Writing, and Proving: A Closer Look at Mathematics |series=Undergraduate Texts in Mathematics |publisher=Springer |date=2011 |page=52 |isbn=9781441994790}} * {{Citation |last=Higham |first=Nicholas J. |title=Handbook of Writing for the Mathematical Sciences |edition=2nd |publisher=SIAM |date=1998 |page=24 |isbn=978-0-89871-420-3}} * {{Citation |last=Kelley |first=John L. |title=General Topology |publisher=Van Nostrand |date=1955 |isbn=978-0-387-90125-1}} * {{Citation |last=Krantz |first=Steven G. |title=A Primer of Mathematical Writing |publisher=American Mathematical Society |date=1996 |page=71 |isbn=978-0-8218-0635-7}} * {{Citation |last1=Maurer |first1=Stephen B. |last2=Ralston |first2=Anthony |title=Discrete Algorithmic Mathematics |edition=3rd |publication-place=Boca Raton, FL |publisher=CRC Press |date=2005 |page=60 |isbn=1568811667}} * {{Citation |last1=Rothwell |first1=Edward J. |last2=Cloud |first2=Michael J. |title=Engineering Writing by Design: Creating Formal Documents of Lasting Value |publisher=CRC Press |date=2014 |page=98 |isbn=9781482234312}} * {{Citation |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Iff |work=MathWorld—A Wolfram Web Resource |url=https://mathworld.wolfram.com/Iff.html |date=2018}} [[ကဏ္ဍ:သင်္ချာယုတ္တိဗေဒ]] kjw08ce93fyp8j3guhu19i3pb9fdc62 3 293200 1059105 2026-10-17T21:57:31Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1059105 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-55501-43 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၁:၅၇၊ ၁၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) 1qtwzkqmgj7q6nsfkvf8ux0amcm4hrq 0 293201 1059150 2026-10-18T03:44:15Z Albert Poliakoff 55831 [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေ၏ ဒုတိယအစိုးရ]] စာမျက်နှာကို [[ဦးသန်းရွှေအစိုးရ (ဒုတိယအကြိမ်)]] သို့ Albert Poliakoffက ရွှေ့ခဲ့သည်: naming convention 1059150 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ဦးသန်းရွှေအစိုးရ (ဒုတိယအကြိမ်)]] p9da6514qfz8nmgweemrccqq8rk1gdt 0 293202 1059152 2026-10-18T03:46:30Z Albert Poliakoff 55831 [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီးခင်ညွန့်အစိုးရ]] စာမျက်နှာကို [[ဦးခင်ညွန့်အစိုးရ]] သို့ Albert Poliakoffက ရွှေ့ခဲ့သည်: naming convention 1059152 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ဦးခင်ညွန့်အစိုးရ]] 6sszns6ni2r8mtrawkapwl0qil2irff 0 293203 1059155 2026-10-18T03:49:03Z Albert Poliakoff 55831 [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီးစိုးဝင်းအစိုးရ]] စာမျက်နှာကို [[ဦးစိုးဝင်းအစိုးရ]] သို့ Albert Poliakoffက ရွှေ့ခဲ့သည် 1059155 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ဦးစိုးဝင်းအစိုးရ]] i9e16ve8f74a1ab4wzed3tet3efvt38 100 293204 1059171 2026-10-18T05:31:43Z Salai Rungtoi 22844 "{{Current events|year=2026|month=10|day=17|content= <!-- All news items below this line --> <!-- All news items above this line -->}}" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1059171 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=10|day=17|content= <!-- All news items below this line --> <!-- All news items above this line -->}} s9trec4iwidfdfaj71hzod32u963bb7 100 293205 1059172 2026-10-18T05:31:51Z Salai Rungtoi 22844 "{{Current events|year=2026|month=10|day=18|content= <!-- All news items below this line --> <!-- All news items above this line -->}}" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1059172 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=10|day=18|content= <!-- All news items below this line --> <!-- All news items above this line -->}} aek70x4zk3trsetfhdxwr753uh3mg3r 0 293206 1059178 2026-10-18T06:33:51Z Zawzawaungthwin 100038 ရေစကြိုရွာများ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု သည် မြန်မာပြည်တွင်းစစ် နှင့် အညာ စစ်မြေပြင် တို့၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအဖြစ် 1059178 wikitext text/x-wiki {{current}} {{Infobox civilian attack | title = ရေစကြိုရွာများ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] နှင့် [[အညာ စစ်မြေပြင်]] | coordinates = | map = {{Location map |Myanmar |lat_deg = 21.616 |lon_deg = 95.050 |label = ရေစကြို |display = inline }} | location = [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရေစကြိုမြို့နယ်]]၊ [[သစ်ခေါက်ဆိပ်ရွာ၊ ရေစကြိုမြို့နယ်|သစ်ခေါက်ဆိပ်ရွာ]]နှင့် [[သစ်ကြီးတောရွာ၊ ရေစကြိုမြို့နယ်|သစ်ကြီးတောရွာ]] | date =၁၆ အောက်တိုဘာလ ၂၀၂၆ | time = ညနေ ၄ နာရီ ၁၃ မိနစ် | timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်|UTC+6:30]] | type = လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှု / စစ်ရာဇဝတ်မှု | weapons = စစ်ဟယ်လီကော်ပတာ၊ ဂျက်တိုက်ယာဉ်နှင့် ဒရုန်း | fatalities = ၁၂ ဦး (ကလေးငယ် ၂ ဦး အပါအဝင်) | injuries = ၂ ဦး | targets = စတားလင့် (Starlink) အင်တာနက်ဆိုင်များ နှင့် အများပြည်သူ စုဝေးရာနေရာများ | perpetrators = [[File:Air Force Ensign of Myanmar.svg|22px|border]] [[တပ်မတော် (လေ)]] <br/> (ညောင်ဦးနှင့် မကွေး လေတပ်)<br>[[File:Army Flag of Myanmar.svg|22px|border]] [[အမှတ်(၁၀၁)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်|တပ်မ (၁၀၁)]] | notes = အများပြည်သူ သတင်းအချက်အလက် ရယူသုံးစွဲနေသည့် အင်တာနက်စင်တာများကို ပစ်မှတ်ထားတိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်ဖြစ်သည်။ }} {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} '''ရေစကြိုရွာများ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု''' သည် [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာပြည်တွင်းစစ်]] နှင့် [[အညာ စစ်မြေပြင်]] တို့၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအဖြစ် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁၆ ရက်နေ့ ညနေ ၄ နာရီ ၁၃ မိနစ်တွင် [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရေစကြိုမြို့နယ်]]၊ [[သစ်ခေါက်ဆိပ်ရွာ၊ ရေစကြိုမြို့နယ်|သစ်ခေါက်ဆိပ်ရွာ]]နှင့် [[သစ်ကြီးတောရွာ၊ ရေစကြိုမြို့နယ်|သစ်ကြီးတောရွာ]]တို့ရှိ စတားလင့် (Starlink) အင်တာနက်ဆိုင်များကို [[တပ်မတော် (လေ)|တပ်မတော် (လေ)]] က လေကြောင်းမှ ပစ်မှတ်ထား ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် ဖြစ်စဥ်များ ဖြစ်သည်။ဖြစ်စဥ်တွင် အသက် ၁ နှစ်နှင့် ၁၀ နှစ်အရွယ် ကလေးငယ် ၂ ဦး အပါအဝင် ပြည်သူ ၁၂ ဦး သေဆုံးခဲ့ရသည်။ ဤဖြစ်စဥ်ကို စစ်ရာဇဝတ်မှု ဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]က သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2026-10-17 |title=ရေစကြို အင်တာနက်ဆိုင် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရ၊ ကလေးနှစ်ဦးအပါအဝင် ၁၂ ဦးသေဆုံး |url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/10/17/myanmar-military-bomb-village-internet-cafe-civilian-killed/ |access-date=2026-10-18 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=ကျော်ကြီး |date=2026-10-17 |title=စစ်တပ်ကဗုံးကြဲလို့ လသားအရွယ်ကလေး ၁ ဦးအပါ လူဒါဇင်နဲ့ချီသေဆုံး |url=https://myaelattathan.com/news/26637/ |access-date=2026-10-18 |website=Myaelatt Athan |language=en-US}}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းအရင်း == မြန်မာနိုင်ငံတွင် စစ်တပ်က [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ အာဏာသိမ်းချိန်]] မှစ၍ တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ အားကောင်းသည့် ဒေသများနှင့် ကျေးရွာများတွင် သတင်းအမှောင်ချရန်၊ စစ်အုပ်စု၏ ဖိနှိပ်မှုများကို ကမ္ဘာက မသိရှိစေရန်နှင့် ပြည်သူအချင်းချင်း ကူညီထောက်ပံ့မှုများ ပြတ်တောက်သွားစေရန်အတွက် အင်တာနက်နှင့် ဆက်သွယ်ရေးလိုင်းများကို စနစ်တကျ ပိတ်ဆို့ဖြတ်တောက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ လိုင်းများ ဖြတ်တောက်ခံထားရသည့် ဒေသခံပြည်သူများသည် အပြင်လောကနှင့် သတင်းအချက်အလက် ဆက်သွယ်ရယူရန်အတွက် စတားလင့် (Starlink) အင်တာနက်စင်တာများကို အဓိက အားထားအသုံးပြုနေကြရသည်။<ref>{{Cite web |date=2025-11-08 |title=တော်လှန်ရေးနယ်မြေတချို့က ကန့်သတ်ခံ စတားလင့်ခ်အင်တာနက် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cly4nz80071o |access-date=2026-10-18 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=မိုးတိမ် |date=2026-07-02 |title=ပြည်တွင်းရှိ Starlink တချို့အပိတ်ခံရ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/short-news/2026/07/02/414483.html |access-date=2026-10-18 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> ရေစကြိုရွာများ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု မတိုင်ခင် စက်တင်ဘာလ ၁၃ ရက်နေ့ကလည်း မကွေးတိုင်း၊ [[မင်းတုန်းမြို့နယ်]] [[ဇွန်းကျရွာ၊ မင်းတုန်းမြို့နယ်|ဇွန်းကျရွာ]]ကို စစ်တပ်က ပါရာမော်တာ (စက်တပ်လေထီး) နှင့် လေကြောင်းကနေ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်တာကြောင့် ကလေး လေးဦးအပါအဝင် အရပ်သားခြောက်ဦး သေဆုံးပြီး နောက်ထပ်ငါးဦး ဒဏ်ရာရခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2026-09-16 |title=မင်းတုန်းမှာ ဗုံးကြဲခံရပြီး ကလေး လေးဦးအပါအဝင် ၆ ဦးသေဆုံး |url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/09/16/six-killed-five-injured-in-myanmar-military-paramotor-bombing-in-mindon-township/ |access-date=2026-10-18 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == ဖြစ်စဉ် == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁၆ ရက်နေ့ ညနေ ၄ နာရီ ၁၃ မိနစ်အချိန်တွင် ရေစကြိုမြို့နယ်၊ သစ်ခေါက်ဆိပ်ရွာနှင့် သစ်ကြီးတောရွာတို့ရှိ အများပြည်သူ သတင်းအချက်အလက် ရယူနေသည့် စတားလင့် အင်တာနက်ဆိုင်များကို တပ်မတော်(လေ)၏ ညောင်ဦးနှင့် မကွေး လေတပ်တို့မှ Mi-35 တိုက်ခိုက်ရေး ဟယ်လီကော်ပတာ ၂ စီး၊ ဂျက်ဖိုက်တာ ၂ စီး အပြင် ပခုက္ကူအခြေစိုက် တပ်မ (၁၀၁) မှ ဒရုန်း ၂ စီးတို့သည် အများပြည်သူ စုဝေးနေချိန်ကို ချိန်ရွယ်ကာ ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ရေစကြိုနယ်ကို စစ်တပ် ဗုံးကြဲလို့ ကလေးငယ်အပါအဝင် ပြည်သူ ၁၂ဦး သေဆုံး {{!}} People's Spring |url=https://www.youtube.com/shorts/MWDiWdZNQuE |access-date=2026-10-18 |language=my-MM}}</ref><ref>{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2026-10-17 |title=ရေစကြိုမြို့နယ် စစ်တပ်လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု ကလေးငယ်အပါအဝင် ပြည်သူ ၁၂ဦး သေဆုံး |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2026/10/17/171028/ |access-date=2026-10-18 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}</ref> == ထိခိုက်သေဆုံးမှုများနှင့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုများ == အဆိုပါ လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အသက် ၁ နှစ်နှင့် ၁၀ နှစ်အရွယ် ကလေးငယ် ၂ ဦး အပါအဝင် အပြစ်မဲ့ပြည်သူ စုစုပေါင်း ၁၂ ဦး အသက်ဆုံးရှုံးခဲ့ရပြီး ၂ ဦး ပြင်းထန်စွာ ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ သေဆုံးသူများအနက် ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းများ ပြန့်ကျဲသွားသဖြင့် မည်သူမည်ဝါဖြစ်ကြောင်း အတည်မပြုနိုင်သေးသည့် ရုပ်အလောင်းများ ပါဝင်နေသည်။ ထို့အပြင် ပြည်သူ့နေအိမ် ၄ လုံးခန့် ပျက်စီးခဲ့ရပြီး ဒေသခံများ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ဝမ်းစာအတွက် အားထားရသည့် ကျွဲ၊ နွား တိရစ္ဆာန်များပါ ဗုံးစထိမှန်ကာ သေဆုံးခဲ့ရသည်ဟု အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရက သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=wmfp |date=2026-10-17 |title=ရေစကြိုနယ် ကျေးရွာတွေ စစ်အုပ်စုက ဗုံးပတ်ကြဲသတ်ဖြတ်မှု လသားကလေးငယ် အပါအဝင် ပြည်သူ ၁၂ ဦး သေဆုံး၊ဒရုန်းနဲ့ စတင် ဗုံးကြဲပြီး ကူညီကယ်ဆယ်ရေး လုပ်ချိန် ရဟတ်ယာဉ်၊ တိုက်လေယာဉ်တွေနဲ့ ထပ်မံ ဗုံးကြဲသတ်ဖြတ်တာဖြစ်၊ |url=https://mfp-mm.com/news/9332/ |access-date=2026-10-18 |website=Mandalay Free Press |language=en-US}}</ref> == နောက်ဆက်တွဲ အခြေအနေ == ဤတိုက်ခိုက်မှုဖြစ်စဉ်ကြောင့် [[သစ်ကြီးတောရွာ၊ ရေစကြိုမြို့နယ်|သစ်ကြီးတော]]၊ [[ဝက္ကတောရွာ၊ ရေစကြိုမြို့နယ်|ဝက္ကတော]]၊ [[ပိတ်သင်းကပ်ရွာ၊ ရေစကြိုမြို့နယ်|ပိတ်သင်းကပ်]] နှင့် [[သစ်ခေါက်ဆိပ်ရွာ၊ ရေစကြိုမြို့နယ်|သစ်ခေါက်ဆိပ်ရွာ]]တို့မှ ဒေသခံများသည် ဘေးလွတ်ရာသို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ကြရသည်။<ref>{{Cite web |title=ရေစကြိုမြို့နယ်၌ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ၁ နှစ်အရွယ် ကလေးအပါအဝင် ၁၀ ဦးသေဆုံး |url=https://burmese.dvb.no/post/755739 |access-date=2026-10-18 |website=DVB Burmese |language=my}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:မကွေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူသတ်ပွဲများ စာရင်း]] h73u5zvn69dktcv74dof6d16zvsr0aw 3 293207 1059184 2026-10-18T06:58:22Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1059184 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-55642-38 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၆:၅၈၊ ၁၈ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) mmvk476otfvr6hlpchnlv6msh5xdxse 3 293208 1059196 2026-10-18T07:58:29Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1059196 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-55652-27 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၇:၅၈၊ ၁၈ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) t61cqm3nt05kkyvnh71vvaw7mmxf2o1 3 293209 1059223 2026-10-18T09:58:40Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1059223 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-55972-77 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၉:၅၈၊ ၁၈ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၆ (UTC) jit5izajbp46lqpphxlh1lld3cr0kl3 0 293210 1059233 2026-10-18T10:53:45Z Mkant00 135890 "[[Image:ACP 3.svg|thumb|ယူကလစ် ပြင်ညီ (Euclidean plane) ပေါ်ရှိ အမှတ်များ (points) ၏ [[အစု|အဆုံးရှိအစု]] (finite set) ကို အနီရောင်ဖြင့် ပြထားသည်။]] [[ဂျီဩမေတြီ]] (geometry) တွင် '..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1059233 wikitext text/x-wiki [[Image:ACP 3.svg|thumb|ယူကလစ် ပြင်ညီ (Euclidean plane) ပေါ်ရှိ အမှတ်များ (points) ၏ [[အစု|အဆုံးရှိအစု]] (finite set) ကို အနီရောင်ဖြင့် ပြထားသည်။]] [[ဂျီဩမေတြီ]] (geometry) တွင် '''အမှတ်''' ဆိုသည်မှာ အရွယ်အစား၊ [[အလျား]] (length)၊ [[ဧရိယာ]] (area) နှင့် [[ထုထည်]] (volume) တို့ မရှိဘဲ [[ရပ်ဝန်း]] (space) အတွင်းရှိ တိကျသော တည်နေရာကို သရုပ်မဲ့ စံပြုယူဆထားခြင်း (abstract idealization) ဖြစ်သည်။<ref>Ohmer (1969), pp. 34–37.</ref> အမှတ်များသည် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]]သုညရှိသော အရာဝတ္ထုများ (zero-dimensional objects) ဖြစ်ပြီး ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ ရပ်ဝန်း သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း]] (topological space) ကို ဖွဲ့စည်းသော အခြေခံအကျဆုံး ခွဲခြားမရသည့် [[အစုဝင်]]များ (elements) အဖြစ် ယူဆကြသည်။ ထိုအမှတ်များဖြင့် အတိုင်းအတာတစ်ခုတည်းရှိသော မျဉ်းကွေးများ (one-dimensional curves)၊ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော မျက်နှာပြင်များ (two-dimensional surfaces) နှင့် ပိုမိုမြင့်သော အတိုင်းအတာရှိသည့် မန်နီဖိုးများ (higher-dimensional manifolds) ကို တည်ဆောက်သည်။ ရှေးရိုးစဉ်လာ ပေါင်းစပ် [[ယူကလစ် ဂျီဩမေတြီ]] (classical synthetic Euclidean geometry) တွင် အမှတ်သည် '''အခြေခံမူလအယူအဆ''' (primitive notion) ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ သီးခြားအဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်မထားဘဲ ယင်းပြည့်မီသော [[နဂိုမှန်အဆို]]များ (axioms) ဖြင့်သာ တိတိကျကျ သတ်မှတ်ဖော်ပြသည့် ဝေါဟာရဖြစ်သည်။ ဥပမာ ကွဲပြားသော အမှတ်နှစ်ခုကို ဖြတ်သည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော မျဉ်းဖြောင့် (unique straight line) ရှိသည်ဟူသော ကြိုတင်အဆို (postulate) ကို သုံးသည်။ အမှတ်ကို မျဉ်းကွေးနှစ်ခု သို့မဟုတ် မျက်နှာပြင်သုံးခုတို့၏ ထပ်တူပိုင်းအစု (intersection) အဖြစ် ဂျီဩမေတြီနည်းဖြင့် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ '''ထိပ်စွန်းမှတ်''' (vertex) သို့မဟုတ် '''ထောင့်စွန်း''' (corner) တို့သည် ဥပမာများ ဖြစ်သည်။ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာဂျီဩမေတြီ (analytic geometry) တွင် အမှတ်များကို ကိန်းဂဏန်းဆိုင်ရာ [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်]]များ၏ အစုဝင်အတွဲများ (tuples of numerical coordinates) ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ခေတ်သစ်သင်္ချာ (modern mathematics) တွင် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ ရပ်ဝန်း သို့မဟုတ် တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်းကို အစုဝင်များအား အမှတ်များဟု ခေါ်သည့် အစု (set) အဖြစ် ပုံစံဖော်လေ့ရှိပြီး ယင်းကို '''အမှတ်အစု''' (point set) ဟု ခေါ်သည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း <math>X</math> ၏ [[အစုပိုင်း]] (subset) <math>S</math> အတွင်းရှိ '''သီးသန့်မှတ်''' (isolated point) ဆိုသည်မှာ <math>X</math> အတွင်း ယင်းကို ငုံထားသော ပတ်ဝန်းကျင် (neighborhood) တစ်ခု၌ <math>S</math> ၏ အခြားအမှတ် မပါဝင်သော အမှတ် <math>x \in S</math> ဖြစ်သည်။ == ယူကလစ် ဂျီဩမေတြီရှိ အမှတ်များ (Points in Euclidean geometry) == ယူကလစ်၏ အဲလီမင့်စ် (Euclid's Elements) တွင် အမှတ် (point) ကို ပင်ကိုသိစိတ်အရ “အစိတ်အပိုင်း မရှိသောအရာ” ဟု ဖော်ပြထားသည်။<ref>Heath (1956), p. 153.</ref> အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်ပြင်ညီ (two-dimensional Cartesian coordinate plane) <math>\mathbb{R}^2</math> တွင် အမှတ်ကို [[ကိန်းစစ်]]များ (real numbers) ၏ [[အစီအစဉ်ကျအတွဲ]] (ordered pair) <math>(x, y)</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ဤနေရာတွင် <math>x</math> သည် အလျားလိုက်[[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်]] (horizontal coordinate) ဖြစ်ပြီး <math>y</math> သည် ဒေါင်လိုက်ကိုဩဒိနိတ် (vertical coordinate) ဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော ယူကလစ် ရပ်ဝန်း (three-dimensional Euclidean space) <math>\mathbb{R}^3</math> တွင် အမှတ်ကို အစီအစဉ်ကျသုံးခုတွဲ (ordered triple) <math>(x, y, z)</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ပိုမိုယေဘုယျအားဖြင့် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] <math>n</math> ခုရှိသော ယူကလစ် ရပ်ဝန်း (Euclidean space) <math>\mathbb{R}^n</math> တွင် အမှတ်သည် ကိန်းစစ်များ၏ အစီအစဉ်ကျ <math>n</math> ခုတွဲ (ordered n-tuple) <math>(a_1, a_2, \dots, a_n)</math> ဖြစ်သည်။<ref>Silverman (1969), p. 7.</ref> <math>\mathbb{R}^n</math> အတွင်းရှိ ဂျီဩမေတြီပုံရပ်များ (geometric figures) သည် ညီမျှခြင်းစနစ်များ (systems of equations) သို့မဟုတ် မညီမျှခြင်းများ (inequalities) ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသော အမှတ်များ၏ [[အစုပိုင်း]]များ (subsets) ဖြစ်သည်။ ဥပမာ [[မျဉ်းဖြောင့်ညီမျှခြင်း]] (linear equation) တစ်ခုသည် အတိုင်းအတာ <math>(n - 1)</math> ခုရှိသော အဖိုင်းဟိုက်ပါပြင်ညီ (affine hyperplane) ကို သတ်မှတ်သည်။ ယင်းသည် <math>n = 2</math> ဖြစ်လျှင် မျဉ်း (line) ဖြစ်ပြီး <math>n = 3</math> ဖြစ်လျှင် ပြင်ညီ (plane) ဖြစ်သည်။ <math display="block">H = \{(a_1, a_2, \dots, a_n) \in \mathbb{R}^n \mid a_1 c_1 + a_2 c_2 + \dots + a_n c_n = d\}</math> ဤနေရာတွင် <math>c_1, \dots, c_n, d \in \mathbb{R}</math> တို့သည် ကိန်းသေများ (constants) ဖြစ်ပြီး <math>c_i</math> အားလုံး တစ်ပြိုင်နက် သုညမဖြစ်ရပါ။ အခြားတစ်ဖက်တွင် <math>\mathbb{R}^n</math> အတွင်းရှိ အမှတ် <math>\mathbf{p} \in \mathbb{R}^n</math> ကို ဖြတ်ပြီး သုညမဟုတ်သော ဦးတည်ရာဗက်တာ (nonzero direction vector) <math>\mathbf{v} \in \mathbb{R}^n \setminus \{\mathbf{0}\}</math> ရှိသည့် အတိုင်းအတာတစ်ခုတည်းရှိသော မျဉ်းဖြောင့် (one-dimensional straight line) သည် [[အစု|အမှတ်အစု]] (point set) <math>L = \{\mathbf{p} + t\mathbf{v} \mid t \in \mathbb{R}\}</math> ဖြစ်သည်။<ref>de Laguna (1922), pp. 449–461.</ref> အစွန်းမှတ်များ (endpoints) တိုက်ဆိုင်နေသော မျဉ်းပိုင်း (line segment) တွင် အမှတ်တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်ပြီး ယင်းကို '''ယိုယွင်းသော မျဉ်းပိုင်း''' (degenerate line segment) ဟု ခေါ်သည်။ ပေါင်းစပ်ဂျီဩမေတြီ (synthetic geometry) တွင် ယူကလစ် (Euclid) က မည်သည့် အမှတ်နှစ်ခုကိုမဆို မျဉ်းဖြောင့်ဖြင့် ဆက်နိုင်သည်ဟု ကြိုတင်အဆိုပြုခဲ့သည်။<ref>Heath (1956), p. 154.</ref> ယူကလစ်၏ မူလကြိုတင်အဆိုများ (postulates) တွင် မျဉ်းတစ်ကြောင်းပေါ်ရှိ အမှတ်များ၏ အစီအစဉ် (ordering) နှင့် ပြည့်စုံမှု (completeness)၊ အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း (continuity) တို့ဆိုင်ရာ ဖြတ်ဆုံမှုများအတွက် ထင်ရှားသော [[နဂိုမှန်အဆို]]များ (axioms) ကို ချန်လှပ်ထားသည်။ ထို့ကြောင့် ဟီလ်ဘတ်၏ နဂိုမှန်အဆိုများ (Hilbert's axioms) နှင့် တာစကီး၏ နဂိုမှန်အဆိုများ (Tarski's axioms) ကဲ့သို့ ခေတ်သစ် နဂိုမှန်အဆိုဖွဲ့စည်းခြင်းများ (axiomatizations) တွင် အမှတ်များကို အုပ်ချုပ်သည့် တည်ရှိဆက်စပ်မှု (incidence)၊ ကြားတွင်ရှိခြင်း (betweenness)၊ ထပ်တူကျမှု (congruence) နှင့် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်းတို့ဆိုင်ရာ ပုံစံတကျ (formal) နဂိုမှန်အဆိုများကို ဖြည့်စွက်ထားသည်။ == အမှတ်၏ အတိုင်းအတာ (Dimension of a point) == [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] (dimension) ၏ စံသင်္ချာအဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (mathematical definition) အားလုံးအရ အမှတ် (point) တစ်ခုတည်းသည် အတိုင်းအတာသုညရှိသည် (zero-dimensional)။ === ဗက်တာရပ်ဝန်း၏ အတိုင်းအတာ (Vector space dimension) === [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) <math>K</math> ပေါ်ရှိ [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (vector space) <math>V</math> ၏ အတိုင်းအတာသည် [[အစုပိုင်း|အမြင့်ဆုံး မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းသော အစုပိုင်း]] (maximal linearly independent subset) သို့မဟုတ် [[အခြေအစု]] (basis) ၏ [[အစုအရွယ်အစား]] (cardinality) ဖြစ်သည်။ အသေးအဖွဲ သုညဗက်တာရပ်ဝန်း (trivial zero vector space) <math>V = \{\mathbf{0}\}</math> တွင် တစ်ခုတည်းသော [[အစုဝင်]] (element) မှာ [[ဗက်တာ|သုညဗက်တာ]] (zero vector) <math>\mathbf{0}</math> ဖြစ်သည်။ <math>1 \cdot \mathbf{0} = \mathbf{0}</math> သည် သုညနှင့်ညီသော အသေးအဖွဲမဟုတ်သည့် မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်း (non-trivial linear combination) ဖြစ်သဖြင့် သုညဗက်တာသည် မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ မှီခိုသည် (linearly dependent)။ ထို့ကြောင့် <math>\{\mathbf{0}\}</math> ၏ တစ်ခုတည်းသော [[မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းခြင်း|မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းသော]] အစုပိုင်းမှာ [[ဗလာစု]] (empty set) <math>\varnothing</math> ဖြစ်ပြီး <math>\dim(\{\mathbf{0}\}) = |\varnothing| = 0</math> ဖြစ်သည်။ === တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာအတိုင်းအတာ (Topological dimension) === [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း]] (topological space) <math>X</math> ၏ '''လီဘက်ဂ် ဖုံးအုပ်မှုအတိုင်းအတာ''' (Lebesgue covering dimension) သို့မဟုတ် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာအတိုင်းအတာသည် အောက်ပါသတ်မှတ်ချက်ကို ပြည့်မီသော အငယ်ဆုံး [[ကိန်းပြည့်]] (minimum integer) <math>n \ge -1</math> ဖြစ်သည်။ <math>X</math> ၏ အဆုံးရှိ အဖွင့်ဖုံးအုပ်စု (finite open cover) <math>\mathcal{A}</math> တိုင်းအတွက် <math>\mathcal{A}</math> ထက် ပိုမိုအသေးစိတ်သော ဖုံးအုပ်မှု (refinement) ဖြစ်သည့် <math>X</math> ၏ အဆုံးရှိ အဖွင့်ဖုံးအုပ်စု <math>\mathcal{B}</math> ရှိရမည်။ ထိုဖုံးအုပ်စုတွင် <math>X</math> ၏ မည်သည့်အမှတ်မျှ <math>\mathcal{B}</math> ၏ အစုဝင် <math>n + 1</math> ခုထက်ပို၍ မပါဝင်ရပါ။ ထိုသို့သော ကိန်းပြည့် မရှိလျှင် အတိုင်းအတာကို <math>+\infty</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ အမှတ်တစ်မှတ်တည်းပါသော တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း <math>X = \{p\}</math> အတွက် အဖွင့်ဖုံးအုပ်စုတိုင်း၌ အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါသော ပိုမိုအသေးစိတ်သည့် ဖုံးအုပ်မှု <math>\mathcal{B} = \{\{p\}\}</math> ရှိသည်။ ယင်းတွင် <math>p</math> သည် အဖွင့်စု (open set) <math>1 = 0 + 1</math> ခု၌ ပါဝင်သည်။ ထို့ကြောင့် အမှတ်တစ်ခုတည်း၏ ဖုံးအုပ်မှုအတိုင်းအတာမှာ <math>0</math> ဖြစ်သည်။ === ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် အတိုင်းအတာ (Hausdorff dimension) === <math>(X, \rho)</math> ကို [[အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း|အကွာအဝေးရပ်ဝန်း]] (metric space) ဟု ယူပါ။ မည်သည့် အစုပိုင်း (subset) <math>S \subseteq X</math> နှင့် [[ကိန်းစစ်]] (real number) <math>d \in [0, \infty)</math> အတွက်မဆို <math>S</math> ၏ အတိုင်းအတာ <math>d</math> ခုရှိသော '''ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ပါဝင်မှုပမာဏ''' (Hausdorff content) ကို အောက်ပါ [[အင်ဖီမမ် နှင့် စူပရီမမ်|အင်ဖီမမ်]] (infimum) ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">C_H^d(S) := \inf\left\{\sum_{i \in I} r_i^d : S \subseteq \bigcup_{i \in I} B(x_i, r_i),\; r_i > 0\right\}</math> ယင်းအင်ဖီမမ်ကို အချင်းဝက် (radius) <math>r_i > 0</math> ရှိသော စက်လုံးများ (balls) <math>B(x_i, r_i)</math> ဖြင့် <math>S</math> ကို ဖုံးအုပ်သည့် ရေတွက်နိုင်သော ဖုံးအုပ်မှု (countable covering) အားလုံးပေါ်တွင် ယူသည်။ <math>S</math> ၏ '''ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် အတိုင်းအတာ''' ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">\dim_{\operatorname{H}}(S) := \inf\{d \ge 0 : C_H^d(S) = 0\}</math> အမှတ်တစ်ခုတည်း <math>S = \{p\}</math> ကို အလိုရှိသလောက် သေးငယ်သော အချင်းဝက် <math>r > 0</math> ရှိသည့် စက်လုံး <math>B(p, r)</math> တစ်ခုတည်းဖြင့် ဖုံးအုပ်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>d > 0</math> တိုင်းအတွက် <math>C_H^d(\{p\}) \le \inf_{r > 0} r^d = 0</math> ဖြစ်ပြီး ယင်းမှ <math>\dim_{\operatorname{H}}(\{p\}) = 0</math> ကို ရရှိသည်။ == အမှတ်ကင်းစင်ဂျီဩမေတြီနှင့် ယေဘုယျပြုထားသော ဖန်ရှင်များ (Point-free geometry and generalized functions) == === အမှတ်များမပါသော ဂျီဩမေတြီ (Geometry without points) === [[သင်္ချာ]]မူဘောင်အချို့တွင် အခြေခံ အမှတ်များအစု (underlying set of points) ကို အသုံးမပြုကြပါ။ * '''ဖလှယ်၍မရသော ဂျီဩမေတြီ''' (noncommutative geometry) နှင့် '''အမှတ်ကင်းစင်တိုပေါ်လော်ဂျီ''' (pointless topology) သို့မဟုတ် လိုကေးလ်သီအိုရီ (locale theory) တွင် [[ရပ်ဝန်း]] (space) ကို [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း]] (topological space) ပေါ်ရှိ ဖန်ရှင်အက္ခရာသင်္ချာ (function algebra) သို့မဟုတ် အဖွင့်စုများ၏ လတ္တစ် (lattice of open sets) ကို ယေဘုယျပြုထားသော အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ (algebraic) သို့မဟုတ် အစီအစဉ်သီအိုရီဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံ (order-theoretic structure) ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ အတိအကျဆိုရလျှင် ဖလှယ်၍မရသော <math>C^*</math>-အက္ခရာသင်္ချာ (noncommutative C*-algebra) သို့မဟုတ် '''လိုကေးလ်''' (locale) ဟုလည်း ခေါ်သော ပြည့်စုံသော ဟေးတင့် အက္ခရာသင်္ချာ (complete Heyting algebra) ကို သုံးသည်။ ပထမတည်ဆောက်ပုံသည် ဂဲလ်ဖန်း-နိုင်းမတ် သီအိုရမ် (Gelfand–Naimark theorem) အရ အနန္တ၌ သုညဖြစ်သွားသော [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ဖန်ရှင်]]များ (continuous functions vanishing at infinity) ၏ ဖလှယ်ရ <math>C^*</math>-အက္ခရာသင်္ချာ (commutative C*-algebra) <math>C_0(X)</math> ကို ယေဘုယျပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဒုတိယတည်ဆောက်ပုံသည် အဖွင့်စုများ၏ ဖရိန်လတ္တစ် (frame) <math>\mathcal{O}(X)</math> ကို ယေဘုယျပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းတည်ဆောက်ပုံများတွင် [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်|အမှတ်တစ်ခုချင်း၌ တန်ဖိုးရှာဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (point-evaluation homomorphisms) ရှိရန် မလိုအပ်ပါ။<ref>Gerla (1995), pp. 1015–1031.</ref> * အဲလ်ဖရက် နော့သ် ဝှိုက်ဟက် (Alfred North Whitehead) နှင့် သီအိုဒေါ ဒေ လာဂူနာ (Theodore de Laguna) တို့ စတင်ခဲ့သော '''အမှတ်ကင်းစင်ဂျီဩမေတြီ''' (point-free geometry) သို့မဟုတ် နယ်ပယ်ဆက်စပ်မှု ကဲကုလပ် (region connection calculus) တွင် ကန့်သတ်ချက်ရှိသော '''နယ်ပယ်များ''' (bounded regions) ကို အခြေခံမူလအရာဝတ္ထုများအဖြစ် ယူသည်။ ယင်းတို့နှင့်အတူ '''ပါဝင်ခြင်း''' (inclusion) သို့မဟုတ် '''ဆက်စပ်မှု''' (connection) တို့ကို အခြေခံမူလဆက်သွယ်ချက်များအဖြစ် ယူသည်။ ထို့နောက် အမှတ်များ (points) ကို တစ်ခုအတွင်းတစ်ခု ပါဝင်နေသော နယ်ပယ်[[အညွှန်းတပ်စုစည်းမှု|စုစည်းမှု]]များ (nested families of regions) ၏ သရုပ်မဲ့ [[ထပ်တူညီမှုအတန်းအစား]]များ (abstract equivalence classes) အဖြစ် ဆင့်ပွားတည်ဆောက်သည်။<ref>Whitehead (1919).</ref><ref>Whitehead (1920).</ref><ref>Whitehead (1929).</ref> === အမှတ်ဒြပ်ထုများနှင့် ဒိုင်ရက် ဒယ်လ်တာ ဖြန့်ဝေမှု (Point masses and the Dirac delta distribution) === သင်္ချာရူပဗေဒ (mathematical physics) နှင့် ဖြန့်ဝေမှုသီအိုရီ (distribution theory) တွင် မူလနေရာ (origin) ၌ စုစည်းနေသော စံပြုထားသည့် '''အမှတ်ဒြပ်ထု''' (point mass) သို့မဟုတ် '''အမှတ်လျှပ်စစ်ဓာတ်''' (point charge) ကို ပေါလ် ဒိုင်ရက် (Paul Dirac) မိတ်ဆက်ခဲ့သော '''ဒိုင်ရက် ဒယ်လ်တာ ဖြန့်ဝေမှု''' သို့မဟုတ် '''ဒိုင်ရက် ဒယ်လ်တာဖန်ရှင်''' (Dirac delta function) <math>\delta</math> ဖြင့် ပုံစံဖော်သည်။<ref>Dirac (1958), p. 58, §15.</ref><ref>Arfken & Weber (2005), p. 84.</ref> ပုံစံတကျအားဖြင့် (formally) <math>\delta</math> သည် တန်ဖိုးရှာထပ်တူညီချက် (evaluation identity) <math>\langle \delta, \varphi \rangle = \varphi(0)</math> ဖြင့် သတ်မှတ်သော ယေဘုယျပြုထားသော ဖန်ရှင် (generalized function) ဖြစ်သည်။ ပိုမိုတိကျစွာဆိုလျှင် ယင်းသည် ကျစ်လျစ်သော အထောက်အပံ့ရှိသည့် ချောမွေ့သော [[ဖန်ရှင်|စမ်းသပ်ဖန်ရှင်]]များ (smooth compactly supported test functions) ၏ ရပ်ဝန်း <math>C_c^\infty(\mathbb{R})</math> ပေါ်ရှိ [[မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော မျဉ်းဖြောင့်ဖန်ရှင်နယ်]] (continuous linear functional) သို့မဟုတ် [[ဖြစ်တန်စွမ်း အတိုင်းအတာ|ဘိုရဲလ် ဖြစ်တန်စွမ်းအတိုင်းအတာ]] (Borel probability measure) ဖြစ်သည်။ သင်္ကေတဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ရေးသည်။<ref>Gelfand & Shilov (1964), pp. 1–5, §§1.1, 1.3.</ref><ref>Schwartz (1950), p. 3.</ref> <math display="block">\delta(x) = 0 \quad \text{for } x \neq 0, \qquad \int_{-\infty}^\infty \delta(x)\,dx = 1</math> အချက်ပြမှု စီမံဆောင်ရွက်ခြင်း (signal processing) တွင် <math>\delta</math> ကို '''ယူနစ် လျှပ်တစ်ပြက်တွန်းအား သင်္ကေတ''' (unit impulse symbol) ဟု ခေါ်သည်။<ref>Bracewell (1986), Chapter 5.</ref> အညွှန်းအစု (index set) ပေါ်ရှိ ယင်း၏ ပိုင်းစသီးခြား အလားတူပုံစံ (discrete analog) မှာ '''ခရိုနက်ကာ ဒယ်လ်တာ''' (Kronecker delta) <math>\delta_{ij}</math> ဖြစ်သည်။ ယင်းကို <math>i = j</math> ဖြစ်လျှင် <math>\delta_{ij} = 1</math>၊ <math>i \neq j</math> ဖြစ်လျှင် <math>\delta_{ij} = 0</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last1=Arfken |first1=George B. |last2=Weber |first2=Hans J. |title=Mathematical Methods for Physicists |edition=6th |publisher=Academic Press |date=2005 |page=84 |isbn=978-0-08-047069-6}} * {{Citation |last=Bracewell |first=Ronald N. |title=The Fourier Transform and Its Applications |edition=3rd |publication-place=New York |publisher=McGraw-Hill |date=1986 |at=Chapter 5 |isbn=0-07-007015-6}} * {{Citation |last=de Laguna |first=Theodore |title=Point, line and surface as sets of solids |journal=The Journal of Philosophy |volume=19 |issue=17 |pages=449–461 |date=1922 |doi=10.2307/2939504 |jstor=2939504}} * {{Citation |last=Dirac |first=Paul |title=The Principles of Quantum Mechanics |edition=4th |publisher=Oxford University Press |date=1958 |page=58, §15 |isbn=978-0-19-852011-5}} * {{Citation |last1=Gelfand |first1=Israel |last2=Shilov |first2=Georgiy |title=Generalized Functions: Properties and Operations |volume=1 |publisher=Academic Press |date=1964 |pages=1–5, §§1.1, 1.3 |isbn=0-12-279501-6}} * {{Citation |last=Gerla |first=Giangiacomo |chapter=Pointless Geometries |editor1-last=Buekenhout |editor1-first=F. |editor2-last=Kantor |editor2-first=W. |title=Handbook of Incidence Geometry: Buildings and Foundations |publisher=North-Holland |date=1995 |pages=1015–1031}} * {{Citation |last=Heath |first=Thomas L. |title=The Thirteen Books of Euclid's Elements |volume=1 |edition=2nd |publication-place=New York |publisher=Dover Publications |date=1956 |pages=153–154 |isbn=0-486-60088-2}} * {{Citation |last=Ohmer |first=Merlin M. |title=Elementary Geometry for Teachers |publication-place=Reading |publisher=Addison-Wesley |date=1969 |pages=34–37 |oclc=00218666}} * {{Citation |last=Schwartz |first=Laurent |title=Théorie des distributions |volume=1 |publisher=Hermann |date=1950 |page=3}} * {{Citation |last=Silverman |first=Richard A. |title=Modern Calculus and Analytic Geometry |publisher=Macmillan |date=1969 |page=7 |isbn=978-0-486-79398-6}} * {{Citation |last=Whitehead |first=Alfred North |title=An Enquiry Concerning the Principles of Natural Knowledge |publisher=Cambridge University Press |date=1919}} * {{Citation |last=Whitehead |first=Alfred North |title=The Concept of Nature |publisher=Cambridge University Press |date=1920}} * {{Citation |last=Whitehead |first=Alfred North |title=Process and Reality: An Essay in Cosmology |publisher=Free Press |date=1929}} [[ကဏ္ဍ:အခြေခံ ဂျီဩမေတြီ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျီဩမေတြီ]] auz5ir69ag47alyzziak3e2szzu2gw5 1059235 1059233 2026-10-18T10:57:45Z Mkant00 135890 1059235 wikitext text/x-wiki [[Image:Cartesian-coordinate-system-directed.svg|thumb|[[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]] (Cartesian coordinate system) ၏ မူလနေရာ (origin) <math>O</math>။]] [[သင်္ချာ]] (mathematics) တွင် ယူကလစ် ရပ်ဝန်း (Euclidean space) ၏ '''မူလနေရာ''' ဆိုသည်မှာ ပတ်ဝန်းကျင်[[ရပ်ဝန်း]]၏ [[ဂျီဩမေတြီ]] (geometry) အတွက် အထိုင်ရည်ညွှန်းအမှတ် (fixed reference point) အဖြစ် အသုံးပြုသော ထူးခြားသော အမှတ် (point) ဖြစ်ပြီး သတ်မှတ်သုံးစွဲပုံအရ အက္ခရာ <math>O</math> ဖြင့် ရေးလေ့ရှိသည်။ ဂျီဩမေတြီနှင့် ရူပဗေဒအသုံးချမှုများတွင် ရပ်ဝန်းအတွင်း အဆင်ပြေသည့် မည်သည့်အမှတ်ကိုမဆို မူလနေရာအဖြစ် ရွေးနိုင်သည်။ [[ညီမျှခြင်း|ကိုဩဒိနိတ်ညီမျှခြင်း]]များ (coordinate equations) ရိုးရှင်းစေရန် [[ခေါက်ချိုးညီ|ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အချိုးညီမှု]] (geometric symmetry) ၏ ဗဟို (center) သို့မဟုတ် ဝင်ရိုး (axis) ပေါ်တွင် ရွေးလေ့ရှိသည်။ == ကိုဩဒိနိတ်စနစ်များ (Coordinate systems) == === ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်များ (Cartesian coordinates) === ထောင့်မှန်ကျ (orthogonal) သို့မဟုတ် ထောင့်မှန်စတုဂံပုံ (rectangular) [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]] (Cartesian coordinate system) တွင် မူလနေရာ (origin) သည် ကိုဩဒိနိတ်ဝင်ရိုး (coordinate axis) အားလုံး၏ ဖြတ်ဆုံမှတ် (intersection point) ဖြစ်သည်။<ref>Madsen (2001), p. 120.</ref> မူလနေရာသည် ဝင်ရိုးတစ်ခုစီကို ဆန့်ကျင်ဘက်ရောင်ခြည်မျဉ်း (opposite ray) နှစ်ခုဖြစ်သော အပေါင်းဘက် ဝင်ရိုးတစ်ဝက် (positive semiaxis) နှင့် အနုတ်ဘက် ဝင်ရိုးတစ်ဝက် (negative semiaxis) ဟူ၍ ခွဲသည်။<ref>Pontrjagin (1984), p. 73.</ref> ထို့နောက် [[ရပ်ဝန်း]] (space) အတွင်းရှိ အမှတ် (point) တိုင်း၏ တည်နေရာကို မူလနေရာနှင့် နှိုင်းယှဉ်သော ကိန်းဂဏန်းဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များ (numerical coordinates) ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ ထိုကိုဩဒိနိတ်များသည် ဝင်ရိုးတစ်ခုစီတစ်လျှောက် ယင်းအမှတ်၏ ထောင့်မှန်ကျ ပရိုဂျက်ရှင်းများ (orthogonal projections) အတွက် အပေါင်းအနုတ်လက္ခဏာပါ အကွာအဝေးများ (signed distances) ကို တိုင်းသည်။ မူလနေရာ၏ ကိုဩဒိနိတ်အားလုံးသည် သုညဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော ပြင်ညီ (two-dimensional plane) <math>\mathbb{R}^2</math> တွင် <math>(0, 0)</math>၊ အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော ရပ်ဝန်း (three-dimensional space) <math>\mathbb{R}^3</math> တွင် <math>(0, 0, 0)</math> နှင့် <math>\mathbb{R}^n</math> တွင် သုည <math>n</math> ခုတွဲ (zero n-tuple) <math>(0, 0, \dots, 0)</math> တို့ ဖြစ်သည်။<ref>Madsen (2001), p. 120.</ref> အဖိုင်း ယူကလစ် ရပ်ဝန်း (affine Euclidean space) တွင် အထိုင်မူလနေရာကို ရွေးပေးလိုက်လျှင် ထိုရပ်ဝန်းကို [[အတွင်းမြှောက်လဒ် ရပ်ဝန်း (ဟီလ်ဘတ်အကြို ရပ်ဝန်း)|ကိန်းစစ် အတွင်းမြှောက်လဒ် ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (real inner product vector space) နှင့် တစ်ထပ်တည်း သတ်မှတ်ဆက်စပ်နိုင်ပြီး မူလနေရာသည် [[ဗက်တာ|သုညဗက်တာ]] (zero vector) <math>\mathbf{0}</math> နှင့် ကိုက်ညီသည်။ === အခြားကိုဩဒိနိတ်စနစ်များ (Other coordinate systems) === ပြင်ညီ၏ ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်စနစ် (polar coordinate system) တွင် မူလနေရာကို '''ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်''' (pole) ဟု ခေါ်သည်။ ယင်း၏ အချင်းဝက်အကွာအဝေး (radial distance) ကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် <math>r = 0</math> ဟု သတ်မှတ်နိုင်သော်လည်း ဝင်ရိုးစွန်းထောင့် (polar angle) <math>\varphi</math> ကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်၍ မရပါ။ အကြောင်းမှာ မူလနေရာမှ ထိုအမှတ်သို့ သွားသော ရောင်ခြည်မျဉ်းသည် ယိုယွင်းနေပြီး (degenerate) ဝင်ရိုးစွန်းဝင်ရိုး (polar axis) နှင့် ယင်းကြားရှိ ထောင့်ကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်မထားသောကြောင့် (undefined) ဖြစ်သည်။<ref>Tanton (2005), p. 400.</ref> [[ယူကလစ် ဂျီဩမေတြီ|ပေါင်းစပ်နှင့် နဂိုမှန်အဆိုအခြေပြု ယူကလစ် ဂျီဩမေတြီ]] (synthetic and axiomatic Euclidean geometry) တွင် မည်သည့်အမှတ်မျှ ပင်ကိုအားဖြင့် အထူးအခွင့်အရေး မရရှိပါ။ ထို့ကြောင့် မည်သည့် ရည်ညွှန်းအမှတ် (reference point) ကိုမဆို မူလနေရာအဖြစ် လွတ်လပ်စွာ ရွေးနိုင်သည်။<ref>Lee (2013), p. 134.</ref> [[ကိန်းထွေးပြင်ညီ]] (complex plane) <math>\mathbb{C}</math> တွင် မူလနေရာသည် အလျားလိုက် ကိန်းစစ်ဝင်ရိုး (real axis) နှင့် ဒေါင်လိုက် ကိန်းယောင်ဝင်ရိုး (imaginary axis) တို့၏ ဖြတ်ဆုံမှတ်ဖြစ်ပြီး [[ကိန်းထွေး]] (complex number) <math>0 = 0 + 0i</math> နှင့် ကိုက်ညီသည်။<ref>Gonzalez (1991).</ref> == ကိုးကားများ (References) == <references /> * {{Citation |last=Gonzalez |first=Mario |title=Classical Complex Analysis |series=Chapman & Hall Pure and Applied Mathematics |publisher=CRC Press |date=1991 |isbn=978-0-8247-8415-7}} * {{Citation |last=Lee |first=John M. |title=Axiomatic Geometry |series=Pure and Applied Undergraduate Texts |volume=21 |publisher=American Mathematical Society |date=2013 |page=134 |isbn=978-0-8218-8478-2}} * {{Citation |last=Madsen |first=David A. |title=Engineering Drawing and Design |series=Delmar Drafting Series |publisher=Thompson Learning |date=2001 |page=120 |isbn=978-0-7668-1634-3}} * {{Citation |last=Pontrjagin |first=Lev S. |title=Learning Higher Mathematics |series=Springer Series in Soviet Mathematics |publisher=Springer-Verlag |date=1984 |page=73 |isbn=978-3-540-12351-4}} * {{Citation |last=Tanton |first=James Stuart |title=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Infobase Publishing |date=2005 |page=400 |isbn=978-0-8160-5124-3}} hxhgs5l9ry2yanvbhfr6a5ygjxsneax 1059236 1059235 2026-10-18T10:58:34Z Mkant00 135890 1059236 wikitext text/x-wiki [[Image:Cartesian-coordinate-system-directed.svg|thumb|[[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]] (Cartesian coordinate system) ၏ မူလနေရာ (origin) <math>O</math>။]] [[သင်္ချာ]] (mathematics) တွင် ယူကလစ် ရပ်ဝန်း (Euclidean space) ၏ '''မူလနေရာ''' ဆိုသည်မှာ ပတ်ဝန်းကျင်[[ရပ်ဝန်း]]၏ [[ဂျီဩမေတြီ]] (geometry) အတွက် အထိုင်ရည်ညွှန်းအမှတ် (fixed reference point) အဖြစ် အသုံးပြုသော ထူးခြားသော အမှတ် (point) ဖြစ်ပြီး သတ်မှတ်သုံးစွဲပုံအရ အက္ခရာ <math>O</math> ဖြင့် ရေးလေ့ရှိသည်။ ဂျီဩမေတြီနှင့် ရူပဗေဒအသုံးချမှုများတွင် ရပ်ဝန်းအတွင်း အဆင်ပြေသည့် မည်သည့်အမှတ်ကိုမဆို မူလနေရာအဖြစ် ရွေးနိုင်သည်။ [[ညီမျှခြင်း|ကိုဩဒိနိတ်ညီမျှခြင်း]]များ (coordinate equations) ရိုးရှင်းစေရန် [[ခေါက်ချိုးညီ|ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အချိုးညီမှု]] (geometric symmetry) ၏ ဗဟို (center) သို့မဟုတ် ဝင်ရိုး (axis) ပေါ်တွင် ရွေးလေ့ရှိသည်။ == ကိုဩဒိနိတ်စနစ်များ (Coordinate systems) == === ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်များ (Cartesian coordinates) === ထောင့်မှန်ကျ (orthogonal) သို့မဟုတ် ထောင့်မှန်စတုဂံပုံ (rectangular) [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]] (Cartesian coordinate system) တွင် မူလနေရာ (origin) သည် ကိုဩဒိနိတ်ဝင်ရိုး (coordinate axis) အားလုံး၏ ဖြတ်ဆုံမှတ် (intersection point) ဖြစ်သည်။<ref>Madsen (2001), p. 120.</ref> မူလနေရာသည် ဝင်ရိုးတစ်ခုစီကို ဆန့်ကျင်ဘက်ရောင်ခြည်မျဉ်း (opposite ray) နှစ်ခုဖြစ်သော အပေါင်းဘက် ဝင်ရိုးတစ်ဝက် (positive semiaxis) နှင့် အနုတ်ဘက် ဝင်ရိုးတစ်ဝက် (negative semiaxis) ဟူ၍ ခွဲသည်။<ref>Pontrjagin (1984), p. 73.</ref> ထို့နောက် [[ရပ်ဝန်း]] (space) အတွင်းရှိ အမှတ် (point) တိုင်း၏ တည်နေရာကို မူလနေရာနှင့် နှိုင်းယှဉ်သော ကိန်းဂဏန်းဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များ (numerical coordinates) ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ ထိုကိုဩဒိနိတ်များသည် ဝင်ရိုးတစ်ခုစီတစ်လျှောက် ယင်းအမှတ်၏ ထောင့်မှန်ကျ ပရိုဂျက်ရှင်းများ (orthogonal projections) အတွက် အပေါင်းအနုတ်လက္ခဏာပါ အကွာအဝေးများ (signed distances) ကို တိုင်းသည်။ မူလနေရာ၏ ကိုဩဒိနိတ်အားလုံးသည် သုညဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော ပြင်ညီ (two-dimensional plane) <math>\mathbb{R}^2</math> တွင် <math>(0, 0)</math>၊ အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော ရပ်ဝန်း (three-dimensional space) <math>\mathbb{R}^3</math> တွင် <math>(0, 0, 0)</math> နှင့် <math>\mathbb{R}^n</math> တွင် သုည <math>n</math> ခုတွဲ (zero n-tuple) <math>(0, 0, \dots, 0)</math> တို့ ဖြစ်သည်။<ref>Madsen (2001), p. 120.</ref> အဖိုင်း ယူကလစ် ရပ်ဝန်း (affine Euclidean space) တွင် အထိုင်မူလနေရာကို ရွေးပေးလိုက်လျှင် ထိုရပ်ဝန်းကို [[အတွင်းမြှောက်လဒ် ရပ်ဝန်း (ဟီလ်ဘတ်အကြို ရပ်ဝန်း)|ကိန်းစစ် အတွင်းမြှောက်လဒ် ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (real inner product vector space) နှင့် တစ်ထပ်တည်း သတ်မှတ်ဆက်စပ်နိုင်ပြီး မူလနေရာသည် [[ဗက်တာ|သုညဗက်တာ]] (zero vector) <math>\mathbf{0}</math> နှင့် ကိုက်ညီသည်။ === အခြားကိုဩဒိနိတ်စနစ်များ (Other coordinate systems) === ပြင်ညီ၏ ဝင်ရိုးစွန်းကိုဩဒိနိတ်စနစ် (polar coordinate system) တွင် မူလနေရာကို '''ဝင်ရိုးစွန်းမှတ်''' (pole) ဟု ခေါ်သည်။ ယင်း၏ အချင်းဝက်အကွာအဝေး (radial distance) ကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် <math>r = 0</math> ဟု သတ်မှတ်နိုင်သော်လည်း ဝင်ရိုးစွန်းထောင့် (polar angle) <math>\varphi</math> ကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်၍ မရပါ။ အကြောင်းမှာ မူလနေရာမှ ထိုအမှတ်သို့ သွားသော ရောင်ခြည်မျဉ်းသည် ယိုယွင်းနေပြီး (degenerate) ဝင်ရိုးစွန်းဝင်ရိုး (polar axis) နှင့် ယင်းကြားရှိ ထောင့်ကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်မထားသောကြောင့် (undefined) ဖြစ်သည်။<ref>Tanton (2005), p. 400.</ref> [[ယူကလစ် ဂျီဩမေတြီ|ပေါင်းစပ်နှင့် နဂိုမှန်အဆိုအခြေပြု ယူကလစ် ဂျီဩမေတြီ]] (synthetic and axiomatic Euclidean geometry) တွင် မည်သည့်အမှတ်မျှ ပင်ကိုအားဖြင့် အထူးအခွင့်အရေး မရရှိပါ။ ထို့ကြောင့် မည်သည့် ရည်ညွှန်းအမှတ် (reference point) ကိုမဆို မူလနေရာအဖြစ် လွတ်လပ်စွာ ရွေးနိုင်သည်။<ref>Lee (2013), p. 134.</ref> [[ကိန်းထွေးပြင်ညီ]] (complex plane) <math>\mathbb{C}</math> တွင် မူလနေရာသည် အလျားလိုက် ကိန်းစစ်ဝင်ရိုး (real axis) နှင့် ဒေါင်လိုက် ကိန်းယောင်ဝင်ရိုး (imaginary axis) တို့၏ ဖြတ်ဆုံမှတ်ဖြစ်ပြီး [[ကိန်းထွေး]] (complex number) <math>0 = 0 + 0i</math> နှင့် ကိုက်ညီသည်။<ref>Gonzalez (1991).</ref> == ကိုးကားများ (References) == <references /> * {{Citation |last=Gonzalez |first=Mario |title=Classical Complex Analysis |series=Chapman & Hall Pure and Applied Mathematics |publisher=CRC Press |date=1991 |isbn=978-0-8247-8415-7}} * {{Citation |last=Lee |first=John M. |title=Axiomatic Geometry |series=Pure and Applied Undergraduate Texts |volume=21 |publisher=American Mathematical Society |date=2013 |page=134 |isbn=978-0-8218-8478-2}} * {{Citation |last=Madsen |first=David A. |title=Engineering Drawing and Design |series=Delmar Drafting Series |publisher=Thompson Learning |date=2001 |page=120 |isbn=978-0-7668-1634-3}} * {{Citation |last=Pontrjagin |first=Lev S. |title=Learning Higher Mathematics |series=Springer Series in Soviet Mathematics |publisher=Springer-Verlag |date=1984 |page=73 |isbn=978-3-540-12351-4}} * {{Citation |last=Tanton |first=James Stuart |title=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Infobase Publishing |date=2005 |page=400 |isbn=978-0-8160-5124-3}} [[ကဏ္ဍ:အခြေခံ ဂျီဩမေတြီ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျီဩမေတြီ]] 5jqm040ge6of04jtikw61yji3iv66aj