ရှမ်းလူမျိုး

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="my">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝီကီပီးဒီးယား</sitename>
    <dbname>mywiki</dbname>
    <base>https://my.wikipedia.org/wiki/%E1%80%97%E1%80%9F%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မီဒီယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">အထူး</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">အသုံးပြုသူ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝီကီပီးဒီးယား</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝီကီပီးဒီးယား ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဖိုင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဖိုင် ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မီဒီယာဝီကီ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မီဒီယာဝီကီ ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">တမ်းပလိတ်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">တမ်းပလိတ် ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">အကူအညီ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">အကူအညီ ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">မုခ်ဝ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">မုခ်ဝ ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">စာမူကြမ်း</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">စာမူကြမ်း ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မော်ဂျူး</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မော်ဂျူး ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ရှမ်းလူမျိုး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4353</id>
    <revision>
      <id>1059596</id>
      <parentid>1057472</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55426-13</username>
        <id>149616</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1059596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84524" sha1="4a1wj3rv4qv9jt97ldmbe5p9r1ojv16" xml:space="preserve">'''ရှမ်းလူမျိုး''' ({{lang|shn|တႆး}}; {{IPA-shn|táj}} သို့မဟုတ် {{IPA-my|ʃán lùmjó|}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် ဒုတိယလူဦးရေအများဆုံးတိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]] ကုန်းတွင်းပိုင်းဒေသတွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည့် [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်လူမျိုးနွယ်စုကြီး]] တစ်ခုဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Britannica-Shan&quot;&gt;{{Cite web|title=Shan {{!}} people|url=https://www.britannica.com/topic/Shan|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt; [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားအုပ်စု]]ဝင် ဖြစ်ကြပြီး မိခင်ဘာသာစကားဖြင့် မိမိတို့ကိုယ်ကိုယ် &quot;တႆး&quot; (တိုင်း) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ရှမ်းလူမျိုးစုစုပေါင်း အရေအတွက်မှာ ၄ သန်းမှ ၆ သန်းဝန်းကျင်ရှိပြီး၊&lt;ref name=&quot;POTWF&quot;&gt;{{cite web|title=The Shan People|url=http://www.peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|website=The Peoples of the World Foundation|access-date=31 July 2023|archive-date=25 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025065226/http://www.peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ၎င်းပမာဏသည် မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး လူဦးရေ၏ ၁၀% ခန့်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။&lt;ref name=&quot;Britannica-Shan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;/&gt;

{{Infobox ethnic group
| group            = ရှမ်းလူမျိုး (Shan people)
| native_name      = တႆး &lt;br&gt; (Tai Yai / Tai Shan)
| image            = NarngSaoTai.jpg
| image_size       = 200px
| image_caption    = ရှမ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး
| pop              = ခန့်မှန်း ၅ သန်း - ၆ သန်း
| region1          = {{flag|Myanmar}}
| pop1             = ခန့်မှန်း ၄.၅ သန်း – ၅ သန်း &lt;ref name=&quot;CIA2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |publisher=Central Intelligence Agency |title=The World Factbook — Burma |access-date=15 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census2014&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.dop.gov.mm/ |publisher=Department of Population, Ministry of Labour, Immigration and Population |title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census — Shan State Report |access-date=15 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;(အဓိကအားဖြင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]) &lt;ref name=&quot;ShanCensus2014&quot;&gt;{{cite web |url=https://myanmar.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/3M_Shan_Figures_ENG.pdf |publisher=Department of Population / UNFPA |title=2014 Myanmar Population and Housing Census: Shan State Figures at a Glance |access-date=15 October 2026}}&lt;/ref&gt;
| region2          = {{flag|Thailand}}
| pop2             = ခန့်မှန်း ၅၀၀,၀၀၀ – ၁ သန်း &lt;ref name=&quot;ShanThai&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Shan_people |title=Shan people — Population distribution |access-date=15 October 2026}}&lt;/ref&gt;
| region3          = {{flag|China}}
| pop3             = ခန့်မှန်း ၇၀၀,၀၀၀ ([[ဒိုင်လူမျိုး]]) &lt;ref name=&quot;ShanThai&quot;/&gt;
| rels             = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ရှမ်းရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] (အနည်းစု) &lt;ref name=&quot;ShanCensus2014&quot;/&gt;
| langs            = [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
| related          = အခြား [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်နွယ်ဝင်များ]]
}}

မြန်မာ့သမိုင်းတွင် ရှမ်းလူမျိုးများသည် [[ပုဂံခေတ်]] တတိယပိုင်းမှစတင်၍ နိုင်ငံရေးဩဇာ ကြီးထွားလာခဲ့ပြီး [[ပုဂံ|ပုဂံအင်ပါယာ]] ပျက်သုဉ်းပြီးနောက်ပိုင်း ခရစ်နှစ် ၁၃ ရာစုမှ ၁၆ ရာစုအတွင်း အထက်မြန်မာနိုင်ငံ (မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်း) တွင် [[မြင်စိုင်းခေတ်|မြင်စိုင်း]]၊ [[ပင်းယခေတ်|ပင်းယ]]၊ [[စစ်ကိုင်းခေတ်|စစ်ကိုင်း]] နှင့် [[အင်းဝခေတ်]] များကို တည်ထောင်ရာတွင်လည်း အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍတွင်ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, volume 1, Integration on the Mainland''. Cambridge University Press. pp. 119–123.&lt;/ref&gt; ယင်းအပြင် သမိုင်းတစ်လျှောက် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ [[ရှမ်းပဒေသရာဇ်ပြည်နယ်များ|ရှမ်းစော်ဘွား နယ်မြေများ]] ကို ထူထောင်ကာ ရပ်တည်ခဲ့ကြပြီး၊ ခရစ်နှစ် ၁၉၄၇ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေးအတွက် သမိုင်းဝင် [[ပင်လုံစာချုပ်]] ချုပ်ဆိုရာတွင် ဗမာ၊ ကချင်၊ ချင်း တိုင်းရင်းသားခေါင်းဆောင်များနှင့်အတူ [[ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော်]] ပေါ်ထွန်းလာစေရန် အဓိက ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည့် သမိုင်းဝင် လူမျိုးစုကြီးလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Silverstein, Josef. (1977). ''Burma: Military Rule and the Politics of Development''. Cornell University Press. pp. 12–15.&lt;/ref&gt;  သို့ဖြစ်ရာ သမိုင်းတစ်လျှောက် ရှမ်းလူမျိုးများသည် ခေတ်သစ်မြန်မာနိုင်ငံတော်ကြီးကို ပူးတွဲတည်ထောင်သူများ အဖြစ် သမိုင်းမော်ကွန်းထိုးခဲ့ကြပြီး ရှမ်းလူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များသည် ခေတ်သစ်ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော်ကြီး၏ ခွဲခြား၍မရနိုင်သော အဓိကမဏ္ဍိုင်ကြီး တစ်ခုအဖြစ် ယနေ့တိုင် ခိုင်မာစွာ တည်ရှိနေပါသည်။&lt;ref&gt;Smith, Martin. (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books. pp. 71–74.&lt;/ref&gt;

== အမည်ရင်းမြစ် ==
ရှမ်းတို့သည် မိမိကိုယ်ကို '''တိုင်း''' (တႆး) ဟု ရည်ညွှန်းကြပြီး ယင်းအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။({{zh|c=傣族|p=Dǎizú|s=|t=}}).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sao Tern Moeng|title=Shan-English Dictionary|publisher=Dunwoody Press|year=1995|isbn=0-931745-92-6}}&lt;/ref&gt; '''ရှမ်း''' သည် မြန်မာဘာသာစကားမှ အခေါ်အဝေါ်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ရှေးအမည် Siam မှ တဆင့်ဆင်းသက်လာသော ''သျှမ်း'' ဟူသည့် စာလုံးပေါင်းကို ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သည်။ အဆိုပါဝေါဟာရအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း ({{zh|c=掸族|p=Shànzú|s=|t=}}) အဖြစ် မွေးစားအသုံးပြုထားသည်။ [[ထိုင်းဘာသာစကား]]တွင် ရှမ်းတို့အား '''Tai Yai''' (ไทใหญ่, {{Lit|ရှမ်းကြီး}})&lt;ref&gt;{{cite book|chapter-url=https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|title=A New Historical Relation of the Kingdom of Siam|chapter=CHAP. II. A Continuation of the Geographical Description of the Kingdom of Siam, with an Account of its Metropolis.|last1=de La Loubère|first1=Simon|translator=A.P.|date=1693|access-date=2021-04-01|archive-date=2021-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924033514/https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|url-status=live}}&lt;/ref&gt; သို့မဟုတ် [[ယွန်းလူမျိုး|တိုင်းယွန်း]]ဘာသာစကားဖြင့် ''[[:en:Nam ngiao|Ngiao]]'' ({{lang-th|เงี้ยว}}) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်းကို [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]]: ဖြဝ်ꩻ, [[အနောက်ပိုးကရင်ဘာသာစကား|အနောက်ပိုးကရင်]]: ၥဲၫ့, နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]] သေံဇၞော် (''sem)'' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Shorto|first=H.L.|title=Dictionary of Modern Spoken Mon|publisher=Oxford University Press|year=1962}}&lt;/ref&gt;

'ရှမ်း' ဟူသော ဝေါဟာရသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်းရှိ [[တိုင်းလူမျိုး|တိုင်း စကားပြောသူများ]]အားလုံး၏ ယေဘုယျ အသုံးအနှုန်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်၏ မြို့တော်မှာ [[တောင်ကြီးမြို့]] ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၃၉၀,၀၀၀ ခန့်ရှိကာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပဉ္စမမြောက် အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင်းရှိ အခြားထင်ရှားသော မြို့များမှာ [[သီပေါမြို့]]၊ [[လားရှိုးမြို့]]၊ [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နှင့် [[တာချီလိတ်မြို့]]တို့ ဖြစ်သည်။

== နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ ==

[[File:Shannnnnnn.jpg|thumb|ရှမ်းပြည်နယ် မြေပုံ]]

ရှမ်းလူမျိုးများသည် သီးခြားလွတ်လပ်သော ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုဖြစ်သည့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်]] မျိုးနွယ်စုကြီးမှ ဆင်းသက်လာကြသူများ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Edmondson2007&quot;&gt;Edmondson, J. A., &amp; Solnit, D. B. (2007). ''Comparative Kadai: Linguistic Studies Beyond Tai''. Summer Institute of Linguistics.&lt;/ref&gt; ၎င်းတို့သည် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ စောစီးစွာ ဝင်ရောက်အခြေချခဲ့ကြသည့် သမိုင်းဦးဌာနေ မူလမျိုးနွယ်စုကြီးတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။

သမိုင်းသုတေသနပြုချက်များအရ ခရာ-ဒိုင် မျိုးနွယ်စုများသည် အေဒီ မတိုင်မီခေတ်များကတည်းက တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်း (ယနေ့ခေတ် [[ယူနန်ပြည်နယ်]]၊ ကွမ်တုန်း နှင့် ကွမ်ရှီး ဒေသများ) တွင် အခြေစိုက် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Terwiel1981&quot;&gt;Terwiel, B. J. (1981). ''The Tai of Assam and Ancient Tai Ritual''. Centre for South East Asian Studies.&lt;/ref&gt; အေဒီ ၇ ရာစုနှင့် ၈ ရာစုခန့်တွင် ယူနန်ဒေသ၌ ထွန်းကားခဲ့သော [[နန်ကျောက်]]နိုင်ငံ (Nanzhao) ၏ အင်အားကြီးမားလာမှု၊ တရုတ်ဟန်လူမျိုးများ၏ တောင်ဘက်သို့ နယ်မြေချဲ့ထွင်လာမှုများနှင့်အတူ တိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် ရာသီဥတု ကောင်းမွန်ပြီး မြေဩဇာပြည့်စုံသော တောင်ဘက်မြစ်ဝှမ်းဒေသများသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဆင်းလာခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Luce1959&quot;&gt;Luce, G. H. (1959). &quot;Old Kyaukse and the Coming of the Burmans&quot;. ''Journal of the Burma Research Society''.&lt;/ref&gt; အဆိုပါ ရွှေ့ပြောင်းမှုများမှတစ်ဆင့် မြစ်ဝှမ်းဒေသများကို အခြေခံ၍ လူမျိုးစုများ ကွဲပြားသွားခဲ့ရာ မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် အခြေချသူများမှ [[လာအိုလူမျိုး]] (Lao)၊ ကျောက်ဖယားမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် အခြေချသူများမှ [[ထိုင်းလူမျိုး]] (Siamese/Thai) နှင့် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအထက်ပိုင်း မြေပြန့်ချိုင့်ဝှမ်းများတွင် အခြေချသူများမှ ရှမ်းလူမျိုး (Shan သို့မဟုတ် Tai Yai) ဟူ၍ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Wyatt2003&quot;&gt;Wyatt, D. K. (2003). ''Thailand: A Short History''. Yale University Press.&lt;/ref&gt;

မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ တိုင်မျိုးနွယ်စုများ စတင်ဝင်ရောက်လာသည့် ကာလမှာ အေဒီ ၁၀ ရာစုခန့် သို့မဟုတ် ထို့ထက် စောနိုင်ကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြပြီး [[ပုဂံခေတ်]] အထောက်အထား ကျောက်စာများတွင် ရှမ်းလူမျိုးများကို &quot;သျှံ&quot; သို့မဟုတ် &quot;သျှမ်&quot; (Syam) ဟူသော အမည်ဖြင့် စတင်တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Luce1969&quot;&gt;Luce, G.H. (1969). ''Old Burma-Early Pagán''. Artibus Asiae and New York University.&lt;/ref&gt; 

ရှမ်းလူမျိုးများသည် မိမိတို့အခြေချရာ တောင်ကုန်းချိုင့်ဝှမ်း ဒေသအသီးသီးတွင် &quot;မိန်း&quot; (Mong / မိူင်း) ဟုခေါ်သော မြို့ပြနိုင်ငံငယ်များကို တည်ထောင်ပြီး ရိုးရာခေါင်းဆောင် &quot;စော်ဘွား&quot; (Saopha / ၸဝ်ႈၾႃႉ) များက ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့်ဖြင့် အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;SaoSaimong1965&quot;&gt;Sao Saimong Mangrai (1965). ''The Shan States and the British Annexation''. Cornell University.&lt;/ref&gt; အဆိုပါ စော်ဘွားနယ်မြေ အစုအဖွဲ့များသည် ခေတ်အဆက်ဆက် ပြည်မဒေသရှိ မြန်မာဘုရင်များနှင့် မဟာမိတ်ပြုခြင်း၊ လက်အောက်ခံဖြစ်ခြင်းများဖြင့် တည်ရှိခဲ့ပြီး၊ ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်သို့ ရောက်ရှိသောအခါမှသာ &quot;ပဒေသရာဇ် ရှမ်းပြည်နယ်&quot; အဖြစ် စုစည်းသတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Scott1900&quot;&gt;Scott, J. G. (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing, Burma.&lt;/ref&gt;

== မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များ ==
ရှမ်းလူမျိုးများ သည် ဘာသာဗေဒအရ [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင်း (ခရာ-ဒိုင်)]] ဘာသာစကားမိသားစုဝင် ဖြစ်ကြပြီး၊ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများအရ အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ တောင်ပိုင်းဒေသခံ လူမျိုးစုများနှင့် နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်နေသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2019-09-12). &quot;Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar&quot;. ''Scientific Reports'', 9(1), 13180. DOI:10.1038/s41598-019-49522-8&lt;/ref&gt; ရှမ်းအမျိုးသားများ၏ ဖခင်ဘက်မှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်သော Y-DNA Haplogroup အစုအဝေးတွင် တိုင်-ကဒိုင်းနှင့် ရှေးဟောင်း [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုနီးရှန်းနွယ်များ]] ၏ အဓိက ဗီဇသင်္ကေတဖြစ်သည့် Haplogroup O1a (O-M119) ကို ထင်ရှားသော ရာခိုင်နှုန်းဖြင့် တွေ့ရှိရပြီး၊ ဤသည်မှာ တရုတ်နိုင်ငံ တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် အရှေ့တောင်အာရှအတွင်းသို့ တိုင်နွယ်များ သမိုင်းဝင် ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့မှုကို ဖော်ပြနေသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kutanan2021&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2021). &quot;Reconstructing the human genetic history of mainland Southeast Asia: Insights from genome-wide data from Thailand and Laos&quot;. ''Molecular Biology and Evolution'', 38(8), 3459-3477.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်း ရိုးရာ [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ/ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] နွယ်ဝင်များထံ၌ အတွေ့များသော Y-DNA Haplogroup O1b1a1a (O-M95) ကိုလည်း မြင့်မားစွာ တွေ့ရှိရခြင်းမှာ ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်း အစောပိုင်းကတည်းက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည့် ရှေးဟောင်း မွန်-ခမာ ဒေသခံများနှင့် ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ ဗီဇ ရောနှောခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် အထောက်အထား ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kutanan2021&quot; /&gt; အရှေ့အာရှနွယ်များထံ၌ အတွေ့များသော Haplogroup O2 (O-M122) ကိုလည်း အသင့်အတင့် ပမာဏအထိ တွေ့ရှိရပြီး၊ အိမ်နီးချင်း [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင် တိဗက်-ဗမာနွယ်]] လူမျိုးစုများနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံခဲ့မှုကို ဖော်ပြနေသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt;

မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော မိုက်တိုကွန်ဒြီးယား DNA (mtDNA) စိစစ်ချက်များတွင်မူ mtDNA Haplogroup B (အထူးသဖြင့် B4, B5)၊ Haplogroup F (F1a)၊ Haplogroup M (M7, M8) နှင့် Haplogroup R (R9) တို့ကို အဓိက တွေ့ရှိရပြီး၊ ဤ ပရိုဖိုင်သည် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းရှိ [[ယွန်းရှမ်းလူမျိုး|တိုင်ယွန်း]]၊ [[လူးရှမ်းလူမျိုး|တိုင်လူး]] နှင့် လာအိုနိုင်ငံရှိ တိုင်နွယ်စုများ၏ မိခင်ဘက်ဆိုင်ရာ mtDNA ပရိုဖိုင်များနှင့် အလွန်ပင် နီးကပ်စွာ တူညီကြသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kutanan2021&quot; /&gt; 

Autosomal DNA (Genome-wide analysis) နှင့် Principal Component Analysis (PCA) ပြမြေပုံများအရ ရှမ်းလူမျိုးများ၏ Autosomal DNA တွင် တိုင်-ကဒိုင်း (Kra-Dai) ပင်မအစုအဝေး ၆၀% မှ ၇၀% ခန့်နှင့် ရှေးဟောင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံ ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်-ခမာ) ဗီဇ ၃၀% မှ ၄၀% ခန့် ရောနှောပေါင်းစပ်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2021&quot; /&gt; ရှမ်းလူမျိုးများ၏ Autosomal DNA သည် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းရှိ တိုင်နွယ်စုများ၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ ဒိုင် (Dai) လူမျိုးများ နှင့် အလွန် နီးကပ်စွာ တည်ရှိရုံမျှမက၊ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ထိစပ်အုပ်ချုပ်ခဲ့သော ဗမာ၊ ကချင်၊ ပလောင်၊ ဝ စသည့် ဒေသခံ လူမျိုးစုများနှင့်လည်း မျိုးရိုးဗီဇ အပြန်အလှန် စိမ့်ဝင်မှုများ ရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Li2015&quot;&gt;Li, Y. C., et al. (2015-05-19). &quot;Genetic landscape of ethnic populations in Myanmar&quot;. ''PLOS ONE'', 10(5), e0127084. DOI:10.1371/journal.pone.0127084&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt;

==ရှမ်းဝေါဟာရ ရှင်းလင်းချက်==
ရှမ်း ဟူသောအမည်သည် အခြားလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုးတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော ဝေါဟာရဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးတို့ကမူ မိမိကိုယ်ကို တိုင်း(Tai) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်း(ခေါ်) တိုင်း၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် ပတ်သက်၍ အမျိုးမျိုး ဖွင့်ဆိုထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ ရှေးမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် သျမ် (သို့မဟုတ်) သျံ ဟု ရေးသားကြသည်။ ဤဝေါဟာရသည် အာသံ(အရှမ်း)၊ အဟွမ်၊ သယာမ်၊ စိအန်(သို့မဟုတ်) စိအန်လို ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် ထပ်တူဖြစ်သည်။ ရှေးအကျဆုံးအမည်မှာ လောဝ် (သို့မဟုတ်) အိုက်လောဝ် ဖြစ်ဟန်တူသည်။&lt;ref&gt;ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၃၆၉&lt;/ref&gt;

ရှမ်းဟူသော ဝေါဟာရသည် ထို သာမ ဟူသော ပါဠိမှ သျာမ၊ ၎င်း သျာမ မှ တစ်ဆင့် သျာမ်&gt; သျံ&gt; သျှံး&gt; သျှမ်း&gt; ရှမ်း ဟု ရေးသားကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဤကဲ့သို့ မြန်မာမှု၌ (သ)အက္ခရာတွင် (ျ)ယပင့် (ှ)ဟထိုး (ာ)ရေးချ (မ)အက္ခရာသတ်နှင့် သျှာမ်း ဟု အရေးအသား ပြုလာခဲ့ကြခြင်းများသည် သက္ကတအလိုဖြစ်၍ သဒ္ဒါမျိုး ဖြစ်၍ သာလွန်သင့်လျော် ကောင်းမြတ်သော ရေးထုံးရေးနည်း တစ်ရပ်ဖြစ်ကြောင်းကို သိမှတ်ရာ၏။ 
သုဝဏ္ဏသာမ ကို သုဝဏ္ဏသျှာမ်&gt; သုဝဏ္ဏသျှံ ဟု ရေူထုံးပြုသကဲ့သို့ သာမ ကိုလည်း သျှာမ်&gt; သျှမ်း&gt; သျှံ ဟု ရေးသားလာခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၉။&lt;/ref&gt;

ရှေးဟောင်းမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် အေဒီ ၁၁၂၀ ပြည့်နှစ်မှ စ၍ သျံ သျမ် ဟု တွေ့ရသည်။ ချမ်ကျောက်စာတို့တွင်မူ ရှမ်းအမည်ကို အေဒီ ၁၀၅၀ ပြည့်နှစ် မတိုင်မီက တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၄၀၄&lt;/ref&gt;

ရှမ်းလူမျိုးနှင့် ရှမ်းအခေါ်အဝေါ် ဝေါဟာရများကို ပုဂံကျောက်စာများတွင် မကြာ မကြာတွေ့ရသည်။ သျှာမ်း(ရှမ်း) လူမျိုးအကြောင်းကို (၁၁၂၀-အေဒီ)မှစ၍ အကြိမ် (၂၀)ထက်မနည်း ပုဂံကျောက်စာတွင် ဖော်ပြထားသည်။ &lt;ref&gt;သန်းထွန်း(ဦး) ရှေးဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်၊ နှာ-၂၁၉။&lt;/ref&gt;

သျှာမ်း ဟူသော အမည်ပညတ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ရှမ်းပြည် မြန်မာပြည် အကြောင်းကို ရေးသားခဲ့သော ဆာဂျော့စကော့ စသည့် ပုဂ္ဂိုလ်များက သျှာမ်းဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို မြန်မာလူမျိုးနှင့် အခြားလူမျိုးများက အသုံးပြုခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ မည်သည့်အတွက်ကြောင့် အသုံးပြုသည်ဟူ၍ ခိုင်လုံသော အထောက်အထား မရှိဟု ဆိုသည်။ သို့သော် မစ္စတာတီရိရန်ဒီလာကိုပီရီ (Mr.Terrien de lacouperie) ကမူ The Cradle of Shan Race စာအုပ်၌ - 

တရုတ်ပြည်တွင် Hia (ဟိရ)မင်းဆက်ကို ဖြိုဖျက်ခဲ့သော ကုန်သည်များ ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရှိသည့် Shang (ရှံ) လူမျိုးများမှ ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် ဆက်သွယ်ကြကြောင်း၊ တရုတ်ပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ခဲ့သော အရင်းမူလ တစ်မျိုးတည်း ဖြစ်ခဲ့သည့် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတို့၏ ဝေါဟာရများတွင် Tchang (ဆန်) Saing (ဆိုင်) Shen(ရှင်) Sien(စီရင်) အစရှိသော အမည်များနှင့် များစွာ တူညီသော အမည်များ တွေ့ရှိရကြောင်း ရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။

၎င်း၏ အဆိုကို ကျနစွာစိစစ်ကြည့်လျှင် သျှာမ်း ဟူသော အမည်နာမသည် ကုန်သည်များဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Shang (ရှံ)မှ ဆင်းသက်လာသော အမည်များအနက် နောက်ဆုံးခေါ်တွင် ကျန်ရစ်ခဲ့သော အမည်ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူဖွယ်ရာ ရှိပေသည်။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။&lt;/ref&gt;
ဘီစီ ၁၁၂၂-ခုနှစ်တွင် တရုတ် (Shang) ဟု အမည်ရလာသည်ဟုလည်း ဆိုသည်။&lt;ref&gt;Hsen(Khur), The Origin of Tais and A Short History of Shan.P.10&lt;/ref&gt;

၎င်းအပြင် မစ္စတာကော့ကရိန်း ရေးသားသော The Shans စာအုပ်တွင် လဝ နှင့် လွယ်လ တိုင်းရင်းသားများက ရှမ်းကို Shen(ရှံ) ဟု ခေါ်ကြောင်း၊ ကန်တုန်နီဘာသာအားဖြင့် Tsim(စင်မ်) ဟုခေါ်ကြောင်း ရေးသားထားသည်။ ။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။&lt;/ref&gt; ကချင်တိုင်းရင်းသားလည်း ရှမ်းကို Sam (ဆန်-မ်)ဟု ခေါ်သည်ကို တွေ့ရသည်။ တလိုင်းလူမျိုးများက ရှမ်းကို Seam(ဆိန်-မ်)ဟု ခေါ်ကြသည်။ တနင်္သာရီဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော  ထားဝယ်လူမျိုး များကလည်း ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Shan( ရှမ်း)ဟုပင် ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများကလည်း ယခင်က ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Siam(သယာမ်)ဟု ခေါ်သည်။

== မြန်မာ့သမိုင်းနှင့် ရှမ်းခေတ်များ ==

=== ရှမ်းညီနောင်သုံးဦးခေတ် (ပင်းယနှင့် စစ်ကိုင်းခေတ်ဦး) ===
ပုဂံခေတ်နှောင်းပိုင်း မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှုကြောင့် ပုဂံအင်ပါယာ ပျက်သုဉ်းလုနီးပါးဖြစ်ချိန်တွင် ပုဂံမင်းတို့၏ အားကိုးအားထားပြုရသော ရှမ်း-ဗမာ ကပြား စစ်သူကြီးများဖြစ်သည့် အသင်္ခယာ၊ ရာဇသင်္ကြံနှင့် သီဟသူ ဟူသော '''ရှမ်းညီနောင်သုံးဦး''' သည် မြင်စိုင်း၊ မက္ခရာနှင့် ပင်လယ်ဒေသတို့တွင် အခြေစိုက်ကာ အင်အားတည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;ThanTunOldHistory&quot;&gt;သန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၁၃၅–၁၄၂။&lt;/ref&gt; ၎င်းတို့သည် မြန်မာသက္ကရာဇ် ၆၆၂ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၃၀၁) တွင် တရုတ်-မွန်ဂိုတပ်များကို အောင်မြင်စွာ တွန်းလှန်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း တွင် ဩဇာကြီးမားလာခဲ့သည်။ ညီနောင်သုံးဦးအနက် အငယ်ဆုံးဖြစ်သူ သီဟသူ (အနန္တသီဟသူရိန်) သည် သက္ကရာဇ် ၆၇၄ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၃၁၃) တွင် ပင်းယမြို့ကို တည်ထောင်ကာ ထီးနန်းစိုးစံခဲ့ပြီး အညာမြေပြန့်ဒေသသို့ ရှမ်းလူမျိုးများ အလုံးအရင်းဖြင့် ဝင်ရောက်အခြေချလာစေသည့် သမိုင်းအစပျိုးရာ ကာလတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Kala1&quot;&gt;ကုလား၊ ဦး။ (၁၉၆၁)။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး (ပထမတွဲ)''။ ဟံသာဝတီပုံနှိပ်တိုက်။ စာ-၃၁၀–၃၁၅။&lt;/ref&gt;

=== အင်းဝခေတ်နှင့် ရှမ်းစော်ဘွားများ ကြီးစိုးခြင်း ===
ပင်းယနှင့် စစ်ကိုင်းခေတ်များ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် သီဟသူ၏ မြေးတော်စပ်သူ [[သတိုးမင်းဖျား]]က သက္ကရာဇ် ၇၂၆ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၃၆၄) တွင် [[အင်းဝမြို့]]ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;ThanTunOldHistory&quot; /&gt; သို့ရာတွင် အင်းဝခေတ်နှောင်းပိုင်းဖြစ်သော မြန်မာမင်း [[ရွှေနန်းကျော့ရှင်နရပတိ]] (ခရစ်နှစ် ၁၅၀၁–၁၅၂၇) အာဏာစက် အားနည်းချိန်၌ မြောက်ဘက်တစ်လွှားမှ ရှမ်းစော်ဘွားများ ပိုမိုအင်အားကြီးမားလာခဲ့သည်။ ထိုရှမ်းစော်ဘွားများအနက် အင်အားအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် မိုးညှင်းစော်ဘွား မိုးညှင်းစလုံသည် သက္ကရာဇ် ၈၈၈ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၅၂၇) တန်ခူးလဆန်း ၁၂ ရက်တွင် အင်းဝမြို့ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ပြီး ရွှေနန်းကျော့ရှင်နရပတိကို သတ်ဖြတ်ကာ ထီးနန်းအရိုက်အရာကို မိမိ၏သားဖြစ်သူ [[သိုဟန်ဘွား]] (ခရစ်နှစ် ၁၅၂၇–၁၅၄၂) အား ဆက်ခံစေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Hmannan&quot;&gt;မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး (ဒုတိယတွဲ)။ (၁၉၉၃)။ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ပုံနှိပ်ရေးနှင့် စာအုပ်ထုတ်ဝေရေးလုပ်ငန်း။ စာ-၁၁၈–၁child၂၅။&lt;/ref&gt;

သိုဟန်ဘွား လွန်ပြီးနောက် မှူးမတ်တို့က မင်းကြီးရန်နောင်အား ထီးနန်းအပ်နှင်းကြသော်လည်း ငြင်းပယ်ခဲ့ပြီး အုန်းဘောင်စော်ဘွား ခုံမှိုင်းကို အင်းဝနန်းတွင် ဆက်လက်ဘိသိက်မြှောက်ရန် မှာကြားခဲ့ကာ မိမိကိုယ်တိုင်မူ ရဟန်းဝတ်ဖြင့် တောထွက်သွားခဲ့သည်။ အုန်းဘောင်ခုံမှိုင်း လွန်သော် သားဖြစ်သူ [[မိုးဗြဲနရပတိ]] (ခရစ်နှစ် ၁၅၄၅–၁၅၅၁) ဆက်လက်စိုးစံစဉ် စစ်ကိုင်းဒေသမှ ရှမ်းမင်းမျိုးနွယ်တစ်ဦးဖြစ်သူ [[စစ်ကိုင်းနရပတိစည်သူ|စည်သူကျော်ထင်]] က အင်းဝကို လာရောက်တိုက်ခိုက် အောင်နိုင်ခဲ့ပြီး အင်းဝထီးနန်းကို သိမ်းပိုက်စိုးစံခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Kala2&quot;&gt;ကုလား၊ ဦး။ (၁၉၆၁)။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး (ဒုတိယတွဲ)''။ ဟံသာဝတီပုံနှိပ်တိုက်။ စာ-၁၄၂–၁၄၆။&lt;/ref&gt;

=== ရှေးရှမ်းဖက်ဒရယ်ပြည်နယ်များ (၃၃ နယ်) ===
ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် ဦးစီးအုပ်ချုပ်မှုမှတ်တမ်းများအရ ရှမ်းစော်ဘွားများ အုပ်ချုပ်ရာ ဒေသတွင် ပြည်နယ်ပေါင်း ၃၃ နယ် တည်ရှိခဲ့သဖြင့် ရိုးရာအရ &quot;တေတ္တိံသ&quot; (၃၃ နယ်) ဟု တင်စားခေါ်ဆိုကြသည်။ ယင်းဒေသသည် စုစုပေါင်း စတုရန်းမိုင် ၅၆,၆၄၅ ကျယ်ဝန်းပြီး ဗြိတိသျှအစိုးရလက်ထက်တွင် စော်ဘွား ၁၆ ဦး၊ မြို့စား ၁၃ ဦး နှင့် ငွေခွန်မှူး ၄ ဦးတို့က ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Gazetteer&quot;&gt;Scott, J. G., &amp; Hardiman, J. P. (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Rangoon: Government Printing. Part I, Vol. 1, pp. 200–215.&lt;/ref&gt; ယင်း ၃၃ နယ်ကို ပထဝီဝင်အရ အောက်ပါအတိုင်း တောင်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်း ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားသည် -&lt;ref name=&quot;ShanStates&quot;&gt;လှမင်း (နဂါးဗိုလ်)။ (၁၉၆၈)။ ''ရှမ်းပြည်နယ်သမိုင်းနှင့် စော်ဘွားများအုပ်ချုပ်ရေး''။ မျိုးမြန်မာစာပေ။ စာ-၈၈–၉၇။&lt;/ref&gt;

==== တောင်ပိုင်းရှမ်းပြည်နယ် (၂၇ နယ်) ====
# [[ကျိုင်းတုံမြို့|ကျိုင်းတုံနယ်]]
# [[မိုးနဲမြို့|မိုးနဲနယ်]]
# [[ညောင်ရွှေမြို့|ညောင်ရွှေနယ်]]
# [[ရပ်စောက်မြို့|ရပ်စောက်နယ်]]
# [[လဲချားမြို့|လဲချားနယ်]]
# [[မောက်မယ်မြို့|မောက်မယ်နယ်]]
# [[မိုင်းပန်မြို့|မိုင်းပန်နယ်]]
# [[မိုင်းပွန်မြို့|မိုင်းပွန်နယ်]]
# စကားနယ်
# နောင်မွယ်နယ်
# မိုင်းနောက်နယ်
# [[မိုင်းကိုင်းမြို့|မိုင်းကိုင်းနယ်]]
# [[ကျေးသီမြို့|ကျေးသီဗန်းစံနယ်]]
# [[ပင်လောင်းမြို့|လွယ်လုံ (ပင်လောင်း) နယ်]]
# သထုံ (ဆီဆိုင်) နယ်
# ဗန်းရင်နယ်
# [[ဟိုပုန်းမြို့|ဟိုပုန်းနယ်]]
# နန်းခုတ်နယ်
# စကွယ်နယ်
# [[မိုင်းရှူးမြို့|မိုင်းရှူးနယ်]]
# သမခမ်း (သာမိုင်းခမ်း) နယ်
# [[ပွေးလှရွာ၊ ပင်းတယမြို့နယ်|ပွေးလှနယ်]]
# ဘော်နယ်
# ရွာဝံ (ရွာငံ) နယ်
# ပင်မှီနယ်
# ကျုံးနယ်
# [[ပင်းတယမြို့|ပင်းတယနယ်]]

==== မြောက်ပိုင်းရှမ်းပြည်နယ် (၆ နယ်) ====
# [[သီပေါမြို့|သီပေါနယ်]]
# တောင်ပိုင် (နမ့်ဆန်) နယ်
# မိုင်းရယ်နယ်
# [[သိန္နီမြို့|မြောက်သိန္နီနယ်]]
# [[မိုးမိတ်မြို့|မိုးမိတ်နယ်]]
# မိုးလင်းနယ်

=== ယနေ့ ရှမ်းပြည်နယ် ===
ပြည်နယ်မြို့တော် [[တောင်ကြီးမြို့]]

အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့်

လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့်

ခရိုင် ၁၁ ခရိုင်

မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ်

အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့်

လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့် ခရိုင် ၁၁ ခရိုင် မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ်

[[ရှမ်းပြည်နယ်]] လည်းရှု

== ရှမ်း ၉ ဆက်၊ ၉ စော်ဘွား ==
[[သုတေသနသရုပ်ပြအဘိဓာန်]]တွင် ဖော်ပြချက်အရ ''ရှမ်းကိုးဆက်၊ ကိုးစော်ဘွား၊ လူးတဆယ့်နှစ်ပနား၊ ရာတပါးနှင့်၊ စော်ဘွားစော်ခံ၊ ရွှေဥကင်ဘုံပျံမှာ၊ ညီလာခံခ, ညောင်း၊ မှူးမတ်အပေါင်းစုံကြပြီလား ....... မင်းကြီးများ'' ဟူ သောဇာတ်သဘင် ဘုရင်၏စကားအရ---(၁) မိုးကောင်းစော်ဘွား၊ (၂) မိုးညှင်းစော်ဘွား၊ (၃) သောင်သွပ်စော်ဘွား၊ (၄) မိုးမိတ်စော်ဘွား၊ (၅) မိုးနဲစော်ဘွား၊ (၆) သိန္နီစော်ဘွား၊ (၇) မိုင်းပဲစော်ဘွား၊ (၈) ညောင်ရွှေစော်ဘွား၊ (၉) သီပေါစော်ဘွားတို့ ဟူ၏။

မှတ်ချက်။ ။ ရှမ်းပြည်အစ ''မိုင်းမော'' က- ဟူသော စကားအရမိုင်းမောမှတဆင့် စော်ဘွား ၉-ဆက် ဖြစ်ပေါ်လာသည် ဟူ၏။

== ရှမ်းမျိုး ၃၀ နှင့် ရှေးခေတ်မနုဿဗေဒအမြင် ==
မြန်မာ့ရှေးဟောင်းကျမ်းတစ်စောင်ဖြစ်သော '''&quot;ဇမ္ဗူတံဆိပ်ကျမ်း&quot;''' တွင် ဖော်ပြချက်အရ &quot;ရှမ်းမျိုး ၃၀&quot; ဟု ဆိုသော်လည်း လက်တွေ့တွင် ပထဝီဝင်နှင့် ဘာသာဗေဒအရ ကွဲပြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများနှင့် အိမ်နီးနားချင်း နိုင်ငံခြားသား လူမျိုးစုများစွာ ရောနှောပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;လှမင်း (နဂါးဗိုလ်)။ (၁၉၆၈)။ ''ရှမ်းပြည်နယ်သမိုင်းနှင့် စော်ဘွားများအုပ်ချုပ်ရေး''။ မျိုးမြန်မာစာပေ။ စာ-၄၂–၄၆။&lt;/ref&gt; 

ရှေးခေတ်မြန်မာမင်းများလက်ထက် အယူအဆအရ မိမိတို့နှင့် စကား၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှု မတူဘဲ အရှေ့ဘက်နှင့် မြောက်ဘက် ကုန်းပြင်မြင့်တစ်လျှောက်တွင် နေထိုင်ကြသော လူမျိုးစုအားလုံးနီးပါးကို &quot;ရှမ်း&quot; (Shan) ဟူသောအမည်အောက်တွင် ခြုံငုံ၍ သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;ဆာဂျော့စကော့တ် (လှသမိန် ဆီလျော်အောင်ဘာသာပြန်သည်)။ (၁၉၆၅)။ ''မြန်မာပြည်အခြေပြကမ္ပည်းကျမ်း''။ သုတစာပေတိုက်။ စာ-၁၁၂။&lt;/ref&gt;

=== လူမျိုးစု ၃၀ အား အသေးစိတ်ခွဲခြားခြင်း ===
ဇမ္ဗူတံဆိပ်ကျမ်းပါ ဂါထာစပ်ဆိုချက်အရ ခွဲခြားထားသော လူမျိုးစု ၃၀ ၏ ယနေ့ခေတ် သုတေသနပြုချက် နောက်ခံများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် -&lt;ref name=&quot;Zambu&quot;&gt;မြန်မာမင်းအုပ်ချုပ်ပုံစာတမ်း (ပထမတွဲ)။ (၁၉၆၅)။ ဗဟိုပုံနှိပ်တိုက်။ စာ-၂၃၀–၂၃၄။&lt;/ref&gt;

==== ပထမ ၁၀ မျိုး ====
# '''လင်း''' - လင်းခေး သို့မဟုတ် လင်းဇင်း (လာအို) နွယ်ဖွားများကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်နိုင်သည်။
# '''သက်''' - ရခိုင်ရိုးမတွင် နေထိုင်ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် [[သက်လူမျိုး]]များ ဖြစ်သည်။
# '''ချင်း''' - မြန်မာနိုင်ငံအနောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသမှ [[ချင်းလူမျိုး]]များ ဖြစ်သည်။
# '''ခုံ''' - ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း ကျိုင်းတုံဒေသရှိ ရှမ်းမျိုးနွယ်စုခွဲတစ်ခုဖြစ်သော [[ဂုံလူမျိုး|ခုံ (သို့မဟုတ်) ဂုံလူမျိုး (Khün)]] များ ဖြစ်သည်။
# '''ရင်''' - ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်းနှင့် ကယားပြည်နယ်စပ်ရှိ ရင်ကြား၊ ရင်နက် (ကရင်မျိုးနွယ်စုခွဲ) များကို ဆိုလိုသည်။
# '''ကတူး''' - မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်း စစ်ကိုင်းတိုင်းအတွင်းရှိ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် [[ကတူးလူမျိုး]]များ ဖြစ်သည်။
# '''မြန်''' - ဗမာ (မြန်မာ) လူမျိုးစုကိုပင် ရှေးဟောင်းအခေါ်အဝေါ်ဖြင့် ထည့်သွင်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။
# '''အကျော်''' - ရှေးခေတ်က ကမ္ဘောဒီးယား (ခမာ) သို့မဟုတ် လာအိုနွယ်ဖွားများကို ခေါ်ဆိုသည့် အမည်ဖြစ်သည်။
# '''ဂင်''' - တရုတ်-ဗီယက်နမ်နယ်စပ် သို့မဟုတ် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်အရှေ့ဘက်မှ လူမျိုးစုခွဲတစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။
# '''ရှမ်း''' - ပင်မ [[ရှမ်းလူမျိုး|တိုင် (Tai) နွယ်ဖွား ရှမ်းလူမျိုး]]များကို တိုက်ရိုက်ရည်ညွှန်းသည်။

==== ဒုတိယ ၁၀ မျိုး ====
# '''ဇဝါ''' - အင်ဒိုနီးရှား ဂျာဗားကျွန်း (Java) သို့မဟုတ် လာအိုနိုင်ငံ [[လွမ်ပရာဘန်းမြို့|လွမ်ပရာဘန်း]] ရှေးဟောင်း မာလယူ-ဇဝါ နွယ်ဖွားများကို ဆိုလိုသည်။
# '''မျက်နှာမည်း''' - အသားအရောင်ညိုမည်းသော အိန္ဒိယနွယ်ဖွား သို့မဟုတ် တောင်ပစိဖိတ်နွယ်ဖွားများကို တင်စားခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။
# '''ကသည်း''' - အိန္ဒိယနိုင်ငံ မဏိပူရ (Manipur) ဒေသမှ [[ကသည်းလူမျိုး]]များ ဖြစ်သည်။
# '''ရေမီးထွက်''' - ရှေးဒဏ္ဍာရီလာ လူမျိုးစုအမည် သို့မဟုတ် ထူးခြားသော ဝတ်စုံဝတ်ဆင်သည့် လူမျိုးစုတစ်ခုအား တင်စားခြင်း ဖြစ်သည်။
# '''ကရက်''' - ရှမ်းနှင့် ကရင်မျိုးနွယ်စုခွဲတစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။
# '''လဝ''' - ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းနှင့် ထိုင်းနယ်စပ်တစ်လျှောက်ရှိ မွန်-ခမာနွယ်ဝင် [[ဝလူမျိုး|လဝ (ဝလူမျိုး)]] များ ဖြစ်သည်။
# '''လော''' - ယနေ့ခေတ် [[လာအိုလူမျိုး]] (Lao) များကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။
# '''ပန်းလောင်''' - [[ပလောင်လူမျိုး]] (Ta'ang) များကို ရှေးဟောင်းစာလုံးပေါင်းဖြင့် ဖော်ပြထားခြင်း ဖြစ်သည်။
# '''တရက်''' - ရှမ်းပြည်နယ်စပ်နှင့် ယူနန်ဒေသရှိ လူမျိုးစုခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။
# '''ရှမ်း''' - အထက်ပါအတိုင်း တိုင်နွယ်ဖွား (Tai) အစုအဖွဲ့ကိုပင် ထပ်မံအတည်ပြုခြင်း ဖြစ်သည်။

==== တတိယ ၁၀ မျိုး ====
# '''စနု''' - ကချင် သို့မဟုတ် ရှမ်းတောင်တန်းရှိ လူမျိုးစုခွဲငယ်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။
# '''ဘအူ''' - ဗန်းမော်နှင့် ကချင်တောင်တန်းတစ်လျှောက်ရှိ လူမျိုးစုငယ်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။
# '''ကရင်''' - မြန်မာနိုင်ငံအရှေ့တောင်ဘက် တောင်တန်းနှင့် မြေပြန့်ဒေသရှိ [[ကရင်လူမျိုး]]များ ဖြစ်သည်။
# '''ကချင်''' - မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ဘက်စွန်းရှိ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် [[ကချင်လူမျိုး]] (ဂျင်းဖော) များ ဖြစ်သည်။
# '''ဂနော''' - ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ကံလော သို့မဟုတ် ဒေသခံလူမျိုးစုငယ်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။
# '''ယောန်''' - ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း ဇင်းမယ် (ချင်းမိုင်) ဒေသမှ ရှမ်းနွယ်ဖွား '''&quot;ရှမ်းယွန်း&quot; (Yuan)''' များကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။
# '''လဝိုက်''' - အနောက်ဘက် ကသည်း သို့မဟုတ် ချင်းတောင်တန်းအနီးရှိ လူမျိုးစုငယ်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။
# '''တရုပ်''' - မြောက်ဘက်အိမ်နီးနားချင်း [[တရုတ်လူမျိုး]]များကို ဆိုလိုသည်။
# '''ယိုးဒယား''' - ထိုင်းနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ဘန်ကောက်နှင့် အယုဒ္ဓယအနွယ်ဝင် [[ထိုင်းလူမျိုး]]များ ဖြစ်သည်။
# '''အနဲ''' - ရှမ်းပြည်နယ် တောင်တန်းဒေသရှိ အလွန်သေးငယ်သော လူမျိုးစုခွဲငယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။

==ရှမ်း (၁၀) မျိုး==

[[ရှမ်းကြီးလူမျိုး|ရှမ်းကြီး(တိုင်းလုံ)]]

[[ယွန်းလူမျိုး|ယွန်းရှမ်း]]

[[လာအိုလူမျိုး|လာအို(လော)]]

[[လူးရှမ်းလူမျိုး|လူးရှမ်း(တိုင်းလူး)]]

[[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း(တိုင်းနွဲ့/ရှမ်းကလေး)]]

[[တိုင်းလိုင်လူမျိုး|ရှမ်းနီ(တိုင်းလျန်/တိုင်းလိုင်)]]

[[ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း(တိုင်းခန္တီး)]]

[[ဂုံရှမ်း|ဂုံရှမ်း(တိုင်းခင်/တိုင်းခွန်)]]

[[တိုင်းလေလူမျိုး|အထက်ရှမ်း(တိုင်းလေ/တိုင်းနေ)]]

[[မောရှမ်းလူမျိုး|မောရှမ်း(တိုင်းမောဝ်)]]

'''အခြားကျန်ရှိသည့်ရှမ်းမျိုးနွယ်စုဝင်များ'''

[[လိရှမ်းလူမျိုး|လိရှမ်း(တိုင်းလေ့/တိုင်းလိ)]]

[[လွိုင်ရှမ်းလူမျိုး|လွိုင်ရှမ်း(တိုင်းလွိုင်)]]

== ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==

===ရှမ်းနှစ်သစ်ကူးပွဲတော်===
ရှမ်းပြက္ခဒိန်သည် စိုက်ပျိုးရေးကို အခြေခံထားသည်။ ကောက်ပဲသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးစီးသည့် အချိန်၊ လယ်ယာလုပ်ငန်းများ နားနားနေနေရှိသည့် မြန်မာပြက္ခဒိန်အရ နတ်တော်လဆန်း ၁ ရက်နေ့ကို နှစ်သစ်ကူးအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ၎င်းသည် များသောအားဖြင့် အင်္ဂလိပ်ပြက္ခဒိန်အရ နိုဝင်ဘာ သို့မဟုတ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျရောက်လေ့ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;calendar&quot;&gt;Sao Noom Han, &quot;The Shan Calendar and Its Significance&quot;, 2015.&lt;/ref&gt;  နှစ်သစ်ကူး နံနက်ခင်းတွင် သက်ကြီးရွယ်အို မိဘဘိုးဘွားများထံ သွားရောက်၍ ကန်တော့ကြသည်။ လူငယ်များက လူကြီးမိဘများအား ကျန်းမာပါစေကြောင်း ဆုတောင်းပေးကြပြီး လူကြီးများကလည်း ပြန်လည်၍ မေတ္တာပို့ ဆုတောင်းစကားများ ပြောကြားကြသည်။  ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသို့ သွားရောက်၍ ဆွမ်းကျွေးခြင်း၊ တရားနာခြင်းနှင့် အလှူအတန်း ပြုလုပ်ခြင်းများကို တစ်ပြည်နယ်လုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ နှစ်သစ်ကို ကောင်းမှုကုသိုလ်ဖြင့် စတင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းနှစ်သစ်ကူးပွဲ၏ အသက်မှာ ရိုးရာဖျော်ဖြေမှုများ ဖြစ်သည်။ ကတိုးအက နှင့် တိုးနယားအကသည် ကံကောင်းခြင်းကို ဆောင်ကြဉ်းပေးသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ရှမ်းရိုးရာ အိုးစည်သံများဖြင့် ကခုန်ကြသည်။ခေါက်ပုဒ် (ရှမ်းခေါပုတ်) ကို နှစ်သစ်ကူး အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အိမ်တိုင်းလိုလို ပြုလုပ်၍ ဧည့်ခံကျွေးမွေးကြသည်။&lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;Shan State Cultural Department, Annual Report 2022.&lt;/ref&gt;

===ရှမ်းရိုးရာသင်္ကြန်ပွဲတော်===

သင်္ကြန်ယဉ်ကျေးမှုသည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]သို့ အေဒီ (၁၁) ရာစု ပုဂံနိုင်ငံတော်မှတဆင့် ဗုဒ္ဓဘာသာပြန့်ပွားလာမှုနှင့်အတူ တဖြည်းဖြည်းချင်း စီးဝင်ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;origin&quot;&gt;ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ &quot;ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်&quot;၊ ၁၉၆၄။&lt;/ref&gt; ရှမ်းသင်္ကြန် (ပွႆးသၢင်းၵျၢၼ်ႇ) သည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရှမ်းလူမျိုးတို့၏ အတာနှစ်ကူးကာလ ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုဖြစ်ပြီး မြန်မာပြက္ခဒိန်၏ တွက်ချက်မှုစနစ်အပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်အခြေခံသည်။ ရှမ်းလူမျိုးတို့တွင် နတ်တော်လ တွင်ကြရောက်သော ရှမ်း(တိုင်)နှစ်သစ်ကူးနေ့ ရှိသော်လည်း၊ [[မြန်မာပြက္ခဒိန်]] အရ ကျရောက်သော သင်္ကြန်ပွဲတော်ကိုလည်း &quot;နှစ်ဟောင်းကုန်၍ နှစ်သစ်ကူးခြင်း&quot; အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် တစ်ပြည်နယ်လုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဆင်နွှဲကြသည်။&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;Sai Kam Mong, &quot;The History and Development of the Shan Scripts and Culture&quot;, 2004.&lt;/ref&gt;
ရှေးယခင်ကပင်ပုဂံခေတ် အနော်ရထာမင်းစောလက်ထက်မှစ၍ ရှမ်းနှင့် ဗမာလူမျိုး တို့အကြား နိုင်ငံရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အပြန်အလှန် ထိတွေ့မှုများ ရှိခဲ့သည်။ အေဒီ ၁၁ ရာစု နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းမှ [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်သို့ ပျံ့နှံ့ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့်အတူ ပါဠိစာပေ၊ နက္ခတ္တဗေဒနှင့် ပြက္ခဒိန်တွက်ချက်နည်းများ ပါသွားခဲ့သည်။ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများတွင် သင်္ကြန်စာထုတ်ပြန်ခြင်းနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ နှစ်သစ်ကူးခြင်း ဓလေ့များမှာ ထိုအချိန်မှစ၍ အမြစ်တွယ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;religion&quot;&gt;ရွှေကိုင်းသား၊ &quot;မြန်မာ့ရိုးရာ ၁၂ လရာသီပွဲတော်များ&quot;၊ ၁၉၆၀။&lt;/ref&gt;အင်းဝ၊ ကုန်းဘောင်ခေတ်များတွင် ရှမ်းစော်ဘွားများနှင့် မြန်မာမင်းနေပြည်တော်အကြား အပြန်အလှန် ဆက်ဆံမှုများ ရှိခဲ့သည်။ နန်းတွင်းယဉ်ကျေးမှု ဖလှယ်ရာမှတဆင့် အတာသင်္ကြန် ဓလေ့များသည် ရှမ်းယဉ်ကျေးမှုအတွင်းသို့ ပေါင်းစပ်ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ရတနာပုံခေတ် နန်းတွင်းသင်္ကြန် ကျင်းပပုံများသည် ရှမ်းဟော်နန်းများသို့ ပျံ့နှံ့ရောက်ရှိခဲ့ပြီး စော်ဘွားများကဒေသတွင်း မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်အတိုင်း စည်ကားသိုက်မြိုက်စွာ ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;culture&quot; /&gt;ရှမ်းရိုးရာတွင် သင်္ကြန်ကာလ၌ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများတွင် သဲပုံစေတီ တည်ခြင်းကို အလေးအနက် ထားကြသည်။ လွန်ခဲ့သောနှစ်အတွင်းက မိမိတို့၏ ခြေထောက်တွင် ပါသွားသော ဘုရားဝင်းအတွင်းမှ မြေကြီး၊ သဲများကို ပြန်လည်ဖြည့်တင်းသည့် သဘောနှင့် ကုသိုလ်ယူသည့် ဓလေ့ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;sand&quot;&gt;Sao Noom Han, &quot;Rituals of the Shan New Year&quot;, 2018.&lt;/ref&gt;သင်္ကြန်ရေကစားရာတွင် ရှမ်းရိုးရာ အိုးစည်၊ မောင်းနှင့် ကတိုး၊ တိုးနယားအကများဖြင့် ဖျော်ဖြေခြင်းသည် ရှမ်းပြည်နယ်သင်္ကြန်၏ ထူးခြားချက်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;tradition&quot;&gt;Shan State Cultural Department, &quot;Annual Cultural Report&quot;, 2023.&lt;/ref&gt;

===ရှမ်းရိုးရာရှင်ပြုပွဲ===

ရှမ်းရိုးရာရှင်ပြုပွဲ (ပွႆးသၢင်ႇလၢင်း) သည် အမျိုးသားကလေးငယ်များကို သာသနာ့ဘောင်သို့ သွတ်သွင်းချီးမြှင့်သည့် ပွဲတော်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;ancestry&quot;&gt;Sai Aung Tun, &quot;History of the Shan State&quot;, 2009.&lt;/ref&gt;ရှင်လောင်းများကို နန်းတွင်းမင်းသားငယ်များကဲ့သို့ အလွန်ခမ်းနားစွာ ဝတ်ဆင်ပေးသည်။ခေါင်းတွင် ပန်းပွင့်များဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသော ရွှေရောင် ခေါင်းပေါင်းများ ၊ ပိုးထည်ဖြင့်ရက်လုပ်သော ရိုးရာဝတ်စုံကို ဝတ်ဆင်ပေးသည်။ မျက်နှာကိုလည်း အလှပဆုံး မိတ်ကပ်လိမ်းခြယ်ပေးထားပြီး ရှင်လောင်းများကို မြေကြီးပေါ် ခြေမချစေဘဲ &quot;နတ်မြင်း&quot; ဟု ခေါ်သော လူကြီးများက ပခုံးပေါ်တွင် ထမ်း၍ သွားလာကြသည်။&lt;ref name=&quot;rituals&quot;&gt;နန်းယဉ်ယဉ်ဝင်း (၂၀၁၉)၊ &quot;ရှမ်းရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများ&quot;&lt;/ref&gt;ရှင်လောင်းများကို ထမ်းထားသူများက ရှမ်းအိုးစည်သံနှင့်အတူ စည်းချက်ကျကျ ကခုန်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;food&quot;&gt;Shan State Cultural Department, Annual Report 2022.&lt;/ref&gt;

တရုတ်၊ လာအိုနှင့်ထိုင်း နယ်စပ်များနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဒေသများတွင် နေထိုင်သော ရှမ်းလူမျိုးများသည် ဗမာပြီးလျှင် ဒုတိယအများဆုံး လူမျိုးစု ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ၄ သန်းကျော် နေထိုင်ပြီး လူမျိုးစု ၃၅ စု ပါဝင်နေထိုင်ကြသည်။ ရှမ်းအမျိုးသားများသည် ပင်နီရင်စေ့ တိုက်ပုံကို ခပ်ပွပွ ဘောင်းဘီရှည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ပြီး ခါးတွင် ပုဝါစ စည်းနှောင်လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ကော်လာမဲ့ ရင်ဖုံးလက်ရှည်အင်္ကျီကို ပတ်လည်စင်းပါသော ရိုးရာလုံချည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်သည်။ အင်းလေး၊ ပင်းတယဒေသများ အပါအဝင် အပန်းဖြေလေ့လာရန် ဒေသများစွာ ရှိသည်။{{citation needed}}

=== ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု ===
ဘာသာအယူဝါဒရေးတွင် ရှေးအခါက ရှမ်းလူမျိုးများသည် နတ်ကိုးကွယ်မှုများကိုသာ အဓိက ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ သခင်စော်ဘွားဖြစ်သူ ကွယ်လွန်လျှင် မိဖုရား၊ မောင်းမ အခြံအရံများနှင့် ကျွန်လူ၊ တိရစ္ဆာန်များကိုပါ သတ်ဖြတ်ကာ အတူတကွ မြေမြှုပ် သင်္ဂြိုဟ်သည့် ရိုးရာဓလေ့ဆိုးများပင် ရှိခဲ့ဖူးသည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;Yegar&quot;&gt;Yegar, Moshe (1972). ''The Muslims of Burma''. Otto Harrassowitz Verlag. p. 12.&lt;/ref&gt; သို့သော် ဟံသာဝတီ ဆင်ဖြူများရှင် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းကြီးသည် ရှမ်းပြည်တစ်လွှားကို သိမ်းသွင်းစိုးမိုးပြီးနောက်တွင် အဆိုပါ အသက်သတ်၍ ယဇ်ပူဇော်သည့် အယူအဆများကို ဆက်လက်ပြုလုပ်စေခြင်း မရှိတော့ဘဲ တားမြစ်ပိတ်ပင်ခဲ့ကာ၊ တစ်ပြည်လုံးအား [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်သက်ဝင်စေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Harvey&quot;&gt;Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. Longmans, Green and Co. pp. 165–167.&lt;/ref&gt; 

သို့ဖြစ်၍ ယနေ့အချိန်အထိ ရှမ်းလူမျိုးအများစုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ ကျေးလက်ဒေသအချို့တွင် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုကိုလည်း ပူးတွဲကျင့်သုံးကြကာ ခရစ်ယာန်ဘာသာနှင့် အခြားဘာသာကိုးကွယ်သူ အနည်းငယ်လည်း ရှိကြသည်။

== ဘာသာစကားနှင့် စာပေ ==
{{main|ရှမ်းဘာသာ}}
[[ရှမ်းဘာသာစကား]]သည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင် (Tai-Kadai) ဘာသာစကားအုပ်စု]]ဝင် ဖြစ်ပြီး သံနေသံထား (နိမ့်မြင့်သံ) ရှိသော ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Edmondson&quot;&gt;Edmondson, Jerold A. (1997). ''Comparative Kadai: The Tai Branch''. Summer Institute of Linguistics. pp. 85–89.&lt;/ref&gt;

သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒ သုတေသနပြုချက်များအရ ရှမ်းလူမျိုးများသည် မိမိတို့၏ ဘာသာစကားကို စာပေအဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ရန်အတွက် ထိုခေတ်အခါက ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကြီးမားပြီး စနစ်တကျ ထွန်းကားနေပြီဖြစ်သော ဗမာအက္ခရာများကို ကူးယူအသုံးပြုခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;SaiKamMong&quot;/&gt; သို့သော် ရှမ်းဘာသာစကား၏ ပင်ကိုအသံထွက်များ (အထူးသဖြင့် သံပြင်း၊ သံပျော့ နိမ့်မြင့်သံများ) သည် ဗမာစာပေထက် ပိုမိုများပြားသဖြင့် ဗမာဗျည်း ၁၆ လုံးခန့်ကိုသာ ကူးယူပြီး အဝိုင်းပုံစံ ရှေးဦးရှမ်းစာ (လိခ်တႆးဟောင်း) ကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Edmondson&quot;&gt;Edmondson, Jerold A. (1997). ''Comparative Kadai: The Tai Branch''. Summer Institute of Linguistics. pp. 91–95.&lt;/ref&gt;

ကိုလိုနီခေတ်မတိုင်မီ ဗမာစာပေမှ ဆင်းသက်လာသော ဗျည်းများကို ပိုမိုရိုးရှင်းအောင် ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဗျည်းလုံးရေကို ၁၆ လုံးမှ ၁၈ လုံးအထိသာ ကန့်သတ်အသုံးပြုခဲ့ပြီး ဗမာစာ၏ လုံးကြီးတင်၊ ဆန်ခတ်၊ တစ်ချောင်းငင် စသည့် သရသင်္ကေတ အသုံးအနှုန်းများကို အသွင်ပြောင်းလဲ အသုံးပြုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;SaiKamMong&quot;/&gt; သို့သော် အဆိုပါ ရှမ်းစာတိုစနစ်သည် ဗျည်းနှင့် သရ နည်းပါးလွန်းလှသဖြင့် စာလုံးတစ်လုံးတည်းကပင် အဓိပ္ပာယ် ၄ မျိုး ၅ မျိုးခန့် ထွက်နေပြီး စာဖတ်သူ၏ အခြေအနေ အပေါ် မူတည်၍သာ မှန်းဆဖတ်ရသည့် အားနည်းချက် ရှိခဲ့သည်။

ခေတ်သစ် ရှမ်းစာပေတိုးတက်ရေးအတွက် ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းပြည်နယ်စာပေကော်မတီကို ဖွဲ့စည်းကာ အကြီးစား ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတစ်ရပ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;SaiKamMong&quot;/&gt; မြန်မာစာပေကဲ့သို့ပင် အသံထွက် လုံးဝတိကျစေရန်အတွက် ရှမ်းဘာသာစကား၏ အခြေခံ နိမ့်မြင့်သံ ၅ မျိုးကို ကိုယ်စားပြုမည့်&quot;အသံထွက်သင်္ကေတ သင်္ကေတများ&quot; ကို တီထွင်ထည့်သွင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Diller&quot;/&gt; ၎င်းအပြင်ဗျည်းအက္ခရာများကိုလည်း ခေတ်မီလာစေရန် ပြုပြင်ခဲ့ရာ ယနေ့အသုံးပြုနေသော ခေတ်သစ်ရှမ်းစာ တွင် ဗျည်း ၁၉ လုံးအထိ တိုးတက်ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။

ယနေ့ခေတ်တွင် ရှမ်းစာပေသည် ကွန်ပျူတာ ယူနီကုဒ် (Unicode) စနစ်အထိ အဆင့်ဆင့် တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ဗမာစာပေကဲ့သို့ပင် ဝိုင်းဝန်းသော အက္ခရာအလှကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်သည်။ ဗမာစာပေ၏ ဗျည်း၊ သရ တွဲစပ်ပုံစနစ် (Matrix) ကို အခြေခံထားသော်လည်း ရှမ်းလူမျိုးတို့၏ ပင်ကို တိုင်-ကဒိုင် (Tai-Kadai) ဘာသာစကား၏ သရုပ်လက္ခဏာနှင့် ကိုက်ညီအောင် ကိုယ်ပိုင်လမ်းကြောင်းဖြင့် အောင်မြင်စွာ အဆင့်မြှင့်တင်နိုင်ခဲ့သည့် စာပေတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Edmondson&quot;/&gt;

==ထင်ရှားသော ရှမ်းလူမျိုးများ==
*ပထမဆုံး မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတကြီး [[စဝ်ရွှေသိုက်၊ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|စဝ်ရွှေသိုက်]]
*အာဇာနည် ဝန်ကြီး မိုင်းပွန်စော်ဘွားကြီး [[စံထွန်း၊ စဝ်၊ မိုင်းပွန်စော်ဘွား|စဝ်စံထွန်း]]
*လဲချား စော်ဘွားကြီး [[သရေစည်သူ]] [[နွံ၊ စဝ်|စဝ်နွံ ]]
*ဗိုလ်[[စောနောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောနောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဗိုလ်[[စောအောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောအောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဗိုလ်[[မိုးညို၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|မိုးညို(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဂန္ထဝင်ရုပ်ရှင်သရုပ်​ဆောင် ရှန်ဟဲမယ် [[မေရီမြင့်]]
*အရှေ့တောင်အာရှ၏ ပထမဆုံး ဟန်နရီဒူးနန့် ဆုရှင် [[အောင်လှိုင်မြင့်၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်လှိုင်မြင့်]]&lt;ref&gt;https://burma.irrawaddy.com/on-this-day/2019/03/15/186512.html&lt;/ref&gt;
*တေးပြုစာဆို ဒေါက်တာ [[စိုင်းခမ်းလိတ် ]] 
*တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းထီးဆိုင် ]]
*တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းဆိုင်မောဝ် ]]

*ရော့ခ် အဆိုတော် [[လေးဖြူ]]
*ရော့ခ် အဆိုတော် [[အငဲ]] 
* အဆိုတော် [[အောင်ထီးခမ်း၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်ထီးခမ်း ]] 
*အဆိုတော် [[ဘိုဖြူ ]]
*အဆိုတော် Nang Kham Noung
*ဒုတိယသမ္မတ ဒေါက်တာ[[မောက်ခမ်း၊ စိုင်း (ဒေါက်တာ)|စိုင်းမောက်ခမ်း]]
* အဆိုတော် သရုပ်ဆောင် [[စိုင်းစိုင်းခမ်းလှိုင်]]
* မြန်မာ့လက်ရွေးစင် ရှေ့တန်းတိုက်စစ်မှူး [[သန်းပိုင် (ဘောလုံးသမား)|သန်းပိုင်]]

== အနုသုခုမအနုပညာ ==
*သျှမ်းအိုးစည်
*သျှမ်းခမောက်
*သျှမ်းသိုင်း
*သျှမ်းတိုးနယားအက
*သျှမ်းကိန္နရာ၊ကိန္နရီအက
*သျှမ်းဗုံတိုအက

== ကိုးကား ==
{{notelist}}
{{reflist|30em}}
* တပင်ရွှေထီး၊ဘုရင့်နောင် ကေတုမတီတောင်ငူရာဇဝင်စဆုံး
* သုတေသနသရုပ်ပြ အဘိဓာန်ကျမ်း
* ဇမ္ဗူတံဆိပ်ကျမ်း *&lt;references /&gt;


{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}
[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]]</text>
      <sha1>4a1wj3rv4qv9jt97ldmbe5p9r1ojv16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သံလွင်မြစ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5122</id>
    <revision>
      <id>1059611</id>
      <parentid>1056427</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sai Main Main</username>
        <id>149780</id>
      </contributor>
      <comment>/* အမည်များ */</comment>
      <origin>1059611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50638" sha1="my7qr1a9wjwjs4iez28kifuavowy8vk" xml:space="preserve">{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; style=&quot;margin-left:7px; width: 24em; font-size: 90%; text-align: left;float:right;border:1px solid #D3D3D3; background-color:#F0F8FF; &quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; font-size: 130%; font-weight: bold;&quot; | '''သံလွင်မြစ်'''

|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center&quot; |[[File:Salween watershed.png|250px|center]]သံလွင်မြစ်

|-valign=&quot;top&quot;
|'''အရှည်'''
|၁၇၄၉မိုင် (၂၈၁၅ကီလိုမီတာ) 

|-valign=&quot;top&quot;
|''' ဖြတ်သန်းရာဒေသ'''
|တရုတ်နိုင်ငံ(တိဗက်ဒေသ၊ ယူနန်ပြည်နယ်)၊ မြန်မာနိုင်ငံ(ရှမ်းပြည်နယ်၊ ကယားပြည်နယ်၊ ကရင်ပြည်နယ်၊ မွန်ပြည်နယ်)
ထိုင်းနိုင်ငံ

|-valign=&quot;top&quot;
|'''မြစ်လက်တက်များ'''
|မုအီမြစ်၊ ပါယီမြစ် (ထိုင်းနိုင်ငံ) 

|-valign=&quot;top&quot;
|'''အဆုံးသတ်စီးဝင်ရာ'''
|အက်ဒမန်ပင်လယ်၊ [[အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ|အိန္ဒိယ သမုဒ္ဒရာ]]
|}
'''သံလွင်မြစ်'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏အထင်ရှားဆုံး[[မြစ်]]ထဲကတစ်သွယ်ဖြစ်ရုံမက [[ကမ္ဘာ]]ပေါ်၌ ရှုခင်းအသာယာဆုံးနှင့် ရေစီးအကြမ်းဆုံးမြစ်တစ်မြစ်ဖြစ်သည်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်ထက် မီတာ ၄,၀၀၀ ကျော်မြင့်သည့် [[ဟိမဝန္တာတောင်]]ပေါ်ရှိ [[တိဘက်]]ဒေသ ကုန်းမြင့်များမှ စတင်မြစ်ဖျားခံစီးဆင်းသည်။ ဤမြစ်သည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]ရှိ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]၏ တောင်တန်းထူထပ်သည့်ဒေသ များကိုလည်းကောင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံရှိ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]] နှင့် [[မွန်ပြည်နယ်]]တို့ကိုလည်းကောင်း၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ (မြန်မာနိုင်ငံ နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ နယ်နိမိတ်အဖြစ် ကီလိုမီတာပေါင်း ၁၂၀ ကျော် ဆက်လက်စီးဆင်း) ကိုလည်းကောင်း ဖြတ်သန်း၍ မြန်မာနိုင်ငံ၊ [[မွန်ပြည်နယ်]]၏မြို့တော် [[မော်လမြိုင်မြို့]] အနီး [[မုတ္တမပင်လယ်ကွေ့]]၌ [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]](အက်ဒမန်ပင်လယ်)အတွင်းသို့ စီးဝင်သည်။ စုစုပေါင်း အရှည်သည် ၁၇၄၉ မိုင် (၂,၈၁၅ ကီလိုမီတာ)ရှိသော်လည်း မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း၌မူမိုင် ၆၅၀ သာရှိသည်။
နိုင်ငံတကာကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းခဲ့သည့် မြစ်တစ်စင်းဖြစ်ပြီး [[အရှေ့တောင်အာရှဒေသ]]တွင် [[မဲခေါင်မြစ်]]ပြီးလျှင် ဒုတိယအရှည်လျားဆုံး ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင် ဆည်တာတမံပိတ်ဆို့ခြင်းခံရခြင်း မရှိသေးဘဲ လွတ်လပ်စွာစီးဆင်းနေသည့် အရှည်ဆုံး မြစ်တစ်စင်းလည်း ဖြစ်သည်။

သံလွင်မြစ်ဝှမ်းလွင်ပြင်ဒေသသည် ဧရိယာ ၃၂၀,၀၀၀ ကီလိုမီတာအထိ ကျယ်ဝန်းပြီးရေဝေဒေသသည် တရုတ်နိုင်ငံ တွင် (၅၃%)၊ မြန်မာနိုင်ငံတွင် (၄၂%) နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတွင် (၅%) ရှိသည်။ ဟိမဝန္တာတောင်တန်းများမှသည် မုတ္တမပင်လယ်ကွေ့အထိ မြစ်ဝှမ်းဒေသတစ်လျှောက်တွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ၏ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းကိစ္စများအတွက်ရော၊ [[ယဉ်ကျေးမှု]]အတွက်ပါ အရေးပါသည့်မြစ်ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူမျိုးကွဲများ အများဆုံးစုစည်းမှီတင်းနေထိုင်နေသည့် မြစ်တစ်စင်းလည်း ဖြစ်သည်။ သံလွင်မြစ်၏ မြစ်ဝှမ်းနှင့် မြစ်လက်တက်များ၏ ရေဝေဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသူ တိုင်းရင်းသားလူမျိုး ၁၃ အုပ်စုရှိပြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့တွင် နေထိုင်ကြသည့် [[ရှမ်း]]၊ [[ဝ လူမျိုး|ဝ]]၊ [[ကရင်နီ]]၊ [[ကရင်]]၊ [[ပလောင်]]၊ [[မွန်]]၊ [[လားဟူ]]၊ [[ပဒေါင်]]၊ [[အာခါ]]၊ [[လီဆူး]] လူမျိုးများ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ အခြားတိုင်းရင်းသား အုပ်စုများသည်လည်း တရုတ်နိုင်ငံရှိ မြစ်ကြောင်းတစ်လျှောက်တွင် နေထိုင်ကြသည်။

== အမည်များ ==
သံလွင်မြစ်သည် ခရီးရှည်ကြီးကို ဖြတ်သန်းချီတက်လာရသည့် အားလျော်စွာ ၎င်းဆုံတွေ့ခဲ့ရသည့် လူမျိုးများအလိုက် အမည်နာမကွဲ အမျိုးမျိုးလည်း ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ရသည်။ တရုတ်နိုင်ငံတွင် သံလွင်မြစ်ကို နူကျန်း(နူဂျင်းမြစ်) (Nu Jiang River)ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြပြီး၊ ရှမ်းလူမျိုးများက နမ့်ခုမ်း(နမ်ခေါင်)ဟု ခေါ်ပါသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် သံလွင်မြစ်ဟုခေါ်ပြီး၊ ဤအသံထွက်ကိုပင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာအားဖြင့် &quot;ဆာလဝင်း&quot; (Salween)ဟုအသီးသီး ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဤအမည်သည်ပင် ယခုတိုင် ကမ္ဘာကခေါ်ဆိုနေကြသည့် အမည်ဖြစ်သည်။

== ဆည်မြောင်းတာတမံများ ==
လက်ရှိအချိန်ထိ တရုတ်နိုင်ငံအတွင်းတွင် သံလွင်မြစ်ပေါ်၌ တည်ဆောက်ထားသည့် တာတမံပေါင်း ၁၃ ခု ရှိနေပြီဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ သံလွင်မြစ်ကြောင်း တစ်လျှောက်တွင် တာဆန်း၊ ဟက်ကြီး အပါအဝင် အကြီးစား ဆည်မြောင်းတာတမံ စီမံကိန်း ၃ ခုထက်မနည်း ဆက်လက်တည်ဆောက်ရန် မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ၊ ထိုင်းနိုင်ငံတို့နှင့် သဘောတူညီမှုရယူပြီးဖြစ်သည်။

မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် လူဦးရေ အထူထပ်ဆုံးနေထိုင်ကြသည့် နေရာမှာ မြစ်ဝနေရာဖြစ်ပြီး မြစ်ကြောင်းမှ ပို့ချလာသည့် မြေဆီဩဇာများဖြင့် ကြွယ်ဝသည့် ဧက ထောင်ချီရှိသည့် လယ်ယာမြေများကို အမှီပြုနေထိုင်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤဒေသများတွင် လူအများက [[မိုးရာသီ]]တွင် [[စပါး]]စိုက်ပျိုးကြပြီး၊ [[နွေရာသီ]]များတွင် မြစ်ကမ်းပါး၌ ဥယျာဉ်များ၊ [[ဟင်းသီးဟင်းရွက်]]များ စိုက်ပျိုးကြသည်။ ထို့အပြင် တစ်နှစ်ပတ်လုံး ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းဖြင့်လည်း အသက်မွေးကြသည်။

သံလွင်မြစ်ဝှမ်းဒေသသည် ဂေဟဗေဒစနစ်အရ ယဉ်ကျေးမှုအရ မျိုးကွဲစုံလင်ကြွယ်ဝသည့် ဒေသဖြစ်သည်။ သို့အတွက် ကြောင့် [[ယူနက်စကို|ကုလသမဂ္ဂ ပညာရေး၊ လူမှုရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့]] (UNESCO) က ကမ္ဘာက အလေးပေးထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက် ရမည့်ဒေသတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ တရုတ်နိုင်ငံ၊ ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်မြောက်ပိုင်းကို အပြိုင်သဖွယ် ဖြတ် ၍ စီးဆင်းနေသည့် ယန်ဇီး၊ မဲခေါင်၊ သံလွင်မြစ်များ အထက်ပိုင်းမှသည် အောက်ပိုင်းဖြတ်သန်းရာ ဒေသများကို ဤသို့ သတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ UNESCO အဖွဲ့၏ အဆိုအရ ဤဒေသများသည် ရာသီဥတုသမမျှတသည့် ဒေသဖြစ်ပြီး၊ မျိုးကွဲ ဇီဝသတ္တ အစုံလင်ဆုံးဒေသလည်း ဖြစ်သည်။ အလားတူပင် ထိုင်းအစိုးရကလည်း သံလွင်မြစ်ကမ်းတစ်လျှောက် ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ်ရှိ သစ်တောများကို အရေးပါသည့် နိုင်ငံတကာမုတ်သုံတောစိမ်းများအဖြစ် ၂၀၀၀ ခုနှစ်က သတ်မှတ်ထား ခဲ့သည်။

ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ်တစ်လျှောက် သံလွင်မြစ်ကမ်းပါးတွင် နေထိုင်ကြသည့်ပြည်သူများ၏ အဆိုအရ သံလွင်မြစ်နှင့် ၎င်း၏ မြစ်လက်တက်များတွင် ရွှေ့ပြောင်းမှီတင်းနေထိုင်ကြသည့် ငါးမျိုးစိတ်ပေါင်း တစ်ရာကျော်ရှိသည်ဟု ဆိုသည်။ ဤငါးများ သည် ထိုင်းလူမျိုးများအတွက်သာမက မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကရင်၊ ကရင်နီ၊ မွန်၊ ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်း နေထိုင်ကြသူ တိုင်းရင်း သားတို့အတွက်လည်း အရေးပါသည့် အစားအသောက်ရင်းမြစ်များ ဖြစ်သည်။

ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ် သံလွင်မြစ်တစ်လျှောက်ရှိ သစ်တောများသည်လည်း ပထဝီအရ ဇီဝသဘောအရ နယ်ခြားသဖွယ် ဖြစ်နေစေပြီး မတူကွဲပြားသည့် မျိုးစိတ်များဖြင့် ကြွယ်ဝလှပါသည်။ အိန္ဒိယ-တရုတ် ဒေသငယ် (Indo-Chinese sub-region) သည် တရုတ်-ဟိမဝန္တာ (အိန္ဒိယ) ဒေသငယ် (Sino-Himalayan sub-region) နှင့် ဆုံတွေ့ရာနေရာလည်း ဖြစ်သည်။ သို့အတွက်ကြောင့် ဇီဝသတ္တမျိုးကွဲများ အမျိုးစုံကြွယ်ဝပြီး ဟိမဝန္တာတောင်တန်းနှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်းဒေသ တို့တွင် တွေ့ရှိရသည့် အပင်များ၊ တိရစ္ဆာန်များကိုလည်း ဤဒေသတွင် အလားတူ တွေ့ရှိနိုင်သည်။ အလားတူ အင်ဒိုချိုင်းနားဒေသတွင် တွေ့ရသည့် ဇီဝသတ္တမျိုးကွဲများကိုလည်း ဤဒေသတွင် တွေ့ရှိရသည်။

သံလွင်မြစ်ဝှမ်းဒေသသည် [[တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်]]များနှင့် [[ငါး (တိရစ္ဆာန်)|ငါး]]မျိုးများသာ ကြွယ်ဝစုံလင်ခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ် သံလွင်မြစ် ဖြတ်သန်းရာ ဒေသသည် ကမ္ဘာ၏ [[ကျွန်းသစ်]]အကြွယ်ဝဆုံး ဒေသအဖြစ်လည်း ဂေဟဗေဒပညာရှင်များက သတ်မှတ်ပြောဆိုကြသည်။ ဤဒေသရှိ ကျွန်းတောများမှာ မြစ်စီးဆင်းရာ ဒေသတစ်လျှောက်တွင် ထူထဲစွာ ပေါက်ရောက်ကြပြီး အရှေ့တောင်အာရှ အခြားဒေသများရှိ ကျွန်းတောများနှင့်ပင် ခြားနားမှု ရှိသည်။ အခြားဒေသများတွင် ကျွန်းတောများ ပေါက်ရောက်ပုံမှာ ကျိုးတိုးကျဲတဲနိုင်လှသည်ဟု ဆိုသည်။ မြစ်၏ အထက်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်းရှိ ဤကျွန်းတောများသည် တည်ဆောက်ရန် လျာထားသည့် [[တာဆန်းဆည်]]ကြောင့် ပျက်စီးဖွယ်ရှိနေပြီး၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] အတွင်း နောက်ဆုံးကျန်ရှိတော့သည့် သစ်တောနေရာများလည်း ဖြစ်သည်။

မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်ရှိ သံလွင်မြစ်ဝှမ်းသည် သမိုင်းအရ အရေးပါသည့် ဒေသလည်း ဖြစ်သည်။ [[ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း]] သမိုင်းပညာရှင်များက ဤဒေသတွင် သမိုင်းမတင်မီ ရုပ်ကြွင်းများ တွေ့ရှိရပြီး အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင် လူစတင်ဖွံ့ဖြိုးသည့် မူလအထောက်အထားလည်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ လူသိများသည့် ဤသို့ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း အထောက်အထား အများဆုံးတွေ့ရှိရသည့်နေရာကို ဝိညာဉ်ဂူ (Spirit Cave) ဟု ခေါ်ကြပြီး ထိုင်းနိုင်ငံ၊ [[မဲဟောင်ဆောင်]] ဒေသ တောင်တန်းများပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ &lt;ref&gt;© 2009 မြန်မာနိုင်ငံ မြစ်ချောင်းများဆိုင်ရာ ကွန်ရက် (BRN).&lt;/ref&gt;

==သံလွင်ထွက်ပစ္စည်း==
သံလွင်မြစ်ကမ်းတွင် နေထိုင်ကြသောသူများသည် တံငါလုပ်ကြ၏။ အချို့မှာ သစ်ဝါး မျှောကြ၏။ ရွှေကျင်ကြ၏။ သံလွင်ရွှေမှာ မာကြော၏။ ရွှေဝါရောင် ဖျော့၏။ သံလွင်မြစ်ကမ်းရှိ သဲသောင်ပြင် ကျောက်ခဲပြင်များမှာ လွန်စွာလှပ၏။ အမည်းရောင်ရှိသော သံလွင်ကျောက်ခဲများသည် ချစ်စရာကောင်း၏။ ရွှေစစ်မစစ် စမ်းသပ်ရာတွင် အသုံးဝင်သည်။ သံလွင် ကျောက်ခဲသည် နှစ်ပေါင်းများစွာ မိုင်ပေါင်းများစွာ ရေတိုက်စားလာသောကျောက်ဖြစ်သည့်အတွက် အချို့မှာပြားချပ်ပြီး လှပစွာ ဝိုင်းနေသည်ကိုတွေ့ရ၏။ အနက်ရောင် ကျောက်ပြားဝိုင်းများမှာ အရွယ်အစား အမျိုးမျိုးရှိကြသည်။ သံလွင်သဲမှုန့်များသည် မြေမရောသော သဲမှုန့်အစစ်ဖြစ်၍ အဆောက်အအုံဆောက်ရာတွင် အသုံးဝင်၏။

သံလွင်မြစ်အတွင်းရှိငါးများလည်း မျိုးပေါင်းများစွာရှိကြမည်။ နာမည်ကြီးသည်မှာ ငါးကြင်းမြီးကွဲကဲ့သို့ သံလွင်ငါးများဖြစ်သည်။ ရေစီးသန်သောကြောင့် သဘာဝအလျောက် သံလွင်ငါးများသည် ကိုယ်လုံးရှည်ကြသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ သံလွင်ငါးမြီးကွဲများသည် ကမ်းစပ် နားရေသောက်ဆင်းလာသော သတ္တဝါငယ်များကို အမြီးနှင့်ရိုက်လှဲ၍ ဖမ်းစားတတ်ကြသည်။ သံလွင်ငါး၏ အရသာသည်လည်း အများနှင့် မတူ တစ်မူထူးခြားသည့် အရသာရှိသည်။ သံလွင်မြစ်ကမ်း၌ ပေါက်သော ဟင်းရွက်တစ်မျိုးကို ရှမ်းဘာသာဖြင့် (ဖတ်ခုံး) ဟုခေါ်ပြီး မြန်မာဘာသာဖြင့် သံလွင်ဟင်းရွက်စိမ်း ဟုခေါ်မည်ထင်သည်။ ချက်စားလျှင် အရသာဆိမ့်သည်။ ကင်းမွန်ရွက်ထက် အရသာ ပိုဆိမ့်သည်။ နောက်တစ်မျိုးမှာ သံလွင်ကန်စွန်းဥဖြစ်သည်။ ကန်စွန်းဥနီကဲ့သို့ပင်။ သို့သော် ဥတိုင်း လိုလို ပိုးထိုးနေသည့်ပုံစံမျိုးဖြစ်နေသည်။ ပြုတ်စား ချက်စားလျှင် အထဲ၌ အနီရောင် အညိုရောင်ရှိပြီး ရိုးရိုးကန်စွန်းဥထက် အရသာပို ချိုသည်။ မာသည်။

== မြစ်လက်တက်များ ==
* Moei မြစ်(ထိုင်းနိုင်ငံ)
* Pai မြစ်(ထိုင်းနိုင်ငံ)
==စီးဆင်းမှု==
သံလွင်မြစ်သည် တိဗက်ပြည်အရှေ့ဘက်ရှိ တန်ဂလာတောင်တန်းတွင် မြစ်ဖျားခံ၍ တရုတ်နိုင်ငံ ဆီကျန်ပြည်နယ်ဘက်သို့ အနောက်မှအရှေ့စီးဆင်းလာပြီးလျှင် လတ္တီတွဒ် ၃၀° နေရာရောက်သောအခါ အရှေ့တောင်ဘက်သို့ မြစ်ကြောင်းပြောင်းကာ ယူနန်နယ်ဘက်သို့စီးဝင်သည်။ ယူနန်နယ်တွင်မြောက်မှ တောင်သို့စီးဆင်းလာပြီးနောက် လတ္တီတွဒ် ၂၇° နေရာသို့ရောက်သောအခါ အနောက်ဘက်ရှိနမ့်မိုင်ခမြစ်  အရှေ့တောင်ဘက်သို့မြစ်ကြောင်းပြောင်းကာ ယူနန်နယ်ဘက်သို့စီးဝင်သည်။ 

ယူနန်နယ်တွင်မြောက်မှ တောင်သို့စီးဆင်းလာပြီးနောက် လတ္တီတွဒ် ၂၇°နေရာသို့ရောက်သောအခါ အနောက်ဘက်ရှိနမ့်မိုင်ခမြစ် (ဧရာဝတီမြစ်အစ မြစ်ခွတစ်ခု)နှင့် ရေဝေကုန်းတန်းတစ်ခုသာ ခြား၍ အရှေ့ဘက်ရှိမဲခေါင်မြစ် နှင့် မိုင် ၃၀ ခန့်သာ ကွာလှမ်းတော့သည်။ လတ္တီတွဒ်၂၄°တွင် မြန်မာနိုင်ငံတွင်းသို့ဝင်ရောက်လာကာ ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်း သိန္နီနယ်၊ ကိုးကန့်နယ်၊ ဝနယ်၊ မိုင်းလွန်းနယ်၊ ကျိုင်းတုံနယ်၊ မိုင်းပန်နယ်၊ မောက်မယ်နယ် တို့ကိုလွန်ပြီးနောက် ကယားပြည်နယ်ကိုဖြတ်စီးသည်။ ကယားပြည်နယ်ကိုလွန်သော် ယိုးဒယားနှင့် ကရင်ပြည်နယ်တစ်လျှောက် နယ်ခြားသဖွယ်စီးဆင်းလာပြီးနောက် ကရင်ပြည်နယ်တွင်းကိုဖြတ်စီးကာလတ္တီတွဒ် ၁၆.၅° နေရာတွင်မော်လမြိုင်မြို့အနီးမှ မုတ္တမပင်လယ်ကွေ့ထဲသို့ စီးဝင်သည်။

မုတ္တမပင်လယ်ကွေ့ထဲသို့စီးဝင်ရာတွင် မြစ်ဝနှစ်ခုခွဲထွက်သည်။ တစ်ခုသည်ဘီလူးကျွန်းမြောက်ဘက်မှ ဒရယ်ပေါက်မြစ်အဖြစ်စီးသွား၍ ကျန်တစ်ခုသည် အရှေ့မှမော်လမြိုင်မြစ် အဖြစ် စီးထွက်သည်။ ဒရယ်ပေါက်မြစ်သည်လှေသမ္ဗန်များသာဝင်ထွက်သွားလာနိုင်သော်လည်း မော်လမြိုင်မြစ်ဘက်မှမူ ပင်လယ်ကူးသင်္ဘောကြီးများသည်မော်လမြိုင်မြို့အထိဝင်ထွက်သွားလာနိုင်သည်။ ပေ ၁၀၀ ခန့်ရှည်သော သင်္ဘောများသည်မော်လမြိုင်မြို့မှအထက် ၆၃ မိုင်ဝေးသော ရွှေဂွန်းမြို့အထိ ဆန်တက်သွားလာနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် နွေရာသီ ရေနည်းသည့်အခါ၌ ရွှေဂွန်းမြို့အောက် ၁၂ မိုင်ဝေးသောနေရာမှနေ၍ ပို၍ငယ်သော သင်္ဘောကလေးပေါ်ပြောင်း၍ဆန်တက်ရသည်။ မော်တော်ဘုတ်နှင့် လှေသမ္ဗန်များသည်နွေရာသီတွင် ရွှေဂွန်းမြို့အထက် ၂၈ မိုင်ဝေးသောမဲဆိပ်မြို့အထိ ဆန်တက်နိုင်သည်။ သံလွင်မြစ်ကိုတိဗက်ပြည်တွင် ဂျာမိုငိုချူမြစ်ဟုလည်းကောင်း၊ နက်ချူမြစ်ဟုလည်းကောင်းခေါ်၍ တရုတ်နိုင်ငံတွင် လူကျန်မြစ်ဟုလည်းကောင်း၊ နုကျန်မြစ်ဟုလည်းကောင်း ဖုတ်ဆုကျန်မြစ်ဟုလည်းကောင်းခေါ်ပြီးလျှင် ရှမ်းတို့က နမ့်ခေါင်မြစ်ဟု ခေါ်သည်။ 

တိဗက်ဘာသာဖြင့်ဂျာမိုငိုချူမြစ်ဟူသည်မှာ တရုတ်နိုင်ငံ၏မြစ်ပြာ ဟုအဓိပ္ပာယ်ရလေသည်။ သံလွင်မြစ်သည် တိဗက်ပြည်ဘက်ပိုင်းတွင် ရေခဲ မသွားမီ ရေရောင်သည် အပြာရင့်ရောင်သန်း၍ နေတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ နွေအခါ၌မူ ရွှံ့နှစ်ရောင်ဝါ၍နေလေသည်။ မြစ်အစပိုင်းဒေသတွင်အောင်းရိုင်းများ၊ ဝံပုလွေများ၊ တောဆိတ်များ ပေါများသဖြင့် ထင်ရှားသည်။ 

သံလွင်မြစ်ကိုတရုတ်တို့ကလူတို့အား အန္တရာယ်ဖြစ်စေသောမြစ်ဟုယူဆကြသည်။ သို့ရာတွင်တရုတ်ပိုင်နက်ဖြစ်သောလူကျန်ခေါ်ဟောင်ခိုနယ်သည်အောက်မြန်မာနိုင်ငံအပိုင်းမှလွဲ၍ သံလွင်မြစ်ဝှမ်း၏လူဦးရေအများဆုံးအပိုင်းဖြစ်သည်။ သံလွင်မြစ်သည်ရေစီးအလွန်သန်သည်။ 

မြစ်ညာပိုင်းတွင်မြစ်ကြောင်းအလွန်ကျဉ်း၍ ရှုခင်းလှသည်။ မြစ်ကမ်းနှစ်ဖက်သည်ကျောက်တောင်ထူထပ်၍ ကမ်းပါးစောက်သည်။ ထိုကြောင့်အပေါ်မှစီး၍ကြည့်မူ သံလွင်မြစ်သည် ကျောက်ဆောင်မှအက်ကြောင်းသဖွယ်ထင်ရသည်။ မြစ်ကြောင်းတစ်လျှောက် လုံး၏ထူးခြားသောအသွင်အပြင်မှာ ဘေးနှစ်ဘက်ကမ်းသည်ရေမျက်နှာပြင်ထက်ပေ ၃၀၀၀ မှ ၆၀၀၀ အထိမြင့်ရကား မြောင်းစောက်ကြီးနှင့် တူနေခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ အောက်မြန်မာနိုင်ငံတွင်းသို့ရောက်သည့်အပိုင်းမှလွဲ၍ ကမ်းနှစ်ဖက်မြေပြန့်ဟူ၍ လုံးဝမတွေ့ရချေ။

နွေရာသီတွင်မြစ်ကမ်းများတွင်သဲများ၊ ရေစားကျောက်တုံးကြီးများ၊ ကျောက်ဆောင်များနှင့်ကျောက်စရစ်ခဲများအနှံ့အပြားတွေ့ရသည်။ မိုးရာသီကျရောက်သည့်အခါ ရေအလွန်ပြည့်လာရကား ဤကျောက်တုံးကျောက်ဆောင်များ မပေါ်တော့သည့်အပြင် ကမ်းစောက်ရှိသစ်ပင်များကိုပင် တိုက် စားသည်အထိ အရှိန်ပြင်းစွာစီးဆင်းလေသည်။ သံလွင်မြစ်၏ရေမျက်နှာပြင်သည် ရေများချိန်နှင့် ရေနည်းချိန်တွင် ပေ ၆၀ မှ ၇၀ အထိကွာခြားတတ်၍ အချို့ဒေသ၌ပေ ၉၀ အထိကွာတတ်သည်။ ကျောက်တောင်များ၊ ကျောက်စောင်းများကြောင့် ရေဝဲများ၊ ရေတံခွန်များအလွန်ပေါများသဖြင့် 
နေရာအတော်များများ၌ ကူးသန်းသွားလာရေးအတွက် မလွယ်ကူချေ။ ရေအလွန်များသည့်မိုးတွင်းအခါ၌ ယင်းအန္တရာယ်များကင်းပျောက်သွားသော်လည်း ရေစီးအလွန်သန်လာသဖြင့် 
မြစ်ကိုဆန်၍လှေများမတက်နိုင်တော့ချေ။ 

ရေစီးနှေးသည့်အချို့နေရာတွင် တစ်နာရီလျှင်မိုင်ဝက်နှုန်းစီး၍ ရေဝဲများနေရာတွင် ရေစီးသန်သည့်အခါတစ်နာရီလျှင် ၁ ၁⁄၂  မိုင်နှုန်း (၁၀နော့)ကျော်စီးသည်။ ရှားတောမြို့နှင့် ကျောက်ညှပ်မြို့ကြားရှိသံလွင်မြစ်ပိုင်းတွင်လှေကြီးများသွားလာနိုင်သော်လည်း ကျောက်ညှပ်မြို့နှင့် ယွန်းစလင်းမြစ်ဝအကြားတွင် ရေဝဲများပေါရုံမက ရေစီးအလွန်သန်၍ အန္တရာယ်အများ ဆုံး အဆိုးဆုံးအပိုင်းဖြစ်သည်။ ယွန်းစလင်းမြစ်ဝမှ သံလွင်မြစ်ဝအထိ အပိုင်း၌မူ သင်္ဘောများအခက်အခဲမရှိသွားလာနိုင်ကြသည်။ သံလွင်မြစ်ကမ်းနှစ်ဘက်၌လည်းခရီးသွားလာရန် လမ်းအနည်းငယ်ရှိသော်လည်း မိုးအခါ၌ရေလွှမ်းသွားတတ်သဖြင့် ထိုလမ်းများမရှိတော့ချေ။

သံလွင်မြစ်သည် ဧရာဝတီမြစ်ထက်ရှည်သော်လည်း ဧရာဝတီမြစ်လောက်ကူးသန်းသွားလာရေးအတွက် အသုံးမကျဟုဆိုရပေမည်။ သို့ရာတွင်ယင်း၏အရှေ့ဘက်ရှိ မဲခေါင်မြစ်ကဲ့သို့ကား သစ်များမျှောရန်အသုံးဝင်လေသည်။ သောင်ရင်းမြစ်နှင့်ဆုံရာနေရာ၏အောက် မိုင် ၃၀ ခန့်တွင် တည်ရှိသော  ကယိုးတန်မြို့သည်ထင်ရှားသော သစ်ဆိပ်မြို့ဖြစ်သည်။ မြစ်ရိုးတစ်လျှောက် သစ်တောများမှထွက်သည့် သစ်များကိုမော်လမြိုင်မြို့အထက် မိုင် ၆၀ အကွာ နေရာလောက်အထိမျှောချကာ ထိုနေရာမှမော်လမြိုင်မြို့ အထိ သစ်ဖောင်များဖွဲ့၍ ပို့ပြီးနောက် မော်လမြိုင်မြို့မှတစ်ဆင့် နိုင်ငံခြားသို့သင်္ဘောကြီးများနှင့်တင်ပို့ကြရသည်။ သံလွင်မြစ်ကိုဖြတ်သန်းသွားလာရန် တရုတ်နိုင်ငံဘက်တွင် တံတားဖြတ်၍ ဆောက်ထားသော်လည်း မြန်မာနိုင်ငံဘက်တွင် ကူးတို့ဆိပ်များမှတစ်ပါး ရှေးယခင်ကတံတားဟူ၍မရှိခဲ့ချေ။ သို့ရာတွင် ၁၉၆၃ ခုနှစ်မှစ၍ တရုတ်ချေးငွေဖြင့်သံလွင်မြစ်ကိုဖြတ်ကာ တံတားနှစ်ခုဆောက်လုပ်ရန်အစီအစဉ် ရှိခဲ့သည်။ တစ်ခုမှာ တာကော်တံတားဖြစ်၍ တစ်ခုမှာ ကွမ်းလုံတံတားဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံဘက်တွင် စုစုပေါင်း ကူးတို့ဆိပ် ၈၈ ဆိပ်ရှိသည်။ ကူးတို့ဆိပ်ရွာများသည်အနည်းဆုံး အမြင့်ပေ ၁၀၀၀ ရှိကုန်းပေါ်တွင်တည်ထားလေသည်။ သံလွင်မြစ်ပေါ်တွင် ယင်းကူးတို့ဆိပ်များမှအပအခြားမြို့ဟူ၍မရှိသလောက်ပင်ဖြစ်သည်။ ကူးတို့ဆိပ်တစ်ခုနှင့်တစ်ခုသည် မိုင်ပေါင်းများစွာ ကွာလှမ်းသည်။ ကူးတို့ဆိပ် ၈၈ ခုအနက်ထင်ရှားသော 
ကူးတို့ဆိပ်ခြောက်ခုရှိသည်။ 

ယင်းတို့မှာ
# ကွမ်းလုံ
# မန်းဆန်၊ 
# တာကော်၊ 
# တာဆင်း၊ 
# တာတောမော်၊ 
# တာဆင်းလေ ကူးတို့ဆိပ်တို့ဖြစ်ကြသည်။ 
===ကွမ်းလုံကူးတို့ဆိပ်===
[[ကွမ်းလုံကူးတို့ဆိပ်]] တရုတ်မြန်မာယဉ်ကျေးမှုလဲလှယ်ရေးတွင် ကျေးဇူးပြုခဲ့သောကူးတို့ဆိပ်ဖြစ်သည်။ နမ့်တင်းမြစ်နှင့်သံလွင်မြစ်ဆုံရာအနီး သံလွင်မြစ်၏ အနောက်ဘက်ကမ်းတွင်တည်ရှိသည်။ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ ယူနန်နယ်စပ်မှ ၁၅ မိုင်ဝေးသည်။ ယခုအခါ ထိုနေရာတွင်သံလွင်မြစ်ကိုဖြတ်ကျော်၍ ၁၉၆၅ ခုနှစ်ကဆောက်လုပ်ထားသော ၈၉၈ ပေရှည်ကြိုးတံတား ရှိသည်။
===မန်းဆန်ကူးတို့ဆိပ်===
မိုင်းလွန်းနယ်တွင်ရှိ၍ မြစ်ကိုဖြတ်ကူးရန် အလွယ်ဆုံးနေရာဖြစ်သည်။ ရေများသည့်အခါတွင် ကမ်းပါးသည် သဲများ၍ အတက်အဆင်း ကောင်းသည်။ သို့ရာတွင် 
အေး၍ခြောက်သွေ့သောရာသီတွင် ကမ်းပါးနှစ်ဖက်စလုံးသည် ကျောက်ဆောင်ထူထပ်နေလေသည်။ ဤနေရာ၌ သာမန်ခြောက်သွေ့သော ရာသီတွင် မြစ်သည် ကိုက် ၁၀၀ ခန့်သာကျယ် ၍ အနည်း ဆုံး ၅၅ ပေနက်သည်။ အမြင့်ပေ ၁၅၀၀ ရှိသည်။ ရေစီးသည် တစ်နာရီလျှင် လေးမိုင်ငါးမိုင်ခန့်စီးသည်။ တောင်သိန္နီနယ်၊ မိုင်းလွန်းနယ်နှင့် သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်းရှိ 
အခြားဒေသမှကုန်သည်များ အများဆုံးအသုံးပြုသည်။
===တာကော်ကူးတို့ဆိပ်===
လူသိအများဆုံးနှင့် အထင်ရှားဆုံးကူးတို့ဆိပ်ဖြစ်၍ တောင်ပိုင်းရှမ်းပြည်တွင် အသုံးအများဆုံးဖြစ်သည်။ ကျိုင်းတုံသို့သွားသော လမ်းမကြီးသည် ယင်းကူးတို့ဆိပ်ကို ဖြတ်၍သွားလေသည်။ ခြောက်သွေ့သောရာသီတွင် ထိုနေရာရှိမြစ်သည် ကိုက် ၂၀၀ ကျယ်၍ ရေစီးမြန်သည်။ သို့ရာတွင်အမြင့်ပေ ၈၀၀ တွင်တည်ရှိသည်။ တာကော်တွင်သံလွင်မြစ်ကိုဖြတ်လျက် ၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင်ယာယီကြိုးတံတားတစ်ခုဆောက်လုပ်ခဲ့သည်။ ထိုတံတားသည် ပေ ၇၈၀ ရှည်သည်။ 
===တာဆင်းကူးတို့ဆိပ်===
မိုင်းပန်နယ်တွင်ရှိ၍ မိုင်းပန်နှင့်မိုင်းတုန်နယ်၊ ဇင်းမယ်နယ်တို့ကိုဆက်သွယ်သော လမ်းပေါ်တွင်တည်ရှိသည်။ ဤနေရာတွင်မြစ်အကျယ်ပေ ၂၀၀ ရှိသည်။ တစ်ဖက်တွင်နမ့်သီလီမြစ်ရှိ၍ တစ်ဖက်တွင် နမ့်သာလာမြစ်ရှိသည်။ ယင်းမြစ်ဝများနှင့်တစ်မိုင်ခန့်သာ ဝေးသည်။ အမြင့်ပေ ၈၀၀ ရှိသည်။ 
===တာတောမော်ကူးတို့ဆိပ်===
ကယားပြည်နယ်တွင်ရှိသည်။ ကယားပြည်နယ် ရှားတောမြစ်၏အရှေ့ဘက် မိုင် ၈၀ ဝေးသည်။ မဲဟောင်ဆောင်းမြို့သို့သွားသောလမ်းပေါ်တွင်တည်ရှိ၍  ခြောက်သွေ့သောရာသီတွင်မြစ်သည် ဤနေရာ၌ ကိုက် ၂၀၀ ကျယ်သည်။ 
===တာဆင်းလေကူးတို့ဆိပ်===
ကယားပြည်နယ်တွင်ရှိသည်။ အမြင့်ပေ ၇၅၀ ရှိပြီးခြောက်သွေ့သောရာသီတွင်မြစ်သည် ဤနေရာ၌ကိုက် ၂၅၀ ကျယ်သည်။ မိုင်းမော(ရွာသစ်)မှ မော်လမြိုင်သို့ ကျောက်ညှပ်မြို့မှတစ်ဆင့်သွားသော လှေလမ်း၊ ရှားတောမြို့သို့ မေပေမြို့မှတစ်ဆင့်သွားသောလှေလမ်းတို့ စရာဌာနဖြစ်သည်။ ရွာသစ်မှခွန်သွန်သို့သွားသောလမ်းသည် ဤကူးတို့ဆိပ်မှသံလွင်မြစ်ကိုဖြတ်၍ ဖောက်ထားလေသည်။ သံလွင်မြစ်တွင် တိဗက်ပြည်နှင့် ယူနန်နယ်ပိုင်း၌ မြစ်လက်တက်ဟူ၍ ရှိသည်ဟု တိကျစွာ မသိရှိရချေ။ 


မြန်မာနိုင်ငံ၌မူ မြစ်လက်တက်ပေါင်း ၂၈ ခုရှိသည်။ ယင်းတို့မှာ-
# [[နမ့်ယုမြစ်]] နယ်စပ်နားမှစီးဝင်သည်။ 
# [[နမ့်မွိုင်မြစ်]] သို့မဟုတ် နမ့်မွေ မိုင်းယမြို့မှ စီးဝင်လာသည်။ 
# [[ဆီပါအောမြစ်]] ကိုးကန့်နယ်မှ စီးဝင်လာသည်။ 
# [[နမ့်နင်းမြစ်]] အတောက်ဘက်မှစီးဝင်၍ နမ္မတူမြစ်ဖျားနှင့် ယင်းမြစ်ဖျားကပ်လျက်ရှိသည်။ 
# [[နမ့်တင်းမြစ်]] ရွန်နင်ဖူးမြို့ဘက်မှစီးဝင်လာ၍ ကွမ်းလုံးကူးတို့ဆိပ်နားမှ စီးဝင်သည်။
# [[နမ့်ကြက်မြစ်]] ချောင်းငယ်သာသာ ဖြစ်သည်။
# [[နမ့်မမြစ်]] ဝနယ်ဖက်မှနောင်ချိုတစ်ဝိုက်ကိုဖြတ်၍ စီးဝင်လာသည်။
# [[နမ့်နန်းမြစ်]] ငက်လက်မှမြစ်ဖျားခံ စီးဝင်သည်။
# [[နမ့်ကအိုမြစ်]] အနောက်မိုင်းလွန်းဒေသတွင် စီးဝင်သည်။
# [[နမ့်ခမြစ်]] တိဗက်ပြည်လွန်လာသည်မှစ၍ ပထမဆုံးသောအကြီးဆုံးမြစ်လက်တက်ဖြစ်သည်။
# [[ဟွေးလွန်မြစ်]] တာကော်ကူးတို့ဆိပ်၌ စီးဝင်သည်။
# [[မန်းပန်မြစ်]] မြစ်လက်တက်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။
# [[နမ့်ဆင်မြစ်]] ကျိုင်းတုံမြို့အနီး မြစ်ဖျားခံသည်။
# [[မဲဟင်းမြစ်]] မိုင်းဟန်မြို့ဘက်မှ စီးဝင်သည်။
# [[နမ့်ပန်မြစ်]]မိုင်းပန်နယ်ကို ဖြတ်စီးသည်။
# [[မဲချော့မြစ်]]ချောင်းငယ်သာဖြစ်သည်။
# [[မဲဆကွန်မြစ်]] (နမ့်ဆကွန်မြစ်)
# [[မဲဆယ်မြစ်]]ချောင်းငယ်သာဖြစ်သည်။
# [[နမ့်တန်မြစ်]]မိုင်းကိုင်နယ်တောင်တန်းများတွင် မြစ်ဖျားခံပြီးနောက် လဲချား၊ မိုးနည်း၊ မောက်မယ်နယ်များကိုဖြတ်၍ စီးဆင်းသည်။
# [[ဟွဲလောင်မြစ်]] ရှမ်းပြည်နယ်နှင့်ကယားပြည်နယ်
# [[ဟွဲလန်းမြစ်]] စပ်နေရာမှ စီးဝင်သည်။
# [[နမ်းမယ်ဗြဲ(မယ်ဗြဲ)မြစ်]] မဲဟောင်ဆောင်းနယ်ကိုဖြတ်၍ စီးဆင်းသည်။
# [[နမ့်ပွန်မြစ်]] သို့မဟုတ် ပွန်ချောင်း ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် ကယားပြည်နယ်ကိုဖြတ်၍စီးသည်။ ယင်း၏မြစ်လက်တက်တစ်ခုဖြစ်သော နမ့်ဘီလူး(ဘီလူးချောင်း)သည်အင်းလေးကန်၌
မြစ်ဖျားခံသည်။ 
# [[သောင်ရင်းမြစ်]] ယိုးဒယားနိုင်ငံတွင်မြစ်ဖျားခံ၍ ယိုးဒယားနှင့်မြန်မာနယ်နမိတ်အဖြစ် စီးဆင်းကာ အရှေ့တောင်ဘက်မှ စီးဝင်သည်။
# [[ယွန်းစလင်းမြစ်]] အနောက်ဘက်မှ စီးဝင်သည်။
# [[ဒုံသမိမြစ်]] အနောက်ဘက်မှ စီးဝင်သည်။
# [[ဂျိုင်းမြစ်]] အရှေ့ဘက်မှ စီးဝင်သည်။
# [[အတ္တရံမြစ်]] အရှေ့ဘက်မှ စီးဝင်သည်။
အထက်ပါမြစ်လက်တက်ကြီး ၂၈ ခုအနက် နမ့်ခ၊ နမ့်ပန်၊ နမ့်ဆင်၊ နမ့်တန်၊ နမ့်ပွန်၊ သောင်ရင်းနှင့် ယွန်းစလင်းစသောမြစ်များသည် အထင်ရှားဆုံးဖြစ်ကြသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းစီးဆင်းသော 
မြစ်များသည် သံလွင်မြစ်ထဲသို့စီးဝင်သည့်အခါ ရေတံခွန်များ၊ ရေတံခွန်လျှောများဖြင့် စီးဝင်လေ့ရှိကြသည်။ သံလွင်မြစ်သည် အောက်ပိုင်းအနည်းငယ်မှအပ ရေမော်၊ ရေတံခွန်များ အလွန်ပေါသဖြင့် ကူးသန်းသွားလာရန်ခက်ခဲသောမြစ်ဖြစ်လေသည်။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၃)&lt;/ref&gt;

== ရည်ညွှန်းကိုးကား ==
&lt;references/&gt;
* en.wikipedia.org
{{Commonscat|Salween River}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြစ်များ]]
[[Category:ထိုင်းနိုင်ငံရှိ မြစ်များ]]
[[Category:တရုတ်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]]</text>
      <sha1>my7qr1a9wjwjs4iez28kifuavowy8vk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059612</id>
      <parentid>1059611</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sai Main Main</username>
        <id>149780</id>
      </contributor>
      <comment>/* အမည်များ */</comment>
      <origin>1059612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50638" sha1="7nol2p4bmib08k7593ynrksiuch1i6a" xml:space="preserve">{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; style=&quot;margin-left:7px; width: 24em; font-size: 90%; text-align: left;float:right;border:1px solid #D3D3D3; background-color:#F0F8FF; &quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; font-size: 130%; font-weight: bold;&quot; | '''သံလွင်မြစ်'''

|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center&quot; |[[File:Salween watershed.png|250px|center]]သံလွင်မြစ်

|-valign=&quot;top&quot;
|'''အရှည်'''
|၁၇၄၉မိုင် (၂၈၁၅ကီလိုမီတာ) 

|-valign=&quot;top&quot;
|''' ဖြတ်သန်းရာဒေသ'''
|တရုတ်နိုင်ငံ(တိဗက်ဒေသ၊ ယူနန်ပြည်နယ်)၊ မြန်မာနိုင်ငံ(ရှမ်းပြည်နယ်၊ ကယားပြည်နယ်၊ ကရင်ပြည်နယ်၊ မွန်ပြည်နယ်)
ထိုင်းနိုင်ငံ

|-valign=&quot;top&quot;
|'''မြစ်လက်တက်များ'''
|မုအီမြစ်၊ ပါယီမြစ် (ထိုင်းနိုင်ငံ) 

|-valign=&quot;top&quot;
|'''အဆုံးသတ်စီးဝင်ရာ'''
|အက်ဒမန်ပင်လယ်၊ [[အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ|အိန္ဒိယ သမုဒ္ဒရာ]]
|}
'''သံလွင်မြစ်'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏အထင်ရှားဆုံး[[မြစ်]]ထဲကတစ်သွယ်ဖြစ်ရုံမက [[ကမ္ဘာ]]ပေါ်၌ ရှုခင်းအသာယာဆုံးနှင့် ရေစီးအကြမ်းဆုံးမြစ်တစ်မြစ်ဖြစ်သည်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်ထက် မီတာ ၄,၀၀၀ ကျော်မြင့်သည့် [[ဟိမဝန္တာတောင်]]ပေါ်ရှိ [[တိဘက်]]ဒေသ ကုန်းမြင့်များမှ စတင်မြစ်ဖျားခံစီးဆင်းသည်။ ဤမြစ်သည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]ရှိ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]၏ တောင်တန်းထူထပ်သည့်ဒေသ များကိုလည်းကောင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံရှိ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]] နှင့် [[မွန်ပြည်နယ်]]တို့ကိုလည်းကောင်း၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ (မြန်မာနိုင်ငံ နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ နယ်နိမိတ်အဖြစ် ကီလိုမီတာပေါင်း ၁၂၀ ကျော် ဆက်လက်စီးဆင်း) ကိုလည်းကောင်း ဖြတ်သန်း၍ မြန်မာနိုင်ငံ၊ [[မွန်ပြည်နယ်]]၏မြို့တော် [[မော်လမြိုင်မြို့]] အနီး [[မုတ္တမပင်လယ်ကွေ့]]၌ [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]](အက်ဒမန်ပင်လယ်)အတွင်းသို့ စီးဝင်သည်။ စုစုပေါင်း အရှည်သည် ၁၇၄၉ မိုင် (၂,၈၁၅ ကီလိုမီတာ)ရှိသော်လည်း မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း၌မူမိုင် ၆၅၀ သာရှိသည်။
နိုင်ငံတကာကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းခဲ့သည့် မြစ်တစ်စင်းဖြစ်ပြီး [[အရှေ့တောင်အာရှဒေသ]]တွင် [[မဲခေါင်မြစ်]]ပြီးလျှင် ဒုတိယအရှည်လျားဆုံး ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင် ဆည်တာတမံပိတ်ဆို့ခြင်းခံရခြင်း မရှိသေးဘဲ လွတ်လပ်စွာစီးဆင်းနေသည့် အရှည်ဆုံး မြစ်တစ်စင်းလည်း ဖြစ်သည်။

သံလွင်မြစ်ဝှမ်းလွင်ပြင်ဒေသသည် ဧရိယာ ၃၂၀,၀၀၀ ကီလိုမီတာအထိ ကျယ်ဝန်းပြီးရေဝေဒေသသည် တရုတ်နိုင်ငံ တွင် (၅၃%)၊ မြန်မာနိုင်ငံတွင် (၄၂%) နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတွင် (၅%) ရှိသည်။ ဟိမဝန္တာတောင်တန်းများမှသည် မုတ္တမပင်လယ်ကွေ့အထိ မြစ်ဝှမ်းဒေသတစ်လျှောက်တွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ၏ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းကိစ္စများအတွက်ရော၊ [[ယဉ်ကျေးမှု]]အတွက်ပါ အရေးပါသည့်မြစ်ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူမျိုးကွဲများ အများဆုံးစုစည်းမှီတင်းနေထိုင်နေသည့် မြစ်တစ်စင်းလည်း ဖြစ်သည်။ သံလွင်မြစ်၏ မြစ်ဝှမ်းနှင့် မြစ်လက်တက်များ၏ ရေဝေဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသူ တိုင်းရင်းသားလူမျိုး ၁၃ အုပ်စုရှိပြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့တွင် နေထိုင်ကြသည့် [[ရှမ်း]]၊ [[ဝ လူမျိုး|ဝ]]၊ [[ကရင်နီ]]၊ [[ကရင်]]၊ [[ပလောင်]]၊ [[မွန်]]၊ [[လားဟူ]]၊ [[ပဒေါင်]]၊ [[အာခါ]]၊ [[လီဆူး]] လူမျိုးများ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ အခြားတိုင်းရင်းသား အုပ်စုများသည်လည်း တရုတ်နိုင်ငံရှိ မြစ်ကြောင်းတစ်လျှောက်တွင် နေထိုင်ကြသည်။

== အမည်များ ==
သံလွင်မြစ်သည် ခရီးရှည်ကြီးကို ဖြတ်သန်းချီတက်လာရသည့် အားလျော်စွာ ၎င်းဆုံတွေ့ခဲ့ရသည့် လူမျိုးများအလိုက် အမည်နာမကွဲ အမျိုးမျိုးလည်း ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ရသည်။ တရုတ်နိုင်ငံတွင် သံလွင်မြစ်ကို နူကျန်း(နူဂျင်းမြစ်) (Nu Jiang River)ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြပြီး၊ ရှမ်းလူမျိုးများက နမ့်ခုမ်း(နမ့်ခုံး)ဟု ခေါ်ပါသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် သံလွင်မြစ်ဟုခေါ်ပြီး၊ ဤအသံထွက်ကိုပင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာအားဖြင့် &quot;ဆာလဝင်း&quot; (Salween)ဟုအသီးသီး ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဤအမည်သည်ပင် ယခုတိုင် ကမ္ဘာကခေါ်ဆိုနေကြသည့် အမည်ဖြစ်သည်။

== ဆည်မြောင်းတာတမံများ ==
လက်ရှိအချိန်ထိ တရုတ်နိုင်ငံအတွင်းတွင် သံလွင်မြစ်ပေါ်၌ တည်ဆောက်ထားသည့် တာတမံပေါင်း ၁၃ ခု ရှိနေပြီဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ သံလွင်မြစ်ကြောင်း တစ်လျှောက်တွင် တာဆန်း၊ ဟက်ကြီး အပါအဝင် အကြီးစား ဆည်မြောင်းတာတမံ စီမံကိန်း ၃ ခုထက်မနည်း ဆက်လက်တည်ဆောက်ရန် မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ၊ ထိုင်းနိုင်ငံတို့နှင့် သဘောတူညီမှုရယူပြီးဖြစ်သည်။

မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် လူဦးရေ အထူထပ်ဆုံးနေထိုင်ကြသည့် နေရာမှာ မြစ်ဝနေရာဖြစ်ပြီး မြစ်ကြောင်းမှ ပို့ချလာသည့် မြေဆီဩဇာများဖြင့် ကြွယ်ဝသည့် ဧက ထောင်ချီရှိသည့် လယ်ယာမြေများကို အမှီပြုနေထိုင်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤဒေသများတွင် လူအများက [[မိုးရာသီ]]တွင် [[စပါး]]စိုက်ပျိုးကြပြီး၊ [[နွေရာသီ]]များတွင် မြစ်ကမ်းပါး၌ ဥယျာဉ်များ၊ [[ဟင်းသီးဟင်းရွက်]]များ စိုက်ပျိုးကြသည်။ ထို့အပြင် တစ်နှစ်ပတ်လုံး ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းဖြင့်လည်း အသက်မွေးကြသည်။

သံလွင်မြစ်ဝှမ်းဒေသသည် ဂေဟဗေဒစနစ်အရ ယဉ်ကျေးမှုအရ မျိုးကွဲစုံလင်ကြွယ်ဝသည့် ဒေသဖြစ်သည်။ သို့အတွက် ကြောင့် [[ယူနက်စကို|ကုလသမဂ္ဂ ပညာရေး၊ လူမှုရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့]] (UNESCO) က ကမ္ဘာက အလေးပေးထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက် ရမည့်ဒေသတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ တရုတ်နိုင်ငံ၊ ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်မြောက်ပိုင်းကို အပြိုင်သဖွယ် ဖြတ် ၍ စီးဆင်းနေသည့် ယန်ဇီး၊ မဲခေါင်၊ သံလွင်မြစ်များ အထက်ပိုင်းမှသည် အောက်ပိုင်းဖြတ်သန်းရာ ဒေသများကို ဤသို့ သတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ UNESCO အဖွဲ့၏ အဆိုအရ ဤဒေသများသည် ရာသီဥတုသမမျှတသည့် ဒေသဖြစ်ပြီး၊ မျိုးကွဲ ဇီဝသတ္တ အစုံလင်ဆုံးဒေသလည်း ဖြစ်သည်။ အလားတူပင် ထိုင်းအစိုးရကလည်း သံလွင်မြစ်ကမ်းတစ်လျှောက် ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ်ရှိ သစ်တောများကို အရေးပါသည့် နိုင်ငံတကာမုတ်သုံတောစိမ်းများအဖြစ် ၂၀၀၀ ခုနှစ်က သတ်မှတ်ထား ခဲ့သည်။

ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ်တစ်လျှောက် သံလွင်မြစ်ကမ်းပါးတွင် နေထိုင်ကြသည့်ပြည်သူများ၏ အဆိုအရ သံလွင်မြစ်နှင့် ၎င်း၏ မြစ်လက်တက်များတွင် ရွှေ့ပြောင်းမှီတင်းနေထိုင်ကြသည့် ငါးမျိုးစိတ်ပေါင်း တစ်ရာကျော်ရှိသည်ဟု ဆိုသည်။ ဤငါးများ သည် ထိုင်းလူမျိုးများအတွက်သာမက မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကရင်၊ ကရင်နီ၊ မွန်၊ ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်း နေထိုင်ကြသူ တိုင်းရင်း သားတို့အတွက်လည်း အရေးပါသည့် အစားအသောက်ရင်းမြစ်များ ဖြစ်သည်။

ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ် သံလွင်မြစ်တစ်လျှောက်ရှိ သစ်တောများသည်လည်း ပထဝီအရ ဇီဝသဘောအရ နယ်ခြားသဖွယ် ဖြစ်နေစေပြီး မတူကွဲပြားသည့် မျိုးစိတ်များဖြင့် ကြွယ်ဝလှပါသည်။ အိန္ဒိယ-တရုတ် ဒေသငယ် (Indo-Chinese sub-region) သည် တရုတ်-ဟိမဝန္တာ (အိန္ဒိယ) ဒေသငယ် (Sino-Himalayan sub-region) နှင့် ဆုံတွေ့ရာနေရာလည်း ဖြစ်သည်။ သို့အတွက်ကြောင့် ဇီဝသတ္တမျိုးကွဲများ အမျိုးစုံကြွယ်ဝပြီး ဟိမဝန္တာတောင်တန်းနှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်းဒေသ တို့တွင် တွေ့ရှိရသည့် အပင်များ၊ တိရစ္ဆာန်များကိုလည်း ဤဒေသတွင် အလားတူ တွေ့ရှိနိုင်သည်။ အလားတူ အင်ဒိုချိုင်းနားဒေသတွင် တွေ့ရသည့် ဇီဝသတ္တမျိုးကွဲများကိုလည်း ဤဒေသတွင် တွေ့ရှိရသည်။

သံလွင်မြစ်ဝှမ်းဒေသသည် [[တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်]]များနှင့် [[ငါး (တိရစ္ဆာန်)|ငါး]]မျိုးများသာ ကြွယ်ဝစုံလင်ခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ် သံလွင်မြစ် ဖြတ်သန်းရာ ဒေသသည် ကမ္ဘာ၏ [[ကျွန်းသစ်]]အကြွယ်ဝဆုံး ဒေသအဖြစ်လည်း ဂေဟဗေဒပညာရှင်များက သတ်မှတ်ပြောဆိုကြသည်။ ဤဒေသရှိ ကျွန်းတောများမှာ မြစ်စီးဆင်းရာ ဒေသတစ်လျှောက်တွင် ထူထဲစွာ ပေါက်ရောက်ကြပြီး အရှေ့တောင်အာရှ အခြားဒေသများရှိ ကျွန်းတောများနှင့်ပင် ခြားနားမှု ရှိသည်။ အခြားဒေသများတွင် ကျွန်းတောများ ပေါက်ရောက်ပုံမှာ ကျိုးတိုးကျဲတဲနိုင်လှသည်ဟု ဆိုသည်။ မြစ်၏ အထက်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်းရှိ ဤကျွန်းတောများသည် တည်ဆောက်ရန် လျာထားသည့် [[တာဆန်းဆည်]]ကြောင့် ပျက်စီးဖွယ်ရှိနေပြီး၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] အတွင်း နောက်ဆုံးကျန်ရှိတော့သည့် သစ်တောနေရာများလည်း ဖြစ်သည်။

မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်ရှိ သံလွင်မြစ်ဝှမ်းသည် သမိုင်းအရ အရေးပါသည့် ဒေသလည်း ဖြစ်သည်။ [[ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း]] သမိုင်းပညာရှင်များက ဤဒေသတွင် သမိုင်းမတင်မီ ရုပ်ကြွင်းများ တွေ့ရှိရပြီး အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင် လူစတင်ဖွံ့ဖြိုးသည့် မူလအထောက်အထားလည်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ လူသိများသည့် ဤသို့ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း အထောက်အထား အများဆုံးတွေ့ရှိရသည့်နေရာကို ဝိညာဉ်ဂူ (Spirit Cave) ဟု ခေါ်ကြပြီး ထိုင်းနိုင်ငံ၊ [[မဲဟောင်ဆောင်]] ဒေသ တောင်တန်းများပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ &lt;ref&gt;© 2009 မြန်မာနိုင်ငံ မြစ်ချောင်းများဆိုင်ရာ ကွန်ရက် (BRN).&lt;/ref&gt;

==သံလွင်ထွက်ပစ္စည်း==
သံလွင်မြစ်ကမ်းတွင် နေထိုင်ကြသောသူများသည် တံငါလုပ်ကြ၏။ အချို့မှာ သစ်ဝါး မျှောကြ၏။ ရွှေကျင်ကြ၏။ သံလွင်ရွှေမှာ မာကြော၏။ ရွှေဝါရောင် ဖျော့၏။ သံလွင်မြစ်ကမ်းရှိ သဲသောင်ပြင် ကျောက်ခဲပြင်များမှာ လွန်စွာလှပ၏။ အမည်းရောင်ရှိသော သံလွင်ကျောက်ခဲများသည် ချစ်စရာကောင်း၏။ ရွှေစစ်မစစ် စမ်းသပ်ရာတွင် အသုံးဝင်သည်။ သံလွင် ကျောက်ခဲသည် နှစ်ပေါင်းများစွာ မိုင်ပေါင်းများစွာ ရေတိုက်စားလာသောကျောက်ဖြစ်သည့်အတွက် အချို့မှာပြားချပ်ပြီး လှပစွာ ဝိုင်းနေသည်ကိုတွေ့ရ၏။ အနက်ရောင် ကျောက်ပြားဝိုင်းများမှာ အရွယ်အစား အမျိုးမျိုးရှိကြသည်။ သံလွင်သဲမှုန့်များသည် မြေမရောသော သဲမှုန့်အစစ်ဖြစ်၍ အဆောက်အအုံဆောက်ရာတွင် အသုံးဝင်၏။

သံလွင်မြစ်အတွင်းရှိငါးများလည်း မျိုးပေါင်းများစွာရှိကြမည်။ နာမည်ကြီးသည်မှာ ငါးကြင်းမြီးကွဲကဲ့သို့ သံလွင်ငါးများဖြစ်သည်။ ရေစီးသန်သောကြောင့် သဘာဝအလျောက် သံလွင်ငါးများသည် ကိုယ်လုံးရှည်ကြသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ သံလွင်ငါးမြီးကွဲများသည် ကမ်းစပ် နားရေသောက်ဆင်းလာသော သတ္တဝါငယ်များကို အမြီးနှင့်ရိုက်လှဲ၍ ဖမ်းစားတတ်ကြသည်။ သံလွင်ငါး၏ အရသာသည်လည်း အများနှင့် မတူ တစ်မူထူးခြားသည့် အရသာရှိသည်။ သံလွင်မြစ်ကမ်း၌ ပေါက်သော ဟင်းရွက်တစ်မျိုးကို ရှမ်းဘာသာဖြင့် (ဖတ်ခုံး) ဟုခေါ်ပြီး မြန်မာဘာသာဖြင့် သံလွင်ဟင်းရွက်စိမ်း ဟုခေါ်မည်ထင်သည်။ ချက်စားလျှင် အရသာဆိမ့်သည်။ ကင်းမွန်ရွက်ထက် အရသာ ပိုဆိမ့်သည်။ နောက်တစ်မျိုးမှာ သံလွင်ကန်စွန်းဥဖြစ်သည်။ ကန်စွန်းဥနီကဲ့သို့ပင်။ သို့သော် ဥတိုင်း လိုလို ပိုးထိုးနေသည့်ပုံစံမျိုးဖြစ်နေသည်။ ပြုတ်စား ချက်စားလျှင် အထဲ၌ အနီရောင် အညိုရောင်ရှိပြီး ရိုးရိုးကန်စွန်းဥထက် အရသာပို ချိုသည်။ မာသည်။

== မြစ်လက်တက်များ ==
* Moei မြစ်(ထိုင်းနိုင်ငံ)
* Pai မြစ်(ထိုင်းနိုင်ငံ)
==စီးဆင်းမှု==
သံလွင်မြစ်သည် တိဗက်ပြည်အရှေ့ဘက်ရှိ တန်ဂလာတောင်တန်းတွင် မြစ်ဖျားခံ၍ တရုတ်နိုင်ငံ ဆီကျန်ပြည်နယ်ဘက်သို့ အနောက်မှအရှေ့စီးဆင်းလာပြီးလျှင် လတ္တီတွဒ် ၃၀° နေရာရောက်သောအခါ အရှေ့တောင်ဘက်သို့ မြစ်ကြောင်းပြောင်းကာ ယူနန်နယ်ဘက်သို့စီးဝင်သည်။ ယူနန်နယ်တွင်မြောက်မှ တောင်သို့စီးဆင်းလာပြီးနောက် လတ္တီတွဒ် ၂၇° နေရာသို့ရောက်သောအခါ အနောက်ဘက်ရှိနမ့်မိုင်ခမြစ်  အရှေ့တောင်ဘက်သို့မြစ်ကြောင်းပြောင်းကာ ယူနန်နယ်ဘက်သို့စီးဝင်သည်။ 

ယူနန်နယ်တွင်မြောက်မှ တောင်သို့စီးဆင်းလာပြီးနောက် လတ္တီတွဒ် ၂၇°နေရာသို့ရောက်သောအခါ အနောက်ဘက်ရှိနမ့်မိုင်ခမြစ် (ဧရာဝတီမြစ်အစ မြစ်ခွတစ်ခု)နှင့် ရေဝေကုန်းတန်းတစ်ခုသာ ခြား၍ အရှေ့ဘက်ရှိမဲခေါင်မြစ် နှင့် မိုင် ၃၀ ခန့်သာ ကွာလှမ်းတော့သည်။ လတ္တီတွဒ်၂၄°တွင် မြန်မာနိုင်ငံတွင်းသို့ဝင်ရောက်လာကာ ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်း သိန္နီနယ်၊ ကိုးကန့်နယ်၊ ဝနယ်၊ မိုင်းလွန်းနယ်၊ ကျိုင်းတုံနယ်၊ မိုင်းပန်နယ်၊ မောက်မယ်နယ် တို့ကိုလွန်ပြီးနောက် ကယားပြည်နယ်ကိုဖြတ်စီးသည်။ ကယားပြည်နယ်ကိုလွန်သော် ယိုးဒယားနှင့် ကရင်ပြည်နယ်တစ်လျှောက် နယ်ခြားသဖွယ်စီးဆင်းလာပြီးနောက် ကရင်ပြည်နယ်တွင်းကိုဖြတ်စီးကာလတ္တီတွဒ် ၁၆.၅° နေရာတွင်မော်လမြိုင်မြို့အနီးမှ မုတ္တမပင်လယ်ကွေ့ထဲသို့ စီးဝင်သည်။

မုတ္တမပင်လယ်ကွေ့ထဲသို့စီးဝင်ရာတွင် မြစ်ဝနှစ်ခုခွဲထွက်သည်။ တစ်ခုသည်ဘီလူးကျွန်းမြောက်ဘက်မှ ဒရယ်ပေါက်မြစ်အဖြစ်စီးသွား၍ ကျန်တစ်ခုသည် အရှေ့မှမော်လမြိုင်မြစ် အဖြစ် စီးထွက်သည်။ ဒရယ်ပေါက်မြစ်သည်လှေသမ္ဗန်များသာဝင်ထွက်သွားလာနိုင်သော်လည်း မော်လမြိုင်မြစ်ဘက်မှမူ ပင်လယ်ကူးသင်္ဘောကြီးများသည်မော်လမြိုင်မြို့အထိဝင်ထွက်သွားလာနိုင်သည်။ ပေ ၁၀၀ ခန့်ရှည်သော သင်္ဘောများသည်မော်လမြိုင်မြို့မှအထက် ၆၃ မိုင်ဝေးသော ရွှေဂွန်းမြို့အထိ ဆန်တက်သွားလာနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် နွေရာသီ ရေနည်းသည့်အခါ၌ ရွှေဂွန်းမြို့အောက် ၁၂ မိုင်ဝေးသောနေရာမှနေ၍ ပို၍ငယ်သော သင်္ဘောကလေးပေါ်ပြောင်း၍ဆန်တက်ရသည်။ မော်တော်ဘုတ်နှင့် လှေသမ္ဗန်များသည်နွေရာသီတွင် ရွှေဂွန်းမြို့အထက် ၂၈ မိုင်ဝေးသောမဲဆိပ်မြို့အထိ ဆန်တက်နိုင်သည်။ သံလွင်မြစ်ကိုတိဗက်ပြည်တွင် ဂျာမိုငိုချူမြစ်ဟုလည်းကောင်း၊ နက်ချူမြစ်ဟုလည်းကောင်းခေါ်၍ တရုတ်နိုင်ငံတွင် လူကျန်မြစ်ဟုလည်းကောင်း၊ နုကျန်မြစ်ဟုလည်းကောင်း ဖုတ်ဆုကျန်မြစ်ဟုလည်းကောင်းခေါ်ပြီးလျှင် ရှမ်းတို့က နမ့်ခေါင်မြစ်ဟု ခေါ်သည်။ 

တိဗက်ဘာသာဖြင့်ဂျာမိုငိုချူမြစ်ဟူသည်မှာ တရုတ်နိုင်ငံ၏မြစ်ပြာ ဟုအဓိပ္ပာယ်ရလေသည်။ သံလွင်မြစ်သည် တိဗက်ပြည်ဘက်ပိုင်းတွင် ရေခဲ မသွားမီ ရေရောင်သည် အပြာရင့်ရောင်သန်း၍ နေတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ နွေအခါ၌မူ ရွှံ့နှစ်ရောင်ဝါ၍နေလေသည်။ မြစ်အစပိုင်းဒေသတွင်အောင်းရိုင်းများ၊ ဝံပုလွေများ၊ တောဆိတ်များ ပေါများသဖြင့် ထင်ရှားသည်။ 

သံလွင်မြစ်ကိုတရုတ်တို့ကလူတို့အား အန္တရာယ်ဖြစ်စေသောမြစ်ဟုယူဆကြသည်။ သို့ရာတွင်တရုတ်ပိုင်နက်ဖြစ်သောလူကျန်ခေါ်ဟောင်ခိုနယ်သည်အောက်မြန်မာနိုင်ငံအပိုင်းမှလွဲ၍ သံလွင်မြစ်ဝှမ်း၏လူဦးရေအများဆုံးအပိုင်းဖြစ်သည်။ သံလွင်မြစ်သည်ရေစီးအလွန်သန်သည်။ 

မြစ်ညာပိုင်းတွင်မြစ်ကြောင်းအလွန်ကျဉ်း၍ ရှုခင်းလှသည်။ မြစ်ကမ်းနှစ်ဖက်သည်ကျောက်တောင်ထူထပ်၍ ကမ်းပါးစောက်သည်။ ထိုကြောင့်အပေါ်မှစီး၍ကြည့်မူ သံလွင်မြစ်သည် ကျောက်ဆောင်မှအက်ကြောင်းသဖွယ်ထင်ရသည်။ မြစ်ကြောင်းတစ်လျှောက် လုံး၏ထူးခြားသောအသွင်အပြင်မှာ ဘေးနှစ်ဘက်ကမ်းသည်ရေမျက်နှာပြင်ထက်ပေ ၃၀၀၀ မှ ၆၀၀၀ အထိမြင့်ရကား မြောင်းစောက်ကြီးနှင့် တူနေခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ အောက်မြန်မာနိုင်ငံတွင်းသို့ရောက်သည့်အပိုင်းမှလွဲ၍ ကမ်းနှစ်ဖက်မြေပြန့်ဟူ၍ လုံးဝမတွေ့ရချေ။

နွေရာသီတွင်မြစ်ကမ်းများတွင်သဲများ၊ ရေစားကျောက်တုံးကြီးများ၊ ကျောက်ဆောင်များနှင့်ကျောက်စရစ်ခဲများအနှံ့အပြားတွေ့ရသည်။ မိုးရာသီကျရောက်သည့်အခါ ရေအလွန်ပြည့်လာရကား ဤကျောက်တုံးကျောက်ဆောင်များ မပေါ်တော့သည့်အပြင် ကမ်းစောက်ရှိသစ်ပင်များကိုပင် တိုက် စားသည်အထိ အရှိန်ပြင်းစွာစီးဆင်းလေသည်။ သံလွင်မြစ်၏ရေမျက်နှာပြင်သည် ရေများချိန်နှင့် ရေနည်းချိန်တွင် ပေ ၆၀ မှ ၇၀ အထိကွာခြားတတ်၍ အချို့ဒေသ၌ပေ ၉၀ အထိကွာတတ်သည်။ ကျောက်တောင်များ၊ ကျောက်စောင်းများကြောင့် ရေဝဲများ၊ ရေတံခွန်များအလွန်ပေါများသဖြင့် 
နေရာအတော်များများ၌ ကူးသန်းသွားလာရေးအတွက် မလွယ်ကူချေ။ ရေအလွန်များသည့်မိုးတွင်းအခါ၌ ယင်းအန္တရာယ်များကင်းပျောက်သွားသော်လည်း ရေစီးအလွန်သန်လာသဖြင့် 
မြစ်ကိုဆန်၍လှေများမတက်နိုင်တော့ချေ။ 

ရေစီးနှေးသည့်အချို့နေရာတွင် တစ်နာရီလျှင်မိုင်ဝက်နှုန်းစီး၍ ရေဝဲများနေရာတွင် ရေစီးသန်သည့်အခါတစ်နာရီလျှင် ၁ ၁⁄၂  မိုင်နှုန်း (၁၀နော့)ကျော်စီးသည်။ ရှားတောမြို့နှင့် ကျောက်ညှပ်မြို့ကြားရှိသံလွင်မြစ်ပိုင်းတွင်လှေကြီးများသွားလာနိုင်သော်လည်း ကျောက်ညှပ်မြို့နှင့် ယွန်းစလင်းမြစ်ဝအကြားတွင် ရေဝဲများပေါရုံမက ရေစီးအလွန်သန်၍ အန္တရာယ်အများ ဆုံး အဆိုးဆုံးအပိုင်းဖြစ်သည်။ ယွန်းစလင်းမြစ်ဝမှ သံလွင်မြစ်ဝအထိ အပိုင်း၌မူ သင်္ဘောများအခက်အခဲမရှိသွားလာနိုင်ကြသည်။ သံလွင်မြစ်ကမ်းနှစ်ဘက်၌လည်းခရီးသွားလာရန် လမ်းအနည်းငယ်ရှိသော်လည်း မိုးအခါ၌ရေလွှမ်းသွားတတ်သဖြင့် ထိုလမ်းများမရှိတော့ချေ။

သံလွင်မြစ်သည် ဧရာဝတီမြစ်ထက်ရှည်သော်လည်း ဧရာဝတီမြစ်လောက်ကူးသန်းသွားလာရေးအတွက် အသုံးမကျဟုဆိုရပေမည်။ သို့ရာတွင်ယင်း၏အရှေ့ဘက်ရှိ မဲခေါင်မြစ်ကဲ့သို့ကား သစ်များမျှောရန်အသုံးဝင်လေသည်။ သောင်ရင်းမြစ်နှင့်ဆုံရာနေရာ၏အောက် မိုင် ၃၀ ခန့်တွင် တည်ရှိသော  ကယိုးတန်မြို့သည်ထင်ရှားသော သစ်ဆိပ်မြို့ဖြစ်သည်။ မြစ်ရိုးတစ်လျှောက် သစ်တောများမှထွက်သည့် သစ်များကိုမော်လမြိုင်မြို့အထက် မိုင် ၆၀ အကွာ နေရာလောက်အထိမျှောချကာ ထိုနေရာမှမော်လမြိုင်မြို့ အထိ သစ်ဖောင်များဖွဲ့၍ ပို့ပြီးနောက် မော်လမြိုင်မြို့မှတစ်ဆင့် နိုင်ငံခြားသို့သင်္ဘောကြီးများနှင့်တင်ပို့ကြရသည်။ သံလွင်မြစ်ကိုဖြတ်သန်းသွားလာရန် တရုတ်နိုင်ငံဘက်တွင် တံတားဖြတ်၍ ဆောက်ထားသော်လည်း မြန်မာနိုင်ငံဘက်တွင် ကူးတို့ဆိပ်များမှတစ်ပါး ရှေးယခင်ကတံတားဟူ၍မရှိခဲ့ချေ။ သို့ရာတွင် ၁၉၆၃ ခုနှစ်မှစ၍ တရုတ်ချေးငွေဖြင့်သံလွင်မြစ်ကိုဖြတ်ကာ တံတားနှစ်ခုဆောက်လုပ်ရန်အစီအစဉ် ရှိခဲ့သည်။ တစ်ခုမှာ တာကော်တံတားဖြစ်၍ တစ်ခုမှာ ကွမ်းလုံတံတားဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံဘက်တွင် စုစုပေါင်း ကူးတို့ဆိပ် ၈၈ ဆိပ်ရှိသည်။ ကူးတို့ဆိပ်ရွာများသည်အနည်းဆုံး အမြင့်ပေ ၁၀၀၀ ရှိကုန်းပေါ်တွင်တည်ထားလေသည်။ သံလွင်မြစ်ပေါ်တွင် ယင်းကူးတို့ဆိပ်များမှအပအခြားမြို့ဟူ၍မရှိသလောက်ပင်ဖြစ်သည်။ ကူးတို့ဆိပ်တစ်ခုနှင့်တစ်ခုသည် မိုင်ပေါင်းများစွာ ကွာလှမ်းသည်။ ကူးတို့ဆိပ် ၈၈ ခုအနက်ထင်ရှားသော 
ကူးတို့ဆိပ်ခြောက်ခုရှိသည်။ 

ယင်းတို့မှာ
# ကွမ်းလုံ
# မန်းဆန်၊ 
# တာကော်၊ 
# တာဆင်း၊ 
# တာတောမော်၊ 
# တာဆင်းလေ ကူးတို့ဆိပ်တို့ဖြစ်ကြသည်။ 
===ကွမ်းလုံကူးတို့ဆိပ်===
[[ကွမ်းလုံကူးတို့ဆိပ်]] တရုတ်မြန်မာယဉ်ကျေးမှုလဲလှယ်ရေးတွင် ကျေးဇူးပြုခဲ့သောကူးတို့ဆိပ်ဖြစ်သည်။ နမ့်တင်းမြစ်နှင့်သံလွင်မြစ်ဆုံရာအနီး သံလွင်မြစ်၏ အနောက်ဘက်ကမ်းတွင်တည်ရှိသည်။ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ ယူနန်နယ်စပ်မှ ၁၅ မိုင်ဝေးသည်။ ယခုအခါ ထိုနေရာတွင်သံလွင်မြစ်ကိုဖြတ်ကျော်၍ ၁၉၆၅ ခုနှစ်ကဆောက်လုပ်ထားသော ၈၉၈ ပေရှည်ကြိုးတံတား ရှိသည်။
===မန်းဆန်ကူးတို့ဆိပ်===
မိုင်းလွန်းနယ်တွင်ရှိ၍ မြစ်ကိုဖြတ်ကူးရန် အလွယ်ဆုံးနေရာဖြစ်သည်။ ရေများသည့်အခါတွင် ကမ်းပါးသည် သဲများ၍ အတက်အဆင်း ကောင်းသည်။ သို့ရာတွင် 
အေး၍ခြောက်သွေ့သောရာသီတွင် ကမ်းပါးနှစ်ဖက်စလုံးသည် ကျောက်ဆောင်ထူထပ်နေလေသည်။ ဤနေရာ၌ သာမန်ခြောက်သွေ့သော ရာသီတွင် မြစ်သည် ကိုက် ၁၀၀ ခန့်သာကျယ် ၍ အနည်း ဆုံး ၅၅ ပေနက်သည်။ အမြင့်ပေ ၁၅၀၀ ရှိသည်။ ရေစီးသည် တစ်နာရီလျှင် လေးမိုင်ငါးမိုင်ခန့်စီးသည်။ တောင်သိန္နီနယ်၊ မိုင်းလွန်းနယ်နှင့် သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်းရှိ 
အခြားဒေသမှကုန်သည်များ အများဆုံးအသုံးပြုသည်။
===တာကော်ကူးတို့ဆိပ်===
လူသိအများဆုံးနှင့် အထင်ရှားဆုံးကူးတို့ဆိပ်ဖြစ်၍ တောင်ပိုင်းရှမ်းပြည်တွင် အသုံးအများဆုံးဖြစ်သည်။ ကျိုင်းတုံသို့သွားသော လမ်းမကြီးသည် ယင်းကူးတို့ဆိပ်ကို ဖြတ်၍သွားလေသည်။ ခြောက်သွေ့သောရာသီတွင် ထိုနေရာရှိမြစ်သည် ကိုက် ၂၀၀ ကျယ်၍ ရေစီးမြန်သည်။ သို့ရာတွင်အမြင့်ပေ ၈၀၀ တွင်တည်ရှိသည်။ တာကော်တွင်သံလွင်မြစ်ကိုဖြတ်လျက် ၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင်ယာယီကြိုးတံတားတစ်ခုဆောက်လုပ်ခဲ့သည်။ ထိုတံတားသည် ပေ ၇၈၀ ရှည်သည်။ 
===တာဆင်းကူးတို့ဆိပ်===
မိုင်းပန်နယ်တွင်ရှိ၍ မိုင်းပန်နှင့်မိုင်းတုန်နယ်၊ ဇင်းမယ်နယ်တို့ကိုဆက်သွယ်သော လမ်းပေါ်တွင်တည်ရှိသည်။ ဤနေရာတွင်မြစ်အကျယ်ပေ ၂၀၀ ရှိသည်။ တစ်ဖက်တွင်နမ့်သီလီမြစ်ရှိ၍ တစ်ဖက်တွင် နမ့်သာလာမြစ်ရှိသည်။ ယင်းမြစ်ဝများနှင့်တစ်မိုင်ခန့်သာ ဝေးသည်။ အမြင့်ပေ ၈၀၀ ရှိသည်။ 
===တာတောမော်ကူးတို့ဆိပ်===
ကယားပြည်နယ်တွင်ရှိသည်။ ကယားပြည်နယ် ရှားတောမြစ်၏အရှေ့ဘက် မိုင် ၈၀ ဝေးသည်။ မဲဟောင်ဆောင်းမြို့သို့သွားသောလမ်းပေါ်တွင်တည်ရှိ၍  ခြောက်သွေ့သောရာသီတွင်မြစ်သည် ဤနေရာ၌ ကိုက် ၂၀၀ ကျယ်သည်။ 
===တာဆင်းလေကူးတို့ဆိပ်===
ကယားပြည်နယ်တွင်ရှိသည်။ အမြင့်ပေ ၇၅၀ ရှိပြီးခြောက်သွေ့သောရာသီတွင်မြစ်သည် ဤနေရာ၌ကိုက် ၂၅၀ ကျယ်သည်။ မိုင်းမော(ရွာသစ်)မှ မော်လမြိုင်သို့ ကျောက်ညှပ်မြို့မှတစ်ဆင့်သွားသော လှေလမ်း၊ ရှားတောမြို့သို့ မေပေမြို့မှတစ်ဆင့်သွားသောလှေလမ်းတို့ စရာဌာနဖြစ်သည်။ ရွာသစ်မှခွန်သွန်သို့သွားသောလမ်းသည် ဤကူးတို့ဆိပ်မှသံလွင်မြစ်ကိုဖြတ်၍ ဖောက်ထားလေသည်။ သံလွင်မြစ်တွင် တိဗက်ပြည်နှင့် ယူနန်နယ်ပိုင်း၌ မြစ်လက်တက်ဟူ၍ ရှိသည်ဟု တိကျစွာ မသိရှိရချေ။ 


မြန်မာနိုင်ငံ၌မူ မြစ်လက်တက်ပေါင်း ၂၈ ခုရှိသည်။ ယင်းတို့မှာ-
# [[နမ့်ယုမြစ်]] နယ်စပ်နားမှစီးဝင်သည်။ 
# [[နမ့်မွိုင်မြစ်]] သို့မဟုတ် နမ့်မွေ မိုင်းယမြို့မှ စီးဝင်လာသည်။ 
# [[ဆီပါအောမြစ်]] ကိုးကန့်နယ်မှ စီးဝင်လာသည်။ 
# [[နမ့်နင်းမြစ်]] အတောက်ဘက်မှစီးဝင်၍ နမ္မတူမြစ်ဖျားနှင့် ယင်းမြစ်ဖျားကပ်လျက်ရှိသည်။ 
# [[နမ့်တင်းမြစ်]] ရွန်နင်ဖူးမြို့ဘက်မှစီးဝင်လာ၍ ကွမ်းလုံးကူးတို့ဆိပ်နားမှ စီးဝင်သည်။
# [[နမ့်ကြက်မြစ်]] ချောင်းငယ်သာသာ ဖြစ်သည်။
# [[နမ့်မမြစ်]] ဝနယ်ဖက်မှနောင်ချိုတစ်ဝိုက်ကိုဖြတ်၍ စီးဝင်လာသည်။
# [[နမ့်နန်းမြစ်]] ငက်လက်မှမြစ်ဖျားခံ စီးဝင်သည်။
# [[နမ့်ကအိုမြစ်]] အနောက်မိုင်းလွန်းဒေသတွင် စီးဝင်သည်။
# [[နမ့်ခမြစ်]] တိဗက်ပြည်လွန်လာသည်မှစ၍ ပထမဆုံးသောအကြီးဆုံးမြစ်လက်တက်ဖြစ်သည်။
# [[ဟွေးလွန်မြစ်]] တာကော်ကူးတို့ဆိပ်၌ စီးဝင်သည်။
# [[မန်းပန်မြစ်]] မြစ်လက်တက်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။
# [[နမ့်ဆင်မြစ်]] ကျိုင်းတုံမြို့အနီး မြစ်ဖျားခံသည်။
# [[မဲဟင်းမြစ်]] မိုင်းဟန်မြို့ဘက်မှ စီးဝင်သည်။
# [[နမ့်ပန်မြစ်]]မိုင်းပန်နယ်ကို ဖြတ်စီးသည်။
# [[မဲချော့မြစ်]]ချောင်းငယ်သာဖြစ်သည်။
# [[မဲဆကွန်မြစ်]] (နမ့်ဆကွန်မြစ်)
# [[မဲဆယ်မြစ်]]ချောင်းငယ်သာဖြစ်သည်။
# [[နမ့်တန်မြစ်]]မိုင်းကိုင်နယ်တောင်တန်းများတွင် မြစ်ဖျားခံပြီးနောက် လဲချား၊ မိုးနည်း၊ မောက်မယ်နယ်များကိုဖြတ်၍ စီးဆင်းသည်။
# [[ဟွဲလောင်မြစ်]] ရှမ်းပြည်နယ်နှင့်ကယားပြည်နယ်
# [[ဟွဲလန်းမြစ်]] စပ်နေရာမှ စီးဝင်သည်။
# [[နမ်းမယ်ဗြဲ(မယ်ဗြဲ)မြစ်]] မဲဟောင်ဆောင်းနယ်ကိုဖြတ်၍ စီးဆင်းသည်။
# [[နမ့်ပွန်မြစ်]] သို့မဟုတ် ပွန်ချောင်း ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် ကယားပြည်နယ်ကိုဖြတ်၍စီးသည်။ ယင်း၏မြစ်လက်တက်တစ်ခုဖြစ်သော နမ့်ဘီလူး(ဘီလူးချောင်း)သည်အင်းလေးကန်၌
မြစ်ဖျားခံသည်။ 
# [[သောင်ရင်းမြစ်]] ယိုးဒယားနိုင်ငံတွင်မြစ်ဖျားခံ၍ ယိုးဒယားနှင့်မြန်မာနယ်နမိတ်အဖြစ် စီးဆင်းကာ အရှေ့တောင်ဘက်မှ စီးဝင်သည်။
# [[ယွန်းစလင်းမြစ်]] အနောက်ဘက်မှ စီးဝင်သည်။
# [[ဒုံသမိမြစ်]] အနောက်ဘက်မှ စီးဝင်သည်။
# [[ဂျိုင်းမြစ်]] အရှေ့ဘက်မှ စီးဝင်သည်။
# [[အတ္တရံမြစ်]] အရှေ့ဘက်မှ စီးဝင်သည်။
အထက်ပါမြစ်လက်တက်ကြီး ၂၈ ခုအနက် နမ့်ခ၊ နမ့်ပန်၊ နမ့်ဆင်၊ နမ့်တန်၊ နမ့်ပွန်၊ သောင်ရင်းနှင့် ယွန်းစလင်းစသောမြစ်များသည် အထင်ရှားဆုံးဖြစ်ကြသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းစီးဆင်းသော 
မြစ်များသည် သံလွင်မြစ်ထဲသို့စီးဝင်သည့်အခါ ရေတံခွန်များ၊ ရေတံခွန်လျှောများဖြင့် စီးဝင်လေ့ရှိကြသည်။ သံလွင်မြစ်သည် အောက်ပိုင်းအနည်းငယ်မှအပ ရေမော်၊ ရေတံခွန်များ အလွန်ပေါသဖြင့် ကူးသန်းသွားလာရန်ခက်ခဲသောမြစ်ဖြစ်လေသည်။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၃)&lt;/ref&gt;

== ရည်ညွှန်းကိုးကား ==
&lt;references/&gt;
* en.wikipedia.org
{{Commonscat|Salween River}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြစ်များ]]
[[Category:ထိုင်းနိုင်ငံရှိ မြစ်များ]]
[[Category:တရုတ်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]]</text>
      <sha1>7nol2p4bmib08k7593ynrksiuch1i6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စစ်လက်နက်ပစ္စည်း ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7448</id>
    <revision>
      <id>1059599</id>
      <parentid>1020504</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aye myint phyu</username>
        <id>149046</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */ ဒုတပ်ချုပ်အမည်ပြောင်းခဲ့ပါသည်</comment>
      <origin>1059599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11183" sha1="3099sxkn9hrf8c6n66meewt7oosa2r8" xml:space="preserve">{{lead missing}}
{{Infobox military unit
| unit_name                   = ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး(ကြည်း) &lt;br&gt; စစ်လက်နက်ပစ္စည်းညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး
| native_name                 = ကကနက်
| image                       = Shoulder Sleeve Insignia of the Myanmar Army Ordnance Corps.svg
| image_size                  = 216px
| caption                     = စစ်လက်နက်ပစ္စည်းတပ်ဖွဲ့တံဆိပ်
| country                     = {{Flag|Myanmar}}
| branch                      = {{Army|Myanmar}}
| type                        = ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး
| specialization              = 
| nickname                    = 
| motto                       = Ordnance for Combat, Provision for Victory
| size                        = 
| dates                       = {{Start date and age|1947|12|1|df=yes|p=yes}} — လက်ရှိ
| colors                      = 
| identification_symbol       =
| identification_symbol_label =
| current_commander           = &lt;nowiki&gt;[[ကျော်စွာလင်း(ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ကျော်စွာလင်း]&lt;/nowiki&gt;
| current_commander_label     = [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ကြည်း)]]
| ceremonial_chief            = ဗိုလ်ချုပ် ဝင်းမြတ်
| ceremonial_chief_label      = ညွှန်ကြားရေးမှူး
| anniversaries               = ၁ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၄၇
}}

'''စစ်လက်နက်ပစ္စည်း ညွှန်ကြားရေးမှူး''' (ကကနက်) မှာ ဗိုလ်ချုပ် ဝင်းမြတ် ဖြစ်သည်။ 

== သမိုင်းကြောင်း ==
၁၉၄၇ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှတို့၏ No.(226), Advance Ordnance Depot မှ ၂ နှစ်စာ စစ်လက်န က်ပစ္စည်းများအား မြန်မာ့တပ်မတော်အတွက် လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ရာ ယင်း လွှဲပြောင်းပေးခဲ့သည့် ၁-၁၂- ၁၉၄၇ ရက်တွင် ဗမာ့တပ်မတော်စစ်လက်နက်ပစ္စည်းတပ် Burma Army Ordnance Depot အား စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး အဆိုပါနေ့ရက်အား စစ်လက်နက်ပစ္စည်းတပ်ဖွဲ့နေ့ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ စတင်ဖွဲ့စည်းစဉ် Burma Army Ordnance Depot နှင့် Maymyo Ordnance Area Dump ဟူ၍ ၂ တပ်ဖြင့် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။၁၉၄၈ ခုနှစ်မှ ယနေ့ထိ စစ်လက်နက်ပစ္စည်းတပ်များ၊ ခဲယမ်းမီး ကျောက်တပ်များနှင့် ယာဉ်သိုလှောင်ရေးတပ်များ တိုးချဲ့ခဲ့ပြီး စစ်လက်နက်ပစ္စည်းများ ထိန်းသိမ်း၊ ထောက်ပံ့ပေးလျက်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/32968|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ကြည်း) ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးစိုးဝင်း (၇၅)နှစ်မြောက် စိန်ရတုစစ်လက်နက်ပစ္စည်းတပ်ဖွဲ့နေ့အခမ်းအနားသို့ တက်ရောက်ချီးမြှင့်၍ ဂုဏ်ပြုအမှာစကားပြောကြား|work=MOI Myanmar|access-date=၂၇ ဧပြီ ၂၀၂၅|date=၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၂ }}&lt;/ref&gt; 

== လက်အောက်ခံ တပ်များ ==
လက်အောက်ခံတပ်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် -
# ပင်မစစ်လက်နက်ပစ္စည်းတပ် (နတ်မောက်)
# ပင်မစစ်လက်နက်ပစ္စည်းတပ် (မန္တလေး)
# ပင်မခဲယမ်းမီးကျောက်တပ် (မန္တလေး)
# ပင်မခဲယမ်းမီးကျောက်တပ် (တောင်တွင်းကြီး)
# စစ်လက်နက်ပစ္စည်းသင်တန်းကျောင်း
# ပင်မယာဉ်သိုလှောင်ရေးတပ်(မန္တလေး)
# ပင်မယာဉ်သိုလှောင်ရေးတပ်(ပျဉ်းမနား)
# စစ်လက်နက်ပစ္စည်းတပ်ရင်း(၂)ရင်း
# ခဲယမ်းမီးကျောက်တပ်ရင်း(၂)ရင်း
# ယာဉ်သိုလှောင်ရေးတပ်ရင်း(၂)ရင်း
# စစ်လက်နက်ပစ္စည်းတပ်ခွဲ(၁၄)ခွဲ
# စစ်လက်နက်ပစ္စည်းတပ်စု(၉)စု
# စစ်လက်နက်ပစ္စည်းဝေဟင်ထောက်ပံ့ရေးတပ်စု
# ခဲယမ်းစစ်ဆေးရေးတပ်စု(၂)စု
# တပ်မစစ်လက်နက်ပစ္စည်းတပ်စုများ
# တပ်မတော်ဝါစိုက်ပျိုးရေးတပ်
# တပ်မတော်ရော်ဘာစိုက်ပျိုးရေးခြံများ
# တပ်မေတာ်ချည်မျှင်နှင့်အထည်စက်ရုံ(မိတ္ထီလာ)
# တပ်မတော်ချည်မျှင်နှင့်အထည်စက်ရုံ(သမိုင်း)
# တပ်မတော်အထည်ချုပ်စက်ရုံ
# တပ်မတော်မိုးရေကာဖျင်စက်ရုံ(လှိုင်းတက်)
# တပ်မတော်ဖိနပ်စက်ရုံ(လှိုင်းတက်)
# တပ်မတော်သားရေစက်ရုံ
# တပ်မတော်ဘောလုံးစက်ရုံ
# တပ်မတော်သင်္ဘောဆေးစက်ရုံ
# တပ်မတော်သတ္တုပစ္စည်းစက်ရုံ

== တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သော ညွှန်ကြားရေးမှူးများ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သော ညွှန်ကြားရေးမှူးများ -
! rowspan=&quot;2&quot; |စဉ်
! rowspan=&quot;2&quot; |ပြန်တမ်းဝင်အမှတ်
! rowspan=&quot;2&quot; |အဆင့်
! rowspan=&quot;2&quot; |အမည်
! colspan=&quot;2&quot; |တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သောကာလ
|-
|မှ
|ထိ
|-
|၁
|ကြည်း ၅၀၃၈
|ဒုဗိုလ်မှူးကြီး
|အေအမ်ဟာဒီ
|၂၂-၁၂-၁၉၄၇
|၁၀-၇-၁၉၅၁
|-
|၂
|ကြည်း ၃၅၉၀
|ဒုဗိုလ်မှူးကြီး
|မောင်ဘို
|၁၁-၇-၁၉၅၁
|၂၅-၈-၁၉၅၄
|-
|၃
|ကြည်း ၃၅၇၉
|ဒုဗိုလ်မှူးကြီး
|မောင်သောင်း
|၂၆-၈-၁၉၅၄
|၄-၁၀-၁၉၅၄
|-
|၄
|ကြည်း ၅၀၃၈
|ဗိုလ်မှူး
|အေအမ်ဟာဒီ
|၅-၁၀-၁၉၅၄
|၁၉-၉-၁၉၅၅
|-
|၅
|ကြည်း ၃၅၄၀
|ဗိုလ်မှူးကြီး
|ဗိုလ်ဝင်း
|၂၀-၉-၁၉၅၅
|၁၀-၈-၁၉၆၇
|-
|၆
|ကြည်း ၃၉၁၃
|ဗိုလ်မှူးကြီး
|လှဆွေ
|၁၁-၈-၁၉၆၇
|၄-၈-၁၉၇၅
|-
|၇
|ကြည်း ၆၄၅၄
|ဗိုလ်မှူးကြီး
|မျိုးညွှန့်
|၄-၈-၁၉၇၅
|၂၅-၈-၁၉၇၅
|-
|၈
|ကြည်း ၆၀၈၄
|ဗိုလ်မှူးကြီး
|သောင်းဒန်
|၂၆-၈-၁၉၇၅
|၂၆-၃-၁၉၈၃
|-
|၉
|ကြည်း ၆၄၂၈
|ဗိုလ်မှူးကြီး
|သန်းလွင်
|၂၇-၃-၁၉၈၃
|၃၁-၅-၁၉၈၃
|-
|၁၀
|ကြည်း ၇၃၅၁
|ဗိုလ်မှူးကြီး
|မျိုးဆွေ
|၁-၆-၁၉၈၃
|၇-၈-၁၉၈၃
|-
|၁၁
|ကြည်း ၇၈၇၅
|ဗိုလ်မှူးကြီး
|မောင်အေး
|၈-၈-၁၉၈၃
|၁၃-၁၁-၁၉၈၅
|-
|၁၂
|ကြည်း ၃၅၂၀
|ဗိုလ်မှူးကြီး
|ခင်မြင့်
|၁၃-၁၁-၁၉၈၅
|၉-၅-၁၉၈၈
|-
|၁၃
|ကြည်း ၈၈၀၃
|ဗိုလ်မှူးချုပ်
|သိန်းထွန်း
|၉-၅-၁၉၈၈
|၂၄-၆-၁၉၉၇
|-
|၁၄
|ကြည်း ၁၀၃၀၁
|ဗိုလ်မှူးချုပ်
|ကျော်ဝင်း
|၂၄-၆-၁၉၉၇
|၁၄-၅-၁၉၉၈
|-
|၁၅
|ကြည်း ၁၂၆၂၈
|ဗိုလ်မှူးချုပ်
|ချစ်သန်း
|၁၄-၅-၁၉၉၈
|၉-၈-၂၀၀၀
|-
|၁၆
|ကြည်း ၁၂၆၄၁
|ဗိုလ်ချုပ်
|လှထွန်း
|၉-၈-၂၀၀၀
|၆-၂-၂၀၀၃
|-
|၁၇
|ကြည်း ၁၂၂၉၇
|ဗိုလ်ချုပ်
|စိန်လင်း
|၆-၂-၂၀၀၃
|၂-၁-၂၀၁၂
|-
|၁၈
|ကြည်း ၁၄၂၇၂
|ဗိုလ်ချုပ်
|လှဝင်း
|၂-၁-၂၀၁၂
|၂၄-၄-၂၀၁၅
|-
|၁၉
|ကြည်း ၁၅၁၇၂
|ဗိုလ်ချုပ်
|ဇော်ဇော်
|၂၅-၄-၂၀၁၅
|၁၈-၃-၂၀၁၈
|-
|၂၀
|ကြည်း ၂၀၁၆၉
|ဗိုလ်ချုပ်
|သန့်ဇင်
|၁၈-၃-၂၀၁၈
|၂၃-၁-၂၀၂၀
|-
|၂၁
|ကြည်း ၂၁၉၁၃
|ဗိုလ်ချုပ်
|ဝင်းလွင်
|၂၃-၁-၂၀၂၀
|၂၇-၅-၂၀၂၄
|-
|၂၂
|ကြည်း ၂၁၈၈၆
|ဗိုလ်ချုပ်
|ဝင်းမြတ်
|၂၇-၅-၂၀၂၄
|ယနေ့ထိ
|}


== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:တပ်မတော် (ကြည်း)]]
[[ကဏ္ဍ:စစ်လက်ရုံး/ အကူ/ ဝန်ထမ်းတပ်ဖွဲ့ ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံးများ]]</text>
      <sha1>3099sxkn9hrf8c6n66meewt7oosa2r8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059600</id>
      <parentid>1059599</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aye myint phyu</username>
        <id>149046</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1059600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11101" sha1="tj90z20hh5rzc6kg0w0qpammpy1tr8a" xml:space="preserve">{{lead missing}}
{{Infobox military unit
| unit_name                   = ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး(ကြည်း) &lt;br&gt; စစ်လက်နက်ပစ္စည်းညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး
| native_name                 = ကကနက်
| image                       = Shoulder Sleeve Insignia of the Myanmar Army Ordnance Corps.svg
| image_size                  = 216px
| caption                     = စစ်လက်နက်ပစ္စည်းတပ်ဖွဲ့တံဆိပ်
| country                     = {{Flag|Myanmar}}
| branch                      = {{Army|Myanmar}}
| type                        = ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး
| specialization              = 
| nickname                    = 
| motto                       = Ordnance for Combat, Provision for Victory
| size                        = 
| dates                       = {{Start date and age|1947|12|1|df=yes|p=yes}} — လက်ရှိ
| colors                      = 
| identification_symbol       =
| identification_symbol_label =
| current_commander           = &lt;nowiki&gt;[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ကျော်စွာလင်း]&lt;/nowiki&gt;
| current_commander_label     = [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ကြည်း)]]
| ceremonial_chief            = ဗိုလ်ချုပ် ဝင်းမြတ်
| ceremonial_chief_label      = ညွှန်ကြားရေးမှူး
| anniversaries               = ၁ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၄၇
}}

'''စစ်လက်နက်ပစ္စည်း ညွှန်ကြားရေးမှူး''' (ကကနက်) မှာ ဗိုလ်ချုပ် ဝင်းမြတ် ဖြစ်သည်။ 

== သမိုင်းကြောင်း ==
၁၉၄၇ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှတို့၏ No.(226), Advance Ordnance Depot မှ ၂ နှစ်စာ စစ်လက်န က်ပစ္စည်းများအား မြန်မာ့တပ်မတော်အတွက် လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ရာ ယင်း လွှဲပြောင်းပေးခဲ့သည့် ၁-၁၂- ၁၉၄၇ ရက်တွင် ဗမာ့တပ်မတော်စစ်လက်နက်ပစ္စည်းတပ် Burma Army Ordnance Depot အား စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး အဆိုပါနေ့ရက်အား စစ်လက်နက်ပစ္စည်းတပ်ဖွဲ့နေ့ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ စတင်ဖွဲ့စည်းစဉ် Burma Army Ordnance Depot နှင့် Maymyo Ordnance Area Dump ဟူ၍ ၂ တပ်ဖြင့် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။၁၉၄၈ ခုနှစ်မှ ယနေ့ထိ စစ်လက်နက်ပစ္စည်းတပ်များ၊ ခဲယမ်းမီး ကျောက်တပ်များနှင့် ယာဉ်သိုလှောင်ရေးတပ်များ တိုးချဲ့ခဲ့ပြီး စစ်လက်နက်ပစ္စည်းများ ထိန်းသိမ်း၊ ထောက်ပံ့ပေးလျက်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/32968|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ကြည်း) ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးစိုးဝင်း (၇၅)နှစ်မြောက် စိန်ရတုစစ်လက်နက်ပစ္စည်းတပ်ဖွဲ့နေ့အခမ်းအနားသို့ တက်ရောက်ချီးမြှင့်၍ ဂုဏ်ပြုအမှာစကားပြောကြား|work=MOI Myanmar|access-date=၂၇ ဧပြီ ၂၀၂၅|date=၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၂ }}&lt;/ref&gt; 

== လက်အောက်ခံ တပ်များ ==
လက်အောက်ခံတပ်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် -
# ပင်မစစ်လက်နက်ပစ္စည်းတပ် (နတ်မောက်)
# ပင်မစစ်လက်နက်ပစ္စည်းတပ် (မန္တလေး)
# ပင်မခဲယမ်းမီးကျောက်တပ် (မန္တလေး)
# ပင်မခဲယမ်းမီးကျောက်တပ် (တောင်တွင်းကြီး)
# စစ်လက်နက်ပစ္စည်းသင်တန်းကျောင်း
# ပင်မယာဉ်သိုလှောင်ရေးတပ်(မန္တလေး)
# ပင်မယာဉ်သိုလှောင်ရေးတပ်(ပျဉ်းမနား)
# စစ်လက်နက်ပစ္စည်းတပ်ရင်း(၂)ရင်း
# ခဲယမ်းမီးကျောက်တပ်ရင်း(၂)ရင်း
# ယာဉ်သိုလှောင်ရေးတပ်ရင်း(၂)ရင်း
# စစ်လက်နက်ပစ္စည်းတပ်ခွဲ(၁၄)ခွဲ
# စစ်လက်နက်ပစ္စည်းတပ်စု(၉)စု
# စစ်လက်နက်ပစ္စည်းဝေဟင်ထောက်ပံ့ရေးတပ်စု
# ခဲယမ်းစစ်ဆေးရေးတပ်စု(၂)စု
# တပ်မစစ်လက်နက်ပစ္စည်းတပ်စုများ
# တပ်မတော်ဝါစိုက်ပျိုးရေးတပ်
# တပ်မတော်ရော်ဘာစိုက်ပျိုးရေးခြံများ
# တပ်မေတာ်ချည်မျှင်နှင့်အထည်စက်ရုံ(မိတ္ထီလာ)
# တပ်မတော်ချည်မျှင်နှင့်အထည်စက်ရုံ(သမိုင်း)
# တပ်မတော်အထည်ချုပ်စက်ရုံ
# တပ်မတော်မိုးရေကာဖျင်စက်ရုံ(လှိုင်းတက်)
# တပ်မတော်ဖိနပ်စက်ရုံ(လှိုင်းတက်)
# တပ်မတော်သားရေစက်ရုံ
# တပ်မတော်ဘောလုံးစက်ရုံ
# တပ်မတော်သင်္ဘောဆေးစက်ရုံ
# တပ်မတော်သတ္တုပစ္စည်းစက်ရုံ

== တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သော ညွှန်ကြားရေးမှူးများ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သော ညွှန်ကြားရေးမှူးများ -
! rowspan=&quot;2&quot; |စဉ်
! rowspan=&quot;2&quot; |ပြန်တမ်းဝင်အမှတ်
! rowspan=&quot;2&quot; |အဆင့်
! rowspan=&quot;2&quot; |အမည်
! colspan=&quot;2&quot; |တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သောကာလ
|-
|မှ
|ထိ
|-
|၁
|ကြည်း ၅၀၃၈
|ဒုဗိုလ်မှူးကြီး
|အေအမ်ဟာဒီ
|၂၂-၁၂-၁၉၄၇
|၁၀-၇-၁၉၅၁
|-
|၂
|ကြည်း ၃၅၉၀
|ဒုဗိုလ်မှူးကြီး
|မောင်ဘို
|၁၁-၇-၁၉၅၁
|၂၅-၈-၁၉၅၄
|-
|၃
|ကြည်း ၃၅၇၉
|ဒုဗိုလ်မှူးကြီး
|မောင်သောင်း
|၂၆-၈-၁၉၅၄
|၄-၁၀-၁၉၅၄
|-
|၄
|ကြည်း ၅၀၃၈
|ဗိုလ်မှူး
|အေအမ်ဟာဒီ
|၅-၁၀-၁၉၅၄
|၁၉-၉-၁၉၅၅
|-
|၅
|ကြည်း ၃၅၄၀
|ဗိုလ်မှူးကြီး
|ဗိုလ်ဝင်း
|၂၀-၉-၁၉၅၅
|၁၀-၈-၁၉၆၇
|-
|၆
|ကြည်း ၃၉၁၃
|ဗိုလ်မှူးကြီး
|လှဆွေ
|၁၁-၈-၁၉၆၇
|၄-၈-၁၉၇၅
|-
|၇
|ကြည်း ၆၄၅၄
|ဗိုလ်မှူးကြီး
|မျိုးညွှန့်
|၄-၈-၁၉၇၅
|၂၅-၈-၁၉၇၅
|-
|၈
|ကြည်း ၆၀၈၄
|ဗိုလ်မှူးကြီး
|သောင်းဒန်
|၂၆-၈-၁၉၇၅
|၂၆-၃-၁၉၈၃
|-
|၉
|ကြည်း ၆၄၂၈
|ဗိုလ်မှူးကြီး
|သန်းလွင်
|၂၇-၃-၁၉၈၃
|၃၁-၅-၁၉၈၃
|-
|၁၀
|ကြည်း ၇၃၅၁
|ဗိုလ်မှူးကြီး
|မျိုးဆွေ
|၁-၆-၁၉၈၃
|၇-၈-၁၉၈၃
|-
|၁၁
|ကြည်း ၇၈၇၅
|ဗိုလ်မှူးကြီး
|မောင်အေး
|၈-၈-၁၉၈၃
|၁၃-၁၁-၁၉၈၅
|-
|၁၂
|ကြည်း ၃၅၂၀
|ဗိုလ်မှူးကြီး
|ခင်မြင့်
|၁၃-၁၁-၁၉၈၅
|၉-၅-၁၉၈၈
|-
|၁၃
|ကြည်း ၈၈၀၃
|ဗိုလ်မှူးချုပ်
|သိန်းထွန်း
|၉-၅-၁၉၈၈
|၂၄-၆-၁၉၉၇
|-
|၁၄
|ကြည်း ၁၀၃၀၁
|ဗိုလ်မှူးချုပ်
|ကျော်ဝင်း
|၂၄-၆-၁၉၉၇
|၁၄-၅-၁၉၉၈
|-
|၁၅
|ကြည်း ၁၂၆၂၈
|ဗိုလ်မှူးချုပ်
|ချစ်သန်း
|၁၄-၅-၁၉၉၈
|၉-၈-၂၀၀၀
|-
|၁၆
|ကြည်း ၁၂၆၄၁
|ဗိုလ်ချုပ်
|လှထွန်း
|၉-၈-၂၀၀၀
|၆-၂-၂၀၀၃
|-
|၁၇
|ကြည်း ၁၂၂၉၇
|ဗိုလ်ချုပ်
|စိန်လင်း
|၆-၂-၂၀၀၃
|၂-၁-၂၀၁၂
|-
|၁၈
|ကြည်း ၁၄၂၇၂
|ဗိုလ်ချုပ်
|လှဝင်း
|၂-၁-၂၀၁၂
|၂၄-၄-၂၀၁၅
|-
|၁၉
|ကြည်း ၁၅၁၇၂
|ဗိုလ်ချုပ်
|ဇော်ဇော်
|၂၅-၄-၂၀၁၅
|၁၈-၃-၂၀၁၈
|-
|၂၀
|ကြည်း ၂၀၁၆၉
|ဗိုလ်ချုပ်
|သန့်ဇင်
|၁၈-၃-၂၀၁၈
|၂၃-၁-၂၀၂၀
|-
|၂၁
|ကြည်း ၂၁၉၁၃
|ဗိုလ်ချုပ်
|ဝင်းလွင်
|၂၃-၁-၂၀၂၀
|၂၇-၅-၂၀၂၄
|-
|၂၂
|ကြည်း ၂၁၈၈၆
|ဗိုလ်ချုပ်
|ဝင်းမြတ်
|၂၇-၅-၂၀၂၄
|ယနေ့ထိ
|}


== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:တပ်မတော် (ကြည်း)]]
[[ကဏ္ဍ:စစ်လက်ရုံး/ အကူ/ ဝန်ထမ်းတပ်ဖွဲ့ ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံးများ]]</text>
      <sha1>tj90z20hh5rzc6kg0w0qpammpy1tr8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9025</id>
    <revision>
      <id>1059638</id>
      <parentid>1048990</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T09:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lovedoctorkyawminoo29-26</username>
        <id>149673</id>
      </contributor>
      <comment>အရေးပါသော်လူ(၁)  KyawMinOo LoveDoctor👑🐘🦚🦂⚖️</comment>
      <origin>1059638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9451" sha1="trt9skutk8ug5442l7fe1z38nkox6f2" xml:space="preserve">{{infobox football tournament
| logo                 = FIFA World Cup wordmark (2006-2023).svg
| caption              = 
| founded              = {{Start date and age|df=yes|1930}}
| region               = နိုင်ငံတကာအနှံ့ ([[ဖီဖာ]])
| number of teams      = ၄၈ သင်း
| current champions    = {{nowrap|{{fb|ARG}} (၃ ကြိမ် ဗိုလ်စွဲမှု)}}
| most successful team = {{nowrap|{{fb|BRA}} (၅ ကြိမ် ဗိုလ်စွဲခဲ့)}}
| broadcasters         = [[:en:List of FIFA World Cup broadcasters|နိုင်ငံတကာ ရုပ်သံထုတ်လွှင့်သူများ]]
| website              = [http://www.fifa.com/worldcup/ www.fifa.com/worldcup/]
| current              = [[၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ]]
|name=ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ}}
{{Infobox
| image1      = [[File:ARG Line-up - ARG vs MEX for 2022 FIFA WC.jpg|230px]]
| caption1    = လက်ရှိကမ္ဘာ့ချန်ပီယံ [[အာဂျင်တီးနား အမျိုးသားဘောလုံးအသင်း|အာဂျင်တီနား]]
| bodyclass   = hlist nowraplinks
| headerstyle = border-top:1px solid #aaa
| header1     = ပြိုင်ပွဲများ
| data2       = 
* [[:en:1930 FIFA World Cup|1930]]
* [[:en:1934 FIFA World Cup|1934]]
* [[:en:1938 FIFA World Cup|1938]]
* [[:en:1950 FIFA World Cup|1950]]
* [[:en:1954 FIFA World Cup|1954]]
* [[:en:1958 FIFA World Cup|1958]]
* [[:en:1962 FIFA World Cup|1962]]
* [[:en:1966 FIFA World Cup|1966]]
* [[:en:1970 FIFA World Cup|1970]]
* [[:en:1974 FIFA World Cup|1974]]
* [[:en:1978 FIFA World Cup|1978]]
* [[:en:1982 FIFA World Cup|1982]]
* [[:en:1986 FIFA World Cup|1986]]
* [[:en:1990 FIFA World Cup|1990]]
* [[:en:1994 FIFA World Cup|1994]]
* [[:en:1998 FIFA World Cup|1998]]
* [[:en:2002 FIFA World Cup|2002]]
* [[၂၀၀၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|2006]]
* [[၂၀၁၀ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|2010]]
* [[၂၀၁၄ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|2014]]
* [[၂၀၁၈ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|2018]]
* [[၂၀၂၂ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|2022]]
* [[:en:2026 FIFA World Cup|2026]]
* ''[[:en:2030 FIFA World Cup|2030]]''
* ''[[:en:2034 FIFA World Cup|2034]]''
}}
'''ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ''' သို့မဟုတ် ကမ္ဘာ့ဖလား[[ဘောလုံး]]ပြိုင်ပွဲ (FIFA World Cup) သည် [[ဖီဖာ|နိုင်ငံတကာ ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် (ဖီဖာ)]] အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများမှ ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်သည့် နိုင်ငံတကာ ဘောလုံးပြိုင်ပွဲ တစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲကို ၁၉၃၀ ခုနှစ်မှ စတင်၍ လေးနှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပခဲ့သည်ဆိုသော်လည်း ၁၉၄၂ ခုနှစ်နှင့် ၁၉၄၆ ခုနှစ်တို့တွင် [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]ကြောင့် ရပ်နားခဲ့ရသည်။ 

ပထမ ၃ နှစ်ကာလတွင် [[တိုက်|တိုက်ကြီးများ]]အလိုက် ခြေစစ်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ နောက်ဆုံး ခြေစစ်ပွဲကို အောင်နိုင်သည့် အသင်းများနှင့် ကမ္ဘာ့ဖလား ကြီးမှူးကျင်းပသည့် အိမ်ရှင်နိုင်ငံအသင်း စုစုပေါင်း ၄၈ သင်း ၁ လသာကြာသည့် ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲတွင် ပါဝင် ဗိုလ်လုကြသည်။ 

ပြီးခဲ့သည့် ၂၁ ကြိမ်တွင် နိုင်ငံ ၈ နိုင်ငံမှ ဗိုလ်စွဲခဲ့သည်။ ထိုနိုင်ငံများအနက် [[ဘရာဇီးနိုင်ငံ]]မှာ ၅ ကြိမ်တိုင်တိုင် ချန်ပီယံဆု ရခဲ့ပြီး အကြိမ်တိုင်းတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်ရခဲ့သည့် နိုင်ငံလည်းဖြစ်သည်။ အခြားအနိုင်ရရှိအသင်းများမှာ [[အီတလီနိုင်ငံ]]နှင့် [[ဂျာမနီနိုင်ငံ|ဂျာမနီ]]တို့ဖြစ်ကြ၍ လေးကြိမ်ဗိုလ်စွဲခဲ့ပြီး၊ ဥရုဂွေးနှင့် အာဂျင်တီးနား၊ ပြင်သစ်တို့မှာ ၂ ကြိမ်စီ၊ အင်္ဂလန်နှင့် စပန်တို့က ၁ ကြိမ်စီ အသီးသီးရခဲ့ဖူးသည်။ 

ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲသည်လည်း ကမ္ဘာတဝှမ်း လူကြည့်အများဆုံး အားကစားပွဲ တစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ဂျာမနီတွင် ကျင်းပခဲ့သည့် ၂၀၀၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား ဗိုလ်လုပွဲကို ပရိသတ်ပေါင်း ၇၁၅ သန်းခန့် ကြည့်ရှုခဲ့ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;2006coverage&quot;&gt;[http://www.fifa.com/aboutfifa/marketing/factsfigures/tvdata.html 2006 FIFA World Cup broadcast wider, longer and farther than ever before] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100614212705/http://www.fifa.com/aboutfifa/marketing/factsfigures/tvdata.html |date=14 June 2010 }}, FIFA.com. Retrieved on October 11, 2009.&lt;/ref&gt; [[၂၀၁၀ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား]]ပွဲကို ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့မှ ဇူလိုင်လ ၁၁ ရက်နေ့အထိ တောင်အာဖရိကနိုင်ငံတွင် ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ၎င်းပွဲစဉ်တွင် စပိန်နိုင်ငံမှ ဗိုလ်စွဲအနိုင်ရရှိခဲ့လေသည်။။ [[၂၀၁၄ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား]]ကိုမူ ဘရာဇီးနိုင်ငံ၌ ကျင်းပခဲ့ပြီး ဂျာမဏီနိုင်ငံက အနိုင်ရဗိုလ်စွဲခဲ့သည်။ [[၂၀၁၈ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား]]ကို ရုရှားနိုင်ငံတွင် ကျင်းပခဲ့ပြီး [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ]]က အနိုင်ရဗိုလ်စွဲခဲ့သည်။ 

ယခုအချိန်အထိ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများကို နိုင်ငံ ၁၇ နိုင်ငံတို့က အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပပေးခဲ့ရာ ဘရာဇီး၊ ပြင်သစ်၊ ဂျာမနီ၊ အီတလီ၊ မက္ကဆီကို တို့က နှစ်ကြိမ်စီ၊ ဥရုဂွေး၊ ဆွစ်ဇာလန်၊ ဆွီဒင်၊ ချီလီ၊ အင်္ဂလန်၊ အာဂျင်တီးနား၊ စပိန်၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ဂျပန်-တောင်ကိုးရီးယား (ပူးတွဲ)၊ တောင်အာဖရိက၊ ရုရှားတို့က တစ်ကြိမ်စီ အသီးသီး လက်ခံကျင်းပခဲ့ကြသည်။ [[၂၀၂၂ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၂ ကမ္ဘာ့ဖလား]]ကို [[ကာတာနိုင်ငံ]]က လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။ 

[[၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလား]]တွင် ကနေဒါ-အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု-မက္ကဆီကိုနိုင်ငံတို့က ပူးတွဲအိမ်ရှင်အဖြစ်ကျင်းပသည်ဖြစ်ရာ [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ|မက္ကဆီကို]]အသင်းသည် ကမ္ဘာ့ဖလားကို သုံးကြိမ်လက်ခံကျင်းပမည့် ဝိသေသကို ပိုင်ဆိုင်မည်ဖြစ်၏ ။

[[File:World cup countries best results.png|frameless|left|upright=2]]

== ကိုးကား ==
{{reflist}}


[[Category:ကမ္ဘာ့ဖလား]]
[[ကဏ္ဍ:အရေးပါလူများ(၁)]]
[[ကဏ္ဍ:KyawMinOo LoveDoctor👑🐘🦚🦂⚖️]]</text>
      <sha1>trt9skutk8ug5442l7fe1z38nkox6f2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059639</id>
      <parentid>1059638</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Lovedoctorkyawminoo29-26|Lovedoctorkyawminoo29-26]] ([[User talk:Lovedoctorkyawminoo29-26|ဆွေးနွေးချက်]]) ၏ မူဟောင်း [[Special:Diff/1059638|1059638]] ကို ပြန်ပြင်လိုက်သည်</comment>
      <origin>1059639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9332" sha1="rran0ejt5j3vuxkptrimvy6qqsopxd3" xml:space="preserve">{{infobox football tournament
| logo                 = FIFA World Cup wordmark (2006-2023).svg
| caption              = 
| founded              = {{Start date and age|df=yes|1930}}
| region               = နိုင်ငံတကာအနှံ့ ([[ဖီဖာ]])
| number of teams      = ၄၈ သင်း
| current champions    = {{nowrap|{{fb|ARG}} (၃ ကြိမ် ဗိုလ်စွဲမှု)}}
| most successful team = {{nowrap|{{fb|BRA}} (၅ ကြိမ် ဗိုလ်စွဲခဲ့)}}
| broadcasters         = [[:en:List of FIFA World Cup broadcasters|နိုင်ငံတကာ ရုပ်သံထုတ်လွှင့်သူများ]]
| website              = [http://www.fifa.com/worldcup/ www.fifa.com/worldcup/]
| current              = [[၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ]]
|name=ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ}}
{{Infobox
| image1      = [[File:ARG Line-up - ARG vs MEX for 2022 FIFA WC.jpg|230px]]
| caption1    = လက်ရှိကမ္ဘာ့ချန်ပီယံ [[အာဂျင်တီးနား အမျိုးသားဘောလုံးအသင်း|အာဂျင်တီနား]]
| bodyclass   = hlist nowraplinks
| headerstyle = border-top:1px solid #aaa
| header1     = ပြိုင်ပွဲများ
| data2       = 
* [[:en:1930 FIFA World Cup|1930]]
* [[:en:1934 FIFA World Cup|1934]]
* [[:en:1938 FIFA World Cup|1938]]
* [[:en:1950 FIFA World Cup|1950]]
* [[:en:1954 FIFA World Cup|1954]]
* [[:en:1958 FIFA World Cup|1958]]
* [[:en:1962 FIFA World Cup|1962]]
* [[:en:1966 FIFA World Cup|1966]]
* [[:en:1970 FIFA World Cup|1970]]
* [[:en:1974 FIFA World Cup|1974]]
* [[:en:1978 FIFA World Cup|1978]]
* [[:en:1982 FIFA World Cup|1982]]
* [[:en:1986 FIFA World Cup|1986]]
* [[:en:1990 FIFA World Cup|1990]]
* [[:en:1994 FIFA World Cup|1994]]
* [[:en:1998 FIFA World Cup|1998]]
* [[:en:2002 FIFA World Cup|2002]]
* [[၂၀၀၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|2006]]
* [[၂၀၁၀ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|2010]]
* [[၂၀၁၄ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|2014]]
* [[၂၀၁၈ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|2018]]
* [[၂၀၂၂ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|2022]]
* [[:en:2026 FIFA World Cup|2026]]
* ''[[:en:2030 FIFA World Cup|2030]]''
* ''[[:en:2034 FIFA World Cup|2034]]''
}}
'''ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ''' သို့မဟုတ် ကမ္ဘာ့ဖလား[[ဘောလုံး]]ပြိုင်ပွဲ (FIFA World Cup) သည် [[ဖီဖာ|နိုင်ငံတကာ ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် (ဖီဖာ)]] အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများမှ ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်သည့် နိုင်ငံတကာ ဘောလုံးပြိုင်ပွဲ တစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲကို ၁၉၃၀ ခုနှစ်မှ စတင်၍ လေးနှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပခဲ့သည်ဆိုသော်လည်း ၁၉၄၂ ခုနှစ်နှင့် ၁၉၄၆ ခုနှစ်တို့တွင် [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]ကြောင့် ရပ်နားခဲ့ရသည်။ 

ပထမ ၃ နှစ်ကာလတွင် [[တိုက်|တိုက်ကြီးများ]]အလိုက် ခြေစစ်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ နောက်ဆုံး ခြေစစ်ပွဲကို အောင်နိုင်သည့် အသင်းများနှင့် ကမ္ဘာ့ဖလား ကြီးမှူးကျင်းပသည့် အိမ်ရှင်နိုင်ငံအသင်း စုစုပေါင်း ၄၈ သင်း ၁ လသာကြာသည့် ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲတွင် ပါဝင် ဗိုလ်လုကြသည်။ 

ပြီးခဲ့သည့် ၂၁ ကြိမ်တွင် နိုင်ငံ ၈ နိုင်ငံမှ ဗိုလ်စွဲခဲ့သည်။ ထိုနိုင်ငံများအနက် [[ဘရာဇီးနိုင်ငံ]]မှာ ၅ ကြိမ်တိုင်တိုင် ချန်ပီယံဆု ရခဲ့ပြီး အကြိမ်တိုင်းတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်ရခဲ့သည့် နိုင်ငံလည်းဖြစ်သည်။ အခြားအနိုင်ရရှိအသင်းများမှာ [[အီတလီနိုင်ငံ]]နှင့် [[ဂျာမနီနိုင်ငံ|ဂျာမနီ]]တို့ဖြစ်ကြ၍ လေးကြိမ်ဗိုလ်စွဲခဲ့ပြီး၊ ဥရုဂွေးနှင့် အာဂျင်တီးနား၊ ပြင်သစ်တို့မှာ ၂ ကြိမ်စီ၊ အင်္ဂလန်နှင့် စပန်တို့က ၁ ကြိမ်စီ အသီးသီးရခဲ့ဖူးသည်။ 

ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲသည်လည်း ကမ္ဘာတဝှမ်း လူကြည့်အများဆုံး အားကစားပွဲ တစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ဂျာမနီတွင် ကျင်းပခဲ့သည့် ၂၀၀၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား ဗိုလ်လုပွဲကို ပရိသတ်ပေါင်း ၇၁၅ သန်းခန့် ကြည့်ရှုခဲ့ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;2006coverage&quot;&gt;[http://www.fifa.com/aboutfifa/marketing/factsfigures/tvdata.html 2006 FIFA World Cup broadcast wider, longer and farther than ever before] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100614212705/http://www.fifa.com/aboutfifa/marketing/factsfigures/tvdata.html |date=14 June 2010 }}, FIFA.com. Retrieved on October 11, 2009.&lt;/ref&gt; [[၂၀၁၀ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား]]ပွဲကို ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့မှ ဇူလိုင်လ ၁၁ ရက်နေ့အထိ တောင်အာဖရိကနိုင်ငံတွင် ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ၎င်းပွဲစဉ်တွင် စပိန်နိုင်ငံမှ ဗိုလ်စွဲအနိုင်ရရှိခဲ့လေသည်။။ [[၂၀၁၄ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား]]ကိုမူ ဘရာဇီးနိုင်ငံ၌ ကျင်းပခဲ့ပြီး ဂျာမဏီနိုင်ငံက အနိုင်ရဗိုလ်စွဲခဲ့သည်။ [[၂၀၁၈ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား]]ကို ရုရှားနိုင်ငံတွင် ကျင်းပခဲ့ပြီး [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ]]က အနိုင်ရဗိုလ်စွဲခဲ့သည်။ 

ယခုအချိန်အထိ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများကို နိုင်ငံ ၁၇ နိုင်ငံတို့က အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပပေးခဲ့ရာ ဘရာဇီး၊ ပြင်သစ်၊ ဂျာမနီ၊ အီတလီ၊ မက္ကဆီကို တို့က နှစ်ကြိမ်စီ၊ ဥရုဂွေး၊ ဆွစ်ဇာလန်၊ ဆွီဒင်၊ ချီလီ၊ အင်္ဂလန်၊ အာဂျင်တီးနား၊ စပိန်၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ဂျပန်-တောင်ကိုးရီးယား (ပူးတွဲ)၊ တောင်အာဖရိက၊ ရုရှားတို့က တစ်ကြိမ်စီ အသီးသီး လက်ခံကျင်းပခဲ့ကြသည်။ [[၂၀၂၂ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၂ ကမ္ဘာ့ဖလား]]ကို [[ကာတာနိုင်ငံ]]က လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။ 

[[၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလား]]တွင် ကနေဒါ-အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု-မက္ကဆီကိုနိုင်ငံတို့က ပူးတွဲအိမ်ရှင်အဖြစ်ကျင်းပသည်ဖြစ်ရာ [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ|မက္ကဆီကို]]အသင်းသည် ကမ္ဘာ့ဖလားကို သုံးကြိမ်လက်ခံကျင်းပမည့် ဝိသေသကို ပိုင်ဆိုင်မည်ဖြစ်၏ ။

[[File:World cup countries best results.png|frameless|left|upright=2]]

== ကိုးကား ==
{{reflist}}


[[Category:ကမ္ဘာ့ဖလား]]</text>
      <sha1>rran0ejt5j3vuxkptrimvy6qqsopxd3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12153</id>
    <revision>
      <id>1059572</id>
      <parentid>1056844</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T20:51:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1059572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="237165" sha1="cikbrx6cqljx1ljzcli5lwlaykdcu1c" xml:space="preserve">{{Infobox အမေရိကန်ပြည်နယ်
| Name                  = ကယ်လီဖိုးနီးယား
| Fullname              = ကယ်လီဖိုးနီးယား ပြည်နယ်
| image_flag = Flag of California.svg
| flag_alt = The flag shows a red stripe on the bottom in a white field, with a red star on the top left in the canton. In the center, a grizzly bear is on top of a mound of green grass on over the white field. Below it, text reads &quot;CALIFORNIA REPUBLIC&quot; in a Seal color.
| name = California
| image_seal = Seal of California.svg
| flag_link = Flag of California
| image_map = California in United States.svg
| Former                = ကယ်လီဖိုးနီးယား ရီပတ်ဘလစ်
| Nickname              = ရွှေပြည်နယ်
| Demonym               = ကယ်လီဖိုနီးယန်း
| Motto                 = ယူရေးကား&lt;ref name=&quot;motto-symbols&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=gov&amp;group=00001-01000&amp;file=420-429.8 |title=Government Code Section 420-429.8 |publisher=State of California Legislative Council |accessdate=December 24, 2009 |archivedate=28 June 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090628233244/http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=gov&amp;group=00001-01000&amp;file=420-429.8 }}&lt;/ref&gt;
| MottoEnglish = I have found it
| Capital               = [[ဆာခရာမန်တိုမြို့]]
| BorderingStates       = [[Arizona]], [[Nevada]], [[Oregon]], [[Baja California]]
| OfficialLang          = [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာ]]
| LargestCity           = [[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့]]
| LargestMetro          = [[Greater Los Angeles Area|Greater Los Angeles]]
| LargestCounty         = ဆန်ဘာနာဒီနို
| Governor              = Gavin Newsom
| Lieutenant Governor   = Eleni Kounalakis
| Legislature           = ပြည်နယ် ဥပဒေပြုလွှတ်တော်
| Upperhouse            = ပြည်နယ် ဆီးနိတ် လွှတ်တော်
| Lowerhouse            = ပြည်နယ် လွှတ်တော်
| Senators              = Alex Padilla (D) &lt;br /&gt; Laphonza Butler (D)
|Representative=ဒီမိုကရက် ၃၄ ယောက်၊ &lt;br /&gt; ရီပတ်ဘလစ်ကင် ၁၉ ယောက်
| PostalAbbreviation    = CA
| TradAbbreviation      = Calif.
| AreaRank              = တတိယ
| TotalArea = 423,970
| TotalAreaUS           = 163,696
| LandArea              = 403 932
| LandAreaUS            = 155,959
| WaterArea             = 20,047
| WaterAreaUS           = 7,737
| PCWater               = 4.7
| PCForest              = 35
| PCDesert              = 25
| PopRank               = 1st
| 2000oldPop            = 33,871,648
| 2000Pop               = 37,253,956
| 2004Pop(est)          = 35,893,799
| 2003Pop               = 35,484,453
| 2005Pop(est)          = 36,132,147
| DensityRank           = 11th
| 2000Density           = 90.49
| 2000DensityUS         = 234.4
| MedianHouseholdIncome = US$61,021
| IncomeRank            = 9th
| AdmittanceOrder       = 31st
| AdmittanceDate        = September 9, 1850
| TimeZone              = [[Pacific Time Zone|Pacific]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]][[UTC-8|-8]]/[[Daylight saving time|-7]]
| area_code              = 209  213  310  323  408  415  510  530  559  562  619  626  650  661  707  714  760  805  818  831  858  909  916  925  949
| Latitude              = 32° 32′ N to 42° N
| Longitude             = 114° 8′ W to 124° 26′ W
| Width                 = 400
| WidthUS               = 250
| Length                = 1,240
| LengthUS              = 770
| HighestPoint          = ဝှစ်တနီတောင်
| HighestElev           = 4,418
| HighestElevUS         = 14,494
| MeanElev              = 884
| MeanElevUS            = 2,900&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2004pubs/04statab/geo.pdf|title=Extreme and Mean Elevations by State and Other Areas|publisher=United States Census|year=2004|accessdate=2008-11-27|format=PDF}}&lt;/ref&gt;
| LowestPoint           = သေမင်းတမန်တောင်ကြား
| LowestElev            = -86
| LowestElevUS          = -282
| ISOCode               = US-CA
| ElectoralVotes        = 55
| Website               = ca.gov/
}}

'''ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်''' [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၏ ပစိဖိတ်ဒေသတွင် တည်ရှိသော ပြည်နယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ စုစုပေါင်း ဧရိယာ {{convert|၁၆၃၆၉၆|sqmi|km2}} တွင် လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၃၉.၅ သန်းမျှ နေထိုင်သဖြင့် ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် လူဦးရေအများဆုံး နေထိုင်သော ပြည်နယ်ဖြစ်ပြီး ဧရိယာအားဖြင့် တတိယမြောက် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လူဦးရေအများဆုံး နိုင်ငံတွင်းဒေသများတွင် အဆင့် ၃၄ ရှိသည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် မြောက်အမေရိကတိုက်တွင် လူဦးရေ အများဆုံး နိုင်ငံတွင်း ဒေသ ဖြစ်ပြီး မြို့တော်မှာ [[ဆာခရာမန်တိုမြို့]] ဖြစ်သည်။ ဂရိတ်တား လော့အိန်ဂျယ်လိစ်ဒေသ နှင့် ဆန်ဖရန်စစ္စကို ပင်လယ်အော်ဒေသ တို့သည် နိုင်ငံအတွင်း ဒုတိယနှင့် ပဉ္စမမြောက် လူဦးရေ အများဆုံး မြို့ပြဒေသများ ဖြစ်ကြပြီး လူဦးရေအားဖြင့် ၁၈.၇ သန်း နှင့် ၉.၇သန်း အသီးသီး​ရှိကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml |title=American FactFinder—Results |publisher=U.S. Census Bureau |website=factfinder.census.gov |access-date=October 24, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124024658/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml |archive-date=January 24, 2018 |url-status=dead |accessdate=26 July 2020 |archivedate=24 January 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180124024658/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml }}&lt;/ref&gt; လော့အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့ သည် ပြည်နယ်အတွင်း လူဦးရေ အများဆုံးမြို့ ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံအတွင်း နယူးယောက်မြို့ ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် လူဦးရေအများဆုံး မြို့ ဖြစ်သည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် နိုင်ငံအတွင်း လူဦးရေ အများဆုံး ကောင်တီဖြစ်သော လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်ကောင်တီ ရှိပြီး ဧရိယာအားဖြင့် အကြီးဆုံး ဖြစ်သော ဆန်ဘာနာဒီနို ကောင်တီလည်း ရှိသည်။ ဆန်ဖရန်စစ္စကို မြို့နှင့် ကောင်တီသည် နိုင်ငံအတွင်း နယူးယောက်မြို့ ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် လူဦးရေ အသိပ်သည်းဆုံးမြို့ ဖြစ်ပြီး [[နယူးယောက်မြို့]]၏ ရပ်ကွက် ၄ ခု ပြီးလျှင် နိုင်ငံအတွင်း ပဉ္စမမြောက် လူဦးရေ အသိပ်သည်းဆုံး ကောင်တီ ဖြစ်သည်။

ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်၏ စီးပွားရေးသည် စုစုပေါင်းပြည်နယ်ထုတ်ကုန်တန်ဖိုး ဒေါ်လာ ၃ ထရီလီယံမျှ ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံး နိုင်ငံတွင်း စီးပွားရေးဒေသဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bea.gov/system/files/2019-04/qgdpstate0519_4.pdf |title=GDP by State {{!}} U.S. Bureau of Economic Analysis (BEA) |website=BEA.gov |access-date=September 19, 2018 |archive-date=28 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190228192007/https://www.bea.gov/system/files/2019-02/qgdpstate0219.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; အကယ်၍ ကယ်လီဖိုးနီးယားအား နိုင်ငံတစ်ခု အဖြစ် ယူဆမည်ဆိုပါက ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပဉ္စမမြောက် စီးပွားရေး အကောင်းဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=47&amp;pr.y=12&amp;sy=2017&amp;ey=2017&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512,946,914,137,612,546,614,962,311,674,213,676,911,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,142,156,449,626,564,628,565,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,359,960,453,423,968,935,922,128,714,611,862,321,135,243,716,248,456,469,722,253,942,642,718,643,724,939,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,734,336,144,263,146,268,463,532,528,944,923,176,738,534,578,536,537,429,742,433,866,178,369,436,744,136,186,343,925,158,869,439,746,916,926,664,466,826,112,542,111,967,298,443,927,917,846,544,299,941,582,446,474,666,754,668,698,672&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a=|title=Report for Selected Countries and Subjects |website=Imf.org |access-date=November 29, 2017}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ အများဆုံး အဆင့် ၃၇ ရှိပေလိမ့်မည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://esa.un.org/unpd/wpp/|title=World Population Prospects—Population Division—United Nations|website=esa.un.org|access-date=October 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170902092045/https://esa.un.org/unpd/wpp/|archive-date=September 2, 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ဂရိတ်တား လော့အိန်ဂျယ်လိစ်ဒေသ နှင့် ဆန်ဖရန်စစ္စကို ပင်လယ်အော်ဒေသတို့သည် နိုင်ငံအတွင်း နယူးယောက် မက်ထရိုပိုလစ်တန်ဒေသ ပြီးလျှင် ဒုတိယ နှင့် တတိယမြောက် အကြီးဆုံး မြို့ပြ စီးပွားရေးရပ်ဝန်း ဒေသဖြစ်ကာ ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် စီးပွားရေးတန်ဖိုး ၁.၃ ထရီလီယံ နှင့် ၁.၀ ထရီလီယံ အသီးသီး ရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;NYCMetroGMP&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.statista.com/statistics/183808/gmp-of-the-20-biggest-metro-areas/|title=U.S. metro areas—ranked by Gross Metropolitan Product (GMP) 2020 {{!}} Statistic|website=Statista|accessdate=May 31, 2019}}&lt;/ref&gt; ဆန်ဖရန်စစ္စကို ပင်လယ်အော်ဒေသသည် နိုင်ငံအတွင်း ကျယ်ပြန့်သော စာရင်းကောက် ဒေသများတွင် လူတစ်ဦးချင်း စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန် အမြင့်ဆုံး ဒေသဖြစ်ပြီး လူတစ်ဦးလျှင် ပျမ်းမျှထုတ်ကုန် ၁၀၆, ၇၅၇ ဒေါ်လာ မျှ ရှိပြီ&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web|url= http://www.bea.gov/data/gdp/gdp-metropolitan-area|title=GDP by Metropolitan Area {{!}} U.S. Bureau of Economic Analysis (BEA)|website=Bea.gov|language=en|access-date=September 19, 2018}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဈေးကွက်တန်ဖိုးအများဆုံး ကုမ္ပဏီ ၁၀ ခုမှ ၄ ခု အခြေစိုက်ရာ ဒေသဖြစ်ကာ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dogsofthedow.com/largest-companies-by-market-cap.htm|title=Largest Companies by Market Cap Today • Dogs of the Dow|date=2019-06-17|website=Dogs of the Dow|language=en-US|access-date=2020-04-25}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်တွင် အချမ်းသာဆုံး လူ ၁၀ ဦးမှ ၄ ဦး နေထိုင်ရာဒေသ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.bloomberg.com/billionaires |title=Bloomberg Billionaires Index |work=Bloomberg.com |access-date=October 24, 2017}}&lt;/ref&gt;

ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ ယဉ်ကျေးမှုမှာ ရေပန်းစားသော ယဉ်ကျေးမှု၊ ဆက်သွယ်ရေး၊ သတင်းအချက်အလက်၊ တီထွင်ဖန်တီးမှု၊ သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေး၊ ဘောဂဗေဒ၊​နိုင်ငံရေး နှင့် ဖျော်ဖြေရေးတို့တွင် ကမ္ဘာအား ဦးဆောင်လမ်းပြရာ အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ပြည်နယ်တွင်း လူအမျိုးမျိုး အထွေထွေတို့ ကွဲပြားခြင်းနှင့် ရွှေ့ပြောင်းရောက်ရှိလာသူများပြားခြင်းတို့ကြောင့် ကယ်လီဖိုးနီးယား သည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားဒေသများနှင့် ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံးမှ အစားအစာ၊ ဘာသာစကား နှင့် ထုံးတမ်းစဉ်လာတို့ကို ရောနှောပေါင်းစပ်ရာ နေရာ ဖြစ်သည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ရုပ်ရှင်လုပ်ငန်း၊ ဟစ်ပီယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာဘီကျူး၊​အမြန်အစားအစာ၊ ပင်လယ်ကမ်းစပ် ယဉ်ကျေးမှု၊​ကားယဉ်ကျေးမှု နှင့် အင်တာနက်&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://calwatchdog.com/2014/03/13/happy-25th-anniversary-world-wide-web/ |title=Happy 25th anniversary, World Wide Web |publisher=CalWatchdog.com|date=March 13, 2014 }}&lt;/ref&gt; နှင့် တစ်ကိုယ်ရည်သုံး ကွန်ပျူတာ&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.businessinsider.com/most-important-invention-from-each-state-2017-6|title=The most important invention from every state|first=Chris|last=Weller|website=Business Insider}}&lt;/ref&gt; တို့ အပြင် အခြားအရာ အများအပြား &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.onlyinyourstate.com/southern-california/10-inventions-from-southern-ca/|title=Some People Don't Know These 10 Things Came From Southern California|website=OnlyInYourState|date=June 18, 2016|access-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019162337/https://www.onlyinyourstate.com/southern-california/10-inventions-from-southern-ca/|archive-date=19 October 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://matadornetwork.com/read/15-things-world-needs-thanking-california/|title=15 Things the world needs to be thanking California for|website=Matador Network}}&lt;/ref&gt;၏ မြစ်ဖျားခံ ပေါက်ဖွားရာ ဒေသဖြစ်သည်။ ဆန်ဖရန်စစ္စကို ပင်လယ်အော်ဒေသနှင့် ဂရိတ်တား လော့အိန်ဂျယ်လိစ်ဒေသတို့အား  တကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ နည်းပညာ နှင့် ဖျော်ဖြေရေး လုပ်ငန်းတို့၏ ဗဟိုဌာနအဖြစ် အများစုက ရှုမြင်လေ့ ရှိကြသည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ စီးပွားရေးသည် အလွန် အမျိုးစုံပြီး ၅၈% သည် ငွေကြေးလုပ်ငန်း၊​အစိုးရလုပ်ငန်း၊​အိမ်ခြံမြေ လုပ်ငန်း၊ နည်းပညာလုပ်ငန်း၊​ပရော်ဖက်ရှင်နယ် လုပ်ငန်း၊​သိပ္ပံဆိုင်ရာ လုပ်ငန်း နှင့် နည်းပညာဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုများတွင် အခြေခံသည်။ &lt;ref name=&quot;BEA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bea.gov/iTable/iTable.cfm?reqid=70&amp;step=1&amp;isuri=1&amp;acrdn=1#reqid=70&amp;step=10&amp;isuri=1&amp;7007=2014&amp;7093=levels&amp;7003=200&amp;7035=-1&amp;7036=-1&amp;7001=1200&amp;7002=1&amp;7090=70&amp;7004=naics&amp;7005=-1&amp;7006=06000 |title=California Gross domestic product (GDP) (millions of current dollars) |publisher=U.S. Department of Commerce, Bureau of Economic Analysis |access-date=July 19, 2015 |archive-date=6 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806012919/https://www.bea.gov/iTable/iTable.cfm?reqid=70&amp;step=1&amp;isuri=1&amp;acrdn=1#reqid=70&amp;step=10&amp;isuri=1&amp;7007=2014&amp;7093=levels&amp;7003=200&amp;7035=-1&amp;7036=-1&amp;7001=1200&amp;7002=1&amp;7090=70&amp;7004=naics&amp;7005=-1&amp;7006=06000 }}&lt;/ref&gt; ပြည်နယ်စီးပွားရေး၏ ၁.၅% မျှသာ ရှိသော်လည်း&lt;ref name=&quot;BEA&quot; /&gt; ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်းသည် အမေရိကန်ပြည်နယ်များတွင် ထုတ်လုပ်မှု အများဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.slate.com/articles/health_and_science/explainer/2013/07/california_grows_all_of_our_fruits_and_vegetables_what_would_we_eat_without.html|title=The C-Free Diet|first=Brian|last=Palmer|date=July 10, 2013 |work=Slate}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.cdfa.ca.gov/statistics/|title=CDFA—Statistics |publisher=California Department of Food and Agriculture |website=CDFA.CA.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.ocregister.com/2017/07/27/california-farms-produce-a-lot-of-food-but-what-and-how-much-might-surprise-you/ |title=California farms produce a lot of food—but what and how much might surprise you |date=July 27, 2017 |work=Orange County Register}}&lt;/ref&gt;

ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်သည် မြောက်ဘက်တွင် [[အိုရီဂွန်ပြည်နယ်]]၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[နီဗားဒါးပြည်နယ်]] နှင့် [[အရီဇိုးနားပြည်နယ်]]၊ တောင်ဘက်တွင် မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ၏ ဘဟားကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ် တို့နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။​ပြည်နယ်၏ အမျိုးစုံသော ပထဝီဝင်တွင် အနောက်ဘက်ရှိ ပစိဖိတ်ကမ်းရိုးတန်းမှ အရှေ့ဘက်ရှိ ဆီးရားနီဗားဒါးတောင်တန်းများအထိ ၊ အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ဆီကွိုင်းယား နှင့် ဒေါက်ဂလပ်ထင်းရှူးတောများနှင့် အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ မိုဂျေ့ဗ်သဲကန္တာရအထိ အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ အဓိက စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ဒေသဖြစ်သော ဗဟိုတောင်ကြားသည် ပြည်နယ်၏ အလယ်ဗဟိုကို စိုးမိုးထားသည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယားအား ပူနွေးသော မြေထဲပင်လယ်ရာသီဥတုကြောင့် ကျော်ကြားသော်လည်း ပြည်နယ်၏ အရွယ်အစားကြီးမားသောကြောင့် ရာသီဥတုသည် မြောက်ဘက်ရှိ ပူနွေးသော မိုးသစ်တော ရာသီဥတုမှ အတွင်းပိုင်းတွင် ခြောက်သွေ့သော သဲကန္တာရ အထိနှင့် တောင်ကုန်းများတွင် နှင်းကျသော အယ်လ်ပိုင်းရာသီဥတု အထိ အမျိုးမျိုး အဖုံဖုံ ကွဲပြားသည်။ အချိန်ကြာလာသည်နှင့် အမျှ ပက်ကြားအက်ခြင်းနှင့် တောမီးလောင်ခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်မှု ပိုစိတ်လာသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://latimes.com/local/lanow/la-me-camp-fire-science-20181110-story.html |title=California's most destructive wildfire should not have come as a surprise |first1=Bettina |last1=Boxall |first2=Paige |last2=St. John |work=[[Los Angeles Times]] |date=November 10, 2018 |access-date=November 11, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.drought.gov/drought/ |title=Advancing Drought Science and Preparedness across the Nation |publisher=National Integrated Drought Information System |access-date=November 11, 2018 |accessdate=26 July 2020 |archivedate=11 November 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181111042024/https://www.drought.gov/drought/ }}&lt;/ref&gt;

ယခု ကယ်လီဖိုးနီးယားနေရာတွင် အစကနဦးက ဒေသရင်းကယ်လီဖိုးနီးယား လူမျိုးစုများ နေထိုင်လာခဲ့ကြသည်မှာ ၁၆ ရာစုနှင့် ၁၇ ရာစုအတွင်း ဥရောပသား အမြောက်အမြားတို့ စူးစမ်းရှာဖွေသည် အထိ ဖြစ်သည်။ စပိန်အင်ပိုင်ယာမှ သိမ်းပိုက်ပြီး ကိုလိုနီအဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ၁၈၀၄ ခုနှစ်တွင် နယူးစပိန် နယ်စားဒေသအတွင်းရှိ အော်လ်တာ ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ အောင်မြင်သော လွတ်လပ်ရေးစစ်ပွဲအပြီး ၁၈၂၁ ခုနှစ်တွင် ထိုဒေသသည် မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၈၄၈ မက္ကဆီကို-အမေရိကန် စစ်ပွဲ အပြီးတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသို့ လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့သည်။ အော်လ်တာ ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ အနောက်ဘက်အပိုင်းကို စုစည်း၍ ၁၈၅၀ စက်တင်ဘာ ၉ ရက်တွင် ၃၁ ခုမြောက် ပြည်နယ်အဖြစ် လက်ခံခဲ့သည်။ ၁၈၄၈ ခုနှစ်တွင် စတင်သော ကယ်လီဖိုးနီးယား ရွှေနောက် အပူတပြင်း လိုက်ကြသည့် အဖြစ်အပျက်မှ သိသာသော လူမှုရေးနှင့် လူဦးရေပျံ့နှံ့နေထိုင်မှုတို့ကို ပြောင်းလဲပေးခဲ့သည်။ စီးပွားရေး တိုးတက်လာခြင်းနှင့် အတူ အရှေ့ဘက်မှ သို့မဟုတ် နိုင်ငံခြားမှ အကြီးအကျယ် ရွှေ့ပြောင်း ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည်။
{{toclimit|3}}
==အမည်မှည့်ခေါ်ခြင်း==
စပိန်တို့သည် ''လာ့စ်ကယ်လီဖိုးနီးယာ့စ်&quot; ဆိုသော အမည်ကို ယခု မက္ကဆီကို၏ ပြည်နယ် ဘာဂျာ ကယ်လီဖိုးနီးယားနှင့် ယနေ့ခေတ် ကယ်လီဖိုးနီးယား၊ နီဗားဒါး၊ ယူတားပြည်နယ်တို့နှင့် အတူ အရီဇိုးနား၊ နယူးမက္ကဆီကို၊ တက္ကဆပ် နှင့် ဝိုင်အိုမင်းပြည်နယ်တို့၏ တစိတ်တဒေသတို့ ပါဝင်သော အော်လ်တာ ကယ်လီဖိုးနီးယား ဒေသတို့ကို ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;[[George R. Stewart|Stewart, George]] (1945). ''Names on the Land: A Historical Account of Place-Naming in the United States''. New York: Random House. pp. 11–17.&lt;/ref&gt;''

၁၅၁၀ တွင် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သော ဒဏ္ဍာရီထဲမှ ကယ်လီဖိုးနီးယားကျွန်းဟု ခေါ်သည့် ရွှေနှင့် ပုလဲတို့ ပေါများသည့် ကာလာဖီယာ ဘုရင်မအုပ်စိုးသော ကယ်လီဖိုးနီးယားကျွန်းကို အစွဲပြု၍ မှည့်ခေါ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

==သမိုင်း==

=== ရှေးဦး နေထိုင်သူများ===
လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၀,၀၀၀ အတွင်းက တစ်သုတ်ပြီး တစ်သုတ်ရောက်ရှိလာခဲ့သဖြင့် ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် ကိုလံဘီယာခေတ်မတိုင်ခင် မြောက်အမေရိကတွင် ယဉ်ကျေးမှု အရလည်းကောင်း၊ ဘာသာစကား အရ လည်းကောင်း အမျိုးမျိုး ကွဲပြားသော ဒေသဖြစ်သည်။ ရှေဦးနေထိုင်သူများကို ခန့်မှန်းကြရာတွင် ၁၀၀,၀၀၀ မှ ၃၀၀,၀၀၀ အထိ အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ {{sfn|Starr|2007|page=13}} ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ ရှေးဦးနေ လူမျိုးများတွင် လူမျိုးစု ၇၀ ကျော်ရှိပြီး ရှေဦးအမေရိကန်များတွင် ကမ်းရိုးတန်း၌ အခြေချနေထိုင်သော လူဦးရေများပြားသော လူမျိုးစုများမှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနေ လူမျိုးစု များ အထိ ရှိပြီး အုပ်ချုပ်ရေး ပုံစံမှာလည်း အုပ်စု၊ လူမျိုးစု၊ ကျေးရွာ နှင့် သဘာဝအရင်းအမြစ် ပေါများသော ကမ်းရိုးတန်းများတွင် ကြီးမားသော လူမျိုးစု အုပ်စုကြီးများ ဖြစ်သော ချူးမက်ရှ်၊ ပိုမို နှင့် ဆာလီနန် စသည်တို့ အထိ ရှိသည်။ ကုန်သွယ်ရေး၊ အချင်းချင်း လက်ထပ်ခြင်း နှင့် စစ်ရေးအရ မဟာမိတ်ပြုခြင်းတို့ဖြင့် ကွဲပြားသော လူမျိုးစု အုပ်စုများကြားတွင် လူမှုရေး နှင့် စီးပွားရေး ဆက်ဆံရေးများကို တိုးမြှင့်ခဲ့ကြသည်။

===စပိန်တို့အုပ်ချုပ်ခြင်း===
[[File:Coat of arms of Californias.svg|thumb|left|upright|ကယ်လီဖိုးနီးယားနယ်သားများအား နယ်စားကြီး အန်တိုနီယို ဒီ မန်ဒိုဇာမှ ချီးမြှင့်ခဲ့သော စည်းတံဆိပ်]]
[[File:Mission San Diego de Alcala in 1848.jpg|thumb|၁၈၄၈ မစ်ရှစ် စန်ဒီယေးဂိုး ဒီ အယ်လ်ကာလာ စတင်စဉ်။ ၁၇၆၉ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သော ထိုမစ်ရှင်သည် ပထမဆုံး ကယ်လီဖိုးနီးယား မစ်ရှင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။]]

ကယ်လီဖိုးနီးယားကမ်းရိုးတန်းအား ပထမဆုံး စွန့်စားသွားလာခဲ့ကြသူများမှာ ဟွမ် ရိုဒရီဂေ့ ကာဗရီဟိုး ဆိုသော ပေါ်တူဂီ ရေယာဉ်မှူး တစ်ဦးမှ ဦးဆောင်သော ရွက်လွင့်ခရီးသွားလာသည့် အဖွဲ့ဖြစ်ပြီး သူတို့သည် ၁၅၄၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၈ရက်တွင် စန်ဒီယေးဂိုး ပင်လယ်အော်သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ကာ မြောက်ဘက်တွင် ဆန်မစ်ဂူရယ်ကျွန်းအထိ အနည်းဆုံး ရောက်ရှိခဲ့ကြသည်။{{sfn|Rolle|1987|pp=34–35}} ၁၅၇၉တွင် အင်္ဂလိပ်လူမျိုး ရေတပ်ဗိုလ်နှင့် စူးစမ်းရှာဖွေသူ ဖရန်စစ်ဒရိတ်မှ ကယ်လီဖိုးနီးယားကမ်းရိုးတန်း၏ တစိတ်တဒေသကို သိမ်းပိုက်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ကာ နောက်တွင် ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့ဖြစ်လာမည့် နေရာ၏ မြောက်ဘက်တွင် ကမ်းသို့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။{{sfn|Rolle|1987|pp=40–41}} အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ဖြစ်လာမည့် နေရာသို့ အာရှသားတို့ ပထမဆုံး ခြေချခြင်းမှာ ၁၅၈၇ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပျက်ခဲ့ပြီး စပိန်သင်္ဘောနှင့် လိုက်ပါလာသော ဖိလစ်ပိုင်သင်္ဘောသားတို့ မော်ရိုပင်လယ်အော်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Linda C. |last1=Tillman |first2=James Joseph |last2=Scheurich |title=The Handbook of Research on Educational Leadership for Equity and Diversity|url= {{google books |plainurl=y |id=vSKAAAAAQBAJ|page=202}}|date=August 21, 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-12843-2|page=202}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Huping Ling|title=Asian America: Forming New Communities, Expanding Boundaries|url= {{google books |plainurl=y |id=K-DdvbJM_gQC|page=109}}|date=April 29, 2009|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-4867-8|page=109}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Linda C. |last1=Tillman |first2=James Joseph |last2=Scheurich |title=The Handbook of Research on Educational Leadership for Equity and Diversity|url= {{google books |plainurl=y |id=vSKAAAAAQBAJ|page=202}}|date=August 21, 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-12843-2|page=202}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Huping Ling|title=Asian America: Forming New Communities, Expanding Boundaries|url= {{google books |plainurl=y |id=K-DdvbJM_gQC|page=109}}|date=April 29, 2009|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-4867-8|page=109}}&lt;/ref&gt; စီဘက်စတီးယန်း ဗစ်ကိုင်နိုသည် ကယ်လီဖိုးနီးယား ကမ်းရိုးတန်းအား နယူးစပိန်အတွက် ၁၆၀၂ ခုနှစ်တွင် စူးစမ်းသွားလာကာ မြေပုံ​ရေးဆွဲခဲ့ပြီး မြောက်ဘက် မန်ဒိုချီနို အငူအထိ ရွက်လွှင့်သွားလာခဲ့သည်။{{sfn|Rolle|1987|p=44}}

၁၆ရာစုတွင် ကယ်လီဖိုးနီးယား မြေပေါ်တွင် စူးစမ်းလေ့လာခြင်းများ ပြုခဲ့ကြသော်လည်း ရိုဒရီဂေ့၏ အယူအဆဖြစ်သည့် ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် ကျွန်းဖြစ်သည် ဆိုသည်ကို ဆက်လက် စွဲကိုင်ထားကြဆဲ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့သော အတွေးဖြင့် ပုံဖော်ထားမှုကို ဥရောပမြေပုံများတွင် ၁၈ ရာစု အထိ တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://exhibits.stanford.edu/california-as-an-island|title=California as an Island in Maps—Online Exhibits|website=Stanford University Libraries|access-date=June 15, 2016|archive-date=12 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812042020/https://exhibits.stanford.edu/california-as-an-island}}&lt;/ref&gt;

၁၇၆၉-၇၀ ပေါ်တိုလာ စူးစမ်းရှာဖွေမှုအပြီးတွင် ယူနီပါရို ဆယ်ရာ ဦးဆောင်သော စပိန်သာသနာပြုအဖွဲ့များသည် စန်ဒီယေးဂိုးမှစတင်ကာ အော်လ်တာ ကယ်လီဖိုးနီးယား ကမ်းရိုးတန်းပေါ်နှင့် အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ကယ်လီဖိုးနီးယား သာသနာပြု မစ်ရှင် ၂၁ ခုကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် စပိန်စစ်တပ်များသည် ပရယ်စီဒီယိုဟု ခေါ်သော ခံတပ်အချို့နှင့် ပျူဗလိုဟုခေါ်သော မြို့ငယ် ၃ ခုကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဆန်ဖရန်စစ္စကို သာသနာပြုမစ်ရှင်သည် ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့တော် ဖြစ်လာခဲ့ပြီး အခြား ပျူဗလို နှစ်ခုမှာ လော့အိန်ဂျယ်လိစ် နှင့် ဆန်ဂျို့စ် အဖြစ် တိုးတက်ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ အခြားသော ပိုမိုသေးငယ်သည့် မြို့တော်များနှင့် မြို့များမှာ စပိန်သာသနာပြုစခန်းများနှင့် ပျူဗလိုတို့၏ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ပြီး ယနေ့တိုင်အောင် ကျန်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။

စပိန်တို့၏ ကိုလိုနီပြုစဉ်တွင် ဝက်သက် နှင့် ဆုံဆို့နာ အစရှိသော ဒေသခံတို့အနေနှင့် သဘာဝအလျောက် ကိုယ်ခံအားမရှိသော ကူးစက်ရောဂါများကို သယ်ဆောင်လာခဲ့သဖြင့် ဒေသခံလူမျိုးတို့ လျော့ပါးသွားစေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.nativeamericancaucus.org/content/california-indian-history|title=California Indian History—Native American Caucus|website=Nativeamericancaucus.org}}&lt;/ref&gt; စပိန်အခြေချ နေထိုင်သူတို့ ၎င်းတို့နှင့် အတူ ယူဆောင်လာခဲ့သော စပိန်စနစ် အစိုးရနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ အဆင့်များကို တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းမှ အစောပိုင်း ဒေသရင်းနေ ပြည်သူတို့၏ လူ့အဖွဲ့အစည်းများကို နည်းပညာ အရလည်းကောင်း ယဉ်ကျေးမှု အရလည်းကောင်း ဖုံးလွှမ်းသွားစေခဲ့သည်။

တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ရုရှားတို့၏ သင်္ဘောများလည်း ကယ်လီဖိုးနီးယား ကမ်းရိုးတန်းတလျှောက် စူးစမ်းရှာဖွေမှုများ ပြုခဲ့ပြီး ၁၈၁၂ ခုနှစ်တွင် ဖို့တ်ဒ်ရော့စ် ၌ ကုန်သွယ်ရေးစခန်းတစ်ခုကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၁၉ရာစု အစောပိုင်း ရုရှားတို့၏ ကယ်လီဖိုးနီးယား ကမ်းရိုးတန်းတလျှောက် အခြေချနေထိုင်မှုများမှာ ဆန်ဖရန်စစ္စကို ပင်လယ်အော်ရှိ စပိန်တို့ အခြေချနေထိုင်ရာ နေရာ၏ မြောက်ဘက်အစွန်ဆုံး အစွန်း၏ မြောက်ဘက်တွင် ရှိပြီး မြောက်အမေရိကရှိ ရုရှားတို့ အခြေချနေထိုင်ရာ နေရာများ၏ တောင်ဘက်စွန်းလည်း ဖြစ်သည်။ ဖို့တ်ဒ်ရော့စ်နှင့် ပတ်သက်သော ရုရှားတို့၏ အခြေချနေထိုင်မှုမှာ ပွိုင့်အေရီနာ မှ တိုမာလပ်စ် ပင်လယ်အော် အထိ ဖြန့်ကျက် တည်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Historical Atlas of California&quot;&gt;Historical Atlas of California&lt;/ref&gt;

===မက္ကဆီကန်တို့ အုပ်ချုပ်ခြင်း===
[[File:California1838.jpg|thumb|၁၈၃၈ ခုနှစ်တွင် မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ၏ လူဦးရေကျဲပါးသော ပြည်နယ်တစ်ခု အဖြစ် တည်ရှိသော အော်လ်တာ ကယ်လီဖိုးနီးယားကို ပြသော မြေပုံ&lt;ref&gt;source: Encyclopædia Britannica 7th edition, 1842, &quot;Mexico&quot;&lt;/ref&gt;]]

၁၈၂၁ ခုနှစ် မက္ကဆီကို လွတ်လပ်ရေးစစ်ပွဲကြောင့် ကယ်လီဖိုးနီးယားအပါအဝင် မက္ကဆီကိုနိုင်ငံသည် စပိန်တို့ထံမှ လွတ်လပ်ရေးရခဲ့သည်။ ထိုမှစ၍ နောင် ၂၅ နှစ်အထိ အော်လ်တာ ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် လွတ်လပ်သော နိုင်ငံအသစ်ဖြစ်သည့် မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ၏ ဝေးလံခေါင်ဖျား၍ လူဦးရေကျဲပါးသော အနောက်မြောက် အုပ်ချုပ်ရေးပြည်နယ်တစ်ခု အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ပြည်နယ်အတွင်း အကောင်းဆုံး မြေများကို နေရာယူထားသော မစ်ရှင်မြေများကို ၁၈၃၄ ခုနှစ်တွင် ဘာသာရေးအဆောက်အအုံ အဖြစ်မှ ပယ်ဖျက်ခဲ့ပြီး မက္ကဆီကို အစိုးရပိုင် နယ်မြေများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ &lt;ref name=nps/&gt; ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးမှူးသည် နိုင်ငံရေးအရ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု ရှိသော လူများကို မြေအများအပြား ပေးအပ်ခဲ့သည်။​ထိုသို့ ကြီးမားကျယ်ပြန့်သော ရန်ချို သို့မဟုတ် နွားတင်းကုပ် များသည် မက္ကဆီကန် ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် အရေးပါသော အဖွဲ့အစည်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုရန်ချို များကို ကယ်လီဖိုးနီးယားရှိ စပိန်ဒေသရင်းလူမျိုးများ ဖြစ်သော ကယ်လီဖိုနီယိုတို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှုအောက်တွင် တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ထိုသူတို့မှ နွားသာရေ နှင့် နွားဆီ တို့ကို ဘော့စတွန်ရှိ ကုန်သည်များနှင့် ကုန်သွယ်မှု ပြုခဲ့ကြသည်။ ၁၈၄၉ ခုနှစ် ကယ်လီဖိုးနီးယား ရွှေရှာပွဲ မတိုင်ခင် အထိ အမဲသားသည် ကုန်စည်တစ်ခု ဖြစ်မလာခဲ့ပေ။ 

၁၈၂၀ ခုနှစ်များမှ အစပြု၍ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် နောင် ကနေဒါဖြစ်လာမည့် နေရာမှ ထောင်ချောက်ထောင်၍ သားကောင်ဖမ်းသူများနှင့် အခြေချနေထိုင်သူများမှာ ကယ်လီဖိုးနီးယား မြောက်ပိုင်းသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ထို အသစ်ရောက်ရှိလာသူများမှာ ဆစ်ကီယိုးလမ်းကြောင်း၊ ကယ်လီဖိုးနီးယားလမ်းကြောင်း၊ အော်ရီဂွန်လမ်းကြောင်းနှင့် စပိန်လမ်းကြောင်းဟောင်းတို့ကို အသုံးပြု၍ ကယ်လီဖိုးနီးယား အနီးတဝိုက်ရှိ ထူထပ်သော တောင်ကုန်းများနှင့် ကြမ်းတမ်းသော သဲကန္တာရများကို ဖြတ်ကျော်ခဲ့ကြသည်။
[[File:Lone_Star_of_California.jpeg|thumb|left|upright|ယွမ် ဘော်တစ်စတာ အယ်လ်ဗာရာဒီမှ ၁၈၃၆ ကယ်လီဖိုးနီးယား လွတ်လပ်ရေး လှုပ်ရှားမှုအတွင် အသုံးပြုခဲ့သည့် အလံ]]

လွတ်လပ်ရေးရခါစဖြစ်သော မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ၏ အစောပိုင်းအစိုးရမှ အလွန်မတည်မငြိမ် ဖြစ်ခဲ့ပြီး ထို့အတွက်ကြောင့် ၁၈၃၁ နောက်ပိုင်းတွင် ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်၌ အချင်းချင်း လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခများနှင့် ဗဟို မက္ကဆီကို အစိုးရနှင့် လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခများ ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Altman |first=Linda Jacobs |title=California |url= {{google books |plainurl=y |id=rAgL-tgWOecC|page=117}} |access-date=March 16, 2013 |date=2005 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-1737-8 |page=117}}{{break}}{{cite book |title=Testimonios: Early California Through the Eyes of Women, 1815–1848 |url= {{google books |plainurl=y |id=DuvFpaRwJlgC||page=425}} |access-date=March 16, 2013 |date=2006 |publisher=Heyday |isbn=978-1-59714-033-1 |page=425}}&lt;/ref&gt; ထို့သို့ မုန်တိုင်းထန်သော နိုင်ငံရေးကာလ အတွင်းတွင် ယွမ် ဘော်တစ်စတာ အယ်လ်ဗာရာဒိုသည် ၁၈၃၆ မှ ၁၈၄၂ ခုနှစ်အတွင်း ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးမှူး ရာထူးကို ရယူနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Starr2007&quot;&gt;{{cite book|first=Kevin |last=Starr|title=California: A History|url= {{google books |plainurl=y |id=Zd3L-BAN_04C|page=17}}|date=2007|publisher=Modern Library|isbn=978-0-8129-7753-0|pages=17–}}{{break}}{{cite book |editor1-first=Mildred Brooke |editor1-last=Hoover |editor2-first=Douglas E. |editor2-last=Kyle |title=Historic Spots in California |url= {{google books |plainurl=y |id=AYMPR6xAj50C||page=316}} |access-date=March 16, 2013 |date=2002 |publisher=Historic Spots in California |isbn=978-0-8047-7817-6 |page=316}}{{break}}{{cite book |last=Conway |first=J. D. |title=Monterey: Presidio, Pueblo, and Port |agency=The Making of America Series |url= {{google books |plainurl=y |id=vz1jyn7Ti3oC|page=53}} |access-date=March 16, 2013 |date=2003 |publisher=Arcadia Publishing |isbn=978-0-7385-2423-8 |pages=53–55}}&lt;/ref&gt;အယ်လ်ဗာရာဒို အာဏာရလာသော စစ်ရေးလုပ်ဆောင်မှု အပြီးတွင် ကယ်လီဖိုးနီးယားအား လွတ်လပ်သော နိုင်ငံအဖြစ် တခဏတာမျှ ကြေညာနိုင်ခဲ့ပြီး အိုင်ဆက် ဂရေဟမ်&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hart |first=James David |title=A Companion to California |url= {{google books |plainurl=y |id=teJCPQtWfOMC315|page=315}} |access-date=March 16, 2013 |date=1987 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-05544-5 |page=315}}{{break}}{{cite book |last=Harlow |first=Neal |title=California Conquered: The Annexation of a Mexican Province, 1846–1850 |url= {{google books |plainurl=y |id=pApgP6lBVbMC|page=27}} |access-date=March 16, 2013 |date=1989 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-06605-2 |page=27}}&lt;/ref&gt; အပါအဝင် ကယ်လီဖိုးနီးယားရှိ အန်ဂလို-အမေရိကန် ပြည်သူများက ကူညီခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Graham1840&quot;&gt;{{cite book |last1=Billington |first1=Ray Allen |last2=Ridge |first2=Martin |title=Westward Expansion: A History of the American Frontier |url= {{google books |plainurl=y |id=YoV-k7VcyZ0C|page=203}} |access-date=February 16, 2013 |date=2001 |publisher=University of New Mexico Press |isbn=978-0-8263-1981-4 |page=203}}&lt;/ref&gt;၁၈၄၀ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံကူးလက်မှတ်မရှိသော ပြည်သူ ၁၀၀ ကျော် အဖမ်းအဆီးခံရပြီး ထို့အတွက်ကြောင့် &quot;ဂရေဟမ် အရေးအခင်း&quot; ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကာ တော်ဝင်ရေတပ်မတော်မှ တစိတ်တပိုင်း ပါဝင်ပတ်သက်ခြင်းဖြင့် ဖြေရှင်းခဲ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Graham1840&quot; /&gt;

[[File:Vue de l'etablissement russe de la Bodega, à la Côte de la Nouvelle Albion, en 1828 (restored).jpg|thumb|အလက်စကာမှ ရုရှားတို့သည် ၁၈၁၂ ခုနှစ်တွင် ဖို့တ်ဒ်ရော့စ်၌ ၎င်းတို့၏ အကြီးဆုံး အခြေချနေထိုင်မှုကို ပြုခဲ့ကြသည်။]]
ကယ်လီဖိုးနီးယားရှိ အကြီးဆုံးသော နွားခြံပိုင်ရှင်မှာ ဂျွန်မာ့ရှ် ဖြစ်သည်။ သူ၏ မြေပေါ်တွင် ကျူးကျော်နေထိုင်သူများနှင့် ပတ်သက်၍ မက္ကဆီကို တရားရုံးမှ တရားမျှတမှု မရရှိခဲ့သဖြင့် သူသည် ကယ်လီဖိုးနီးယား အနေနှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သင့်သည်ဟု ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ သူသည် ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ ရာသီဥတု၊ မြေအနေအထားနှင့် အခြားအကြောင်းအရာများကြောင့် ဤနေရာတွင် အခြေချနေထိုင်သင့်ကြောင်း အပြင် နောင်တွင် &quot;မာ့ရှ်လမ်းကြောင်း&quot; ဟု သိကြသည့် အကောင်းဆုံး လာနိုင်သည့် လမ်းကြောင်းကို ဖော်ပြခြင်းဖြင့် စာရေးသားခြင်း ကမ်ပိန်းကို လှုပ်ရှားမှု ပြုခဲ့သည်။ သူ၏ စာများကို ဖတ်ရှု၊ ထပ်မံဖတ်ရှုကြကာ အချင်းချင်း လက်ဆင့်ကမ်းကြပြီး နိုင်ငံတဝှမ်းရှိ သတင်းစာများတွင် ပုံနှိပ်ဖော်ပြကြသဖြင့် ကယ်လီဖိုးနီးယားသို့ ပထမဆုံး လှည်းအုပ်များ စတင် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Lyman, George D. and John Marsh, ''Pioneer: The Life Story of a Trail-Blazer on Six Frontiers'', pp. 237–39, The Chautauqua Press, Chautauqua, New York, 1931.&lt;/ref&gt; သူသည် ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ကြသူများအား သူ၏ နွားခြံတွင် နေထိုင်ရန် ဖိတ်ခေါ်ခဲ့ပြီး သူတို့ အခြေကျ၍ နိုင်ငံကူးလက်မှတ် ရရှိနိုင်ရန်လည်း အကူအညီ ပေးခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Lyman and Marsh, pp. ix, 209, 231, 238–39, 246–51, 266–67, 268–71.&lt;/ref&gt;

ကယ်လီဖိုးနီးယားသို့ စနစ်တကျစီစဉ်ထားသော ရွှေ့ပြောင်းမှုကာလကို ဦးဆောင်ပြီးနောက် မာ့ရှ်သည် လူအများမုန်းတီးကြသော မက္ကဆီကန်ဗိုလ်ချုပ် မန်နျူရယ် မီရှဲတိုရီနာ နှင့် သူ အစားထိုးခဲ့သော ကယ်လီဖိုးနီးယား ပြည်နယ် အုပ်ချုပ်ရေးမှူး ယွမ် ဘော်တစ်စတာ အယ်လ်ဗာရာဒို တို့နှစ်ဦးကြား စစ်ပွဲတွင် ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ သူတို့အသီးသီး၏ စစ်တပ်များသည် လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့ အနီးတွင် ဖြစ်ပွားသော ပရိုဗီဒန်းရှားတိုက်ပွဲတွင် တွေ့ဆုံခဲ့ကြသည်။ မာ့ရှ်အနေနှင့် သူ၏ ဆန္ဒနှင့် ဆန့်ကျင်၍  မီရှဲတိုရီနာ၏ စစ်တပ်သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ရသည်။ သူ၏ အထက်အရာရှိများကို လျစ်လျူရှု၍ သူ့အနေနှင့် အခြားတစ်ဘက်အား စစ်ပြေငြိမ်းရန် အချက်ပြခဲ့သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ လာရောက် အခြေချ နေထိုင်သူများမှာ နှစ်ဘက်စလုံးတွင် ပါဝင်တိုက်ခိုက်လျက် ရှိသည်။ သူ့အနေနှင့် ထိုလူများကို အချင်းချင်း တိုက်ခိုက်ရန် အကြောင်းမရှိကြောင်း သဘောပေါက် နားလည်စေခဲ့သည်။ မာ့ရှ်၏ လုပ်ဆောင်ချက်ကြောင့် သူတို့သည် စစ်ပွဲကို စွန့်ခွာခဲ့ကြသဖြင့် မီရှဲတိုရီနာမှာ ရှုံးနိမ့်ခဲ့ရပြီး ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် မွေးဖွားသော ပီကို-ပီကို မှ ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးမှူး အဖြစ် ပြန်လည် အာဏာရခဲ့သည်။ ထိုအချက်မှ နောက်ဆုံးတွင် ကယ်လီဖိုးနီးယားအား အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသို့ သွတ်သွင်းရန် အတွက် လမ်းခင်း ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Lyman and Marsh 1931, pp. 250–62.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stone, Irving. ''Men to Match My Mountains,'' pp. 70–72, Berkley Books, New York, New York, 1982. {{ISBN|0-425-10544-X}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Winkley, John W. ''Dr. John Marsh, Wilderness Scout,'' pp. 67–69, The Parthenon Press, Nashville, Tennessee, 1962.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stone, Irving. ''From Mud-Flat Cove to Gold to Statehood,'' pp. 66–68, Word Dancer Press, Clovis, California, 1999. {{ISBN|1-884995-17-9}}.&lt;/ref&gt;

===ကယ်လီဖိုးနီးယား သမ္မတနိုင်ငံ နှင့်အောင်နိုင်ခြင်း===
[[File:Original Todd bear flag.jpg|thumb|ကယ်လီဖိုးနီးယား သမ္မတနိုင်ငံ၏ ဝက်ဝံရုပ်အလံကို ဆိုနိုမာတွင် ၁၈၄၆ ခုနှစ် ဝက်ဝံရုပ်အလံ ပုန်ကန်မှုအတွင်း ပထမဆုံး လွှင့်ထူခဲ့ကြသည်။]]
၁၈၄၆ခုနှစ်တွင် ဆိုနိုမာမြို့တွင်းနှင့် မြို့ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ အမေရိကန် အခြေချနေထိုင်သူတို့က မက္ကဆီကန်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှုကို ဝက်ဝံရုပ်အလံ ပုန်ကန်မှုဖြင့် ပုန်ကန် ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက်တွင် သူပုန်တို့က ဝက်ဝံရုပ်အလံ (ဝက်ဝံတစ်ကောင်၊ ကြယ်တစ်လုံး၊ အနီရောင်စင်း နှင့် ကယ်လီဖိုးနီးယား သမ္မတနိုင်ငံ စာတန်းပါသည်။) ကို ဆိုနိုမာမြို့တွင် လွှင့်ထူခဲ့ကြသည်။ သမ္မတနိုင်ငံ၏ တစ်ဦးတည်းသော သမ္မတမှာ ဝီလီယမ် ဘီ အိုင်ဒဲ ဖြစ်ပြီး&lt;ref name=&quot;William B. Ide Adobe SHP&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.parks.ca.gov/?page_id=458|title=William B. Ide Adobe SHP|publisher=California State Parks|access-date=December 25, 2009}}&lt;/ref&gt; သူသည် ဝက်ဝံရုပ် ပုန်ကန်မှုအတွင်း အဓိက အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ အမေရိကန် အခြေချနေထိုင်သူတို့၏ ပုန်ကန်ခြင်းသည် နောင်တွင် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် အမေရိကန် ကျူးကျော်မှု၏ အစဖြစ်ပြီး အနီးအနားရှိ အမေရိကန် စစ်တပ် အရာရှိတို့နှင့် နီးကပ်စွာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

ကယ်လီဖိုးနီးယား သမ္မတနိုင်ငံ၏ သက်တမ်းမှာ တိုတောင်းလှသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.history.com/topics/bear-flag-revolt |title=Bear Flag Revolt |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=2015 |publisher=History.com |access-date=June 5, 2015}}{{break}}{{cite web |url= http://memory.loc.gov/ammem/cbhtml/cbstates.html |title=The United States and California |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=1998 |website=Early California History: An Overview |publisher=Library of Congress |access-date=June 5, 2015}}&lt;/ref&gt; တစ်နှစ်တည်းမှာပင် မက္ကဆီကို-အမေရိကန်စစ်ပွဲ (၁၈၄၆-၄၈) ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pbs.org/kpbs/theborder/history/timeline/5.html |title=The U.S. Mexican War |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=1999 |website=The Border |publisher=KPBS |access-date=June 5, 2015 |archive-date=7 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150507112602/http://www.pbs.org/kpbs/theborder/history/timeline/5.html }}{{break}}{{cite book |author1=Matthew Kachur |author2=Jon Sterngass |title=The Mexican-American War |url={{google books |plainurl=y |id=1g2ReKdEZfIC|page=25}} |date=July 1, 2006 |publisher=World Almanac Library |isbn=978-0-8368-7290-3 |pages=25–26 }}{{break}}{{cite book |author=Thomas M. Leonard |title=James K. Polk: A Clear and Unquestionable Destiny |url={{google books |plainurl=y |id=NQugPgduF0kC|page=141}} |date=2001 |publisher=Rowman &amp; Littlefield |isbn=978-0-8420-2647-5 |pages=141–143 }}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် ရေတပ်ဗို်လ်ချုပ် ဂျွန် ဒီ ဆလုပ် မှ မွန်တေးရီ ပင်လယ်အော်သို့ ရွက်လွှင့်​ဝင်ရောက်၍ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ကယ်လီဖိုးနီးယားသို့ ကျူးကျော်ခြင်း စတင်ခဲ့ကာ ကယ်လီဖိုးနီးယားမြောက်ပိုင်းသည် တစ်လအတွင်း အမေရိကန်တပ်များအောက်သို့ ခုခံခြင်း မပြုတော့ဘဲ ရောက်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Spencer Tucker (Militärhistoriker)|title=The Encyclopedia of the Mexican-American War: A Political, Social, and Military History|url= {{google books |plainurl=y |id=FZVQcZpic-8C|page=55}}|date=2013|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-85109-853-8|pages=55–56}}&lt;/ref&gt;ကယ်လီဖိုးနီးယားတောင်ပိုင်းတွင် ခုခံတိုက်ခိုက်သည့် တိုက်ပွဲများ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ကယ်လီဖိုးနီးယားနေထိုင်သူတို့နှင့် ချုပ်ဆိုသော ကာဟူရန်းဂါး စာချုပ်ကို ၁၈၄၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁၃ တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးပြီးနောက် အမေရိကန်တို့သည် ကယ်လီဖိုးနီးယားကို ထိန်းချုပ်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Quarterly|url= {{google books |plainurl=y |id=3cE1AAAAIAAJ|page=199}}|date=1907|publisher=Historical Society of Southern California|pages=199–201}}{{break}}{{cite book|author1=Hunt Janin|author2=Ursula Carlson|title=The California Campaigns of the U.S.-Mexican War, 1846–1848|url= {{google books |plainurl=y |id=_ImhCAAAQBAJ|page=149}}|date=April 20, 2015|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-2093-0|pages=149–151}}&lt;/ref&gt;

===အစောပိုင်း အမေရိကန်ခေတ်===
{{multiple image
 |direction=vertical
 |width=220
 |image1=Chinese Gold Miners b.jpg
 |caption1=ကယ်လီဖိုးနီးယား ရွှေရှာပွဲ အချိန်က တွေ့ရသော တရုတ် သတ္တုတွင်း အလုပ်သမား
 |image2=Henry Clay Senate3.jpg
 |caption2=၁၈၅၀ သဘောတူညီချက်အရ ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် ပြည်ထောင်စုသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။
 |image3=SanFranciscoharbor1851c sharp.jpg
 |caption3= ဆန်ဖရန်စစ္စကို ဆိပ်ကမ်းတွင် တွေ့ရသော ကုန်တင်သင်္ဘော (၁၈၅၀-၅၁)
 |image4=2dMass3.jpg
 |caption4= အမေရိကန် ပြည်တွင်းစစ် အတွင်း ကယ်လီဖိုးနီးယား တပ်ရင်း ၁၀၀ ၏ တံခွန်
 |image5=&quot;The Driving of the Last Spike&quot; painted by Thomas Hill.jpg|thumb|right|250px|
 |caption5=၁၈၆၉ ခုနှစ် ပထမဆုံး တိုက်ကို ဖြတ်၍ ဖောက်လုပ်ထားသော ရထားလမ်းအား ရေးဆွဲထားပုံ (ပန်းချီစရာ သောမတ်စ် ဟေးလ် ၏ &quot;သည် လတ်စ် စပိုက်ခ်&quot;]].
}}
စစ်ပွဲကို အဆုံးသတ်စေခဲ့သော ဂွါဒီလု ဟီဒဲဂို စာချုပ် (၁၈၄၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂ ရက်) အပြီးတွင် မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်ဆုံး အပိုင်း အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော အော်လ်တာ ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် အမေရိကန်၏ ကယ်လီဖိုးနီးယားဒေသ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ကျန်ရှိနေသေးသော နယ်နိမိတ်ကို အမေရိကန်၏ နယ်နိမိတ်အသစ်များ ဖြစ်ကြသော အရီဇိုးနား၊ နီဗားဒါး၊ ကော်လိုရာဒို နှင့် ယူတား တို့အဖြစ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခဲ့ကြသည်။ လူဦးရေကျဲပါးပြီး မိုးခေါင်ရေရှားဒေသဖြစ်သော ယခင်ဘာဂျာကယ်လီဖိုးနီးယား၏ အောက်ပိုင်းသည် မက္ကဆီကို၏ အစိတ်အပိုင်း အဖြစ် ကျန်ရစ်သည်။ ၁၈၄၆ ခုနှစ်တွင် အော်လ်တာကယ်လီဖိုးနီးယား နေရာဟောင်းတွေ အခြေချနေထိုင်သူ စုစုပေါင်းမှာ ၈,၀၀၀ မကျော်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့ကြပြီး အမေရိကန် ရှေးဦးနေလူမျိုး ၁၀၀,၀၀၀ ခန့် ရှိကာ ၁၇၆၉ စပိန်တို့ အခြေချနေထိုင်ခြင်း မပြုခင်က ရှိသော လူဦးရေ ၃၀၀,၀၀၀ မှ ကျဆင်းသွားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Osborne2012&quot;&gt;{{cite book|first=Thomas J. |last=Osborne|title=Pacific Eldorado: A History of Greater California|url= {{google books |plainurl=y |id=FvA3jL4CFCMC}}|date=November 29, 2012|publisher=Wiley|isbn=978-1-118-29217-4}}&lt;/ref&gt;

၁၈၄၈ ခုနှစ် အမေရိကန် နယ်နိမိတ် အတွင်းသို့ မသွတ်သွင်းမီ တစ်ပတ် အလိုတွင်မှ ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် ရွှေရှာတွေ့ခဲ့သည်။ ထိုအဖြစ်အပျက်သည် ပြည်နယ်၏ လူဦးရေပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု နှင့် ဘဏ္ဍာရေးကို ထာဝရ ပြောင်းလဲသွားစေခဲ့သည်။ မကြာမီတွင် ထိုနေရာသို့ လူများ အလုံးလိုက် အရင်းလိုက် ပြောင်းရွှေ့လာခဲ့ကြပြီး ရွှေတူးသူ နှင့် သတ္တုတွင်းလုပ်သားများ ထောင်ချီ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။  လူဦးရေသည် အမေရိကန်နိုင်ငံသားများ၊ ဥရောပသားများ၊ တရုတ်များ နှင့် အခြားလူမျိုးများဖြင့် မဟာကယ်လီဖိုးနီးယား ရွှေရှာပွဲကြီး အတွင် အလျှင်အမြန် တိုးပွားလာခဲ့သည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယား အနေနှင့် ပြည်နယ် တစ်ခု အဖြစ် ရောက်ရှိခဲ့သော ၁၈၅၀ ခုနှစ်တွင် ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် အခြေချနေထိုင်သူ ဦးရေမှာ ၁၀၀,၀၀၀ အထိ ဖြစ်လာသည်။ ၁၈၅၄ ခုနှစ်တွင် အခြေချနေထိုင်သူ ၃၀၀,၀၀၀ ကျော် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |title=California Gold Rush, 1848–1864 |url=http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=118 |website=Learn California.org, a site designed for the California Secretary of State |access-date=July 22, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727033216/http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=118 |archive-date=July 27, 2011 |accessdate=28 January 2021 |archivedate=27 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727033216/http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=118 }}&lt;/ref&gt;၁၈၄၇ မှ ၁၈၇၀ အတွင်းတွင် ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့၏ လူဦးရေမှ ၅၀၀ မှ ၁၅၀,၀၀၀ အထိ တိုးတက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.census.gov/history/www/through_the_decades/fast_facts/1870_fast_facts.html|title=1870 Fast Facts|work=United States Census Bureau|access-date=March 5, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190305053406/https://www.census.gov/history/www/through_the_decades/fast_facts/1870_fast_facts.html|archive-date=March 5, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် လူဦးရေကျဲပါးသော တိတ်ဆိတ် ငြိမ်သက်သော နေရာ အဖြစ်မှ ညတွင်းချင်းပင် အဓိက လူဦးရေထူထပ်သော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်လာခဲ့သည်။

အစိုးရ ရုံးထိုင်ရာနေရာသည် စပိန်တို့ခေတ်နှင့် နောက်ပိုင်း မက္ကဆီကိုမှ အုပ်ချုပ်စဉ်ကာလ ၁၇၇၇ မှ ၁၈၄၅ အထိ မွန်တာရေးတွင် တည်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=nps&gt;{{cite web |url=http://www.nps.gov/nr/travel/ca/intro.htm |title=Introduction |website=Early History of the California Coast |publisher=National Park Service |access-date=August 26, 2012 |archive-date=23 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070823164224/http://www.nps.gov/nr/travel/ca/intro.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; အော်လ်တာ ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ နောက်ဆုံး မက္ကဆီကို အုပ်ချုပ်ရေးမှူး ဖြစ်သော ပီယို ပီကိုသည် ၁၈၄၅ ခုနှစ်တွင် မြို့တော်ကို လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ အမေရိကန်တို့၏ သံရုံသည်လည်း မွန်တာရေးတွင်ပင် တည်ရှိပြီး သောမတ်စ် အို လာကင် ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ဖြစ်သည်။

၁၈၄၉ ခုနှစ်တွင် ပြည်နယ်၏ ပထမဆုံး ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ ညီလာခံကို မွန်တာရေးတွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ ညီလာခံ၏ ပထမဆုံး အလုပ်များထဲတွင် ပြည်နယ်မြို့တော်အသစ်တစ်ခု၏ နေရာကို ဆုံးဖြတ်ချက်ချရန် လည်း ပါဝင်သည်။ ပထမဆုံး ဥပဒေပြုအစည်းအဝေးကို ဆန်ဟိုဆေးတွင် ၁၈၅၀-၁၈၅၁တွင် ကျင်းပ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းကျင်းပပြုလုပ်သည့် နေရာများမှာ ဗာလေးဟိုး (၁၈၅၂-၁၈၅၃) နှင့် အနီးအနားရှိ ဘနီးရှား (၁၈၅၃-၁၈၅၄) တို့ ဖြစ်ကြပြီး ထိုနေရာများမှာလည်း ပြည့်စုံမှု မရှိကြောင်း နောက်ဆုံးတွင် သိရှိခဲ့သည်။ ၁၈၅၄ ခုနှစ်မှစ၍ မြို့တော်ကို ဆခရာမန်းတိုးသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး&lt;ref name=&quot;Wilson 2006&quot;&gt;{{cite book |last1=Wilson |first1=Dotson |last2=Ebbert |first2=Brian S. |date=2006 |title=California's Legislature |edition=2006 |url= http://www.leginfo.ca.gov/pdf/caleg11.pdf |location=Sacramento |publisher=California State Assembly }}&lt;/ref&gt; ၁၈၆၂ တွင်သာ ဆခရာမန်းတိုးတွင် ရေကြီးသဖြင့် ဆန်ဖရန်စစ္စကိုတွင် ဥပဒေပြုအစည်းအဝေးကို ကျင်းပခဲ့သည်။ ပြည်နယ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ ညီလာခံမှ ပြည်နယ်ဖွဲ့စည်းပုံ​အခြေခံ ဥပဒေကို အဆုံးသတ် အတည်ပြုခဲ့ပြီးနောက် အမေရိကန် ကွန်ဂရက်လွှတ်တော်တွင် ပြည်ထောင်စုသို့ ပြည်နယ်တစ်ခု အဖြစ်ဝင်ရောက်ရန် လျှောက်ထားခဲ့သည်။ ၁၈၅၀ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၉ ရက်တွင် ၁၈၅၀ ခုနှစ် ညှိနှိုင်းမှု၏ တစိတ်တပိုင်း အရ ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် လွတ်လပ်သောပြည်နယ် တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သဖြင့် စက်တင်ဘာ ၉ ရက်သည် ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ ပြည်နယ်ရုံးပိတ်ရက်နေ့ တစ်နေ့ ဖြစ်သည်။

[[အမေရိကန် ပြည်တွင်းစစ်]] (၁၈၆၁-၁၈၆၅) အတွင်း ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် အရှေ့ဘက် ဝါရှင်တန်သို့ ရွှေများပေးပို့ခဲ့ပြီး ပြည်ထောင်စုတပ်အား ထောက်ခံခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[https://www.civilwar.org/learn/articles/10-facts-california-during-civil-war 10 Facts: California during the Civil War] Civil War Trust. Downloaded September 9, 2017.&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ပြည်နယ်အတွင်း တောင်ပိုင်းတပ်များကို ထောက်ခံသူများ အလွန်များပြားသဖြင့် ပြည်နယ်အနေနှင့် စစ်တပ် တပ်မကြီးများကို ယူနီယံ၏ စစ်ပွဲများတွင် ဝင်ရောက်တာဝန်ထမ်းဆောင်ရန်အတွက် စေလွှတ်နိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ သို့သော်လည်း ပြည်ထောင်စုတပ်များအတွင်းရှိ တပ်ခွဲအချို့မှာ ကယ်လီဖိုနီးယားပြည်နယ်နှင့် ပတ်သက် ဆက်စပ်နေသည်။​ ဥပမာအားဖြင့် &quot;ကယ်လီဖိုးနီးယား ၁၀၀&quot; တပ်ရင်းတွင်ရှိသော တပ်သားအများစုမှာ ကယ်လီဖိုးနီးယားမှ ဖြစ်သည်။

ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် ပြည်ထောင်စုသို့ ဝင်ရောက်ချိန်တွင် ကယ်လီဖိုးနီးယားမှ အခြားသော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အစိတ်အပိုင်းများသို့ ခရီးသွားရခြင်းသည် အချိန်ကုန်ပြီး အန္တရာယ်များသော အလုပ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၁၉ နှစ်ကြာပြီးနောက် ၁၈၆၉ခုနှစ် ပြည်တွင်းစစ် အဆုံးသတ်ပြီးခါစတွင် ပထမဆုံးအမေရိကတိုက်ဖြတ် ရထားလမ်းပြီးစီးပြီးနောက် ပို၍ တိုက်ရိုက်ဖြစ်သော လမ်းကိုတည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် သွားရန် လွယ်ကူသော နေရာတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။

ပြည်နယ်၏ နေရာအတော်များများသည် သစ်သီးစိုက်ပျိုးရန်နှင့် ယေဘုယျအားဖြင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ပြုလုပ်ရန် သင့်လျော်သည်။ ဂျုံကို ကျယ်ပြန့်စွာ စိုက်ပြိုးကြပြီး အခြားသော ကောက်နှံပင်များ၊​ဟင်းသီးဟင်းရွက်များ၊ ဝါ၊​ ပဲနှင့် သစ်သီးပင်များ (ကယ်လီဖိုးနီးယားတောင်ပိုင်းရှိ လိမ္မော်သီးများလည်း ပါဝင်သည်။)ကိုလည်း စိုက်ပျိုးကြကာ အလယ်တောင်ကြား နှင့် အခြားနေရာတို့တွင် ပြည်နယ်၏ ကြွယ်ဝလှသော စို်က်ပျိုးမွေးမြူရေးဆိုင်ရာ ထုတ်လုပ်မှုအတွက် အခြေခံအုတ်မြစ်ကို ချပေးနိုင်ခဲ့သည်။

====ရှေးဦးနေ လူမျိုးများ====
[[File:Yokayo-People-at-Ukiah-California-1916.JPG|thumb|left|မန်ဒိုချီနိုကောင်တီ၊ အူကီယားရှိ ပိုမိုလူမျိုးတို့၏ ရွာတစ်ရွာ ဖြစ်သော ယိုကာယို (၁၉၁၆)]]

အစောပိုင်း စပိန် နှင့် မက္ကဆီကိုတို့၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ မူလ ရှေးဦးနေ လူမျိုးများ၏ လူဦးရေမှာ ကြောက်မက်ဖွယ် ကောင်းလောက်အောင် ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ အားလုံးထဲတွင် အဓိက အကြောင်းရင်းမှာ ၎င်းတို့သယ်ဆောင်လာသော ကယ်လီဖိုးနီးယားရှိ လူမျိုးတို့အတွက် သဘာဝအလျောက် ခုခံအား မရှိသော ယူရေးရှားမှ ရောဂါများကြောင့် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=1617|title=Destruction of the California Indians|publisher=California Secretary of State|access-date=April 15, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111207115225/http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=1617|archive-date=December 7, 2011|accessdate=1 February 2021|archivedate=7 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111207115225/http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=1617}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်အုပ်ချုပ်မှု အသစ်အောက်တွင်လည်း ရှေးဦးနေ လူမျိုးတို့အတွက် ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ ပြင်းထန်သော အစိုးရ ပေါ်လစီများသည် တိုးတက်မလာခဲ့ပေ။ အခြားသော အမေရိကန် ပြည်နယ်များ နည်းတူ ဒေသရင်း ရှေးဦးနေ လူမျိုးတို့သည် ဝင်ရောက်လာသော အမေရိကန် အခြေချနေထိုင်သူများ ဖြစ်သည့် သတ္တုတွင်းတူးသူများ၊​ ကျွဲနွားမွေးမြူသူများ နှင့် လယ်သမားများမှ ၎င်းတို့၏ မြေများမှ အတင်းအကြပ် ပြောင်းရွှေ့စေခြင်း ခံရသည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသို့ လွတ်လပ်သော ပြည်နယ်တစ်ခု အနေနှင့် ဝင်ရောက်ခဲ့သော်လည်း လှည့်လည်သွားလာနေသော သို့မဟုတ် အထီးတည်းဖြစ်နေသာ ရက်အင်ဒီးယန်းများမှာ အန်ဂလို-အမေရိကန် သခင်အသစ်များ၏ ကျွန်ပြုမှုကို ၁၈၅၃ ခုနှစ် အစိုးရ နှင့် အင်ဒီးယန်းများကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရေး ဥပဒေ အောက်တွင် ခံခဲ့ကြရသည်။ ထို့ပြင် ရှေးဦးနေ လူမျိုး ရာချီ အသတ်ခံရသည့် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများလည်း ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။

၁၈၅၀ ခုနှစ်နှင့် ၁၈၆၀ ခုနှစ်ကြားတွင် ကယ်လီဖိုးနီးယား အစိုးရသည် ဒေါ်လာ ၁.၅ သန်း (၂၅၀,၀၀၀ ခန့်မှာ ဖက်ဒရယ်အစိုးရမှ ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။) &lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.militarymuseum.org/MilitiaandIndians.html |title=California Militia and Expeditions Against the Indians, 1850–1859 |publisher=Militarymuseum.org |access-date=March 21, 2012}}&lt;/ref&gt; ကို အသုံးပြု၍​ ကြေးစားစစ်သားများကို ငှားရမ်းကာ ၎င်းတို့၏ အလုပ်မှာ အခြေချနေထိုင်သူများအား ရှေဦးနေ လူမျိုးတို့၏ ရန်မှ ကာကွယ်ရန် အတွက် ဖြစ်သည်။ နောင် ဆယ်စုနှစ်များတွင် ဒေသရင်း လူတို့အား ထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေများ နှင့် ရန်ချယ်ရီးယပ်စ် ခေါ် အခြေချ နေထိုင်ရာ နေရာများတွင် ထားရှိခဲ့ကြပြီး ထိုနေရာများမှာ သေးငယ်၍ တသီးတခြား ဖြစ်ပြီး သဘာဝ အရင်းအမြစ် အလုံအလောက် မရှိသည့်အပြင် ထိုဒေသတွင် နေထိုင်သူတို့ အသက်ဆက်ရန် အတွက် အစိုးရမှ ထောက်ပံ့ခြင်း လည်း မရှိပေ။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ကယ်လီဖိုးနီးယား တိုးတက်လာခြင်းသည် ဒေသရင်း နေထိုင်သူတို့အတွက် မုန်တိုင်းကြမ်း တစ်ခုသာ ဖြစ်သည်။ အချို့သော ပညာရှင်များနှင့် ဒေသရင်း အမေရိကန် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ ဖြစ်သည့် ဘင်ဂျမင် မက်ဒလေ နှင့် အက်ဒ် ကက်စတီလိုတို့မှ ကယ်လီဖိုးနီးယား အစိုးရ၏ ဆောင်ရွက်မှုများကို လူမျိုးတုန်းသတ်ဖြတ်မှုဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.cabrillo.edu/~crsmith/anth6_americanperiod.html;|archive-url= https://web.archive.org/web/20120511152205/http://www.cabrillo.edu/~crsmith/anth6_americanperiod.html|url-status=dead|title=see also Benjamin Madley, American Genocide: The California Indian Catastrophe, 1846–1873, Yale University Press, 2012.|archive-date=May 11, 2012}}&lt;/ref&gt;

===၁၉၀၀ မှ ယနေ့ခေတ်===
[[File:Hollywood-Studios-1922.jpg|thumb|[[ဟောလိဝုဒ်]] ရုပ်ရှင် စတူဒီယိုများ ၊​၁၉၂၂]]
နှစ်ဆယ်ရာစုအတွင်းတွင် ဂျပန်လူမျိုး ထောင်ပေါင်းများစွာတို့သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု သို့ ပြောင်းရွှေ့လာကြပြီး ကယ်လီဖိုးနီးယားသို့ ပြည်နယ်အတွင်း မြေဝယ်ယူရန် ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း ပြည်နယ်အနေနှင့် ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံခြားသားမြေယာ ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး အာရှသားပြောင်းရွှေ့လာသူများ မြေပိုင်ဆိုင်မှုကို တားမြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=The U.S. Mainland: Growth and Resistance |url=https://www.loc.gov/classroom-materials/immigration/japanese/the-us-mainland-growth-and-resistance/ |website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA}}&lt;/ref&gt; ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အတွင်းတွင် ဂျပန်လူမျိုး အမေရိကန်နိုင်ငံသားတို့အား တူးလီးလိတ်ခ် နှင့် မန်ဇာနာ အစရှိသော အကျဉ်းစခန်းများတွင် ချုပ်နှောင်ထားခဲ့သည်။.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Behind the Wire: Japanese Immigration and Relocation in U.S. History |url=https://www.loc.gov/classroom-materials/immigration/japanese/behind-the-wire/ |website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA |access-date=February 8, 2021}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်မှ ထိုသို့ ချုပ်နှောင်ခဲ့ခြင်းအား တရားဝင် ဝန်ချ တောင်းပန်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |last1=Dil |first1=Cuneyt |title=California apologizes for Japanese American internment |url=https://apnews.com/article/4b9234383de4814974f81e78a1edaa95 |website=AP NEWS |access-date=February 8, 2021 |date=February 20, 2020}}&lt;/ref&gt;

၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် အဓိက အမေရိကတိုက်ဖြတ် အဝေးပြေးလမ်းမများ ဖြစ်ကြသော လင်ကွန်းအဝေးပြေးလမ်း နှင့် အဝေးပြေးလမ်း ၆၆ တို့ ပြီးစီးပြီးနောက် ကယ်လီဖိုးနီးယားသို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှု အရှိန်အဟုန်မြင့်လာခဲ့သည်။ ၁၉၀၀ မှ ၁၉၆၅ အတွင်းတွင် လူဦးရေသည် တစ်သန်းအောက် ရှိရာမှ ပြည်ထောင်စုတစ်ခုလုံးတွင် အများဆုံး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၄၀ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေစာရင်းဗျူရို၏ အစီရင်ခံစာအရ ကယ်လီဖိုးနီးယားလူဦးရေတွင် စပိန် ၆.၀% ၊ အာရှသား ၂.၄% နှင့် စပိန်မဟုတ်သူ လူဖြူ ၈၉.၅% ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=California—Race and Hispanic Origin: 1850 to 1990 |publisher=U.S. Census Bureau |url= https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/twps0056.html |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20141224151538/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/twps0056.html |archive-date=December 24, 2014 }}&lt;/ref&gt;

လူဦးရေအရ လိုအပ်ချက်ကို ဖြည့်ဆည်းရန် အဓိက အင်ဂျင်နီယာဆိုင်ရာ ပရော့ဂျက်များ ဖြစ်ကြသော ကယ်လီဖိုးနီးယား ရေသယ်မြောင်း နှင့် လော့အိန်ဂျယ်လိစ် ရေသယ်မြောင်း၊​အိုရိုဗေးဆည် နှင့် ရှာစတာဆည်၊ ဆန်ဖရန် စစ္စကို-အော့ကလန် ပင်လယ်အော်တံတား နှင့် [[ဂိုးလ်ဒင်းဂိတ် တံတား]] စသည်တို့ကို ပြည်နယ်တဝှမ်းတွင် တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ ပြည်နယ်အစိုးရမှ အဆင့်မြင့်ပညာရေး နှင့် ပတ်သက်၍ ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ မာစတာ ပလန် ကို ၁၉၆၀ ခုနှစ်တွင် စတင်ကျင့်သုံးခဲ့ပြီး အများပြည်သူဆိုင်ရာ ပညာရေးနှင့် ပတ်သက်၍ အလွန်စွမ်းအားပြည့်ဝသော စနစ်ကို တည်ထောင်ရန် အတွက် ဖြစ်သည်။

တစ်ချိန်တည်းမှာပင် မပြင်းထန်သော မြေထဲပင်လယ် ရာသီဥတု၊ ဈေးပေါသောမြေ နှင့် ပြည်နယ်အတွင်းရှိ အမျိုးမျိုးသော ပထဝီ အနေအထားတို့ကြောင့် ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်သူများသည် ၁၉၂၀ ခုနှစ်များ အတွင်း၌ စတူဒီယို စနစ်များကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အတွင်း အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ စစ်လက်နည်ပစ္စည်း ၈.၇% ကို ထုတ်လုပ်ခဲ့ပြီး ပြည်နယ် ၄၈ ခုတွင် နယူးယောက် နှင့် မီရှီဂန်တို့၏ နောက် တတိယနေရာမှ လိုက်သည်။&lt;ref&gt;Peck, Merton J. &amp; Scherer, Frederic M. ''The Weapons Acquisition Process: An Economic Analysis'' (1962) Harvard Business School p. 111&lt;/ref&gt;သို့သော်လည်း ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် စစ်အတွင်း စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ သင်္ဘောများ (သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး၊ ကုန်တင်သင်္ဘောနှင့် ကုန်သည်သင်္ဘောများ ဖြစ်သော လစ်ဘာတီသင်္ဘော နှင့် ဗစ်ထရီသင်္ဘော တို့အပြင် စစ်သင်္ဘောများ) ထုတ်လုပ်ရာ၌ ပထမနေရာတွင် ရှိပြီး ဆန်ဒီယေးဂိုး၊ လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ် နှင့် ဆန်ဖရန်စစ္စကို ပင်လယ်အော်ဒေသ ရှိ ကုန်းတွင်း သင်္ဘောကျင်းများတွင်  ထုတ်လုပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nps.gov/nr/travel/wwiibayarea/shipbuilding.htm|title=Shipbuilding Essay—World War II in the San Francisco Bay Area: A National Register of Historic Places Travel Itinerary|website=Nps.gov|access-date=7 February 2021|archive-date=30 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070630093056/http://www.nps.gov/nr/travel/wwIIbayarea/shipbuilding.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nps.gov/nr/travel/wwIIbayarea/ric.htm|title=Richmond Shipyard Number Three: World War II in the San Francisco Bay Area: A National Register of Historic Places Travel Itinerary|website=Nps.gov|access-date=7 February 2021|archive-date=26 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070626070052/http://www.nps.gov/nr/travel/wwIIbayarea/ric.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://cdn.loc.gov/master/pnp/habshaer/ca/ca3300/ca3393/data/ca3393data.pdf|title=Rosie the Riveter National Historical Park, Kaiser Shipyards|website=Csn.loc.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.youtube.com/watch?v=UhCiGY75wVw |title=Saving the Bay—The Greatest Shipbuilding Center in the World |publisher=KQED |date=August 11, 2010 |via=[[YouTube]]}}&lt;/ref&gt; ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အပြီးတွင် လေကြောင်းအာကာသ နှင့် ကာကွယ်ရေးပစ္စည်း လုပ်ငန်း တို့ကြောင့် ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ စီးပွားရေးသည် များစွာ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး&lt;ref name=&quot;BWatkins2012&quot;&gt;{{cite news |title=How California Lost its Mojo |author=Bill Watkins |url=http://wညဘww.foxandhoundsdaily.com/2012/10/how-california-lost-its-mojo/ |newspaper=Fox and Hound Daily |date=October 10, 2012 |access-date=June 25, 2013 }}{{Dead link|date=October 2023 }}{{break}}{{cite book|author1=Nancy Kleniewski|author2=Alexander R. Thomas|title=Cities, Change, and Conflict: A Political Economy of Urban Life|url={{google books |plainurl=y |id=dWuQ70MtnIQC|page=91}}|access-date=June 26, 2013|date=March 1, 2010|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-495-81222-7|pages=91–92}}&lt;/ref&gt; [[စစ်အေးတိုက်ပွဲ]] အပြီးတွင်မူ ၎င်းတို့၏ ပမာဏမှာ လျော့ကျလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;BWatkins2012&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.library.ca.gov/crb/08/08-005.pdf |title=Aerospace States' Incentives to Attract The Industry |author=Rosa Maria Moller |date=May 2008 |website=library.ca.gov |publisher=California Research Bureau |access-date=June 25, 2013 |pages=24–25 |accessdate=7 February 2021 |archivedate=24 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140824080139/http://www.library.ca.gov/crb/08/08-005.pdf }}{{break}}{{cite web |url=http://laedc.org/reports/AerospaceinSoCal_0812.pdf |title=The Aerospace Industry in Southern California |author=Robert A. Kleinhenz |author2=Kimberly Ritter-Martinez |author3=Rafael De Anda |author4=Elizabeth Avila |date=August 2012 |publisher=laedc.org |access-date=June 25, 2013 |page=10 |quote=In 1987, California accounted for one in four aerospace jobs nationally, and in Los Angeles County, the share was one in ten. Following the collapse of the Soviet Union and the end of the Cold War, the Department of Defense (DOD) sharply curtailed procurement spending. In 1995, DOD spending fell below $50 billion for the first time since 1982. Nowhere in the country were the changes in Pentagon outlays more apparent than in Southern California. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512204822/http://laedc.org/reports/AerospaceinSoCal_0812.pdf |archive-date=May 12, 2013 }}{{break}}{{cite book |author1=Eric John Heikkila |author2=Rafael Pizarro |title=Southern California and the World |url= {{google books |plainurl=y|id=upaN7waaW7AC|page=18}} |access-date=June 25, 2013 |date=January 1, 2002 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-97112-0 |page=18}}{{break}}{{cite book |author=James Flanigan |title=Smile Southern California, You're the Center of the Universe: The Economy and People of a Global Region |url= {{google books |plainurl=y|id=T-_FMngVdI4C|page=25}} |access-date=June 25, 2013 |date=2009 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-5625-9 |page=25}}&lt;/ref&gt; စတန်းဖို့ဒ် တက္ကသိုလ် နှင့် အင်ဂျင်နီယာဌာန၏ အကြီးအမှူး ဖရက်ဒရစ် တာမန်း တို့မှ မဟာဌာနများ နှင့် ဘွဲ့ရများကို ပြည်နယ်မှ ထွက်ခွာမည့် အစား ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် ဆက်လက်နေထိုင်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့ပြီး [[ဆီလီကွန်တောင်ကြား]]ဟု ခေါ်သော မြင့်မားသည့် နည်းပညာဒေသ အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Markoff&quot;&gt;{{cite news|url= http://travel.nytimes.com/2009/04/17/travel/escapes/17Amer.html |title=Searching for Silicon Valley |last=Markoff |first=John |date=April 17, 2009 |work=The New York Times |access-date=February 26, 2011}}&lt;/ref&gt; ထိုသို့သော ကြိုးစားအားထုတ်မှုများ၏ ရလဒ် အနေနှင့် ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် တကမ္ဘာလုံးရှိ ဖျော်ဖြေရေးနှင့် ဂီတ လုပ်ငန်းတို့၏ ဗဟိုဌာန ဖြစ်လာခဲ့ပြီး နည်းပညာ၊ အင်ဂျင်နီယာနှင့် လေကြောင်းအာကာသ လုပ်ငန်းတို့၏ ဗဟိုဌာန ဖြစ်လာကာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ဗဟိုဌာန ဖြစ်လာခဲ့သည်။.{{sfn|Cohen|2003|pages=115–116}} ဒေါ့ကွန်း အင်တာနက်ကုမ္ပဏီများ ဈေးထိုးကျမှု မတိုင်မီက ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ နိုင်ငံများနှင့် ယှဉ်ပါက ပဉ္စမမြောက် အကြီးဆုံး စီးပွားရေး အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Clark Davis |author2=David Igler |title=The Human Tradition in California |url= {{google books |plainurl=y |id=6QxvAAAAQBAJ|page=11}} |date=August 1, 2002 |publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers |isbn=978-1-4616-4431-6 |page=11}}{{break}}{{cite news |last=Treanor |first=Jill |date=July 17, 2001 |title=Pink slip season in Silicon Valley |url= https://www.theguardian.com/technology/2001/jul/17/internetnews.business |newspaper=The Guardian |location=United Kingdom |access-date=April 22, 2015 |quote=This micro-economy—the world's fifth largest economy in its own right—started to feel the pain of the new technology meltdown first.}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ကယ်လီဖိုးနီးယားတောင်ပိုင်းတွင် ၁၉၈၀ နှောင်းပိုင်း ကယ်လီဖိုးနီးယားတစ်ခုလုံးတွင် ၁၉၉၁ မှစ၍ နှစ်အများစုတွင် အခြေချနေထိုင်သူ လူဦးရေ အနှုတ်ပြလာခဲ့သည်။ ထိုအကြောင်းအရာကို မီဒီယာများမှ ကယ်လီဖိုးနီးယား မှ အစုလိုက်အပြုံလိုက်ထွက်ခွါမှုဟု ရည်ညွှန်းလေ့ ရှိကြသည်။.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Taylor |first=Lisa |date=March 30, 1997 |title=Getting Out: The Great California Exodus: Remember us? We left Southern California looking for cheaper housing, employment opportunities and a better way of life. Well ... We're Ba-aack! |url= https://articles.latimes.com/1997-03-30/realestate/re-43524_1_southern-california |newspaper=Los Angeles Times |access-date=April 22, 2015}}&lt;/ref&gt;

[[File:HP garage front.JPG|thumb|left| ဆီလီကွန်တောင်ကြား မွေးဖွားရာ ဂိုဒေါင်။ ထိုနေရာတွင် စတန်းဖို့ဒ် တက္ကသိုလ် ဘွဲ့ရများ ဖြစ်ကြသော ဝီလီယမ် ဟျူးလက် နှင့် ဒေးဗစ် ပက်ကက်တို့မှ သူတို့၏  ပထမဆုံး ထုတ်ကုန်ကို ၁၉၃၀ ခုနှစ်များတွင် စတင်အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့ကြသည်။]]
နှစ်ဆယ်ရာစု၏ အလယ်ပိုင်းနှင့် နှောင်းပိုင်းတို့တွင် ပြည်နယ်အတွင်း လူမျိုးရေးနှင့် ပတ်သက်သော အဓိကရုဏ်းများ တစ်ကြိမ်ထက်မက ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ရဲများနှင့် အာဖရိက အမေရိကန်တို့အကြား တင်းမာမှုသည် အလုပ်လက်မဲ့ပြဿနာ နှင့် ဆင်းရဲမွဲတေမှုတို့နှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ၁၉၆၅ ခု ဝပ် အဓိကရုဏ်းနှင့် ၁၉၉၂ ခုနှစ် ရော့ဒနီကင်း အဓိကရုဏ်း အစရှိသော  ကြမ်းတမ်းသော အဓိကရုဏ်းများ ဖြစ်လာစေခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Watts Rebellion (Los Angeles) |url=https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/watts-rebellion-los-angeles |website=The Martin Luther King, Jr., Research and Education Institute |publisher=Stanford University |access-date=February 7, 2021 |language=en |date=June 12, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Sastry |first1=Anjuli |last2=Grisby Bates |first2=Karen |title=When LA Erupted In Anger: A Look Back At The Rodney King Riots |url=https://www.npr.org/2017/04/26/524744989/when-la-erupted-in-anger-a-look-back-at-the-rodney-king-riots |website=NPR.org |access-date=February 7, 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt; ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် သစ်နက်ပါတီ၏ ဗဟိုဌာန ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ထိုအဖွဲ့မှာ အာဖရိက အမေရိကန်တို့အား လူမျိုးရေး မတရားမှုများ အတွက် ဖြေရှင်းတိုက်ခိုက်ရန် လက်နက်တပ်ဆင်ပေးသော အဖွဲ့ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Black Panther Party: Challenging Police and Promoting Social Change |url=https://nmaahc.si.edu/blog-post/black-panther-party-challenging-police-and-promoting-social-change |website=National Museum of African American History and Culture |access-date=February 7, 2021 |language=en |date=July 23, 2019}}&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် မက္ကဆီကို၊ ဖိလစ်ပိုင်နှင့် အခြား ရွှေ့ပြောင်း လယ်ယာအလုပ်သမားများသည် ဆီဇာ ရှားဗက်ဇ် ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ၁၉၆၀ ခုနှစ်များနှင့် ၁၉၇၀ ခုနှစ်များအတွင်း လခပိုမိုရရှိရန် ဆန္ဒထုတ်ဖော်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Pao |first1=Maureen |title=Cesar Chavez: The Life Behind A Legacy Of Farm Labor Rights |url=https://www.npr.org/2016/08/02/488428577/cesar-chavez-the-life-behind-a-legacy-of-farm-labor-rights |website=NPR.org |access-date=February 7, 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;

၂၀ရာစုအတွင်း ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် ကပ်ဆိုက်မှုကြီးနှစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၉၀၆ ခုနှစ် ဆန်ဖရန်စစ္စကို ငလျင်နှင့် ၁၉၂၈ ခုနှစ် စိန့်ဖရန်စစ် ဆည် ရေကြီးမှုတို့သည် အမေရိကန်သမိုင်းတွင် အသေအပျောက်အများဆုံး ကပ်ဆိုက်မှု အဖြစ် ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;IIIMcNeill2004&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Krech |editor-first=Shepard, III |editor2-last=Merchant |editor2-first=Carolyn |editor3-last=McNeill |editor3-first=John Robert |title=Encyclopedia of World Environmental History |volume=3: O-Z, Index |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-93735-1 |pages=540– |url= {{google books |plainurl=y|id=Dmky95hwKr0C|page=540}} |access-date=November 23, 2012}}&lt;/ref&gt;

လေထုညစ်ညမ်းမှု ပြဿနာများကို လျှော့ချနိုင်ခဲ့သော်လည်း လေထုညစ်ညမ်းမှုနှင့် ဆက်စပ်သော ကျန်းမာရေး ပြဿနာများမှာ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားဆဲ ဖြစ်သည်။ မော်တော်ကား အိတ်ဇောပိုက်များနှင့် ပတ်သက်သော ဖက်ဒရယ် အဆင့်နှင့် ပြည်နယ်အဆင့် ကန့်သတ်မှု ဥပဒေများ ထုတ်ပြန်ပြီးနောက်တွင် ''စမောက်'' ဟု သိကြသော အညိုရောင် မြူများသည် သိသာစွာ လျော့ကျသွားခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;William Deverell, and Greg Hise, eds. ''Land of Sunshine: An Environmental History of Metropolitan Los Angeles'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;James E. Krier, and Edmund Ursin, ''Pollution and Policy: A Case Essay on California and Federal Experience with Motor Vehicle Air Pollution, 1940–1975'' (1978)&lt;/ref&gt;

၂၀၀၁ ခုနှစ် စွမ်းအင် အကျပ်အတည်းကြောင့် မီးအလှည့်ကျ ပြတ်တောက်မှုများ၊ ဓာတ်အားခမြင့်တက်မှုများနှင့် အနီးအနားပြည်နယ်များမှ ဓာတ်အားတင်သွင်းမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ကယ်လီဖိုးနီးယား တောင်ပိုင်း အက်ဒီဆင် ကုမ္ပဏီနှင့် ပစိဖိတ် ဓာတ်ငွေ့နှင့် လျှပ်စစ် ကုမ္ပဏီတို့မှာ ပြင်းထန်စွာ ဝေဖန်ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;Severin Borenstein, [https://www.jstor.org/stable/2696582 &quot;The Trouble With Electricity Markets: Understanding California's Restructuring Disaster&quot;], ''Journal of Economic Perspectives'', Winter 2002, Vol. 16 Issue 1, pp. 191–211 (in JSTOR)&lt;/ref&gt;

မြို့ပြဒေသများတွင် အိမ်ဈေးမှာ ဆက်လက်မြင့်တက်နေဆဲဖြစ်ပြီး ၁၉၆၀ ခုနှစ်တွင် ဒေါ်လာ ၂၅,၀၀၀ တန်သော အသင့်အတင့်ရှိသော မြို့ပြဒေသရှိအိမ်မှာ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ဒေါ်လာ ၅ သိန်းနှင့် အထက် ဈေးပေါက်သည်။ လူအများအပြားမှာ ပိုမို၍ ကျေးလက်ကျသော ဒေသများတွင် နေထိုင်ခြင်းဖြင့် အိမ်ဝယ်နိုင်ကြပြီး အလုပ်သို့ အချိန်ကြာရှည်စွာ သွားလာကြကာ မြို့ပြဒေသများတွင် မြင့်မားသော လခဖြင့် အလုပ်လုပ်ကြသည်။ ဈေးကစားသူများမှာ နေထိုင်ရန် စိတ်ကူးမရှိသော်လည်း အိမ်များကို ဝယ်ယူကြပြီး လပိုင်းအတွင်းတွင် အမြတ်အစွန်း များစွာ ရှာဖွေနိုင်ကြကာ ထိုငွေကြေးကို အသုံးပြု၍ အိမ်ခြံမြေများထပ်၍ ဝယ်ယူကြသည်။ အိမ်အတွက် ငွေချေးငှားသော ကုမ္ပဏီများမှာ ဥပဒေအတိုင်း လိုက်နာကြသော်လည်း လူတိုင်းသည် အိမ်ဈေးထပ်၍ တက်မည်ဟု ယူဆကြသည်။ ၂၀၀၇-၈ ခုနှစ်တွင် အိမ်ခြံမြေပူပေါင်း ပေါက်ကွဲခဲ့ပြီး အိမ်ဈေးထိုးကျကာ အိမ်ဈေးတက်သော ကာလ ကုန်ဆုံးခဲ့သည်။ အိမ်ခြံမြေတန်ဖိုး ဘီလီယံပေါင်း ရာချီ၍ ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့ပြီး ဘဏ်များမှ အိမ်ခြံမြေ သိမ်းဆည်းမှုများ များပြားလာခဲ့ကာ ငွေကြေးအဖွဲ့အစည်းများနှင့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများမှာ အကြီးအကျယ် ထိခိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Robert M. Hardaway, ''The Great American Housing Bubble: The Road to Collapse'' (2011) p. 22&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stephen D. Cummings and Patrick B. Reddy, ''California after Arnold'' (2009) p. 102&lt;/ref&gt;

၂၁ရာစုအတွင်း ရာသီဥတုအပြောင်းအလဲကြောင့် ဖြစ်ပွားသော မိုးခေါင်ရေရှားမှုများနှင့် မကြာခဏ တောမီးလောင်မှုများ ပြည်နယ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Wilson |first1=Scott |title=Fires, floods and free parking: California's unending fight against climate change |url=https://www.washingtonpost.com/graphics/2019/national/climate-environment/climate-change-california/ |website=Washington Post |date=December 5, 2019 |access-date=February 8, 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Flavelle |first1=Christopher |title=How California Became Ground Zero for Climate Disasters |url=https://www.nytimes.com/2020/09/20/climate/california-climate-change-fires.html |website=The New York Times |date=September 20, 2020 |access-date=February 8, 2021}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၇ ခုနှစ်အထိ အစဉ်တစိုက် ဖြစ်ပွားသော မိုးခေါင်ရေရှားမှုမှာ သမိုင်းတင်ပြီးကာလ အတွင်း အဆိုးရွားဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=California Facing Worst Drought on Record {{!}} NOAA Climate.gov |url=https://www.climate.gov/news-features/event-tracker/california-facing-worst-drought-record |website=www.climate.gov |access-date=February 8, 2021 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307005541/https://www.climate.gov/news-features/event-tracker/california-facing-worst-drought-record }}&lt;/ref&gt;၂၀၁၈ ခုနှစ် တောမီးလောင်သည့် ရာသီမှာ ပြည်နယ်အတွက် အသေအပျောက်အများဆုံးနှင့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုအများဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=2018 California Wildfires |url=https://www.census.gov/topics/preparedness/events/wildfires/2018-ca-wildfires.html |website=The United States Census Bureau |access-date=February 8, 2021 |language=EN-US}}&lt;/ref&gt;

==ပထဝီဝင်==
[[File:California Topography-MEDIUM.png|thumb|ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ မြေပြင်အသွင်ပြ မြေပုံ]]
[[File:Big Sur June 2008.jpg|thumb|ဘစ်ဆား ကမ်းရိုးတန်း၊ မွန်တာရေး၏ တောင်ဘက် ဘစ်စဘီတံတား]]
[[File:1 yosemite valley tunnel view 2010.JPG|thumb|[[ယိုဆဲမတီး အမျိုးသားဥယျာဉ်]]]]
[[File:Joshua Tree National Park (California, USA) -- 2012 -- 5663.jpg|thumb|ဂျိုရှုဝါသစ်ပင် အမျိုးသားဥယျာဉ်အတွင်းရှိ  ''Cylindropuntia bigelovii]]

ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် အလက်စကာပြည်နယ် နှင့် တက္ကဆပ်ပြည်နယ်တို့ပြီးလျှင် ဧရိယာအနေနှင့် တတိယမြောက် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;2000 population and housing&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.census.gov/prod/cen2000/phc3-us-pt1.pdf |title=2000 Census of Population and Housing |date=April 2004 |publisher=US Census Bureau |page=29 |access-date=December 25, 2009}}&lt;/ref&gt;ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် ပထဝီအနေအထားအရ ဒေသနှစ်ခု အနေနှင့် ပိုင်းခြားထားသည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယားတောင်ပိုင်းတွင် တောင်ဘက်ဆုံး ကောင်တီ ၁၀ ခုပါဝင်ပြီး&lt;ref&gt;{{cite journal |url= {{google books |plainurl=y |id=p04zAQAAMAAJ|page=1}} |pages=38–9 |title=Figures Show California's Motoring Supremacy |journal=Touring Topics |volume=8 |number=2 |date=March 1916}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url= {{google books |plainurl=y |id=EXdAAQAAQBAJ|page=46}} |page=46 |title=Surfing about Music |last=Cooley |first=Timothy J. |publisher=University of California Press |date=2014 |isbn=978-0-520-95721-3}}&lt;/ref&gt; ကယ်လီဖိုးနီးယားမြောက်ပိုင်းတွင် မြောက်ဘက်အကျဆုံး ကောင်တီ ၄၈ ခုပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |access-date=September 7, 2014 |url= https://news.google.com/newspapers?nid=2245&amp;dat=19630419&amp;id=Rd8zAAAAIBAJ&amp;pg=2786,2022902 |title=Westward Tilt: Northern California |first=Neil |last=Morgan |newspaper=Lodi News-Sentinel |location=Lodi, California |date=April 19, 1963}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url= {{google books |plainurl=y |id=Kr8rAQAAMAAJ|page=6}} |page=6 |title=Kent Guide Manual (Harrison Narcotic Law) and Professional Registry |editor=John E. Kent |publisher=The Service Press |date=1917 |location=San Francisco}}&lt;/ref&gt; မြောက်ဘက်တွင် အိုရီဂွန်ပြည်နယ်၊ အရှေ့ဘက်နှင့် အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် နီဗားဒါးပြည်နယ်၊ အနောက်ဘက်တွင် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာနှင့် တောင်ဘက်တွင် မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ် ဘာဂျာကယ်လီဖိုးနီးယားနှင့် နိုင်ငံတကာနယ်နိမိတ် ထိစပ်နေသည်။ (၎င်းတို့နှစ်ခု ပေါင်းစ၍ မြောက်အမေရိက၏ ကယ်လီဖိုးနီးယားဒေသ အဖြစ်တည်ရှိပြီး ဘာဂျာကယ်လီဖိုးနီးယား ဆာ လည်း အပါအဝင်ဖြစ်သည်။

ပြည်နယ်၏ အလယ်ပိုင်းတွင် ကယ်လီဖိုးနီးယား အလယ်ပိုင်းချိုင့်ဝှမ်း တည်ရှိပြီး အရှေ့ပိုင်းတွင် ဆီးရားနီဗားဒါးတောင်တန်း၊ အနောက်ပိုင်းတွင် ကမ်းရိုးတန်းတောင်တန်းများ၊ မြောက်ဘက်တွင် ကက်စကိတ်တောင်တန်းများနှင့် တောင်ပိုင်းတွင် တီဟာချာပီတောင်တန်းများက ဝိုင်းရံထားသည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ အလယ်ပိုင်းချိုင့်ဝှမ်းမှာ အထွက်ကောင်းသော စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး နှလုံးသည်းပွတ်ဒေသပင် ဖြစ်သည်။

ဆေခရာမန်တို-ဆန် ဝါကင် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်မှ နှစ်ပိုင်းပိုင်းခြားထားသောအပိုင်း၏ မြောက်ပိုင်းဖြစ်သည် ဆေခရာမန်တို ချိုင့်ဝှမ်းသည် ဆေခရာမန်တိုမြစ်၏ ရေဝေကြောအဖြစ် တည်ရှိပြီး တောင်ပိုင်းဖြစ်သော ဆန်ဝါကင် ချိုင့်ဝှမ်းသည် ဆန်ဝါကင်မြစ်၏ ရေဝေကြော အဖြစ် တည်ရှိသည်။ ချိုင့်ဝှမ်းနှစ်ခုစလုံးသည် ၎င်းတို့အတွင်း ဖြတ်သန်းစီးဆင်းစော မြစ်များ၏ အမည်ကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သောင်တူးလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်နေသဖြင့် ဆေခရာမန်တိုနှင့် ဆန်ဝါကင် မြစ်တို့သည် ကုန်းတွင်း မြို့အချို့ကို ဆိပ်ကမ်းမြို့များအဖြစ် တည်ရှိစေရန် လုံလောက်သော ရေအနက် ရှိနေဆဲပင် ဖြစ်သည်။

ဆေခရာမန်တို ဆန်ဝါကင် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသည် ပြည်နယ်အတွက် အရေးပါသော ရေပေးဝေသည့် အသက်သွေးကြောတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရေများကို မြစ်ဝကျွန်းပေါ်မှ ကျယ်ပြန့်စွာချိတ်ဆက်ထားသော ရေပန့်များ နှင့် တူးမြောင်းများ ကွန်ယက်ကို ဖြတ်သန်း၍ လမ်းကြောင်းလွှဲ သယ်ပို့သည်မှာ ပြည်နယ်တစ်ခုလုံး၏ အရှည်နီးပါးပင် ဖြစ်ပြီး အလယ်ပိုင်း ချိုင့်ဝှမ်းသို့ လည်းကောင်း၊ ပြည်နယ်၏ ရေစီမံကိန်းများသို့ လည်းကောင်း၊ အခြားလိုအပ်ချက်များကို ဖြည့်ဆည်းရန် အတွက်လည်းကောင်း အသုံးပြုသည်။ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသမှ ရေသည် ပြည်နယ်လူဦးရေ၏ သုံးပုံနှစ်ပုံနီးပါးဖြစ်သော လူဦးရေ ၂၃ သန်းအတွက် သောက်သုံးရေ အဖြစ် ပံ့ပိုးပေးပြီး ဆန်ဝါကင် ချိုင့်ဝှမ်းအနောက်ဘက်မှ လယ်သမားများအတွက်လည်း အသုံးဝင်စေသည်။

ဆူးဆန်းပင်လယ်အောင်သည် ဆေခရာမန်တိုနှင့် ဆန်ဝါကင်မြစ်တို့၏ မြစ်ဆုံတွင် တည်ရှိသည်။ ရေများသည် ကာကီးနက်ဇ် ရေလက်ကြားသို့ စီးဝင်ပြီး ၎င်းသည် ဆန်ဖရန်စစ္စကို ပင်လယ်အော်၏ မြောက်ဘက်ပိုင်းဖြစ်သော ဆန်ပါဘလို ပင်လယ်အော်သို့ စီးဝင်သည်။ ထိုမှတဆင့် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာနှင့် ဂိုဒင်းဂိတ်ရေလက်ကြားဖြင့် ဆက်သွယ်နေသည်။

ချန်နယ်ကျွန်းများသည် တောင်ပိုင်းကမ်းရိုးတန်းတွင် တည်ရှိပြီး ဖယ်ရယ်လွန်ကျွန်းများသည် ဆန်ဖရန်စစ္စကို၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။

ဆီးရားနီဗားဒါး (စပိန်ဘာသာဖြင့် &quot;နှင်းဖုံးသော တောင်တန်းများ&quot;) တွင် တဆက်တည်းဖြစ်သော ပြည်နယ် ၄၈ ခုတွင် အမြင့်ဆုံးတောင်ထိပ်ဖြစ်သော ဝှစ်တနီတောင် ပါဝင်ပြီး {{convert|၁၄၅၀၅|ft|m}} မျှ မြင့်မားသည်။ &lt;ref name=Mount_Whitney&gt;{{cite ngs |id=GT1811|designation=Whitney|access-date=October 20, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=USGS&gt;{{cite web |url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |title=Elevations and Distances in the United States |publisher=[[United States Geological Survey]] |date=2001 |access-date=October 21, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |archive-date=October 15, 2011 |accessdate=29 May 2021 |archivedate=15 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NAVD88&quot;&gt;Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]].&lt;/ref&gt; ထိုတောင်တန်းများတွင် ရေခဲများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းနေသောတောင်ထိပ်များကြောင့် ထင်ရှားသည့် ယိုဆဲမတီးတောင်ကြား ပါဝင်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင်အကြီးမားဆုံး အပင်ဖြစ်သည့် ဆီကွိုင်းယားပင် များ ရှိသည့် ဆီကွိုင်းယားအမျိုးသားဥယျာဉ်လည်းရှိကာ ပြည်နယ်အတွင်း ထုထည်အားဖြင့် အကြီးဆုံးဖြစ်သည့် နက်ရှိုင်းသောရေချိုရေကန်တစ်ခုဖြစ်သော တာဟိုးကန်လည်း ပါဝင်သည်။

ဆီးရားနီဗာဒါး၏ အရှေ့ဘက်တွင် အိုဝင်တောင်ကြားနှင့် မိုနိုကန်တို့ရှိပြီး ရွှေ့ပြောင်းငှက်တို့အတွက် မရှိမဖြစ် စားကျက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ပြည်နယ်၏ အနောက်ပိုင်းတွင် ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်အတွင်း ဧရိယာအားဖြင့် အကြီးမားဆုံး ရေချိုရေကန်ဖြစ်သည့် ကလီးယားကန် ရှိသည်။ တာဟိုးကန်သည် ပို၍ ကြီးမားသော်လည်း ၎င်းသည် ကယ်လီဖိုးနီးယားနှင့် နီဗားဒါး နယ်စပ်က ပိုင်းခြားထားသည်။  ဆီးရားနီဗားဒါးသည် ဆောင်းရာသီတွင် အာတိတ်ဒေသ အပူချိန်ရှိပြီး ဒါဇင်အနည်းငယ်မျှရှိသည့် သေးငယ်သော ရေခဲမြစ်များ ရှိပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ တောင်ဘက်အကျဆုံး ရေခဲမြစ်ဖြစ်သည့် ပါလူဆိတ် ရေခဲမြစ်လည်း တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။

တူးလဲရီကန်သည် မစ္စစ္စမီမြစ်၏ အနောက်ဘက်တွင် အကြီးမားဆုံးသော ရေချိုကန်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ရေခဲခေတ်မှ ကော်ကိုရန်ကန်၏ လက်ကျန်ဖြစ်သော တူးလဲရီရေကန်သည် ၂၀ရာစု အစောပိုင်းတွင် ၎င်းသို့စီးဝင်သော မြစ်လက်တက်များကို စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးဆိုင်ရာ ဆည်မြောင်းအသုံးချမှုနှင့် စည်ပင်ရေပေးဝေရေး အသုံးပြုမှုတို့ကြောင့် ခမ်းခြောက်သွားခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news |title=The Dried-Up Heart of California's Water Dilemma |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2017-04-26/the-dried-up-heart-of-california-s-water-dilemma |work=Bloomberg |date=April 26, 2017}}&lt;/ref&gt;

ပြည်နယ်၏ မြေမျက်နှာပြင်ဧရိယာ၏ ၄၅ ရာခိုင်နှုန်းမှာ သစ်တောများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားပြီး &lt;ref name=&quot;Forestry 2003&quot;&gt;{{cite book |last1=Laaksonen-Craig |first1=Susanna |last2=Goldman |first2=George |last3=McKillop |first3=William |title=Forestry, Forest Products, and Forest Products Consumption in California |publisher=University of California—Division of Agriculture and Natural Resources |date=2003 |location=Davis, California |page=1 |url=http://anrcatalog.ucdavis.edu/pdf/8070.pdf |isbn=978-1-60107-248-1 |access-date=December 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221195646/http://anrcatalog.ucdavis.edu/pdf/8070.pdf |archive-date=February 21, 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင်ရှိသော ထင်းရှူးမျိုးစိတ်များ၏ အမျိုးအစားကွဲပြားမှုမှာ အခြားမည်သည့်ပြည်နယ်မှ မယှဉ်နိုင်ပေ။ ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် အလက်စကာပြည်နယ်မှ အပ အခြားပြည်နယ်များထက် ပို၍ သစ်တောထူထပ်သည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယား ဝှိုက်တောင်ကုန်းများရှိ သစ်ပင်အများစုမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် သက်တမ်းအရင့်ဆုံးဖြစ်ပြီး ဘရစ်စတယ်ကုန်းထင်းရူးပင် တစ်ပင်မှာ နှစ် ၅,၀၀၀ ကျော် သက်တမ်းရှိသည်။ &lt;ref name=Lanner&gt;{{cite book|last=Lanner|first=RM|date=2007|title=The Bristlecone Book|url=https://archive.org/details/bristleconebookn0000lann|publisher=Mountain Press|page=[https://archive.org/details/bristleconebookn0000lann/page/14 14]|isbn=978-0-87842-538-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=oldest&gt;{{cite web |url= http://www.rmtrr.org/oldlist.htm|title=Oldlist|publisher=Rocky Mountain Tree Ring Research|access-date=January 8, 2013}}&lt;/ref&gt;

တောင်ပိုင်းတွင် ကုန်းတွင်းပိုင်းရှိ ကြီးမားသော ရေငံရေကန်ဖြစ်သည့် ဆော်လတန်ပင်လယ် ရှိသည်။ တောင်ဘက်အလယ်ပိုင်းရှိ သဲကန္တာကို မိုဟာဗီသဲကန္တာရဟု ခေါ်တွင်သည်။ မိုဟာဗီ၏ အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် သေမင်းချိုင့်ဝှမ်းရှိပြီး ၎င်းတွင် မြောက်အမေရိကရှိ အနိမ့်ဆုံးနှင့် အပူဆုံးနေရာဖြစ်သည့် {{convert|−၂၇၉|ft|m}}မျှ နိမ့်သည့် ဘက်ဝါးတားချိုင့်ဝှမ်း ပါဝင်သည်။ &lt;ref name=NED/&gt; သေမင်းချိုင့်ဝှမ်းမှ ဝှစ်တနီတောင်ထိပ်သို့ ဒေါင်လိုက်တိုင်းမည်ဆိုပါက {{convert|၉၀|mi|km}} ထက်နည်းသည်။ တကမ်တမ်းတွင်တော့ ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ အရှေ့တောင်ပိုင်းသည် ခြောက်သွေ့ပြီး ပူပြင်းသော ကန္တာရဖြစ်ကာ နွေရာသီအတွင်း အလွန်မြင့်မားသည် အပူချိန် အမြဲရှိတတ်သည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ အရှေ့တောင်ဘက် နယ်နိမိတ်ဖြစ်သော ကော်လိုရာဒိုပြည်နယ်နှင့် ထိစပ်နေသော နေရာမှာ ကော်လိုရာဒိုမြစ်ဖြင့် ပိုင်းခြားထားပြီး ပြည်နယ်တောင်ပိုင်းသည် ၎င်းတို့၏ သောက်သုံးရေ တစ်ဝက်ခန့်ကို ထိုမြစ်မှ ရရှိသည်။

ကယ်လီဖိုးနီးယားရှိ မြို့တော်အများစုမှာ ကယ်လီဖိုးနီးယားမြောက်ပိုင်းရှိ ဆန်ဖရန်စစ္စကိုပင်လယ်အော်ဒေသ သို့မဟုတ် ဆေခရာမန်တို မက်ထရိုပိုလစ်တန်ဒေသတွင် လည်းကောင်း၊ ကယ်လီဖိုးနီးယားတောင်ပိုင်းရှိ လော့အိန်ဂျယ်လိစ်ဒေသ၊ ရေးဗားဆိုက်-ဆန်ဘာနာဒီနို-အင်လန်း အင်ပိုင်ယာဒေသ သို့မဟုတ် ဆန်ဒီယေးဂိုး မက်ထရိုပိုလစ်တန်ဒေသ တို့တွင် လည်းကောင်းတည်ရှိသည်။ လော့အိန်ဂျယ်လိစ်ဒေသ၊ ပင်လယ်အော်ဒေသ နှင့် ဆန်ဒီယေးဂိုး မက်ထရိုပိုလစ်တန်ဒေသတို့မှ ကယ်လီဖိုးနီးယားကမ်းရိုးတန်းတွင်ရှိသော အဓိက မက်ထရိုပိုလစ်တန်ဒေသအများအပြားတွင် ပါဝင်သည်။

ပစိဖိတ်မီးကွင်းဒေသတွင် ပါဝင်သဖြင့် ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် ဆူနာမီများ၊ ရေကြီးမှုများ၊ မိုးခေါင်ရေရှားမှုများ၊ ဆန်တာအနာ လေတိုက်ခတ်မှုများ၊ တောမီးလောင်ကျွမ်းမှုများ၊ မတ်စောက်သောဒေသတွင် မြေပြိုကျမှုများ စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပွားလေ့ ရှိပြီး မီးတောင်အချို့လည်း ရှိသည်။ ပြည်နယ်အတွင်း ပြတ်ရွေ့အချို့ ဖြတ်သန်းသွားသဖြင့် ငလျင်လှုပ်မှုများ မကြာခဏ ဖြစ်ပွားလေ့ ရှိသည်။ အကြီးဆုံး ပြတ်ရွေ့မှာ ဆန်ဒန်ဒရီးယပ်စ်ပြတ်ရွေ့ ဖြစ်သည်။ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ငလျင်လှုပ်မှု ၃၇,၀၀၀ မျှ မှတ်တမ်းရှိသော်လည်း အများစုမှ ခံစားသိရှိနိုင်မှု ရှိအောင် မပြင်းထန်ပေ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://seismo.berkeley.edu/faq/rate_of_seism.html |title=Frequently Asked Questions |publisher=Seismo.berkeley.edu |access-date=April 22, 2011 |archive-date=1 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501082117/http://seismo.berkeley.edu/faq/rate_of_seism.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===ရာသီဥတု===
[[File:California Köppen.gif|thumb|ကယ်လီဖိုးနီးယားရှိ [[ကော့(ခ်)ပန်ရာသီဥတုခွဲခြားမှုများ|ကော့(ခ်)ပန်ရာသီဥတု]] အမျိုးအစားများ]]

ပြည်နယ်၏ နေရာအတော်များများတွင် မြေထဲပင်လယ်ရာသီဥတု ရှိသော်လည်း ပြည်နယ်၏ ကြီးမားသော အရွယ်အစားကြောင့် ဝင်ရိုးစွန်း ရာသီဥတုမှ အပူပိုင်းဆန်သော ရာသီဥတုအထိ အမျိုးမျိုး ကွဲပြားသည်။ အေးမြသော ကမ်းလွန် ကယ်လီဖိုးနီးယား ရေစီကြောင်းသည် ကမ်းရိုးတန်းအနီး မြူများကို မကြာခဏ ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ကုန်းတွင်းပိုင်းသို့ ပိုမို ရောက်ရှိသောအခါတွင် ပိုမိုအေးမြသော ဆောင်းရာသီနှင့် ပိုမိုပူပြင်းသော နွေရာသီတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ပင်လယ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော ရာသီဥတု သမမျှတမှုကြောင့် ကမ်းရိုးတန်းတလျှောက် လော့အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့နှင့် ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့တို့၏ နွေရာသီ အပူချိန်မှာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ မက်ထရိုပိုလစ်တန်ဒေသများတွင် အအေးဆုံး ဖြစ်ပြီး လတ္တီကျုတူသော အတွင်းပိုင်းနေရာများနှင့် မြောက်အမေရိကတိုက်၏ အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်းနေရာများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ထူးခြားစွာ အေးမြနေသည်။ မက္ကဆီကိုနှင့် နယ်စပ်ဖြစ်သော ဆန်ဒီယေးဂိုမြို့၏ ကမ်းရိုးတန်းသည် တဆက်တည်းဖြစ်သော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ နေရာအများစုထက် နွေရာသီတွင် ပိုမိုအေးမြနေတတ်သည်။ ကုန်းတွင်းပိုင်းသို့ မိုင်အနည်းငယ်မျှ ဝင်ရောက်သွားသော အခါတွင် နွေရာသီ အပူချိန် ပြင်းထန်မှုသည် သိသာစွာ မြင့်မားပြီး လော့အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့လည်ခေါင်တွင်ပင် ကမ်းရိုးတန်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ဒီဂရီ အနည်းငယ်မျှ ပိုမိုပူပြင်းနေလေ့ ရှိသည်။ ထိုသို့သော မိုက်ခရိုရာသီဥတု သွင်ပြင်ကို ပင်လယ်အော်ဒေသ၏ ရာသီဥတုတွင်လည်း တွေ့မြင်ရသည်။ ပင်လယ်နှင့် မထိစပ်သော ဒေသများသည် အနီးအနားရှိ သမုဒ္ဒရာနှင့် နီးစပ်သောဒေသများထက် နွေရာသီတွင် သိသာစွာ ပူပြင်းလေ့ ရှိသည်။

ပြည်နယ်၏ မြောက်ပိုင်းသည် တောင်ပိုင်းထက် ပိုမို၍ မိုးရွာသွန်းလေ့ ရှိသည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ တောင်တန်းများကလည်း ရာသီဥတုကို ပြောင်းလဲစေသည်။ ပြည်နယ်၏ မိုးအများဆုံး အပိုင်းမှာ အနောက်ဘက်သို့ မျက်နှာမူထားသော တောင်တန်း၏ ဆင်ခြေလျှောများ ဖြစ်သည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယား အနောက်မြောက်ပိုင်းတွင် အပူချိန်လျော့နည်းသော ရာသီဥတု ရှိသည်။ အလယ်ပိုင်းတောင်ကြားဒေသတွင် မြေထဲပင်လယ်ရာသီဥတုရှိပြီး ကမ်းရိုးတန်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ပိုမိုပြင်းထန်ပူပြင်းသော အပူချိန် ရှိသည်။ ဆီးရားနီဗားဒါးတွင် အယ်လ်ပ်စ်တောင်တန်း ရာသီဥတု ရှိပြီး ဆောင်းရာသီတွင် နှင်းကျကာ နွေရာသီတွင် အပူချိန် အနည်းငယ်မှ အသင့်အတင့် အထိ ရှိသည်။
[[File:Death Valley Mesquite Sand Dunes.jpg|thumb|မိုဟာဗီသဲကန္တာရအတွင်းမှ သေမင်းချိုင့်ဝှမ်း]]
[[File:20200910-FS-Sierra-tls-122 (50333277868).jpg|thumb|ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ် သမိုင်းတလျှောက် အကြီးမားဆုံး တောမီးလောင်ကျွမ်းမှု အခု ၂၀ မှ ၅ ခုသည် ၂၀၂၀ တောမီးလောင်ကျွမ်းသည့် ရာသီတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။]]
ကယ်လီဖိုးနီးယားရှိ တောင်ကုန်းတောင်တန်းများသည် အရှေ့ဘက်ခြမ်းတွင် မိုးကွယ်ရပ်ဝန်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသဖြင့် ကျယ်ပြန့်သော ကန္တာရများကို ပေါ်ထွန်းစေသည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယား အရှေ့ခြမ်းရှိ ကုန်းမြေမြင့်သော ကန္တာရများတွင် ပူပြင်းသော နွေရာသီနှင့် အေးမြသော ဆောင်းရာသီ ရှိသည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယားတောင်ပိုင်း အရှေ့ဘက်ရှိ ကုန်းမြေနိမ့်သော ကန္တာရများတွင်မူ ပူပြင်းသော နွေရာသီနှင့် နှင်းမရှိသလောက်ဖြစ်သော မပြင်းထန်သော ဆောင်းရာသီရှိသည်။ သေမင်းချိုင့်ဝှမ်းဟု အမည်တွင်သော ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အောက်နိမ့်ကျသော အပိုင်းများ ကျယ်ပြန့်စွာပါဝင်သည့် ကန္တာရမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အပူပြင်းဆုံးဒေသ အပူချိန်အမြင့်မားဆုံးဒေသအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။&lt;ref name=newRecord&gt;{{cite journal|last=El Fadli|first=K. I. |title=World Meteorological Organization Assessment of the Purported World Record 58{{nbs}}°C Temperature Extreme at El Azizia, Libya (September 13, 1922)|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|date=September 2012|doi=10.1175/BAMS-D-12-00093.1|volume=94|issue=2|page=199|display-authors=etal|bibcode=2013BAMS...94..199E|doi-access=free}} (The 136.4{{nbs}}°F (58{{nbs}}°C), claimed by 'Aziziya, Libya, on September 13, 1922, has been officially deemed invalid by the World Meteorological Organization.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Meteorological Organization World Weather / Climate Extremes Archive |url=http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature |access-date=January 10, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature |archive-date=January 4, 2013 |accessdate=1 June 2021 |archivedate=4 January 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature }}&lt;/ref&gt;{{convert|၁၃၄|°F|°C|1}},အား ၁၉၁၃ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၁၀ ရက်တွင် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် အနိမ့်ဆုံးအဖြစ် စံချိန်တင်ထားသော အပူချိန်မှာ {{convert|−၄၅|°F}} ဖြစ်ပြီး ၁၉၃၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၀ ရက်တွင် ဘိုကာ တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Weather Data: California, Boca, 1937, January |url= https://geographic.org/global_weather/weather_data.php?month=01&amp;year=1937&amp;id=USC00040931&amp;path=weather_stations/usc0000000_usc0045999/USC00040931.dly&amp;name=Boca&amp;country=California |access-date=June 26, 2020 }}&lt;/ref&gt;

အောက်တွင်ဖော်ပြထားသော ဇယားတွင် ဇန်နဝါရီလမှ ဩဂုတ်လအထိ ပြည်နယ်တဝှမ်းရှိ ရွေးချယ်ထားသော နေရာများတွင် ရှိသော ပျမ်းမျှအပူချိန်ကို ဖော်ပြထားသည်။ အချို့နေရာများမှာ လူဦးရေ ထူထပ်သော နေရာများ ဖြစ်ပြီး အချို့မှာ လူဦးရေ မထူထပ်ပေ။ ယူရေးကားမြို့ အနီးရှိ နွေရာသီတွင် အေးမြသော အပူချိန်ရှိသည့် ဟမ်းဘို့ပင်လယ်အော်ဒေသ၊ သေမင်းချိုင့်ဝှမ်း၏ အလွန်ပူပြင်းသော အပူချိန် နှင့် ဆီးရားနီဗာဒါးရှိ မမ်မို့ရေကန်ဒေသရှိ တောင်ပေါ်ရာသီဥတုတို့ ပါဝင်သည်။

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin:auto;&quot;
|+Average temperatures and precipitation for selected communities in California&lt;ref name=&quot;California climate averages&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.weatherbase.com/weather/city.php3?c=US&amp;s=CA&amp;statename=California-United-States-of-America|title=California climate averages|publisher=Weatherbase|access-date=January 26, 2018|archive-date=31 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151231215757/http://www.weatherbase.com/weather/city.php3?c=US&amp;s=CA&amp;statename=California-United-States-of-America|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
!Location
! ဩဂုတ်{{break}}(°F)
! ဩဂုတ်{{break}}(°C)
! ဇန်နဝါရီ{{break}}(°F)
! ဇန်နဝါရီ{{break}}(°C)
! နှစ်စဉ်{{break}}မိုးရေချိန်{{break}}(mm/in)
|-
|[[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့]] ||၈၃/၆၄ ||၂၉/၁၈ ||၆၆/၄၈ ||၂၀/၈ ||၃၇၇/၁၅
|-
|လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်||75/64 ||23/18 ||65/49 ||18/9 ||326/13
|-
|ဆန်ဒီယေးဂိုးမြို့ ||76/67 ||24/19 ||65/49 ||18/9 ||262/10
|-
|ဆန်ဟိုဆေးမြို့ ||82/58 ||27/14 ||58/42 ||14/5 ||401/16
|-
|[[ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့]] ||67/54 ||20/12 ||56/46 ||14/8 ||538/21
|-
|ဖရန်ဆို ||97/66 ||34/19 ||55/38 ||12/3 ||292/11
|-
|ဆေခရာမန်တိုမြို့ ||91/58 ||33/14 ||54/39 ||12/3 ||469/18
|-
|အော့ကလန်မြို့ ||73/58 ||23/14 ||58/44 ||14/7 ||588/23
|-
|ဘိတ်ကာဖီး ||96/69 ||36/21 ||56/39 ||13/3 ||165/7
|-
|ရေးဗားဆိုက် ||94/60 ||35/18 ||67/39 ||19/4 ||260/10
|-
|ယူရေးကား ||62/53 ||16/11 ||54/41 ||12/5 ||960/38
|-
|သေမင်းချိုင့်ဝှမ်း ||115/86 ||46/30 ||67/40 ||19/4 ||60/2
|-
|မမ်မို့ရေကန်များ ||77/45 ||25/7 ||40/15 ||4/ −9 ||583/23
|}

===ဂေဟစနစ်===
{{multiple image|align=right|direction=vertical|width=200|image1=Mount Whitney 2003-03-25.jpg|image2=Badwater elevation sign.jpg|footer= ဝှစ်တနီတောင်ထိပ် (ထိပ်) သည် သေမင်းတောင်ကြား (အောက်)ရှိ ဘက်ဝါးတားချိုင့်ဝှမ်းမှ {{convert|၉၀|mi|km}} မကျ ကွာဝေးသည်။}}

ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြွယ်ဝဆုံးနှင့် အမျိုးအစား အစုံလင်ဆုံး ဒေသတစ်ခုဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် မျိုးသုဉ်းလုနီးပါး ဖြစ်နေသော ဂေဟစနစ် အချို့ တည်ရှိသည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယားသည် အာတိတ်အနီးလောက၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ပြီး ကုန်းမြေဆိုင်ရာဇီဝရပ်ဝန်းအချို့ ဖြန့်ကျက်တည်ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;Checklist of the Scarabaeoidea of the Nearctic Realm&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.iscc.ca.gov/docs/CaliforniaInvasiveSpeciesList.pdf
|title=Checklist of the Scarabaeoidea of the Nearctic Realm|publisher=digitalcommons.unl.edu (University of Nebraska State: Papers in Entomology)|date=2003|access-date=October 5, 2010}}&lt;/ref&gt;

ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် ဒေသရင်း သီးသန့်ဖြစ်သော မျိုးစိတ် အမြောက်အမြား ရှိပြီး အခြားနေရာများတွင် သေဆုံးပျောက်ကွယ်သွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သော ကမ္ဘာဦးအစ မျိုးစိတ်များလည်း ပါဝင်ကာ ကက်တလီနား အိုင်ရွန်းဝုဒ် (Lyonothamnus floribundus) အစရှိသော အပင်များ ဖြစ်သည်။ အခြားသော ဒေသရင်းသီးသန့် မျိုးစိတ်များမှာ မျိုးကွဲထွက်ခြင်း နှင့် နေရာဒေသကိုလိုက်၍ အသစ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း အားဖြင့် အစပြုခဲ့ကြပြီး မျိုးစိတ်အမျိုးမျိုးတို့မှာ ဘိုးစဉ်ဘောင်ဆက် တစ်ခုတည်း ဖြစ်သော်လည်း ကယ်လီဖိုးနီးယား လီလက် (''Ceanothus'') အစရှိသော အမျိုးမျိုး ကွဲပြားသော ဂေဟစနစ် အခြေအနေများကို အခွင့်ကောင်းယူ၍ ရှင်သန်ဖွံ့ဖြိုးခဲ့ကြသည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ ဒေသရင်း မျိုးစိတ်များမှာ မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်မည့် အန္တရာယ်နှင့် ရင်ဆိုင်နေရပြီး မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးခြင်း၊ သစ်ထုတ်လုပ်ခြင်း၊ စားကျက်မြေ အလွန်အကျွံ ချဲ့ထွင်ခြင်းနှင့် ၎င်းတို့ တည်ရှိရာဒေသအတွင်းသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာကြသည့် သူစိမ်းမျိုးစိတ်များ ရောက်ရှိလာခြင်း တို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။

===ဒေသရင်းအပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်များ===
ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်သည် ဒေသရင်းအပင်များ စုစည်းမှုနှင့် ပတ်သက်၍ ၎င်းတို့၏ အဆင့်မြင့်မှုကို ဝင့်ကြွားရသော ဒေသဖြစ်ကာ အကြီးဆုံး သစ်ပင်၊ အမြင့်ဆုံး သစ်ပင် နှင့် သက်တမ်းအရင့်ဆုံး သစ်ပင် စသည်တို့ ရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ ဒေသရင်း မြက်များမှာ နှစ်ရှည်ပင်များ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Restoring Native Grasses&quot;&gt;{{Cite journal |last=David Elstein |date=May 2004 |title=Restoring California's Native Grasses |url=http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/may04/grass0504.htm |journal=Agricultural Research Magazine |volume=52 |issue=5 |page=17 |access-date=December 25, 2009}}&lt;/ref&gt; ဥရောပသားတို့ ရောက်ရှိလာပြီးနောက် ၎င်းတို့နေရာတွင် ကျူးကျော်လာသည့် မျိုးစိတ်များဖြစ်သည့် ဥရောပ၏ တစ်နှစ်တာမြက်ပင်များ အစားထိုးဝင်ရောက်လာခဲ့သဖြင့် ယနေ့ခေတ်တွင် ကယ်လီဖိုနီးယား၏ တောင်ကုန်းများသည် နွေရာသီတွင် ရွှေညိုရောင် အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားလေ့ ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;The California Invasive Species List&quot;&gt;{{Cite web |date=April 21, 2010 |title=The California Invasive Species List |url=http://www.iscc.ca.gov/docs/CaliforniaInvasiveSpeciesList.pdf |access-date=October 5, 2010 |publisher=iscc.ca.gov (California Invasive Species Advisory Committee)}}&lt;/ref&gt;

ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် ရာသီဥတုနှင့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်များ ကျယ်ပြန့်စွာ ကွဲပြားခြားနားပြီး ပြည်နယ်တွင်း သက်ရှိဇုန် ၆ ခု ရှိကာ ၎င်းတို့မှာ ဆိုနိရန်ကန္တာရ ၊ ဆိုနိုရန် အမြင့်ပိုင်း (တောင်ကုန်းနိမ့် ဒေသနှင့် အချို့သော ကမ်းရိုးတန်းဒေသများ) ၊ အပြောင်းအလဲ (ကမ်းရိုးတန်းဒေသနှင့် စိုစွတ်သော အရှေ့မြောက်ကောင်တီများ) နှင့် ပြည်နယ်၏ အမြင့်ဆုံး အပိုင်းများ ဖြစ်သော ကနေဒီယန်၊ ဟတ်ဒ်ဆိုနီယန် နှင့် အာတိတ်ဇုန်တို့ ဖြစ်သည်။  &lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot;&gt;{{Cite web |date=2010 |title=California: flora and fauna |url=http://www.city-data.com/states/California-Flora-and-fauna.html |access-date=September 7, 2010 |publisher=city-data.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307020242/http://www.city-data.com/states/California-Flora-and-fauna.html |archive-date=7 March 2023 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[Image:JoshuaTree 20140907.jpg|thumb|upright|ကယ်လီဖိုးနီးယား ယောရှုပင်အရပ်ရှိ ယောရှုပင်]]
အနိမ့်ပိုင်း ဆိုနိုရန်ဇုန် အတွင်းရှိ ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတုရှိသော ဒေသတွင် ရှိသော အပင်များမှာ အမျိုးမျိုး ကွဲပြားသော ဒေသခံ မိုးခေါင်ရေရှားဆူးပင်များ၊ မက်စကွိုက်ပင်များ နှင့် ပါလိုဗာဒီပင်များ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ယောရှုပင်များကို မိုဟာဗီ ကန္တာရအတွင်းတွင် တွေ့ ရသည်။ ပန်းပွင့်သော အပင်များတွင် မှင်စာကန္တာရဘိန်းပင် နှင့် အမျိုးမျိုးသော မေမြို့ပန်းပင်များ ဖြစ်ကြသည်။ အလယ်ပိုင်း တောင်ကြားတွင် ဖရီးမောင့် ကော်တွန်ဝုဒ် နှင့် တောင်ကြားဝက်သစ်ချပင်များ အများအပြား ပေါက်ရောက်ကြသည်။ ဆိုနိုရန် အမြင့်ပိုင်းဇုန်တွင် ချုံနွယ်ပိတ်ပေါင်း ခါးပတ်များ ပါဝင်ပြီး ချုံအငယ်စားများ၊ အပင်ပုလေးများ နှင့် ဆေးဘက်ဝင်သယောင် ထင်ရသော အပင်များ သစ်တော အဖြစ် ပေါက်ရောက်နေကြသည်။ နီမိုဖေးလား၊ ပူရှိန်း၊ ဖာစီလီးယား၊ ဗွိုင်အိုလာ နှင့် ပြည်နယ် အထိမ်းအမှတ် အပင်ဖြစ်သော ကယ်လီဖိုးနီးယားဘိန်းပင် တို့လည်း ထိုဇုန်အတွင်း အများအပြား ပေါက်ရောက်နေကြပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အခြားနေရာများတွင် ရှိသည့် မျိုးစိတ်များထက် ပိုများသော လူပိုင်းပင် မျိုးစိတ်များလည်း ပေါက်ရောက်လျှက် ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;

အပြောင်းအလဲဇုန်တွင် ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ သစ်တော အများဆုံး ရှိပြီး သစ်နီပင်(Sequoia sempervirens) နှင့် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်တမ်းအရင့်ဆုံး သက်ရှိများတွင် အပါအဝင်ဖြစ်သော &quot;သစ်ပင်ကြီး&quot; သို့မဟုတ် ဧရာမ ဆီကွိုင်းယားပင်(''endron Sequoiadgiganteum'') (အချို့က အနည်းဆုံး နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ခန့်အထိ ရှိပြီဟု ဆိုကြသည်။) များ ပေါက်ရောက်ကြသည်။ တန်ဘာ့ခ် ဝက်သစ်ချပင်၊ ကယ်လီဖိုးနီးယား လော်ရယ်ပင်၊ သကြားထင်းရှူးပင်၊ မာဒရိုနာပင်၊ အရွက်ကြီး မေပယ်လ်ပင် နှင့် ဒေါက်ဂလပ် ထင်းရှူးပင်များလည်း ပေါက်ရောက်ကြသည်။ သစ်တောများ၏ အခြေတွင် ဆွာ့ဒ်ဖန်၊ အလမ်ရု၊ ဘယ်ရန်ဝေါ့ နှင့် ထရီလီယမ်ပင်များဖြင့် ဖုံးလွှမ်းနေပြီး ဟက်ကယ်ဘယ်ရီ၊ အဇလီယာ၊ အဲလ်ဒါး နှင့် ကားရန့်ပင်ရိုင်း ချုံပုတ်များလည်း ရှိသည်။ ပန်းရိုင်းပင်များတွင် အမျိုးမျိုးသော မာရီပိုဆာ၊ တျူးလစ်၊ ကျားလီလီ နှင့် ကျားသစ်လီလီပင်များ ပါဝင်သည်။ &lt;ref name=&quot;Sequoia sempervirens (D. Don) Endl.&quot;&gt;{{Cite web |title=Sequoia sempervirens (D. Don) Endl |url=http://www.na.fs.fed.us/pubs/silvics_manual/volume_1/sequoia/sempervirens.htm |access-date=October 7, 2010 |publisher=fed.us (U.S. Forest Service) |archive-date=16 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216063912/http://www.na.fs.fed.us/pubs/silvics_manual/volume_1/sequoia/sempervirens.htm }}&lt;/ref&gt;

ကနေဒီယန်ဇုန် အမြင့်ပိုင်းများတွင် ဂျက်ဖရီထင်းရှူးပင်၊ ထင်းရှူးနီပင် နှင့် လော့ဂျ်ပိုးထင်းရူးပင်များ အများအပြား ပေါက်ရောက်ကြသည်။ အကိုင်းသေး သစ်ပင်များ ပေါက်ရောက်ရာဒေသများတွင် မန်ဇနီတာ နှင့် စီယာနိုးသပ်စ် အပင်သေးများ၊ တသီးတခြားဖြစ်သော ဆီးရား ပါ့ဖ်ဘောများကိုလည်း တွေ့ရသည်။ သစ်ပင်ကြီးများ၏ အောက်ကပ်လျှက်တွင် ဟတ်ဒ်ဆိုနီယန် ဇုံ ရှိပြီး အခေါက်ဖြူ၊ မြေခွေးမြီး နှင့် ငွေ ထင်ရှူးပင်များ ပေါက်ရောက်ကြသည်။ {{convert|၁၀၅၀၀|ft|m}} တွင် အာတိတ်ဇုန် စတင်ပြီး သစ်ပင်များ မရှိဘဲ ၎င်း၏ ဒေသရင်းပင်များတွင် ပန်းရိုင်းများ ပါဝင်ကာ ဆီးရား ပရင်းရို့စ်၊ ကိုလမ်ဘိုင်း အဝါရောင်၊ အယ်လ်ပိုင်း ဘတ်တာကပ် နှင့် အယ်လ်ပိုင်း ရှုတင်းစတား တို့ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Life Zones of the Central Sierra Nevada&quot;&gt;{{Cite web |title=Life Zones of the Central Sierra Nevada |url=http://www.sierrahistorical.org/archives/lifezones.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301063716/http://www.sierrahistorical.org/archives/lifezones.html |archive-date=March 1, 2012 |access-date=October 5, 2010 |publisher=sierrahistorical.org |accessdate=5 February 2022 |archivedate=1 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120301063716/http://www.sierrahistorical.org/archives/lifezones.html }}&lt;/ref&gt;
[[File:Redwood National Park, fog in the forest.jpg|thumb|[[ရက်ဒ်ဝုဒ်အမျိုးသားဥယျာဉ်]] ရှိ သစ်နီပင်အုပ်]]

ပြည်နယ်တွင်းသို့ တင်သွင်းစိုက်ပျိုးလာသော အပင်များတွင် ယူကလစ်ပင်၊ အကေးရှားပင်၊ ငရုတ်ကောင်းပင်၊ ကြွေပန်းပင် နှင့် စကော့တံမြက်စည်းပင်များ ပါဝင်သည်။ ဖက်ဒရယ်နယ်မြေ တစ်ခုလုံးအတွက် မျိုးသုဉ်းရန် စိုးရိမ်ရသည့် အပင်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော အပင်များမှာ ကွန်ထရာ ကိုစတာ နံရံကပ်ပန်းပင်၊ အင်န်တီအာ့ခ် ဒျူးန် အီးဗနင်း ပရင်းရို့စ်ပန်းပင်၊ ဆိုလာနိုမြက်ပင်၊ ဆန် ကလယ်မန်းတီးကျွန်း လာ့ခ်စပါး ပန်းပင်၊ ဆားနွံငှက်နှုတ်သီးပင်၊ မက်ဒေါ်နယ် ရော့ခ်ခရက်စ်ပင် နှင့် ဆန်တာဘာဘရာကျွန်း ထာဝရ ရှင်သန်ပင် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ၁၉၉၇ ခု ဒီဇင်ဘာလ အထိ အပင်မျိုးစိတ် ၈၅ မျိုးတို့အား မျိုးသုဉ်းရန် ခြိမ်းခြောက်နေသည် သို့မဟုတ် စိုးရိမ်ရသည်ဟု သတ်မှတ်စာရင်းသွင်းထားသည်။&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;

ဆိုနိုရန်ဇုံ အနိမ့်ပိုင်းရှိ ကန္တာရများတွင် ရှိကြသော နို့တိုက်သတ္တဝါများမှာ ဂျက်ရက်ဘစ်၊ သားပိုက်ကောင်ကြွက် ၊ ရှဉ့် နှင့် အိုပိုဆမ်ကောင် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အတွေ့ရများသော ငှက်များမှာ ဇီးကွက်များ၊ မြေဥဩငှက်များ၊ ကန္တာရ နှံပြည်စုတ်ငှက်များ နှင့် အမျိုးမျိုးသော သိမ်းငှက်မျိုးစိတ်များတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုဒေသရှိ အတွေ့ရများသော တွားသွား သတ္တဝါများမှာ ဆိုက်ဝင်ဒါ မြွေပွေး၊ ကန္တာရ ကုန်းလိပ် နှင့် ဂျိုပါဖားပြုတ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဆိုနိုရမ်ဇုံ အမြင့်ပိုင်းတွင် တွေ့ရသော နို့တိုက်သတ္တဝါများမှာ တောဆိတ်၊ ခြေထောက်ညို သစ်ကြွက် နှင့် အမြီးကျား ကြောင် တို့ဖြစ်ကြသည်။ ဤဇုန်အတွက် သီးသန့်ရှိသော ငှက်များမှာ ကယ်လီဖိုးနီးယား သရက်ရှာငှက်၊ ဘွတ်ရှ်တစ်ငှက် နှင့် ကယ်လီဖိုးနီးယား ကွန်းဒေါလင်းတ တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;California Condor&quot;&gt;{{Cite web |date=2009 |title=California Condor |url=http://www.allaboutbirds.org/guide/California_Condor/id |access-date=October 3, 2010 |publisher=The Cornell Lab of Ornithology}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CalPhotos: Browse Mammal Common Names&quot;&gt;{{Cite web |date=October 2, 2010 |title=CalPhotos: Browse Mammal Common Names |url=http://calphotos.berkeley.edu/fauna/com-Mammal.html |access-date=October 3, 2010 |publisher=calphotos.berkeley.edu (BSCIT University of California, Berkeley)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Quail Ridge Reserve: UC Davis Natural Reserve System&quot;&gt;{{Cite web |date=April 5, 2007 |title=Quail Ridge Reserve: UC Davis Natural Reserve System |url=http://nrs.ucdavis.edu/quail/natural/birds_bushtit.htm |access-date=October 5, 2010 |publisher=nrs.ucdavis.edu (University of California at Davis: Natural Reserve System) |archive-date=June 10, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610063556/http://nrs.ucdavis.edu/quail/Natural/Birds_bushtit.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

အပြောင်းအလဲဇုံတွင်မူ ကိုလံဘီယာ အမြီးနက် သမင်၊ ဝက်ဝံနက်များ၊ အညိုရောင် မြေခွေးများ၊ [[ကူဂါ]] များ၊ ဘော့ပ်ကြောင်များ နှင့် ရုစဗဲ့ သမင်များ ရှိကြသည်။ တွားသွားသတ္တဝါများ ဖြစ်သော ဂါတာမြွေ နှင့် ရက်တဲလ်မြွေ များသည်လည်း ဤ ဇုံတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ထို့ပြင် ကုန်းနေရေနေ သတ္တဝါများဖြစ်သော ရေခွေးများ ၊ သစ်နီ ဆလမန္ဒာကောင်များ ကိုလည်း အတွေ့ရများသည်။ ငှက်များဖြစ်ကြသော ပိန်ညင်းငှက်၊ ချစ်ကဒီးငှက်၊ တိုးဟီးငှက် နှင့် ငှက်ပိတုန်းများလည်း ဤဒေသတွင် အများအပြား ရှင်သန် ပေါက်ဖွား နေထိုင် ကြသည်။  &lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Black-tailed Deer of California&quot;&gt;{{Cite web |date=2000 |title=Black-tailed Deer of California |url=http://www.westernhunter.com/Pages/Vol02Issue24/blacktail.html |access-date=October 7, 2010 |publisher=westernhunter.com}}&lt;/ref&gt;

ကနေဒီယန်ဇုံတွင် တွေ့ရသော နို့တိုက်သတ္တဝါများမှာ တောင်မြွေပါမြီးတို၊ စနိုးရှူး ကွင်းယုန် နှင့် ချစ်ပမန့်ရှည် မျိုးစိတ်အချို့တို့ ဖြစ်သည်။ ထင်ရှားသောငှက်များတွင် ရင်ဘတ်ပြာငှက်ခါး၊ တောင်ချစ်ကဒီးငှက်၊ ဟာမစ်မြေလူးငှက်၊ အမေရိကန် ငှက်လုံး နှင့် တောင်းဆန် ဆောလတိုင်းယားငှက် တို့ ပါဝင်သည်။ ဟတ်ဒ်ဆိုနီယန်ဇုံသို့ မြင့်တက်သွားသည့် အခါတွင် ငှက်များ ရှားပါးသွားသည်။ မြင့်မားသော အာတိတ်ဒေသတွင် ထိပ်မွဲ နှင်းဆီရောင် ငှက်ပုတီး တစ်မျိုးတည်းကိုသာ တွေ့ရလေ့ရှိသော်လည်း အခြားသော မျိုးစိတ်များ ဖြစ်သည့် အန်နာငှက်ပိတုန်း နှင့် ကလာ့ခ် သစ်စေ့ခွဲငှက် ကိုလည်းတွေ့ရတတ်သည်။ ဤဒေသတွင် တွေ့ရသော အဓိက နို့တိုက်သတ္တဝါများမှာ ဆီရား ကိုနီ၊ အမြီးဖြူ တောယုန်ကြီး နှင့် ဂျိုကြီးသိုး တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် အမေရိကန် ငါးနှင့် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် ဌာနမှ ဂျိုကြီးသိုးအား မျိုးသုဉ်းရန် စိုးရိမ်ရသည့် သတ္တဝါ စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ဇုံအချို့တွင် တွေ့ရလေ့ ရှိသော ဒေသရင်း တိရစ္ဆာန်များမှာ မြည်းသမင်၊ ကွိုင်းယုတ်၊ တောင်ခြင်္သေ့၊ မြောက်ပိုင်း ဖလစ်ကာ သစ်တောက်ငှက် နှင့် အချို့သော သိမ်းငှက်နှင့် စာကလေး မျိုးစိတ် အချို့တို့ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;
[[File:Sea-otter-morro-bay 13.jpg|thumb|ကယ်လီဖိုးနီးယား ပြည်နယ် မော်ရိုးပင်လယ်အောင်တွေ တွေ့ရသော ဖျံ]]

ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် ရေနေသတ္တဝါများလည်း အများအပြား ပေါက်ဖွားကြပြီး ပြည်နယ်၏ တောင်ပေါ်ရေကန်များ နှင့် စမ်းချောင်းများမှ ကျောက်တောင်ထူထပ်သော ပစိဖိတ်ကမ်းရိုးတန်း အထိပင် ဖြစ်သည်။ ထရောက်ငါးမျိုးစိတ် အမျိုးမျိုးကို တွေ့ရပြီး သက်တံ့ရောင်ထရောက်၊ ရွှေရောင် ထရောက် နှင့် လည်ပြတ်ထရောက် တို့ ပါဝင်သည်။ ရွှေ့ပြောင်း ဆယ်လမွန် ငါးမျိုးစိတ် များကိုလည်း နေရာအနှံ့တွေ့ရသည်။ ပင်လယ်ငါးမျိုးစိတ်များတွင် ကကတစ်ဖြူ ၊ ဆူးတောင်ဝါ တူနာငါး ၊ ဘယ်ရာကူဒါငါး နှင့် ဝေလငါး မျိုးစိတ် အချို့တို့ကို တွေ့ရသည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယား မြောက်ပိုင်း တောင်စောင်းများတွင် ပင်လယ်ဖျံများ၊ ပင်လယ်ခြင်္သေ့ဖျံများ နှင့် ရွှေ့ပြောင်းငှက်မျိုးစိတ်များ အပါအဝင် အမျိုးမျိုးသော ကမ်းခြေငှက်မျိုးစိတ်များကို တွေ့ရသည်။ &lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt;

၂၀၀၃ ခုနှစ် ဧပြီလမှစ၍ ကယ်လီဖိုးနီးယားရှိ တိရစ္ဆာန် ၁၁၈ မျိုးသည် ဖက်ဒရယ် နယ်မြေ မျိုးသုဉ်းရန် စိုးရိမ်ရသည့် စာရင်းတွင် ပါဝင်ပြီး အပင် ၁၁၈ မျိုးသည် မျိုးသုဉ်းရန် စိုးရိမ်ရ သို့မဟုတ် ခြိမ်းခြောက်ခံနေရသော မျိုးစိတ် စာရင်းတွင် ပါဝင်သည်။ မျိုးသုဉ်းရန် စိုးရိမ်ရသည့် တိရစ္ဆာန်များတွင် ဆန်ဟာကွင်း မြေခွေး၊ ပွိုင့်အေရီနာတောင် ဘီဗာဖျံ၊ ပစိဖိတ် ပေါ့ကက်ကြွက်၊ ဆားနွံပေါက်ကြွက်၊ မော်ရိုပင်လယ်အော် သားပိုက်ကောင်ကြွက် (နှင့် အခြားသော သားပို်က်ကောင်ကြွက် မျိုးစိတ် ၅ ခု) ၊ အာမာဂိုးဆာ ဗိုးကြွက်၊ ကယ်လီဖိုးနီးယား မြစ်တွေးငယ်၊ ကယ်လီဖိုးနီးယား ကွန်းဒေါလင်းတ၊ ခေါင်းကြီးငှက်ဘီလူး၊ စန်ကလယ်မန်တီး ဆာ့ စာကလေး ၊ ဆန်ဖရန်စစ္စကို ဂါတာမြွေ၊ ဆလမန္ဒာမျိုးစိတ် ၅ မျိုး၊ ချပ်ငါးမျိုးစိတ် ၃ မျိုး နှင့် ပပ်ငါး မျိုးစိတ် ၂ မျိုး တို့ ဖြစ်သည်။ ဖက်ဒရယ် စာရင်းတွင် လိပ်ပြာမျိုးစိတ် ၁၁ မျိုးကိုလည်း မျိုးသုဉ်းရန် စိုးရိမ်ရသည်ဟု သတ်မှတ်ပြီး &lt;ref&gt;{{Cite web |title=California's Endangered Insects—Formally Listed Insects |url=http://essig.berkeley.edu/endins/listed.htm |access-date=August 25, 2015 |website=berkeley.edu}}&lt;/ref&gt; မျိုးစိတ် ၂ မျိုးမှာ ခြိမ်းခြောက်ခံနေရသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Threatened and Endangered Invertebrates |url=http://www.dfg.ca.gov/wildlife/nongame/t_e_spp/invertebrates.html |access-date=May 8, 2017 |website=DFG.CA.gov |publisher=California Department of Fish and Wildlife |archive-date=24 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170524215006/http://www.dfg.ca.gov/wildlife/nongame/t_e_spp/invertebrates.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Species Search Results |url=https://ecos.fws.gov/ecp0/pub/SpeciesReport.do?groups=I&amp;listingType=L&amp;mapstatus=1 |access-date=May 8, 2017 |website=Environmental Conservation Online System |publisher=U.S. Fish and Wildlife Service}}&lt;/ref&gt; မျိုးသုဉ်းရန် ခြိမ်းခြောက်ခံနေရသည့် သတ္တဝါများတွင် ကယ်လီဖိုးနီးယား မှက်ဖမ်းငှက်၊ ပိုင်းရုလည်ပြတ်ငါး ၊ တောင်ပိုင်းပင်လယ်ဖျံ နှင့် မြောက်ပိုင်းဇီးကွက်ပြောက် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် အမျိုးသား သားရိုင်းတိရစ္ဆာန် ဘေးမဲ့တော မြေနေရာ စုစုပေါင်း {{convert|၂၉၀၈၂၁|acre|km2}} မျှ ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;California: flora and fauna&quot; /&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလမှစ၍ ကယ်လီဖိုးနီးယားရှိ တိရစ္ဆာန် ၁၂၃ မျိုးမှာ ဖက်ဒရယ် နယ်မြေ မျိုးသုဉ်းရန် စိုးရိမ်ရသည့် သို့မဟုတ် ခြိမ်းခြောက်ခံရသည့် စာရင်းတွင် ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;U.S. Fish &amp; Wildlife Service: Species Reports: Listings and occurrences for California&quot;&gt;{{Cite web |date=September 7, 2010 |title=U.S. Fish &amp; Wildlife Service: Species Reports: Listings and occurrences for California |url=http://ecos.fws.gov/tess_public/pub/stateListingAndOccurrenceIndividual.jsp?state=CA&amp;s8fid=112761032792&amp;s8fid=112762573902&amp;s8fid=24012838822503 |access-date=September 7, 2010 |publisher=ecos.fws.gov}}&lt;/ref&gt; ထို့အတူ ၂၀၁၀ စာရင်းတွင် ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ အပင်မျိုးစိတ် ၁၇၈ မျိုးမှာ  ဖက်ဒရယ် နယ်မြေ မျိုးသုဉ်းရန် စိုးရိမ်ရသည့် သို့မဟုတ် ခြိမ်းခြောက်ခံရသည့် စာရင်းတွင် ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;U.S. Fish &amp; Wildlife Service: Species Reports: Listings and occurrences for California&quot; /&gt;

===မြစ်များ===
ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်အတွင်း အရေးပါဆုံးသော မြစ်ကြောင်းစနစ်အား ဆီးရားနီဗာဒါးတောင်စောင်းမှ အရည်ပျော်သောနှင်းများမှ စတင်၍ အလယ်ပိုင်းတောင်ကြား၏ မြောက်ပိုင်းတစ်ဝက်နှင့် တောင်ပိုင်းတစ်ဝက်သို့ စီးဆင်းသွားကြသော ဆေခရာမန်တိုမြစ် နှင့် ဆန်ဝါကင်မြစ်တို့မှ ပေါင်းစပ်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုမြစ်နှစ်စင်းတို့သည် ဆေခရာမန်တို-ဆန်ဝါကင် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတွင် ပေါင်းဆုံကြပြီး ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာအတွင်းသို့ ဆန်ဖရန်စစ္စကိုပင်လယ်အော် မှ တဆင့် စီးဝင်သည်။ မြစ်လက်တက် အများအပြားသည် ဆေခရာမန်တို-ဆန်ဝါကင် မြစ်ကြောင်းစနစ် အတွင်းသို့ စီးဝင်ကြပြီး ပစ်မြစ်၊ ဖီးသားမြစ် နှင့် တွာလမီမြစ် တို့ ပါဝင်သည်။

ကလာမက်မြစ်နှင့် ထရီနီတီမြစ်တို့သည် အနောက်မြောက် ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ ဝေးလံသော ဒေသအတွင်း ကျယ်ပြန့်စွာ စီးဝင်ကြသည်။ အီးလ်မြစ် နှင့် ဆလီးနပ်စ်မြစ်တို့သည် ဆန်ဖရန်စစ္စကိုပင်လယ်အော်၏ မြောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက် အသီးသီးတို့တွင် ကယ်လီဖိုးနီးယားကမ်းရိုးတန်း၏ တစိတ်တဒေသသို့ စီးဆင်းသည်။ မိုဟာဗီမြစ်သည် မိုဟာဗီသဲကန္တာရအတွင်း အဓိက ရေလမ်းကြောင်း ဖြစ်ပြီး ဆန်တာ အန်နာမြစ်မှာ ထရန်စဗတ်စ်တောင်တန်းများအတွင်း စီးဆင်းပြီး ကယ်လီဖိုးနီးယားတောင်ပိုင်းကို နှစ်ပိုင်း ပိုင်းခြားထားသည်။ ကော်လိုရာဒိုမြစ်သည် အရီဇိုးနားပြည်နယ် နှင့် ပြည်နယ်၏ အရှေ့တောင် နယ်နိမိတ်အဖြစ် တည်ရှိသည်။

ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ အဓိကမြစ်များကို ဆည်တည်ဆောက်၍ ထိန်းသိမ်းထားပြီး ဧရာမ ရေပေးဝေရေး စီမံကိန်း နှစ်ခု ရှိကာ အလယ်ပိုင်းတောင်ကြား စီမံကိန်းမှ အလယ်ပိုင်းတောင်ကြား စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး အတွက် ရေပေးဝေလျှက် ရှိပြီး ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ် ရေပေးဝေရေး စီမံကိန်းမှ ကယ်လီဖိုးနီးယားမြောက်ပိုင်း မှ ရေကို တောင်ပိုင်းသို့ လမ်းလွှဲပို့ဆောင်ပေးသည်။ ပြည်နယ်၏ ကမ်းရိုးတန်း၊ မြစ်များ နှင့် အခြားသော ရေထုများကို ကယ်လီဖိုးနီးယား ကမ်းရိုးတန်း ကော်မရှင်မှ ထိန်းသိမ်းကြီးကြပ်သည်။

===ဒေသများ===
{{div col|colwidth=20em|content=
* '''ကယ်လီဖိုးနီးယား ကမ်းရိုးတန်း'''
** မြောက်ပိုင်းကမ်းရိုးတန်း
** ဂရိတ်တား ပင်လယ်အော် ဒေသ
** အလယ်ပိုင်း ကမ်းရိုးတန်း
** တောင်ပိုင်း ကမ်းရိုးတန်း
*** ဂရိတ်တား လော့အိန်ဂျယ်လိစ်
*** ဂရိတ်တား ဆန်ဒီယေးဂိုး
** ချန်နယ်ကျွန်းများ
* '''ကယ်လီဖိုးနီးယား မြောက်ပိုင်း'''
** ကက်စကိတ်တောင်တန်း
** ကလာမက်တောင်များ
** မြောက်ပိုင်းကမ်းရိုးတန်း
** ဂရိတ်တား ဆေခရာမန်တို
** ဆေခရာမန်တို-ဆန်ဝါကင် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ
** ကယ်လီဖိုးနီးယား အလယ်ပိုင်း
** ဂရိတ်တား ပင်လယ်အော် ဒေသ
** ဆီးရားမြောက်ပိုင်း
* '''ကယ်လီဖိုးနီးယား အလယ်ပိုင်း'''
** ဂရိတ်တား ဆေခရာမန်တို
** ဆန်ဝါကင် တောင်ကြား
** ဆေခရာမန်တို-ဆန်ဝါကင် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ
** အလယ်ပိုင်းကမ်းရိုးတန်း
* '''ကယ်လီဖိုးနီးယား အရှေ့ပိုင်း'''
** အလယ်ပိုင်း ဆီးရား
** အင်လန်း အင်ပိုင်ယာ
* '''ကယ်လီဖိုးနီးယား တောင်ပိုင်း'''
** တောင်ပိုင်းကမ်းရိုးတန်း
*** ဂရိတ်တား လော့အိန်ဂျယ်လိစ်
** ချန်နယ်ကျွန်းများ
** အင်လန်း အင်ပိုင်ယာ
** တောင်ပိုင်း နယ်နိမိတ်ဒေသ
*** ဂရိတ်တား ဆန်ဒီယေးဂိုး-တီအာဝါးနား
*** ဂရိတ်တား အယ်လ်ဆန်ထရို
}}

===မြို့တော်များနှင့်မြို့များ===
ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်တွင် သတ်မှတ်ထားသော မြို့တော်နှင့် မြို့ ၄၈၂ မြို့ ရှိပြီး မြို့တော် ၄၆၀ နှင့် မြို့ ၂၂ မြို့ ဖြစ်သည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ် ဥပဒေအရ မြို့တော် နှင့် မြို့ ဆိုသော အခေါ်အဝေါ်ကို လဲလှယ် အသုံးပြုနိုင်သည်။ &lt;ref name=&quot;Cal Gov Code 34502&quot;&gt;{{Cite web |title=CA Codes (gov:34500-34504) |url=http://info.sen.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=gov&amp;group=34001-35000&amp;file=34500-34504 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090827062453/http://info.sen.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=gov&amp;group=34001-35000&amp;file=34500-34504 |archive-date=August 27, 2009 |access-date=January 29, 2010 |publisher=California State Senate}}&lt;/ref&gt; 

ဆေခရာမန်တိုသည် ၁၈၅၀ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၂၇ ရက်တွင် ပထမဆုံး မြို့တော်အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းခံရသည်။&lt;ref name=&quot;Sacramento Charter&quot;&gt;{{Cite web |title=Instant City: Sacramento |url=http://www.library.ca.gov/goldrush/sec08.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100128231357/http://www.library.ca.gov/goldrush/sec08.html |archive-date=January 28, 2010 |access-date=January 29, 2010 |publisher=California State Library}}&lt;/ref&gt; ဆန်ဟိုဆေး၊ ဆန်ဒီယေးဂိုး နှင့် ဘနီးရှားတို့မှာ ၁၈၅၀၊ မတ် ၂၇ ရက်တွင် တစ်ရက်တည်း မြို့တော်အဖြစ် အတူတူ သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။
&lt;ref name=&quot;San Jose Inc&quot;&gt;{{Cite web |title=San Jose at a Glance |url=http://www.sanjoseca.gov/about.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100208201852/http://www.sanjoseca.gov/about.asp |archive-date=February 8, 2010 |access-date=January 29, 2010 |publisher=City of San Jose |accessdate=7 July 2022 |archivedate=23 April 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100423171200/http://www.sanjoseca.gov/about.asp }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;History of San Diego&quot;&gt;{{Cite web |title=A History of San Diego Government |url=http://www.sandiego.gov/city-clerk/geninfo/history.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528081607/http://www.sandiego.gov/city-clerk/geninfo/history.shtml |archive-date=May 28, 2010 |access-date=January 29, 2010 |publisher=City of San Diego}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Benicia Inc&quot;&gt;{{Cite web |date=May 23, 2007 |title=California State Parks: 1846 to 1854 |url=http://www.parks.ca.gov/?page_id=1096 |access-date=January 29, 2010 |publisher=California State Parks}}&lt;/ref&gt; ဂျရူးပါ တောင်ကြား မှာ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၁ရက်တွင် မြို့တော်အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရပြီး နောက်ဆုံး သတ်မှတ်ခံရသော မြို့တော် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 11, 2011 |title=Jurupa Valley Becomes California's 482nd City |url=http://newsletter.cacities.org/e_article002045084.cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120506030043/http://newsletter.cacities.org/e_article002045084.cfm |archive-date=May 6, 2012 |access-date=August 21, 2011 |publisher=League of California Cities}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Stokley |first=Sandra |date=June 14, 2011 |title=Jurupa Valley: Rushing to meet a July 1 incorporation |url=http://www.pe.com/localnews/riverside/stories/PE_News_Local_D_wcode15.40e71cc.html |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120907035535/http://www.pe.com/localnews/riverside/stories/PE_News_Local_D_wcode15.40e71cc.html |archive-date=September 7, 2012 |access-date=August 21, 2011 |publisher=The Press-Enterprise |accessdate=7 July 2022 |archivedate=7 September 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120907035535/http://www.pe.com/localnews/riverside/stories/PE_News_Local_D_wcode15.40e71cc.html }}&lt;/ref&gt;

မြို့တော်နှင့် မြို့အများစုသည် လော့အိန်ဂျယ်လိစ် မက်ထရိုပိုလစ်တန်ဒေသ၊ ဆန်ဖရန်စစ္စကိုပင်လယ်အော် ဒေသ၊ ရေးဗားဆိုက် ဆန် ဘာနာဒီနို ဒေသ ၊ ဆန်ဒီယေးဂိုး မက်ထရိုပိုလစ်တန်ဒေသ နှင့် ဆေခရာမန်တို မက်ထရိုပိုလစ်တန်ဒေသ အစရှိသည့် မက်ထရိုပိုလစ်တန် ဒေသ ငါးခု အတွင်းမှ တစ်ခုခုတွင် ပါဝင်သည်။

{{အကြီးဆုံး မြို့ကြီးများ
 |country=ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်
 |stat_ref=Source:&lt;ref name=&quot;2020Census&quot;&gt;{{Cite web |title=Census QuickFacts: California |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/CA/PST045219 |access-date=September 24, 2021 |publisher=U.S. Census Bureau}}&lt;/ref&gt;
 |list_by_pop=
 |div_name=
 |div_link=ကောင်တီ
 |city_1=လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့{{!}}လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်
 |div_1= လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်ကောင်တီ{{!}}လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်
 |pop_1=၃,၈၉၈,၇၄၇
 |img_1=Los Angeles, Winter 2016.jpg
 |city_2=ဆန်ဒီယေးဂိုးမြို့{{!}}ဆန်ဒီယေးဂိုး
 |div_2=ဆန်ဒီယေးဂိုးကောင်တီ{{!}}ဆန်ဒီယေးဂိုး
 |pop_2=၁,၃၈၆,၉၃၂
 |img_2=SanDiegoSkylineBay.jpg
 |city_3=ဆန်ဟိုဆေးမြို့{{!}}ဆန်ဟိုဆေး
 |div_3=ဆန်တာကလာရာကောင်တီ{{!}}ဆန်တာကလာရာ
 |pop_3=၁,၀၁၃,၂၄၀
 |img_3=SAN JOSE CALIFORNIA BAYAREA01.jpg
 |city_4=ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့{{!}}ဆန်ဖရန်စစ္စကို
 |div_4=ဆန်ဖရန်စစ္စကိုကောင်တီ{{!}}ဆန်ဖရန်စစ္စကို
 |pop_4=၈၇၃,၉၆၅
 |img_4=San Francisco Skyline-02.jpg
 |city_5=ဖရန်ဆိုမြို့{{!}}ဖရန်ဆို
 |div_5=ဖရန်ဆိုကောင်တီ{{!}}ဖရန်ဆို
 |pop_5=၅၄၂,၁၀၇
 |city_6=ဆာခရာမန်တိုမြို့{{!}}ဆာခရာမန်တို
 |div_6=ဆာခရာမန်တိုကောင်တီ{{!}}ဆာခရာမန်တို
 |pop_6=၅၂၄,၉၄၃
 |img_6=
 |city_7=လောင်းဘိချ်မြို့{{!}}လောင်းဘိချ်
 |div_7= လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်ကောင်တီ{{!}}လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်
 |pop_7= ၄၆၆,၇၄၂
 |city_8=အုတ်ကလန်းမြို့{{!}}အုတ်ကလန်း
 |div_8=အလာမီဒါကောင်တီ{{!}}အလာမီဒါ
 |pop_8=၄၄၀,၆၄၆
 |city_9=ဘိတ်ကာဖီးမြို့{{!}}ဘိတ်ကာဖီး
 |div_9=ကန်းကောင်တီ{{!}}ကန်း
 |pop_9=၄၀၃,၄၅၅
 |city_10=အန်နာဟိုင်းမြို့{{!}}အန်နာဟိုင်း
 |div_10=အော်ရိန့်ချ်ကောင်တီ{{!}}အော်ရိန့်ချ်
 |pop_10=၃၄၆,၈၂၄
 |city_11=စတော့ခ်တန်မြို့{{!}}စတော့ခ်တန်
 |div_11=ဆန်ဟွာကင်းကောင်တီ{{!}}ဆန်ဟွာကင်း
 |pop_11=၃၂၀,၈၀၄
 |city_12=ရေးဗားဆိုက်မြို့{{!}}ရေးဗားဆိုက်
 |div_12=ရေးဗားဆိုက်ကောင်တီ{{!}}ရေးဗားဆိုက်
 |pop_12=၃၁၄,၉၉၈
 |city_13=ဆန်တာအာနာမြို့{{!}}ဆန်တာ အာနာ
 |div_13=အော်ရိန့်ချ်ကောင်တီ{{!}}အော်ရိန့်ချ်
 |pop_13=၃၁၀,၂၂၇
 |city_14=အာဗိုင်းမြို့{{!}}အာဗိုင်း
 |div_14=အော်ရိန့်ချ်ကောင်တီ{{!}}အော်ရိန့်ချ်
 |pop_14=၃၀၇,၆၇၀
 |city_15=ချူလာဗစ်စတာမြို့{{!}}ချူလာဗစ်စတာ
 |div_15=ဆန်ဒီယေးဂိုးကောင်တီ{{!}}ဆန်ဒီယေးဂိုး
 |pop_15=၂၇၅,၄၈၇
 |city_16=ဖရီးမန့်မြို့{{!}}ဖရီးမန့်
 |div_16=အလာမီဒါကောင်တီ{{!}}အလာမီဒါ
 |pop_16= ၂၃၀,၅၀၄
 |city_17=ဆန်တာကလာရီတာမြို့{{!}}ဆန်တာကလာရီတာ
 |div_17=လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်ကောင်တီ{{!}}လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်
 |pop_17=၂၂၈,၆၇၃
 |city_18= ဆန်ဘာနာဒီနိုမြို့{{!}}ဆန်ဘာနာဒီနို
 |div_18=ဆန်ဘာနာဒီနိုကောင်တီ{{!}}ဆန်ဘာနာဒီနို
 |pop_18=၂၂၂,၁၀၁
 |city_19=မော်ဒက်စတိုမြို့{{!}}မော်ဒက်စတို
 |div_19=စတန်နီစလော့စ်ကောင်တီ{{!}}စတန်နီစလော့စ်
 |pop_19=၂၁၈,၄၆၄
 |city_20=မိုရီနိုဗယ်လီမြို့{{!}}မိုရီနိုဗယ်လီ
 |div_20=ရေးဗားဆိုက်ကောင်တီ{{!}}ရေးဗားဆိုက်
 |pop_20=၂၀၈,၆၃၄

}}

==လူဦးရေ ပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု==
===လူဦးရေ===
{{US Census population
|1850=92597
|1860=379994
|1870=560247
|1880=864694
|1890=1213398
|1900=1485053
|1910=2377549
|1920=3426861
|1930=5677251
|1940=6907387
|1950=10586223
|1960=15717204
|1970=19953134
|1980=23667902
|1990=29760021
|2000=33871648
|2010=37253956
|2020=39538223
|estyear=  2022
|estimate=  39185605
|footnote=Sources: 1790–1990, 2000, 2010, 2020, 2022&lt;ref name=&quot;dof.ca.gov&quot;&gt;{{Cite web |title=California Grew By 356,000 Residents in 2013 |url=http://www.dof.ca.gov/research/demographic/reports/estimates/e-1/documents/E-1_2014_Press_Release.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502002520/http://www.dof.ca.gov/research/demographic/reports/estimates/e-1/documents/E-1_2014_Press_Release.pdf |archive-date=May 2, 2014 |access-date=September 26, 2016 |accessdate=8 July 2022 |archivedate=2 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140502002520/http://www.dof.ca.gov/research/demographic/reports/estimates/e-1/documents/E-1_2014_Press_Release.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;census_1790_1990&quot;&gt;{{Cite web |date=August 20, 1993 |title=1990 Census of Population and Housing, Unit Counts, United States, 1990 CPH-2-1 |url=https://www.census.gov/prod/cen1990/cph2/cph-2-1-1.pdf |access-date=January 1, 2012 |website=Population and Housing Unit Counts, Population Estimates 1790–1990, pages 26–27 |publisher=United States Census Bureau, U.S. Department of Commerce Economics and Statistics Administration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census2020&quot;&gt;{{Cite web |title=Population, Population Change, and Estimated Components of Population Change: April 1, 2010 to July 1, 2020 (NST-EST2020-alldata) |url=http://www.census.gov/programs-surveys/popest/technical-documentation/research/evaluation-estimates.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222173239/https://www.census.gov/programs-surveys/popest/technical-documentation/research/evaluation-estimates.html |archive-date=December 22, 2020 |access-date=April 26, 2021 |website=census.gov |publisher=United States Census Bureau}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=CaliforniaDecline2022&gt;[https://dof.ca.gov/wp-content/uploads/Forecasting/Demographics/Documents/E-1_2022PressRelease.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220525233629/https://dof.ca.gov/wp-content/uploads/Forecasting/Demographics/Documents/E-1_2022PressRelease.pdf |date=25 May 2022 }} Accessed June 12, 2022.&lt;/ref&gt;{{break}}Chart does not include Indigenous population figures.{{break}}Studies indicate that the Native American{{break}}population in California in 1850 was close to 150,000{{break}}before declining to 15,000 by 1900.&lt;ref name=&quot;americanindiantah1&quot;&gt;{{Cite web |title=American Indian Civics Project: Indians of Northern California: A Case Study of Federal, State, and Vigilante Intervention, 1850–1860 |url=http://americanindiantah.com/lesson_plans/ml_indians_in_northern_california.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120317041607/http://americanindiantah.com/lesson_plans/ml_indians_in_northern_california.html |archive-date=March 17, 2012 |access-date=March 21, 2012 |publisher=Americanindiantah.com}}&lt;/ref&gt;
}}

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု လူဦးရေ စာရင်းဗြူရို၏ အစီရင်ခံစာအရ ၂၀၂၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ ရက်တွင် ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ လူဦးရေမှာ ၃၉,၅၃၈,၂၂၃ ဦး ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၀ ခုနှစ် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု လူဦးရေစာရင်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ၆.၁၃% မျှ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ &lt;ref name=Census2020/&gt; ၂၀၀၀ ခုနှစ် နှင့် ၂၀၀၉ ခုနှစ်ကြားတွင် သဘာဝအတိုင်း လူဦးရေ တိုးပွားမှုမှာ ၃,၀၉၀,၀၁၆ ဦး (၅,၀၅၈,၄၄၀ မွေးဖွားသူမှ ၂,၁၇၉,၉၅၈ သေဆုံးသူကို နှုတ်) ဖြစ်သည်။ .&lt;ref name=&quot;popEstChanges&quot;&gt;{{Cite web |date=December 22, 2009 |title=Table 4. Cumulative Estimates of the Components of Resident Population Change for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2000 to July 1, 2009 |url=https://www.census.gov/popest/states/tables/NST-EST2009-04.csv |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100609221152/http://www.census.gov/popest/states/tables/NST-EST2009-04.csv |archive-date=June 9, 2010 |access-date=December 26, 2009 |publisher=US Census Bureau |format=CSV}}&lt;/ref&gt; ထိုကာလအတွင်း နိုင်ငံတကာမှ ရွှေ့ပြောင်းလာသူများမှ ၁,၈၁၆,၆၃၃ ဦး တိုးပွားလာခဲ့ပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအတွင်း ရွှေ့ပြောင်းမှုမှ ၁,၅၀၉,၇၀၈ ဦး လျော့ကျသွားခဲ့ကာ စုစုပေါင်းရွှေ့ပြောင်းလာသူမှာ ၃၀၆,၉၂၅ ဦး ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;popEstChanges&quot; /&gt;ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်၏ စာရင်းဇယားအရ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက် လူဦးရေမှာ ၃၈,၂၉၂,၆၈၇ ဦး ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;CA popEst&quot;&gt;{{Cite web |date=May 2009 |title=E-4 Population Estimates for Cities, Counties and the State, 2001–2009, with 2000 Benchmark |url=http://www.dof.ca.gov/research/demographic/reports/estimates/e-4/2001-09/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122030310/http://www.dof.ca.gov/research/demographic/reports/estimates/e-4/2001-09/ |archive-date=November 22, 2009 |access-date=December 24, 2009 |publisher=State of California, Department of Finance |location=Sacramento, California |accessdate=8 July 2022 |archivedate=30 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110430203145/http://www.dof.ca.gov/research/demographic/reports/estimates/e-4/2001-09/ }}&lt;/ref&gt; မက်ဟက်တန် ပေါ်လစီ သုသေသန အင်စတီကျု၏ အဆိုအရမူ ၁၉၉၀ ခုနှစ်မှစ၍ ကယ်လီဖိုးနီးယား ပြည်နယ်သား ၃.၄ သန်း တို့သည် အခြားပြည်နယ်များသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားကြပြီး အများစုမှာ တက္ကဆပ်ပြည်နယ်၊ နီဗားဒါးပြည်နယ် နှင့် အရီဇိုးနား ပြည်နယ်တို့သို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားကြခြင်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Gray |first1=Tom |last2=Scardamalia |first2=Robert |date=September 2012 |title=The Great California Exodus: A Closer Look |url=http://www.manhattan-institute.org/html/cr_71.htm |access-date=April 30, 2013 |publisher=Manhattan-institute.org |archive-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140805184816/http://www.manhattan-institute.org/html/cr_71.htm }}&lt;/ref&gt; ဘဏ္ဍာရေးဌာန၏ အဆိုအရမူ ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ လူဦးရေမှာ ၂၀၂၀တွင် ၁၈၂,၀၈၃ ဦး လျော့ကျသွားခဲ့သဖြင့် ၁၉၀၀ ခုနှစ်မှစ၍ ပထမဆုံးအကြိမ် လူဦးရေ လျော့ကျမှု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |date=May 7, 2021 |title=California's population shrank in 2020, but don't call it an exodus |url=https://calmatters.org/politics/2021/05/california-population-shrink-exodus/ |access-date=July 14, 2021 |website=CalMatters |language=en-US|last1=Christopher |first1=Ben }}&lt;/ref&gt;

အနောက်ကမ္ဘာခြမ်းတွင် ကယ်လီဖိုးနီးယား ပြည်နယ်သည် နိုင်ငံအဆင့်အောက် အုပ်ချုပ်ရေးဒေသများတွင် ဒုတိယမြောက် လူဦးရေ အများဆုံး (ဘရာဇီးနိုင်ငံရှိ ဆောပိုလိုပြည်နယ်မှာ လူဦးရေ အများဆုံး) ဖြစ်ပြီး &lt;ref name=&quot;Resultados do Censo 2010&quot;&gt;{{Cite web |title=Censo 2010: população do Brasil é de 190.732.694 pessoas |url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=1766&amp;id_pagina=1 |access-date=September 19, 2011}}&lt;/ref&gt; အာရှပြင်ပရှိ နိုင်ငံအဆင့်အောက် အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသများတွင် တတိယမြောက် လူဦးရေ အများဆုံး ( ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံရှိ အင်္ဂလန်လောက် လူဦးရေ မများသော်လည်း အင်္ဂလန်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး သီးသန့် မရှိပေ။) ဖြစ်သည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်၏ လူဦးရေသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ နိုင်ငံ ၃၄ နိုင်ငံမှ အပ ကျန်နိုင်ငံများထက် လူဦးရေပိုများသည်။&lt;ref name=&quot;Global popEst USCensus&quot;&gt;{{Cite web |title=International Database—County Rankings |url=https://www.census.gov/idb/ranks.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100208034010/http://www.census.gov/idb/ranks.html |archive-date=February 8, 2010 |access-date=December 26, 2009 |publisher=US Census Bureau}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Global popEst UN&quot;&gt;{{Cite web |date=2009 |title=Table A.1. Total Population by Sex in 2009 and Sex Ratio by Country in 2009 |url=http://esa.un.org/unpd/wpp2008/pdf/WPP2008_Highlights.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229083637/http://esa.un.org/unpd/wpp2008/pdf/WPP2008_Highlights.pdf |archive-date=December 29, 2010 |access-date=December 26, 2009 |website=World Population Prospects: The 2008 Edition, Highlights |publisher=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division |pages=31–35}}&lt;/ref&gt; ဂရိတ်တား လော့အိန်ဂျယ်လိစ် ဒေသ သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် နယူးယောက် မက်ထရိုပိုလစ်တန် ဒေသပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် လူဦးရေအများဆုံး မက်ထရိုပိုလစ်တန်ဒေသဖြစ်ပြီး လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့သည် နယူးယောက်မြို့ ၏ လူဦးရေ တစ်ဝက်မျှ ရှိကာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ဒုတိယမြောက်လူဦးရေအများဆုံး မြို့ဖြစ်သည်။ ထို့အတူပင် မက်ဟက်တန် လူဦးရေသိပ်သည်းမှု၏ ၄ ပုံ ၁ ပုံမျှ ရှိသော ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့သည် ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်တွင် လူဦးရေ အသိပ်သည်းဆုံးမြို့ ဖြစ်ပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ လူဦးရေအသိပ်သည်းဆုံး မြို့များတွင်လည်း တစ်မြို့ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ လော့အိန်ဂျယ်လိစ် ကောင်တီသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လူဦးရေ အများဆုံး ကောင်တီ အဖြစ် ဆယ်စုနှစ်များစွာ နေရာယူထားပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ ပြည်နယ် ၄၂ ခုထက်ပင် ပို၍ လူဦးရေများသည်။ &lt;ref name=&quot;LA County DPSS&quot;&gt;{{Cite web |date=December 2005 |title=About Los Angeles County Department of Public Social Services |url=https://dpss.lacounty.gov/dpss/about_dpss/dpss_overview.cfm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100417163102/http://dpss.lacounty.gov/dpss/about_dpss/dpss_overview.cfm |archive-date=April 17, 2010 |access-date=December 26, 2009 |publisher=Los Angeles County Department of Public Social Services}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Baby Slump In L.A. County&quot;&gt;{{Cite news |last=Barrett |first=Beth |date=September 19, 2003 |title=Baby Slump in L.A. County |pages=N4 |work=Los Angeles Daily News |publisher=Los Angeles Newspaper Group |url=http://www.redorbit.com/news/science/7215/baby_slump_in_la_county/index.html |url-status=dead |access-date=December 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100715060356/http://www.redorbit.com/news/science/7215/baby_slump_in_la_county/index.html |archive-date=July 15, 2010}}&lt;/ref&gt; လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့ အပါအဝင် ကယ်လီဖိုးနီးယားရှိ မြို့တော် ၄ မြို့သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ လူဦးရေ အများဆုံး မြိုတော် ၂၀ တွင် ပါဝင်ကာ လော့အိန်ဂျယ်လိစ် (ဒုတိယ) ၊ ဆန်ဒီယေးဂိုး (အဌမ) ၊ ဆန်ဟိုဆေး (အဆင့် ၁၀) နှင့် ဆန်ဖရန်စစ္စကို (အဆင့် ၁၇) တို့ ဖြစ်သည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ လူဦးရေ ဗဟိုချက်သည် ကန်းကောင်တီ ၊ ရှက်ဖတာမြို့၏ အနောက်-အနောက်တောင်ဘက် ၄ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ {{refn|The coordinates of the center of population are at {{Coord|35.491035|-119.347852|display=inline}}.&lt;ref name=&quot;popCentersByState&quot;&gt;{{Cite web |date=November 17, 2021 |title=Centers of Population for the 2020 Census |url=https://www2.census.gov/geo/docs/reference/cenpop2020/CenPop2020_Mean_ST.txt |publisher=United States Census Bureau |website=United States Census}}&lt;/ref&gt;
|group=&quot;note&quot;}}

၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်ရှိ လူတစ်ဦးချင်း ပျမ်းမျှသက်တမ်းမှာ ၈၀.၈ နှစ်ဖြစ်ပြီး တစ်နိုင်ငံလုံး ပျမ်းမျှသက်တမ်းဖြစ်သော ၇၈.၇ နှစ်ထက် ပိုများပြီး တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် ဒုတိယ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;&quot;Here are which states have the longest life expectancies — and which have the shortest&quot;. March 11, 2021. Retrieved March 11, 2021. https://www.yahoo.com/lifestyle/which-states-longest-life-expectancies-shortest-life-expectancies-160420160.html&lt;/ref&gt;

၂၀၁၀ ခုနှစ်မှစ၍ ကယ်လီဖိုးနီးယား ရွှေထွက်ရာသို့ လူအများအပြား ရွှေ့ပြောင်းလာခြင်း အပြီးတွင် ပထမဆုံး အကြိမ်အဖြစ် ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် မွေးဖွားသော နေထိုင်သူတို့မှာ ပြည်နယ်၏ အဓိက လူဦးရေ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Teresa Watanabe |last2=Hector Becerra |date=April 1, 2010 |title=Native-born Californians regain majority status |work=Los Angeles Times |url=https://articles.latimes.com/2010/apr/01/local/la-me-homegrown1-2010apr01 |access-date=January 19, 2013}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် တစ်နိုင်ငံလုံးနှင့် အတူပင် ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ လူဦးရေ ရွှေ့ပြောင်းမှု ပုံစံသည် ၂၀၀၀ ခုနှစ်များ နှောင်းပိုင်းမှ ၂၀၁၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်း အထိတွင် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Pew Mexican Immigration&quot;&gt;{{Cite web |title=Net Migration from Mexico Falls to Zero—and Perhaps Less |url=http://www.pewhispanic.org/files/2012/04/PHC-04-23-Mexican-Migration.pdf |access-date=July 19, 2015 |publisher=Pew Hispanic Center |archive-date=September 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924072108/http://www.pewhispanic.org/files/2012/04/PHC-04-23-Mexican-Migration.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; လက်တင်အမေရိကနိုင်ငံများမှ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်လာမှုမှာ သိသိသာသာ လျော့ကျသွားခဲ့ပြီး အများစုသော ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူတို့မှ အာရှမှ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;SacBee17JAN2013&quot; /&gt; ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ ၂၇၇,၃၀၄ ဦး ရှိသည်။ ၅၇ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အာရှနိုင်ငံများမှ ဖြစ်ပြီး ၂၂ ရာခိုင်နှုန်းမှာ လက်တင်အမေရိက နိုင်ငံများမှ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;SacBee17JAN2013&quot;&gt;{{Cite news |last1=Stephen Magagnini |last2=Phillip Reese |date=January 17, 2013 |title=Census shows Asians eclipse Latino arrivals to California |work=Sacramento Bee |url=http://www.sacbee.com/2013/01/17/5120459/asian-immigrants-to-california.html |url-status=dead |access-date=January 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118232108/http://www.sacbee.com/2013/01/17/5120459/asian-immigrants-to-california.html |archive-date=January 18, 2013}}&lt;/ref&gt; မက္ကဆီကိုမှ စုစုပေါင်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်လာသူများမှာ သုည သို့မဟုတ် သုညအောက် လျော့နည်းသွားခဲ့ပြီး မက္ကဆီကိုနိုင်ငံသားများမှ ရွှေ့ပြောင်းရောက်ရှိလာသူများထက် မိမိတို့၏အိမ် ဖြစ်သောနိုင်ငံသို့ ပြန်သွားသူများက ပိုများသောကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Pew Mexican Immigration&quot; /&gt; ထို့အတွက်ကြောင့် စပိန်အနွယ်ဝင် နိုင်ငံသားများသည် ယခင် ခန့်မှန်းခဲ့သော ၂၀၅၀ ခုနှစ် မဟုတ်ဘဲ ၂၀၆၀ ခုနှစ် မှသာ လူဦးရေ၏ ၄၉% ကို ကိုယ်စားပြုမည် ဖြစ်ပြီး ပြည်တွင်း မွေးဖွားမှုနှုန်းကြောင့်လည်း ပါဝင်သည်။  &lt;ref name=&quot;Pew Mexican Immigration&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Economist CA Hispanics&quot;&gt;{{Cite news |date=June 20, 2015 |title=Latino mojo |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/news/united-states/21654583-latino-mojo}}&lt;/ref&gt;

ပြည်နယ်၏ လူဦးရေအတွင်း စာရွက်စာတမ်းမရှိသော ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများမှာ လတ်တလော နှစ်များတွင် သိသာစွာ လျော့ကျသွားခဲ့ပြီး ဥပဒေကို တင်းကျပ်စွာ ကိုင်တွယ်ခြင်း နှင့် အရည်အချင်းနိမ့်သော လုပ်သားများအတွက် အလုပ်အကိုင် အခွင့်အလမ်း နည်းပါးလာမှုကြောင့် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 6, 2012 |title=Unauthorized Immigrants: 11.1 Million in 2011 |url=http://www.pewhispanic.org/2012/12/06/unauthorized-immigrants-11-1-million-in-2011/ |access-date=August 25, 2015 |website=Pew Research Center's Hispanic Trends Project}}&lt;/ref&gt; အနောက်တောင်ပိုင်းတွင် မက္ကဆီကို နယ်စပ်ကို ဖြတ်ကျော်ရန် ကြိုးစားသော ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများကို ဖမ်းဆီးမှုသည် ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ၁.၁ သန်းမျှ ရှိရာမှ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ၃၆,၇၀၀ ဦး သို့ လျော့ကျသွားခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;BusinessWeek&quot;&gt;[http://www.businessweek.com/articles/2012-05-03/californias-illegal-immigrant-shortage California's Illegal Immigrant Shortage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510045259/http://www.businessweek.com/articles/2012-05-03/californias-illegal-immigrant-shortage |date=10 May 2012 }}, ''Bloomberg BusinessWeek'', May 3, 2012.&lt;/ref&gt; ထိုသို့သော လတ်တလော အပြောင်းအလဲများ ရှိသော်လည်း တရားမဝင်သော နိုင်ငံခြားသားများမှာ ပြည်နယ်လူဦးရေ၏ ၇.၃ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ရှိ ပြည်နယ်များ အတွင်း တတိယမြောက် အများဆုံး ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်ကာ &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Slevin |first=Peter |date=April 30, 2010 |title=New Arizona law puts police in 'tenuous' spot |pages=A4 |newspaper=The Washington Post |location=Washington, DC |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/graphic/2010/04/29/GR2010042904397.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;Behind Nevada and Arizona.&lt;/ref&gt; စုစုပေါင်း လူပေါင်း ၂.၆ သန်း ခန့် ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;SDUT19042011&quot;&gt;{{Cite news |last=Michael Gardner |date=April 19, 2011 |title=Cutting services to illegal immigrants isn't easy |work=The San Diego Union-Tribune |url=http://www.sandiegouniontribune.com/sdut-cutting-services-to-illegal-immigrants-isnt-easy-2011apr19-htmlstory.html |access-date=August 8, 2017}}&lt;/ref&gt; အထူးသဖြင့် တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများသည် လော့အိန်ဂျယ်လိစ်၊ မွန်တာရေး၊ ဆန်ဘနီတို ၊ အင်ပီရီယယ် နှင့် နာပါကောင်တီများတွင် စုစည်းနေကြပြီး ထိုအထဲမှာ နောက်ဆုံး ကောင်တီ ၄ ခုမှာ အလုပ်ကြမ်းသမားကို အားထားရေသော စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်းများ သိသာစွာ ရှိသော ကောင်တီများ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;PPIC2011II&quot;&gt;{{Cite web |last1=Johnson |first1=Hans |last2=Hill |first2=Laura |date=July 2011 |title=Illegal Immigration |url=http://www.ppic.org/content/pubs/atissue/AI_711HJAI.pdf |access-date=January 15, 2013 |website=Publications |publisher=Public Policy Institute of California}}&lt;/ref&gt; တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ၏ တစ်ဝက်ကျော်မှာ မက္ကဆီကိုနိုင်ငံမှ လာရောက်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်နှင့် အချို့သော ကယ်လီဖိုးနီးယား မြို့တော်များ ဖြစ်သော လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်၊ အုတ်ကလန်း  နှင့် ဆန်ဖရန်စစ္စကိုတို့သည် တရားမဝင်နေထိုင်သူများအတွက် ဘေးမဲ့ပေးထားသော ပေါ်လစီများကို ကျင့်သုံးကြသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cities, States Resist—and Assist—Immigration Crackdown in New Ways |url=https://pew.org/2O8sa9I |website=pew.org}}&lt;/ref&gt;

===လူမျိုးများ===
{| class=&quot;wikitable sortable collapsible&quot;; text-align:right; font-size:80%;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%&quot; |၂၀၂၀ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်း အရ လူမျိုးနှင့် လူမျိုးစု စုပေါင်းနေထိုင်မှု
|-
! လူမျိုးနှင့် လူမျိုးစု&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/race-and-ethnicity-in-the-united-state-2010-and-2020-census.html |title=Race and Ethnicity in the United States: 2010 Census and 2020 Census
 |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=August 12, 2021 |website=census.gov |publisher=United States Census Bureau |access-date=September 26, 2021}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; data-sort-type=number |သီးသန့်
! colspan=&quot;2&quot; data-sort-type=number |စုစုပေါင်း
|-
| စပိန်အနွယ်ဝင် သို့မဟုတ် လာတီနို &lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;Persons of Hispanic or Latino origin are not distinguished between total and partial ancestry.&lt;/ref&gt;
|align=right| {{bartable}}
|align=right| {{bartable|၃၉.၄|%|2||background:green}}
|-

| အဖြူ (စပိန်အနွယ်မဟုတ်သူ)
|align=right| {{bartable|၃၄.၇|%|2||background:gray}}
|align=right| {{bartable|၃၈.၃|%|2||background:gray}}
|-
| အာရှသား (စပိန်အနွယ်မဟုတ်သူ)
|align=right| {{bartable|၁၅.၁|%|2||background:purple}}
|align=right| {{bartable|၁၇.၀|%|2||background:purple}}
|-
| အာဖရိက အမေရိကန် (စပိန်အနွယ်မဟုတ်သူ)
|align=right| {{bartable|၅.၄|%|2||background:mediumblue}}
|align=right| {{bartable|၆.၄|%|2||background:mediumblue}}
|-
| ရှေးဦးနေ အမေရိကန် (စပိန်အနွယ်မဟုတ်သူ)
|align=right| {{bartable|၀.၄|%|2||background:gold}}
|align=right| {{bartable|၁.၃|%|2||background:gold}}
|-
| ပစိဖိတ်ကျွန်းသား (စပိန်အနွယ်မဟုတ်သူ)
|align=right| {{bartable|၀.၃|%|2||background:pink}}
|align=right| {{bartable|၀.၇|%|2||background:pink}}
|-
| အခြား (စပိန်အနွယ်မဟုတ်သူ)
|align=right| {{bartable|၀.၆|%|2||background:brown}}
|align=right| {{bartable|၁.၃|%|2||background:brown}}
|}

{|class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;
|+ ကယ်လီဖိုးနီးယား၏ သမိုင်းအရ လူမျိုးများအလိုက် လူဦးရေပျံ့နှံ့နေထိုင်ပုံ
|-
! လူမျိုးအချိုးအစား !! ၁၉၇၀&lt;ref name=&quot;census&quot; /&gt; !! ၁၉၉၀&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{Cite web |last1=Campbell Gibson |last2=Kay Jung |date=September 2002 |title=Historical Census Statistics on Population Totals By Race, 1790 to 1990, and By Hispanic Origin, 1970 to 1990, For The United States, Regions, Divisions, and States |url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/twps0056.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725044857/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/twps0056.html |archive-date=July 25, 2008 |access-date=December 27, 2014 |website=Population Division |publisher=United States Census Bureau}}&lt;/ref&gt;!! ၂၀၀၀&lt;ref&gt;{{Cite web |last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=August 2002 |title=California: 2000 |url=https://www.census.gov/prod/2002pubs/c2kprof00-ca.pdf |access-date=December 27, 2014 |website=Census 2000 Profile |publisher=United States Census Bureau}}&lt;/ref&gt;!! ၂၀၁၀&lt;ref&gt;{{Cite web |last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=2010 |title=Profile of General Population and Housing Characteristics: 2010 |url=http://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/DEC/10_SF1/SF1DP1/0400000US06 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20141227223817/http://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/DEC/10_SF1/SF1DP1/0400000US06 |archive-date=December 27, 2014 |access-date=December 27, 2014 |website=2010 Census Summary File 1 |publisher=United States Census Bureau |accessdate=9 July 2022 |archivedate=27 December 2014 |archiveurl=https://archive.today/20141227223817/http://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/DEC/10_SF1/SF1DP1/0400000US06 }}&lt;/ref&gt;
|-
| လူဖြူ || ၈၉.၀% || ၆၉.၀% || ၅၉.၅% || ၅၇.၆% 
|-
| အာရှသား ||၂.၈% || ၉.၆% ||၁၀.၉% ||၁၃.၀% 
|-
| လူမည်း || ၇.၀% || ၇.၄% || ၆.၇% ||၆.၂% 
|-
| ဒေသရင်းလူမျိုး || ၀.၅% || ၀.၈% || ၁.၀% ||၁.၀% 
|-
| ဒေသရင်း ဟာဝိုင်အီကျွန်းသား နှင့်{{break}}ပစိဖိတ်ကျွန်းသား ||– ||– ||၀.၃% ||၀.၄% 
|-
| အခြားလူမျိုးများ||၀.၇% || ၁၃.၂% ||၁၆.၈% ||၁၇.၀% 
|-
| လူမျိုးနှစ်ခု သို့ နှစ်ခုထက်ပိုသော ကပြား ||– ||– ||၄.၈% ||၄.၉% 
|}

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု လူဦးရေစာရင်း ဗျူရို၏ အဆိုအရ ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် (တစ်ဦးချင်း သို့မဟုတ်ပေါင်းစပ်၍)&lt;ref name=&quot;2018CensusDemo&quot;&gt;[https://www.census.gov/quickfacts/table/RHI125215/06 2018 U.S. Census QuickFacts], United States Census Bureau, 2018.&lt;/ref&gt; လူဖြူ ၇၂.၁% (စပိန်လူဖြူ အပါအဝင်) ၊ စပိန်အနွယ်မဟုတ်သော လူဖြူ ၃၆.၈% ၊ အာရှသား ၁၅.၃% ၊ လူမည်း သို့မဟုတ် အာဖရိကန် အမေရိကန် ၆.၅%  ၊ ရှေးဦးနေ အမေရိကန်နှင့် ရှေးဦးနေ အလက်စကာများ ၁.၆%  ၊ ရှေဦးနေ ဟာဝိုင်ယီကျွန်းသား သို့မဟုတ် ပစိဖိတ်ကျွန်းသား ၀.၅% ၊ လူမျိုးနှစ်မျိုး သို့မဟုတ် နှစ်မျိုးထက်ပိုသူ ၃.၉% နေထိုင်ကြသည်။

၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် လူမျိုးအရ လူဦးရေတွင် စပိန်မဟုတ်သူ လူမျိုး (မည်သည့်လူမျိုးမဆို) ၆၀.၇% နှင့် စပိန် သို့မဟုတ် လာတီနို (မည်သည့်လူမျိုးမဆို) ၃၉.၃% ရှိသည်။ စပိန်လူမျိုးများသည် ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် အကြီးဆုံးသော လူမျိုးစုများ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=2018CensusDemo/&gt; စပိန်မဟုတ်သူ လူဖြူများမှာ ပြည်နယ်လူဦးရေ၏ ၃၆.၈% ရှိသည်။&lt;ref name=2018CensusDemo/&gt; &quot;ကယ်လီဖိုနီယို&quot; ဟု ခေါ်ဆိုကြသူများမှာ ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် ရှေးဦးနေ စပိန်လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် စပိန်စကားပြောသော အသိုင်းအဝိုင်းအဖြစ် ၁၅၄၂ ခုနှစ်ကတည်းက ရှိနေကြပြီး မက္ကဆီကန် အမေရိကန်/ချီကာနိုများ၊ ခရီယိုလို စပိန်များနှင့် မက်စတီဇို လူမျိုးရင်းများ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;as quoted in Clark, Donald T. (2008). ''Santa Cruz County Place Names'' p.442, Scotts Valley, California, Kestrel Press.&lt;/ref&gt;

===ဘာသာစကားများ===

==ယဉ်ကျေးမှု==
===အများပြည်သူသုံး မီဒီယာနှင့် ဖျော်ဖြေရေးလုပ်ငန်း===
===ဘာသာရေး===
===အားကစား===
===ပညာရေး===
===အမြွှာဒေသများ===

==စီးပွားရေး==
===ပြည်နယ်၏ ဘဏ္ဍာရေး===

==အခြေခံအဆောက်အအုံ==
==အစိုးရနှင့်နိုင်ငံရေး==

== ကိုးကား ==
{{reflist}}
{{အမေရိကန် ပြည်နယ်များ}}

[[Category:အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ပြည်နယ်များ]]
[[ကဏ္ဍ:ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်]]</text>
      <sha1>cikbrx6cqljx1ljzcli5lwlaykdcu1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗီယင်ကျန်းဘုရင့်နိုင်ငံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18523</id>
    <revision>
      <id>1059635</id>
      <parentid>251703</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kyaw Myo Aung</username>
        <id>103978</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ကဏ္ဍ ထည့်ခြင်း</comment>
      <origin>1059635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2915" sha1="dqv3cqrxx9m6rxzkb6r09abjizbo7mk" xml:space="preserve">{{Infobox Former Country
|native_name = 
|conventional_long_name = Kingdom of Vientiane
|common_name = Vientiane
|image_map = 
|continent   = Asia
|region      = South-East Asia
|country     = Laos
|era         = 
|status      = 
|event_start = Lan Xang divided
|year_start  = 1707
|date_start  = 
|event_end   = Kingdom annexed by Siam
|year_end    = 1828
|date_end    =
|p1          = Lan Xang
|s2          = 
|s3          = 
|capital     = [[ဗီယင်ကျန်း]] (Viang Chan) 
|common_languages  = [[လာအိုဘာသာစကား]]
|religion          = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
|government_type   = ဘုရင်စနစ်
|leader1           = 
|year_leader1      = 
|leader2           = 
|year_leader2      = 
|leader3           = 
|year_leader3      = 
|title_leader      = 
|leader4           = 
|year_leader4      = 
}}
{{လာအိုနိုင်ငံ သမိုင်း}}
'''ဗီယင်ကျန်းဘုရင့်နိုင်ငံ'''('''Kingdom of Vientiane''') သည် ၁၇၀၇ခုနှစ်တွင် လန်ဆန်းဘုရင့်နိုင်ငံ ပြိုကွဲရာမှ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သော [[ဘုရင့်နိုင်ငံ]]ငယ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၁၇၆၅-၁၇၇၈ ခုနှစ်အတွင်း [[မြန်မာ]] [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]]၏ [[လက်အောက်ခံနယ်]]တစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=chsea&gt;{{cite book | last=Tarling | first=Nicholas | title=The Cambridge history of South East Asia: From c. 1500 to c. 1800 | volume=1 | number=2 | page=238 | publisher=Cambridge University Press | isbn=0521663709, 9780521663700}}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် ၁၈၂၈တွင် [[ထိုင်း]]တို့က ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် မသွတ်သွင်းမီအချိန်ထိ ထိုင်းတို့၏ [[ရတနာကိုစင်ဘုရင့်နိုင်ငံ]] ၏ လက်အောက်ခံနယ်မြေ ဖြစ်ခဲ့သည်။  

== ဘုရင်များ ==
*[[Setthathirath II]] (1707–1730)
*[[Ong Long]] (1730–1767) (Burmese vassal, 1765–1768)
*[[Ong Bun]] (1767–1778) (1st reign) (Burmese vassal)&lt;ref name=chsea/&gt;
*[[Phraya Supho]] (1778–1780) (Siamese governor)
*[[Ong Bun]] (1780 - November 1781) (2nd reign)
*[[Nanthasen]] (21 November 1781 - January 1795)
*[[Intharavong Setthathirath III]] (2 February 1795 - 7 February 1805) (crowned on 23 July 1795)
*[[Anouvong]] (7 February 1805 - 12 November 1828)

== ကိုးကား ==
{{reflist}}
ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှရှိ ရှေးဟောင်းနိုင်ငံများ
[[Category:လာအိုနိုင်ငံ]]</text>
      <sha1>dqv3cqrxx9m6rxzkb6r09abjizbo7mk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စံပယ်ဖြူနု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30062</id>
    <revision>
      <id>1059560</id>
      <parentid>818942</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T14:45:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KinoIsHere</username>
        <id>144344</id>
      </contributor>
      <comment>စံပယ်ဖြူနု လို့ ပြောင်းပေးခြင်း</comment>
      <origin>1059560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2442" sha1="b6v4ybpo5gzlokw22ssw0k89jgo6wq5" xml:space="preserve">'''စံပယ်ဖြူနု''' သည် ကချင်နယ်ဖွား ရှမ်းလူမျိုး စာရေးဆရာ ဖြစ်သည်။

== ရေးသားသော စာအုပ်များ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!ခေါင်းစဉ်
!ထုတ်ဝေနှစ်
!ထုတ်ဝေသူ
!မှတ်ချက်
|-
|''ရှေးရှေးတုန်းက ကံ့ကော်ပွင့်တွေ''
|၂၀၁၅
|ကံ့ကော်ဝတ်ရည် စာအုပ်တိုက်
|
|-
|''ဆောင်းတစ်ညရိပ်ပုံ''
|
|
|
|-
|''မြောက်ဖျားက အလွမ်းရာသီ''
|
|
|၂၀၁၄ အမျိုးသား စာပေဆု &lt;ref&gt;http://www.moi.gov.mm/?q=news/1/11/2015/id-8857&lt;/ref&gt;
|-
|''အပြန်လမ်းဘယ်မှာ လမ်းဘယ်မှာ နှင့် မဂ္ဂဇင်းဝတ္ထုတိုများ''
|
|
|ရွှေအမြုတေ စာပေဆု (ဝတ္ထုတို) &lt;ref&gt;မြင့်လှိုင် (၃၀ မေ ၂၀၁၂) [http://burmatoday.net/news.php?news_ID=441 ဆုငွေ ၆၈ သိန်းကျော် ချီးမြှင့်တဲ့ ရွှေအမြုတေ စာပေဆုပေးပွဲ]{{Dead link|date=January 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|''အလွမ်းဆိုင်''
|၂၀၁၅
|ခဝါလွှေမန် စာအုပ်တိုက်
|
|-
|''အယ်နီ''
|၂၀၁၅
|ကံ့ကော်ဝတ်ရည် စာအုပ်တိုက်
|
|-
|''ပါလေရာ အယ်နီ''
|
|ကံ့ကော်ဝတ်ရည် စာအုပ်တိုက်
|
|-
|''မြို့ကလေး နေမကောင်းပါ ဝတ္ထုတိုစု''
|
|
|
|-
|''ခေတ်ရယ် အချစ်ရယ်''
|
|
|
|-
|''လှပ်၍ လွှင့်သောကမ္ဘာ''
|
|
|
|}

== ပြင်ပလင့်များ ==
စံပယ်ဖြူနု ၏ [http://sabaiphyunu.blogspot.com/ ဘလော့]

== ကိုးကား ==

[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသမီး စာရေးဆရာများ]]
[[ကဏ္ဍ:အမျိုးသားစာပေဆုရှင်များ]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စာရေးဆရာများ]]


{{myanmar-bio-stub}}</text>
      <sha1>b6v4ybpo5gzlokw22ssw0k89jgo6wq5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059561</id>
      <parentid>1059560</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T14:48:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KinoIsHere</username>
        <id>144344</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[စပယ်ဖြူနု]] စာမျက်နှာကို [[စံပယ်ဖြူနု]] သို့ KinoIsHereက ရွှေ့ခဲ့သည်: စာလုံးပေါင်းအမှား</comment>
      <origin>1059560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2442" sha1="b6v4ybpo5gzlokw22ssw0k89jgo6wq5" xml:space="preserve">'''စံပယ်ဖြူနု''' သည် ကချင်နယ်ဖွား ရှမ်းလူမျိုး စာရေးဆရာ ဖြစ်သည်။

== ရေးသားသော စာအုပ်များ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!ခေါင်းစဉ်
!ထုတ်ဝေနှစ်
!ထုတ်ဝေသူ
!မှတ်ချက်
|-
|''ရှေးရှေးတုန်းက ကံ့ကော်ပွင့်တွေ''
|၂၀၁၅
|ကံ့ကော်ဝတ်ရည် စာအုပ်တိုက်
|
|-
|''ဆောင်းတစ်ညရိပ်ပုံ''
|
|
|
|-
|''မြောက်ဖျားက အလွမ်းရာသီ''
|
|
|၂၀၁၄ အမျိုးသား စာပေဆု &lt;ref&gt;http://www.moi.gov.mm/?q=news/1/11/2015/id-8857&lt;/ref&gt;
|-
|''အပြန်လမ်းဘယ်မှာ လမ်းဘယ်မှာ နှင့် မဂ္ဂဇင်းဝတ္ထုတိုများ''
|
|
|ရွှေအမြုတေ စာပေဆု (ဝတ္ထုတို) &lt;ref&gt;မြင့်လှိုင် (၃၀ မေ ၂၀၁၂) [http://burmatoday.net/news.php?news_ID=441 ဆုငွေ ၆၈ သိန်းကျော် ချီးမြှင့်တဲ့ ရွှေအမြုတေ စာပေဆုပေးပွဲ]{{Dead link|date=January 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|''အလွမ်းဆိုင်''
|၂၀၁၅
|ခဝါလွှေမန် စာအုပ်တိုက်
|
|-
|''အယ်နီ''
|၂၀၁၅
|ကံ့ကော်ဝတ်ရည် စာအုပ်တိုက်
|
|-
|''ပါလေရာ အယ်နီ''
|
|ကံ့ကော်ဝတ်ရည် စာအုပ်တိုက်
|
|-
|''မြို့ကလေး နေမကောင်းပါ ဝတ္ထုတိုစု''
|
|
|
|-
|''ခေတ်ရယ် အချစ်ရယ်''
|
|
|
|-
|''လှပ်၍ လွှင့်သောကမ္ဘာ''
|
|
|
|}

== ပြင်ပလင့်များ ==
စံပယ်ဖြူနု ၏ [http://sabaiphyunu.blogspot.com/ ဘလော့]

== ကိုးကား ==

[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသမီး စာရေးဆရာများ]]
[[ကဏ္ဍ:အမျိုးသားစာပေဆုရှင်များ]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စာရေးဆရာများ]]


{{myanmar-bio-stub}}</text>
      <sha1>b6v4ybpo5gzlokw22ssw0k89jgo6wq5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059563</id>
      <parentid>1059561</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T14:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KinoIsHere</username>
        <id>144344</id>
      </contributor>
      <comment>add year and publisher name to the book</comment>
      <origin>1059563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2527" sha1="6xlauxjyfnxqxgn4ex51xv2az3ex3d9" xml:space="preserve">'''စံပယ်ဖြူနု''' သည် ကချင်နယ်ဖွား ရှမ်းလူမျိုး စာရေးဆရာ ဖြစ်သည်။

== ရေးသားသော စာအုပ်များ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!ခေါင်းစဉ်
!ထုတ်ဝေနှစ်
!ထုတ်ဝေသူ
!မှတ်ချက်
|-
|''မြောက်ဖျားက အလွမ်းရာသီ''
|၂၀၁၄
|ကံ့ကော်ဝတ်ရည် စာအုပ်တိုက်
|၂၀၁၄ အမျိုးသား စာပေဆု &lt;ref&gt;http://www.moi.gov.mm/?q=news/1/11/2015/id-8857&lt;/ref&gt;
|-
|''ရှေးရှေးတုန်းက ကံ့ကော်ပွင့်တွေ''
|၂၀၁၅
|ကံ့ကော်ဝတ်ရည် စာအုပ်တိုက်
|
|-
|''ဆောင်းတစ်ညရိပ်ပုံ''
|
|
|
|-
|''အပြန်လမ်းဘယ်မှာ လမ်းဘယ်မှာ နှင့် မဂ္ဂဇင်းဝတ္ထုတိုများ''
|
|
|ရွှေအမြုတေ စာပေဆု (ဝတ္ထုတို) &lt;ref&gt;မြင့်လှိုင် (၃၀ မေ ၂၀၁၂) [http://burmatoday.net/news.php?news_ID=441 ဆုငွေ ၆၈ သိန်းကျော် ချီးမြှင့်တဲ့ ရွှေအမြုတေ စာပေဆုပေးပွဲ]{{Dead link|date=January 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|''အလွမ်းဆိုင်''
|၂၀၁၅
|ခဝါလွှေမန် စာအုပ်တိုက်
|
|-
|''အယ်နီ''
|၂၀၁၅
|ကံ့ကော်ဝတ်ရည် စာအုပ်တိုက်
|
|-
|''ပါလေရာ အယ်နီ''
|
|ကံ့ကော်ဝတ်ရည် စာအုပ်တိုက်
|
|-
|''မြို့ကလေး နေမကောင်းပါ ဝတ္ထုတိုစု''
|
|
|
|-
|''ခေတ်ရယ် အချစ်ရယ်''
|
|
|
|-
|''လှပ်၍ လွှင့်သောကမ္ဘာ''
|
|
|
|}

== ပြင်ပလင့်များ ==
စံပယ်ဖြူနု ၏ [http://sabaiphyunu.blogspot.com/ ဘလော့]

== ကိုးကား ==

[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသမီး စာရေးဆရာများ]]
[[ကဏ္ဍ:အမျိုးသားစာပေဆုရှင်များ]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စာရေးဆရာများ]]


{{myanmar-bio-stub}}</text>
      <sha1>6xlauxjyfnxqxgn4ex51xv2az3ex3d9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059575</id>
      <parentid>1059563</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T23:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+unreferenced</comment>
      <origin>1059575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2544" sha1="f6c42677z1uzg0if2z0iomp9sgf16ni" xml:space="preserve">{{unreferenced}}
'''စံပယ်ဖြူနု''' သည် ကချင်နယ်ဖွား ရှမ်းလူမျိုး စာရေးဆရာ ဖြစ်သည်။

== ရေးသားသော စာအုပ်များ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!ခေါင်းစဉ်
!ထုတ်ဝေနှစ်
!ထုတ်ဝေသူ
!မှတ်ချက်
|-
|''မြောက်ဖျားက အလွမ်းရာသီ''
|၂၀၁၄
|ကံ့ကော်ဝတ်ရည် စာအုပ်တိုက်
|၂၀၁၄ အမျိုးသား စာပေဆု &lt;ref&gt;http://www.moi.gov.mm/?q=news/1/11/2015/id-8857&lt;/ref&gt;
|-
|''ရှေးရှေးတုန်းက ကံ့ကော်ပွင့်တွေ''
|၂၀၁၅
|ကံ့ကော်ဝတ်ရည် စာအုပ်တိုက်
|
|-
|''ဆောင်းတစ်ညရိပ်ပုံ''
|
|
|
|-
|''အပြန်လမ်းဘယ်မှာ လမ်းဘယ်မှာ နှင့် မဂ္ဂဇင်းဝတ္ထုတိုများ''
|
|
|ရွှေအမြုတေ စာပေဆု (ဝတ္ထုတို) &lt;ref&gt;မြင့်လှိုင် (၃၀ မေ ၂၀၁၂) [http://burmatoday.net/news.php?news_ID=441 ဆုငွေ ၆၈ သိန်းကျော် ချီးမြှင့်တဲ့ ရွှေအမြုတေ စာပေဆုပေးပွဲ]{{Dead link|date=January 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|''အလွမ်းဆိုင်''
|၂၀၁၅
|ခဝါလွှေမန် စာအုပ်တိုက်
|
|-
|''အယ်နီ''
|၂၀၁၅
|ကံ့ကော်ဝတ်ရည် စာအုပ်တိုက်
|
|-
|''ပါလေရာ အယ်နီ''
|
|ကံ့ကော်ဝတ်ရည် စာအုပ်တိုက်
|
|-
|''မြို့ကလေး နေမကောင်းပါ ဝတ္ထုတိုစု''
|
|
|
|-
|''ခေတ်ရယ် အချစ်ရယ်''
|
|
|
|-
|''လှပ်၍ လွှင့်သောကမ္ဘာ''
|
|
|
|}

== ပြင်ပလင့်များ ==
စံပယ်ဖြူနု ၏ [http://sabaiphyunu.blogspot.com/ ဘလော့]

== ကိုးကား ==

[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသမီး စာရေးဆရာများ]]
[[ကဏ္ဍ:အမျိုးသားစာပေဆုရှင်များ]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စာရေးဆရာများ]]


{{myanmar-bio-stub}}</text>
      <sha1>f6c42677z1uzg0if2z0iomp9sgf16ni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကျီးကန်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52859</id>
    <revision>
      <id>1059574</id>
      <parentid>1042986</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T22:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1059574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10078" sha1="btithdotw85qwbnc18jkvlawcn5pigo" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
| fossil_range = {{Fossil range|5|0}}&lt;small&gt;Late Miocene – Recent&lt;/small&gt;
| image = Corvus-brachyrhynchos-001.jpg
| image_caption = American crow (''Corvus brachyrhynchos'')
| taxon = Corvus
| authority = [[ကားလ် လင်းနီးယပ်|လင်းနီးယပ်]]၊ [[:en:10th edition of Systema Naturae|၁၇၅၈]]
| subdivision_ranks = မျိုးစိတ်များ
| subdivision = Many, see [[:en:List of Corvus species|List of ''Corvus'' species]]
| diversity_link = List of Corvus species
| diversity = c. 45 species
| type_species = ''Corvus corax''
| type_species_authority = [[ကားလ် လင်းနီးယပ်|လင်းနီးယပ်]]၊ ၁၇၅၈
}}

'''ကျီးကန်း'''သည် မည်းနက်သော ငှက်တစ်မျိုးဖြစ်၍ မြို့ကျီးကန်းနှင့် တောကျီးကန်းဟူ၍ နှစ်မျိုးကွဲသည်။ တောကျီးကန်းမှာ ကိုယ်ထည်ထွားသည်။ ကျီးသည် အလျား ၁၇&quot; ရှိ၍ ရင်အုပ်နှင့် လည်အနားတွင် မွဲခြောက်သည်။ ကျီးကန်းသည် မျက်စိလျင်၍ လုယက်ခိုးဝှက်တတ်သည်။ စားကြွင်းစားကျန်၊ တီကောင်၊ ကြွက်ငယ်များကို ရှာဖွေစားသောက်သည်။ ကျီးတစ်ကောင် သေလျင် ကျန်ကျီးကန်းများ ဝိုင်းလာ၍ အော်ဟစ်တတ်သည်။ အသိုက်ကို သစ်ပင်မြင့်များ အထူးသဖြင့် မန်ကျည်းပင်များတွင် ပြုလုပ်လေ့ရှိသည်။ ကျီးဥမှာ ကြက်ဥကဲ့သို့ ရှည်မျောပြီး အခွံမာကျောကာ အနီပြောက်၊ အညိုပြောက်များ ရှိသည်။ တောကျီးကန်း အသံမှာ ပို၍အောသည်။ ကျီးကန်းကို မြန်မာနိုင်ငံနှင့် အာရှတိုက် အရှေ့ပိုင်း နိုင်ငံများတွင် တွေ့ရသည်။ တခါတရံ ဆွတ်ဆွတ်ဖြူသော ကျီးကန်းကိုလည်း တွေ့ရတတ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite Encyclopedia of Hla Tha Mein|title=ကျီးကန်း}}&lt;/ref&gt;

== မျိုးပွားပုံ ==
ကျီးကန်းမသည် သုံးနှစ်သား၌ အရွယ်ရောက် ရင့်မာပြီး၊ ကျီးကန်းဖိုသည် ငါးနှစ်သားတွင် ရင့်မာသည်။ ဥကို သုံးလုံးမှ ကိုးလုံးထိ ဥတတ်ပြီး၊ အသိုက်ထဲတွင် ရက် ၂၀ မှ ၄၀ ထိ နေရလေ့ရှိသည်။ ကျီးကန်းများသည် တဘဝတာလုံး ကြင်ဖော်နှင့် တူတွဲ နေထိုင်ပြီး၊ ယခင်နှစ်က ပေါက်သော အငယ်များသည် အသိုက်ကို ဝိုင်းဝန်း စောင့်ရှောက်ပေးတတ်ကာ၊ ဥမှ ပေါက်ကာစ အသိုက်နေ ကျီးကန်းပေါက်စများကို အစာကျွေးခြင်း၌ ကူညီ‌သည်။&lt;ref&gt;Allaboutbirds.org, (2014). American Crow. [online] Available at: http://www.allaboutbirds.org/guide/american_crow/lifehistory&lt;/ref&gt;

[[File:Crow_corvus_nest.jpg|thumb|A crow's nest is made of materials like twigs, electrical wires, metal strips, plastic pieces, and other small items.]]
မြို့ပြဒေသတွင် အသိုက်နေ ကျီးကန်းပေါက်စများသည် သဘာဝနှင့် လိုက်လျောညီထွေ မရှိသော လူလုပ် အသိုက်များတွင် ငြိုငြင်စွာ နေထိုင်ရခြင်းနှင့် အာဟာရ ပြတ်လတ်သောကြောင့် အရိုးပြိုင်းပြိုင်း ကြီးပြင်းလာရခြင်းစသော ခြိမ်းခြောက်မှုများနှင့် ကြုံတွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;Andrea K Townsend and Christopher M Barker (2014). Plastic and the Nest Entanglement of Urban and Agricultural Crows Heiss, R., Clark, A. and McGowan, K. (2009).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Growth and nutritional state of American crow nestlings vary between urban and rural habitats. Ecological Applications, 19(4), 829-839.&lt;/ref&gt;

== သက်တမ်းနှင့် ရောဂါ ==
အချို့ကျီးကန်းများသည် အသက် ၂၀ ထိ နေနိုင်ပြီး၊ တောတွင်းဘဝတွင် အသက်အရှည်ဆုံး ဖြစ်သော အမေရိကန် ကျီးကန်းသည် အသက် ၃၀ နီးပါး ရှည်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;McGowan, K.J. [http://www.birds.cornell.edu/crows/crowfaq.htm#longevity &quot;Frequently Asked Questions About Crows&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126130244/http://www.birds.cornell.edu/crows/crowfaq.htm#longevity |date=26 January 2021 }}, Cornell Lab of Ornithology&lt;/ref&gt; မှတ်တမ်းတင်ထားသော လှောင်ချိုင့်နှင့် မွေးမြူသည့် အသက်အကြီးဆုံး ကျီးကန်းမှာ အသက် ၅၉ တွင် သေဆုံးသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/07/AR2006070700860.html Crow Believed to Be Oldest in World Dies]. Associated Press via Washington Post (7 July 2006)&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ကျီးကန်းသည် မကြာသေးမီက ဖြစ်ပွားလာသော မြောက်အမေရိက၏ အနောက်ဘက် နိုင်းဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါပိုး (West Nile Virus)နှင့် ထိတွေ့ ကူးစက်လွယ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref&gt;[http://www.cidd.psu.edu/research/synopses/why-west-nile-virus-kills-so-many-crows &quot;Why West Nile virus kills so many crows&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100611234544/http://www.cidd.psu.edu/research/synopses/why-west-nile-virus-kills-so-many-crows |date=11 June 2010 }}, Penn State Center for Infectious Disease Dynamics&lt;/ref&gt; အမေရိကန်ကျီးကန်းများသည် ရောဂါ ဖြစ်ပွားပြီး တစ်ပတ်ခန့်အတွင်း ပုံမှန်အားဖြင့် သေဆုံးလေ့ရှိပြီး၊ အနည်းစုသာ ပုံမှန်မဟုတ်ဘဲ ရှင်သန်ခွင့်ရသည်။

== ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သည့် အခြေအနေ ==
[[File:Corvus_hawaiiensis_in_grass.jpg|thumb|ဟာဝိုင်အီကျီး သို့ အာလာလာ''ʻalala'' (''Corvus hawaiiensis'') သည် မျိုးတုံးကာနီးပြီ ဖြစ်သည်၊ ဒါဇင်အနည်းငယ်သာလျှင် လှောင်ချိုင့်ဖြင့် မွေးမြူထားသောကြောင့် အသက်ရှင်နေသည်။ တောတွင်းတွင်မူ ‌မျိုးတုံးပြီဟု အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ငါးမျိုးနှင့် သားရဲတိရစ္ဆာန်များ အသင်းက စာရင်းသွင်းထားသည်။]]
ကျီးကန်းမျိုးစိတ် ၂ ခုကို ယူအက်စ် ငါးမျိုးနှင့် သားရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ ဌာနက မျိုးတုံးမည့် အန္တရာယ် ကျရောက်နေသည်ဟု စာရင်းသွင်းထားသည်။ ၎င်းတို့မှာ ဟာဝိုင်အီကျီး နှင့် မာရီယာနာကျီး တို့ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fws.gov/pacific/ecoservices/endangered/recovery/5yearactive.html|title=Pacific Region Endangered Species, U.S. Fish and Wildlife Service|publisher=Fws.gov|date=23 June 2011|accessdate=12 November 2011|archivedate=15 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181015195614/https://www.fws.gov/pacific/ecoservices/endangered/recovery/5yearactive.html}}&lt;/ref&gt; အနောက်နိုင်းဗိုင်းရပ်စ်ကြောင့် ၁၉၉၉ ခုနှစ်ကတည်းက ဦးရေ ၄၅% လျော့ကျသွားသော အမေရိကန်ကျီးကိုမူ စိုးရိမ်ရန် မလိုဆုံး မျိုးစိတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားလေသည်။

==ကိုးကား==
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ငှက်မျိုးစုများ]]
[[ကဏ္ဍ:ပံ့သကူသားစား တိရစ္ဆာန်များ]]
[[ကဏ္ဍ:စကားပြောသော ငှက်များ]]
[[ကဏ္ဍ:စာကလေးနှင့် အလားတူငှက်များ]]</text>
      <sha1>btithdotw85qwbnc18jkvlawcn5pigo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>NGC 136</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68512</id>
    <revision>
      <id>1059568</id>
      <parentid>372573</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T19:26:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1059568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1923" sha1="p4mgld77yd4ec1lr68be48ntfrpr8c6" xml:space="preserve">{{Infobox cluster
| name = NGC 136
| image = NGC 0136 DSS.jpg
| caption =
| credit =
| epoch = J2000
| constellation = [[ကပ်ဆီယိုပီးယား (ကြယ်စုတန်း)|ကပ်ဆီယိုပီးယား]] &lt;ref name=&quot;cseligman&quot;&gt;{{cite web|last1=Seligman|first1=Courtney|title=Celestial Atlas|url=http://cseligman.com/text/atlas/ngc1.htm#136|accessdate=13 April 2016}}&lt;/ref&gt;
| ra = {{RA|00|31|30.8}} &lt;ref name=&quot;nasaipac&quot;&gt;{{cite web|title=NED results for NGC 0136|url=http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/objsearch?objname=NGC+136&amp;extend=no&amp;hconst=73&amp;omegam=0.27&amp;omegav=0.73&amp;corr_z=1&amp;out_csys=Equatorial&amp;out_equinox=J2000.0&amp;obj_sort=RA+or+Longitude&amp;of=pre_text&amp;zv_breaker=30000.0&amp;list_limit=5&amp;img_stamp=YES|website=NASA/IPAC Extragalactic Database|publisher=NASA/IPAC|accessdate=13 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20240706205108/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/objsearch?objname=NGC+136&amp;extend=no&amp;hconst=73&amp;omegam=0.27&amp;omegav=0.73&amp;corr_z=1&amp;out_csys=Equatorial&amp;out_equinox=J2000.0&amp;obj_sort=RA+or+Longitude&amp;of=pre_text&amp;zv_breaker=30000.0&amp;list_limit=5&amp;img_stamp=YES|archive-date=6 July 2024|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| dec = {{DEC|+61|30|33}} &lt;ref name=&quot;nasaipac&quot; /&gt;
| dist_ly =
| dist_pc =
| appmag_v = 11 &lt;ref name=&quot;cseligman&quot; /&gt;
| size_v =
| mass_msol =
| age =
| notes = Very faint, small, extremely compressed. &lt;ref name=&quot;cseligman&quot; /&gt;
| names = [[Boss General Catalogue|GC]] 68 &lt;ref name=&quot;cseligman&quot; /&gt;
}}

'''[[New General Catalogue|NGC]] 136''' သည် open cluster ဖြစ်ပြီး ၁၇၈၈ နိုဝင်ဘာ ၂၆ တွင် [[ဝီလီယံ ဟာရှယ်]]ဆိုသူမှ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;cseligman&quot; /&gt;


== ကိုးကား ==
{{reflist}}


{{Ngc5}}

[[Category:ကပ်ဆီယိုပီးယား (ကြယ်စုတန်း)]]
{{Star-cluster-stub}}</text>
      <sha1>p4mgld77yd4ec1lr68be48ntfrpr8c6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>NGC 154</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68527</id>
    <revision>
      <id>1059570</id>
      <parentid>664117</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T19:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1059570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1321" sha1="dgn1clqk01fbdq24549i0pog9joe0s7" xml:space="preserve">[[ဖိုင်:NGC 0154 DSS.jpg|thumb|NGC 154]]
'''NGC 154''' သည် စီတပ် [[ကြယ်စုတန်း]]မှ ဘဲဥပုံစံ ဂယ်လက်ဆီဖြစ်သည်။ ယင်းအား ၁၇၈၅ နိုဝင်ဘာ ၂၇ တွင်
[[ဝီလီယံ ဟာရှယ်]]မှ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။

== ပြင်ပလင့် ==
* [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC154 SEDS]

== ကိုးကား ==
* {{cite web|title=NASA/IPAC Extragalactic Database|url=http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/objsearch?objname=NGC+154&amp;extend=no&amp;hconst=73&amp;omegam=0.27&amp;omegav=0.73&amp;corr_z=1&amp;out_csys=Equatorial&amp;out_equinox=J2000.0&amp;obj_sort=RA+or+Longitude&amp;of=pre_text&amp;zv_breaker=30000.0&amp;list_limit=5&amp;img_stamp=YES|website=NED results for object NGC 0154|publisher=NASA|access-date=16 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207144723/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/objsearch?objname=ngc+154&amp;extend=no&amp;hconst=73&amp;omegam=0.27&amp;omegav=0.73&amp;corr_z=1&amp;out_csys=Equatorial&amp;out_equinox=J2000.0&amp;obj_sort=RA+or+Longitude&amp;of=pre_text&amp;zv_breaker=30000.0&amp;list_limit=5&amp;img_stamp=YES|archive-date=7 December 2021|url-status=dead}}


{{Ngc5}}
[[Category:စီတပ် (ကြယ်စုတန်း)]]
{{Galaxy-stub}}</text>
      <sha1>dgn1clqk01fbdq24549i0pog9joe0s7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>NGC 143</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68532</id>
    <revision>
      <id>1059569</id>
      <parentid>664092</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T19:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1059569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2135" sha1="s6xipwapw4dmuw4yt08n2ra3q6cve3r" xml:space="preserve">{{Infobox galaxy
| name               = NGC 143
| image              =NGC 143 PanS.jpg 
| caption            = 
| epoch              = 
| pronounce          = 
| constellation_name = [[စီတပ် (ကြယ်စုတန်း)|စီတပ်]]&lt;ref name=&quot;SEDS&quot;/&gt;
| ra                 = {{RA|00|31|15.6}}&lt;ref name=&quot;NED&quot;/&gt;
| dec                = {{DEC|-22|33|56}}&lt;ref name=&quot;NED&quot;/&gt;
| z                  = ၀.၀၂၆၈၄၉&lt;ref name=&quot;NED&quot;/&gt;
| h_radial_v         = ၈၀၄၉ ± ၁၀&lt;ref name=&quot;NED&quot;/&gt;
| gal_v              = 
| dist_pc            = 
| dist_ly            = 
| group_cluster      = 
| type               = SBb&lt;ref name=&quot;NED&quot;/&gt;
| mass               = &lt;!-- In solar masses --&gt;
| mass_light_ratio   = &lt;!-- In solar units  --&gt;
| size               = &lt;!-- အလင်းနှစ်ဖြင့်  --&gt;
| stars              = 
| appmag_v           = 
| appmag_b           = 
| absmag_v           = 
| size_v             = 
| notes              = 
| names              = [[ESO]] 473- G 022
| references         = &lt;ref name=&quot;NED&quot;/&gt;
}}
'''NGC 143''' သည် စီတပ် [[ကြယ်စုတန်း]]မှ ဂယ်လက်ဆီဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;SEDS&quot;/&gt;

== ကိုးကား ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;NED&quot;&gt;{{Cite web |url=http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/objsearch?objname=NGC+143&amp;extend=no&amp;hconst=73&amp;omegam=0.27&amp;omegav=0.73&amp;corr_z=1&amp;out_csys=Equatorial&amp;out_equinox=J2000.0&amp;obj_sort=RA+or+Longitude&amp;of=pre_text&amp;zv_breaker=30000.0&amp;list_limit=5&amp;img_stamp=YES |title=NGC 143 på NASA/IPAC Extragalactic Database |access-date=16 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823175816/https://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/objsearch?objname=NGC+143&amp;extend=no&amp;hconst=73&amp;omegam=0.27&amp;omegav=0.73&amp;corr_z=1&amp;out_csys=Equatorial&amp;out_equinox=J2000.0&amp;obj_sort=RA+or+Longitude&amp;of=pre_text&amp;zv_breaker=30000.0&amp;list_limit=5&amp;img_stamp=YES |archive-date=23 August 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SEDS&quot;&gt;[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC143 NGC 143 på SEDS]&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Ngc5}}
[[Category:စီတပ် (ကြယ်စုတန်း)]]
{{galaxy-stub}}</text>
      <sha1>s6xipwapw4dmuw4yt08n2ra3q6cve3r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>NGC 155</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68909</id>
    <revision>
      <id>1059571</id>
      <parentid>664123</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T19:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1059571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1209" sha1="5tnq6g5fuesdmv0x0u437se6mivqmee" xml:space="preserve">{{Infobox galaxy
|name = [[New General Catalogue|NGC]] 155
|image =NGC 0155 SDSS.jpg 
|caption = 
|epoch = [[J2000]]
|constellation_name = စီတပ်
|ra = {{RA|00|34|40.1}}
|dec = {{DEC|-10|45|59}}
|z = 0.20714
|names = NGC 0155, MCG -02-02-055, LDCE 0032, NED 001, PGC 2076, Abell 85
}}

'''NGC 155''' သည် စီတပ် [[ကြယ်စုတန်း]]မှ lenticular ဂယ်လက်ဆီဖြစ်ပြီး ၁၈၈၆ စက်တင်ဘာ ၁ တွင် Lewis A. Swift ဆိုသူမှ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။

== ပြင်ပလင့် ==
* {{WikiSky}}
* [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC155 SEDS]

== ကိုးကား ==
* {{cite web|title = NED results for object NGC 0155|website = NASA/IPAC Extragalactic Database|publisher = NASA|url = http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/objsearch?objname=NGC+155&amp;extend=no|access-date = 29 December 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20240719093507/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/objsearch?objname=NGC+155&amp;extend=no|archive-date = 19 July 2024|url-status = dead}}

{{Ngc5}}
[[Category:စီတပ် (ကြယ်စုတန်း)]]
{{galaxy-stub}}</text>
      <sha1>5tnq6g5fuesdmv0x0u437se6mivqmee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နမ္မတီးမြို့</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71984</id>
    <revision>
      <id>1059559</id>
      <parentid>1059558</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kyaw Myo Aung</username>
        <id>103978</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Diff/1059557|1059557]] မှ [[Special:Diff/1059558|1059558]] အထိ မူဟောင်း ၂ ခုကို ပြန်ပြင်လိုက်သည်</comment>
      <origin>1059559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2580" sha1="84quffg918lic4g3v0cjl96ssruv6j3" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name = နမ္မတီးမြို့
|official_name = 
|pushpin_label_position = bottom
|pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ
|pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ
|image_skyline = နမ္မတီးမြို့.jpg
|image_map = 
|map_caption = 
|subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]]
|subdivision_name ={{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
|subdivision_type1  =[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]]
|subdivision_name1 = {{flag|ကချင်ပြည်နယ်}}
|subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
|subdivision_name2 = [[မိုးညှင်းခရိုင်]]
|subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]]
|subdivision_name3 = [[မိုးကောင်းမြို့နယ်]]
|unit_pref = Imperial
|area_total_km2 = 
|population = 
|population_as_of = 
|coordinates = {{coord|24|34|N|97|7|E|region:MM|display=inline,title}}
|elevation_ft = 
|elevation_m = 
|timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]]
|utc_offset = +6.30
|website =
}}
'''နမ္မတီးမြို့''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[မိုးညှင်းခရိုင်]] [[မိုးကောင်းမြို့နယ်]]ရှိ မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ နှလုံးလှ ကျန်းမာရေးကူညီမှု(ပရဟိတ)အသင်းရုံး(Myanmar Rescue Namti)နှင့် ကုသိုလ်ဖြစ် လူမှုကူညီရေး(ပရဟိတ)အသင်းရုံးတို့ တည်ရှိပြီး မြို့၏ ကျန်းမာရေး၊ ကယ်ဆယ်ရေး၊ နာရေးကိစ္စရပ်များကို ကူညီဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိကြသည်။

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

{{ကချင်ပြည်နယ်}}

[[Category:ကချင်ပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]


{{Kachin-geo-stub}}</text>
      <sha1>84quffg918lic4g3v0cjl96ssruv6j3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ArXiv</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72668</id>
    <revision>
      <id>1059566</id>
      <parentid>1058617</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T18:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1059566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29723" sha1="96eb7dlht1rwx073kmdol0y2yq38818" xml:space="preserve">{{Infobox Website
|name           = arXiv
|logo           = ArXiv logo 2022.svg
|screenshot     = 
|caption        = 
|url            = [http://arxiv.org/ arXiv.org]
|alexa          = {{Increase}} 3,547 (as of September 2016)&lt;ref name=&quot;alexa&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.alexa.com/siteinfo/arxiv.org |title= arxiv.org Site Overview |publisher= [[Alexa Internet]] |accessdate= September 11, 2016 |archivedate= 24 December 2018 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20181224184945/https://www.alexa.com/siteinfo/arxiv.org }}&lt;/ref&gt;
|commercial     = မဟုတ်
|type           = [[သိပ္ပံ]]
|language       = [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]
|registration   = 
|owner          = Cornell University
|author         = Paul Ginsparg
|launch date    = {{start date and age|1991|8|14}}
|current status = Online
|oclc           = 228652809
|issn           = 2331-8422
|revenue        = 
|slogan         = 
}}

'''arXiv''' (အသံထွက် &quot;archive&quot;)&lt;ref name=&quot;Steele&quot;&gt;{{cite web |url=http://ezramagazine.cornell.edu/FALL12/CoverStorySidebar2.html |title=Library-managed 'arXiv' spreads scientific advances rapidly and worldwide |work=Ezra |date=Fall 2012 |page=9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150111003819/http://ezramagazine.cornell.edu/FALL12/CoverStorySidebar2.html |archive-date=11 January 2015 |dead-url=no |first=Bill |last=Steele |publisher=Cornell University |location=Ithaca, New York |volume=V |issue=1 |oclc=263846378 |quote=Pronounce it 'archive'. The X represents the Greek letter Chi |access-date=2 March 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; သည် e-prints ဟုသိထားသည့် [[သင်္ချာ]]၊ [[ရူပဗေဒ]]၊ [[နက္ခတ္တဗေဒ]]၊ ကွန်ပျူတာ သိပ္ပံ၊ [[ဇီဝဗေဒ]]နှင့် စာရင်းအင်းပညာရပ်တို့နှင့်သက်ဆိုင်သည့် သိပ္ပံစာတမ်းများအား စုစည်းထားသည့် ဝဘ်ဆိုဒ်ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ဆောင်းပါးပေါင်း မီလီယံဝက်ထိ ကျော်လွန်ခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.library.cornell.edu/content/online-scientific-repository-hits-milestone |title=Online Scientific Repository Hits Milestone: With 500,000 Articles, arXiv Established as Vital Library Resource |publisher=News.library.cornell.edu |date=October 3, 2008 |accessdate=July 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141207213322/http://news.library.cornell.edu/content/online-scientific-repository-hits-milestone |archive-date=7 December 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် မီလီယံအထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{citation|title=One Million Preprints and Counting: A conversation with arXiv founder Paul Ginsparg|journal=The Scientist (magazine)|first=Tracy|last=Vence|date=December 29, 2014|url=http://www.the-scientist.com/?articles.view/articleNo/41677/title/Q-A--One-Million-Preprints-and-Counting/}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် စာတမ်းပြစုရေးသားနှုန်းသည် တစ်လလျင် ၈၀၀၀ တိုးပွားလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://arxiv.org/show_monthly_submissions |title=arXiv monthly submission rate statistics |publisher=Arxiv.org |accessdate=July 21, 2013}}&lt;/ref&gt;


== သမိုင်းကြောင်း နောက်ခံအခြေအနေ ==
[[File:ArXiv_1994.png|thumb|၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် NCSA Mosaic ဘရောက်ဆာကို အသုံးပြု၍ ရိုက်ကူးထားသည့် ဓာတ်ပုံအရ HTML Form နည်းပညာသည် အစောပိုင်းကာလကတည်းက arXiv တွင် စတင်အသုံးပြုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Image |url=https://www.cs.cornell.edu/~ginsparg/physics/blurb/fig3.gif |access-date=9 March 2019 |website=Cs.cornell.edu |format=GIF}}&lt;/ref&gt;]]
[[ဖိုင်:ArXiv's_yearly_submission_rate_plot.svg|thumb|arXiv ၏ သုတေသနစာတမ်းတင်ပြမှုနှုန်းသည် ၎င်းစတင်တည်ထောင်ချိန်မှစ၍ နှစ် ၃၀ အတွင်း အဆက်မပြတ် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ginsparg |first=Paul |date=2021-08-04 |title=Lessons from arXiv's 30 years of information sharing |journal=Nature Reviews Physics |language=en |volume=3 |issue=9 |pages=602–603 |bibcode=2021NatRP...3..602G |doi=10.1038/s42254-021-00360-z |issn=2522-5820 |pmc=8335983 |pmid=34377944}}&lt;/ref&gt;]]
arXiv ဝက်ဘ်ဆိုက်ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းသည် TeX ဖိုင်အမျိုးအစားကြောင့်ဖြစ်ပြီး ၎င်းက သိပ္ပံစာတမ်းများကို အင်တာနက်မှတစ်ဆင့် လွယ်ကူစွာ ပေးပို့နိုင်ပြီး အသုံးပြုသူဘက်(client-side) တွင် ရုပ်ထွက်ဖော်ပြနိုင်စေသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=O'Connell |first1=Heath |year=2002 |title=Physicists Thriving with Paperless Publishing |url=https://core.ac.uk/download/pdf/11876491.pdf |url-status=live |journal=High Energy Physics Libraries Webzine |volume=6 |issue=6 |page=3 |arxiv=physics/0007040 |bibcode=2000physics...7040O |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://core.ac.uk/download/pdf/11876491.pdf |archive-date=2022-10-09}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်ဝန်းကျင်တွင် Joanne Cohn သည် ရူပဗေဒ preprint များကို TeX ဖိုင်များအဖြစ် အီးမေးလ်မှတစ်ဆင့် လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်များထံ ပေးပို့ခဲ့သော်လည်း အီးမေးလ်ပုံးများ ပြည့်လျှံလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Feder |first=Toni |date=2021-11-08 |title=Joanne Cohn and the email list that led to arXiv |url=https://physicstoday.scitation.org/do/10.1063/PT.6.4.20211108a/abs/ |journal=[[Physics Today]] |language=EN |volume=2021 |issue=4 |bibcode=2021PhT..2021d1108. |doi=10.1063/PT.6.4.20211108a |s2cid=244015728 |article-number=1108a}}&lt;/ref&gt; Paul Ginsparg သည် ဗဟိုသိုလှောင်မှုစနစ် လိုအပ်ကြောင်းသဘောပေါက်ပြီး ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် Los Alamos National Laboratory (LANL) ၌ မည်သည့်ကွန်ပျူတာမှမဆို ဝင်ရောက်ကြည့်ရှုနိုင်သည့် ဗဟိုသိုလှောင်ရာနေရာကို ဖန်တီးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Feder |first1=Toni |date=8 November 2021 |title=Joanne Cohn and the email list that led to arXiv |url=https://physicstoday.scitation.org/do/10.1063/PT.6.4.20211108a/full/ |journal=[[Physics Today]] |volume=2021 |issue=4 |bibcode=2021PhT..2021d1108. |doi=10.1063/PT.6.4.20211108a |s2cid=244015728 |article-number=1108a}}&lt;/ref&gt; ထို့နောက် FTP (၁၉၉၁)၊ Gopher (၁၉၉၂) နှင့် World Wide Web (၁၉၉၃) တို့ဖြင့် ဝင်ရောက်နိုင်သည့်လမ်းကြောင်းများကို ထည့်သွင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ginsparg |first=Paul |date=October 1, 2008 |title=The global-village pioneers |url=https://physicsworld.com/a/the-global-village-pioneers/ |access-date=October 10, 2020 |work=[[Physics World]]}}&lt;/ref&gt; အီလက်ထရွန်နစ်စာတမ်း (e-print) ဟူသော ဝေါဟာရကိုလည်း စတင်အသုံးပြုလာခဲ့သည်။

၎င်းသည် LANL preprint archive အဖြစ် ရူပဗေဒအတွက် စတင်ခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် နက္ခတ္တဗေဒ၊ သင်္ချာ၊ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ၊ ဇီဝဗေဒနှင့် စာရင်းအင်းပညာရပ်များအထိ တိုးချဲ့လာခဲ့သည်။ မူလ domain သည် xxx.lanl.gov ဖြစ်သော်လည်း၊ LANL ၏ စိတ်ဝင်စားမှုနည်းပါးလာမှုကြောင့် ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် Paul Ginsparg သည် Cornell တက္ကသိုလ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး arxiv.org ဟု အမည်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Butler |first=Declan |date=July 5, 2001 |title=Los Alamos Loses Physics Archive as Preprint Pioneer Heads East |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-07-05_412_6842/page/n20 |journal=Nature |volume=412 |issue=6842 |pages=3–4 |bibcode=2001Natur.412....3B |doi=10.1038/35083708 |pmid=11452262 |s2cid=1527860 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; အမည်သစ်သည် &quot;archive&quot; ဟူသော domain အဟောင်းနေရာတွင် Greek စာလုံး chi (X) ကိုအစားထိုးပြီး အချိုးညီစေရန် &quot;e&quot; ကိုဖယ်ရှား၍ ဖန်တီးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;wired2025&quot;&gt;{{Cite magazine|last=Han|first=Sheon|title=Inside arXiv—the Most Transformative Platform in All of Science|url=https://www.wired.com/story/inside-arxiv-most-transformative-code-science/|access-date=2025-03-28|magazine=Wired|language=en-US|issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;

'''arXiv''' သည် သုတေသနစာတမ်းများကို ဂျာနယ်များတွင် တရားဝင်မပုံနှိပ်မီ ကြိုတင်ဖြန့်ဝေသည့်စနစ် (Preprints) ကို အစောဆုံး စတင်အသုံးပြုပြီး အားပေးမြှင့်တင်ခဲ့သည့် ရှေ့ဆောင်ဝက်ဘ်ဆိုက်တစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။&lt;ref name=&quot;SPARC 2021&quot;&gt;{{cite web |date=25 October 2021 |title=Celebrating 30 Years of arXiv and Its Lasting Legacy on Scientific Advancement |url=https://sparcopen.org/news/2021/celebrating-30-years-of-arxiv-and-its-lasting-legacy-on-scientific-advancement/ |website=SPARC}}&lt;/ref&gt; ဤကဲ့သို့ စာတမ်းများကို ကြိုတင်မျှဝေပေးရာတွင် အောင်မြင်မှုရရှိခဲ့ခြင်းကြောင့် နောက်ပိုင်းတွင် သိပ္ပံစာတမ်းထုတ်ဝေရေးလောက၌ လူတိုင်းအခမဲ့ ဝင်ရောက်ဖတ်ရှုနိုင်စေမည့် '''&quot;Open Access&quot; (ပွင့်လင်းမြင်သာသော လွတ်လပ်စွာ ဖတ်ရှုခွင့်) လှုပ်ရှားမှု''' ပေါ်ပေါက်လာစေရန် တွန်းအားပေးနိုင်ခဲ့ပါသည်။&lt;ref name=&quot;SPARC 2021&quot; /&gt; လက်ရှိတွင် သင်္ချာပညာရှင်များနှင့် သိပ္ပံပညာရှင်များသည် ၎င်းတို့၏ သုတေသနစာတမ်းများကို ကမ္ဘာတစ်ဝန်းမှ မည်သူမဆို လွတ်လပ်စွာ ဝင်ရောက်ဖတ်ရှုနိုင်ရန်နှင့် ပညာရှင်အချင်းချင်း ပြန်လည်သုံးသပ်အကြံပြုနိုင်ရန်အတွက် arxiv.org ဝက်ဘ်ဆိုက်သို့ ပုံမှန်တင်ပြပေးလျက် ရှိကြပါသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Glanz |first=James |date=May 1, 2001 |title=The World of Science Becomes a Global Village; Archive Opens a New Realm of Research |url=https://www.nytimes.com/2001/05/01/science/world-science-becomes-global-village-archive-opens-new-realm-research.html |url-access=limited |newspaper=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; arXiv စနစ်ကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်ပေးနိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် တည်ထောင်သူ Paul Ginsparg သည် ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် ဂုဏ်ထူးဆောင် '''MacArthur Fellowship ဆု''' ကို ရရှိခဲ့ပါသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |author=Bill Steele |date=23 September 2002 |title=Cornell professor Paul Ginsparg, science communication rebel, named a MacArthur Foundation fellow; three other alumni also receive 'genius award' fellowships |url=https://www.news.cornell.edu/releases/sept02/ginsparg-MacArthur.ws.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027011146/https://news.cornell.edu/stories/2002/09/paul-ginsparg-named-macarthur-genius-fellow |archive-date=Oct 27, 2021 |website=Cornell Chronicle}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၃ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၇ ခုနှစ်အတွင်း arXiv ၏ နှစ်စဉ်အသုံးပြုစရိတ်မှာ ခန့်မှန်းခြေ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၈၂၆,၀၀၀ ဝန်းကျင် ရှိခဲ့ပါသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=March 28, 2012 |title=Cornell University Library arXiv Financial Projections for 2013-2017 |url=https://confluence.cornell.edu/download/attachments/127116484/arXiv+Business+Model.pdf |access-date=2017-02-26 |website=Confluence.cornell.edu}}&lt;/ref&gt; ဤအသုံးစရိတ်ကို Cornell တက္ကသိုလ်စာကြည့်တိုက်၊ Simons ဖောင်ဒေးရှင်းနှင့် အဖွဲ့ဝင်အင်စတီကျူးရှင်းများထံမှ ရရှိသော နှစ်စဉ်ကြေးများဖြင့် ပူးပေါင်းစိုက်ထုတ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ဤဘဏ္ဍာရေးပုံစံကို ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်တွင် Cornell တက္ကသိုလ်က စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ဝက်ဘ်ဆိုက်ကို ရေရှည်လည်ပတ်နိုင်ရန်အတွက် သုတေသနအဖွဲ့အစည်းများ၏ စာတမ်းဒေါင်းလုဒ်ဆွဲမှု ပမာဏအပေါ် မူတည်၍ နှစ်စဉ် စေတနာအလျောက် ရန်ပုံငွေထည့်ဝင်ကြရန် တောင်းဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ အဖွဲ့ဝင်အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုချင်းစီသည် arXiv ကို ကူညီပံ့ပိုးရန် ၅ နှစ်သက်တမ်းရှိ ရန်ပုံငွေထည့်ဝင်မှု ကတိကဝတ်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးကြရပါသည်။ အဖွဲ့အစည်းများ၏ အသုံးပြုမှုအဆင့်အတန်းအပေါ် မူတည်၍ နှစ်စဉ်ကြေးကို အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁,၀၀၀ မှ ၄,၄၀၀ အထိ အဆင့် (၄) ဆင့် သတ်မှတ်ထားပါသည်။ Cornell တက္ကသိုလ်အနေဖြင့် အဖွဲ့ဝင်အင်စတီကျူးရှင်းပေါင်း ၂၂၀ ခန့်ထံမှ နှစ်စဉ်အနည်းဆုံး ရန်ပုံငွေဒေါ်လာ ၅၀၄,၀၀၀ ရရှိရန် ရည်မှန်းထားပါသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=arXiv Member Institutions (2021) – arXiv about – Our Members |url=https://arxiv.org/about/ourmembers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404190446/https://info.arxiv.org/about/ourmembers |archive-date=2023-04-04 |access-date=2021-12-27 |website=arxiv.org}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် Cornell တက္ကသိုလ်စာကြည့်တိုက်သည် arXiv ၏ လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုနှင့် နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲရေးနှင့် ဘဏ္ဍာရေးတာဝန်အားလုံးကို လွှဲပြောင်းရယူခဲ့ပါသည်။ ထိုစဉ်က တည်ထောင်သူ Paul Ginsparg က ၎င်း၏လုပ်ငန်းအပေါ် သံယောဇဉ်ကြီးမားပုံကို ''&quot;ဒီအလုပ်က ခေတ္တခဏပဲ လာလုပ်ဖို့ ရည်ရွယ်ခဲ့တာပါ၊ အခုတော့ တစ်သက်တစ်ကျွန်း ကျခံလိုက်ရသလိုပါပဲ&quot;'' ဟု သတင်းမီဒီယာတစ်ခုတွင် ရွှန်းရွှန်းဝေဝေ အရွှန်းဖောက်ပြောကြားခဲ့ဖူးပါသည်။&lt;ref name=&quot;CHE 2011&quot;&gt;{{cite news |author=Fischman, Joah |date=August 10, 2011 |title=The First Free Research-Sharing Site, arXiv, Turns 20 With an Uncertain Future |url=http://chronicle.com/blogs/wiredcampus/the-first-free-research-sharing-site-arxiv-turns-20/32778 |access-date=August 12, 2011 |work=Chronicle of Higher Education}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း Paul Ginsparg သည် arXiv ၏ '''သိပ္ပံဆိုင်ရာ အကြံပေးဘုတ်အဖွဲ့''' နှင့် '''ရူပဗေဒဆိုင်ရာ အကြံပေးကော်မတီ''' တို့တွင် ဆက်လက်ပါဝင်ပြီး ကုမ္ပဏီအတွက် အရေးကြီးသော လမ်းညွှန်မှုများကို ဆက်လက်ကူညီပေးလျက်ရှိပါသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=arXiv Scientific Advisory Board {{!}} arXiv e-print repository |url=https://arxiv.org/about/people/scientific_ad_board |access-date=2020-10-10 |website=arxiv.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the Physics Archive {{!}} arXiv e-print repository |url=https://arxiv.org/help/physics |access-date=2020-10-10 |website=arxiv.org}}&lt;/ref&gt;

ကျော်ကြားလှသည့် Nature သိပ္ပံဂျာနယ်သည် ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် arXiv ကို '''&quot;သိပ္ပံလောကကို အသွင်ပြောင်းလဲပေးခဲ့သည့် ကွန်ပျူတာကုဒ် ၁၀ ခု&quot;''' ထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ချီးကျူးခဲ့ပါသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Perkel |first1=Jeffrey M. |date=2021 |title=Ten computer codes that transformed science |url=https://www.nature.com/articles/d41586-021-00075-2 |journal=Nature |volume=589 |issue=7842 |pages=344–348 |bibcode=2021Natur.589..344P |doi=10.1038/d41586-021-00075-2 |pmid=33473232}}&lt;/ref&gt; ထို့နောက် ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင်မူ arXiv သည် DataCite အဖွဲ့အစည်းနှင့် ပူးပေါင်းကာ ၎င်းတို့ထံ တင်ပြလာသော သုတေသနစာတမ်းများကို အင်တာနက်ပေါ်တွင် အလွယ်တကူ ရှာဖွေကိုးကားနိုင်မည့် '''DOI (Digital Object Identifier) နံပါတ်များ''' ကို စတင်သတ်မှတ်ပေးခဲ့ပါသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=New arXiv articles are now automatically assigned DOIs |url=https://blog.arxiv.org/2022/02/17/new-arxiv-articles-are-now-automatically-assigned-dois/ |access-date=4 April 2023}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လတွင် arXiv သည် Cornell တက္ကသိုလ်မှ ခွဲထွက်ကာ သီးခြားလွတ်လပ်သော အကျိုးအမြတ်မယူသည့် အဖွဲ့အစည်း (Nonprofit Organisation) တစ်ခုအဖြစ် ရပ်တည်သွားတော့မည်ဖြစ်ကြောင်း တရားဝင်ကြေညာခဲ့ပါသည်။ ဤကဲ့သို့ ခွဲထွက်ခြင်းကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့တွင် အောင်မြင်စွာ ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ပြီး၊ ရည်ရွယ်ချက်မှာ arXiv ၏ ရန်ပုံငွေရရှိမည့် လမ်းကြောင်းများကို ပိုမိုစုံလင်လာစေရန်နှင့် ဘဏ္ဍာရေးအင်အား ပိုမိုတောင့်တင်းလာစေရန် ဖြစ်ပါသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Brainard |first1=Jeffery |title=ArXiv, the pioneering preprint server, declares independence from Cornell |url=https://www.science.org/content/article/arxiv-pioneering-preprint-server-declares-independence-cornell |access-date=22 March 2026 |website=Science |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cornell Tech - arXiv |url=https://tech.cornell.edu/arxiv/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260320131019/https://tech.cornell.edu/arxiv/ |archive-date=20 March 2026 |access-date=22 March 2026 |website=Cornell Tech}}&lt;/ref&gt;

ထို့နောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် arXiv သည် ၎င်းတို့၏ ပထမဆုံးသော အမှုဆောင်အရာရှိချုပ် (CEO) အဖြစ် ဒေါက်တာ ပီနီလိုပီ လူးဝစ် (Penelope Lewis, PhD.) ကို ခန့်အပ်လိုက်ကြောင်းနှင့် သီးခြားလွတ်လပ်သော ဒါရိုက်တာအဖွဲ့ဝင်များကို ဖွဲ့စည်းလိုက်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပါသည်။ ဒေါက်တာ လူးဝစ်သည် ယခင်က [https://pubs.aip.org/ American Institute of Physics Publishing] တွင် ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေရေးဆိုင်ရာ အကြီးအကဲ (Chief Publishing Officer) အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ဖူးသလို [https://connect.acspubs.org/information-for-authors?utm_source=google&amp;utm_medium=cpc&amp;utm_campaign=IC001_ST0002D_T001562_Brand_Submission_Ad_Program&amp;src=IC001_ST0002D_T001562_Brand_Submission_Ad_Program&amp;utm_content={adgroup}&amp;utm_term=american%20chemical%20society%20journals&amp;gad_source=1&amp;gad_campaignid=20627783212&amp;gbraid=0AAAAApol6sLXnthIQOsPIZKst5BULTFrT&amp;gclid=CjwKCAjw4dDTBhAqEiwAkHYmSmJud5tW-UGG8bN-Q2jKaehXTMS3yEt7PGij0zRnh5m-Kzq4v9FpaxoC0NYQAvD_BwE American Chemical Society] တွင်လည်း အဆင့်မြင့်အမှုဆောင် တာဝန်များကို အဆင့်ဆင့် ထမ်းဆောင်ခဲ့ဖူးသည့် နည်းပညာနှင့် သိပ္ပံစာတမ်းထုတ်ဝေရေးလောကမှ ဝါရင့်ပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်ပါသည်။
== အချက်အလက်များ သိမ်းဆည်းသည့်စနစ်နှင့် ကုဒ်နံပါတ် သတ်မှတ်ပုံ ==
'''arXiv''' ဝက်ဘ်ဆိုက်ပေါ်ရှိ သုတေသနစာတမ်းတိုင်းတွင် အခြားစာတမ်းများနှင့် မရောထွေးစေရန်အတွက် သီးသန့်ခွဲခြားထားသော '''&quot;ကိုယ်ပိုင်မှတ်ပုံတင်အမှတ် (Unique Identifier)&quot;''' တစ်ခုစီ ရှိကြပါသည်။ ထိုမှတ်ပုံတင်နံပါတ်များကို အောက်ပါပုံစံများအတိုင်း စနစ်တကျ သတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

* '''ယနေ့ခေတ်သုံး ပုံစံအသစ် -''' &lt;code&gt;ခုနှစ်လစနစ်.အစဉ်လိုက်နံပါတ်&lt;/code&gt; (ဥပမာ - &lt;code&gt;၁၅၀၇.၀၀၁၂၃&lt;/code&gt;) ''&lt;code&gt;YYMM.NNNNN&lt;/code&gt;, e.g. &lt;code&gt;1507.00123&lt;/code&gt;''
* '''ယခင်သုံး ပုံစံဟောင်း -''' &lt;code&gt;ခုနှစ်လစနစ်.အစဉ်လိုက်နံပါတ်အတို&lt;/code&gt; (ဥပမာ - &lt;code&gt;၀၇၀၄.၀၀၀၁&lt;/code&gt;) ''&lt;code&gt;YYMM.NNNN&lt;/code&gt;, e.g. &lt;code&gt;0704.0001&lt;/code&gt;''
* '''အစောပိုင်းကာလ စာတမ်းဟောင်းများအတွက် ပုံစံ -''' &lt;code&gt;ဘာသာရပ်အမျိုးအစား/ခုနှစ်လစနစ်အစဉ်လိုက်နံပါတ်&lt;/code&gt; (ဥပမာ - &lt;code&gt;hep-th/၉၉၀၁၀၀၁&lt;/code&gt;) ''&lt;code&gt;arch-ive/YYMMNNN&lt;/code&gt;, e.g. &lt;code&gt;hep-th/9901001&lt;/code&gt;''

စာတမ်းတစ်ခုတည်းကိုပဲ အချက်အလက်များ ထပ်မံဖြည့်စွက်၍ ဗားရှင်းအမျိုးမျိုး ပြင်ဆင်မွမ်းမံထားပါက စာတမ်းနံပါတ်၏ အဆုံးတွင် ဗားရှင်းနံပါတ်ကိုပါ ပူးတွဲဖော်ပြပေးပါသည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;code&gt;1709.08980v1&lt;/code&gt; ဟု ပြသထားလျှင် ၎င်းစာတမ်း၏ ပထမဆုံးဗားရှင်းဖြစ်ကြောင်း သိနိုင်ပါသည်။ အကယ်၍ စာတမ်းနံပါတ်နောက်တွင် ဗားရှင်းနံပါတ် သီးခြားဖော်ပြမထားပါက စနစ်က နောက်ဆုံးထွက်ရှိထားသည့် အသစ်ဆုံးဗားရှင်းစာတမ်းကိုသာ မူလအတိုင်း အလိုအလျောက် ပြသပေးမည် ဖြစ်ပါသည်။

၎င်းအပြင် '''arXiv''' သည် စာတမ်းများကို ရှာဖွေရလွယ်ကူစေရန် ဘာသာရပ်အလိုက် '''အမျိုးအစားခွဲခြားသည့်စနစ် (Category System)''' ကိုလည်း အသုံးပြုထားပါသည်။ သုတေသနစာတမ်းတစ်ခုချင်းစီတွင် ၎င်းနှင့်သက်ဆိုင်သည့် ဘာသာရပ်ခေါင်းစဉ်တစ်ခု သို့မဟုတ် တစ်ခုထက်ပို၍ သတ်မှတ်ပေးထားပါသည်။ အချို့သော ဘာသာရပ်ခေါင်းစဉ်များတွင် ပိုမိုတိကျစေရန် အဆင့် (၂) ဆင့်အထိ ခွဲခြားထားပါသည်။ နမူနာအားဖြင့် &lt;code&gt;q-fin.TR&lt;/code&gt; ဟု ပြထားလျှင် ၎င်းသည် &quot;အရေအတွက်အခြေပြု ဘဏ္ဍာရေးပညာ (Quantitative Finance)&quot; အုပ်စုကြီးထဲမှ &quot;ကုန်သွယ်မှုနှင့် ဈေးကွက်ဖွဲ့စည်းပုံအသေးစိတ် (Trading and Market Microstructure)&quot; ဆိုသည့် ဘာသာရပ်ခွဲဖြစ်ကြောင်း သိရှိနိုင်ပါသည်။ အချို့ဘာသာရပ်များတွင်မူ အဆင့် (၁) ဆင့်တည်းသာ ရှိတတ်ပြီး၊ ဥပမာအားဖြင့် &lt;code&gt;hep-ex&lt;/code&gt; ဟု ပြထားပါက &quot;စွမ်းအင်မြင့်ရူပဗေဒ လက်တွေ့စမ်းသပ်ချက်များ (High Energy Physics Experiments)&quot; ဘာသာရပ်ကို ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
==ကိုးကား==
{{Reflist}}


{{Website-stub}}</text>
      <sha1>96eb7dlht1rwx073kmdol0y2yq38818</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Renamed user a5e0f266d6b82db09f3e70084efc2780</title>
    <ns>3</ns>
    <id>131223</id>
    <revision>
      <id>1059636</id>
      <parentid>507790</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T09:20:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Squasher</username>
        <id>48747</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:King Muli 12]] မှ [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Renamed user a5e0f266d6b82db09f3e70084efc2780]] သို့ စာမျက်နှာကို ပြန်ညွှန်းချန်မထားဘဲ Squasher က ရွှေ့ခဲ့သည်: အသုံးပြုသူ &quot;[[Special:CentralAuth/King Muli 12|King Muli 12]]&quot; ကို &quot;[[Special:CentralAuth/Renamed user a5e0f266d6b82db09f3e70084efc2780|Renamed user a5e0f266d6b82db09f3e70084efc2780]]&quot; သို့ အမည်ပြောင်းလဲစဉ် စာမျက်နှာအား အလိုအလျောက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း</comment>
      <origin>507790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8503" sha1="8kfdoct87g7j0bae8wabtoe3sel973u" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် King Muli 12 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် ကျူတိုရီရယ်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[WP:TUTOR|ကျူတိုရီရယ်]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [http://unicode.today/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [http://unicode.today/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, like 'Interwikis' and updating images from Commons, etc.  So don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၅:၃၄၊ ၂၄ မတ် ၂၀၂၀ (UTC)</text>
      <sha1>8kfdoct87g7j0bae8wabtoe3sel973u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဝိဘာသာစကား</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133512</id>
    <revision>
      <id>1059573</id>
      <parentid>870378</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T21:00:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1059573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8581" sha1="t6cemxlc1y9o2wmysjbfp3d5unqdlxo" xml:space="preserve">{{Template:Infobox language|name=Kawi|nativename={{jav|ꦨꦴꦰꦏꦮꦶ}} ''ဘာၑါကဝိ''|altname=Old Javanese|states=[[Java (island)|Java]], [[Bali]], [[Madura]], [[Lombok]]|region=[[Indonesia]]|era=[[literary language]], developed into Middle Javanese by 13th–14th century|familycolor=Austronesian|fam2=[[Malayo-Polynesian languages|Malayo-Polynesian]]|fam3=[[Javanic languages|Javanic]]|fam4=|iso2=kaw|iso3=kaw|glotto=kawi1241|glottorefname=ကဝိ|linglist=kaw}} '''ကဝိ''' (သို့) '''ရှေးဂျာဗား'''သည် [[ဂျာဗား ဘာသာစကား|ဂျာဗားဘာသာစကား]]၏ သက်တမ်းအရင့်ဆုံးအဆင့်ဖြစ်သည်။ ၎င်းကိုယခု ဂျာဗားအလယ်ပိုင်း နှင့် [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]] [[အရှေ့ ဂျာဗား|အရှေ့ဂျာဗား]] တစ်ခုလုံး၏ [[အရှေ့ ဂျာဗား|အရှေ့ပိုင်းတွင်]] ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။ စာပေဘာသာစကားအနေနှင့် ကဝိသည် ဂျာဗားတစ်လျှောက်နှင့် Madura ကျွန်း၊ ဘာလီ နှင့် Lombok ကျွန်းများပေါ်တွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ထိုကဝိသည် [[သင်္သကရိုက်ဘာသာစကား|သင်္သကရိုက်]] ဘာသာမှမွေးစားထားသည့် စကားလုံးဖြစ်ပြီး ဆက်လက်ဖွံ့ဖြိုးမှု မရှိတော့ပေ။ ဤစာပေသည်  ခေတ်သစ်ဂျာဗားစကားကို အထောက်အကူ ပြုပါသည်။  

== နာမည် ==
[[သင်္သကရိုက်ဘာသာစကား|သင်္သကရိုက်]]ဘာသာမှ“ ကဝိ” ( {{Template:Script/Java|ꦨꦴꦰꦏꦮꦶ}} ''ဘာၑါကဝိ'') ဟူသောအမည်များကိုकवि ''ကဝိ'' &quot;ကဗျာ&quot; နှင့် 'ရှေးဂျာဗား' ကိုအပြန်အလှန်လဲလှယ်အသုံးပြုသည်။ သို့သော်တစ်ခါတစ်ရံ 'ရှေးဂျာဗား' ကိုခေတ်သစ်ဂျာဗားလူမျိုးတို့၏မျိုးရိုးမှဆင်းသက်လာသောသမိုင်းကြောင်းအရ ပြောဆိုခဲ့သည့် ဘာသာစကား အဖြစ် အသိမှတ်ပြု သုံးစွဲသည်။ ကဝိဟူသောအမည်ကို စံသတ်မှတ်ထားသည့် &quot;ရှေးဂျာဗား&quot;ဟူသည် အရေးအသား ပုံစံဖြင့်သာ ကန့်သတ်ထားသဖြင့် အချို့ စာပေများတွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ 

== ကြည့်ရှုပါ ==

* Bhinneka Tunggal Ika 
* Johan Hendrik Caspar Kern 
* Eugenius Marius Uhlenbeck 
* ပီတရက်စ် ဂျိုးဇက်ဖ် ဇူးအက်မာလတာရ် 
* ရှေးမလေး 

== ကိုးကားချက်များ ==
{{Template:Reflist}}

== ကျမ်းကိုးစာရင်း ==

* de Casparis, ဂျေ ။, ''အင်ဒိုနီးရှား Palaeography   အင်ဒိုနီးရှား၌အစကတည်းကမှ c အထိ။'' ''အေဒီ 1500'', Leiden / Koln, 1975 
* ဖလော်ရီဒါ၊ နန်စီကေ၊ ''ဆူရာကာတာရှိဂျာဗားစာပေစာတမ်းများ - ကရာတိုတန်ဆူရာကာတာ၏နိဒါန်းနှင့်လက်ရေးမူ'' များ၊ အရှေ့တောင်အာရှကော်နဲလ် Univ၊ ၁၉၉၃ {{Template:ISBN|0-87727-603-X}}    
* Wilhelm von Humboldt ၏ ''&quot;Über die Kawi-Sprache ((Kawi Language On))&quot;'' - ၁၈၃၆ [https://books.google.com/books?id=EgYJAAAAQAAJ&amp;printsec=frontcover အတွဲ ၁၊] [https://books.google.com/books?id=xfEUAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover အတွဲ ၂၊] [https://books.google.com/books?id=cwYJAAAAQAAJ&amp;printsec=frontcover အတွဲ ၃ ။] 
* Poerbatjaraka dan Tardjan Hadiwidjaja, 1952, KepustWiki Djawa '။ ဂျေကာတာ / အမ်စတာဒမ်။ 
* Avenir Stepanovich Teselkin၊ [http://cmip.library.cornell.edu/cgi/t/text/text-idx?c=cmip;idno=cmip054 ''ဂျာဗားအို (Kawi)''] {{Dead link|date=October 2026 }} Ithaca, NY၊ Modern Indonesia Project, အရှေ့တောင်အာရှအစီအစဉ်၊ Cornell University, 1972 
* Teeuw, အေ နှင့် SO ရော့ဘ်ဆန်။ 2005 ''Bhomāntaka'' edited နှင့်ဘာသာပြန်ထားသော ''  : Bhoma'' Leiden ''သေဆုံးခြင်း'' : KITLV Press, Series: Bibliotheca Indonesia; ၃၂ ။ {{Template:ISBN|90-6718-253-2}} [[ISBN (identifier)|ISBN]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/90-6718-253-2|90-6718-253-2]] 
* EM Uhlenbeck, 1964, di dalam bukunya   : &quot;ဂျာဗားနှင့်မာဒူရာဘာသာစကားများအားလေ့လာခြင်းဆိုင်ရာလေ့လာမှုတစ်ခု&quot;၊ The Hague: Martinus Nijhoff 
* Mary S. Zurbuchen၊ ''ဂျာဗားနီးယားဘာသာစကားနှင့်စာပေနိဒါန်း - Kawi Prose Anthology'' မီချီဂန်တက္ကသိုလ်၊ ၁၉၇၆ 
* PJ Zoetmulder, SO Robson, Darusuprapta, ၁၉၉၅၊ ''Kamus Jawa Kuna - အင်ဒိုနီးရှား'' ၊ ဂျကာတာ - Gramedia dan Instituut voor Taal, Land- en Volkenkunde (KITLV) ။ SO Robson Bekerja sama dengan Penerjemah: Darusuprapta နှင့် Sumarti Suprayitna ။ {{Template:ISBN|979-605-347-0}} [[ISBN (identifier)|ISBN]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/979-605-347-0|979-605-347-0]] 
* 1992-1993, Bahasa parwa   : Tatabahasa Jawa Kuna: Yogyakarta: Gadjah Mada University Press ။ Bekerja sama dengan IJ Poedjawijatna ။ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင်တတိယအကြိမ်မြောက်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည် 
* {{In lang|nl}}  [[ Petrus Josephus Zoetmulder |Petrus Josephus Zoetmulder]], 1950, ''De Taal van het Adiparwa'', [[ဘန်ဒေါင်းမြို့|Bandung]] - Nix 
* Petrus Josephus Zoetmulder, 1982, ''Old Javanese - အင်္ဂလိပ်အဘိဓာန်'' ၊ The Hague: Martinus Nijhoff ။ 2 v ။ (xxxi, 2368 p ။ SO Robson နှင့် ပူးပေါင်း၍) ။ {{Template:ISBN|90-247-6178-6}} [[ISBN (identifier)|ISBN]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/90-247-6178-6|90-247-6178-6]] 
* {{In lang|id}}  Petrus Josephus Zoetmulder၊ ၁၉၉၅၊ ''Kamus Jawa Kuna - အင်ဒိုနီးရှား'' SO Robson နှင့်ပူးပေါင်းသည်။ ဘာသာပြန်သူများ၊ Darusuprapta, Sumarti Suprayitna ။ ဂျကာတာ: ရလဒ် Kerja sama Perwakilan Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde dengan Penerbit PT Gramedia Pustaka Utama, 1995. 2 v ။ ; 1. A-0, 2. PY ။ 

== ပြင်ပလင့်များ ==

* [https://web.archive.org/web/20041207051056/http://www.bucalic.de/lontars/index.html lontar] (palmleaf စာမူများ) အကြောင်း။
* [http://sealang.net/ojed/index.htm Old Javanese ၏ Zoetmulder အဘိဓာန်အဘိဓာန်] ( SEAlang စာကြည့်တိုက် ) 
* [http://sealang.net/oldjava/ ဂျာဗား] နီးယားကမ္ [http://sealang.net/oldjava/ ပည်း] စာများ ( SEAlang စာကြည့်တိုက် ) 
* တိုကျိုနိုင်ငံခြားလေ့လာရေးတက္ကသိုလ်မှ [http://www.aa.tufs.ac.jp/en/training/ilc/ilc-list/20152 ဂျာဗားနီးယား] နိုင်ငံ၏ [http://www.aa.tufs.ac.jp/en/training/ilc/ilc-list/20152 နိဒါန်း] (ဝဘ်စာမျက်နှာသည်ဂျပန်ဘာသာဖြင့် pdf အင်္ဂလိပ်စာဖြင့်ရေးသည်)</text>
      <sha1>t6cemxlc1y9o2wmysjbfp3d5unqdlxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တိုင်လူမျိုးများ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148041</id>
    <revision>
      <id>1059597</id>
      <parentid>1047657</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55426-13</username>
        <id>149616</id>
      </contributor>
      <comment>/* သမိုင်းကြောင်းနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ */</comment>
      <origin>1059597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39432" sha1="9v3kom067bmq0f8z0l355wvv61863yy" xml:space="preserve">{{Short description|ခရာ-တိုင် ဘာသာစကားပြော လူမျိုးနွယ်စုများ}}
{{Distinguish|text=[[ထိုင်းလူမျိုး]] (ထိုင်းနိုင်ငံရှိ တိုင်နွယ်ဖွား လူမျိုးစုတစ်ခု)}}
{{Infobox ethnic group
| group            = တိုင်လူမျိုး (Tai peoples)
| native_name      = {{unbulleted list|တႆး (ရှမ်း)|ᨴᩱ᩠ᨿ (တိုင်လူး)|ᥖᥭᥰ (တိုင်လေ)}}
| image            = File:Gerner Tai-Kadai migration route.png
| caption          = တိုင်လူမျိုးများ၏ သမိုင်းဝင် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု လမ်းကြောင်းများ
| popplace         = '''[[အရှေ့တောင်အာရှ]]'''&lt;br /&gt; [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]&lt;br /&gt; '''[[အရှေ့အာရှ]]'''&lt;br /&gt; [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်၊ ကွမ်ရှီး)&lt;br /&gt; '''[[တောင်အာရှ]]'''&lt;br /&gt; [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] (အာသံ)
| pop              = ၉၃ သန်းခန့်
| langs            = [[ခရာ-တိုင် ဘာသာစကားများ]] (အဓိကအားဖြင့် တိုင်ဘာသာစကားအခွဲများ)
| rels             = အများစုမှာ [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| related          = [[ခရာ-တိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-တိုင်နွယ်ဝင် လူမျိုးများ]]
}}
'''တိုင်လူမျိုး''' ({{lang-en|Tai peoples}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်းလူမျိုး''' တို့သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]၊ [[တောင်အာရှ]]နှင့် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်းတို့တွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ဘုံဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုကို ပြောဆိုကြသော လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် တိုင်နွယ်ဖွား လူမျိုးစုဝင်ပေါင်း ၉၃ သန်းခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရပြီး [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]]နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] (အာသံပြည်နယ်) တို့တွင် အများစု နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). (2021). ''Ethnologue: Languages of the World''.&lt;/ref&gt; ရှေးဦးတိုင်လူမျိုးများသည် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းဒေသမှ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။

== သမိုင်းကြောင်းနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ ==

=== ရှေးဦးတိုင်လူမျိုးများနှင့် ဗီဇအစပြုမှု ===
တိုင်လူမျိုးများ၏ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းကြောင်းသည် ဘာသာဗေဒ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဗေဒဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅,၀၀၀ ကျော်ကပင် အမြစ်တွယ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအရ ရှေးဦးတိုင်လူမျိုး (Proto-Tai) များသည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းရှိ [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းဒေသတွင် အခြေပြုခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့အကြားတွင် ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ပြသသည့် Y-DNA Haplogroup O1a (O-M119) နှင့် O1b1 (O-M95) တို့ ထင်ရှားစွာ ပါဝင်နေခြင်းက ၎င်းတို့သည် အိမ်နီးချင်း [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်၊ခမာ၊ပလောင်၊ဝ)]] နှင့် [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ|အော်စထရိုနီးရှန်း (အင်ဒိုနီးရှား၊ဖိလစ်ပိုင်၊မလေး)]] နွယ်ဝင်များနှင့် ဗီဇချင်း နီးစပ်မှုရှိကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2021&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2021). Contrasting maternal and paternal genetic variation of hunter–gatherer groups in Thailand. *Scientific Reports*.&lt;/ref&gt; အထူးသဖြင့် O1a သည် ကျောက်ခေတ်သစ်ကာလ တရုတ်ပြည် အရှေ့တောင်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက်ရှိ စိုက်ပျိုးရေး လူ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ဆက်နွှယ်နေပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်ပြည်မကြီး၏ နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများကြောင့် တိုင်လူမျိုးများသည် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းဆင်းသက်ခဲ့ကြသည်။

=== တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းခြင်းနှင့် သွေးနှောပေါင်းစည်းမှု ===
ဘီစီ (၃) ရာစုနှင့် အေဒီ (၁) ရာစုအကြားတွင် ဟန်မင်းဆက်၏ နယ်မြေတိုးချဲ့မှုများကြောင့် တိုင်လူမျိုးများသည် ယနေ့ခေတ် ကွမ်ရှီးနှင့် ဗီယက်နမ်မြောက်ပိုင်းဒေသများသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြသည်။ ဤကာလအတွင်း မျိုးရိုးဗီဇအရ အရှေ့အာရှသားများနှင့် ဒေသရင်း အရှေ့တောင်အာရှသားများအကြား သွေးနှောပေါင်းစည်းမှုများ ပိုမိုဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကာ၊ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ပြသသည့် mtDNA Haplogroups များဖြစ်သော B5a, F1a နှင့် M7b တို့သည် တိုင်လူမျိုးစုများအကြား ပျံ့နှံ့လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;He2020&quot;&gt;He, J., et al. (2020). Genetic origin and linguistic affinity of the Tai–Kadai-speaking Sui people. *American Journal of Physical Anthropology*.&lt;/ref&gt;

=== နန်းချောင်းခေတ်နှင့် တိုင်မင်းဆက်များ ပေါ်ထွန်းလာခြင်း ===
အေဒီ ၈ ရာစုမှ ၁၂ ရာစုအတွင်းသည် တိုင်လူမျိုးများ၏ အကြီးမားဆုံးသော ရွှေ့ပြောင်းမှုကာလဖြစ်ပြီး၊ နန်ချောင် (Nanzhao) နိုင်ငံတော်၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုနှင့်အတူ တိုင်လူမျိုးများသည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း၊ သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ကျောက်ဖယားမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်သို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ဤရွှေ့ပြောင်းမှုသည် သမိုင်းပညာရှင် David Wyatt ၏ အဆိုအရ စိုက်ပျိုးရေးအတွက် မြေနုလွင်ပြင်များကို ရှာဖွေခြင်းနှင့် စစ်ရေးအရ နယ်မြေချဲ့ထွင်ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်နေပြီး၊ ယင်းမှတစ်ဆင့် [[မိုင်းမော|မိုင်းမောလုံ]] (Mong Mao)၊ [[လန်န (နိုင်ငံတော်)|လန်နာ]] (Lanna) နှင့် [[ဆူခိုထိုင်း]] (Sukhothai) ကဲ့သို့သော အားကောင်းသည့် တိုင်မင်းဆက် နိုင်ငံတော်များ ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Wyatt2003&quot;&gt;Wyatt, D. K. (2003). *Thailand: A Short History*.&lt;/ref&gt;

=== မွန်ဂိုကျူးကျော်မှုနှင့် နောက်ပိုင်းဖြစ်တည်မှု ===
၁၃ ရာစုတွင် မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် နန်ချောင်နိုင်ငံ ကျဆုံးမှုတို့သည် တိုင်လူမျိုးများ၏ ရွှေ့ပြောင်းမှုကို ပိုမိုမြန်ဆန်စေခဲ့ကာ၊ အနောက်ဘက်သို့ အာသံပြည်နယ် (အာဟုမ်) အထိလည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်သို့ မလေးကျွန်းဆွယ်အထိလည်းကောင်း ရောက်ရှိသွားစေခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ် တိုင်နွယ်ဝင်များတွင် တွေ့ရှိရသော Haplogroup O2 (O-M122) သည် နောက်ပိုင်းမှ ရောက်ရှိလာသော အရှေ့အာရှ(ဟန်တရုတ်၊ဗမာ၊ကချင်) ဗီဇစီးဆင်းမှုများကို ပြသနေပြီး၊ ယင်းသည် တိုင်လူမျိုးများ၏ သမိုင်းတစ်လျှောက် အခြားလူမျိုးစုများနှင့် အပြန်အလှန် ထိတွေ့ပေါင်းစည်းခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်ကို ခိုင်မာစေသည်။&lt;ref name=&quot;Pitta2021&quot;&gt;Pitta, S., et al. (2021). Genetic History of Southeast Asian Populations. *Human Biology*.&lt;/ref&gt; 

ဤကဲ့သို့ ရှည်လျားလှသော ရွှေ့ပြောင်းမှုခရီးစဉ်တစ်လျှောက် တိုင်လူမျိုးများသည် မိမိတို့၏ ဘုံအက္ခရာ၊ စိုစွတ်စပါးစိုက်ပျိုးနည်းစနစ်နှင့် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုတို့ကို ဒေသအသီးသီးသို့ သယ်ဆောင်အခြေချနိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် ယနေ့ အရှေ့တောင်အာရှ၏ လူဦးရေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အချိုးအစားတွင် အဓိကကျသော အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် ရပ်တည်နေခြင်း ဖြစ်လေသည်။

== ယဉ်ကျေးမှု ==

တိုင် လူမျိုးများ၏ ယဉ်ကျေးမှု ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်သည် အရှေ့တောင်အာရှ သမိုင်းတစ်လျှောက် အခြားသော လူမျိုးစုကြီးများနှင့် အပြန်အလှန် ထိတွေ့ဆက်ဆံရာမှ ၎င်းတို့၏ အကောင်းဆုံးသော ဓလေ့ထုံးစံများကို မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သဟဇာတဖြစ်အောင် ပေါင်းစပ်ဖန်တီးနိုင်ခဲ့သည့် ထူးခြားသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုဝန်းကျင်မှစ၍ တောင်ဘက်သို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာခဲ့ကြသော တိုင်တို့သည် ဒေသခံ မွန်-ခမာ (Mon-Khmer) များထံမှ အဆင့်မြင့် ဗိသုကာပညာ၊ စိုက်ပျိုးရေးစနစ်နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရများကို အခြေခံအဖြစ် မှီးငြမ်းရယူခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ယနေ့ခေတ် ထိုင်းနှင့် ကမ္ဘောဒီးယား နယ်စပ်ရှိ တိုင်နွယ်ဝင်များ၏ ယဉ်ကျေးမှုတွင် ခမာတို့၏ အနုပညာလွှမ်းမိုးမှုကို ထင်ရှားစွာ တွေ့မြင်နိုင်ပေသည်။&lt;ref name=&quot;coedes&quot;&gt;G. Coedès, &quot;The Indianized States of Southeast Asia&quot;, 1968.&lt;/ref&gt;
ထိုနည်းတူစွာပင် တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burman) အုပ်စုဝင် အိမ်နီးချင်း ဗမာတို့ထံမှလည်း အုပ်ချုပ်ရေး ယန္တရား၊ ဓမ္မသတ်ဥပဒေများနှင့် ပြက္ခဒိန်တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ နက္ခတ္တဗေဒ ပညာရပ်များကို လေ့လာမှတ်သားခဲ့ကြပြီး၊ ယင်းလွှမ်းမိုးမှုများကို လန်နာ (ဇင်းမယ်) နှင့် မြန်မာပြည်ရှိ ရှမ်းလူမျိုးများ၏ နန်းတွင်းအစဉ်အလာများတွင် အခိုင်အမာ တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;lieberman-2003&quot;&gt;Victor Lieberman, &quot;Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context&quot;, 2003.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် တိုင်တို့၏ မူရင်းဒေသဖြစ်သော ယူနန်ပြည်နယ် တစ်ဝိုက်ရှိ တိုင်လူး (Tai Lue) နှင့် တိုင်လေ (Tai Nuea) ကဲ့သို့သော တိုင်လူမျိုးစုများအပေါ်တွင်မူ တရုတ်ယဉ်ကျေးမှု၏ လွှမ်းမိုးမှုက ပိုမိုအားကောင်းခဲ့ကာ လက်ဖက်စိုက်ပျိုးခြင်း၊ ပိုးထည်ယက်လုပ်ခြင်းနှင့် အစားအစာ ချက်ပြုတ်ပုံ ဓလေ့စရိုက်များကို ရယူပေါင်းစပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;wyatt&quot;&gt;David K. Wyatt, &quot;Thailand: A Short History&quot;, 2003.&lt;/ref&gt;
ဤသို့ဖြင့် တိုင်လူမျိုးများသည် မိမိတို့ အခြေချရာ ဒေသအသီးသီးအလိုက် အစဉ်အလာ လူမှုစီးပွား ဓလေ့များကို ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ယနေ့ခေတ် ရှမ်း၊ ထိုင်း၊ လာအိုနှင့် တရုတ်ပြည်ရှိ တိုင်နွယ်ဝင်တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများသည် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသအလိုက် မတူကွဲပြားသော ရောင်စဉ်များအဖြစ် တည်တံ့နေခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;conway-2006&quot;&gt;Susan Conway, &quot;The Shan: Culture, Art and Crafts&quot;, 2006.&lt;/ref&gt;
ဤကဲ့သို့သော ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်ခြင်း အလေ့အထကို ယနေ့တိုင်အောင် အစားအသောက်၊ ဘာသာစကားနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများတွင် ထင်ရှားစွာ တွေ့မြင်နိုင်သည်။ သာဓကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရှမ်းလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် မြန်မာ့ဟန်များ ပါဝင်နေခြင်း၊ ထိုင်းနိုင်ငံရှိ ထိုင်း (Thai) တို့တွင် ခမာဗိသုကာနှင့် ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးနေခြင်း၊ တရုတ်ပြည်ရှိ တိုင်လူမျိုးစုများတွင် တရုတ်ရိုးရာ နေထိုင်မှုပုံစံများ ရောယှက်နေခြင်းတို့က တိုင်လူမျိုးများ၏ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေ ရှင်သန်နိုင်စွမ်းနှင့် ပေါင်းစပ်ယဉ်ကျေးမှု ဖန်တီးနိုင်စွမ်း အားကောင်းပုံကို ထင်ရှားစွာ ပြသနေပေသည်။

== ယဉ်ကျေးမှုကြိုးဝိုင်းများ ==
[[တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားများ]] ပြောဆိုသူများသည် အရှေ့တောင်အာရှနှင့် အာရှတောင်ပိုင်းတစ်လွှား ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ပထဝီဝင် အနေအထား၊ ကိုးကွယ်သည့် ဘာသာနှင့် သမိုင်းကြောင်း နောက်ခံတို့အပေါ် အခြေခံ၍ ယဉ်ကျေးမှုကြိုးဝိုင်း (၄) ခုအဖြစ် အဓိက ခွဲခြားနိုင်သည်:&lt;ref name=&quot;Ostapirat2000&quot;&gt;Ostapirat, Weera (2000). ''Proto-Kra''. Linguistics of the Tibeto-Burman Area.&lt;/ref&gt;

=== ၁။ လန်နာ ယဉ်ကျေးမှုကြိုးဝိုင်း ===
ဤကြိုးဝိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] အရှေ့ပိုင်း၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်းနှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ဤဒေသရှိ တိုင်မျိုးနွယ်စုများမှာ [[တိုင်ခွန်လူမျိုး|ဂုံရှမ်း]] (Tai Khun)၊ [[တိုင်လူးလူမျိုး|လူးရှမ်း]] (Tai Lue) နှင့် [[ယွမ်လူမျိုး|တိုင်ယွန်း]] (Tai Yuan) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ 

၎င်းတို့သည် မွန်နှင့် ဗမာ အက္ခရာများထံမှ ဆင်းသက်လာသော '''တိုင်သမ် (Tai Tham / ဓမ္မအက္ခရာ)''' ကို ဘုံစာပေအဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Grabowsky2007&quot;&gt;Grabowsky, Volker (2007). ''The Lanna Cultural Circle''. Silkworm Books.&lt;/ref&gt; ဂုံရှမ်းနှင့် လူးရှမ်း ဘာသာစကားများသည် ဗဟိုထိုင်းစကားနှင့် အသံထွက် ၈၀% ခန့် တူညီသဖြင့် အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း မြင့်မားသည်။

=== ၂။ ရှမ်း သို့မဟုတ် မိုင်းမောလုံ ကြိုးဝိုင်း ===
ဤကြိုးဝိုင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း)၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]] နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] [[အာသံပြည်နယ်]] နှင့် [[အာရုဏာချယ်ပရာဒေရှ်ပြည်နယ်]] တို့အထိ ကျယ်ပြန့်သည်။ ပါဝင်သော မျိုးနွယ်စုများမှာ [[ရှမ်းလူမျိုး|တိုင်းလုံ (ရှမ်းကြီး)]]၊ မောရှမ်း၊ [[တိုင်းခန္တီးလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း]] နှင့် တိုင်းလေ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ 

၎င်းတို့သည် အဝိုင်း ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသည့် '''တိုင်တို (သို့မဟုတ်) တိုင်လုံ''' အက္ခရာကို အသုံးပြုကြပြီး မြန်မာအရေးအသားစနစ်၏ လွှမ်းမိုးမှု အားကောင်းသည်။ တိုင်-ကဒိုင် ရင်းမြစ်ဖြစ်သော်လည်း တိဗက်-ဗမာနွယ် မြန်မာဘာသာစကား၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် အသံနေအသံထားမှာ ဂုံ၊ လူး၊ ထိုင်း စကားများနှင့် သိသိသာသာ ကွဲပြားသွားသည်။

=== ၃။ ဆိုင်ယမ် ကြိုးဝိုင်း ===
ထိုင်းနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း [[ကျောက်ဖရားမြစ်]] ဝှမ်းဒေသကို အခြေပြုပြီး [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း (Siamese)]] လူမျိုးများ အဓိက ပါဝင်သည်။ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]] ယဉ်ကျေးမှုနှင့် [[ပါဠိဘာသာ|ပါဠိ]]၊ [[သက္ကတဘာသာ|သက္ကတ]] ဝေါဟာရများ အများဆုံး ရောနှောပါဝင်သည်။ ခမာအက္ခရာမှတစ်ဆင့် ပြုပြင်ဖန်တီးထားသော ထိုင်းအက္ခရာကို အသုံးပြုကြသည်။

=== ၄။ လာအို-အီသန် ကြိုးဝိုင်း ===
[[မဲခေါင်မြစ်]] ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ [[လာအိုနိုင်ငံ]] နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်း (အီသန်ဒေသ) တို့ ပါဝင်သည်။ [[လာအိုလူမျိုး]] နှင့် [[အီသန်လူမျိုး]] တို့ ပါဝင်ကြသည်။ သမိုင်းဝင် လန်ဆန်း (လင်းဇင်) အင်ပါယာ၏ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းထားကြပြီး &quot;ခေန်း&quot; (Khene) ဟုခေါ်သော ရိုးရာ လေမှုတ်တူရိယာမှာ ၎င်းတို့ ယဉ်ကျေးမှု၏ အဓိက အမှတ်အသား ဖြစ်သည်။

== တိုင်လူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာချက် ==

'''အနောက်တောင်တိုင်''' (Southwestern Tai) မျိုးနွယ်စုများသည် [[တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားများ]] မိသားစု၏ အကြီးမားဆုံးသော အခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့အကြားတွင် ဘာသာစကားအရ နီးစပ်မှုရှိသော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇ (Genetic) ပိုင်းတွင် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများ ရှိနေသည်။&lt;ref name=&quot;Pittayaporn2009&quot;&gt;Pittayaporn, Pittayawat (2009). ''The Phonology of Proto-Tai''. PhD dissertation, Cornell University.&lt;/ref&gt;

=== ဘာသာစကားဆိုင်ရာ ကွဲပြားမှု ===

အနောက်တောင်တိုင် ဘာသာစကားများကို အဓိကအားဖြင့် အုပ်စု (၃) စု ခွဲခြားနိုင်သည်:

# '''ရှမ်း-ခန္တီး အုပ်စု (Shan-Khamti):''' [[ရှမ်းဘာသာစကား]]၊ [[တိုင်းခန္တီးလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း]] နှင့် တိုင်လေ ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။ ဤအုပ်စုသည် အသံထွက် ပြတ်သားပြီး တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကို အများဆုံး ခံရသည်။
# '''ယွန်း-လူး-ဂုံ အုပ်စု (Lanna-Lue-Khun):''' [[တိုင်ခွန်လူမျိုး|ဂုံရှမ်း]]၊ [[တိုင်လူးလူမျိုး|လူးရှမ်း]] နှင့် [[ယွမ်လူမျိုး|ယွန်းရှမ်း]] တို့ ပါဝင်သည်။ ဤအုပ်စုသည် အသံထွက်ပိုင်းတွင် အချင်းချင်း နားလည်နိုင်စွမ်း အလွန်မြင့်မားပြီး အသံစွဲဆိုပုံချင်း တူညီကြသည်။
# '''ထိုင်း-လာအို အုပ်စု (Thai-Lao):''' [[ထိုင်းဘာသာစကား]] နှင့် [[လာအိုဘာသာစကား]] တို့ ပါဝင်သည်။ ခမာနှင့် ပါဠိ၊ သက္ကတ ဝေါဟာရများ အများအပြား ရောနှောပါဝင်သည်။

=== မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ကွဲပြားမှု ===

မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသနပြုချက်များအရ အနောက်တောင်တိုင် လူမျိုးများသည် ၎င်းတို့ အခြေချရာ ဒေသရှိ မူလ ဒေသခံများနှင့် သွေးနှောခဲ့ကြသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2017&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2017). &quot;Genetic structure of Tai-Kadai speaking groups in Thailand&quot;. ''Gene'', 623, 1–12.&lt;/ref&gt;

# '''မြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ပိုင်းအုပ်စု (ရှမ်း):''' ဤအုပ်စုများသည် မျိုးရိုးဗီဇအရ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] မျိုးနွယ်များနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်။ အထူးသဖြင့် ရှမ်းလူမျိုးများသည် Y-DNA နှင့် mtDNA အမှတ်အသားများအရ ဗမာလူမျိုးများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ အလွန်နီးစပ်ပြီး ဘာသာစကားအရ သာလျှင် တိုင်နွယ်ဝင် ဖြစ်နေခြင်းမျိုးကို တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2018&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2018). &quot;Contrasting maternal and paternal genetic histories of Dai and Shan populations in Northwestern Thailand&quot;. ''Annals of Human Genetics'', 82(5), 288–303.&lt;/ref&gt;
# '''ဗဟိုနှင့် တောင်ပိုင်းအုပ်စု (ထိုင်း၊ လာအို):''' ဤအုပ်စုများတွင် မွန်-ခမာ (Austroasiatic) မျိုးရိုးဗီဇ လွှမ်းမိုးမှု အားကောင်းသည်။ အထူးသဖြင့် ထိုင်းနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းသားများတွင် ရှေးဟောင်း မွန်လူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇ (DNA) မြင့်မားစွာ ပါဝင်နေသည်။&lt;ref name=&quot;Srithawong2015&quot;&gt;Srithawong, S., et al. (2015). &quot;Genetic history of Isan people in Northeastern Thailand&quot;. ''PLoS ONE'', 10(4), e0123993.&lt;/ref&gt;

=== နှိုင်းယှဉ်ချက်ဇယား ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! မျိုးနွယ်စု !! ဘာသာစကားအုပ်စု !! မျိုးရိုးဗီဇ နီးစပ်မှု !! အဓိက လွှမ်းမိုးမှု
|-
| '''ရှမ်းကြီး''' || ရှမ်း-ခန္တီး || တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် || မြန်မာ (ဗမာ)
|-
| '''ဂုံ / လူး''' || လန်နာ-လူး-ဂုံ || တိုင်-ကဒိုင် အရင်းခံ || လန်နာယဉ်ကျေးမှု
|-
| '''ထိုင်း''' || ဆိုင်ယမ် (Siamese) || မွန်-ခမာ (Austroasiatic) || ခမာ (Cambodian)
|-
| '''လာအို''' || လာအို-အီသန် || မွန်-ခမာ (Austroasiatic) || လန်ဆန်းယဉ်ကျေးမှု
|}

အနောက်တောင်တိုင် လူမျိုးများသည် &quot;ဘာသာစကားအရ တူညီသော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇအရ ကွဲပြားခြင်း&quot; (Linguistically similar but genetically diverse) ဟူသော လက္ခဏာကို ဆောင်ကြသည်။ ၎င်းသည် ရှေးဦးတိုင်လူမျိုးများ (Proto-Tai) တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချရာတွင် ဒေသခံလူမျိုးစုများကို ဝါးမြိုခြင်း (Assimilation) ထက် အတူတကွ သွေးနှောနေထိုင်ခဲ့ခြင်းကို သက်သေပြနေသည်။

== အနောက်တောင်ပိုင်းတိုင်လူမျိုးများစာရင်း ==

=== မြောက်ပိုင်းဌာနခွဲ ===
(မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ အိန္ဒိယ အရှေ့မြောက်ပိုင်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသည်။)
* [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းကြီး]] (Tai Long/Shan)
* ယာရှမ်း (Tai Ya)
* [[တိုင်းလေလူမျိုး|တိုင်းလေ]] (Tai Le/Tai Nüa) — တရုတ်ရှမ်း သို့မဟုတ် တယ်ဟုန်ရှမ်းဟုလည်း ခေါ်သည်။
* ဟုံကျင်ရှမ်း (Tai Hongjin)
* [[ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း]] (Tai Khamti)
* [[တိုင်းလိုင်ဘာသာစကား|ရှမ်းနီ]] (Tai Lai/Tai Laeng)
* [[ဖာကေးရှမ်း|ဖကေးရှမ်း]] (Tai Phake)
* အိတွန်ရှမ်း (Tai Aiton)
* ခမ်ယန် (Tai Khamyang)
* [[အာဟုမ်လူမျိုး|အဟုံရှမ်း]] (Ahom)
* တူရုင် (Turung)
* သာပါ (Sapa)

=== ကျိုင်းသေဉ်ဌာနခွဲ (Chiang Saen Branch) ===
* [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]] (Central Thai)
* [[ယွမ်လူမျိုး|ယွန်း]] (Northern Thai/Lanna)
* [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]] (Lao)
* တိုင်ဒေန်း (Tai Daeng) — တိုင်နီ (Red Tai)
* ဒွန်ရှမ်း (Tai Don) — တိုင်ဖြူ (White Tai)
* ဟန်တုံရှမ်း (Tai Hang Tong)
* [[တိုင်းလူဘာသာစကား|တိုင်လူး]] (Tai Lü) — စစ်ဆောင်ပန္နားရှမ်း
* [[တိုင်ဒမ်လူမျိုး|တိုင်ဒမ်]] (Tai Dam) — တိုင်နက် (Black Tai)
* [[ခွန်လူမျိုး|တိုင်းဂုံ]] (Tai Khün) — ကျိုင်းတုံရှမ်း
* ဖူအန် (Phuan)
* သောင်ထိုင်း (Thai Song)
* တိုင်တပ် (Tày Tac)

=== တောင်ပိုင်းအုပ်စု (Southern Group) ===
* [[ထိုင်းတောင်ပိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်းတောင်ပိုင်း]] (Southern Thai/Pak Thai)

=== တရုတ်အနောက်တောင်ပိုင်းတိုင်အုပ်စုများနှင့် အမည်များ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
! width=&quot;10%&quot; |တရုတ်အမည်
! width=&quot;12%&quot; | Pinyin
! width=&quot;10%&quot; | [[တိုင်းလူဘာသာစကား|Tai Lü]]
! width=&quot;10%&quot; | Tai Nüa
! width=&quot;10%&quot; | [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
! width=&quot;25%&quot; | အခြားအမည်များ
! width=&quot;23%&quot; | နေထိုင်ရာဒေသ
|-
| 傣仂&lt;br /&gt;{{Smaller|(西雙版納傣)}}
| Dǎilè&lt;br /&gt;{{Smaller|(Xīshuāngbǎnnà Dǎi)}}
| {{IPA|tai˥˩ lɯː˩}}
| 
| ลื้อ
| [[တိုင်းလူဘာသာစကား|Tai Lü]], Tai Lue, တိုင်လူး
| [[စစ်ဆောင်ပန္နား|Xishuangbanna]] (တရုတ်)
|-
| 傣哪&lt;br /&gt;{{Smaller|(德宏傣)}}
| Dǎinǎ&lt;br /&gt;{{Smaller|(Déhong Dǎi)}}
| {{IPA|tai˥˩ nəː˥}}
| တိုင်လေ&lt;br /&gt;{{IPA|tai˥ lə˧˩}}
| คงเหนือ, ไทใต้คง
| [[တိုင်းလေလူမျိုး|Tai Nüa]], တိုင်နူ၊ တယ်ဟုန်ရှမ်း၊ တရုတ်ရှမ်း
| [[တယ်ဟုန် ရှမ်း နှင့် ဂျိန်းဖော ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရစီရင်စု|Dehong]] (တရုတ်)၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]
|-
| 傣擔
| Dǎidān
| {{IPA|tai˥˩ dam˥}}
| 
| ไทดำ, ลาวโซ่ง
| [[တိုင်ဒမ်လူမျိုး|Tai Dam]], Black Tai, တိုင်နက်၊ လာအိုဆုန်း
| Jinping (တရုတ်)၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]
|-
| 傣繃
| Dǎibèng
| {{IPA|tai˥˩ pɔːŋ˥}}
| 
| เมา
| Tai Pong, တေပွန်၊ ရှမ်းမော
| [[ရွှေလီ|Ruili]], Gengma (တရုတ်)၊ [[မဲခေါင်မြစ်]]တစ်လျှောက်
|-
| 傣端
| Dǎiduān
| {{IPA|tai˥˩ doːn˥}}
| 
| ขาว
| Tai Don, White Tai, တိုင်ဒွန်၊ တိုင်ဖြူ
| Jinping (တရုတ်)၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]မြောက်ပိုင်း
|-
| 傣雅
| Dǎiyǎ
| {{IPA|tai˥˩ jaː˧˥}}
| 
| หย่า
| Tai Ya, တိုင်ယာ
| Xinping, Yuanjiang (တရုတ်)
|-
| 傣友
| Dǎiyǒu
| {{IPA|tai˥˩ jiu˩}}
| 
| แดง
| Tai You, တိုင်ယို
| Yuanyang (တရုတ်)၊ နီမြစ် (Red River) တစ်လျှောက်
|-
| colspan=&quot;7&quot; | {{Smaller|* မှတ်ချက်။ ။ လာအိုဆုန်း (Lao Song) သည် &quot;ဘောင်းဘီနက်ဝတ် လာအို&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။}}
|}

==ကိုးကား==
{{reflist}}
[[ကဏ္ဍ:Pages using deprecated image syntax]]</text>
      <sha1>9v3kom067bmq0f8z0l355wvv61863yy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059598</id>
      <parentid>1059597</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55426-13</username>
        <id>149616</id>
      </contributor>
      <comment>/* မွန်ဂိုကျူးကျော်မှုနှင့် နောက်ပိုင်းဖြစ်တည်မှု */</comment>
      <origin>1059598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39447" sha1="nhzaltty8q959hpf804qgoe3i90q802" xml:space="preserve">{{Short description|ခရာ-တိုင် ဘာသာစကားပြော လူမျိုးနွယ်စုများ}}
{{Distinguish|text=[[ထိုင်းလူမျိုး]] (ထိုင်းနိုင်ငံရှိ တိုင်နွယ်ဖွား လူမျိုးစုတစ်ခု)}}
{{Infobox ethnic group
| group            = တိုင်လူမျိုး (Tai peoples)
| native_name      = {{unbulleted list|တႆး (ရှမ်း)|ᨴᩱ᩠ᨿ (တိုင်လူး)|ᥖᥭᥰ (တိုင်လေ)}}
| image            = File:Gerner Tai-Kadai migration route.png
| caption          = တိုင်လူမျိုးများ၏ သမိုင်းဝင် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု လမ်းကြောင်းများ
| popplace         = '''[[အရှေ့တောင်အာရှ]]'''&lt;br /&gt; [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]&lt;br /&gt; '''[[အရှေ့အာရှ]]'''&lt;br /&gt; [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်၊ ကွမ်ရှီး)&lt;br /&gt; '''[[တောင်အာရှ]]'''&lt;br /&gt; [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] (အာသံ)
| pop              = ၉၃ သန်းခန့်
| langs            = [[ခရာ-တိုင် ဘာသာစကားများ]] (အဓိကအားဖြင့် တိုင်ဘာသာစကားအခွဲများ)
| rels             = အများစုမှာ [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| related          = [[ခရာ-တိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-တိုင်နွယ်ဝင် လူမျိုးများ]]
}}
'''တိုင်လူမျိုး''' ({{lang-en|Tai peoples}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်းလူမျိုး''' တို့သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]၊ [[တောင်အာရှ]]နှင့် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်းတို့တွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ဘုံဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုကို ပြောဆိုကြသော လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် တိုင်နွယ်ဖွား လူမျိုးစုဝင်ပေါင်း ၉၃ သန်းခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရပြီး [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]]နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] (အာသံပြည်နယ်) တို့တွင် အများစု နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). (2021). ''Ethnologue: Languages of the World''.&lt;/ref&gt; ရှေးဦးတိုင်လူမျိုးများသည် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းဒေသမှ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။

== သမိုင်းကြောင်းနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ ==

=== ရှေးဦးတိုင်လူမျိုးများနှင့် ဗီဇအစပြုမှု ===
တိုင်လူမျိုးများ၏ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းကြောင်းသည် ဘာသာဗေဒ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဗေဒဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅,၀၀၀ ကျော်ကပင် အမြစ်တွယ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအရ ရှေးဦးတိုင်လူမျိုး (Proto-Tai) များသည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းရှိ [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းဒေသတွင် အခြေပြုခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့အကြားတွင် ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ပြသသည့် Y-DNA Haplogroup O1a (O-M119) နှင့် O1b1 (O-M95) တို့ ထင်ရှားစွာ ပါဝင်နေခြင်းက ၎င်းတို့သည် အိမ်နီးချင်း [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်၊ခမာ၊ပလောင်၊ဝ)]] နှင့် [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ|အော်စထရိုနီးရှန်း (အင်ဒိုနီးရှား၊ဖိလစ်ပိုင်၊မလေး)]] နွယ်ဝင်များနှင့် ဗီဇချင်း နီးစပ်မှုရှိကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2021&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2021). Contrasting maternal and paternal genetic variation of hunter–gatherer groups in Thailand. *Scientific Reports*.&lt;/ref&gt; အထူးသဖြင့် O1a သည် ကျောက်ခေတ်သစ်ကာလ တရုတ်ပြည် အရှေ့တောင်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက်ရှိ စိုက်ပျိုးရေး လူ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ဆက်နွှယ်နေပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်ပြည်မကြီး၏ နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများကြောင့် တိုင်လူမျိုးများသည် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းဆင်းသက်ခဲ့ကြသည်။

=== တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းခြင်းနှင့် သွေးနှောပေါင်းစည်းမှု ===
ဘီစီ (၃) ရာစုနှင့် အေဒီ (၁) ရာစုအကြားတွင် ဟန်မင်းဆက်၏ နယ်မြေတိုးချဲ့မှုများကြောင့် တိုင်လူမျိုးများသည် ယနေ့ခေတ် ကွမ်ရှီးနှင့် ဗီယက်နမ်မြောက်ပိုင်းဒေသများသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြသည်။ ဤကာလအတွင်း မျိုးရိုးဗီဇအရ အရှေ့အာရှသားများနှင့် ဒေသရင်း အရှေ့တောင်အာရှသားများအကြား သွေးနှောပေါင်းစည်းမှုများ ပိုမိုဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကာ၊ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ပြသသည့် mtDNA Haplogroups များဖြစ်သော B5a, F1a နှင့် M7b တို့သည် တိုင်လူမျိုးစုများအကြား ပျံ့နှံ့လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;He2020&quot;&gt;He, J., et al. (2020). Genetic origin and linguistic affinity of the Tai–Kadai-speaking Sui people. *American Journal of Physical Anthropology*.&lt;/ref&gt;

=== နန်းချောင်းခေတ်နှင့် တိုင်မင်းဆက်များ ပေါ်ထွန်းလာခြင်း ===
အေဒီ ၈ ရာစုမှ ၁၂ ရာစုအတွင်းသည် တိုင်လူမျိုးများ၏ အကြီးမားဆုံးသော ရွှေ့ပြောင်းမှုကာလဖြစ်ပြီး၊ နန်ချောင် (Nanzhao) နိုင်ငံတော်၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုနှင့်အတူ တိုင်လူမျိုးများသည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း၊ သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ကျောက်ဖယားမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်သို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ဤရွှေ့ပြောင်းမှုသည် သမိုင်းပညာရှင် David Wyatt ၏ အဆိုအရ စိုက်ပျိုးရေးအတွက် မြေနုလွင်ပြင်များကို ရှာဖွေခြင်းနှင့် စစ်ရေးအရ နယ်မြေချဲ့ထွင်ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်နေပြီး၊ ယင်းမှတစ်ဆင့် [[မိုင်းမော|မိုင်းမောလုံ]] (Mong Mao)၊ [[လန်န (နိုင်ငံတော်)|လန်နာ]] (Lanna) နှင့် [[ဆူခိုထိုင်း]] (Sukhothai) ကဲ့သို့သော အားကောင်းသည့် တိုင်မင်းဆက် နိုင်ငံတော်များ ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Wyatt2003&quot;&gt;Wyatt, D. K. (2003). *Thailand: A Short History*.&lt;/ref&gt;

=== မွန်ဂိုကျူးကျော်မှုနှင့် နောက်ပိုင်းဖြစ်တည်မှု ===
၁၃ ရာစုတွင် မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် နန်ချောင်နိုင်ငံ ကျဆုံးမှုတို့သည် တိုင်လူမျိုးများ၏ ရွှေ့ပြောင်းမှုကို ပိုမိုမြန်ဆန်စေခဲ့ကာ၊ အနောက်ဘက်သို့ အာသံပြည်နယ် (အာဟုမ်) အထိလည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်သို့ မလေးကျွန်းဆွယ်အထိလည်းကောင်း ရောက်ရှိသွားစေခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ် တိုင်နွယ်ဝင်များတွင် တွေ့ရှိရသော Haplogroup O2 (O-M122) သည် နောက်ပိုင်းမှ ရောက်ရှိလာသော အရှေ့အာရှ(ဟန်တရုတ်၊ဗမာ၊ကချင်၊ကရင်) ဗီဇစီးဆင်းမှုများကို ပြသနေပြီး၊ ယင်းသည် တိုင်လူမျိုးများ၏ သမိုင်းတစ်လျှောက် အခြားလူမျိုးစုများနှင့် အပြန်အလှန် ထိတွေ့ပေါင်းစည်းခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်ကို ခိုင်မာစေသည်။&lt;ref name=&quot;Pitta2021&quot;&gt;Pitta, S., et al. (2021). Genetic History of Southeast Asian Populations. *Human Biology*.&lt;/ref&gt; 

ဤကဲ့သို့ ရှည်လျားလှသော ရွှေ့ပြောင်းမှုခရီးစဉ်တစ်လျှောက် တိုင်လူမျိုးများသည် မိမိတို့၏ ဘုံအက္ခရာ၊ စိုစွတ်စပါးစိုက်ပျိုးနည်းစနစ်နှင့် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုတို့ကို ဒေသအသီးသီးသို့ သယ်ဆောင်အခြေချနိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် ယနေ့ အရှေ့တောင်အာရှ၏ လူဦးရေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အချိုးအစားတွင် အဓိကကျသော အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် ရပ်တည်နေခြင်း ဖြစ်လေသည်။

== ယဉ်ကျေးမှု ==

တိုင် လူမျိုးများ၏ ယဉ်ကျေးမှု ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်သည် အရှေ့တောင်အာရှ သမိုင်းတစ်လျှောက် အခြားသော လူမျိုးစုကြီးများနှင့် အပြန်အလှန် ထိတွေ့ဆက်ဆံရာမှ ၎င်းတို့၏ အကောင်းဆုံးသော ဓလေ့ထုံးစံများကို မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သဟဇာတဖြစ်အောင် ပေါင်းစပ်ဖန်တီးနိုင်ခဲ့သည့် ထူးခြားသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုဝန်းကျင်မှစ၍ တောင်ဘက်သို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာခဲ့ကြသော တိုင်တို့သည် ဒေသခံ မွန်-ခမာ (Mon-Khmer) များထံမှ အဆင့်မြင့် ဗိသုကာပညာ၊ စိုက်ပျိုးရေးစနစ်နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရများကို အခြေခံအဖြစ် မှီးငြမ်းရယူခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ယနေ့ခေတ် ထိုင်းနှင့် ကမ္ဘောဒီးယား နယ်စပ်ရှိ တိုင်နွယ်ဝင်များ၏ ယဉ်ကျေးမှုတွင် ခမာတို့၏ အနုပညာလွှမ်းမိုးမှုကို ထင်ရှားစွာ တွေ့မြင်နိုင်ပေသည်။&lt;ref name=&quot;coedes&quot;&gt;G. Coedès, &quot;The Indianized States of Southeast Asia&quot;, 1968.&lt;/ref&gt;
ထိုနည်းတူစွာပင် တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burman) အုပ်စုဝင် အိမ်နီးချင်း ဗမာတို့ထံမှလည်း အုပ်ချုပ်ရေး ယန္တရား၊ ဓမ္မသတ်ဥပဒေများနှင့် ပြက္ခဒိန်တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ နက္ခတ္တဗေဒ ပညာရပ်များကို လေ့လာမှတ်သားခဲ့ကြပြီး၊ ယင်းလွှမ်းမိုးမှုများကို လန်နာ (ဇင်းမယ်) နှင့် မြန်မာပြည်ရှိ ရှမ်းလူမျိုးများ၏ နန်းတွင်းအစဉ်အလာများတွင် အခိုင်အမာ တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;lieberman-2003&quot;&gt;Victor Lieberman, &quot;Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context&quot;, 2003.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် တိုင်တို့၏ မူရင်းဒေသဖြစ်သော ယူနန်ပြည်နယ် တစ်ဝိုက်ရှိ တိုင်လူး (Tai Lue) နှင့် တိုင်လေ (Tai Nuea) ကဲ့သို့သော တိုင်လူမျိုးစုများအပေါ်တွင်မူ တရုတ်ယဉ်ကျေးမှု၏ လွှမ်းမိုးမှုက ပိုမိုအားကောင်းခဲ့ကာ လက်ဖက်စိုက်ပျိုးခြင်း၊ ပိုးထည်ယက်လုပ်ခြင်းနှင့် အစားအစာ ချက်ပြုတ်ပုံ ဓလေ့စရိုက်များကို ရယူပေါင်းစပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;wyatt&quot;&gt;David K. Wyatt, &quot;Thailand: A Short History&quot;, 2003.&lt;/ref&gt;
ဤသို့ဖြင့် တိုင်လူမျိုးများသည် မိမိတို့ အခြေချရာ ဒေသအသီးသီးအလိုက် အစဉ်အလာ လူမှုစီးပွား ဓလေ့များကို ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ယနေ့ခေတ် ရှမ်း၊ ထိုင်း၊ လာအိုနှင့် တရုတ်ပြည်ရှိ တိုင်နွယ်ဝင်တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများသည် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသအလိုက် မတူကွဲပြားသော ရောင်စဉ်များအဖြစ် တည်တံ့နေခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;conway-2006&quot;&gt;Susan Conway, &quot;The Shan: Culture, Art and Crafts&quot;, 2006.&lt;/ref&gt;
ဤကဲ့သို့သော ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်ခြင်း အလေ့အထကို ယနေ့တိုင်အောင် အစားအသောက်၊ ဘာသာစကားနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများတွင် ထင်ရှားစွာ တွေ့မြင်နိုင်သည်။ သာဓကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရှမ်းလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် မြန်မာ့ဟန်များ ပါဝင်နေခြင်း၊ ထိုင်းနိုင်ငံရှိ ထိုင်း (Thai) တို့တွင် ခမာဗိသုကာနှင့် ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးနေခြင်း၊ တရုတ်ပြည်ရှိ တိုင်လူမျိုးစုများတွင် တရုတ်ရိုးရာ နေထိုင်မှုပုံစံများ ရောယှက်နေခြင်းတို့က တိုင်လူမျိုးများ၏ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေ ရှင်သန်နိုင်စွမ်းနှင့် ပေါင်းစပ်ယဉ်ကျေးမှု ဖန်တီးနိုင်စွမ်း အားကောင်းပုံကို ထင်ရှားစွာ ပြသနေပေသည်။

== ယဉ်ကျေးမှုကြိုးဝိုင်းများ ==
[[တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားများ]] ပြောဆိုသူများသည် အရှေ့တောင်အာရှနှင့် အာရှတောင်ပိုင်းတစ်လွှား ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ပထဝီဝင် အနေအထား၊ ကိုးကွယ်သည့် ဘာသာနှင့် သမိုင်းကြောင်း နောက်ခံတို့အပေါ် အခြေခံ၍ ယဉ်ကျေးမှုကြိုးဝိုင်း (၄) ခုအဖြစ် အဓိက ခွဲခြားနိုင်သည်:&lt;ref name=&quot;Ostapirat2000&quot;&gt;Ostapirat, Weera (2000). ''Proto-Kra''. Linguistics of the Tibeto-Burman Area.&lt;/ref&gt;

=== ၁။ လန်နာ ယဉ်ကျေးမှုကြိုးဝိုင်း ===
ဤကြိုးဝိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] အရှေ့ပိုင်း၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်းနှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ဤဒေသရှိ တိုင်မျိုးနွယ်စုများမှာ [[တိုင်ခွန်လူမျိုး|ဂုံရှမ်း]] (Tai Khun)၊ [[တိုင်လူးလူမျိုး|လူးရှမ်း]] (Tai Lue) နှင့် [[ယွမ်လူမျိုး|တိုင်ယွန်း]] (Tai Yuan) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ 

၎င်းတို့သည် မွန်နှင့် ဗမာ အက္ခရာများထံမှ ဆင်းသက်လာသော '''တိုင်သမ် (Tai Tham / ဓမ္မအက္ခရာ)''' ကို ဘုံစာပေအဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Grabowsky2007&quot;&gt;Grabowsky, Volker (2007). ''The Lanna Cultural Circle''. Silkworm Books.&lt;/ref&gt; ဂုံရှမ်းနှင့် လူးရှမ်း ဘာသာစကားများသည် ဗဟိုထိုင်းစကားနှင့် အသံထွက် ၈၀% ခန့် တူညီသဖြင့် အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း မြင့်မားသည်။

=== ၂။ ရှမ်း သို့မဟုတ် မိုင်းမောလုံ ကြိုးဝိုင်း ===
ဤကြိုးဝိုင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း)၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]] နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] [[အာသံပြည်နယ်]] နှင့် [[အာရုဏာချယ်ပရာဒေရှ်ပြည်နယ်]] တို့အထိ ကျယ်ပြန့်သည်။ ပါဝင်သော မျိုးနွယ်စုများမှာ [[ရှမ်းလူမျိုး|တိုင်းလုံ (ရှမ်းကြီး)]]၊ မောရှမ်း၊ [[တိုင်းခန္တီးလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း]] နှင့် တိုင်းလေ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ 

၎င်းတို့သည် အဝိုင်း ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသည့် '''တိုင်တို (သို့မဟုတ်) တိုင်လုံ''' အက္ခရာကို အသုံးပြုကြပြီး မြန်မာအရေးအသားစနစ်၏ လွှမ်းမိုးမှု အားကောင်းသည်။ တိုင်-ကဒိုင် ရင်းမြစ်ဖြစ်သော်လည်း တိဗက်-ဗမာနွယ် မြန်မာဘာသာစကား၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် အသံနေအသံထားမှာ ဂုံ၊ လူး၊ ထိုင်း စကားများနှင့် သိသိသာသာ ကွဲပြားသွားသည်။

=== ၃။ ဆိုင်ယမ် ကြိုးဝိုင်း ===
ထိုင်းနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း [[ကျောက်ဖရားမြစ်]] ဝှမ်းဒေသကို အခြေပြုပြီး [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း (Siamese)]] လူမျိုးများ အဓိက ပါဝင်သည်။ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]] ယဉ်ကျေးမှုနှင့် [[ပါဠိဘာသာ|ပါဠိ]]၊ [[သက္ကတဘာသာ|သက္ကတ]] ဝေါဟာရများ အများဆုံး ရောနှောပါဝင်သည်။ ခမာအက္ခရာမှတစ်ဆင့် ပြုပြင်ဖန်တီးထားသော ထိုင်းအက္ခရာကို အသုံးပြုကြသည်။

=== ၄။ လာအို-အီသန် ကြိုးဝိုင်း ===
[[မဲခေါင်မြစ်]] ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ [[လာအိုနိုင်ငံ]] နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်း (အီသန်ဒေသ) တို့ ပါဝင်သည်။ [[လာအိုလူမျိုး]] နှင့် [[အီသန်လူမျိုး]] တို့ ပါဝင်ကြသည်။ သမိုင်းဝင် လန်ဆန်း (လင်းဇင်) အင်ပါယာ၏ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းထားကြပြီး &quot;ခေန်း&quot; (Khene) ဟုခေါ်သော ရိုးရာ လေမှုတ်တူရိယာမှာ ၎င်းတို့ ယဉ်ကျေးမှု၏ အဓိက အမှတ်အသား ဖြစ်သည်။

== တိုင်လူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာချက် ==

'''အနောက်တောင်တိုင်''' (Southwestern Tai) မျိုးနွယ်စုများသည် [[တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားများ]] မိသားစု၏ အကြီးမားဆုံးသော အခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့အကြားတွင် ဘာသာစကားအရ နီးစပ်မှုရှိသော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇ (Genetic) ပိုင်းတွင် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများ ရှိနေသည်။&lt;ref name=&quot;Pittayaporn2009&quot;&gt;Pittayaporn, Pittayawat (2009). ''The Phonology of Proto-Tai''. PhD dissertation, Cornell University.&lt;/ref&gt;

=== ဘာသာစကားဆိုင်ရာ ကွဲပြားမှု ===

အနောက်တောင်တိုင် ဘာသာစကားများကို အဓိကအားဖြင့် အုပ်စု (၃) စု ခွဲခြားနိုင်သည်:

# '''ရှမ်း-ခန္တီး အုပ်စု (Shan-Khamti):''' [[ရှမ်းဘာသာစကား]]၊ [[တိုင်းခန္တီးလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း]] နှင့် တိုင်လေ ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။ ဤအုပ်စုသည် အသံထွက် ပြတ်သားပြီး တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကို အများဆုံး ခံရသည်။
# '''ယွန်း-လူး-ဂုံ အုပ်စု (Lanna-Lue-Khun):''' [[တိုင်ခွန်လူမျိုး|ဂုံရှမ်း]]၊ [[တိုင်လူးလူမျိုး|လူးရှမ်း]] နှင့် [[ယွမ်လူမျိုး|ယွန်းရှမ်း]] တို့ ပါဝင်သည်။ ဤအုပ်စုသည် အသံထွက်ပိုင်းတွင် အချင်းချင်း နားလည်နိုင်စွမ်း အလွန်မြင့်မားပြီး အသံစွဲဆိုပုံချင်း တူညီကြသည်။
# '''ထိုင်း-လာအို အုပ်စု (Thai-Lao):''' [[ထိုင်းဘာသာစကား]] နှင့် [[လာအိုဘာသာစကား]] တို့ ပါဝင်သည်။ ခမာနှင့် ပါဠိ၊ သက္ကတ ဝေါဟာရများ အများအပြား ရောနှောပါဝင်သည်။

=== မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ကွဲပြားမှု ===

မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသနပြုချက်များအရ အနောက်တောင်တိုင် လူမျိုးများသည် ၎င်းတို့ အခြေချရာ ဒေသရှိ မူလ ဒေသခံများနှင့် သွေးနှောခဲ့ကြသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2017&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2017). &quot;Genetic structure of Tai-Kadai speaking groups in Thailand&quot;. ''Gene'', 623, 1–12.&lt;/ref&gt;

# '''မြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ပိုင်းအုပ်စု (ရှမ်း):''' ဤအုပ်စုများသည် မျိုးရိုးဗီဇအရ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] မျိုးနွယ်များနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်။ အထူးသဖြင့် ရှမ်းလူမျိုးများသည် Y-DNA နှင့် mtDNA အမှတ်အသားများအရ ဗမာလူမျိုးများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ အလွန်နီးစပ်ပြီး ဘာသာစကားအရ သာလျှင် တိုင်နွယ်ဝင် ဖြစ်နေခြင်းမျိုးကို တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2018&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2018). &quot;Contrasting maternal and paternal genetic histories of Dai and Shan populations in Northwestern Thailand&quot;. ''Annals of Human Genetics'', 82(5), 288–303.&lt;/ref&gt;
# '''ဗဟိုနှင့် တောင်ပိုင်းအုပ်စု (ထိုင်း၊ လာအို):''' ဤအုပ်စုများတွင် မွန်-ခမာ (Austroasiatic) မျိုးရိုးဗီဇ လွှမ်းမိုးမှု အားကောင်းသည်။ အထူးသဖြင့် ထိုင်းနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းသားများတွင် ရှေးဟောင်း မွန်လူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇ (DNA) မြင့်မားစွာ ပါဝင်နေသည်။&lt;ref name=&quot;Srithawong2015&quot;&gt;Srithawong, S., et al. (2015). &quot;Genetic history of Isan people in Northeastern Thailand&quot;. ''PLoS ONE'', 10(4), e0123993.&lt;/ref&gt;

=== နှိုင်းယှဉ်ချက်ဇယား ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! မျိုးနွယ်စု !! ဘာသာစကားအုပ်စု !! မျိုးရိုးဗီဇ နီးစပ်မှု !! အဓိက လွှမ်းမိုးမှု
|-
| '''ရှမ်းကြီး''' || ရှမ်း-ခန္တီး || တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် || မြန်မာ (ဗမာ)
|-
| '''ဂုံ / လူး''' || လန်နာ-လူး-ဂုံ || တိုင်-ကဒိုင် အရင်းခံ || လန်နာယဉ်ကျေးမှု
|-
| '''ထိုင်း''' || ဆိုင်ယမ် (Siamese) || မွန်-ခမာ (Austroasiatic) || ခမာ (Cambodian)
|-
| '''လာအို''' || လာအို-အီသန် || မွန်-ခမာ (Austroasiatic) || လန်ဆန်းယဉ်ကျေးမှု
|}

အနောက်တောင်တိုင် လူမျိုးများသည် &quot;ဘာသာစကားအရ တူညီသော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇအရ ကွဲပြားခြင်း&quot; (Linguistically similar but genetically diverse) ဟူသော လက္ခဏာကို ဆောင်ကြသည်။ ၎င်းသည် ရှေးဦးတိုင်လူမျိုးများ (Proto-Tai) တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချရာတွင် ဒေသခံလူမျိုးစုများကို ဝါးမြိုခြင်း (Assimilation) ထက် အတူတကွ သွေးနှောနေထိုင်ခဲ့ခြင်းကို သက်သေပြနေသည်။

== အနောက်တောင်ပိုင်းတိုင်လူမျိုးများစာရင်း ==

=== မြောက်ပိုင်းဌာနခွဲ ===
(မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ အိန္ဒိယ အရှေ့မြောက်ပိုင်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသည်။)
* [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းကြီး]] (Tai Long/Shan)
* ယာရှမ်း (Tai Ya)
* [[တိုင်းလေလူမျိုး|တိုင်းလေ]] (Tai Le/Tai Nüa) — တရုတ်ရှမ်း သို့မဟုတ် တယ်ဟုန်ရှမ်းဟုလည်း ခေါ်သည်။
* ဟုံကျင်ရှမ်း (Tai Hongjin)
* [[ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း]] (Tai Khamti)
* [[တိုင်းလိုင်ဘာသာစကား|ရှမ်းနီ]] (Tai Lai/Tai Laeng)
* [[ဖာကေးရှမ်း|ဖကေးရှမ်း]] (Tai Phake)
* အိတွန်ရှမ်း (Tai Aiton)
* ခမ်ယန် (Tai Khamyang)
* [[အာဟုမ်လူမျိုး|အဟုံရှမ်း]] (Ahom)
* တူရုင် (Turung)
* သာပါ (Sapa)

=== ကျိုင်းသေဉ်ဌာနခွဲ (Chiang Saen Branch) ===
* [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]] (Central Thai)
* [[ယွမ်လူမျိုး|ယွန်း]] (Northern Thai/Lanna)
* [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]] (Lao)
* တိုင်ဒေန်း (Tai Daeng) — တိုင်နီ (Red Tai)
* ဒွန်ရှမ်း (Tai Don) — တိုင်ဖြူ (White Tai)
* ဟန်တုံရှမ်း (Tai Hang Tong)
* [[တိုင်းလူဘာသာစကား|တိုင်လူး]] (Tai Lü) — စစ်ဆောင်ပန္နားရှမ်း
* [[တိုင်ဒမ်လူမျိုး|တိုင်ဒမ်]] (Tai Dam) — တိုင်နက် (Black Tai)
* [[ခွန်လူမျိုး|တိုင်းဂုံ]] (Tai Khün) — ကျိုင်းတုံရှမ်း
* ဖူအန် (Phuan)
* သောင်ထိုင်း (Thai Song)
* တိုင်တပ် (Tày Tac)

=== တောင်ပိုင်းအုပ်စု (Southern Group) ===
* [[ထိုင်းတောင်ပိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်းတောင်ပိုင်း]] (Southern Thai/Pak Thai)

=== တရုတ်အနောက်တောင်ပိုင်းတိုင်အုပ်စုများနှင့် အမည်များ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
! width=&quot;10%&quot; |တရုတ်အမည်
! width=&quot;12%&quot; | Pinyin
! width=&quot;10%&quot; | [[တိုင်းလူဘာသာစကား|Tai Lü]]
! width=&quot;10%&quot; | Tai Nüa
! width=&quot;10%&quot; | [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
! width=&quot;25%&quot; | အခြားအမည်များ
! width=&quot;23%&quot; | နေထိုင်ရာဒေသ
|-
| 傣仂&lt;br /&gt;{{Smaller|(西雙版納傣)}}
| Dǎilè&lt;br /&gt;{{Smaller|(Xīshuāngbǎnnà Dǎi)}}
| {{IPA|tai˥˩ lɯː˩}}
| 
| ลื้อ
| [[တိုင်းလူဘာသာစကား|Tai Lü]], Tai Lue, တိုင်လူး
| [[စစ်ဆောင်ပန္နား|Xishuangbanna]] (တရုတ်)
|-
| 傣哪&lt;br /&gt;{{Smaller|(德宏傣)}}
| Dǎinǎ&lt;br /&gt;{{Smaller|(Déhong Dǎi)}}
| {{IPA|tai˥˩ nəː˥}}
| တိုင်လေ&lt;br /&gt;{{IPA|tai˥ lə˧˩}}
| คงเหนือ, ไทใต้คง
| [[တိုင်းလေလူမျိုး|Tai Nüa]], တိုင်နူ၊ တယ်ဟုန်ရှမ်း၊ တရုတ်ရှမ်း
| [[တယ်ဟုန် ရှမ်း နှင့် ဂျိန်းဖော ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရစီရင်စု|Dehong]] (တရုတ်)၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]
|-
| 傣擔
| Dǎidān
| {{IPA|tai˥˩ dam˥}}
| 
| ไทดำ, ลาวโซ่ง
| [[တိုင်ဒမ်လူမျိုး|Tai Dam]], Black Tai, တိုင်နက်၊ လာအိုဆုန်း
| Jinping (တရုတ်)၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]
|-
| 傣繃
| Dǎibèng
| {{IPA|tai˥˩ pɔːŋ˥}}
| 
| เมา
| Tai Pong, တေပွန်၊ ရှမ်းမော
| [[ရွှေလီ|Ruili]], Gengma (တရုတ်)၊ [[မဲခေါင်မြစ်]]တစ်လျှောက်
|-
| 傣端
| Dǎiduān
| {{IPA|tai˥˩ doːn˥}}
| 
| ขาว
| Tai Don, White Tai, တိုင်ဒွန်၊ တိုင်ဖြူ
| Jinping (တရုတ်)၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]မြောက်ပိုင်း
|-
| 傣雅
| Dǎiyǎ
| {{IPA|tai˥˩ jaː˧˥}}
| 
| หย่า
| Tai Ya, တိုင်ယာ
| Xinping, Yuanjiang (တရုတ်)
|-
| 傣友
| Dǎiyǒu
| {{IPA|tai˥˩ jiu˩}}
| 
| แดง
| Tai You, တိုင်ယို
| Yuanyang (တရုတ်)၊ နီမြစ် (Red River) တစ်လျှောက်
|-
| colspan=&quot;7&quot; | {{Smaller|* မှတ်ချက်။ ။ လာအိုဆုန်း (Lao Song) သည် &quot;ဘောင်းဘီနက်ဝတ် လာအို&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။}}
|}

==ကိုးကား==
{{reflist}}
[[ကဏ္ဍ:Pages using deprecated image syntax]]</text>
      <sha1>nhzaltty8q959hpf804qgoe3i90q802</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059601</id>
      <parentid>1059598</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:08:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55426-13</username>
        <id>149616</id>
      </contributor>
      <comment>/* တိုင်လူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာချက် */</comment>
      <origin>1059601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38339" sha1="d8o854txhx7iyw09zapbgkko735si6y" xml:space="preserve">{{Short description|ခရာ-တိုင် ဘာသာစကားပြော လူမျိုးနွယ်စုများ}}
{{Distinguish|text=[[ထိုင်းလူမျိုး]] (ထိုင်းနိုင်ငံရှိ တိုင်နွယ်ဖွား လူမျိုးစုတစ်ခု)}}
{{Infobox ethnic group
| group            = တိုင်လူမျိုး (Tai peoples)
| native_name      = {{unbulleted list|တႆး (ရှမ်း)|ᨴᩱ᩠ᨿ (တိုင်လူး)|ᥖᥭᥰ (တိုင်လေ)}}
| image            = File:Gerner Tai-Kadai migration route.png
| caption          = တိုင်လူမျိုးများ၏ သမိုင်းဝင် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု လမ်းကြောင်းများ
| popplace         = '''[[အရှေ့တောင်အာရှ]]'''&lt;br /&gt; [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]&lt;br /&gt; '''[[အရှေ့အာရှ]]'''&lt;br /&gt; [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်၊ ကွမ်ရှီး)&lt;br /&gt; '''[[တောင်အာရှ]]'''&lt;br /&gt; [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] (အာသံ)
| pop              = ၉၃ သန်းခန့်
| langs            = [[ခရာ-တိုင် ဘာသာစကားများ]] (အဓိကအားဖြင့် တိုင်ဘာသာစကားအခွဲများ)
| rels             = အများစုမှာ [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| related          = [[ခရာ-တိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-တိုင်နွယ်ဝင် လူမျိုးများ]]
}}
'''တိုင်လူမျိုး''' ({{lang-en|Tai peoples}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်းလူမျိုး''' တို့သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]၊ [[တောင်အာရှ]]နှင့် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်းတို့တွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ဘုံဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုကို ပြောဆိုကြသော လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် တိုင်နွယ်ဖွား လူမျိုးစုဝင်ပေါင်း ၉၃ သန်းခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရပြီး [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]]နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] (အာသံပြည်နယ်) တို့တွင် အများစု နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). (2021). ''Ethnologue: Languages of the World''.&lt;/ref&gt; ရှေးဦးတိုင်လူမျိုးများသည် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းဒေသမှ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။

== သမိုင်းကြောင်းနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ ==

=== ရှေးဦးတိုင်လူမျိုးများနှင့် ဗီဇအစပြုမှု ===
တိုင်လူမျိုးများ၏ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းကြောင်းသည် ဘာသာဗေဒ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဗေဒဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅,၀၀၀ ကျော်ကပင် အမြစ်တွယ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအရ ရှေးဦးတိုင်လူမျိုး (Proto-Tai) များသည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းရှိ [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းဒေသတွင် အခြေပြုခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့အကြားတွင် ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ပြသသည့် Y-DNA Haplogroup O1a (O-M119) နှင့် O1b1 (O-M95) တို့ ထင်ရှားစွာ ပါဝင်နေခြင်းက ၎င်းတို့သည် အိမ်နီးချင်း [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်၊ခမာ၊ပလောင်၊ဝ)]] နှင့် [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ|အော်စထရိုနီးရှန်း (အင်ဒိုနီးရှား၊ဖိလစ်ပိုင်၊မလေး)]] နွယ်ဝင်များနှင့် ဗီဇချင်း နီးစပ်မှုရှိကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2021&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2021). Contrasting maternal and paternal genetic variation of hunter–gatherer groups in Thailand. *Scientific Reports*.&lt;/ref&gt; အထူးသဖြင့် O1a သည် ကျောက်ခေတ်သစ်ကာလ တရုတ်ပြည် အရှေ့တောင်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက်ရှိ စိုက်ပျိုးရေး လူ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ဆက်နွှယ်နေပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်ပြည်မကြီး၏ နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများကြောင့် တိုင်လူမျိုးများသည် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းဆင်းသက်ခဲ့ကြသည်။

=== တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းခြင်းနှင့် သွေးနှောပေါင်းစည်းမှု ===
ဘီစီ (၃) ရာစုနှင့် အေဒီ (၁) ရာစုအကြားတွင် ဟန်မင်းဆက်၏ နယ်မြေတိုးချဲ့မှုများကြောင့် တိုင်လူမျိုးများသည် ယနေ့ခေတ် ကွမ်ရှီးနှင့် ဗီယက်နမ်မြောက်ပိုင်းဒေသများသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြသည်။ ဤကာလအတွင်း မျိုးရိုးဗီဇအရ အရှေ့အာရှသားများနှင့် ဒေသရင်း အရှေ့တောင်အာရှသားများအကြား သွေးနှောပေါင်းစည်းမှုများ ပိုမိုဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကာ၊ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ပြသသည့် mtDNA Haplogroups များဖြစ်သော B5a, F1a နှင့် M7b တို့သည် တိုင်လူမျိုးစုများအကြား ပျံ့နှံ့လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;He2020&quot;&gt;He, J., et al. (2020). Genetic origin and linguistic affinity of the Tai–Kadai-speaking Sui people. *American Journal of Physical Anthropology*.&lt;/ref&gt;

=== နန်းချောင်းခေတ်နှင့် တိုင်မင်းဆက်များ ပေါ်ထွန်းလာခြင်း ===
အေဒီ ၈ ရာစုမှ ၁၂ ရာစုအတွင်းသည် တိုင်လူမျိုးများ၏ အကြီးမားဆုံးသော ရွှေ့ပြောင်းမှုကာလဖြစ်ပြီး၊ နန်ချောင် (Nanzhao) နိုင်ငံတော်၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုနှင့်အတူ တိုင်လူမျိုးများသည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း၊ သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ကျောက်ဖယားမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်သို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ဤရွှေ့ပြောင်းမှုသည် သမိုင်းပညာရှင် David Wyatt ၏ အဆိုအရ စိုက်ပျိုးရေးအတွက် မြေနုလွင်ပြင်များကို ရှာဖွေခြင်းနှင့် စစ်ရေးအရ နယ်မြေချဲ့ထွင်ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်နေပြီး၊ ယင်းမှတစ်ဆင့် [[မိုင်းမော|မိုင်းမောလုံ]] (Mong Mao)၊ [[လန်န (နိုင်ငံတော်)|လန်နာ]] (Lanna) နှင့် [[ဆူခိုထိုင်း]] (Sukhothai) ကဲ့သို့သော အားကောင်းသည့် တိုင်မင်းဆက် နိုင်ငံတော်များ ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Wyatt2003&quot;&gt;Wyatt, D. K. (2003). *Thailand: A Short History*.&lt;/ref&gt;

=== မွန်ဂိုကျူးကျော်မှုနှင့် နောက်ပိုင်းဖြစ်တည်မှု ===
၁၃ ရာစုတွင် မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် နန်ချောင်နိုင်ငံ ကျဆုံးမှုတို့သည် တိုင်လူမျိုးများ၏ ရွှေ့ပြောင်းမှုကို ပိုမိုမြန်ဆန်စေခဲ့ကာ၊ အနောက်ဘက်သို့ အာသံပြည်နယ် (အာဟုမ်) အထိလည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်သို့ မလေးကျွန်းဆွယ်အထိလည်းကောင်း ရောက်ရှိသွားစေခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ် တိုင်နွယ်ဝင်များတွင် တွေ့ရှိရသော Haplogroup O2 (O-M122) သည် နောက်ပိုင်းမှ ရောက်ရှိလာသော အရှေ့အာရှ(ဟန်တရုတ်၊ဗမာ၊ကချင်၊ကရင်) ဗီဇစီးဆင်းမှုများကို ပြသနေပြီး၊ ယင်းသည် တိုင်လူမျိုးများ၏ သမိုင်းတစ်လျှောက် အခြားလူမျိုးစုများနှင့် အပြန်အလှန် ထိတွေ့ပေါင်းစည်းခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်ကို ခိုင်မာစေသည်။&lt;ref name=&quot;Pitta2021&quot;&gt;Pitta, S., et al. (2021). Genetic History of Southeast Asian Populations. *Human Biology*.&lt;/ref&gt; 

ဤကဲ့သို့ ရှည်လျားလှသော ရွှေ့ပြောင်းမှုခရီးစဉ်တစ်လျှောက် တိုင်လူမျိုးများသည် မိမိတို့၏ ဘုံအက္ခရာ၊ စိုစွတ်စပါးစိုက်ပျိုးနည်းစနစ်နှင့် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုတို့ကို ဒေသအသီးသီးသို့ သယ်ဆောင်အခြေချနိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် ယနေ့ အရှေ့တောင်အာရှ၏ လူဦးရေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အချိုးအစားတွင် အဓိကကျသော အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် ရပ်တည်နေခြင်း ဖြစ်လေသည်။

== ယဉ်ကျေးမှု ==

တိုင် လူမျိုးများ၏ ယဉ်ကျေးမှု ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်သည် အရှေ့တောင်အာရှ သမိုင်းတစ်လျှောက် အခြားသော လူမျိုးစုကြီးများနှင့် အပြန်အလှန် ထိတွေ့ဆက်ဆံရာမှ ၎င်းတို့၏ အကောင်းဆုံးသော ဓလေ့ထုံးစံများကို မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သဟဇာတဖြစ်အောင် ပေါင်းစပ်ဖန်တီးနိုင်ခဲ့သည့် ထူးခြားသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုဝန်းကျင်မှစ၍ တောင်ဘက်သို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာခဲ့ကြသော တိုင်တို့သည် ဒေသခံ မွန်-ခမာ (Mon-Khmer) များထံမှ အဆင့်မြင့် ဗိသုကာပညာ၊ စိုက်ပျိုးရေးစနစ်နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရများကို အခြေခံအဖြစ် မှီးငြမ်းရယူခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ယနေ့ခေတ် ထိုင်းနှင့် ကမ္ဘောဒီးယား နယ်စပ်ရှိ တိုင်နွယ်ဝင်များ၏ ယဉ်ကျေးမှုတွင် ခမာတို့၏ အနုပညာလွှမ်းမိုးမှုကို ထင်ရှားစွာ တွေ့မြင်နိုင်ပေသည်။&lt;ref name=&quot;coedes&quot;&gt;G. Coedès, &quot;The Indianized States of Southeast Asia&quot;, 1968.&lt;/ref&gt;
ထိုနည်းတူစွာပင် တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burman) အုပ်စုဝင် အိမ်နီးချင်း ဗမာတို့ထံမှလည်း အုပ်ချုပ်ရေး ယန္တရား၊ ဓမ္မသတ်ဥပဒေများနှင့် ပြက္ခဒိန်တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ နက္ခတ္တဗေဒ ပညာရပ်များကို လေ့လာမှတ်သားခဲ့ကြပြီး၊ ယင်းလွှမ်းမိုးမှုများကို လန်နာ (ဇင်းမယ်) နှင့် မြန်မာပြည်ရှိ ရှမ်းလူမျိုးများ၏ နန်းတွင်းအစဉ်အလာများတွင် အခိုင်အမာ တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;lieberman-2003&quot;&gt;Victor Lieberman, &quot;Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context&quot;, 2003.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် တိုင်တို့၏ မူရင်းဒေသဖြစ်သော ယူနန်ပြည်နယ် တစ်ဝိုက်ရှိ တိုင်လူး (Tai Lue) နှင့် တိုင်လေ (Tai Nuea) ကဲ့သို့သော တိုင်လူမျိုးစုများအပေါ်တွင်မူ တရုတ်ယဉ်ကျေးမှု၏ လွှမ်းမိုးမှုက ပိုမိုအားကောင်းခဲ့ကာ လက်ဖက်စိုက်ပျိုးခြင်း၊ ပိုးထည်ယက်လုပ်ခြင်းနှင့် အစားအစာ ချက်ပြုတ်ပုံ ဓလေ့စရိုက်များကို ရယူပေါင်းစပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;wyatt&quot;&gt;David K. Wyatt, &quot;Thailand: A Short History&quot;, 2003.&lt;/ref&gt;
ဤသို့ဖြင့် တိုင်လူမျိုးများသည် မိမိတို့ အခြေချရာ ဒေသအသီးသီးအလိုက် အစဉ်အလာ လူမှုစီးပွား ဓလေ့များကို ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ယနေ့ခေတ် ရှမ်း၊ ထိုင်း၊ လာအိုနှင့် တရုတ်ပြည်ရှိ တိုင်နွယ်ဝင်တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများသည် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသအလိုက် မတူကွဲပြားသော ရောင်စဉ်များအဖြစ် တည်တံ့နေခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;conway-2006&quot;&gt;Susan Conway, &quot;The Shan: Culture, Art and Crafts&quot;, 2006.&lt;/ref&gt;
ဤကဲ့သို့သော ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်ခြင်း အလေ့အထကို ယနေ့တိုင်အောင် အစားအသောက်၊ ဘာသာစကားနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများတွင် ထင်ရှားစွာ တွေ့မြင်နိုင်သည်။ သာဓကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရှမ်းလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် မြန်မာ့ဟန်များ ပါဝင်နေခြင်း၊ ထိုင်းနိုင်ငံရှိ ထိုင်း (Thai) တို့တွင် ခမာဗိသုကာနှင့် ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးနေခြင်း၊ တရုတ်ပြည်ရှိ တိုင်လူမျိုးစုများတွင် တရုတ်ရိုးရာ နေထိုင်မှုပုံစံများ ရောယှက်နေခြင်းတို့က တိုင်လူမျိုးများ၏ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေ ရှင်သန်နိုင်စွမ်းနှင့် ပေါင်းစပ်ယဉ်ကျေးမှု ဖန်တီးနိုင်စွမ်း အားကောင်းပုံကို ထင်ရှားစွာ ပြသနေပေသည်။

== ယဉ်ကျေးမှုကြိုးဝိုင်းများ ==
[[တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားများ]] ပြောဆိုသူများသည် အရှေ့တောင်အာရှနှင့် အာရှတောင်ပိုင်းတစ်လွှား ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ပထဝီဝင် အနေအထား၊ ကိုးကွယ်သည့် ဘာသာနှင့် သမိုင်းကြောင်း နောက်ခံတို့အပေါ် အခြေခံ၍ ယဉ်ကျေးမှုကြိုးဝိုင်း (၄) ခုအဖြစ် အဓိက ခွဲခြားနိုင်သည်:&lt;ref name=&quot;Ostapirat2000&quot;&gt;Ostapirat, Weera (2000). ''Proto-Kra''. Linguistics of the Tibeto-Burman Area.&lt;/ref&gt;

=== ၁။ လန်နာ ယဉ်ကျေးမှုကြိုးဝိုင်း ===
ဤကြိုးဝိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] အရှေ့ပိုင်း၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်းနှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ဤဒေသရှိ တိုင်မျိုးနွယ်စုများမှာ [[တိုင်ခွန်လူမျိုး|ဂုံရှမ်း]] (Tai Khun)၊ [[တိုင်လူးလူမျိုး|လူးရှမ်း]] (Tai Lue) နှင့် [[ယွမ်လူမျိုး|တိုင်ယွန်း]] (Tai Yuan) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ 

၎င်းတို့သည် မွန်နှင့် ဗမာ အက္ခရာများထံမှ ဆင်းသက်လာသော '''တိုင်သမ် (Tai Tham / ဓမ္မအက္ခရာ)''' ကို ဘုံစာပေအဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Grabowsky2007&quot;&gt;Grabowsky, Volker (2007). ''The Lanna Cultural Circle''. Silkworm Books.&lt;/ref&gt; ဂုံရှမ်းနှင့် လူးရှမ်း ဘာသာစကားများသည် ဗဟိုထိုင်းစကားနှင့် အသံထွက် ၈၀% ခန့် တူညီသဖြင့် အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း မြင့်မားသည်။

=== ၂။ ရှမ်း သို့မဟုတ် မိုင်းမောလုံ ကြိုးဝိုင်း ===
ဤကြိုးဝိုင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း)၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]] နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] [[အာသံပြည်နယ်]] နှင့် [[အာရုဏာချယ်ပရာဒေရှ်ပြည်နယ်]] တို့အထိ ကျယ်ပြန့်သည်။ ပါဝင်သော မျိုးနွယ်စုများမှာ [[ရှမ်းလူမျိုး|တိုင်းလုံ (ရှမ်းကြီး)]]၊ မောရှမ်း၊ [[တိုင်းခန္တီးလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း]] နှင့် တိုင်းလေ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ 

၎င်းတို့သည် အဝိုင်း ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသည့် '''တိုင်တို (သို့မဟုတ်) တိုင်လုံ''' အက္ခရာကို အသုံးပြုကြပြီး မြန်မာအရေးအသားစနစ်၏ လွှမ်းမိုးမှု အားကောင်းသည်။ တိုင်-ကဒိုင် ရင်းမြစ်ဖြစ်သော်လည်း တိဗက်-ဗမာနွယ် မြန်မာဘာသာစကား၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် အသံနေအသံထားမှာ ဂုံ၊ လူး၊ ထိုင်း စကားများနှင့် သိသိသာသာ ကွဲပြားသွားသည်။

=== ၃။ ဆိုင်ယမ် ကြိုးဝိုင်း ===
ထိုင်းနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း [[ကျောက်ဖရားမြစ်]] ဝှမ်းဒေသကို အခြေပြုပြီး [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း (Siamese)]] လူမျိုးများ အဓိက ပါဝင်သည်။ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]] ယဉ်ကျေးမှုနှင့် [[ပါဠိဘာသာ|ပါဠိ]]၊ [[သက္ကတဘာသာ|သက္ကတ]] ဝေါဟာရများ အများဆုံး ရောနှောပါဝင်သည်။ ခမာအက္ခရာမှတစ်ဆင့် ပြုပြင်ဖန်တီးထားသော ထိုင်းအက္ခရာကို အသုံးပြုကြသည်။

=== ၄။ လာအို-အီသန် ကြိုးဝိုင်း ===
[[မဲခေါင်မြစ်]] ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ [[လာအိုနိုင်ငံ]] နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်း (အီသန်ဒေသ) တို့ ပါဝင်သည်။ [[လာအိုလူမျိုး]] နှင့် [[အီသန်လူမျိုး]] တို့ ပါဝင်ကြသည်။ သမိုင်းဝင် လန်ဆန်း (လင်းဇင်) အင်ပါယာ၏ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းထားကြပြီး &quot;ခေန်း&quot; (Khene) ဟုခေါ်သော ရိုးရာ လေမှုတ်တူရိယာမှာ ၎င်းတို့ ယဉ်ကျေးမှု၏ အဓိက အမှတ်အသား ဖြစ်သည်။

== တိုင်လူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာချက် ==

အနောက်တောင်တိုင် (Southwestern Tai) မျိုးနွယ်စုများသည် တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကား မိသားစု၏ အကြီးမားဆုံးသော အခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့အကြားတွင် ဘာသာစကားအရ စနစ်တကျ နီးစပ်မှုရှိပုံကို ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ပစ်တာယာပွန် (Pittayaporn) ၏ ရှေးဦးတိုင် ဘာသာဗေဒ သုတေသနပြုချက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Pittayaporn2009&quot;&gt;Pittayaporn, Pittayawat (2009). ''The Phonology of Proto-Tai''. PhD dissertation, Cornell University.&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇ (Genetic) ပိုင်းတွင် မူလနေထိုင်ရာ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများ ရှိနေကြောင်း သုတေသနများက ဖော်ပြကြသည်။

=== မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များ ===

မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသနပြုချက်များအရ အနောက်တောင်တိုင် ဘာသာစကားပြော လူမျိုးများသည် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချရာတွင် မိမိတို့ ရောက်ရှိရာ ဒေသရှိ မူလ ဒေသခံများနှင့် သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ပုခ်ချွန် ကုတာနန် (Wibhu Kutanan) နှင့် အဖွဲ့၏ ထိုင်းနိုင်ငံရှိ တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားပြော လူမျိုးစုများ၏ မျိုးရိုးဗီဇ တည်ဆောက်ပုံ သုတေသနစစ်တမ်းအရ အဆိုပါ ကွဲပြားမှုများကို စနစ်တကျ အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2017&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2017). &quot;Genetic structure of Tai-Kadai speaking groups in Thailand&quot;. ''Gene'', 623, 1–12.&lt;/ref&gt;

* '''မြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ပိုင်းအုပ်စု (ရှမ်း):''' ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် ကုတာနန်နှင့် အဖွဲ့မှ ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းရှိ ရှမ်းနှင့် ဒိုင် (Dai) လူမျိုးများ၏ မိခင်နှင့် ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်းကို လေ့လာခဲ့ရာ ရှမ်းလူမျိုးများသည် Y-DNA နှင့် mtDNA အမှတ်အသားများအရ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] ဘာသာစကားပြော လူမျိုးစုများနှင့် ပိုမိုနီးစပ်မှု ရှိနေသည်ကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2018&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2018). &quot;Contrasting maternal and paternal genetic histories of Dai and Shan populations in Northwestern Thailand&quot;. ''Annals of Human Genetics'', 82(5), 288–303.&lt;/ref&gt;

* '''အရှေ့မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းအုပ်စု (အီသန်နှင့် ထိုင်း):''' ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် သီရိဝုန်း (S. Srithawong) နှင့် အဖွဲ့က ထိုင်းနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်း (အီသန်ဒေသ) ရှိ လူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်းကို လေ့လာခဲ့ရာတွင် အဆိုပါ ဒေသရှိ တိုင်နွယ်ဝင်များ၌ ဩစထြိုအေးရှားတစ် (Austroasiatic / မွန်-ခမာ) မျိုးရိုးဗီဇ လွှမ်းမိုးမှု အားကောင်းစွာ ပါဝင်နေကြောင်း စစ်တမ်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Srithawong2015&quot;&gt;Srithawong, S., et al. (2015). &quot;Genetic history of Isan people in Northeastern Thailand&quot;. ''PLoS ONE'', 10(4), e0123993.&lt;/ref&gt;

မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသန စစ်တမ်းများ၏ သက်သေပြချက်များအရ အနောက်တောင်တိုင် လူမျိုးများသည် &quot;ဘာသာစကားအရ တူညီသော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇအရ ကွဲပြားခြင်း&quot; (Linguistically similar but genetically diverse) ဟူသော လက္ခဏာကို ဆောင်ကြပြီး၊ ၎င်းသည် ရှေးဦးတိုင်လူမျိုးများ တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချရာတွင် ဒေသခံ လူမျိုးစုများနှင့် အတူတကွ သွေးနှော နေထိုင်ခဲ့ကြသည့် သမိုင်းစဉ်ကို မီးမောင်းထိုးပြနေသည်။

== ကိုးကားချက်များ ==
{{reflist}}


== အနောက်တောင်ပိုင်းတိုင်လူမျိုးများစာရင်း ==

=== မြောက်ပိုင်းဌာနခွဲ ===
(မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ အိန္ဒိယ အရှေ့မြောက်ပိုင်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသည်။)
* [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းကြီး]] (Tai Long/Shan)
* ယာရှမ်း (Tai Ya)
* [[တိုင်းလေလူမျိုး|တိုင်းလေ]] (Tai Le/Tai Nüa) — တရုတ်ရှမ်း သို့မဟုတ် တယ်ဟုန်ရှမ်းဟုလည်း ခေါ်သည်။
* ဟုံကျင်ရှမ်း (Tai Hongjin)
* [[ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း]] (Tai Khamti)
* [[တိုင်းလိုင်ဘာသာစကား|ရှမ်းနီ]] (Tai Lai/Tai Laeng)
* [[ဖာကေးရှမ်း|ဖကေးရှမ်း]] (Tai Phake)
* အိတွန်ရှမ်း (Tai Aiton)
* ခမ်ယန် (Tai Khamyang)
* [[အာဟုမ်လူမျိုး|အဟုံရှမ်း]] (Ahom)
* တူရုင် (Turung)
* သာပါ (Sapa)

=== ကျိုင်းသေဉ်ဌာနခွဲ (Chiang Saen Branch) ===
* [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]] (Central Thai)
* [[ယွမ်လူမျိုး|ယွန်း]] (Northern Thai/Lanna)
* [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]] (Lao)
* တိုင်ဒေန်း (Tai Daeng) — တိုင်နီ (Red Tai)
* ဒွန်ရှမ်း (Tai Don) — တိုင်ဖြူ (White Tai)
* ဟန်တုံရှမ်း (Tai Hang Tong)
* [[တိုင်းလူဘာသာစကား|တိုင်လူး]] (Tai Lü) — စစ်ဆောင်ပန္နားရှမ်း
* [[တိုင်ဒမ်လူမျိုး|တိုင်ဒမ်]] (Tai Dam) — တိုင်နက် (Black Tai)
* [[ခွန်လူမျိုး|တိုင်းဂုံ]] (Tai Khün) — ကျိုင်းတုံရှမ်း
* ဖူအန် (Phuan)
* သောင်ထိုင်း (Thai Song)
* တိုင်တပ် (Tày Tac)

=== တောင်ပိုင်းအုပ်စု (Southern Group) ===
* [[ထိုင်းတောင်ပိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်းတောင်ပိုင်း]] (Southern Thai/Pak Thai)

=== တရုတ်အနောက်တောင်ပိုင်းတိုင်အုပ်စုများနှင့် အမည်များ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
! width=&quot;10%&quot; |တရုတ်အမည်
! width=&quot;12%&quot; | Pinyin
! width=&quot;10%&quot; | [[တိုင်းလူဘာသာစကား|Tai Lü]]
! width=&quot;10%&quot; | Tai Nüa
! width=&quot;10%&quot; | [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
! width=&quot;25%&quot; | အခြားအမည်များ
! width=&quot;23%&quot; | နေထိုင်ရာဒေသ
|-
| 傣仂&lt;br /&gt;{{Smaller|(西雙版納傣)}}
| Dǎilè&lt;br /&gt;{{Smaller|(Xīshuāngbǎnnà Dǎi)}}
| {{IPA|tai˥˩ lɯː˩}}
| 
| ลื้อ
| [[တိုင်းလူဘာသာစကား|Tai Lü]], Tai Lue, တိုင်လူး
| [[စစ်ဆောင်ပန္နား|Xishuangbanna]] (တရုတ်)
|-
| 傣哪&lt;br /&gt;{{Smaller|(德宏傣)}}
| Dǎinǎ&lt;br /&gt;{{Smaller|(Déhong Dǎi)}}
| {{IPA|tai˥˩ nəː˥}}
| တိုင်လေ&lt;br /&gt;{{IPA|tai˥ lə˧˩}}
| คงเหนือ, ไทใต้คง
| [[တိုင်းလေလူမျိုး|Tai Nüa]], တိုင်နူ၊ တယ်ဟုန်ရှမ်း၊ တရုတ်ရှမ်း
| [[တယ်ဟုန် ရှမ်း နှင့် ဂျိန်းဖော ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရစီရင်စု|Dehong]] (တရုတ်)၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]
|-
| 傣擔
| Dǎidān
| {{IPA|tai˥˩ dam˥}}
| 
| ไทดำ, ลาวโซ่ง
| [[တိုင်ဒမ်လူမျိုး|Tai Dam]], Black Tai, တိုင်နက်၊ လာအိုဆုန်း
| Jinping (တရုတ်)၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]
|-
| 傣繃
| Dǎibèng
| {{IPA|tai˥˩ pɔːŋ˥}}
| 
| เมา
| Tai Pong, တေပွန်၊ ရှမ်းမော
| [[ရွှေလီ|Ruili]], Gengma (တရုတ်)၊ [[မဲခေါင်မြစ်]]တစ်လျှောက်
|-
| 傣端
| Dǎiduān
| {{IPA|tai˥˩ doːn˥}}
| 
| ขาว
| Tai Don, White Tai, တိုင်ဒွန်၊ တိုင်ဖြူ
| Jinping (တရုတ်)၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]မြောက်ပိုင်း
|-
| 傣雅
| Dǎiyǎ
| {{IPA|tai˥˩ jaː˧˥}}
| 
| หย่า
| Tai Ya, တိုင်ယာ
| Xinping, Yuanjiang (တရုတ်)
|-
| 傣友
| Dǎiyǒu
| {{IPA|tai˥˩ jiu˩}}
| 
| แดง
| Tai You, တိုင်ယို
| Yuanyang (တရုတ်)၊ နီမြစ် (Red River) တစ်လျှောက်
|-
| colspan=&quot;7&quot; | {{Smaller|* မှတ်ချက်။ ။ လာအိုဆုန်း (Lao Song) သည် &quot;ဘောင်းဘီနက်ဝတ် လာအို&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။}}
|}

==ကိုးကား==
{{reflist}}
[[ကဏ္ဍ:Pages using deprecated image syntax]]</text>
      <sha1>d8o854txhx7iyw09zapbgkko735si6y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059602</id>
      <parentid>1059601</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:10:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55426-13</username>
        <id>149616</id>
      </contributor>
      <origin>1059602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38273" sha1="3vjvty52agblwh2kujtco1ddygs3knu" xml:space="preserve">{{Short description|ခရာ-တိုင် ဘာသာစကားပြော လူမျိုးနွယ်စုများ}}
{{Distinguish|text=[[ထိုင်းလူမျိုး]] (ထိုင်းနိုင်ငံရှိ တိုင်နွယ်ဖွား လူမျိုးစုတစ်ခု)}}
{{Infobox ethnic group
| group            = တိုင်လူမျိုး (Tai peoples)
| native_name      = {{unbulleted list|တႆး (ရှမ်း)|ᨴᩱ᩠ᨿ (တိုင်လူး)|ᥖᥭᥰ (တိုင်လေ)}}
| image            = File:Gerner Tai-Kadai migration route.png
| caption          = တိုင်လူမျိုးများ၏ သမိုင်းဝင် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု လမ်းကြောင်းများ
| popplace         = '''[[အရှေ့တောင်အာရှ]]'''&lt;br /&gt; [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]&lt;br /&gt; '''[[အရှေ့အာရှ]]'''&lt;br /&gt; [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်၊ ကွမ်ရှီး)&lt;br /&gt; '''[[တောင်အာရှ]]'''&lt;br /&gt; [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] (အာသံ)
| pop              = ၉၃ သန်းခန့်
| langs            = [[ခရာ-တိုင် ဘာသာစကားများ]] (အဓိကအားဖြင့် တိုင်ဘာသာစကားအခွဲများ)
| rels             = အများစုမှာ [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| related          = [[ခရာ-တိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-တိုင်နွယ်ဝင် လူမျိုးများ]]
}}
'''တိုင်လူမျိုး''' ({{lang-en|Tai peoples}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်းလူမျိုး''' တို့သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]၊ [[တောင်အာရှ]]နှင့် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်းတို့တွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ဘုံဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုကို ပြောဆိုကြသော လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် တိုင်နွယ်ဖွား လူမျိုးစုဝင်ပေါင်း ၉၃ သန်းခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရပြီး [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]]နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] (အာသံပြည်နယ်) တို့တွင် အများစု နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). (2021). ''Ethnologue: Languages of the World''.&lt;/ref&gt; ရှေးဦးတိုင်လူမျိုးများသည် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းဒေသမှ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။

== သမိုင်းကြောင်းနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ ==

=== ရှေးဦးတိုင်လူမျိုးများနှင့် ဗီဇအစပြုမှု ===
တိုင်လူမျိုးများ၏ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းကြောင်းသည် ဘာသာဗေဒ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဗေဒဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅,၀၀၀ ကျော်ကပင် အမြစ်တွယ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအရ ရှေးဦးတိုင်လူမျိုး (Proto-Tai) များသည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းရှိ [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းဒေသတွင် အခြေပြုခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့အကြားတွင် ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ပြသသည့် Y-DNA Haplogroup O1a (O-M119) နှင့် O1b1 (O-M95) တို့ ထင်ရှားစွာ ပါဝင်နေခြင်းက ၎င်းတို့သည် အိမ်နီးချင်း [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်၊ခမာ၊ပလောင်၊ဝ)]] နှင့် [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ|အော်စထရိုနီးရှန်း (အင်ဒိုနီးရှား၊ဖိလစ်ပိုင်၊မလေး)]] နွယ်ဝင်များနှင့် ဗီဇချင်း နီးစပ်မှုရှိကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2021&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2021). Contrasting maternal and paternal genetic variation of hunter–gatherer groups in Thailand. *Scientific Reports*.&lt;/ref&gt; အထူးသဖြင့် O1a သည် ကျောက်ခေတ်သစ်ကာလ တရုတ်ပြည် အရှေ့တောင်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက်ရှိ စိုက်ပျိုးရေး လူ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ဆက်နွှယ်နေပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်ပြည်မကြီး၏ နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများကြောင့် တိုင်လူမျိုးများသည် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းဆင်းသက်ခဲ့ကြသည်။

=== တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းခြင်းနှင့် သွေးနှောပေါင်းစည်းမှု ===
ဘီစီ (၃) ရာစုနှင့် အေဒီ (၁) ရာစုအကြားတွင် ဟန်မင်းဆက်၏ နယ်မြေတိုးချဲ့မှုများကြောင့် တိုင်လူမျိုးများသည် ယနေ့ခေတ် ကွမ်ရှီးနှင့် ဗီယက်နမ်မြောက်ပိုင်းဒေသများသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြသည်။ ဤကာလအတွင်း မျိုးရိုးဗီဇအရ အရှေ့အာရှသားများနှင့် ဒေသရင်း အရှေ့တောင်အာရှသားများအကြား သွေးနှောပေါင်းစည်းမှုများ ပိုမိုဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကာ၊ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ပြသသည့် mtDNA Haplogroups များဖြစ်သော B5a, F1a နှင့် M7b တို့သည် တိုင်လူမျိုးစုများအကြား ပျံ့နှံ့လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;He2020&quot;&gt;He, J., et al. (2020). Genetic origin and linguistic affinity of the Tai–Kadai-speaking Sui people. *American Journal of Physical Anthropology*.&lt;/ref&gt;

=== နန်းချောင်းခေတ်နှင့် တိုင်မင်းဆက်များ ပေါ်ထွန်းလာခြင်း ===
အေဒီ ၈ ရာစုမှ ၁၂ ရာစုအတွင်းသည် တိုင်လူမျိုးများ၏ အကြီးမားဆုံးသော ရွှေ့ပြောင်းမှုကာလဖြစ်ပြီး၊ နန်ချောင် (Nanzhao) နိုင်ငံတော်၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုနှင့်အတူ တိုင်လူမျိုးများသည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း၊ သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ကျောက်ဖယားမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်သို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ဤရွှေ့ပြောင်းမှုသည် သမိုင်းပညာရှင် David Wyatt ၏ အဆိုအရ စိုက်ပျိုးရေးအတွက် မြေနုလွင်ပြင်များကို ရှာဖွေခြင်းနှင့် စစ်ရေးအရ နယ်မြေချဲ့ထွင်ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်နေပြီး၊ ယင်းမှတစ်ဆင့် [[မိုင်းမော|မိုင်းမောလုံ]] (Mong Mao)၊ [[လန်န (နိုင်ငံတော်)|လန်နာ]] (Lanna) နှင့် [[ဆူခိုထိုင်း]] (Sukhothai) ကဲ့သို့သော အားကောင်းသည့် တိုင်မင်းဆက် နိုင်ငံတော်များ ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Wyatt2003&quot;&gt;Wyatt, D. K. (2003). *Thailand: A Short History*.&lt;/ref&gt;

=== မွန်ဂိုကျူးကျော်မှုနှင့် နောက်ပိုင်းဖြစ်တည်မှု ===
၁၃ ရာစုတွင် မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် နန်ချောင်နိုင်ငံ ကျဆုံးမှုတို့သည် တိုင်လူမျိုးများ၏ ရွှေ့ပြောင်းမှုကို ပိုမိုမြန်ဆန်စေခဲ့ကာ၊ အနောက်ဘက်သို့ အာသံပြည်နယ် (အာဟုမ်) အထိလည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်သို့ မလေးကျွန်းဆွယ်အထိလည်းကောင်း ရောက်ရှိသွားစေခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ် တိုင်နွယ်ဝင်များတွင် တွေ့ရှိရသော Haplogroup O2 (O-M122) သည် နောက်ပိုင်းမှ ရောက်ရှိလာသော အရှေ့အာရှ(ဟန်တရုတ်၊ဗမာ၊ကချင်၊ကရင်) ဗီဇစီးဆင်းမှုများကို ပြသနေပြီး၊ ယင်းသည် တိုင်လူမျိုးများ၏ သမိုင်းတစ်လျှောက် အခြားလူမျိုးစုများနှင့် အပြန်အလှန် ထိတွေ့ပေါင်းစည်းခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်ကို ခိုင်မာစေသည်။&lt;ref name=&quot;Pitta2021&quot;&gt;Pitta, S., et al. (2021). Genetic History of Southeast Asian Populations. *Human Biology*.&lt;/ref&gt; 

ဤကဲ့သို့ ရှည်လျားလှသော ရွှေ့ပြောင်းမှုခရီးစဉ်တစ်လျှောက် တိုင်လူမျိုးများသည် မိမိတို့၏ ဘုံအက္ခရာ၊ စိုစွတ်စပါးစိုက်ပျိုးနည်းစနစ်နှင့် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုတို့ကို ဒေသအသီးသီးသို့ သယ်ဆောင်အခြေချနိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် ယနေ့ အရှေ့တောင်အာရှ၏ လူဦးရေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အချိုးအစားတွင် အဓိကကျသော အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် ရပ်တည်နေခြင်း ဖြစ်လေသည်။

== ယဉ်ကျေးမှု ==

တိုင် လူမျိုးများ၏ ယဉ်ကျေးမှု ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်သည် အရှေ့တောင်အာရှ သမိုင်းတစ်လျှောက် အခြားသော လူမျိုးစုကြီးများနှင့် အပြန်အလှန် ထိတွေ့ဆက်ဆံရာမှ ၎င်းတို့၏ အကောင်းဆုံးသော ဓလေ့ထုံးစံများကို မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သဟဇာတဖြစ်အောင် ပေါင်းစပ်ဖန်တီးနိုင်ခဲ့သည့် ထူးခြားသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုဝန်းကျင်မှစ၍ တောင်ဘက်သို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာခဲ့ကြသော တိုင်တို့သည် ဒေသခံ မွန်-ခမာ (Mon-Khmer) များထံမှ အဆင့်မြင့် ဗိသုကာပညာ၊ စိုက်ပျိုးရေးစနစ်နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရများကို အခြေခံအဖြစ် မှီးငြမ်းရယူခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ယနေ့ခေတ် ထိုင်းနှင့် ကမ္ဘောဒီးယား နယ်စပ်ရှိ တိုင်နွယ်ဝင်များ၏ ယဉ်ကျေးမှုတွင် ခမာတို့၏ အနုပညာလွှမ်းမိုးမှုကို ထင်ရှားစွာ တွေ့မြင်နိုင်ပေသည်။&lt;ref name=&quot;coedes&quot;&gt;G. Coedès, &quot;The Indianized States of Southeast Asia&quot;, 1968.&lt;/ref&gt;
ထိုနည်းတူစွာပင် တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burman) အုပ်စုဝင် အိမ်နီးချင်း ဗမာတို့ထံမှလည်း အုပ်ချုပ်ရေး ယန္တရား၊ ဓမ္မသတ်ဥပဒေများနှင့် ပြက္ခဒိန်တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ နက္ခတ္တဗေဒ ပညာရပ်များကို လေ့လာမှတ်သားခဲ့ကြပြီး၊ ယင်းလွှမ်းမိုးမှုများကို လန်နာ (ဇင်းမယ်) နှင့် မြန်မာပြည်ရှိ ရှမ်းလူမျိုးများ၏ နန်းတွင်းအစဉ်အလာများတွင် အခိုင်အမာ တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;lieberman-2003&quot;&gt;Victor Lieberman, &quot;Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context&quot;, 2003.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် တိုင်တို့၏ မူရင်းဒေသဖြစ်သော ယူနန်ပြည်နယ် တစ်ဝိုက်ရှိ တိုင်လူး (Tai Lue) နှင့် တိုင်လေ (Tai Nuea) ကဲ့သို့သော တိုင်လူမျိုးစုများအပေါ်တွင်မူ တရုတ်ယဉ်ကျေးမှု၏ လွှမ်းမိုးမှုက ပိုမိုအားကောင်းခဲ့ကာ လက်ဖက်စိုက်ပျိုးခြင်း၊ ပိုးထည်ယက်လုပ်ခြင်းနှင့် အစားအစာ ချက်ပြုတ်ပုံ ဓလေ့စရိုက်များကို ရယူပေါင်းစပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;wyatt&quot;&gt;David K. Wyatt, &quot;Thailand: A Short History&quot;, 2003.&lt;/ref&gt;
ဤသို့ဖြင့် တိုင်လူမျိုးများသည် မိမိတို့ အခြေချရာ ဒေသအသီးသီးအလိုက် အစဉ်အလာ လူမှုစီးပွား ဓလေ့များကို ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ယနေ့ခေတ် ရှမ်း၊ ထိုင်း၊ လာအိုနှင့် တရုတ်ပြည်ရှိ တိုင်နွယ်ဝင်တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများသည် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသအလိုက် မတူကွဲပြားသော ရောင်စဉ်များအဖြစ် တည်တံ့နေခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;conway-2006&quot;&gt;Susan Conway, &quot;The Shan: Culture, Art and Crafts&quot;, 2006.&lt;/ref&gt;
ဤကဲ့သို့သော ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်ခြင်း အလေ့အထကို ယနေ့တိုင်အောင် အစားအသောက်၊ ဘာသာစကားနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများတွင် ထင်ရှားစွာ တွေ့မြင်နိုင်သည်။ သာဓကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရှမ်းလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် မြန်မာ့ဟန်များ ပါဝင်နေခြင်း၊ ထိုင်းနိုင်ငံရှိ ထိုင်း (Thai) တို့တွင် ခမာဗိသုကာနှင့် ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးနေခြင်း၊ တရုတ်ပြည်ရှိ တိုင်လူမျိုးစုများတွင် တရုတ်ရိုးရာ နေထိုင်မှုပုံစံများ ရောယှက်နေခြင်းတို့က တိုင်လူမျိုးများ၏ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေ ရှင်သန်နိုင်စွမ်းနှင့် ပေါင်းစပ်ယဉ်ကျေးမှု ဖန်တီးနိုင်စွမ်း အားကောင်းပုံကို ထင်ရှားစွာ ပြသနေပေသည်။

== ယဉ်ကျေးမှုကြိုးဝိုင်းများ ==
[[တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားများ]] ပြောဆိုသူများသည် အရှေ့တောင်အာရှနှင့် အာရှတောင်ပိုင်းတစ်လွှား ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ပထဝီဝင် အနေအထား၊ ကိုးကွယ်သည့် ဘာသာနှင့် သမိုင်းကြောင်း နောက်ခံတို့အပေါ် အခြေခံ၍ ယဉ်ကျေးမှုကြိုးဝိုင်း (၄) ခုအဖြစ် အဓိက ခွဲခြားနိုင်သည်:&lt;ref name=&quot;Ostapirat2000&quot;&gt;Ostapirat, Weera (2000). ''Proto-Kra''. Linguistics of the Tibeto-Burman Area.&lt;/ref&gt;

=== ၁။ လန်နာ ယဉ်ကျေးမှုကြိုးဝိုင်း ===
ဤကြိုးဝိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] အရှေ့ပိုင်း၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်းနှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ဤဒေသရှိ တိုင်မျိုးနွယ်စုများမှာ [[တိုင်ခွန်လူမျိုး|ဂုံရှမ်း]] (Tai Khun)၊ [[တိုင်လူးလူမျိုး|လူးရှမ်း]] (Tai Lue) နှင့် [[ယွမ်လူမျိုး|တိုင်ယွန်း]] (Tai Yuan) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ 

၎င်းတို့သည် မွန်နှင့် ဗမာ အက္ခရာများထံမှ ဆင်းသက်လာသော '''တိုင်သမ် (Tai Tham / ဓမ္မအက္ခရာ)''' ကို ဘုံစာပေအဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Grabowsky2007&quot;&gt;Grabowsky, Volker (2007). ''The Lanna Cultural Circle''. Silkworm Books.&lt;/ref&gt; ဂုံရှမ်းနှင့် လူးရှမ်း ဘာသာစကားများသည် ဗဟိုထိုင်းစကားနှင့် အသံထွက် ၈၀% ခန့် တူညီသဖြင့် အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း မြင့်မားသည်။

=== ၂။ ရှမ်း သို့မဟုတ် မိုင်းမောလုံ ကြိုးဝိုင်း ===
ဤကြိုးဝိုင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း)၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]] နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] [[အာသံပြည်နယ်]] နှင့် [[အာရုဏာချယ်ပရာဒေရှ်ပြည်နယ်]] တို့အထိ ကျယ်ပြန့်သည်။ ပါဝင်သော မျိုးနွယ်စုများမှာ [[ရှမ်းလူမျိုး|တိုင်းလုံ (ရှမ်းကြီး)]]၊ မောရှမ်း၊ [[တိုင်းခန္တီးလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း]] နှင့် တိုင်းလေ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ 

၎င်းတို့သည် အဝိုင်း ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသည့် '''တိုင်တို (သို့မဟုတ်) တိုင်လုံ''' အက္ခရာကို အသုံးပြုကြပြီး မြန်မာအရေးအသားစနစ်၏ လွှမ်းမိုးမှု အားကောင်းသည်။ တိုင်-ကဒိုင် ရင်းမြစ်ဖြစ်သော်လည်း တိဗက်-ဗမာနွယ် မြန်မာဘာသာစကား၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် အသံနေအသံထားမှာ ဂုံ၊ လူး၊ ထိုင်း စကားများနှင့် သိသိသာသာ ကွဲပြားသွားသည်။

=== ၃။ ဆိုင်ယမ် ကြိုးဝိုင်း ===
ထိုင်းနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း [[ကျောက်ဖရားမြစ်]] ဝှမ်းဒေသကို အခြေပြုပြီး [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း (Siamese)]] လူမျိုးများ အဓိက ပါဝင်သည်။ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]] ယဉ်ကျေးမှုနှင့် [[ပါဠိဘာသာ|ပါဠိ]]၊ [[သက္ကတဘာသာ|သက္ကတ]] ဝေါဟာရများ အများဆုံး ရောနှောပါဝင်သည်။ ခမာအက္ခရာမှတစ်ဆင့် ပြုပြင်ဖန်တီးထားသော ထိုင်းအက္ခရာကို အသုံးပြုကြသည်။

=== ၄။ လာအို-အီသန် ကြိုးဝိုင်း ===
[[မဲခေါင်မြစ်]] ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ [[လာအိုနိုင်ငံ]] နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်း (အီသန်ဒေသ) တို့ ပါဝင်သည်။ [[လာအိုလူမျိုး]] နှင့် [[အီသန်လူမျိုး]] တို့ ပါဝင်ကြသည်။ သမိုင်းဝင် လန်ဆန်း (လင်းဇင်) အင်ပါယာ၏ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းထားကြပြီး &quot;ခေန်း&quot; (Khene) ဟုခေါ်သော ရိုးရာ လေမှုတ်တူရိယာမှာ ၎င်းတို့ ယဉ်ကျေးမှု၏ အဓိက အမှတ်အသား ဖြစ်သည်။

== တိုင်လူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာချက် ==

အနောက်တောင်တိုင် (Southwestern Tai) မျိုးနွယ်စုများသည် တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကား မိသားစု၏ အကြီးမားဆုံးသော အခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့အကြားတွင် ဘာသာစကားအရ စနစ်တကျ နီးစပ်မှုရှိပုံကို ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ပစ်တာယာပွန် (Pittayaporn) ၏ ရှေးဦးတိုင် ဘာသာဗေဒ သုတေသနပြုချက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Pittayaporn2009&quot;&gt;Pittayaporn, Pittayawat (2009). ''The Phonology of Proto-Tai''. PhD dissertation, Cornell University.&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇ (Genetic) ပိုင်းတွင် မူလနေထိုင်ရာ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများ ရှိနေကြောင်း သုတေသနများက ဖော်ပြကြသည်။

=== မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များ ===

မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသနပြုချက်များအရ အနောက်တောင်တိုင် ဘာသာစကားပြော လူမျိုးများသည် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချရာတွင် မိမိတို့ ရောက်ရှိရာ ဒေသရှိ မူလ ဒေသခံများနှင့် သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ပုခ်ချွန် ကုတာနန် (Wibhu Kutanan) နှင့် အဖွဲ့၏ ထိုင်းနိုင်ငံရှိ တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားပြော လူမျိုးစုများ၏ မျိုးရိုးဗီဇ တည်ဆောက်ပုံ သုတေသနစစ်တမ်းအရ အဆိုပါ ကွဲပြားမှုများကို စနစ်တကျ အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2017&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2017). &quot;Genetic structure of Tai-Kadai speaking groups in Thailand&quot;. ''Gene'', 623, 1–12.&lt;/ref&gt;

* '''မြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ပိုင်းအုပ်စု (ရှမ်း):''' ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် ကုတာနန်နှင့် အဖွဲ့မှ ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းရှိ ရှမ်းနှင့် ဒိုင် (Dai) လူမျိုးများ၏ မိခင်နှင့် ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်းကို လေ့လာခဲ့ရာ ရှမ်းလူမျိုးများသည် Y-DNA နှင့် mtDNA အမှတ်အသားများအရ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] ဘာသာစကားပြော လူမျိုးစုများနှင့် ပိုမိုနီးစပ်မှု ရှိနေသည်ကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2018&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2018). &quot;Contrasting maternal and paternal genetic histories of Dai and Shan populations in Northwestern Thailand&quot;. ''Annals of Human Genetics'', 82(5), 288–303.&lt;/ref&gt;

* '''အရှေ့မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းအုပ်စု (အီသန်နှင့် ထိုင်း):''' ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် သီရိဝုန်း (S. Srithawong) နှင့် အဖွဲ့က ထိုင်းနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်း (အီသန်ဒေသ) ရှိ လူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်းကို လေ့လာခဲ့ရာတွင် အဆိုပါ ဒေသရှိ တိုင်နွယ်ဝင်များ၌ ဩစထြိုအေးရှားတစ် (Austroasiatic / မွန်-ခမာ) မျိုးရိုးဗီဇ လွှမ်းမိုးမှု အားကောင်းစွာ ပါဝင်နေကြောင်း စစ်တမ်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Srithawong2015&quot;&gt;Srithawong, S., et al. (2015). &quot;Genetic history of Isan people in Northeastern Thailand&quot;. ''PLoS ONE'', 10(4), e0123993.&lt;/ref&gt;

မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသန စစ်တမ်းများ၏ သက်သေပြချက်များအရ အနောက်တောင်တိုင် လူမျိုးများသည် &quot;ဘာသာစကားအရ တူညီသော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇအရ ကွဲပြားခြင်း&quot; (Linguistically similar but genetically diverse) ဟူသော လက္ခဏာကို ဆောင်ကြပြီး၊ ၎င်းသည် ရှေးဦးတိုင်လူမျိုးများ တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချရာတွင် ဒေသခံ လူမျိုးစုများနှင့် အတူတကွ သွေးနှော နေထိုင်ခဲ့ကြသည့် သမိုင်းစဉ်ကို မီးမောင်းထိုးပြနေသည်။

== အနောက်တောင်ပိုင်းတိုင်လူမျိုးများစာရင်း ==

=== မြောက်ပိုင်းဌာနခွဲ ===
(မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ အိန္ဒိယ အရှေ့မြောက်ပိုင်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသည်။)
* [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းကြီး]] (Tai Long/Shan)
* ယာရှမ်း (Tai Ya)
* [[တိုင်းလေလူမျိုး|တိုင်းလေ]] (Tai Le/Tai Nüa) — တရုတ်ရှမ်း သို့မဟုတ် တယ်ဟုန်ရှမ်းဟုလည်း ခေါ်သည်။
* ဟုံကျင်ရှမ်း (Tai Hongjin)
* [[ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း]] (Tai Khamti)
* [[တိုင်းလိုင်ဘာသာစကား|ရှမ်းနီ]] (Tai Lai/Tai Laeng)
* [[ဖာကေးရှမ်း|ဖကေးရှမ်း]] (Tai Phake)
* အိတွန်ရှမ်း (Tai Aiton)
* ခမ်ယန် (Tai Khamyang)
* [[အာဟုမ်လူမျိုး|အဟုံရှမ်း]] (Ahom)
* တူရုင် (Turung)
* သာပါ (Sapa)

=== ကျိုင်းသေဉ်ဌာနခွဲ (Chiang Saen Branch) ===
* [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]] (Central Thai)
* [[ယွမ်လူမျိုး|ယွန်း]] (Northern Thai/Lanna)
* [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]] (Lao)
* တိုင်ဒေန်း (Tai Daeng) — တိုင်နီ (Red Tai)
* ဒွန်ရှမ်း (Tai Don) — တိုင်ဖြူ (White Tai)
* ဟန်တုံရှမ်း (Tai Hang Tong)
* [[တိုင်းလူဘာသာစကား|တိုင်လူး]] (Tai Lü) — စစ်ဆောင်ပန္နားရှမ်း
* [[တိုင်ဒမ်လူမျိုး|တိုင်ဒမ်]] (Tai Dam) — တိုင်နက် (Black Tai)
* [[ခွန်လူမျိုး|တိုင်းဂုံ]] (Tai Khün) — ကျိုင်းတုံရှမ်း
* ဖူအန် (Phuan)
* သောင်ထိုင်း (Thai Song)
* တိုင်တပ် (Tày Tac)

=== တောင်ပိုင်းအုပ်စု (Southern Group) ===
* [[ထိုင်းတောင်ပိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်းတောင်ပိုင်း]] (Southern Thai/Pak Thai)

=== တရုတ်အနောက်တောင်ပိုင်းတိုင်အုပ်စုများနှင့် အမည်များ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
! width=&quot;10%&quot; |တရုတ်အမည်
! width=&quot;12%&quot; | Pinyin
! width=&quot;10%&quot; | [[တိုင်းလူဘာသာစကား|Tai Lü]]
! width=&quot;10%&quot; | Tai Nüa
! width=&quot;10%&quot; | [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
! width=&quot;25%&quot; | အခြားအမည်များ
! width=&quot;23%&quot; | နေထိုင်ရာဒေသ
|-
| 傣仂&lt;br /&gt;{{Smaller|(西雙版納傣)}}
| Dǎilè&lt;br /&gt;{{Smaller|(Xīshuāngbǎnnà Dǎi)}}
| {{IPA|tai˥˩ lɯː˩}}
| 
| ลื้อ
| [[တိုင်းလူဘာသာစကား|Tai Lü]], Tai Lue, တိုင်လူး
| [[စစ်ဆောင်ပန္နား|Xishuangbanna]] (တရုတ်)
|-
| 傣哪&lt;br /&gt;{{Smaller|(德宏傣)}}
| Dǎinǎ&lt;br /&gt;{{Smaller|(Déhong Dǎi)}}
| {{IPA|tai˥˩ nəː˥}}
| တိုင်လေ&lt;br /&gt;{{IPA|tai˥ lə˧˩}}
| คงเหนือ, ไทใต้คง
| [[တိုင်းလေလူမျိုး|Tai Nüa]], တိုင်နူ၊ တယ်ဟုန်ရှမ်း၊ တရုတ်ရှမ်း
| [[တယ်ဟုန် ရှမ်း နှင့် ဂျိန်းဖော ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရစီရင်စု|Dehong]] (တရုတ်)၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]
|-
| 傣擔
| Dǎidān
| {{IPA|tai˥˩ dam˥}}
| 
| ไทดำ, ลาวโซ่ง
| [[တိုင်ဒမ်လူမျိုး|Tai Dam]], Black Tai, တိုင်နက်၊ လာအိုဆုန်း
| Jinping (တရုတ်)၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]
|-
| 傣繃
| Dǎibèng
| {{IPA|tai˥˩ pɔːŋ˥}}
| 
| เมา
| Tai Pong, တေပွန်၊ ရှမ်းမော
| [[ရွှေလီ|Ruili]], Gengma (တရုတ်)၊ [[မဲခေါင်မြစ်]]တစ်လျှောက်
|-
| 傣端
| Dǎiduān
| {{IPA|tai˥˩ doːn˥}}
| 
| ขาว
| Tai Don, White Tai, တိုင်ဒွန်၊ တိုင်ဖြူ
| Jinping (တရုတ်)၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]မြောက်ပိုင်း
|-
| 傣雅
| Dǎiyǎ
| {{IPA|tai˥˩ jaː˧˥}}
| 
| หย่า
| Tai Ya, တိုင်ယာ
| Xinping, Yuanjiang (တရုတ်)
|-
| 傣友
| Dǎiyǒu
| {{IPA|tai˥˩ jiu˩}}
| 
| แดง
| Tai You, တိုင်ယို
| Yuanyang (တရုတ်)၊ နီမြစ် (Red River) တစ်လျှောက်
|-
| colspan=&quot;7&quot; | {{Smaller|* မှတ်ချက်။ ။ လာအိုဆုန်း (Lao Song) သည် &quot;ဘောင်းဘီနက်ဝတ် လာအို&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။}}
|}

==ကိုးကား==
{{reflist}}
[[ကဏ္ဍ:Pages using deprecated image syntax]]</text>
      <sha1>3vjvty52agblwh2kujtco1ddygs3knu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059603</id>
      <parentid>1059602</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:14:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55426-13</username>
        <id>149616</id>
      </contributor>
      <origin>1059603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38462" sha1="7ddtwttze1ykv6h2o7xttldoso10che" xml:space="preserve">{{Short description|ခရာ-တိုင် ဘာသာစကားပြော လူမျိုးနွယ်စုများ}}
{{Distinguish|text=[[ထိုင်းလူမျိုး]] (ထိုင်းနိုင်ငံရှိ တိုင်နွယ်ဖွား လူမျိုးစုတစ်ခု)}}
{{Infobox ethnic group
| group            = တိုင်လူမျိုး (Tai peoples)
| native_name      = {{unbulleted list|တႆး (ရှမ်း)|ᨴᩱ᩠ᨿ (တိုင်လူး)|ᥖᥭᥰ (တိုင်လေ)}}
| image            = File:Gerner Tai-Kadai migration route.png
| caption          = တိုင်လူမျိုးများ၏ သမိုင်းဝင် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု လမ်းကြောင်းများ
| popplace         = '''[[အရှေ့တောင်အာရှ]]'''&lt;br /&gt; [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]&lt;br /&gt; '''[[အရှေ့အာရှ]]'''&lt;br /&gt; [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်၊ ကွမ်ရှီး)&lt;br /&gt; '''[[တောင်အာရှ]]'''&lt;br /&gt; [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] (အာသံ)
| pop              = ၉၃ သန်းခန့်
| langs            = [[ခရာ-တိုင် ဘာသာစကားများ]] (အဓိကအားဖြင့် တိုင်ဘာသာစကားအခွဲများ)
| rels             = အများစုမှာ [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| related          = [[ခရာ-တိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-တိုင်နွယ်ဝင် လူမျိုးများ]]
}}
'''တိုင်လူမျိုး''' ({{lang-en|Tai peoples}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်းလူမျိုး''' တို့သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]၊ [[တောင်အာရှ]]နှင့် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်းတို့တွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ဘုံဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုကို ပြောဆိုကြသော လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် တိုင်နွယ်ဖွား လူမျိုးစုဝင်ပေါင်း ၉၃ သန်းခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရပြီး [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]]နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] (အာသံပြည်နယ်) တို့တွင် အများစု နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). (2021). ''Ethnologue: Languages of the World''.&lt;/ref&gt; ရှေးဦးတိုင်လူမျိုးများသည် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းဒေသမှ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။

== သမိုင်းကြောင်းနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ ==

=== ရှေးဦးတိုင်လူမျိုးများနှင့် ဗီဇအစပြုမှု ===
တိုင်လူမျိုးများ၏ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းကြောင်းသည် ဘာသာဗေဒ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဗေဒဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅,၀၀၀ ကျော်ကပင် အမြစ်တွယ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအရ ရှေးဦးတိုင်လူမျိုး (Proto-Tai) များသည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းရှိ [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းဒေသတွင် အခြေပြုခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့အကြားတွင် ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ပြသသည့် Y-DNA Haplogroup O1a (O-M119) နှင့် O1b1 (O-M95) တို့ ထင်ရှားစွာ ပါဝင်နေခြင်းက ၎င်းတို့သည် အိမ်နီးချင်း [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်၊ခမာ၊ပလောင်၊ဝ)]] နှင့် [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ|အော်စထရိုနီးရှန်း (အင်ဒိုနီးရှား၊ဖိလစ်ပိုင်၊မလေး)]] နွယ်ဝင်များနှင့် ဗီဇချင်း နီးစပ်မှုရှိကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2021&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2021). Contrasting maternal and paternal genetic variation of hunter–gatherer groups in Thailand. *Scientific Reports*.&lt;/ref&gt; အထူးသဖြင့် O1a သည် ကျောက်ခေတ်သစ်ကာလ တရုတ်ပြည် အရှေ့တောင်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက်ရှိ စိုက်ပျိုးရေး လူ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ဆက်နွှယ်နေပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်ပြည်မကြီး၏ နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများကြောင့် တိုင်လူမျိုးများသည် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းဆင်းသက်ခဲ့ကြသည်။

=== တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းခြင်းနှင့် သွေးနှောပေါင်းစည်းမှု ===
ဘီစီ (၃) ရာစုနှင့် အေဒီ (၁) ရာစုအကြားတွင် ဟန်မင်းဆက်၏ နယ်မြေတိုးချဲ့မှုများကြောင့် တိုင်လူမျိုးများသည် ယနေ့ခေတ် ကွမ်ရှီးနှင့် ဗီယက်နမ်မြောက်ပိုင်းဒေသများသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြသည်။ ဤကာလအတွင်း မျိုးရိုးဗီဇအရ အရှေ့အာရှသားများနှင့် ဒေသရင်း အရှေ့တောင်အာရှသားများအကြား သွေးနှောပေါင်းစည်းမှုများ ပိုမိုဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကာ၊ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ပြသသည့် mtDNA Haplogroups များဖြစ်သော B5a, F1a နှင့် M7b တို့သည် တိုင်လူမျိုးစုများအကြား ပျံ့နှံ့လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;He2020&quot;&gt;He, J., et al. (2020). Genetic origin and linguistic affinity of the Tai–Kadai-speaking Sui people. *American Journal of Physical Anthropology*.&lt;/ref&gt;

=== နန်းချောင်းခေတ်နှင့် တိုင်မင်းဆက်များ ပေါ်ထွန်းလာခြင်း ===
အေဒီ ၈ ရာစုမှ ၁၂ ရာစုအတွင်းသည် တိုင်လူမျိုးများ၏ အကြီးမားဆုံးသော ရွှေ့ပြောင်းမှုကာလဖြစ်ပြီး၊ နန်ချောင် (Nanzhao) နိုင်ငံတော်၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုနှင့်အတူ တိုင်လူမျိုးများသည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း၊ သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ကျောက်ဖယားမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်သို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ဤရွှေ့ပြောင်းမှုသည် သမိုင်းပညာရှင် David Wyatt ၏ အဆိုအရ စိုက်ပျိုးရေးအတွက် မြေနုလွင်ပြင်များကို ရှာဖွေခြင်းနှင့် စစ်ရေးအရ နယ်မြေချဲ့ထွင်ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်နေပြီး၊ ယင်းမှတစ်ဆင့် [[မိုင်းမော|မိုင်းမောလုံ]] (Mong Mao)၊ [[လန်န (နိုင်ငံတော်)|လန်နာ]] (Lanna) နှင့် [[ဆူခိုထိုင်း]] (Sukhothai) ကဲ့သို့သော အားကောင်းသည့် တိုင်မင်းဆက် နိုင်ငံတော်များ ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Wyatt2003&quot;&gt;Wyatt, D. K. (2003). *Thailand: A Short History*.&lt;/ref&gt;

=== မွန်ဂိုကျူးကျော်မှုနှင့် နောက်ပိုင်းဖြစ်တည်မှု ===
၁၃ ရာစုတွင် မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် နန်ချောင်နိုင်ငံ ကျဆုံးမှုတို့သည် တိုင်လူမျိုးများ၏ ရွှေ့ပြောင်းမှုကို ပိုမိုမြန်ဆန်စေခဲ့ကာ၊ အနောက်ဘက်သို့ အာသံပြည်နယ် (အာဟုမ်) အထိလည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်သို့ မလေးကျွန်းဆွယ်အထိလည်းကောင်း ရောက်ရှိသွားစေခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ် တိုင်နွယ်ဝင်များတွင် တွေ့ရှိရသော Haplogroup O2 (O-M122) သည် နောက်ပိုင်းမှ ရောက်ရှိလာသော အရှေ့အာရှ(ဟန်တရုတ်၊ဗမာ၊ကချင်၊ကရင်) ဗီဇစီးဆင်းမှုများကို ပြသနေပြီး၊ ယင်းသည် တိုင်လူမျိုးများ၏ သမိုင်းတစ်လျှောက် အခြားလူမျိုးစုများနှင့် အပြန်အလှန် ထိတွေ့ပေါင်းစည်းခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်ကို ခိုင်မာစေသည်။&lt;ref name=&quot;Pitta2021&quot;&gt;Pitta, S., et al. (2021). Genetic History of Southeast Asian Populations. *Human Biology*.&lt;/ref&gt; 

ဤကဲ့သို့ ရှည်လျားလှသော ရွှေ့ပြောင်းမှုခရီးစဉ်တစ်လျှောက် တိုင်လူမျိုးများသည် မိမိတို့၏ ဘုံအက္ခရာ၊ စိုစွတ်စပါးစိုက်ပျိုးနည်းစနစ်နှင့် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုတို့ကို ဒေသအသီးသီးသို့ သယ်ဆောင်အခြေချနိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် ယနေ့ အရှေ့တောင်အာရှ၏ လူဦးရေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အချိုးအစားတွင် အဓိကကျသော အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် ရပ်တည်နေခြင်း ဖြစ်လေသည်။

== ယဉ်ကျေးမှု ==

တိုင်လူမျိုးများ၏ ယဉ်ကျေးမှု ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်သည် အရှေ့တောင်အာရှ သမိုင်းတစ်လျှောက် အခြားသော လူမျိုးစုကြီးများနှင့် အပြန်အလှန် ထိတွေ့ဆက်ဆံရာမှ ၎င်းတို့၏ အကောင်းဆုံးသော ဓလေ့ထုံးစံများကို မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သဟဇာတဖြစ်အောင် ပေါင်းစပ်ဖန်တီးနိုင်ခဲ့သည့် ထူးခြားသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုဝန်းကျင်မှစ၍ တောင်ဘက်သို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာခဲ့ကြသော တိုင်တို့သည် ဒေသခံ မွန်-ခမာ များထံမှ အဆင့်မြင့် ဗိသုကာပညာ၊ စိုက်ပျိုးရေးစနစ်နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရများကို အခြေခံအဖြစ် မှီးငြမ်းရယူခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ယနေ့ခေတ် ထိုင်းနှင့် ကမ္ဘောဒီးယား နယ်စပ်ရှိ တိုင်နွယ်ဝင်များ၏ ယဉ်ကျေးမှုတွင် ခမာတို့၏ အနုပညာလွှမ်းမိုးမှုကို ထင်ရှားစွာ တွေ့မြင်နိုင်ပေသည်။&lt;ref name=&quot;coedes&quot;&gt;Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. East-West Center Press.&lt;/ref&gt;

ထိုနည်းတူစွာပင် တိဗက်-ဗမာ အုပ်စုဝင် အိမ်နီးချင်း ဗမာတို့ထံမှလည်း အုပ်ချုပ်ရေး ယန္တရား၊ ဓမ္မသတ်ဥပဒေများနှင့် ပြက္ခဒိန်တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ နက္ခတ္တဗေဒ ပညာရပ်များကို လေ့လာမှတ်သားခဲ့ကြပြီး၊ ယင်းလွှမ်းမိုးမှုများကို လန်နာ (ဇင်းမယ်) နှင့် မြန်မာပြည်ရှိ ရှမ်းလူမျိုးများ၏ နန်းတွင်းအစဉ်အလာများတွင် အခိုင်အမာ တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;lieberman-2003&quot;&gt;Lieberman, Victor (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, Volume 1: Integration on the Mainland''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် တိုင်တို့၏ မူရင်းဒေသဖြစ်သော ယူနန်ပြည်နယ် တစ်ဝိုက်ရှိ တိုင်လူး (Tai Lue) နှင့် တိုင်လေ (Tai Nuea) ကဲ့သို့သော တိုင်လူမျိုးစုများအပေါ်တွင်မူ တရုတ်ယဉ်ကျေးမှု၏ လွှမ်းမိုးမှုက ပိုမိုအားကောင်းခဲ့ကာ လက်ဖက်စိုက်ပျိုးခြင်း၊ ပိုးထည်ယက်လုပ်ခြင်းနှင့် အစားအစာ ချက်ပြုတ်ပုံ ဓလေ့စရိုက်များကို ရယူပေါင်းစပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;wyatt&quot;&gt;Wyatt, David K. (2003). ''Thailand: A Short History''. Yale University Press.&lt;/ref&gt;

ဤသို့ဖြင့် တိုင်လူမျိုးများသည် မိမိတို့ အခြေချရာ ဒေသအသီးသီးအလိုက် အစဉ်အလာ လူမှုစီးပွား ဓလေ့များကို ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ယနေ့ခေတ် ရှမ်း၊ ထိုင်း၊ လာအိုနှင့် တရုတ်ပြည်ရှိ တိုင်နွယ်ဝင်တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများသည် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသအလိုက် မတူကွဲပြားသော ရောင်စဉ်များအဖြစ် တည်တံ့နေခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;conway-2006&quot;&gt;Conway, Susan (2006). ''The Shan: Culture, Art and Crafts''. River Books.&lt;/ref&gt; ဤကဲ့သို့သော ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်ခြင်း အလေ့အထကို ယနေ့တိုင်အောင် အစားအသောက်၊ ဘာသာစကားနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများတွင် ထင်ရှားစွာ တွေ့မြင်နိုင်ပြီး သာဓကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရှမ်းလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် မြန်မာ့ဟန်များ ပါဝင်နေခြင်း၊ ထိုင်းနိုင်ငံရှိ ထိုင်း (Thai) တို့တွင် ခမာဗိသုကာနှင့် ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးနေခြင်း၊ တရုတ်ပြည်ရှိ တိုင်လူမျိုးစုများတွင် တရုတ်ရိုးရာ နေထိုင်မှုပုံစံများ ရောယှက်နေခြင်းတို့က တိုင်လူမျိုးများ၏ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေ ရှင်သန်နိုင်စွမ်းနှင့် ပေါင်းစပ်ယဉ်ကျေးမှု ဖန်တီးနိုင်စွမ်း အားကောင်းပုံကို ထင်ရှားစွာ ပြသနေပေသည်။

=== ယဉ်ကျေးမှုကြိုးဝိုင်းများ ===

[[တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားများ]] ပြောဆိုသူများသည် အရှေ့တောင်အာရှနှင့် အာရှတောင်ပိုင်းတစ်လွှား ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ပထဝီဝင် အနေအထား၊ ကိုးကွယ်သည့် ဘာသာနှင့် သမိုင်းကြောင်း နောက်ခံတို့အပေါ် အခြေခံ၍ ယဉ်ကျေးမှုကြိုးဝိုင်း (၄) ခုအဖြစ် အဓိက ခွဲခြားနိုင်သည်:&lt;ref name=&quot;Ostapirat2000&quot;&gt;Ostapirat, Weera (2000). ''Proto-Kra''. Linguistics of the Tibeto-Burman Area, 23(1), 1-251.&lt;/ref&gt;

==== ၁။ လန်နာ ယဉ်ကျေးမှုကြိုးဝိုင်း ====
ဤကြိုးဝိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] အရှေ့ပိုင်း၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်းနှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ဤဒေသရှိ တိုင်မျိုးနွယ်စုများမှာ [[တိုင်ခွန်လူမျိုး|ဂုံရှမ်း]] (Tai Khun)၊ [[တိုင်လူးလူမျိုး|လူးရှမ်း]] (Tai Lue) နှင့် [[ယွမ်လူမျိုး|တိုင်ယွန်း]] (Tai Yuan) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် မွန်နှင့် ဗမာ အက္ခရာများထံမှ ဆင်းသက်လာသော '''တိုင်သမ် (Tai Tham / ဓမ္မအက္ခရာ)''' ကို ဘုံစာပေအဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Grabowsky2007&quot;&gt;Grabowsky, Volker (2007). ''The Lanna Cultural Circle: Historical and Cultural Background''. Silkworm Books.&lt;/ref&gt; ဂုံရှမ်းနှင့် လူးရှမ်း ဘာသာစကားများသည် ဗဟိုထိုင်းစကားနှင့် အသံထွက် ၈၀% ခန့် တူညီသဖြင့် အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း မြင့်မားသည်။

==== ၂။ ရှမ်း သို့မဟုတ် မိုင်းမောလုံ ကြိုးဝိုင်း ====
ဤကြိုးဝိုင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း)၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]] နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] [[အာသံပြည်နယ်]] နှင့် [[အာရုဏာချယ်ပရာဒေရှ်ပြည်နယ်]] တို့အထိ ကျယ်ပြန့်သည်။ ပါဝင်သော မျိုးနွယ်စုများမှာ [[ရှမ်းလူမျိုး|တိုင်းလုံ (ရှမ်းကြီး)]]၊ မောရှမ်း၊ [[တိုင်းခန္တီးလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း]] နှင့် တိုင်းလေ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် အဝိုင်း ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသည့် '''တိုင်တို (သို့မဟုတ်) တိုင်လုံ''' အက္ခရာကို အသုံးပြုကြပြီး မြန်မာအရေးအသားစနစ်၏ လွှမ်းမိုးမှု အားကောင်းသည်။ တိုင်-ကဒိုင် ရင်းမြစ်ဖြစ်သော်လည်း တိဗက်-ဗမာနွယ် မြန်မာဘာသာစကား၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် အသံနေအသံထားမှာ ဂုံ၊ လူး၊ ထိုင်း စကားများနှင့် သိသိသာသာ ကွဲပြားသွားသည်။

==== ၃။ ဆိုင်ယမ် ကြိုးဝိုင်း ====
ထိုင်းနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း [[ကျောက်ဖရားမြစ်]] ဝှမ်းဒေသကို အခြေပြုပြီး [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း (Siamese)]] လူမျိုးများ အဓိက ပါဝင်သည်။ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]] ယဉ်ကျေးမှုနှင့် [[ပါဠိဘာသာ|ပါဠိ]]၊ [[သက္ကတဘာသာ|သက္ကတ]] ဝေါဟာရများ အများဆုံး ရောနှောပါဝင်သည်။ ခမာအက္ခရာမှတစ်ဆင့် ပြုပြင်ဖန်တီးထားသော ထိုင်းအက္ခရာကို အသုံးပြုကြသည်။

==== ၄။ လာအို-အီသန် ကြိုးဝိုင်း ====
[[မဲခေါင်မြစ်]] ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ [[လာအိုနိုင်ငံ]] နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်း (အီသန်ဒေသ) တို့ ပါဝင်သည်။ [[လာအိုလူမျိုး]] နှင့် [[အီသန်လူမျိုး]] တို့ ပါဝင်ကြသည်။ သမိုင်းဝင် လန်ဆန်း (လင်းဇင်) အင်ပါယာ၏ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းထားကြပြီး &quot;ခေန်း&quot; (Khene) ဟုခေါ်သော ရိုးရာ လေမှုတ်တူရိယာမှာ ၎င်းတို့ ယဉ်ကျေးမှု၏ အဓိက အမှတ်အသား ဖြစ်သည်။


== တိုင်လူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာချက် ==

အနောက်တောင်တိုင် (Southwestern Tai) မျိုးနွယ်စုများသည် တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကား မိသားစု၏ အကြီးမားဆုံးသော အခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့အကြားတွင် ဘာသာစကားအရ စနစ်တကျ နီးစပ်မှုရှိပုံကို ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ပစ်တာယာပွန် (Pittayaporn) ၏ ရှေးဦးတိုင် ဘာသာဗေဒ သုတေသနပြုချက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Pittayaporn2009&quot;&gt;Pittayaporn, Pittayawat (2009). ''The Phonology of Proto-Tai''. PhD dissertation, Cornell University.&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇ (Genetic) ပိုင်းတွင် မူလနေထိုင်ရာ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများ ရှိနေကြောင်း သုတေသနများက ဖော်ပြကြသည်။

=== မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များ ===

မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသနပြုချက်များအရ အနောက်တောင်တိုင် ဘာသာစကားပြော လူမျိုးများသည် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချရာတွင် မိမိတို့ ရောက်ရှိရာ ဒေသရှိ မူလ ဒေသခံများနှင့် သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ပုခ်ချွန် ကုတာနန် (Wibhu Kutanan) နှင့် အဖွဲ့၏ ထိုင်းနိုင်ငံရှိ တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားပြော လူမျိုးစုများ၏ မျိုးရိုးဗီဇ တည်ဆောက်ပုံ သုတေသနစစ်တမ်းအရ အဆိုပါ ကွဲပြားမှုများကို စနစ်တကျ အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2017&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2017). &quot;Genetic structure of Tai-Kadai speaking groups in Thailand&quot;. ''Gene'', 623, 1–12.&lt;/ref&gt;

* '''မြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ပိုင်းအုပ်စု (ရှမ်း):''' ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် ကုတာနန်နှင့် အဖွဲ့မှ ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းရှိ ရှမ်းနှင့် ဒိုင် (Dai) လူမျိုးများ၏ မိခင်နှင့် ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်းကို လေ့လာခဲ့ရာ ရှမ်းလူမျိုးများသည် Y-DNA နှင့် mtDNA အမှတ်အသားများအရ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] ဘာသာစကားပြော လူမျိုးစုများနှင့် ပိုမိုနီးစပ်မှု ရှိနေသည်ကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2018&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2018). &quot;Contrasting maternal and paternal genetic histories of Dai and Shan populations in Northwestern Thailand&quot;. ''Annals of Human Genetics'', 82(5), 288–303.&lt;/ref&gt;

* '''အရှေ့မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းအုပ်စု (အီသန်နှင့် ထိုင်း):''' ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် သီရိဝုန်း (S. Srithawong) နှင့် အဖွဲ့က ထိုင်းနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်း (အီသန်ဒေသ) ရှိ လူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်းကို လေ့လာခဲ့ရာတွင် အဆိုပါ ဒေသရှိ တိုင်နွယ်ဝင်များ၌ ဩစထြိုအေးရှားတစ် (Austroasiatic / မွန်-ခမာ) မျိုးရိုးဗီဇ လွှမ်းမိုးမှု အားကောင်းစွာ ပါဝင်နေကြောင်း စစ်တမ်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Srithawong2015&quot;&gt;Srithawong, S., et al. (2015). &quot;Genetic history of Isan people in Northeastern Thailand&quot;. ''PLoS ONE'', 10(4), e0123993.&lt;/ref&gt;

မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသန စစ်တမ်းများ၏ သက်သေပြချက်များအရ အနောက်တောင်တိုင် လူမျိုးများသည် &quot;ဘာသာစကားအရ တူညီသော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇအရ ကွဲပြားခြင်း&quot; (Linguistically similar but genetically diverse) ဟူသော လက္ခဏာကို ဆောင်ကြပြီး၊ ၎င်းသည် ရှေးဦးတိုင်လူမျိုးများ တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချရာတွင် ဒေသခံ လူမျိုးစုများနှင့် အတူတကွ သွေးနှော နေထိုင်ခဲ့ကြသည့် သမိုင်းစဉ်ကို မီးမောင်းထိုးပြနေသည်။

== အနောက်တောင်ပိုင်းတိုင်လူမျိုးများစာရင်း ==

=== မြောက်ပိုင်းဌာနခွဲ ===
(မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ အိန္ဒိယ အရှေ့မြောက်ပိုင်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသည်။)
* [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းကြီး]] (Tai Long/Shan)
* ယာရှမ်း (Tai Ya)
* [[တိုင်းလေလူမျိုး|တိုင်းလေ]] (Tai Le/Tai Nüa) — တရုတ်ရှမ်း သို့မဟုတ် တယ်ဟုန်ရှမ်းဟုလည်း ခေါ်သည်။
* ဟုံကျင်ရှမ်း (Tai Hongjin)
* [[ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း]] (Tai Khamti)
* [[တိုင်းလိုင်ဘာသာစကား|ရှမ်းနီ]] (Tai Lai/Tai Laeng)
* [[ဖာကေးရှမ်း|ဖကေးရှမ်း]] (Tai Phake)
* အိတွန်ရှမ်း (Tai Aiton)
* ခမ်ယန် (Tai Khamyang)
* [[အာဟုမ်လူမျိုး|အဟုံရှမ်း]] (Ahom)
* တူရုင် (Turung)
* သာပါ (Sapa)

=== ကျိုင်းသေဉ်ဌာနခွဲ (Chiang Saen Branch) ===
* [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]] (Central Thai)
* [[ယွမ်လူမျိုး|ယွန်း]] (Northern Thai/Lanna)
* [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]] (Lao)
* တိုင်ဒေန်း (Tai Daeng) — တိုင်နီ (Red Tai)
* ဒွန်ရှမ်း (Tai Don) — တိုင်ဖြူ (White Tai)
* ဟန်တုံရှမ်း (Tai Hang Tong)
* [[တိုင်းလူဘာသာစကား|တိုင်လူး]] (Tai Lü) — စစ်ဆောင်ပန္နားရှမ်း
* [[တိုင်ဒမ်လူမျိုး|တိုင်ဒမ်]] (Tai Dam) — တိုင်နက် (Black Tai)
* [[ခွန်လူမျိုး|တိုင်းဂုံ]] (Tai Khün) — ကျိုင်းတုံရှမ်း
* ဖူအန် (Phuan)
* သောင်ထိုင်း (Thai Song)
* တိုင်တပ် (Tày Tac)

=== တောင်ပိုင်းအုပ်စု (Southern Group) ===
* [[ထိုင်းတောင်ပိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်းတောင်ပိုင်း]] (Southern Thai/Pak Thai)

=== တရုတ်အနောက်တောင်ပိုင်းတိုင်အုပ်စုများနှင့် အမည်များ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
! width=&quot;10%&quot; |တရုတ်အမည်
! width=&quot;12%&quot; | Pinyin
! width=&quot;10%&quot; | [[တိုင်းလူဘာသာစကား|Tai Lü]]
! width=&quot;10%&quot; | Tai Nüa
! width=&quot;10%&quot; | [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
! width=&quot;25%&quot; | အခြားအမည်များ
! width=&quot;23%&quot; | နေထိုင်ရာဒေသ
|-
| 傣仂&lt;br /&gt;{{Smaller|(西雙版納傣)}}
| Dǎilè&lt;br /&gt;{{Smaller|(Xīshuāngbǎnnà Dǎi)}}
| {{IPA|tai˥˩ lɯː˩}}
| 
| ลื้อ
| [[တိုင်းလူဘာသာစကား|Tai Lü]], Tai Lue, တိုင်လူး
| [[စစ်ဆောင်ပန္နား|Xishuangbanna]] (တရုတ်)
|-
| 傣哪&lt;br /&gt;{{Smaller|(德宏傣)}}
| Dǎinǎ&lt;br /&gt;{{Smaller|(Déhong Dǎi)}}
| {{IPA|tai˥˩ nəː˥}}
| တိုင်လေ&lt;br /&gt;{{IPA|tai˥ lə˧˩}}
| คงเหนือ, ไทใต้คง
| [[တိုင်းလေလူမျိုး|Tai Nüa]], တိုင်နူ၊ တယ်ဟုန်ရှမ်း၊ တရုတ်ရှမ်း
| [[တယ်ဟုန် ရှမ်း နှင့် ဂျိန်းဖော ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရစီရင်စု|Dehong]] (တရုတ်)၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]
|-
| 傣擔
| Dǎidān
| {{IPA|tai˥˩ dam˥}}
| 
| ไทดำ, ลาวโซ่ง
| [[တိုင်ဒမ်လူမျိုး|Tai Dam]], Black Tai, တိုင်နက်၊ လာအိုဆုန်း
| Jinping (တရုတ်)၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]
|-
| 傣繃
| Dǎibèng
| {{IPA|tai˥˩ pɔːŋ˥}}
| 
| เมา
| Tai Pong, တေပွန်၊ ရှမ်းမော
| [[ရွှေလီ|Ruili]], Gengma (တရုတ်)၊ [[မဲခေါင်မြစ်]]တစ်လျှောက်
|-
| 傣端
| Dǎiduān
| {{IPA|tai˥˩ doːn˥}}
| 
| ขาว
| Tai Don, White Tai, တိုင်ဒွန်၊ တိုင်ဖြူ
| Jinping (တရုတ်)၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]မြောက်ပိုင်း
|-
| 傣雅
| Dǎiyǎ
| {{IPA|tai˥˩ jaː˧˥}}
| 
| หย่า
| Tai Ya, တိုင်ယာ
| Xinping, Yuanjiang (တရုတ်)
|-
| 傣友
| Dǎiyǒu
| {{IPA|tai˥˩ jiu˩}}
| 
| แดง
| Tai You, တိုင်ယို
| Yuanyang (တရုတ်)၊ နီမြစ် (Red River) တစ်လျှောက်
|-
| colspan=&quot;7&quot; | {{Smaller|* မှတ်ချက်။ ။ လာအိုဆုန်း (Lao Song) သည် &quot;ဘောင်းဘီနက်ဝတ် လာအို&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။}}
|}

==ကိုးကား==
{{reflist}}
[[ကဏ္ဍ:Pages using deprecated image syntax]]</text>
      <sha1>7ddtwttze1ykv6h2o7xttldoso10che</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059604</id>
      <parentid>1059603</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:19:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55426-13</username>
        <id>149616</id>
      </contributor>
      <origin>1059604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38428" sha1="eh7j0tgdq002arcy6xvyir2kggpfav6" xml:space="preserve">{{Short description|ခရာ-တိုင် ဘာသာစကားပြော လူမျိုးနွယ်စုများ}}
{{Distinguish|text=[[ထိုင်းလူမျိုး]] (ထိုင်းနိုင်ငံရှိ တိုင်နွယ်ဖွား လူမျိုးစုတစ်ခု)}}
{{Infobox ethnic group
| group            = တိုင်လူမျိုး (Tai peoples)
| native_name      = {{unbulleted list|တႆး (ရှမ်း)|ᨴᩱ᩠ᨿ (တိုင်လူး)|ᥖᥭᥰ (တိုင်လေ)}}
| image            = File:Gerner Tai-Kadai migration route.png
| caption          = တိုင်လူမျိုးများ၏ သမိုင်းဝင် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု လမ်းကြောင်းများ
| popplace         = '''[[အရှေ့တောင်အာရှ]]'''&lt;br /&gt; [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]&lt;br /&gt; '''[[အရှေ့အာရှ]]'''&lt;br /&gt; [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်၊ ကွမ်ရှီး)&lt;br /&gt; '''[[တောင်အာရှ]]'''&lt;br /&gt; [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] (အာသံ)
| pop              = ၉၃ သန်းခန့်
| langs            = [[ခရာ-တိုင် ဘာသာစကားများ]] (အဓိကအားဖြင့် တိုင်ဘာသာစကားအခွဲများ)
| rels             = အများစုမှာ [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| related          = [[ခရာ-တိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-တိုင်နွယ်ဝင် လူမျိုးများ]]
}}
'''တိုင်လူမျိုး''' ({{lang-en|Tai peoples}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်းလူမျိုး''' တို့သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]၊ [[တောင်အာရှ]]နှင့် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်းတို့တွင် ပြန့်နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ဘုံဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုကို ပြောဆိုကြသော လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် တိုင်နွယ်ဖွား လူမျိုးစုဝင်ပေါင်း ၉၃ သန်းခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရပြီး [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]]နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] (အာသံပြည်နယ်) တို့တွင် အများစု နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). (2021). ''Ethnologue: Languages of the World''.&lt;/ref&gt; ရှေးဦးတိုင်လူမျိုးများသည် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းဒေသမှ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။

== သမိုင်းကြောင်းနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ ==

=== ရှေးဦးတိုင်လူမျိုးများနှင့် ဗီဇအစပြုမှု ===
တိုင်လူမျိုးများ၏ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းကြောင်းသည် ဘာသာဗေဒ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဗေဒဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅,၀၀၀ ကျော်ကပင် အမြစ်တွယ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအရ ရှေးဦးတိုင်လူမျိုး (Proto-Tai) များသည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းရှိ [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းဒေသတွင် အခြေပြုခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့အကြားတွင် ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ပြသသည့် Y-DNA Haplogroup O1a (O-M119) နှင့် O1b1 (O-M95) တို့ ထင်ရှားစွာ ပါဝင်နေခြင်းက ၎င်းတို့သည် အိမ်နီးချင်း [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်၊ခမာ၊ပလောင်၊ဝ)]] နှင့် [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ|အော်စထရိုနီးရှန်း (အင်ဒိုနီးရှား၊ဖိလစ်ပိုင်၊မလေး)]] နွယ်ဝင်များနှင့် ဗီဇချင်း နီးစပ်မှုရှိကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2021&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2021). Contrasting maternal and paternal genetic variation of hunter–gatherer groups in Thailand. *Scientific Reports*.&lt;/ref&gt; အထူးသဖြင့် O1a သည် ကျောက်ခေတ်သစ်ကာလ တရုတ်ပြည် အရှေ့တောင်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက်ရှိ စိုက်ပျိုးရေး လူ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ဆက်နွှယ်နေပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်ပြည်မကြီး၏ နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများကြောင့် တိုင်လူမျိုးများသည် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းဆင်းသက်ခဲ့ကြသည်။

=== တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းခြင်းနှင့် သွေးနှောပေါင်းစည်းမှု ===
ဘီစီ (၃) ရာစုနှင့် အေဒီ (၁) ရာစုအကြားတွင် ဟန်မင်းဆက်၏ နယ်မြေတိုးချဲ့မှုများကြောင့် တိုင်လူမျိုးများသည် ယနေ့ခေတ် ကွမ်ရှီးနှင့် ဗီယက်နမ်မြောက်ပိုင်းဒေသများသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြသည်။ ဤကာလအတွင်း မျိုးရိုးဗီဇအရ အရှေ့အာရှသားများနှင့် ဒေသရင်း အရှေ့တောင်အာရှသားများအကြား သွေးနှောပေါင်းစည်းမှုများ ပိုမိုဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကာ၊ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ပြသသည့် mtDNA Haplogroups များဖြစ်သော B5a, F1a နှင့် M7b တို့သည် တိုင်လူမျိုးစုများအကြား ပျံ့နှံ့လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;He2020&quot;&gt;He, J., et al. (2020). Genetic origin and linguistic affinity of the Tai–Kadai-speaking Sui people. *American Journal of Physical Anthropology*.&lt;/ref&gt;

=== နန်းချောင်းခေတ်နှင့် တိုင်မင်းဆက်များ ပေါ်ထွန်းလာခြင်း ===
အေဒီ ၈ ရာစုမှ ၁၂ ရာစုအတွင်းသည် တိုင်လူမျိုးများ၏ အကြီးမားဆုံးသော ရွှေ့ပြောင်းမှုကာလဖြစ်ပြီး၊ နန်ချောင် (Nanzhao) နိုင်ငံတော်၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုနှင့်အတူ တိုင်လူမျိုးများသည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း၊ သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ကျောက်ဖယားမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်သို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ဤရွှေ့ပြောင်းမှုသည် သမိုင်းပညာရှင် David Wyatt ၏ အဆိုအရ စိုက်ပျိုးရေးအတွက် မြေနုလွင်ပြင်များကို ရှာဖွေခြင်းနှင့် စစ်ရေးအရ နယ်မြေချဲ့ထွင်ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်နေပြီး၊ ယင်းမှတစ်ဆင့် [[မိုင်းမော|မိုင်းမောလုံ]] (Mong Mao)၊ [[လန်န (နိုင်ငံတော်)|လန်နာ]] (Lanna) နှင့် [[ဆူခိုထိုင်း]] (Sukhothai) ကဲ့သို့သော အားကောင်းသည့် တိုင်မင်းဆက် နိုင်ငံတော်များ ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Wyatt2003&quot;&gt;Wyatt, D. K. (2003). *Thailand: A Short History*.&lt;/ref&gt;

=== မွန်ဂိုကျူးကျော်မှုနှင့် နောက်ပိုင်းဖြစ်တည်မှု ===
၁၃ ရာစုတွင် မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် နန်ချောင်နိုင်ငံ ကျဆုံးမှုတို့သည် တိုင်လူမျိုးများ၏ ရွှေ့ပြောင်းမှုကို ပိုမိုမြန်ဆန်စေခဲ့ကာ၊ အနောက်ဘက်သို့ အာသံပြည်နယ် (အာဟုမ်) အထိလည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်သို့ မလေးကျွန်းဆွယ်အထိလည်းကောင်း ရောက်ရှိသွားစေခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ် တိုင်နွယ်ဝင်များတွင် တွေ့ရှိရသော Haplogroup O2 (O-M122) သည် နောက်ပိုင်းမှ ရောက်ရှိလာသော အရှေ့အာရှ(ဟန်တရုတ်၊ဗမာ၊ကချင်၊ကရင်) ဗီဇစီးဆင်းမှုများကို ပြသနေပြီး၊ ယင်းသည် တိုင်လူမျိုးများ၏ သမိုင်းတစ်လျှောက် အခြားလူမျိုးစုများနှင့် အပြန်အလှန် ထိတွေ့ပေါင်းစည်းခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်ကို ခိုင်မာစေသည်။&lt;ref name=&quot;Pitta2021&quot;&gt;Pitta, S., et al. (2021). Genetic History of Southeast Asian Populations. *Human Biology*.&lt;/ref&gt; 

ဤကဲ့သို့ ရှည်လျားလှသော ရွှေ့ပြောင်းမှုခရီးစဉ်တစ်လျှောက် တိုင်လူမျိုးများသည် မိမိတို့၏ ဘုံအက္ခရာ၊ စိုစွတ်စပါးစိုက်ပျိုးနည်းစနစ်နှင့် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုတို့ကို ဒေသအသီးသီးသို့ သယ်ဆောင်အခြေချနိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် ယနေ့ အရှေ့တောင်အာရှ၏ လူဦးရေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အချိုးအစားတွင် အဓိကကျသော အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် ရပ်တည်နေခြင်း ဖြစ်လေသည်။

== ယဉ်ကျေးမှု ==

တိုင်လူမျိုးများ၏ ယဉ်ကျေးမှု ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်သည် အရှေ့တောင်အာရှ သမိုင်းတစ်လျှောက် အခြားသော လူမျိုးစုကြီးများနှင့် အပြန်အလှန် ထိတွေ့ဆက်ဆံရာမှ ၎င်းတို့၏ အကောင်းဆုံးသော ဓလေ့ထုံးစံများကို မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သဟဇာတဖြစ်အောင် ပေါင်းစပ်ဖန်တီးနိုင်ခဲ့သည့် ထူးခြားသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုဝန်းကျင်မှစ၍ တောင်ဘက်သို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာခဲ့ကြသော တိုင်တို့သည် ဒေသခံ မွန်-ခမာ များထံမှ အဆင့်မြင့် ဗိသုကာပညာ၊ စိုက်ပျိုးရေးစနစ်နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရများကို အခြေခံအဖြစ် မှီးငြမ်းရယူခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ယနေ့ခေတ် ထိုင်းနှင့် ကမ္ဘောဒီးယား နယ်စပ်ရှိ တိုင်နွယ်ဝင်များ၏ ယဉ်ကျေးမှုတွင် ခမာတို့၏ အနုပညာလွှမ်းမိုးမှုကို ထင်ရှားစွာ တွေ့မြင်နိုင်ပေသည်။&lt;ref name=&quot;coedes&quot;&gt;Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. East-West Center Press.&lt;/ref&gt;

ထိုနည်းတူစွာပင် တိဗက်-ဗမာ အုပ်စုဝင် အိမ်နီးချင်း ဗမာတို့ထံမှလည်း အုပ်ချုပ်ရေး ယန္တရား၊ ဓမ္မသတ်ဥပဒေများနှင့် ပြက္ခဒိန်တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ နက္ခတ္တဗေဒ ပညာရပ်များကို လေ့လာမှတ်သားခဲ့ကြပြီး၊ ယင်းလွှမ်းမိုးမှုများကို လန်နာ (ဇင်းမယ်) နှင့် မြန်မာပြည်ရှိ ရှမ်းလူမျိုးများ၏ နန်းတွင်းအစဉ်အလာများတွင် အခိုင်အမာ တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;lieberman-2003&quot;&gt;Lieberman, Victor (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, Volume 1: Integration on the Mainland''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် တိုင်တို့၏ မူရင်းဒေသဖြစ်သော ယူနန်ပြည်နယ် တစ်ဝိုက်ရှိ တိုင်လူး (Tai Lue) နှင့် တိုင်လေ (Tai Nuea) ကဲ့သို့သော တိုင်လူမျိုးစုများအပေါ်တွင်မူ တရုတ်ယဉ်ကျေးမှု၏ လွှမ်းမိုးမှုက ပိုမိုအားကောင်းခဲ့ကာ လက်ဖက်စိုက်ပျိုးခြင်း၊ ပိုးထည်ယက်လုပ်ခြင်းနှင့် အစားအစာ ချက်ပြုတ်ပုံ ဓလေ့စရိုက်များကို ရယူပေါင်းစပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;wyatt&quot;&gt;Wyatt, David K. (2003). ''Thailand: A Short History''. Yale University Press.&lt;/ref&gt;

ဤသို့ဖြင့် တိုင်လူမျိုးများသည် မိမိတို့ အခြေချရာ ဒေသအသီးသီးအလိုက် အစဉ်အလာ လူမှုစီးပွား ဓလေ့များကို ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ယနေ့ခေတ် ရှမ်း၊ ထိုင်း၊ လာအိုနှင့် တရုတ်ပြည်ရှိ တိုင်နွယ်ဝင်တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများသည် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသအလိုက် မတူကွဲပြားသော ရောင်စဉ်များအဖြစ် တည်တံ့နေခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;conway-2006&quot;&gt;Conway, Susan (2006). ''The Shan: Culture, Art and Crafts''. River Books.&lt;/ref&gt; ဤကဲ့သို့သော ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်ခြင်း အလေ့အထကို ယနေ့တိုင်အောင် အစားအသောက်၊ ဘာသာစကားနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများတွင် ထင်ရှားစွာ တွေ့မြင်နိုင်ပြီး သာဓကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရှမ်းလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် မြန်မာ့ဟန်များ ပါဝင်နေခြင်း၊ ထိုင်းနိုင်ငံရှိ ထိုင်း (Thai) တို့တွင် ခမာဗိသုကာနှင့် ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးနေခြင်း၊ တရုတ်ပြည်ရှိ တိုင်လူမျိုးစုများတွင် တရုတ်ရိုးရာ နေထိုင်မှုပုံစံများ ရောယှက်နေခြင်းတို့က တိုင်လူမျိုးများ၏ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေ ရှင်သန်နိုင်စွမ်းနှင့် ပေါင်းစပ်ယဉ်ကျေးမှု ဖန်တီးနိုင်စွမ်း အားကောင်းပုံကို ထင်ရှားစွာ ပြသနေပေသည်။

=== ယဉ်ကျေးမှုကြိုးဝိုင်းများ ===

[[တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားများ]] ပြောဆိုသူများသည် အရှေ့တောင်အာရှနှင့် အာရှတောင်ပိုင်းတစ်လွှား ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ပထဝီဝင် အနေအထား၊ ကိုးကွယ်သည့် ဘာသာနှင့် သမိုင်းကြောင်း နောက်ခံတို့အပေါ် အခြေခံ၍ ယဉ်ကျေးမှုကြိုးဝိုင်း (၄) ခုအဖြစ် အဓိက ခွဲခြားနိုင်သည်:&lt;ref name=&quot;Ostapirat2000&quot;&gt;Ostapirat, Weera (2000). ''Proto-Kra''. Linguistics of the Tibeto-Burman Area, 23(1), 1-251.&lt;/ref&gt;

==== ၁။ လန်နာ ယဉ်ကျေးမှုကြိုးဝိုင်း ====
ဤကြိုးဝိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] အရှေ့ပိုင်း၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်းနှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ဤဒေသရှိ တိုင်မျိုးနွယ်စုများမှာ [[တိုင်ခွန်လူမျိုး|ဂုံရှမ်း]] (Tai Khun)၊ [[တိုင်လူးလူမျိုး|လူးရှမ်း]] (Tai Lue) နှင့် [[ယွမ်လူမျိုး|တိုင်ယွန်း]] (Tai Yuan) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် မွန်နှင့် ဗမာ အက္ခရာများထံမှ ဆင်းသက်လာသော '''တိုင်သမ် (Tai Tham)''' ကို ဘုံစာပေအဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Grabowsky2007&quot;&gt;Grabowsky, Volker (2007). ''The Lanna Cultural Circle: Historical and Cultural Background''. Silkworm Books.&lt;/ref&gt; ဂုံရှမ်းနှင့် လူးရှမ်း ဘာသာစကားများသည် ဗဟိုထိုင်းစကားနှင့် အသံထွက် ၈၀% ခန့် တူညီသဖြင့် အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း မြင့်မားသည်။

==== ၂။ ရှမ်း သို့မဟုတ် မိုင်းမောလုံ ကြိုးဝိုင်း ====
ဤကြိုးဝိုင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း)၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]] နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] [[အာသံပြည်နယ်]] နှင့် [[အာရုဏာချယ်ပရာဒေရှ်ပြည်နယ်]] တို့အထိ ကျယ်ပြန့်သည်။ ပါဝင်သော မျိုးနွယ်စုများမှာ [[ရှမ်းလူမျိုး|တိုင်းလုံ (ရှမ်းကြီး)]]၊ မောရှမ်း၊ [[တိုင်းခန္တီးလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း]] နှင့် တိုင်းလေ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် အဝိုင်း ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသည့် '''တိုင်တို (သို့မဟုတ်) တိုင်လုံ''' အက္ခရာကို အသုံးပြုကြပြီး မြန်မာအရေးအသားစနစ်၏ လွှမ်းမိုးမှု အားကောင်းသည်။ တိုင်-ကဒိုင် ရင်းမြစ်ဖြစ်သော်လည်း တိဗက်-ဗမာနွယ် မြန်မာဘာသာစကား၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် အသံနေအသံထားမှာ ဂုံ၊ လူး၊ ထိုင်း စကားများနှင့် သိသိသာသာ ကွဲပြားသွားသည်။

==== ၃။ ဆိုင်ယမ် ကြိုးဝိုင်း ====
ထိုင်းနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း [[ကျောက်ဖရားမြစ်]] ဝှမ်းဒေသကို အခြေပြုပြီး [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း (Siamese)]] လူမျိုးများ အဓိက ပါဝင်သည်။ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]] ယဉ်ကျေးမှုနှင့် [[ပါဠိဘာသာ|ပါဠိ]]၊ [[သက္ကတဘာသာ|သက္ကတ]] ဝေါဟာရများ အများဆုံး ရောနှောပါဝင်သည်။ ခမာအက္ခရာမှတစ်ဆင့် ပြုပြင်ဖန်တီးထားသော ထိုင်းအက္ခရာကို အသုံးပြုကြသည်။

==== ၄။ လာအို-အီသန် ကြိုးဝိုင်း ====
[[မဲခေါင်မြစ်]] ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ [[လာအိုနိုင်ငံ]] နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်း (အီသန်ဒေသ) တို့ ပါဝင်သည်။ [[လာအိုလူမျိုး]] နှင့် [[အီသန်လူမျိုး]] တို့ ပါဝင်ကြသည်။ သမိုင်းဝင် လန်ဆန်း (လင်းဇင်) အင်ပါယာ၏ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းထားကြပြီး &quot;ခေန်း&quot; (Khene) ဟုခေါ်သော ရိုးရာ လေမှုတ်တူရိယာမှာ ၎င်းတို့ ယဉ်ကျေးမှု၏ အဓိက အမှတ်အသား ဖြစ်သည်။

== တိုင်လူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာချက် ==

အနောက်တောင်တိုင် (Southwestern Tai) မျိုးနွယ်စုများသည် တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကား မိသားစု၏ အကြီးမားဆုံးသော အခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့အကြားတွင် ဘာသာစကားအရ စနစ်တကျ နီးစပ်မှုရှိပုံကို ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ပစ်တာယာပွန် (Pittayaporn) ၏ ရှေးဦးတိုင် ဘာသာဗေဒ သုတေသနပြုချက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Pittayaporn2009&quot;&gt;Pittayaporn, Pittayawat (2009). ''The Phonology of Proto-Tai''. PhD dissertation, Cornell University.&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇ (Genetic) ပိုင်းတွင် မူလနေထိုင်ရာ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများ ရှိနေကြောင်း သုတေသနများက ဖော်ပြကြသည်။

=== မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များ ===

မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသနပြုချက်များအရ အနောက်တောင်တိုင် ဘာသာစကားပြော လူမျိုးများသည် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချရာတွင် မိမိတို့ ရောက်ရှိရာ ဒေသရှိ မူလ ဒေသခံများနှင့် သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ပုခ်ချွန် ကုတာနန် (Wibhu Kutanan) နှင့် အဖွဲ့၏ ထိုင်းနိုင်ငံရှိ တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားပြော လူမျိုးစုများ၏ မျိုးရိုးဗီဇ တည်ဆောက်ပုံ သုတေသနစစ်တမ်းအရ အဆိုပါ ကွဲပြားမှုများကို စနစ်တကျ အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2017&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2017). &quot;Genetic structure of Tai-Kadai speaking groups in Thailand&quot;. ''Gene'', 623, 1–12.&lt;/ref&gt;

* '''မြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ပိုင်းအုပ်စု (ရှမ်း):''' ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် ကုတာနန်နှင့် အဖွဲ့မှ ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းရှိ ရှမ်းနှင့် ဒိုင် (Dai) လူမျိုးများ၏ မိခင်နှင့် ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်းကို လေ့လာခဲ့ရာ ရှမ်းလူမျိုးများသည် Y-DNA နှင့် mtDNA အမှတ်အသားများအရ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] ဘာသာစကားပြော လူမျိုးစုများနှင့် ပိုမိုနီးစပ်မှု ရှိနေသည်ကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2018&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2018). &quot;Contrasting maternal and paternal genetic histories of Dai and Shan populations in Northwestern Thailand&quot;. ''Annals of Human Genetics'', 82(5), 288–303.&lt;/ref&gt;

* '''အရှေ့မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းအုပ်စု (အီသန်နှင့် ထိုင်း):''' ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် သီရိဝုန်း (S. Srithawong) နှင့် အဖွဲ့က ထိုင်းနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်း (အီသန်ဒေသ) ရှိ လူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်းကို လေ့လာခဲ့ရာတွင် အဆိုပါ ဒေသရှိ တိုင်နွယ်ဝင်များ၌ ဩစထြိုအေးရှားတစ် (Austroasiatic / မွန်-ခမာ) မျိုးရိုးဗီဇ လွှမ်းမိုးမှု အားကောင်းစွာ ပါဝင်နေကြောင်း စစ်တမ်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Srithawong2015&quot;&gt;Srithawong, S., et al. (2015). &quot;Genetic history of Isan people in Northeastern Thailand&quot;. ''PLoS ONE'', 10(4), e0123993.&lt;/ref&gt;

မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသန စစ်တမ်းများ၏ သက်သေပြချက်များအရ အနောက်တောင်တိုင် လူမျိုးများသည် &quot;ဘာသာစကားအရ တူညီသော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇအရ ကွဲပြားခြင်း&quot; (Linguistically similar but genetically diverse) ဟူသော လက္ခဏာကို ဆောင်ကြပြီး၊ ၎င်းသည် ရှေးဦးတိုင်လူမျိုးများ တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချရာတွင် ဒေသခံ လူမျိုးစုများနှင့် အတူတကွ သွေးနှော နေထိုင်ခဲ့ကြသည့် သမိုင်းစဉ်ကို မီးမောင်းထိုးပြနေသည်။

== အနောက်တောင်ပိုင်းတိုင်လူမျိုးများစာရင်း ==

=== မြောက်ပိုင်းဌာနခွဲ ===
(မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ အိန္ဒိယ အရှေ့မြောက်ပိုင်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသည်။)
* [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းကြီး]] (Tai Long/Shan)
* ယာရှမ်း (Tai Ya)
* [[တိုင်းလေလူမျိုး|တိုင်းလေ]] (Tai Le/Tai Nüa) — တရုတ်ရှမ်း သို့မဟုတ် တယ်ဟုန်ရှမ်းဟုလည်း ခေါ်သည်။
* ဟုံကျင်ရှမ်း (Tai Hongjin)
* [[ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း]] (Tai Khamti)
* [[တိုင်းလိုင်ဘာသာစကား|ရှမ်းနီ]] (Tai Lai/Tai Laeng)
* [[ဖာကေးရှမ်း|ဖကေးရှမ်း]] (Tai Phake)
* အိတွန်ရှမ်း (Tai Aiton)
* ခမ်ယန် (Tai Khamyang)
* [[အာဟုမ်လူမျိုး|အဟုံရှမ်း]] (Ahom)
* တူရုင် (Turung)
* သာပါ (Sapa)

=== ကျိုင်းသေဉ်ဌာနခွဲ (Chiang Saen Branch) ===
* [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]] (Central Thai)
* [[ယွမ်လူမျိုး|ယွန်း]] (Northern Thai/Lanna)
* [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]] (Lao)
* တိုင်ဒေန်း (Tai Daeng) — တိုင်နီ (Red Tai)
* ဒွန်ရှမ်း (Tai Don) — တိုင်ဖြူ (White Tai)
* ဟန်တုံရှမ်း (Tai Hang Tong)
* [[တိုင်းလူဘာသာစကား|တိုင်လူး]] (Tai Lü) — စစ်ဆောင်ပန္နားရှမ်း
* [[တိုင်ဒမ်လူမျိုး|တိုင်ဒမ်]] (Tai Dam) — တိုင်နက် (Black Tai)
* [[ခွန်လူမျိုး|တိုင်းဂုံ]] (Tai Khün) — ကျိုင်းတုံရှမ်း
* ဖူအန် (Phuan)
* သောင်ထိုင်း (Thai Song)
* တိုင်တပ် (Tày Tac)

=== တောင်ပိုင်းအုပ်စု (Southern Group) ===
* [[ထိုင်းတောင်ပိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်းတောင်ပိုင်း]] (Southern Thai/Pak Thai)

=== တရုတ်အနောက်တောင်ပိုင်းတိုင်အုပ်စုများနှင့် အမည်များ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
! width=&quot;10%&quot; |တရုတ်အမည်
! width=&quot;12%&quot; | Pinyin
! width=&quot;10%&quot; | [[တိုင်းလူဘာသာစကား|Tai Lü]]
! width=&quot;10%&quot; | Tai Nüa
! width=&quot;10%&quot; | [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
! width=&quot;25%&quot; | အခြားအမည်များ
! width=&quot;23%&quot; | နေထိုင်ရာဒေသ
|-
| 傣仂&lt;br /&gt;{{Smaller|(西雙版納傣)}}
| Dǎilè&lt;br /&gt;{{Smaller|(Xīshuāngbǎnnà Dǎi)}}
| {{IPA|tai˥˩ lɯː˩}}
| 
| ลื้อ
| [[တိုင်းလူဘာသာစကား|Tai Lü]], Tai Lue, တိုင်လူး
| [[စစ်ဆောင်ပန္နား|Xishuangbanna]] (တရုတ်)
|-
| 傣哪&lt;br /&gt;{{Smaller|(德宏傣)}}
| Dǎinǎ&lt;br /&gt;{{Smaller|(Déhong Dǎi)}}
| {{IPA|tai˥˩ nəː˥}}
| တိုင်လေ&lt;br /&gt;{{IPA|tai˥ lə˧˩}}
| คงเหนือ, ไทใต้คง
| [[တိုင်းလေလူမျိုး|Tai Nüa]], တိုင်နူ၊ တယ်ဟုန်ရှမ်း၊ တရုတ်ရှမ်း
| [[တယ်ဟုန် ရှမ်း နှင့် ဂျိန်းဖော ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရစီရင်စု|Dehong]] (တရုတ်)၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]
|-
| 傣擔
| Dǎidān
| {{IPA|tai˥˩ dam˥}}
| 
| ไทดำ, ลาวโซ่ง
| [[တိုင်ဒမ်လူမျိုး|Tai Dam]], Black Tai, တိုင်နက်၊ လာအိုဆုန်း
| Jinping (တရုတ်)၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]
|-
| 傣繃
| Dǎibèng
| {{IPA|tai˥˩ pɔːŋ˥}}
| 
| เมา
| Tai Pong, တေပွန်၊ ရှမ်းမော
| [[ရွှေလီ|Ruili]], Gengma (တရုတ်)၊ [[မဲခေါင်မြစ်]]တစ်လျှောက်
|-
| 傣端
| Dǎiduān
| {{IPA|tai˥˩ doːn˥}}
| 
| ขาว
| Tai Don, White Tai, တိုင်ဒွန်၊ တိုင်ဖြူ
| Jinping (တရုတ်)၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]မြောက်ပိုင်း
|-
| 傣雅
| Dǎiyǎ
| {{IPA|tai˥˩ jaː˧˥}}
| 
| หย่า
| Tai Ya, တိုင်ယာ
| Xinping, Yuanjiang (တရုတ်)
|-
| 傣友
| Dǎiyǒu
| {{IPA|tai˥˩ jiu˩}}
| 
| แดง
| Tai You, တိုင်ယို
| Yuanyang (တရုတ်)၊ နီမြစ် (Red River) တစ်လျှောက်
|-
| colspan=&quot;7&quot; | {{Smaller|* မှတ်ချက်။ ။ လာအိုဆုန်း (Lao Song) သည် &quot;ဘောင်းဘီနက်ဝတ် လာအို&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။}}
|}

==ကိုးကား==
{{reflist}}
[[ကဏ္ဍ:Pages using deprecated image syntax]]</text>
      <sha1>eh7j0tgdq002arcy6xvyir2kggpfav6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အန်စီအိုင်အဲ့စ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203679</id>
    <revision>
      <id>1059608</id>
      <parentid>1057872</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stephan1000000</username>
        <id>88075</id>
      </contributor>
      <origin>1059608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4557" sha1="hizo95sdxigcj52myz5ylxywr8l0323" xml:space="preserve">
{{Infobox television
| name                     = အန်စီအိုင်အဲ့စ်
| image                    = 
| image_alt                = 
| genre                    = {{Plainlist|
* လှုပ်ရှားမှု
* စစ်ရေး
* ရဲလုပ်ထုံးလုပ်နည်
}}
| creator                  = {{unbulleted list|Donald P. Bellisario|Don McGill}}
| writer                   = 
| starring                 = &lt;!-- Per the infobox instructions, original cast members are listed first in the order presented in the opening credits, followed by additional cast members in the order that they joined the show. Please do not modify the order of this list or remove anyone from it. --&gt;{{Plainlist|
* [[Mark Harmon]]
* [[Sasha Alexander]]
* [[Michael Weatherly]]
* [[Pauley Perrette]]
* [[David McCallum]]
* [[Sean Murray (actor)|Sean Murray]]
* [[Cote de Pablo]]
* [[Lauren Holly]]
* [[Rocky Carroll]]
* [[Brian Dietzen]]
* [[Emily Wickersham]]
* [[Wilmer Valderrama]]
* [[Jennifer Esposito]]
* [[Duane Henry]]
* [[Maria Bello]]
* [[Diona Reasonover]]
}}
| theme_music_composer     = Numeriklab
| opentheme                = &quot;NCIS Theme&quot;
| endtheme                 = &quot;NCIS Theme&quot;
| composer                 = {{unbulleted list|Joseph Conlan|Brian Kirk}}
| country                  = အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု&lt;!-- Do not wikilink this, per [[WP:OVERLINK]]. --&gt;
| language                 = အင်္ဂလိပ်&lt;!-- Do not wikilink this, per [[WP:OVERLINK]] and infobox instructions. --&gt;
| num_seasons              = 24
| num_episodes             = &lt;onlyinclude&gt;510&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--Do not remove these tags, these are needed to transclude the episode count to the List of Episodes page--&gt;
| list_episodes            = List of NCIS episodes
| executive_producer       = {{unbulleted list|Donald P. Bellisario|Steven D. Binder|Shane Brennan (2007–15)|Frank Cardea|Gary Glasberg (2009–16)|Chas. Floyd Johnson|George Schenck (2011–18)|Mark Harmon|Mark Horowitz}}
| producer                 = {{unbulleted list|David Bellisario|Avery C. Drewe}}
| cinematography           = Billy Webb
| runtime                  = 39–44 minutes
| company                  = {{unbulleted list|Belisarius Productions (2003–present)|Paramount Network Television (2003–2006)|CBS Paramount Network Television (2006–2009)|CBS Television Studios (2009–2020)|CBS Studios (2020–present)}}
| distributor              = CBS Media Ventures
| network                  = CBS
| picture_format           = {{unbulleted list|[[HDTV]] [[1080i]]}}
| audio_format             = Dolby Digital 5.1 stereo with audio descriptions on secondary audio (SAP on analog)
| first_aired              = {{Start date|2003|9|23}}
| last_aired               = လက်ရှိနေ့ရက်
| related                  = {{unbulleted list|''[[:en:JAG (TV series)|JAG]]''|''[[:en:NCIS: Los Angeles|NCIS: Los Angeles]]''|''[[:en:NCIS: New Orleans|NCIS: New Orleans]]''}}
}}
'''အန်စီအိုင်အဲ့စ်''' ({{lang-en|NCIS}}) သည် ၂၀၀၃ ခုနှစ်စက်တင်ဘာ ၂၃ ရက်တွင် CBS တွင်ပြသခဲ့သောအမေရိကန်ဒရာမာရုပ်မြင်သံကြားဇာတ်လမ်းတွဲဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=2020-10-13 |title=Shows A-Z NCIS on CBS |url=http://thefutoncritic.com/showatch/ncis/listings/ |access-date=2020-10-13 |website=The Futon Critic}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၁ ခုနှစ်၌ ၎င်းသည် အန်နီမေးရှင်းမဟုတ်သောဇာတ်ကားများ၌ ဒုတိယအရှည်လျားဆုံးသော ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲဖြစ်ပြီး လက်ရှိထိထုတ်လွှင့်သော [[:en:Law &amp; Order: Special Victims Unit|Law &amp; Order: Special Victims Unit]] (၁၉၉၉ - လက်ရှိ) ဇာတ်လမ်းတွဲကသာ ၎င်းထက်သာလွန်ခဲ့သည်။ သတ္တမမြောက်အရှည်ဆုံး အမေရိကန်ဇာတ်လမ်းတွဲ ဖြစ်သည်။

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် ရုပ်မြင်သံကြား ဇာတ်လမ်းတွဲများ]]
[[ကဏ္ဍ:အင်္ဂလိပ်ဘာသာ တီဗွီဇာတ်လမ်းတွဲ အစီစဉ်]]</text>
      <sha1>hizo95sdxigcj52myz5ylxywr8l0323</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗိုလ်ချုပ်ကြီး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>257709</id>
    <revision>
      <id>1059619</id>
      <parentid>1053568</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56088-76</username>
        <id>149784</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဗိုလ်ချုပ်ကြီး အဆင့်ရှိ အရာရှိကြီးများစာရင်း */</comment>
      <origin>1059619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15911" sha1="bq0ahwmkwd03z3rx69nn1g5iqxrtf4a" xml:space="preserve">{{Infobox military rank
| name           = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး
| native_name    = General
| image          = 16. Myanmar Army GEN.svg 
| image_size     =50px 
| alt            =
| caption        = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး&lt;br&gt;(&lt;small&gt;[[ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး(ကြည်း၊ ရေ၊ လေ)]]&lt;/small&gt;)
| country        = {{flagdeco|Myanmar}} [[မြန်မာ]]
| service branch = {{Armed forces|Myanmar}}
{{Navy|Myanmar}}
{{Air force|Myanmar}}
| abbreviation   = 
| rank group     =  ထိပ်တန်းခေါင်းဆောင်ပိုင်းအရာရှိ
| formation      = 
| abolished      = 
| higher rank    = [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]]၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး
| lower rank     = [[ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး]]
| equivalents    = 
| history        = 
|image2=16. Myanmar Navy GEN.png|image_size2=50px|caption2=ရေတပ်ဗိုလ်ချုပ်ကြီး&lt;br&gt;(&lt;small&gt;[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)]]&lt;/small&gt;)|image3=16. Myanmar Air Force GEN.png|image_size3=50px|caption3=လေတပ်ဗိုလ်ချုပ်ကြီး&lt;br&gt;(&lt;small&gt;[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]]&lt;/small&gt;)}}

'''ဗိုလ်ချုပ်ကြီး''' (အင်္ဂလိပ်: General) ဆိုသည်မှာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ အဆင့်မြင့်ရာထူးတစ်ခုဖြစ်သည်။ လက်နက်ကိုင်ဆောင်သည့်အဖွဲ့အစည်းများတွင် ခန့်အပ်သည့် ရာထူး ဖြစ်ကာ [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]] တွင် တတိယအဆင့်ရှိ ရာထူးဟု သတ်မှတ်ထားသည်။အဆိုပါရာထူး၏ အထက်တွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး (အင်္ဂလိပ်: Vice Senior General) အဆင့် နှင့် [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] (အင်္ဂလိပ်: Senior General) တို့သာ ရှိတော့သည်။

== တပ်မတော် ==
ကာကွယ်ရေးဌာနကောင်စီ ညွှန်ကြားလွှာ (၁/၂၀၂၁)အရ [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] ရာထူး နှင့် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး ရာထူးတို့အတွက် အသက်ကန့်သတ်ချက်မှာ မရှိတော့သော်လည်း  ဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဆင့် ရာထူးကိုမူ  ၄ နှစ်အထိ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခွင့်ရှိကာ လိုအပ်လျှင် ၂ နှစ်ထက်မပိုသော သက်တမ်းအထိ ထပ်တိုးနိုင်သည်။ ဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဆင့်အတွက် တာဝန်သတ်မှတ်ချက်အား [[ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး(ကြည်း၊ ရေ၊ လေ)|ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး(ကြည်း၊ရေ၊လေ)]]၊ [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)]] နှင့် [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] တို့ထံ အပ်နှင်းထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-59951683|title=ပဟေဠိဆန်တဲ့ စစ်တပ်ထိပ်ပိုင်း အပြောင်းအရွှေ့များ|work=BBC Burmese|access-date=၁၃ မေ ၂၀၂၄|date=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂}}&lt;/ref&gt; 

တစ်ဖက်တွင်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ နောက်ပိုင်း တွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] အဖွဲ့ဝင်နေရာအချို့၊ [[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နေရာ နှင့် [[ပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နေရာ အပါအဝင် [[အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်|အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာအကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်]] နေရာတို့အား ဗိုလ်ချုပ်ကြီး အဆင့်ရှိသူများ ထားရှိသည်။

မြန်မာ့တပ်မတော်၌ ဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဆင့် ရရှိဖူးသူ (၃၂)ဦးရှိပါသည်။ တပ်မတော်(ကြည်း)၌ (၂၂)ဦး၊ တပ်မတော်(ရေ)၌ (၅)ဦးနှင့် တပ်မတော်(လေ)၌ (၅)ဦး ရှိခဲ့သည်။

== ဗိုလ်ချုပ်ကြီး အဆင့်ရှိ အရာရှိကြီးများစာရင်း ==


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background-color:#143414; color:white; text-align:center; font-size:110%; padding:8px;&quot; | [[File:Army Flag of Myanmar.svg|35px]] &amp;nbsp; တပ်မတော် (ကြည်း)
|- style=&quot;background-color:#efefef; font-weight:bold;&quot;
! style=&quot;width:8%; text-align:center;&quot; | စဉ်
! style=&quot;width:46%;&quot; | အမည်
! style=&quot;width:46%;&quot; | မှတ်ချက်
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁
| [[နေဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး နေဝင်း]]
| နောင်တွင် နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၂
| [[စန်းယု (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး စန်းယု]]
| နောင်တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၃
| [[တင်ဦး (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သူရ)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သူရ တင်ဦး]]
| နောင်တွင် [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] နာယက
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၄
| [[ကျော်ထင် (သူရ)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သူရ ကျော်ထင်]]
| နောင်တွင် နိုင်ငံတော်ကောင်စီအတွင်းရေးမှူး
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၅
| [[စောမောင် (ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး စောမောင်]]
| နောင်တွင် [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၆
| [[သန်းရွှေ (ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သန်းရွှေ]]
| နောင်တွင် [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၇
| [[မောင်အေး (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်အေး]]
| နောင်တွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၈
| [[ခင်ညွန့် (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ခင်ညွန့်]]
| ရာထူးမှ ဖယ်ရှားခံရ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၉
| [[ရွှေမန်း၊ ဦး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သူရ ရွှေမန်း]]
| နောင်တွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁၀
| [[စိုးဝင်း၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးဝင်း]]
| တာဝန်ထမ်းဆောင်စဉ် ကွယ်လွန်
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁၁
| [[သိန်းစိန် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သိန်းစိန်]]
| နောင်တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁၂
| [[တင်အောင်မြင့်ဦး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သီဟသူရ တင်အောင်မြင့်ဦး]]
| နောင်တွင် ဒုတိယသမ္မတ(၁)
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁၃
| [[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မင်းအောင်လှိုင်]]
| နောင်တွင် [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁၄
| [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးဝင်း]]
| နောင်တွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁၅
| [[လှဌေးဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး လှဌေးဝင်း]]
| နောင်တွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁၆
| [[မြထွန်းဦး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မြထွန်းဦး]]
| နောင်တွင် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁၇
| [[မောင်မောင်အေး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်အေး]]
| နောင်တွင် ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ အတွင်းရေးမှူး
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁၈
| [[ညိုစော|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ညိုစော]]
| နောင်တွင် ဒုတိယသမ္မတ(၁)
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁၉
| [[အောင်လင်းဒွေး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး အောင်လင်းဒွေး]]
| နောင်တွင် အမျိုးသားလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၂၀
| [[ရဲဝင်းဦး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦး]]
| လက်ရှိ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၂၁
| [[ကျော်စွာလင်း|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ကျော်စွာလင်း]]
| လက်ရှိ ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၂၂
| [[ကိုကိုဦး (ဗိုလ်ချုပ်)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ကိုကိုဦး]]
| လက်ရှိ ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
|}

&lt;br&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background-color:#14243b; color:white; text-align:center; font-size:110%; padding:8px;&quot; | [[File:Badge of the Myanmar Navy.svg|35px]] &amp;nbsp; တပ်မတော် (ရေ)
|- style=&quot;background-color:#efefef; font-weight:bold;&quot;
! style=&quot;width:8%; text-align:center;&quot; | စဉ်
! style=&quot;width:46%;&quot; | အမည်
! style=&quot;width:46%;&quot; | မှတ်ချက်
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁
| [[ဉာဏ်ထွန်း|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဉာဏ်ထွန်း]]
| နောင်တွင် ဒုတိယသမ္မတ(၂)
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၂
| ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သူရ သက်ဆွေ
| နောင်တွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၃
| [[တင်အောင်စန်း|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး တင်အောင်စန်း]]
| နောင်တွင် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၄
| [[မိုးအောင်|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မိုးအောင်]]
| နောင်တွင် ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီဝင်
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၅
| [[ထိန်ဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထိန်ဝင်း]]
| လက်ရှိ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)
|}

&lt;br&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background-color:#143b4f; color:white; text-align:center; font-size:110%; padding:8px;&quot; | [[File:Emblem of the Myanmar Air force.svg|35px]] &amp;nbsp; တပ်မတော် (လေ)
|- style=&quot;background-color:#efefef; font-weight:bold;&quot;
! style=&quot;width:8%; text-align:center;&quot; | စဉ်
! style=&quot;width:46%;&quot; | အမည်
! style=&quot;width:46%;&quot; | မှတ်ချက်
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁
| [[မြတ်ဟိန်း|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မြတ်ဟိန်း]]
| နောင်တွင် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၂
| [[ခင်အောင်မြင့် (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ခင်အောင်မြင့်]]
| နောင်တွင် မြန်မာနိုင်ငံစစ်မှုထမ်းဟောင်းအဖွဲ့ဥက္ကဋ္ဌ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၃
| [[မောင်မောင်ကျော်|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်ကျော်]]
| ရာထူးမှ အနားပေးခံရ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၄
| [[ထွန်းအောင်|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းအောင်]]
| နောင်တွင် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၅
| [[ထွန်းဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းဝင်း]]
| လက်ရှိ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)
|}

== ကိုးကား ==
{{Reflist}} 
[[ကဏ္ဍ:စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ ရာထူးအဆင့်များ]]
[[ကဏ္ဍ:တပ်မတော်၏ စစ်ဘက်ရာထူးတာဝန်ခန့်အပ်မှုများ]]</text>
      <sha1>bq0ahwmkwd03z3rx69nn1g5iqxrtf4a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059627</id>
      <parentid>1059619</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>အကိုးအကားမပါရှိသည့် ပြင်ဆင်မှု။</comment>
      <origin>1059627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15961" sha1="0kvlwbgzut2361azt6vfkdzdb4j73wh" xml:space="preserve">{{Infobox military rank
| name           = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး
| native_name    = General
| image          = 16. Myanmar Army GEN.svg 
| image_size     =50px 
| alt            =
| caption        = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး&lt;br&gt;(&lt;small&gt;[[ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး(ကြည်း၊ ရေ၊ လေ)]]&lt;/small&gt;)
| country        = {{flagdeco|Myanmar}} [[မြန်မာ]]
| service branch = {{Armed forces|Myanmar}}
{{Navy|Myanmar}}
{{Air force|Myanmar}}
| abbreviation   = 
| rank group     =  ထိပ်တန်းခေါင်းဆောင်ပိုင်းအရာရှိ
| formation      = 
| abolished      = 
| higher rank    = [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]]၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး
| lower rank     = [[ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး]]
| equivalents    = 
| history        = 
|image2=16. Myanmar Navy GEN.png|image_size2=50px|caption2=ရေတပ်ဗိုလ်ချုပ်ကြီး&lt;br&gt;(&lt;small&gt;[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)]]&lt;/small&gt;)|image3=16. Myanmar Air Force GEN.png|image_size3=50px|caption3=လေတပ်ဗိုလ်ချုပ်ကြီး&lt;br&gt;(&lt;small&gt;[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]]&lt;/small&gt;)}}

'''ဗိုလ်ချုပ်ကြီး''' (အင်္ဂလိပ်: General) ဆိုသည်မှာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ အဆင့်မြင့်ရာထူးတစ်ခုဖြစ်သည်။ လက်နက်ကိုင်ဆောင်သည့်အဖွဲ့အစည်းများတွင် ခန့်အပ်သည့် ရာထူး ဖြစ်ကာ [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]] တွင် တတိယအဆင့်ရှိ ရာထူးဟု သတ်မှတ်ထားသည်။အဆိုပါရာထူး၏ အထက်တွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး (အင်္ဂလိပ်: Vice Senior General) အဆင့် နှင့် [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] (အင်္ဂလိပ်: Senior General) တို့သာ ရှိတော့သည်။

== တပ်မတော် ==
ကာကွယ်ရေးဌာနကောင်စီ ညွှန်ကြားလွှာ (၁/၂၀၂၁)အရ [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] ရာထူး နှင့် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး ရာထူးတို့အတွက် အသက်ကန့်သတ်ချက်မှာ မရှိတော့သော်လည်း  ဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဆင့် ရာထူးကိုမူ  ၄ နှစ်အထိ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခွင့်ရှိကာ လိုအပ်လျှင် ၂ နှစ်ထက်မပိုသော သက်တမ်းအထိ ထပ်တိုးနိုင်သည်။ ဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဆင့်အတွက် တာဝန်သတ်မှတ်ချက်အား [[ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး(ကြည်း၊ ရေ၊ လေ)|ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး(ကြည်း၊ရေ၊လေ)]]၊ [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)]] နှင့် [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] တို့ထံ အပ်နှင်းထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-59951683|title=ပဟေဠိဆန်တဲ့ စစ်တပ်ထိပ်ပိုင်း အပြောင်းအရွှေ့များ|work=BBC Burmese|access-date=၁၃ မေ ၂၀၂၄|date=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂}}&lt;/ref&gt; 

တစ်ဖက်တွင်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ နောက်ပိုင်း တွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] အဖွဲ့ဝင်နေရာအချို့၊ [[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နေရာ နှင့် [[ပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး နေရာ အပါအဝင် [[အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်|အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာအကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်]] နေရာတို့အား ဗိုလ်ချုပ်ကြီး အဆင့်ရှိသူများ ထားရှိသည်။

မြန်မာ့တပ်မတော်၌ ဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဆင့် ရရှိဖူးသူ (၃၂)ဦးရှိပါသည်။ တပ်မတော်(ကြည်း)၌ (၂၂)ဦး၊ တပ်မတော်(ရေ)၌ (၅)ဦးနှင့် တပ်မတော်(လေ)၌ (၅)ဦး ရှိခဲ့သည်။

== ဗိုလ်ချုပ်ကြီး အဆင့်ရှိ အရာရှိကြီးများစာရင်း ==


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background-color:#143414; color:white; text-align:center; font-size:110%; padding:8px;&quot; | [[File:Army Flag of Myanmar.svg|35px]] &amp;nbsp; တပ်မတော် (ကြည်း)
|- style=&quot;background-color:#efefef; font-weight:bold;&quot;
! style=&quot;width:8%; text-align:center;&quot; | စဉ်
! style=&quot;width:46%;&quot; | အမည်
! style=&quot;width:46%;&quot; | မှတ်ချက်
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁
| [[နေဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး နေဝင်း]]
| နောင်တွင် နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၂
| [[စန်းယု (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး စန်းယု]]
| နောင်တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၃
| [[တင်ဦး (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သူရ)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သူရ တင်ဦး]]
| နောင်တွင် [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] နာယက
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၄
| [[ကျော်ထင် (သူရ)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သူရ ကျော်ထင်]]
| နောင်တွင် နိုင်ငံတော်ကောင်စီအတွင်းရေးမှူး
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၅
| [[စောမောင် (ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး စောမောင်]]
| နောင်တွင် [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၆
| [[သန်းရွှေ (ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သန်းရွှေ]]
| နောင်တွင် [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၇
| [[မောင်အေး (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်အေး]]
| နောင်တွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၈
| [[ခင်ညွန့် (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ခင်ညွန့်]]
| ရာထူးမှ ဖယ်ရှားခံရ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၉
| [[ရွှေမန်း၊ ဦး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သူရ ရွှေမန်း]]
| နောင်တွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁၀
| [[စိုးဝင်း၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးဝင်း]]
| တာဝန်ထမ်းဆောင်စဉ် ကွယ်လွန်
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁၁
| [[သိန်းစိန် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သိန်းစိန်]]
| နောင်တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁၂
| [[တင်အောင်မြင့်ဦး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သီဟသူရ တင်အောင်မြင့်ဦး]]
| နောင်တွင် ဒုတိယသမ္မတ(၁)
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁၃
| [[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မင်းအောင်လှိုင်]]
| နောင်တွင် [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁၄
| [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးဝင်း]]
| နောင်တွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁၅
| [[လှဌေးဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး လှဌေးဝင်း]]
| နောင်တွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁၆
| [[မြထွန်းဦး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မြထွန်းဦး]]
| နောင်တွင် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁၇
| [[မောင်မောင်အေး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်အေး]]
| နောင်တွင် ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ အတွင်းရေးမှူး
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁၈
| [[ညိုစော|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ညိုစော]]
| နောင်တွင် ဒုတိယသမ္မတ(၁)
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁၉
| [[အောင်လင်းဒွေး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး အောင်လင်းဒွေး]]
| နောင်တွင် အမျိုးသားလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၂၀
| [[ရဲဝင်းဦး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦး]]
| လက်ရှိ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၂၁
| [[ကျော်စွာလင်း|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ကျော်စွာလင်း]]
| လက်ရှိ ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၂၂
| [[ကိုကိုဦး (ဗိုလ်ချုပ်)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ကိုကိုဦး]]
| လက်ရှိ ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
|}

&lt;br&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background-color:#14243b; color:white; text-align:center; font-size:110%; padding:8px;&quot; | [[File:Badge of the Myanmar Navy.svg|35px]] &amp;nbsp; တပ်မတော် (ရေ)
|- style=&quot;background-color:#efefef; font-weight:bold;&quot;
! style=&quot;width:8%; text-align:center;&quot; | စဉ်
! style=&quot;width:46%;&quot; | အမည်
! style=&quot;width:46%;&quot; | မှတ်ချက်
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁
| [[ဉာဏ်ထွန်း|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဉာဏ်ထွန်း]]
| နောင်တွင် ဒုတိယသမ္မတ(၂)
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၂
| ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သူရ သက်ဆွေ
| နောင်တွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၃
| [[တင်အောင်စန်း|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး တင်အောင်စန်း]]
| နောင်တွင် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၄
| [[မိုးအောင်|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မိုးအောင်]]
| နောင်တွင် ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီဝင်
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၅
| [[ထိန်ဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထိန်ဝင်း]]
| လက်ရှိ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)
|}

&lt;br&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background-color:#143b4f; color:white; text-align:center; font-size:110%; padding:8px;&quot; | [[File:Emblem of the Myanmar Air force.svg|35px]] &amp;nbsp; တပ်မတော် (လေ)
|- style=&quot;background-color:#efefef; font-weight:bold;&quot;
! style=&quot;width:8%; text-align:center;&quot; | စဉ်
! style=&quot;width:46%;&quot; | အမည်
! style=&quot;width:46%;&quot; | မှတ်ချက်
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁
| [[မြတ်ဟိန်း|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မြတ်ဟိန်း]]
| နောင်တွင် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၂
| [[ခင်အောင်မြင့် (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ခင်အောင်မြင့်]]
| နောင်တွင် မြန်မာနိုင်ငံစစ်မှုထမ်းဟောင်းအဖွဲ့ ဥက္ကဋ္ဌ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၃
| [[မောင်မောင်ကျော်|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်ကျော်]]
| ရာထူးမှ အနားပေးခံရ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၄
| [[ထွန်းအောင်|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းအောင်]]
| လက်ရှိ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၅
| [[ထွန်းဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းဝင်း]]
| လက်ရှိ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)
|}

== ကိုးကား ==
{{Reflist}} 
[[ကဏ္ဍ:စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ ရာထူးအဆင့်များ]]
[[ကဏ္ဍ:တပ်မတော်၏ စစ်ဘက်ရာထူးတာဝန်ခန့်အပ်မှုများ]]</text>
      <sha1>0kvlwbgzut2361azt6vfkdzdb4j73wh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ:Kaday Han Thaw</title>
    <ns>2</ns>
    <id>259087</id>
    <revision>
      <id>1059637</id>
      <parentid>1057887</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T09:23:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaday Han Thaw</username>
        <id>122086</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1059637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6686" sha1="j9fkx2uoiyzao3uky2gbqx6fkr7hgl5" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;width: max-content;margin: auto;animation: ship linear 9s infinite; font-family:monospace, monospace; color:{{#switch:{{#expr:{{#time:U}} mod 9}}|0=#69C|1=#50C878|2=#EE7F2D|3=#B57EDC|4=#DE3163|5=#FB607F|6=#87CEEB|7=#00AD83|8=#3AB09E}}; font-size:115%;&quot;&gt;[[File:Brrrrrrrrz.gif|25px]] '''Welcome to my userpage!!!''' [[File:Brrrrrrrrz.gif|25px]]&lt;/div&gt;
&lt;span style=&quot;font-size:large&quot;&gt;'''ကျွန်ုပ် အကြောင်း'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;

'''အမည် :''' ဘုန်းပြည့်စုံ&lt;br&gt;
'''Nickname :''' ကုဋေဟန်သော် &lt;br&gt;
'''နေရပ် :''' [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[မော်လမြိုင်မြို့]]&lt;br&gt;
'''ပညာရေး အခြေအနေ''' : ဒွါဒသမတန်း&lt;br&gt;
'''ဝါသနာ :''' [[ဘာသာစကား]]များ လေ့လာခြင်း၊ ဂီတ အနုပညာ၊ ပန်းချီ အနုပညာ&lt;br&gt;
'''Title :''' [[၂၀၂၅|၂၀၂၅ ခုနှစ်]] ဒသမတန်း [[လူရည်ချွန် စီမံကိန်း|လူရည်ချွန်]]&lt;br&gt;

{| name=&quot;userboxes&quot; id=&quot;userboxes&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 1ex; width: 242px; border: 1px solid #99B3FF; clear: right&quot;
|-
! '''Kaday Han Thaw'''
|- 
|{{User Myanmar}}
|-
| {{ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်}}
|-
| {{User date}}
|-
| {{User time}}
|-
|{{User Biology}}
|- 
| {{User my}}
|- 
| {{User en-4}}
|- 
| {{User ko-4}}
|- 
| {{User ja-2}}
|- 
| {{User fr-1}}
|- 
| {{User male}}
|-
| {{User Wikipedian For|year=2024|month=5|day=5}}
|}

== ပညာရေး ဆောင်းပါး ==
# [[လူရည်ချွန် စီမံကိန်း]]
:* {{en icon}} [[:en:Luyeechon Project|Luyeechon Project]]
:* {{ko icon}} [[:ko:루예촌 선발 시험|루예촌 선발 시험]]
# [[ထူးချွန်ကလေး ပညာရေး]]

== Modules ==
# [[Module:NeoBar]]
# [[Module:Coutput]]
# [[Module:Corporate Number Inspection]]
# [[Module:ConvertToBurmese]]

== Colonization Myanmar Articles to other Languages ==

=== အနုပညာရှင်များ ===
:၁။ [[လက်ဝဲသုန္ဒရ]]
:* {{ko icon}} [[:ko:랙웨뚠다라|랙웨뚠다라]]
:* {{ja icon}} [[:ja:ミャッサン|ミャッサン]]

:၂။ [[လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်]]
:* {{ko icon}} [[:ko:흘라잉공주|흘라잉공주]]

:၃။ [[အလင်းရောင် (သရုပ်ဆောင်)|အလင်းရောင်]]
:* {{ko icon}} [[:ko:아 링 야웅|아 링 야웅]]

=== တောင်ငူမင်းဆက် ===
:၁။ [[မင်းကြီးညို]]
:* {{ko icon}} [[:ko:밍지뇨|밍지뇨]]

=== ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ===
:၁။ [[နောင်တော်ကြီးမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၇၆၀]] ~ [[၁၇၆၄]])
:* {{ko icon}} [[:ko:디베잉왕|디베잉왕]]
:၂။ [[ဆင်ဖြူရှင်မင်း]] (နန်းသက်: [[၁၇၆၄]] ~ [[၁၇၇၆]])
:* {{ko icon}} [[:ko:싱뷰싱왕|싱뷰싱왕]]
:၃။ [[စဉ့်ကူးမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၇၇၆]] ~ [[၁၇၈၂]])
:* {{ko icon}} [[:ko:싱구왕|싱구왕]]
:၄။ [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] (နန်းသက်: [[၁၇၈၂]])
:* {{ko icon}} [[:ko:마웅마웅왕|마웅마웅왕]]
:၅။ [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (နန်းသက်: [[၁၇၈၂]] ~ [[၁၈၁၉]])
:* {{ko icon}} [[:ko:바둥왕|바둥왕]]
:၆။ [[စစ်ကိုင်းမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၈၁၉]] ~ [[၁၈၃၇]])
:* {{ko icon}} [[:ko:자가잉왕|자가잉왕]]
:၇။ [[သာယာဝတီမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၈၃၇]] ~ [[၁၈၄၆]])
:* {{ko icon}} [[:ko:따야와디왕|따야와디왕]]
:၈။ [[ပုဂံမင်း]] (နန်းသက်: [[၁၈၄၆]] ~ [[၁၈၅၃]])
:* {{ko icon}} [[:ko:바강왕|바강왕]]

=== ဘောလုံးသမား ===
:၁။ [[မောင်မောင်လွင် (ဘောလုံးသမား)|မောင်မောင်လွင်]]
:* {{ko icon}} [[:ko:마웅 마웅 륑|마웅 마웅 르윙]]

== Templates ==
# [[တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ဂျိုဆောန်]]
# [[တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ကိုရီးယားဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်]]
# [[တမ်းပလိတ်:ဘားဂရပ်]]
# [[တမ်းပလိတ်:Infobox Korean administrative division status]]
# [[တမ်းပလိတ်:Administrative Division of South Korea]]
# [[တမ်းပလိတ်:တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]]
# [[တမ်းပလိတ်:North Korea Provincial level Labelled Map]]
# [[တမ်းပလိတ်:Infobox Korean Royalty/doc]]
# [[တမ်းပလိတ်:Infobox surname]]
# [[တမ်းပလိတ်:Infobox biological classification]]
# [[တမ်းပလိတ်:Otheruses2]]
# [[တမ်းပလိတ်:Infobox Government Executive]]
# [[တမ်းပလိတ်:Infobox French Region]]
# [[တမ်းပလိတ်:အလယ်ခေတ် ကိုရီးယား]]
# [[တမ်းပလိတ်:Infobox image frame]]
# [[တမ်းပလိတ်:Nobel Prize stamp]]
# [[တမ်းပလိတ်:Recent death]]
# [[တမ်းပလိတ်:Basic Information Administrative Districts]]
# [[တမ်းပလိတ်:Infobox Thai Province]]
# [[တမ်းပလိတ်:Infobox YouTuber]]
# [[တမ်းပလိတ်:မြန်မာ ဂဏန်း]]

== Project Pages ==
# [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ]]
# [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ/ပြင်သစ်ဘာသာ]]
# [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ/စပိန်ဘာသာ]]
# [[ဝီကီပီးဒီးယား:နိုင်ငံခြားဘာသာ အက္ခရာဖလှယ်ခြင်းဥပဒေသ]]</text>
      <sha1>j9fkx2uoiyzao3uky2gbqx6fkr7hgl5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လန်နားဘုရင့်နိုင်ငံတော်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>261820</id>
    <revision>
      <id>1059609</id>
      <parentid>1040107</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:38:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56278-76</username>
        <id>149779</id>
      </contributor>
      <comment>/* ကိုးကား */</comment>
      <origin>1059609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19797" sha1="5h76qbxvc9hm8zsu20rt0s5b8say9tu" xml:space="preserve">'''လန်နာ''' (သို့မဟုတ်) '''လန်နား ဘုရင့်နိုင်ငံတော်''' (ᩋᩣᨱᩣᨧᩢᨠ᩠ᨠ᩼ᩃ᩶ᩣ᩠ᨶᨶᩣ)၊ {{lang-th|อาณาจักรล้านนา}}) သည် ၁၃ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှ ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းအထိ ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသတွင် တည်ရှိခဲ့သော သမိုင်းဝင် အင်အားကြီးနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။

{{Infobox former country
| native_name = {{native name|nod|ᩋᩣᨱᩣᨧᩢᨠ᩠ᨠ᩼ᩃ᩶ᩣ᩠ᨶᨶᩣ}}&lt;br&gt;{{native name|th|อาณาจักรล้านนา}}
| conventional_long_name = လန်နာ ဘုရင့်နိုင်ငံတော်
| common_name = လန်နာ
| era = [[Post-classical era]], [[early modern era]]
| currency = [[Shell money|Cowries]]{{sfn|Wicks|1992|pp=168–170}}
| status = [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]]၏ အစိတ်အပိုင်း (၁၅၅၈–၁၇၇၅)
| event_start = ချင်းမိုင်မြို့ တည်ထောင်ခြင်း
| date_start = ၁၂၉၆
| event_end = ဆိုင်ယမ် (ယနေ့ထိုင်း) တို့၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းခံရခြင်း
| date_end = ၁၅ ဇန်နဝါရီ ၁၇၇၅
| life_span = ၁၂၉၆–၁၇၇၅
| p1 = Ngoenyang
| p2 = Phayao Kingdom{{!}}Phayao
| s1 = Kingdom of Chiang Mai
| image_s1 = [[File:Seal of Chiang Mai (1802–1899).png|20px]]
| s2 = Thonburi Kingdom
| flag_s2 = Flag of Thailand (Ayutthaya period).svg
| image_coat = Seal of Lanna Kingdom.png
| image_map = Southeast Asian history - Around 1540.png
| image_map_caption = ၁၄၀၀ ခန့်က လန်နာနှင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ
| capital = [[ချင်းမိုင်မြို့]]
| official_languages = {{ubli|[[ထိုင်းမြောက်ပိုင်းဘာသာစကား]] (၁၂၉၆–၁၅၇၉)|[[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာဘာသာစကား]] (၁၅၇၉–၁၇၇၅)}}
| languages = ယွန်း၊ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
| religion = [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| government_type = [[Mandala (political model)|Mandala kingdom]]
| leader1 = [[Mangrai|မင်းရိုင်မင်း]]
| year_leader1 = ၁၂၉၆–၁၃၁၁ (ပထမဆုံး)
| leader2 = [[Tilokaraj|တီလောကရာဇ်မင်း]]
| year_leader2 = ၁၄၄၁–၁၄၈၇
| leader3 = [[Mekuti|ဗညားမဲကု]]
| year_leader3 = ၁၅၅၁–၁၅၆၄
| leader4 = [[Nawrahta Minsaw|နော်ရထာမင်းစော]]
| year_leader4 = ၁၅၇၉–၁၆၀၇/၀၈
| leader5 = [[Po Mayu-nguan|ဖယားကျာဘန်]]
| year_leader5 = ၁၇၆၈–၁၇၇၅ (နောက်ဆုံး)
| title_leader = [[List of rulers of Lan Na|ဘုရင်]]
| today = {{ubl|{{THA}}|{{MYA}}|{{LAO}}|{{CHN}}}}
}}

== သမိုင်းကြောင်း ==

လန်နာနိုင်ငံကို ၁၂၉၂ ခုနှစ်တွင် '''မင်းကြီးမန်ရိုင်''' (King Mangrai) က တည်ထောင်ခဲ့သည်။ မန်ရိုင်သည် Ngoenyang ၏ အုပ်ချုပ်သူဖြစ်ပြီး မွန်လူမျိုးတို့၏ ဟရိပုဉ္စယ (Hariphunchai) နိုင်ငံကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၂၉၆ ခုနှစ်တွင် [[ဇင်းမယ်မြို့]] ကို တည်ထောင်ကာ လန်နာနိုင်ငံ၏ မြို့တော်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Wyatt&quot;&gt;{{cite book |last=Wyatt |first=David K. |title=Thailand: A Short History |url=https://archive.org/details/thailandshorthis00unse |publisher=Yale University Press |year=2003 |isbn=978-0300084757}}&lt;/ref&gt;

၁၅ ရာစုအတွင်း မင်းကြီးတီလောကရတ် (King Tilokaraj) လက်ထက်တွင် လန်နာနိုင်ငံသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုကာလတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလွန်ထွန်းကားခဲ့ပြီး ဇင်းမယ်မြို့၌ သတ္တမအကြိမ်မြောက် သံဂါယနာတင်ပွဲကို ကျင်းပခဲ့သည်။ လန်နာသည် အနီးနားရှိ [[ဆူခိုထိုင်းနိုင်ငံ]] နှင့် [[အယုဓျာနိုင်ငံ]] တို့နှင့် အပြိုင်အဆိုင် အင်အားကြီးမားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Sarassawadee&quot;&gt;{{cite book |last=Ongsakul |first=Sarassawadee |title=History of Lan Na |publisher=Silkworm Books |year=2005 |isbn=978-9749575840}}&lt;/ref&gt;

၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် မြန်မာဘုရင် [[ဘုရင့်နောင်]] သည် ဇင်းမယ်ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော်ကြာ လန်နာ (ဇင်းမယ်) သည် မြန်မာအင်ပါယာ၏ လက်အောက်ခံဖြစ်ခဲ့ရသည်။ မြန်မာတို့သည် ဇင်းမယ်ကို အခြေစိုက်စခန်းပြု၍ အယုဓျာနှင့် လာအိုဒေသများကို စစ်ချီခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Hmannan&quot;&gt;{{cite book |title=မှန်နန်း ရာဇဝင် |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန |year=၂၀၀၃}}&lt;/ref&gt;

၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် မြန်မာတို့ အင်အားနည်းပါးလာချိန်၌ ဇင်းမယ်မြို့စား ဖယားကျဗီလာ (Phraya Chaba) သည် [[ဘန်ကောက်]]ရှိ သွန်ဘူရီမင်းဆက် ဘုရင်တက်ဆင် (King Taksin) နှင့် ပူးပေါင်းကာ မြန်မာတို့ကို တိုက်ထုတ်ခဲ့သည်။ ၁၇၇၅ ခုနှစ်တွင် မြန်မာတို့ ဇင်းမယ်မှ လုံးဝဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ ထို့နောက် လန်နာသည် ဆိုင်ယမ် (ထိုင်း) ၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံ (Vassal State) အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့ပြီး ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များအဖြစ် လုံးဝပူးပေါင်းခြင်း ခံခဲ့ရသည်။

၁၄ နှင့် ၁၅ ရာစုများအတွင်း လန်နာနိုင်ငံသည် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံရေးအရ အထွန်းကားဆုံး အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ လန်နာဘုရင်များသည် ဒေသတွင်းနိုင်ငံများဖြစ်သည့် [[လင်းဇင်းပြည်]] နှင့် [[ဒိုင်ဗီယက်]] (ဗီယက်နမ်) အပါအဝင် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် သံတမန်ဆက်ဆံရေး ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။

==ဇင်းမယ်ပြည်==

လန်နာ (Lanna) သို့မဟုတ် မြန်မာရာဇဝင်များတွင် &quot;ဇင်းမယ်ပြည်&quot; ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ဒေသနှင့် မြန်မာမင်းနေပြည်တော်တို့၏ ဆက်ဆံရေးသည် အေဒီ ၁၆ ရာစု ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးလက်ထက်မှစ၍ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းပိုင်းအထိ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်ခဲ့သော ပဒေသရာဇ်သစ္စာခံမှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ကူးလူးယှက်နွယ်မှု သမိုင်းကြောင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးသည် အေဒီ ၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် ဇင်းမယ်ကို အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် လန်နာဒေသကို မြန်မာ့အင်ပါယာ၏ အရေးပါသော လက်အောက်ခံ ပဒေသရာဇ်ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကာ မြန်မာအုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားနှင့် အနုပညာရပ်များကို စတင်မျိုးစေ့ချခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Grabowsky, Volker (2005). ''The Northern Tai States of Lan Na''. Brill.&lt;/ref&gt; ဤဆက်ဆံရေးတွင် ဇင်းမယ်စော်ဘွားများသည် မြန်မာဘုရင်အား မိမိတို့၏ အရှင်သခင်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကာ ရွှေပန်းငွေပန်း ဆက်သခြင်း၊ စစ်မက်ဖြစ်ပွားချိန်တွင် စစ်ကူပေးခြင်းနှင့် မင်းညီမင်းသားများကို နေပြည်တော်၌ ပညာသင်ကြားစေခြင်းတို့ဖြင့် သစ္စာခံခဲ့ကြရသည်။ မြန်မာ့နေပြည်တော်သည် ဇင်းမယ်နယ်တွင် မြန်မာဗိုလ်မှူးများနှင့် တပ်ရုံးများ ထားရှိကာ ဩဇာအာဏာကို ထိန်းညှိခဲ့သလို၊ &quot;အိမ်ထောင်ဖက်ဖလှယ်ခြင်း&quot; နည်းဗျူဟာကို အသုံးပြု၍ လန်နာမင်းသမီးများကို မြန်မာ့နန်းတွင်းသို့ ကောက်ယူကာ ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်းဖြင့် နိုင်ငံရေးအရ ပိုမိုခိုင်မာအောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;encyclopedia&quot;&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၄)၊ ဇင်းမယ်အကြောင်း။&lt;/ref&gt;
ယဉ်ကျေးမှုအရ လွှမ်းမိုးမှုမှာ အလွန်နက်ရှိုင်းခဲ့ရာ လန်နာဒေသရှိ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၊ ဗိသုကာလက်ရာနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ထုံးတမ်းစဉ်လာများတွင် မြန်မာ့ဟန်ပန်များ သိသာစွာ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ဇင်းမယ်ဒေသရှိ ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် မြန်မာ့ဗိသုကာလက်ရာဖြစ်သော &quot;ပြာသာဒ်&quot; ပုံစံများနှင့် ကနုတ်ပန်းအနုစိတ်များကို ယနေ့တိုင် တွေ့မြင်နိုင်သလို၊ လန်နာတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုတွင်လည်း မြန်မာ့နန်းတွင်းသုံး အဝတ်အထည်နှင့် ဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Sarassawadee Ongsakul (2005). ''History of Lan Na''. Silkworm Books.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် မြန်မာသက္ကရာဇ်နှင့် ဗေဒင်လက်္ခဏာရပ်များ၊ အကပဒေသာနှင့် ဂီတဆိုင်ရာ တူရိယာများသည်လည်း လန်နာယဉ်ကျေးမှု၏ အစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် လန်နာနှင့် မြန်မာ့နေပြည်တော်၏ ဆက်ဆံရေးသည် စစ်ရေးအရ အုပ်ချုပ်မှုသက်သက်မဟုတ်ဘဲ &quot;ယွန်း&quot; ယဉ်ကျေးမှုနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတို့ ရောယှက်ကာ ထူးခြားသော အရှေ့တောင်အာရှ ယဉ်ကျေးမှုနယ်ပယ်တစ်ခုကို ဖန်တီးပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ဗဟိုအစိုးရ အာဏာစက် အားနည်းလာမှုနှင့်အတူ လန်နာဒေသသည် ဘန်ကောက်အခြေစိုက် စယာမ် (ထိုင်း) တို့၏ ဩဇာအောက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရောက်ရှိသွားခဲ့လေသည်။&lt;ref&gt;Lieberman, Victor (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ==
ယနေ့ခေတ်တွင် လန်နာနိုင်ငံတော်၏ အမွေအနှစ်များကို ၎င်း၏ ထူးခြားသော မြောက်ပိုင်းသား (ယွန်း) ယဉ်ကျေးမှု၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းများနှင့် ရိုးရာဓလေ့များတွင် တွေ့မြင်နိုင်ဆဲဖြစ်သည်။ လန်နာ၏ သမိုင်းဝင်မြို့တော် [[ချင်းမိုင်မြို့]]သည် ယနေ့တိုင် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၏ အရေးပါသော ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စီးပွားရေးအချက်အခြာအဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။

မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများ လန်နာနိုင်ငံတော် (ယနေ့ ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၊ ဇင်းမယ်ဒေသ) သို့ ယနေ့ထက်တိုင်တည်ရှိနေစဲဖြစ်သည်။
လန်နာနိုင်ငံတော် (Lan Na) သို့ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ အခိုင်အမာရောက်ရှိခဲ့သည်မှာ တောင်ငူမင်းဆက် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးက အေဒီ ၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် ဇင်းမယ် (Chiang Mai) ကို အောင်နိုင်ခဲ့သည့် အချိန်မှစတင်သည်။&lt;ref name=&quot;lieberman&quot;&gt;Victor Lieberman, &quot;Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830&quot;, Vol 1, 2003.&lt;/ref&gt; ထိုအချိန်မှစ၍ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော်ကြာ မြန်မာတို့ လွှမ်းမိုးခဲ့သည့်ကာလအတွင်း ဘာသာရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် အနုပညာဆိုင်ရာ ဓလေ့များစွာ စိမ့်ဝင်ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။

မြန်မာတို့သည် လန်နာဒေသသို့ ၎င်းတို့၏ [[မြန်မာပြက္ခဒိန်|ကောဇာသက္ကရာဇ်]] တွက်ချက်ပုံစနစ်ကို ယူဆောင်သွားခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစနစ်ကို လန်နာတွင် &quot;မဟာသက္ကရာဇ်&quot; (Chulasakarat) ဟု ခေါ်ဆိုကာ နန်းသုံးပြက္ခဒိန်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။

လန်နာဒေသရှိ ဘုန်းကြီးကျောင်း များ၏ ဗိသုကာလက်ရာများတွင် မြန်မာ့ဟန်များကို ယနေ့တိုင် တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ရွှေတိဂုံစေတီတော်ပုံစံကို အခြေခံထားသော စေတီတော်များ၊ ကျောင်းဆောင်များ၏ အမိုးအဆင့်ဆင့်နှင့် ခြင်္သေ့ ရုပ်များ နှင့် မြန်မာ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုပုံစံအချို့တို့ပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;conway&quot;&gt;Susan Conway, &quot;The Shan: Culture, Art and Crafts&quot;, 2006.&lt;/ref&gt;

မြန်မာမင်းများ အုပ်ချုပ်စဉ်ကာလအတွင်း မြန်မာ့ဓမ္မသတ် (Legal Codes) များကို လန်နာဒေသ၏ တရားစီရင်ရေးတွင် အခြေခံအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဒေသခံ လန်နာဥပဒေများနှင့် ပေါင်းစပ်သွားကာ အရှေ့တောင်အာရှ တိုက်မကြီး၏ ထူးခြားသော ဥပဒေစနစ်တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာစေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;sarassawadee&quot;&gt;Sarassawadee Ongsakul, &quot;History of Lan Na&quot;, 2005.&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ ရှေးဟောင်းနိုင်ငံများ]]
[[Category:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]]
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]]</text>
      <sha1>5h76qbxvc9hm8zsu20rt0s5b8say9tu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059610</id>
      <parentid>1059609</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:41:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56278-76</username>
        <id>149779</id>
      </contributor>
      <comment>/* ကိုးကား */</comment>
      <origin>1059610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18954" sha1="7w22d97nn6qzjpxqr7jvy43x3v6u4lm" xml:space="preserve">'''လန်နာ''' (သို့မဟုတ်) '''လန်နား ဘုရင့်နိုင်ငံတော်''' (ᩋᩣᨱᩣᨧᩢᨠ᩠ᨠ᩼ᩃ᩶ᩣ᩠ᨶᨶᩣ)၊ {{lang-th|อาณาจักรล้านนา}}) သည် ၁၃ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှ ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းအထိ ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသတွင် တည်ရှိခဲ့သော သမိုင်းဝင် အင်အားကြီးနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။

{{Infobox former country
| native_name = {{native name|nod|ᩋᩣᨱᩣᨧᩢᨠ᩠ᨠ᩼ᩃ᩶ᩣ᩠ᨶᨶᩣ}}&lt;br&gt;{{native name|th|อาณาจักรล้านนา}}
| conventional_long_name = လန်နာ ဘုရင့်နိုင်ငံတော်
| common_name = လန်နာ
| era = [[Post-classical era]], [[early modern era]]
| currency = [[Shell money|Cowries]]{{sfn|Wicks|1992|pp=168–170}}
| status = [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]]၏ အစိတ်အပိုင်း (၁၅၅၈–၁၇၇၅)
| event_start = ချင်းမိုင်မြို့ တည်ထောင်ခြင်း
| date_start = ၁၂၉၆
| event_end = ဆိုင်ယမ် (ယနေ့ထိုင်း) တို့၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းခံရခြင်း
| date_end = ၁၅ ဇန်နဝါရီ ၁၇၇၅
| life_span = ၁၂၉၆–၁၇၇၅
| p1 = Ngoenyang
| p2 = Phayao Kingdom{{!}}Phayao
| s1 = Kingdom of Chiang Mai
| image_s1 = [[File:Seal of Chiang Mai (1802–1899).png|20px]]
| s2 = Thonburi Kingdom
| flag_s2 = Flag of Thailand (Ayutthaya period).svg
| image_coat = Seal of Lanna Kingdom.png
| image_map = Southeast Asian history - Around 1540.png
| image_map_caption = ၁၄၀၀ ခန့်က လန်နာနှင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ
| capital = [[ချင်းမိုင်မြို့]]
| official_languages = {{ubli|[[ထိုင်းမြောက်ပိုင်းဘာသာစကား]] (၁၂၉၆–၁၅၇၉)|[[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာဘာသာစကား]] (၁၅၇၉–၁၇၇၅)}}
| languages = ယွန်း၊ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
| religion = [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| government_type = [[Mandala (political model)|Mandala kingdom]]
| leader1 = [[Mangrai|မင်းရိုင်မင်း]]
| year_leader1 = ၁၂၉၆–၁၃၁၁ (ပထမဆုံး)
| leader2 = [[Tilokaraj|တီလောကရာဇ်မင်း]]
| year_leader2 = ၁၄၄၁–၁၄၈၇
| leader3 = [[Mekuti|ဗညားမဲကု]]
| year_leader3 = ၁၅၅၁–၁၅၆၄
| leader4 = [[Nawrahta Minsaw|နော်ရထာမင်းစော]]
| year_leader4 = ၁၅၇၉–၁၆၀၇/၀၈
| leader5 = [[Po Mayu-nguan|ဖယားကျာဘန်]]
| year_leader5 = ၁၇၆၈–၁၇၇၅ (နောက်ဆုံး)
| title_leader = [[List of rulers of Lan Na|ဘုရင်]]
| today = {{ubl|{{THA}}|{{MYA}}|{{LAO}}|{{CHN}}}}
}}

== သမိုင်းကြောင်း ==

လန်နာနိုင်ငံကို ၁၂၉၂ ခုနှစ်တွင် '''မင်းကြီးမန်ရိုင်''' (King Mangrai) က တည်ထောင်ခဲ့သည်။ မန်ရိုင်သည် Ngoenyang ၏ အုပ်ချုပ်သူဖြစ်ပြီး မွန်လူမျိုးတို့၏ ဟရိပုဉ္စယ (Hariphunchai) နိုင်ငံကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၂၉၆ ခုနှစ်တွင် [[ဇင်းမယ်မြို့]] ကို တည်ထောင်ကာ လန်နာနိုင်ငံ၏ မြို့တော်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Wyatt&quot;&gt;{{cite book |last=Wyatt |first=David K. |title=Thailand: A Short History |url=https://archive.org/details/thailandshorthis00unse |publisher=Yale University Press |year=2003 |isbn=978-0300084757}}&lt;/ref&gt;

၁၅ ရာစုအတွင်း မင်းကြီးတီလောကရတ် (King Tilokaraj) လက်ထက်တွင် လန်နာနိုင်ငံသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုကာလတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလွန်ထွန်းကားခဲ့ပြီး ဇင်းမယ်မြို့၌ သတ္တမအကြိမ်မြောက် သံဂါယနာတင်ပွဲကို ကျင်းပခဲ့သည်။ လန်နာသည် အနီးနားရှိ [[ဆူခိုထိုင်းနိုင်ငံ]] နှင့် [[အယုဓျာနိုင်ငံ]] တို့နှင့် အပြိုင်အဆိုင် အင်အားကြီးမားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Sarassawadee&quot;&gt;{{cite book |last=Ongsakul |first=Sarassawadee |title=History of Lan Na |publisher=Silkworm Books |year=2005 |isbn=978-9749575840}}&lt;/ref&gt;

၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် မြန်မာဘုရင် [[ဘုရင့်နောင်]] သည် ဇင်းမယ်ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော်ကြာ လန်နာ (ဇင်းမယ်) သည် မြန်မာအင်ပါယာ၏ လက်အောက်ခံဖြစ်ခဲ့ရသည်။ မြန်မာတို့သည် ဇင်းမယ်ကို အခြေစိုက်စခန်းပြု၍ အယုဓျာနှင့် လာအိုဒေသများကို စစ်ချီခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Hmannan&quot;&gt;{{cite book |title=မှန်နန်း ရာဇဝင် |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန |year=၂၀၀၃}}&lt;/ref&gt;

၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် မြန်မာတို့ အင်အားနည်းပါးလာချိန်၌ ဇင်းမယ်မြို့စား ဖယားကျဗီလာ (Phraya Chaba) သည် [[ဘန်ကောက်]]ရှိ သွန်ဘူရီမင်းဆက် ဘုရင်တက်ဆင် (King Taksin) နှင့် ပူးပေါင်းကာ မြန်မာတို့ကို တိုက်ထုတ်ခဲ့သည်။ ၁၇၇၅ ခုနှစ်တွင် မြန်မာတို့ ဇင်းမယ်မှ လုံးဝဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ ထို့နောက် လန်နာသည် ဆိုင်ယမ် (ထိုင်း) ၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံ (Vassal State) အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့ပြီး ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များအဖြစ် လုံးဝပူးပေါင်းခြင်း ခံခဲ့ရသည်။

၁၄ နှင့် ၁၅ ရာစုများအတွင်း လန်နာနိုင်ငံသည် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံရေးအရ အထွန်းကားဆုံး အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ လန်နာဘုရင်များသည် ဒေသတွင်းနိုင်ငံများဖြစ်သည့် [[လင်းဇင်းပြည်]] နှင့် [[ဒိုင်ဗီယက်]] (ဗီယက်နမ်) အပါအဝင် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် သံတမန်ဆက်ဆံရေး ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။

==ဇင်းမယ်ပြည်==

လန်နာ (Lanna) သို့မဟုတ် မြန်မာရာဇဝင်များတွင် &quot;ဇင်းမယ်ပြည်&quot; ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ဒေသနှင့် မြန်မာမင်းနေပြည်တော်တို့၏ ဆက်ဆံရေးသည် အေဒီ ၁၆ ရာစု ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးလက်ထက်မှစ၍ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းပိုင်းအထိ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်ခဲ့သော ပဒေသရာဇ်သစ္စာခံမှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ကူးလူးယှက်နွယ်မှု သမိုင်းကြောင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးသည် အေဒီ ၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် ဇင်းမယ်ကို အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် လန်နာဒေသကို မြန်မာ့အင်ပါယာ၏ အရေးပါသော လက်အောက်ခံ ပဒေသရာဇ်ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကာ မြန်မာအုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားနှင့် အနုပညာရပ်များကို စတင်မျိုးစေ့ချခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Grabowsky, Volker (2005). ''The Northern Tai States of Lan Na''. Brill.&lt;/ref&gt; ဤဆက်ဆံရေးတွင် ဇင်းမယ်စော်ဘွားများသည် မြန်မာဘုရင်အား မိမိတို့၏ အရှင်သခင်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကာ ရွှေပန်းငွေပန်း ဆက်သခြင်း၊ စစ်မက်ဖြစ်ပွားချိန်တွင် စစ်ကူပေးခြင်းနှင့် မင်းညီမင်းသားများကို နေပြည်တော်၌ ပညာသင်ကြားစေခြင်းတို့ဖြင့် သစ္စာခံခဲ့ကြရသည်။ မြန်မာ့နေပြည်တော်သည် ဇင်းမယ်နယ်တွင် မြန်မာဗိုလ်မှူးများနှင့် တပ်ရုံးများ ထားရှိကာ ဩဇာအာဏာကို ထိန်းညှိခဲ့သလို၊ &quot;အိမ်ထောင်ဖက်ဖလှယ်ခြင်း&quot; နည်းဗျူဟာကို အသုံးပြု၍ လန်နာမင်းသမီးများကို မြန်မာ့နန်းတွင်းသို့ ကောက်ယူကာ ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်းဖြင့် နိုင်ငံရေးအရ ပိုမိုခိုင်မာအောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;encyclopedia&quot;&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၄)၊ ဇင်းမယ်အကြောင်း။&lt;/ref&gt;
ယဉ်ကျေးမှုအရ လွှမ်းမိုးမှုမှာ အလွန်နက်ရှိုင်းခဲ့ရာ လန်နာဒေသရှိ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၊ ဗိသုကာလက်ရာနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ထုံးတမ်းစဉ်လာများတွင် မြန်မာ့ဟန်ပန်များ သိသာစွာ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ဇင်းမယ်ဒေသရှိ ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် မြန်မာ့ဗိသုကာလက်ရာဖြစ်သော &quot;ပြာသာဒ်&quot; ပုံစံများနှင့် ကနုတ်ပန်းအနုစိတ်များကို ယနေ့တိုင် တွေ့မြင်နိုင်သလို၊ လန်နာတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုတွင်လည်း မြန်မာ့နန်းတွင်းသုံး အဝတ်အထည်နှင့် ဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Sarassawadee Ongsakul (2005). ''History of Lan Na''. Silkworm Books.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် မြန်မာသက္ကရာဇ်နှင့် ဗေဒင်လက်္ခဏာရပ်များ၊ အကပဒေသာနှင့် ဂီတဆိုင်ရာ တူရိယာများသည်လည်း လန်နာယဉ်ကျေးမှု၏ အစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် လန်နာနှင့် မြန်မာ့နေပြည်တော်၏ ဆက်ဆံရေးသည် စစ်ရေးအရ အုပ်ချုပ်မှုသက်သက်မဟုတ်ဘဲ &quot;ယွန်း&quot; ယဉ်ကျေးမှုနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတို့ ရောယှက်ကာ ထူးခြားသော အရှေ့တောင်အာရှ ယဉ်ကျေးမှုနယ်ပယ်တစ်ခုကို ဖန်တီးပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ဗဟိုအစိုးရ အာဏာစက် အားနည်းလာမှုနှင့်အတူ လန်နာဒေသသည် ဘန်ကောက်အခြေစိုက် စယာမ် (ထိုင်း) တို့၏ ဩဇာအောက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရောက်ရှိသွားခဲ့လေသည်။&lt;ref&gt;Lieberman, Victor (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ==
ယနေ့ခေတ်တွင် လန်နာနိုင်ငံတော်၏ အမွေအနှစ်များကို ၎င်း၏ ထူးခြားသော မြောက်ပိုင်းသား (ယွန်း) ယဉ်ကျေးမှု၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းများနှင့် ရိုးရာဓလေ့များတွင် တွေ့မြင်နိုင်ဆဲဖြစ်သည်။ လန်နာ၏ သမိုင်းဝင်မြို့တော် [[ချင်းမိုင်မြို့]]သည် ယနေ့တိုင် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၏ အရေးပါသော ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စီးပွားရေးအချက်အခြာအဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။

မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများ လန်နာနိုင်ငံတော် (ယနေ့ ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၊ ဇင်းမယ်ဒေသ) သို့ ယနေ့ထက်တိုင်တည်ရှိနေစဲဖြစ်သည်။
လန်နာနိုင်ငံတော် (Lan Na) သို့ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ အခိုင်အမာရောက်ရှိခဲ့သည်မှာ တောင်ငူမင်းဆက် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးက အေဒီ ၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် ဇင်းမယ် (Chiang Mai) ကို အောင်နိုင်ခဲ့သည့် အချိန်မှစတင်သည်။&lt;ref name=&quot;lieberman&quot;&gt;Victor Lieberman, &quot;Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830&quot;, Vol 1, 2003.&lt;/ref&gt; ထိုအချိန်မှစ၍ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော်ကြာ မြန်မာတို့ လွှမ်းမိုးခဲ့သည့်ကာလအတွင်း ဘာသာရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် အနုပညာဆိုင်ရာ ဓလေ့များစွာ စိမ့်ဝင်ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။

မြန်မာတို့သည် လန်နာဒေသသို့ ၎င်းတို့၏ [[မြန်မာပြက္ခဒိန်|ကောဇာသက္ကရာဇ်]] တွက်ချက်ပုံစနစ်ကို ယူဆောင်သွားခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစနစ်ကို လန်နာတွင် &quot;မဟာသက္ကရာဇ်&quot; (Chulasakarat) ဟု ခေါ်ဆိုကာ နန်းသုံးပြက္ခဒိန်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။

မြန်မာမင်းများ အုပ်ချုပ်စဉ်ကာလအတွင်း မြန်မာ့ဓမ္မသတ် (Legal Codes) များကို လန်နာဒေသ၏ တရားစီရင်ရေးတွင် အခြေခံအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဒေသခံ လန်နာဥပဒေများနှင့် ပေါင်းစပ်သွားကာ အရှေ့တောင်အာရှ တိုက်မကြီး၏ ထူးခြားသော ဥပဒေစနစ်တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာစေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;sarassawadee&quot;&gt;Sarassawadee Ongsakul, &quot;History of Lan Na&quot;, 2005.&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ ရှေးဟောင်းနိုင်ငံများ]]
[[Category:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]]
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]]</text>
      <sha1>7w22d97nn6qzjpxqr7jvy43x3v6u4lm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059620</id>
      <parentid>1059610</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>အကိုးအကားမပါရှိသည့် ပြင်ဆင်မှု။</comment>
      <origin>1059620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19797" sha1="5h76qbxvc9hm8zsu20rt0s5b8say9tu" xml:space="preserve">'''လန်နာ''' (သို့မဟုတ်) '''လန်နား ဘုရင့်နိုင်ငံတော်''' (ᩋᩣᨱᩣᨧᩢᨠ᩠ᨠ᩼ᩃ᩶ᩣ᩠ᨶᨶᩣ)၊ {{lang-th|อาณาจักรล้านนา}}) သည် ၁၃ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှ ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းအထိ ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသတွင် တည်ရှိခဲ့သော သမိုင်းဝင် အင်အားကြီးနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။

{{Infobox former country
| native_name = {{native name|nod|ᩋᩣᨱᩣᨧᩢᨠ᩠ᨠ᩼ᩃ᩶ᩣ᩠ᨶᨶᩣ}}&lt;br&gt;{{native name|th|อาณาจักรล้านนา}}
| conventional_long_name = လန်နာ ဘုရင့်နိုင်ငံတော်
| common_name = လန်နာ
| era = [[Post-classical era]], [[early modern era]]
| currency = [[Shell money|Cowries]]{{sfn|Wicks|1992|pp=168–170}}
| status = [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]]၏ အစိတ်အပိုင်း (၁၅၅၈–၁၇၇၅)
| event_start = ချင်းမိုင်မြို့ တည်ထောင်ခြင်း
| date_start = ၁၂၉၆
| event_end = ဆိုင်ယမ် (ယနေ့ထိုင်း) တို့၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းခံရခြင်း
| date_end = ၁၅ ဇန်နဝါရီ ၁၇၇၅
| life_span = ၁၂၉၆–၁၇၇၅
| p1 = Ngoenyang
| p2 = Phayao Kingdom{{!}}Phayao
| s1 = Kingdom of Chiang Mai
| image_s1 = [[File:Seal of Chiang Mai (1802–1899).png|20px]]
| s2 = Thonburi Kingdom
| flag_s2 = Flag of Thailand (Ayutthaya period).svg
| image_coat = Seal of Lanna Kingdom.png
| image_map = Southeast Asian history - Around 1540.png
| image_map_caption = ၁၄၀၀ ခန့်က လန်နာနှင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ
| capital = [[ချင်းမိုင်မြို့]]
| official_languages = {{ubli|[[ထိုင်းမြောက်ပိုင်းဘာသာစကား]] (၁၂၉၆–၁၅၇၉)|[[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာဘာသာစကား]] (၁၅၇၉–၁၇၇၅)}}
| languages = ယွန်း၊ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
| religion = [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| government_type = [[Mandala (political model)|Mandala kingdom]]
| leader1 = [[Mangrai|မင်းရိုင်မင်း]]
| year_leader1 = ၁၂၉၆–၁၃၁၁ (ပထမဆုံး)
| leader2 = [[Tilokaraj|တီလောကရာဇ်မင်း]]
| year_leader2 = ၁၄၄၁–၁၄၈၇
| leader3 = [[Mekuti|ဗညားမဲကု]]
| year_leader3 = ၁၅၅၁–၁၅၆၄
| leader4 = [[Nawrahta Minsaw|နော်ရထာမင်းစော]]
| year_leader4 = ၁၅၇၉–၁၆၀၇/၀၈
| leader5 = [[Po Mayu-nguan|ဖယားကျာဘန်]]
| year_leader5 = ၁၇၆၈–၁၇၇၅ (နောက်ဆုံး)
| title_leader = [[List of rulers of Lan Na|ဘုရင်]]
| today = {{ubl|{{THA}}|{{MYA}}|{{LAO}}|{{CHN}}}}
}}

== သမိုင်းကြောင်း ==

လန်နာနိုင်ငံကို ၁၂၉၂ ခုနှစ်တွင် '''မင်းကြီးမန်ရိုင်''' (King Mangrai) က တည်ထောင်ခဲ့သည်။ မန်ရိုင်သည် Ngoenyang ၏ အုပ်ချုပ်သူဖြစ်ပြီး မွန်လူမျိုးတို့၏ ဟရိပုဉ္စယ (Hariphunchai) နိုင်ငံကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၂၉၆ ခုနှစ်တွင် [[ဇင်းမယ်မြို့]] ကို တည်ထောင်ကာ လန်နာနိုင်ငံ၏ မြို့တော်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Wyatt&quot;&gt;{{cite book |last=Wyatt |first=David K. |title=Thailand: A Short History |url=https://archive.org/details/thailandshorthis00unse |publisher=Yale University Press |year=2003 |isbn=978-0300084757}}&lt;/ref&gt;

၁၅ ရာစုအတွင်း မင်းကြီးတီလောကရတ် (King Tilokaraj) လက်ထက်တွင် လန်နာနိုင်ငံသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုကာလတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလွန်ထွန်းကားခဲ့ပြီး ဇင်းမယ်မြို့၌ သတ္တမအကြိမ်မြောက် သံဂါယနာတင်ပွဲကို ကျင်းပခဲ့သည်။ လန်နာသည် အနီးနားရှိ [[ဆူခိုထိုင်းနိုင်ငံ]] နှင့် [[အယုဓျာနိုင်ငံ]] တို့နှင့် အပြိုင်အဆိုင် အင်အားကြီးမားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Sarassawadee&quot;&gt;{{cite book |last=Ongsakul |first=Sarassawadee |title=History of Lan Na |publisher=Silkworm Books |year=2005 |isbn=978-9749575840}}&lt;/ref&gt;

၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် မြန်မာဘုရင် [[ဘုရင့်နောင်]] သည် ဇင်းမယ်ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော်ကြာ လန်နာ (ဇင်းမယ်) သည် မြန်မာအင်ပါယာ၏ လက်အောက်ခံဖြစ်ခဲ့ရသည်။ မြန်မာတို့သည် ဇင်းမယ်ကို အခြေစိုက်စခန်းပြု၍ အယုဓျာနှင့် လာအိုဒေသများကို စစ်ချီခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Hmannan&quot;&gt;{{cite book |title=မှန်နန်း ရာဇဝင် |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန |year=၂၀၀၃}}&lt;/ref&gt;

၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် မြန်မာတို့ အင်အားနည်းပါးလာချိန်၌ ဇင်းမယ်မြို့စား ဖယားကျဗီလာ (Phraya Chaba) သည် [[ဘန်ကောက်]]ရှိ သွန်ဘူရီမင်းဆက် ဘုရင်တက်ဆင် (King Taksin) နှင့် ပူးပေါင်းကာ မြန်မာတို့ကို တိုက်ထုတ်ခဲ့သည်။ ၁၇၇၅ ခုနှစ်တွင် မြန်မာတို့ ဇင်းမယ်မှ လုံးဝဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ ထို့နောက် လန်နာသည် ဆိုင်ယမ် (ထိုင်း) ၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံ (Vassal State) အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့ပြီး ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များအဖြစ် လုံးဝပူးပေါင်းခြင်း ခံခဲ့ရသည်။

၁၄ နှင့် ၁၅ ရာစုများအတွင်း လန်နာနိုင်ငံသည် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံရေးအရ အထွန်းကားဆုံး အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ လန်နာဘုရင်များသည် ဒေသတွင်းနိုင်ငံများဖြစ်သည့် [[လင်းဇင်းပြည်]] နှင့် [[ဒိုင်ဗီယက်]] (ဗီယက်နမ်) အပါအဝင် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် သံတမန်ဆက်ဆံရေး ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။

==ဇင်းမယ်ပြည်==

လန်နာ (Lanna) သို့မဟုတ် မြန်မာရာဇဝင်များတွင် &quot;ဇင်းမယ်ပြည်&quot; ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ဒေသနှင့် မြန်မာမင်းနေပြည်တော်တို့၏ ဆက်ဆံရေးသည် အေဒီ ၁၆ ရာစု ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးလက်ထက်မှစ၍ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းပိုင်းအထိ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်ခဲ့သော ပဒေသရာဇ်သစ္စာခံမှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ကူးလူးယှက်နွယ်မှု သမိုင်းကြောင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးသည် အေဒီ ၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် ဇင်းမယ်ကို အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် လန်နာဒေသကို မြန်မာ့အင်ပါယာ၏ အရေးပါသော လက်အောက်ခံ ပဒေသရာဇ်ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကာ မြန်မာအုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားနှင့် အနုပညာရပ်များကို စတင်မျိုးစေ့ချခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Grabowsky, Volker (2005). ''The Northern Tai States of Lan Na''. Brill.&lt;/ref&gt; ဤဆက်ဆံရေးတွင် ဇင်းမယ်စော်ဘွားများသည် မြန်မာဘုရင်အား မိမိတို့၏ အရှင်သခင်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကာ ရွှေပန်းငွေပန်း ဆက်သခြင်း၊ စစ်မက်ဖြစ်ပွားချိန်တွင် စစ်ကူပေးခြင်းနှင့် မင်းညီမင်းသားများကို နေပြည်တော်၌ ပညာသင်ကြားစေခြင်းတို့ဖြင့် သစ္စာခံခဲ့ကြရသည်။ မြန်မာ့နေပြည်တော်သည် ဇင်းမယ်နယ်တွင် မြန်မာဗိုလ်မှူးများနှင့် တပ်ရုံးများ ထားရှိကာ ဩဇာအာဏာကို ထိန်းညှိခဲ့သလို၊ &quot;အိမ်ထောင်ဖက်ဖလှယ်ခြင်း&quot; နည်းဗျူဟာကို အသုံးပြု၍ လန်နာမင်းသမီးများကို မြန်မာ့နန်းတွင်းသို့ ကောက်ယူကာ ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်းဖြင့် နိုင်ငံရေးအရ ပိုမိုခိုင်မာအောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;encyclopedia&quot;&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၄)၊ ဇင်းမယ်အကြောင်း။&lt;/ref&gt;
ယဉ်ကျေးမှုအရ လွှမ်းမိုးမှုမှာ အလွန်နက်ရှိုင်းခဲ့ရာ လန်နာဒေသရှိ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၊ ဗိသုကာလက်ရာနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ထုံးတမ်းစဉ်လာများတွင် မြန်မာ့ဟန်ပန်များ သိသာစွာ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ဇင်းမယ်ဒေသရှိ ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် မြန်မာ့ဗိသုကာလက်ရာဖြစ်သော &quot;ပြာသာဒ်&quot; ပုံစံများနှင့် ကနုတ်ပန်းအနုစိတ်များကို ယနေ့တိုင် တွေ့မြင်နိုင်သလို၊ လန်နာတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုတွင်လည်း မြန်မာ့နန်းတွင်းသုံး အဝတ်အထည်နှင့် ဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Sarassawadee Ongsakul (2005). ''History of Lan Na''. Silkworm Books.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် မြန်မာသက္ကရာဇ်နှင့် ဗေဒင်လက်္ခဏာရပ်များ၊ အကပဒေသာနှင့် ဂီတဆိုင်ရာ တူရိယာများသည်လည်း လန်နာယဉ်ကျေးမှု၏ အစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် လန်နာနှင့် မြန်မာ့နေပြည်တော်၏ ဆက်ဆံရေးသည် စစ်ရေးအရ အုပ်ချုပ်မှုသက်သက်မဟုတ်ဘဲ &quot;ယွန်း&quot; ယဉ်ကျေးမှုနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတို့ ရောယှက်ကာ ထူးခြားသော အရှေ့တောင်အာရှ ယဉ်ကျေးမှုနယ်ပယ်တစ်ခုကို ဖန်တီးပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ဗဟိုအစိုးရ အာဏာစက် အားနည်းလာမှုနှင့်အတူ လန်နာဒေသသည် ဘန်ကောက်အခြေစိုက် စယာမ် (ထိုင်း) တို့၏ ဩဇာအောက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရောက်ရှိသွားခဲ့လေသည်။&lt;ref&gt;Lieberman, Victor (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ==
ယနေ့ခေတ်တွင် လန်နာနိုင်ငံတော်၏ အမွေအနှစ်များကို ၎င်း၏ ထူးခြားသော မြောက်ပိုင်းသား (ယွန်း) ယဉ်ကျေးမှု၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းများနှင့် ရိုးရာဓလေ့များတွင် တွေ့မြင်နိုင်ဆဲဖြစ်သည်။ လန်နာ၏ သမိုင်းဝင်မြို့တော် [[ချင်းမိုင်မြို့]]သည် ယနေ့တိုင် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၏ အရေးပါသော ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စီးပွားရေးအချက်အခြာအဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။

မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများ လန်နာနိုင်ငံတော် (ယနေ့ ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၊ ဇင်းမယ်ဒေသ) သို့ ယနေ့ထက်တိုင်တည်ရှိနေစဲဖြစ်သည်။
လန်နာနိုင်ငံတော် (Lan Na) သို့ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ အခိုင်အမာရောက်ရှိခဲ့သည်မှာ တောင်ငူမင်းဆက် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးက အေဒီ ၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် ဇင်းမယ် (Chiang Mai) ကို အောင်နိုင်ခဲ့သည့် အချိန်မှစတင်သည်။&lt;ref name=&quot;lieberman&quot;&gt;Victor Lieberman, &quot;Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830&quot;, Vol 1, 2003.&lt;/ref&gt; ထိုအချိန်မှစ၍ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော်ကြာ မြန်မာတို့ လွှမ်းမိုးခဲ့သည့်ကာလအတွင်း ဘာသာရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် အနုပညာဆိုင်ရာ ဓလေ့များစွာ စိမ့်ဝင်ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။

မြန်မာတို့သည် လန်နာဒေသသို့ ၎င်းတို့၏ [[မြန်မာပြက္ခဒိန်|ကောဇာသက္ကရာဇ်]] တွက်ချက်ပုံစနစ်ကို ယူဆောင်သွားခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစနစ်ကို လန်နာတွင် &quot;မဟာသက္ကရာဇ်&quot; (Chulasakarat) ဟု ခေါ်ဆိုကာ နန်းသုံးပြက္ခဒိန်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။

လန်နာဒေသရှိ ဘုန်းကြီးကျောင်း များ၏ ဗိသုကာလက်ရာများတွင် မြန်မာ့ဟန်များကို ယနေ့တိုင် တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ရွှေတိဂုံစေတီတော်ပုံစံကို အခြေခံထားသော စေတီတော်များ၊ ကျောင်းဆောင်များ၏ အမိုးအဆင့်ဆင့်နှင့် ခြင်္သေ့ ရုပ်များ နှင့် မြန်မာ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုပုံစံအချို့တို့ပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;conway&quot;&gt;Susan Conway, &quot;The Shan: Culture, Art and Crafts&quot;, 2006.&lt;/ref&gt;

မြန်မာမင်းများ အုပ်ချုပ်စဉ်ကာလအတွင်း မြန်မာ့ဓမ္မသတ် (Legal Codes) များကို လန်နာဒေသ၏ တရားစီရင်ရေးတွင် အခြေခံအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဒေသခံ လန်နာဥပဒေများနှင့် ပေါင်းစပ်သွားကာ အရှေ့တောင်အာရှ တိုက်မကြီး၏ ထူးခြားသော ဥပဒေစနစ်တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာစေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;sarassawadee&quot;&gt;Sarassawadee Ongsakul, &quot;History of Lan Na&quot;, 2005.&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ ရှေးဟောင်းနိုင်ငံများ]]
[[Category:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]]
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]]</text>
      <sha1>5h76qbxvc9hm8zsu20rt0s5b8say9tu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059621</id>
      <parentid>1059620</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:17:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>အကိုးအကားမပါရှိသည့် ပြင်ဆင်မှု။</comment>
      <origin>1059621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21277" sha1="76adroalrd4n8b41bwiyat9zcv7h1yp" xml:space="preserve">'''လန်နာ''' (သို့မဟုတ်) '''လန်နား ဘုရင့်နိုင်ငံတော်''' (ᩋᩣᨱᩣᨧᩢᨠ᩠ᨠ᩼ᩃ᩶ᩣ᩠ᨶᨶᩣ)၊ {{lang-th|อาณาจักรล้านนา}}) သည် ၁၃ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှ ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းအထိ ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသတွင် တည်ရှိခဲ့သော သမိုင်းဝင် အင်အားကြီးနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။

{{Infobox former country
| native_name = {{native name|nod|ᩋᩣᨱᩣᨧᩢᨠ᩠ᨠ᩼ᩃ᩶ᩣ᩠ᨶᨶᩣ}}&lt;br&gt;{{native name|th|อาณาจักรล้านนา}}
| conventional_long_name = လန်နာ ဘုရင့်နိုင်ငံတော်
| common_name = လန်နာ
| era = [[Post-classical era]], [[early modern era]]
| currency = [[Shell money|Cowries]]{{sfn|Wicks|1992|pp=168–170}}
| status = [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]]၏ အစိတ်အပိုင်း (၁၅၅၈–၁၇၇၅)
| event_start = ချင်းမိုင်မြို့ တည်ထောင်ခြင်း
| date_start = ၁၂၉၆
| event_end = ဆိုင်ယမ် (ယနေ့ထိုင်း) တို့၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းခံရခြင်း
| date_end = ၁၅ ဇန်နဝါရီ ၁၇၇၅
| life_span = ၁၂၉၆–၁၇၇၅
| p1 = Ngoenyang
| p2 = Phayao Kingdom{{!}}Phayao
| s1 = Kingdom of Chiang Mai
| image_s1 = [[File:Seal of Chiang Mai (1802–1899).png|20px]]
| s2 = Thonburi Kingdom
| flag_s2 = Flag of Thailand (Ayutthaya period).svg
| image_coat = Seal of Lanna Kingdom.png
| image_map = Southeast Asian history - Around 1540.png
| image_map_caption = ၁၄၀၀ ခန့်က လန်နာနှင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ
| capital = [[ချင်းမိုင်မြို့]]
| official_languages = {{ubli|[[ထိုင်းမြောက်ပိုင်းဘာသာစကား]] (၁၂၉၆–၁၅၇၉)|[[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာဘာသာစကား]] (၁၅၇၉–၁၇၇၅)}}
| languages = ယွန်း၊ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
| religion = [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| government_type = [[Mandala (political model)|Mandala kingdom]]
| leader1 = [[Mangrai|မင်းရိုင်မင်း]]
| year_leader1 = ၁၂၉၆–၁၃၁၁ (ပထမဆုံး)
| leader2 = [[Tilokaraj|တီလောကရာဇ်မင်း]]
| year_leader2 = ၁၄၄၁–၁၄၈၇
| leader3 = [[Mekuti|ဗညားမဲကု]]
| year_leader3 = ၁၅၅၁–၁၅၆၄
| leader4 = [[Nawrahta Minsaw|နော်ရထာမင်းစော]]
| year_leader4 = ၁၅၇၉–၁၆၀၇/၀၈
| leader5 = [[Po Mayu-nguan|ဖယားကျာဘန်]]
| year_leader5 = ၁၇၆၈–၁၇၇၅ (နောက်ဆုံး)
| title_leader = [[List of rulers of Lan Na|ဘုရင်]]
| today = {{ubl|{{THA}}|{{MYA}}|{{LAO}}|{{CHN}}}}
}}

== သမိုင်းကြောင်း ==

လန်နာနိုင်ငံကို ၁၂၉၂ ခုနှစ်တွင် '''မင်းကြီးမန်ရိုင်''' (King Mangrai) က တည်ထောင်ခဲ့သည်။ မန်ရိုင်သည် Ngoenyang ၏ အုပ်ချုပ်သူဖြစ်ပြီး မွန်လူမျိုးတို့၏ ဟရိပုဉ္စယ (Hariphunchai) နိုင်ငံကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၂၉၆ ခုနှစ်တွင် [[ဇင်းမယ်မြို့]] ကို တည်ထောင်ကာ လန်နာနိုင်ငံ၏ မြို့တော်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Wyatt&quot;&gt;{{cite book |last=Wyatt |first=David K. |title=Thailand: A Short History |url=https://archive.org/details/thailandshorthis00unse |publisher=Yale University Press |year=2003 |isbn=978-0300084757}}&lt;/ref&gt;

၁၅ ရာစုအတွင်း မင်းကြီးတီလောကရတ် (King Tilokaraj) လက်ထက်တွင် လန်နာနိုင်ငံသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုကာလတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလွန်ထွန်းကားခဲ့ပြီး ဇင်းမယ်မြို့၌ သတ္တမအကြိမ်မြောက် သံဂါယနာတင်ပွဲကို ကျင်းပခဲ့သည်။ လန်နာသည် အနီးနားရှိ [[ဆူခိုထိုင်းနိုင်ငံ]] နှင့် [[အယုဓျာနိုင်ငံ]] တို့နှင့် အပြိုင်အဆိုင် အင်အားကြီးမားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Sarassawadee&quot;&gt;{{cite book |last=Ongsakul |first=Sarassawadee |title=History of Lan Na |publisher=Silkworm Books |year=2005 |isbn=978-9749575840}}&lt;/ref&gt;

၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် မြန်မာဘုရင် [[ဘုရင့်နောင်]] သည် ဇင်းမယ်ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော်ကြာ လန်နာ (ဇင်းမယ်) သည် မြန်မာအင်ပါယာ၏ လက်အောက်ခံဖြစ်ခဲ့ရသည်။ မြန်မာတို့သည် ဇင်းမယ်ကို အခြေစိုက်စခန်းပြု၍ အယုဓျာနှင့် လာအိုဒေသများကို စစ်ချီခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Hmannan&quot;&gt;{{cite book |title=မှန်နန်း ရာဇဝင် |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန |year=၂၀၀၃}}&lt;/ref&gt;

၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် မြန်မာတို့ အင်အားနည်းပါးလာချိန်၌ ဇင်းမယ်မြို့စား ဖယားကျဗီလာ (Phraya Chaba) သည် [[ဘန်ကောက်]]ရှိ သွန်ဘူရီမင်းဆက် ဘုရင်တက်ဆင် (King Taksin) နှင့် ပူးပေါင်းကာ မြန်မာတို့ကို တိုက်ထုတ်ခဲ့သည်။ ၁၇၇၅ ခုနှစ်တွင် မြန်မာတို့ ဇင်းမယ်မှ လုံးဝဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ ထို့နောက် လန်နာသည် ဆိုင်ယမ် (ထိုင်း) ၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံ (Vassal State) အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့ပြီး ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များအဖြစ် လုံးဝပူးပေါင်းခြင်း ခံခဲ့ရသည်။

၁၄ နှင့် ၁၅ ရာစုများအတွင်း လန်နာနိုင်ငံသည် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံရေးအရ အထွန်းကားဆုံး အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ လန်နာဘုရင်များသည် ဒေသတွင်းနိုင်ငံများဖြစ်သည့် [[လင်းဇင်းပြည်]] နှင့် [[ဒိုင်ဗီယက်]] (ဗီယက်နမ်) အပါအဝင် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် သံတမန်ဆက်ဆံရေး ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။

==ဇင်းမယ်ပြည်==

လန်နာ (Lanna) သို့မဟုတ် မြန်မာရာဇဝင်များတွင် &quot;ဇင်းမယ်ပြည်&quot; ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ဒေသနှင့် မြန်မာမင်းနေပြည်တော်တို့၏ ဆက်ဆံရေးသည် အေဒီ ၁၆ ရာစု ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးလက်ထက်မှစ၍ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းပိုင်းအထိ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်ခဲ့သော ပဒေသရာဇ်သစ္စာခံမှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ကူးလူးယှက်နွယ်မှု သမိုင်းကြောင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးသည် အေဒီ ၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် ဇင်းမယ်ကို အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် လန်နာဒေသကို မြန်မာ့အင်ပါယာ၏ အရေးပါသော လက်အောက်ခံ ပဒေသရာဇ်ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကာ မြန်မာအုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားနှင့် အနုပညာရပ်များကို စတင်မျိုးစေ့ချခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Grabowsky, Volker (2005). ''The Northern Tai States of Lan Na''. Brill.&lt;/ref&gt; ဤဆက်ဆံရေးတွင် ဇင်းမယ်စော်ဘွားများသည် မြန်မာဘုရင်အား မိမိတို့၏ အရှင်သခင်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကာ ရွှေပန်းငွေပန်း ဆက်သခြင်း၊ စစ်မက်ဖြစ်ပွားချိန်တွင် စစ်ကူပေးခြင်းနှင့် မင်းညီမင်းသားများကို နေပြည်တော်၌ ပညာသင်ကြားစေခြင်းတို့ဖြင့် သစ္စာခံခဲ့ကြရသည်။ မြန်မာ့နေပြည်တော်သည် ဇင်းမယ်နယ်တွင် မြန်မာဗိုလ်မှူးများနှင့် တပ်ရုံးများ ထားရှိကာ ဩဇာအာဏာကို ထိန်းညှိခဲ့သလို၊ &quot;အိမ်ထောင်ဖက်ဖလှယ်ခြင်း&quot; နည်းဗျူဟာကို အသုံးပြု၍ လန်နာမင်းသမီးများကို မြန်မာ့နန်းတွင်းသို့ ကောက်ယူကာ ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်းဖြင့် နိုင်ငံရေးအရ ပိုမိုခိုင်မာအောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;encyclopedia&quot;&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၄)၊ ဇင်းမယ်အကြောင်း။&lt;/ref&gt;
ယဉ်ကျေးမှုအရ လွှမ်းမိုးမှုမှာ အလွန်နက်ရှိုင်းခဲ့ရာ လန်နာဒေသရှိ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၊ ဗိသုကာလက်ရာနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ထုံးတမ်းစဉ်လာများတွင် မြန်မာ့ဟန်ပန်များ သိသာစွာ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ဇင်းမယ်ဒေသရှိ ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် မြန်မာ့ဗိသုကာလက်ရာဖြစ်သော &quot;ပြာသာဒ်&quot; ပုံစံများနှင့် ကနုတ်ပန်းအနုစိတ်များကို ယနေ့တိုင် တွေ့မြင်နိုင်သလို၊ လန်နာတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုတွင်လည်း မြန်မာ့နန်းတွင်းသုံး အဝတ်အထည်နှင့် ဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Sarassawadee Ongsakul (2005). ''History of Lan Na''. Silkworm Books.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် မြန်မာသက္ကရာဇ်နှင့် ဗေဒင်လက်္ခဏာရပ်များ၊ အကပဒေသာနှင့် ဂီတဆိုင်ရာ တူရိယာများသည်လည်း လန်နာယဉ်ကျေးမှု၏ အစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် လန်နာနှင့် မြန်မာ့နေပြည်တော်၏ ဆက်ဆံရေးသည် စစ်ရေးအရ အုပ်ချုပ်မှုသက်သက်မဟုတ်ဘဲ &quot;ယွန်း&quot; ယဉ်ကျေးမှုနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတို့ ရောယှက်ကာ ထူးခြားသော အရှေ့တောင်အာရှ ယဉ်ကျေးမှုနယ်ပယ်တစ်ခုကို ဖန်တီးပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ဗဟိုအစိုးရ အာဏာစက် အားနည်းလာမှုနှင့်အတူ လန်နာဒေသသည် ဘန်ကောက်အခြေစိုက် စယာမ် (ထိုင်း) တို့၏ ဩဇာအောက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရောက်ရှိသွားခဲ့လေသည်။&lt;ref&gt;Lieberman, Victor (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ==
ယနေ့ခေတ်တွင် လန်နာနိုင်ငံတော်၏ အမွေအနှစ်များကို ၎င်း၏ ထူးခြားသော မြောက်ပိုင်းသား (ယွန်း) ယဉ်ကျေးမှု၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းများနှင့် ရိုးရာဓလေ့များတွင် တွေ့မြင်နိုင်ဆဲဖြစ်သည်။ လန်နာ၏ သမိုင်းဝင်မြို့တော် [[ချင်းမိုင်မြို့]]သည် ယနေ့တိုင် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၏ အရေးပါသော ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စီးပွားရေးအချက်အခြာအဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။

မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများ လန်နာနိုင်ငံတော် (ယနေ့ ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၊ ဇင်းမယ်ဒေသ) သို့ ယနေ့ထက်တိုင်တည်ရှိနေစဲဖြစ်သည်။
လန်နာနိုင်ငံတော် (Lan Na) သို့ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ အခိုင်အမာရောက်ရှိခဲ့သည်မှာ တောင်ငူမင်းဆက် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးက အေဒီ ၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် ဇင်းမယ် (Chiang Mai) ကို အောင်နိုင်ခဲ့သည့် အချိန်မှစတင်သည်။&lt;ref name=&quot;lieberman&quot;&gt;Victor Lieberman, &quot;Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830&quot;, Vol 1, 2003.&lt;/ref&gt; ထိုအချိန်မှစ၍ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော်ကြာ မြန်မာတို့ လွှမ်းမိုးခဲ့သည့်ကာလအတွင်း ဘာသာရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် အနုပညာဆိုင်ရာ ဓလေ့များစွာ စိမ့်ဝင်ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။

မြန်မာတို့သည် လန်နာဒေသသို့ ၎င်းတို့၏ [[မြန်မာပြက္ခဒိန်|ကောဇာသက္ကရာဇ်]] တွက်ချက်ပုံစနစ်ကို ယူဆောင်သွားခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစနစ်ကို လန်နာတွင် &quot;မဟာသက္ကရာဇ်&quot; (Chulasakarat) ဟု ခေါ်ဆိုကာ နန်းသုံးပြက္ခဒိန်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;eade-1995&quot;&gt;J.C. Eade, &quot;The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia&quot;, 1995.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာများဖြစ်သော ဝါတွင်းကာလ သတ်မှတ်ချက်များနှင့် သင်္ကြန်ပွဲတော် ကျင်းပပုံများသည်လည်း လန်နာရိုးရာ (Songkran) အပေါ်တွင် များစွာ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။

လန်နာဒေသရှိ ဘုန်းကြီးကျောင်း များ၏ ဗိသုကာလက်ရာများတွင် မြန်မာ့ဟန်များကို ယနေ့တိုင် တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ရွှေတိဂုံစေတီတော်ပုံစံကို အခြေခံထားသော စေတီတော်များ၊ ကျောင်းဆောင်များ၏ အမိုးအဆင့်ဆင့်နှင့် ခြင်္သေ့ ရုပ်များ နှင့် မြန်မာ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုပုံစံအချို့တို့ပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;conway&quot;&gt;Susan Conway, &quot;The Shan: Culture, Art and Crafts&quot;, 2006.&lt;/ref&gt;

မြန်မာမင်းများ အုပ်ချုပ်စဉ်ကာလအတွင်း မြန်မာ့ဓမ္မသတ် (Legal Codes) များကို လန်နာဒေသ၏ တရားစီရင်ရေးတွင် အခြေခံအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဒေသခံ လန်နာဥပဒေများနှင့် ပေါင်းစပ်သွားကာ အရှေ့တောင်အာရှ တိုက်မကြီး၏ ထူးခြားသော ဥပဒေစနစ်တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာစေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;sarassawadee&quot;&gt;Sarassawadee Ongsakul, &quot;History of Lan Na&quot;, 2005.&lt;/ref&gt;

ယနေ့ ထိုင်းမြောက်ပိုင်း၏ ကျော်ကြားသော အစားအစာတစ်ခုဖြစ်သည့် &quot;ခေါက်စွိုင်&quot; (Khao Soi) သည် မြန်မာ့အုန်းနို့ခေါက်ဆွဲမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;cultural-fusion&quot;&gt;Aung Hla Thein, &quot;The Evolution of Myanmar Traditional Festivals and Culture&quot;, 2012.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် ပုဂံခေတ်ကတည်းက အခြေခိုင်ခဲ့သော မြန်မာ့[[အတာသင်္ကြန်]] ဓလေ့သည်လည်း လန်နာယဉ်ကျေးမှု၏ အနှစ်သာရတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ ရှေးဟောင်းနိုင်ငံများ]]
[[Category:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]]
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]]</text>
      <sha1>76adroalrd4n8b41bwiyat9zcv7h1yp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059628</id>
      <parentid>1059621</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:14:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kyaw Myo Aung</username>
        <id>103978</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[လန်နာ နိုင်ငံတော်]] စာမျက်နှာကို [[လန်နားဘုရင့်နိုင်ငံတော်]] သို့ Kyaw Myo Aungက ရွှေ့ခဲ့သည်: ဆောင်းပါးအကြောင်း ရှင်းလင်းစေရန်</comment>
      <origin>1059621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21277" sha1="76adroalrd4n8b41bwiyat9zcv7h1yp" xml:space="preserve">'''လန်နာ''' (သို့မဟုတ်) '''လန်နား ဘုရင့်နိုင်ငံတော်''' (ᩋᩣᨱᩣᨧᩢᨠ᩠ᨠ᩼ᩃ᩶ᩣ᩠ᨶᨶᩣ)၊ {{lang-th|อาณาจักรล้านนา}}) သည် ၁၃ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှ ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းအထိ ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသတွင် တည်ရှိခဲ့သော သမိုင်းဝင် အင်အားကြီးနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။

{{Infobox former country
| native_name = {{native name|nod|ᩋᩣᨱᩣᨧᩢᨠ᩠ᨠ᩼ᩃ᩶ᩣ᩠ᨶᨶᩣ}}&lt;br&gt;{{native name|th|อาณาจักรล้านนา}}
| conventional_long_name = လန်နာ ဘုရင့်နိုင်ငံတော်
| common_name = လန်နာ
| era = [[Post-classical era]], [[early modern era]]
| currency = [[Shell money|Cowries]]{{sfn|Wicks|1992|pp=168–170}}
| status = [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]]၏ အစိတ်အပိုင်း (၁၅၅၈–၁၇၇၅)
| event_start = ချင်းမိုင်မြို့ တည်ထောင်ခြင်း
| date_start = ၁၂၉၆
| event_end = ဆိုင်ယမ် (ယနေ့ထိုင်း) တို့၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းခံရခြင်း
| date_end = ၁၅ ဇန်နဝါရီ ၁၇၇၅
| life_span = ၁၂၉၆–၁၇၇၅
| p1 = Ngoenyang
| p2 = Phayao Kingdom{{!}}Phayao
| s1 = Kingdom of Chiang Mai
| image_s1 = [[File:Seal of Chiang Mai (1802–1899).png|20px]]
| s2 = Thonburi Kingdom
| flag_s2 = Flag of Thailand (Ayutthaya period).svg
| image_coat = Seal of Lanna Kingdom.png
| image_map = Southeast Asian history - Around 1540.png
| image_map_caption = ၁၄၀၀ ခန့်က လန်နာနှင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ
| capital = [[ချင်းမိုင်မြို့]]
| official_languages = {{ubli|[[ထိုင်းမြောက်ပိုင်းဘာသာစကား]] (၁၂၉၆–၁၅၇၉)|[[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာဘာသာစကား]] (၁၅၇၉–၁၇၇၅)}}
| languages = ယွန်း၊ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
| religion = [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| government_type = [[Mandala (political model)|Mandala kingdom]]
| leader1 = [[Mangrai|မင်းရိုင်မင်း]]
| year_leader1 = ၁၂၉၆–၁၃၁၁ (ပထမဆုံး)
| leader2 = [[Tilokaraj|တီလောကရာဇ်မင်း]]
| year_leader2 = ၁၄၄၁–၁၄၈၇
| leader3 = [[Mekuti|ဗညားမဲကု]]
| year_leader3 = ၁၅၅၁–၁၅၆၄
| leader4 = [[Nawrahta Minsaw|နော်ရထာမင်းစော]]
| year_leader4 = ၁၅၇၉–၁၆၀၇/၀၈
| leader5 = [[Po Mayu-nguan|ဖယားကျာဘန်]]
| year_leader5 = ၁၇၆၈–၁၇၇၅ (နောက်ဆုံး)
| title_leader = [[List of rulers of Lan Na|ဘုရင်]]
| today = {{ubl|{{THA}}|{{MYA}}|{{LAO}}|{{CHN}}}}
}}

== သမိုင်းကြောင်း ==

လန်နာနိုင်ငံကို ၁၂၉၂ ခုနှစ်တွင် '''မင်းကြီးမန်ရိုင်''' (King Mangrai) က တည်ထောင်ခဲ့သည်။ မန်ရိုင်သည် Ngoenyang ၏ အုပ်ချုပ်သူဖြစ်ပြီး မွန်လူမျိုးတို့၏ ဟရိပုဉ္စယ (Hariphunchai) နိုင်ငံကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၂၉၆ ခုနှစ်တွင် [[ဇင်းမယ်မြို့]] ကို တည်ထောင်ကာ လန်နာနိုင်ငံ၏ မြို့တော်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Wyatt&quot;&gt;{{cite book |last=Wyatt |first=David K. |title=Thailand: A Short History |url=https://archive.org/details/thailandshorthis00unse |publisher=Yale University Press |year=2003 |isbn=978-0300084757}}&lt;/ref&gt;

၁၅ ရာစုအတွင်း မင်းကြီးတီလောကရတ် (King Tilokaraj) လက်ထက်တွင် လန်နာနိုင်ငံသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုကာလတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလွန်ထွန်းကားခဲ့ပြီး ဇင်းမယ်မြို့၌ သတ္တမအကြိမ်မြောက် သံဂါယနာတင်ပွဲကို ကျင်းပခဲ့သည်။ လန်နာသည် အနီးနားရှိ [[ဆူခိုထိုင်းနိုင်ငံ]] နှင့် [[အယုဓျာနိုင်ငံ]] တို့နှင့် အပြိုင်အဆိုင် အင်အားကြီးမားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Sarassawadee&quot;&gt;{{cite book |last=Ongsakul |first=Sarassawadee |title=History of Lan Na |publisher=Silkworm Books |year=2005 |isbn=978-9749575840}}&lt;/ref&gt;

၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် မြန်မာဘုရင် [[ဘုရင့်နောင်]] သည် ဇင်းမယ်ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော်ကြာ လန်နာ (ဇင်းမယ်) သည် မြန်မာအင်ပါယာ၏ လက်အောက်ခံဖြစ်ခဲ့ရသည်။ မြန်မာတို့သည် ဇင်းမယ်ကို အခြေစိုက်စခန်းပြု၍ အယုဓျာနှင့် လာအိုဒေသများကို စစ်ချီခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Hmannan&quot;&gt;{{cite book |title=မှန်နန်း ရာဇဝင် |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန |year=၂၀၀၃}}&lt;/ref&gt;

၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် မြန်မာတို့ အင်အားနည်းပါးလာချိန်၌ ဇင်းမယ်မြို့စား ဖယားကျဗီလာ (Phraya Chaba) သည် [[ဘန်ကောက်]]ရှိ သွန်ဘူရီမင်းဆက် ဘုရင်တက်ဆင် (King Taksin) နှင့် ပူးပေါင်းကာ မြန်မာတို့ကို တိုက်ထုတ်ခဲ့သည်။ ၁၇၇၅ ခုနှစ်တွင် မြန်မာတို့ ဇင်းမယ်မှ လုံးဝဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ ထို့နောက် လန်နာသည် ဆိုင်ယမ် (ထိုင်း) ၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံ (Vassal State) အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့ပြီး ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များအဖြစ် လုံးဝပူးပေါင်းခြင်း ခံခဲ့ရသည်။

၁၄ နှင့် ၁၅ ရာစုများအတွင်း လန်နာနိုင်ငံသည် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံရေးအရ အထွန်းကားဆုံး အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ လန်နာဘုရင်များသည် ဒေသတွင်းနိုင်ငံများဖြစ်သည့် [[လင်းဇင်းပြည်]] နှင့် [[ဒိုင်ဗီယက်]] (ဗီယက်နမ်) အပါအဝင် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် သံတမန်ဆက်ဆံရေး ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။

==ဇင်းမယ်ပြည်==

လန်နာ (Lanna) သို့မဟုတ် မြန်မာရာဇဝင်များတွင် &quot;ဇင်းမယ်ပြည်&quot; ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ဒေသနှင့် မြန်မာမင်းနေပြည်တော်တို့၏ ဆက်ဆံရေးသည် အေဒီ ၁၆ ရာစု ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးလက်ထက်မှစ၍ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းပိုင်းအထိ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်ခဲ့သော ပဒေသရာဇ်သစ္စာခံမှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ကူးလူးယှက်နွယ်မှု သမိုင်းကြောင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးသည် အေဒီ ၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် ဇင်းမယ်ကို အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် လန်နာဒေသကို မြန်မာ့အင်ပါယာ၏ အရေးပါသော လက်အောက်ခံ ပဒေသရာဇ်ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကာ မြန်မာအုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားနှင့် အနုပညာရပ်များကို စတင်မျိုးစေ့ချခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Grabowsky, Volker (2005). ''The Northern Tai States of Lan Na''. Brill.&lt;/ref&gt; ဤဆက်ဆံရေးတွင် ဇင်းမယ်စော်ဘွားများသည် မြန်မာဘုရင်အား မိမိတို့၏ အရှင်သခင်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကာ ရွှေပန်းငွေပန်း ဆက်သခြင်း၊ စစ်မက်ဖြစ်ပွားချိန်တွင် စစ်ကူပေးခြင်းနှင့် မင်းညီမင်းသားများကို နေပြည်တော်၌ ပညာသင်ကြားစေခြင်းတို့ဖြင့် သစ္စာခံခဲ့ကြရသည်။ မြန်မာ့နေပြည်တော်သည် ဇင်းမယ်နယ်တွင် မြန်မာဗိုလ်မှူးများနှင့် တပ်ရုံးများ ထားရှိကာ ဩဇာအာဏာကို ထိန်းညှိခဲ့သလို၊ &quot;အိမ်ထောင်ဖက်ဖလှယ်ခြင်း&quot; နည်းဗျူဟာကို အသုံးပြု၍ လန်နာမင်းသမီးများကို မြန်မာ့နန်းတွင်းသို့ ကောက်ယူကာ ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်းဖြင့် နိုင်ငံရေးအရ ပိုမိုခိုင်မာအောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;encyclopedia&quot;&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၄)၊ ဇင်းမယ်အကြောင်း။&lt;/ref&gt;
ယဉ်ကျေးမှုအရ လွှမ်းမိုးမှုမှာ အလွန်နက်ရှိုင်းခဲ့ရာ လန်နာဒေသရှိ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၊ ဗိသုကာလက်ရာနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ထုံးတမ်းစဉ်လာများတွင် မြန်မာ့ဟန်ပန်များ သိသာစွာ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ဇင်းမယ်ဒေသရှိ ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် မြန်မာ့ဗိသုကာလက်ရာဖြစ်သော &quot;ပြာသာဒ်&quot; ပုံစံများနှင့် ကနုတ်ပန်းအနုစိတ်များကို ယနေ့တိုင် တွေ့မြင်နိုင်သလို၊ လန်နာတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုတွင်လည်း မြန်မာ့နန်းတွင်းသုံး အဝတ်အထည်နှင့် ဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Sarassawadee Ongsakul (2005). ''History of Lan Na''. Silkworm Books.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် မြန်မာသက္ကရာဇ်နှင့် ဗေဒင်လက်္ခဏာရပ်များ၊ အကပဒေသာနှင့် ဂီတဆိုင်ရာ တူရိယာများသည်လည်း လန်နာယဉ်ကျေးမှု၏ အစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် လန်နာနှင့် မြန်မာ့နေပြည်တော်၏ ဆက်ဆံရေးသည် စစ်ရေးအရ အုပ်ချုပ်မှုသက်သက်မဟုတ်ဘဲ &quot;ယွန်း&quot; ယဉ်ကျေးမှုနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတို့ ရောယှက်ကာ ထူးခြားသော အရှေ့တောင်အာရှ ယဉ်ကျေးမှုနယ်ပယ်တစ်ခုကို ဖန်တီးပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ဗဟိုအစိုးရ အာဏာစက် အားနည်းလာမှုနှင့်အတူ လန်နာဒေသသည် ဘန်ကောက်အခြေစိုက် စယာမ် (ထိုင်း) တို့၏ ဩဇာအောက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရောက်ရှိသွားခဲ့လေသည်။&lt;ref&gt;Lieberman, Victor (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ==
ယနေ့ခေတ်တွင် လန်နာနိုင်ငံတော်၏ အမွေအနှစ်များကို ၎င်း၏ ထူးခြားသော မြောက်ပိုင်းသား (ယွန်း) ယဉ်ကျေးမှု၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းများနှင့် ရိုးရာဓလေ့များတွင် တွေ့မြင်နိုင်ဆဲဖြစ်သည်။ လန်နာ၏ သမိုင်းဝင်မြို့တော် [[ချင်းမိုင်မြို့]]သည် ယနေ့တိုင် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၏ အရေးပါသော ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စီးပွားရေးအချက်အခြာအဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။

မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများ လန်နာနိုင်ငံတော် (ယနေ့ ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၊ ဇင်းမယ်ဒေသ) သို့ ယနေ့ထက်တိုင်တည်ရှိနေစဲဖြစ်သည်။
လန်နာနိုင်ငံတော် (Lan Na) သို့ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ အခိုင်အမာရောက်ရှိခဲ့သည်မှာ တောင်ငူမင်းဆက် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးက အေဒီ ၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် ဇင်းမယ် (Chiang Mai) ကို အောင်နိုင်ခဲ့သည့် အချိန်မှစတင်သည်။&lt;ref name=&quot;lieberman&quot;&gt;Victor Lieberman, &quot;Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830&quot;, Vol 1, 2003.&lt;/ref&gt; ထိုအချိန်မှစ၍ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော်ကြာ မြန်မာတို့ လွှမ်းမိုးခဲ့သည့်ကာလအတွင်း ဘာသာရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် အနုပညာဆိုင်ရာ ဓလေ့များစွာ စိမ့်ဝင်ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။

မြန်မာတို့သည် လန်နာဒေသသို့ ၎င်းတို့၏ [[မြန်မာပြက္ခဒိန်|ကောဇာသက္ကရာဇ်]] တွက်ချက်ပုံစနစ်ကို ယူဆောင်သွားခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစနစ်ကို လန်နာတွင် &quot;မဟာသက္ကရာဇ်&quot; (Chulasakarat) ဟု ခေါ်ဆိုကာ နန်းသုံးပြက္ခဒိန်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;eade-1995&quot;&gt;J.C. Eade, &quot;The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia&quot;, 1995.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာများဖြစ်သော ဝါတွင်းကာလ သတ်မှတ်ချက်များနှင့် သင်္ကြန်ပွဲတော် ကျင်းပပုံများသည်လည်း လန်နာရိုးရာ (Songkran) အပေါ်တွင် များစွာ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။

လန်နာဒေသရှိ ဘုန်းကြီးကျောင်း များ၏ ဗိသုကာလက်ရာများတွင် မြန်မာ့ဟန်များကို ယနေ့တိုင် တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ရွှေတိဂုံစေတီတော်ပုံစံကို အခြေခံထားသော စေတီတော်များ၊ ကျောင်းဆောင်များ၏ အမိုးအဆင့်ဆင့်နှင့် ခြင်္သေ့ ရုပ်များ နှင့် မြန်မာ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုပုံစံအချို့တို့ပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;conway&quot;&gt;Susan Conway, &quot;The Shan: Culture, Art and Crafts&quot;, 2006.&lt;/ref&gt;

မြန်မာမင်းများ အုပ်ချုပ်စဉ်ကာလအတွင်း မြန်မာ့ဓမ္မသတ် (Legal Codes) များကို လန်နာဒေသ၏ တရားစီရင်ရေးတွင် အခြေခံအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဒေသခံ လန်နာဥပဒေများနှင့် ပေါင်းစပ်သွားကာ အရှေ့တောင်အာရှ တိုက်မကြီး၏ ထူးခြားသော ဥပဒေစနစ်တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာစေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;sarassawadee&quot;&gt;Sarassawadee Ongsakul, &quot;History of Lan Na&quot;, 2005.&lt;/ref&gt;

ယနေ့ ထိုင်းမြောက်ပိုင်း၏ ကျော်ကြားသော အစားအစာတစ်ခုဖြစ်သည့် &quot;ခေါက်စွိုင်&quot; (Khao Soi) သည် မြန်မာ့အုန်းနို့ခေါက်ဆွဲမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;cultural-fusion&quot;&gt;Aung Hla Thein, &quot;The Evolution of Myanmar Traditional Festivals and Culture&quot;, 2012.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် ပုဂံခေတ်ကတည်းက အခြေခိုင်ခဲ့သော မြန်မာ့[[အတာသင်္ကြန်]] ဓလေ့သည်လည်း လန်နာယဉ်ကျေးမှု၏ အနှစ်သာရတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ ရှေးဟောင်းနိုင်ငံများ]]
[[Category:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]]
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]]</text>
      <sha1>76adroalrd4n8b41bwiyat9zcv7h1yp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059631</id>
      <parentid>1059628</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:18:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kyaw Myo Aung</username>
        <id>103978</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ကဏ္ဍ ထည့်ခြင်း</comment>
      <origin>1059631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21364" sha1="5wzaqwtqx3udbn4gvggotnd1xxsmorf" xml:space="preserve">'''လန်နာ''' (သို့မဟုတ်) '''လန်နား ဘုရင့်နိုင်ငံတော်''' (ᩋᩣᨱᩣᨧᩢᨠ᩠ᨠ᩼ᩃ᩶ᩣ᩠ᨶᨶᩣ)၊ {{lang-th|อาณาจักรล้านนา}}) သည် ၁၃ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှ ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းအထိ ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသတွင် တည်ရှိခဲ့သော သမိုင်းဝင် အင်အားကြီးနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။

{{Infobox former country
| native_name = {{native name|nod|ᩋᩣᨱᩣᨧᩢᨠ᩠ᨠ᩼ᩃ᩶ᩣ᩠ᨶᨶᩣ}}&lt;br&gt;{{native name|th|อาณาจักรล้านนา}}
| conventional_long_name = လန်နာ ဘုရင့်နိုင်ငံတော်
| common_name = လန်နာ
| era = [[Post-classical era]], [[early modern era]]
| currency = [[Shell money|Cowries]]{{sfn|Wicks|1992|pp=168–170}}
| status = [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]]၏ အစိတ်အပိုင်း (၁၅၅၈–၁၇၇၅)
| event_start = ချင်းမိုင်မြို့ တည်ထောင်ခြင်း
| date_start = ၁၂၉၆
| event_end = ဆိုင်ယမ် (ယနေ့ထိုင်း) တို့၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းခံရခြင်း
| date_end = ၁၅ ဇန်နဝါရီ ၁၇၇၅
| life_span = ၁၂၉၆–၁၇၇၅
| p1 = Ngoenyang
| p2 = Phayao Kingdom{{!}}Phayao
| s1 = Kingdom of Chiang Mai
| image_s1 = [[File:Seal of Chiang Mai (1802–1899).png|20px]]
| s2 = Thonburi Kingdom
| flag_s2 = Flag of Thailand (Ayutthaya period).svg
| image_coat = Seal of Lanna Kingdom.png
| image_map = Southeast Asian history - Around 1540.png
| image_map_caption = ၁၄၀၀ ခန့်က လန်နာနှင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ
| capital = [[ချင်းမိုင်မြို့]]
| official_languages = {{ubli|[[ထိုင်းမြောက်ပိုင်းဘာသာစကား]] (၁၂၉၆–၁၅၇၉)|[[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာဘာသာစကား]] (၁၅၇၉–၁၇၇၅)}}
| languages = ယွန်း၊ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
| religion = [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| government_type = [[Mandala (political model)|Mandala kingdom]]
| leader1 = [[Mangrai|မင်းရိုင်မင်း]]
| year_leader1 = ၁၂၉၆–၁၃၁၁ (ပထမဆုံး)
| leader2 = [[Tilokaraj|တီလောကရာဇ်မင်း]]
| year_leader2 = ၁၄၄၁–၁၄၈၇
| leader3 = [[Mekuti|ဗညားမဲကု]]
| year_leader3 = ၁၅၅၁–၁၅၆၄
| leader4 = [[Nawrahta Minsaw|နော်ရထာမင်းစော]]
| year_leader4 = ၁၅၇၉–၁၆၀၇/၀၈
| leader5 = [[Po Mayu-nguan|ဖယားကျာဘန်]]
| year_leader5 = ၁၇၆၈–၁၇၇၅ (နောက်ဆုံး)
| title_leader = [[List of rulers of Lan Na|ဘုရင်]]
| today = {{ubl|{{THA}}|{{MYA}}|{{LAO}}|{{CHN}}}}
}}

== သမိုင်းကြောင်း ==

လန်နာနိုင်ငံကို ၁၂၉၂ ခုနှစ်တွင် '''မင်းကြီးမန်ရိုင်''' (King Mangrai) က တည်ထောင်ခဲ့သည်။ မန်ရိုင်သည် Ngoenyang ၏ အုပ်ချုပ်သူဖြစ်ပြီး မွန်လူမျိုးတို့၏ ဟရိပုဉ္စယ (Hariphunchai) နိုင်ငံကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၂၉၆ ခုနှစ်တွင် [[ဇင်းမယ်မြို့]] ကို တည်ထောင်ကာ လန်နာနိုင်ငံ၏ မြို့တော်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Wyatt&quot;&gt;{{cite book |last=Wyatt |first=David K. |title=Thailand: A Short History |url=https://archive.org/details/thailandshorthis00unse |publisher=Yale University Press |year=2003 |isbn=978-0300084757}}&lt;/ref&gt;

၁၅ ရာစုအတွင်း မင်းကြီးတီလောကရတ် (King Tilokaraj) လက်ထက်တွင် လန်နာနိုင်ငံသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုကာလတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလွန်ထွန်းကားခဲ့ပြီး ဇင်းမယ်မြို့၌ သတ္တမအကြိမ်မြောက် သံဂါယနာတင်ပွဲကို ကျင်းပခဲ့သည်။ လန်နာသည် အနီးနားရှိ [[ဆူခိုထိုင်းနိုင်ငံ]] နှင့် [[အယုဓျာနိုင်ငံ]] တို့နှင့် အပြိုင်အဆိုင် အင်အားကြီးမားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Sarassawadee&quot;&gt;{{cite book |last=Ongsakul |first=Sarassawadee |title=History of Lan Na |publisher=Silkworm Books |year=2005 |isbn=978-9749575840}}&lt;/ref&gt;

၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် မြန်မာဘုရင် [[ဘုရင့်နောင်]] သည် ဇင်းမယ်ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော်ကြာ လန်နာ (ဇင်းမယ်) သည် မြန်မာအင်ပါယာ၏ လက်အောက်ခံဖြစ်ခဲ့ရသည်။ မြန်မာတို့သည် ဇင်းမယ်ကို အခြေစိုက်စခန်းပြု၍ အယုဓျာနှင့် လာအိုဒေသများကို စစ်ချီခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Hmannan&quot;&gt;{{cite book |title=မှန်နန်း ရာဇဝင် |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန |year=၂၀၀၃}}&lt;/ref&gt;

၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် မြန်မာတို့ အင်အားနည်းပါးလာချိန်၌ ဇင်းမယ်မြို့စား ဖယားကျဗီလာ (Phraya Chaba) သည် [[ဘန်ကောက်]]ရှိ သွန်ဘူရီမင်းဆက် ဘုရင်တက်ဆင် (King Taksin) နှင့် ပူးပေါင်းကာ မြန်မာတို့ကို တိုက်ထုတ်ခဲ့သည်။ ၁၇၇၅ ခုနှစ်တွင် မြန်မာတို့ ဇင်းမယ်မှ လုံးဝဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ ထို့နောက် လန်နာသည် ဆိုင်ယမ် (ထိုင်း) ၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံ (Vassal State) အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့ပြီး ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များအဖြစ် လုံးဝပူးပေါင်းခြင်း ခံခဲ့ရသည်။

၁၄ နှင့် ၁၅ ရာစုများအတွင်း လန်နာနိုင်ငံသည် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံရေးအရ အထွန်းကားဆုံး အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ လန်နာဘုရင်များသည် ဒေသတွင်းနိုင်ငံများဖြစ်သည့် [[လင်းဇင်းပြည်]] နှင့် [[ဒိုင်ဗီယက်]] (ဗီယက်နမ်) အပါအဝင် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် သံတမန်ဆက်ဆံရေး ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။

==ဇင်းမယ်ပြည်==

လန်နာ (Lanna) သို့မဟုတ် မြန်မာရာဇဝင်များတွင် &quot;ဇင်းမယ်ပြည်&quot; ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ဒေသနှင့် မြန်မာမင်းနေပြည်တော်တို့၏ ဆက်ဆံရေးသည် အေဒီ ၁၆ ရာစု ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးလက်ထက်မှစ၍ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းပိုင်းအထိ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်ခဲ့သော ပဒေသရာဇ်သစ္စာခံမှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ကူးလူးယှက်နွယ်မှု သမိုင်းကြောင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးသည် အေဒီ ၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် ဇင်းမယ်ကို အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် လန်နာဒေသကို မြန်မာ့အင်ပါယာ၏ အရေးပါသော လက်အောက်ခံ ပဒေသရာဇ်ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကာ မြန်မာအုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားနှင့် အနုပညာရပ်များကို စတင်မျိုးစေ့ချခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Grabowsky, Volker (2005). ''The Northern Tai States of Lan Na''. Brill.&lt;/ref&gt; ဤဆက်ဆံရေးတွင် ဇင်းမယ်စော်ဘွားများသည် မြန်မာဘုရင်အား မိမိတို့၏ အရှင်သခင်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကာ ရွှေပန်းငွေပန်း ဆက်သခြင်း၊ စစ်မက်ဖြစ်ပွားချိန်တွင် စစ်ကူပေးခြင်းနှင့် မင်းညီမင်းသားများကို နေပြည်တော်၌ ပညာသင်ကြားစေခြင်းတို့ဖြင့် သစ္စာခံခဲ့ကြရသည်။ မြန်မာ့နေပြည်တော်သည် ဇင်းမယ်နယ်တွင် မြန်မာဗိုလ်မှူးများနှင့် တပ်ရုံးများ ထားရှိကာ ဩဇာအာဏာကို ထိန်းညှိခဲ့သလို၊ &quot;အိမ်ထောင်ဖက်ဖလှယ်ခြင်း&quot; နည်းဗျူဟာကို အသုံးပြု၍ လန်နာမင်းသမီးများကို မြန်မာ့နန်းတွင်းသို့ ကောက်ယူကာ ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်းဖြင့် နိုင်ငံရေးအရ ပိုမိုခိုင်မာအောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;encyclopedia&quot;&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၄)၊ ဇင်းမယ်အကြောင်း။&lt;/ref&gt;
ယဉ်ကျေးမှုအရ လွှမ်းမိုးမှုမှာ အလွန်နက်ရှိုင်းခဲ့ရာ လန်နာဒေသရှိ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၊ ဗိသုကာလက်ရာနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ထုံးတမ်းစဉ်လာများတွင် မြန်မာ့ဟန်ပန်များ သိသာစွာ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ဇင်းမယ်ဒေသရှိ ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် မြန်မာ့ဗိသုကာလက်ရာဖြစ်သော &quot;ပြာသာဒ်&quot; ပုံစံများနှင့် ကနုတ်ပန်းအနုစိတ်များကို ယနေ့တိုင် တွေ့မြင်နိုင်သလို၊ လန်နာတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုတွင်လည်း မြန်မာ့နန်းတွင်းသုံး အဝတ်အထည်နှင့် ဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Sarassawadee Ongsakul (2005). ''History of Lan Na''. Silkworm Books.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် မြန်မာသက္ကရာဇ်နှင့် ဗေဒင်လက်္ခဏာရပ်များ၊ အကပဒေသာနှင့် ဂီတဆိုင်ရာ တူရိယာများသည်လည်း လန်နာယဉ်ကျေးမှု၏ အစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် လန်နာနှင့် မြန်မာ့နေပြည်တော်၏ ဆက်ဆံရေးသည် စစ်ရေးအရ အုပ်ချုပ်မှုသက်သက်မဟုတ်ဘဲ &quot;ယွန်း&quot; ယဉ်ကျေးမှုနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတို့ ရောယှက်ကာ ထူးခြားသော အရှေ့တောင်အာရှ ယဉ်ကျေးမှုနယ်ပယ်တစ်ခုကို ဖန်တီးပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ဗဟိုအစိုးရ အာဏာစက် အားနည်းလာမှုနှင့်အတူ လန်နာဒေသသည် ဘန်ကောက်အခြေစိုက် စယာမ် (ထိုင်း) တို့၏ ဩဇာအောက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရောက်ရှိသွားခဲ့လေသည်။&lt;ref&gt;Lieberman, Victor (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ==
ယနေ့ခေတ်တွင် လန်နာနိုင်ငံတော်၏ အမွေအနှစ်များကို ၎င်း၏ ထူးခြားသော မြောက်ပိုင်းသား (ယွန်း) ယဉ်ကျေးမှု၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းများနှင့် ရိုးရာဓလေ့များတွင် တွေ့မြင်နိုင်ဆဲဖြစ်သည်။ လန်နာ၏ သမိုင်းဝင်မြို့တော် [[ချင်းမိုင်မြို့]]သည် ယနေ့တိုင် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၏ အရေးပါသော ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စီးပွားရေးအချက်အခြာအဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။

မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများ လန်နာနိုင်ငံတော် (ယနေ့ ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၊ ဇင်းမယ်ဒေသ) သို့ ယနေ့ထက်တိုင်တည်ရှိနေစဲဖြစ်သည်။
လန်နာနိုင်ငံတော် (Lan Na) သို့ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ အခိုင်အမာရောက်ရှိခဲ့သည်မှာ တောင်ငူမင်းဆက် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးက အေဒီ ၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် ဇင်းမယ် (Chiang Mai) ကို အောင်နိုင်ခဲ့သည့် အချိန်မှစတင်သည်။&lt;ref name=&quot;lieberman&quot;&gt;Victor Lieberman, &quot;Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830&quot;, Vol 1, 2003.&lt;/ref&gt; ထိုအချိန်မှစ၍ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော်ကြာ မြန်မာတို့ လွှမ်းမိုးခဲ့သည့်ကာလအတွင်း ဘာသာရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် အနုပညာဆိုင်ရာ ဓလေ့များစွာ စိမ့်ဝင်ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။

မြန်မာတို့သည် လန်နာဒေသသို့ ၎င်းတို့၏ [[မြန်မာပြက္ခဒိန်|ကောဇာသက္ကရာဇ်]] တွက်ချက်ပုံစနစ်ကို ယူဆောင်သွားခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစနစ်ကို လန်နာတွင် &quot;မဟာသက္ကရာဇ်&quot; (Chulasakarat) ဟု ခေါ်ဆိုကာ နန်းသုံးပြက္ခဒိန်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;eade-1995&quot;&gt;J.C. Eade, &quot;The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia&quot;, 1995.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာများဖြစ်သော ဝါတွင်းကာလ သတ်မှတ်ချက်များနှင့် သင်္ကြန်ပွဲတော် ကျင်းပပုံများသည်လည်း လန်နာရိုးရာ (Songkran) အပေါ်တွင် များစွာ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။

လန်နာဒေသရှိ ဘုန်းကြီးကျောင်း များ၏ ဗိသုကာလက်ရာများတွင် မြန်မာ့ဟန်များကို ယနေ့တိုင် တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ရွှေတိဂုံစေတီတော်ပုံစံကို အခြေခံထားသော စေတီတော်များ၊ ကျောင်းဆောင်များ၏ အမိုးအဆင့်ဆင့်နှင့် ခြင်္သေ့ ရုပ်များ နှင့် မြန်မာ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုပုံစံအချို့တို့ပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;conway&quot;&gt;Susan Conway, &quot;The Shan: Culture, Art and Crafts&quot;, 2006.&lt;/ref&gt;

မြန်မာမင်းများ အုပ်ချုပ်စဉ်ကာလအတွင်း မြန်မာ့ဓမ္မသတ် (Legal Codes) များကို လန်နာဒေသ၏ တရားစီရင်ရေးတွင် အခြေခံအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဒေသခံ လန်နာဥပဒေများနှင့် ပေါင်းစပ်သွားကာ အရှေ့တောင်အာရှ တိုက်မကြီး၏ ထူးခြားသော ဥပဒေစနစ်တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာစေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;sarassawadee&quot;&gt;Sarassawadee Ongsakul, &quot;History of Lan Na&quot;, 2005.&lt;/ref&gt;

ယနေ့ ထိုင်းမြောက်ပိုင်း၏ ကျော်ကြားသော အစားအစာတစ်ခုဖြစ်သည့် &quot;ခေါက်စွိုင်&quot; (Khao Soi) သည် မြန်မာ့အုန်းနို့ခေါက်ဆွဲမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;cultural-fusion&quot;&gt;Aung Hla Thein, &quot;The Evolution of Myanmar Traditional Festivals and Culture&quot;, 2012.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် ပုဂံခေတ်ကတည်းက အခြေခိုင်ခဲ့သော မြန်မာ့[[အတာသင်္ကြန်]] ဓလေ့သည်လည်း လန်နာယဉ်ကျေးမှု၏ အနှစ်သာရတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ ရှေးဟောင်းနိုင်ငံများ]]
[[Category:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]]
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]]
[[ကဏ္ဍ:ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံများ]]</text>
      <sha1>5wzaqwtqx3udbn4gvggotnd1xxsmorf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>272017</id>
    <revision>
      <id>1059605</id>
      <parentid>1047696</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:20:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55426-13</username>
        <id>149616</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1059605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33825" sha1="6ofj1xilliul5bn5kuit6rz7efzd1sd" xml:space="preserve">{{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု
|name=ခရာ-ဒိုင်
|altname=တိုင်-ခဒိုင်၊ တိုင် (ရှမ်း)
|region=[[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[ဟိုင်နန်ကျွန်း]]၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နှင့် [[အရှေ့မြောက်အိန္ဒိယ]]
|familycolor=Tai-Kadai
|protoname=[[ရှေးဦး-ခရာ-တိုင် ဘာသာစကား|ရှေးဦး-ခရာ-တိုင်]]
|family= ကမ္ဘာ့အဓိက [[ဘာသာစကား မိသားစု]]များအနက်မှ တစ်ခု
|child1=[[ခရာ ဘာသာစကားများ|ခရာ (Kra)]]
|child2=[[Kam–Sui languages|ကမ်-ဆွေ (Kam–Sui)]]
|child3=[[Biao language|ဗြောင် (Biao)]]–[[Lakkia language|လက္ကီးယား (Lakkia)]]
|child4=[[Be languages|ဘီ (Be)]]–[[Jizhao language|ကျိကျောက် (Jizhao)]]
|child5=[[တိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင် (Tai)]]
|child6=[[Hlai languages|လှာအီ (Hlai)]]–[[Jiamao language|ကျားမောင့် (Jiamao)]]
|glotto=taik1256
|glottorefname=Tai–Kadai
|map=Taikadai-en.svg
|mapcaption=ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြမြေပုံ&lt;br /&gt;{{Col-begin}}
{{Col-2}}
{{legend|blue|ခရာ ဘာသာစကားများ}}
{{legend|#DB4FFF|ကမ်-ဆွေ ဘာသာစကားများ}}
{{legend|#B000A6|ဘီ ဘာသာစကားများ}}
{{legend|#80FF00|လှာအီ ဘာသာစကားများ}}
{{Col-2}}
{{legend|#FFEC19|မြောက်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}}
{{legend|#FF4C00|အလယ်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}}
{{legend|#FF9D00|အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}}
{{Col-end}}
|ethnicity=[[တိုင်လူမျိုးများ]]
}}
'''ခရာ–ဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Kra–Dai languages}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်-ခဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Tai–Kadai languages}}) သည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့အသုံးပြုကြသော [[ဘာသာစကား မိသားစု|ဘာသာစကားမိသားစု]]တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားမိသားစုတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[ထိုင်းဘာသာစကား]]နှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[လာအိုဘာသာစကား]]တို့ ပါဝင်သည်။

ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကား ပြောဆိုသူ စုစုပေါင်း ၉၃ သန်းခန့် ရှိသည့်အနက် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မှာ ထိုင်းဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသူများ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Taikadai.html|title=Taikadai|access-date=15 October 2017}}&lt;/ref&gt; ''[[:en:Ethnologue|Ethnologue]]'' ၏ မှတ်တမ်းများအရ ဤမိသားစုတွင် ဘာသာစကားပေါင်း ၉၅ မျိုး ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့အနက် ၆၂ မျိုးမှာ [[တိုင်ဘာသာစကားများ]] (Tai languages) အကိုင်းအခက်တွင် ပါဝင်သည်။ယခင်က ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]] မိသားစု၏ အခွဲတစ်ခုဖြစ်သော &quot;Sino-Tai&quot; (တရုတ်-တိုင်) သီအိုရီအဖြစ် ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း တိကျခိုင်မာသော ဆက်စပ်မှု အထောက်အထားများ မရှိသဖြင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အဆိုပါ သီအိုရီကို ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=818-16|title=Ethnologue Tai–Kadai family tree}}&lt;/ref&gt;

လက်ရှိတွင် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို သီးခြားဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ သို့သော် အချို့သော ပညာရှင်များက ဤမိသားစုသည် [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ]] (Austronesian languages) နှင့် ဆက်စပ်မှု ရှိနိုင်ကြောင်း &quot;Austro-Tai theory&quot; ကို တင်ပြထားကြပြီး ယင်းနှင့်ပတ်သက်၍ ဆက်လက်သုတေသနပြုဆဲ ဖြစ်သည်။

== ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု သတ်မှတ်ခဲ့ပုံ သမိုင်းကြောင်း ==
ခရာ-ဒိုင် (Kra-Dai) ဘာသာစကားများကို သီးခြားလွတ်လပ်သော ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒလောကက အသိအမှတ်ပြုလာစေရန် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက တစ်စုတစ်စည်းတည်း အဆင့်ဆင့် သုတေသနပြုခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ သမိုင်းကြောင်း ဖြစ်ထွန်းမှုကို အောက်ပါအတိုင်း ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စာတမ်းပုံစံဖြင့် စနစ်တကျ ခွဲခြားတင်ပြအပ်ပါသည်။
=== ၁။ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်အဖြစ် ယူဆခဲ့ခြင်း (၂၀ ရာစုအစောပိုင်း) ===
၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းကာလများတွင် ဥရောပနှင့် တရုတ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ထိုင်း၊ ရှမ်း နှင့် လာအို (Tai) ဘာသာစကားများကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]] (Sino-Tibetan) ၏ အကိုင်းအခက်တစ်ခုအဖြစ် လွဲမှားစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Davies1909&quot;&gt;Davies, H. R. (1909). ''Yün-nan: The Link Between India and the Yangtze''. Cambridge University Press. pp. 331-338.&lt;/ref&gt; ထိုသို့ ယူဆခဲ့ကြခြင်းမှာ ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားများသည် ဟန်တရုတ်စကားကဲ့သို့ပင် အသံနိမ့်အသံမြင့် (Tones) ရှိခြင်း၊ စကားလုံးတစ်လုံးချင်း ခွဲခြားထားသော ဖွဲ့စည်းပုံ (Monosyllabic) ရှိခြင်းနှင့် အခြေခံဝေါဟာရအချို့ ဆင်တူနေခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းအယူအဆကို ဘာသာဗေဒသမိုင်းတွင် &quot;တရုတ်-တိုင်&quot; (Sino-Tai) အယူအဆဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Lafont1960&quot;&gt;Lafont, P. B. (1960). &quot;Les écritures tai&quot;. ''Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient'', 50(1), 77-93.&lt;/ref&gt;
=== ၂။ Paul K. Benedict နှင့် ခဒိုင် (Kadai) အမည်ပေါ်ပေါက်လာခြင်း (၁၉၄၂) ===
၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် မနုဿဗေဒနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင် [[Paul K. Benedict]] က ထိုင်း-တရုတ် ဆက်နွယ်မှုကို သမိုင်းဦးခေတ် စကားလုံးများ နှိုင်းယှဉ်ချက်ဖြင့် စတင်သံသယဖြစ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဟိုင်နန်ကျွန်းနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်းရှိ လူသိနည်းသော ခရာ (Kra) အုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို အသေးစိတ်လေ့လာပြီးနောက် &quot;Kadai&quot; ဟူသော ဝေါဟာရကို ဘာသာဗေဒလောကသို့ စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Benedict1942&quot;&gt;Benedict, P. K. (1942). &quot;Thai, Kadai, and Indonesian: A New Alignment in Southeastern Asia&quot;. ''American Anthropologist'', 44(4), 576-601.&lt;/ref&gt;
&quot;Kadai&quot; အမည်၏ ရင်းမြစ်မှာ ၎င်းဘာသာစကားများတွင် &quot;လူ&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် ''K'' (ခရာ) နှင့် ''Dai'' (တိုင်) တို့ကို စုစည်းပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ Benedict က ဤအုပ်စုသည် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ သက်ဆိုင်ခြင်းမရှိဘဲ၊ [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ]] (Austronesian) ဖြစ်သည့် မလေး၊ အင်ဒိုနီးရှား ဘာသာစကားများနှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်ကြောင်း ထင်ရှားလှသော &quot;Austro-Tai&quot; သီအိုရီကို တင်ပြကာ လမ်းခွဲခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Benedict1942&quot;/&gt;
=== ၃။ ထိုင်း-တရုတ် (Sino-Tai) အယူအဆကို တရားဝင် ပယ်ဖျက်ခြင်း (၁၉၇၀ - ၁၉၉၀) ===
၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ကမ္ဘာကျော် တိုင်ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီး Li Fang-Kuei ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက ဘာသာစကား နှိုင်းယှဉ်ခွဲခြားမှုဆိုင်ရာ သုတေသနများ (Comparative Linguistics) ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့က တရုတ်စကားနှင့် ခရာ-ဒိုင်စကားများအကြား တူညီနေသော စကားလုံးများသည် ကနဦးဘိုးဘွားချင်း တူညီ၍ မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်းတစ်လျှောက် ရှေးဟောင်းတရုတ်စကား (Old Chinese) ထံမှ နှစ်ပေါင်းများစွာ ငှားယူထားသော &quot;မွေးစားစကားလုံးများ&quot; (Loanwords) သာဖြစ်ကြောင်း ပြတ်သားစွာ သက်သေပြခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Li1977&quot;&gt;Li, F. K. (1977). ''A Handbook of Comparative Tai''. University Press of Hawaii. pp. 12-19.&lt;/ref&gt;
ထို့ကြောင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းသို့ ရောက်သောအခါ ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒအဖွဲ့အစည်းများက &quot;Sino-Tai&quot; သီအိုရီကို လုံးဝလက်မခံတော့ဘဲ ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြပြီး ခရာ-ဒိုင်ကို သီးခြားလွတ်လပ်သော မိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် တရားဝင် ပြောင်းလဲလက်ခံခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Gedney1989&quot;&gt;Gedney, W. J. (1989). ''Selected Papers on Comparative Tai Studies''. Center for South and Southeast Asian Studies, University of Michigan. pp. 45-51.&lt;/ref&gt;
=== ၄။ ခေတ်သစ် &quot;ခရာ-ဒိုင်&quot; (Kra-Dai) အမည် သတ်မှတ်ခြင်း ===
ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သော &quot;Kadai&quot; ဟူသော အမည်သည် ဒေသန္တရအုပ်စုခွဲများနှင့် ရှေးဦးဗဟိုချက်ကို ရောထွေးစေသဖြင့် ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ထင်ရှားသော ဘာသာဗေဒပညာရှင် [[Weera Ostapirat]] ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက Kra-Dai (ခရာ-ဒိုင်) ဟူသော အမည်ကို ပိုမိုတိကျသော သိပ္ပံနည်းကျ အမည်အဖြစ် ပြောင်းလဲအဆိုပြုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Ostapirat2005&quot;&gt;Ostapirat, W. (2005). &quot;Kra-Dai Languages&quot;. ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge. pp. 107-111.&lt;/ref&gt; ဤသတ်မှတ်ချက်သည် မျိုးနွယ်စုကြီး နှစ်ခု၏ အခြေခံဝေါဟာရများအပေါ် အခြေခံထားသည် -
 Kra (ခရာ): ယင်းမျိုးနွယ်စုခွဲများက မိမိကိုယ်ကို &quot;လူ&quot; ဟု ခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရ (ဥပမာ- Gelao, Lachi ဘာသာစကားများမှ ကနဦးစကားလုံး) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Ostapirat2000&quot;&gt;Ostapirat, W. (2000). &quot;Proto-Kra&quot;. ''Linguistics of the Tibeto-Burman Area'', 23(1), 1-251.&lt;/ref&gt;
 Dai (ဒိုင်/တိုင်): တိုင်မျိုးနွယ်စုခွဲများက မိမိကိုယ်ကို ခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရ (ဥပမာ- ထိုင်း၊ တိုင်၊ ရှမ်း၊ လာအို ဘာသာစကားများမှ ကနဦးစကားလုံး) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Diller2008&quot;&gt;Diller, A. V., Edmondson, J. A., &amp; Luo, Y. (2008). ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge. pp. 7-12.&lt;/ref&gt;
=== ၅။ လက်ရှိ အခြေအနေ ===
ယနေ့ခေတ် (၂၀၂၆ ခုနှစ်) နိုင်ငံတကာ ဘာသာစကား သိပ္ပံစစ်တမ်းများ ဖြစ်ကြသည့် ''Ethnologue''၊ ''Glottolog'' နှင့် ကမ္ဘာ့မနုဿဗေဒ အဖွဲ့အစည်းများအားလုံးက ခရာ-ဒိုင်ကို အရှေ့တောင်အာရှ၏ သီးခြားလွတ်လပ်သော အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီး (၅) ခုအနက်မှ တစ်ခု အဖြစ် အခိုင်အမာ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အသိအမှတ်ပြု ထားကြပြီး ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Glottolog&quot;&gt;Hammarström, H., Forkel, R., &amp; Haspelmath, M. (eds.). (2025). ''Glottolog 5.0: Families - Kra-Dai''. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.&lt;/ref&gt;

== မူလဖြစ်တည်ရာဒေသနှင့် သမိုင်းဦးကာလ ==
ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ၏ မူလအစပြုရာဒေသ  သည် ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ [[ကွမ်ရှီး (ကျွမ့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ)|ကွမ်ရှီးပြည်နယ်]] နှင့် [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့အနီးတစ်ဝိုက် ဖြစ်သည်ဟု ဘာသာစကားဗေဒပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;Ostapirat2005&quot;&gt;{{cite book |last=Ostapirat |first=W. |title=The Tai-Kadai Languages |publisher=Routledge |year=2005}}&lt;/ref&gt; ယနေ့ခေတ် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြဆဲဖြစ်သော [[ကျွမ့်ဘာသာစကား|ကျွမ်း (Zhuang)]]၊ ဒုံ (Dong) နှင့် လီ (Li) လူမျိုးစုများသည် ရှေးဟောင်းတရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် &quot;[[ပိုင်ယွဲ့]]&quot; (Bai Yue; 百越) ဟု သမိုင်းတွင်ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် ရှေးဦးကုန်းမြင့်လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးမှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Pain2008&quot;&gt;{{cite journal |last=Pain |first=F. |title=An Introduction to Thai Ethnohistory |journal=Journal of the Siam Society |year=2008}}&lt;/ref&gt;

ပိုင်ယွဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးအတွင်းမှ တိုင်စကားပြောမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည့် [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]] နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]တို့သည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် အရှေ့တောင်အာရှ မြစ်ဝှမ်းဒေသများဆီသို့ အလုံးအရင်းဖြင့် အဆင့်ဆင့် တိုးချဲ့ပြန့်နှံ့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။ ဤမနုဿဗေဒဆိုင်ရာ ရွှေ့ပြောင်းမှုကြီးသည် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ခရစ်နှစ် (၁၀) ရာစုမှ (၁၂) ရာစု (1000 – 1200 CE) အတွင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ခေတ်ပြိုင်ဘာသာစကားဗေဒ အထောက်အထားများက ညွှန်းဆိုနေသည်။&lt;ref name=&quot;Pittayaporn2014&quot;&gt;{{cite journal |last=Pittayaporn |first=P. |title=Layers of Chinese Loanwords in Proto-Southwestern Tai |journal=Journal of the South East Asian Linguistics Society |year=2014}}&lt;/ref&gt;

== မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များ ==

မျိုးရိုးဗီဇဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုပြ သစ်ပင်ပုံစံ လေ့လာမှုများအရ ခရာ-ဒိုင် နွယ်ဝင်များနှင့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် မျိုးနွယ်များ]] ([[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]]၊ [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်]] စသည်) သည် ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျိုးရိုးဗီဇအုပ်စုကြီးဖြစ်သော O1b branch (အထူးသဖြင့် O-M95 နှင့် O-M119) ၏ ရင်းမြစ်အချင်းချင်း နီးစပ်သူများ ဖြစ်ကြကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2018&quot;&gt;{{cite journal |last=Kutanan |first=W. |title=Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand |journal=Scientific Reports |year=2018}}&lt;/ref&gt; ဤအချက်ကို အခြေခံ၍ နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်မြောက်ပိုင်းမှ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များ တောင်ဘက်သို့ တိုးချဲ့လာခြင်းနှင့် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုများကြောင့် အဆိုပါ လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးသည် လမ်းကြောင်းခွဲ၍ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရာမှ ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်၊ ခမာ၊ ပလောင်) နှင့် ခရာ-ဒိုင် (ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်း) ဟူ၍ သီးခြားစီ ကွဲထွက်ပြန့်နှံ့သွားခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Bellwood2018&quot;&gt;{{cite book |last=Bellwood |first=P. |title=First Migrants: Ancient Migration in Global Perspective |publisher=Wiley-Blackwell |year=2018}}&lt;/ref&gt;

ခရာ-ဒိုင် (တိုင်-ကဒိုင်) လူမျိုးစုများ၏ မျိုးရိုးဗီဇတွင် အဓိကတွေ့ရှိရသော ရှေးဟောင်း DNA Haplogroups များဖြစ်သည့် O1b1a1a (O-M95) နှင့် O2a2b (O-M7) တို့၏ ပေါင်းစပ်တည်ရှိပုံသည် သီးခြားဝိသေသလက္ခဏာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Sun2013&quot;&gt;{{cite journal |last=Sun |first=J. |title=The Genetic Structure of the Tai-Kadai Peoples |journal=PLOS ONE |year=2013}}&lt;/ref&gt; 

အဆိုပါ ဗီဇနှစ်ခုအနက် O-M95 ဗီဇကို [[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] နွယ်ဝင်များတွင်လည်းကောင်း၊ O-M7 ဗီဇကို တရုတ်တောင်ပိုင်းရှိ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] အချို့တွင်လည်းကောင်း သီးခြားစီ အသီးသီး တွေ့ရှိရသော်လည်း၊ ၎င်းတို့တွင် ကျန်ဗီဇတစ်ခုမှာ ပါဝင်မှုမရှိသလောက် အလွန်နည်းပါးသည်။ ထူးခြားချက်မှာ ခရာ-ဒိုင် (ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်း၊ ကျွမ်း) လူမျိုးစုများတွင်မူ အဆိုပါ O-M95 ရော O-M7 ဗီဇနှစ်ခုစလုံးသည် လူဦးရေအများစု၌ မြင့်မားသော အချိုးအစားဖြင့် ဒွန်တွဲ၍ ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2018&quot;&gt;{{cite journal |last=Kutanan |first=W. |title=Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand |journal=Scientific Reports |year=2018}}&lt;/ref&gt; 

အခြားသော ဘာသာစကားပြော မျိုးနွယ်စုကြီး နှစ်ခုလုံးတွင် ဤကဲ့သို့သော မျိုးရိုးဗီဇ ဒွန်တွဲပေါင်းစပ်မှုကို အလွန်နည်းပါးစွာသာ တွေ့ရသဖြင့် ခရာ-ဒိုင် မျိုးနွယ်စုများသည် သမိုင်းဦးကာလကတည်းက အခြားအုပ်စုများနှင့် သွေးနှောမှုနည်းပါးဘဲ သီးခြားကမ္ဘာတစ်ခုအနေဖြင့် ရေရှည်ရပ်တည်ခဲ့သည့် သီးခြားမျိုးရိုးဗီဇအုပ်စု တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ခေတ်သစ်ဒီအန်အေ သုတေသနများက ညွှန်းဆိုနေသည်။&lt;ref name=&quot;You2020&quot;&gt;{{cite journal |last=You |first=X. |title=Paternal Genetic Structure of Tai-Kadai Speaking Populations |journal=Frontiers in Genetics |year=2020}}&lt;/ref&gt;

==အမည်သုံးစွဲမှု==

ခရာ-ဒိုင် (Kra–Dai) ဟူသော အမည်သည် ဤဘာသာစကားမိသားစုအတွင်းရှိ အဓိကအကိုင်းအခက်ကြီး နှစ်ခုဖြစ်သော ခရာ (Kra) နှင့် တိုင်(Tai/Dai) တို့ကို ပေါင်းစပ်အခြေခံ၍ ခေါ်ဝေါ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

ယခင်က ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒလောကတွင် ဤအုပ်စုကို &quot;တိုင်-ခဒိုင်&quot; (Tai-Kadai) ဟု အသုံးများခဲ့ကြသည်။ ထိုစဉ်က သုံးစွဲခဲ့သော &quot;ခဒိုင်&quot; (Kadai) ဆိုသည်မှာ လူသိနည်းသော ခရာ (Kra) အုပ်စုကို ရည်ညွှန်းရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပညာရှင်များက &quot;Kadai&quot; ဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် &quot;Tai&quot; နှင့် &quot;Kra&quot; အုပ်စုနှစ်ခုကြား သီးခြားကွဲပြားမှုကို တိကျစွာ မပြသနိုင်ဘဲ ရောထွေးခေါ်ဆိုခြင်းမျိုး ဖြစ်နေသည်ဟု သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ပညာရေးနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ပိုမိုတိကျမှုရှိသော '''&quot;ခရာ-ဒိုင်&quot; (Kra–Dai)''' ဟူသော အမည်ကို ခေတ်သစ်ဘာသာစကားဗေဒတွင် တစ်ညီတစ်ညွတ်တည်း သဘောတူ လက်ခံသုံးစွဲလာကြသည်။

==== တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်အဖြစ်မှ ပယ်ဖျက်ခြင်းဆိုင်ရာ မှတ်တိုင်များ ====
သမိုင်းတွင် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]]၏ အခွဲတစ်ခု (Sino-Tai သီအိုရီ) အဖြစ် နှစ်ရှည်လများ ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း အောက်ပါအချက်အလက်များနှင့် သုတေသန မှတ်တိုင်များကြောင့် ၎င်းအယူအဆကို လုံးဝပယ်ဖျက်ခဲ့ကြသည် -

* '''၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ (Austro-Tai သီအိုရီ):''' ဘာသာဗေဒပညာရှင် [[Paul K. Benedict]] က &quot;Austro-Tai&quot; သီအိုရီကို မိတ်ဆက်တင်ပြခဲ့ပြီး ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်အဖြစ်မှ ခွဲထုတ်ကာ အော်စထရိုနီးရှန်း (Austronesian) ဘာသာစကားများနှင့် ချိတ်ဆက်ရန် ပထမဆုံးအကြိမ် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။
* '''၁၉၇၇ ခုနှစ် (အသံစနစ် သက်သေပြချက်):''' ပညာရှင် Li Fang-Kuei နှင့် Laurent Sagart တို့၏ သုတေသနများအရ ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများနှင့် တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားများအကြားတွင် မျိုးရိုးတူညီပါက မလွဲမသွေရှိရမည့် &quot;ပုံမှန်အသံချင်း တူညီမှုများ&quot; (Regular sound correspondences) လုံးဝမရှိကြောင်း သိပ္ပံနည်းကျ သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။
* '''၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ (အခြေခံဝေါဟာရ ခွဲခြားခြင်း):''' ထိုင်းဘာသာစကားနှင့် တရုတ်ဘာသာစကားအကြား ကနဦးဘိုးဘွားချင်း တူညီမှုကိုပြသည့် &quot;အခြေခံဝေါဟာရ&quot; (Core vocabulary) များ တူညီမှုမရှိကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့အကြား တွေ့ရှိရသော တူညီချက်များသည် နှစ်ရှည်လများ ယဉ်ကျေးမှုချင်း ထိတွေ့မှုကြောင့် ရရှိလာသည့် &quot;မွေးစားစကားလုံးများ&quot; (Loanwords) သာဖြစ်ကြောင်း ပညာရှင်များက ကောက်ချက်ချခဲ့သည်။
* '''၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှ ယနေ့တိုင် (သီးခြားလွတ်လပ်သော မိသားစုဖြစ်ခြင်း):''' ကမ္ဘာ့ဘာသာစကား စစ်တမ်းများဖြစ်သော Glottolog၊ Ethnologue နှင့် ခေတ်သစ်နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ (Comparative Linguistics) ပညာရှင် အများစုက &quot;Sino-Tai&quot; သီအိုရီကို တရားဝင် လုံးဝပယ်ဖျက်ခဲ့ပြီး ခရာ-ဒိုင်ကို ကမ္ဘာ့အဓိက သီးခြားလွတ်လပ်သော ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် အခိုင်အမာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။

== သဒ္ဒါနှင့် အသံဗေဒလက္ခဏာများ ==

Kra–Dai ဘာသာစကားများတွင် စဉ်ဆက်မပြတ်တွေ့ရသည့်သဒ္ဒါပုံစံများမှာ -

'''သဒ္ဒါပုံစံ'''

SVO word order (Subject–Verb–Object)
ဥပမာ – “ႁဝ်းႁၵ်ႉသူ-ငါ+ချစ်တယ်+နင်-ฉันรักคุณ“
(မြန်မာစကားဟာ SOV ဖြစ်သဖြင့် “ငါနင့်ကိုချစ်တယ်”ပြောမှသာ အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သည်။)

'''Tonal system'''

Tone (နိမ့်မြင့်သံ) အစဉ်အလာဖြင့်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် တိုင်အနွယ်ဘာသာစကားများ တွင် tone များစွာရှိသည်။

'''Monosyllabic words'''

Kra–Dai languages တော်တော်များများတွင် ဗျည်းတစ်လုံး/အသံတစ်လုံးတည်းဖြင့် စကားလုံးတစ်လုံးဖွဲ့နိုင်ခြင်းရှိသည်။

'''Serial verb constructions'''

Verb တချို့ကို အတိုင်းအတာတူ ချိတ်ဆက်ရေးသားခြင်း။ (ဥပမာ: သွားယူ၊ လာစား)

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|*]]
[[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကား မိသားစုများ]]</text>
      <sha1>6ofj1xilliul5bn5kuit6rz7efzd1sd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059606</id>
      <parentid>1059605</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:22:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55426-13</username>
        <id>149616</id>
      </contributor>
      <origin>1059606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32534" sha1="mdo1bogsxv6j181oyhyq3k0qovxxyfc" xml:space="preserve">{{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု
| name = ခရာ-ဒိုင်
| altname = တိုင်-ခဒိုင်၊ တိုင်
| region = [[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[ဟိုင်နန်ကျွန်း]]၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နှင့် [[အရှေ့မြောက်အိန္ဒိယ]]
| familycolor = Tai-Kadai
| protoname = [[ရှေးဦး-ခရာ-တိုင် ဘာသာစကား|ရှေးဦး-ခရာ-တိုင်]]
| family = ကမ္ဘာ့အဓိက [[ဘာသာစကား မိသားစု]]များအနက်မှ တစ်ခု
| child1 = [[ခရာ ဘာသာစကားများ|ခရာ (Kra)]]&lt;ref name=&quot;Edmondson2000&quot;&gt;Edmondson, Jerold A. &amp; Solnit, David H. (2000). ''Comparative Kadai: The Tai Branch''. Summer Institute of Linguistics and the University of Texas at Arlington.&lt;/ref&gt;
| child2 = ကမ်-ဆွေ (Kam–Sui)
| child3 = ဗြောင် (Biao) – လက္ကီးယား (Lakkia)
| child4 = ဘီ (Be) – ကျိကျောက် (Jizhao)
| child5 = [[တိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင် (Tai)]]
| child6 = လှာအီ (Hlai) – ကျားမောင့် (Jiamao)
| glotto = taik1256
| glottorefname = Tai–Kadai
| map = Taikadai-en.svg
| mapcaption = ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြမြေပုံ&lt;br /&gt;{{Col-begin}}
{{Col-2}}
{{legend|blue|ခရာ ဘာသာစကားများ}}
{{legend|#DB4FFF|ကမ်-ဆွေ ဘာသာစကားများ}}
{{legend|#B000A6|ဘီ ဘာသာစကားများ}}
{{legend|#80FF00|လှာအီ ဘာသာစကားများ}}
{{Col-2}}
{{legend|#FFEC19|မြောက်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}}
{{legend|#FF4C00|အလယ်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}}
{{legend|#FF9D00|အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}}
{{Col-end}}
| ethnicity = [[တိုင်လူမျိုးများ]]
}}

'''ခရာ–ဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Kra–Dai languages}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်-ခဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Tai–Kadai languages}}) သည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့အသုံးပြုကြသော [[ဘာသာစကား မိသားစု|ဘာသာစကားမိသားစု]]တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားမိသားစုတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[ထိုင်းဘာသာစကား]]နှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[လာအိုဘာသာစကား]]တို့ ပါဝင်သည်။

ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကား ပြောဆိုသူ စုစုပေါင်း ၉၃ သန်းခန့် ရှိသည့်အနက် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မှာ ထိုင်းဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသူများ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;LinguistGulper&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Taikadai.html|title=Taikadai|publisher=Languages Gulper|access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt; ''Ethnologue'' ၏ မှတ်တမ်းများအရ ဤမိသားစုတွင် ဘာသာစကားပေါင်း ၉၅ မျိုး ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့အနက် ၆၂ မျိုးမှာ [[တိုင်ဘာသာစကားများ]] (Tai languages) အကိုင်းအခက်တွင် ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;EthnologueTree&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/|title=Ethnologue: Languages of the World|publisher=SIL International|access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;

== ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု သတ်မှတ်ခဲ့ပုံ သမိုင်းကြောင်း ==
ခရာ-ဒိုင် (Kra-Dai) ဘာသာစကားများကို သီးခြားလွတ်လပ်သော ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒလောကက အသိအမှတ်ပြုလာစေရန် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက တစ်စုတစ်စည်းတည်း အဆင့်ဆင့် သုတေသနပြုခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ သမိုင်းကြောင်း ဖြစ်ထွန်းမှုကို အောက်ပါအတိုင်း ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စာတမ်းပုံစံဖြင့် စနစ်တကျ ခွဲခြားတင်ပြအပ်ပါသည်။
=== ၁။ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်အဖြစ် ယူဆခဲ့ခြင်း (၂၀ ရာစုအစောပိုင်း) ===
၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းကာလများတွင် ဥရောပနှင့် တရုတ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ထိုင်း၊ ရှမ်း နှင့် လာအို (Tai) ဘာသာစကားများကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]] (Sino-Tibetan) ၏ အကိုင်းအခက်တစ်ခုအဖြစ် လွဲမှားစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Davies1909&quot;&gt;Davies, H. R. (1909). ''Yün-nan: The Link Between India and the Yangtze''. Cambridge University Press. pp. 331-338.&lt;/ref&gt; ထိုသို့ ယူဆခဲ့ကြခြင်းမှာ ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားများသည် ဟန်တရုတ်စကားကဲ့သို့ပင် အသံနိမ့်အသံမြင့် (Tones) ရှိခြင်း၊ စကားလုံးတစ်လုံးချင်း ခွဲခြားထားသော ဖွဲ့စည်းပုံ (Monosyllabic) ရှိခြင်းနှင့် အခြေခံဝေါဟာရအချို့ ဆင်တူနေခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းအယူအဆကို ဘာသာဗေဒသမိုင်းတွင် &quot;တရုတ်-တိုင်&quot; (Sino-Tai) အယူအဆဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Lafont1960&quot;&gt;Lafont, P. B. (1960). &quot;Les écritures tai&quot;. ''Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient'', 50(1), 77-93.&lt;/ref&gt;
=== ၂။ Paul K. Benedict နှင့် ခဒိုင် (Kadai) အမည်ပေါ်ပေါက်လာခြင်း (၁၉၄၂) ===
၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် မနုဿဗေဒနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင် [[Paul K. Benedict]] က ထိုင်း-တရုတ် ဆက်နွယ်မှုကို သမိုင်းဦးခေတ် စကားလုံးများ နှိုင်းယှဉ်ချက်ဖြင့် စတင်သံသယဖြစ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဟိုင်နန်ကျွန်းနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်းရှိ လူသိနည်းသော ခရာ (Kra) အုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို အသေးစိတ်လေ့လာပြီးနောက် &quot;Kadai&quot; ဟူသော ဝေါဟာရကို ဘာသာဗေဒလောကသို့ စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Benedict1942&quot;&gt;Benedict, P. K. (1942). &quot;Thai, Kadai, and Indonesian: A New Alignment in Southeastern Asia&quot;. ''American Anthropologist'', 44(4), 576-601.&lt;/ref&gt;
&quot;Kadai&quot; အမည်၏ ရင်းမြစ်မှာ ၎င်းဘာသာစကားများတွင် &quot;လူ&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် ''K'' (ခရာ) နှင့် ''Dai'' (တိုင်) တို့ကို စုစည်းပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ Benedict က ဤအုပ်စုသည် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ သက်ဆိုင်ခြင်းမရှိဘဲ၊ [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ]] (Austronesian) ဖြစ်သည့် မလေး၊ အင်ဒိုနီးရှား ဘာသာစကားများနှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်ကြောင်း ထင်ရှားလှသော &quot;Austro-Tai&quot; သီအိုရီကို တင်ပြကာ လမ်းခွဲခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Benedict1942&quot;/&gt;
=== ၃။ ထိုင်း-တရုတ် (Sino-Tai) အယူအဆကို တရားဝင် ပယ်ဖျက်ခြင်း (၁၉၇၀ - ၁၉၉၀) ===
၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ကမ္ဘာကျော် တိုင်ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီး Li Fang-Kuei ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက ဘာသာစကား နှိုင်းယှဉ်ခွဲခြားမှုဆိုင်ရာ သုတေသနများ (Comparative Linguistics) ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့က တရုတ်စကားနှင့် ခရာ-ဒိုင်စကားများအကြား တူညီနေသော စကားလုံးများသည် ကနဦးဘိုးဘွားချင်း တူညီ၍ မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်းတစ်လျှောက် ရှေးဟောင်းတရုတ်စကား (Old Chinese) ထံမှ နှစ်ပေါင်းများစွာ ငှားယူထားသော &quot;မွေးစားစကားလုံးများ&quot; (Loanwords) သာဖြစ်ကြောင်း ပြတ်သားစွာ သက်သေပြခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Li1977&quot;&gt;Li, F. K. (1977). ''A Handbook of Comparative Tai''. University Press of Hawaii. pp. 12-19.&lt;/ref&gt;
ထို့ကြောင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းသို့ ရောက်သောအခါ ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒအဖွဲ့အစည်းများက &quot;Sino-Tai&quot; သီအိုရီကို လုံးဝလက်မခံတော့ဘဲ ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြပြီး ခရာ-ဒိုင်ကို သီးခြားလွတ်လပ်သော မိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် တရားဝင် ပြောင်းလဲလက်ခံခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Gedney1989&quot;&gt;Gedney, W. J. (1989). ''Selected Papers on Comparative Tai Studies''. Center for South and Southeast Asian Studies, University of Michigan. pp. 45-51.&lt;/ref&gt;
=== ၄။ ခေတ်သစ် &quot;ခရာ-ဒိုင်&quot; (Kra-Dai) အမည် သတ်မှတ်ခြင်း ===
ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သော &quot;Kadai&quot; ဟူသော အမည်သည် ဒေသန္တရအုပ်စုခွဲများနှင့် ရှေးဦးဗဟိုချက်ကို ရောထွေးစေသဖြင့် ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ထင်ရှားသော ဘာသာဗေဒပညာရှင် [[Weera Ostapirat]] ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက Kra-Dai (ခရာ-ဒိုင်) ဟူသော အမည်ကို ပိုမိုတိကျသော သိပ္ပံနည်းကျ အမည်အဖြစ် ပြောင်းလဲအဆိုပြုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Ostapirat2005&quot;&gt;Ostapirat, W. (2005). &quot;Kra-Dai Languages&quot;. ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge. pp. 107-111.&lt;/ref&gt; ဤသတ်မှတ်ချက်သည် မျိုးနွယ်စုကြီး နှစ်ခု၏ အခြေခံဝေါဟာရများအပေါ် အခြေခံထားသည် -
 Kra (ခရာ): ယင်းမျိုးနွယ်စုခွဲများက မိမိကိုယ်ကို &quot;လူ&quot; ဟု ခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရ (ဥပမာ- Gelao, Lachi ဘာသာစကားများမှ ကနဦးစကားလုံး) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Ostapirat2000&quot;&gt;Ostapirat, W. (2000). &quot;Proto-Kra&quot;. ''Linguistics of the Tibeto-Burman Area'', 23(1), 1-251.&lt;/ref&gt;
 Dai (ဒိုင်/တိုင်): တိုင်မျိုးနွယ်စုခွဲများက မိမိကိုယ်ကို ခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရ (ဥပမာ- ထိုင်း၊ တိုင်၊ ရှမ်း၊ လာအို ဘာသာစကားများမှ ကနဦးစကားလုံး) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Diller2008&quot;&gt;Diller, A. V., Edmondson, J. A., &amp; Luo, Y. (2008). ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge. pp. 7-12.&lt;/ref&gt;
=== ၅။ လက်ရှိ အခြေအနေ ===
ယနေ့ခေတ် (၂၀၂၆ ခုနှစ်) နိုင်ငံတကာ ဘာသာစကား သိပ္ပံစစ်တမ်းများ ဖြစ်ကြသည့် ''Ethnologue''၊ ''Glottolog'' နှင့် ကမ္ဘာ့မနုဿဗေဒ အဖွဲ့အစည်းများအားလုံးက ခရာ-ဒိုင်ကို အရှေ့တောင်အာရှ၏ သီးခြားလွတ်လပ်သော အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီး (၅) ခုအနက်မှ တစ်ခု အဖြစ် အခိုင်အမာ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အသိအမှတ်ပြု ထားကြပြီး ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Glottolog&quot;&gt;Hammarström, H., Forkel, R., &amp; Haspelmath, M. (eds.). (2025). ''Glottolog 5.0: Families - Kra-Dai''. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.&lt;/ref&gt;

== မူလဖြစ်တည်ရာဒေသနှင့် သမိုင်းဦးကာလ ==
ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ၏ မူလအစပြုရာဒေသ  သည် ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ [[ကွမ်ရှီး (ကျွမ့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ)|ကွမ်ရှီးပြည်နယ်]] နှင့် [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့အနီးတစ်ဝိုက် ဖြစ်သည်ဟု ဘာသာစကားဗေဒပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;Ostapirat2005&quot;&gt;{{cite book |last=Ostapirat |first=W. |title=The Tai-Kadai Languages |publisher=Routledge |year=2005}}&lt;/ref&gt; ယနေ့ခေတ် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြဆဲဖြစ်သော [[ကျွမ့်ဘာသာစကား|ကျွမ်း (Zhuang)]]၊ ဒုံ (Dong) နှင့် လီ (Li) လူမျိုးစုများသည် ရှေးဟောင်းတရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် &quot;[[ပိုင်ယွဲ့]]&quot; (Bai Yue; 百越) ဟု သမိုင်းတွင်ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် ရှေးဦးကုန်းမြင့်လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးမှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Pain2008&quot;&gt;{{cite journal |last=Pain |first=F. |title=An Introduction to Thai Ethnohistory |journal=Journal of the Siam Society |year=2008}}&lt;/ref&gt;

ပိုင်ယွဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးအတွင်းမှ တိုင်စကားပြောမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည့် [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]] နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]တို့သည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် အရှေ့တောင်အာရှ မြစ်ဝှမ်းဒေသများဆီသို့ အလုံးအရင်းဖြင့် အဆင့်ဆင့် တိုးချဲ့ပြန့်နှံ့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။ ဤမနုဿဗေဒဆိုင်ရာ ရွှေ့ပြောင်းမှုကြီးသည် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ခရစ်နှစ် (၁၀) ရာစုမှ (၁၂) ရာစု (1000 – 1200 CE) အတွင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ခေတ်ပြိုင်ဘာသာစကားဗေဒ အထောက်အထားများက ညွှန်းဆိုနေသည်။&lt;ref name=&quot;Pittayaporn2014&quot;&gt;{{cite journal |last=Pittayaporn |first=P. |title=Layers of Chinese Loanwords in Proto-Southwestern Tai |journal=Journal of the South East Asian Linguistics Society |year=2014}}&lt;/ref&gt;

== မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များ ==

မျိုးရိုးဗီဇဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုပြ သစ်ပင်ပုံစံ လေ့လာမှုများအရ ခရာ-ဒိုင် နွယ်ဝင်များနှင့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် မျိုးနွယ်များ]] ([[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]]၊ [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်]] စသည်) သည် ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျိုးရိုးဗီဇအုပ်စုကြီးဖြစ်သော O1b branch (အထူးသဖြင့် O-M95 နှင့် O-M119) ၏ ရင်းမြစ်အချင်းချင်း နီးစပ်သူများ ဖြစ်ကြကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2018&quot;&gt;{{cite journal |last=Kutanan |first=W. |title=Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand |journal=Scientific Reports |year=2018}}&lt;/ref&gt; ဤအချက်ကို အခြေခံ၍ နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်မြောက်ပိုင်းမှ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များ တောင်ဘက်သို့ တိုးချဲ့လာခြင်းနှင့် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုများကြောင့် အဆိုပါ လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးသည် လမ်းကြောင်းခွဲ၍ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရာမှ ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်၊ ခမာ၊ ပလောင်) နှင့် ခရာ-ဒိုင် (ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်း) ဟူ၍ သီးခြားစီ ကွဲထွက်ပြန့်နှံ့သွားခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Bellwood2018&quot;&gt;{{cite book |last=Bellwood |first=P. |title=First Migrants: Ancient Migration in Global Perspective |publisher=Wiley-Blackwell |year=2018}}&lt;/ref&gt;

ခရာ-ဒိုင် (တိုင်-ကဒိုင်) လူမျိုးစုများ၏ မျိုးရိုးဗီဇတွင် အဓိကတွေ့ရှိရသော ရှေးဟောင်း DNA Haplogroups များဖြစ်သည့် O1b1a1a (O-M95) နှင့် O2a2b (O-M7) တို့၏ ပေါင်းစပ်တည်ရှိပုံသည် သီးခြားဝိသေသလက္ခဏာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Sun2013&quot;&gt;{{cite journal |last=Sun |first=J. |title=The Genetic Structure of the Tai-Kadai Peoples |journal=PLOS ONE |year=2013}}&lt;/ref&gt; 

အဆိုပါ ဗီဇနှစ်ခုအနက် O-M95 ဗီဇကို [[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] နွယ်ဝင်များတွင်လည်းကောင်း၊ O-M7 ဗီဇကို တရုတ်တောင်ပိုင်းရှိ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] အချို့တွင်လည်းကောင်း သီးခြားစီ အသီးသီး တွေ့ရှိရသော်လည်း၊ ၎င်းတို့တွင် ကျန်ဗီဇတစ်ခုမှာ ပါဝင်မှုမရှိသလောက် အလွန်နည်းပါးသည်။ ထူးခြားချက်မှာ ခရာ-ဒိုင် (ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်း၊ ကျွမ်း) လူမျိုးစုများတွင်မူ အဆိုပါ O-M95 ရော O-M7 ဗီဇနှစ်ခုစလုံးသည် လူဦးရေအများစု၌ မြင့်မားသော အချိုးအစားဖြင့် ဒွန်တွဲ၍ ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2018&quot;&gt;{{cite journal |last=Kutanan |first=W. |title=Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand |journal=Scientific Reports |year=2018}}&lt;/ref&gt; 

အခြားသော ဘာသာစကားပြော မျိုးနွယ်စုကြီး နှစ်ခုလုံးတွင် ဤကဲ့သို့သော မျိုးရိုးဗီဇ ဒွန်တွဲပေါင်းစပ်မှုကို အလွန်နည်းပါးစွာသာ တွေ့ရသဖြင့် ခရာ-ဒိုင် မျိုးနွယ်စုများသည် သမိုင်းဦးကာလကတည်းက အခြားအုပ်စုများနှင့် သွေးနှောမှုနည်းပါးဘဲ သီးခြားကမ္ဘာတစ်ခုအနေဖြင့် ရေရှည်ရပ်တည်ခဲ့သည့် သီးခြားမျိုးရိုးဗီဇအုပ်စု တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ခေတ်သစ်ဒီအန်အေ သုတေသနများက ညွှန်းဆိုနေသည်။&lt;ref name=&quot;You2020&quot;&gt;{{cite journal |last=You |first=X. |title=Paternal Genetic Structure of Tai-Kadai Speaking Populations |journal=Frontiers in Genetics |year=2020}}&lt;/ref&gt;

==အမည်သုံးစွဲမှု==

ခရာ-ဒိုင် (Kra–Dai) ဟူသော အမည်သည် ဤဘာသာစကားမိသားစုအတွင်းရှိ အဓိကအကိုင်းအခက်ကြီး နှစ်ခုဖြစ်သော ခရာ (Kra) နှင့် တိုင်(Tai/Dai) တို့ကို ပေါင်းစပ်အခြေခံ၍ ခေါ်ဝေါ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

ယခင်က ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒလောကတွင် ဤအုပ်စုကို &quot;တိုင်-ခဒိုင်&quot; (Tai-Kadai) ဟု အသုံးများခဲ့ကြသည်။ ထိုစဉ်က သုံးစွဲခဲ့သော &quot;ခဒိုင်&quot; (Kadai) ဆိုသည်မှာ လူသိနည်းသော ခရာ (Kra) အုပ်စုကို ရည်ညွှန်းရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပညာရှင်များက &quot;Kadai&quot; ဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် &quot;Tai&quot; နှင့် &quot;Kra&quot; အုပ်စုနှစ်ခုကြား သီးခြားကွဲပြားမှုကို တိကျစွာ မပြသနိုင်ဘဲ ရောထွေးခေါ်ဆိုခြင်းမျိုး ဖြစ်နေသည်ဟု သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ပညာရေးနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ပိုမိုတိကျမှုရှိသော '''&quot;ခရာ-ဒိုင်&quot; (Kra–Dai)''' ဟူသော အမည်ကို ခေတ်သစ်ဘာသာစကားဗေဒတွင် တစ်ညီတစ်ညွတ်တည်း သဘောတူ လက်ခံသုံးစွဲလာကြသည်။

==== တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်အဖြစ်မှ ပယ်ဖျက်ခြင်းဆိုင်ရာ မှတ်တိုင်များ ====
သမိုင်းတွင် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]]၏ အခွဲတစ်ခု (Sino-Tai သီအိုရီ) အဖြစ် နှစ်ရှည်လများ ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း အောက်ပါအချက်အလက်များနှင့် သုတေသန မှတ်တိုင်များကြောင့် ၎င်းအယူအဆကို လုံးဝပယ်ဖျက်ခဲ့ကြသည် -

* '''၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ (Austro-Tai သီအိုရီ):''' ဘာသာဗေဒပညာရှင် [[Paul K. Benedict]] က &quot;Austro-Tai&quot; သီအိုရီကို မိတ်ဆက်တင်ပြခဲ့ပြီး ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်အဖြစ်မှ ခွဲထုတ်ကာ အော်စထရိုနီးရှန်း (Austronesian) ဘာသာစကားများနှင့် ချိတ်ဆက်ရန် ပထမဆုံးအကြိမ် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။
* '''၁၉၇၇ ခုနှစ် (အသံစနစ် သက်သေပြချက်):''' ပညာရှင် Li Fang-Kuei နှင့် Laurent Sagart တို့၏ သုတေသနများအရ ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများနှင့် တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားများအကြားတွင် မျိုးရိုးတူညီပါက မလွဲမသွေရှိရမည့် &quot;ပုံမှန်အသံချင်း တူညီမှုများ&quot; (Regular sound correspondences) လုံးဝမရှိကြောင်း သိပ္ပံနည်းကျ သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။
* '''၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ (အခြေခံဝေါဟာရ ခွဲခြားခြင်း):''' ထိုင်းဘာသာစကားနှင့် တရုတ်ဘာသာစကားအကြား ကနဦးဘိုးဘွားချင်း တူညီမှုကိုပြသည့် &quot;အခြေခံဝေါဟာရ&quot; (Core vocabulary) များ တူညီမှုမရှိကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့အကြား တွေ့ရှိရသော တူညီချက်များသည် နှစ်ရှည်လများ ယဉ်ကျေးမှုချင်း ထိတွေ့မှုကြောင့် ရရှိလာသည့် &quot;မွေးစားစကားလုံးများ&quot; (Loanwords) သာဖြစ်ကြောင်း ပညာရှင်များက ကောက်ချက်ချခဲ့သည်။
* '''၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှ ယနေ့တိုင် (သီးခြားလွတ်လပ်သော မိသားစုဖြစ်ခြင်း):''' ကမ္ဘာ့ဘာသာစကား စစ်တမ်းများဖြစ်သော Glottolog၊ Ethnologue နှင့် ခေတ်သစ်နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ (Comparative Linguistics) ပညာရှင် အများစုက &quot;Sino-Tai&quot; သီအိုရီကို တရားဝင် လုံးဝပယ်ဖျက်ခဲ့ပြီး ခရာ-ဒိုင်ကို ကမ္ဘာ့အဓိက သီးခြားလွတ်လပ်သော ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် အခိုင်အမာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။

== သဒ္ဒါနှင့် အသံဗေဒလက္ခဏာများ ==

Kra–Dai ဘာသာစကားများတွင် စဉ်ဆက်မပြတ်တွေ့ရသည့်သဒ္ဒါပုံစံများမှာ -

'''သဒ္ဒါပုံစံ'''

SVO word order (Subject–Verb–Object)
ဥပမာ – “ႁဝ်းႁၵ်ႉသူ-ငါ+ချစ်တယ်+နင်-ฉันรักคุณ“
(မြန်မာစကားဟာ SOV ဖြစ်သဖြင့် “ငါနင့်ကိုချစ်တယ်”ပြောမှသာ အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သည်။)

'''Tonal system'''

Tone (နိမ့်မြင့်သံ) အစဉ်အလာဖြင့်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် တိုင်အနွယ်ဘာသာစကားများ တွင် tone များစွာရှိသည်။

'''Monosyllabic words'''

Kra–Dai languages တော်တော်များများတွင် ဗျည်းတစ်လုံး/အသံတစ်လုံးတည်းဖြင့် စကားလုံးတစ်လုံးဖွဲ့နိုင်ခြင်းရှိသည်။

'''Serial verb constructions'''

Verb တချို့ကို အတိုင်းအတာတူ ချိတ်ဆက်ရေးသားခြင်း။ (ဥပမာ: သွားယူ၊ လာစား)

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|*]]
[[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကား မိသားစုများ]]</text>
      <sha1>mdo1bogsxv6j181oyhyq3k0qovxxyfc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059607</id>
      <parentid>1059606</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55426-13</username>
        <id>149616</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၁။ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်အဖြစ် ယူဆခဲ့ခြင်း (၂၀ ရာစုအစောပိုင်း) */</comment>
      <origin>1059607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32540" sha1="i8flh4w5cgj3tf1tnlws0i8p8lc7cd9" xml:space="preserve">{{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု
| name = ခရာ-ဒိုင်
| altname = တိုင်-ခဒိုင်၊ တိုင်
| region = [[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[ဟိုင်နန်ကျွန်း]]၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နှင့် [[အရှေ့မြောက်အိန္ဒိယ]]
| familycolor = Tai-Kadai
| protoname = [[ရှေးဦး-ခရာ-တိုင် ဘာသာစကား|ရှေးဦး-ခရာ-တိုင်]]
| family = ကမ္ဘာ့အဓိက [[ဘာသာစကား မိသားစု]]များအနက်မှ တစ်ခု
| child1 = [[ခရာ ဘာသာစကားများ|ခရာ (Kra)]]&lt;ref name=&quot;Edmondson2000&quot;&gt;Edmondson, Jerold A. &amp; Solnit, David H. (2000). ''Comparative Kadai: The Tai Branch''. Summer Institute of Linguistics and the University of Texas at Arlington.&lt;/ref&gt;
| child2 = ကမ်-ဆွေ (Kam–Sui)
| child3 = ဗြောင် (Biao) – လက္ကီးယား (Lakkia)
| child4 = ဘီ (Be) – ကျိကျောက် (Jizhao)
| child5 = [[တိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင် (Tai)]]
| child6 = လှာအီ (Hlai) – ကျားမောင့် (Jiamao)
| glotto = taik1256
| glottorefname = Tai–Kadai
| map = Taikadai-en.svg
| mapcaption = ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြမြေပုံ&lt;br /&gt;{{Col-begin}}
{{Col-2}}
{{legend|blue|ခရာ ဘာသာစကားများ}}
{{legend|#DB4FFF|ကမ်-ဆွေ ဘာသာစကားများ}}
{{legend|#B000A6|ဘီ ဘာသာစကားများ}}
{{legend|#80FF00|လှာအီ ဘာသာစကားများ}}
{{Col-2}}
{{legend|#FFEC19|မြောက်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}}
{{legend|#FF4C00|အလယ်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}}
{{legend|#FF9D00|အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင် ဘာသာစကားများ}}
{{Col-end}}
| ethnicity = [[တိုင်လူမျိုးများ]]
}}

'''ခရာ–ဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Kra–Dai languages}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်-ခဒိုင် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Tai–Kadai languages}}) သည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်း၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့အသုံးပြုကြသော [[ဘာသာစကား မိသားစု|ဘာသာစကားမိသားစု]]တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားမိသားစုတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[ထိုင်းဘာသာစကား]]နှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သော [[လာအိုဘာသာစကား]]တို့ ပါဝင်သည်။

ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကား ပြောဆိုသူ စုစုပေါင်း ၉၃ သန်းခန့် ရှိသည့်အနက် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မှာ ထိုင်းဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသူများ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;LinguistGulper&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Taikadai.html|title=Taikadai|publisher=Languages Gulper|access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt; ''Ethnologue'' ၏ မှတ်တမ်းများအရ ဤမိသားစုတွင် ဘာသာစကားပေါင်း ၉၅ မျိုး ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့အနက် ၆၂ မျိုးမှာ [[တိုင်ဘာသာစကားများ]] (Tai languages) အကိုင်းအခက်တွင် ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;EthnologueTree&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/|title=Ethnologue: Languages of the World|publisher=SIL International|access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;

== ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု သတ်မှတ်ခဲ့ပုံ သမိုင်းကြောင်း ==
ခရာ-ဒိုင် (Kra-Dai) ဘာသာစကားများကို သီးခြားလွတ်လပ်သော ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒလောကက အသိအမှတ်ပြုလာစေရန် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက တစ်စုတစ်စည်းတည်း အဆင့်ဆင့် သုတေသနပြုခဲ့ကြသည်။ ၎င်း၏ သမိုင်းကြောင်း ဖြစ်ထွန်းမှုကို အောက်ပါအတိုင်း ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စာတမ်းပုံစံဖြင့် စနစ်တကျ ခွဲခြားတင်ပြအပ်ပါသည်။
=== ၁။ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်အဖြစ် ယူဆခဲ့ခြင်း (၂၀ ရာစုအစောပိုင်း) ===
၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းကာလများတွင် ဥရောပနှင့် တရုတ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ထိုင်း၊ ရှမ်း နှင့် လာအို (Tai) ဘာသာစကားများကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]] (Sino-Tibetan) ၏ အကိုင်းအခက်တစ်ခုအဖြစ် '''လွဲမှားစွာ''' သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Davies1909&quot;&gt;Davies, H. R. (1909). ''Yün-nan: The Link Between India and the Yangtze''. Cambridge University Press. pp. 331-338.&lt;/ref&gt; ထိုသို့ ယူဆခဲ့ကြခြင်းမှာ ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားများသည် ဟန်တရုတ်စကားကဲ့သို့ပင် အသံနိမ့်အသံမြင့် (Tones) ရှိခြင်း၊ စကားလုံးတစ်လုံးချင်း ခွဲခြားထားသော ဖွဲ့စည်းပုံ (Monosyllabic) ရှိခြင်းနှင့် အခြေခံဝေါဟာရအချို့ ဆင်တူနေခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းအယူအဆကို ဘာသာဗေဒသမိုင်းတွင် &quot;တရုတ်-တိုင်&quot; (Sino-Tai) အယူအဆဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Lafont1960&quot;&gt;Lafont, P. B. (1960). &quot;Les écritures tai&quot;. ''Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient'', 50(1), 77-93.&lt;/ref&gt;
=== ၂။ Paul K. Benedict နှင့် ခဒိုင် (Kadai) အမည်ပေါ်ပေါက်လာခြင်း (၁၉၄၂) ===
၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် မနုဿဗေဒနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင် [[Paul K. Benedict]] က ထိုင်း-တရုတ် ဆက်နွယ်မှုကို သမိုင်းဦးခေတ် စကားလုံးများ နှိုင်းယှဉ်ချက်ဖြင့် စတင်သံသယဖြစ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဟိုင်နန်ကျွန်းနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်းရှိ လူသိနည်းသော ခရာ (Kra) အုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို အသေးစိတ်လေ့လာပြီးနောက် &quot;Kadai&quot; ဟူသော ဝေါဟာရကို ဘာသာဗေဒလောကသို့ စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Benedict1942&quot;&gt;Benedict, P. K. (1942). &quot;Thai, Kadai, and Indonesian: A New Alignment in Southeastern Asia&quot;. ''American Anthropologist'', 44(4), 576-601.&lt;/ref&gt;
&quot;Kadai&quot; အမည်၏ ရင်းမြစ်မှာ ၎င်းဘာသာစကားများတွင် &quot;လူ&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် ''K'' (ခရာ) နှင့် ''Dai'' (တိုင်) တို့ကို စုစည်းပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ Benedict က ဤအုပ်စုသည် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ သက်ဆိုင်ခြင်းမရှိဘဲ၊ [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ]] (Austronesian) ဖြစ်သည့် မလေး၊ အင်ဒိုနီးရှား ဘာသာစကားများနှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်ကြောင်း ထင်ရှားလှသော &quot;Austro-Tai&quot; သီအိုရီကို တင်ပြကာ လမ်းခွဲခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Benedict1942&quot;/&gt;
=== ၃။ ထိုင်း-တရုတ် (Sino-Tai) အယူအဆကို တရားဝင် ပယ်ဖျက်ခြင်း (၁၉၇၀ - ၁၉၉၀) ===
၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ကမ္ဘာကျော် တိုင်ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီး Li Fang-Kuei ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက ဘာသာစကား နှိုင်းယှဉ်ခွဲခြားမှုဆိုင်ရာ သုတေသနများ (Comparative Linguistics) ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့က တရုတ်စကားနှင့် ခရာ-ဒိုင်စကားများအကြား တူညီနေသော စကားလုံးများသည် ကနဦးဘိုးဘွားချင်း တူညီ၍ မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်းတစ်လျှောက် ရှေးဟောင်းတရုတ်စကား (Old Chinese) ထံမှ နှစ်ပေါင်းများစွာ ငှားယူထားသော &quot;မွေးစားစကားလုံးများ&quot; (Loanwords) သာဖြစ်ကြောင်း ပြတ်သားစွာ သက်သေပြခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Li1977&quot;&gt;Li, F. K. (1977). ''A Handbook of Comparative Tai''. University Press of Hawaii. pp. 12-19.&lt;/ref&gt;
ထို့ကြောင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းသို့ ရောက်သောအခါ ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒအဖွဲ့အစည်းများက &quot;Sino-Tai&quot; သီအိုရီကို လုံးဝလက်မခံတော့ဘဲ ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြပြီး ခရာ-ဒိုင်ကို သီးခြားလွတ်လပ်သော မိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် တရားဝင် ပြောင်းလဲလက်ခံခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Gedney1989&quot;&gt;Gedney, W. J. (1989). ''Selected Papers on Comparative Tai Studies''. Center for South and Southeast Asian Studies, University of Michigan. pp. 45-51.&lt;/ref&gt;
=== ၄။ ခေတ်သစ် &quot;ခရာ-ဒိုင်&quot; (Kra-Dai) အမည် သတ်မှတ်ခြင်း ===
ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သော &quot;Kadai&quot; ဟူသော အမည်သည် ဒေသန္တရအုပ်စုခွဲများနှင့် ရှေးဦးဗဟိုချက်ကို ရောထွေးစေသဖြင့် ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ထင်ရှားသော ဘာသာဗေဒပညာရှင် [[Weera Ostapirat]] ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက Kra-Dai (ခရာ-ဒိုင်) ဟူသော အမည်ကို ပိုမိုတိကျသော သိပ္ပံနည်းကျ အမည်အဖြစ် ပြောင်းလဲအဆိုပြုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Ostapirat2005&quot;&gt;Ostapirat, W. (2005). &quot;Kra-Dai Languages&quot;. ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge. pp. 107-111.&lt;/ref&gt; ဤသတ်မှတ်ချက်သည် မျိုးနွယ်စုကြီး နှစ်ခု၏ အခြေခံဝေါဟာရများအပေါ် အခြေခံထားသည် -
 Kra (ခရာ): ယင်းမျိုးနွယ်စုခွဲများက မိမိကိုယ်ကို &quot;လူ&quot; ဟု ခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရ (ဥပမာ- Gelao, Lachi ဘာသာစကားများမှ ကနဦးစကားလုံး) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Ostapirat2000&quot;&gt;Ostapirat, W. (2000). &quot;Proto-Kra&quot;. ''Linguistics of the Tibeto-Burman Area'', 23(1), 1-251.&lt;/ref&gt;
 Dai (ဒိုင်/တိုင်): တိုင်မျိုးနွယ်စုခွဲများက မိမိကိုယ်ကို ခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရ (ဥပမာ- ထိုင်း၊ တိုင်၊ ရှမ်း၊ လာအို ဘာသာစကားများမှ ကနဦးစကားလုံး) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Diller2008&quot;&gt;Diller, A. V., Edmondson, J. A., &amp; Luo, Y. (2008). ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge. pp. 7-12.&lt;/ref&gt;
=== ၅။ လက်ရှိ အခြေအနေ ===
ယနေ့ခေတ် (၂၀၂၆ ခုနှစ်) နိုင်ငံတကာ ဘာသာစကား သိပ္ပံစစ်တမ်းများ ဖြစ်ကြသည့် ''Ethnologue''၊ ''Glottolog'' နှင့် ကမ္ဘာ့မနုဿဗေဒ အဖွဲ့အစည်းများအားလုံးက ခရာ-ဒိုင်ကို အရှေ့တောင်အာရှ၏ သီးခြားလွတ်လပ်သော အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီး (၅) ခုအနက်မှ တစ်ခု အဖြစ် အခိုင်အမာ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အသိအမှတ်ပြု ထားကြပြီး ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Glottolog&quot;&gt;Hammarström, H., Forkel, R., &amp; Haspelmath, M. (eds.). (2025). ''Glottolog 5.0: Families - Kra-Dai''. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.&lt;/ref&gt;

== မူလဖြစ်တည်ရာဒေသနှင့် သမိုင်းဦးကာလ ==
ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ၏ မူလအစပြုရာဒေသ  သည် ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ [[ကွမ်ရှီး (ကျွမ့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ)|ကွမ်ရှီးပြည်နယ်]] နှင့် [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့အနီးတစ်ဝိုက် ဖြစ်သည်ဟု ဘာသာစကားဗေဒပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;Ostapirat2005&quot;&gt;{{cite book |last=Ostapirat |first=W. |title=The Tai-Kadai Languages |publisher=Routledge |year=2005}}&lt;/ref&gt; ယနေ့ခေတ် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြဆဲဖြစ်သော [[ကျွမ့်ဘာသာစကား|ကျွမ်း (Zhuang)]]၊ ဒုံ (Dong) နှင့် လီ (Li) လူမျိုးစုများသည် ရှေးဟောင်းတရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် &quot;[[ပိုင်ယွဲ့]]&quot; (Bai Yue; 百越) ဟု သမိုင်းတွင်ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် ရှေးဦးကုန်းမြင့်လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးမှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Pain2008&quot;&gt;{{cite journal |last=Pain |first=F. |title=An Introduction to Thai Ethnohistory |journal=Journal of the Siam Society |year=2008}}&lt;/ref&gt;

ပိုင်ယွဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးအတွင်းမှ တိုင်စကားပြောမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည့် [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|လာအို]] နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]တို့သည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် အရှေ့တောင်အာရှ မြစ်ဝှမ်းဒေသများဆီသို့ အလုံးအရင်းဖြင့် အဆင့်ဆင့် တိုးချဲ့ပြန့်နှံ့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။ ဤမနုဿဗေဒဆိုင်ရာ ရွှေ့ပြောင်းမှုကြီးသည် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ခရစ်နှစ် (၁၀) ရာစုမှ (၁၂) ရာစု (1000 – 1200 CE) အတွင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ခေတ်ပြိုင်ဘာသာစကားဗေဒ အထောက်အထားများက ညွှန်းဆိုနေသည်။&lt;ref name=&quot;Pittayaporn2014&quot;&gt;{{cite journal |last=Pittayaporn |first=P. |title=Layers of Chinese Loanwords in Proto-Southwestern Tai |journal=Journal of the South East Asian Linguistics Society |year=2014}}&lt;/ref&gt;

== မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များ ==

မျိုးရိုးဗီဇဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုပြ သစ်ပင်ပုံစံ လေ့လာမှုများအရ ခရာ-ဒိုင် နွယ်ဝင်များနှင့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် မျိုးနွယ်များ]] ([[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]]၊ [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်]] စသည်) သည် ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျိုးရိုးဗီဇအုပ်စုကြီးဖြစ်သော O1b branch (အထူးသဖြင့် O-M95 နှင့် O-M119) ၏ ရင်းမြစ်အချင်းချင်း နီးစပ်သူများ ဖြစ်ကြကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2018&quot;&gt;{{cite journal |last=Kutanan |first=W. |title=Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand |journal=Scientific Reports |year=2018}}&lt;/ref&gt; ဤအချက်ကို အခြေခံ၍ နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်မြောက်ပိုင်းမှ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များ တောင်ဘက်သို့ တိုးချဲ့လာခြင်းနှင့် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုများကြောင့် အဆိုပါ လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီးသည် လမ်းကြောင်းခွဲ၍ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရာမှ ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်၊ ခမာ၊ ပလောင်) နှင့် ခရာ-ဒိုင် (ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်း) ဟူ၍ သီးခြားစီ ကွဲထွက်ပြန့်နှံ့သွားခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Bellwood2018&quot;&gt;{{cite book |last=Bellwood |first=P. |title=First Migrants: Ancient Migration in Global Perspective |publisher=Wiley-Blackwell |year=2018}}&lt;/ref&gt;

ခရာ-ဒိုင် (တိုင်-ကဒိုင်) လူမျိုးစုများ၏ မျိုးရိုးဗီဇတွင် အဓိကတွေ့ရှိရသော ရှေးဟောင်း DNA Haplogroups များဖြစ်သည့် O1b1a1a (O-M95) နှင့် O2a2b (O-M7) တို့၏ ပေါင်းစပ်တည်ရှိပုံသည် သီးခြားဝိသေသလက္ခဏာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Sun2013&quot;&gt;{{cite journal |last=Sun |first=J. |title=The Genetic Structure of the Tai-Kadai Peoples |journal=PLOS ONE |year=2013}}&lt;/ref&gt; 

အဆိုပါ ဗီဇနှစ်ခုအနက် O-M95 ဗီဇကို [[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] နွယ်ဝင်များတွင်လည်းကောင်း၊ O-M7 ဗီဇကို တရုတ်တောင်ပိုင်းရှိ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] အချို့တွင်လည်းကောင်း သီးခြားစီ အသီးသီး တွေ့ရှိရသော်လည်း၊ ၎င်းတို့တွင် ကျန်ဗီဇတစ်ခုမှာ ပါဝင်မှုမရှိသလောက် အလွန်နည်းပါးသည်။ ထူးခြားချက်မှာ ခရာ-ဒိုင် (ထိုင်း၊ လာအို၊ ရှမ်း၊ ကျွမ်း) လူမျိုးစုများတွင်မူ အဆိုပါ O-M95 ရော O-M7 ဗီဇနှစ်ခုစလုံးသည် လူဦးရေအများစု၌ မြင့်မားသော အချိုးအစားဖြင့် ဒွန်တွဲ၍ ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2018&quot;&gt;{{cite journal |last=Kutanan |first=W. |title=Genetic structure of Tai-Kadai speaking peoples in Thailand |journal=Scientific Reports |year=2018}}&lt;/ref&gt; 

အခြားသော ဘာသာစကားပြော မျိုးနွယ်စုကြီး နှစ်ခုလုံးတွင် ဤကဲ့သို့သော မျိုးရိုးဗီဇ ဒွန်တွဲပေါင်းစပ်မှုကို အလွန်နည်းပါးစွာသာ တွေ့ရသဖြင့် ခရာ-ဒိုင် မျိုးနွယ်စုများသည် သမိုင်းဦးကာလကတည်းက အခြားအုပ်စုများနှင့် သွေးနှောမှုနည်းပါးဘဲ သီးခြားကမ္ဘာတစ်ခုအနေဖြင့် ရေရှည်ရပ်တည်ခဲ့သည့် သီးခြားမျိုးရိုးဗီဇအုပ်စု တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ခေတ်သစ်ဒီအန်အေ သုတေသနများက ညွှန်းဆိုနေသည်။&lt;ref name=&quot;You2020&quot;&gt;{{cite journal |last=You |first=X. |title=Paternal Genetic Structure of Tai-Kadai Speaking Populations |journal=Frontiers in Genetics |year=2020}}&lt;/ref&gt;

==အမည်သုံးစွဲမှု==

ခရာ-ဒိုင် (Kra–Dai) ဟူသော အမည်သည် ဤဘာသာစကားမိသားစုအတွင်းရှိ အဓိကအကိုင်းအခက်ကြီး နှစ်ခုဖြစ်သော ခရာ (Kra) နှင့် တိုင်(Tai/Dai) တို့ကို ပေါင်းစပ်အခြေခံ၍ ခေါ်ဝေါ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

ယခင်က ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒလောကတွင် ဤအုပ်စုကို &quot;တိုင်-ခဒိုင်&quot; (Tai-Kadai) ဟု အသုံးများခဲ့ကြသည်။ ထိုစဉ်က သုံးစွဲခဲ့သော &quot;ခဒိုင်&quot; (Kadai) ဆိုသည်မှာ လူသိနည်းသော ခရာ (Kra) အုပ်စုကို ရည်ညွှန်းရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပညာရှင်များက &quot;Kadai&quot; ဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် &quot;Tai&quot; နှင့် &quot;Kra&quot; အုပ်စုနှစ်ခုကြား သီးခြားကွဲပြားမှုကို တိကျစွာ မပြသနိုင်ဘဲ ရောထွေးခေါ်ဆိုခြင်းမျိုး ဖြစ်နေသည်ဟု သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ပညာရေးနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ပိုမိုတိကျမှုရှိသော '''&quot;ခရာ-ဒိုင်&quot; (Kra–Dai)''' ဟူသော အမည်ကို ခေတ်သစ်ဘာသာစကားဗေဒတွင် တစ်ညီတစ်ညွတ်တည်း သဘောတူ လက်ခံသုံးစွဲလာကြသည်။

==== တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်အဖြစ်မှ ပယ်ဖျက်ခြင်းဆိုင်ရာ မှတ်တိုင်များ ====
သမိုင်းတွင် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]]၏ အခွဲတစ်ခု (Sino-Tai သီအိုရီ) အဖြစ် နှစ်ရှည်လများ ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း အောက်ပါအချက်အလက်များနှင့် သုတေသန မှတ်တိုင်များကြောင့် ၎င်းအယူအဆကို လုံးဝပယ်ဖျက်ခဲ့ကြသည် -

* '''၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ (Austro-Tai သီအိုရီ):''' ဘာသာဗေဒပညာရှင် [[Paul K. Benedict]] က &quot;Austro-Tai&quot; သီအိုရီကို မိတ်ဆက်တင်ပြခဲ့ပြီး ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများကို တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်အဖြစ်မှ ခွဲထုတ်ကာ အော်စထရိုနီးရှန်း (Austronesian) ဘာသာစကားများနှင့် ချိတ်ဆက်ရန် ပထမဆုံးအကြိမ် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။
* '''၁၉၇၇ ခုနှစ် (အသံစနစ် သက်သေပြချက်):''' ပညာရှင် Li Fang-Kuei နှင့် Laurent Sagart တို့၏ သုတေသနများအရ ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများနှင့် တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားများအကြားတွင် မျိုးရိုးတူညီပါက မလွဲမသွေရှိရမည့် &quot;ပုံမှန်အသံချင်း တူညီမှုများ&quot; (Regular sound correspondences) လုံးဝမရှိကြောင်း သိပ္ပံနည်းကျ သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။
* '''၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ (အခြေခံဝေါဟာရ ခွဲခြားခြင်း):''' ထိုင်းဘာသာစကားနှင့် တရုတ်ဘာသာစကားအကြား ကနဦးဘိုးဘွားချင်း တူညီမှုကိုပြသည့် &quot;အခြေခံဝေါဟာရ&quot; (Core vocabulary) များ တူညီမှုမရှိကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့အကြား တွေ့ရှိရသော တူညီချက်များသည် နှစ်ရှည်လများ ယဉ်ကျေးမှုချင်း ထိတွေ့မှုကြောင့် ရရှိလာသည့် &quot;မွေးစားစကားလုံးများ&quot; (Loanwords) သာဖြစ်ကြောင်း ပညာရှင်များက ကောက်ချက်ချခဲ့သည်။
* '''၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှ ယနေ့တိုင် (သီးခြားလွတ်လပ်သော မိသားစုဖြစ်ခြင်း):''' ကမ္ဘာ့ဘာသာစကား စစ်တမ်းများဖြစ်သော Glottolog၊ Ethnologue နှင့် ခေတ်သစ်နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ (Comparative Linguistics) ပညာရှင် အများစုက &quot;Sino-Tai&quot; သီအိုရီကို တရားဝင် လုံးဝပယ်ဖျက်ခဲ့ပြီး ခရာ-ဒိုင်ကို ကမ္ဘာ့အဓိက သီးခြားလွတ်လပ်သော ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် အခိုင်အမာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။

== သဒ္ဒါနှင့် အသံဗေဒလက္ခဏာများ ==

Kra–Dai ဘာသာစကားများတွင် စဉ်ဆက်မပြတ်တွေ့ရသည့်သဒ္ဒါပုံစံများမှာ -

'''သဒ္ဒါပုံစံ'''

SVO word order (Subject–Verb–Object)
ဥပမာ – “ႁဝ်းႁၵ်ႉသူ-ငါ+ချစ်တယ်+နင်-ฉันรักคุณ“
(မြန်မာစကားဟာ SOV ဖြစ်သဖြင့် “ငါနင့်ကိုချစ်တယ်”ပြောမှသာ အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သည်။)

'''Tonal system'''

Tone (နိမ့်မြင့်သံ) အစဉ်အလာဖြင့်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် တိုင်အနွယ်ဘာသာစကားများ တွင် tone များစွာရှိသည်။

'''Monosyllabic words'''

Kra–Dai languages တော်တော်များများတွင် ဗျည်းတစ်လုံး/အသံတစ်လုံးတည်းဖြင့် စကားလုံးတစ်လုံးဖွဲ့နိုင်ခြင်းရှိသည်။

'''Serial verb constructions'''

Verb တချို့ကို အတိုင်းအတာတူ ချိတ်ဆက်ရေးသားခြင်း။ (ဥပမာ: သွားယူ၊ လာစား)

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|*]]
[[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကား မိသားစုများ]]</text>
      <sha1>i8flh4w5cgj3tf1tnlws0i8p8lc7cd9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>291096</id>
    <revision>
      <id>1059579</id>
      <parentid>1059544</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* နန်းပိုးကျွန်းများ (နန်းပိုးရှောတိုး) */</comment>
      <origin>1059579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18833" sha1="tk9nq1l7cnnwtzcczflnodmcvq05lww" xml:space="preserve">[[File:Japan-Archipelago-Outlined-Islands-Map.png|thumb|upright=1.6|ဂျပန်ကျွန်းများကို ဖော်ပြထားသည့် ပုံကြမ်း]]

[[ဂျပန်နိုင်ငံ]]သည် ကျွန်းပေါင်း ၁၄,၁၂၅ ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် ကျွန်းနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုအထဲမှ ကျွန်း ၂၆၀ ခုသည် လူနေထိုင်ခြင်း မရှိပေ။&lt;ref name=&quot;asahi230215&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/14840218 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221010537/https://www.asahi.com/ajw/articles/14840218 |title=Japan has more than 14,000 islands, digital mapping reveals |first=Hirotaka |last= Kojo|date=February 15, 2023 |archive-date=February 21, 2023|work=[[The Asahi Shimbun]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/16/japan-sees-its-number-of-islands-double-after-recount |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301154105/https://www.theguardian.com/world/2023/feb/16/japan-sees-its-number-of-islands-double-after-recount |title=Japan sees its number of islands double after recount |first=Justin|last=McCurry |date=February 16, 2023 |archive-date=March 1, 2023|work=The Guardian}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ကျွန်းနိုင်ငံများထဲတွင် [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]]၊ [[မဒါဂတ်စကားနိုင်ငံ|မဂါဒတ်စကားနိုင်ငံ]]တို့ပြီးလျှင် တတိယမြောက်အကြီးဆုံး ကျွန်းနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;world-atlas&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/which-are-the-island-countries-of-the-world.html |title=Island Countries Of The World |publisher=WorldAtlas.com |access-date=2019-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171207094959/http://www.worldatlas.com/articles/which-are-the-island-countries-of-the-world.html | archive-date=2017-12-07}}&lt;/ref&gt; လူဦးရေအနေဖြင့် ကြည့်ပါက အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက်လူနေအထူထပ်ဆုံးကျွန်းနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။

၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်ကမ်းခြေစောင့်တပ်၏ ရှာဖွေစူးစမ်းမှုများအရ ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ကျွန်း ၆၈၅၂ ခု ရှိခဲ့သည်။ ထိုအချိန် စူးစမ်းလေ့လာမှုသည် စက္ကူမြေပုံပေါ်တွင် ဖော်ပြထားသည့် ကမ်းခြေမှ ၁၀၀ မီတာနှင့်အထက် ကျွန်းများကိုသာ ရေတွက်ထားခဲ့သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ဂျပန်ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်အာဏာပိုင်အဖွဲ့သည် ဒီဂျစ်တယ်မြေပုံနည်းပညာကို အသုံးပြု၍ ရေတွက်ခဲ့ရာ ကျွန်းပေါင်း ၁၄,၁၂၅ ခု ရှိသည်ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ ကျွန်းများအား သတ်မှတ်ပုံနှင့်ပတ်သက်၍ နိုင်ငံတကာစံနှုန်းမရှိသဖြင့် ကမ်းရိုးတန်းမှ ၁၀၀ မီတာနှင့် ထိုထက်ဝေးကွာသည့် ကျွန်းများကိုလည်း ထည့်သွင်းရေတွက်ထားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.gsi.go.jp/kihonjohochousa/pressrelease20230228.html
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302180055/https://www.gsi.go.jp/kihonjohochousa/pressrelease20230228.html |title=我が国の島を一定の条件のもと数えました。その結果、14,125島となりましたので、お知らせいたします。|date=February 28, 2023 |archive-date=March 2, 2023|work=[[Geospatial Information Authority of Japan]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;asahi230215&quot;/&gt;

==ဂျပန်ကျွန်းစု==
{{Main|ဂျပန်ကျွန်းစု}}

===ပင်မကျွန်းများ===
ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ပင်မကျွန်း လေးခု ရှိသည်။ ၎င်တို့မှာ -
*[[ဟော့ကိုင်းဒိုး]] - နိုင်ငံ၏ မြောက်ဘက်စွန်ဆုံးကျွန်းနှင့် ဒုတိယမြောက်အကြီးဆုံးကျွန်းသည်။ ဤကျွန်းသည် တတိယမြောက်လူနေအထူထပ်ဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။
*[[ဟွန်ရှူးကျွန်း|ဟွန်းရှူး]] - ဤကျွန်းသည် အကြီးဆုံးကျွန်းဖြစ်ကာ မြို့တော် တိုကျိုမြို့ တည်ရှိသည်။ နိုင်ငံ့လူဦးရေ၏ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းသည် ဤကျွန်းတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဟွန်းရှူးကျွန်းသည် တံတားများ၊ တူးမြောင်းများဖြင့် အခြားသောပင်မကျွန်းသုံးခုနှင့် ချိတ်ဆက်ထားသည်။
*[[ခယူးရှူးကျွန်း|ခယူးရှူး]] - တတိယမြောက်အကြီးဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ဒုတိယမြောက်လူဦးရေအထူထပ်ဆုံးဖြစ်ပြီး အာရှတိုက်ပင်ကုန်းမြေနှင့် အနီးဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။
*[[ရှိခိုခုကျွန်း|ရှိခိုခု]] - အသေးဆုံးနှင့် လူဦးရေအနည်းဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ဟွန်းရှူးကျွန်းနှင့် ခယူးရှူးကျွန်းအကြားတွင် တည်ရှိသည်။

===ဟော့ကိုင်းဒိုးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ကျွန်းများ===
* [[အိုးရှိမ၊ ဟော့ကိုင်းဒိုး|အိုးရှိမ]]
* [[အိုခုရှိရိကျွန်း]]
* [[တဲအုရိကျွန်း]]
* [[ရဲဘွန်းကျွန်း]]
* [[ရိရှိရိကျွန်း]]&lt;ref&gt;[[Louis-Frédéric|Nussbaum, Louis-Frédéric]]. (2005). [https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC&amp;pg=PA791 &quot;Rishiri-tō&quot;] in ''Japan Encyclopedia'', p. 791.&lt;/ref&gt;
* [[ယဂိရှိရိကျွန်း]]
*[[ခမိုမဲကျွန်း]]

===ဂျပန်ပင်လယ်ပြင်ရှိ ဟွန်းရှူးကျွန်းများ===
* [[အဝရှိမကျွန်း၊ နီးဂတ]]
* [[ခန်းမုရိဂျိမ]]
* [[ခုဆွတ်ဂျိမ၊ ကျိုတို]]
* [[မိဆွတ်ခဲဂျိမ]]
* [[နနဆွတ်ဂျိမကျွန်းငယ်များ]]
* [[နိုတိုဂျိမ]]
* [[အိုခိကျွန်းစု]]&lt;ref name=&quot;ponsonby332&quot;&gt;[[Richard Ponsonby-Fane|Ponsonby-Fane, Richard]]. (1962). ''Sovereign and Subject,'' p. 332.&lt;/ref&gt;
**[[ဒိုးဂေါ့ဂျိမ]]
**[[နခနိုရှိမ (ရှိမနဲ)|နခနိုရှိမ]]
**[[နိရှိနိုရှိမ (ရှိမနဲ)|နိရှိနိုရှိမ]]
**[[ချိဘုရိဂျိမ]]
* {{ill|အိုးမိဂျိမ|ja|青海島}}
* [[ဆဒိုကျွန်း]]&lt;ref name=&quot;ponsonby331&quot;&gt;Ponsonby-Fane, p. 331.&lt;/ref&gt;
* [[တခရှိမ၊ ရှိမနဲ]]
* [[တိုဘိရှိမ (ယမဂတ)]]
**{{ill|အိုရှခုဂျိမ|ja|御積島}}
* [[ဆွတ်နိုရှိမ]]
* [[အုမရှိမ၊ ရှိမနဲ]]

===တိုကျိုပင်လယ်အော်ရှိ ကျွန်းများ===
{{main|တိုကျိုပင်လယ်အော်}}
* [[အိပ်မက်ကျွန်း (ယူးမဲနော့ရှိမ)]]
* [[အိုးဒိုင်းဘ]] (လူလုပ်ကျွန်း)
* [[ဆရုရှိမ]] (သဘာဝ)
* {{ill|ဂျောနန်းကျွန်း|ja|城南島}}
* {{ill|ဟဲအိဝကျွန်း|ja|平和島}}
* {{ill|ရှောဝကျွန်း|ja|昭和島}}
* {{ill|ခဲအိဟင်းကျွန်း|ja|京浜島}}
* [[ဟနဲဒလေဆိပ်|တိုကျိုအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]] (လူလုပ်ကျွန်း)
* {{ill|ခဆွတ်ရှိမ |ja|勝島}}
* {{ill|ဟက်ခဲဂျိမ|ja|八景島}}
* {{ill|ဟိဂရှိအိဂိဂျိမ|ja|東扇島}}
* [[ဝခဆု]]
* {{ill|အိုးဂိရှိမ|ja|扇島}}
* {{interlanguage link multi|Ukishima-cho|lt=အုခိရှိမ|ja|浮島町 (川崎市)}}

===အိုဆာကာပင်လယ်အော်ရှိ ကျွန်းများ===
{{main|အိုဆာကာပင်လယ်အော်}}
* [[မအိရှိမ]]
* [[ယုမဲရှိမ]]
* {{ill|ဆခိရှိမ၊ အိုဆာကာ|ja|咲洲|lt=Sakishima}}
* [[ခန်ဆိုင်းနိုင်ငံတကာလေဆိပ်|ခန်းဆိုင်းအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]] (လူလုပ်ကျွန်း)
* [[ခိုးဘဲလေဆိပ်]] (လူလုပ်ကျွန်း)
* [[ဆိပ်ကမ်းကျွန်း]]
* [[ရော့ခိုးကျွန်း]]
* {{ill|မိနမိအရှိယဟမ|ja|南芦屋浜}}
* [[ဝခယမမရီနာမြို့]]
* {{ill|နိရှိနိုမိယဟမ|ja|西宮浜}}

===အိဆဲပင်လယ်အော်ရှိ ကျွန်းများ===
{{main|အိဆဲပင်လယ်အော်}}
* [[ချူးဘုဗဟိုအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]] (လူလုပ်ကျွန်း)
* [[ခမိရှိမ]]
* [[ခရှိခိုကျွန်း]]
* [[ခိုဇုခုမိကျွန်း]]
* [[မိခိမိုတိုပုလဲကျွန်း]]

===မုဆွတ်ပင်လယ်အော်ရှိ ကျွန်းများ===
{{main|မုဆွတ်ပင်လယ်အော်}}
* [[အိုးရှိမ (အအိုမိုရိ)]] |အိုးရှိမ]]
* [[တိုင်းဂျိမ]]

===နန်းပိုးကျွန်းများ (နန်းပိုးရှောတိုး)===
{{main|နန်းပိုးကျွန်းများ}}
[[File:Map_of_Izu_Islands.png|thumb|upright=1.4|အိဇုကျွန်းစု]]

*[[အိဇုကျွန်းများ]]&lt;ref name=&quot;nussbaum412&quot;&gt;Nussbaum, [https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC&amp;pg=PA412 &quot;''Izu Shotō''&quot;] at p. 412.&lt;/ref&gt;
**[[အအိုဂရှိမ]]&lt;ref&gt;Gotoh, H. ''et al.'' (2010). [https://books.google.com/books?id=Kc5xrqAD9fYC&amp;pg=PA187  &quot;Infrastructure Maintenance and Disaster Prevention Measures on Isolated Islands: the Case of the Izu Islands near Tokyo&quot;] in ''Island Sustainability'' (Favro, S., editor), p. 187.&lt;/ref&gt;
**[[ဟချိဂျောဂျိမ|ဟချိဂျော]]&lt;ref&gt;Nussbaum, [https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC&amp;pg=PA412 p. 412]; Ponsonby-Fane, p. 332.&lt;/ref&gt;
**[[အိဇုအိုးရှိမ]]&lt;ref&gt;Nussbaum, [https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC&amp;pg=PA761 &quot;Ōshima&quot;] at p. 761.&lt;/ref&gt;
**[[ခိုးဇုရှိမ]]&lt;ref name=&quot;nussbaum412&quot;/&gt;
**[[မိယခဲဂျိမ]]&lt;ref name=&quot;nussbaum412&quot;/&gt;
**[[မိခုရဂျိမ]]&lt;ref name=&quot;nussbaum412&quot;/&gt;
**[[နိအိဂျိမ]]&lt;ref name=&quot;nussbaum412&quot;/&gt;
**[[ရှိခိနဲဂျိမ]]&lt;ref name=&quot;nussbaum412&quot;/&gt;
**[[တိုရှိမ၊ တိုကျို|တိုရှိမကျွန်း]]&lt;ref name=&quot;nussbaum412&quot;/&gt;
**[[တိုရိရှိမ (အိဇုကျွန်းစု)|တိုရိရှိမ]]&lt;ref&gt;Nussbaum, [https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC&amp;pg=PA987 &quot;Torishima&quot;] at p. 987.&lt;/ref&gt;
**[[အုဒိုနဲရှိမ]]&lt;ref name=&quot;nussbaum412&quot;/&gt;
*[[အိုဂဆဝရကျွန်းများ]] ([[ဘိုးနင်းကျွန်းများ]])
**[[မုခိုဂျိမကျွန်းစု|မုခိုဂျိမ]] ရက်တိုး
**[[ချိချိဂျိမ]]&lt;ref name=&quot;nussbaum737&quot;&gt;Nussbaum, [https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC&amp;pg=PA737 &quot;Ogasawara Guntō&quot;] at p. 737.&lt;/ref&gt;
**[[ဟဟဂျိမ]]&lt;ref name=&quot;nussbaum737&quot; /&gt;
**[[ဘိုးနင်းကျွန်းစု|မုခိုဂျိမ]]
*[[Volcano Islands]] (ခဇန်းရက်တိုး, Kazan Rettō)
** [[Nishinoshima (Ogasawara)|Nishinoshima]]
** Kita Iwo Jima ([[North Iwo Jima]])
** [[Iwo Jima]]&lt;ref name=&quot;nussbaum737&quot; /&gt;
** Minami Iwo Jima ([[South Iwo Jima]])

===အခြားကျွန်းများ===
*[[Minami Torishima]] (Marcus Island)
*[[Enoshima]]
*[[Okino Torishima]] (Parece Vela)

===ခယူးရှူးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ကျွန်းများ===
ဤကျွန်းအများစုသည် အရှေ့တရုတ်ပင်လယ်ပြင်တွင် တည်ရှိသည်။
*[[Amakusa|Amakusa Islands]]
**[[Shimoshima Island, Amakusa]]
**[[Kamishima Island, Amakusa]]
*[[Nagashima Island, Kagoshima]]
*[[Aoshima, Miyazaki|Aoshima]]
*[[Gotō Islands]]&lt;ref name=&quot;ponsonby331&quot;/&gt;
*[[Danjo Islands]]
*{{ill|Hizentorishima|ja|鳥島 (長崎県)}}
*[[Hashima Island|Hashima]]&lt;ref&gt;Nussbaum, [https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC&amp;pg=PA294  &quot;Hashima&quot; at p. 294].&lt;/ref&gt;
*[[Hirado Island|Hirado]]&lt;ref name=&quot;ponsonby332&quot;/&gt;
*[[Iki Island|Iki]]
*[[Koshikijima Islands]]
**[[Shimokoshiki-jima]]
**[[Kamikoshiki-jima]]
*[[Tsushima Islands|Tsushima]]&lt;ref name=&quot;ponsonby331&quot;/&gt;
*[[Ukushima]]

===ရှိခိုခုပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ကျွန်းများ===
*[[Kuro-shima (Ehime)]]
*[[Nii Ōshima]]

===ရူးခယူးကျွန်းများ (နန်းဆဲရှောတိုး)===
{{main|Ryukyu Islands}}
[[File:Location_of_the_Ryukyu_Islands.JPG|thumb|upright=1.4|ရူးခယူးကျွန်းများ]]

====ဆဆွတ်နန်းကျွန်းများ====
{{main|Satsunan Islands}}
ကျွန်း၏ မြောက်ဘက်ပိုင်းတစ်ဝက်သည် ခယူးရှူးဒေသရှိ ခဂိုရှိမခရိုင်၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိသည်။

====အိုးဆုမိကျွန်းများ====
{{main|Ōsumi Islands}}
The North-Eastern Group:
*[[Tanegashima]]&lt;ref name=&quot;ponsonby331&quot;/&gt;
* [[Yakushima]]
* [[Kuchinoerabujima]]
* [[Mageshima]]
The North-Western Group:
* [[Iōjima, Kagoshima|Iōjima]]
* [[Shōwa Iōjima]]
* [https://www.google.com/maps/place/Kuroshima,+Mishima,+Kagoshima+District,+Kagoshima+890-0902,+Japan/@30.831093,129.8658229,12z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x3517d4295cfe122f:0xcf4c5c44daabe9ee!8m2!3d30.8327368!4d129.935018 Kuroshima]
*[https://www.google.com/maps/place/Takeshima/@30.8100241,130.4210341,14z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x353da4255a06b1b5:0x60b4e3632d7b1930!8m2!3d30.8101914!4d130.4287111 Takeshima]

====တိုခရကျွန်းများ====
{{main|Tokara Islands}}
* [[Kuchinoshima]]
* [[Nakanoshima (Kagoshima)]]
* [[Gajajima]]
* [[Suwanosejima]]
* [[Akusekijima]]
* [[Tairajima]]
* [[Kodakarajima]]
* [[Takarajima]]

====အမမိကျွန်းများ====
{{main|Amami Islands}}
* [[Amami Ōshima]]
* [[Kikaijima]]
* [[Kakeromajima]]
* [[Yoroshima]]
* [[Ukeshima]]
* [[Tokunoshima]]
* [[Okinoerabujima]]
* [[Yoronjima]]

====ရူးခယူးကျွန်းများ (''ရူးခယူးရှောတိုး'')====
ဤကျွန်း၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတစ်ဝက်သည် [[အိုခိနဝခရိုင်]]၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိသည်။

=====အိုခိနဝကျွန်းများ=====
{{main|Okinawa Islands}}

The Central Group or Ryukyu proper:
* [[Okinawa Island]]&lt;ref name=&quot;ponsonby332&quot;/&gt;
* [[Kumejima, Okinawa|Kumejima]]
* [[Iheyajima]]
* [[Izenajima]]
* [[Aguni Island|Agunijima]]
* [[Iejima]]
* [[Iōtorishima]]&lt;ref&gt;{{cite gvp|title=Io-Torishima|vn=282020|access-date=2022-03-16}}&lt;/ref&gt;
* [[Kerama Islands]]
** [[Tokashikijima]]
** [[Zamamijima]]
** [[Akajima]]
** [[Gerumajima]]
* [[Daitō Islands]]
** [[Kitadaitojima]]
** [[Minamidaitōjima]]
** [[Okidaitōjima]]

=====ဆခိရှိမကျွန်းများ=====
{{main|Sakishima Islands}}

Also known as the Further Isles:
* [[Miyako Islands]]
** [[Miyako-jima]]
** [[Ikema]]
** [[Ogami]]
** [[Irabu Island]]
** [[Shimoji-shima|Shimoji]]
** [[Kurima-jima]]
** [[Minna, Okinawa|Minna]]
** [[Tarama, Okinawa|Tarama]]
* [[Yaeyama Islands]]
** [[Iriomote]]
** [[Ishigaki Island|Ishigaki]]
** [[Taketomi]]
** [[Kohamajima|Kohama]]
** [[Kuroshima, Okinawa|Kuroshima]]
** [[Aragusuku]]
** [[Hatoma]]
** [[Yubujima]]
** [[Hateruma]]
** [[Yonaguni]]
* [[Senkaku Islands]] - controlled by Japan, [[Senkaku Islands dispute|disputed]] by [[China]] and [[Taiwan]].
** [[Uotsurijima]]
** [[Kuba Jima]]
** [[Taisho Jima]]
** [[Kita Kojima]]
** [[Minami Kojima]]

===ဆဲတိုကုန်းတွင်းပင်လယ်ကျွန်းများ===

==ပြင်ပလင့်များ==

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင်]]</text>
      <sha1>tk9nq1l7cnnwtzcczflnodmcvq05lww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059583</id>
      <parentid>1059579</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:31:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* နန်းပိုးကျွန်းများ (နန်းပိုးရှောတိုး) */</comment>
      <origin>1059583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18821" sha1="axrld4ufhjmvddlpfl3az1mgj66k9l0" xml:space="preserve">[[File:Japan-Archipelago-Outlined-Islands-Map.png|thumb|upright=1.6|ဂျပန်ကျွန်းများကို ဖော်ပြထားသည့် ပုံကြမ်း]]

[[ဂျပန်နိုင်ငံ]]သည် ကျွန်းပေါင်း ၁၄,၁၂၅ ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် ကျွန်းနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုအထဲမှ ကျွန်း ၂၆၀ ခုသည် လူနေထိုင်ခြင်း မရှိပေ။&lt;ref name=&quot;asahi230215&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/14840218 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221010537/https://www.asahi.com/ajw/articles/14840218 |title=Japan has more than 14,000 islands, digital mapping reveals |first=Hirotaka |last= Kojo|date=February 15, 2023 |archive-date=February 21, 2023|work=[[The Asahi Shimbun]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/16/japan-sees-its-number-of-islands-double-after-recount |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301154105/https://www.theguardian.com/world/2023/feb/16/japan-sees-its-number-of-islands-double-after-recount |title=Japan sees its number of islands double after recount |first=Justin|last=McCurry |date=February 16, 2023 |archive-date=March 1, 2023|work=The Guardian}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ကျွန်းနိုင်ငံများထဲတွင် [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]]၊ [[မဒါဂတ်စကားနိုင်ငံ|မဂါဒတ်စကားနိုင်ငံ]]တို့ပြီးလျှင် တတိယမြောက်အကြီးဆုံး ကျွန်းနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;world-atlas&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/which-are-the-island-countries-of-the-world.html |title=Island Countries Of The World |publisher=WorldAtlas.com |access-date=2019-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171207094959/http://www.worldatlas.com/articles/which-are-the-island-countries-of-the-world.html | archive-date=2017-12-07}}&lt;/ref&gt; လူဦးရေအနေဖြင့် ကြည့်ပါက အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက်လူနေအထူထပ်ဆုံးကျွန်းနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။

၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်ကမ်းခြေစောင့်တပ်၏ ရှာဖွေစူးစမ်းမှုများအရ ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ကျွန်း ၆၈၅၂ ခု ရှိခဲ့သည်။ ထိုအချိန် စူးစမ်းလေ့လာမှုသည် စက္ကူမြေပုံပေါ်တွင် ဖော်ပြထားသည့် ကမ်းခြေမှ ၁၀၀ မီတာနှင့်အထက် ကျွန်းများကိုသာ ရေတွက်ထားခဲ့သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ဂျပန်ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်အာဏာပိုင်အဖွဲ့သည် ဒီဂျစ်တယ်မြေပုံနည်းပညာကို အသုံးပြု၍ ရေတွက်ခဲ့ရာ ကျွန်းပေါင်း ၁၄,၁၂၅ ခု ရှိသည်ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ ကျွန်းများအား သတ်မှတ်ပုံနှင့်ပတ်သက်၍ နိုင်ငံတကာစံနှုန်းမရှိသဖြင့် ကမ်းရိုးတန်းမှ ၁၀၀ မီတာနှင့် ထိုထက်ဝေးကွာသည့် ကျွန်းများကိုလည်း ထည့်သွင်းရေတွက်ထားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.gsi.go.jp/kihonjohochousa/pressrelease20230228.html
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302180055/https://www.gsi.go.jp/kihonjohochousa/pressrelease20230228.html |title=我が国の島を一定の条件のもと数えました。その結果、14,125島となりましたので、お知らせいたします。|date=February 28, 2023 |archive-date=March 2, 2023|work=[[Geospatial Information Authority of Japan]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;asahi230215&quot;/&gt;

==ဂျပန်ကျွန်းစု==
{{Main|ဂျပန်ကျွန်းစု}}

===ပင်မကျွန်းများ===
ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ပင်မကျွန်း လေးခု ရှိသည်။ ၎င်တို့မှာ -
*[[ဟော့ကိုင်းဒိုး]] - နိုင်ငံ၏ မြောက်ဘက်စွန်ဆုံးကျွန်းနှင့် ဒုတိယမြောက်အကြီးဆုံးကျွန်းသည်။ ဤကျွန်းသည် တတိယမြောက်လူနေအထူထပ်ဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။
*[[ဟွန်ရှူးကျွန်း|ဟွန်းရှူး]] - ဤကျွန်းသည် အကြီးဆုံးကျွန်းဖြစ်ကာ မြို့တော် တိုကျိုမြို့ တည်ရှိသည်။ နိုင်ငံ့လူဦးရေ၏ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းသည် ဤကျွန်းတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဟွန်းရှူးကျွန်းသည် တံတားများ၊ တူးမြောင်းများဖြင့် အခြားသောပင်မကျွန်းသုံးခုနှင့် ချိတ်ဆက်ထားသည်။
*[[ခယူးရှူးကျွန်း|ခယူးရှူး]] - တတိယမြောက်အကြီးဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ဒုတိယမြောက်လူဦးရေအထူထပ်ဆုံးဖြစ်ပြီး အာရှတိုက်ပင်ကုန်းမြေနှင့် အနီးဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။
*[[ရှိခိုခုကျွန်း|ရှိခိုခု]] - အသေးဆုံးနှင့် လူဦးရေအနည်းဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ဟွန်းရှူးကျွန်းနှင့် ခယူးရှူးကျွန်းအကြားတွင် တည်ရှိသည်။

===ဟော့ကိုင်းဒိုးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ကျွန်းများ===
* [[အိုးရှိမ၊ ဟော့ကိုင်းဒိုး|အိုးရှိမ]]
* [[အိုခုရှိရိကျွန်း]]
* [[တဲအုရိကျွန်း]]
* [[ရဲဘွန်းကျွန်း]]
* [[ရိရှိရိကျွန်း]]&lt;ref&gt;[[Louis-Frédéric|Nussbaum, Louis-Frédéric]]. (2005). [https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC&amp;pg=PA791 &quot;Rishiri-tō&quot;] in ''Japan Encyclopedia'', p. 791.&lt;/ref&gt;
* [[ယဂိရှိရိကျွန်း]]
*[[ခမိုမဲကျွန်း]]

===ဂျပန်ပင်လယ်ပြင်ရှိ ဟွန်းရှူးကျွန်းများ===
* [[အဝရှိမကျွန်း၊ နီးဂတ]]
* [[ခန်းမုရိဂျိမ]]
* [[ခုဆွတ်ဂျိမ၊ ကျိုတို]]
* [[မိဆွတ်ခဲဂျိမ]]
* [[နနဆွတ်ဂျိမကျွန်းငယ်များ]]
* [[နိုတိုဂျိမ]]
* [[အိုခိကျွန်းစု]]&lt;ref name=&quot;ponsonby332&quot;&gt;[[Richard Ponsonby-Fane|Ponsonby-Fane, Richard]]. (1962). ''Sovereign and Subject,'' p. 332.&lt;/ref&gt;
**[[ဒိုးဂေါ့ဂျိမ]]
**[[နခနိုရှိမ (ရှိမနဲ)|နခနိုရှိမ]]
**[[နိရှိနိုရှိမ (ရှိမနဲ)|နိရှိနိုရှိမ]]
**[[ချိဘုရိဂျိမ]]
* {{ill|အိုးမိဂျိမ|ja|青海島}}
* [[ဆဒိုကျွန်း]]&lt;ref name=&quot;ponsonby331&quot;&gt;Ponsonby-Fane, p. 331.&lt;/ref&gt;
* [[တခရှိမ၊ ရှိမနဲ]]
* [[တိုဘိရှိမ (ယမဂတ)]]
**{{ill|အိုရှခုဂျိမ|ja|御積島}}
* [[ဆွတ်နိုရှိမ]]
* [[အုမရှိမ၊ ရှိမနဲ]]

===တိုကျိုပင်လယ်အော်ရှိ ကျွန်းများ===
{{main|တိုကျိုပင်လယ်အော်}}
* [[အိပ်မက်ကျွန်း (ယူးမဲနော့ရှိမ)]]
* [[အိုးဒိုင်းဘ]] (လူလုပ်ကျွန်း)
* [[ဆရုရှိမ]] (သဘာဝ)
* {{ill|ဂျောနန်းကျွန်း|ja|城南島}}
* {{ill|ဟဲအိဝကျွန်း|ja|平和島}}
* {{ill|ရှောဝကျွန်း|ja|昭和島}}
* {{ill|ခဲအိဟင်းကျွန်း|ja|京浜島}}
* [[ဟနဲဒလေဆိပ်|တိုကျိုအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]] (လူလုပ်ကျွန်း)
* {{ill|ခဆွတ်ရှိမ |ja|勝島}}
* {{ill|ဟက်ခဲဂျိမ|ja|八景島}}
* {{ill|ဟိဂရှိအိဂိဂျိမ|ja|東扇島}}
* [[ဝခဆု]]
* {{ill|အိုးဂိရှိမ|ja|扇島}}
* {{interlanguage link multi|Ukishima-cho|lt=အုခိရှိမ|ja|浮島町 (川崎市)}}

===အိုဆာကာပင်လယ်အော်ရှိ ကျွန်းများ===
{{main|အိုဆာကာပင်လယ်အော်}}
* [[မအိရှိမ]]
* [[ယုမဲရှိမ]]
* {{ill|ဆခိရှိမ၊ အိုဆာကာ|ja|咲洲|lt=Sakishima}}
* [[ခန်ဆိုင်းနိုင်ငံတကာလေဆိပ်|ခန်းဆိုင်းအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]] (လူလုပ်ကျွန်း)
* [[ခိုးဘဲလေဆိပ်]] (လူလုပ်ကျွန်း)
* [[ဆိပ်ကမ်းကျွန်း]]
* [[ရော့ခိုးကျွန်း]]
* {{ill|မိနမိအရှိယဟမ|ja|南芦屋浜}}
* [[ဝခယမမရီနာမြို့]]
* {{ill|နိရှိနိုမိယဟမ|ja|西宮浜}}

===အိဆဲပင်လယ်အော်ရှိ ကျွန်းများ===
{{main|အိဆဲပင်လယ်အော်}}
* [[ချူးဘုဗဟိုအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]] (လူလုပ်ကျွန်း)
* [[ခမိရှိမ]]
* [[ခရှိခိုကျွန်း]]
* [[ခိုဇုခုမိကျွန်း]]
* [[မိခိမိုတိုပုလဲကျွန်း]]

===မုဆွတ်ပင်လယ်အော်ရှိ ကျွန်းများ===
{{main|မုဆွတ်ပင်လယ်အော်}}
* [[အိုးရှိမ (အအိုမိုရိ)]] |အိုးရှိမ]]
* [[တိုင်းဂျိမ]]

===နန်းပိုးကျွန်းများ (နန်းပိုးရှောတိုး)===
{{main|နန်းပိုးကျွန်းစု}}
[[File:Map_of_Izu_Islands.png|thumb|upright=1.4|အိဇုကျွန်းစု]]

*[[အိဇုကျွန်းစု]]&lt;ref name=&quot;nussbaum412&quot;&gt;Nussbaum, [https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC&amp;pg=PA412 &quot;''Izu Shotō''&quot;] at p. 412.&lt;/ref&gt;
**[[အအိုဂရှိမ]]&lt;ref&gt;Gotoh, H. ''et al.'' (2010). [https://books.google.com/books?id=Kc5xrqAD9fYC&amp;pg=PA187  &quot;Infrastructure Maintenance and Disaster Prevention Measures on Isolated Islands: the Case of the Izu Islands near Tokyo&quot;] in ''Island Sustainability'' (Favro, S., editor), p. 187.&lt;/ref&gt;
**[[ဟချိဂျောဂျိမ|ဟချိဂျော]]&lt;ref&gt;Nussbaum, [https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC&amp;pg=PA412 p. 412]; Ponsonby-Fane, p. 332.&lt;/ref&gt;
**[[အိဇုအိုးရှိမ]]&lt;ref&gt;Nussbaum, [https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC&amp;pg=PA761 &quot;Ōshima&quot;] at p. 761.&lt;/ref&gt;
**[[ခိုးဇုရှိမ]]&lt;ref name=&quot;nussbaum412&quot;/&gt;
**[[မိယခဲဂျိမ]]&lt;ref name=&quot;nussbaum412&quot;/&gt;
**[[မိခုရဂျိမ]]&lt;ref name=&quot;nussbaum412&quot;/&gt;
**[[နိအိဂျိမ]]&lt;ref name=&quot;nussbaum412&quot;/&gt;
**[[ရှိခိနဲဂျိမ]]&lt;ref name=&quot;nussbaum412&quot;/&gt;
**[[တိုရှိမ၊ တိုကျို|တိုရှိမကျွန်း]]&lt;ref name=&quot;nussbaum412&quot;/&gt;
**[[တိုရိရှိမ (အိဇုကျွန်းစု)|တိုရိရှိမ]]&lt;ref&gt;Nussbaum, [https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC&amp;pg=PA987 &quot;Torishima&quot;] at p. 987.&lt;/ref&gt;
**[[အုဒိုနဲရှိမ]]&lt;ref name=&quot;nussbaum412&quot;/&gt;
*[[အိုဂဆဝရကျွန်းများ]] ([[ဘိုးနင်းကျွန်းများ]])
**[[မုခိုဂျိမကျွန်းစု|မုခိုဂျိမ]] ရက်တိုး
**[[ချိချိဂျိမ]]&lt;ref name=&quot;nussbaum737&quot;&gt;Nussbaum, [https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC&amp;pg=PA737 &quot;Ogasawara Guntō&quot;] at p. 737.&lt;/ref&gt;
**[[ဟဟဂျိမ]]&lt;ref name=&quot;nussbaum737&quot; /&gt;
**[[ဘိုးနင်းကျွန်းစု|မုခိုဂျိမ]]
*[[Volcano Islands]] (ခဇန်းရက်တိုး, Kazan Rettō)
** [[Nishinoshima (Ogasawara)|Nishinoshima]]
** Kita Iwo Jima ([[North Iwo Jima]])
** [[Iwo Jima]]&lt;ref name=&quot;nussbaum737&quot; /&gt;
** Minami Iwo Jima ([[South Iwo Jima]])

===အခြားကျွန်းများ===
*[[Minami Torishima]] (Marcus Island)
*[[Enoshima]]
*[[Okino Torishima]] (Parece Vela)

===ခယူးရှူးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ကျွန်းများ===
ဤကျွန်းအများစုသည် အရှေ့တရုတ်ပင်လယ်ပြင်တွင် တည်ရှိသည်။
*[[Amakusa|Amakusa Islands]]
**[[Shimoshima Island, Amakusa]]
**[[Kamishima Island, Amakusa]]
*[[Nagashima Island, Kagoshima]]
*[[Aoshima, Miyazaki|Aoshima]]
*[[Gotō Islands]]&lt;ref name=&quot;ponsonby331&quot;/&gt;
*[[Danjo Islands]]
*{{ill|Hizentorishima|ja|鳥島 (長崎県)}}
*[[Hashima Island|Hashima]]&lt;ref&gt;Nussbaum, [https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC&amp;pg=PA294  &quot;Hashima&quot; at p. 294].&lt;/ref&gt;
*[[Hirado Island|Hirado]]&lt;ref name=&quot;ponsonby332&quot;/&gt;
*[[Iki Island|Iki]]
*[[Koshikijima Islands]]
**[[Shimokoshiki-jima]]
**[[Kamikoshiki-jima]]
*[[Tsushima Islands|Tsushima]]&lt;ref name=&quot;ponsonby331&quot;/&gt;
*[[Ukushima]]

===ရှိခိုခုပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ကျွန်းများ===
*[[Kuro-shima (Ehime)]]
*[[Nii Ōshima]]

===ရူးခယူးကျွန်းများ (နန်းဆဲရှောတိုး)===
{{main|Ryukyu Islands}}
[[File:Location_of_the_Ryukyu_Islands.JPG|thumb|upright=1.4|ရူးခယူးကျွန်းများ]]

====ဆဆွတ်နန်းကျွန်းများ====
{{main|Satsunan Islands}}
ကျွန်း၏ မြောက်ဘက်ပိုင်းတစ်ဝက်သည် ခယူးရှူးဒေသရှိ ခဂိုရှိမခရိုင်၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိသည်။

====အိုးဆုမိကျွန်းများ====
{{main|Ōsumi Islands}}
The North-Eastern Group:
*[[Tanegashima]]&lt;ref name=&quot;ponsonby331&quot;/&gt;
* [[Yakushima]]
* [[Kuchinoerabujima]]
* [[Mageshima]]
The North-Western Group:
* [[Iōjima, Kagoshima|Iōjima]]
* [[Shōwa Iōjima]]
* [https://www.google.com/maps/place/Kuroshima,+Mishima,+Kagoshima+District,+Kagoshima+890-0902,+Japan/@30.831093,129.8658229,12z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x3517d4295cfe122f:0xcf4c5c44daabe9ee!8m2!3d30.8327368!4d129.935018 Kuroshima]
*[https://www.google.com/maps/place/Takeshima/@30.8100241,130.4210341,14z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x353da4255a06b1b5:0x60b4e3632d7b1930!8m2!3d30.8101914!4d130.4287111 Takeshima]

====တိုခရကျွန်းများ====
{{main|Tokara Islands}}
* [[Kuchinoshima]]
* [[Nakanoshima (Kagoshima)]]
* [[Gajajima]]
* [[Suwanosejima]]
* [[Akusekijima]]
* [[Tairajima]]
* [[Kodakarajima]]
* [[Takarajima]]

====အမမိကျွန်းများ====
{{main|Amami Islands}}
* [[Amami Ōshima]]
* [[Kikaijima]]
* [[Kakeromajima]]
* [[Yoroshima]]
* [[Ukeshima]]
* [[Tokunoshima]]
* [[Okinoerabujima]]
* [[Yoronjima]]

====ရူးခယူးကျွန်းများ (''ရူးခယူးရှောတိုး'')====
ဤကျွန်း၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတစ်ဝက်သည် [[အိုခိနဝခရိုင်]]၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိသည်။

=====အိုခိနဝကျွန်းများ=====
{{main|Okinawa Islands}}

The Central Group or Ryukyu proper:
* [[Okinawa Island]]&lt;ref name=&quot;ponsonby332&quot;/&gt;
* [[Kumejima, Okinawa|Kumejima]]
* [[Iheyajima]]
* [[Izenajima]]
* [[Aguni Island|Agunijima]]
* [[Iejima]]
* [[Iōtorishima]]&lt;ref&gt;{{cite gvp|title=Io-Torishima|vn=282020|access-date=2022-03-16}}&lt;/ref&gt;
* [[Kerama Islands]]
** [[Tokashikijima]]
** [[Zamamijima]]
** [[Akajima]]
** [[Gerumajima]]
* [[Daitō Islands]]
** [[Kitadaitojima]]
** [[Minamidaitōjima]]
** [[Okidaitōjima]]

=====ဆခိရှိမကျွန်းများ=====
{{main|Sakishima Islands}}

Also known as the Further Isles:
* [[Miyako Islands]]
** [[Miyako-jima]]
** [[Ikema]]
** [[Ogami]]
** [[Irabu Island]]
** [[Shimoji-shima|Shimoji]]
** [[Kurima-jima]]
** [[Minna, Okinawa|Minna]]
** [[Tarama, Okinawa|Tarama]]
* [[Yaeyama Islands]]
** [[Iriomote]]
** [[Ishigaki Island|Ishigaki]]
** [[Taketomi]]
** [[Kohamajima|Kohama]]
** [[Kuroshima, Okinawa|Kuroshima]]
** [[Aragusuku]]
** [[Hatoma]]
** [[Yubujima]]
** [[Hateruma]]
** [[Yonaguni]]
* [[Senkaku Islands]] - controlled by Japan, [[Senkaku Islands dispute|disputed]] by [[China]] and [[Taiwan]].
** [[Uotsurijima]]
** [[Kuba Jima]]
** [[Taisho Jima]]
** [[Kita Kojima]]
** [[Minami Kojima]]

===ဆဲတိုကုန်းတွင်းပင်လယ်ကျွန်းများ===

==ပြင်ပလင့်များ==

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင်]]</text>
      <sha1>axrld4ufhjmvddlpfl3az1mgj66k9l0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာများ စာရင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293249</id>
    <revision>
      <id>1059648</id>
      <parentid>1059470</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <origin>1059648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6455" sha1="9ehctg2cj42vj6a0gg2xstnqv3f6tqj" xml:space="preserve">
ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်စာရင်းဝင်နေရာ (၂၇) ခု ရှိသည်။ နေရာ (၃) ခုသည် စစ်ဆေးဆဲဖြစ်သည်။ ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် နေရာလေးခုဖြင့် ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ပထမဆုံးအဖြစ် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးအကြိမ် စာရင်းတွင် ပါဝင်လာသည်မှာ [[အဆုခနှင့် ဖုဂျိဝရ ရှေးဟောင်းမြို့တော်များ]] ဖြစ်ပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်သည်။ စာရင်းဝင် နေရာ ၂၇ ခုထဲတွင် ၂၂ ခုသည် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သက်ဆိုင်ပြီး၊ ၅ ခုသည် သဘာဝအသွင်အပြင်များကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Corbusier&quot;&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1321 |title=The Architectural Work of Le Corbusier, an Outstanding Contribution to the Modern Movement |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=10 December 2020 |archive-date=24 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124215521/https://whc.unesco.org/en/list/1321 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်ကော်မတီတွင် လေးကြိမ်တိုင် အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ပါဝင်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Japan&quot;&gt;{{cite web |title=Japan |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/jp |access-date=20 November 2024 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=5 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805220232/http://whc.unesco.org/en/statesparties/JP/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

{{location map+ |Japan |float=center|width=950 |caption=Location of World Heritage Sites within Japan. The [[Bonin Islands|Ogasawara Islands]] are not shown.|places=
{{location map~ |Japan |lat=34.616667 |long=135.733333 |label=[[Buddhist Monuments in the Hōryū-ji Area|Hōryū-ji]]|position=top}}
{{location map~ |Japan |lat=34.839444 |long=134.693889 |label=[[ဟိမဲဂျိရဲတိုက်|ဟိမဲဂျိ]]|position=top}}
{{location map~ |Japan |lat=30.358611 |long=130.528611 |label=[[ယခုရှိမ]]}}
{{location map~ |Japan |lat=40.47 |long=140.13 |label=[[Shirakami-Sanchi]]|position=left}}
{{location map~ |Japan |lat=35.021667 |long=135.755611 |label=[[Historic Monuments of Ancient Kyoto (Kyoto, Uji and Otsu Cities)|Kyoto]]|position=top}}
{{location map~ |Japan |lat=36.256944 |long=136.906389 |label=[[Historic Villages of Shirakawa-gō and Gokayama|Shirakawa-gō and Gokayama]]|position=top}}
{{location map~ |Japan |lat=34.399417 |long=132.455083 |label=[[ဟီရိုရှီးမားငြိမ်းချမ်းရေးအထိမ်းအမှတ်အဆောက်အဦ]]|position=right}}
{{location map~ |Japan |lat=34.295833 |long=132.319722 |label=[[အိဆွတ်ခုရှိမနတ်ကျောင်းတော်]]|position=left}}
{{location map~ |Japan |lat=34.681389 |long=135.848333 |label=[[Historic Monuments of Ancient Nara|Nara]]|position=right}}
{{location map~ |Japan |lat=36.75 |long=139.6 |label=[[နစ်ခိုးမြို့ရှိ နတ်ကျောင်းတော်နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များ|နစ်ခိုးမြို့]]}}
{{location map~ |Japan |lat=26.5 |long=128 |label=[[Gusuku Sites and Related Properties of the Kingdom of Ryukyu|Ryukyu]]}}
{{location map~ |Japan |lat=34.2125 |long=135.586389 |label=[[Sacred Sites and Pilgrimage Routes in the Kii Mountain Range|Kii Mountain Range]]|position=bottom}}
{{location map~ |Japan |lat=44.1 |long=145.183333 |label=[[ရှိရဲတိုခိုအမျိုးသားဥယျာဉ်|ရှိရဲတိုခို]]}}
{{location map~ |Japan |lat=35.107222 |long=132.4375 |label=[[Iwami Ginzan Silver Mine|Iwami Ginzan]]|position=top}}
{{location map~ |Japan |lat=38.983333 |long=141.116667 |label=[[Historic Monuments and Sites of Hiraizumi|Hiraizumi]]}}
{{location map~ |Japan |lat=32.582222 |long=138.863444 |label=[[ဘိုးနင်းကျွန်းစု|အိုဂဆဝရ]] &lt;br&gt; (Not shown on map.)}}
{{Location map~ |Japan |lat=32.422222|long=138.863444|mark=Black Down Arrow.png|position=right}}
{{location map~ |Japan |lat=35.2139 |long=138.4339 |label=[[ဖူဂျီတောင်]]|position=top}}
{{location map~ |Japan |lat=36.255278 |long=138.887778 |label=[[Tomioka Silk Mill|Tomioka]]|position=top}}
{{location map~ |Japan |lat=32.627459|long=129.738313 |label=[[Sites of Japan's Meiji Industrial Revolution: Iron and Steel, Shipbuilding and Coal Mining|Meiji Sites]]|position=top}}
{{location map~ |Japan |lat=35.715280|long=139.775790 |label=[[National Museum of Western Art]]}}
{{location map~ |Japan |lat=34.246418|long=130.105147 |label=[[Sacred Island of Okinoshima and Associated Sites in the Munakata Region|Okinoshima]]|position=top}}&lt;!--location of Okinoshima indicated --&gt;
{{location map~ |Japan |lat=34.564|long=135.487 |label=[[Kofun]]|position=left}}
{{location map~ |Japan |lat=28.279167|long=129.378333 |label=[[အမမိအိုးရှိမ]]|position=left}}
{{location map~ |Japan |lat=40.81103|long=140.698491 |label=[[Jōmon Prehistoric Sites in Northern Japan|Jōmon Prehistoric Sites]]|position=right}}
{{location map~ |Japan |lat=38.041619|long=138.255881 |label=[[ဆဒိုမိုင်းတွင်း]]|position=top}}
{{location map~ |Japan |lat=32.734106 |long=129.870236|label=[[Hidden Christian Sites in the Nagasaki Region|Christian Sites]]|position=bottom}}
{{location map~ |Japan |lat=34.473413 |long=135.821125|label=[[Ancient Capitals of Asuka and Fujiwara|Asuka and Fujiwara]]|position=right}}
}}

==ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာများ==
==ပြင်ပလင့်များ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}</text>
      <sha1>9ehctg2cj42vj6a0gg2xstnqv3f6tqj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မုခ်ဝ:လက်ရှိဖြစ်ရပ်များ/၂၀၂၆ အောက်တိုဘာ ၂၀</title>
    <ns>100</ns>
    <id>293258</id>
    <revision>
      <id>1059633</id>
      <parentid>1059532</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1059633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="857" sha1="lraue0q583sz7n4kir19zt1h0vil57x" xml:space="preserve">{{Current events|year=2026|month=10|day=20|content=

&lt;!-- All news items below this line --&gt;
'''ဥပဒေနှင့် ရာဇဝတ်မှု'''
*ဥပဒေနှင့် မညီဘဲ ဆေးခြောက်သိုလှောင်ရောင်းချသည့် [[ဘန်ကောက်မြို့]]ရှိ ဇိမ်ခံအိမ်ကြီးတစ်ခုကို ထိုင်းရဲတပ်ဖွဲ့က ဝင်ရောက်ဖမ်းဆီးစဉ် မြန်မာအလုပ်သမား လေးဦးပါ ဖမ်းဆီးခံလိုက်ရကြောင်း ထိုင်းရဲတပ်ဖွဲ့က ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။ [https://www.bbc.com/burmese/live/cr15jkvwpd4vt (BBC)]

&lt;!-- All news items above this line --&gt;}}</text>
      <sha1>lraue0q583sz7n4kir19zt1h0vil57x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059634</id>
      <parentid>1059633</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1059634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1467" sha1="jl7m296jsqfmrm8z1ul6o1t1v1hq83d" xml:space="preserve">{{Current events|year=2026|month=10|day=20|content=

&lt;!-- All news items below this line --&gt;
'''ဥပဒေနှင့် ရာဇဝတ်မှု'''
*ဥပဒေနှင့် မညီဘဲ ဆေးခြောက်သိုလှောင်ရောင်းချသည့် [[ဘန်ကောက်မြို့]]ရှိ ဇိမ်ခံအိမ်ကြီးတစ်ခုကို ထိုင်းရဲတပ်ဖွဲ့က ဝင်ရောက်ဖမ်းဆီးစဉ် မြန်မာအလုပ်သမား လေးဦးပါ ဖမ်းဆီးခံလိုက်ရကြောင်း ထိုင်းရဲတပ်ဖွဲ့က ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။ [https://www.bbc.com/burmese/live/cr15jkvwpd4vt (BBC)]
*[[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း၊ [[ချင်းမိုင်မြို့]]တွင် အထောက်အထားမဲ့ မြန်မာနိုင်ငံသား ၂၇ ဦးကို ချင်းမိုင်ဘူတာရုံ၌ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ဖမ်းဆီးရမိခဲ့ကြောင်း မယ့်ပင်းရဲစခန်းက သတင်းထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။ [https://www.bbc.com/burmese/live/cr15jkvwpd4vt (BBC)]

&lt;!-- All news items above this line --&gt;}}</text>
      <sha1>jl7m296jsqfmrm8z1ul6o1t1v1hq83d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ချိချိဂျိမ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293261</id>
    <revision>
      <id>1059589</id>
      <parentid>1059545</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:49:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ဘိုးနင်းကျွန်းစု]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1059589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2026" sha1="n90oit3z15lsi8or3mvimsh1t8in39y" xml:space="preserve">
'''ချိချိဂျိမ''' (父島) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဘိုးနင်းကျွန်းစုတွင် အကြီးဆုံးနှင့် လူဦးရေအများဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ချိချိဂျိမသည် အိအိုးဂျိမ၏ မြောက်ဘက် ၂၄၀ ကီလိုမီတာခန့် (၁၅၀ မိုင်) အကွာတွင် ရှိသည်။ ဧရိယာ ၂၃.၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၉.၁ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ကျွန်း၌ လူဦးရေ ၂,၁၂၀ ဦးခန့် နေထိုင်သည်။ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ပင်မကုန်းမြေသို့ သွားမည်ဆိုပါက နေ့ဘက်ခရီးရှည်ဖယ်ရီရေယာဉ်ကို စီးနင်းရမည် ဖြစ်သည်။ ဤရေယာဉ်သည်လည်း တစ်လလျှင် အကြိမ်အနည်းငယ်သာ ပြေးဆွဲသည်။ ကျွန်းသည် တိုကျိုမြို့ပြအစိုးရ၏ လက်အောက်ရှိ အိုဂဆဝရခရိုင်ခွဲ၊ အိုဂဆဝရရွာ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိသည်။ ဤကျွန်းနှင့် အိဇုကျွန်းစုတို့ကို စုပေါင်းကာ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ နန်းပိုးကျွန်းစုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။

==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
==ပြင်ပလင့်များ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဘိုးနင်းကျွန်းစု]]</text>
      <sha1>n90oit3z15lsi8or3mvimsh1t8in39y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059590</id>
      <parentid>1059589</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:တိုကျိုမြို့ရှိ ကျွန်းများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1059590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2120" sha1="9vafo3l10eht9o5h5u9pcdr9tsntgnc" xml:space="preserve">
'''ချိချိဂျိမ''' (父島) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဘိုးနင်းကျွန်းစုတွင် အကြီးဆုံးနှင့် လူဦးရေအများဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ချိချိဂျိမသည် အိအိုးဂျိမ၏ မြောက်ဘက် ၂၄၀ ကီလိုမီတာခန့် (၁၅၀ မိုင်) အကွာတွင် ရှိသည်။ ဧရိယာ ၂၃.၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၉.၁ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ကျွန်း၌ လူဦးရေ ၂,၁၂၀ ဦးခန့် နေထိုင်သည်။ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ပင်မကုန်းမြေသို့ သွားမည်ဆိုပါက နေ့ဘက်ခရီးရှည်ဖယ်ရီရေယာဉ်ကို စီးနင်းရမည် ဖြစ်သည်။ ဤရေယာဉ်သည်လည်း တစ်လလျှင် အကြိမ်အနည်းငယ်သာ ပြေးဆွဲသည်။ ကျွန်းသည် တိုကျိုမြို့ပြအစိုးရ၏ လက်အောက်ရှိ အိုဂဆဝရခရိုင်ခွဲ၊ အိုဂဆဝရရွာ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိသည်။ ဤကျွန်းနှင့် အိဇုကျွန်းစုတို့ကို စုပေါင်းကာ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ နန်းပိုးကျွန်းစုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။

==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
==ပြင်ပလင့်များ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဘိုးနင်းကျွန်းစု]]
[[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ ကျွန်းများ]]</text>
      <sha1>9vafo3l10eht9o5h5u9pcdr9tsntgnc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059591</id>
      <parentid>1059590</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:49:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1059591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2214" sha1="pm3f2ql8a17qbm4acoaqdlpt9q06bfk" xml:space="preserve">
'''ချိချိဂျိမ''' (父島) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဘိုးနင်းကျွန်းစုတွင် အကြီးဆုံးနှင့် လူဦးရေအများဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ချိချိဂျိမသည် အိအိုးဂျိမ၏ မြောက်ဘက် ၂၄၀ ကီလိုမီတာခန့် (၁၅၀ မိုင်) အကွာတွင် ရှိသည်။ ဧရိယာ ၂၃.၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၉.၁ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ကျွန်း၌ လူဦးရေ ၂,၁၂၀ ဦးခန့် နေထိုင်သည်။ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ပင်မကုန်းမြေသို့ သွားမည်ဆိုပါက နေ့ဘက်ခရီးရှည်ဖယ်ရီရေယာဉ်ကို စီးနင်းရမည် ဖြစ်သည်။ ဤရေယာဉ်သည်လည်း တစ်လလျှင် အကြိမ်အနည်းငယ်သာ ပြေးဆွဲသည်။ ကျွန်းသည် တိုကျိုမြို့ပြအစိုးရ၏ လက်အောက်ရှိ အိုဂဆဝရခရိုင်ခွဲ၊ အိုဂဆဝရရွာ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိသည်။ ဤကျွန်းနှင့် အိဇုကျွန်းစုတို့ကို စုပေါင်းကာ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ နန်းပိုးကျွန်းစုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။

==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
==ပြင်ပလင့်များ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဘိုးနင်းကျွန်းစု]]
[[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ ကျွန်းများ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]]</text>
      <sha1>pm3f2ql8a17qbm4acoaqdlpt9q06bfk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059593</id>
      <parentid>1059591</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <origin>1059593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4172" sha1="qgsaih7dn6c68uhlil0o7pxkg2976kq" xml:space="preserve">{{Infobox Islands
| name                    = ချိချိဂျိမ
| image                   = Chichijima-retto.png
| native_name             = {{No bold|{{Nihongo2|父島}}}}
| native_name_link        = 
| image_caption           = ချိချိဂျိမ၊ အနိဂျိမနှင့် အိုတိုးတိုဂျိမတို့ပါဝင်သည့် မြေပုံ
| image_size              = 
| pushpin_map             = Japan complete
| pushpin_label           = Chichijima
| pushpin_label_position  = {{coord|27|4|0|N|142|12|30|E|type:isle|display=inline}}
| pushpin_alt             = 
| pushpin_relief          = 
| pushpin_caption         = 
| map_custom              = 
| nickname                = 
| location                = [[Pacific Ocean]]
| coordinates             = {{Coord|27|4|0|N|142|12|30|E|type:isle}}
| archipelago             = [[Ogasawara Islands]]
| total_islands           = 
| major_islands           = 
| area_km2                = 23.45
| length_km               = 
| width_km                = 
| coastline_km            = 
| highest_mount           = 
| elevation_m             = 326
| country                 = Japan
| country_admin_divisions_title = [[Prefectures of Japan|Prefecture]]
| country_admin_divisions = [[Tokyo]]
| country_admin_divisions_title_1 = [[Subprefectures of Japan|Subprefecture]]
| country_admin_divisions_1 = [[Ogasawara Subprefecture]]
| country_admin_divisions_title_2 = [[Villages of Japan|Village]]
| country_admin_divisions_2 = [[Ogasawara, Tokyo|Ogasawara]]
| population              = 2,120
| population_as_of        = 2021
| density_km2             = 90.4
| ethnic_groups           = [[Japanese people|Japanese]], [[Bonin Islanders]]
| additional_info         = 
}}

'''ချိချိဂျိမ''' (父島) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဘိုးနင်းကျွန်းစုတွင် အကြီးဆုံးနှင့် လူဦးရေအများဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ချိချိဂျိမသည် အိအိုးဂျိမ၏ မြောက်ဘက် ၂၄၀ ကီလိုမီတာခန့် (၁၅၀ မိုင်) အကွာတွင် ရှိသည်။ ဧရိယာ ၂၃.၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၉.၁ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ကျွန်း၌ လူဦးရေ ၂,၁၂၀ ဦးခန့် နေထိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.soumu.metro.tokyo.lg.jp/07ogasawara/guidance/summary.html|title=支庁の案内: 管内概要 (Japanese)|access-date=2022-06-16|date=2021-04-01}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ပင်မကုန်းမြေသို့ သွားမည်ဆိုပါက နေ့ဘက်ခရီးရှည်ဖယ်ရီရေယာဉ်ကို စီးနင်းရမည် ဖြစ်သည်။ ဤရေယာဉ်သည်လည်း တစ်လလျှင် အကြိမ်အနည်းငယ်သာ ပြေးဆွဲသည်။ ကျွန်းသည် တိုကျိုမြို့ပြအစိုးရ၏ လက်အောက်ရှိ အိုဂဆဝရခရိုင်ခွဲ၊ အိုဂဆဝရရွာ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိသည်။ ဤကျွန်းနှင့် အိဇုကျွန်းစုတို့ကို စုပေါင်းကာ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ နန်းပိုးကျွန်းစုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။

==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
==ပြင်ပလင့်များ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဘိုးနင်းကျွန်းစု]]
[[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ ကျွန်းများ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]]</text>
      <sha1>qgsaih7dn6c68uhlil0o7pxkg2976kq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059594</id>
      <parentid>1059593</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:52:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် */</comment>
      <origin>1059594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4273" sha1="bycaw1i5onpafdtixtor5jgsx0hruuq" xml:space="preserve">{{Infobox Islands
| name                    = ချိချိဂျိမ
| image                   = Chichijima-retto.png
| native_name             = {{No bold|{{Nihongo2|父島}}}}
| native_name_link        = 
| image_caption           = ချိချိဂျိမ၊ အနိဂျိမနှင့် အိုတိုးတိုဂျိမတို့ပါဝင်သည့် မြေပုံ
| image_size              = 
| pushpin_map             = Japan complete
| pushpin_label           = Chichijima
| pushpin_label_position  = {{coord|27|4|0|N|142|12|30|E|type:isle|display=inline}}
| pushpin_alt             = 
| pushpin_relief          = 
| pushpin_caption         = 
| map_custom              = 
| nickname                = 
| location                = [[Pacific Ocean]]
| coordinates             = {{Coord|27|4|0|N|142|12|30|E|type:isle}}
| archipelago             = [[Ogasawara Islands]]
| total_islands           = 
| major_islands           = 
| area_km2                = 23.45
| length_km               = 
| width_km                = 
| coastline_km            = 
| highest_mount           = 
| elevation_m             = 326
| country                 = Japan
| country_admin_divisions_title = [[Prefectures of Japan|Prefecture]]
| country_admin_divisions = [[Tokyo]]
| country_admin_divisions_title_1 = [[Subprefectures of Japan|Subprefecture]]
| country_admin_divisions_1 = [[Ogasawara Subprefecture]]
| country_admin_divisions_title_2 = [[Villages of Japan|Village]]
| country_admin_divisions_2 = [[Ogasawara, Tokyo|Ogasawara]]
| population              = 2,120
| population_as_of        = 2021
| density_km2             = 90.4
| ethnic_groups           = [[Japanese people|Japanese]], [[Bonin Islanders]]
| additional_info         = 
}}

'''ချိချိဂျိမ''' (父島) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဘိုးနင်းကျွန်းစုတွင် အကြီးဆုံးနှင့် လူဦးရေအများဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ချိချိဂျိမသည် အိအိုးဂျိမ၏ မြောက်ဘက် ၂၄၀ ကီလိုမီတာခန့် (၁၅၀ မိုင်) အကွာတွင် ရှိသည်။ ဧရိယာ ၂၃.၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၉.၁ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ကျွန်း၌ လူဦးရေ ၂,၁၂၀ ဦးခန့် နေထိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.soumu.metro.tokyo.lg.jp/07ogasawara/guidance/summary.html|title=支庁の案内: 管内概要 (Japanese)|access-date=2022-06-16|date=2021-04-01}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ပင်မကုန်းမြေသို့ သွားမည်ဆိုပါက နေ့ဘက်ခရီးရှည်ဖယ်ရီရေယာဉ်ကို စီးနင်းရမည် ဖြစ်သည်။ ဤရေယာဉ်သည်လည်း တစ်လလျှင် အကြိမ်အနည်းငယ်သာ ပြေးဆွဲသည်။ ကျွန်းသည် တိုကျိုမြို့ပြအစိုးရ၏ လက်အောက်ရှိ အိုဂဆဝရခရိုင်ခွဲ၊ အိုဂဆဝရရွာ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိသည်။ ဤကျွန်းနှင့် အိဇုကျွန်းစုတို့ကို စုပေါင်းကာ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ နန်းပိုးကျွန်းစုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။

==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
*[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]]

==ပြင်ပလင့်များ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဘိုးနင်းကျွန်းစု]]
[[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ ကျွန်းများ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]]</text>
      <sha1>bycaw1i5onpafdtixtor5jgsx0hruuq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059595</id>
      <parentid>1059594</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* ပြင်ပလင့်များ */</comment>
      <origin>1059595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4229" sha1="h47fs32pq3na3c72vsc4jwb8zxjp1d6" xml:space="preserve">{{Infobox Islands
| name                    = ချိချိဂျိမ
| image                   = Chichijima-retto.png
| native_name             = {{No bold|{{Nihongo2|父島}}}}
| native_name_link        = 
| image_caption           = ချိချိဂျိမ၊ အနိဂျိမနှင့် အိုတိုးတိုဂျိမတို့ပါဝင်သည့် မြေပုံ
| image_size              = 
| pushpin_map             = Japan complete
| pushpin_label           = Chichijima
| pushpin_label_position  = {{coord|27|4|0|N|142|12|30|E|type:isle|display=inline}}
| pushpin_alt             = 
| pushpin_relief          = 
| pushpin_caption         = 
| map_custom              = 
| nickname                = 
| location                = [[Pacific Ocean]]
| coordinates             = {{Coord|27|4|0|N|142|12|30|E|type:isle}}
| archipelago             = [[Ogasawara Islands]]
| total_islands           = 
| major_islands           = 
| area_km2                = 23.45
| length_km               = 
| width_km                = 
| coastline_km            = 
| highest_mount           = 
| elevation_m             = 326
| country                 = Japan
| country_admin_divisions_title = [[Prefectures of Japan|Prefecture]]
| country_admin_divisions = [[Tokyo]]
| country_admin_divisions_title_1 = [[Subprefectures of Japan|Subprefecture]]
| country_admin_divisions_1 = [[Ogasawara Subprefecture]]
| country_admin_divisions_title_2 = [[Villages of Japan|Village]]
| country_admin_divisions_2 = [[Ogasawara, Tokyo|Ogasawara]]
| population              = 2,120
| population_as_of        = 2021
| density_km2             = 90.4
| ethnic_groups           = [[Japanese people|Japanese]], [[Bonin Islanders]]
| additional_info         = 
}}

'''ချိချိဂျိမ''' (父島) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဘိုးနင်းကျွန်းစုတွင် အကြီးဆုံးနှင့် လူဦးရေအများဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ချိချိဂျိမသည် အိအိုးဂျိမ၏ မြောက်ဘက် ၂၄၀ ကီလိုမီတာခန့် (၁၅၀ မိုင်) အကွာတွင် ရှိသည်။ ဧရိယာ ၂၃.၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၉.၁ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ကျွန်း၌ လူဦးရေ ၂,၁၂၀ ဦးခန့် နေထိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.soumu.metro.tokyo.lg.jp/07ogasawara/guidance/summary.html|title=支庁の案内: 管内概要 (Japanese)|access-date=2022-06-16|date=2021-04-01}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ပင်မကုန်းမြေသို့ သွားမည်ဆိုပါက နေ့ဘက်ခရီးရှည်ဖယ်ရီရေယာဉ်ကို စီးနင်းရမည် ဖြစ်သည်။ ဤရေယာဉ်သည်လည်း တစ်လလျှင် အကြိမ်အနည်းငယ်သာ ပြေးဆွဲသည်။ ကျွန်းသည် တိုကျိုမြို့ပြအစိုးရ၏ လက်အောက်ရှိ အိုဂဆဝရခရိုင်ခွဲ၊ အိုဂဆဝရရွာ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိသည်။ ဤကျွန်းနှင့် အိဇုကျွန်းစုတို့ကို စုပေါင်းကာ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ နန်းပိုးကျွန်းစုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။

==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
*[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]]

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဘိုးနင်းကျွန်းစု]]
[[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ ကျွန်းများ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]]</text>
      <sha1>h47fs32pq3na3c72vsc4jwb8zxjp1d6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059622</id>
      <parentid>1059595</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <origin>1059622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4245" sha1="ng0394logs15bti2pnc7vuiikfl3co6" xml:space="preserve">{{Infobox Islands
| name                    = ချိချိဂျိမ
| image                   = Chichijima-retto.png
| native_name             = {{No bold|{{Nihongo2|父島}}}}
| native_name_link        = 
| image_caption           = ချိချိဂျိမ၊ အနိဂျိမနှင့် အိုတိုးတိုဂျိမတို့ပါဝင်သည့် မြေပုံ
| image_size              = 
| pushpin_map             = Japan complete
| pushpin_label           = Chichijima
| pushpin_label_position  = {{coord|27|4|0|N|142|12|30|E|type:isle|display=inline}}
| pushpin_alt             = 
| pushpin_relief          = 
| pushpin_caption         = 
| map_custom              = 
| nickname                = 
| location                = [[Pacific Ocean]]
| coordinates             = {{Coord|27|4|0|N|142|12|30|E|type:isle}}
| archipelago             = [[Ogasawara Islands]]
| total_islands           = 
| major_islands           = 
| area_km2                = 23.45
| length_km               = 
| width_km                = 
| coastline_km            = 
| highest_mount           = 
| elevation_m             = 326
| country                 = Japan
| country_admin_divisions_title = [[Prefectures of Japan|Prefecture]]
| country_admin_divisions = [[Tokyo]]
| country_admin_divisions_title_1 = [[Subprefectures of Japan|Subprefecture]]
| country_admin_divisions_1 = [[Ogasawara Subprefecture]]
| country_admin_divisions_title_2 = [[Villages of Japan|Village]]
| country_admin_divisions_2 = [[Ogasawara, Tokyo|Ogasawara]]
| population              = 2,120
| population_as_of        = 2021
| density_km2             = 90.4
| ethnic_groups           = [[Japanese people|Japanese]], [[Bonin Islanders]]
| additional_info         = 
}}

'''ချိချိဂျိမ''' (父島) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဘိုးနင်းကျွန်းစု]]တွင် အကြီးဆုံးနှင့် လူဦးရေအများဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ချိချိဂျိမသည် [[အိအိုးဂျိမ]]၏ မြောက်ဘက် ၂၄၀ ကီလိုမီတာခန့် (၁၅၀ မိုင်) အကွာတွင် ရှိသည်။ ဧရိယာ ၂၃.၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၉.၁ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ကျွန်း၌ လူဦးရေ ၂,၁၂၀ ဦးခန့် နေထိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.soumu.metro.tokyo.lg.jp/07ogasawara/guidance/summary.html|title=支庁の案内: 管内概要 (Japanese)|access-date=2022-06-16|date=2021-04-01}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ပင်မကုန်းမြေသို့ သွားမည်ဆိုပါက နေ့ဘက်ခရီးရှည်ဖယ်ရီရေယာဉ်ကို စီးနင်းရမည် ဖြစ်သည်။ ဤရေယာဉ်သည်လည်း တစ်လလျှင် အကြိမ်အနည်းငယ်သာ ပြေးဆွဲသည်။ ကျွန်းသည် တိုကျိုမြို့ပြအစိုးရ၏ လက်အောက်ရှိ အိုဂဆဝရခရိုင်ခွဲ၊ အိုဂဆဝရရွာ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိသည်။ ဤကျွန်းနှင့် [[အိဇုကျွန်းစု]]တို့ကို စုပေါင်းကာ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ နန်းပိုးကျွန်းစုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။

==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
*[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]]

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဘိုးနင်းကျွန်းစု]]
[[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ ကျွန်းများ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]]</text>
      <sha1>ng0394logs15bti2pnc7vuiikfl3co6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059623</id>
      <parentid>1059622</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <origin>1059623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4249" sha1="9jcq5njl1s38iux4x55q4ltfanl4t6x" xml:space="preserve">{{Infobox Islands
| name                    = ချိချိဂျိမ
| image                   = Chichijima-retto.png
| native_name             = {{No bold|{{Nihongo2|父島}}}}
| native_name_link        = 
| image_caption           = ချိချိဂျိမ၊ အနိဂျိမနှင့် အိုတိုးတိုဂျိမတို့ပါဝင်သည့် မြေပုံ
| image_size              = 
| pushpin_map             = Japan complete
| pushpin_label           = Chichijima
| pushpin_label_position  = {{coord|27|4|0|N|142|12|30|E|type:isle|display=inline}}
| pushpin_alt             = 
| pushpin_relief          = 
| pushpin_caption         = 
| map_custom              = 
| nickname                = 
| location                = [[Pacific Ocean]]
| coordinates             = {{Coord|27|4|0|N|142|12|30|E|type:isle}}
| archipelago             = [[Ogasawara Islands]]
| total_islands           = 
| major_islands           = 
| area_km2                = 23.45
| length_km               = 
| width_km                = 
| coastline_km            = 
| highest_mount           = 
| elevation_m             = 326
| country                 = Japan
| country_admin_divisions_title = [[Prefectures of Japan|Prefecture]]
| country_admin_divisions = [[Tokyo]]
| country_admin_divisions_title_1 = [[Subprefectures of Japan|Subprefecture]]
| country_admin_divisions_1 = [[Ogasawara Subprefecture]]
| country_admin_divisions_title_2 = [[Villages of Japan|Village]]
| country_admin_divisions_2 = [[Ogasawara, Tokyo|Ogasawara]]
| population              = 2,120
| population_as_of        = 2021
| density_km2             = 90.4
| ethnic_groups           = [[Japanese people|Japanese]], [[Bonin Islanders]]
| additional_info         = 
}}

'''ချိချိဂျိမ''' (父島) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဘိုးနင်းကျွန်းစု]]တွင် အကြီးဆုံးနှင့် လူဦးရေအများဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ချိချိဂျိမသည် [[အိအိုးဂျိမ]]၏ မြောက်ဘက် ၂၄၀ ကီလိုမီတာခန့် (၁၅၀ မိုင်) အကွာတွင် ရှိသည်။ ဧရိယာ ၂၃.၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၉.၁ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ကျွန်း၌ လူဦးရေ ၂,၁၂၀ ဦးခန့် နေထိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.soumu.metro.tokyo.lg.jp/07ogasawara/guidance/summary.html|title=支庁の案内: 管内概要 (Japanese)|access-date=2022-06-16|date=2021-04-01}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ပင်မကုန်းမြေသို့ သွားမည်ဆိုပါက နေ့ဘက်ခရီးရှည်ဖယ်ရီရေယာဉ်ကို စီးနင်းရမည် ဖြစ်သည်။ ဤရေယာဉ်သည်လည်း တစ်လလျှင် အကြိမ်အနည်းငယ်သာ ပြေးဆွဲသည်။ ကျွန်းသည် တိုကျိုမြို့ပြအစိုးရ၏ လက်အောက်ရှိ အိုဂဆဝရခရိုင်ခွဲ၊ အိုဂဆဝရရွာ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိသည်။ ဤကျွန်းနှင့် [[အိဇုကျွန်းစု]]တို့ကို စုပေါင်းကာ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ [[နန်းပိုးကျွန်းစု]]အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။

==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
*[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]]

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဘိုးနင်းကျွန်းစု]]
[[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ ကျွန်းများ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]]</text>
      <sha1>9jcq5njl1s38iux4x55q4ltfanl4t6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စပယ်ဖြူနု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293266</id>
    <revision>
      <id>1059562</id>
      <timestamp>2026-10-20T14:48:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KinoIsHere</username>
        <id>144344</id>
      </contributor>
      <comment>[[စပယ်ဖြူနု]] စာမျက်နှာကို [[စံပယ်ဖြူနု]] သို့ KinoIsHereက ရွှေ့ခဲ့သည်: စာလုံးပေါင်းအမှား</comment>
      <origin>1059562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="paumxybgp2ht2fz9zgt26wc6xsepsw7" xml:space="preserve">#REDIRECT [[စံပယ်ဖြူနု]]</text>
      <sha1>paumxybgp2ht2fz9zgt26wc6xsepsw7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059588</id>
      <parentid>1059562</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>အမည်မှန်သို့ ဆောင်းပါးရွှေ့ပြီး ဖြစ်သဖြင့် ဖျက်ပစ်ရန်</comment>
      <origin>1059588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11" sha1="i3ivwgg793ry976qg2ak9jnjk4epd7m" xml:space="preserve">{{db-self}}</text>
      <sha1>i3ivwgg793ry976qg2ak9jnjk4epd7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2-အုပ်စု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293267</id>
    <revision>
      <id>1059564</id>
      <timestamp>2026-10-20T18:44:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''2-အုပ်စု''' (2-group) သို့မဟုတ် '''ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ အုပ်စု''' (categorical group) သို့မဟုတ် '''gr-ကတ်တဂိုရီ''' (gr-category) ဆိုသည်မှာ [[မော်ဖစ်ဇင်]] (morphism) တိုင်း ပြေ...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1059564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18655" sha1="80l20toiagwykhui2tnwk9e0ae53m5e" xml:space="preserve">'''2-အုပ်စု''' (2-group) သို့မဟုတ် '''ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ အုပ်စု''' (categorical group) သို့မဟုတ် '''gr-ကတ်တဂိုရီ''' (gr-category) ဆိုသည်မှာ [[မော်ဖစ်ဇင်]] (morphism) တိုင်း ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်ပြီး (invertible) အရာဝတ္ထု (object) တိုင်း [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်|အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တိုင်အောင်]] ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော (invertible up to isomorphism) [[မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ|မိုနွိုက်ဒယ်ကတ်တဂိုရီ]] (monoidal category) တစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Baez &amp; Lauda (2004), p. 5.&lt;/ref&gt; ခေတ်သစ် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများသီအိုရီ]] (higher category theory) တွင် 2-အုပ်စုသည် သာမန်အားဖြင့် အားနည်းသော မိုနွိုက်ဒယ် [[ဂရုပွိုက်]] (weak monoidal groupoid) တစ်ခု ဖြစ်ပြီး [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|သာမန်အုပ်စု]] (ordinary group) ၏ ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification) ကို ဖွဲ့စည်းကာ 1-ဖြတ်တောက်ထားသော (1-truncated) အားနည်းသော &lt;math&gt;\infty&lt;/math&gt;-အုပ်စု (weak \infty-group) တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ တိကျသော 2-အုပ်စု (strict 2-group) သည် တိကျသော ပြောင်းပြန်များ (strict inverses) ရှိသည့် တိကျသော မိုနွိုက်ဒယ် ဂရုပွိုက် (strict monoidal groupoid) တစ်ခု ဖြစ်သည်။
== ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ (Formal Definitions) ==
&lt;math&gt;\mathcal{G}&lt;/math&gt; ကို သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီနှင့် ထပ်တူညီသော (essentially small) [[မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ|မိုနွိုက်ဒယ်ကတ်တဂိုရီ]] (monoidal category) &lt;math&gt;(\mathcal{G}, \otimes, I, a, l, r)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် &lt;math&gt;\otimes\colon \mathcal{G} \times \mathcal{G} \to \mathcal{G}&lt;/math&gt; သည် မိုနွိုက်ဒယ် [[တန်ဆာ မြှောက်လဒ်|တန်ဆာမြှောက်လဒ်]] [[ဖန်တာ]] (monoidal tensor product functor) ဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;I&lt;/math&gt; သည် ယူနစ်အရာဝတ္ထု (unit object) ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် &lt;math&gt;a_{A,B,C}\colon (A \otimes B) \otimes C \xrightarrow{\sim} A \otimes (B \otimes C)&lt;/math&gt; သည် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) ၏ မက်လိန်း ပဉ္စဂံ [[နဂိုမှန်အဆို]] (Mac Lane pentagon axiom) ကို ကျေနပ်စေသော [[ဖက်စပ်ရအသွင်ပြောင်းခြင်း]] [[သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း#သဘာဝ_အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်_(Natural_Isomorphism)|သဘာဝအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (associator natural isomorphism) ဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;l_A\colon I \otimes A \xrightarrow{\sim} A&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;r_A\colon A \otimes I \xrightarrow{\sim} A&lt;/math&gt; တို့သည် တြိဂံ [[နဂိုမှန်အဆို]] (triangle axiom) ကို ကျေနပ်စေသော ယူနစ်အသွင်ပြောင်းခြင်း သဘာဝအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များ (unitor natural isomorphisms) ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;Mac Lane (1998), p. 162.&lt;/ref&gt;
ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\mathcal{G}&lt;/math&gt; သည် အောက်ပါ အခြေအနေနှစ်ရပ်ကို ကျေနပ်ပါက ၎င်းကို '''2-အုပ်စု''' (2-group) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။&lt;ref&gt;Hoàng (1975), p. 12.&lt;/ref&gt;
* အခြေခံ ကတ်တဂိုရီ (underlying category) &lt;math&gt;\mathcal{G}&lt;/math&gt; သည် [[ဂရုပွိုက်]] (groupoid) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ [[မော်ဖစ်ဇင်]] (morphism) &lt;math&gt;f\colon A \to B&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် &lt;math&gt;f \circ f^{-1} = \mathrm{id}_B&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;f^{-1} \circ f = \mathrm{id}_A&lt;/math&gt; ဖြစ်စေသည့် ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် (inverse morphism) &lt;math&gt;f^{-1}\colon B \to A&lt;/math&gt; တည်ရှိသည်။
*  အရာဝတ္ထု (object) တိုင်းသည် အားနည်းစွာ ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သည် (weakly invertible)။ ဆိုလိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;A \in \mathrm{Ob}(\mathcal{G})&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် အောက်ပါ [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်|အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များ]] (isomorphisms) တပ်ဆင်ထားသည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;B \in \mathrm{Ob}(\mathcal{G})&lt;/math&gt; တည်ရှိသည်။
:&lt;math&gt;e_A\colon A \otimes B \xrightarrow{\sim} I, \qquad i_A\colon B \otimes A \xrightarrow{\sim} I&lt;/math&gt;
'''တိကျသော 2-အုပ်စု''' (strict 2-group) ဆိုသည်မှာ &lt;math&gt;\mathcal{G}&lt;/math&gt; သည် ဂရုပွိုက်ဖြစ်ပြီး ဖက်စပ်ရအသွင်ပြောင်းခြင်း (associator) နှင့် ယူနစ်အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (unitors) သည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များ (identity morphisms) ဖြစ်သည့်အပြင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; တိုင်း၌ အောက်ပါအတိုင်း ကျေနပ်သော တိကျသည့် ပြောင်းပြန်အရာဝတ္ထု (strict inverse object) &lt;math&gt;A^{-1}&lt;/math&gt; ရှိသည့် တိကျသော မိုနွိုက်ဒယ်ကတ်တဂိုရီ (strict monoidal category) &lt;math&gt;(\mathcal{G}, \otimes, I)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Baez &amp; Lauda (2004), p. 14.&lt;/ref&gt;
:&lt;math&gt;A \otimes A^{-1} = I = A^{-1} \otimes A&lt;/math&gt;
== ကြက်ခြေခတ်မော်ဂျူးများနှင့် ထပ်တူညီမှု (Equivalence with Crossed Modules) ==
အုပ်စုများ၏ ကြက်ခြေခတ်မော်ဂျူး (crossed module of groups) ဆိုသည်မှာ &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;H&lt;/math&gt; တို့သည် [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စုများ]] (groups) ဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;\partial\colon H \to G&lt;/math&gt; သည် [[အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်|အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (group homomorphism) ဖြစ်ကာ &lt;math&gt;\alpha\colon G \to \mathrm{Aut}(H)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;H&lt;/math&gt; အပေါ်သို့ [[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်|အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ]] (automorphisms) ဖြင့် &lt;math&gt;g \cdot h = \alpha(g)(h)&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသော &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ [[အုပ်စုသက်ရောက်ချက်]] (group action) ဖြစ်သည့်အပြင် အောက်ပါ ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှု အခြေအနေ (compatibility conditions) နှစ်ရပ်ကို ကျေနပ်စေသော လေးခုတွဲ (quadruple) &lt;math&gt;(G, H, \partial, \alpha)&lt;/math&gt; တစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Baez &amp; Lauda (2004), p. 22.&lt;/ref&gt;
*  &lt;math&gt;g \in G, h \in H&lt;/math&gt; အားလုံးအတွက် &lt;math&gt;\partial(g \cdot h) = g \, \partial(h) \, g^{-1}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
*  &lt;math&gt;h_1, h_2 \in H&lt;/math&gt; အားလုံးအတွက် &lt;math&gt;\partial(h_1) \cdot h_2 = h_1 h_2 h_1^{-1}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
တိကျသော 2-အုပ်စုများ၏ [[2-ကတ်တဂိုရီ]] (2-category) သည် ကြက်ခြေခတ်မော်ဂျူးများ၏ 2-ကတ်တဂိုရီနှင့် [[ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု|ထပ်တူညီသည်]] (equivalent)။&lt;ref&gt;Baez &amp; Lauda (2004), p. 25.&lt;/ref&gt; ပေးထားသော ကြက်ခြေခတ်မော်ဂျူး &lt;math&gt;(G, H, \partial, \alpha)&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် သက်ဆိုင်ရာ တိကျသော 2-အုပ်စု (strict 2-group) တွင် အရာဝတ္ထုအုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ရှိပြီး မော်ဖစ်ဇင်အုပ်စုကို တစ်ပိုင်းတိုက်ရိုက်မြှောက်လဒ် (semidirect product) &lt;math&gt;H \rtimes G&lt;/math&gt; ဖြင့် ပေးထားကာ အရင်းအမြစ်ပုံဖော်မှု (source map) မှာ &lt;math&gt;s(h, g) = g&lt;/math&gt; ဖြစ်ပြီး ပစ်မှတ်ပုံဖော်မှု (target map) မှာ &lt;math&gt;t(h, g) = \partial(h)g&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
'''2-အုပ်စုများကို တိကျသောအသွင်ပြောင်းခြင်း သီအိုရမ်''' (Strictification of 2-Groups theorem)။ အားနည်းသော 2-အုပ်စု (weak 2-group) တိုင်းသည် တိကျသော 2-အုပ်စုတစ်ခုနှင့် ဘိုင်ထပ်တူညီသည် (biequivalent)။&lt;ref&gt;Hoàng (1975), p. 45.&lt;/ref&gt;
== မပြောင်းလဲသောဂုဏ်သတ္တိများနှင့် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း (Invariants and Cohomological Classification) ==
&lt;math&gt;\mathcal{G}&lt;/math&gt; ကို သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီနှင့် ထပ်တူညီသော (essentially small) 2-အုပ်စု (2-group) တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းသည် အောက်ပါ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာမပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိများ (algebraic invariants) ကို သတ်မှတ်ပေးသည်။&lt;ref&gt;Hoàng (1975), p. 30.&lt;/ref&gt;
*  &lt;math&gt;\otimes&lt;/math&gt; အောက်ရှိ အရာဝတ္ထုများ၏ [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]]အတန်းအစားများ (isomorphism classes) ပါဝင်သော [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အခြေခံအုပ်စု]] (fundamental group) &lt;math&gt;\pi_1(\mathcal{G}) = \mathrm{Ob}(\mathcal{G}) / \sim&lt;/math&gt;
*  မိုနွိုက်ဒယ် ယူနစ်အရာဝတ္ထု (monoidal unit object) &lt;math&gt;I&lt;/math&gt; ၏ [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်|အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ]] (endomorphisms) ပါဝင်ပြီး အက်ခ်မန်း-ဟီလ်တန် သက်သေပြချက် (Eckmann–Hilton argument) အရ အဘီလီယန်ဖြစ်သော [[အဘီလီယန်အုပ်စု]] (abelian group) &lt;math&gt;\pi_2(\mathcal{G}) = \mathrm{Aut}_\mathcal{G}(I)&lt;/math&gt;
*  [[အုပ်စုသက်ရောက်ချက်]] (group action) &lt;math&gt;\rho\colon \pi_1(\mathcal{G}) \to \mathrm{Aut}(\pi_2(\mathcal{G}))&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ ဤတွင် အတန်းအစား &lt;math&gt;[A] \in \pi_1(\mathcal{G})&lt;/math&gt; နှင့် [[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်]] (automorphism) &lt;math&gt;f \in \pi_2(\mathcal{G})&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် အစုဝင် &lt;math&gt;\rho([A])(f)&lt;/math&gt; သည် ပုံမှန် ယူနစ်အသွင်ပြောင်းမှုဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက်များအရ &lt;math&gt;u \otimes \mathrm{id}_A = \mathrm{id}_A \otimes f&lt;/math&gt; ကို ကျေနပ်စေသည့် တစ်ခုတည်းသော အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;u \in \mathrm{Aut}_\mathcal{G}(I)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
*  [[ဖက်စပ်ရအသွင်ပြောင်းခြင်း]] အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (associator isomorphism) &lt;math&gt;a_{A,B,C}\colon (A \otimes B) \otimes C \xrightarrow{\sim} A \otimes (B \otimes C)&lt;/math&gt; သည် စံသတ်မှတ်ထားသော 3-ဒွန်တွဲကွင်းပိတ် (normalized 3-cocycle) တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးပြီး ၎င်း၏ [[ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ]]အတန်းအစား (cohomology class) &lt;math&gt;[\alpha] \in H^3(\pi_1(\mathcal{G}), \pi_2(\mathcal{G}))&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;\mathcal{G}&lt;/math&gt; ၏ ဆင်း မပြောင်းလဲသောဂုဏ်သတ္တိ (Sinh invariant) ဖြစ်သည်။
'''ဟွမ်ရွှမ်ဆင်း အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း သီအိုရမ်''' (Hoàng Xuân Sính Classification theorem)။ သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီနှင့် ထပ်တူညီသော 2-အုပ်စုများ၏ ထပ်တူညီမှုအတန်းအစားများသည် &lt;math&gt;\pi_1&lt;/math&gt; မှာ အုပ်စု၊ &lt;math&gt;\pi_2&lt;/math&gt; မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု၊ &lt;math&gt;\rho\colon \pi_1 \to \mathrm{Aut}(\pi_2)&lt;/math&gt; မှာ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်နှင့် &lt;math&gt;h \in H^3(\pi_1, \pi_2)&lt;/math&gt; မှာ အိုင်လန်ဘာ့ဂ်-မက်လိန်း အုပ်စုဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (Eilenberg–MacLane group cohomology) အတွင်းရှိ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီအတန်းအစားဖြစ်သည့် လေးခုတွဲများ &lt;math&gt;(\pi_1, \pi_2, \rho, h)&lt;/math&gt; ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အတန်းအစားများနှင့် [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်တစ်နည်းအရ]] ကိုက်ညီသည် (correspond bijectively)။&lt;ref&gt;Hoàng (1975), p. 38.&lt;/ref&gt;
== တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ လက်တွေ့ဖော်ဆောင်မှု (Topological Realization) ==
အခြေခံအမှတ်ပါသော၊ လမ်းကြောင်းဆက်စပ်နေသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း]] (pointed, path-connected topological space) &lt;math&gt;(X, x)&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် အခြေခံ 2-အုပ်စု (fundamental 2-group) &lt;math&gt;\Pi_2(X, x)&lt;/math&gt; ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထုများ (objects) သည် &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; ရှိ အခြေခံအမှတ်ရှိ ကွင်းပိတ်များ (based loops) ဖြစ်ပြီး ဆက်စပ်ပေါင်းစည်းခြင်း (concatenation) ကို မိုနွိုက်ဒယ် မြှောက်လဒ်အဖြစ် ထားရှိကာ [[မော်ဖစ်ဇင်|မော်ဖစ်ဇင်များ]] (morphisms) သည် ကွင်းပိတ်များအကြား အခြေခံအမှတ်ကိုမပြောင်းလဲစေသော [[ဟိုမိုတိုပီ]]အတန်းအစားများ (basepoint-preserving homotopy classes of homotopies) ဖြစ်သည့် 2-အုပ်စု (2-group) ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Baez &amp; Lauda (2004), p. 60.&lt;/ref&gt;
အခြေခံ 2-အုပ်စုသည် &lt;math&gt;\pi_1(\Pi_2(X, x)) \cong \pi_1(X, x)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\pi_2(\Pi_2(X, x)) \cong \pi_2(X, x)&lt;/math&gt; တို့ကို ကျေနပ်စေသည်။ 2-အုပ်စု &lt;math&gt;\Pi_2(X, x)&lt;/math&gt; သည် အိုင်လန်ဘာ့ဂ်-မက်လိန်း ရပ်ဝန်း တည်ဆောက်ပုံ (Eilenberg–MacLane space construction) ကို ယေဘုယျပြုလျက် &lt;math&gt;(X, x)&lt;/math&gt; ၏ ဆက်စပ်နေသော အားနည်းသည့် ဟိုမိုတိုပီ 2-အမျိုးအစား (connected weak homotopy 2-type) ကို အမျိုးအစားခွဲခြားပေးသည် (classifies)။&lt;ref&gt;Baez &amp; Lauda (2004), p. 65.&lt;/ref&gt;
== ကိုးကား (References) ==
* {{Citation |last=Baez |first=John C. |last2=Lauda |first2=Aaron D. |title=Higher-dimensional algebra V: 2-groups |journal=Theory and Applications of Categories |volume=12 |date=2004 |pages=423–491 |arxiv=math/0307200}}
* {{Citation |last=Hoàng |first=Xuân Sính |title=Gr-catégories |publication-place=Paris |publisher=Université Paris VII |date=1975 |degree=Thèse de doctorat}}
* {{Citation |last=Mac Lane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |edition=2nd |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |publication-place=New York |publisher=Springer-Verlag |date=1998 |isbn=978-0-387-98403-2}}
[[ကဏ္ဍ:ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]]</text>
      <sha1>80l20toiagwykhui2tnwk9e0ae53m5e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293268</id>
    <revision>
      <id>1059565</id>
      <timestamp>2026-10-20T18:51:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများသီအိုရီ]] (higher category theory) တွင် '''ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု''' (modification) ဆိုသည်မှာ 2-ကတ်တဂိုရီ...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1059565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12370" sha1="45g45j3eez3y4lapuuz6c5zghsx17m9" xml:space="preserve">[[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများသီအိုရီ]] (higher category theory) တွင် '''ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု''' (modification) ဆိုသည်မှာ [[2-ကတ်တဂိုရီ]] (2-category)၊ ဘိုင်ကတ်တဂိုရီ (bicategory) သို့မဟုတ် ထရိုင်ကတ်တဂိုရီ (tricategory) တစ်ခုအတွင်းရှိ [[သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း|သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ]] (natural transformations) သို့မဟုတ် ဆူဒိုသဘာဝ အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (pseudonatural transformations) ကဲ့သို့သော 2-ဆဲလ်များ (2-cells) အကြားရှိ 3-ဆဲလ် (3-cell) တစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Bénabou (1967), p. 28.&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် အသွင်ပြောင်းခြင်းနှစ်ခု၏ အစိတ်အပိုင်း [[မော်ဖစ်ဇင်|1-မော်ဖစ်ဇင်များ]] (component 1-morphisms) အကြား ကြားဝင်ချိတ်ဆက်ပေးသော 2-မော်ဖစ်ဇင် (2-morphism) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထု (object) တိုင်းသို့ သတ်မှတ်ပေးသည်။
[[File:Modification in category theory.png|420px|thumb|[[သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း|သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ]]အကြား 3-ဆဲလ်တစ်ခုအဖြစ် ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုကို [[ဂျီဩမေတြီ]]နည်းအရ သရုပ်ဖော်ထားပုံ။]]
== ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Formal Definition) ==
&lt;math&gt;\mathcal{B}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\mathcal{C}&lt;/math&gt; တို့ကို ဘိုင်ကတ်တဂိုရီများ (bicategories) သို့မဟုတ် တိကျသော [[2-ကတ်တဂိုရီ|2-ကတ်တဂိုရီများ]] (strict 2-categories) ဖြစ်ကြပြီး &lt;math&gt;F, G\colon \mathcal{B} \to \mathcal{C}&lt;/math&gt; တို့သည် ဆူဒိုဖန်တာများ (pseudofunctors) ဖြစ်ကာ &lt;math&gt;\alpha, \beta\colon F \Rightarrow G&lt;/math&gt; တို့သည် ဆူဒိုသဘာဝ အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (pseudonatural transformations) ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။&lt;ref&gt;Borceux (1994), p. 332.&lt;/ref&gt; အသွင်ပြောင်းခြင်း &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထု (object) &lt;math&gt;X \in \mathrm{Ob}(\mathcal{B})&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် အစိတ်အပိုင်း 1-မော်ဖစ်ဇင်များ (component 1-morphisms) &lt;math&gt;\alpha_X\colon F(X) \to G(X)&lt;/math&gt; ပါဝင်ပြီး &lt;math&gt;\mathcal{B}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ [[မော်ဖစ်ဇင်|1-မော်ဖစ်ဇင်]] (1-morphism) &lt;math&gt;f\colon X \to Y&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော (invertible) 2-မော်ဖစ်ဇင် ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှုဆဲလ်များ (coherence cells) &lt;math&gt;\alpha_f\colon G(f) \circ \alpha_X \Rightarrow \alpha_Y \circ F(f)&lt;/math&gt; တို့နှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။
'''ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု''' (modification) &lt;math&gt;\Gamma\colon \alpha \Rrightarrow \beta&lt;/math&gt; ဆိုသည်မှာ &lt;math&gt;\mathcal{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ 2-မော်ဖစ်ဇင်များ၏ [[အညွှန်းတပ်စုစည်းမှု|စုစည်းမှု]] (family) တစ်ခု ဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;\Gamma_X\colon \alpha_X \Rightarrow \beta_X \qquad (\text{for each object } X \in \mathrm{Ob}(\mathcal{B}))&lt;/math&gt;
ဤတွင် &lt;math&gt;\mathcal{B}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ 1-မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f\colon X \to Y&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် အောက်ပါ 2-မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှု ညီမျှခြင်း (coherence equation) သည် ဖလှယ်ရသည် (commutes)။
:&lt;math&gt;\beta_f \circ (G(f) * \Gamma_X) = (\Gamma_Y * F(f)) \circ \alpha_f&lt;/math&gt;၊
ဤနေရာ၌ &lt;math&gt;\circ&lt;/math&gt; သည် 2-မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဒေါင်လိုက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (vertical composition) ကို ရည်ညွှန်းပြီး &lt;math&gt;*&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;G(f) * \Gamma_X = \mathrm{id}_{G(f)} * \Gamma_X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\Gamma_Y * F(f) = \Gamma_Y * \mathrm{id}_{F(f)}&lt;/math&gt; ဖြင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသော အလျားလိုက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (horizontal composition) သို့မဟုတ် ဘေးတိုက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (whiskering) ကို ရည်ညွှန်းသည်။&lt;ref&gt;Leinster (2004), p. 24.&lt;/ref&gt;
&lt;math&gt;\mathcal{B}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\mathcal{C}&lt;/math&gt; တို့သည် တိကျသော 2-ကတ်တဂိုရီများ ဖြစ်ကြပြီး &lt;math&gt;\alpha, \beta&lt;/math&gt; တို့သည် တိကျသော [[သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း|2-သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ]] (strict 2-natural transformations) ဖြစ်သည့်အခါ &lt;math&gt;\alpha_f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\beta_f&lt;/math&gt; တို့သည် ထပ်တူရ 2-မော်ဖစ်ဇင်များ (identity 2-morphisms) ဖြစ်လာကြပြီး ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှုအခြေအနေ (coherence condition) ကို အောက်ပါ ဖလှယ်ရစတုရန်း (commuting square) အဖြစ်သို့ လျှော့ချပေးသည်။
:&lt;math&gt;G(f) * \Gamma_X = \Gamma_Y * F(f)&lt;/math&gt;
== ပေါင်းစပ်ခြင်းများနှင့် ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီ တည်ဆောက်ပုံ (Compositions and Higher Category Structure) ==
ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများသည် ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှု (composition operations) နှစ်ရပ်ကို ကျေနပ်စေသည်။&lt;ref&gt;Borceux (1994), p. 334.&lt;/ref&gt;
*  '''ဒေါင်လိုက်ပေါင်းစပ်ခြင်း''' (Vertical composition) - ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ (modifications) &lt;math&gt;\Gamma\colon \alpha \Rrightarrow \beta&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\Delta\colon \beta \Rrightarrow \gamma&lt;/math&gt; တို့ကို ပေးထားပါက ပေါင်းစပ်ထားသော ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု (composite modification) &lt;math&gt;\Delta \circ \Gamma\colon \alpha \Rrightarrow \gamma&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ (components) ရှိသည်။
::&lt;math&gt;(\Delta \circ \Gamma)_X = \Delta_X \circ \Gamma_X&lt;/math&gt;
* '''အလျားလိုက်ပေါင်းစပ်ခြင်း''' (Horizontal composition) - &lt;math&gt;F, G\colon \mathcal{A} \to \mathcal{B}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;F', G'\colon \mathcal{B} \to \mathcal{C}&lt;/math&gt; တို့ကို ဆူဒိုဖန်တာများ (pseudofunctors) ဖြစ်ကြပြီး &lt;math&gt;\alpha, \beta\colon F \Rightarrow G&lt;/math&gt; ဆိုင်ရာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု &lt;math&gt;\Gamma\colon \alpha \Rrightarrow \beta&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\alpha', \beta'\colon F' \Rightarrow G'&lt;/math&gt; ဆိုင်ရာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု &lt;math&gt;\Gamma'\colon \alpha' \Rrightarrow \beta'&lt;/math&gt; တို့ကို ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ အလျားလိုက် ပေါင်းစပ်ထားသော ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု &lt;math&gt;\Gamma' * \Gamma\colon \alpha' * \alpha \Rrightarrow \beta' * \beta&lt;/math&gt; တွင် &lt;math&gt;X \in \mathrm{Ob}(\mathcal{A})&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် &lt;math&gt;\mathcal{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အစိတ်အပိုင်းများကို အောက်ပါအတိုင်း ပေးထားသည်။
::&lt;math&gt;(\Gamma' * \Gamma)_X = (\Gamma'_{G(X)} * \mathrm{id}_{F'(\beta_X)}) \circ (\mathrm{id}_{\alpha'_{G(X)}} * F'(\Gamma_X))&lt;/math&gt;
ဒေါင်လိုက်နှင့် အလျားလိုက် ပေါင်းစပ်ခြင်းများအောက်တွင် ဖလှယ်ခြင်းနိယာမ (interchange law) မှန်ကန်သည်။
:&lt;math&gt;(\Delta' * \Delta) \circ (\Gamma' * \Gamma) = (\Delta' \circ \Gamma') * (\Delta \circ \Gamma)&lt;/math&gt;
ထို့ကြောင့် သတ်မှတ်ထားသော ဘိုင်ကတ်တဂိုရီများ (bicategories) &lt;math&gt;\mathcal{B}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\mathcal{C}&lt;/math&gt; အတွဲတိုင်းအတွက် ဆူဒိုဖန်တာများ၊ ဆူဒိုသဘာဝ အသွင်ပြောင်းခြင်းများနှင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများသည် ဘိုင်ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\mathbf{Bicat}(\mathcal{B}, \mathcal{C})&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြပြီး &lt;math&gt;\mathcal{C}&lt;/math&gt; သည် တိကျသော [[2-ကတ်တဂိုရီ]] (strict 2-category) ဖြစ်သည့်အခါတိုင်း ၎င်းသည် တိကျသော 2-ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Bénabou (1967), p. 35.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် ဘိုင်ကတ်တဂိုရီများ၊ ဆူဒိုဖန်တာများ၊ ဆူဒိုသဘာဝ အသွင်ပြောင်းခြင်းများနှင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများသည် ထရိုင်ကတ်တဂိုရီ (tricategory) တစ်ခုအဖြစ် ပေါင်းစည်းကြပြီး တိကျသော 2-ကတ်တဂိုရီများသည် တိကျသော 3-ကတ်တဂိုရီ (strict 3-category) &lt;math&gt;\mathbf{2Cat}&lt;/math&gt; အဖြစ် ပေါင်းစည်းကြသည်။&lt;ref&gt;Leinster (2004), p. 26.&lt;/ref&gt;
== ကိုးကား (References) ==
* {{Citation |last=Bénabou |first=Jean |chapter=Introduction to bicategories |title=Reports of the Midwest Category Seminar |series=Lecture Notes in Mathematics |volume=47 |publication-place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer |date=1967 |pages=1–77 |doi=10.1007/BFb0074299 |isbn=978-3-540-03970-9}}
* {{Citation |last=Borceux |first=Francis |title=Handbook of Categorical Algebra: Volume 1, Basic Category Theory |series=Encyclopedia of Mathematics and its Applications |volume=50 |publication-place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=1994 |isbn=978-0-521-44178-0}}
* {{Citation |last=Leinster |first=Tom |title=Higher Operads, Higher Categories |series=London Mathematical Society Lecture Note Series |volume=298 |publication-place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=2004 |isbn=978-0-521-53215-0 |arxiv=math/0305049}}
[[ကဏ္ဍ:ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]]</text>
      <sha1>45g45j3eez3y4lapuuz6c5zghsx17m9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဆူဒိုဖန်တာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293269</id>
    <revision>
      <id>1059567</id>
      <timestamp>2026-10-20T18:55:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''ဆူဒိုဖန်တာ''' (pseudofunctor) သို့မဟုတ် '''အားနည်းသော 2-ဖန်တာ''' (weak 2-functor) ဆိုသည်မှာ 1-မော်ဖစ်ဇင် ပေါင်းစပ်ခြင်း (1-morphism composition) နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇ...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1059567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13298" sha1="mkywvmkamggml8jgc180uc3wjtopo00" xml:space="preserve">'''ဆူဒိုဖန်တာ''' (pseudofunctor) သို့မဟုတ် '''အားနည်းသော 2-ဖန်တာ''' (weak 2-functor) ဆိုသည်မှာ 1-မော်ဖစ်ဇင် ပေါင်းစပ်ခြင်း (1-morphism composition) နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များ (identity morphisms) ကို တိကျသော ညီမျှခြင်းများ (strict equalities) အဖြစ် မဟုတ်ဘဲ ရှေ့နောက်ညီညွတ်သော [[သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း#သဘာဝ_အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်_(Natural_Isomorphism)|သဘာဝအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များ]]တိုင်အောင် (coherent natural isomorphisms) ထိန်းသိမ်းပေးသည့် [[2-ကတ်တဂိုရီ|2-ကတ်တဂိုရီများ]] (2-categories) သို့မဟုတ် ဘိုင်ကတ်တဂိုရီများ (bicategories) အကြားရှိ [[မော်ဖစ်ဇင်]] (morphism) တစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Bénabou (1967), p. 18.&lt;/ref&gt; သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများ (small categories) ၏ အခြေအနေတွင် ဆန့်ကျင်ဘက် ဆူဒိုဖန်တာ (contravariant pseudofunctor) တစ်ခုသည် ဂရိုသန်ဒိခ် တည်ဆောက်ပုံ (Grothendieck construction) မှတစ်ဆင့် ဖိုက်ဘာပါသော ကတ်တဂိုရီ (fibered category) တစ်ခုနှင့် ကိုက်ညီသည်။
== ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Formal Definition) ==
&lt;math&gt;\mathcal{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\mathcal{D}&lt;/math&gt; တို့ကို ဘိုင်ကတ်တဂိုရီများ (bicategories) ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ '''ဆူဒိုဖန်တာ''' (pseudofunctor) &lt;math&gt;F\colon \mathcal{C} \to \mathcal{D}&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ တည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ (structural data) ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;Borceux (1994), p. 320.&lt;/ref&gt;
*'''အရာဝတ္ထု သတ်မှတ်ပေးခြင်း''' (object assignment) - အရာဝတ္ထု (object) &lt;math&gt;X \in \mathrm{Ob}(\mathcal{C})&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;F(X) \in \mathrm{Ob}(\mathcal{D})&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
* '''မော်ဖစ်ဇင် ဖန်တာ''' (morphism functor) - အရာဝတ္ထုအတွဲ (pair of objects) &lt;math&gt;X, Y \in \mathcal{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် အောက်ပါ [[ဖန်တာ]] (functor) ဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;F_{X,Y}\colon \mathcal{C}(X, Y) \to \mathcal{D}(F(X), F(Y))&lt;/math&gt;
* အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X \in \mathcal{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ယူနစ်အသွင်ပြောင်းခြင်း (unitor) ဟုခေါ်သော ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော (invertible) [[မော်ဖစ်ဇင်|2-မော်ဖစ်ဇင်]] (2-morphism) &lt;math&gt;\phi_X\colon \mathrm{id}_{F(X)} \Rightarrow F(\mathrm{id}_X)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
* ပေါင်းစပ်နိုင်သော 1-မော်ဖစ်ဇင်အတွဲ (composable pair of 1-morphisms) &lt;math&gt;f\colon X \to Y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g\colon Y \to Z&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မှုအသွင်ပြောင်းခြင်း (compositor) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; နှစ်ခုစလုံး၌ သဘာဝကျသော (natural) ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော 2-မော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;\phi_{f,g}\colon F(g) \circ F(f) \Rightarrow F(g \circ f)&lt;/math&gt;
ဤအချက်အလက်များသည် ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှု [[နဂိုမှန်အဆို]] (coherence axioms) နှစ်ရပ်ကို လိုက်နာရမည်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Bénabou (1967), p. 20.&lt;/ref&gt;
* '''[[ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ]]''' (Associativity) - ပေါင်းစပ်နိုင်သော 1-မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;X \xrightarrow{f} Y \xrightarrow{g} Z \xrightarrow{h} W&lt;/math&gt; အားလုံးအတွက် &lt;math&gt;\phi_{g,h}&lt;/math&gt;၊ &lt;math&gt;\phi_{f, h \circ g}&lt;/math&gt;၊ &lt;math&gt;\phi_{f,g}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\phi_{g \circ f, h}&lt;/math&gt; တို့ကို &lt;math&gt;\mathcal{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\mathcal{D}&lt;/math&gt; ၏ [[ဖက်စပ်ရအသွင်ပြောင်းခြင်း]] 2-ဆဲလ်များ (associator 2-cells) နှင့် ဆက်စပ်ပေးသော ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိဆိုင်ရာ ပဉ္စဂံ (associativity pentagon) သည် ဖလှယ်ရသည် (commutes)။ 
* '''ယူနစ်ဖြစ်မှု''' (Unity) - 1-မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f\colon X \to Y&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် &lt;math&gt;\phi_{\mathrm{id}_X, f}&lt;/math&gt;၊ &lt;math&gt;\phi_{f, \mathrm{id}_Y}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\phi_X, \phi_Y&lt;/math&gt; တို့ကို &lt;math&gt;\mathcal{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\mathcal{D}&lt;/math&gt; ၏ ဘယ်နှင့်ညာ ယူနစ်အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (left and right unitors) နှင့် ဆက်စပ်ပေးသော ယူနစ်တြိဂံများ (unit triangles) သည် ဖလှယ်ရသည်။
[[သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း#သဘာဝ_အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်_(Natural_Isomorphism)|သဘာဝအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များ]] (natural isomorphisms) &lt;math&gt;\phi_{f,g}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\phi_X&lt;/math&gt; တို့သည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များ (identity morphisms) ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို '''တိကျသော 2-ဖန်တာ''' (strict 2-functor) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အကယ်၍ ၎င်းတို့သည် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်ရန် မလိုအပ်ပါက &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို '''လက်စ် 2-ဖန်တာ''' (lax 2-functor) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။&lt;ref&gt;Leinster (2004), p. 21.&lt;/ref&gt;
== ဂရိုသန်ဒိခ် တည်ဆောက်ပုံနှင့် ဖိုက်ဘာပါသော ကတ်တဂိုရီများ (Grothendieck Construction and Fibered Categories) ==
&lt;math&gt;\mathbf{Cat}&lt;/math&gt; ကို သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများ (small categories)၊ [[ဖန်တာ|ဖန်တာများ]] (functors) နှင့် [[သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း|သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ]] (natural transformations) ၏ [[2-ကတ်တဂိုရီ]] (2-category) အဖြစ် ရည်ညွှန်းပါစို့။ ဆန့်ကျင်ဘက် ဆူဒိုဖန်တာ (contravariant pseudofunctor) &lt;math&gt;F\colon \mathcal{C}^\mathrm{op} \to \mathbf{Cat}&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထု (object) &lt;math&gt;X \in \mathcal{C}&lt;/math&gt; တိုင်းသို့ ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;F(X)&lt;/math&gt; ကိုလည်းကောင်း၊ [[မော်ဖစ်ဇင်]] (morphism) &lt;math&gt;f\colon X \to Y&lt;/math&gt; တိုင်းသို့ ရှေ့နောက်ညီညွတ်သော သဘာဝအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များ (coherent natural isomorphisms) &lt;math&gt;(g \circ f)^* \cong f^* \circ g^*&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\mathrm{id}_X^* \cong \mathrm{id}_{F(X)}&lt;/math&gt; တပ်ဆင်ထားသည့် ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် ဖန်တာ (inverse image functor) &lt;math&gt;f^* = F(f)\colon F(Y) \to F(X)&lt;/math&gt; ကိုလည်းကောင်း သတ်မှတ်ပေးသည်။&lt;ref&gt;Vistoli (2005), p. 18.&lt;/ref&gt; 

စံပြ [[ဂျီဩမေတြီ]]ဆိုင်ရာ ဥပမာတစ်ခုမှာ [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ပုံဖော်မှုများ]] (continuous maps) သို့မဟုတ် စကင်းမ်မော်ဖစ်ဇင်များ (scheme morphisms) အောက်ရှိ [[အစည်း|အစည်းများ]]၏ [[ပူးလ်ဘက်]] (pullback of sheaves) ဖြစ်သည်။
ဂရိုသန်ဒိခ် တည်ဆောက်ပုံ (Grothendieck construction) မှတစ်ဆင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဆူဒိုဖန်တာ &lt;math&gt;F\colon \mathcal{C}^\mathrm{op} \to \mathbf{Cat}&lt;/math&gt; တိုင်းသည် &lt;math&gt;X \in \mathcal{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;A \in F(X)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည့် အတွဲများ (pairs) &lt;math&gt;(X, A)&lt;/math&gt; ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် ပိုင်ဆိုင်သော ဖိုက်ဘာပါသော ကတ်တဂိုရီ (fibered category) &lt;math&gt;\int_\mathcal{C} F \to \mathcal{C}&lt;/math&gt; တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်။&lt;ref&gt;Grothendieck (1971), p. 165.&lt;/ref&gt;
ပြောင်းပြန်အားဖြင့် ကလီဗေ့ချ် (cleavage) တပ်ဆင်ထားပြီး &lt;math&gt;\mathcal{C}&lt;/math&gt; အပေါ်၌ ဖိုက်ဘာပါသော ကတ်တဂိုရီတိုင်းသည် ပုံမှန် ဆူဒိုသဘာဝ ထပ်တူညီမှု (canonical pseudonatural equivalence) တိုင်အောင် တစ်ခုတည်းအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သော ဆန့်ကျင်ဘက် ဆူဒိုဖန်တာ &lt;math&gt;F\colon \mathcal{C}^\mathrm{op} \to \mathbf{Cat}&lt;/math&gt; တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ အခြေခံ ကတ်တဂိုရီ (base category) &lt;math&gt;\mathcal{C}&lt;/math&gt; ၌ [[ဂရိုသန်ဒိခ် တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (Grothendieck topology) တစ်ခု တပ်ဆင်ထားသည့်အခါ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင် အကြိုစည်းများ (morphism presheaves) သည် [[အစည်း]]ဆိုင်ရာ အခြေအနေ (sheaf condition) ကို ကျေနပ်ပါက အဆိုပါ ဖိုက်ဘာပါသော ကတ်တဂိုရီသည် '''အကြိုစတက်''' (prestack) တစ်ခု ဖြစ်ပြီး အရာဝတ္ထုများအတွက် ထိရောက်သော ဆင်းသက်ခြင်း အခြေအနေ (effective descent condition) ကို ထပ်ဆောင်းကျေနပ်ပါက '''စတက်''' (stack) တစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Vistoli (2005), p. 45.&lt;/ref&gt;
== ကိုးကား (References) ==
* {{Citation |last=Bénabou |first=Jean |chapter=Introduction to bicategories |title=Reports of the Midwest Category Seminar |series=Lecture Notes in Mathematics |volume=47 |publication-place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer |date=1967 |pages=1–77 |doi=10.1007/BFb0074299 |isbn=978-3-540-03970-9}}
* {{Citation |last=Grothendieck |first=Alexander |title=Revêtements étales et groupe fondamental (SGA 1) |series=Lecture Notes in Mathematics |volume=224 |publication-place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer-Verlag |date=1971 |isbn=978-3-540-05614-0}}
* {{Citation |last=Leinster |first=Tom |title=Higher Operads, Higher Categories |series=London Mathematical Society Lecture Note Series |volume=298 |publication-place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=2004 |isbn=978-0-521-53215-0 |arxiv=math/0305049}}
* {{Citation |last=Vistoli |first=Angelo |chapter=Grothendieck topologies, fibered categories and descent theory |editor-last=Fantechi |editor-first=Barbara |editor-last2=Göttsche |editor-first2=Lothar |editor-last3=Illusie |editor-first3=Luc |editor-last4=Kleiman |editor-first4=Steven L. |editor-last5=Nitsure |editor-first5=Nitin |editor-last6=Vistoli |editor-first6=Angelo |title=Fundamental Algebraic Geometry: Grothendieck's FGA Explained |series=Mathematical Surveys and Monographs |volume=123 |publication-place=Providence, RI |publisher=American Mathematical Society |date=2005 |pages=1–104 |isbn=978-0-8218-4245-4 |arxiv=math/0412512}}
[[ကဏ္ဍ:ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]]</text>
      <sha1>mkywvmkamggml8jgc180uc3wjtopo00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293270</id>
    <revision>
      <id>1059576</id>
      <timestamp>2026-10-20T23:49:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;File:Railroad-Tracks-Perspective.jpg|thumb|ပြိုင်မျဉ်းများသည် မိုးကုတ်စက်ဝိုင်းပေါ်ရှိ ပျောက်ကွယ်မှတ် သို့မဟုတ် ဆုံမှတ်တစ်ခု၌ ဆုံစည်းပုံရသည့် အမြင...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1059576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21812" sha1="2hj5kea4sd3oba3b4o1om74wj9rv9he" xml:space="preserve">[[File:Railroad-Tracks-Perspective.jpg|thumb|ပြိုင်မျဉ်းများသည် မိုးကုတ်စက်ဝိုင်းပေါ်ရှိ ပျောက်ကွယ်မှတ် သို့မဟုတ် ဆုံမှတ်တစ်ခု၌ ဆုံစည်းပုံရသည့် အမြင်ရှုထောင့်ဆိုင်ရာ ပရိုဂျက်ရှင်း (perspective projection) ဖြစ်ပြီး ဤသဘောတရားသည် ပရိုဂျက်တစ်ဂျီဩမေတြီ (projective geometry) တွင် အနန္တရှိ အမှတ်များ (points at infinity) ၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။]]
[[သင်္ချာ|သင်္ချာပညာ]] (mathematics) တွင် '''ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်း''' (projective space) ဆိုသည်မှာ ပြိုင်မျဉ်းများ (parallel lines) ဆုံစည်းရာ အနန္တရှိ အမှတ်များ (points at infinity) ဟုခေါ်သော အနန္တအမှတ်များ (ideal points) ဖြင့် [[အဖိုင်း ရပ်ဝန်း|အဖိုင်းရပ်ဝန်း]] (affine space) သို့မဟုတ် ယူကလစ် ရပ်ဝန်း (Euclidean space) ကို တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းထားသည့် တည်ရှိဆက်စပ်မှု ဂျီဩမေတြီ (incidence geometry) တစ်ခုဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Artin (1957), pp. 51–53.&lt;/ref&gt; ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်းကို အဖိုင်းရပ်ဝန်းတစ်ခုတွင် အနန္တရှိ ဟိုက်ပါပြင်ညီ (hyperplane at infinity) တစ်ခုကို ထည့်သွင်းဆက်စပ်ပေးခြင်းဖြင့် အဖိုင်းရပ်ဝန်း၏ ပရိုဂျက်တစ် ပြည့်စုံစေခြင်း (projective completion) အဖြစ် နားလည်နိုင်သော်လည်း ရပ်ဝန်းကိုယ်တိုင်မှာမူ ၎င်း၏ [[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် အုပ်စု|အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်အုပ်စု]] (automorphism group) အောက်တွင် အလုံးစုံအားဖြင့် တစ်ပြေးညီဖြစ်သော (globally homogeneous) ရပ်ဝန်းဖြစ်သည့်အတွက် မည်သည့်အမှတ် (point) သို့မဟုတ် ဟိုက်ပါပြင်ညီ (hyperplane) ကိုမျှ ပင်ကိုအားဖြင့် သီးသန့်ခွဲခြားမထားပေ။&lt;ref&gt;Hartshorne (1977), p. 10.&lt;/ref&gt; အကွာအဝေး (distance)၊ ထောင့်ပမာဏ (angle measure) နှင့် ပြိုင်တူဖြစ်ခြင်း (parallelism) ကဲ့သို့သော မက်ထရစ် (metric) ဆိုင်ရာ သဘောတရားများသည် ပရိုဂျက်တစ်ဂျီဩမေတြီတွင် လုံးဝပါဝင်ခြင်းမရှိဘဲ ၎င်း၏ တည်ဆောက်ပုံကို အမှတ်များ၊ မျဉ်းများ (lines) နှင့် မျဉ်းဖြောင့်ရပ်ဝန်းပိုင်းများ (linear subspaces) အကြားရှိ တည်ရှိဆက်စပ်မှု ဆက်သွယ်ချက်များ (incidence relations) ဖြင့်သာ တိကျစွာ အုပ်ချုပ်ထားသည်။&lt;ref&gt;Veblen &amp; Young (1910), pp. 1–4.&lt;/ref&gt;

== ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များနှင့် တည်ဆောက်ပုံများ (Formal Definitions and Constructions) ==
=== ဗက်တာရပ်ဝန်းများမှတစ်ဆင့် အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ တည်ဆောက်ခြင်း (Algebraic Construction via Vector Spaces) ===
&lt;math&gt;K&lt;/math&gt; သည် [[အစားကွင်း]] (division ring) သို့မဟုတ် [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) တစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; အပေါ်တွင် အတိုင်းအတာအဆုံးရှိသော (finite dimension) အတိုင်းအတာ &lt;math&gt;n + 1&lt;/math&gt; ရှိသည့် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ဘယ်-ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (left vector space) တစ်ခု ဖြစ်ပါစေ (ဤတွင် &lt;math&gt;n \ge 0&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်)။ &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; နှင့် ဆက်နွှယ်သော ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်း (projective space) &lt;math&gt;\mathbf{P}(V)&lt;/math&gt; ဆိုသည်မှာ &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မူလနေရာကို ဖြတ်သွားသော မျဉ်းများဖြစ်ကြသည့် အတိုင်းအတာ ၁ ရှိသော ဘယ်-ဗက်တာရပ်ဝန်းပိုင်းများ (left vector subspaces) အားလုံး ပါဝင်သည့် အစု (set) ပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Hartshorne (1977), p. 10.&lt;/ref&gt;
ထပ်တူညီစွာဖြင့် ဖော်ပြရလျှင် &lt;math&gt;\mathbf{P}(V)&lt;/math&gt; ကို သုညမဟုတ်သော ဗက်တာများ (non-zero vectors) ၏ အစု &lt;math&gt;V \setminus \{0\}&lt;/math&gt; အား အောက်ပါ [[ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက်]] (equivalence relation) &lt;math&gt;\sim&lt;/math&gt; ဖြင့် စားထားသည့် စားလဒ်ရပ်ဝန်း (quotient space) အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။
:&lt;math&gt;x \sim y \iff y = \lambda x \quad \text{for some } \lambda \in K^\times = K \setminus \{0\}&lt;/math&gt;
&lt;math&gt;K&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ အတိုင်းအတာ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; ရှိသော ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်းကို &lt;math&gt;\mathbf{P}^n(K)&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;K\mathbf{P}^n&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ဖော်ပြသည်။

=== တစ်ပြေးညီကိုဩဒိနိတ်များနှင့် အဖိုင်းမြေပုံချပ်များ (Homogeneous Coordinates and Affine Charts) ===
&lt;math&gt;\{e_0, e_1, \dots, e_n\}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; ၏ [[အခြေအစု]] (basis) တစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ သုညမဟုတ်သော ဗက်တာ (non-zero vector) &lt;math&gt;x \in V&lt;/math&gt; တိုင်းကို &lt;math&gt;x = \sum_{i=0}^n x_i e_i&lt;/math&gt; အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သည်။ &lt;math&gt;\mathbf{P}(V)&lt;/math&gt; တွင် &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; ၏ [[ထပ်တူညီမှုအတန်းအစား]] (equivalence class) ကို အောက်ပါ တစ်ပြေးညီကိုဩဒိနိတ်များ (homogeneous coordinates) ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။
:&lt;math&gt;[x] = [x_0 : x_1 : \dots : x_n]&lt;/math&gt;
ဤတွင် &lt;math&gt;(x_0, \dots, x_n) \neq (0, \dots, 0)&lt;/math&gt; ဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;\lambda \in K^\times&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် &lt;math&gt;[x_0 : \dots : x_n] = [\lambda x_0 : \dots : \lambda x_n]&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Hartshorne (1977), pp. 10–11.&lt;/ref&gt;
အညွှန်း &lt;math&gt;i \in \{0, 1, \dots, n\}&lt;/math&gt; တစ်ခုစီအတွက် အောက်ပါ [[အစုပိုင်း]] (subset) ကို သတ်မှတ်သည်။
:&lt;math&gt;U_i = \{ [x_0 : \dots : x_n] \in \mathbf{P}^n(K) \mid x_i \neq 0 \}&lt;/math&gt;
အောက်ပါ တစ်ပြေးညီပုံစံမှ ဖြည်ထုတ်သော ပုံဖော်မှု (dehomogenization mapping) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
&lt;math&gt;\phi_i : U_i \to K^n, \quad [x_0 : \dots : x_n] \mapsto (x_i^{-1} x_0, \dots, \widehat{x_i^{-1} x_i}, \dots, x_i^{-1} x_n)&lt;/math&gt;
သည် [[အဖိုင်း ရပ်ဝန်း|အဖိုင်းရပ်ဝန်း]] (affine space) &lt;math&gt;K^n&lt;/math&gt; ပေါ်သို့ သက်ရောက်သော ဘိုင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပုံဖော်မှု (bijection) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; သည် ဖလှယ်ရဖီးလ်ဒ် (commutative field) တစ်ခု ဖြစ်ပါက စံကိုဩဒိနိတ်အချိုးများ (coordinate ratios) ဖြစ်သည့် &lt;math&gt;x_j / x_i&lt;/math&gt; နှင့် ထပ်တူကျသည်။ စုစည်းမှု (collection) &lt;math&gt;\{U_i\}_{i=0}^n&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;\mathbf{P}^n(K)&lt;/math&gt; ၏ အဖိုင်း အဖွင့်ဖုံးအုပ်စု (affine open cover) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;n \ge 1&lt;/math&gt; ဖြစ်ပါက ဖြည့်စွက်စု (complement) &lt;math&gt;\mathbf{P}^n(K) \setminus U_i \cong \mathbf{P}^{n-1}(K)&lt;/math&gt; သည် အဖိုင်း မြေပုံချပ် (affine chart) &lt;math&gt;U_i&lt;/math&gt; နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် အနန္တရှိ ဟိုက်ပါပြင်ညီ (hyperplane at infinity) ဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;n = 0&lt;/math&gt; ဖြစ်ပါက ဖြည့်စွက်စု &lt;math&gt;\mathbf{P}^0(K) \setminus U_0&lt;/math&gt; သည် [[ဗလာစု]] (empty set) ဖြစ်သည်။

=== ပေါင်းစပ် နဂိုမှန်အဆိုဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Synthetic Axiomatic Definition) ===
ပေါင်းစပ် ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်း (synthetic projective space) ဆိုသည်မှာ အောက်ပါ [[နဂိုမှန်အဆို|နဂိုမှန်အဆိုများ]] (axioms) ကို ပြည့်စုံစေသည့် တည်ရှိဆက်စပ်မှု တည်ဆောက်ပုံ (incidence structure) &lt;math&gt;(P, L, I)&lt;/math&gt; တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;P&lt;/math&gt; သည် အမှတ်များ (points) ၏ အစုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;L&lt;/math&gt; သည် မျဉ်းများ (lines) ၏ အစုဖြစ်ကာ &lt;math&gt;I \subseteq P \times L&lt;/math&gt; သည် တည်ရှိဆက်စပ်မှု ဆက်သွယ်ချက် (incidence relation) ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Veblen &amp; Young (1910), pp. 14–18.&lt;/ref&gt;
* ကွဲပြားသော အမှတ်နှစ်ခု &lt;math&gt;p, q \in P&lt;/math&gt; မည်သည်မဆို တစ်ခုတည်းသော မျဉ်း &lt;math&gt;l \in L&lt;/math&gt; နှင့် တည်ရှိဆက်စပ်သည်။
* ဗက်ဘလင်-ယန်း နဂိုမှန်အဆို (Veblen–Young Axiom): အကယ်၍ &lt;math&gt;p, q, r, s&lt;/math&gt; တို့သည် အမှတ်များ ဖြစ်ကြပြီး &lt;math&gt;p, q&lt;/math&gt; ကို ဖြတ်သွားသော မျဉ်းသည် &lt;math&gt;r, s&lt;/math&gt; ကို ဖြတ်သွားသော မျဉ်းနှင့် ဖြတ်ပါက &lt;math&gt;p, r&lt;/math&gt; ကို ဖြတ်သွားသော မျဉ်းသည် &lt;math&gt;q, s&lt;/math&gt; ကို ဖြတ်သွားသော မျဉ်းနှင့် ဖြတ်သည်။
* မျဉ်းတိုင်းသည် အနည်းဆုံး အမှတ် သုံးခုနှင့် တည်ရှိဆက်စပ်သည်။
* ကွဲပြားသော မျဉ်း အနည်းဆုံး နှစ်ကြောင်း တည်ရှိသည်။

== အဓိက သီအိုရမ်များနှင့် တည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ ရလဒ်များ (Core Theorems and Structural Results) ==
=== ဒေဇာ့ဂ်၏ သီအိုရမ်နှင့် ကိုဩဒိနိတ်စနစ်ချမှတ်ခြင်း (Desargues' Theorem and Coordinatization) ===
'''ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်းများအား ကိုဩဒိနိတ်စနစ်ချမှတ်ခြင်းဆိုင်ရာ သီအိုရမ် (Coordinatization of Projective Spaces)'''
:&lt;math&gt;S = (P, L, I)&lt;/math&gt; သည် နဂိုမှန်အဆိုဆိုင်ရာ အတိုင်းအတာ (axiomatic dimension) &lt;math&gt;n \ge 3&lt;/math&gt; ရှိသော ပေါင်းစပ် ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်း (synthetic projective space) တစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ ထိုအခါ &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; သည် သီးသန့်တိကျစွာ သတ်မှတ်ထားသော [[အစားကွင်း]] (division ring) &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ အတိုင်းအတာ &lt;math&gt;(n+1)&lt;/math&gt; ရှိသည့် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (vector space) &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; ၏ အတိုင်းအတာ ၁ ရှိသော ရပ်ဝန်းပိုင်းများ (subspaces) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်း (projective space) &lt;math&gt;\mathbf{P}(V)&lt;/math&gt; နှင့် [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်|အိုင်ဆိုမော်ဖစ်]] (isomorphic) ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Artin (1957), pp. 66–73.&lt;/ref&gt;

'''ပါပတ်စ်၏ ဆက္ကဂံသီအိုရမ် (Pappus's Hexagon Theorem)'''
:ဒေဇာ့ဂ် ပရိုဂျက်တစ်ပြင်ညီ (Desarguesian projective plane) &lt;math&gt;\mathbf{P}^2(D)&lt;/math&gt; တစ်ခုအား ဖလှယ်ရဖီးလ်ဒ် (commutative field) တစ်ခုဖြင့် [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]] ချမှတ်နိုင်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ ထိုပြင်ညီ၌ ပါပတ်စ်၏ ဆက္ကဂံသီအိုရမ် မှန်ကန်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ အစားကွင်း &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သည် ဖလှယ်ရ (commutative) ဖြစ်ရန် ဤသီအိုရမ် မှန်ကန်ရမည် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Artin (1957), pp. 73–75.&lt;/ref&gt;

=== ပရိုဂျက်တစ် ဒွန်တွဲမှု (Projective Duality) ===
&lt;math&gt;V^* = \operatorname{Hom}_K(V, K)&lt;/math&gt; သည် ဘယ်- &lt;math&gt;K&lt;/math&gt;-ဗက်တာရပ်ဝန်း (&lt;math&gt;K&lt;/math&gt;-vector space) &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; ၏ [[ဒွန်တွဲရပ်ဝန်း]] (dual space) ကို ဖော်ပြပါစေ။ ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^*&lt;/math&gt; သည် ပင်ကိုသဘောအရ &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ညာ-ဗက်တာရပ်ဝန်း (right vector space) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထပ်တူညီစွာဖြင့် ဖော်ပြရလျှင် ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် အစားကွင်း (opposite division ring) &lt;math&gt;K^{\mathrm{op}}&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ဘယ်-ဗက်တာရပ်ဝန်း တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲ ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်း (dual projective space) &lt;math&gt;\mathbf{P}(V^*)&lt;/math&gt; ဆိုသည်မှာ &lt;math&gt;V^*&lt;/math&gt; ၏ အတိုင်းအတာ ၁ ရှိသော ညာ-ဗက်တာရပ်ဝန်းပိုင်းများ ပါဝင်သည့် ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်း ပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Artin (1957), pp. 78–80.&lt;/ref&gt;
* &lt;math&gt;\mathbf{P}(V^*)&lt;/math&gt; ရှိ အမှတ် (point) တစ်ခုသည် &lt;math&gt;\mathbf{P}(V)&lt;/math&gt; ရှိ ဖြည့်စွက်အတိုင်းအတာ ၁ ရှိသော ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်းပိုင်း (codimension-1 projective subspace) ဖြစ်သည့် ဟိုက်ပါပြင်ညီ (hyperplane) တစ်ခုနှင့် ကိုက်ညီသည်။
* &lt;math&gt;0 \le k &lt; n&lt;/math&gt; ရှိသော မည်သည့် အတိုင်းအတာ &lt;math&gt;k&lt;/math&gt; ရှိသည့် ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်းပိုင်း &lt;math&gt;W \subseteq \mathbf{P}(V)&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ချေဖျက်ကိန်း (annihilator) &lt;math&gt;W^\circ = \{ f \in V^* \mid f(v) = 0 \text{ for all } v \in W \}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;\mathbf{P}(V^*)&lt;/math&gt; တွင် အတိုင်းအတာ &lt;math&gt;(n - k - 1)&lt;/math&gt; ရှိသော ရပ်ဝန်းပိုင်းတစ်ခုကို သတ်မှတ်ဖော်ပြသည်။ အကယ်၍ &lt;math&gt;k = n&lt;/math&gt; ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;W^\circ = \{0\}&lt;/math&gt; သည် အတိုင်းအတာ &lt;math&gt;-1&lt;/math&gt; ရှိသော ဗလာ ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်းပိုင်း (empty projective subspace) နှင့် ကိုက်ညီသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။&lt;ref&gt;Artin (1957), pp. 78–80.&lt;/ref&gt;

=== ပရိုဂျက်တစ် အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (Projective Automorphisms) ===
&lt;math&gt;\mathbf{P}^n(K)&lt;/math&gt; ၏ ပရိုဂျက်တစ် မျဉ်းဖြောင့်အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (projective linear transformations) သို့မဟုတ် ပရိုဂျက်တစ်ဗစ်တီများ (projectivities) ၏ [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]] (group) သည် ပရိုဂျက်တစ် ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (projective general linear group) ဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;\mathrm{PGL}(n+1, K) = \mathrm{GL}(n+1, K) / Z(\mathrm{GL}(n+1, K))&lt;/math&gt;
ဤတွင် &lt;math&gt;Z(\mathrm{GL}(n+1, K)) = \{ \lambda I_{n+1} \mid \lambda \in K^\times \cap Z(K) \}&lt;/math&gt; သည် [[ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု]] (general linear group) ၏ ဗဟို (center) ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Artin (1957), pp. 82–85.&lt;/ref&gt;
&lt;math&gt;n \ge 2&lt;/math&gt; ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;\mathbf{P}^n(K)&lt;/math&gt; ၏ တည်ရှိဆက်စပ်မှုကို ထိန်းသိမ်းသော ဘိုင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပုံဖော်မှုများ (incidence-preserving bijections) ဖြစ်ကြသည့် ကော်လီနီအေးရှင်းများ (collineations) အပြည့်အစုံပါဝင်သည့် အုပ်စုသည် ပရိုဂျက်တစ် ဆီမီးမျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (projective semi-linear group) ဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;\mathrm{P\Gamma L}(n+1, K) \cong \mathrm{PGL}(n+1, K) \rtimes \operatorname{Aut}(K)&lt;/math&gt;
ပရိုဂျက်တစ်ဂျီဩမေတြီ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (Fundamental Theorem of Projective Geometry) အရ &lt;math&gt;n \ge 2&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;\mathbf{P}^n(K)&lt;/math&gt; ၏ ကော်လီနီအေးရှင်းတိုင်းသည် &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; ၏ ဆီမီးမျဉ်းဖြောင့် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (semi-linear isomorphism) တစ်ခုမှတစ်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။&lt;ref&gt;Artin (1957), p. 88.&lt;/ref&gt; ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;K = \mathbb{R}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\mathbb{Q}&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော အခြေအနေမျိုးတွင် &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; ၌ အသေးအဖွဲမဟုတ်သော [[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်|အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ]] (automorphisms) တည်ရှိခြင်းမရှိသည့်အတွက် &lt;math&gt;\mathrm{P\Gamma L}(n+1, K) = \mathrm{PGL}(n+1, K)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

== ကိုးကား (References) ==
* {{Citation |last1=Artin |first1=Emil |title=Geometric Algebra |series=Interscience Tracts in Pure and Applied Mathematics |volume=3 |publisher=Interscience Publishers |publication-place=New York |date=1957 |mr=0088529}}
* {{Citation |last1=Hartshorne |first1=Robin |title=Algebraic Geometry |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=52 |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |date=1977 |isbn=978-0-387-90244-9 |doi=10.1007/978-1-4757-3849-0}}
* {{Citation |last1=Veblen |first1=Oswald |last2=Young |first2=John Wesley |title=Projective Geometry |volume=1 |publisher=Ginn and Company |publication-place=Boston |date=1910}}
[[ကဏ္ဍ:ဂျီဩမေတြီ]]</text>
      <sha1>2hj5kea4sd3oba3b4o1om74wj9rv9he</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကိန်းစစ် ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293271</id>
    <revision>
      <id>1059577</id>
      <timestamp>2026-10-20T23:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[သင်္ချာ]] (mathematics) တွင် &lt;math&gt;\mathbf{P}^n(\mathbb{R})&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\mathbb{RP}^n&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ဖော်ပြလေ့ရှိသော '''ကိန်းစစ် ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်း''' (real projective space) ဆိုသ...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1059577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17511" sha1="17a6ud8gj8o8982izavfollm7o5ml6q" xml:space="preserve">[[သင်္ချာ]] (mathematics) တွင် &lt;math&gt;\mathbf{P}^n(\mathbb{R})&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\mathbb{RP}^n&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ဖော်ပြလေ့ရှိသော '''ကိန်းစစ် ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်း''' (real projective space) ဆိုသည်မှာ [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (vector space) &lt;math&gt;\mathbb{R}^{n+1}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အတိုင်းအတာ 1 ရှိသော ကိန်းစစ် မျဉ်းဖြောင့်ရပ်ဝန်းပိုင်းများ (real linear subspaces) အားလုံး ပါဝင်သည့် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီရပ်ဝန်း]] (topological space) ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ဤရပ်ဝန်းပိုင်းများသည် မူလနေရာကို ဖြတ်သွားသော မျဉ်းများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;Lee (2013), p. 21.&lt;/ref&gt; &lt;math&gt;\mathbb{RP}^n&lt;/math&gt; သည် အတိုင်းအတာ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; ရှိသော ကျစ်လျစ်၍ (compact) ဆက်စပ်နေသည့် (connected) [[မန်နီဖိုး|ချောမွေ့သော မန်နီဖိုး]] (smooth manifold) တစ်ခု ဖြစ်သည်။

== ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များနှင့် မန်နီဖိုး တည်ဆောက်ပုံ (Formal Definitions and Manifold Structure) ==
=== ယူကလစ် ရပ်ဝန်းနှင့် စက်လုံးမျက်နှာပြင်၏ စားလဒ် (Quotient of Euclidean Space and Sphere) ===
ကိန်းစစ် ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်း (real projective space) ကို အက္ခရာသင်္ချာနည်းအရ အောက်ပါ စားလဒ်ရပ်ဝန်း (quotient space) အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။
:&lt;math&gt;\mathbb{RP}^n = (\mathbb{R}^{n+1} \setminus \{0\}) / \sim&lt;/math&gt;
ဤတွင် သုညမဟုတ်သော ကိန်းစစ်စကေလာ (non-zero real scalar) &lt;math&gt;\lambda \in \mathbb{R}^\times&lt;/math&gt; တစ်ခုခုအတွက် &lt;math&gt;x \sim y \iff y = \lambda x&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Lee (2013), p. 21.&lt;/ref&gt;
ထပ်တူညီစွာဖြင့် ဖော်ပြရလျှင် [[ဗက်တာ|ဗက်တာများ]] (vectors) ကို စံ[[ယူနစ်စက်လုံးမျက်နှာပြင်]] (standard unit sphere) &lt;math&gt;S^n = \{ x \in \mathbb{R}^{n+1} \mid \sum_{i=0}^n x_i^2 = 1 \}&lt;/math&gt; သို့ ကန့်သတ်လိုက်ပါက &lt;math&gt;\mathbb{RP}^n&lt;/math&gt; သည် အောက်ပါ ဆန့်ကျင်ဘက်စွန်း ထပ်တူပြုခြင်း (antipodal identification) အောက်ရှိ &lt;math&gt;S^n&lt;/math&gt; ၏ စားလဒ်ရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;\mathbb{RP}^n \cong S^n / \{x \sim -x\}&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;Lee (2013), p. 22.&lt;/ref&gt;

=== ချောမွေ့သော မြေပုံစု (Smooth Atlas) ===
အညွှန်း &lt;math&gt;i \in \{0, 1, \dots, n\}&lt;/math&gt; တစ်ခုစီအတွက် အဖွင့်အစု (open set) &lt;math&gt;U_i = \{ [x_0 : \dots : x_n] \in \mathbb{RP}^n \mid x_i \neq 0 \}&lt;/math&gt; ကို သတ်မှတ်သည်။ အဖိုင်း ကိုဩဒိနိတ် မြေပုံချပ် (affine coordinate chart) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;\varphi_i : U_i \to \mathbb{R}^n, \quad [x_0 : \dots : x_n] \mapsto \left( \frac{x_0}{x_i}, \dots, \widehat{\frac{x_i}{x_i}}, \dots, \frac{x_n}{x_i} \right)&lt;/math&gt;
ထပ်တူကျရာ အစိတ်အပိုင်းများ &lt;math&gt;U_i \cap U_j&lt;/math&gt; ပေါ်တွင် ကူးပြောင်းမှုပုံဖော်မှုများ (transition maps) &lt;math&gt;\varphi_j \circ \varphi_i^{-1}&lt;/math&gt; သည် ချောမွေ့သော ရာရှင်နယ်ဖန်ရှင်များ (smooth rational functions) ဖြစ်ကြသည်။ [[အညွှန်းတပ်စုစည်းမှု|စုစည်းမှု]] (collection) &lt;math&gt;\{(U_i, \varphi_i)\}_{i=0}^n&lt;/math&gt; သည် ချောမွေ့သော မြေပုံစု (smooth atlas) တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီး &lt;math&gt;\mathbb{RP}^n&lt;/math&gt; အား အတိုင်းအတာ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; ရှိသော [[မန်နီဖိုး|ချောမွေ့သည့် မန်နီဖိုး]] (smooth manifold) တစ်ခု ဖြစ်စေသည်။&lt;ref&gt;Lee (2013), p. 23.&lt;/ref&gt;

== အဓိက သီအိုရမ်များ၊ တိုပေါ်လော်ဂျီနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာအတန်းအစားများ (Core Theorems, Topology and Characteristic Classes) ==
=== ဦးတည်နိုင်စွမ်း (Orientability) ===
'''သီအိုရမ် (ကိန်းစစ် ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်း၏ ဦးတည်နိုင်စွမ်း (Orientability of Real Projective Space)):''' &lt;math&gt;n \ge 1&lt;/math&gt; အတွက် [[မန်နီဖိုး]] (manifold) &lt;math&gt;\mathbb{RP}^n&lt;/math&gt; သည် ဦးတည်နိုင်သော (orientable) မန်နီဖိုး ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; သည် [[စုံမသဘာဝ (စုံကိန်း/မကိန်း)|မကိန်း]] (odd) ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;\mathbb{RP}^0&lt;/math&gt; မှာမူ အမှတ်တစ်မှတ်တည်းသာ ဖြစ်သဖြင့် အသေးအဖွဲအားဖြင့် ဦးတည်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;Lee (2013), p. 385.&lt;/ref&gt;
* သက်သေပြချက် အကျဉ်းချုပ်မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;n \ge 1&lt;/math&gt; အတွက် ဖုံးအုပ် ပုံဖော်မှု (covering map) &lt;math&gt;p: S^n \to \mathbb{RP}^n&lt;/math&gt; သည် အလွှာနှစ်ခုပါ [[ဒစ်ဖီယိုမော်ဖစ်ဇင်|ဒေသအလိုက်ဒစ်ဖီယိုမော်ဖစ်ဇင်]] (2-sheeted local diffeomorphism) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဒက်ခ် အသွင်ပြောင်းခြင်း (deck transformation) မှာ ဆန့်ကျင်ဘက်စွန်း ပုံဖော်မှု (antipodal map) &lt;math&gt;\alpha(x) = -x&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;S^n&lt;/math&gt; ပေါ်ရှိ &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt; ၏ [[ဒစ်ဖရန်ရှယ်]] (differential) ၏ [[အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး]] (determinant) မှာ &lt;math&gt;(-1)^{n+1}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt; သည် ဦးတည်ချက် (orientation) ကို ထိန်းသိမ်းရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ &lt;math&gt;n + 1&lt;/math&gt; သည် [[စုံမသဘာဝ (စုံကိန်း/မကိန်း)|စုံကိန်း]] (even) ဖြစ်ခြင်း၊ ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; သည် မကိန်းဖြစ်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; သည် အပေါင်းစုံကိန်း ဖြစ်သည့်အခါ &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt; သည် ဦးတည်ချက်ကို ပြောင်းပြန်လှန်သဖြင့် &lt;math&gt;\mathbb{RP}^n&lt;/math&gt; သည် ဦးတည်မရနိုင်သော (non-orientable) မန်နီဖိုး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Lee (2013), pp. 385–386.&lt;/ref&gt;

=== အခြေခံအုပ်စုနှင့် အလုံးစုံအကျုံးဝင်သော ဖုံးအုပ်ခြင်း (Fundamental Group and Universal Covering) ===
ပုံမှန်စားလဒ်ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;p: S^n \to \mathbb{RP}^n&lt;/math&gt; သည် နှစ်ခုမှတစ်ခုသို့ သက်ရောက်သော ဖုံးအုပ် ပရိုဂျက်ရှင်း (covering projection) ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Hatcher (2002), p. 74.&lt;/ref&gt;
* &lt;math&gt;n = 1&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;\mathbb{RP}^1 \cong S^1&lt;/math&gt; ဖြစ်ပြီး အခြေခံအုပ်စု (fundamental group) မှာ &lt;math&gt;\pi_1(\mathbb{RP}^1) \cong \mathbb{Z}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
* &lt;math&gt;n \ge 2&lt;/math&gt; အတွက် စက်လုံးမျက်နှာပြင် &lt;math&gt;S^n&lt;/math&gt; သည် ရိုးရှင်းစွာ ဆက်စပ်နေသော (simply connected) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;\pi_1(S^n) = 0&lt;/math&gt; ဖြစ်သောကြောင့် &lt;math&gt;p: S^n \to \mathbb{RP}^n&lt;/math&gt; သည် အလုံးစုံအကျုံးဝင်သော ဖုံးအုပ်ရပ်ဝန်း (universal covering space) ဖြစ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။
:&lt;math&gt;\pi_1(\mathbb{RP}^n) \cong \mathbb{Z}/2\mathbb{Z}&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;Hatcher (2002), pp. 74–75.&lt;/ref&gt;

=== ဆဲလ်လာ ဟိုမိုလော်ဂျီနှင့် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီကွင်း (Cellular Homology and Cohomology Ring) ===
&lt;math&gt;\mathbb{RP}^n&lt;/math&gt; တွင် အတိုင်းအတာတစ်ခုစီ၌ ဆဲလ် (cell) တစ်ခုစီပါဝင်သော ပုံမှန် CW ကွန်ပလက်စ် ခွဲခြမ်းမှု (canonical CW decomposition) ရှိသည်။
:&lt;math&gt;\mathbb{RP}^n = e^0 \cup e^1 \cup e^2 \cup \dots \cup e^{n}&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;Hatcher (2002), p. 6.&lt;/ref&gt;
&lt;math&gt;1 \le k \le n&lt;/math&gt; အတွက် ဆဲလ်လူလာ နယ်နိမိတ်ပုံဖော်မှုများ (cellular boundary maps) &lt;math&gt;d_k : C_k \to C_{k-1}&lt;/math&gt; သည် အောက်ပါအတိုင်း ကျေနပ်စေသည်။
:&lt;math&gt;d_k = \begin{cases} 0 &amp; \text{if } k \text{ is odd,} \\ 2 &amp; \text{if } k \text{ is even.} \end{cases}&lt;/math&gt;
[[ဟိုမိုလော်ဂျီ|ကိန်းပြည့်ဆိုင်ရာ ဟိုမိုလော်ဂျီအုပ်စုများ]] (integral homology groups) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;H_k(\mathbb{RP}^n; \mathbb{Z}) \cong \begin{cases} \mathbb{Z} &amp; \text{for } k = 0, \text{ and for } k = n \text{ when } n \text{ is odd,} \\ \mathbb{Z}/2\mathbb{Z} &amp; \text{for } k \text{ odd with } 0 &lt; k &lt; n, \\ 0 &amp; \text{otherwise.} \end{cases}&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;Hatcher (2002), p. 144.&lt;/ref&gt;
&lt;math&gt;n \ge 0&lt;/math&gt; အားလုံးအတွက် [[ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ|မော်ဂျူလို-2 ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီကွင်း]] (mod-2 cohomology ring) သည် အောက်ပါ ဖြတ်တောက်ထားသော ပိုလီနိုမီရယ်ကွင်း (truncated polynomial ring) ဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;H^*(\mathbb{RP}^n; \mathbb{Z}/2\mathbb{Z}) \cong (\mathbb{Z}/2\mathbb{Z})[w] / (w^{n+1})&lt;/math&gt;
&lt;math&gt;n \ge 1&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;w \in H^1(\mathbb{RP}^n; \mathbb{Z}/2\mathbb{Z}) \cong \mathbb{Z}/2\mathbb{Z}&lt;/math&gt; သည် သုညမဟုတ်သော ထုတ်လုပ်ကိန်း (non-zero generator) ဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;n = 0&lt;/math&gt; အတွက်မူ &lt;math&gt;w = 0&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Hatcher (2002), pp. 213–214.&lt;/ref&gt;

=== တော်တိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ ဗက်တာအစည်းနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာအတန်းအစားများ (Tautological Vector Bundle and Characteristic Classes) ===
&lt;math&gt;\gamma^1 \to \mathbb{RP}^n&lt;/math&gt; သည် ပုံမှန် [[ဗက်တာအစည်း|ကိန်းစစ် မျဉ်းအစည်း]] (canonical real line bundle) သို့မဟုတ် တော်တိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ မျဉ်းအစည်း (tautological line bundle) ကို ကိုယ်စားပြုပါစေ။ ၎င်း၏ &lt;math&gt;[x] \in \mathbb{RP}^n&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ဖိုက်ဘာ (fiber) သည် &lt;math&gt;\mathbb{R}^{n+1}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မျဉ်း &lt;math&gt;Kx&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ ကိန်းစစ် မျဉ်းအစည်းများ (real line bundles) တွင် တည်ဆောက်ပုံအုပ်စု (structure group) &lt;math&gt;\mathrm{O}(1) \cong \{\pm 1\}&lt;/math&gt; ရှိကြသောကြောင့် ပုံမှန်[[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (canonical isomorphism) &lt;math&gt;(\gamma^1)^* \cong \gamma^1&lt;/math&gt; တည်ရှိသည်။&lt;ref&gt;Milnor &amp; Stasheff (1974), pp. 45–46.&lt;/ref&gt;
* &lt;math&gt;\gamma^1&lt;/math&gt; ၏ ပထမ ချတီးဖဲလ်-ဝှစ်တနီ အတန်းအစား (first Stiefel–Whitney class) မှာ &lt;math&gt;w_1(\gamma^1) = w \in H^1(\mathbb{RP}^n; \mathbb{Z}/2\mathbb{Z})&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Milnor &amp; Stasheff (1974), pp. 45–46.&lt;/ref&gt;
* [[မန်နီဖိုး#ထိမျဉ်းအစည်း_(Tangent_Bundle)|ထိမျဉ်းအစည်း]] (tangent bundle) &lt;math&gt;T\mathbb{RP}^n&lt;/math&gt; သည် အောက်ပါ တည်ငြိမ်သော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (stable isomorphism) ကို ကျေနပ်စေသည်။
:&lt;math&gt;T\mathbb{RP}^n \oplus \underline{\mathbb{R}} \cong \bigoplus_{i=1}^{n+1} (\gamma^1)^* \cong (n+1)\gamma^1&lt;/math&gt;
ဤတွင် &lt;math&gt;\underline{\mathbb{R}}&lt;/math&gt; သည် အသေးအဖွဲ ကိန်းစစ် မျဉ်းအစည်း (trivial real line bundle) ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Milnor &amp; Stasheff (1974), pp. 46–47.&lt;/ref&gt;
* ဝှစ်တနီ မြှောက်လဒ်ပုံသေနည်း (Whitney product formula) အရ &lt;math&gt;\mathbb{RP}^n&lt;/math&gt; ၏ စုစုပေါင်း ချတီးဖဲလ်-ဝှစ်တနီ အတန်းအစား (total Stiefel–Whitney class) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;w(\mathbb{RP}^n) = (1 + w)^{n+1} = \sum_{i=0}^n \binom{n+1}{i} w^i&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;Milnor &amp; Stasheff (1974), p. 47.&lt;/ref&gt;

=== ကိန်းစစ် မျဉ်းအစည်းများအတွက် ခွဲခြားခြင်းရပ်ဝန်း (Classifying Space for Real Line Bundles) ===
မျဉ်းဖြောင့်ပါဝင်မှုပုံဖော်ခြင်းများအရ ဆင့်ကဲစုဆုံမှတ် (inductive limit) သည် အနန္တ ကိန်းစစ် ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်း (infinite real projective space) ကို ရရှိစေသည်။
:&lt;math&gt;\mathbb{RP}^\infty = \varinjlim \mathbb{RP}^n&lt;/math&gt;
ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;\mathbb{RP}^\infty&lt;/math&gt; သည် အောက်ပါအတိုင်း အိုင်လန်ဘာ့ဂ်-မက်လိန်း ရပ်ဝန်း (Eilenberg–MacLane space) တစ်ခု ဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;\mathbb{RP}^\infty \simeq K(\mathbb{Z}/2\mathbb{Z}, 1) \simeq \mathrm{B}\mathrm{O}(1)&lt;/math&gt;
၎င်းသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ကိန်းစစ်မျဉ်းအစည်းများ (topological real line bundles) အတွက် အလုံးစုံအကျုံးဝင်သော ခွဲခြားခြင်းရပ်ဝန်း (universal classifying space) အဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။&lt;ref&gt;Hatcher (2002), p. 380.&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား(References) ==
* {{Citation |last1=Hatcher |first1=Allen |title=Algebraic Topology |publisher=Cambridge University Press |publication-place=Cambridge |date=2002 |isbn=978-0-521-79540-1 |mr=1867354}}
* {{Citation |last1=Lee |first1=John M. |title=Introduction to Smooth Manifolds |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=218 |edition=2nd |publisher=Springer |publication-place=New York |date=2013 |isbn=978-1-4419-9981-8 |doi=10.1007/978-1-4419-9982-5}}
* {{Citation |last1=Milnor |first1=John W. |last2=Stasheff |first2=James D. |title=Characteristic Classes |series=Annals of Mathematics Studies |volume=76 |publisher=Princeton University Press |publication-place=Princeton, NJ |date=1974 |isbn=978-0-691-08122-9 |mr=0440554}}
[[Category: တိုပေါ်လော်ဂျီ]]</text>
      <sha1>17a6ud8gj8o8982izavfollm7o5ml6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကိန်းထွေး ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293272</id>
    <revision>
      <id>1059578</id>
      <timestamp>2026-10-20T23:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[သင်္ချာ]] (mathematics) တွင် &lt;math&gt;\mathbf{P}^n(\mathbb{C})&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\mathbb{CP}^n&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ဖော်ပြလေ့ရှိသော '''ကိန်းထွေး ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်း''' (complex projective space) ဆိ...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1059578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15555" sha1="abgb7ox71dh45hembrzogdbqlqb27ao" xml:space="preserve">[[သင်္ချာ]] (mathematics) တွင် &lt;math&gt;\mathbf{P}^n(\mathbb{C})&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\mathbb{CP}^n&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ဖော်ပြလေ့ရှိသော '''ကိန်းထွေး ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်း''' (complex projective space) ဆိုသည်မှာ [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (vector space) &lt;math&gt;\mathbb{C}^{n+1}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] ၁ ရှိသော ကိန်းထွေး မျဉ်းဖြောင့်ရပ်ဝန်းပိုင်းများ (complex linear subspaces) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် [[မန်နီဖိုး#ကိန်းထွေး_မန်နီဖိုးများ_(Complex_Manifolds)|ကိန်းထွေး မန်နီဖိုး]] (complex manifold) ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ဤရပ်ဝန်းပိုင်းများသည် မူလနေရာကို ဖြတ်သွားသော ကိန်းထွေး မျဉ်းများ (complex lines) ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;Griffiths &amp; Harris (1978), p. 165.&lt;/ref&gt; [[မန်နီဖိုး|ချောမွေ့သော မန်နီဖိုး]] (smooth manifold) တစ်ခုအနေဖြင့် &lt;math&gt;\mathbb{CP}^n&lt;/math&gt; သည် ကျစ်လျစ်သော (compact)၊ ဆက်စပ်နေသော (connected) ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး [[ကိန်းစစ်]] အတိုင်းအတာ (real dimension) &lt;math&gt;2n&lt;/math&gt; ရှိသည်။

== ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များနှင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ် တည်ဆောက်ပုံ (Formal Definitions and Differential Structure) ==
=== အက္ခရာသင်္ချာနှင့် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ စားလဒ် (Algebraic and Topological Quotient) ===
ကိန်းထွေး ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်း (complex projective space) ဆိုသည်မှာ မူလနေရာဖယ်ထားသော ကိန်းထွေး[[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (punctured complex vector space) &lt;math&gt;\mathbb{C}^{n+1} \setminus \{0\}&lt;/math&gt; အား မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ[[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]] (multiplicative group) &lt;math&gt;\mathbb{C}^\times = \mathbb{C} \setminus \{0\}&lt;/math&gt; ၏ [[အုပ်စုသက်ရောက်ချက်|သက်ရောက်ချက်]] (action) ဖြင့် စားထားသည့် စားလဒ်ရပ်ဝန်း (quotient space) ဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;\mathbb{CP}^n = (\mathbb{C}^{n+1} \setminus \{0\}) / \sim&lt;/math&gt;
ဤတွင် &lt;math&gt;\lambda \in \mathbb{C}^\times&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;(z_0, \dots, z_n) \sim (\lambda z_0, \dots, \lambda z_n)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Griffiths &amp; Harris (1978), p. 165.&lt;/ref&gt;
ထပ်တူညီစွာဖြင့် ဖော်ပြရလျှင် [[ယူနစ်စက်လုံးမျက်နှာပြင်]] (unit sphere) &lt;math&gt;S^{2n+1} = \{ Z \in \mathbb{C}^{n+1} \mid \sum_{j=0}^n |z_j|^2 = 1 \}&lt;/math&gt; ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားပါက &lt;math&gt;\mathbb{CP}^n&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;S^{2n+1}&lt;/math&gt; အား စက်ဝိုင်းအုပ်စု (circle group) &lt;math&gt;U(1) = \{ e^{i\theta} \mid \theta \in \mathbb{R} \}&lt;/math&gt; ၏ သက်ရောက်ချက်ဖြင့် စားထားသည့် စားလဒ်ရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;\mathbb{CP}^n \cong S^{2n+1} / U(1)&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;Hatcher (2002), p. 6.&lt;/ref&gt;

=== ကိန်းထွေး မန်နီဖိုး မြေပုံစု (Complex Manifold Atlas) ===
&lt;math&gt;i = 0, \dots, n&lt;/math&gt; အတွက် အဖွင့်စုပိုင်းများ (open subsets) &lt;math&gt;U_i = \{ [z_0 : \dots : z_n] \in \mathbb{CP}^n \mid z_i \neq 0 \}&lt;/math&gt; ကို သတ်မှတ်သည်။ အောက်ပါ [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်]] မြေပုံချပ်များ (coordinate charts) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
&lt;math&gt;\varphi_i : U_i \to \mathbb{C}^n, \quad [z_0 : \dots : z_n] \mapsto \left( \frac{z_0}{z_i}, \dots, \widehat{\frac{z_i}{z_i}}, \dots, \frac{z_n}{z_i} \right)&lt;/math&gt;
&lt;math&gt;\bigcup_{i=0}^n U_i = \mathbb{CP}^n&lt;/math&gt; ကို ပြည့်စုံစေသည်။ ထပ်တူကျရာ အစိတ်အပိုင်း &lt;math&gt;U_i \cap U_j&lt;/math&gt; ပေါ်တွင် ကူးပြောင်းမှုပုံဖော်မှု (transition map) &lt;math&gt;\varphi_j \circ \varphi_i^{-1}&lt;/math&gt; သည် [[ဟိုလိုမော်ဖစ် ဖန်ရှင်|ဟိုလိုမော်ဖစ်]] ရာရှင်နယ် ဖန်ရှင်များ (holomorphic rational functions) ဖြစ်ကြသဖြင့် &lt;math&gt;\mathbb{CP}^n&lt;/math&gt; အား ကိန်းထွေး [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] (complex dimension) &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; ရှိသည့် ကျစ်လျစ်သော [[မန်နီဖိုး#ကိန်းထွေး_မန်နီဖိုးများ_(Complex_Manifolds)|ကိန်းထွေး မန်နီဖိုး]] (compact complex manifold) ၏ တည်ဆောက်ပုံကို ပေးစွမ်းသည်။&lt;ref&gt;Griffiths &amp; Harris (1978), pp. 165–166.&lt;/ref&gt;

== အဓိက သီအိုရမ်များ၊ ဂျီဩမေတြီနှင့် တိုပေါ်လော်ဂျီ (Core Theorems, Geometry and Topology) ==
=== ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း (The Hopf Fibration) ===
&lt;math&gt;n \ge 1&lt;/math&gt; အတွက် ပုံမှန်ပရိုဂျက်ရှင်းပုံဖော်မှု &lt;math&gt;p: S^{2n+1} \to \mathbb{CP}^n&lt;/math&gt; သည် စက်ဝိုင်းအစည်း (circle bundle) တစ်ခု ဖြစ်သည့် ပရင်စီပယ် &lt;math&gt;U(1)&lt;/math&gt;-အစည်း (principal bundle) တစ်ခုကို သတ်မှတ်သည်။
:&lt;math&gt;S^1 \hookrightarrow S^{2n+1} \xrightarrow{p} \mathbb{CP}^n&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;Hatcher (2002), p. 378.&lt;/ref&gt;
ဤဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း (fibration) ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ|ဟိုမိုတိုပီ]] [[တိကျသော ကိန်းစဉ်|ရှည်လျားတိကျသည့် ကိန်းစဉ်]] (homotopy long exact sequence) မှ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည်။
:&lt;math&gt;\dots \to \pi_k(S^1) \to \pi_k(S^{2n+1}) \to \pi_k(\mathbb{CP}^n) \to \pi_{k-1}(S^1) \to \dots&lt;/math&gt;
အောက်ပါ ရလဒ်များ ထွက်ပေါ်လာသည်။
:&lt;math&gt;\pi_1(\mathbb{CP}^n) = 0&lt;/math&gt;
:&lt;math&gt;\pi_2(\mathbb{CP}^n) \cong \mathbb{Z}&lt;/math&gt;
:&lt;math&gt;k \ge 3&lt;/math&gt; အားလုံးအတွက် &lt;math&gt;\pi_k(\mathbb{CP}^n) \cong \pi_k(S^{2n+1})&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;Hatcher (2002), pp. 378–379.&lt;/ref&gt;

=== ဆဲလ်လာ တည်ဆောက်ပုံနှင့် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီကွင်း (Cellular Structure and Cohomology Ring) ===
&lt;math&gt;\mathbb{CP}^n&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;0 \le k \le n&lt;/math&gt; အတွက် စုံကိန်းအတိုင်းအတာ &lt;math&gt;2k&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတွင် ဆဲလ် (cell) တစ်ခုတိတိ ပါဝင်သော CW ကွန်ပလက်စ် ပြိုကွဲမှု (CW complex decomposition) ကို ရရှိသည်။
:&lt;math&gt;\mathbb{CP}^n = e^0 \cup e^2 \cup e^4 \cup \dots \cup e^{2n}&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;Hatcher (2002), p. 6.&lt;/ref&gt;
ထို့ကြောင့် [[ကိန်းပြည့်]]မြှောက်ဖော်ကိန်းများ (integer coefficients) ပါဝင်သော [[ဟိုမိုလော်ဂျီ|ဆဲလ်လာဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများ]] (cellular homology groups) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;H_k(\mathbb{CP}^n; \mathbb{Z}) \cong \begin{cases} \mathbb{Z} &amp; \text{if } k \text{ is even and } 0 \le k \le 2n, \\ 0 &amp; \text{otherwise.} \end{cases}&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;Hatcher (2002), p. 138.&lt;/ref&gt;
&lt;math&gt;n \ge 0&lt;/math&gt; အားလုံးအတွက် [[ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ|ကိန်းပြည့်ဆိုင်ရာ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီကွင်း]] (integral cohomology ring) သည် အောက်ပါ ဖြတ်တောက်ထားသော [[ပိုလီနိုမီရယ်]]ကွင်း (truncated polynomial ring) ဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;H^*(\mathbb{CP}^n; \mathbb{Z}) \cong \mathbb{Z}[u] / (u^{n+1})&lt;/math&gt;
&lt;math&gt;n \ge 1&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;u \in H^2(\mathbb{CP}^n; \mathbb{Z})&lt;/math&gt; သည် ဟိုက်ပါပြင်ညီ အတန်းအစား (hyperplane class) &lt;math&gt;\mathbb{CP}^{n-1} \subset \mathbb{CP}^n&lt;/math&gt; ၏ ပွန်ကာရေး ဒွန်တွဲ (Poincaré dual) နှင့် ကိုက်ညီသော ထုတ်လုပ်ကိန်း (generator) ဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;n = 0&lt;/math&gt; အတွက်မူ &lt;math&gt;u = 0&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Hatcher (2002), pp. 212–213.&lt;/ref&gt;

=== ဖူဘီနီ-စတူဒီ မက်ထရစ်နှင့် ခဲလာ ဂျီဩမေတြီ (Fubini–Study Metric and Kähler Geometry) ===
&lt;math&gt;\mathbb{CP}^n&lt;/math&gt; တွင် စံဖြစ်သော ဖူဘီနီ-စတူဒီ မက်ထရစ် (Fubini–Study metric) &lt;math&gt;g_{\mathrm{FS}}&lt;/math&gt; တပ်ဆင်ပါရှိသည်။ &lt;math&gt;U_0&lt;/math&gt; ပေါ်ရှိ ဒေသအလိုက် အဖိုင်းကိုဩဒိနိတ်များ (local affine coordinates) &lt;math&gt;w_k = z_k / z_0&lt;/math&gt; တွင် ခဲလာ ပုံစံ (Kähler form) &lt;math&gt;\omega&lt;/math&gt; ကို အောက်ပါအတိုင်း ပေးထားသည်။
:&lt;math&gt;\omega = \frac{i}{2} \partial \bar{\partial} \log \left( 1 + \sum_{k=1}^n |w_k|^2 \right)&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;Kobayashi &amp; Nomizu (1969), pp. 273–275.&lt;/ref&gt;
* ဖူဘီနီ-စတူဒီ မက်ထရစ်သည် &lt;math&gt;\mathbb{CP}^n&lt;/math&gt; အား [[မန်နီဖိုး|ခဲလာ မန်နီဖိုး]] (Kähler manifold) တစ်ခုနှင့် [[မန်နီဖိုး|အိုင်းစတိုင်း မန်နီဖိုး]] (Einstein manifold) တစ်ခု ဖြစ်စေသည်။
* &lt;math&gt;n \ge 1&lt;/math&gt; အတွက် ဟိုလိုမော်ဖစ် အပိုင်းလိုက်ကွေးညွှတ်မှု (holomorphic sectional curvature) သည် ကိန်းသေအပေါင်း (constant and positive) ဖြစ်သည်။ အသုံးပြုသော သတ်မှတ်ချက်ပေါ် မူတည်၍ &lt;math&gt;+4&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;+1&lt;/math&gt; အဖြစ် စံပြုသတ်မှတ်ကြသည်။&lt;ref&gt;Kobayashi &amp; Nomizu (1969), p. 277.&lt;/ref&gt;
* &lt;math&gt;n \ge 1&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;\mathbb{CP}^n&lt;/math&gt; သည် အဆင့် ၁ (rank 1) ရှိသော ကျစ်လျစ်သော ဟာမီရှန် အချိုးညီရပ်ဝန်း (compact Hermitian symmetric space) တစ်ခုဖြစ်ပြီး အောက်ပါအတိုင်း [[ကိုဆက်]]ရပ်ဝန်း (coset space) အဖြစ် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြနိုင်သည်။
:&lt;math&gt;\mathbb{CP}^n \cong \frac{\mathrm{SU}(n+1)}{\mathrm{S}(\mathrm{U}(n) \times \mathrm{U}(1))} \cong \frac{\mathrm{U}(n+1)}{\mathrm{U}(n) \times \mathrm{U}(1)}&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;Kobayashi &amp; Nomizu (1969), pp. 277–278.&lt;/ref&gt;

=== ကိန်းထွေး မျဉ်းအစည်းများအတွက် ခွဲခြားခြင်းရပ်ဝန်း (Classifying Space for Complex Line Bundles) ===
ပါဝင်မှုပုံဖော်ခြင်းများ &lt;math&gt;\mathbb{CP}^1 \subset \mathbb{CP}^2 \subset \dots \subset \mathbb{CP}^n \subset \dots&lt;/math&gt; ၏ [[စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်|တိုက်ရိုက်စုဆုံမှတ်]] (direct limit) သည် [[အနန္တ]] ကိန်းထွေး ပရိုဂျက်တစ်ရပ်ဝန်း (infinite complex projective space) ကို ရရှိစေသည်။
:&lt;math&gt;\mathbb{CP}^\infty = \varinjlim \mathbb{CP}^n&lt;/math&gt;
အလုံးစုံအကျုံးဝင်သော ပရင်စီပယ် &lt;math&gt;U(1)&lt;/math&gt;-အစည်း (universal principal bundle) &lt;math&gt;S^1 \hookrightarrow S^\infty \to \mathbb{CP}^\infty&lt;/math&gt; ၏ စုစုပေါင်းရပ်ဝန်း (total space) &lt;math&gt;S^\infty&lt;/math&gt; သည် ကျုံ့နိုင်စွမ်းရှိသည် (contractible)။ ထို့ကြောင့် &lt;math&gt;\mathbb{CP}^\infty&lt;/math&gt; သည် အောက်ပါအတိုင်း အိုင်လန်ဘာ့ဂ်-မက်လိန်း ရပ်ဝန်း (Eilenberg–MacLane space) တစ်ခု ဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;\mathbb{CP}^\infty \simeq K(\mathbb{Z}, 2) \simeq \mathrm{B}\mathrm{U}(1)&lt;/math&gt;
၎င်းသည် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ]] [[ဗက်တာအစည်း|ကိန်းထွေးမျဉ်းအစည်းများ]] (topological complex line bundles) အတွက် အလုံးစုံအကျုံးဝင်သော ခွဲခြားခြင်းရပ်ဝန်း (universal classifying space) အဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။&lt;ref&gt;Hatcher (2002), p. 380.&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား (References) ==
* {{Citation |last1=Griffiths |first1=Phillip |last2=Harris |first2=Joseph |title=Principles of Algebraic Geometry |series=Pure and Applied Mathematics |publisher=Wiley-Interscience |publication-place=New York |date=1978 |isbn=978-0-471-32792-9 |mr=0507725}}
* {{Citation |last1=Hatcher |first1=Allen |title=Algebraic Topology |publisher=Cambridge University Press |publication-place=Cambridge |date=2002 |isbn=978-0-521-79540-1 |mr=1867354}}
* {{Citation |last1=Kobayashi |first1=Shoshichi |last2=Nomizu |first2=Katsumi |title=Foundations of Differential Geometry |volume=II |series=Interscience Tracts in Pure and Applied Mathematics |number=15 |publisher=Interscience Publishers |publication-place=New York |date=1969 |isbn=978-0-470-49648-0 |mr=0238225}}

[[Category:တိုပေါ်လော်ဂျီ]]</text>
      <sha1>abgb7ox71dh45hembrzogdbqlqb27ao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟဟဂျိမ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293273</id>
    <revision>
      <id>1059580</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{Infobox Islands | name               = ဟဟဂျိမ | image              = Hahajima-retto.png | native_name        = {{lang|ja|母島}} | image_caption      = ဟဟဂျိမကျွန်းစု၏ မြေပုံ (ပုံတွင် အိမိုးတိုဂျိမကို &quot;တိုရိရှိမ&quot; ဟု...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1059580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4481" sha1="cyockx2aia6csi4xf3ex2xcwtowhc5s" xml:space="preserve">{{Infobox Islands
| name               = ဟဟဂျိမ
| image              = Hahajima-retto.png
| native_name        = {{lang|ja|母島}}
| image_caption      = ဟဟဂျိမကျွန်းစု၏ မြေပုံ (ပုံတွင် အိမိုးတိုဂျိမကို &quot;တိုရိရှိမ&quot; ဟု မှာယွင်းဖော်ပြထားသည်။)
| image_size         = 
| pushpin_map        = Japan complete
| pushpin_label      = Hahajima
| pushpin_label_position = {{coord|26|39|N|142|10|E|type:isle|display=inline}}
| pushpin_alt        = 
| pushpin_relief     = 
| pushpin_caption    = 
| map_custom         = 
| location           = [[Pacific Ocean]]
| coordinates        = {{Coord|26|39|N|142|10|E|type:isle}}
| archipelago        = [[Bonin Islands]]&lt;!--until page moves--&gt;
| total_islands      = 
| major_islands      = 
| area_km2           = 19.88
| length_km          = 
| width_km           = 
| coastline_km       = 
| highest_mount      = Chibusayama
| elevation_m        = 462
| country            = Japan
| country_admin_divisions_title = [[Prefectures of Japan|Prefecture]]
| country_admin_divisions = [[Tokyo Metropolitan Government|Tokyo]]
| country_admin_divisions_title_1 = [[Subprefectures of Japan|Subprefecture]]
| country_admin_divisions_1 = [[Ogasawara Subprefecture|Ogasawara]]
| country_admin_divisions_title_2 = [[Villages of Japan|Village]]
| country_admin_divisions_2 = [[Ogasawara, Tokyo|Ogasawara]]
| population         = 440
| population_as_of   = 2021
| density_km2        = 22.1
| ethnic_groups      = [[Japanese people|Japanese]]
| additional_info    = 
}}

'''ဟဟဂျိမ''' (母島; &quot;မိခင်ကျွန်း&quot; ဟု အဓိပ္ပါယ်ရှိ) သည် [[ဘိုးနင်းကျွန်းစု]] သို့မဟုတ် [[အိုဂဆဝရကျွန်းစု]]အတွင်းရှိ ဒုတိယမြောက်အကြီးဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ကျွန်းစုသည် ဂျပန်ပင်မကုန်းမြေများ၏ တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ ကျွန်းသည် ဆင်ခြေလျောနက်စောက်သည်။ ဧရိယာ ၂၁ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၈ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ လူဦးရေ ၄၄၀ ဦး နေထိုင်သည်။ ကျွန်းသည် တိုကျိုမြို့၏ တောင်ဘက် ခန့်မှန်းခြေ ၁၀၀၀ ကီလိုမီတာ (၆၂၀ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ကျွန်းကို အိုဂဆဝရခရိုင်ခွဲ၊ အိုဂဆဝရရွာ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအနေဖြင့် အုပ်ချုပ်သည်။

ဟဟဂျိမကျွန်း၏ အမြင့်ဆုံးတောင်ထိပ်များမှာ ချိဘုဆယမနှင့် ဆခအိဂတခဲတို့ ဖြစ်သည်။ ချိဘုဆယမသည် ခန့်မှန်းခြေ ၄၆၂ မီတာ (၁၅၁၆ ပေ) မြင့်ပြီး၊ ဆခအိဂတခဲသည် ၄၄၃ မီတာ (၁၄၅၃ ပေ) မြင့်သည်။ ဟဟဂျိမကျွန်း၏ မြောက်ဘက် ၅၀ ကီလိုမီတာခန့် (၃၁ မိုင်) အကွာတွင် ချိချိဂျိမ ပါဝင်သည့် ကျွန်းစုတစ်ခု ရှိသည်။ ဟဟဂျိမကျွန်း၏ အနီးအနားတွင် အနဲဂျိမ၊ အိမိုးတိုဂျိမ၊ မုခိုးဂျိမ စသည့် သေးငယ်သည့် ကျွန်းများ တည်ရှိသည်။ ဤကျွန်းများကို စုပေါင်းဖွဲ့စည်းကာ ဟဟဂျိမကျွန်းစု (母島列島, ဟဟဂျိမရက်တိုး) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
==ပြင်ပလင့်များ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}</text>
      <sha1>cyockx2aia6csi4xf3ex2xcwtowhc5s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059581</id>
      <parentid>1059580</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:26:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် */</comment>
      <origin>1059581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4582" sha1="2757ypmxb1f6qw9y8ko0cn9b79sc3s5" xml:space="preserve">{{Infobox Islands
| name               = ဟဟဂျိမ
| image              = Hahajima-retto.png
| native_name        = {{lang|ja|母島}}
| image_caption      = ဟဟဂျိမကျွန်းစု၏ မြေပုံ (ပုံတွင် အိမိုးတိုဂျိမကို &quot;တိုရိရှိမ&quot; ဟု မှာယွင်းဖော်ပြထားသည်။)
| image_size         = 
| pushpin_map        = Japan complete
| pushpin_label      = Hahajima
| pushpin_label_position = {{coord|26|39|N|142|10|E|type:isle|display=inline}}
| pushpin_alt        = 
| pushpin_relief     = 
| pushpin_caption    = 
| map_custom         = 
| location           = [[Pacific Ocean]]
| coordinates        = {{Coord|26|39|N|142|10|E|type:isle}}
| archipelago        = [[Bonin Islands]]&lt;!--until page moves--&gt;
| total_islands      = 
| major_islands      = 
| area_km2           = 19.88
| length_km          = 
| width_km           = 
| coastline_km       = 
| highest_mount      = Chibusayama
| elevation_m        = 462
| country            = Japan
| country_admin_divisions_title = [[Prefectures of Japan|Prefecture]]
| country_admin_divisions = [[Tokyo Metropolitan Government|Tokyo]]
| country_admin_divisions_title_1 = [[Subprefectures of Japan|Subprefecture]]
| country_admin_divisions_1 = [[Ogasawara Subprefecture|Ogasawara]]
| country_admin_divisions_title_2 = [[Villages of Japan|Village]]
| country_admin_divisions_2 = [[Ogasawara, Tokyo|Ogasawara]]
| population         = 440
| population_as_of   = 2021
| density_km2        = 22.1
| ethnic_groups      = [[Japanese people|Japanese]]
| additional_info    = 
}}

'''ဟဟဂျိမ''' (母島; &quot;မိခင်ကျွန်း&quot; ဟု အဓိပ္ပါယ်ရှိ) သည် [[ဘိုးနင်းကျွန်းစု]] သို့မဟုတ် [[အိုဂဆဝရကျွန်းစု]]အတွင်းရှိ ဒုတိယမြောက်အကြီးဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ကျွန်းစုသည် ဂျပန်ပင်မကုန်းမြေများ၏ တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ ကျွန်းသည် ဆင်ခြေလျောနက်စောက်သည်။ ဧရိယာ ၂၁ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၈ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ လူဦးရေ ၄၄၀ ဦး နေထိုင်သည်။ ကျွန်းသည် တိုကျိုမြို့၏ တောင်ဘက် ခန့်မှန်းခြေ ၁၀၀၀ ကီလိုမီတာ (၆၂၀ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ကျွန်းကို အိုဂဆဝရခရိုင်ခွဲ၊ အိုဂဆဝရရွာ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအနေဖြင့် အုပ်ချုပ်သည်။

ဟဟဂျိမကျွန်း၏ အမြင့်ဆုံးတောင်ထိပ်များမှာ ချိဘုဆယမနှင့် ဆခအိဂတခဲတို့ ဖြစ်သည်။ ချိဘုဆယမသည် ခန့်မှန်းခြေ ၄၆၂ မီတာ (၁၅၁၆ ပေ) မြင့်ပြီး၊ ဆခအိဂတခဲသည် ၄၄၃ မီတာ (၁၄၅၃ ပေ) မြင့်သည်။ ဟဟဂျိမကျွန်း၏ မြောက်ဘက် ၅၀ ကီလိုမီတာခန့် (၃၁ မိုင်) အကွာတွင် ချိချိဂျိမ ပါဝင်သည့် ကျွန်းစုတစ်ခု ရှိသည်။ ဟဟဂျိမကျွန်း၏ အနီးအနားတွင် အနဲဂျိမ၊ အိမိုးတိုဂျိမ၊ မုခိုးဂျိမ စသည့် သေးငယ်သည့် ကျွန်းများ တည်ရှိသည်။ ဤကျွန်းများကို စုပေါင်းဖွဲ့စည်းကာ ဟဟဂျိမကျွန်းစု (母島列島, ဟဟဂျိမရက်တိုး) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
*[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]]

==ပြင်ပလင့်များ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}</text>
      <sha1>2757ypmxb1f6qw9y8ko0cn9b79sc3s5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059582</id>
      <parentid>1059581</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <origin>1059582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4721" sha1="fz6ee44ncomw3rkvb1afuy9106rnu83" xml:space="preserve">{{Infobox Islands
| name               = ဟဟဂျိမ
| image              = Hahajima-retto.png
| native_name        = {{lang|ja|母島}}
| image_caption      = ဟဟဂျိမကျွန်းစု၏ မြေပုံ (ပုံတွင် အိမိုးတိုဂျိမကို &quot;တိုရိရှိမ&quot; ဟု မှာယွင်းဖော်ပြထားသည်။)
| image_size         = 
| pushpin_map        = Japan complete
| pushpin_label      = Hahajima
| pushpin_label_position = {{coord|26|39|N|142|10|E|type:isle|display=inline}}
| pushpin_alt        = 
| pushpin_relief     = 
| pushpin_caption    = 
| map_custom         = 
| location           = [[Pacific Ocean]]
| coordinates        = {{Coord|26|39|N|142|10|E|type:isle}}
| archipelago        = [[Bonin Islands]]&lt;!--until page moves--&gt;
| total_islands      = 
| major_islands      = 
| area_km2           = 19.88
| length_km          = 
| width_km           = 
| coastline_km       = 
| highest_mount      = Chibusayama
| elevation_m        = 462
| country            = Japan
| country_admin_divisions_title = [[Prefectures of Japan|Prefecture]]
| country_admin_divisions = [[Tokyo Metropolitan Government|Tokyo]]
| country_admin_divisions_title_1 = [[Subprefectures of Japan|Subprefecture]]
| country_admin_divisions_1 = [[Ogasawara Subprefecture|Ogasawara]]
| country_admin_divisions_title_2 = [[Villages of Japan|Village]]
| country_admin_divisions_2 = [[Ogasawara, Tokyo|Ogasawara]]
| population         = 440
| population_as_of   = 2021
| density_km2        = 22.1
| ethnic_groups      = [[Japanese people|Japanese]]
| additional_info    = 
}}

'''ဟဟဂျိမ''' (母島; &quot;မိခင်ကျွန်း&quot; ဟု အဓိပ္ပါယ်ရှိ) သည် [[ဘိုးနင်းကျွန်းစု]] သို့မဟုတ် [[အိုဂဆဝရကျွန်းစု]]အတွင်းရှိ ဒုတိယမြောက်အကြီးဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ကျွန်းစုသည် ဂျပန်ပင်မကုန်းမြေများ၏ တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ ကျွန်းသည် ဆင်ခြေလျောနက်စောက်သည်။ ဧရိယာ ၂၁ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၈ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ လူဦးရေ ၄၄၀ ဦး နေထိုင်သည်။ ကျွန်းသည် တိုကျိုမြို့၏ တောင်ဘက် ခန့်မှန်းခြေ ၁၀၀၀ ကီလိုမီတာ (၆၂၀ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ကျွန်းကို အိုဂဆဝရခရိုင်ခွဲ၊ အိုဂဆဝရရွာ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအနေဖြင့် အုပ်ချုပ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.soumu.metro.tokyo.lg.jp/07ogasawara/guidance/summary.html|title=支庁の案内: 管内概要 (Japanese)|access-date=2022-06-16|date=2021-04-01}}&lt;/ref&gt;

ဟဟဂျိမကျွန်း၏ အမြင့်ဆုံးတောင်ထိပ်များမှာ ချိဘုဆယမနှင့် ဆခအိဂတခဲတို့ ဖြစ်သည်။ ချိဘုဆယမသည် ခန့်မှန်းခြေ ၄၆၂ မီတာ (၁၅၁၆ ပေ) မြင့်ပြီး၊ ဆခအိဂတခဲသည် ၄၄၃ မီတာ (၁၄၅၃ ပေ) မြင့်သည်။ ဟဟဂျိမကျွန်း၏ မြောက်ဘက် ၅၀ ကီလိုမီတာခန့် (၃၁ မိုင်) အကွာတွင် ချိချိဂျိမ ပါဝင်သည့် ကျွန်းစုတစ်ခု ရှိသည်။ ဟဟဂျိမကျွန်း၏ အနီးအနားတွင် အနဲဂျိမ၊ အိမိုးတိုဂျိမ၊ မုခိုးဂျိမ စသည့် သေးငယ်သည့် ကျွန်းများ တည်ရှိသည်။ ဤကျွန်းများကို စုပေါင်းဖွဲ့စည်းကာ ဟဟဂျိမကျွန်းစု (母島列島, ဟဟဂျိမရက်တိုး) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
*[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]]

==ကိုးကား==
{{reflist}}</text>
      <sha1>fz6ee44ncomw3rkvb1afuy9106rnu83</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နန်းပိုးကျွန်းစု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293274</id>
    <revision>
      <id>1059584</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:44:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[File:Ogasawara islands.png|thumb|350px|နန်းပိုးကျွန်းစု]] '''နန်းပိုးကျွန်းစု''' (南方諸島, နန်းပိုးရှောတိုး) သည် ဂျပန်နိုင်ငံတောင်ဘက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိနေသ...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1059584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3059" sha1="kqvsqce13a5rmv9qerxj9yvchp0d3ow" xml:space="preserve">[[File:Ogasawara islands.png|thumb|350px|နန်းပိုးကျွန်းစု]]
'''နန်းပိုးကျွန်းစု''' (南方諸島, နန်းပိုးရှောတိုး) သည် ဂျပန်နိုင်ငံတောင်ဘက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိနေသည့် ကျွန်းများစွာပါဝင်သည့် ကျွန်းစုကို ဆိုလိုသည်။ ဤကျွန်းစုကို တိုကျိုမြို့အစိုးရက စီမံအုပ်ချုပ်လျက်ရှိသည်။ နန်းပိုးကျွန်းစုသည် တိုကျိုပင်လယ်အော်၏ အနောက်ဘက်ရှိ အိဇုကျွန်းဆွယ်မှ မရီယားနားကျွန်းစုအထိ ကျယ်ပြန့်စွာဖြန့်ကျက် တည်ရှိသည်။

ဂျပန်ကမ်းခြေစောင့်တပ်ဖွဲ့သည် နန်းပိုးကျွန်းစုတွင် ပါဝင်သည့် ကျွန်းများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်ထားသည်။&lt;ref name=&quot;mlit&quot;&gt;Ajiro Tatsuhiko and Warita Ikuo, ''Waga kuni no kōiki na chimei oyobi sono han'i ni tsuite no chōsa kenkyū'' (The geographical names and those extents of the wide areas in Japan), Kaiyō Jōhōbu Gihō, Vol. 27, 2009.[http://www1.kaiho.mlit.go.jp/GIJUTSUKOKUSAI/KENKYU/report/tbh27/tbh27-02.pdf online edition]&lt;/ref&gt;

* '''နန်းပိုးရှောတိုး''' (နန်းပိုးကျွန်းစု)
** '''အိဇုရှောတိုး''' ([[အိဇုရှောတိုး]])
** '''အိုဂဆဝရဂွန်းတိုး''' ([[ဘိုးနင်းကျွန်းစု]])
*** '''[[ဘိုးနင်းကျွန်းစု|မုခိုးဂျိမ]] ရက်တိုး'''
*** '''[[ချိချိဂျိမ]] ရက်တိုး'''
*** '''[[ဟဟဂျိမ]] ရက်တိုး'''
** '''ခဇန်းရက်တိုး''' ([[မီးတောင်ကျွန်းစု]])
*** '''ခိတအိအိုးဂျိမ''' ([[မြောက်အိအိုးဂျိမ]])
*** '''[[အိအိုးဂျိမ]]'''
*** '''မိနမိအိအိုးဂျိမ''' ([[တောင်အိအိုးဂျိမ]])
*** '''[[နိရှိနိုရှိမ (အိုဂဆဝရ)|နိရှိနိုရှိမ]]'''
** '''[[အိုခိနိုတိုရိရှိမ]]'''
** '''[[မိနမိတိုရိရှိမ|မိနမိတိုရိရှိမ]]'''


==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
*[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]]
==ပြင်ပလင့်များ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}</text>
      <sha1>kqvsqce13a5rmv9qerxj9yvchp0d3ow</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059585</id>
      <parentid>1059584</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1059585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3154" sha1="b4hund6opi5npdqqx99wvvpnhop9tpj" xml:space="preserve">[[File:Ogasawara islands.png|thumb|350px|နန်းပိုးကျွန်းစု]]
'''နန်းပိုးကျွန်းစု''' (南方諸島, နန်းပိုးရှောတိုး) သည် ဂျပန်နိုင်ငံတောင်ဘက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိနေသည့် ကျွန်းများစွာပါဝင်သည့် ကျွန်းစုကို ဆိုလိုသည်။ ဤကျွန်းစုကို တိုကျိုမြို့အစိုးရက စီမံအုပ်ချုပ်လျက်ရှိသည်။ နန်းပိုးကျွန်းစုသည် တိုကျိုပင်လယ်အော်၏ အနောက်ဘက်ရှိ အိဇုကျွန်းဆွယ်မှ မရီယားနားကျွန်းစုအထိ ကျယ်ပြန့်စွာဖြန့်ကျက် တည်ရှိသည်။

ဂျပန်ကမ်းခြေစောင့်တပ်ဖွဲ့သည် နန်းပိုးကျွန်းစုတွင် ပါဝင်သည့် ကျွန်းများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်ထားသည်။&lt;ref name=&quot;mlit&quot;&gt;Ajiro Tatsuhiko and Warita Ikuo, ''Waga kuni no kōiki na chimei oyobi sono han'i ni tsuite no chōsa kenkyū'' (The geographical names and those extents of the wide areas in Japan), Kaiyō Jōhōbu Gihō, Vol. 27, 2009.[http://www1.kaiho.mlit.go.jp/GIJUTSUKOKUSAI/KENKYU/report/tbh27/tbh27-02.pdf online edition]&lt;/ref&gt;

* '''နန်းပိုးရှောတိုး''' (နန်းပိုးကျွန်းစု)
** '''အိဇုရှောတိုး''' ([[အိဇုရှောတိုး]])
** '''အိုဂဆဝရဂွန်းတိုး''' ([[ဘိုးနင်းကျွန်းစု]])
*** '''[[ဘိုးနင်းကျွန်းစု|မုခိုးဂျိမ]] ရက်တိုး'''
*** '''[[ချိချိဂျိမ]] ရက်တိုး'''
*** '''[[ဟဟဂျိမ]] ရက်တိုး'''
** '''ခဇန်းရက်တိုး''' ([[မီးတောင်ကျွန်းစု]])
*** '''ခိတအိအိုးဂျိမ''' ([[မြောက်အိအိုးဂျိမ]])
*** '''[[အိအိုးဂျိမ]]'''
*** '''မိနမိအိအိုးဂျိမ''' ([[တောင်အိအိုးဂျိမ]])
*** '''[[နိရှိနိုရှိမ (အိုဂဆဝရ)|နိရှိနိုရှိမ]]'''
** '''[[အိုခိနိုတိုရိရှိမ]]'''
** '''[[မိနမိတိုရိရှိမ|မိနမိတိုရိရှိမ]]'''


==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
*[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]]
==ပြင်ပလင့်များ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]]</text>
      <sha1>b4hund6opi5npdqqx99wvvpnhop9tpj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059586</id>
      <parentid>1059585</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:45:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:တိုကျိုမြို့ရှိ ကျွန်းများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1059586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3248" sha1="7ekzme19zwadcudh0pw0xww6p0tzlfo" xml:space="preserve">[[File:Ogasawara islands.png|thumb|350px|နန်းပိုးကျွန်းစု]]
'''နန်းပိုးကျွန်းစု''' (南方諸島, နန်းပိုးရှောတိုး) သည် ဂျပန်နိုင်ငံတောင်ဘက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိနေသည့် ကျွန်းများစွာပါဝင်သည့် ကျွန်းစုကို ဆိုလိုသည်။ ဤကျွန်းစုကို တိုကျိုမြို့အစိုးရက စီမံအုပ်ချုပ်လျက်ရှိသည်။ နန်းပိုးကျွန်းစုသည် တိုကျိုပင်လယ်အော်၏ အနောက်ဘက်ရှိ အိဇုကျွန်းဆွယ်မှ မရီယားနားကျွန်းစုအထိ ကျယ်ပြန့်စွာဖြန့်ကျက် တည်ရှိသည်။

ဂျပန်ကမ်းခြေစောင့်တပ်ဖွဲ့သည် နန်းပိုးကျွန်းစုတွင် ပါဝင်သည့် ကျွန်းများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်ထားသည်။&lt;ref name=&quot;mlit&quot;&gt;Ajiro Tatsuhiko and Warita Ikuo, ''Waga kuni no kōiki na chimei oyobi sono han'i ni tsuite no chōsa kenkyū'' (The geographical names and those extents of the wide areas in Japan), Kaiyō Jōhōbu Gihō, Vol. 27, 2009.[http://www1.kaiho.mlit.go.jp/GIJUTSUKOKUSAI/KENKYU/report/tbh27/tbh27-02.pdf online edition]&lt;/ref&gt;

* '''နန်းပိုးရှောတိုး''' (နန်းပိုးကျွန်းစု)
** '''အိဇုရှောတိုး''' ([[အိဇုရှောတိုး]])
** '''အိုဂဆဝရဂွန်းတိုး''' ([[ဘိုးနင်းကျွန်းစု]])
*** '''[[ဘိုးနင်းကျွန်းစု|မုခိုးဂျိမ]] ရက်တိုး'''
*** '''[[ချိချိဂျိမ]] ရက်တိုး'''
*** '''[[ဟဟဂျိမ]] ရက်တိုး'''
** '''ခဇန်းရက်တိုး''' ([[မီးတောင်ကျွန်းစု]])
*** '''ခိတအိအိုးဂျိမ''' ([[မြောက်အိအိုးဂျိမ]])
*** '''[[အိအိုးဂျိမ]]'''
*** '''မိနမိအိအိုးဂျိမ''' ([[တောင်အိအိုးဂျိမ]])
*** '''[[နိရှိနိုရှိမ (အိုဂဆဝရ)|နိရှိနိုရှိမ]]'''
** '''[[အိုခိနိုတိုရိရှိမ]]'''
** '''[[မိနမိတိုရိရှိမ|မိနမိတိုရိရှိမ]]'''


==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
*[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]]
==ပြင်ပလင့်များ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]]
[[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ ကျွန်းများ]]</text>
      <sha1>7ekzme19zwadcudh0pw0xww6p0tzlfo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059587</id>
      <parentid>1059586</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:46:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <origin>1059587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3266" sha1="s4868cxngr77fnc7vsy8yh5lixnjg6y" xml:space="preserve">[[File:Ogasawara islands.png|thumb|350px|နန်းပိုးကျွန်းစု]]
'''နန်းပိုးကျွန်းစု''' (南方諸島, နန်းပိုးရှောတိုး) သည် ဂျပန်နိုင်ငံတောင်ဘက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိနေသည့် ကျွန်းများစွာပါဝင်သည့် ကျွန်းစုကို ဆိုလိုသည်။ ဤကျွန်းစုကို တိုကျိုမြို့အစိုးရက စီမံအုပ်ချုပ်လျက်ရှိသည်။ နန်းပိုးကျွန်းစုသည် တိုကျိုပင်လယ်အော်၏ အနောက်ဘက်ရှိ အိဇုကျွန်းဆွယ်မှ မရီယားနားကျွန်းစု (Mariana Islands)အထိ ကျယ်ပြန့်စွာဖြန့်ကျက် တည်ရှိသည်။

ဂျပန်ကမ်းခြေစောင့်တပ်ဖွဲ့သည် နန်းပိုးကျွန်းစုတွင် ပါဝင်သည့် ကျွန်းများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်ထားသည်။&lt;ref name=&quot;mlit&quot;&gt;Ajiro Tatsuhiko and Warita Ikuo, ''Waga kuni no kōiki na chimei oyobi sono han'i ni tsuite no chōsa kenkyū'' (The geographical names and those extents of the wide areas in Japan), Kaiyō Jōhōbu Gihō, Vol. 27, 2009.[http://www1.kaiho.mlit.go.jp/GIJUTSUKOKUSAI/KENKYU/report/tbh27/tbh27-02.pdf online edition]&lt;/ref&gt;

* '''နန်းပိုးရှောတိုး''' (နန်းပိုးကျွန်းစု)
** '''အိဇုရှောတိုး''' ([[အိဇုရှောတိုး]])
** '''အိုဂဆဝရဂွန်းတိုး''' ([[ဘိုးနင်းကျွန်းစု]])
*** '''[[ဘိုးနင်းကျွန်းစု|မုခိုးဂျိမ]] ရက်တိုး'''
*** '''[[ချိချိဂျိမ]] ရက်တိုး'''
*** '''[[ဟဟဂျိမ]] ရက်တိုး'''
** '''ခဇန်းရက်တိုး''' ([[မီးတောင်ကျွန်းစု]])
*** '''ခိတအိအိုးဂျိမ''' ([[မြောက်အိအိုးဂျိမ]])
*** '''[[အိအိုးဂျိမ]]'''
*** '''မိနမိအိအိုးဂျိမ''' ([[တောင်အိအိုးဂျိမ]])
*** '''[[နိရှိနိုရှိမ (အိုဂဆဝရ)|နိရှိနိုရှိမ]]'''
** '''[[အိုခိနိုတိုရိရှိမ]]'''
** '''[[မိနမိတိုရိရှိမ|မိနမိတိုရိရှိမ]]'''


==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
*[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]]
==ပြင်ပလင့်များ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ]]
[[ကဏ္ဍ:တိုကျိုမြို့ရှိ ကျွန်းများ]]</text>
      <sha1>s4868cxngr77fnc7vsy8yh5lixnjg6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဘိုးနင်းကျွန်းစု</title>
    <ns>14</ns>
    <id>293275</id>
    <revision>
      <id>1059592</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[ကဏ္ဍ:ဘိုးနင်းကျွန်းစု]]&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1059592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="ku38ikupet7y9r7lpnojpptdxl0pg3s" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:ဘိုးနင်းကျွန်းစု]]</text>
      <sha1>ku38ikupet7y9r7lpnojpptdxl0pg3s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မုခ်ဝ:လက်ရှိဖြစ်ရပ်များ/၂၀၂၆ အောက်တိုဘာ ၂၁</title>
    <ns>100</ns>
    <id>293276</id>
    <revision>
      <id>1059613</id>
      <timestamp>2026-10-21T04:27:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{Current events|year=2026|month=10|day=21|content=  &lt;!-- All news items below this line --&gt;    &lt;!-- All news items above this line --&gt;}}&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1059613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137" sha1="45ikebypdt6rhudcq58wvmvhe8itn7c" xml:space="preserve">{{Current events|year=2026|month=10|day=21|content=

&lt;!-- All news items below this line --&gt;


&lt;!-- All news items above this line --&gt;}}</text>
      <sha1>45ikebypdt6rhudcq58wvmvhe8itn7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အ.လ.က (၃) ပြည်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293277</id>
    <revision>
      <id>1059614</id>
      <timestamp>2026-10-21T05:01:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''အ.လ.က (၃) ပြည်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပြည်မြို့နယ်]]၊ [[ပြည်မြို့]]၊ ကျောင်းအိုးရပ်ကွက်ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သ...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1059614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="788" sha1="hpn619vj1tluf1c0r1nq9ftr8x09u8p" xml:space="preserve">'''အ.လ.က (၃) ပြည်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပြည်မြို့နယ်]]၊ [[ပြည်မြို့]]၊ ကျောင်းအိုးရပ်ကွက်ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၁၉ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;geo&quot;&gt;https://myanmargeographicalsociety.org/pyay-township/&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ပြည်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]]

{{Myanmar-school-stub}}</text>
      <sha1>hpn619vj1tluf1c0r1nq9ftr8x09u8p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အ.လ.က - ကုန်းသာလင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293278</id>
    <revision>
      <id>1059615</id>
      <timestamp>2026-10-21T05:10:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''အ.လ.က - ကုန်းသာလင်း''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပြည်မြို့နယ်]]၊ [[ကုန်းသာလင်းရွာ၊ ပြည်မြို့နယ်|ကုန်းသာလင်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလ...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1059615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="845" sha1="1jhqdfgz0pch03vdd55gz5n7ql7fkzp" xml:space="preserve">'''အ.လ.က - ကုန်းသာလင်း''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပြည်မြို့နယ်]]၊ [[ကုန်းသာလင်းရွာ၊ ပြည်မြို့နယ်|ကုန်းသာလင်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၂၁ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;geo&quot;&gt;https://myanmargeographicalsociety.org/pyay-township/&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ပြည်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]]

{{Myanmar-school-stub}}</text>
      <sha1>1jhqdfgz0pch03vdd55gz5n7ql7fkzp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အ.လ.က - ဇီးအုပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293279</id>
    <revision>
      <id>1059616</id>
      <timestamp>2026-10-21T05:10:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''အ.လ.က - ဇီးအုပ်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပြည်မြို့နယ်]]၊ [[ဇီးအုပ်ရွာ၊ ပြည်မြို့နယ်|ဇီးအုပ်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1059616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="809" sha1="5vluoryi6kk6vtcsvpcdtjs8po3r92u" xml:space="preserve">'''အ.လ.က - ဇီးအုပ်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပြည်မြို့နယ်]]၊ [[ဇီးအုပ်ရွာ၊ ပြည်မြို့နယ်|ဇီးအုပ်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၅၄ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;geo&quot;&gt;https://myanmargeographicalsociety.org/pyay-township/&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ပြည်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]]

{{Myanmar-school-stub}}</text>
      <sha1>5vluoryi6kk6vtcsvpcdtjs8po3r92u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အ.လ.က - ဇလုံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293280</id>
    <revision>
      <id>1059617</id>
      <timestamp>2026-10-21T05:10:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''အ.လ.က - ဇလုံ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပြည်မြို့နယ်]]၊ [[ဇလုံရွာ၊ ပြည်မြို့နယ်|ဇလုံရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1059617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="782" sha1="pha1rb8xj1oslbyxap3x80npau0rvfa" xml:space="preserve">'''အ.လ.က - ဇလုံ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပြည်မြို့နယ်]]၊ [[ဇလုံရွာ၊ ပြည်မြို့နယ်|ဇလုံရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၄၃ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;geo&quot;&gt;https://myanmargeographicalsociety.org/pyay-township/&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ပြည်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]]

{{Myanmar-school-stub}}</text>
      <sha1>pha1rb8xj1oslbyxap3x80npau0rvfa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အ.လ.က - မိန်းမရဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293281</id>
    <revision>
      <id>1059618</id>
      <timestamp>2026-10-21T05:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''အ.လ.က - မိန်းမရဲ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပြည်မြို့နယ်]]၊ [[မိန်းမရဲရွာ၊ ပြည်မြို့နယ်|မိန်းမရဲရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျေ...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1059618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="818" sha1="kamrht4d80wf7wf2yuzddq6901p6ad0" xml:space="preserve">'''အ.လ.က - မိန်းမရဲ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပြည်မြို့နယ်]]၊ [[မိန်းမရဲရွာ၊ ပြည်မြို့နယ်|မိန်းမရဲရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၉၈ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;geo&quot;&gt;https://myanmargeographicalsociety.org/pyay-township/&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ပြည်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]]

{{Myanmar-school-stub}}</text>
      <sha1>kamrht4d80wf7wf2yuzddq6901p6ad0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘိုးနင်းကျွန်းစု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293282</id>
    <revision>
      <id>1059624</id>
      <timestamp>2026-10-21T05:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>&quot; '''ဘိုးနင်းကျွန်းစု''' သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[တိုကျိုမြို့]]၏ တောင်-အရှေ့တောင်ဘက် ၁၀၀၀ ကီလိုမီတာပတ်ဝန်းကျင် (၆၂၀ မိုင်) အကွာတွင် တ...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1059624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1916" sha1="13ul5gx528n6kho83t8dyix2nk5on8t" xml:space="preserve">
'''ဘိုးနင်းကျွန်းစု''' သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[တိုကျိုမြို့]]၏ တောင်-အရှေ့တောင်ဘက် ၁၀၀၀ ကီလိုမီတာပတ်ဝန်းကျင် (၆၂၀ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိနေကြသည့် ကျွန်းပေါင်း ၃၀ ကျော်ကို ရည်ညွှန်းသည်။ ဘိုးနင်းကျွန်းစုကို &quot;အိုဂဆဝရကျွန်းစု&quot; (小笠原諸島) ဟုလည်း ခေါ်သေးသည်။ [[ဂူအမ်ကျွန်း]]၏ အနောက်မြောက်ဘက် ၁၆၀၀ ကီလိုမီတာ (၁၀၀၀ မိုင်) အကွာတွင် ရှိသည်။ ကျွန်းစု၏ စုစုပေါင်းဧရိယာသည် ၈၄ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃၂ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ ကျွန်းစုများထဲရှိ [[ချိချိဂျိမ]]နှင့် [[ဟဟဂျိမ]] ဤကျွန်းနှစ်ခုတွင်သာ လူအမြဲတမ်း နေထိုင်သည်။ ဤကျွန်းနှစ်ခု၏ စုစုပေါင်းလူဦးရေသည် ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ၂,၅၆၀ ဦး ရှိခဲ့သည်။ ကျွန်းကို တိုကျိုမြို့၏ အိုဂဆဝရခရိုင်ခွဲအောက်တွင် ထားရှိ အုပ်ချုပ်သည်။

==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
*[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]]

==ကိုးကား==
{{reflist}}</text>
      <sha1>13ul5gx528n6kho83t8dyix2nk5on8t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059625</id>
      <parentid>1059624</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:35:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <origin>1059625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3259" sha1="jsyepsglcip0523ofo2fgrz4kdvqy8p" xml:space="preserve">{{Infobox UNESCO World Heritage Site
| image         = Ogasawara islands.png
| image_upright = 1.2
| caption       = ဘိုးနင်းကျွန်းစု သို့မဟုတ် အိုဂဆဝရကျွန်းစုသည် အဓိကကျွန်းစုသုံးခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ {{mdash}}[[ချိချိဂျိမ]], [[ဟဟဂျိမ]], နှင့် [[မုခိုးဂျိမကျွန်းစု|မုခိုးဂျိမ]]{{mdash}}တိုကျိုမြို့အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိသည်။ ဤကျွန်းစုတွင် အနီးအနားရှိ အိအိုးဂျိမအပါအဝင် မီးတောင်ကျွန်းစုလည်း ပါဝင်သည်။
| official_name = အိုဂဆဝရကျွန်းစု
| location      = [[Japan]]
| includes      = Islands, reefs, and marine areas
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ix)}}(ix)
| ID            = 1362
| coordinates   = {{Coord|27|43|6|N|142|5|59|E|format=dms}}
| year          = 2011
| area          = {{convert|7,939|ha|sqmi|abbr=on}}
| pushpin_map   = Oceania
| map_caption   = Location of the Bonin Islands in Oceania
}}

'''ဘိုးနင်းကျွန်းစု''' သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[တိုကျိုမြို့]]၏ တောင်-အရှေ့တောင်ဘက် ၁၀၀၀ ကီလိုမီတာပတ်ဝန်းကျင် (၆၂၀ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိနေကြသည့် ကျွန်းပေါင်း ၃၀ ကျော်ကို ရည်ညွှန်းသည်။ ဘိုးနင်းကျွန်းစုကို &quot;အိုဂဆဝရကျွန်းစု&quot; (小笠原諸島) ဟုလည်း ခေါ်သေးသည်။ [[ဂူအမ်ကျွန်း]]၏ အနောက်မြောက်ဘက် ၁၆၀၀ ကီလိုမီတာ (၁၀၀၀ မိုင်) အကွာတွင် ရှိသည်။ ကျွန်းစု၏ စုစုပေါင်းဧရိယာသည် ၈၄ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃၂ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ ကျွန်းစုများထဲရှိ [[ချိချိဂျိမ]]နှင့် [[ဟဟဂျိမ]] ဤကျွန်းနှစ်ခုတွင်သာ လူအမြဲတမ်း နေထိုင်သည်။ ဤကျွန်းနှစ်ခု၏ စုစုပေါင်းလူဦးရေသည် ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ၂,၅၆၀ ဦး ရှိခဲ့သည်။ ကျွန်းကို တိုကျိုမြို့၏ အိုဂဆဝရခရိုင်ခွဲအောက်တွင် ထားရှိ အုပ်ချုပ်သည်။

==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
*[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]]

==ကိုးကား==
{{reflist}}</text>
      <sha1>jsyepsglcip0523ofo2fgrz4kdvqy8p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059626</id>
      <parentid>1059625</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:37:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <origin>1059626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3244" sha1="faw3ll2ep71rkf0q9rkc4xceg7w1qsq" xml:space="preserve">{{Infobox UNESCO World Heritage Site
| image         = Ogasawara islands.png
| image_upright = 1.2
| caption       = ဘိုးနင်းကျွန်းစု သို့မဟုတ် အိုဂဆဝရကျွန်းစုသည် အဓိကကျွန်းစုသုံးခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။[[ချိချိဂျိမ]], [[ဟဟဂျိမ]], နှင့် [[မုခိုးဂျိမကျွန်းစု|မုခိုးဂျိမ]]။ တိုကျိုမြို့အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိသည်။ ဤကျွန်းစုတွင် အနီးအနားရှိ အိအိုးဂျိမအပါအဝင် မီးတောင်ကျွန်းစုလည်း ပါဝင်သည်။
| official_name = အိုဂဆဝရကျွန်းစု
| location      = [[Japan]]
| includes      = Islands, reefs, and marine areas
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ix)}}(ix)
| ID            = 1362
| coordinates   = {{Coord|27|43|6|N|142|5|59|E|format=dms}}
| year          = 2011
| area          = {{convert|7,939|ha|sqmi|abbr=on}}
| pushpin_map   = Oceania
| map_caption   = Location of the Bonin Islands in Oceania
}}

'''ဘိုးနင်းကျွန်းစု''' သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[တိုကျိုမြို့]]၏ တောင်-အရှေ့တောင်ဘက် ၁၀၀၀ ကီလိုမီတာပတ်ဝန်းကျင် (၆၂၀ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိနေကြသည့် ကျွန်းပေါင်း ၃၀ ကျော်ကို ရည်ညွှန်းသည်။ ဘိုးနင်းကျွန်းစုကို &quot;အိုဂဆဝရကျွန်းစု&quot; (小笠原諸島) ဟုလည်း ခေါ်သေးသည်။ [[ဂူအမ်ကျွန်း]]၏ အနောက်မြောက်ဘက် ၁၆၀၀ ကီလိုမီတာ (၁၀၀၀ မိုင်) အကွာတွင် ရှိသည်။ ကျွန်းစု၏ စုစုပေါင်းဧရိယာသည် ၈၄ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃၂ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ ကျွန်းစုများထဲရှိ [[ချိချိဂျိမ]]နှင့် [[ဟဟဂျိမ]] ဤကျွန်းနှစ်ခုတွင်သာ လူအမြဲတမ်း နေထိုင်သည်။ ဤကျွန်းနှစ်ခု၏ စုစုပေါင်းလူဦးရေသည် ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ၂,၅၆၀ ဦး ရှိခဲ့သည်။ ကျွန်းကို တိုကျိုမြို့၏ အိုဂဆဝရခရိုင်ခွဲအောက်တွင် ထားရှိ အုပ်ချုပ်သည်။

==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
*[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]]

==ကိုးကား==
{{reflist}}</text>
      <sha1>faw3ll2ep71rkf0q9rkc4xceg7w1qsq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လန်နာ နိုင်ငံတော်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293283</id>
    <redirect title="လန်နားဘုရင့်နိုင်ငံတော်" />
    <revision>
      <id>1059629</id>
      <timestamp>2026-10-21T06:14:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kyaw Myo Aung</username>
        <id>103978</id>
      </contributor>
      <comment>[[လန်နာ နိုင်ငံတော်]] စာမျက်နှာကို [[လန်နားဘုရင့်နိုင်ငံတော်]] သို့ Kyaw Myo Aungက ရွှေ့ခဲ့သည်: ဆောင်းပါးအကြောင်း ရှင်းလင်းစေရန်</comment>
      <origin>1059629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="cgs9bzfs35y1qnu7108dmdyxebmk9c8" xml:space="preserve">#REDIRECT [[လန်နားဘုရင့်နိုင်ငံတော်]]</text>
      <sha1>cgs9bzfs35y1qnu7108dmdyxebmk9c8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံများ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>293284</id>
    <revision>
      <id>1059630</id>
      <timestamp>2026-10-21T06:16:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kyaw Myo Aung</username>
        <id>103978</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[ကဏ္ဍ:ရှေးဟောင်း ဘုရင့်နိုင်ငံ]] [[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ ရှေးဟောင်းနိုင်ငံများ]]&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1059630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="216" sha1="m8gi38i2nmfv4q04q0arf01dilypdke" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:ရှေးဟောင်း ဘုရင့်နိုင်ငံ]]
[[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ ရှေးဟောင်းနိုင်ငံများ]]</text>
      <sha1>m8gi38i2nmfv4q04q0arf01dilypdke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှရှိ ရှေးဟောင်းနိုင်ငံများ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>293285</id>
    <revision>
      <id>1059632</id>
      <timestamp>2026-10-21T06:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kyaw Myo Aung</username>
        <id>103978</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[ကဏ္ဍ:ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံများ]] [[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ ရှေးဟောင်းနိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှေးဟောင်း ဘုရင့်နိုင်ငံ]]&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1059632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="303" sha1="ejpa3p1ddjiggsqqati7tpuwi9alnfu" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံများ]]
[[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ ရှေးဟောင်းနိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ရှေးဟောင်း ဘုရင့်နိုင်ငံ]]</text>
      <sha1>ejpa3p1ddjiggsqqati7tpuwi9alnfu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အိဇုကျွန်းစု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293286</id>
    <revision>
      <id>1059640</id>
      <timestamp>2026-10-21T11:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>&quot; အိဇုကျွန်းစု (伊豆諸島, Izu Shotō) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဟွန်းရှူးကျွန်းရှိ အိဇုကျွန်းဆွယ်မှ တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်တို့တွင် ဖြန့်ကျက်တည...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1059640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1649" sha1="gzquy8705syzrfgmnqdpa24hr2rbrme" xml:space="preserve">
အိဇုကျွန်းစု (伊豆諸島, Izu Shotō) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဟွန်းရှူးကျွန်းရှိ အိဇုကျွန်းဆွယ်မှ တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်တို့တွင် ဖြန့်ကျက်တည်ရှိနေကြသည့် ကျွန်းအစု ဖြစ်သည်။ ကျွန်းများသည် အုပ်ချုပ်ရေးအရ မြို့နှစ်ခုနှင့် ရွာ ၆ ရာဖြင့် အုပ်ချုပ်သည်။ အကြီးဆုံးကျွန်းမှာ အိဇုအိုးရှိမ ဖြစ်ပြီး တစ်ခါတရံ ရိုးစင်းစွာ &quot;အိုးရှိမ&quot; ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

ပုံမှန်အားဖြင့် &quot;အိဇုကျွန်းခုနစ်ခု&quot; ((伊豆七島) ဟု ခေါ်ဆိုသော်လည်း ကျွန်းစုထဲတွင် သေးငယ်သည့် ကျွန်းများစွာ ပါဝင်နေသည်။ ထိုကျွန်းငယ်လေးများထဲမှ ၉ ခုတွင် လက်ရှိအချိန်တွင် လူများနေထိုင်လျက်ရှိသည်။

==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
*[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]]

==ပြင်ပလင့်များ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}</text>
      <sha1>gzquy8705syzrfgmnqdpa24hr2rbrme</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059641</id>
      <parentid>1059640</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <origin>1059641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1691" sha1="did54k9jwhuhi1j007rmirxtwl0a9kx" xml:space="preserve">
အိဇုကျွန်းစု (伊豆諸島, Izu Shotō) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဟွန်းရှူးကျွန်းရှိ အိဇုကျွန်းဆွယ်မှ တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်တို့တွင် ဖြန့်ကျက်တည်ရှိနေကြသည့် ကျွန်းအစု ဖြစ်သည်။ ကျွန်းများသည် အုပ်ချုပ်ရေးအရ မြို့နှစ်ခုနှင့် ရွာ ၆ ရာဖြင့် အုပ်ချုပ်သည်။ အကြီးဆုံးကျွန်းမှာ အိဇုအိုးရှိမ ဖြစ်ပြီး တစ်ခါတရံ ရိုးစင်းစွာ &quot;အိုးရှိမ&quot; ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

ပုံမှန်အားဖြင့် &quot;အိဇုကျွန်းခုနစ်ခု&quot; ((伊豆七島) ဟု ခေါ်ဆိုသော်လည်း ကျွန်းစုထဲတွင် သေးငယ်သည့် ကျွန်းများစွာ ပါဝင်နေသည်။ ထိုကျွန်းငယ်လေးများထဲမှ ၉ ခုတွင် လက်ရှိအချိန်တွင် လူများနေထိုင်လျက်ရှိသည်။

==ပထဝီသွင်ပြင်==

==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
*[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]]

==ပြင်ပလင့်များ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}</text>
      <sha1>did54k9jwhuhi1j007rmirxtwl0a9kx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059642</id>
      <parentid>1059641</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:44:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <origin>1059642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4303" sha1="dnca3znsaj9y6ulu8s7m0ovrr4yujw2" xml:space="preserve">
အိဇုကျွန်းစု (伊豆諸島, Izu Shotō) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဟွန်းရှူးကျွန်းရှိ အိဇုကျွန်းဆွယ်မှ တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်တို့တွင် ဖြန့်ကျက်တည်ရှိနေကြသည့် ကျွန်းအစု ဖြစ်သည်။ ကျွန်းများသည် အုပ်ချုပ်ရေးအရ မြို့နှစ်ခုနှင့် ရွာ ၆ ရာဖြင့် အုပ်ချုပ်သည်။ အကြီးဆုံးကျွန်းမှာ အိဇုအိုးရှိမ ဖြစ်ပြီး တစ်ခါတရံ ရိုးစင်းစွာ &quot;အိုးရှိမ&quot; ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

ပုံမှန်အားဖြင့် &quot;အိဇုကျွန်းခုနစ်ခု&quot; ((伊豆七島) ဟု ခေါ်ဆိုသော်လည်း ကျွန်းစုထဲတွင် သေးငယ်သည့် ကျွန်းများစွာ ပါဝင်နေသည်။ ထိုကျွန်းငယ်လေးများထဲမှ ၉ ခုတွင် လက်ရှိအချိန်တွင် လူများနေထိုင်လျက်ရှိသည်။

==ပထဝီသွင်ပြင်==
အိဇုကျွန်းစုသည် ဟွန်းရှူးကျွန်းတွင် ရှိသည့် အိဇုကျွန်းဆွယ်မှ တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်တို့တွင် ဖြန့်ကျက်တည်ရှိသည်။ ဧရိယာအားဖြင့် ခန့်မှန်းခြေ ၃၀၁.၅၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၁၆.၄၃ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ ကျွန်း ၉ ခုတွင် လူနေထိုင်လျက်ရှိပြီး စုစုပေါင်းလူဦးရေသည် ၂၄,၆၄၅ ဦး (၂၀၀၉ ခုနှစ်အရ) ရှိသည်။ လူများသည် ဧရိယာ ၂၉၆.၅၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၁၄.၅၀ စတုရန်းမိုင်) အကျယ်တွင် ဖြန့်ကျက်နေထိုင်ကြသည်။ ကျွန်းစုထဲတွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သည့် အိဇုအိုးရှိမသည် လူဦးရေ ၈,၃၄၆ ဦး၊ ဧရိယာ ၉၁.၀၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃၅.၁၆ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ အသေးဆုံးကျွန်းမှာ တိုရှိမဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၂၉၂ ဦးရှိပြီး၊ ဧရိယာ ၄.၁၂ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁.၅၉ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ လူနေထိုင်သည့် ကျွန်းများထဲတွင် အိုးရှိမ၊ တိုရှိမ၊ နိအိဂျိမ၊ ခိုဇုရှိမ၊ မိယခဲဂျိမ၊ ဟချိဂျောဂျိမနှင့် မိခုရဂျိမတို့ကို &quot;အိဇုကျွန်းခုနစ်ခု&quot; ဟု ရည်ညွှန်းခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ သို့သော် လူနေထိုင်မှုရှိသည့် ရှိခိနဲဂျိမနှင့် အိအိုဂရှိမတို့သည် ကျွန်းစုအတွင်းတွင် တည်ရှိပြီး လူနေထိုင်ကြသော်လည်း &quot;အိဇုကျွန်းခုနစ်ခု&quot; အဖြစ် မခေါ်ဆိုကြပေ။

==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
*[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]]

==ပြင်ပလင့်များ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}</text>
      <sha1>dnca3znsaj9y6ulu8s7m0ovrr4yujw2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059643</id>
      <parentid>1059642</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:44:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1059643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4316" sha1="s66us101g875vsr6nddoeaxwsekasay" xml:space="preserve">
အိဇုကျွန်းစု (伊豆諸島, Izu Shotō) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဟွန်းရှူးကျွန်းရှိ အိဇုကျွန်းဆွယ်မှ တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်တို့တွင် ဖြန့်ကျက်တည်ရှိနေကြသည့် ကျွန်းအစု ဖြစ်သည်။ ကျွန်းများသည် အုပ်ချုပ်ရေးအရ မြို့နှစ်ခုနှင့် ရွာ ၆ ရာဖြင့် အုပ်ချုပ်သည်။ အကြီးဆုံးကျွန်းမှာ အိဇုအိုးရှိမ ဖြစ်ပြီး တစ်ခါတရံ ရိုးစင်းစွာ &quot;အိုးရှိမ&quot; ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

ပုံမှန်အားဖြင့် &quot;အိဇုကျွန်းခုနစ်ခု&quot; ((伊豆七島) ဟု ခေါ်ဆိုသော်လည်း ကျွန်းစုထဲတွင် သေးငယ်သည့် ကျွန်းများစွာ ပါဝင်နေသည်။ ကျွန်းစုထဲရှိ ကျွန်းများထဲမှ ၉ ခုတွင် လက်ရှိအချိန်တွင် လူများနေထိုင်လျက်ရှိသည်။

==ပထဝီသွင်ပြင်==
အိဇုကျွန်းစုသည် ဟွန်းရှူးကျွန်းတွင် ရှိသည့် အိဇုကျွန်းဆွယ်မှ တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်တို့တွင် ဖြန့်ကျက်တည်ရှိသည်။ ဧရိယာအားဖြင့် ခန့်မှန်းခြေ ၃၀၁.၅၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၁၆.၄၃ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ ကျွန်း ၉ ခုတွင် လူနေထိုင်လျက်ရှိပြီး စုစုပေါင်းလူဦးရေသည် ၂၄,၆၄၅ ဦး (၂၀၀၉ ခုနှစ်အရ) ရှိသည်။ လူများသည် ဧရိယာ ၂၉၆.၅၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၁၄.၅၀ စတုရန်းမိုင်) အကျယ်တွင် ဖြန့်ကျက်နေထိုင်ကြသည်။ ကျွန်းစုထဲတွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သည့် အိဇုအိုးရှိမသည် လူဦးရေ ၈,၃၄၆ ဦး၊ ဧရိယာ ၉၁.၀၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃၅.၁၆ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ အသေးဆုံးကျွန်းမှာ တိုရှိမဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၂၉၂ ဦးရှိပြီး၊ ဧရိယာ ၄.၁၂ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁.၅၉ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ လူနေထိုင်သည့် ကျွန်းများထဲတွင် အိုးရှိမ၊ တိုရှိမ၊ နိအိဂျိမ၊ ခိုဇုရှိမ၊ မိယခဲဂျိမ၊ ဟချိဂျောဂျိမနှင့် မိခုရဂျိမတို့ကို &quot;အိဇုကျွန်းခုနစ်ခု&quot; ဟု ရည်ညွှန်းခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ သို့သော် လူနေထိုင်မှုရှိသည့် ရှိခိနဲဂျိမနှင့် အိအိုဂရှိမတို့သည် ကျွန်းစုအတွင်းတွင် တည်ရှိပြီး လူနေထိုင်ကြသော်လည်း &quot;အိဇုကျွန်းခုနစ်ခု&quot; အဖြစ် မခေါ်ဆိုကြပေ။

==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
*[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]]

==ပြင်ပလင့်များ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}</text>
      <sha1>s66us101g875vsr6nddoeaxwsekasay</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059644</id>
      <parentid>1059643</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <origin>1059644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4630" sha1="rx98p5ujub0xe75gxsj1ncgvsth8eel" xml:space="preserve">
အိဇုကျွန်းစု (伊豆諸島, Izu Shotō) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဟွန်းရှူးကျွန်းရှိ အိဇုကျွန်းဆွယ်မှ တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်တို့တွင် ဖြန့်ကျက်တည်ရှိနေကြသည့် ကျွန်းအစု ဖြစ်သည်။ ကျွန်းများသည် အုပ်ချုပ်ရေးအရ မြို့နှစ်ခုနှင့် ရွာ ၆ ရာဖြင့် အုပ်ချုပ်သည်။ အကြီးဆုံးကျွန်းမှာ အိဇုအိုးရှိမ ဖြစ်ပြီး တစ်ခါတရံ ရိုးစင်းစွာ &quot;အိုးရှိမ&quot; ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

ပုံမှန်အားဖြင့် &quot;အိဇုကျွန်းခုနစ်ခု&quot; ((伊豆七島) ဟု ခေါ်ဆိုသော်လည်း ကျွန်းစုထဲတွင် သေးငယ်သည့် ကျွန်းများစွာ ပါဝင်နေသည်။ ကျွန်းစုထဲရှိ ကျွန်းများထဲမှ ၉ ခုတွင် လက်ရှိအချိန်တွင် လူများနေထိုင်လျက်ရှိသည်။

==ပထဝီသွင်ပြင်==
အိဇုကျွန်းစုသည် ဟွန်းရှူးကျွန်းတွင် ရှိသည့် အိဇုကျွန်းဆွယ်မှ တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်တို့တွင် ဖြန့်ကျက်တည်ရှိသည်။ ဧရိယာအားဖြင့် ခန့်မှန်းခြေ ၃၀၁.၅၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၁၆.၄၃ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ ကျွန်း ၉ ခုတွင် လူနေထိုင်လျက်ရှိပြီး စုစုပေါင်းလူဦးရေသည် ၂၄,၆၄၅ ဦး (၂၀၀၉ ခုနှစ်အရ) ရှိသည်။ လူများသည် ဧရိယာ ၂၉၆.၅၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၁၄.၅၀ စတုရန်းမိုင်) အကျယ်တွင် ဖြန့်ကျက်နေထိုင်ကြသည်။ ကျွန်းစုထဲတွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သည့် အိဇုအိုးရှိမသည် လူဦးရေ ၈,၃၄၆ ဦး၊ ဧရိယာ ၉၁.၀၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃၅.၁၆ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ အသေးဆုံးကျွန်းမှာ တိုရှိမဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၂၉၂ ဦးရှိပြီး၊ ဧရိယာ ၄.၁၂ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁.၅၉ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ လူနေထိုင်သည့် ကျွန်းများထဲတွင် အိုးရှိမ၊ တိုရှိမ၊ နိအိဂျိမ၊ ခိုဇုရှိမ၊ မိယခဲဂျိမ၊ ဟချိဂျောဂျိမနှင့် မိခုရဂျိမတို့ကို &quot;အိဇုကျွန်းခုနစ်ခု&quot; ဟု ရည်ညွှန်းခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ သို့သော် လူနေထိုင်မှုရှိသည့် ရှိခိနဲဂျိမနှင့် အိအိုဂရှိမတို့သည် ကျွန်းစုအတွင်းတွင် တည်ရှိပြီး လူနေထိုင်ကြသော်လည်း &quot;အိဇုကျွန်းခုနစ်ခု&quot; အဖြစ် မခေါ်ဆိုကြပေ။

အဲဒိုခေတ်တွင် နိအိဂျိမ၊ မိယခဲဂျိမနှင့် ဟချိဂျောဂျိမတို့သည် အပြစ်သားများကို နယ်နှင်ဒဏ်ပေးသည့်နေရာ ဖြစ်ခဲ့သည်။

==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
*[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]]

==ပြင်ပလင့်များ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}</text>
      <sha1>rx98p5ujub0xe75gxsj1ncgvsth8eel</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059645</id>
      <parentid>1059644</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:46:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <origin>1059645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4668" sha1="2my3pg8i7xu14sbb5b9ors8roj3gxbd" xml:space="preserve">
အိဇုကျွန်းစု (伊豆諸島, Izu Shotō) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဟွန်းရှူးကျွန်းရှိ အိဇုကျွန်းဆွယ်မှ တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်တို့တွင် ဖြန့်ကျက်တည်ရှိနေကြသည့် ကျွန်းအစု ဖြစ်သည်။ ကျွန်းများသည် အုပ်ချုပ်ရေးအရ မြို့နှစ်ခုနှင့် ရွာ ၆ ရာဖြင့် အုပ်ချုပ်သည်။ အကြီးဆုံးကျွန်းမှာ အိဇုအိုးရှိမ ဖြစ်ပြီး တစ်ခါတရံ ရိုးစင်းစွာ &quot;အိုးရှိမ&quot; ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

ပုံမှန်အားဖြင့် &quot;အိဇုကျွန်းခုနစ်ခု&quot; ((伊豆七島) ဟု ခေါ်ဆိုသော်လည်း ကျွန်းစုထဲတွင် သေးငယ်သည့် ကျွန်းများစွာ ပါဝင်နေသည်။ ကျွန်းစုထဲရှိ ကျွန်းများထဲမှ ၉ ခုတွင် လက်ရှိအချိန်တွင် လူများနေထိုင်လျက်ရှိသည်။

==ပထဝီသွင်ပြင်==
အိဇုကျွန်းစုသည် ဟွန်းရှူးကျွန်းတွင် ရှိသည့် အိဇုကျွန်းဆွယ်မှ တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်တို့တွင် ဖြန့်ကျက်တည်ရှိသည်။ ဧရိယာအားဖြင့် ခန့်မှန်းခြေ ၃၀၁.၅၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၁၆.၄၃ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ ကျွန်း ၉ ခုတွင် လူနေထိုင်လျက်ရှိပြီး စုစုပေါင်းလူဦးရေသည် ၂၄,၆၄၅ ဦး (၂၀၀၉ ခုနှစ်အရ) ရှိသည်။ လူများသည် ဧရိယာ ၂၉၆.၅၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၁၄.၅၀ စတုရန်းမိုင်) အကျယ်တွင် ဖြန့်ကျက်နေထိုင်ကြသည်။ ကျွန်းစုထဲတွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သည့် အိဇုအိုးရှိမသည် လူဦးရေ ၈,၃၄၆ ဦး၊ ဧရိယာ ၉၁.၀၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃၅.၁၆ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ အသေးဆုံးကျွန်းမှာ တိုရှိမဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၂၉၂ ဦးရှိပြီး၊ ဧရိယာ ၄.၁၂ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁.၅၉ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ လူနေထိုင်သည့် ကျွန်းများထဲတွင် အိုးရှိမ၊ တိုရှိမ၊ နိအိဂျိမ၊ ခိုဇုရှိမ၊ မိယခဲဂျိမ၊ ဟချိဂျောဂျိမနှင့် မိခုရဂျိမတို့ကို &quot;အိဇုကျွန်းခုနစ်ခု&quot; ဟု ရည်ညွှန်းခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ သို့သော် လူနေထိုင်မှုရှိသည့် ရှိခိနဲဂျိမနှင့် အိအိုဂရှိမတို့သည် ကျွန်းစုအတွင်းတွင် တည်ရှိပြီး လူနေထိုင်ကြသော်လည်း &quot;အိဇုကျွန်းခုနစ်ခု&quot; အဖြစ် မခေါ်ဆိုကြပေ။

အဲဒိုခေတ်တွင် နိအိဂျိမ၊ မိယခဲဂျိမနှင့် ဟချိဂျောဂျိမတို့သည် အပြစ်သားများကို နယ်နှင်ဒဏ်ပေးသည့်နေရာ ဖြစ်ခဲ့သည်။

===ကျွန်းများ===

==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
*[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]]

==ပြင်ပလင့်များ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}</text>
      <sha1>2my3pg8i7xu14sbb5b9ors8roj3gxbd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059646</id>
      <parentid>1059645</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:47:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <origin>1059646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9042" sha1="bahfm43ez0cysa1mos0tnghmcdt2ocv" xml:space="preserve">
အိဇုကျွန်းစု (伊豆諸島, Izu Shotō) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဟွန်းရှူးကျွန်းရှိ အိဇုကျွန်းဆွယ်မှ တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်တို့တွင် ဖြန့်ကျက်တည်ရှိနေကြသည့် ကျွန်းအစု ဖြစ်သည်။ ကျွန်းများသည် အုပ်ချုပ်ရေးအရ မြို့နှစ်ခုနှင့် ရွာ ၆ ရာဖြင့် အုပ်ချုပ်သည်။ အကြီးဆုံးကျွန်းမှာ အိဇုအိုးရှိမ ဖြစ်ပြီး တစ်ခါတရံ ရိုးစင်းစွာ &quot;အိုးရှိမ&quot; ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

ပုံမှန်အားဖြင့် &quot;အိဇုကျွန်းခုနစ်ခု&quot; ((伊豆七島) ဟု ခေါ်ဆိုသော်လည်း ကျွန်းစုထဲတွင် သေးငယ်သည့် ကျွန်းများစွာ ပါဝင်နေသည်။ ကျွန်းစုထဲရှိ ကျွန်းများထဲမှ ၉ ခုတွင် လက်ရှိအချိန်တွင် လူများနေထိုင်လျက်ရှိသည်။

==ပထဝီသွင်ပြင်==
အိဇုကျွန်းစုသည် ဟွန်းရှူးကျွန်းတွင် ရှိသည့် အိဇုကျွန်းဆွယ်မှ တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်တို့တွင် ဖြန့်ကျက်တည်ရှိသည်။ ဧရိယာအားဖြင့် ခန့်မှန်းခြေ ၃၀၁.၅၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၁၆.၄၃ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ ကျွန်း ၉ ခုတွင် လူနေထိုင်လျက်ရှိပြီး စုစုပေါင်းလူဦးရေသည် ၂၄,၆၄၅ ဦး (၂၀၀၉ ခုနှစ်အရ) ရှိသည်။ လူများသည် ဧရိယာ ၂၉၆.၅၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၁၄.၅၀ စတုရန်းမိုင်) အကျယ်တွင် ဖြန့်ကျက်နေထိုင်ကြသည်။ ကျွန်းစုထဲတွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သည့် အိဇုအိုးရှိမသည် လူဦးရေ ၈,၃၄၆ ဦး၊ ဧရိယာ ၉၁.၀၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃၅.၁၆ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ အသေးဆုံးကျွန်းမှာ တိုရှိမဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၂၉၂ ဦးရှိပြီး၊ ဧရိယာ ၄.၁၂ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁.၅၉ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ လူနေထိုင်သည့် ကျွန်းများထဲတွင် အိုးရှိမ၊ တိုရှိမ၊ နိအိဂျိမ၊ ခိုဇုရှိမ၊ မိယခဲဂျိမ၊ ဟချိဂျောဂျိမနှင့် မိခုရဂျိမတို့ကို &quot;အိဇုကျွန်းခုနစ်ခု&quot; ဟု ရည်ညွှန်းခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ သို့သော် လူနေထိုင်မှုရှိသည့် ရှိခိနဲဂျိမနှင့် အိအိုဂရှိမတို့သည် ကျွန်းစုအတွင်းတွင် တည်ရှိပြီး လူနေထိုင်ကြသော်လည်း &quot;အိဇုကျွန်းခုနစ်ခု&quot; အဖြစ် မခေါ်ဆိုကြပေ။

အဲဒိုခေတ်တွင် နိအိဂျိမ၊ မိယခဲဂျိမနှင့် ဟချိဂျောဂျိမတို့သည် အပြစ်သားများကို နယ်နှင်ဒဏ်ပေးသည့်နေရာ ဖြစ်ခဲ့သည်။

===ကျွန်းများ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | Image
! Name&lt;br /&gt;Kanji
! Area&lt;br&gt;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! Pop.&lt;br&gt;2007
! Peak&lt;br&gt;m
! Peak Name
! Coordinates
|-
| [[File:Landsat IzuOshima Island.jpg|50px]] || [[Izu Ōshima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|伊豆大島}} || 91.06 || 8472 || 764 || [[Mount Mihara|Mihara]] || {{Coord|34|44|N|139|24|E |type:isle_region:JP-13_dim:15000 |name=Izu-Ōshima}}
|-
| [[File:Landsat Toshima Island.jpg|50px]] || [[To-shima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|利島}} || 4.12 || 304 || 508 || Miyatsuka || {{Coord|34|31|N|139|17|E |type:isle_region:JP-13_dim:3000 |name=Toshima}}
|-
| [[File:Utone shima.jpg|50px]] || [[Udone-shima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|鵜渡根島}} || 0.4 || {{efn|Udone-shima was inhabited during the [[Meiji era]].}} || 210 || &amp;nbsp; || {{Coord|34|28|21|N|139|17|38|E |type:isle_region:JP-13 |name=Udoneshima}}
|-
| [[File:Landsat Niijima and Shikinejima Island.jpg|50px]] || [[Nii-jima]]&lt;br /&gt;(with [[Hanshima]]&lt;br /&gt;and [[Jinai-tō]])&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|新島}} || 23.87 || 2420 || 432 ||Miyatsuka || {{Coord|34|22|N|139|16|E  |type:isle_region:JP-13_dim:12000 |name=Nii-jima}}
|-
| [[File:Shikine-jima aerial.jpg|50px]] || [[Shikine-jima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|式根島}} || 3.9 || 600 || 109 || Kambiki || {{Coord|34|19.5 |N|139|13|E  |type:isle_region:JP-13_dim:3000 |name=Shikine-jima}}
|-
| [[File:Landsat Kozushima Island.jpg|50px]] || {{sort|Kozushima|[[Kōzu-shima]]}}&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|神津島}} || 18.48 || 1914 || 572 || Tenjō-zan || {{Coord|34|13|N|139|9|E |type:isle_region:JP-13_dim:6000 |name=Kōzu-shima}}
|-
| [[File:Landsat Miyakejima Island.jpg|50px]] || [[Miyake-jima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|三宅島}} || 55.44 || 2382 || 815 || Oyama || {{Coord|34|5|N|139|32|E |type:isle_region:JP-13_dim:8000 |name=Miyake-jima}}
|-
| [[File:Ohnoharajima mlit1978.jpg|50px]] || [[Ōnohara-jima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|大野原島}} || 0.2 || - || 114 || Koyasu || {{Coord|34|02|53|N|139|23|02|E |type:isle_region:JP-13 |name=Ohnohara-jima}}
|-
| [[File:Landsat Mikurajima Island.jpg|50px]] || [[Mikura-jima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|御蔵島}} || 20.58 || 313 || 851 || Oyama || {{Coord|33|52.5|N|139|36|E |type:isle_region:JP-13_dim:6000 |name=Mikura-jima}}
|-
| [[File:Inambashima mlit.jpg|50px]] || [[Inamba-jima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|藺灘波島}} || 0.005 || - || 74 || &amp;nbsp; || {{Coord|33|38|53|N|139|18|08|E |type:isle_region:JP-13 |name=Inamba-jima}}
|-
|colspan=7|[[Hachijo Subprefecture]] 
|-
| [[File:Landsat Hachijojima Island.jpg|50px]] || [[Hachijō-jima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|八丈島}} || 62.52 || 8363 || 854 || Nishiyama&lt;br /&gt;(Hachijō-Fuji) || {{Coord|33|7|N|139|47|E |type:isle_region:JP-13_dim:20000 |name=Hachijō-jima}}
|-
| [[File:Hachojyo-kojima mlit1978.jpg|50px]] || [[Hachijō-kojima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|八丈小島}} || 3.08 || {{efn|Uninhabited since 1969 (then population 31, with a peak of 513)}} || 616.8 || Taihei-zan || {{Coord|33|7|31|N|139|41|18|E |type:isle_region:JP-13_dim:20000 |name=Hachijō-kojima}}
|-
| [[File:Landsat Aogashima Island.jpg|50px]] || [[Aogashima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|青ヶ島}} || 8.75 || 192 || 423 || Maruyama&lt;br /&gt;(Ō-Toppu) || {{Coord|32|27|29|N|139|46|04|E |type:isle_region:JP-13_dim:2000 |name=Aogashima}}
|-
| [[File:Bayonaise Rocks mlit.jpg|50px]] || [[Bayonnaise Rocks]]&lt;br /&gt;--- [[Myōjin-shō]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|ベヨネース列岩}} || 0.01 || - || 9.9 || &amp;nbsp; || {{Coord|31|53|14|N|139|55|03|E |type:isle_region:JP-13 |name=Bayonnaise Rocks}}
|-
| [[File:Smithisland milt.jpg|50px]] || [[Smith Island (Japan)|Sumisu-tō]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|須美寿島}} || 0.03 || - || 136 || &amp;nbsp; || {{Coord|31|26|13|N|140|02|49|E |type:isle_region:JP-13 |name=Sumisu-jima}}
|-
| [[File:Tori-Shima Island of Izu-Islands Aerial photograph.2001.jpg|50px]] || [[Tori-shima (Izu Islands)|Tori-shima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|鳥島}} || 4.79 || {{efn|Tori-shima, the largest of the uninhabited islands, had a population of 150 until 1902, when all were killed by a volcanic eruption. Since then, the island has been uninhabited.}} || 394 || Iō-zan || {{Coord|30|28|48|N|140|18|22|E |type:isle_region:JP-13_dim:2000 |name=Torishima}}
|-
| [[File:Soufuiwa.jpg|50px]] || [[Lot's Wife (crag)|Sōfu-iwa]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|孀婦岩}} || 0.0037 || - || 99 || &amp;nbsp; || {{Coord|29|47|39|N|140|20|31|E |type:isle_region:JP-13 |name=Sōfugan}}
|}
{{notelist}}

==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
*[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]]

==ပြင်ပလင့်များ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}</text>
      <sha1>bahfm43ez0cysa1mos0tnghmcdt2ocv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1059647</id>
      <parentid>1059646</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:48:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <origin>1059647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9105" sha1="0lip6nvb0jyrrirms7h689a9bzwgmd7" xml:space="preserve">
အိဇုကျွန်းစု (伊豆諸島, Izu Shotō) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဟွန်းရှူးကျွန်းရှိ အိဇုကျွန်းဆွယ်မှ တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်တို့တွင် ဖြန့်ကျက်တည်ရှိနေကြသည့် ကျွန်းအစု ဖြစ်သည်။ ကျွန်းများသည် အုပ်ချုပ်ရေးအရ မြို့နှစ်ခုနှင့် ရွာ ၆ ရာဖြင့် အုပ်ချုပ်သည်။ အကြီးဆုံးကျွန်းမှာ အိဇုအိုးရှိမ ဖြစ်ပြီး တစ်ခါတရံ ရိုးစင်းစွာ &quot;အိုးရှိမ&quot; ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

ပုံမှန်အားဖြင့် &quot;အိဇုကျွန်းခုနစ်ခု&quot; ((伊豆七島) ဟု ခေါ်ဆိုသော်လည်း ကျွန်းစုထဲတွင် သေးငယ်သည့် ကျွန်းများစွာ ပါဝင်နေသည်။ ကျွန်းစုထဲရှိ ကျွန်းများထဲမှ ၉ ခုတွင် လက်ရှိအချိန်တွင် လူများနေထိုင်လျက်ရှိသည်။

==ပထဝီသွင်ပြင်==
အိဇုကျွန်းစုသည် ဟွန်းရှူးကျွန်းတွင် ရှိသည့် အိဇုကျွန်းဆွယ်မှ တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်တို့တွင် ဖြန့်ကျက်တည်ရှိသည်။ ဧရိယာအားဖြင့် ခန့်မှန်းခြေ ၃၀၁.၅၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၁၆.၄၃ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ ကျွန်း ၉ ခုတွင် လူနေထိုင်လျက်ရှိပြီး စုစုပေါင်းလူဦးရေသည် ၂၄,၆၄၅ ဦး (၂၀၀၉ ခုနှစ်အရ) ရှိသည်။ လူများသည် ဧရိယာ ၂၉၆.၅၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၁၄.၅၀ စတုရန်းမိုင်) အကျယ်တွင် ဖြန့်ကျက်နေထိုင်ကြသည်။ ကျွန်းစုထဲတွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သည့် အိဇုအိုးရှိမသည် လူဦးရေ ၈,၃၄၆ ဦး၊ ဧရိယာ ၉၁.၀၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃၅.၁၆ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ အသေးဆုံးကျွန်းမှာ တိုရှိမဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၂၉၂ ဦးရှိပြီး၊ ဧရိယာ ၄.၁၂ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁.၅၉ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ လူနေထိုင်သည့် ကျွန်းများထဲတွင် အိုးရှိမ၊ တိုရှိမ၊ နိအိဂျိမ၊ ခိုဇုရှိမ၊ မိယခဲဂျိမ၊ ဟချိဂျောဂျိမနှင့် မိခုရဂျိမတို့ကို &quot;အိဇုကျွန်းခုနစ်ခု&quot; ဟု ရည်ညွှန်းခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ သို့သော် လူနေထိုင်မှုရှိသည့် ရှိခိနဲဂျိမနှင့် အိအိုဂရှိမတို့သည် ကျွန်းစုအတွင်းတွင် တည်ရှိပြီး လူနေထိုင်ကြသော်လည်း &quot;အိဇုကျွန်းခုနစ်ခု&quot; အဖြစ် မခေါ်ဆိုကြပေ။

အဲဒိုခေတ်တွင် နိအိဂျိမ၊ မိယခဲဂျိမနှင့် ဟချိဂျောဂျိမတို့သည် အပြစ်သားများကို နယ်နှင်ဒဏ်ပေးသည့်နေရာ ဖြစ်ခဲ့သည်။

===ကျွန်းများ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | Image
! Name&lt;br /&gt;Kanji
! Area&lt;br&gt;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! Pop.&lt;br&gt;2007
! Peak&lt;br&gt;m
! Peak Name
! Coordinates
|-
| [[File:Landsat IzuOshima Island.jpg|50px]] || [[Izu Ōshima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|伊豆大島}} || 91.06 || 8472 || 764 || [[Mount Mihara|Mihara]] || {{Coord|34|44|N|139|24|E |type:isle_region:JP-13_dim:15000 |name=Izu-Ōshima}}
|-
| [[File:Landsat Toshima Island.jpg|50px]] || [[To-shima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|利島}} || 4.12 || 304 || 508 || Miyatsuka || {{Coord|34|31|N|139|17|E |type:isle_region:JP-13_dim:3000 |name=Toshima}}
|-
| [[File:Utone shima.jpg|50px]] || [[Udone-shima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|鵜渡根島}} || 0.4 || {{efn|Udone-shima was inhabited during the [[Meiji era]].}} || 210 || &amp;nbsp; || {{Coord|34|28|21|N|139|17|38|E |type:isle_region:JP-13 |name=Udoneshima}}
|-
| [[File:Landsat Niijima and Shikinejima Island.jpg|50px]] || [[Nii-jima]]&lt;br /&gt;(with [[Hanshima]]&lt;br /&gt;and [[Jinai-tō]])&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|新島}} || 23.87 || 2420 || 432 ||Miyatsuka || {{Coord|34|22|N|139|16|E  |type:isle_region:JP-13_dim:12000 |name=Nii-jima}}
|-
| [[File:Shikine-jima aerial.jpg|50px]] || [[Shikine-jima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|式根島}} || 3.9 || 600 || 109 || Kambiki || {{Coord|34|19.5 |N|139|13|E  |type:isle_region:JP-13_dim:3000 |name=Shikine-jima}}
|-
| [[File:Landsat Kozushima Island.jpg|50px]] || {{sort|Kozushima|[[Kōzu-shima]]}}&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|神津島}} || 18.48 || 1914 || 572 || Tenjō-zan || {{Coord|34|13|N|139|9|E |type:isle_region:JP-13_dim:6000 |name=Kōzu-shima}}
|-
| [[File:Landsat Miyakejima Island.jpg|50px]] || [[Miyake-jima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|三宅島}} || 55.44 || 2382 || 815 || Oyama || {{Coord|34|5|N|139|32|E |type:isle_region:JP-13_dim:8000 |name=Miyake-jima}}
|-
| [[File:Ohnoharajima mlit1978.jpg|50px]] || [[Ōnohara-jima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|大野原島}} || 0.2 || - || 114 || Koyasu || {{Coord|34|02|53|N|139|23|02|E |type:isle_region:JP-13 |name=Ohnohara-jima}}
|-
| [[File:Landsat Mikurajima Island.jpg|50px]] || [[Mikura-jima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|御蔵島}} || 20.58 || 313 || 851 || Oyama || {{Coord|33|52.5|N|139|36|E |type:isle_region:JP-13_dim:6000 |name=Mikura-jima}}
|-
| [[File:Inambashima mlit.jpg|50px]] || [[Inamba-jima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|藺灘波島}} || 0.005 || - || 74 || &amp;nbsp; || {{Coord|33|38|53|N|139|18|08|E |type:isle_region:JP-13 |name=Inamba-jima}}
|-
|colspan=7|[[Hachijo Subprefecture]] 
|-
| [[File:Landsat Hachijojima Island.jpg|50px]] || [[Hachijō-jima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|八丈島}} || 62.52 || 8363 || 854 || Nishiyama&lt;br /&gt;(Hachijō-Fuji) || {{Coord|33|7|N|139|47|E |type:isle_region:JP-13_dim:20000 |name=Hachijō-jima}}
|-
| [[File:Hachojyo-kojima mlit1978.jpg|50px]] || [[Hachijō-kojima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|八丈小島}} || 3.08 || {{efn|Uninhabited since 1969 (then population 31, with a peak of 513)}} || 616.8 || Taihei-zan || {{Coord|33|7|31|N|139|41|18|E |type:isle_region:JP-13_dim:20000 |name=Hachijō-kojima}}
|-
| [[File:Landsat Aogashima Island.jpg|50px]] || [[Aogashima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|青ヶ島}} || 8.75 || 192 || 423 || Maruyama&lt;br /&gt;(Ō-Toppu) || {{Coord|32|27|29|N|139|46|04|E |type:isle_region:JP-13_dim:2000 |name=Aogashima}}
|-
| [[File:Bayonaise Rocks mlit.jpg|50px]] || [[Bayonnaise Rocks]]&lt;br /&gt;--- [[Myōjin-shō]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|ベヨネース列岩}} || 0.01 || - || 9.9 || &amp;nbsp; || {{Coord|31|53|14|N|139|55|03|E |type:isle_region:JP-13 |name=Bayonnaise Rocks}}
|-
| [[File:Smithisland milt.jpg|50px]] || [[Smith Island (Japan)|Sumisu-tō]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|須美寿島}} || 0.03 || - || 136 || &amp;nbsp; || {{Coord|31|26|13|N|140|02|49|E |type:isle_region:JP-13 |name=Sumisu-jima}}
|-
| [[File:Tori-Shima Island of Izu-Islands Aerial photograph.2001.jpg|50px]] || [[Tori-shima (Izu Islands)|Tori-shima]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|鳥島}} || 4.79 || {{efn|Tori-shima, the largest of the uninhabited islands, had a population of 150 until 1902, when all were killed by a volcanic eruption. Since then, the island has been uninhabited.}} || 394 || Iō-zan || {{Coord|30|28|48|N|140|18|22|E |type:isle_region:JP-13_dim:2000 |name=Torishima}}
|-
| [[File:Soufuiwa.jpg|50px]] || [[Lot's Wife (crag)|Sōfu-iwa]]&lt;br /&gt;{{lang|ja-Hani|孀婦岩}} || 0.0037 || - || 99 || &amp;nbsp; || {{Coord|29|47|39|N|140|20|31|E |type:isle_region:JP-13 |name=Sōfugan}}
|}
{{notelist}}

==အုပ်ချုပ်ရေးဒေသများ==

==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်==
*[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]]

==ပြင်ပလင့်များ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}</text>
      <sha1>0lip6nvb0jyrrirms7h689a9bzwgmd7</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>