ویکی‌پدیا mznwiki https://mzn.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%AA_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87 MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter مدیا شا گپ کارور کارور گپ ویکی‌پدیا ویکی‌پدیا گپ پرونده پرونده گپ مدیاویکی مدیاویکی گپ شابلون شابلون گپ رانما رانما گپ رج رج گپ پورتال پورتال گپ پروژه پروژه گپ TimedText TimedText talk ماژول ماژول گپ Event Event talk سیاست 0 1796 390314 366383 2026-07-16T08:16:37Z محک 1023 محک صفحهٔ [[وتئویر]] را به [[سیاست]] که تغییرمسیر بود منتقل کرد 366383 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''وتئویر''' یا '''سیاسّت '''([[اینگلیسی زوون|اینگلیسی]] جه: ''Politics'') یامعنی گروه وسه تصمیم هایتن روند هسه . معمولاً [[حکومت]]ون و [[کشور]]ون رابطه ی وسه به کار شونه . [[رج:سیاست| ]] 55a9r782coefv6qtx7dqq985moe38f1 اقتیصاد 0 3345 390283 373217 2026-07-15T20:05:19Z محک 1023 کارور محک، [[کیدارش]] ِصفحه ره دَکشی‌یه [[اقتیصاد]] دله: [[گپ:اوروس]] 373217 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''اختصاد''' ([[عربی]] جه: اقتصاد) دونشی هسّه که با توجه به کمبود کالا و ابزار تولید و نیازون نامحدود بشری به تخصیص بهینه کالاها و تولیدات ‌پردازنه.<ref name="BusinessEnc">Business Encyclopedia, ''Economics'', Encyclopedia of Business and Finance. The Gale Group, Inc, 2001. </ref> پرسش بنیادین برای دونش ایقتصاد مسئله حداکثر بين رضایت و مطلوبیت انساناهه. اینتا دونش به دو بخش بونیادی خورد اقتصاد و کلان اقتصاد رَسِد وونه. == خورد ایقتصاد == خورد ایقتصاد به بررسی رفتار ایقتصادی انسانا و بنگاههای ایقتصادی و نحوه توزيع توليدات و درآمد در بين اونا ‌پردازنه. خورد ایقتصاد به کسون به عونوون کارگرون و توليد کونندگون سرمايه، و همچنين مصرف کنندگان نهايی نگاه كنّه. همینتی به شرکت‌ای ایقتصادی به عونوون مصرف کونندگون سرمايه و کار، و توليد کونندگون محصول نگاه كنّه. <ref name="MicroBri">MicroEconomics, Encyclopedia Britannica</ref> == کلان ایقتصاد == کلان ایقتصاد به بررسی مسایل اقتصادی در سطح کلان ملی اتا [[لزمی|کیشور ‌]]<nowiki/>پردازنه. حیطه بررسی [[اقتصاد جهانی]] ره ایقتصاد بین‌الملل به عهده داينه. == ایقتصاد جیر چله‌ئون == * [[ایقتصاد رسانه]] * [[ایقتصاد سیاسی]] * [[ایقتصاد بین‌الملل]] * [[اقتصاد رفاه]] * [[مالیه]] * [[ایقتصاد کشاورزی]] * [[ایقتصاد صنعتی]] * [[ایقتصاد عمومی]] * [[ایقتصاد منابع طبیعی]] * [[ایقتصاد محیط زیست]] * [[ایقتصاد سنجی]] * [[ایقتصاد انرژی]] * [[فلسفه ایقتصادی]] * [[ایقتصاد توسعه]] * [[ایقتصاد شهری]] * [[ایقتصاد منطقه‌ای]] * [[ایقتصاد بخش عمومی]] * [[ایقتصاد مدیریت]] * [[ایقتصاد منابع پایان پذیر]] * [[ایقتصاد منابع تجدید پذیر]] * [[ایقتصاد خرد]] * [[ایقتصاد کلان]] * [[برنامه ریزی ایقتصادی]] * [[ایقتصاد ریاضی]] * [[ایقتصاد مهندسی]] * [[ایقتصاد نظری]] * [[ایقتصاد بازرگانی]] * [[ایقتصاد حمل و نقل]] * [[تاریخ عقاید ایقتصادی]] * [[نظامای ایقتصادی]] * [[ایقتصاد آموزش و پرورش]] * [[ایقتصاد سلامت]] * [[ایقتصاد ورزش]] * [[بودجه ریزی]] * [[ایقتصاد جمعیت]] * [[ایقتصاد جنگل]] == ایقتصادی مکاتب == [[پرونده:Economics Diagram.svg|thumb|450px]] * [[اخلاق گرایی ایقتصادی]] (مکتب [[اسکولاستیک]]) * [[مکتب سوداگری]] ([[مرکانتیلیسم]]) * [[مکتب اصالت طبیعت]] ([[فیزیوکراسی]]) * [[مکتب ایقتصادی کلاسیک]] ([[سنت‌گرایی اقتصادی]]) * [[مکتب نهادگرایی]] * [[مکتب تاریخی قدیم]] * [[سوسیالیسم تخیلی]] * [[سوسیالیسم دونِشی]] * [[سوسیالیسم رقابتی]] * [[سوسیالیسم ایقتصادی]] * [[نيو کلاسیسم]] ([[مارژینالیسم]] یا [[نهایی گرایی]]) * [[مکتب کینز]] * [[نئو لیبرالیسم]] * [[نیو کینزیسم]] * [[مکتب شیکاگو]] ([[مانیتاریسم]] یا [[پول محوری]]) * [[کلاسیک‌های نو نو]] * [[کینز گرویون نو]] * [[ساختارگرایان]] * [[مکتب اتریش]] * [[مکتب هوادارون سمت عرضه]] * [[مکتب دورهای تجاری حقیقی]] * [[نظریات ایقتصادی حکیمون یونان باستان]] * [[ورزش و اقتصاد]] == پانویس == {{پانویس}} == منبع == * {{یادکرد-ویکی |پیوند = http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Economics&oldid=208541130 |عنوان = Economics |زوون = انگلیسی |بازیابی = ۱۴ می‌۲۰۰۸ }} [[رج:ایقتصاد]] nf42sxb83y3z8ysmbsh3qtfs9rxgz02 ای ئیران 0 3876 390335 15770 2026-07-16T11:04:21Z HenryThe 27142 +صندخ 390335 wikitext text/x-wiki {{صندخ/موسیقی}} '''ای ئیران''' أتا ئیرانیج ملی گرایانه سورود هسه که وه ئیران دله خله اشناس هسه.اینتا سورود ره سال پیش بئوتەنه.وه ئیران هیچ کمین دولتون ملی سورود نأیه. {{ناقص}} [[رده:هونر]] [[رده:ادبیات]] sz7z5clnvbcz9zyc2v1k2intjsramdf 390336 390335 2026-07-16T11:05:10Z HenryThe 27142 390336 wikitext text/x-wiki {{صندخ/موسیقی}} '''ای ئیران''' أتا ئیرانیج ملی گرایانه سورود هسه که وه [[ایرون|ئیران]] دله خله اشناس هسه. اینتا سورود ره سال پیش بئوتەنه. وه ئیران هیچ کمین دولتون ملی سورود نأیه. {{ناقص}} [[رده:هونر]] [[رده:ادبیات]] 0psixzwhua8c4vf4ix502gn1h7jafzq هشتر 0 5884 390333 384866 2026-07-16T09:17:50Z HenryThe 27142 اونچی که [[Special:Contributions/Saeedmallahh|Saeedmallahh]] ([[User talk:Saeedmallahh|گپ]]) دچی بی‌یه، دگارسته بیه همونتایی که [[User:HenryThe|HenryThe]] این ولگه دله، اواخر بنویشت بی‌یه. 323954 wikitext text/x-wiki [[پرونده:Rustam kills the dragon, folio from Shahnameh of Shah Ismail II, attrib. Sadegi (Beg), Iran, Tabriz, c. 1576 AD, view 1 - Aga Khan Museum - Toronto, Canada - DSC06935.jpg|بندانگشتی|رستم هشتر ره کشنه. شا اسماعیل دیم شاهنومه جه.]] '''هشتر''' یا '''ایژدیها''' یا '''ثعبان''' اتا از حیوون‌ئون افسانه‌ئی در فرنگ‌ئون [[جهون]] هسته. ایژدیها [[اساطیر]] جهون دله جایگاه ویژه‌ئی دانّه. == اساطیر و ادبیات جهون دله == ایژدیها جونوری هسته که کوهن‌ترین فرنگ‌ئون دله هم نشونه ویرانکاری و هم خِشی و عومران بی‌یه. [[پرونده:Pergamonmuseum Ishtartor 02.jpg|thumb|260px|کوهن ترین تصویر موجود ایژدیها واقع دروازه ایشتار دله]] [[پرونده:Sg sentosa dragon mfountain.jpg|thumb|260px|اتا اژدها سنگاپور دله]] رابطه میون اصل و شروء جهون و ایژدیها در [[کیهون‌شیناسی]] بابـِـل مئلومه. این کیهون‌شیناسی دله، [[تیامات]] یا ایژدیهائی که نیماد ظلمت آغازین هسته غالباً بصورت ات مَر خشمگین دکشیه بیّه و [[مردوک]] یا قهرمون خارشیدی به وه چیره وانه. بدینگونه جهون روشن [[پدرسالاری]] جهون آغازین مارشائی ره تسخیر کانده. == در اساطیر و ادبیات ئیران == [[پرونده: Rostam.jpg|300px|farme|thumb|left|رستم در حال بکوشتن '''اژدها''' اثر عادل عدیلی]] شاهنومه دله مازرون راه دله اتا ایژدیها ره ویمبی که روستم وه ره کاشنه اینتا ایژدیها داهون جه تَش درنه. در ضیمن هرکی ره خانّه بائوئن وه قوی هسته گانِه ایژدیها ره موندنه. بقیه شاعرون ئیران هم درباره ایژدیها گپ زنّه میثل نیظامی. -------------------------------------------------------------------------------- په‌ئى نوشت‌ئون: ۱- محمدحسین، خلف تبریزى، برهان قاطع. به کوشش دکتر معین، تهران، ۱۳۳۰. ۲- محمدپادشاه، آنندراج. به کوشش دکتر دبیرسیاقى، تهران، ۱۳۳۵. ۳- به مناسبت نقش اژدها بر رایت و درفش: گشاده دهان اژدهاى علم / که شیر فلک را درآرد به دم ۴- پورداوود، یسنا. جلد اول، برگ ۱۶۳. ۵- جى.سى. کویاجى، آیین‌ها و افسانه‌هاى ایران و چین باستان. ترجمهٔ جلیل دوستخواه، تهران، ۱۳۵۳، برگ ۷۷. همچنین ر.ک مهرداد بهار، استوره‌های ایران. برگ ۵۰. ۶- کرسیتن سن، کارنامه شاهان. برگ ۹. همچنین مهرداد بهار، پژوهشى در استوره‌های ایران، که حکایتى مانند این را از یشت ۱۹نقل مى‌کند. ۷- بهار، مهرداد، پژوهشى در اسطوره‌های ایران. برگ ۱۵۳، تهران، ۱۳۶۲. ۸- گریمال، پیر، فرهنگ اسطوره‌های ایران و روم. ترجمه‌ى بهمنش، جلد اول، برگ‌های ۱۵۱و ۲۶۹، انتشارات امیرکبیر، تهران، ۱۳۵۶. ۹- پروفسور هلمهارت کانوس کرده، مقاله «فردوسى و اسکندر، استوره و تاریخ در حماسه ملى ایران، فردوسى و ادبیات حماسى»، برگ ۱۵۸، تهران، ۱۳۵۵. ۱۰- Dictionary of Mythology, Folklore and Jobes Symboles, ۱۹۶۲, New york, p.p ۴۶۷ -------------------------------------------------------------------------------- دکتر منصور رستگار فسایى از: مقالهٔ «نگاهى به اسطوره‌های ایران» از کتاب «اژدها در اسطوره ها»، نوشته شده در روزنامهٔ اطلاعات، ۲۴تیر ماه ۱۳۸۳، برگ ۶ تنظیم : بخش ادبیات تبیان بالای صفحه === خون ایژدیها === در نزدیکی شهر [[دهلران]] ِاوستان [[ایلام]] چشمه قیری دره که به پایه گفته‌ئون مردمون اونجه، این چشمه، خون ایژدیهایی بی‌یه که جنگ با پهلوونی اساطیری دله، [[اسفندیار]] رویین‌تن، بمرده. در نزدیکی شهر [[قروه]] در استان [[کوردستون]] هم چشمه او معدنی سِرخ رنگ کینار صخره‌ئی ایژدیها شیکل، به ایسم [[باباگورگور]] وجود دانه که به گفته مردمون این چشمه خون این ایژدیها هسته. == منابع == * ستّاری، جلال، ''رموز قصّه از دیدگاه روانشناسی اژدها و مار و شاخ''. * رستگار فسایی، منصور، ''اژدها در اساطیر ایران''، تهران ۱۳۷۹، انتشارات توس. * رضی، هاشم، ''دانشنامه ایران باستان: عصر اوستایی تا پایان دوران ساسانیان''، تهران ۱۳۸۱، انتشارات سخن. {{commons|Dragon}} [[رج:ایران اسطوره‌ئون]] szmt9av3q4adj1gs2ax0xkhucml8k1h پورتال:اسایی دکته‌ئون/اسایی دکته‌ئون سرخورون تلمبار 100 7675 390326 326799 2026-07-16T08:29:52Z محک 1023 مارس و آوریل تیسا بینه 390326 wikitext text/x-wiki <div style="clear:both; border:2px solid {{{1|#cedff2}}}; background-color:{{{3|#f5faff}}}" class="NavFrame"> <div class="NavHead" style="background-color:{{{2|#cedff2}}}; font-size:1.5em; line-height:1.5em">اسایی دکته‌ئون تلمبار</div> <div class="NavContent hlist" style="font-size:100%;"> ;[[۲۰۲۶]] : [[ژانویه ۲۰۲۶|ژانویه]] : [[فوریه ۲۰۲۶|فوریه]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |مارس}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |آوریل}}'' : [[مه ۲۰۲۶|مه]] : [[ژوئن ۲۰۲۶|ژوئن]] : [[ژوئیه ۲۰۲۶|ژوئیه]] : [[اوت ۲۰۲۶|آگوست]] : [[سپتامبر ۲۰۲۶|سپتامبر]] : [[اکتبر ۲۰۲۶|اکتبر]] : [[نوامبر ۲۰۲۶|نوامبر]] : [[دسامبر ۲۰۲۶|دسامبر]] </div> <div class="NavContent hlist" style="font-size:100%;"> ;[[۲۰۲۵]] : [[ژانویه ۲۰۲۵|ژانویه]] : [[فوریه ۲۰۲۵|فوریه]] : [[مارس ۲۰۲۵|مارس]] : [[آوریل ۲۰۲۵|آوریل]] : [[مه ۲۰۲۵|مه]] : [[ژوئن ۲۰۲۵|ژوئن]] : [[ژوئیه ۲۰۲۵|ژوئیه]] : [[اوت ۲۰۲۵|آگوست]] : [[سپتامبر ۲۰۲۵|سپتامبر]] : [[اکتبر ۲۰۲۵|اکتبر]] : [[نوامبر ۲۰۲۵|نوامبر]] : [[دسامبر ۲۰۲۵|دسامبر]] </div> <div class="NavContent hlist" style="font-size:100%;"> ;[[۲۰۲۴]] : [[ژانویه ۲۰۲۴|ژانویه]] : [[فوریه ۲۰۲۴|فوریه]] : [[مارس ۲۰۲۴|مارس]] : [[آوریل ۲۰۲۴|آوریل]] : [[مه ۲۰۲۴|مه]] : [[ژوئن ۲۰۲۴|ژوئن]] : [[ژوئیه ۲۰۲۴|ژوئیه]] : [[اوت ۲۰۲۴|آگوست]] : [[سپتامبر ۲۰۲۴|سپتامبر]] : [[اکتبر ۲۰۲۴|اکتبر]] : [[نوامبر ۲۰۲۴|نوامبر]] : [[دسامبر ۲۰۲۴|دسامبر]] </div> <div class="NavContent hlist" style="font-size:100%;"> ;[[۲۰۲۳]] : [[ژانویه ۲۰۲۳|ژانویه]] : [[فوریه ۲۰۲۳|فوریه]] : [[مارس ۲۰۲۳|مارس]] : [[آوریل ۲۰۲۳|آوریل]] : [[مه ۲۰۲۳|مه]] : [[ژوئن ۲۰۲۳|ژوئن]] : [[ژوئیه ۲۰۲۳|ژوئیه]] : [[اوت ۲۰۲۳|آگوست]] : [[سپتامبر ۲۰۲۳|سپتامبر]] : [[اکتبر ۲۰۲۳|اکتبر]] : [[نوامبر ۲۰۲۳|نوامبر]] : [[دسامبر ۲۰۲۳|دسامبر]] </div> <div class="NavContent hlist" style="font-size:100%;"> ;[[۲۰۲۲]] : [[ژانویه ۲۰۲۲|ژانویه]] : [[فوریه ۲۰۲۲|فوریه]] : [[مارس ۲۰۲۲|مارس]] : [[آوریل ۲۰۲۲|آوریل]] : [[مه ۲۰۲۲|مه]] : [[ژوئن ۲۰۲۲|ژوئن]] : [[ژوئیه ۲۰۲۲|ژوئیه]] : [[اوت ۲۰۲۲|آگوست]] : [[سپتامبر ۲۰۲۲|سپتامبر]] : [[اکتبر ۲۰۲۲|اکتبر]] : [[نوامبر ۲۰۲۲|نوامبر]] : [[دسامبر ۲۰۲۲|دسامبر]] </div> <div class="NavContent hlist" style="font-size:100%;"> ;[[۲۰۲۱]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |ژانویه}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |فوریه}}'' : [[مارس ۲۰۲۱|مارس]] : [[آوریل ۲۰۲۱|آوریل]] : [[مه ۲۰۲۱|مه]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |ژوئن}}'' : [[ژوئیه ۲۰۲۱|ژوئیه]] : [[اوت ۲۰۲۱|آگوست]] : [[سپتامبر ۲۰۲۱|سپتامبر]] : [[اکتبر ۲۰۲۱|اکتبر]] : [[نوامبر ۲۰۲۱|نوامبر]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |دسامبر}}'' </div> <div class="NavContent hlist" style="font-size:100%;"> ;[[۲۰۲۰]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |ژانویه}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |فوریه}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |مارس}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |آوریل}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |مه}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |ژوئن}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |ژوئیه}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |آگوست}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |سپتامبر}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |اکتبر}}'' : [[نوامبر ۲۰۲۰|نوامبر]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |دسامبر}}'' </div> <div class="NavContent hlist" style="font-size:100%;"> ;[[۲۰۱۹]] : [[ژانویه ۲۰۱۹|ژانویه]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |فوریه}}'' : [[مارس ۲۰۱۹|مارس]] : [[آوریل ۲۰۱۹|آوریل]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |مه}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |ژوئن}}'' : [[ژوئیه ۲۰۱۹|ژوئیه]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |آگوست}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |سپتامبر}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |اکتبر}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |نوامبر}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |دسامبر}}'' </div> <div class="NavContent hlist" style="font-size:100%;"> ;[[۲۰۱۸]] : [[ژانویه ۲۰۱۸|ژانویه]] : [[فوریه ۲۰۱۸|فوریه]] : [[مارس ۲۰۱۸|مارس]] : [[آوریل ۲۰۱۸|آوریل]] : [[مه ۲۰۱۸|مه]] : [[ژوئن ۲۰۱۸|ژوئن]] : [[ژوئیه ۲۰۱۸|ژوئیه]] : [[اوت ۲۰۱۸|آگوست]] : [[سپتامبر ۲۰۱۸|سپتامبر]] : [[اکتبر ۲۰۱۸|اکتبر]] : [[نوامبر ۲۰۱۸|نوامبر]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |دسامبر}}'' </div> <div class="NavContent hlist" style="font-size:100%;"> ;[[۲۰۱۷]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |ژانویه}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |فوریه}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |مارس}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |آوریل}}'' : [[مه ۲۰۱۷|مه]] : [[ژوئن ۲۰۱۷|ژوئن]] : [[ژوئیه ۲۰۱۷|ژوئیه]] : [[اوت ۲۰۱۷|آگوست]] : [[سپتامبر ۲۰۱۷|سپتامبر]] : [[اکتبر ۲۰۱۷|اکتبر]] : [[نوامبر ۲۰۱۷|نوامبر]] : [[دسامبر ۲۰۱۷|دسامبر]] </div> <div class="NavContent hlist" style="font-size:100%;"> ;[[۲۰۱۶]] : [[ژانویه ۲۰۱۶|ژانویه]] : [[فوریه ۲۰۱۶|فوریه]] : [[مارس ۲۰۱۶|مارس]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |آوریل}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |مه}}'' : [[ژوئن ۲۰۱۶|ژوئن]] : [[ژوئیه ۲۰۱۶|ژوئیه]] : [[اوت ۲۰۱۶|آگوست]] : [[سپتامبر ۲۰۱۶|سپتامبر]] : [[اکتبر ۲۰۱۶|اکتبر]] : [[نوامبر ۲۰۱۶|نوامبر]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |دسامبر}}'' </div> <div class="NavContent hlist" style="font-size:100%;"> ;[[۲۰۱۵]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |ژانویه}}'' : [[فوریه ۲۰۱۵|فوریه]] : [[مارس ۲۰۱۵|مارس]] : [[آوریل ۲۰۱۵|آوریل]] : [[مه ۲۰۱۵|مه]] : [[ژوئن ۲۰۱۵|ژوئن]] : [[ژوئیه ۲۰۱۵|ژوئیه]] : [[اوت ۲۰۱۵|آگوست]] : [[سپتامبر ۲۰۱۵|سپتامبر]] : [[اکتبر ۲۰۱۵|اکتبر]] : [[نوامبر ۲۰۱۵|نوامبر]] : [[دسامبر ۲۰۱۵|دسامبر]] </div> <div class="NavContent hlist" style="font-size:100%;"> ;[[۲۰۱۴]] : [[ژانویه ۲۰۱۴|ژانویه]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |فوریه}}'' : [[مارس ۲۰۱۴|مارس]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |آوریل}}'' : [[مه ۲۰۱۴|مه]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |ژوئن}}'' : [[ژوئیه ۲۰۱۴|ژوئیه]] : [[اوت ۲۰۱۴|آگوست]] : [[سپتامبر ۲۰۱۴|سپتامبر]] : [[اکتبر ۲۰۱۴|اکتبر]] : [[نوامبر ۲۰۱۴|نوامبر]] : [[دسامبر ۲۰۱۴|دسامبر]] </div> <div class="NavContent hlist" style="font-size:100%;"> ;[[۲۰۱۳]] : [[ژانویه ۲۰۱۳|ژانویه]] : [[فوریه ۲۰۱۳|فوریه]] : [[مارس ۲۰۱۳|مارس]] : [[آوریل ۲۰۱۳|آوریل]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |مه}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |ژوئن}}'' : [[ژوئیه ۲۰۱۳|ژوئیه]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |آگوست}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |سپتامبر}}'' : [[اکتبر ۲۰۱۳|اکتبر]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |نوامبر}}'' : [[دسامبر ۲۰۱۳|دسامبر]] </div> <div class="NavContent hlist" style="font-size:100%;"> ;[[۲۰۱۲]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |ژانویه}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |فوریه}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |مارس}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |آوریل}}'' : [[مه ۲۰۱۲|مه]] : [[ژوئن ۲۰۱۲|ژوئن]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |ژوئیه}}'' : [[اوت ۲۰۱۲|آگوست]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |سپتامبر}}'' : [[اکتبر ۲۰۱۲|اکتبر]] : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |نوامبر}}'' : ''{{قلم رنگ|سورمه‌ای| |دسامبر}}'' </div></div></div> <div style="clear:both; border:2px solid {{{1|#cedff2}}}; background-color:{{{3|#f5faff}}}" class="NavFrame"> <div class="NavHead" style="background-color:{{{2|#cedff2}}}; font-size:1.5em; line-height:1.5em">قبلی دکته‌ئون تلمبار</div> <div class="NavContent hlist" style="font-size:100%;"> ;[[۱۵۲۱]] : [[ویکی‌پدیا:اسایی دکته‌ئون/۱۵۲۱ فردینه ما|فردینه‌ما]] : [[ویکی‌پدیا:اسایی دکته‌ئون/۱۵۲۱ کرچه ما|کرچه‌ما]] : [[ویکی‌پدیا:اسایی دکته‌ئون/۱۵۲۱ هره ما|هره‌ما]] : [[ویکی‌پدیا:اسایی دکته‌ئون/۱۵۲۱ تیر ما|تیر‌ما]] : [[ویکی‌پدیا:اسایی دکته‌ئون/۱۵۲۱ مردال ما|مردال‌ما]] : [[ویکی‌پدیا:اسایی دکته‌ئون/۱۵۲۱ شروینه ما|شروینه‌ما]] : [[ویکی‌پدیا:اسایی دکته‌ئون/۱۵۲۱ میر ما|میر‌ما]] : [[ویکی‌پدیا:اسایی دکته‌ئون/۱۵۲۱ اونه ما|اونه‌ما]] : [[ویکی‌پدیا:اسایی دکته‌ئون/۱۵۲۱ ارکه ما|ارکه‌ما]] : [[ویکی‌پدیا:اسایی دکته‌ئون/۱۵۲۱ د ما|ده ما]] : [[ویکی‌پدیا:اسایی دکته‌ئون/۱۵۲۱ نوروز ما|نوروز‌ما]] </div> <div class="NavContent hlist" style="font-size:100%;"> ;[[۱۵۲۲]] : [[ویکی‌پدیا:اسایی دکته‌ئون/۱۵۲۲ کرچه ما|کرچه‌ما]] : [[ویکی‌پدیا:اسایی دکته‌ئون/۱۵۲۲ هره ما|هره‌ما]] : [[ویکی‌پدیا:اسایی دکته‌ئون/۱۵۲۲ میر ما|میر‌ما]] : [[ویکی‌پدیا:اسایی دکته‌ئون/۱۵۲۲ اونه ما|اونه‌ما]] : [[ویکی‌پدیا:اسایی دکته‌ئون/۱۵۲۲ پتک|پتک]] : [[ویکی‌پدیا:اسایی دکته‌ئون/۱۵۲۲ ارکه ما|ارکه‌ما]] </div></div></div> <noinclude> [[رج:اسایی دکته‌ئون|*{{PAGENAME}}]] </noinclude> 8ggoqwi9qdthq0hl9xviv8fxbel5wv9 ویکی‌پدیا:هوجی بنویشته 4 25574 390310 326812 2026-07-16T08:09:18Z محک 1023 390310 wikitext text/x-wiki {{نحش}} __NOTOC__ {| | style="background:#fafad2; border:1px solid #2a4b8d; padding:1em; vertical-align:top; width:65%;"| <span style="font-size:16pt">هوجی بنویشته‌ئون</span>{{سخ}} [[پرونده:Symbol star FA gold.svg|راست|60px|هوجی بنویشته نماد]] اینان صفحه‌ئونی که وشون بالا اتا '''زرد اساره''' عکس دره هوجی بنویشته بئینه ولی هنتا شِما توندی اگه ونه دله اشکالی بدینی وشون ره دچینین. مازرونی ویکی‌پدیا دله '''[[Special:PagesWithBadges/Q17437796|هوجی بنویشته‌ئون]]''' مقالاتی هستنه که [[وپ:مازرونی‌نویسی|بنویشتن قواعد]]، بی‌طرفی و کامل بی‌ین شرط ره دارنه. اگه فکر کنّی شمه اتا بنویشته اینان شرط ره دارنه، تونّی وه ره کاندید هاکنین که هوجی بنویشته‌ئون لیست دله بئه. إسا أمه ویکی دله {{NUMBEROFARTICLES}} مقاله دارمی که '''{{formatnum:{{FA number}}}}''' تاشون هوجی بئی هستنه. | style="background:#fafad2; border:1px solid #2a4b8d; padding:1em; vertical-align:top;" | {{میان‌بر|وپ:هوجی|}} {{آغاز کوچک}} {{دئیشته بنویشته لینکون}} {{پایان کوچک}} |- | colspan="2" style="border:1px solid #2a4b8d; padding:1em 1em 1em 1em; background-color:#fafad2" | <div style="font-size:14pt;text-align:center">محتویات</div><div style="font-size:11pt;text-align:center;"> · [[#هِنِر و فرهنگ|هونر و فرهنگ]] · [[#جوغرافی|جائون]] · [[#تاریخ|تاریخ]] · [[#زوون و ادبیات|زوون و ادبیات]] · [[#دانش|علوم و دانش]] · [[#زیست|زیست]] · [[#سیاست|سیاست]] · [[#فلسفه|فلسفه]] · [[#جنگ|جنگ]] · [[#دیگه چیزون|غیره]] </div> |- | colspan="2" width="100%" valign="top" style="padding:1em 1em 1em 1em; border:1px solid #2a4b8d; background-color:#fafad2" | ==هِنِر و فرهنگ== * [[تیرمای ۱۳ شو]] * [[ویالون]] ==جوغرافی== * [[سوییس]] ==تاریخ== {{Div col|cols=2}} * [[اسپهبد خورشید]] * [[حسن بن زید]] * [[مرداویج]] * [[وشمگیر]] * [[بهستون]] * [[منوچهر زیاری]] * [[باکالیجار]] * [[کیا افراسیاب چلاوی]] {{Div col end}} ==زوون‌ و ادبیات== * [[کیوس گوران]] ==دانش== ==زیست== ==سیاست== == جامعه‌إشناسی == * [[جامعه]] ==فلسفه == * [[پیشاسقراطیون]] * [[کریسپوس]] * [[مارکوس اورلیوس]] == جنگ == * [[روسون حمله‌ئون مازرون دریا ره]] * [[کامی‌کازه]] ==دیگه چیزون== [[رج:ویکی‌پدیا]] [[رج:بنویشته‌ئون درجه بندی]] [[رج:دئیشته بنویشته‌ئون]] eqonaaw7xia7fl5kzcjkwxfdblpfa2l ولادیمیر پوتین 0 26044 390327 327408 2026-07-16T08:32:20Z محک 1023 بی‌طرفی ره لنگ‌لو گیته 390327 wikitext text/x-wiki {{صندخ/شخص}} '''ولادیمیر ولادیمیرویچ پوتین''' {{روسی جه| Владимир Владимирович Путин}} [[روسیه]]‌ی دومین رئیس جمهور بعد رِقِدبوردِن [[شوروی]] هسته که اسا هم این کشور ِرییس‌جمهوری ره دانّه و [[متحد روسیه]]‌ی ِحزبِ رهبر هسته<small>(از [[۱۵ آوریل]] [[۲۰۰۸ (میلادی)|۲۰۰۸]])</small>.<ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/worldnews/story/2008/04/080415_he-putin-party.shtml BBCPersian.com<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات -->]</ref> وه [[۷ اکتبر]] [[۱۹۵۲ (میلادی)|۱۹۵۲]] شهر [[لنینگراد]] ِ[[شوروی]] دله دنیا بموئه. وه ره اتا پرکار و پرتلاش ِآدِم اشناسنّه که بتونسته روسیه‌ی ایقتیصاد ره بحران دهه ۱۹۹۰ جه دَربَوِره. پوتین پیش از ریاست جمهوری، [[کا.گ.ب]] جه [[شوروی]] گادِر همکاری داشته. وه ورزشکارترین رئیس جمهور دنیا هم بشناسی‌یه وونه<ref>http://aftab.ae/articles/politics/world/c1c1192701909_putin_p1.php</ref>. روز ۹ اوت ۱۹۹۹ پوتین، روسیه‌یِ اداره‌یِ اطلاعات و امنیت (اف.اس.بی) ِرییس بیّه، صِوی(صِواحی) وه ره [[سرگیی استپاشین]] ِمعاون هاکردنه (اون گادِر ِنخست وزیر). اما چن ساعت په، استپاشین ِدولت رِقِد بورده و وه کفالت نخست‌وزیری ره بعهده بَییته و همون روز ِچاشت گادِر [[بوریس یلتسین]]، روسیه‌ی رییس جمهور که مریض بی‌یه اعلام هاکرده که پوتین ونه جانشین هسته و مردِم جه بخاسته وه ره رأی هادِن. این روز په، ات هفته که بگذشته، پوتین [[روسیه پارلمون]] جه رأی اعتماد بَییته و نخست‌وزیر بگردسته، آخرین روز این سال، ۳۱ دسامبر ۱۹۹۹ رسماً کفیل ریاست جمهوری بیّه، ماه مِی ۲۰۰۰ هم بتونسته رییس‌جمهور بَواشه<ref>[https://web.archive.org/web/20200803092651/http://www.irandiplomacy.ir/modules/news/article.php?storyid=369 رییس Øمهور روسیه وارد تهران شد - ايران - اخبار : ايران ديپلماسي :: IRAN DIPLOMACY ::<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات -->]</ref>. وه [[جودو]] ره خله خار بلد هسته، هر روز یک ساعت استخر دله [[هولی]] کانده و [[بوکس]] و رزمی ورزشون دیگه ره هم بلده<ref>[https://web.archive.org/web/20200803092651/http://www.irandiplomacy.ir/modules/news/article.php?storyid=369 رییس Øمهور روسیه وارد تهران شد - ايران - اخبار : ايران ديپلماسي :: IRAN DIPLOMACY ::<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات -->]</ref>. وه همینتی بلد هسته که چتی زیردریاییِ هسته‌ای، [[لوکوموتیو]] و [[کامیون]]‌های عظیم‌الجثه ره تیناری راه بَوِره<ref>[http://www.aftab.ir/news/2005/dec/26/c1c1135594216_politics_world.php Set Cookies<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات -->]</ref>. == پانویس == {{پانویس}} == پیوند به بیرون == {{تلمبار-رج|Vladimir Putin}} [[رج:ولادیمیر پوتین]] [[رج:روسیه رییس‌جمهورون]] [[رج:زننه آدمون]] [[رج:گت مردمون سن پترزبورگ]] [[رج:گت مردمون ارتودکس]] s1wz153e56azxjr405zwvetp9qxwygj پرچمون ره توتوهاکنین! 0 34506 390338 328454 2026-07-16T11:25:46Z HenryThe 27142 390338 wikitext text/x-wiki {{صندخ/موسیقی}} '''پرچم ره توتوهاکنین''' ([[آلمانی]] جه:''Die Fahne hoch'') یا '''هورست وسل سرود''' (آلمانی جه: ''Horst-Wessel-Lied'') اتا [[آلمانی زوون|آلمانی]] سرود بی‌یه [[نازی آلمان]] دوره دله کاربرد داشته. اینتا سرود [[آلمان نازی حزب]] رسمی سرود بی‌یه. این سرود ره اتا آلمانی آهنگساز که ونه نوم [[هورست وسل]] بی‌یه بساته. [[پرونده:Песня Хорста Весселя.ogg|center]] اسا اینتا سرود ره [[آلمان]] و اروپا دله ممنوع هاکاردنه(فقط آموزشی هدفون وسته مشکل ندارنه ولی عمومی مکانون دله نووه پخش بوو). <ref>اینگیلیسی ویکی‌پدیا</ref> == هورست وسل == [[پرونده:Bundesarchiv Bild 147-0503, Nürnberg, Horst Wessel mit SA-Sturm.jpg| <small|بندانگشتی|هورست وسل اس.آ جمه دله رجه(رژه) شونه]] == منبع‌ون == {{پانویس}} [[رج:نازی آلمان]] [[رج:هورست وسل]] [[رج:آلمان تاریخ]] 7yrw87uq2gqeovr1fzt1ij5si8a1pyg مهرسیسی 0 36787 390337 279570 2026-07-16T11:23:09Z HenryThe 27142 390337 wikitext text/x-wiki {{صندخ/موجود |عکس=Millipede_collage.jpg |جیرنویس=چنتا جور مهر سیسی (اندازئون راسکی نینه) }} '''مهرسیسیئون''' یا '''گوش‌غِیز''' ([[اینگلیسی زوون|انگلیسیج]] جه : ''Milipeds'') اتا گرپّه آرتوپودائون جه هستنه کا هر وَر دِ جوفت لینگ دایننه. امکون داینه اتا مهرسیسی ویشتر 1300 تا [[لنگ|لینگ]] داشته ووشه امبا اغلب وشون لینگون 1000 تا جه پریکتر(کمتر) هسته. {| class="wikitable" |+'''مهرسیسی و صدلینگ فرقون''' !ویجیگی !مهرسیسی !صدلینگ |- !پاها |د جفت لینگ دره ویشتر وندئونی کا ونه تن بنین قسمت کَش هماسینگت هستنه. |یک جفت پا در هر بند از بدن؛ اتصال پاها به طرفین بدن؛ آخرین جفت پاها به سمت عقب گسترش می‌یابد. |- !حرکت |به‌طور کلی برای نقب‌زدن یا سکونت در شکاف‌های کوچک سازگار شده‌اند. سرعت حرکت کمی دارند. |به‌طور کلی برای دویدن سازگار شده‌اند، به استثنای صدپاهای خاکی نقب‌زن |- !تغذیه |در درجهٔ اول پوده‌خوار، برخی گیاه‌خوار، تعداد کمی نیز گوشت‌خوار. بدون زهر |در درجهٔ اول گوشت‌خوار و شکارگر با چنگک‌های تغییریافته به نیش‌های زهری |- !اسپیراکل |در قسمت زیرین بدن |در طرفین یا بالای بدن |- !دهانه‌های تولید مثل |بخش سوم بدن |آخرین بخش بدن |- !رفتار باروری |نر به‌طور کامل، اسپرماتوفور را با گونوپادها وارد بدن ماده می‌کند. |نر اسپرماتوفور تولید می‌کند که معمولاً توسط ماده برداشته می‌شود. |} == په‌نویس == {{بن‌بنویشت|۲}} {{جانورون}} [[رج:بئو]] hp296zqrpgq8889l759cqxqdmpnb4f8 پیروز اول 0 41964 390281 190597 2026-07-15T19:57:54Z محک 1023 عکس 390281 wikitext text/x-wiki {{صندخ/شخص| عکس=Bust of the Peroz I in Mazandaran.jpg| نوم=پیروز یکوم| جیرنویس= پیروز موجستمه که مازرون دله کشف بیّه.| }} '''پیروز یکوم''' [[ساسانیون]] هیژدهمین شاهنشاه بی‌یه که ۴۵۹ تا ۴۸۴ میلادی، [[ساسانیون|ئیرون‌شهر]] سر حکومت کرده. وه [[ساسان خاندان]] جه بی‌یه و شه برار، [[هرمز سوم]] ره اشرافِ پشتی جه کنار بزو تا قدرت جه برسه. اتی برار دیگه، [[ولاش (ساسانی)|ولاش]]، اَی بمو ونه جا ره بیته. پیروزِ وچون هم پادیشائی بیتن وسّه درگیری پیدا هاکردنه. == منابع == *{{ویکی منبع|عنوان = فهرست شاهنشاهان ساسانی |لینک= https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86_%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C&oldid=37484539 |زوون = فارسی | بازیابی = ۲۶ تیر ۱۴۰۲}} {{ساسانیون شاهون}} [[رج:ساسانیون شاهون]] i70q5mcqsyc4iarungryhouzb1vg5ny 390282 390281 2026-07-15T19:59:46Z محک 1023 /* منابع */ 390282 wikitext text/x-wiki {{صندخ/شخص| عکس=Bust of the Peroz I in Mazandaran.jpg| نوم=پیروز یکوم| جیرنویس= پیروز موجستمه که مازرون دله کشف بیّه.| }} '''پیروز یکوم''' [[ساسانیون]] هیژدهمین شاهنشاه بی‌یه که ۴۵۹ تا ۴۸۴ میلادی، [[ساسانیون|ئیرون‌شهر]] سر حکومت کرده. وه [[ساسان خاندان]] جه بی‌یه و شه برار، [[هرمز سوم]] ره اشرافِ پشتی جه کنار بزو تا قدرت جه برسه. اتی برار دیگه، [[ولاش (ساسانی)|ولاش]]، اَی بمو ونه جا ره بیته. پیروزِ وچون هم پادیشائی بیتن وسّه درگیری پیدا هاکردنه. مازرون چنتا تاریخی سلسله‌ئون که أی دمبال‌ته بساته بینه، پیروز ره شه جد معرفی کردنه؛ [[گاوباریون]] و [[پادوسبونون]] واری. == منابع == *{{ویکی منبع|عنوان = فهرست شاهنشاهان ساسانی |لینک= https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86_%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C&oldid=37484539 |زوون = فارسی | بازیابی = ۲۶ تیر ۱۴۰۲}} {{ساسانیون شاهون}} [[رج:ساسانیون شاهون]] nk52veov8abq497imsiijis66f37u5r کاتپاتوکیا 0 46242 390300 188762 2026-07-16T06:46:48Z محک 1023 [[رج:تاریخ]] حذف شد; [[رج:آسیا رقد بورده کشورون]] اضافه شد با استفاده از [[ویکی‌پدیا:رج‌ساز]] 390300 wikitext text/x-wiki   [[رده:صفحه‌هایی که از جعبه اطلاعات میراث جهانی یونسکو با پارامترهای نامعلوم استفاده می‌کنند|Regionکاپادوکیه]] [[رده:صفحه‌هایی که از جعبه اطلاعات میراث جهانی یونسکو با پارامترهای نامعلوم استفاده می‌کنند|State Partyکاپادوکیه]] [[پرونده:Cappadocia_(Imperium_Romanum).png|بندانگشتی|200x200پیکسل|کتپاتوکیا]] [[پرونده:مناطق_آناتولی_باستان.svg|بندانگشتی|300x300پیکسل|کاتپاتوکیا نخشه سر]] '''کاتپاتوکیا''' (فارسی باستان: 𐎣𐎫𐎱𐎬𐎢𐎣 (Katpatuka)<ref>{{وب منبع|نویسنده=دانشگاه فرانکفورت آلمان|کد زبان=en|تاریخ=|نشانی=http://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/iran/airan/apers/apers.htm|عنوان=Old Persian Corpus, Part No. 8, Text: DB1.}}</ref>) یا '''هاسپادوجا''' یا '''کپتوکیه''' در [[پارسی باستان]]: Haspaduja، اتا گت سامون بیه کا پچیک آسیا دله دیه اینتا سامون توریستی هِسّه(قسمت) [[ترکیه|تورکیه]] نوشهیر استون دله دره . == نوم == اینتا سامون نوم ره باستونی فارسیج دله کَتپَتوکَه (Katpatuka) هسه و ونه یونانی Kappadokia ({{Lang|grc|Καππαδοκία}}) و ادی بورده دیر زبونون دله ساسانیون کتیبئون دله [[پارسی میونه|میونه پارسی:]] kpwtkyʾy یا kpwtkydʾy و [[پارتی زوون]] kpwtkyʾ بنویستنه (تلفظ احتمالاً Kappōdakiyā). == ممبعئون == * بنونیست، امیل. دین ایرانی بر پایهٔ متن‌های مهم یونانی. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۴ * Photos of Cappadocia: * {{ویکی منبع|پیوند=http://tr.wikipedia.org/wiki/Kapadokya|عنوان=Kapadokya|زبان=ترکی|بازیابی=۸ شهریور ۱۳۹۰}} * {{ویکی منبع|پیوند=http://en.wikipedia.org/wiki/Cappadocia Cappadocia|عنوان=Cappadocia|زبان=انگلیسی|بازیابی=۲۰ اوت ۲۰۰۷}} * امام شوشتری، سید محمدعلی، مجله بررسی‌های تاریخی، فروردین و اردیبهشت ۱۳۴۸، شمارهٔ ۱۹ [[رج:ترکیه تاریخ]] [[رج:آسیا رقد بورده کشورون]] 91dfvs9vew1yjl6r8uwj7izu7td9i7v لیدیا 0 46243 390298 322221 2026-07-16T06:46:18Z محک 1023 [[رج:رقد بورده کشورون]] حذف شد; [[رج:آسیا رقد بورده کشورون]] اضافه شد با استفاده از [[ویکی‌پدیا:رج‌ساز]] 390298 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کشور}} '''لیدی''' یا '''لیدیا''' {{یونانی جه|Λυδία}} اتا باستانی سلطنت نوم بی‌یه که [[پیچک آسیا]] (إسای [[تورکیه|ترکیه]] دله) دیه. '''لیدیا''' اتا شایی بی‌یه باستونی گادر دله کا آنتولیا غرب دله دیه . امروجروج [[ازمیر]] ، [[مانیسا]] ره شامل بونه وشون [[نیشتگا]] نوم [[سارد]] شهر بی‌یه . == زوون == لیدیا مردمون لیدیائیج گپ کاردنه کا [[هندو-اروپایی زوونون|ایندوروپایی زوونون]] فامیل جه بی‌یه و لووی و [[هیتی]] زوون جا مرتبط بی‌یه. == ممبعئون == {{په‌نویس}} * ویکی‌پدیای انگلیسی، نسخه ۱۳ اکتبر ۲۰۰۶. * [https://web.archive.org/web/20240125115041/https://ancientneareast.tripod.com/Lydia.html Ancient Lydia] * [http://www.crystalinks.com/asiaminor.html Asia Minor] * [http://www.crystalinks.com/middle_east.html Middle East] [[رج:ترکیه تاریخ]] [[رج:باستان تاریخ]] [[رج:آسیا رقد بورده کشورون]] rcbo462m8qtsrjecncqrh9rlqjpz437 والت ویتمن 0 47388 390334 324460 2026-07-16T09:40:32Z HenryThe 27142 +لینک 390334 wikitext text/x-wiki {{صندخ/شخص}} '''والتر ویتمن جونیور.''' ([[اینگلیسی زوون|اینگلیسی]] جه: ''Walter Whitman Jr'')، (بزائه ۳۱ می ما ۱۸۱۹- بمرده ۲۶ مارچ ما ۱۸۹۲) اتا [[آمریکای متحده ایالات|آمریکایی]] [[شاعر]]، مقاله‌نویس و [[روزنومه|روزنومه‌]]<nowiki/>نویس بی‌یه. وه ره اتا از شاعر‌ئونی بشناسی‌نه که آمریکایی ادبیات ره پِر تاثیر بشته و شه نویشته‌ئون دله دی رئالیسم ره کار زوئه و دی تِرَنسِندِنتالیسم ره کار وَرده. وره ویشتر توم‌ئون، آمریکایی آزادِ شعر ره پِر بخوندستنه.<ref>Reynolds, 314.</ref> والت ویتمنِ نویشته‌ئون به خصوص ونه شعری کلکسیون که وِره [[واشِ ولگ‌ئون]] گتنه اون گدر که وه زیوش کِرده‌یِ وسّه جنجالی بی‌یه. ویتمن [[هانتینگتون (نیویورک)|هانتینگتونِ]] برز جزیره (Long Island) منطقه (نیویورک) دله دنیا بموئه، وه بروکلین دله گت بَیّه و شه ویشتر زیوش ره همونجه بُگذرِنّی‌یه. ۱۱ سال که بَیّه، مدرسه ره وِل هاکره تا کار سر بوره. وه معلمی کِرده و روزنومه نویس و دولتی منشی بی‌یه. ونه شعر‌ئون جمع هاکرد بئی کتاب، واشِ وَلگ‌ئون، اولین کَش ۱۸۵۵ گدر تنک بیّه، که وه شه پیلِ جه وره تنک هاکرده و خله شناسا بیّه و نوم در هاکرده. ویتمن واشِ وَلگ‌ئون جه تِجِسّه که اتا آمریکایی [[سوت‌خونی]] جه آمریکایِ عادی مردم‌ئون ره دَس راس هکنه و وِشون جا ارتباط بَیره. ویتمن واشِ وَلگ‌ئونِ بنویشتن ره ادامه هدا و وره ویشتر و گت تِر کرده و اَی دَچی کرده تا ۱۸۹۲ گَدر که بمرده. == منبع == * ۲۱ ارکه ما ۱۵۳۵ تبری، این ولگ [[:en:Walt_Whitman|اینگلیسی ویکی‌پدیا]] جه ترجمه بیّه. [[رج:آمریکایی شاعرون]] rvpimfpqtjnjw5ra3565pzs92kxq10t ترابوزان امپراتوری 0 47747 390297 194697 2026-07-16T06:45:09Z محک 1023 [[رج:ترکیه تاریخ]] اضافه شد با استفاده از [[ویکی‌پدیا:رج‌ساز]] 390297 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کشور}} ترابوزان امپراتوری (اینگلیسی جه: ''Empire of Trebizond'')، اتا حکومت بی‌یه که از سده ئون ۱۳ تا ۱۵ میلادی شامل بخشونی از شرقی شمال [[آناتولی]] و جنوبی منطقه‌ئون [[بالکان]] [[جزیره مونا]] بی‌یه. این امپراتوری زمانی ایجاد بیه که آندرونیکوس یکم که الکسیوس یکم وچه‌زا (=نوه) بی‌یه طی اتا هاپه (=شورش) دربرابر شه پی‌یِر اعلام استقلال هکرده. این سرزمین پس از بیزانس امپراتوری سقوط، بیزانس یونانی نشین ناحیه ئون دله به قدرت برسی‌یه و چهارمین صلیبی جنگ دله، بقیه امپراتوری و ایپروس فرمانداری همراکِت (=به همراه) شرکت هکرده. == منبع == {{پانویس}} [[رج:ترابوزان امپراتوری]] [[رج:ترکیه تاریخ]] opelmyiokqnkabdadfh7bo7pe6rt0oh 390299 390297 2026-07-16T06:46:31Z محک 1023 [[رج:آسیا رقد بورده کشورون]] اضافه شد با استفاده از [[ویکی‌پدیا:رج‌ساز]] 390299 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کشور}} ترابوزان امپراتوری (اینگلیسی جه: ''Empire of Trebizond'')، اتا حکومت بی‌یه که از سده ئون ۱۳ تا ۱۵ میلادی شامل بخشونی از شرقی شمال [[آناتولی]] و جنوبی منطقه‌ئون [[بالکان]] [[جزیره مونا]] بی‌یه. این امپراتوری زمانی ایجاد بیه که آندرونیکوس یکم که الکسیوس یکم وچه‌زا (=نوه) بی‌یه طی اتا هاپه (=شورش) دربرابر شه پی‌یِر اعلام استقلال هکرده. این سرزمین پس از بیزانس امپراتوری سقوط، بیزانس یونانی نشین ناحیه ئون دله به قدرت برسی‌یه و چهارمین صلیبی جنگ دله، بقیه امپراتوری و ایپروس فرمانداری همراکِت (=به همراه) شرکت هکرده. == منبع == {{پانویس}} [[رج:ترابوزان امپراتوری]] [[رج:ترکیه تاریخ]] [[رج:آسیا رقد بورده کشورون]] lc4vf0s0ym9jhyuoh4xbhuzhkkr8qgz اقتصاد 0 58598 390287 209370 2026-07-15T20:06:10Z محک 1023 تغییر هدف تغییرمسیر از [[کیدارش]] به [[اقتیصاد]] 390287 wikitext text/x-wiki #بور [[اقتیصاد]] mxele916q3gedaqd4000uafd8hem2l2 ویکتوریا آبریل 0 59918 390305 212386 2026-07-16T06:54:55Z محک 1023 [[رج:ایسپانیا زنا بازیگرون]] اضافه شد با استفاده از [[ویکی‌پدیا:رج‌ساز]] 390305 wikitext text/x-wiki {{صندخ/شخص}} '''ویکتوریا آبریل''' {{Lang-es|Victoria Abril}} اتا خونش‌کر زنا هسته که [[ایسپانیا]] کشور شنه. == دپیته چرخه‌تو == * [[{{ISO 639 name|es}} زوون]] == منابع == {{پانویس}} *{{ویکی منبع|عنوان = Victoria Abril |لینک= https://es.wikipedia.org/wiki/Victoria_Abril |زوون = {{ISO 639 name|es}} | بازیابی = ۱ ژوئن ۲۰۲۴}} [[رج:ایسپانیا زنا خونش‌کرون]] [[رج:ایسپانیا زنا بازیگرون]] iyc222px14h3vx11q7t6raejejrkv7b آنا د آرماس 0 93462 390301 279951 2026-07-16T06:49:07Z محک 1023 [[رج:ایسپانیا زنا بازیگرون]] اضافه شد با استفاده از [[ویکی‌پدیا:رج‌ساز]] 390301 wikitext text/x-wiki {{صندخ/شخص | name = Ana de Armas | image = Ana de Armas at the 2024 Toronto International Film Festival 05 (cropped).jpg | caption = ونه عکس که ۲۰۲۴ سال شٮنه. | birth_name = Ana Celia de Armas Caso | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1988|4|30}} | birth_place = [[هاوانا]]، کوبا | citizenship = {{hlist|کوبا|ایسپانیا}} | occupation = | years_active = ۲۰۰۶–تاسا | spouse = {{marriage|[[مارک کلوتت]]|2011|2013|end=طلاق}} }} '''آنا سلیا د آرماس کاسو''' ([[ایسپانیولی جه: ''Ana de Armas''، {{IPA|es|ˈana ˈselja ðe ˈaɾmas ˈkaso}}؛ بزائه‌ی ۳۰ آوریل ۱۹۸۸)<ref name="Oprah" /> اتا کوبایی-اٮسپانیایی بازیگر و مدل هسته. وه شه بازیگری ره کوبا دله شروع هاکرده که اتا درام، که ونه نوم بی‌یه ''[[اونا رزا د فرانسیا]]'' (۲۰۰۶، یعنن ''اتا رُز فرانسه جه'') بازی هاکرده. وه ره هیژده سال سن بی‌یه که بورده [[مادرید]] و اونجه اتا پرطرفدار درام که ونه نوم ره گتنه ''[[ال اینترنادو]]'' (۲۰۰۷–۲۰۱۰) دله دیه. أی بورده [[لوس آنجلس]] و [[انگلیسی زوون]] یاد بیته و ''[[ناک ناک]]'' (۲۰۱۵) فیلم دله اتا هرزه‌زنای نقش ره بیته و پئی‌ته ''[[وار داگز]]'' (۲۰۱۶) کؤمدی-جنایی فیلم ره کا بکرده. د آرماس اتا نقش که ''[[بلید رانر ۲۰۴۹]]'' (۲۰۱۷) دله [[مصنوعی هوش]] بی‌یه، جلب‌توجه هاکرده و أی ''[[نایوز اوت]]'' (۲۰۱۹) دله خار نقش داشته که [[گولدن گلوب]] ره کاندید بیّه. وه [[جیمز باند]] ِاتا فیلم، یعنن ''[[نو تایم تو دای]]'' (۲۰۲۱)، دله دیّه و [[مریلین مونرو]] نقش ره هم ونه بیوگرافی فیلم، ''[[بلوند (۲۰۲۲ فیلم)|بلوند]]'' (۲۰۲۲)، بعهده داشته که آخری وسّه [[اوسکار جایزه]] ره کاندید بیّه. ==فیلموگرافی== ===سینمایی=== <!-- Please note: do NOT use "rowspans" per WP:FILMOGRAPHY --> {| class="wikitable sortable" |- ! سال ! اصلی نوم ! نقش ! class="unsortable" | یادداشت |- | 2006 | ''[[Una rosa de Francia]]'' | Marie | |- | 2007 | ''Madrigal'' | Stella Maris | |- | rowspan="3" | 2009 | ''[[Mentiras y gordas]]'' | Carola | |- | ''Y de postre, qué'' | Girl | rowspan="2" | [[کال‌فیلم]] |- | ''Ánima'' | Julieta |- | 2011 | ''El callejón'' | Rosa / Laura | |- | 2012 | ''Perrito chino'' | Sabina | کال فیلم |- | 2013 | ''Faraday'' | Inma Murga | |- | 2014 | ''[[Por un puñado de besos]]'' | Sol | |- | rowspan="2"|2015 | ''[[ناک ناک|Knock Knock]]'' | Bel | |- | ''Anabel'' | Cris | |- | rowspan="3"|2016 | ''[[اکسپوزد (2016 فیلم)|Exposed]]'' | Isabel de la Cruz | |- |''[[هندز آف استون|Hands of Stone]]'' | Felicidad Iglesias | |- | ''[[وار داگز|War Dogs]]'' | Iz | |- | rowspan="2"| 2017 | ''[[اووردرایو(2017 فیلم)|Overdrive]]'' | Stephanie | |- | ''[[بلید رانر 2049|Blade Runner 2049]]'' | Joi | |- | rowspan="4"|2019 | ''[[یستردی (2019 فیلم)|Yesterday]]'' | Roxanne | Deleted scenes<ref name="Reyes" /> |- | ''[[اینفورمر (2019 فیلم)|The Informer]]'' | Sofia Koslow | |- | ''[[وسپ نتورک|Wasp Network]]'' | Ana Margarita Martinez | |- | ''[[نایوز اوت|Knives Out]]'' | Marta Cabrera | |- | rowspan="2"|2020 | ''[[سرجیو (2020 فیلم)|Sergio]]'' | Carolina Larriera | |- | ''[[د نایت کلرک|The Night Clerk]]'' | Andrea Rivera | |- | 2021 | ''[[نو تایم تو دای|No Time to Die]]'' | Paloma | |- | rowspan="3" |2022 | ''[[دیپ واتر (2022 فیلم)|Deep Water]]'' | Melinda Van Allen | |- | ''[[د گری من (2022 فیلم)|The Gray Man]]'' | Dani Miranda | |- | ''[[بلوند (۲۰۲۲ فیلم)|Blonde]]'' | [[مریلین مونرو|Norma Jeane]] | |- | 2023 | ''[[گوستد (2023 فیلم)|Ghosted]]'' | Sadie Rhodes | تهیه‌کَری هم کومِک هاکرده |- | 2024 | ''[[عدن (2024 فیلم)|Eden]]'' | The Baroness | |- | 2025 |style="background:#FFFFCC;"| ''[[جان ویک: بالرینا|From the World of John Wick: Ballerina]]'' {{dagger|alt=Not yet released}} | Eve Macarro | تهیه‌کر |- |} ===سریال=== {| class="wikitable sortable" |- ! سال ! اصلی نوم ! نقش ! class="unsortable" | توضیح |- | 2007 | ''El edén perdido'' | Gloria | Television film |- | 2007–2010 | ''[[El Internado]]'' | Carolina Leal Solís | 56 episodes |- | 2010–2011 | ''[[Hispania, la leyenda]]'' | Nerea | 17 episodes |- | 2023 | ''[[Saturday Night Live]]'' | Herself (host) | Episode: "Ana De Armas/[[کارول جی|Carol G]]" |} ===موزیک ویدئو=== {| class="wikitable sortable" |- ! سال ! نوم ! نقش ! هنرمند |- | 2009 | "Mundo frágil" | کیجا وچه | [[سایدکارز|Sidecars]] |- | 2018 | "Everyday" | کیجا | [[اوریشاس|Orishas]] |- | 2020 | "[[Antes Que El Mundo Se Acabe]]" | شه نقش | [[رزیدنته|Residente]] |} == منابع == {{په‌نویس|2}} [[رج:کوبا گت آدمون]] [[رج:زننه آدمون]] [[رج:ایسپانیا زنا بازیگرون]] 3sagaf5rol7d5o79hjjk3vmh5yzr243 عباس کاظمی 0 104026 390328 296849 2026-07-16T08:34:18Z محک 1023 [[رج:مازرون جامعه‌شناسان]] حذف شد; [[رج:مازرون جامعه‌شناسون]] اضافه شد با استفاده از [[ویکی‌پدیا:رج‌ساز]] 390328 wikitext text/x-wiki {{صندخ/شخص<!-- اینجه تونی شه مقالهٔ کلّی موضوع ره بنویسین تا صندخ بساجه. شهر، شخص، موجود، بنا، کومپانی و... واری -->}} '''عباس وریج کاظمی''' (بزائه‌ی ۱۳۵۲) ایرانی جامعه‌شناس و مدرس هسته. وه [[چالوس]] دنیا بمو و شه تحصیلات ره [[تهران دانشگاه]] تا مقطع دکتری ادامه هادا. کاظمی سال ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۹ این دانشگاه هیئت علمی دله دوی‌یه، ولی ونه قرارداد ره سال ۱۳۸۹ تمدید نکرده و بورده دانشگاه نیویورک و ترینیتی کالج (۱۳۹۰–۱۳۹۲) دله میهمون بوی‌یه. ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۸ مدیر گروه مطالعات فرهنگی دانشگاه علم و فرهنگ بیه و این اواخر هیئت علمی مقوم ره مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی دله بیته. == منابع == {{په‌نویس}} * آزاد کانال یوتیوب <!--- رج‌ئون: ---> [[رج:راهنما جه بساته مقالات]] [[رج:چالوس گت آدمون]] [[رج:مازرون جامعه‌شناسون]] [[رج:مازرون نویسندگون]] 9euhf0q75u3ig94m1ht2elrnpummipz ماژول:Params 828 112844 390304 389788 2026-07-16T06:53:34Z Grufo 45757 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/mediawikiwiki/Q122696746|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 390304 Scribunto text/plain require[[strict]] --- --- --- PRIVATE ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Abstract utilities ]]-- ---------------------------- -- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers) local function zero_padded (str) return ('%03d%s'):format(#str, str) end -- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting) local function natural_sort (var1, var2) return var1:gsub('%d+', zero_padded) < var2:gsub('%d+', zero_padded) end -- Return a copy or a reference to a table local function copy_or_ref_table (src, refonly) if refonly then return src end local newtab = {} for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end return newtab end -- Copy at most N items (of all kinds) from `src` to `dest` and return `dest` local function copy_table_maxn (dest, src, len) local idx = 1 for key, val in pairs(src) do dest[key], idx = val, idx + 1 if idx > len then break end end return dest end -- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len) local cache, tmp = {}, idx + len - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key >= idx then if key > tmp then cache[key - len] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_reduced (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = 1 - idx for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - tmp] = val elseif key < idx then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val elseif key < idx then ret[key + len] = val end end end return ret end -- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_expanded (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val else ret[key + len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = idx - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > 0 then ret[key + tmp] = val elseif key < 1 then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val else ret[key - len] = val end end end return ret end -- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys local function get_key_list_sorted (tbl, sort_fn) local nums, words, nn, nw = {}, {}, 0, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nn = nn + 1 nums[nn] = key else nw = nw + 1 words[nw] = key end end table.sort(nums) table.sort(words, sort_fn) return nums, words, nn, nw end -- Parse a parameter name string and return it as a string or a number local function get_parameter_name (par_str) local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$' if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end return tonumber(ret) end -- Move a key from a table to another, but only if under a different name and -- always parsing numeric strings as numbers local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey) local realkey = get_parameter_name(dkey) if skey ~= realkey then dest[realkey], src[skey] = val, nil end end --[[ Public strings ]]-- ------------------------ -- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names) local mkeywords = { ['or'] = 0, pattern = 1, plain = 2, strict = 3 } -- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names) local sortfunctions = { alphabetically = false, naturally = natural_sort } -- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers -- (functions and modifiers MUST avoid these names) --[[ Meanings of the columns: col[1] = Loop type (0-3) col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3) col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]` col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]` A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`) ]]-- local mapping_styles = { names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 }, values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 }, values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 }, names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 }, names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 }, names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 }, values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 }, blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 } } -- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names) local memoryslots = { h = 'header', f = 'footer', i = 'itersep', l = 'lastsep', n = 'ifngiven', p = 'pairsep', s = 'oxfordsep' } -- Possible trimming modes for the `parsing` modifier local trim_parse_opts = { trim_none = { false, false }, trim_positional = { false, true }, trim_named = { true, false }, trim_all = { true, true } } -- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local isep_parse_opts = { splitter_pattern = false, splitter_string = true } -- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local psep_parse_opts = { setter_pattern = false, setter_string = true } -- Possible position references for the `splicing` modifier local position_references = { add_nothing = 0, add_smallest_number = 1, add_last_of_sequence = 2, add_largest_number = 3 } -- Possible modes for the `reassigning` modifier local a_modes = { duplicate = 0, transfer = 1, provide = 2, spare = 3, sacrifice = 4 } -- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `here`, `in_substack`, -- `let`, `expose`, `use`, `with_flushed_glue`, `without_flushed_glue` -- `without_sorting` --[[ Private constants ]]-- --------------------------- -- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`) local modulename = 'Module:Params' -- The functions listed here declare that they don't need the `frame.args` -- metatable to be copied into a regular table; if they are modifiers they also -- guarantee that they will make their own (modified) copy available local refpipe = { call_for_each_group = true, --coins = true, count = true, evaluating = true, for_each = true, list = true, list_values = true, list_maybe_with_names = true, value_of = true } -- The functions listed here declare that they don't need the -- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if -- they are modifiers they also guarantee that they will make their own -- (modified) copy available local refparams = { call_for_each_group = true, combining = true, combining_by_calling = true, combining_values = true, concat_and_call = true, concat_and_invoke = true, concat_and_magic = true, count = true, grouping_by_calling = true, mixing_names_and_values = true, keeping_at_most = true, renaming_by_mixing = true, renaming_to_sequence = true, renaming_to_uppercase = true, renaming_to_lowercase = true, --renaming_to_values = true, shifting = true, splicing = true, --swapping_names_and_values = true, value_of = true, with_name_matching = true } -- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we -- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its -- optimal value at Module talk:Params) local maxfill = 1024 -- The private table of functions local library = {} -- Functions and modifiers that can only be invoked in first position local static_iface = {} --[[ Private functions ]]-- --------------------------- -- Create a new context local function context_new (child_frame) local main_frame = child_frame:getParent() return { frame = main_frame, opipe = child_frame.args, oparams = main_frame.args, firstposonly = static_iface, iterfunc = pairs, sorttype = 0, n_parents = 0, n_children = 0, n_available = maxfill } end -- Move to the next action within the user-given list local function context_iterate (ctx, n_forward) local nextfn if ctx.pipe[n_forward] ~= nil then nextfn = ctx.pipe[n_forward]:match'^%s*(.*%S)' end if nextfn == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end if library[nextfn] == nil then if ctx.firstposonly[nextfn] == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. nextfn .. '’ does not exist', 0) else error(modulename .. ': The ‘' .. nextfn .. '’ directive can only appear in first position', 0) end end remove_numeric_keys(ctx.pipe, 1, n_forward) return library[nextfn] end -- Main loop local function main_loop (ctx, start_with) local fn = start_with repeat fn = fn(ctx) until not fn if ctx.n_parents > 0 then error(modulename .. ': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end if ctx.n_children > 0 then error(modulename .. ', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end end -- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table local function set_strings_from_opts (dest, opts, start_from) local cmd if opts[start_from] == nil then return start_from - 1 end cmd = opts[start_from]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/') :match'^/*(.*[^/])' if cmd == nil then return start_from end local vname, chr local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), start_from + 1 for idx = 1, #cmd do chr = cmd:byte(idx) if chr == sep then for key, val in ipairs(amap) do dest[val], amap[key] = opts[argc], nil end argc = argc + 1 else vname = memoryslots[string.char(chr)] if vname == nil then error(modulename .. ', ‘setting’: Unknown slot ‘' .. string.char(chr) .. '’', 0) end table.insert(amap, vname) end end for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end return argc end -- Add a new stack of parameters to `ctx.children` local function new_substack (ctx) local currsnap, newparams = ctx.n_children + 1, {} if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams } else ctx.children[currsnap] = newparams end ctx.n_children = currsnap return newparams end -- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or -- `'without_sorting'`, or `nil` local function load_sort_opt (raw_arg) if raw_arg == nil then return nil, 1, false end local trarg = raw_arg:match'^%s*(.-)%s*$' if trarg == 'without_sorting' then return nil, 2, false, trarg end local tmp = sortfunctions[trarg] if tmp == nil then return nil, 1, false, trarg end return tmp or nil, 2, true, trarg end -- Parse optional user arguments of type `...|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]| -- [number of additional parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]` local function load_child_opts (src, start_from, append_after, params) local tnamed, tmp1, tmp2 local pin, tbl, mem = start_from, {}, {} while src[pin] ~= nil and src[pin + 1] ~= nil do tmp1 = src[pin]:match'^%s*(.*%S)' if tmp1 == 'let' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 1]) mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = nil, src[pin + 2], pin + 3 --[[ elseif tmp1 == 'expose' then tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 1]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = tmp2, tmp2, pin + 2 ]]-- elseif tmp1 == 'use' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 2]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[get_parameter_name(src[pin + 1])], pin = tmp2, tmp2, pin + 3 else break end end local tnew = copy_or_ref_table(params, next(mem) == nil) for key in pairs(mem) do tnew[key] = nil end if pin ~= start_from then tnamed, tbl = tbl, {} end tmp1 = tonumber(src[pin]) if tmp1 ~= nil and math.floor(tmp1) == tmp1 then if tmp1 < 0 then tmp1 = -1 end tmp2 = append_after - pin for idx = pin + 1, pin + tmp1 do tbl[idx + tmp2] = src[idx] end pin = pin + tmp1 + 1 end if tnamed ~= nil then for key, val in pairs(tnamed) do tbl[key] = val end end return tbl, pin, tnew, mem end -- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` -- class of modifiers local function load_callback_opts (src, n_skip, default_style, params) local style, shf local tmp = src[n_skip + 1] if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end if style == nil then style, shf = default_style, n_skip - 1 else shf = n_skip end local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5] tmp = style[6] if tmp > -1 then karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then karg = tonumber(karg) n_exist = math.max(n_exist, karg) end end tmp = style[7] if tmp > -1 then varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then varg = tonumber(varg) n_exist = math.max(n_exist, varg) end end local dest, argc, tnew, mem = load_child_opts(src, style[2] + shf, n_exist, params) tmp = style[1] if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then tmp = tmp - 2 end if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then tmp = tmp - 1 end return dest, argc, tmp, karg, varg, tnew, mem end -- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of -- modifiers local function load_replace_args (opts, whoami) if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end if opts[2] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end local ptn, repl, nmax, argc = opts[1], opts[2], tonumber(opts[3]), 3 if nmax ~= nil or (opts[3] or ''):match'^%s*$' ~= nil then argc = 4 end local flg = opts[argc] if flg ~= nil then flg = mkeywords[flg:match'^%s*(.-)%s*$'] end if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end return ptn, repl, nmax, flg, argc, (nmax ~= nil and nmax < 1) or (flg == 3 and ptn == repl) end -- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers local function load_pattern_args (opts, whoami) local keyw local ptns, state, nptns, cnt = {}, 0, 0, 1 for _, val in ipairs(opts) do if state == 0 then nptns, state = nptns + 1, -1 ptns[nptns] = { val, false, false } else keyw = val:match'^%s*(.*%S)' if keyw == nil or mkeywords[keyw] == nil or ( state > 0 and mkeywords[keyw] > 0 ) then break else state = mkeywords[keyw] if state > 1 then ptns[nptns][2] = true end if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end end end cnt = cnt + 1 end if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern was given', 0) end return ptns, nptns, cnt end -- Load the optional arguments of the `parsing`, `reinterpreting` and -- `evaluating` modifiers local function load_parse_opts (opts, start_from, isp, psp) local tmp local optslots, noptslots, argc, trimn, trimu, iplain, pplain = { true, true, true }, 3, start_from, true, false, true, true repeat noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc] if tmp == nil then break end tmp = tmp:match'^%s*(.-)%s*$' if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tmp] ~= nil then tmp = trim_parse_opts[tmp] trimn, trimu, optslots[1] = tmp[1], tmp[2], nil elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 iplain, isp, optslots[2] = isep_parse_opts[tmp], opts[argc], nil elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 pplain, psp, optslots[3] = psep_parse_opts[tmp], opts[argc], nil else break end argc = argc + 1 until noptslots < 1 return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc end -- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table local value_maps = { [0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end end, [1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end, [2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do margs[karg] = key tbl[key] = fn() end end, [3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[karg], margs[varg] = key, val tbl[key] = fn() end end } -- Private table for `map_names()` local name_thieves = { [0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg], rargs[varg] = key, val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end } -- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn) local cache = {} name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric -- suffixes in its keys local function make_groups (src) -- NOTE: `src` might be the original metatable! local prefix, gid local groups = {} for key, val in pairs(src) do -- `key` must only be a string or a number... if type(key) == 'string' then prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$' gid = tonumber(gid) or '' else prefix, gid = '', key end if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then prefix = tonumber(prefix) if prefix < 1 then prefix = prefix - 1 end end groups[gid][prefix] = val end return groups end -- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and -- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length local function parse_placeholder_string (target) local idx, s_pos, skel, canvas = 1, 1, {}, {} local e_pos = string.find(target, '%$[@#]', 1, false) while e_pos ~= nil do canvas[idx] = target:sub(s_pos, e_pos - 1) skel[idx + 1] = target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@' idx = idx + 2 s_pos = e_pos + 2 e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false) end if (s_pos > target:len()) then idx = idx - 1 else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end return skel, canvas, idx end -- Populate a table by parsing a parameter string (heavy lifting for `parsing`, -- `reinterpreting` and `evaluating`) local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru) local key, val, spos1, spos2, pos1, pos2 local pos3, idx, lenplone = 0, 1, #str + 1 if isp == nil or isp == '' then if psp == nil or psp == '' then if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$' else tbl[idx] = str end return idx end spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$' else val = str end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(str:sub(1, spos1 - 1)) val = str:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val return idx end if psp == nil or psp == '' then repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end tbl[idx], idx = val, idx + 1 until pos2 == nil return idx end repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(val:sub(1, spos1 - 1)) val = val:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val until pos2 == nil return idx end -- Heavy lifting for `snapshotting` and `remembering` local function make_child (ctx, src, whoami) local len = tonumber(ctx.pipe[1]) if len == nil or len == 0 then local stack = new_substack(ctx) for key, val in pairs(src) do stack[key] = val end return len == nil and 1 or 2 end if len < 0 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: The number of parameters to copy must be an integer greater than zero', 0) end copy_table_maxn(new_substack(ctx), src, len) return 2 end -- Heavy lifting for `setting_by_flushing`, `combining` and `combining_values` local function set_strings_from_substack (ctx, dest, whoami) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: There are no substacks to flush', 0) end local currsnap = ctx.n_children local stack = ctx.children[currsnap] for key, val in pairs(memoryslots) do if stack[key] ~= nil then dest[val] = stack[key] end end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 end -- Heavy lifting for `combining` and `combining_values` local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function -- MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end local argc local tbl, vars = ctx.params, {} local sortfn, varsarg0, do_sort, tmp = load_sort_opt(opts[2]) if varsarg0 == 2 then tmp = opts[3] and opts[3]:match'^%s*(.-)%s*$' end if tmp == 'with_flushed_glue' then varsarg0 = varsarg0 + 1 argc = set_strings_from_opts(vars, opts, varsarg0 + 1) set_strings_from_substack(ctx, vars, whoami) else if tmp == 'without_flushed_glue' then varsarg0 = varsarg0 + 1 end argc = set_strings_from_opts(vars, opts, varsarg0 + 1) end if argc < varsarg0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end if next(tbl) == nil then if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = vars.ifngiven } elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end return argc end local cache, len if do_sort then local words cache, words, len, tmp = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end len = len + tmp else len, cache = 0, {} for key in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = key end end local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or '' for idx = 1, len do tmp, pmap[nss + 1] = cache[idx], pps pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs) nss = nss + 2 end tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep if tmp ~= nil and nss > 4 then pmap[nss - 1] = tmp elseif nss > 2 and vars.lastsep ~= nil then pmap[nss - 1] = vars.lastsep end pmap[1] = vars.header or '' if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = table.concat(pmap) } return argc end -- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric -- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options -- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters local function concat_params (ctx) local retval, tbl, nmax = {}, ctx.params, table.maxn(ctx.pipe) if ctx.subset == 1 then -- We need only the sequence for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end else if ctx.subset == -1 then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then retval[key + nmax] = val else retval[key] = val end end end for key, val in pairs(ctx.pipe) do retval[key] = val end return retval end -- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this -- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function flush_params (ctx, fn) local tbl = ctx.params if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end return end if ctx.subset == -1 then for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end return end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end return end if ctx.subset ~= -1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end end -- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value -- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth) if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(ctx.params) do fn_seq(key, val) end return end if ctx.subset == -1 then flush_params(ctx, fn_oth) return end local tbl = ctx.params if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) local sequence = {} for key, val in ipairs(tbl) do sequence[key] = val end if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end for idx = 1, nn do if sequence[nums[idx]] then fn_seq(nums[idx], sequence[nums[idx]]) else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end end if ctx.sorttype ~= 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end return end for key, val in ipairs(tbl) do fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end end -- Finalize and return a concatenated list local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize) if len > 0 then local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep if tmp ~= nil and len > modsize * 2 then lst[len - modsize + 1] = tmp elseif len > modsize and ctx.lastsep ~= nil then lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep end lst[1] = ctx.header or '' if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end ctx.text = table.concat(lst) else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end --- --- --- PUBLIC ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Modifiers ]]-- ------------------- -- Syntax: #invoke:params|sequential|pipe to library.sequential = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end if ctx.sorttype > 0 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = ipairs, 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|non-sequential|pipe to library['non-sequential'] = function (ctx) if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = pairs, -1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|all_sorted|pipe to library.all_sorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|reassorted|pipe to library.reassorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 2 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting|directives|...|pipe to library.setting = function (ctx) local argc = set_strings_from_opts(ctx, ctx.pipe, 1) if argc < 2 then error(modulename .. ', ‘setting’: No directive was given', 0) end return context_iterate(ctx, argc + 1) end -- Syntax: #invoke:params|scoring|new parameter name|[container]|pipe to library.scoring = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end local tmp local retval, opts = 0, ctx.pipe for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end if opts[2] ~= nil then tmp = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == 'in_substack' then new_substack(ctx)[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, 3) end ctx.params[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, tmp == 'here' and 3 or 2) end -- Syntax: #invoke:params|squeezing|pipe to library.squeezing = function (ctx) local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then newlen = newlen + 1 indices[newlen], store[key], tbl[key] = key, val, nil end end table.sort(indices) for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to library.filling_the_gaps = function (ctx) local newval, tbl, tmp, nmin, nmax, nnums = ctx.pipe[1], ctx.params, {}, 1, nil, -1 if newval == nil then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: No value was provided', 0) end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmax == nil then if key < nmin then nmin = key end nmax = key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end tmp[key], nnums = val, nnums + 1 end end if nmax ~= nil and nmax - nmin > nnums then ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax if ctx.n_available < 0 then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' .. tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end for idx = nmin, nmax, 1 do tbl[idx] = newval end for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|clearing|pipe to library.clearing = function (ctx) local tbl, numerics = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil end end for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to library.cutting = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local len = #tbl if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end local tot = lcut + rcut if tot > 0 then local cache = {} if tot >= len then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end tot = len else for idx = len - rcut + 1, len, 1 do tbl[idx] = nil end for idx = 1, lcut, 1 do tbl[idx] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then if key > len then cache[key - tot] = val else cache[key - lcut] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to library.cropping = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local nmin, nmax for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmin == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end if nmin ~= nil then local len = nmax - nmin + 1 if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end if lcut + rcut - len > -1 then for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end end elseif lcut + rcut > 0 then for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end local lshift = nmin + lcut - 1 if lshift > 0 then for idx = lshift + 1, nmax, 1 do tbl[idx - lshift], tbl[idx] = tbl[idx], nil end end end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to library.purging = function (ctx) local idx = tonumber(ctx.pipe[1]) if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename .. ', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params if len < 1 then len = len + table.maxn(tbl) if idx > len then return context_iterate(ctx, 3) end len = len - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to library.backpurging = function (ctx) local last = tonumber(ctx.pipe[1]) if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end local idx local tbl = ctx.params if len > 0 then idx = last - len + 1 else for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and (idx == nil or key < idx) then idx = key end end if idx == nil then return context_iterate(ctx, 3) end idx = idx - len if last < idx then return context_iterate(ctx, 3) end len = last - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|shifting|addend|pipe to library.shifting = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local nshift = tonumber(ctx.pipe[1]) if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end local tbl = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val else tbl[key] = val end end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to library.reversing_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil if key > nmax then nmax = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to --[[ library.pivoting_numeric_names = function (ctx) local tbl = ctx.params local shift = #tbl + 1 if shift < 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end local numerics = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[shift - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to --[[ library.mirroring_numeric_names = function (ctx) local nmax, nmin local tbl, numerics = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil if nmax == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax + nmin - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to --[[ library.swapping_numeric_names = function (ctx) local tmp local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 0 for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nsize = nsize + 1 cache[nsize] = key end end table.sort(cache) for idx = math.floor(nsize / 2), 1, -1 do tmp = tbl[cache[idx] ] tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx + 1] ] tbl[cache[nsize - idx + 1] ] = tmp end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to library.sorting_sequential_values = function (ctx) local sortfn if ctx.pipe[1] ~= nil then sortfn = sortfunctions[ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn) else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil` if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, 1) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment| -- [number of elements to write]|...|pipe to library.splicing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp2, argc, pos, refp local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params local tmp1 = opts[1] if tmp1 ~= nil then tmp2 = tonumber(tmp1) if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[2]), 4, tmp1:match'^%s*(.*%S)' if tmp2 ~= nil then refp = position_references[tmp2] if refp == nil then error(modulename .. ', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) .. '’ is not a valid first argument', 0) end else refp = 0 end else pos, argc, refp = tmp2, 3, 0 end else pos, argc, refp = tonumber(opts[2]), 4, 0 end if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename .. ', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[argc - 1]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end if refp == 2 then for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end refp = 0 end tmp1, tmp2 = nil, nil if refp ~= 0 or len ~= 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key elseif key < tmp1 then tmp1 = key elseif key > tmp2 then tmp2 = key end end end end if tmp2 == nil then len = 0 elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2 elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end if len > 0 and pos + len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len) elseif len < 0 and pos - len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len) else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end ctx.params = tbl tmp1 = tonumber(opts[argc]) if len == 0 and (tmp1 == nil or tmp1 < 1) then error(modulename .. ', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to add cannot be zero', 0) end if tmp1 == nil or tmp1 < 0 or math.floor(tmp1) ~= tmp1 then return context_iterate(ctx, argc) end tmp2 = argc - pos + 1 for key = pos, pos + tmp1 - 1 do tbl[key] = opts[key + tmp2] end return context_iterate(ctx, argc + tmp1 + 1) end -- Syntax: #invoke:params|imposing|name|value|pipe to library.imposing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = ctx.pipe[2] return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|providing|name|value|pipe to library.providing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end local key = get_parameter_name(ctx.pipe[1]) if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = ctx.pipe[2] end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|reassigning|source|destination|[mode]|pipe to library.reassigning = function (ctx) local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing source parameter', 0) end if opts[2] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing destination parameter', 0) end local mode local src = get_parameter_name(opts[1]) local val = tbl[src] if opts[3] ~= nil then mode = a_modes[opts[3]:match'^%s*(.-)%s*$'] end local argc = mode == nil and 3 or 4 if val == nil then return context_iterate(ctx, argc) end local dest = get_parameter_name(opts[2]) if mode == 1 or mode == 4 or (mode == 3 and tbl[dest] == nil) then tbl[src] = nil end if mode == nil or mode < 2 or tbl[dest] == nil then tbl[dest] = val end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to library.discarding = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil then ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = nil return context_iterate(ctx, 2) end local key = tonumber(ctx.pipe[1]) if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end if len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to library.excluding_numeric_names = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or] -- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_name_matching = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp, ptn local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_matching') local tbl, newparams = ctx.params, {} for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then tmp = ptn[1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end newparams[tmp] = tbl[tmp] else for key, val in pairs(tbl) do if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then newparams[key] = val end end end end ctx.params = newparams return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1] -- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_name_not_matching = function (ctx) local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_not_matching') local tbl = ctx.params if nptns == 1 and targets[1][3] then local tmp = targets[1][1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tbl[tonumber(tmp)] = nil else tbl[tmp] = nil end return context_iterate(ctx, argc) end local yesmatch, ptn for key in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if tostring(key) ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or] -- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_value_matching = function (ctx) local nomatch, ptn local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_matching') for key, val in pairs(tbl) do nomatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val == ptn[1] then nomatch = false break end elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then nomatch = false break end end if nomatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1] -- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_value_not_matching = function (ctx) local yesmatch, ptn local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_not_matching') for key, val in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|keeping_at_most|number of parameters to pick|pipe to library.keeping_at_most = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local len = tonumber(ctx.pipe[1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘keeping_at_most’: The number of parameters to keep must be an integer greater than zero', 0) end ctx.params = copy_table_maxn({}, ctx.params, len) return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|trimming_values|pipe to library.trimming_values = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to library.mapping_to_lowercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to library.mapping_to_uppercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.mapping_by_calling = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = margs } value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_invoking = function (ctx) local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_magic = function (ctx) local magic local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.mapping_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'mapping_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then for key, val in pairs(tbl) do if val == ptn then tbl[key] = repl end end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax) end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to library.mapping_by_mixing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local tbl, mix = ctx.params, ctx.pipe[1] if mix == '$#' then for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 2) end local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(tbl) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end tbl[key] = table.concat(cnv) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_names|pipe to --[[ library.mapping_to_names = function (ctx) local tbl = ctx.params for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to library.renaming_to_lowercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to library.renaming_to_uppercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to library.renaming_to_sequence = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache, len local tbl = ctx.params local sortfn, argc, do_sort = load_sort_opt(ctx.pipe[1]) if do_sort then local words, wl cache, words, len, wl = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end else len, cache = 0, {} for _, val in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.renaming_by_calling = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = rargs } map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of -- additional arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument -- N]|pipe to library.renaming_by_invoking = function (ctx) local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_magic = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.renaming_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'renaming_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then ptn = get_parameter_name(ptn) local val = tbl[ptn] if val ~= nil then tbl[ptn], tbl[get_parameter_name(repl)] = nil, val end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end local cache = {} for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax)) end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to library.renaming_by_mixing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local mix = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$' local cache = {} if mix == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end else local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(ctx.params) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then canvas[idx] = val else canvas[idx] = tostring(key) end end cache[get_parameter_name(table.concat(canvas))] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_values|pipe to --[[ library.renaming_to_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for _, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = val end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|grouping_by_calling|template -- name|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.grouping_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp, argc, tbl, mem = load_child_opts(ctx.pipe, 2, 0, ctx.params) local gargs = {} for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' and key < 1 then gargs[key - 1] = val else gargs[key] = val end end tmp = ctx.pipe[1] if tmp ~= nil then tmp = tmp:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local groups = make_groups(tbl) for gid, group in pairs(groups) do for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end group[0], model.args = gid, group groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model) end for key, val in pairs(mem) do groups[key] = val end ctx.params = groups return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.parsing = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') parse_parameter_string(ctx.params, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim -- flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter -- setter]|[...]|pipe to library.reinterpreting = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') local tbl, tmp = ctx.params, get_parameter_name(opts[1]) local str = tbl[tmp] if str ~= nil then tbl[tmp] = nil parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.evaluating = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '!', ':') if opts[1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then ctx.pipe = copy_or_ref_table(opts, opts ~= ctx.opipe) return context_iterate(ctx, argc) end local new_opts, cache = {}, {} local shift = parse_parameter_string(cache, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) - argc for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' or key < 1 then new_opts[key] = val elseif key >= argc then new_opts[key + shift] = val end end for key, val in pairs(cache) do new_opts[key] = val end ctx.pipe = new_opts return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to library.mixing_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end local tmp local mix_k = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$' local cache, mix_v = {}, ctx.pipe[2] if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then for key, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = tostring(key) end elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then for key in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end else local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k) local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v) for key, val in pairs(ctx.params) do tmp = tostring(key) for idx = 2, n_parts_k, 2 do if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end end for idx = 2, n_parts_v, 2 do if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end end cache[get_parameter_name(table.concat(cnv_k))] = table.concat(cnv_v) end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|swapping_names_and_values|pipe to --[[ library.swapping_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = key end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|combining|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end, 'combining' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return val end, 'combining_values' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tname = ctx.pipe[1] if tname ~= nil then tname = tname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = ctx.params } } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new -- parameter name|pipe to library.combining_by_invoking = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local mname = ctx.pipe[1] if mname ~= nil then mname = mname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = ctx.pipe[2] if fname ~= nil then fname = fname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end if ctx.pipe[3] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[3])] = tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) } return context_iterate(ctx, 4) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local magic = ctx.pipe[1] if magic ~= nil then magic = magic:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params) } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|snapshotting|[maximum number]|pipe to library.snapshotting = function (ctx) return context_iterate(ctx, make_child(ctx, ctx.params, 'snapshotting')) end -- Syntax: #invoke:params|remembering|[maximum number]|pipe to library.remembering = function (ctx) return context_iterate(ctx, make_child(ctx, ctx.oparams, 'remembering')) end -- Syntax: #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to library.entering_substack = function (ctx) local tbl, ncurrparent = ctx.params, ctx.n_parents + 1 if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl } else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end ctx.n_parents = ncurrparent if ctx.pipe[1] ~= nil and ctx.pipe[1]:match'^%s*new%s*$' then ctx.params = {} return context_iterate(ctx, 2) end local currsnap = ctx.n_children if currsnap > 0 then ctx.params, ctx.children[currsnap], ctx.n_children = ctx.children[currsnap], nil, currsnap - 1 else local newparams = {} for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.params = newparams end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to library.pulling = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end local tmp = ctx.n_parents local parent = tmp < 1 and ctx.oparams or ctx.parents[tmp] tmp = get_parameter_name(opts[1]) if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|recalling|parameter name|pipe to library.recalling = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘recalling’: No parameter to recall was provided', 0) end local arg = get_parameter_name(opts[1]) if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|finding|parameter name|pipe to --[[ library.finding = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘finding’: No parameter to find was provided', 0) end local arg = get_parameter_name(opts[1]) local parent for idx = ctx.n_parents, 1, -1 do parent = ctx.parents[idx] if parent[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = parent[arg] return context_iterate(ctx, 2) end end if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|picking|number of parameters to pick|pipe to --[[ library.picking = function (ctx) local len = tonumber(ctx.pipe[1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘picking’: The number of parameters to pick must be an integer greater than zero', 0) end if ctx.n_parents < 1 then copy_table_maxn(ctx.params, ctx.oparams, len) else copy_table_maxn(ctx.params, ctx.parents[ctx.n_parents], len) end return context_iterate(ctx, 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|detaching_substack|pipe to library.detaching_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘detaching_substack’: No substack has been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|dropping_substack|pipe to library.dropping_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘dropping_substack’: No substack has been created', 0) end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|leaving_substack|pipe to library.leaving_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘leaving_substack’: No substack has been created', 0) end local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params } else ctx.children[currsnap] = ctx.params end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents, ctx.n_children = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1, currsnap return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|merging_substack|pipe to library.merging_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end local parent, child = ctx.parents[ncurrparent], ctx.params ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = parent, nil, ncurrparent - 1 for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|flushing|pipe to library.flushing = function (ctx) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end local parent, currsnap = ctx.params, ctx.n_children for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting_by_flushing|pipe to library.setting_by_flushing = function (ctx) set_strings_from_substack(ctx, ctx, 'setting_by_flushing') return context_iterate(ctx, 1) end --[[ Functions ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|count library.count = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local retval = 0 for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end ctx.text = retval return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2] -- |[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value -- n]|[...] library.concat_and_call = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = concat_params(ctx) } return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend -- 1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named -- item n=value n]|[...] library.concat_and_invoke = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 2) local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{ title = 'Module:' .. mname, args = concat_params(ctx) }) return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend -- 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n= -- value n]|[...] library.concat_and_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local magic local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx)) return false end -- Syntax: #invoke:params|value_of|parameter name library.value_of = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end local val local key = opts[1]:match'^%s*(.-)%s*$' if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then key = tonumber(key) val = ctx.params[key] -- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in -- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable) if val ~= nil and ( ctx.subset ~= -1 or key > #ctx.params or key < 1 ) and ( ctx.subset ~= 1 or (key <= #ctx.params and key > 0) ) then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end else val = ctx.params[key] if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end return false end -- Syntax: #invoke:params|list library.list = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_values library.list_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! -- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], nss = pps, val, nss + 2 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_maybe_with_names library.list_maybe_with_names = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' mixed_flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, '', '', val, nss + 4 end, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|coins|[first coin = value 1]|[second coin = value -- 2]|[...]|[last coin = value N] --[[ library.coins = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = opts[get_parameter_name(val)] end return library.list_values(ctx) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|unique_coins|[first coin = value 1]|[second coin = -- value 2]|[...]|[last coin = value N] --[[ library.unique_coins = function (ctx) local tmp local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tmp = get_parameter_name(val) tbl[key], opts[tmp] = opts[tmp], nil end return library.list_values(ctx) end ]] -- Syntax: #invoke:params|for_each|wikitext library.for_each = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[1] or '' local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt) flush_params(ctx, function (key, val) for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end ret[nss + 1], nss = pps, nss + 2 ret[nss] = table.concat(cnv) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2] -- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append -- 1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...] -- |[named param n=value n]|[...] library.invoke_for_each = function (ctx) local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append 2] -- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.magic_for_each = function (ctx) local magic local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_value = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.invoke_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname, fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' remove_numeric_keys(opts, 1, 1) flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1] -- |[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named -- param n=value n]|[...] library.magic_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_group = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local tmp if ctx.pipe[1] ~= nil then tmp = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local opts, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or '' for key, val in pairs(ctx.pipe) do if type(key) == 'number' then opts[key - 1] = val else opts[key] = val end end ctx.pipe = opts ctx.params = make_groups(ctx.params) flush_params(ctx, function (gid, group) for key, val in pairs(opts) do group[key] = val end group[0], model.args, ret[nss + 1], nss = gid, group, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end --[[ First-position-only modifiers ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|new|pipe to static_iface.new = function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, false) ctx.params = {} main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 1)) return ctx.text end --[[ First-position-only functions ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|self static_iface.self = function (frame) return frame:getParent():getTitle() end --[[ Public metatable of functions ]]-- --------------------------------------- return setmetatable({}, { __index = function (_, query) local fname = query:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end local func = static_iface[fname] if func ~= nil then return func end func = library[fname] if func == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end return function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, refpipe[fname]) ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname]) main_loop(ctx, func) return ctx.text end end }) jm8x5ug81bre69dpt2csm0n3owsmu2i گپ:گت صفحه 1 112912 390296 388616 2026-07-16T06:42:14Z محک 1023 اونچی که [[Special:Contributions/TapuriaBot|TapuriaBot]] ([[User talk:TapuriaBot|گپ]]) دچی بی‌یه، دگارسته بیه همونتایی که [[User:محک|محک]] این ولگه دله، اواخر بنویشت بی‌یه. 321764 wikitext text/x-wiki #بور [[ویکی‌پدیا:کارورون لوش]] mlghfhn4l793rydd11e385sqfenz3e0 پورتال گپ:اسایی دکته‌ئون 101 112961 390295 321996 2026-07-16T06:40:51Z محک 1023 390295 wikitext text/x-wiki {{شاپ‌زن}} {{گپ صفحه}} == تلگرام ابزار == {{بسته}} @[[کارور:Urmazdaa|Urmazdaa]] سلام. [[کارور:Urmazdaa/common.js]] دله این خط ره بنویس و ذخیره هاکن تا تلگرام ابزار ته وسه بئه: :// بارگذاری اسکریپت :EsayiTel.jsmw.loader.load('https://mzn.wikipedia.org/wiki/User:محک/EsayiTel.js?action=raw&ctype=text/javascript'); وه ره بی‌یشتی په، اسایی دکته‌ئون صفحه دله اتا «تلگرام» گزینه ابزارونِ نوار دله إنه که پغوم ره آماده‌هاکرد تحویل دنه تا تلگرام دله راهی هاکنی. <small>شمه گِگا: </small>[[کارور:محک|<span style="font-family:IranNastaliq;">محک</span>]]<sup>[[کارور گپ:محک|گپ]]</sup> ۸ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۴۷ (UTC) :اسکریپته بزومه، نیارده [[کارور:Urmazdaa|Urmazdaa]] ([[کارور گپ:Urmazdaa|گپ]]) ۸ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۵۸ (UTC) ::{{بیه}} {{پایان بسته}} i1oe8a4shg8cf7ry9qgsv1iqibvjkmr جامعه 0 114506 390279 390206 2026-07-15T18:46:52Z محک 1023 /* دعوا-درگیری */ 390279 wikitext text/x-wiki {{multiple image | perrow = 2 / 1 | total_width = 350 | image1 = Lao Mangkong family eats together (square).JPG | alt1 = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه | image2 = Crowd in nagpur (square).jpg | alt2 = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره. | image3 = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg | alt3 = سربازون که راه مجنّه | footer =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله. }} '''جامعه''' اتا دسته [[فرد|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی. انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن. جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه. == ریشه‌شناسی و کاربرد == «جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».<ref>{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}</ref> «جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه. این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.<ref name=":0">{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}</ref> اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.<ref name=":0" /> «إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.<ref>{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}</ref> == موضوعات== === زیست‌شناسی دله === {{Further|اجتماعی بی‌ین}} [[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|alt=ملیجه عکس که شاه کشنّه و اتا خراک ره ورنه.|ملیجه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|إجتٮماعی اخلاق‌شناسی]]: ملیجه‌ئون [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] موجود هستنه. إجتٮماعی دسته‌ی عضوون نتیجه‌ای گیرنه که تک‌تینار ممکن نوونه.]] [[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین هم‌تبار، [[بونوبو]] و [[شامپانزه]]، واری خله إجتٮماعی حیوون هستنه. این زیست‌شناسی زمینه نشون دنه که إجتٮماعی بی‌ین، که جامعه بساتن وسّه لازم هسته، آدم طبیعت و ریشه دله دئی‌یه.<ref name=":5">{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=26–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}</ref> آدمونِ جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شامپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرِ پی‌یری نقش،<ref>{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}</ref><ref>{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal=[[New Left Review]] |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}</ref> گپ بزوئن وسّه زوون جه کار زنه،<ref name=":5" /> کار ره رسد هکردن،<ref name=":6" /> و «کلی» بساتن گرایش (چند نسلی اردوگاهون، شهر یا شهرستانون).<ref name=":6">{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine=[[Smithsonian Magazine]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}</ref> بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله بئو-شناس ای.او. ویلسون، آدمون ره [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] دسته‌بندی کنّه و آدمون ره ملیجه‌ئون واری، [[حیوان اخلاق‌شناسی|جانوری اخلاق‌شناسیِ]] طیف دله بالاترین إجتٮماعی بی‌ین سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه موافق نینه.<ref name=":6" /> إجتٮماعی دسته دله زندگی هاکردن آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تکامل بیته - چون فیزیکی محیطون دله، زنده بمونستن سخت بی‌یه.<ref>{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}</ref> === جامعه‌شناسی دله === {{Further|جامعه‌شناسی}} غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه‌ی بفهمستن وسّه سه‌تا مسلط شابلون دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که وه ره ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین واکنش]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}} [[کارل مارکس]] دیدگاه جه،<ref name=morrison>Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''</ref> آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف په، إجتٮماعی موجود هستنه که، «رَمه‌ای موجود» بی‌ین جه بالاتر، فقط إجتٮماعی همکاری و کایری جه توننه زنده بموندن و شه نیازون ره حل هاکنن. همین وسّه وشون إجتٮماعی ویژگیون خله ویشته اتا عینی واقعیت هسته که تولد په وشون سر دره و [[اجتماعی بی‌ین]] فرآیند جه تأیید وونه؛ و اونتی که مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «مستقل از اراده‌شون» [[تولید روابط]] دله بوردنه. برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]<ref name=morrison/> انسانِ عمل (یا کنش) ره «إجتٮماعی» تعریف کنده و گنه افراد شه ذهنی معنائون وسه، «دیگرون رفتار ره حساب یارنه و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گری کننه». ==== کارکردگرایی ==== {{Further|ساختاری کارکردگرایی}} کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد هدی-هدیِ بدنِ اعضای دسوری کار کانّه که [[پدیداری]] رفتار ره ساجنه که بعضی گدر وه ره [[جمعی آگاهی]] هم گننه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} قرن ۱۹ میلادی، جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امیل دورکیم]]، باور داشتنه که جامعه اتا سٮوا «سطح» واقعیت جه ساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه فرق دارنه. [[اجتماعی پدیده|إجتٮماعی پدیده‌ئونِ]] توضیح وسّه ونه این سطح ره بساتن و افراد فقط اسقاط اینان دله‌یِ نقش ره دارنّه.<ref name=":4">{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}</ref> ==== تعارض نظریه ==== تعارض نظریه‌پردازون دیدگاه سرکینگ هسته و گانّه که جامعه دله افراد و إجتٮماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقات|إجتٮماعی طبقه‌ئون]] نا توافق جه، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه واکنش دنّه. کارل مارکس تعارضِ اتا مشهور نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصویر هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره شه درون دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعیین کنده و تاریخ دله ره هارشی، إجتٮماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزار]]، [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض پیش یارده.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}} ==== نمادین واکنش==== نمادین واکنش اتا [[خورد جامعه‌شناسی]] نظریه هسته که افراد ره إشنه و این که وشونِ رابطه جامعه جه چتی هسته.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین واکنشِ محققین گانّه که آدمون چتی شه مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معنائون ره بساجن،<ref>{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}</ref> و این چارچوب ره کار زنّه که هارشن دیگرون چتی-چتی واکنش سٮراق دنّه که نمادین دنیائون ره ساجنه و أی این دنیائون افراد رفتار ره چتی شکل دنّه.<ref name=":12">{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}</ref> بیستمین قرنِ دومین نیمه، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساته]] بشناسینه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این‌طرزی، جامعه‌شناس [[پیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتیک» دسوری توصیف کنده: جامعه آدمون جه بساته وونه ولی این بساته أی آدمون ره ساجنه یا شکل دِنه.<ref>{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |publisher=Doubleday & Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=3 |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}</ref> ==== غیرغربی دیدگاهون ==== [[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جوامعِ نظریه‌پرداز]] بعضی منتقدون گتنه که کارکردگرایی، تعارضِ نظریه و نمادینِ واکنش دله جامعه‌شناسی خله [[اروپامحوری]] داشته و اینان توضیحات بقیه جاهونِ بدرد نخرنه.<ref name=":1">{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> مالزیایی جامعه‌شناس، [[سید فرید الاطاس]]، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنیته]] بموئن جه علاقه دارنّه و همین وسّه وشونِ تحلیل فقط غیرغربی فرهنگون دامنه جه محدود هسته.<ref name=":1" /> غیرغربی متفکرونی که جامعه بفهمستن وسّه سیستماتیک روش داشتنه ره [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) واری معرفی کنده.<ref name=":1" /> ابن خلدون، قرن ۱۴ میلادی زندگی کرده و اتا [[عربون|عرب]] بی‌یه. وه جامعه ره، باقی جهون واری، «معنادار شکل» تصور کرده و ونه تصادفی بی‌ین ره ظاهری دونده و گنه ونه دلیلون ره ونه پٮدا هاکردن. خلدون إجتٮماعی ساختارون ره دِتا بنیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌کر و ات‌جانشین. کوچ‌کَرون زندگی خله إجتٮماعی انسجام (''عصبیه'') داشته که خلدون گته کسی-خِشی، هم‌بازِ رسوم و مشترکِ دفاع نیاز جه بساته بیّه. خلدون دیدگاه جه، ات‌جانشین‌های زندگی [[سکولاریسم|سکولاریزاسیون]]، إجتٮماعی انسجامِ کمترِ بیّن و زرق-برقِ ویشتر جه میّن بی‌یه.<ref>{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher=[[Dover Publications]] |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}</ref> ریزال، اسپانیایِ استعمارِ اواخر فیلیپینی دله دیّه و ملی‌گرا بی‌یه؛ وه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده، گته تنبلی که اسپانیاییون وشون استعماری اشغال ره توجیه هاکردن وسّه بهانه یاردنه، شه استعمار په بوجود بی‌یمو. ریزال پیش‌استعماری دوره - که فیلیپینی شه تجارتِ راهون ره داشته و اقتصادی فعالیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه إندا-ور-إندا هاکرده و گته استثمار، اقتصادِ بی‌نظمی و کشاورزیِ کساد بیّن استعمارکَرونِ کار وسّه بی‌یه.<ref>{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}</ref> == انواع == ===پیش از صنعتی=== {{Main article|پیش از صنعتی جامعه}} پیش از صنعتی جامعه بئه، خِراکِ تولید - که آدمون و حیوونِ [[دستی کار|یدی کار]] جه انجام بی‌یه - مهمترین اقتصادی فعالیت بی‌یه. این جامعه‌ئون ره بنشنه وشونِ تکنولوژیِ سطح و غذا تولید هاکردنِ روش جه تقسیم‌بندی هاکردن. این تقسیمات شکارچی-جمع‌کری، چپّونی، باغبونی و کشاورزی هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}} ====شکارچی‌کری و جمع‌کری ==== {{Main article|شکارچی-جمع‌کر}} [[File:BushmenSan.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[بوتسوانا]] دله [[سان مردم|سان قبیله]] دست جه [[تش]] کنّه.]] شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله غذایِ تولیدِ اصلی شیوه این بی‌یه که هر-روزِنه وحشی گیاهون ره جمع هاکنن یا وحشی حیوانات شکار جه شه إشکم ره سِر هاکنن. شکارچی-جمع‌کرون دائماً خِراکِ دمبال کتنه و کوچ دئینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} همین‌سّه، وشون دائمی [[روستا]] نساتنه و [[دست‌ساخته (باستان‌شناسی)|مصنوعات]] خله متنوعی وشونِ دوره جه پٮدا بیّه. کوچِ نیاز این جامعه‌ئون اندازه ره هم محدود باقی یشته و وشون معمولاً فقط [[گروهی جامعه|گروه]] و [[قبیله]] دسوری، خله پچوک دسته‌ئون دله دئینه،{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} معمولاً هر دسته ۵۰ نفر جه کمته بینه.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Lee |first1=Richard B. |last2=Daly |first2=Richard H. |year=1999 |chapter=Introduction: Foragers & Others |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=3 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919}}</ref>{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} گروهون و قبیله‌ئون نسبتاً [[برابری‌طلب اجتماع|برابری‌طلب]] هستنه و تصمیم ره [[اجماع تصمیم‌گیری|اجماع]] جه گیتنه. گروهی جامعه‌ئون دله رسمی و سیاسی مقوم که واقعی قدرت داشت بوئه دنی‌بی‌یه - فقط [[قبیله رئیس]] اتا تأثیرگذار آدم هسته و [[رهبری]]ِ شخصی ویژگیون جه، شه گروهِ سر چاره ره کنده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}} خانواده اصلی [[اجتماعی دسته|واحد]] هسته که إجتٮماع ره تشکیل دنه و ویشتر اعضا یا همین دسته دله دنیا بمونه و گت بَینه، یا زن-شی بَینه که دسته دله عضو هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}} مردم‌شناس، [[مارشال سالینز]]، شکارچی-جمع‌کرون ره «[[اصیل غنی جامعه]]» توصیف هاکرده چون خله اوقات فراغت داشتنه: سالینز تخمین بزو که شکارچی-جمع‌کرونِ جامعه‌ئون دله گت‌گت آدم هر روزی سه تا پنج ساعت کار کردنه.<ref name="sahlins">{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven |title=Man the Hunter |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |location=Chicago, Illinois |pages=85–89 |lccn=67017603 |oclc=490234}}</ref><ref>{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |year=1972 |chapter=The Original Affluent Society |title=Stone Age Economics |publisher=Aldine-Atherton, Inc. |publication-place=Chicago, Illinois |page=34 |isbn=0-202-01098-8 |lccn=75169506 |oclc=363958 |chapter-url=http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001191830/http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |archive-date=1 October 2019 |access-date=9 January 2024 |quote=Reports on hunters and gatherers of the ethnological present—specifically on those in marginal environments—suggest a mean of three to five hours per adult worker per day in food production.}}</ref> این دیدگاه ره دیگه پژوهشگرون چالش بکشینه و گتنه شکارچی-جمع‌کر جوامع دله خله مرگ‌ومیر و دائمی جنگ زیاد بی‌یه.<ref>{{cite journal |last1=Hill |first1=Kim |last2=Hurtado |first2=A. M. |last3=Walker |first3=R. S. |title=High adult mortality among Hiwi hunter-gatherers: Implications for human evolution |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=4 |pages=443–454 |date=April 2007 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.11.003 |pmid=17289113 |bibcode=2007JHumE..52..443H |eissn=1095-8606 |issn=0047-2484 |lccn=72623558 |oclc=925940973}}</ref><ref>{{cite book |last=Keeley |first=Lawrence H. |author-link=Lawrence H. Keeley |year=1996 |chapter=Crying Havoc: The Question of Causes |pages=113–126 |title=War Before Civilization |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-509112-4 |lccn=94008998 |oclc=30158105}}</ref><ref>{{cite journal |last=Kaplan |first=David |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |journal=Journal of Anthropological Research |volume=56 |number=3 |pages=287–484 |date=Autumn 2000 |publisher=[[University of Chicago Press]] |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |s2cid=140333399 |eissn=2153-3806 |issn=0091-7710 |lccn=2006237061 |oclc=60616192}}</ref> سالینزِ دیدگاهِ طرفدارون گانّه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله آدمون خله رفاه بی‌یه و وشونِ دوره تکنولوژیِ پیشرفت و [[پیشرفت|آدمونِ ترقی]]ِ رابطه میون چالش بوجود یارده.<ref>{{cite encyclopedia |last=Gowdy |first=John |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Daly |editor-first2=Richard H. |year=2005 |title=Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market |encyclopedia=Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=391–398 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |url=http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224174603/http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |archive-date=24 February 2021 |access-date=9 January 2024}}</ref><ref>{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |issue=2 |journal=Radical Anthropology |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date=9 January 2024}}</ref> ====چپّونی و مال‌داری ==== {{Main article|مالدار جامعه}} [[File:Maasai-Adumu.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ماسایی مردم|ماسایی]] دله اتا بم‌پری و سٮما رسوم دره که ونه نوم «آدومو» هسته.]] [[مال‌داری]] و چپّونی جامعه دله اعضا شه غذا و خِراکِ نیاز وسّه اهلی حیوانات سر حٮساب کردنه. چپّون‌ها معمولاً کوچ‌نشین بینه و شه رَنه ره این مرتع - اون مرتع وَردنه و أی یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} مالدارِ جامعه‌ئونِ إجتٮماعِ قایده، شکارچی-جمع‌کرون جه مشابه هسته (حدود ۵۰ نفر)، ولی شکارچی-جمع‌کرون جه اتا فرق کردنه و مالدارِ جامعه‌ئون معمولاً چنتا إجتٮماع جه تشکیل بینه - اتا معمولی مالدارِ جامعه دله هزارون نفر دئینه. چون چپّونی دسته‌ئون مرتع‌هایی زندگی کانّه که کوچ راحت هسته و این مسئله وشون وسه سیاسی یکپارچگی ره ممکن کرده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} مالدارِ جامعه‌ئون دله معمولاً غذا مازاد موندِسته و [[تقسیم وظایف|تخصصی کار]] بساتنه{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} و إختٮلاف و نابرابری جامعه دله بوجود بمو.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} ====باغبونی==== {{Further|باغبانی|معیشتی الگو}} وشون‌ها، جنگل یا ویشه دله اتا قسمت ره آباد کِردنه و میوه و سبزیجات کاشتنه. باغبانی جامعه دله وشونِ اصلی خِراک همینان بی‌یه. این جامعه‌ئون هم مالدارِ جامعه‌ئون واری، سطحی إختٮلاف داشتنه و دپیت-دپیت بینه.<ref name="Bulliet">{{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |first1=Richard W. |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela Kyle |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel R. |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven W. |last4=Hirsch |first5=Lyman L. |last5=Johnson |first6=David |last6=Northrup |year=2015 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |page=14 |edition=6th |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44563-2 |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}</ref> مالدارِ جامعه‌ئون و باغبانی جامعه‌ئون هم‌دوره رُش دَکتنه و حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش شٮنه که [[نیولیتیک انقلاب|کشاورزی إنقٮلاب]] باعث بیّه فناوری تغییر هاکنه و محصول دکاشتن و حیوون پرورش هدائن ره ممکن هاکرده.<ref name="Bulliet"/> باغبانون، زمین ره آدمیِ کار و ساده ابزارون جه، اتا یا چنتا فصل کشت کردنه. وقتی بنه خاک دیگه نازا بی‌یه، باغبانون تازه جنگل گیتنه و آباد و پاک کردنه و قدیمی قطعه ره رها کردنه و شینه تا دِباره شه طبیعی حالت ره بیره. أی چن سال دمبال‌ته تونستنه دِباره اصلی زمین سر وردگردن و دِباره همین کار ره هاکنن. یاد بیتنه که اینتی باغ و لِتکا ره چرخشی کار زونه. باغبانون تونستنه خله وقت اتا جا بموندن. اینتی وشون دائمی یا نیمه‌دائمی روستائون ره اول‌بار بساتنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} همونتی که مالدارونِ جامعه دله باتمی، مازاد غذا بموندستن باعث بی‌یه کار و وظیفه تخصصی بووشه و جامعه دپیته (پیچیده) بوه. باغبونی جامعه‌ئون دله تخصصی نقشون من‌جمله صنعتگرون، [[شمن|شامانون]] (دینی رهبرون) و بازرگانون بینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} نقشِ تخصصی بیّن، باغبونی جامعه‌ئون ره کومِک هکرده که متنوع مصنوعات و دست‌بساتیون بساجن. بعضی شواهد دره که وشون دوره هم طبقاتی إختٮلاف ایجاد بئی بی‌یه.<ref>{{Cite journal|url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists|first1=Michael|last1=Gurven|first2=Monique|last2=Borgerhoff Mulder|first3=Paul L.|last3=Hooper|first4=Hillard|last4=Kaplan|first5=Robert|last5=Quinlan|first6=Rebecca|last6=Sear|first7=Eric|last7=Schniter|first8=Christopher|last8=von Rueden|first9=Samuel|last9=Bowles|first10=Tom|last10=Hertz|first11=Adrian|last11=Bell|date=19 February 2010|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=1|pages=49–64|via=CrossRef|doi=10.1086/648587|s2cid=12364888|access-date=19 December 2023|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|url-status=live}}</ref> ====کشاورزی==== {{Main|کشاورزی جامعه}} [[File:Detail of Les tres riches heures - March.jpg|thumb|alt=Painting of farmers, with one plouging with two oxen |قرن ۱۵ میلادی نقاشی؛ [[گو]] جه بنه ره کِل کِردنه.]] کشاورزیِ جامعه‌ئون دله زراعت هاکردنِ [[فناوری]] پیشرفت هاکرده و وشون تونستنه دیگه گت-گت منطقه دله محصول دِکارن. لینسکی باغبونی و کشاورزی جامعه‌ئون میون فرق یلنه و وشونِ اصلی إختٮلاف ره [[ورزا]] جه کار بکشی‌ین دونده.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} هرگدر فناوری بتتر بوو، غذا ویشته مازاد موندِنه و این‌سه، کشاورزیِ جامعه خله باغبانی توم گت‌ته بیّه. این خِراکِ ویشته بیّن باعث بی‌یه که [[شهر]] (بازار) بساجن و تجارت مرکز بووشه. إقتٮصادی تجارت أی تخصصی‌سازی ره ویشته‌ته هاکرده؛ من‌جمله حاکمونِ طبقه و معلمون، صنعتگرون، بازرگانون و دینی شخصیتونِ کار ره بساته که مستقیماً غذا تولید هاکردت دله شرکت نکاردنه و فقط خدمات دانه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}} کشاورزی جامعه‌ئون دکّل شه إجتٮماعی طبقه‌ئونِ سختگیری و ثبات وسّه مشهور هستنه.<ref>{{cite encyclopedia |last=Langlois |first=Simon |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |year=2001 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/292447431 |chapter=Traditions: Social |encyclopedia=[[International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences]] |edition=1st |volume=23 |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |page=15830 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/02028-3 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |access-date=7 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429035948/https://www.researchgate.net/publication/292447431_Traditions_Social |url-status=live }}</ref> بنه (زمین) ثروتِ اصلی منبع هسته؛ پس إجتٮماعی سلسله‌مراتب [[زمین مالکیت]] په بساته وونه؛ نا کار جه. [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقاتِ]] سیستم دله سه‌تا تضاد میّن وونه: حاکمونِ طبقه در برابر [[عوام|توده]]، شهری اقلیت در برابر مَله‌یِ اکثریت، و باسوادونِ اقلیت در برابر بی‌سوادِ اکثریت. این‌طرزی دِتا سٮوا خوردفرهنگ بساته وونه؛ شهرِ خواص در برابر دهاتی عوام. علایده بر این، کشاورزی جامعه‌ئون دله خله فرهنگی تفاوت وجود إموئه.{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}} زمین‌دارِ طبقه معمولاً حکومت، دین و نظامی نهادون ره شه میس دله گیتنه که شه مالکیت ره توجیه و إجرا هاکنن و روش‌هایی بساجن که شه کارِ نیرو ره راحت‌ته تأمین هاکنن؛ [[برده‌داری]]، [[رعیت‌داری]] و… معمولاً وشونِ تولید ره هِدار کرده. کشاورزی جامعه‌ئونِ حاکمون اکثراً شه امپراتوری ره [[عمومی خیر]] وسّه یا [[عمومی منفعت]] نوم جه إداره نکردنه، بلکه وه ره شه مِلکِ دسوری دینه.<ref>{{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Nolan |first2=Patrick |year=2010 |chapter=The Agricultural Economy |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=11th |pages=35–37 |publisher=Oxford University Press, Incorporated |isbn=978-0-19-994602-0}}</ref> [[هند کاست سیستم|کاست سیستم]]، که سابق آسیای جنوب دله دئی‌یه، کشاورزی جامعه‌ئون جه مرتبط هسته اتا سفت-سخت شیوه بی‌یه که مردم ره ات‌خله گروه و طبقه دله رَسِد کرده. دونالد براون گانه که أمروزی غرب دله، شخصی آزادی‌ئون سر تأکید خله وونه چون کشاورزی جامعه‌ئونِ سفت-سختِ طبقه‌بندی ره پیش از این بدیمی و این شیوه أمه واکنش بی‌یه.{{Sfn|Brown|1988|page=112}} ===صنعتی=== {{main article|صنعتی جامعه}} [[File:Union Pacific 844, Painted Rocks, NV, 2009 (crop).jpg|thumb|alt=An industrial train |صنعتی حمل‌ونقل، [[قطار]] دسوری، تونده إقتٮصاد ره وِلار هاده و جمعیت ره بالا وَرنه.]] صنعتی جامعه‌ئون، که قرن ۱۸ [[صنعتی انقلاب]] په، پٮدا بینه، [[امبس تولید|کالایِ أمبسِ تولید]] وسّه خارجه‌یِ منابع ره گیتنه و [[مشین|مُشین]] جه وه ره عمل یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} پیش از صنعتی جامعه‌ئون، کار ویشته کالِ موادِ استخراج (کشاورزی، ماهی بیتن، معدن و ...) سر تمرکز داشته، ولی صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشته کالِ ماده ره گیته و وه ره اتی محصول عمل یارده.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} أمروزه-روز، جوامعِ صنعتی‌بیّن إندا فرق کنده؛ بعضی کشورون ویشتر تازه انرژیِ منابع ([[فسیلی سوخت|زغال، نفت]] و [[هسته‌ای انرژی|هسته‌ای انرژی]] واری) ره کار زنّه و بعضی دیگه هنتا آدمی و حیوونِ پشتی إستانه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}} صنعتی‌بیّن، جمعیت ره رُش دینگو و شهرونِ گت بیّن جه مرتبط بی‌یه. تولید ویشته بیّه و حمل‌ونقل فاصله ره کم‌ته هاکرده و مرگ‌ومیر کمته بیّه و جمعیت رُش دکته.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=319}} [[کارخنه|کارخنه‌ئون]] دله کالا ره متمرکز تولید کنّه و کشاورزیِ کار نیاز کمتر بیّه و [[شهرنشینی]] ویشته بیّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=328}} صنعتی جامعه‌ئون اکثراً [[سرمایه‌داری]] شیوه جه هستنه و خله نابرابری و خله [[اجتماعی تحرک]] دارنّه، چون [[کاسب|کاسبون]] بازار ره پیش ورنّه که خله ثروت جمع کنّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} کارخنه‌ئون دله کار شرایط معمولاً محدود و سخت هسته.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009}} کارگرون، که اتاجور منافع دارنّه، توننه [[کارگری اتحادیه|کارگری اتحادیه‌ئون]] دله هئی بوون که شه منافع ره په هایرن.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|p=223}} کلاً، صنعتی جامعه‌ئون دله آدمون قدرت ویشتر بیه. فناوریِ پیشرفتون باعث هسته که صنعتی جامعه‌ئون دله جنگ دکتن خله ویشته تلفات داره. حکومتون [[اطلاعاتی فناوری|إطٮلاعاتی فناوریون]] ره کار زنّه که مردم سر ویشتر کنترل دارن. صنعتی جامعه‌ئون [[محیط زیست]] ره هم ویشته‌ته خراب کنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}} ===پساصنعتی=== {{main article|پساصنعتی جامعه}} پساصنعتی جامعه‌ئون اونانی هستنه که إطٮلاعات و خدمات وشون دله ویشترین إشتٮغال هسته؛ نا کالایِ تولید.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} پیشرفت‌هاکرد و صنعتی جامعه‌ئون دله تولید شه جا ره خدماتی بخشون ره دٮنه. خدماتی صنایع تونده آموزش، بهداشت و مالی واری بوئه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}} ====إطٮلاعاتی==== [[File:ONU Geneva mainroom.jpg|thumb|upright=1|alt=Many people gathered in a large meeting room |اطلاعاتی جامعه‌یِ جهونی اجلاس، ژنو]] {{Main article|اطلاعاتی جامعه}} إطٮلاعاتی جامعه اتا جامعه هسته که ونه درون خله إطٮلاعات ره کار زنه، [[محتوا بساتن]]، [[اطلاعات توزیع|تنک‌کَری]] (توزیع)، دستکاری و [[اطلاعات یک‌دیم هاکردن|یک‌دیم هاکردن]] (یکپارچه‌سازی) اینجه مهم فعالیت وونه.<ref>{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |year=1986 |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=0-674-16986-7 |lccn=85031743 |oclc=13064782 |pages=21–22}}</ref> أمروزی روز، جهونی جامعه ره إطٮلاعاتی جامعه دونستنِ طرفدارون گانّه که إطٮلاعاتی فناوریون إجتٮماعی سازمان‌دهی مهمِ شکلون سر تأثیر دارنّه؛ آموزش، إقتٮصاد، بهداشت، حکومت، [[جنگ]] و دموکراسی واری.<ref>{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A. |language=en |year=2003 |title=Histoire de la Société de l'information |trans-title=The Information Society: An Introduction |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=0-7619-4948-8 |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |pages=99–158}}</ref> اگه‌چه إطٮلاعاتی جامعه‌یِ مفهوم ۱۹۳۰ دهه جه باب بیّه، أمروز تقریباً همیشک إطٮلاعاتی فناوریونِ تأثیر، جامعه و فرهنگ سر میّن هسته. همین وسّه کامپٮیوترون و مخابرات اثرون ره سِره، کارخنه، مدرسه‌ئون، حکومت، خله سازمانون، و همین فضای مجازی دله‌یِ إجتٮماعی شبکه‌ئون دله ویمبی.<ref>{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sociologist) |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |year=2002 |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |title=Living with Cyberspace: Technology & Society in the 21st Century |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=0-8264-6035-6 |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |pages=21–33 |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |url-status=live }}</ref> ====دانشی==== [[File:Seoul-Cyworld control room.jpg|thumb|right|upright=0.9|alt=Three people working on computers in a control room |سئول سای‌وُرلدِ کنترلِ اتاق]] {{Main|دانشی جامعه}} قرن ۲۱ شروع بیه په، الکترونیکی إطٮلاعاتِ منابع جه دسترسی ویشته بیه و إطٮلاعاتی جامعه جه دانشی جامعه وری در شومبی. دانشی جامعه، اونجه هسته که دانشی که تونده انسانی وضعیت ره بتتر هاکنه، بساته وونه و وه ره تنک‌تِرو کنده که گردِ جامعه‌یِ اعضا ونجه دسترسی دارن.<ref>{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |journal=International Journal of Innovation Studies |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}</ref> دانشی جامعه إطٮلاعاتی جامعه جه اتنده فرق دارنه که إطٮلاعات ره اون دسته منابع وری ورنه که جامعه ره توننه مفید واقع بوون؛ نا اینتی که فقط [[کال دیتا]] (داده خام) بساجه و تنک هاکنه.<ref>{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |journal=Journal of Science Communication |publisher=[[International School for Advanced Studies|SISSA]] |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |doi-access=free |issn=1824-2049 |oclc=56474936 }}</ref> ==ویژگی‌ئون== ===هنجار و نقش === [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجارون]] (Social norms) ات‌دسته رفتار هستنه که گروهون دله وه ره ات‌جور قبول هاکردنه.<ref name="lapinski & rimal">{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}</ref><ref>{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}</ref> إجتٮماعی هنجارون، که جامعه‌یِ اعضایِ رفتار ره کنترل کنّه، هم تونّه غیررسمی تفاهم بوئن و هم تونّه [[قانون]] و مقررات دله ثبت‌هاکرد بوئن.<ref>{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}</ref> إجتٮماعی هنجارون، بهرحال، آدمونِ رفتار وسّه قوی محرک هستنه.<ref>{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the "Failure" of Internationalism |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}</ref> [[اجتماعی نقشون|إجتٮماعی نقشون]] (Social roles) هنجارون، [[وظیفه|وظیفه‌ئون]] و رفتاری الگو هستنه که اتا فردِ إجتٮماعی جاجیگا جه مرتبط وونّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} کارکردگراییِ نظریه دله، افراد شه إجتٮماعی نقشون دله جا گیرنه و اینتی جامعه‌یِ ساختار ره ساجنّه.<ref name=":4" /> ولی نمادین واکنش نظریه دله، افراد نمادون کار زنّه تا نقش‌ها ره هدایت هاکنن و وشون میون ارتباط برقرار هاکنن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} [[اروینگ گافمن]] تئاتر استعاره ره کار زو که [[نمایشگری (جامعه‌شناسی)|نمایشگری دیدگاه]] ره بساجه که گته نقش‌ها فیلمنامه‌ئونی ساجنّه که إجتٮماعی کنش و واکنش سر حاکم بوئن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} ===جنسیت و خویشاوندی=== [[File:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |۲۰۱۹ میلادی، مصری خانواده خر پشت گاری دله نیشتنه. خانوادگی رابطه‌ئون، جامعه دله مهمِ إجتٮماعی سازماندهیِ اصول جه هسته.]] <!-- {{main|جنسیت|جنسیتی نقش|خویشاوندی}} --> آدمون ره نر و ما جنسیتی نقش میون رَسِد کنّه؛ همونتی که وشون ره [[عمل (اجتماعی نظریه)|عملکرد]]، [[لباس]]، [[اجتماعی رفتار|رفتار]]، حقوق، وظیفه، [[امتیاز (اجتماعی نابرابری)|امتیازات]]، [[اجتماعی جایگاه|جایگاه]] و [[قدرت (اجتماعی و سیاسی)|قدرت]] جه دسته-دسته کِردنه. بعضی گنّه جنسیتی نقشون طبیعت جه إنه و [[جنسی دوشکلی|جنسی تفاوتون]] جه ناشی وونه چون زنان کار این بی‌یه که وچه هاکنن و سره دله کار ره انجام هادن.<ref>{{cite encyclopedia |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |title=Small Group Interaction and Gender |chapter=Small-group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |year=2001 |volume=21 |edition=1st |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |pages=14185–14189 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490}}</ref> جنسیتی نقشون تاریخ دله فرق کاردنه و ویشته جنسیتی هنجارون ره به چالش خله جامعه‌ئون دله دِباره چالش کشینه.<ref>{{cite book |last1=Alters |first1=Sandra |last2=Schiff |first2=Wendy |year=2011 |title=Essential Concepts for Healthy Living |publisher=[[Jones & Bartlett Publishers]] |edition=Updated 5th |page=143 |isbn=978-0-7637-8975-6 |lccn=2009053267 |oclc=496282269}}</ref><ref>{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |journal=Oxford Review of Economic Policy |publisher=Oxford University Press |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}</ref> دشتِ انسانی جامعه‌ئون دله پییر-مار، وچون و دیگه نسلونِ روابط ([[نسبی خانواده|نسبی]])، و شی هاکرد په روابط ([[سببی خانواده|سببی]]) جه اجتماعی رابطه‌ئون انواع ره سازماندهی، شناسایی و طبقه‌بندی کانّه. خوردی (فرزندخواندگی) وسّه هم اتا حالت سوم رابطه ([[رضائی خانواده|رضائی]]) دره. این فرهنگی تعریف‌بئی رابطه‌ئون ره کسی-خِشی (خویشاوندی) گانّه. خله جامعه‌ئون دله، وه مهمِ إجتٮماعی سازماندهی اصول جه هسته و جایگاه و [[ارث]] برسی‌ین دله نقش دارنه.<ref>{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D. |year=2000 |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=0-8122-3547-9 |lccn=00021501 |oclc=43434760 |pages=1–21}}</ref> دشتِ جامعه‌ئون [[محرم تابو]] ره شه قانون دله دارنّه که ونه جه بعضی کسی-خِشی‌ئون باعث وونه إزدواج محدود بوو؛ البته هر جامعه دله اینتایِ سامون فرق کنده و اتا جا ویندی مَثِل عامی‌دتر و عامی‌پسر ره محرم دونّه و هئی خنه نشونّه و اتا جا دیگه ویندی وشون إزدٮواج ره مقدس وینّه.<ref>{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |journal= Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi=10.1073/pnas.1917716117 |doi-access=free |bibcode=2020PNAS..117.2378I}}</ref> ===قومیت=== {{main|قومیت}} آدمونِ قومی دسته‌ئون اتا إجتٮماعی رج‌وَندی هسته که هم‌باز و مشترکِ ویژگیون جه إنه که وشونِ هویت وونه و این دسته‌یِ آدمون ره باقیِ دسته‌ئون جه سٮوا کنده. این هم‌بازی ویژگیون توننه سُنّت، [[جد]]، [[زوون]]، تاریخ، جامعه، فرهنگ، ملیت، دین یا وشون زندگیِ منطقه سر هم‌بازی بوئن.<ref name=":04">{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |year=2012 |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |pages=69–70 |isbn=978-0-19-989315-7 |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}</ref><ref>{{cite book |last1=Peoples |first1=James |last2=Bailey |first2=Garrick |year=2012 |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |publisher=Wadsworth, Cengage Learning |edition=9th |page=389 |isbn=978-1-111-34956-1 |lccn=2010936947 |oclc=698482450}}</ref> قومی دسته‌یِ تعریف سر خله گپ دره،<ref>{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polsci.9.062404.170715 |doi-access=free |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805}}</ref> و آدمون شه وابستگی ره این دسته‌ئون جه نسبتاً راحت تونّه تغییر هادن و حتا اگه وشونِ سود بائه، اتا قوی اتحاد جه بریم بئن.<ref>{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |website=Sapiens Anthropology Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date=11 January 2024}}</ref> قومیت [[نژاد (انسانی دسته‌بندی)|نژاد]] مفهوم جه فرق دارنه و فیزیکی ویژگیون سر نِستا؛ اگه‌چه هر دِ [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساتی]] هستنه.<ref>{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |title=Race and ethnicity: How are they different? |website= National Geographic |language=en |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date=7 January 2024}}</ref> اتا خاص جمعیت ره بخائی قومیت تعیین هاکنی، خله ونه دله حرف دره چون حتا وقتی دِ گروهِ إشتراک خله هم بوئه، أی هدی میون شاید خله فرق-فَسِل دارن و این قومی دسته‌ئونِ ترکیب، چن توم بگذره تغییر کنده.<ref>{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |journal= American Journal of Human Genetics |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |date=October 2005 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}</ref> قومی دسته‌بندیون [[اجتماعی هویت]] و [[همبستگی]] دله خله نقش دارنّه. قومی هویت نوزهمین و بیستمین قرن دله [[دولت-ملت]] ره سیاستی هاکردنه که ویشته کشورون دله اتا اصل بی‌یه.<ref>{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and Memories of the Nation |publisher= Oxford University Press |pages=4–7 |isbn=978-0-19-829534-1 |oclc=41641377}}</ref><ref>{{cite journal |last=Banton |first=Michael |author-link=Michael Banton |date=24 January 2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |journal= Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}</ref><ref>{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sociologist) |year=2006 |chapter=Ethnicity and Nationalism |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |publisher= SAGE Publications |publication-place=London |page=171 |isbn=1-4129-0101-4 |lccn=2005936296 |oclc=64555613}}</ref> ===حکومت و سیاست=== {{اصلی|حکومت|سیاست}} [[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |نیویورک شهر دله [[متحد ملل سازمان]] مقر دره که دنیایِ گت‌ترین سیاسی سازمان اونجه هسته.]] حکومتون إنّه قانون و [[سیاست]] ره ساجنّه که وشونِ دست‌بنِ مردم سر تأثیر دارنه. آدمونِ تاریخ دله [[حکومت شکلون فهرست|خله شکل حکومتون]] دئی‌یه که قدرتِ تنک هاکردن شیوه و مردمِ سر کنترل داشتنِ سطح و شیوه وشون دله فرق کرده.<ref>{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |editor-last1=Sekiguchi |editor-last2=Masashi |date=2010 |orig-date=2009 |chapter=Forms and Models of Government |title=Government and Politics |volume=1 |publisher=Eolss Publishers |publication-place=United Kingdom |pages=30–48 |isbn=978-1-84826-969-9 |oclc=938309332}}</ref> تاریخِ اوایل، سیاسی قدرت تنک بیّن ویشته [[شیرین ئو|شیرین ئو]]، [[ولار هایته خاک]] و مناطقِ [[معتدل هوا]]یِ دسترسی جه تعیین بی‌یه.<ref>{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |year=2018 |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |pages=24–25|publisher=Penguin Books, Limited |isbn=978-0-241-35204-5 |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}</ref> کشاورزی جمعیتون گت‌ته و أمبس‌ته بئینه و إجتٮماعون دله جمع بینه؛ چندین دسته میون ارتباط بوجود بمو و ویشته بیّه و اینتی حکومتون توسعه پٮدا هاکردنه.<ref>{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher= University of California Press |page=284 |isbn=978-0-520-24476-4 |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |url-access=registration}}</ref> اینتی که ''[[اکونومیست]]'' ۲۰۲۲ آمار جه گنه، ملی حکومتون ۴۳٪ [[دموکراسی]]، ۳۵٪ [[استبداد]] و ۲۲٪ ترکیبی هستنه.<ref>{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |website= Economist Intelligence Unit |page=3 |url-status=live |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |access-date=11 January 2024}}</ref> خله کشورون [[بین‌الملل سیاسی سازمانون|بین‌الملل سیاسی سازمانون]] و اتحادون ره بساتنه که گت‌ترین وشون ۱۹۳ عضو دارنه و [[متحد ملل سازمان]] هسته.<ref>{{cite web |editor-last1=Evers |editor-first1=Jeanne |date=19 October 2023 |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |title=International Organization |website= National Geographic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211044654/https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |archive-date=11 December 2023 |access-date=11 January 2024}}</ref><ref>{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |year=2022 |chapter=The United Nations in World Politics |pages=1–20 |title=The United Nations in the 21st Century |edition=6th |publisher= Routledge |doi=10.4324/9781003038269-1 |isbn=978-1-003-03826-9 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}</ref> ===تجارت و إقتٮصاد=== {{Main|تجارت|اقتصاد}} [[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |[[ابریشم راه|أباشم راه]] (سَوز) و دیگه راهون (قرمز) دله دیر شَر جه ادویه ره تجارت کردنه. این نقشه، حدوداً میلادی اول قرن شٮنه.]] تجارت و کالا و خدماتِ شه‌بخاستی جابه‌جا بیّن، خله توم هسته که آدمونِ جامعه‌یِ اتا مهم ویژگی بی‌یه و فرقی هسته که آدمی ره دیگه جانورون جه سٮوا کنده.<ref name="JEBO">{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |journal= Journal of Economic Behavior & Organization |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}</ref> تجارت حتا اتا عملکرد دسوری جه تشبیه وونه که ''[[هومو ساپینز]]'' ره دیگه انسان‌مونائون جه مزیت هادا؛ شواهد سٮراق دنه که اولین ''هومو ساپینز'' دیر-شَر تجارت راهون ره دونسته و کالا و ایده ره جابه‌جا کرده و این فرهنگی إنفجار ره راست هاکرده و وقتی شکار کم بی‌یه، إضافی خِراکِ منابع ره ورده-یارده. ظارا، این تجارتِ شبکه‌ئون [[نئاندرتال|نئاندرتالون]] وسّه که إسا منقرض بینه، وجود نداشته.<ref name="JEBO"/><ref>{{cite web |last=Gibbons |first=John |date=11 August 2015 |url=https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |title=Why did Neanderthals go extinct? |website= Smithsonian |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021755/https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024 }}</ref> اولین تجارت ابزارِ بساتنِ مواد وسّه بی‌یه، [[اوبسیدین]] واری، که کوتاه فاصله‌ئون جه تبادل بیّه.<ref>{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |title=Premodern Travel in World History |publisher= Routledge |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}</ref> برعکس، قدیم و قرون وسطایی دوره دله، مهمِ دیرِ شَر راهون جه بعضی غذا و لوکس کالا حمل بی‌یه، [[ادویه تجارت]] واری.<ref>{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |website=[[بی‌بی‌سی|BBC]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |access-date=13 January 2024}}</ref> اولیه آدمونِ [[إقتٮصاد|إقتٮصاد]] ویشته [[هدیه إقتٮصاد|هدیه هدائن]] جه، نا [[معاوضه]] سیستم جه، پایه بَیته.<ref>{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date=13 January 2024}}</ref> اولین پولی که بساتنه درواقع [[کالایی پول|کالا]] جه تشکیل بی‌یه؛ قدیمی‌ترین شکل شاید [[گو]] بی‌یه و ویشترین کاربرد هم [[گوش‌ماهی]] بی‌یه.<ref>{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money |journal= American Journal of Economics and Sociology |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}</ref><ref>{{cite journal |last=Yang |first=Bin |date=March 2011 |title=The Rise and Fall of Cowrie Shells: The Asian Story |journal=[[Journal of World History]] |publisher= University of Hawai'i Press |volume=22 |issue=1 |pages=1–25 |issn=1045-6007 |eissn=1527-8050 |jstor=23011676 |lccn=90640778 |oclc=20155374}}</ref> اون‌گدر جه پول بمو، حکومتی [[سکه|سکه‌ئون]]، [[کاغذی پول|اسکناس]] و [[الکترونیکی پول]] واری رُش دکته.<ref>{{cite book |last=Chown |first=John F. |author-link=John Chown |year=1994 |title=A History of Money: From AD 800 |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-10279-0 |lccn=93031293 |oclc=28708022}}</ref><ref>{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |url-status=live }}</ref> انسانی إقتٮصاد مطالعه اتا [[اجتماعی علم]] هسته که هارشنه جامعه‌ئون چتی کمیاب منابع ره فرق‌داشتن آدمون میون تقسیم کانّه.<ref>{{cite web |date=July 2000 |url=https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |title=Why do we need economists and the study of economics? |website= Federal Reserve Bank of San Francisco |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023941/https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024}}</ref> آدمون میون ثروت رَسِد بیّه و این‌دله خله [[إقتٮصادی نابرابری|نابرابریون]] دره؛ ۲۰۱۸ میلادی سال، چین، اروپا و آمریکای متحده ایالات دله، یک‌دهم غنی‌ترین آدمون سرجمعِ هفت‌دهم دارایی جه ویشته‌ته دارنّه.<ref>{{cite journal |last=Zucman |first=Gabriel |author-link=Gabriel Zucman |year=2019 |title=Global Wealth Inequality |journal=Annual Review of Economics |volume=11 |pages=124–128 |doi=10.1146/annurev-economics-080218-025852 |eissn=1941-1391 |lccn=2008214322 |oclc=190859329}}</ref> ===دعوا-درگیری=== {{وابسته|جنگ|خشونت}} [[File:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ناپلئون]] ۱۸۱۲ سال دله، روسیه جه شکست بخرده و عقب‌نشینی هدا. (نقاشی ره [[آدولف نورتن]] ۱۸۵۱ بکشی‌یه)]] آدمون آمادگی که حىساب‌هکرد تعارض (یعنی جنگ) جه شه دیگه هم‌نوع ره دسته-دسته بکوشن، خله توم موضوعی بی‌یه که ونه سر صؤحبت بی‌یه. اتا عقیدهٔ مکتب گنه جنگ رقیبون ره حذف هکردن وسّه تکامل پىدا هکرده و خشونت ذاتاً آدمونِ ویژگی هسته. آدمون تونّه دیگه آدمون ره خشونت هاکنن تا دیگه آدم‌مونائونِ رقابت دله ویشته شانس دارن که [[طبیعی انتخاب|طبیعی إنتىخاب]] بوون. (اگه‌چه برسی آدمونِ بکوشتنِ آمار و چلیک‌وچه بکوشتن نسبتاً کم هسته).<ref>{{cite web |last=Yong |first=Ed |date=28 September 2016 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021 |access-date=12 January 2024}}</ref> اتی دیگه عقیده هم دره که گانه که جنگ نسبتاً اتا نو پدیده هسته و إجتىماعی شرایط تغییر جه بوجود بموئه.<ref name="Ferguson">{{cite web |last=Ferguson |first=R. Brian |date=1 September 2018 |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |title=War Is Not Part of Human Nature |website=Scientific American |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021 |access-date=12 January 2024}}</ref> اگه‌چه هنتا خله ونه شواهد میّن نی‌یه، ولی إتند-چی که شواهد جا ویمبی، جنگ‌مونا رفتارون فقط حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش جه رایج بیّه، و خله مناطق دله حتی کم‌ته سابقه دارنه.<ref name="Ferguson"/> فیلوژنتیک تحلیل پیش‌بینی کنه که انسان بمردن فقط ۲٪ قتل جه بی‌یه، که تقریباً گروهی جامعه‌ئون دله قتل نرخ جه مطابقت دارنه.<ref name="Gomez">{{cite journal |last1=Gómez |first1=José María |last2=Verdú |first2=Miguel |last3=González-Megías |first3=Adela |last4=Méndez |first4=Marcos |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}</ref> ولی خشونت نرخ إجتىماعی هنجارون جه خله فرق دارنه،<ref name="Gomez" /><ref name="Pagel">{{cite journal |last=Pagel |first=Mark |date=October 2016 |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680700 |s2cid=4459560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022 |access-date=12 January 2024}}</ref> و [[قانونی سیستم|قانونی سیستمون]] دله که فرهنگی دارنه و وشون ره تمدن سَر وونه، قتلِ نرخ حدوداً ۰٫۰۱٪ هسته.<ref name="Pagel"/> ==په‌نویس== {{بن‌بنویشت|3|چپ‌چین= بله}} ==منابع== {{چپ‌چین}} {{آغاز منابع|30em}} * {{cite book |last=Brown |first=Donald E. |year=1988 |title=Hierarchy, History, and Human Nature: The Social Origins of Historical Consciousness |publisher=[[University of Arizona Press]] |isbn=0-8165-1060-1 |lccn=88015287 |oclc=17954611}} * {{cite book |last1=Conerly | first1=Tanja |last2=Holmes |first2=Kathleen |last3=Tamang |first3=Asha Lal |year=2021 |title=Introduction to Sociology |isbn=978-1-711493-98-5 |oclc=1269073174 |edition=3rd |publisher=[[OpenStax]] |publication-place=Houston, TX |url=https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=9 January 2024}} * {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1974 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=2nd |location=New York |publisher=McGraw-Hill, Inc |isbn=978-0-07-037172-9 |lccn=73008956 |oclc=650644 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/humansocietiesin00lens}} * {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1987 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=5th |publisher=[[McGraw-Hill Book Company]] |isbn=0-07-037181-4 |lccn=86010586 |oclc=13703170}} * {{Cite book |last1=Nolan |first1=Patrick |last2=Lenski |first2=Gerhard Emmanuel |author2-link=Gerhard Lenski |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |date=2009 |publisher=[[Paradigm Publishers]] |isbn=978-1-59451-578-1 |lccn=2008026843 |oclc=226355644 |edition=Rev. and Updated 11th |location=Boulder}} {{پایان منابع}} {{پایان چپ‌چین}} ==ویشته بخوندستن== {{چپ‌چین}} {{آغاز منابع|30em}} * {{cite encyclopedia |last1=Bicchieri |first1=Cristina |author1-link=Cristina Bicchieri |last2=Muldoon |first2=Ryan |last3=Sontuoso |first3=Alessandro |editor-last1=Zalta |editor-first1=Edward N. |date=24 September 2018 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |title=Social Norms |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |edition=Winter 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526 |access-date=12 January 2024 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042537/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Boyd |first1=Robert |last2=Richerson |first2=Peter J. |title=Culture and the evolution of human cooperation |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3281–3288 |doi=10.1098/rstb.2009.0134 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805434 |pmc=2781880}} * {{cite book |editor-last=Calhoun |editor-first=Craig |editor-link=Craig Calhoun |year=2002 |title=Dictionary of the Social Sciences |publisher=[[Oxford University Press]] |publication-place=New York, NY |isbn=0-19-512371-9 |lccn=00068151 |oclc=45505995}} * {{cite journal |last1=Clutton-Brock |first1=T. |last2=West |first2=S. |last3=Ratnieks |first3=F. |last4=Foley |first4=R. |title=The evolution of society |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3127–3133 |doi=10.1098/rstb.2009.0207 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805421 |pmc=2781882}} * {{cite journal |last=Griffen |first=Leonid |year=2021 |url=http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |title=The Society as a Superorganism |journal=The Scientific Heritage |volume=5 |number=67 |pages=51–60 |issn=9215-0365 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921164951/http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |archive-date=21 September 2021 |access-date=12 January 2024}} * {{cite book |last=Jenkins |first=Richard |author-link=Richard Jenkins (sociologist) |year=2002 |title=Foundations of Sociology: Towards a Better Understanding of the Human World |location=London, UK |publisher=Palgrave MacMillan |isbn=978-0-333-96050-9 |lccn=2002071539 |oclc=49859950}} * {{cite book |last=Lenski |first=Gerhard |author-link=Gerhard Lenski |year=1966 |chapter=Agrarian Societies [Parts I & II] |title=Power and Privilege: A Theory of Social Stratification |publisher=[[S&P Global|McGraw-Hill Book Company]] |pages=189–296 |isbn=0-07-037165-2 |lccn=65028594 |oclc=262063}} * {{cite book |last=Postone |first=Moishe |author-link=Moishe Postone |year=1993 |title=Time, Labour, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory |location=United Kingdom |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-56540-0 |lccn=92035758 |oclc=26853972}} * {{cite book |last=Rummel |first=Ruldolph Joseph |author-link=Rudolph Rummel |year=1976 |chapter=The State, Political System and Society |title=Understanding Conflict and War, Vol. 2: The Conflict Helix |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=978-0-470-15123-5 |lccn=74078565 |oclc=59238703 |chapter-url=http://www.hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321060614/https://hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |archive-date=21 March 2022 |access-date=12 January 2024}} * {{cite book |last=Williams |first=Raymond |author-link=Raymond Williams |year=1976 |title=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |publisher=Fontana/[[Croom Helm]] |publication-place=London, UK |isbn=0-85664-289-4 |lccn=76377757 |oclc=2176518}} {{پایان منابع}} {{پایان چپ‌چین}} ==بریم بگردستن== {{Portal|جامعه}} {{چپ‌چین}} * [http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JMarA...4...21D, Dolwick, JS. 2009. The 'Social' and Beyond: Introducing Actor Network Theory], article examining different meanings of the concept 'social'. {{پایان}} {{Authority control}} <!-- {{Subject bar | commons = y | d = y | n = y | q = y | s = y | wikt = y }} --> [[رج:آدمون]] [[رج:جامعه]] [[رج:انسانی علوم]] 028o8vvmsifk6vjay0aa6q3uugieqyo 390309 390279 2026-07-16T08:07:45Z محک 1023 {{هوجی بنویشته}} 390309 wikitext text/x-wiki {{هوجی بنویشته}} {{multiple image | perrow = 2 / 1 | total_width = 350 | image1 = Lao Mangkong family eats together (square).JPG | alt1 = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه | image2 = Crowd in nagpur (square).jpg | alt2 = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره. | image3 = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg | alt3 = سربازون که راه مجنّه | footer =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله. }} '''جامعه''' اتا دسته [[فرد|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه|إجتٮماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی. انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن. جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه. == ریشه‌شناسی و کاربرد == «جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».<ref>{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website= Cambridge Advanced Learner's Dictionary |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}</ref> «جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه. این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.<ref name=":0">{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website= Merriam-Webster Dictionary |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}</ref> اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.<ref name=":0" /> «إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.<ref>{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}</ref> == موضوعات== === زیست‌شناسی دله === <!-- {{Further|اجتماعی بی‌ین}} --> [[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|alt=ملیجه عکس که شاه کشنّه و اتا خراک ره ورنه.|ملیجه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|إجتٮماعی اخلاق‌شناسی]]: ملیجه‌ئون [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] موجود هستنه. إجتٮماعی دسته‌ی عضوون نتیجه‌ای گیرنه که تک‌تینار ممکن نوونه.]] [[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین هم‌تبار، [[بونوبو]] و [[شامپانزه]]، واری خله إجتٮماعی حیوون هستنه. این زیست‌شناسی زمینه نشون دنه که إجتٮماعی بی‌ین، که جامعه بساتن وسّه لازم هسته، آدم طبیعت و ریشه دله دئی‌یه.<ref name=":5">{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=26–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}</ref> آدمونِ جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شامپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرِ پی‌یری نقش،<ref>{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}</ref><ref>{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal= New Left Review |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}</ref> گپ بزوئن وسّه زوون جه کار زنه،<ref name=":5" /> کار ره رسد هکردن،<ref name=":6" /> و «کلی» بساتن گرایش (چند نسلی اردوگاهون، شهر یا شهرستانون).<ref name=":6">{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine= Smithsonian Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}</ref> بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله بئو-شناس ای.او. ویلسون، آدمون ره [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] دسته‌بندی کنّه و آدمون ره ملیجه‌ئون واری، [[حیوان اخلاق‌شناسی|جانوری اخلاق‌شناسیِ]] طیف دله بالاترین إجتٮماعی بی‌ین سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه موافق نینه.<ref name=":6" /> إجتٮماعی دسته دله زندگی هاکردن آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تکامل بیته - چون فیزیکی محیطون دله، زنده بمونستن سخت بی‌یه.<ref>{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}</ref> === جامعه‌شناسی دله === <!-- {{Further|جامعه‌شناسی}} --> غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه‌ی بفهمستن وسّه سه‌تا مسلط شابلون دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که وه ره ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین واکنش]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}} [[کارل مارکس]] دیدگاه جه،<ref name=morrison>Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''</ref> آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف په، إجتٮماعی موجود هستنه که، «رَمه‌ای موجود» بی‌ین جه بالاتر، فقط إجتٮماعی همکاری و کایری جه توننه زنده بموندن و شه نیازون ره حل هاکنن. همین وسّه وشون إجتٮماعی ویژگیون خله ویشته اتا عینی واقعیت هسته که تولد په وشون سر دره و [[اجتماعی بی‌ین]] فرآیند جه تأیید وونه؛ و اونتی که مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «مستقل از اراده‌شون» [[تولید روابط]] دله بوردنه. برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]<ref name=morrison/> انسانِ عمل (یا کنش) ره «إجتٮماعی» تعریف کنده و گنه افراد شه ذهنی معنائون وسه، «دیگرون رفتار ره حساب یارنه و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گری کننه». ==== کارکردگرایی ==== <!-- {{Further|ساختاری کارکردگرایی}} --> کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد هدی-هدیِ بدنِ اعضای دسوری کار کانّه که [[پدیداری]] رفتار ره ساجنه که بعضی گدر وه ره [[جمعی آگاهی]] هم گننه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} قرن ۱۹ میلادی، جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امیل دورکیم]]، باور داشتنه که جامعه اتا سٮوا «سطح» واقعیت جه ساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه فرق دارنه. [[اجتماعی پدیده|إجتٮماعی پدیده‌ئونِ]] توضیح وسّه ونه این سطح ره بساتن و افراد فقط اسقاط اینان دله‌یِ نقش ره دارنّه.<ref name=":4">{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |publisher= Pearson Prentice Hall |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}</ref> ==== تعارض نظریه ==== تعارض نظریه‌پردازون دیدگاه سرکینگ هسته و گانّه که جامعه دله افراد و إجتٮماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقات|إجتٮماعی طبقه‌ئون]] نا توافق جه، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه واکنش دنّه. کارل مارکس تعارضِ اتا مشهور نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصویر هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره شه درون دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعیین کنده و تاریخ دله ره هارشی، إجتٮماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزار]]، [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض پیش یارده.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}} ==== نمادین واکنش==== نمادین واکنش اتا [[خورد جامعه‌شناسی]] نظریه هسته که افراد ره إشنه و این که وشونِ رابطه جامعه جه چتی هسته.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین واکنشِ محققین گانّه که آدمون چتی شه مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معنائون ره بساجن،<ref>{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}</ref> و این چارچوب ره کار زنّه که هارشن دیگرون چتی-چتی واکنش سٮراق دنّه که نمادین دنیائون ره ساجنه و أی این دنیائون افراد رفتار ره چتی شکل دنّه.<ref name=":12">{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}</ref> بیستمین قرنِ دومین نیمه، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساته]] بشناسینه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این‌طرزی، جامعه‌شناس [[پیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتیک» دسوری توصیف کنده: جامعه آدمون جه بساته وونه ولی این بساته أی آدمون ره ساجنه یا شکل دِنه.<ref>{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |publisher=Doubleday & Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=3 |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}</ref> ==== غیرغربی دیدگاهون ==== [[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جوامعِ نظریه‌پرداز]] بعضی منتقدون گتنه که کارکردگرایی، تعارضِ نظریه و نمادینِ واکنش دله جامعه‌شناسی خله [[اروپامحوری]] داشته و اینان توضیحات بقیه جاهونِ بدرد نخرنه.<ref name=":1">{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> مالزیایی جامعه‌شناس، [[سید فرید الاطاس]]، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنیته]] بموئن جه علاقه دارنّه و همین وسّه وشونِ تحلیل فقط غیرغربی فرهنگون دامنه جه محدود هسته.<ref name=":1" /> غیرغربی متفکرونی که جامعه بفهمستن وسّه سیستماتیک روش داشتنه ره [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) واری معرفی کنده.<ref name=":1" /> ابن خلدون، قرن ۱۴ میلادی زندگی کرده و اتا [[عربون|عرب]] بی‌یه. وه جامعه ره، باقی جهون واری، «معنادار شکل» تصور کرده و ونه تصادفی بی‌ین ره ظاهری دونده و گنه ونه دلیلون ره ونه پٮدا هاکردن. خلدون إجتٮماعی ساختارون ره دِتا بنیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌کر و ات‌جانشین. کوچ‌کَرون زندگی خله إجتٮماعی انسجام (''عصبیه'') داشته که خلدون گته کسی-خِشی، هم‌بازِ رسوم و مشترکِ دفاع نیاز جه بساته بیّه. خلدون دیدگاه جه، ات‌جانشین‌های زندگی [[سکولاریسم|سکولاریزاسیون]]، إجتٮماعی انسجامِ کمترِ بیّن و زرق-برقِ ویشتر جه میّن بی‌یه.<ref>{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher= Dover Publications |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}</ref> ریزال، اسپانیایِ استعمارِ اواخر فیلیپینی دله دیّه و ملی‌گرا بی‌یه؛ وه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده، گته تنبلی که اسپانیاییون وشون استعماری اشغال ره توجیه هاکردن وسّه بهانه یاردنه، شه استعمار په بوجود بی‌یمو. ریزال پیش‌استعماری دوره - که فیلیپینی شه تجارتِ راهون ره داشته و اقتصادی فعالیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه إندا-ور-إندا هاکرده و گته استثمار، اقتصادِ بی‌نظمی و کشاورزیِ کساد بیّن استعمارکَرونِ کار وسّه بی‌یه.<ref>{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |publisher= Palgrave Macmillan |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}</ref> == انواع == ===پیش از صنعتی=== {{Main article|پیش از صنعتی جامعه}} پیش از صنعتی جامعه بئه، خِراکِ تولید - که آدمون و حیوونِ [[دستی کار|یدی کار]] جه انجام بی‌یه - مهمترین اقتصادی فعالیت بی‌یه. این جامعه‌ئون ره بنشنه وشونِ تکنولوژیِ سطح و غذا تولید هاکردنِ روش جه تقسیم‌بندی هاکردن. این تقسیمات شکارچی-جمع‌کری، چپّونی، باغبونی و کشاورزی هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}} ====شکارچی‌کری و جمع‌کری ==== {{Main article|شکارچی-جمع‌کر}} [[File:BushmenSan.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[بوتسوانا]] دله [[سان مردم|سان قبیله]] دست جه [[تش]] کنّه.]] شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله غذایِ تولیدِ اصلی شیوه این بی‌یه که هر-روزِنه وحشی گیاهون ره جمع هاکنن یا وحشی حیوانات شکار جه شه إشکم ره سِر هاکنن. شکارچی-جمع‌کرون دائماً خِراکِ دمبال کتنه و کوچ دئینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} همین‌سّه، وشون دائمی [[روستا]] نساتنه و [[دست‌ساخته (باستان‌شناسی)|مصنوعات]] خله متنوعی وشونِ دوره جه پٮدا بیّه. کوچِ نیاز این جامعه‌ئون اندازه ره هم محدود باقی یشته و وشون معمولاً فقط [[گروهی جامعه|گروه]] و [[قبیله]] دسوری، خله پچوک دسته‌ئون دله دئینه،{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} معمولاً هر دسته ۵۰ نفر جه کمته بینه.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Lee |first1=Richard B. |last2=Daly |first2=Richard H. |year=1999 |chapter=Introduction: Foragers & Others |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher= Cambridge University Press |page=3 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919}}</ref>{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} گروهون و قبیله‌ئون نسبتاً [[برابری‌طلب اجتماع|برابری‌طلب]] هستنه و تصمیم ره [[اجماع تصمیم‌گیری|اجماع]] جه گیتنه. گروهی جامعه‌ئون دله رسمی و سیاسی مقوم که واقعی قدرت داشت بوئه دنی‌بی‌یه - فقط [[قبیله رئیس]] اتا تأثیرگذار آدم هسته و [[رهبری]]ِ شخصی ویژگیون جه، شه گروهِ سر چاره ره کنده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}} خانواده اصلی [[اجتماعی دسته|واحد]] هسته که إجتٮماع ره تشکیل دنه و ویشتر اعضا یا همین دسته دله دنیا بمونه و گت بَینه، یا زن-شی بَینه که دسته دله عضو هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}} مردم‌شناس، [[مارشال سالینز]]، شکارچی-جمع‌کرون ره «[[اصیل غنی جامعه]]» توصیف هاکرده چون خله اوقات فراغت داشتنه: سالینز تخمین بزو که شکارچی-جمع‌کرونِ جامعه‌ئون دله گت‌گت آدم هر روزی سه تا پنج ساعت کار کردنه.<ref name="sahlins">{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven |title=Man the Hunter |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |location=Chicago, Illinois |pages=85–89 |lccn=67017603 |oclc=490234}}</ref><ref>{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |year=1972 |chapter=The Original Affluent Society |title=Stone Age Economics |publisher=Aldine-Atherton, Inc. |publication-place=Chicago, Illinois |page=34 |isbn=0-202-01098-8 |lccn=75169506 |oclc=363958 |chapter-url=http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001191830/http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |archive-date=1 October 2019 |access-date=9 January 2024 |quote=Reports on hunters and gatherers of the ethnological present—specifically on those in marginal environments—suggest a mean of three to five hours per adult worker per day in food production.}}</ref> این دیدگاه ره دیگه پژوهشگرون چالش بکشینه و گتنه شکارچی-جمع‌کر جوامع دله خله مرگ‌ومیر و دائمی جنگ زیاد بی‌یه.<ref>{{cite journal |last1=Hill |first1=Kim |last2=Hurtado |first2=A. M. |last3=Walker |first3=R. S. |title=High adult mortality among Hiwi hunter-gatherers: Implications for human evolution |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=4 |pages=443–454 |date=April 2007 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.11.003 |pmid=17289113 |bibcode=2007JHumE..52..443H |eissn=1095-8606 |issn=0047-2484 |lccn=72623558 |oclc=925940973}}</ref><ref>{{cite book |last=Keeley |first=Lawrence H. |author-link=Lawrence H. Keeley |year=1996 |chapter=Crying Havoc: The Question of Causes |pages=113–126 |title=War Before Civilization |publisher= Oxford University Press |isbn=0-19-509112-4 |lccn=94008998 |oclc=30158105}}</ref><ref>{{cite journal |last=Kaplan |first=David |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |journal=Journal of Anthropological Research |volume=56 |number=3 |pages=287–484 |date=Autumn 2000 |publisher= University of Chicago Press |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |s2cid=140333399 |eissn=2153-3806 |issn=0091-7710 |lccn=2006237061 |oclc=60616192}}</ref> سالینزِ دیدگاهِ طرفدارون گانّه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله آدمون خله رفاه بی‌یه و وشونِ دوره تکنولوژیِ پیشرفت و [[پیشرفت|آدمونِ ترقی]]ِ رابطه میون چالش بوجود یارده.<ref>{{cite encyclopedia |last=Gowdy |first=John |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Daly |editor-first2=Richard H. |year=2005 |title=Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market |encyclopedia=Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher= Cambridge University Press |pages=391–398 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |url=http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224174603/http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |archive-date=24 February 2021 |access-date=9 January 2024}}</ref><ref>{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |issue=2 |journal=Radical Anthropology |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date=9 January 2024}}</ref> ====چپّونی و مال‌داری ==== {{Main article|مالدار جامعه}} [[File:Maasai-Adumu.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ماسایی مردم|ماسایی]] دله اتا بم‌پری و سٮما رسوم دره که ونه نوم «آدومو» هسته.]] [[مال‌داری]] و چپّونی جامعه دله اعضا شه غذا و خِراکِ نیاز وسّه اهلی حیوانات سر حٮساب کردنه. چپّون‌ها معمولاً کوچ‌نشین بینه و شه رَنه ره این مرتع - اون مرتع وَردنه و أی یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} مالدارِ جامعه‌ئونِ إجتٮماعِ قایده، شکارچی-جمع‌کرون جه مشابه هسته (حدود ۵۰ نفر)، ولی شکارچی-جمع‌کرون جه اتا فرق کردنه و مالدارِ جامعه‌ئون معمولاً چنتا إجتٮماع جه تشکیل بینه - اتا معمولی مالدارِ جامعه دله هزارون نفر دئینه. چون چپّونی دسته‌ئون مرتع‌هایی زندگی کانّه که کوچ راحت هسته و این مسئله وشون وسه سیاسی یکپارچگی ره ممکن کرده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} مالدارِ جامعه‌ئون دله معمولاً غذا مازاد موندِسته و [[تقسیم وظایف|تخصصی کار]] بساتنه{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} و إختٮلاف و نابرابری جامعه دله بوجود بمو.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} ====باغبونی==== <!-- {{Further|باغبانی|معیشتی الگو}} --> وشون‌ها، جنگل یا ویشه دله اتا قسمت ره آباد کِردنه و میوه و سبزیجات کاشتنه. باغبانی جامعه دله وشونِ اصلی خِراک همینان بی‌یه. این جامعه‌ئون هم مالدارِ جامعه‌ئون واری، سطحی إختٮلاف داشتنه و دپیت-دپیت بینه.<ref name="Bulliet">{{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |first1=Richard W. |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela Kyle |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel R. |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven W. |last4=Hirsch |first5=Lyman L. |last5=Johnson |first6=David |last6=Northrup |year=2015 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |page=14 |edition=6th |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44563-2 |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}</ref> مالدارِ جامعه‌ئون و باغبانی جامعه‌ئون هم‌دوره رُش دَکتنه و حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش شٮنه که [[نیولیتیک انقلاب|کشاورزی إنقٮلاب]] باعث بیّه فناوری تغییر هاکنه و محصول دکاشتن و حیوون پرورش هدائن ره ممکن هاکرده.<ref name="Bulliet"/> باغبانون، زمین ره آدمیِ کار و ساده ابزارون جه، اتا یا چنتا فصل کشت کردنه. وقتی بنه خاک دیگه نازا بی‌یه، باغبانون تازه جنگل گیتنه و آباد و پاک کردنه و قدیمی قطعه ره رها کردنه و شینه تا دِباره شه طبیعی حالت ره بیره. أی چن سال دمبال‌ته تونستنه دِباره اصلی زمین سر وردگردن و دِباره همین کار ره هاکنن. یاد بیتنه که اینتی باغ و لِتکا ره چرخشی کار زونه. باغبانون تونستنه خله وقت اتا جا بموندن. اینتی وشون دائمی یا نیمه‌دائمی روستائون ره اول‌بار بساتنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} همونتی که مالدارونِ جامعه دله باتمی، مازاد غذا بموندستن باعث بی‌یه کار و وظیفه تخصصی بووشه و جامعه دپیته (پیچیده) بوه. باغبونی جامعه‌ئون دله تخصصی نقشون من‌جمله صنعتگرون، [[شمن|شامانون]] (دینی رهبرون) و بازرگانون بینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} نقشِ تخصصی بیّن، باغبونی جامعه‌ئون ره کومِک هکرده که متنوع مصنوعات و دست‌بساتیون بساجن. بعضی شواهد دره که وشون دوره هم طبقاتی إختٮلاف ایجاد بئی بی‌یه.<ref>{{Cite journal|url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists|first1=Michael|last1=Gurven|first2=Monique|last2=Borgerhoff Mulder|first3=Paul L.|last3=Hooper|first4=Hillard|last4=Kaplan|first5=Robert|last5=Quinlan|first6=Rebecca|last6=Sear|first7=Eric|last7=Schniter|first8=Christopher|last8=von Rueden|first9=Samuel|last9=Bowles|first10=Tom|last10=Hertz|first11=Adrian|last11=Bell|date=19 February 2010|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=1|pages=49–64|via=CrossRef|doi=10.1086/648587|s2cid=12364888|access-date=19 December 2023|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|url-status=live}}</ref> ====کشاورزی==== {{Main|کشاورزی جامعه}} [[File:Detail of Les tres riches heures - March.jpg|thumb|alt=Painting of farmers, with one plouging with two oxen |قرن ۱۵ میلادی نقاشی؛ [[گو]] جه بنه ره کِل کِردنه.]] کشاورزیِ جامعه‌ئون دله زراعت هاکردنِ [[فناوری]] پیشرفت هاکرده و وشون تونستنه دیگه گت-گت منطقه دله محصول دِکارن. لینسکی باغبونی و کشاورزی جامعه‌ئون میون فرق یلنه و وشونِ اصلی إختٮلاف ره [[ورزا]] جه کار بکشی‌ین دونده.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} هرگدر فناوری بتتر بوو، غذا ویشته مازاد موندِنه و این‌سه، کشاورزیِ جامعه خله باغبانی توم گت‌ته بیّه. این خِراکِ ویشته بیّن باعث بی‌یه که [[شهر]] (بازار) بساجن و تجارت مرکز بووشه. إقتٮصادی تجارت أی تخصصی‌سازی ره ویشته‌ته هاکرده؛ من‌جمله حاکمونِ طبقه و معلمون، صنعتگرون، بازرگانون و دینی شخصیتونِ کار ره بساته که مستقیماً غذا تولید هاکردت دله شرکت نکاردنه و فقط خدمات دانه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}} کشاورزی جامعه‌ئون دکّل شه إجتٮماعی طبقه‌ئونِ سختگیری و ثبات وسّه مشهور هستنه.<ref>{{cite encyclopedia |last=Langlois |first=Simon |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |year=2001 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/292447431 |chapter=Traditions: Social |encyclopedia= International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |edition=1st |volume=23 |publisher= Elsevier Science |page=15830 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/02028-3 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |access-date=7 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429035948/https://www.researchgate.net/publication/292447431_Traditions_Social |url-status=live }}</ref> بنه (زمین) ثروتِ اصلی منبع هسته؛ پس إجتٮماعی سلسله‌مراتب [[زمین مالکیت]] په بساته وونه؛ نا کار جه. [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقاتِ]] سیستم دله سه‌تا تضاد میّن وونه: حاکمونِ طبقه در برابر [[عوام|توده]]، شهری اقلیت در برابر مَله‌یِ اکثریت، و باسوادونِ اقلیت در برابر بی‌سوادِ اکثریت. این‌طرزی دِتا سٮوا خوردفرهنگ بساته وونه؛ شهرِ خواص در برابر دهاتی عوام. علایده بر این، کشاورزی جامعه‌ئون دله خله فرهنگی تفاوت وجود إموئه.{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}} زمین‌دارِ طبقه معمولاً حکومت، دین و نظامی نهادون ره شه میس دله گیتنه که شه مالکیت ره توجیه و إجرا هاکنن و روش‌هایی بساجن که شه کارِ نیرو ره راحت‌ته تأمین هاکنن؛ [[برده‌داری]]، [[رعیت‌داری]] و… معمولاً وشونِ تولید ره هِدار کرده. کشاورزی جامعه‌ئونِ حاکمون اکثراً شه امپراتوری ره [[عمومی خیر]] وسّه یا [[عمومی منفعت]] نوم جه إداره نکردنه، بلکه وه ره شه مِلکِ دسوری دینه.<ref>{{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Nolan |first2=Patrick |year=2010 |chapter=The Agricultural Economy |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=11th |pages=35–37 |publisher=Oxford University Press, Incorporated |isbn=978-0-19-994602-0}}</ref> [[هند کاست سیستم|کاست سیستم]]، که سابق آسیای جنوب دله دئی‌یه، کشاورزی جامعه‌ئون جه مرتبط هسته اتا سفت-سخت شیوه بی‌یه که مردم ره ات‌خله گروه و طبقه دله رَسِد کرده. دونالد براون گانه که أمروزی غرب دله، شخصی آزادی‌ئون سر تأکید خله وونه چون کشاورزی جامعه‌ئونِ سفت-سختِ طبقه‌بندی ره پیش از این بدیمی و این شیوه أمه واکنش بی‌یه.{{Sfn|Brown|1988|page=112}} ===صنعتی=== {{main article|صنعتی جامعه}} [[File:Union Pacific 844, Painted Rocks, NV, 2009 (crop).jpg|thumb|alt=An industrial train |صنعتی حمل‌ونقل، [[قطار]] دسوری، تونده إقتٮصاد ره وِلار هاده و جمعیت ره بالا وَرنه.]] صنعتی جامعه‌ئون، که قرن ۱۸ [[صنعتی انقلاب]] په، پٮدا بینه، [[امبس تولید|کالایِ أمبسِ تولید]] وسّه خارجه‌یِ منابع ره گیتنه و [[مشین|مُشین]] جه وه ره عمل یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} پیش از صنعتی جامعه‌ئون، کار ویشته کالِ موادِ استخراج (کشاورزی، ماهی بیتن، معدن و ...) سر تمرکز داشته، ولی صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشته کالِ ماده ره گیته و وه ره اتی محصول عمل یارده.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} أمروزه-روز، جوامعِ صنعتی‌بیّن إندا فرق کنده؛ بعضی کشورون ویشتر تازه انرژیِ منابع ([[فسیلی سوخت|زغال، نفت]] و [[هسته‌ای انرژی|هسته‌ای انرژی]] واری) ره کار زنّه و بعضی دیگه هنتا آدمی و حیوونِ پشتی إستانه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}} صنعتی‌بیّن، جمعیت ره رُش دینگو و شهرونِ گت بیّن جه مرتبط بی‌یه. تولید ویشته بیّه و حمل‌ونقل فاصله ره کم‌ته هاکرده و مرگ‌ومیر کمته بیّه و جمعیت رُش دکته.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=319}} [[کارخنه|کارخنه‌ئون]] دله کالا ره متمرکز تولید کنّه و کشاورزیِ کار نیاز کمتر بیّه و [[شهرنشینی]] ویشته بیّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=328}} صنعتی جامعه‌ئون اکثراً [[سرمایه‌داری]] شیوه جه هستنه و خله نابرابری و خله [[اجتماعی تحرک]] دارنّه، چون [[کاسب|کاسبون]] بازار ره پیش ورنّه که خله ثروت جمع کنّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} کارخنه‌ئون دله کار شرایط معمولاً محدود و سخت هسته.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009}} کارگرون، که اتاجور منافع دارنّه، توننه [[کارگری اتحادیه|کارگری اتحادیه‌ئون]] دله هئی بوون که شه منافع ره په هایرن.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|p=223}} کلاً، صنعتی جامعه‌ئون دله آدمون قدرت ویشتر بیه. فناوریِ پیشرفتون باعث هسته که صنعتی جامعه‌ئون دله جنگ دکتن خله ویشته تلفات داره. حکومتون [[اطلاعاتی فناوری|إطٮلاعاتی فناوریون]] ره کار زنّه که مردم سر ویشتر کنترل دارن. صنعتی جامعه‌ئون [[محیط زیست]] ره هم ویشته‌ته خراب کنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}} ===پساصنعتی=== {{main article|پساصنعتی جامعه}} پساصنعتی جامعه‌ئون اونانی هستنه که إطٮلاعات و خدمات وشون دله ویشترین إشتٮغال هسته؛ نا کالایِ تولید.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} پیشرفت‌هاکرد و صنعتی جامعه‌ئون دله تولید شه جا ره خدماتی بخشون ره دٮنه. خدماتی صنایع تونده آموزش، بهداشت و مالی واری بوئه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}} ====إطٮلاعاتی==== [[File:ONU Geneva mainroom.jpg|thumb|upright=1|alt=Many people gathered in a large meeting room |اطلاعاتی جامعه‌یِ جهونی اجلاس، ژنو]] {{Main article|اطلاعاتی جامعه}} إطٮلاعاتی جامعه اتا جامعه هسته که ونه درون خله إطٮلاعات ره کار زنه، [[محتوا بساتن]]، [[اطلاعات توزیع|تنک‌کَری]] (توزیع)، دستکاری و [[اطلاعات یک‌دیم هاکردن|یک‌دیم هاکردن]] (یکپارچه‌سازی) اینجه مهم فعالیت وونه.<ref>{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |year=1986 |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |publisher= Harvard University Press |isbn=0-674-16986-7 |lccn=85031743 |oclc=13064782 |pages=21–22}}</ref> أمروزی روز، جهونی جامعه ره إطٮلاعاتی جامعه دونستنِ طرفدارون گانّه که إطٮلاعاتی فناوریون إجتٮماعی سازمان‌دهی مهمِ شکلون سر تأثیر دارنّه؛ آموزش، إقتٮصاد، بهداشت، حکومت، [[جنگ]] و دموکراسی واری.<ref>{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A. |language=en |year=2003 |title=Histoire de la Société de l'information |trans-title=The Information Society: An Introduction |publisher= SAGE Publications |isbn=0-7619-4948-8 |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |pages=99–158}}</ref> اگه‌چه إطٮلاعاتی جامعه‌یِ مفهوم ۱۹۳۰ دهه جه باب بیّه، أمروز تقریباً همیشک إطٮلاعاتی فناوریونِ تأثیر، جامعه و فرهنگ سر میّن هسته. همین وسّه کامپٮیوترون و مخابرات اثرون ره سِره، کارخنه، مدرسه‌ئون، حکومت، خله سازمانون، و همین فضای مجازی دله‌یِ إجتٮماعی شبکه‌ئون دله ویمبی.<ref>{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sociologist) |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |year=2002 |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |title=Living with Cyberspace: Technology & Society in the 21st Century |publisher= Continuum International Publishing Group |isbn=0-8264-6035-6 |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |pages=21–33 |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |url-status=live }}</ref> ====دانشی==== [[File:Seoul-Cyworld control room.jpg|thumb|right|upright=0.9|alt=Three people working on computers in a control room |سئول سای‌وُرلدِ کنترلِ اتاق]] {{Main|دانشی جامعه}} قرن ۲۱ شروع بیه په، الکترونیکی إطٮلاعاتِ منابع جه دسترسی ویشته بیه و إطٮلاعاتی جامعه جه دانشی جامعه وری در شومبی. دانشی جامعه، اونجه هسته که دانشی که تونده انسانی وضعیت ره بتتر هاکنه، بساته وونه و وه ره تنک‌تِرو کنده که گردِ جامعه‌یِ اعضا ونجه دسترسی دارن.<ref>{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |journal=International Journal of Innovation Studies |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}</ref> دانشی جامعه إطٮلاعاتی جامعه جه اتنده فرق دارنه که إطٮلاعات ره اون دسته منابع وری ورنه که جامعه ره توننه مفید واقع بوون؛ نا اینتی که فقط [[کال دیتا]] (داده خام) بساجه و تنک هاکنه.<ref>{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |journal=Journal of Science Communication |publisher= International School for Advanced Studies |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |doi-access=free |issn=1824-2049 |oclc=56474936 }}</ref> ==ویژگی‌ئون== ===هنجار و نقش === [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجارون]] (Social norms) ات‌دسته رفتار هستنه که گروهون دله وه ره ات‌جور قبول هاکردنه.<ref name="lapinski & rimal">{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}</ref><ref>{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}</ref> إجتٮماعی هنجارون، که جامعه‌یِ اعضایِ رفتار ره کنترل کنّه، هم تونّه غیررسمی تفاهم بوئن و هم تونّه [[قانون]] و مقررات دله ثبت‌هاکرد بوئن.<ref>{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}</ref> إجتٮماعی هنجارون، بهرحال، آدمونِ رفتار وسّه قوی محرک هستنه.<ref>{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the "Failure" of Internationalism |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}</ref> [[اجتماعی نقشون|إجتٮماعی نقشون]] (Social roles) هنجارون، [[وظیفه|وظیفه‌ئون]] و رفتاری الگو هستنه که اتا فردِ إجتٮماعی جاجیگا جه مرتبط وونّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} کارکردگراییِ نظریه دله، افراد شه إجتٮماعی نقشون دله جا گیرنه و اینتی جامعه‌یِ ساختار ره ساجنّه.<ref name=":4" /> ولی نمادین واکنش نظریه دله، افراد نمادون کار زنّه تا نقش‌ها ره هدایت هاکنن و وشون میون ارتباط برقرار هاکنن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} [[اروینگ گافمن]] تئاتر استعاره ره کار زو که [[نمایشگری (جامعه‌شناسی)|نمایشگری دیدگاه]] ره بساجه که گته نقش‌ها فیلمنامه‌ئونی ساجنّه که إجتٮماعی کنش و واکنش سر حاکم بوئن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} ===جنسیت و خویشاوندی=== [[File:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |۲۰۱۹ میلادی، مصری خانواده خر پشت گاری دله نیشتنه. خانوادگی رابطه‌ئون، جامعه دله مهمِ إجتٮماعی سازماندهیِ اصول جه هسته.]] <!-- {{main|جنسیت|جنسیتی نقش|خویشاوندی}} --> آدمون ره نر و ما جنسیتی نقش میون رَسِد کنّه؛ همونتی که وشون ره [[عمل (اجتماعی نظریه)|عملکرد]]، [[لباس]]، [[اجتماعی رفتار|رفتار]]، حقوق، وظیفه، [[امتیاز (اجتماعی نابرابری)|امتیازات]]، [[اجتماعی جایگاه|جایگاه]] و [[قدرت (اجتماعی و سیاسی)|قدرت]] جه دسته-دسته کِردنه. بعضی گنّه جنسیتی نقشون طبیعت جه إنه و [[جنسی دوشکلی|جنسی تفاوتون]] جه ناشی وونه چون زنان کار این بی‌یه که وچه هاکنن و سره دله کار ره انجام هادن.<ref>{{cite encyclopedia |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |title=Small Group Interaction and Gender |chapter=Small-group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |year=2001 |volume=21 |edition=1st |publisher= Elsevier Science |pages=14185–14189 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490}}</ref> جنسیتی نقشون تاریخ دله فرق کاردنه و ویشته جنسیتی هنجارون ره به چالش خله جامعه‌ئون دله دِباره چالش کشینه.<ref>{{cite book |last1=Alters |first1=Sandra |last2=Schiff |first2=Wendy |year=2011 |title=Essential Concepts for Healthy Living |publisher= Jones & Bartlett Publishers |edition=Updated 5th |page=143 |isbn=978-0-7637-8975-6 |lccn=2009053267 |oclc=496282269}}</ref><ref>{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |journal=Oxford Review of Economic Policy |publisher=Oxford University Press |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}</ref> دشتِ انسانی جامعه‌ئون دله پییر-مار، وچون و دیگه نسلونِ روابط ([[نسبی خانواده|نسبی]])، و شی هاکرد په روابط ([[سببی خانواده|سببی]]) جه اجتماعی رابطه‌ئون انواع ره سازماندهی، شناسایی و طبقه‌بندی کانّه. خوردی (فرزندخواندگی) وسّه هم اتا حالت سوم رابطه ([[رضائی خانواده|رضائی]]) دره. این فرهنگی تعریف‌بئی رابطه‌ئون ره کسی-خِشی (خویشاوندی) گانّه. خله جامعه‌ئون دله، وه مهمِ إجتٮماعی سازماندهی اصول جه هسته و جایگاه و [[ارث]] برسی‌ین دله نقش دارنه.<ref>{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D. |year=2000 |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher= University of Pennsylvania Press |isbn=0-8122-3547-9 |lccn=00021501 |oclc=43434760 |pages=1–21}}</ref> دشتِ جامعه‌ئون [[محرم تابو]] ره شه قانون دله دارنّه که ونه جه بعضی کسی-خِشی‌ئون باعث وونه إزدواج محدود بوو؛ البته هر جامعه دله اینتایِ سامون فرق کنده و اتا جا ویندی مَثِل عامی‌دتر و عامی‌پسر ره محرم دونّه و هئی خنه نشونّه و اتا جا دیگه ویندی وشون إزدٮواج ره مقدس وینّه.<ref>{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |journal= Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi=10.1073/pnas.1917716117 |doi-access=free |bibcode=2020PNAS..117.2378I}}</ref> ===قومیت=== {{main|قومیت}} آدمونِ قومی دسته‌ئون اتا إجتٮماعی رج‌وَندی هسته که هم‌باز و مشترکِ ویژگیون جه إنه که وشونِ هویت وونه و این دسته‌یِ آدمون ره باقیِ دسته‌ئون جه سٮوا کنده. این هم‌بازی ویژگیون توننه سُنّت، [[جد]]، [[زوون]]، تاریخ، جامعه، فرهنگ، ملیت، دین یا وشون زندگیِ منطقه سر هم‌بازی بوئن.<ref name=":04">{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |year=2012 |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |pages=69–70 |isbn=978-0-19-989315-7 |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}</ref><ref>{{cite book |last1=Peoples |first1=James |last2=Bailey |first2=Garrick |year=2012 |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |publisher=Wadsworth, Cengage Learning |edition=9th |page=389 |isbn=978-1-111-34956-1 |lccn=2010936947 |oclc=698482450}}</ref> قومی دسته‌یِ تعریف سر خله گپ دره،<ref>{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polsci.9.062404.170715 |doi-access=free |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805}}</ref> و آدمون شه وابستگی ره این دسته‌ئون جه نسبتاً راحت تونّه تغییر هادن و حتا اگه وشونِ سود بائه، اتا قوی اتحاد جه بریم بئن.<ref>{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |website=Sapiens Anthropology Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date=11 January 2024}}</ref> قومیت [[نژاد (انسانی دسته‌بندی)|نژاد]] مفهوم جه فرق دارنه و فیزیکی ویژگیون سر نِستا؛ اگه‌چه هر دِ [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساتی]] هستنه.<ref>{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |title=Race and ethnicity: How are they different? |website= National Geographic |language=en |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date=7 January 2024}}</ref> اتا خاص جمعیت ره بخائی قومیت تعیین هاکنی، خله ونه دله حرف دره چون حتا وقتی دِ گروهِ إشتراک خله هم بوئه، أی هدی میون شاید خله فرق-فَسِل دارن و این قومی دسته‌ئونِ ترکیب، چن توم بگذره تغییر کنده.<ref>{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |journal= American Journal of Human Genetics |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |date=October 2005 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}</ref> قومی دسته‌بندیون [[اجتماعی هویت]] و [[همبستگی]] دله خله نقش دارنّه. قومی هویت نوزهمین و بیستمین قرن دله [[دولت-ملت]] ره سیاستی هاکردنه که ویشته کشورون دله اتا اصل بی‌یه.<ref>{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and Memories of the Nation |publisher= Oxford University Press |pages=4–7 |isbn=978-0-19-829534-1 |oclc=41641377}}</ref><ref>{{cite journal |last=Banton |first=Michael |author-link=Michael Banton |date=24 January 2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |journal= Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}</ref><ref>{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sociologist) |year=2006 |chapter=Ethnicity and Nationalism |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |publisher= SAGE Publications |publication-place=London |page=171 |isbn=1-4129-0101-4 |lccn=2005936296 |oclc=64555613}}</ref> ===حکومت و سیاست=== {{اصلی|حکومت|سیاست}} [[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |نیویورک شهر دله [[متحد ملل سازمان]] مقر دره که دنیایِ گت‌ترین سیاسی سازمان اونجه هسته.]] حکومتون إنّه قانون و [[سیاست]] ره ساجنّه که وشونِ دست‌بنِ مردم سر تأثیر دارنه. آدمونِ تاریخ دله [[حکومت شکلون فهرست|خله شکل حکومتون]] دئی‌یه که قدرتِ تنک هاکردن شیوه و مردمِ سر کنترل داشتنِ سطح و شیوه وشون دله فرق کرده.<ref>{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |editor-last1=Sekiguchi |editor-last2=Masashi |date=2010 |orig-date=2009 |chapter=Forms and Models of Government |title=Government and Politics |volume=1 |publisher=Eolss Publishers |publication-place=United Kingdom |pages=30–48 |isbn=978-1-84826-969-9 |oclc=938309332}}</ref> تاریخِ اوایل، سیاسی قدرت تنک بیّن ویشته [[شیرین ئو|شیرین ئو]]، [[ولار هایته خاک]] و مناطقِ [[معتدل هوا]]یِ دسترسی جه تعیین بی‌یه.<ref>{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |year=2018 |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |pages=24–25|publisher=Penguin Books, Limited |isbn=978-0-241-35204-5 |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}</ref> کشاورزی جمعیتون گت‌ته و أمبس‌ته بئینه و إجتٮماعون دله جمع بینه؛ چندین دسته میون ارتباط بوجود بمو و ویشته بیّه و اینتی حکومتون توسعه پٮدا هاکردنه.<ref>{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher= University of California Press |page=284 |isbn=978-0-520-24476-4 |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |url-access=registration}}</ref> اینتی که ''[[اکونومیست]]'' ۲۰۲۲ آمار جه گنه، ملی حکومتون ۴۳٪ [[دموکراسی]]، ۳۵٪ [[استبداد]] و ۲۲٪ ترکیبی هستنه.<ref>{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |website= Economist Intelligence Unit |page=3 |url-status=live |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |access-date=11 January 2024}}</ref> خله کشورون [[بین‌الملل سیاسی سازمانون|بین‌الملل سیاسی سازمانون]] و اتحادون ره بساتنه که گت‌ترین وشون ۱۹۳ عضو دارنه و [[متحد ملل سازمان]] هسته.<ref>{{cite web |editor-last1=Evers |editor-first1=Jeanne |date=19 October 2023 |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |title=International Organization |website= National Geographic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211044654/https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |archive-date=11 December 2023 |access-date=11 January 2024}}</ref><ref>{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |year=2022 |chapter=The United Nations in World Politics |pages=1–20 |title=The United Nations in the 21st Century |edition=6th |publisher= Routledge |doi=10.4324/9781003038269-1 |isbn=978-1-003-03826-9 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}</ref> ===تجارت و إقتٮصاد=== {{Main|تجارت|اقتصاد}} [[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |[[ابریشم راه|أباشم راه]] (سَوز) و دیگه راهون (قرمز) دله دیر شَر جه ادویه ره تجارت کردنه. این نقشه، حدوداً میلادی اول قرن شٮنه.]] تجارت و کالا و خدماتِ شه‌بخاستی جابه‌جا بیّن، خله توم هسته که آدمونِ جامعه‌یِ اتا مهم ویژگی بی‌یه و فرقی هسته که آدمی ره دیگه جانورون جه سٮوا کنده.<ref name="JEBO">{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |journal= Journal of Economic Behavior & Organization |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}</ref> تجارت حتا اتا عملکرد دسوری جه تشبیه وونه که ''[[هومو ساپینز]]'' ره دیگه انسان‌مونائون جه مزیت هادا؛ شواهد سٮراق دنه که اولین ''هومو ساپینز'' دیر-شَر تجارت راهون ره دونسته و کالا و ایده ره جابه‌جا کرده و این فرهنگی إنفجار ره راست هاکرده و وقتی شکار کم بی‌یه، إضافی خِراکِ منابع ره ورده-یارده. ظارا، این تجارتِ شبکه‌ئون [[نئاندرتال|نئاندرتالون]] وسّه که إسا منقرض بینه، وجود نداشته.<ref name="JEBO"/><ref>{{cite web |last=Gibbons |first=John |date=11 August 2015 |url=https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |title=Why did Neanderthals go extinct? |website= Smithsonian |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021755/https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024 }}</ref> اولین تجارت ابزارِ بساتنِ مواد وسّه بی‌یه، [[اوبسیدین]] واری، که کوتاه فاصله‌ئون جه تبادل بیّه.<ref>{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |title=Premodern Travel in World History |publisher= Routledge |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}</ref> برعکس، قدیم و قرون وسطایی دوره دله، مهمِ دیرِ شَر راهون جه بعضی غذا و لوکس کالا حمل بی‌یه، [[ادویه تجارت]] واری.<ref>{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |website=[[بی‌بی‌سی|BBC]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |access-date=13 January 2024}}</ref> اولیه آدمونِ [[إقتٮصاد|إقتٮصاد]] ویشته [[هدیه إقتٮصاد|هدیه هدائن]] جه، نا [[معاوضه]] سیستم جه، پایه بَیته.<ref>{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date=13 January 2024}}</ref> اولین پولی که بساتنه درواقع [[کالایی پول|کالا]] جه تشکیل بی‌یه؛ قدیمی‌ترین شکل شاید [[گو]] بی‌یه و ویشترین کاربرد هم [[گوش‌ماهی]] بی‌یه.<ref>{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money |journal= American Journal of Economics and Sociology |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}</ref><ref>{{cite journal |last=Yang |first=Bin |date=March 2011 |title=The Rise and Fall of Cowrie Shells: The Asian Story |journal= Journal of World History |publisher= University of Hawai'i Press |volume=22 |issue=1 |pages=1–25 |issn=1045-6007 |eissn=1527-8050 |jstor=23011676 |lccn=90640778 |oclc=20155374}}</ref> اون‌گدر جه پول بمو، حکومتی [[سکه|سکه‌ئون]]، [[کاغذی پول|اسکناس]] و [[الکترونیکی پول]] واری رُش دکته.<ref>{{cite book |last=Chown |first=John F. |author-link=John Chown |year=1994 |title=A History of Money: From AD 800 |publisher= Routledge |isbn=0-415-10279-0 |lccn=93031293 |oclc=28708022}}</ref><ref>{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |url-status=live }}</ref> انسانی إقتٮصاد مطالعه اتا [[اجتماعی علم]] هسته که هارشنه جامعه‌ئون چتی کمیاب منابع ره فرق‌داشتن آدمون میون تقسیم کانّه.<ref>{{cite web |date=July 2000 |url=https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |title=Why do we need economists and the study of economics? |website= Federal Reserve Bank of San Francisco |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023941/https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024}}</ref> آدمون میون ثروت رَسِد بیّه و این‌دله خله [[إقتٮصادی نابرابری|نابرابریون]] دره؛ ۲۰۱۸ میلادی سال، چین، اروپا و آمریکای متحده ایالات دله، یک‌دهم غنی‌ترین آدمون سرجمعِ هفت‌دهم دارایی جه ویشته‌ته دارنّه.<ref>{{cite journal |last=Zucman |first=Gabriel |author-link=Gabriel Zucman |year=2019 |title=Global Wealth Inequality |journal=Annual Review of Economics |volume=11 |pages=124–128 |doi=10.1146/annurev-economics-080218-025852 |eissn=1941-1391 |lccn=2008214322 |oclc=190859329}}</ref> ===دعوا-درگیری=== {{وابسته|جنگ|خشونت}} [[File:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ناپلئون]] ۱۸۱۲ سال دله، روسیه جه شکست بخرده و عقب‌نشینی هدا. (نقاشی ره [[آدولف نورتن]] ۱۸۵۱ بکشی‌یه)]] آدمون آمادگی که حىساب‌هکرد تعارض (یعنی جنگ) جه شه دیگه هم‌نوع ره دسته-دسته بکوشن، خله توم موضوعی بی‌یه که ونه سر صؤحبت بی‌یه. اتا عقیدهٔ مکتب گنه جنگ رقیبون ره حذف هکردن وسّه تکامل پىدا هکرده و خشونت ذاتاً آدمونِ ویژگی هسته. آدمون تونّه دیگه آدمون ره خشونت هاکنن تا دیگه آدم‌مونائونِ رقابت دله ویشته شانس دارن که [[طبیعی انتخاب|طبیعی إنتىخاب]] بوون. (اگه‌چه برسی آدمونِ بکوشتنِ آمار و چلیک‌وچه بکوشتن نسبتاً کم هسته).<ref>{{cite web |last=Yong |first=Ed |date=28 September 2016 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021 |access-date=12 January 2024}}</ref> اتی دیگه عقیده هم دره که گانه که جنگ نسبتاً اتا نو پدیده هسته و إجتىماعی شرایط تغییر جه بوجود بموئه.<ref name="Ferguson">{{cite web |last=Ferguson |first=R. Brian |date=1 September 2018 |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |title=War Is Not Part of Human Nature |website=Scientific American |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021 |access-date=12 January 2024}}</ref> اگه‌چه هنتا خله ونه شواهد میّن نی‌یه، ولی إتند-چی که شواهد جا ویمبی، جنگ‌مونا رفتارون فقط حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش جه رایج بیّه، و خله مناطق دله حتی کم‌ته سابقه دارنه.<ref name="Ferguson"/> فیلوژنتیک تحلیل پیش‌بینی کنه که انسان بمردن فقط ۲٪ قتل جه بی‌یه، که تقریباً گروهی جامعه‌ئون دله قتل نرخ جه مطابقت دارنه.<ref name="Gomez">{{cite journal |last1=Gómez |first1=José María |last2=Verdú |first2=Miguel |last3=González-Megías |first3=Adela |last4=Méndez |first4=Marcos |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}</ref> ولی خشونت نرخ إجتىماعی هنجارون جه خله فرق دارنه،<ref name="Gomez" /><ref name="Pagel">{{cite journal |last=Pagel |first=Mark |date=October 2016 |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680700 |s2cid=4459560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022 |access-date=12 January 2024}}</ref> و [[قانونی سیستم|قانونی سیستمون]] دله که فرهنگی دارنه و وشون ره تمدن سَر وونه، قتلِ نرخ حدوداً ۰٫۰۱٪ هسته.<ref name="Pagel"/> ==په‌نویس== {{بن‌بنویشت|2|چپ‌چین= بله}} ==منابع== {{چپ‌چین}} {{آغاز منابع|30em}} * {{cite book |last=Brown |first=Donald E. |year=1988 |title=Hierarchy, History, and Human Nature: The Social Origins of Historical Consciousness |publisher= University of Arizona Press |isbn=0-8165-1060-1 |lccn=88015287 |oclc=17954611}} * {{cite book |last1=Conerly | first1=Tanja |last2=Holmes |first2=Kathleen |last3=Tamang |first3=Asha Lal |year=2021 |title=Introduction to Sociology |isbn=978-1-711493-98-5 |oclc=1269073174 |edition=3rd |publisher= OpenStax |publication-place=Houston, TX |url=https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=9 January 2024}} * {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1974 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=2nd |location=New York |publisher=McGraw-Hill, Inc |isbn=978-0-07-037172-9 |lccn=73008956 |oclc=650644 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/humansocietiesin00lens}} * {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1987 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=5th |publisher= McGraw-Hill Book Company |isbn=0-07-037181-4 |lccn=86010586 |oclc=13703170}} * {{Cite book |last1=Nolan |first1=Patrick |last2=Lenski |first2=Gerhard Emmanuel |author2-link=Gerhard Lenski |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |date=2009 |publisher= Paradigm Publishers |isbn=978-1-59451-578-1 |lccn=2008026843 |oclc=226355644 |edition=Rev. and Updated 11th |location=Boulder}} {{پایان منابع}} {{پایان چپ‌چین}} ==ویشته بخوندستن== {{چپ‌چین}} {{آغاز منابع|30em}} * {{cite encyclopedia |last1=Bicchieri |first1=Cristina |author1-link=Cristina Bicchieri |last2=Muldoon |first2=Ryan |last3=Sontuoso |first3=Alessandro |editor-last1=Zalta |editor-first1=Edward N. |date=24 September 2018 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |title=Social Norms |encyclopedia= Stanford Encyclopedia of Philosophy |edition=Winter 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526 |access-date=12 January 2024 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042537/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Boyd |first1=Robert |last2=Richerson |first2=Peter J. |title=Culture and the evolution of human cooperation |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3281–3288 |doi=10.1098/rstb.2009.0134 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805434 |pmc=2781880}} * {{cite book |editor-last=Calhoun |editor-first=Craig |editor-link=Craig Calhoun |year=2002 |title=Dictionary of the Social Sciences |publisher= Oxford University Press |publication-place=New York, NY |isbn=0-19-512371-9 |lccn=00068151 |oclc=45505995}} * {{cite journal |last1=Clutton-Brock |first1=T. |last2=West |first2=S. |last3=Ratnieks |first3=F. |last4=Foley |first4=R. |title=The evolution of society |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3127–3133 |doi=10.1098/rstb.2009.0207 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805421 |pmc=2781882}} * {{cite journal |last=Griffen |first=Leonid |year=2021 |url=http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |title=The Society as a Superorganism |journal=The Scientific Heritage |volume=5 |number=67 |pages=51–60 |issn=9215-0365 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921164951/http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |archive-date=21 September 2021 |access-date=12 January 2024}} * {{cite book |last=Jenkins |first=Richard |author-link=Richard Jenkins (sociologist) |year=2002 |title=Foundations of Sociology: Towards a Better Understanding of the Human World |location=London, UK |publisher=Palgrave MacMillan |isbn=978-0-333-96050-9 |lccn=2002071539 |oclc=49859950}} * {{cite book |last=Lenski |first=Gerhard |author-link=Gerhard Lenski |year=1966 |chapter=Agrarian Societies [Parts I & II] |title=Power and Privilege: A Theory of Social Stratification |publisher= McGraw-Hill Book Company |pages=189–296 |isbn=0-07-037165-2 |lccn=65028594 |oclc=262063}} * {{cite book |last=Postone |first=Moishe |author-link=Moishe Postone |year=1993 |title=Time, Labour, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory |location=United Kingdom |publisher= Cambridge University Press |isbn=978-0-521-56540-0 |lccn=92035758 |oclc=26853972}} * {{cite book |last=Rummel |first=Ruldolph Joseph |author-link=Rudolph Rummel |year=1976 |chapter=The State, Political System and Society |title=Understanding Conflict and War, Vol. 2: The Conflict Helix |publisher= SAGE Publications |isbn=978-0-470-15123-5 |lccn=74078565 |oclc=59238703 |chapter-url=http://www.hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321060614/https://hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |archive-date=21 March 2022 |access-date=12 January 2024}} * {{cite book |last=Williams |first=Raymond |author-link=Raymond Williams |year=1976 |title=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |publisher=Fontana/[[Croom Helm]] |publication-place=London, UK |isbn=0-85664-289-4 |lccn=76377757 |oclc=2176518}} {{پایان منابع}} {{پایان چپ‌چین}} ==بریم بگردستن== {{Portal|جامعه}} {{چپ‌چین}} * [http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JMarA...4...21D, Dolwick, JS. 2009. The 'Social' and Beyond: Introducing Actor Network Theory], article examining different meanings of the concept 'social'. {{پایان}} {{Authority control}} <!-- {{Subject bar | commons = y | d = y | n = y | q = y | s = y | wikt = y }} --> [[رج:آدمون]] [[رج:جامعه]] [[رج:انسانی علوم]] 3vybxm8m051p3y7sjdanumsg05i3054 390320 390309 2026-07-16T08:18:55Z محک 1023 /* */ 390320 wikitext text/x-wiki {{هوجی بنویشته}} {{multiple image | perrow = 2 / 1 | total_width = 350 | image1 = Lao Mangkong family eats together (square).JPG | alt1 = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه | image2 = Crowd in nagpur (square).jpg | alt2 = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره. | image3 = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg | alt3 = سربازون که راه مجنّه | footer =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله. }} '''جامعه''' اتا دسته [[آدم|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه|إجتٮماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی. انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن. جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه. == ریشه‌شناسی و کاربرد == «جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».<ref>{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website= Cambridge Advanced Learner's Dictionary |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}</ref> «جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه. این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.<ref name=":0">{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website= Merriam-Webster Dictionary |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}</ref> اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.<ref name=":0" /> «إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.<ref>{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}</ref> == موضوعات== === زیست‌شناسی دله === <!-- {{Further|اجتماعی بی‌ین}} --> [[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|alt=ملیجه عکس که شاه کشنّه و اتا خراک ره ورنه.|ملیجه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|إجتٮماعی اخلاق‌شناسی]]: ملیجه‌ئون [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] موجود هستنه. إجتٮماعی دسته‌ی عضوون نتیجه‌ای گیرنه که تک‌تینار ممکن نوونه.]] [[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین هم‌تبار، [[بونوبو]] و [[شامپانزه]]، واری خله إجتٮماعی حیوون هستنه. این زیست‌شناسی زمینه نشون دنه که إجتٮماعی بی‌ین، که جامعه بساتن وسّه لازم هسته، آدم طبیعت و ریشه دله دئی‌یه.<ref name=":5">{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=26–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}</ref> آدمونِ جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شامپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرِ پی‌یری نقش،<ref>{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}</ref><ref>{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal= New Left Review |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}</ref> گپ بزوئن وسّه زوون جه کار زنه،<ref name=":5" /> کار ره رسد هکردن،<ref name=":6" /> و «کلی» بساتن گرایش (چند نسلی اردوگاهون، شهر یا شهرستانون).<ref name=":6">{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine= Smithsonian Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}</ref> بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله بئو-شناس ای.او. ویلسون، آدمون ره [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] دسته‌بندی کنّه و آدمون ره ملیجه‌ئون واری، [[حیوان اخلاق‌شناسی|جانوری اخلاق‌شناسیِ]] طیف دله بالاترین إجتٮماعی بی‌ین سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه موافق نینه.<ref name=":6" /> إجتٮماعی دسته دله زندگی هاکردن آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تکامل بیته - چون فیزیکی محیطون دله، زنده بمونستن سخت بی‌یه.<ref>{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}</ref> === جامعه‌شناسی دله === <!-- {{Further|جامعه‌شناسی}} --> غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه‌ی بفهمستن وسّه سه‌تا مسلط شابلون دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که وه ره ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین واکنش]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}} [[کارل مارکس]] دیدگاه جه،<ref name=morrison>Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''</ref> آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف په، إجتٮماعی موجود هستنه که، «رَمه‌ای موجود» بی‌ین جه بالاتر، فقط إجتٮماعی همکاری و کایری جه توننه زنده بموندن و شه نیازون ره حل هاکنن. همین وسّه وشون إجتٮماعی ویژگیون خله ویشته اتا عینی واقعیت هسته که تولد په وشون سر دره و [[اجتماعی بی‌ین]] فرآیند جه تأیید وونه؛ و اونتی که مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «مستقل از اراده‌شون» [[تولید روابط]] دله بوردنه. برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]<ref name=morrison/> انسانِ عمل (یا کنش) ره «إجتٮماعی» تعریف کنده و گنه افراد شه ذهنی معنائون وسه، «دیگرون رفتار ره حساب یارنه و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گری کننه». ==== کارکردگرایی ==== <!-- {{Further|ساختاری کارکردگرایی}} --> کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد هدی-هدیِ بدنِ اعضای دسوری کار کانّه که [[پدیداری]] رفتار ره ساجنه که بعضی گدر وه ره [[جمعی آگاهی]] هم گننه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} قرن ۱۹ میلادی، جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امیل دورکیم]]، باور داشتنه که جامعه اتا سٮوا «سطح» واقعیت جه ساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه فرق دارنه. [[اجتماعی پدیده|إجتٮماعی پدیده‌ئونِ]] توضیح وسّه ونه این سطح ره بساتن و افراد فقط اسقاط اینان دله‌یِ نقش ره دارنّه.<ref name=":4">{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |publisher= Pearson Prentice Hall |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}</ref> ==== تعارض نظریه ==== تعارض نظریه‌پردازون دیدگاه سرکینگ هسته و گانّه که جامعه دله افراد و إجتٮماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقات|إجتٮماعی طبقه‌ئون]] نا توافق جه، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه واکنش دنّه. کارل مارکس تعارضِ اتا مشهور نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصویر هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره شه درون دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعیین کنده و تاریخ دله ره هارشی، إجتٮماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزار]]، [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض پیش یارده.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}} ==== نمادین واکنش==== نمادین واکنش اتا [[خورد جامعه‌شناسی]] نظریه هسته که افراد ره إشنه و این که وشونِ رابطه جامعه جه چتی هسته.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین واکنشِ محققین گانّه که آدمون چتی شه مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معنائون ره بساجن،<ref>{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}</ref> و این چارچوب ره کار زنّه که هارشن دیگرون چتی-چتی واکنش سٮراق دنّه که نمادین دنیائون ره ساجنه و أی این دنیائون افراد رفتار ره چتی شکل دنّه.<ref name=":12">{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}</ref> بیستمین قرنِ دومین نیمه، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساته]] بشناسینه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این‌طرزی، جامعه‌شناس [[پیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتیک» دسوری توصیف کنده: جامعه آدمون جه بساته وونه ولی این بساته أی آدمون ره ساجنه یا شکل دِنه.<ref>{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |publisher=Doubleday & Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=3 |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}</ref> ==== غیرغربی دیدگاهون ==== [[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جوامعِ نظریه‌پرداز]] بعضی منتقدون گتنه که کارکردگرایی، تعارضِ نظریه و نمادینِ واکنش دله جامعه‌شناسی خله [[اروپامحوری]] داشته و اینان توضیحات بقیه جاهونِ بدرد نخرنه.<ref name=":1">{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> مالزیایی جامعه‌شناس، [[سید فرید الاطاس]]، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنیته]] بموئن جه علاقه دارنّه و همین وسّه وشونِ تحلیل فقط غیرغربی فرهنگون دامنه جه محدود هسته.<ref name=":1" /> غیرغربی متفکرونی که جامعه بفهمستن وسّه سیستماتیک روش داشتنه ره [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) واری معرفی کنده.<ref name=":1" /> ابن خلدون، قرن ۱۴ میلادی زندگی کرده و اتا [[عربون|عرب]] بی‌یه. وه جامعه ره، باقی جهون واری، «معنادار شکل» تصور کرده و ونه تصادفی بی‌ین ره ظاهری دونده و گنه ونه دلیلون ره ونه پٮدا هاکردن. خلدون إجتٮماعی ساختارون ره دِتا بنیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌کر و ات‌جانشین. کوچ‌کَرون زندگی خله إجتٮماعی انسجام (''عصبیه'') داشته که خلدون گته کسی-خِشی، هم‌بازِ رسوم و مشترکِ دفاع نیاز جه بساته بیّه. خلدون دیدگاه جه، ات‌جانشین‌های زندگی [[سکولاریسم|سکولاریزاسیون]]، إجتٮماعی انسجامِ کمترِ بیّن و زرق-برقِ ویشتر جه میّن بی‌یه.<ref>{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher= Dover Publications |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}</ref> ریزال، اسپانیایِ استعمارِ اواخر فیلیپینی دله دیّه و ملی‌گرا بی‌یه؛ وه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده، گته تنبلی که اسپانیاییون وشون استعماری اشغال ره توجیه هاکردن وسّه بهانه یاردنه، شه استعمار په بوجود بی‌یمو. ریزال پیش‌استعماری دوره - که فیلیپینی شه تجارتِ راهون ره داشته و اقتصادی فعالیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه إندا-ور-إندا هاکرده و گته استثمار، اقتصادِ بی‌نظمی و کشاورزیِ کساد بیّن استعمارکَرونِ کار وسّه بی‌یه.<ref>{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |publisher= Palgrave Macmillan |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}</ref> == انواع == ===پیش از صنعتی=== {{Main article|پیش از صنعتی جامعه}} پیش از صنعتی جامعه بئه، خِراکِ تولید - که آدمون و حیوونِ [[دستی کار|یدی کار]] جه انجام بی‌یه - مهمترین اقتصادی فعالیت بی‌یه. این جامعه‌ئون ره بنشنه وشونِ تکنولوژیِ سطح و غذا تولید هاکردنِ روش جه تقسیم‌بندی هاکردن. این تقسیمات شکارچی-جمع‌کری، چپّونی، باغبونی و کشاورزی هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}} ====شکارچی‌کری و جمع‌کری ==== {{Main article|شکارچی-جمع‌کر}} [[File:BushmenSan.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[بوتسوانا]] دله [[سان مردم|سان قبیله]] دست جه [[تش]] کنّه.]] شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله غذایِ تولیدِ اصلی شیوه این بی‌یه که هر-روزِنه وحشی گیاهون ره جمع هاکنن یا وحشی حیوانات شکار جه شه إشکم ره سِر هاکنن. شکارچی-جمع‌کرون دائماً خِراکِ دمبال کتنه و کوچ دئینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} همین‌سّه، وشون دائمی [[روستا]] نساتنه و [[دست‌ساخته (باستان‌شناسی)|مصنوعات]] خله متنوعی وشونِ دوره جه پٮدا بیّه. کوچِ نیاز این جامعه‌ئون اندازه ره هم محدود باقی یشته و وشون معمولاً فقط [[گروهی جامعه|گروه]] و [[قبیله]] دسوری، خله پچوک دسته‌ئون دله دئینه،{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} معمولاً هر دسته ۵۰ نفر جه کمته بینه.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Lee |first1=Richard B. |last2=Daly |first2=Richard H. |year=1999 |chapter=Introduction: Foragers & Others |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher= Cambridge University Press |page=3 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919}}</ref>{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} گروهون و قبیله‌ئون نسبتاً [[برابری‌طلب اجتماع|برابری‌طلب]] هستنه و تصمیم ره [[اجماع تصمیم‌گیری|اجماع]] جه گیتنه. گروهی جامعه‌ئون دله رسمی و سیاسی مقوم که واقعی قدرت داشت بوئه دنی‌بی‌یه - فقط [[قبیله رئیس]] اتا تأثیرگذار آدم هسته و [[رهبری]]ِ شخصی ویژگیون جه، شه گروهِ سر چاره ره کنده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}} خانواده اصلی [[اجتماعی دسته|واحد]] هسته که إجتٮماع ره تشکیل دنه و ویشتر اعضا یا همین دسته دله دنیا بمونه و گت بَینه، یا زن-شی بَینه که دسته دله عضو هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}} مردم‌شناس، [[مارشال سالینز]]، شکارچی-جمع‌کرون ره «[[اصیل غنی جامعه]]» توصیف هاکرده چون خله اوقات فراغت داشتنه: سالینز تخمین بزو که شکارچی-جمع‌کرونِ جامعه‌ئون دله گت‌گت آدم هر روزی سه تا پنج ساعت کار کردنه.<ref name="sahlins">{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven |title=Man the Hunter |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |location=Chicago, Illinois |pages=85–89 |lccn=67017603 |oclc=490234}}</ref><ref>{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |year=1972 |chapter=The Original Affluent Society |title=Stone Age Economics |publisher=Aldine-Atherton, Inc. |publication-place=Chicago, Illinois |page=34 |isbn=0-202-01098-8 |lccn=75169506 |oclc=363958 |chapter-url=http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001191830/http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |archive-date=1 October 2019 |access-date=9 January 2024 |quote=Reports on hunters and gatherers of the ethnological present—specifically on those in marginal environments—suggest a mean of three to five hours per adult worker per day in food production.}}</ref> این دیدگاه ره دیگه پژوهشگرون چالش بکشینه و گتنه شکارچی-جمع‌کر جوامع دله خله مرگ‌ومیر و دائمی جنگ زیاد بی‌یه.<ref>{{cite journal |last1=Hill |first1=Kim |last2=Hurtado |first2=A. M. |last3=Walker |first3=R. S. |title=High adult mortality among Hiwi hunter-gatherers: Implications for human evolution |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=4 |pages=443–454 |date=April 2007 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.11.003 |pmid=17289113 |bibcode=2007JHumE..52..443H |eissn=1095-8606 |issn=0047-2484 |lccn=72623558 |oclc=925940973}}</ref><ref>{{cite book |last=Keeley |first=Lawrence H. |author-link=Lawrence H. Keeley |year=1996 |chapter=Crying Havoc: The Question of Causes |pages=113–126 |title=War Before Civilization |publisher= Oxford University Press |isbn=0-19-509112-4 |lccn=94008998 |oclc=30158105}}</ref><ref>{{cite journal |last=Kaplan |first=David |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |journal=Journal of Anthropological Research |volume=56 |number=3 |pages=287–484 |date=Autumn 2000 |publisher= University of Chicago Press |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |s2cid=140333399 |eissn=2153-3806 |issn=0091-7710 |lccn=2006237061 |oclc=60616192}}</ref> سالینزِ دیدگاهِ طرفدارون گانّه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله آدمون خله رفاه بی‌یه و وشونِ دوره تکنولوژیِ پیشرفت و [[پیشرفت|آدمونِ ترقی]]ِ رابطه میون چالش بوجود یارده.<ref>{{cite encyclopedia |last=Gowdy |first=John |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Daly |editor-first2=Richard H. |year=2005 |title=Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market |encyclopedia=Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher= Cambridge University Press |pages=391–398 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |url=http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224174603/http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |archive-date=24 February 2021 |access-date=9 January 2024}}</ref><ref>{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |issue=2 |journal=Radical Anthropology |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date=9 January 2024}}</ref> ====چپّونی و مال‌داری ==== {{Main article|مالدار جامعه}} [[File:Maasai-Adumu.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ماسایی مردم|ماسایی]] دله اتا بم‌پری و سٮما رسوم دره که ونه نوم «آدومو» هسته.]] [[مال‌داری]] و چپّونی جامعه دله اعضا شه غذا و خِراکِ نیاز وسّه اهلی حیوانات سر حٮساب کردنه. چپّون‌ها معمولاً کوچ‌نشین بینه و شه رَنه ره این مرتع - اون مرتع وَردنه و أی یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} مالدارِ جامعه‌ئونِ إجتٮماعِ قایده، شکارچی-جمع‌کرون جه مشابه هسته (حدود ۵۰ نفر)، ولی شکارچی-جمع‌کرون جه اتا فرق کردنه و مالدارِ جامعه‌ئون معمولاً چنتا إجتٮماع جه تشکیل بینه - اتا معمولی مالدارِ جامعه دله هزارون نفر دئینه. چون چپّونی دسته‌ئون مرتع‌هایی زندگی کانّه که کوچ راحت هسته و این مسئله وشون وسه سیاسی یکپارچگی ره ممکن کرده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} مالدارِ جامعه‌ئون دله معمولاً غذا مازاد موندِسته و [[تقسیم وظایف|تخصصی کار]] بساتنه{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} و إختٮلاف و نابرابری جامعه دله بوجود بمو.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} ====باغبونی==== <!-- {{Further|باغبانی|معیشتی الگو}} --> وشون‌ها، جنگل یا ویشه دله اتا قسمت ره آباد کِردنه و میوه و سبزیجات کاشتنه. باغبانی جامعه دله وشونِ اصلی خِراک همینان بی‌یه. این جامعه‌ئون هم مالدارِ جامعه‌ئون واری، سطحی إختٮلاف داشتنه و دپیت-دپیت بینه.<ref name="Bulliet">{{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |first1=Richard W. |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela Kyle |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel R. |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven W. |last4=Hirsch |first5=Lyman L. |last5=Johnson |first6=David |last6=Northrup |year=2015 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |page=14 |edition=6th |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44563-2 |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}</ref> مالدارِ جامعه‌ئون و باغبانی جامعه‌ئون هم‌دوره رُش دَکتنه و حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش شٮنه که [[نیولیتیک انقلاب|کشاورزی إنقٮلاب]] باعث بیّه فناوری تغییر هاکنه و محصول دکاشتن و حیوون پرورش هدائن ره ممکن هاکرده.<ref name="Bulliet"/> باغبانون، زمین ره آدمیِ کار و ساده ابزارون جه، اتا یا چنتا فصل کشت کردنه. وقتی بنه خاک دیگه نازا بی‌یه، باغبانون تازه جنگل گیتنه و آباد و پاک کردنه و قدیمی قطعه ره رها کردنه و شینه تا دِباره شه طبیعی حالت ره بیره. أی چن سال دمبال‌ته تونستنه دِباره اصلی زمین سر وردگردن و دِباره همین کار ره هاکنن. یاد بیتنه که اینتی باغ و لِتکا ره چرخشی کار زونه. باغبانون تونستنه خله وقت اتا جا بموندن. اینتی وشون دائمی یا نیمه‌دائمی روستائون ره اول‌بار بساتنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} همونتی که مالدارونِ جامعه دله باتمی، مازاد غذا بموندستن باعث بی‌یه کار و وظیفه تخصصی بووشه و جامعه دپیته (پیچیده) بوه. باغبونی جامعه‌ئون دله تخصصی نقشون من‌جمله صنعتگرون، [[شمن|شامانون]] (دینی رهبرون) و بازرگانون بینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} نقشِ تخصصی بیّن، باغبونی جامعه‌ئون ره کومِک هکرده که متنوع مصنوعات و دست‌بساتیون بساجن. بعضی شواهد دره که وشون دوره هم طبقاتی إختٮلاف ایجاد بئی بی‌یه.<ref>{{Cite journal|url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists|first1=Michael|last1=Gurven|first2=Monique|last2=Borgerhoff Mulder|first3=Paul L.|last3=Hooper|first4=Hillard|last4=Kaplan|first5=Robert|last5=Quinlan|first6=Rebecca|last6=Sear|first7=Eric|last7=Schniter|first8=Christopher|last8=von Rueden|first9=Samuel|last9=Bowles|first10=Tom|last10=Hertz|first11=Adrian|last11=Bell|date=19 February 2010|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=1|pages=49–64|via=CrossRef|doi=10.1086/648587|s2cid=12364888|access-date=19 December 2023|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|url-status=live}}</ref> ====کشاورزی==== {{Main|کشاورزی جامعه}} [[File:Detail of Les tres riches heures - March.jpg|thumb|alt=Painting of farmers, with one plouging with two oxen |قرن ۱۵ میلادی نقاشی؛ [[گو]] جه بنه ره کِل کِردنه.]] کشاورزیِ جامعه‌ئون دله زراعت هاکردنِ [[فناوری]] پیشرفت هاکرده و وشون تونستنه دیگه گت-گت منطقه دله محصول دِکارن. لینسکی باغبونی و کشاورزی جامعه‌ئون میون فرق یلنه و وشونِ اصلی إختٮلاف ره [[ورزا]] جه کار بکشی‌ین دونده.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} هرگدر فناوری بتتر بوو، غذا ویشته مازاد موندِنه و این‌سه، کشاورزیِ جامعه خله باغبانی توم گت‌ته بیّه. این خِراکِ ویشته بیّن باعث بی‌یه که [[شهر]] (بازار) بساجن و تجارت مرکز بووشه. إقتٮصادی تجارت أی تخصصی‌سازی ره ویشته‌ته هاکرده؛ من‌جمله حاکمونِ طبقه و معلمون، صنعتگرون، بازرگانون و دینی شخصیتونِ کار ره بساته که مستقیماً غذا تولید هاکردت دله شرکت نکاردنه و فقط خدمات دانه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}} کشاورزی جامعه‌ئون دکّل شه إجتٮماعی طبقه‌ئونِ سختگیری و ثبات وسّه مشهور هستنه.<ref>{{cite encyclopedia |last=Langlois |first=Simon |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |year=2001 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/292447431 |chapter=Traditions: Social |encyclopedia= International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |edition=1st |volume=23 |publisher= Elsevier Science |page=15830 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/02028-3 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |access-date=7 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429035948/https://www.researchgate.net/publication/292447431_Traditions_Social |url-status=live }}</ref> بنه (زمین) ثروتِ اصلی منبع هسته؛ پس إجتٮماعی سلسله‌مراتب [[زمین مالکیت]] په بساته وونه؛ نا کار جه. [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقاتِ]] سیستم دله سه‌تا تضاد میّن وونه: حاکمونِ طبقه در برابر [[عوام|توده]]، شهری اقلیت در برابر مَله‌یِ اکثریت، و باسوادونِ اقلیت در برابر بی‌سوادِ اکثریت. این‌طرزی دِتا سٮوا خوردفرهنگ بساته وونه؛ شهرِ خواص در برابر دهاتی عوام. علایده بر این، کشاورزی جامعه‌ئون دله خله فرهنگی تفاوت وجود إموئه.{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}} زمین‌دارِ طبقه معمولاً حکومت، دین و نظامی نهادون ره شه میس دله گیتنه که شه مالکیت ره توجیه و إجرا هاکنن و روش‌هایی بساجن که شه کارِ نیرو ره راحت‌ته تأمین هاکنن؛ [[برده‌داری]]، [[رعیت‌داری]] و… معمولاً وشونِ تولید ره هِدار کرده. کشاورزی جامعه‌ئونِ حاکمون اکثراً شه امپراتوری ره [[عمومی خیر]] وسّه یا [[عمومی منفعت]] نوم جه إداره نکردنه، بلکه وه ره شه مِلکِ دسوری دینه.<ref>{{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Nolan |first2=Patrick |year=2010 |chapter=The Agricultural Economy |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=11th |pages=35–37 |publisher=Oxford University Press, Incorporated |isbn=978-0-19-994602-0}}</ref> [[هند کاست سیستم|کاست سیستم]]، که سابق آسیای جنوب دله دئی‌یه، کشاورزی جامعه‌ئون جه مرتبط هسته اتا سفت-سخت شیوه بی‌یه که مردم ره ات‌خله گروه و طبقه دله رَسِد کرده. دونالد براون گانه که أمروزی غرب دله، شخصی آزادی‌ئون سر تأکید خله وونه چون کشاورزی جامعه‌ئونِ سفت-سختِ طبقه‌بندی ره پیش از این بدیمی و این شیوه أمه واکنش بی‌یه.{{Sfn|Brown|1988|page=112}} ===صنعتی=== {{main article|صنعتی جامعه}} [[File:Union Pacific 844, Painted Rocks, NV, 2009 (crop).jpg|thumb|alt=An industrial train |صنعتی حمل‌ونقل، [[قطار]] دسوری، تونده إقتٮصاد ره وِلار هاده و جمعیت ره بالا وَرنه.]] صنعتی جامعه‌ئون، که قرن ۱۸ [[صنعتی انقلاب]] په، پٮدا بینه، [[امبس تولید|کالایِ أمبسِ تولید]] وسّه خارجه‌یِ منابع ره گیتنه و [[مشین|مُشین]] جه وه ره عمل یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} پیش از صنعتی جامعه‌ئون، کار ویشته کالِ موادِ استخراج (کشاورزی، ماهی بیتن، معدن و ...) سر تمرکز داشته، ولی صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشته کالِ ماده ره گیته و وه ره اتی محصول عمل یارده.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} أمروزه-روز، جوامعِ صنعتی‌بیّن إندا فرق کنده؛ بعضی کشورون ویشتر تازه انرژیِ منابع ([[فسیلی سوخت|زغال، نفت]] و [[هسته‌ای انرژی|هسته‌ای انرژی]] واری) ره کار زنّه و بعضی دیگه هنتا آدمی و حیوونِ پشتی إستانه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}} صنعتی‌بیّن، جمعیت ره رُش دینگو و شهرونِ گت بیّن جه مرتبط بی‌یه. تولید ویشته بیّه و حمل‌ونقل فاصله ره کم‌ته هاکرده و مرگ‌ومیر کمته بیّه و جمعیت رُش دکته.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=319}} [[کارخنه|کارخنه‌ئون]] دله کالا ره متمرکز تولید کنّه و کشاورزیِ کار نیاز کمتر بیّه و [[شهرنشینی]] ویشته بیّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=328}} صنعتی جامعه‌ئون اکثراً [[سرمایه‌داری]] شیوه جه هستنه و خله نابرابری و خله [[اجتماعی تحرک]] دارنّه، چون [[کاسب|کاسبون]] بازار ره پیش ورنّه که خله ثروت جمع کنّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} کارخنه‌ئون دله کار شرایط معمولاً محدود و سخت هسته.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009}} کارگرون، که اتاجور منافع دارنّه، توننه [[کارگری اتحادیه|کارگری اتحادیه‌ئون]] دله هئی بوون که شه منافع ره په هایرن.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|p=223}} کلاً، صنعتی جامعه‌ئون دله آدمون قدرت ویشتر بیه. فناوریِ پیشرفتون باعث هسته که صنعتی جامعه‌ئون دله جنگ دکتن خله ویشته تلفات داره. حکومتون [[اطلاعاتی فناوری|إطٮلاعاتی فناوریون]] ره کار زنّه که مردم سر ویشتر کنترل دارن. صنعتی جامعه‌ئون [[محیط زیست]] ره هم ویشته‌ته خراب کنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}} ===پساصنعتی=== {{main article|پساصنعتی جامعه}} پساصنعتی جامعه‌ئون اونانی هستنه که إطٮلاعات و خدمات وشون دله ویشترین إشتٮغال هسته؛ نا کالایِ تولید.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} پیشرفت‌هاکرد و صنعتی جامعه‌ئون دله تولید شه جا ره خدماتی بخشون ره دٮنه. خدماتی صنایع تونده آموزش، بهداشت و مالی واری بوئه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}} ====إطٮلاعاتی==== [[File:ONU Geneva mainroom.jpg|thumb|upright=1|alt=Many people gathered in a large meeting room |اطلاعاتی جامعه‌یِ جهونی اجلاس، ژنو]] {{Main article|اطلاعاتی جامعه}} إطٮلاعاتی جامعه اتا جامعه هسته که ونه درون خله إطٮلاعات ره کار زنه، [[محتوا بساتن]]، [[اطلاعات توزیع|تنک‌کَری]] (توزیع)، دستکاری و [[اطلاعات یک‌دیم هاکردن|یک‌دیم هاکردن]] (یکپارچه‌سازی) اینجه مهم فعالیت وونه.<ref>{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |year=1986 |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |publisher= Harvard University Press |isbn=0-674-16986-7 |lccn=85031743 |oclc=13064782 |pages=21–22}}</ref> أمروزی روز، جهونی جامعه ره إطٮلاعاتی جامعه دونستنِ طرفدارون گانّه که إطٮلاعاتی فناوریون إجتٮماعی سازمان‌دهی مهمِ شکلون سر تأثیر دارنّه؛ آموزش، إقتٮصاد، بهداشت، حکومت، [[جنگ]] و دموکراسی واری.<ref>{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A. |language=en |year=2003 |title=Histoire de la Société de l'information |trans-title=The Information Society: An Introduction |publisher= SAGE Publications |isbn=0-7619-4948-8 |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |pages=99–158}}</ref> اگه‌چه إطٮلاعاتی جامعه‌یِ مفهوم ۱۹۳۰ دهه جه باب بیّه، أمروز تقریباً همیشک إطٮلاعاتی فناوریونِ تأثیر، جامعه و فرهنگ سر میّن هسته. همین وسّه کامپٮیوترون و مخابرات اثرون ره سِره، کارخنه، مدرسه‌ئون، حکومت، خله سازمانون، و همین فضای مجازی دله‌یِ إجتٮماعی شبکه‌ئون دله ویمبی.<ref>{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sociologist) |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |year=2002 |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |title=Living with Cyberspace: Technology & Society in the 21st Century |publisher= Continuum International Publishing Group |isbn=0-8264-6035-6 |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |pages=21–33 |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |url-status=live }}</ref> ====دانشی==== [[File:Seoul-Cyworld control room.jpg|thumb|right|upright=0.9|alt=Three people working on computers in a control room |سئول سای‌وُرلدِ کنترلِ اتاق]] {{Main|دانشی جامعه}} قرن ۲۱ شروع بیه په، الکترونیکی إطٮلاعاتِ منابع جه دسترسی ویشته بیه و إطٮلاعاتی جامعه جه دانشی جامعه وری در شومبی. دانشی جامعه، اونجه هسته که دانشی که تونده انسانی وضعیت ره بتتر هاکنه، بساته وونه و وه ره تنک‌تِرو کنده که گردِ جامعه‌یِ اعضا ونجه دسترسی دارن.<ref>{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |journal=International Journal of Innovation Studies |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}</ref> دانشی جامعه إطٮلاعاتی جامعه جه اتنده فرق دارنه که إطٮلاعات ره اون دسته منابع وری ورنه که جامعه ره توننه مفید واقع بوون؛ نا اینتی که فقط [[کال دیتا]] (داده خام) بساجه و تنک هاکنه.<ref>{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |journal=Journal of Science Communication |publisher= International School for Advanced Studies |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |doi-access=free |issn=1824-2049 |oclc=56474936 }}</ref> ==ویژگی‌ئون== ===هنجار و نقش === [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجارون]] (Social norms) ات‌دسته رفتار هستنه که گروهون دله وه ره ات‌جور قبول هاکردنه.<ref name="lapinski & rimal">{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}</ref><ref>{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}</ref> إجتٮماعی هنجارون، که جامعه‌یِ اعضایِ رفتار ره کنترل کنّه، هم تونّه غیررسمی تفاهم بوئن و هم تونّه [[قانون]] و مقررات دله ثبت‌هاکرد بوئن.<ref>{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}</ref> إجتٮماعی هنجارون، بهرحال، آدمونِ رفتار وسّه قوی محرک هستنه.<ref>{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the "Failure" of Internationalism |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}</ref> [[اجتماعی نقشون|إجتٮماعی نقشون]] (Social roles) هنجارون، [[وظیفه|وظیفه‌ئون]] و رفتاری الگو هستنه که اتا فردِ إجتٮماعی جاجیگا جه مرتبط وونّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} کارکردگراییِ نظریه دله، افراد شه إجتٮماعی نقشون دله جا گیرنه و اینتی جامعه‌یِ ساختار ره ساجنّه.<ref name=":4" /> ولی نمادین واکنش نظریه دله، افراد نمادون کار زنّه تا نقش‌ها ره هدایت هاکنن و وشون میون ارتباط برقرار هاکنن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} [[اروینگ گافمن]] تئاتر استعاره ره کار زو که [[نمایشگری (جامعه‌شناسی)|نمایشگری دیدگاه]] ره بساجه که گته نقش‌ها فیلمنامه‌ئونی ساجنّه که إجتٮماعی کنش و واکنش سر حاکم بوئن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} ===جنسیت و خویشاوندی=== [[File:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |۲۰۱۹ میلادی، مصری خانواده خر پشت گاری دله نیشتنه. خانوادگی رابطه‌ئون، جامعه دله مهمِ إجتٮماعی سازماندهیِ اصول جه هسته.]] <!-- {{main|جنسیت|جنسیتی نقش|خویشاوندی}} --> آدمون ره نر و ما جنسیتی نقش میون رَسِد کنّه؛ همونتی که وشون ره [[عمل (اجتماعی نظریه)|عملکرد]]، [[لباس]]، [[اجتماعی رفتار|رفتار]]، حقوق، وظیفه، [[امتیاز (اجتماعی نابرابری)|امتیازات]]، [[اجتماعی جایگاه|جایگاه]] و [[قدرت (اجتماعی و سیاسی)|قدرت]] جه دسته-دسته کِردنه. بعضی گنّه جنسیتی نقشون طبیعت جه إنه و [[جنسی دوشکلی|جنسی تفاوتون]] جه ناشی وونه چون زنان کار این بی‌یه که وچه هاکنن و سره دله کار ره انجام هادن.<ref>{{cite encyclopedia |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |title=Small Group Interaction and Gender |chapter=Small-group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |year=2001 |volume=21 |edition=1st |publisher= Elsevier Science |pages=14185–14189 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490}}</ref> جنسیتی نقشون تاریخ دله فرق کاردنه و ویشته جنسیتی هنجارون ره به چالش خله جامعه‌ئون دله دِباره چالش کشینه.<ref>{{cite book |last1=Alters |first1=Sandra |last2=Schiff |first2=Wendy |year=2011 |title=Essential Concepts for Healthy Living |publisher= Jones & Bartlett Publishers |edition=Updated 5th |page=143 |isbn=978-0-7637-8975-6 |lccn=2009053267 |oclc=496282269}}</ref><ref>{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |journal=Oxford Review of Economic Policy |publisher=Oxford University Press |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}</ref> دشتِ انسانی جامعه‌ئون دله پییر-مار، وچون و دیگه نسلونِ روابط ([[نسبی خانواده|نسبی]])، و شی هاکرد په روابط ([[سببی خانواده|سببی]]) جه اجتماعی رابطه‌ئون انواع ره سازماندهی، شناسایی و طبقه‌بندی کانّه. خوردی (فرزندخواندگی) وسّه هم اتا حالت سوم رابطه ([[رضائی خانواده|رضائی]]) دره. این فرهنگی تعریف‌بئی رابطه‌ئون ره کسی-خِشی (خویشاوندی) گانّه. خله جامعه‌ئون دله، وه مهمِ إجتٮماعی سازماندهی اصول جه هسته و جایگاه و [[ارث]] برسی‌ین دله نقش دارنه.<ref>{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D. |year=2000 |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher= University of Pennsylvania Press |isbn=0-8122-3547-9 |lccn=00021501 |oclc=43434760 |pages=1–21}}</ref> دشتِ جامعه‌ئون [[محرم تابو]] ره شه قانون دله دارنّه که ونه جه بعضی کسی-خِشی‌ئون باعث وونه إزدواج محدود بوو؛ البته هر جامعه دله اینتایِ سامون فرق کنده و اتا جا ویندی مَثِل عامی‌دتر و عامی‌پسر ره محرم دونّه و هئی خنه نشونّه و اتا جا دیگه ویندی وشون إزدٮواج ره مقدس وینّه.<ref>{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |journal= Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi=10.1073/pnas.1917716117 |doi-access=free |bibcode=2020PNAS..117.2378I}}</ref> ===قومیت=== {{main|قومیت}} آدمونِ قومی دسته‌ئون اتا إجتٮماعی رج‌وَندی هسته که هم‌باز و مشترکِ ویژگیون جه إنه که وشونِ هویت وونه و این دسته‌یِ آدمون ره باقیِ دسته‌ئون جه سٮوا کنده. این هم‌بازی ویژگیون توننه سُنّت، [[جد]]، [[زوون]]، تاریخ، جامعه، فرهنگ، ملیت، دین یا وشون زندگیِ منطقه سر هم‌بازی بوئن.<ref name=":04">{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |year=2012 |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |pages=69–70 |isbn=978-0-19-989315-7 |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}</ref><ref>{{cite book |last1=Peoples |first1=James |last2=Bailey |first2=Garrick |year=2012 |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |publisher=Wadsworth, Cengage Learning |edition=9th |page=389 |isbn=978-1-111-34956-1 |lccn=2010936947 |oclc=698482450}}</ref> قومی دسته‌یِ تعریف سر خله گپ دره،<ref>{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polsci.9.062404.170715 |doi-access=free |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805}}</ref> و آدمون شه وابستگی ره این دسته‌ئون جه نسبتاً راحت تونّه تغییر هادن و حتا اگه وشونِ سود بائه، اتا قوی اتحاد جه بریم بئن.<ref>{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |website=Sapiens Anthropology Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date=11 January 2024}}</ref> قومیت [[نژاد (انسانی دسته‌بندی)|نژاد]] مفهوم جه فرق دارنه و فیزیکی ویژگیون سر نِستا؛ اگه‌چه هر دِ [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساتی]] هستنه.<ref>{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |title=Race and ethnicity: How are they different? |website= National Geographic |language=en |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date=7 January 2024}}</ref> اتا خاص جمعیت ره بخائی قومیت تعیین هاکنی، خله ونه دله حرف دره چون حتا وقتی دِ گروهِ إشتراک خله هم بوئه، أی هدی میون شاید خله فرق-فَسِل دارن و این قومی دسته‌ئونِ ترکیب، چن توم بگذره تغییر کنده.<ref>{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |journal= American Journal of Human Genetics |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |date=October 2005 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}</ref> قومی دسته‌بندیون [[اجتماعی هویت]] و [[همبستگی]] دله خله نقش دارنّه. قومی هویت نوزهمین و بیستمین قرن دله [[دولت-ملت]] ره سیاستی هاکردنه که ویشته کشورون دله اتا اصل بی‌یه.<ref>{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and Memories of the Nation |publisher= Oxford University Press |pages=4–7 |isbn=978-0-19-829534-1 |oclc=41641377}}</ref><ref>{{cite journal |last=Banton |first=Michael |author-link=Michael Banton |date=24 January 2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |journal= Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}</ref><ref>{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sociologist) |year=2006 |chapter=Ethnicity and Nationalism |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |publisher= SAGE Publications |publication-place=London |page=171 |isbn=1-4129-0101-4 |lccn=2005936296 |oclc=64555613}}</ref> ===حکومت و سیاست=== {{اصلی|حکومت|سیاست}} [[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |نیویورک شهر دله [[متحد ملل سازمان]] مقر دره که دنیایِ گت‌ترین سیاسی سازمان اونجه هسته.]] حکومتون إنّه قانون و [[سیاست]] ره ساجنّه که وشونِ دست‌بنِ مردم سر تأثیر دارنه. آدمونِ تاریخ دله [[حکومت شکلون فهرست|خله شکل حکومتون]] دئی‌یه که قدرتِ تنک هاکردن شیوه و مردمِ سر کنترل داشتنِ سطح و شیوه وشون دله فرق کرده.<ref>{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |editor-last1=Sekiguchi |editor-last2=Masashi |date=2010 |orig-date=2009 |chapter=Forms and Models of Government |title=Government and Politics |volume=1 |publisher=Eolss Publishers |publication-place=United Kingdom |pages=30–48 |isbn=978-1-84826-969-9 |oclc=938309332}}</ref> تاریخِ اوایل، سیاسی قدرت تنک بیّن ویشته [[شیرین ئو|شیرین ئو]]، [[ولار هایته خاک]] و مناطقِ [[معتدل هوا]]یِ دسترسی جه تعیین بی‌یه.<ref>{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |year=2018 |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |pages=24–25|publisher=Penguin Books, Limited |isbn=978-0-241-35204-5 |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}</ref> کشاورزی جمعیتون گت‌ته و أمبس‌ته بئینه و إجتٮماعون دله جمع بینه؛ چندین دسته میون ارتباط بوجود بمو و ویشته بیّه و اینتی حکومتون توسعه پٮدا هاکردنه.<ref>{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher= University of California Press |page=284 |isbn=978-0-520-24476-4 |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |url-access=registration}}</ref> اینتی که ''[[اکونومیست]]'' ۲۰۲۲ آمار جه گنه، ملی حکومتون ۴۳٪ [[دموکراسی]]، ۳۵٪ [[استبداد]] و ۲۲٪ ترکیبی هستنه.<ref>{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |website= Economist Intelligence Unit |page=3 |url-status=live |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |access-date=11 January 2024}}</ref> خله کشورون [[بین‌الملل سیاسی سازمانون|بین‌الملل سیاسی سازمانون]] و اتحادون ره بساتنه که گت‌ترین وشون ۱۹۳ عضو دارنه و [[متحد ملل سازمان]] هسته.<ref>{{cite web |editor-last1=Evers |editor-first1=Jeanne |date=19 October 2023 |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |title=International Organization |website= National Geographic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211044654/https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |archive-date=11 December 2023 |access-date=11 January 2024}}</ref><ref>{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |year=2022 |chapter=The United Nations in World Politics |pages=1–20 |title=The United Nations in the 21st Century |edition=6th |publisher= Routledge |doi=10.4324/9781003038269-1 |isbn=978-1-003-03826-9 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}</ref> ===تجارت و إقتٮصاد=== {{Main|تجارت|اقتصاد}} [[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |[[ابریشم راه|أباشم راه]] (سَوز) و دیگه راهون (قرمز) دله دیر شَر جه ادویه ره تجارت کردنه. این نقشه، حدوداً میلادی اول قرن شٮنه.]] تجارت و کالا و خدماتِ شه‌بخاستی جابه‌جا بیّن، خله توم هسته که آدمونِ جامعه‌یِ اتا مهم ویژگی بی‌یه و فرقی هسته که آدمی ره دیگه جانورون جه سٮوا کنده.<ref name="JEBO">{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |journal= Journal of Economic Behavior & Organization |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}</ref> تجارت حتا اتا عملکرد دسوری جه تشبیه وونه که ''[[هومو ساپینز]]'' ره دیگه انسان‌مونائون جه مزیت هادا؛ شواهد سٮراق دنه که اولین ''هومو ساپینز'' دیر-شَر تجارت راهون ره دونسته و کالا و ایده ره جابه‌جا کرده و این فرهنگی إنفجار ره راست هاکرده و وقتی شکار کم بی‌یه، إضافی خِراکِ منابع ره ورده-یارده. ظارا، این تجارتِ شبکه‌ئون [[نئاندرتال|نئاندرتالون]] وسّه که إسا منقرض بینه، وجود نداشته.<ref name="JEBO"/><ref>{{cite web |last=Gibbons |first=John |date=11 August 2015 |url=https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |title=Why did Neanderthals go extinct? |website= Smithsonian |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021755/https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024 }}</ref> اولین تجارت ابزارِ بساتنِ مواد وسّه بی‌یه، [[اوبسیدین]] واری، که کوتاه فاصله‌ئون جه تبادل بیّه.<ref>{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |title=Premodern Travel in World History |publisher= Routledge |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}</ref> برعکس، قدیم و قرون وسطایی دوره دله، مهمِ دیرِ شَر راهون جه بعضی غذا و لوکس کالا حمل بی‌یه، [[ادویه تجارت]] واری.<ref>{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |website=[[بی‌بی‌سی|BBC]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |access-date=13 January 2024}}</ref> اولیه آدمونِ [[إقتٮصاد|إقتٮصاد]] ویشته [[هدیه إقتٮصاد|هدیه هدائن]] جه، نا [[معاوضه]] سیستم جه، پایه بَیته.<ref>{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date=13 January 2024}}</ref> اولین پولی که بساتنه درواقع [[کالایی پول|کالا]] جه تشکیل بی‌یه؛ قدیمی‌ترین شکل شاید [[گو]] بی‌یه و ویشترین کاربرد هم [[گوش‌ماهی]] بی‌یه.<ref>{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money |journal= American Journal of Economics and Sociology |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}</ref><ref>{{cite journal |last=Yang |first=Bin |date=March 2011 |title=The Rise and Fall of Cowrie Shells: The Asian Story |journal= Journal of World History |publisher= University of Hawai'i Press |volume=22 |issue=1 |pages=1–25 |issn=1045-6007 |eissn=1527-8050 |jstor=23011676 |lccn=90640778 |oclc=20155374}}</ref> اون‌گدر جه پول بمو، حکومتی [[سکه|سکه‌ئون]]، [[کاغذی پول|اسکناس]] و [[الکترونیکی پول]] واری رُش دکته.<ref>{{cite book |last=Chown |first=John F. |author-link=John Chown |year=1994 |title=A History of Money: From AD 800 |publisher= Routledge |isbn=0-415-10279-0 |lccn=93031293 |oclc=28708022}}</ref><ref>{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |url-status=live }}</ref> انسانی إقتٮصاد مطالعه اتا [[اجتماعی علم]] هسته که هارشنه جامعه‌ئون چتی کمیاب منابع ره فرق‌داشتن آدمون میون تقسیم کانّه.<ref>{{cite web |date=July 2000 |url=https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |title=Why do we need economists and the study of economics? |website= Federal Reserve Bank of San Francisco |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023941/https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024}}</ref> آدمون میون ثروت رَسِد بیّه و این‌دله خله [[إقتٮصادی نابرابری|نابرابریون]] دره؛ ۲۰۱۸ میلادی سال، چین، اروپا و آمریکای متحده ایالات دله، یک‌دهم غنی‌ترین آدمون سرجمعِ هفت‌دهم دارایی جه ویشته‌ته دارنّه.<ref>{{cite journal |last=Zucman |first=Gabriel |author-link=Gabriel Zucman |year=2019 |title=Global Wealth Inequality |journal=Annual Review of Economics |volume=11 |pages=124–128 |doi=10.1146/annurev-economics-080218-025852 |eissn=1941-1391 |lccn=2008214322 |oclc=190859329}}</ref> ===دعوا-درگیری=== {{وابسته|جنگ|خشونت}} [[File:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ناپلئون]] ۱۸۱۲ سال دله، روسیه جه شکست بخرده و عقب‌نشینی هدا. (نقاشی ره [[آدولف نورتن]] ۱۸۵۱ بکشی‌یه)]] آدمون آمادگی که حىساب‌هکرد تعارض (یعنی جنگ) جه شه دیگه هم‌نوع ره دسته-دسته بکوشن، خله توم موضوعی بی‌یه که ونه سر صؤحبت بی‌یه. اتا عقیدهٔ مکتب گنه جنگ رقیبون ره حذف هکردن وسّه تکامل پىدا هکرده و خشونت ذاتاً آدمونِ ویژگی هسته. آدمون تونّه دیگه آدمون ره خشونت هاکنن تا دیگه آدم‌مونائونِ رقابت دله ویشته شانس دارن که [[طبیعی انتخاب|طبیعی إنتىخاب]] بوون. (اگه‌چه برسی آدمونِ بکوشتنِ آمار و چلیک‌وچه بکوشتن نسبتاً کم هسته).<ref>{{cite web |last=Yong |first=Ed |date=28 September 2016 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021 |access-date=12 January 2024}}</ref> اتی دیگه عقیده هم دره که گانه که جنگ نسبتاً اتا نو پدیده هسته و إجتىماعی شرایط تغییر جه بوجود بموئه.<ref name="Ferguson">{{cite web |last=Ferguson |first=R. Brian |date=1 September 2018 |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |title=War Is Not Part of Human Nature |website=Scientific American |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021 |access-date=12 January 2024}}</ref> اگه‌چه هنتا خله ونه شواهد میّن نی‌یه، ولی إتند-چی که شواهد جا ویمبی، جنگ‌مونا رفتارون فقط حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش جه رایج بیّه، و خله مناطق دله حتی کم‌ته سابقه دارنه.<ref name="Ferguson"/> فیلوژنتیک تحلیل پیش‌بینی کنه که انسان بمردن فقط ۲٪ قتل جه بی‌یه، که تقریباً گروهی جامعه‌ئون دله قتل نرخ جه مطابقت دارنه.<ref name="Gomez">{{cite journal |last1=Gómez |first1=José María |last2=Verdú |first2=Miguel |last3=González-Megías |first3=Adela |last4=Méndez |first4=Marcos |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}</ref> ولی خشونت نرخ إجتىماعی هنجارون جه خله فرق دارنه،<ref name="Gomez" /><ref name="Pagel">{{cite journal |last=Pagel |first=Mark |date=October 2016 |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680700 |s2cid=4459560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022 |access-date=12 January 2024}}</ref> و [[قانونی سیستم|قانونی سیستمون]] دله که فرهنگی دارنه و وشون ره تمدن سَر وونه، قتلِ نرخ حدوداً ۰٫۰۱٪ هسته.<ref name="Pagel"/> ==په‌نویس== {{بن‌بنویشت|2|چپ‌چین= بله}} ==منابع== {{چپ‌چین}} {{آغاز منابع|30em}} * {{cite book |last=Brown |first=Donald E. |year=1988 |title=Hierarchy, History, and Human Nature: The Social Origins of Historical Consciousness |publisher= University of Arizona Press |isbn=0-8165-1060-1 |lccn=88015287 |oclc=17954611}} * {{cite book |last1=Conerly | first1=Tanja |last2=Holmes |first2=Kathleen |last3=Tamang |first3=Asha Lal |year=2021 |title=Introduction to Sociology |isbn=978-1-711493-98-5 |oclc=1269073174 |edition=3rd |publisher= OpenStax |publication-place=Houston, TX |url=https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=9 January 2024}} * {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1974 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=2nd |location=New York |publisher=McGraw-Hill, Inc |isbn=978-0-07-037172-9 |lccn=73008956 |oclc=650644 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/humansocietiesin00lens}} * {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1987 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=5th |publisher= McGraw-Hill Book Company |isbn=0-07-037181-4 |lccn=86010586 |oclc=13703170}} * {{Cite book |last1=Nolan |first1=Patrick |last2=Lenski |first2=Gerhard Emmanuel |author2-link=Gerhard Lenski |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |date=2009 |publisher= Paradigm Publishers |isbn=978-1-59451-578-1 |lccn=2008026843 |oclc=226355644 |edition=Rev. and Updated 11th |location=Boulder}} {{پایان منابع}} {{پایان چپ‌چین}} ==ویشته بخوندستن== {{چپ‌چین}} {{آغاز منابع|30em}} * {{cite encyclopedia |last1=Bicchieri |first1=Cristina |author1-link=Cristina Bicchieri |last2=Muldoon |first2=Ryan |last3=Sontuoso |first3=Alessandro |editor-last1=Zalta |editor-first1=Edward N. |date=24 September 2018 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |title=Social Norms |encyclopedia= Stanford Encyclopedia of Philosophy |edition=Winter 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526 |access-date=12 January 2024 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042537/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Boyd |first1=Robert |last2=Richerson |first2=Peter J. |title=Culture and the evolution of human cooperation |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3281–3288 |doi=10.1098/rstb.2009.0134 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805434 |pmc=2781880}} * {{cite book |editor-last=Calhoun |editor-first=Craig |editor-link=Craig Calhoun |year=2002 |title=Dictionary of the Social Sciences |publisher= Oxford University Press |publication-place=New York, NY |isbn=0-19-512371-9 |lccn=00068151 |oclc=45505995}} * {{cite journal |last1=Clutton-Brock |first1=T. |last2=West |first2=S. |last3=Ratnieks |first3=F. |last4=Foley |first4=R. |title=The evolution of society |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3127–3133 |doi=10.1098/rstb.2009.0207 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805421 |pmc=2781882}} * {{cite journal |last=Griffen |first=Leonid |year=2021 |url=http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |title=The Society as a Superorganism |journal=The Scientific Heritage |volume=5 |number=67 |pages=51–60 |issn=9215-0365 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921164951/http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |archive-date=21 September 2021 |access-date=12 January 2024}} * {{cite book |last=Jenkins |first=Richard |author-link=Richard Jenkins (sociologist) |year=2002 |title=Foundations of Sociology: Towards a Better Understanding of the Human World |location=London, UK |publisher=Palgrave MacMillan |isbn=978-0-333-96050-9 |lccn=2002071539 |oclc=49859950}} * {{cite book |last=Lenski |first=Gerhard |author-link=Gerhard Lenski |year=1966 |chapter=Agrarian Societies [Parts I & II] |title=Power and Privilege: A Theory of Social Stratification |publisher= McGraw-Hill Book Company |pages=189–296 |isbn=0-07-037165-2 |lccn=65028594 |oclc=262063}} * {{cite book |last=Postone |first=Moishe |author-link=Moishe Postone |year=1993 |title=Time, Labour, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory |location=United Kingdom |publisher= Cambridge University Press |isbn=978-0-521-56540-0 |lccn=92035758 |oclc=26853972}} * {{cite book |last=Rummel |first=Ruldolph Joseph |author-link=Rudolph Rummel |year=1976 |chapter=The State, Political System and Society |title=Understanding Conflict and War, Vol. 2: The Conflict Helix |publisher= SAGE Publications |isbn=978-0-470-15123-5 |lccn=74078565 |oclc=59238703 |chapter-url=http://www.hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321060614/https://hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |archive-date=21 March 2022 |access-date=12 January 2024}} * {{cite book |last=Williams |first=Raymond |author-link=Raymond Williams |year=1976 |title=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |publisher=Fontana/[[Croom Helm]] |publication-place=London, UK |isbn=0-85664-289-4 |lccn=76377757 |oclc=2176518}} {{پایان منابع}} {{پایان چپ‌چین}} ==بریم بگردستن== {{Portal|جامعه}} {{چپ‌چین}} * [http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JMarA...4...21D, Dolwick, JS. 2009. The 'Social' and Beyond: Introducing Actor Network Theory], article examining different meanings of the concept 'social'. {{پایان}} {{Authority control}} <!-- {{Subject bar | commons = y | d = y | n = y | q = y | s = y | wikt = y }} --> [[رج:آدمون]] [[رج:جامعه]] [[رج:انسانی علوم]] 1d2d3d8z4ngzksxe1e1461x3og8vkgp 390323 390320 2026-07-16T08:21:26Z محک 1023 /* دعوا-درگیری */ 390323 wikitext text/x-wiki {{هوجی بنویشته}} {{multiple image | perrow = 2 / 1 | total_width = 350 | image1 = Lao Mangkong family eats together (square).JPG | alt1 = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه | image2 = Crowd in nagpur (square).jpg | alt2 = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره. | image3 = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg | alt3 = سربازون که راه مجنّه | footer =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله. }} '''جامعه''' اتا دسته [[آدم|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه|إجتٮماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی. انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن. جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه. == ریشه‌شناسی و کاربرد == «جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».<ref>{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website= Cambridge Advanced Learner's Dictionary |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}</ref> «جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه. این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.<ref name=":0">{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website= Merriam-Webster Dictionary |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}</ref> اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.<ref name=":0" /> «إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.<ref>{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}</ref> == موضوعات== === زیست‌شناسی دله === <!-- {{Further|اجتماعی بی‌ین}} --> [[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|alt=ملیجه عکس که شاه کشنّه و اتا خراک ره ورنه.|ملیجه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|إجتٮماعی اخلاق‌شناسی]]: ملیجه‌ئون [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] موجود هستنه. إجتٮماعی دسته‌ی عضوون نتیجه‌ای گیرنه که تک‌تینار ممکن نوونه.]] [[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین هم‌تبار، [[بونوبو]] و [[شامپانزه]]، واری خله إجتٮماعی حیوون هستنه. این زیست‌شناسی زمینه نشون دنه که إجتٮماعی بی‌ین، که جامعه بساتن وسّه لازم هسته، آدم طبیعت و ریشه دله دئی‌یه.<ref name=":5">{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=26–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}</ref> آدمونِ جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شامپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرِ پی‌یری نقش،<ref>{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}</ref><ref>{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal= New Left Review |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}</ref> گپ بزوئن وسّه زوون جه کار زنه،<ref name=":5" /> کار ره رسد هکردن،<ref name=":6" /> و «کلی» بساتن گرایش (چند نسلی اردوگاهون، شهر یا شهرستانون).<ref name=":6">{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine= Smithsonian Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}</ref> بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله بئو-شناس ای.او. ویلسون، آدمون ره [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] دسته‌بندی کنّه و آدمون ره ملیجه‌ئون واری، [[حیوان اخلاق‌شناسی|جانوری اخلاق‌شناسیِ]] طیف دله بالاترین إجتٮماعی بی‌ین سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه موافق نینه.<ref name=":6" /> إجتٮماعی دسته دله زندگی هاکردن آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تکامل بیته - چون فیزیکی محیطون دله، زنده بمونستن سخت بی‌یه.<ref>{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}</ref> === جامعه‌شناسی دله === <!-- {{Further|جامعه‌شناسی}} --> غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه‌ی بفهمستن وسّه سه‌تا مسلط شابلون دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که وه ره ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین واکنش]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}} [[کارل مارکس]] دیدگاه جه،<ref name=morrison>Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''</ref> آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف په، إجتٮماعی موجود هستنه که، «رَمه‌ای موجود» بی‌ین جه بالاتر، فقط إجتٮماعی همکاری و کایری جه توننه زنده بموندن و شه نیازون ره حل هاکنن. همین وسّه وشون إجتٮماعی ویژگیون خله ویشته اتا عینی واقعیت هسته که تولد په وشون سر دره و [[اجتماعی بی‌ین]] فرآیند جه تأیید وونه؛ و اونتی که مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «مستقل از اراده‌شون» [[تولید روابط]] دله بوردنه. برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]<ref name=morrison/> انسانِ عمل (یا کنش) ره «إجتٮماعی» تعریف کنده و گنه افراد شه ذهنی معنائون وسه، «دیگرون رفتار ره حساب یارنه و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گری کننه». ==== کارکردگرایی ==== <!-- {{Further|ساختاری کارکردگرایی}} --> کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد هدی-هدیِ بدنِ اعضای دسوری کار کانّه که [[پدیداری]] رفتار ره ساجنه که بعضی گدر وه ره [[جمعی آگاهی]] هم گننه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} قرن ۱۹ میلادی، جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امیل دورکیم]]، باور داشتنه که جامعه اتا سٮوا «سطح» واقعیت جه ساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه فرق دارنه. [[اجتماعی پدیده|إجتٮماعی پدیده‌ئونِ]] توضیح وسّه ونه این سطح ره بساتن و افراد فقط اسقاط اینان دله‌یِ نقش ره دارنّه.<ref name=":4">{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |publisher= Pearson Prentice Hall |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}</ref> ==== تعارض نظریه ==== تعارض نظریه‌پردازون دیدگاه سرکینگ هسته و گانّه که جامعه دله افراد و إجتٮماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقات|إجتٮماعی طبقه‌ئون]] نا توافق جه، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه واکنش دنّه. کارل مارکس تعارضِ اتا مشهور نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصویر هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره شه درون دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعیین کنده و تاریخ دله ره هارشی، إجتٮماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزار]]، [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض پیش یارده.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}} ==== نمادین واکنش==== نمادین واکنش اتا [[خورد جامعه‌شناسی]] نظریه هسته که افراد ره إشنه و این که وشونِ رابطه جامعه جه چتی هسته.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین واکنشِ محققین گانّه که آدمون چتی شه مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معنائون ره بساجن،<ref>{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}</ref> و این چارچوب ره کار زنّه که هارشن دیگرون چتی-چتی واکنش سٮراق دنّه که نمادین دنیائون ره ساجنه و أی این دنیائون افراد رفتار ره چتی شکل دنّه.<ref name=":12">{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}</ref> بیستمین قرنِ دومین نیمه، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساته]] بشناسینه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این‌طرزی، جامعه‌شناس [[پیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتیک» دسوری توصیف کنده: جامعه آدمون جه بساته وونه ولی این بساته أی آدمون ره ساجنه یا شکل دِنه.<ref>{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |publisher=Doubleday & Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=3 |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}</ref> ==== غیرغربی دیدگاهون ==== [[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جوامعِ نظریه‌پرداز]] بعضی منتقدون گتنه که کارکردگرایی، تعارضِ نظریه و نمادینِ واکنش دله جامعه‌شناسی خله [[اروپامحوری]] داشته و اینان توضیحات بقیه جاهونِ بدرد نخرنه.<ref name=":1">{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> مالزیایی جامعه‌شناس، [[سید فرید الاطاس]]، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنیته]] بموئن جه علاقه دارنّه و همین وسّه وشونِ تحلیل فقط غیرغربی فرهنگون دامنه جه محدود هسته.<ref name=":1" /> غیرغربی متفکرونی که جامعه بفهمستن وسّه سیستماتیک روش داشتنه ره [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) واری معرفی کنده.<ref name=":1" /> ابن خلدون، قرن ۱۴ میلادی زندگی کرده و اتا [[عربون|عرب]] بی‌یه. وه جامعه ره، باقی جهون واری، «معنادار شکل» تصور کرده و ونه تصادفی بی‌ین ره ظاهری دونده و گنه ونه دلیلون ره ونه پٮدا هاکردن. خلدون إجتٮماعی ساختارون ره دِتا بنیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌کر و ات‌جانشین. کوچ‌کَرون زندگی خله إجتٮماعی انسجام (''عصبیه'') داشته که خلدون گته کسی-خِشی، هم‌بازِ رسوم و مشترکِ دفاع نیاز جه بساته بیّه. خلدون دیدگاه جه، ات‌جانشین‌های زندگی [[سکولاریسم|سکولاریزاسیون]]، إجتٮماعی انسجامِ کمترِ بیّن و زرق-برقِ ویشتر جه میّن بی‌یه.<ref>{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher= Dover Publications |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}</ref> ریزال، اسپانیایِ استعمارِ اواخر فیلیپینی دله دیّه و ملی‌گرا بی‌یه؛ وه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده، گته تنبلی که اسپانیاییون وشون استعماری اشغال ره توجیه هاکردن وسّه بهانه یاردنه، شه استعمار په بوجود بی‌یمو. ریزال پیش‌استعماری دوره - که فیلیپینی شه تجارتِ راهون ره داشته و اقتصادی فعالیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه إندا-ور-إندا هاکرده و گته استثمار، اقتصادِ بی‌نظمی و کشاورزیِ کساد بیّن استعمارکَرونِ کار وسّه بی‌یه.<ref>{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |publisher= Palgrave Macmillan |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}</ref> == انواع == ===پیش از صنعتی=== {{Main article|پیش از صنعتی جامعه}} پیش از صنعتی جامعه بئه، خِراکِ تولید - که آدمون و حیوونِ [[دستی کار|یدی کار]] جه انجام بی‌یه - مهمترین اقتصادی فعالیت بی‌یه. این جامعه‌ئون ره بنشنه وشونِ تکنولوژیِ سطح و غذا تولید هاکردنِ روش جه تقسیم‌بندی هاکردن. این تقسیمات شکارچی-جمع‌کری، چپّونی، باغبونی و کشاورزی هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}} ====شکارچی‌کری و جمع‌کری ==== {{Main article|شکارچی-جمع‌کر}} [[File:BushmenSan.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[بوتسوانا]] دله [[سان مردم|سان قبیله]] دست جه [[تش]] کنّه.]] شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله غذایِ تولیدِ اصلی شیوه این بی‌یه که هر-روزِنه وحشی گیاهون ره جمع هاکنن یا وحشی حیوانات شکار جه شه إشکم ره سِر هاکنن. شکارچی-جمع‌کرون دائماً خِراکِ دمبال کتنه و کوچ دئینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} همین‌سّه، وشون دائمی [[روستا]] نساتنه و [[دست‌ساخته (باستان‌شناسی)|مصنوعات]] خله متنوعی وشونِ دوره جه پٮدا بیّه. کوچِ نیاز این جامعه‌ئون اندازه ره هم محدود باقی یشته و وشون معمولاً فقط [[گروهی جامعه|گروه]] و [[قبیله]] دسوری، خله پچوک دسته‌ئون دله دئینه،{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} معمولاً هر دسته ۵۰ نفر جه کمته بینه.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Lee |first1=Richard B. |last2=Daly |first2=Richard H. |year=1999 |chapter=Introduction: Foragers & Others |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher= Cambridge University Press |page=3 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919}}</ref>{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} گروهون و قبیله‌ئون نسبتاً [[برابری‌طلب اجتماع|برابری‌طلب]] هستنه و تصمیم ره [[اجماع تصمیم‌گیری|اجماع]] جه گیتنه. گروهی جامعه‌ئون دله رسمی و سیاسی مقوم که واقعی قدرت داشت بوئه دنی‌بی‌یه - فقط [[قبیله رئیس]] اتا تأثیرگذار آدم هسته و [[رهبری]]ِ شخصی ویژگیون جه، شه گروهِ سر چاره ره کنده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}} خانواده اصلی [[اجتماعی دسته|واحد]] هسته که إجتٮماع ره تشکیل دنه و ویشتر اعضا یا همین دسته دله دنیا بمونه و گت بَینه، یا زن-شی بَینه که دسته دله عضو هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}} مردم‌شناس، [[مارشال سالینز]]، شکارچی-جمع‌کرون ره «[[اصیل غنی جامعه]]» توصیف هاکرده چون خله اوقات فراغت داشتنه: سالینز تخمین بزو که شکارچی-جمع‌کرونِ جامعه‌ئون دله گت‌گت آدم هر روزی سه تا پنج ساعت کار کردنه.<ref name="sahlins">{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven |title=Man the Hunter |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |location=Chicago, Illinois |pages=85–89 |lccn=67017603 |oclc=490234}}</ref><ref>{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |year=1972 |chapter=The Original Affluent Society |title=Stone Age Economics |publisher=Aldine-Atherton, Inc. |publication-place=Chicago, Illinois |page=34 |isbn=0-202-01098-8 |lccn=75169506 |oclc=363958 |chapter-url=http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001191830/http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |archive-date=1 October 2019 |access-date=9 January 2024 |quote=Reports on hunters and gatherers of the ethnological present—specifically on those in marginal environments—suggest a mean of three to five hours per adult worker per day in food production.}}</ref> این دیدگاه ره دیگه پژوهشگرون چالش بکشینه و گتنه شکارچی-جمع‌کر جوامع دله خله مرگ‌ومیر و دائمی جنگ زیاد بی‌یه.<ref>{{cite journal |last1=Hill |first1=Kim |last2=Hurtado |first2=A. M. |last3=Walker |first3=R. S. |title=High adult mortality among Hiwi hunter-gatherers: Implications for human evolution |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=4 |pages=443–454 |date=April 2007 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.11.003 |pmid=17289113 |bibcode=2007JHumE..52..443H |eissn=1095-8606 |issn=0047-2484 |lccn=72623558 |oclc=925940973}}</ref><ref>{{cite book |last=Keeley |first=Lawrence H. |author-link=Lawrence H. Keeley |year=1996 |chapter=Crying Havoc: The Question of Causes |pages=113–126 |title=War Before Civilization |publisher= Oxford University Press |isbn=0-19-509112-4 |lccn=94008998 |oclc=30158105}}</ref><ref>{{cite journal |last=Kaplan |first=David |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |journal=Journal of Anthropological Research |volume=56 |number=3 |pages=287–484 |date=Autumn 2000 |publisher= University of Chicago Press |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |s2cid=140333399 |eissn=2153-3806 |issn=0091-7710 |lccn=2006237061 |oclc=60616192}}</ref> سالینزِ دیدگاهِ طرفدارون گانّه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله آدمون خله رفاه بی‌یه و وشونِ دوره تکنولوژیِ پیشرفت و [[پیشرفت|آدمونِ ترقی]]ِ رابطه میون چالش بوجود یارده.<ref>{{cite encyclopedia |last=Gowdy |first=John |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Daly |editor-first2=Richard H. |year=2005 |title=Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market |encyclopedia=Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher= Cambridge University Press |pages=391–398 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |url=http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224174603/http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |archive-date=24 February 2021 |access-date=9 January 2024}}</ref><ref>{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |issue=2 |journal=Radical Anthropology |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date=9 January 2024}}</ref> ====چپّونی و مال‌داری ==== {{Main article|مالدار جامعه}} [[File:Maasai-Adumu.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ماسایی مردم|ماسایی]] دله اتا بم‌پری و سٮما رسوم دره که ونه نوم «آدومو» هسته.]] [[مال‌داری]] و چپّونی جامعه دله اعضا شه غذا و خِراکِ نیاز وسّه اهلی حیوانات سر حٮساب کردنه. چپّون‌ها معمولاً کوچ‌نشین بینه و شه رَنه ره این مرتع - اون مرتع وَردنه و أی یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} مالدارِ جامعه‌ئونِ إجتٮماعِ قایده، شکارچی-جمع‌کرون جه مشابه هسته (حدود ۵۰ نفر)، ولی شکارچی-جمع‌کرون جه اتا فرق کردنه و مالدارِ جامعه‌ئون معمولاً چنتا إجتٮماع جه تشکیل بینه - اتا معمولی مالدارِ جامعه دله هزارون نفر دئینه. چون چپّونی دسته‌ئون مرتع‌هایی زندگی کانّه که کوچ راحت هسته و این مسئله وشون وسه سیاسی یکپارچگی ره ممکن کرده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} مالدارِ جامعه‌ئون دله معمولاً غذا مازاد موندِسته و [[تقسیم وظایف|تخصصی کار]] بساتنه{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} و إختٮلاف و نابرابری جامعه دله بوجود بمو.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} ====باغبونی==== <!-- {{Further|باغبانی|معیشتی الگو}} --> وشون‌ها، جنگل یا ویشه دله اتا قسمت ره آباد کِردنه و میوه و سبزیجات کاشتنه. باغبانی جامعه دله وشونِ اصلی خِراک همینان بی‌یه. این جامعه‌ئون هم مالدارِ جامعه‌ئون واری، سطحی إختٮلاف داشتنه و دپیت-دپیت بینه.<ref name="Bulliet">{{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |first1=Richard W. |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela Kyle |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel R. |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven W. |last4=Hirsch |first5=Lyman L. |last5=Johnson |first6=David |last6=Northrup |year=2015 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |page=14 |edition=6th |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44563-2 |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}</ref> مالدارِ جامعه‌ئون و باغبانی جامعه‌ئون هم‌دوره رُش دَکتنه و حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش شٮنه که [[نیولیتیک انقلاب|کشاورزی إنقٮلاب]] باعث بیّه فناوری تغییر هاکنه و محصول دکاشتن و حیوون پرورش هدائن ره ممکن هاکرده.<ref name="Bulliet"/> باغبانون، زمین ره آدمیِ کار و ساده ابزارون جه، اتا یا چنتا فصل کشت کردنه. وقتی بنه خاک دیگه نازا بی‌یه، باغبانون تازه جنگل گیتنه و آباد و پاک کردنه و قدیمی قطعه ره رها کردنه و شینه تا دِباره شه طبیعی حالت ره بیره. أی چن سال دمبال‌ته تونستنه دِباره اصلی زمین سر وردگردن و دِباره همین کار ره هاکنن. یاد بیتنه که اینتی باغ و لِتکا ره چرخشی کار زونه. باغبانون تونستنه خله وقت اتا جا بموندن. اینتی وشون دائمی یا نیمه‌دائمی روستائون ره اول‌بار بساتنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} همونتی که مالدارونِ جامعه دله باتمی، مازاد غذا بموندستن باعث بی‌یه کار و وظیفه تخصصی بووشه و جامعه دپیته (پیچیده) بوه. باغبونی جامعه‌ئون دله تخصصی نقشون من‌جمله صنعتگرون، [[شمن|شامانون]] (دینی رهبرون) و بازرگانون بینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} نقشِ تخصصی بیّن، باغبونی جامعه‌ئون ره کومِک هکرده که متنوع مصنوعات و دست‌بساتیون بساجن. بعضی شواهد دره که وشون دوره هم طبقاتی إختٮلاف ایجاد بئی بی‌یه.<ref>{{Cite journal|url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists|first1=Michael|last1=Gurven|first2=Monique|last2=Borgerhoff Mulder|first3=Paul L.|last3=Hooper|first4=Hillard|last4=Kaplan|first5=Robert|last5=Quinlan|first6=Rebecca|last6=Sear|first7=Eric|last7=Schniter|first8=Christopher|last8=von Rueden|first9=Samuel|last9=Bowles|first10=Tom|last10=Hertz|first11=Adrian|last11=Bell|date=19 February 2010|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=1|pages=49–64|via=CrossRef|doi=10.1086/648587|s2cid=12364888|access-date=19 December 2023|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|url-status=live}}</ref> ====کشاورزی==== {{Main|کشاورزی جامعه}} [[File:Detail of Les tres riches heures - March.jpg|thumb|alt=Painting of farmers, with one plouging with two oxen |قرن ۱۵ میلادی نقاشی؛ [[گو]] جه بنه ره کِل کِردنه.]] کشاورزیِ جامعه‌ئون دله زراعت هاکردنِ [[فناوری]] پیشرفت هاکرده و وشون تونستنه دیگه گت-گت منطقه دله محصول دِکارن. لینسکی باغبونی و کشاورزی جامعه‌ئون میون فرق یلنه و وشونِ اصلی إختٮلاف ره [[ورزا]] جه کار بکشی‌ین دونده.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} هرگدر فناوری بتتر بوو، غذا ویشته مازاد موندِنه و این‌سه، کشاورزیِ جامعه خله باغبانی توم گت‌ته بیّه. این خِراکِ ویشته بیّن باعث بی‌یه که [[شهر]] (بازار) بساجن و تجارت مرکز بووشه. إقتٮصادی تجارت أی تخصصی‌سازی ره ویشته‌ته هاکرده؛ من‌جمله حاکمونِ طبقه و معلمون، صنعتگرون، بازرگانون و دینی شخصیتونِ کار ره بساته که مستقیماً غذا تولید هاکردت دله شرکت نکاردنه و فقط خدمات دانه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}} کشاورزی جامعه‌ئون دکّل شه إجتٮماعی طبقه‌ئونِ سختگیری و ثبات وسّه مشهور هستنه.<ref>{{cite encyclopedia |last=Langlois |first=Simon |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |year=2001 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/292447431 |chapter=Traditions: Social |encyclopedia= International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |edition=1st |volume=23 |publisher= Elsevier Science |page=15830 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/02028-3 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |access-date=7 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429035948/https://www.researchgate.net/publication/292447431_Traditions_Social |url-status=live }}</ref> بنه (زمین) ثروتِ اصلی منبع هسته؛ پس إجتٮماعی سلسله‌مراتب [[زمین مالکیت]] په بساته وونه؛ نا کار جه. [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقاتِ]] سیستم دله سه‌تا تضاد میّن وونه: حاکمونِ طبقه در برابر [[عوام|توده]]، شهری اقلیت در برابر مَله‌یِ اکثریت، و باسوادونِ اقلیت در برابر بی‌سوادِ اکثریت. این‌طرزی دِتا سٮوا خوردفرهنگ بساته وونه؛ شهرِ خواص در برابر دهاتی عوام. علایده بر این، کشاورزی جامعه‌ئون دله خله فرهنگی تفاوت وجود إموئه.{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}} زمین‌دارِ طبقه معمولاً حکومت، دین و نظامی نهادون ره شه میس دله گیتنه که شه مالکیت ره توجیه و إجرا هاکنن و روش‌هایی بساجن که شه کارِ نیرو ره راحت‌ته تأمین هاکنن؛ [[برده‌داری]]، [[رعیت‌داری]] و… معمولاً وشونِ تولید ره هِدار کرده. کشاورزی جامعه‌ئونِ حاکمون اکثراً شه امپراتوری ره [[عمومی خیر]] وسّه یا [[عمومی منفعت]] نوم جه إداره نکردنه، بلکه وه ره شه مِلکِ دسوری دینه.<ref>{{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Nolan |first2=Patrick |year=2010 |chapter=The Agricultural Economy |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=11th |pages=35–37 |publisher=Oxford University Press, Incorporated |isbn=978-0-19-994602-0}}</ref> [[هند کاست سیستم|کاست سیستم]]، که سابق آسیای جنوب دله دئی‌یه، کشاورزی جامعه‌ئون جه مرتبط هسته اتا سفت-سخت شیوه بی‌یه که مردم ره ات‌خله گروه و طبقه دله رَسِد کرده. دونالد براون گانه که أمروزی غرب دله، شخصی آزادی‌ئون سر تأکید خله وونه چون کشاورزی جامعه‌ئونِ سفت-سختِ طبقه‌بندی ره پیش از این بدیمی و این شیوه أمه واکنش بی‌یه.{{Sfn|Brown|1988|page=112}} ===صنعتی=== {{main article|صنعتی جامعه}} [[File:Union Pacific 844, Painted Rocks, NV, 2009 (crop).jpg|thumb|alt=An industrial train |صنعتی حمل‌ونقل، [[قطار]] دسوری، تونده إقتٮصاد ره وِلار هاده و جمعیت ره بالا وَرنه.]] صنعتی جامعه‌ئون، که قرن ۱۸ [[صنعتی انقلاب]] په، پٮدا بینه، [[امبس تولید|کالایِ أمبسِ تولید]] وسّه خارجه‌یِ منابع ره گیتنه و [[مشین|مُشین]] جه وه ره عمل یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} پیش از صنعتی جامعه‌ئون، کار ویشته کالِ موادِ استخراج (کشاورزی، ماهی بیتن، معدن و ...) سر تمرکز داشته، ولی صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشته کالِ ماده ره گیته و وه ره اتی محصول عمل یارده.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} أمروزه-روز، جوامعِ صنعتی‌بیّن إندا فرق کنده؛ بعضی کشورون ویشتر تازه انرژیِ منابع ([[فسیلی سوخت|زغال، نفت]] و [[هسته‌ای انرژی|هسته‌ای انرژی]] واری) ره کار زنّه و بعضی دیگه هنتا آدمی و حیوونِ پشتی إستانه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}} صنعتی‌بیّن، جمعیت ره رُش دینگو و شهرونِ گت بیّن جه مرتبط بی‌یه. تولید ویشته بیّه و حمل‌ونقل فاصله ره کم‌ته هاکرده و مرگ‌ومیر کمته بیّه و جمعیت رُش دکته.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=319}} [[کارخنه|کارخنه‌ئون]] دله کالا ره متمرکز تولید کنّه و کشاورزیِ کار نیاز کمتر بیّه و [[شهرنشینی]] ویشته بیّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=328}} صنعتی جامعه‌ئون اکثراً [[سرمایه‌داری]] شیوه جه هستنه و خله نابرابری و خله [[اجتماعی تحرک]] دارنّه، چون [[کاسب|کاسبون]] بازار ره پیش ورنّه که خله ثروت جمع کنّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} کارخنه‌ئون دله کار شرایط معمولاً محدود و سخت هسته.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009}} کارگرون، که اتاجور منافع دارنّه، توننه [[کارگری اتحادیه|کارگری اتحادیه‌ئون]] دله هئی بوون که شه منافع ره په هایرن.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|p=223}} کلاً، صنعتی جامعه‌ئون دله آدمون قدرت ویشتر بیه. فناوریِ پیشرفتون باعث هسته که صنعتی جامعه‌ئون دله جنگ دکتن خله ویشته تلفات داره. حکومتون [[اطلاعاتی فناوری|إطٮلاعاتی فناوریون]] ره کار زنّه که مردم سر ویشتر کنترل دارن. صنعتی جامعه‌ئون [[محیط زیست]] ره هم ویشته‌ته خراب کنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}} ===پساصنعتی=== {{main article|پساصنعتی جامعه}} پساصنعتی جامعه‌ئون اونانی هستنه که إطٮلاعات و خدمات وشون دله ویشترین إشتٮغال هسته؛ نا کالایِ تولید.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} پیشرفت‌هاکرد و صنعتی جامعه‌ئون دله تولید شه جا ره خدماتی بخشون ره دٮنه. خدماتی صنایع تونده آموزش، بهداشت و مالی واری بوئه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}} ====إطٮلاعاتی==== [[File:ONU Geneva mainroom.jpg|thumb|upright=1|alt=Many people gathered in a large meeting room |اطلاعاتی جامعه‌یِ جهونی اجلاس، ژنو]] {{Main article|اطلاعاتی جامعه}} إطٮلاعاتی جامعه اتا جامعه هسته که ونه درون خله إطٮلاعات ره کار زنه، [[محتوا بساتن]]، [[اطلاعات توزیع|تنک‌کَری]] (توزیع)، دستکاری و [[اطلاعات یک‌دیم هاکردن|یک‌دیم هاکردن]] (یکپارچه‌سازی) اینجه مهم فعالیت وونه.<ref>{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |year=1986 |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |publisher= Harvard University Press |isbn=0-674-16986-7 |lccn=85031743 |oclc=13064782 |pages=21–22}}</ref> أمروزی روز، جهونی جامعه ره إطٮلاعاتی جامعه دونستنِ طرفدارون گانّه که إطٮلاعاتی فناوریون إجتٮماعی سازمان‌دهی مهمِ شکلون سر تأثیر دارنّه؛ آموزش، إقتٮصاد، بهداشت، حکومت، [[جنگ]] و دموکراسی واری.<ref>{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A. |language=en |year=2003 |title=Histoire de la Société de l'information |trans-title=The Information Society: An Introduction |publisher= SAGE Publications |isbn=0-7619-4948-8 |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |pages=99–158}}</ref> اگه‌چه إطٮلاعاتی جامعه‌یِ مفهوم ۱۹۳۰ دهه جه باب بیّه، أمروز تقریباً همیشک إطٮلاعاتی فناوریونِ تأثیر، جامعه و فرهنگ سر میّن هسته. همین وسّه کامپٮیوترون و مخابرات اثرون ره سِره، کارخنه، مدرسه‌ئون، حکومت، خله سازمانون، و همین فضای مجازی دله‌یِ إجتٮماعی شبکه‌ئون دله ویمبی.<ref>{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sociologist) |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |year=2002 |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |title=Living with Cyberspace: Technology & Society in the 21st Century |publisher= Continuum International Publishing Group |isbn=0-8264-6035-6 |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |pages=21–33 |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |url-status=live }}</ref> ====دانشی==== [[File:Seoul-Cyworld control room.jpg|thumb|right|upright=0.9|alt=Three people working on computers in a control room |سئول سای‌وُرلدِ کنترلِ اتاق]] {{Main|دانشی جامعه}} قرن ۲۱ شروع بیه په، الکترونیکی إطٮلاعاتِ منابع جه دسترسی ویشته بیه و إطٮلاعاتی جامعه جه دانشی جامعه وری در شومبی. دانشی جامعه، اونجه هسته که دانشی که تونده انسانی وضعیت ره بتتر هاکنه، بساته وونه و وه ره تنک‌تِرو کنده که گردِ جامعه‌یِ اعضا ونجه دسترسی دارن.<ref>{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |journal=International Journal of Innovation Studies |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}</ref> دانشی جامعه إطٮلاعاتی جامعه جه اتنده فرق دارنه که إطٮلاعات ره اون دسته منابع وری ورنه که جامعه ره توننه مفید واقع بوون؛ نا اینتی که فقط [[کال دیتا]] (داده خام) بساجه و تنک هاکنه.<ref>{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |journal=Journal of Science Communication |publisher= International School for Advanced Studies |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |doi-access=free |issn=1824-2049 |oclc=56474936 }}</ref> ==ویژگی‌ئون== ===هنجار و نقش === [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجارون]] (Social norms) ات‌دسته رفتار هستنه که گروهون دله وه ره ات‌جور قبول هاکردنه.<ref name="lapinski & rimal">{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}</ref><ref>{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}</ref> إجتٮماعی هنجارون، که جامعه‌یِ اعضایِ رفتار ره کنترل کنّه، هم تونّه غیررسمی تفاهم بوئن و هم تونّه [[قانون]] و مقررات دله ثبت‌هاکرد بوئن.<ref>{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}</ref> إجتٮماعی هنجارون، بهرحال، آدمونِ رفتار وسّه قوی محرک هستنه.<ref>{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the "Failure" of Internationalism |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}</ref> [[اجتماعی نقشون|إجتٮماعی نقشون]] (Social roles) هنجارون، [[وظیفه|وظیفه‌ئون]] و رفتاری الگو هستنه که اتا فردِ إجتٮماعی جاجیگا جه مرتبط وونّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} کارکردگراییِ نظریه دله، افراد شه إجتٮماعی نقشون دله جا گیرنه و اینتی جامعه‌یِ ساختار ره ساجنّه.<ref name=":4" /> ولی نمادین واکنش نظریه دله، افراد نمادون کار زنّه تا نقش‌ها ره هدایت هاکنن و وشون میون ارتباط برقرار هاکنن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} [[اروینگ گافمن]] تئاتر استعاره ره کار زو که [[نمایشگری (جامعه‌شناسی)|نمایشگری دیدگاه]] ره بساجه که گته نقش‌ها فیلمنامه‌ئونی ساجنّه که إجتٮماعی کنش و واکنش سر حاکم بوئن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} ===جنسیت و خویشاوندی=== [[File:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |۲۰۱۹ میلادی، مصری خانواده خر پشت گاری دله نیشتنه. خانوادگی رابطه‌ئون، جامعه دله مهمِ إجتٮماعی سازماندهیِ اصول جه هسته.]] <!-- {{main|جنسیت|جنسیتی نقش|خویشاوندی}} --> آدمون ره نر و ما جنسیتی نقش میون رَسِد کنّه؛ همونتی که وشون ره [[عمل (اجتماعی نظریه)|عملکرد]]، [[لباس]]، [[اجتماعی رفتار|رفتار]]، حقوق، وظیفه، [[امتیاز (اجتماعی نابرابری)|امتیازات]]، [[اجتماعی جایگاه|جایگاه]] و [[قدرت (اجتماعی و سیاسی)|قدرت]] جه دسته-دسته کِردنه. بعضی گنّه جنسیتی نقشون طبیعت جه إنه و [[جنسی دوشکلی|جنسی تفاوتون]] جه ناشی وونه چون زنان کار این بی‌یه که وچه هاکنن و سره دله کار ره انجام هادن.<ref>{{cite encyclopedia |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |title=Small Group Interaction and Gender |chapter=Small-group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |year=2001 |volume=21 |edition=1st |publisher= Elsevier Science |pages=14185–14189 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490}}</ref> جنسیتی نقشون تاریخ دله فرق کاردنه و ویشته جنسیتی هنجارون ره به چالش خله جامعه‌ئون دله دِباره چالش کشینه.<ref>{{cite book |last1=Alters |first1=Sandra |last2=Schiff |first2=Wendy |year=2011 |title=Essential Concepts for Healthy Living |publisher= Jones & Bartlett Publishers |edition=Updated 5th |page=143 |isbn=978-0-7637-8975-6 |lccn=2009053267 |oclc=496282269}}</ref><ref>{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |journal=Oxford Review of Economic Policy |publisher=Oxford University Press |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}</ref> دشتِ انسانی جامعه‌ئون دله پییر-مار، وچون و دیگه نسلونِ روابط ([[نسبی خانواده|نسبی]])، و شی هاکرد په روابط ([[سببی خانواده|سببی]]) جه اجتماعی رابطه‌ئون انواع ره سازماندهی، شناسایی و طبقه‌بندی کانّه. خوردی (فرزندخواندگی) وسّه هم اتا حالت سوم رابطه ([[رضائی خانواده|رضائی]]) دره. این فرهنگی تعریف‌بئی رابطه‌ئون ره کسی-خِشی (خویشاوندی) گانّه. خله جامعه‌ئون دله، وه مهمِ إجتٮماعی سازماندهی اصول جه هسته و جایگاه و [[ارث]] برسی‌ین دله نقش دارنه.<ref>{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D. |year=2000 |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher= University of Pennsylvania Press |isbn=0-8122-3547-9 |lccn=00021501 |oclc=43434760 |pages=1–21}}</ref> دشتِ جامعه‌ئون [[محرم تابو]] ره شه قانون دله دارنّه که ونه جه بعضی کسی-خِشی‌ئون باعث وونه إزدواج محدود بوو؛ البته هر جامعه دله اینتایِ سامون فرق کنده و اتا جا ویندی مَثِل عامی‌دتر و عامی‌پسر ره محرم دونّه و هئی خنه نشونّه و اتا جا دیگه ویندی وشون إزدٮواج ره مقدس وینّه.<ref>{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |journal= Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi=10.1073/pnas.1917716117 |doi-access=free |bibcode=2020PNAS..117.2378I}}</ref> ===قومیت=== {{main|قومیت}} آدمونِ قومی دسته‌ئون اتا إجتٮماعی رج‌وَندی هسته که هم‌باز و مشترکِ ویژگیون جه إنه که وشونِ هویت وونه و این دسته‌یِ آدمون ره باقیِ دسته‌ئون جه سٮوا کنده. این هم‌بازی ویژگیون توننه سُنّت، [[جد]]، [[زوون]]، تاریخ، جامعه، فرهنگ، ملیت، دین یا وشون زندگیِ منطقه سر هم‌بازی بوئن.<ref name=":04">{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |year=2012 |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |pages=69–70 |isbn=978-0-19-989315-7 |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}</ref><ref>{{cite book |last1=Peoples |first1=James |last2=Bailey |first2=Garrick |year=2012 |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |publisher=Wadsworth, Cengage Learning |edition=9th |page=389 |isbn=978-1-111-34956-1 |lccn=2010936947 |oclc=698482450}}</ref> قومی دسته‌یِ تعریف سر خله گپ دره،<ref>{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polsci.9.062404.170715 |doi-access=free |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805}}</ref> و آدمون شه وابستگی ره این دسته‌ئون جه نسبتاً راحت تونّه تغییر هادن و حتا اگه وشونِ سود بائه، اتا قوی اتحاد جه بریم بئن.<ref>{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |website=Sapiens Anthropology Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date=11 January 2024}}</ref> قومیت [[نژاد (انسانی دسته‌بندی)|نژاد]] مفهوم جه فرق دارنه و فیزیکی ویژگیون سر نِستا؛ اگه‌چه هر دِ [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساتی]] هستنه.<ref>{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |title=Race and ethnicity: How are they different? |website= National Geographic |language=en |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date=7 January 2024}}</ref> اتا خاص جمعیت ره بخائی قومیت تعیین هاکنی، خله ونه دله حرف دره چون حتا وقتی دِ گروهِ إشتراک خله هم بوئه، أی هدی میون شاید خله فرق-فَسِل دارن و این قومی دسته‌ئونِ ترکیب، چن توم بگذره تغییر کنده.<ref>{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |journal= American Journal of Human Genetics |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |date=October 2005 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}</ref> قومی دسته‌بندیون [[اجتماعی هویت]] و [[همبستگی]] دله خله نقش دارنّه. قومی هویت نوزهمین و بیستمین قرن دله [[دولت-ملت]] ره سیاستی هاکردنه که ویشته کشورون دله اتا اصل بی‌یه.<ref>{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and Memories of the Nation |publisher= Oxford University Press |pages=4–7 |isbn=978-0-19-829534-1 |oclc=41641377}}</ref><ref>{{cite journal |last=Banton |first=Michael |author-link=Michael Banton |date=24 January 2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |journal= Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}</ref><ref>{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sociologist) |year=2006 |chapter=Ethnicity and Nationalism |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |publisher= SAGE Publications |publication-place=London |page=171 |isbn=1-4129-0101-4 |lccn=2005936296 |oclc=64555613}}</ref> ===حکومت و سیاست=== {{اصلی|حکومت|سیاست}} [[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |نیویورک شهر دله [[متحد ملل سازمان]] مقر دره که دنیایِ گت‌ترین سیاسی سازمان اونجه هسته.]] حکومتون إنّه قانون و [[سیاست]] ره ساجنّه که وشونِ دست‌بنِ مردم سر تأثیر دارنه. آدمونِ تاریخ دله [[حکومت شکلون فهرست|خله شکل حکومتون]] دئی‌یه که قدرتِ تنک هاکردن شیوه و مردمِ سر کنترل داشتنِ سطح و شیوه وشون دله فرق کرده.<ref>{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |editor-last1=Sekiguchi |editor-last2=Masashi |date=2010 |orig-date=2009 |chapter=Forms and Models of Government |title=Government and Politics |volume=1 |publisher=Eolss Publishers |publication-place=United Kingdom |pages=30–48 |isbn=978-1-84826-969-9 |oclc=938309332}}</ref> تاریخِ اوایل، سیاسی قدرت تنک بیّن ویشته [[شیرین ئو|شیرین ئو]]، [[ولار هایته خاک]] و مناطقِ [[معتدل هوا]]یِ دسترسی جه تعیین بی‌یه.<ref>{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |year=2018 |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |pages=24–25|publisher=Penguin Books, Limited |isbn=978-0-241-35204-5 |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}</ref> کشاورزی جمعیتون گت‌ته و أمبس‌ته بئینه و إجتٮماعون دله جمع بینه؛ چندین دسته میون ارتباط بوجود بمو و ویشته بیّه و اینتی حکومتون توسعه پٮدا هاکردنه.<ref>{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher= University of California Press |page=284 |isbn=978-0-520-24476-4 |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |url-access=registration}}</ref> اینتی که ''[[اکونومیست]]'' ۲۰۲۲ آمار جه گنه، ملی حکومتون ۴۳٪ [[دموکراسی]]، ۳۵٪ [[استبداد]] و ۲۲٪ ترکیبی هستنه.<ref>{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |website= Economist Intelligence Unit |page=3 |url-status=live |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |access-date=11 January 2024}}</ref> خله کشورون [[بین‌الملل سیاسی سازمانون|بین‌الملل سیاسی سازمانون]] و اتحادون ره بساتنه که گت‌ترین وشون ۱۹۳ عضو دارنه و [[متحد ملل سازمان]] هسته.<ref>{{cite web |editor-last1=Evers |editor-first1=Jeanne |date=19 October 2023 |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |title=International Organization |website= National Geographic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211044654/https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |archive-date=11 December 2023 |access-date=11 January 2024}}</ref><ref>{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |year=2022 |chapter=The United Nations in World Politics |pages=1–20 |title=The United Nations in the 21st Century |edition=6th |publisher= Routledge |doi=10.4324/9781003038269-1 |isbn=978-1-003-03826-9 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}</ref> ===تجارت و إقتٮصاد=== {{Main|تجارت|اقتصاد}} [[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |[[ابریشم راه|أباشم راه]] (سَوز) و دیگه راهون (قرمز) دله دیر شَر جه ادویه ره تجارت کردنه. این نقشه، حدوداً میلادی اول قرن شٮنه.]] تجارت و کالا و خدماتِ شه‌بخاستی جابه‌جا بیّن، خله توم هسته که آدمونِ جامعه‌یِ اتا مهم ویژگی بی‌یه و فرقی هسته که آدمی ره دیگه جانورون جه سٮوا کنده.<ref name="JEBO">{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |journal= Journal of Economic Behavior & Organization |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}</ref> تجارت حتا اتا عملکرد دسوری جه تشبیه وونه که ''[[هومو ساپینز]]'' ره دیگه انسان‌مونائون جه مزیت هادا؛ شواهد سٮراق دنه که اولین ''هومو ساپینز'' دیر-شَر تجارت راهون ره دونسته و کالا و ایده ره جابه‌جا کرده و این فرهنگی إنفجار ره راست هاکرده و وقتی شکار کم بی‌یه، إضافی خِراکِ منابع ره ورده-یارده. ظارا، این تجارتِ شبکه‌ئون [[نئاندرتال|نئاندرتالون]] وسّه که إسا منقرض بینه، وجود نداشته.<ref name="JEBO"/><ref>{{cite web |last=Gibbons |first=John |date=11 August 2015 |url=https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |title=Why did Neanderthals go extinct? |website= Smithsonian |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021755/https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024 }}</ref> اولین تجارت ابزارِ بساتنِ مواد وسّه بی‌یه، [[اوبسیدین]] واری، که کوتاه فاصله‌ئون جه تبادل بیّه.<ref>{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |title=Premodern Travel in World History |publisher= Routledge |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}</ref> برعکس، قدیم و قرون وسطایی دوره دله، مهمِ دیرِ شَر راهون جه بعضی غذا و لوکس کالا حمل بی‌یه، [[ادویه تجارت]] واری.<ref>{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |website=[[بی‌بی‌سی|BBC]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |access-date=13 January 2024}}</ref> اولیه آدمونِ [[إقتٮصاد|إقتٮصاد]] ویشته [[هدیه إقتٮصاد|هدیه هدائن]] جه، نا [[معاوضه]] سیستم جه، پایه بَیته.<ref>{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date=13 January 2024}}</ref> اولین پولی که بساتنه درواقع [[کالایی پول|کالا]] جه تشکیل بی‌یه؛ قدیمی‌ترین شکل شاید [[گو]] بی‌یه و ویشترین کاربرد هم [[گوش‌ماهی]] بی‌یه.<ref>{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money |journal= American Journal of Economics and Sociology |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}</ref><ref>{{cite journal |last=Yang |first=Bin |date=March 2011 |title=The Rise and Fall of Cowrie Shells: The Asian Story |journal= Journal of World History |publisher= University of Hawai'i Press |volume=22 |issue=1 |pages=1–25 |issn=1045-6007 |eissn=1527-8050 |jstor=23011676 |lccn=90640778 |oclc=20155374}}</ref> اون‌گدر جه پول بمو، حکومتی [[سکه|سکه‌ئون]]، [[کاغذی پول|اسکناس]] و [[الکترونیکی پول]] واری رُش دکته.<ref>{{cite book |last=Chown |first=John F. |author-link=John Chown |year=1994 |title=A History of Money: From AD 800 |publisher= Routledge |isbn=0-415-10279-0 |lccn=93031293 |oclc=28708022}}</ref><ref>{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |url-status=live }}</ref> انسانی إقتٮصاد مطالعه اتا [[اجتماعی علم]] هسته که هارشنه جامعه‌ئون چتی کمیاب منابع ره فرق‌داشتن آدمون میون تقسیم کانّه.<ref>{{cite web |date=July 2000 |url=https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |title=Why do we need economists and the study of economics? |website= Federal Reserve Bank of San Francisco |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023941/https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024}}</ref> آدمون میون ثروت رَسِد بیّه و این‌دله خله [[إقتٮصادی نابرابری|نابرابریون]] دره؛ ۲۰۱۸ میلادی سال، چین، اروپا و آمریکای متحده ایالات دله، یک‌دهم غنی‌ترین آدمون سرجمعِ هفت‌دهم دارایی جه ویشته‌ته دارنّه.<ref>{{cite journal |last=Zucman |first=Gabriel |author-link=Gabriel Zucman |year=2019 |title=Global Wealth Inequality |journal=Annual Review of Economics |volume=11 |pages=124–128 |doi=10.1146/annurev-economics-080218-025852 |eissn=1941-1391 |lccn=2008214322 |oclc=190859329}}</ref> ===دعوا-درگیری=== {{وابسته|جنگ|خشونت}} [[File:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ناپلئون]] ۱۸۱۲ سال دله، روسیه جه شکست بخرده و عقب‌نشینی هدا. (نقاشی ره [[آدولف نورتن]] ۱۸۵۱ بکشی‌یه)]] آدمون آمادگی که حىساب‌هکرد تعارض (یعنی جنگ یا إلجه) جه شه دیگه هم‌نوع ره دسته-دسته بکوشن، خله توم موضوعی بی‌یه که ونه سر صؤحبت بی‌یه. اتا عقیدهٔ مکتب گنه جنگ رقیبون ره حذف هکردن وسّه [[تکامل]] پىدا هکرده و خشونت ذاتاً آدمونِ ویژگی هسته. آدمون تونّه دیگه آدمون ره خشونت هاکنن تا دیگه آدم‌مونائونِ رقابت دله ویشته شانس دارن که [[طبیعی انتخاب|طبیعی إنتىخاب]] بوون. (اگه‌چه برسی آدمونِ بکوشتنِ آمار و چلیک‌وچه بکوشتن نسبتاً کم هسته).<ref>{{cite web |last=Yong |first=Ed |date=28 September 2016 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021 |access-date=12 January 2024}}</ref> اتی دیگه عقیده هم دره که گانه که جنگ نسبتاً اتا نو پدیده هسته و إجتىماعی شرایط تغییر جه بوجود بموئه.<ref name="Ferguson">{{cite web |last=Ferguson |first=R. Brian |date=1 September 2018 |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |title=War Is Not Part of Human Nature |website=Scientific American |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021 |access-date=12 January 2024}}</ref> اگه‌چه هنتا خله ونه شواهد میّن نی‌یه، ولی إتند-چی که شواهد جا ویمبی، جنگ‌مونا رفتارون فقط حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش جه رایج بیّه، و خله مناطق دله حتی کم‌ته سابقه دارنه.<ref name="Ferguson"/> فیلوژنتیک تحلیل پیش‌بینی کنه که انسان بمردن فقط ۲٪ قتل جه بی‌یه، که تقریباً گروهی جامعه‌ئون دله قتل نرخ جه مطابقت دارنه.<ref name="Gomez">{{cite journal |last1=Gómez |first1=José María |last2=Verdú |first2=Miguel |last3=González-Megías |first3=Adela |last4=Méndez |first4=Marcos |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}</ref> ولی خشونت نرخ إجتىماعی هنجارون جه خله فرق دارنه،<ref name="Gomez" /><ref name="Pagel">{{cite journal |last=Pagel |first=Mark |date=October 2016 |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680700 |s2cid=4459560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022 |access-date=12 January 2024}}</ref> و [[قانونی سیستم|قانونی سیستمون]] دله که فرهنگی دارنه و وشون ره تمدن سَر وونه، قتلِ نرخ حدوداً ۰٫۰۱٪ هسته.<ref name="Pagel"/> ==په‌نویس== {{بن‌بنویشت|2|چپ‌چین= بله}} ==منابع== {{چپ‌چین}} {{آغاز منابع|30em}} * {{cite book |last=Brown |first=Donald E. |year=1988 |title=Hierarchy, History, and Human Nature: The Social Origins of Historical Consciousness |publisher= University of Arizona Press |isbn=0-8165-1060-1 |lccn=88015287 |oclc=17954611}} * {{cite book |last1=Conerly | first1=Tanja |last2=Holmes |first2=Kathleen |last3=Tamang |first3=Asha Lal |year=2021 |title=Introduction to Sociology |isbn=978-1-711493-98-5 |oclc=1269073174 |edition=3rd |publisher= OpenStax |publication-place=Houston, TX |url=https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=9 January 2024}} * {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1974 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=2nd |location=New York |publisher=McGraw-Hill, Inc |isbn=978-0-07-037172-9 |lccn=73008956 |oclc=650644 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/humansocietiesin00lens}} * {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1987 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=5th |publisher= McGraw-Hill Book Company |isbn=0-07-037181-4 |lccn=86010586 |oclc=13703170}} * {{Cite book |last1=Nolan |first1=Patrick |last2=Lenski |first2=Gerhard Emmanuel |author2-link=Gerhard Lenski |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |date=2009 |publisher= Paradigm Publishers |isbn=978-1-59451-578-1 |lccn=2008026843 |oclc=226355644 |edition=Rev. and Updated 11th |location=Boulder}} {{پایان منابع}} {{پایان چپ‌چین}} ==ویشته بخوندستن== {{چپ‌چین}} {{آغاز منابع|30em}} * {{cite encyclopedia |last1=Bicchieri |first1=Cristina |author1-link=Cristina Bicchieri |last2=Muldoon |first2=Ryan |last3=Sontuoso |first3=Alessandro |editor-last1=Zalta |editor-first1=Edward N. |date=24 September 2018 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |title=Social Norms |encyclopedia= Stanford Encyclopedia of Philosophy |edition=Winter 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526 |access-date=12 January 2024 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042537/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Boyd |first1=Robert |last2=Richerson |first2=Peter J. |title=Culture and the evolution of human cooperation |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3281–3288 |doi=10.1098/rstb.2009.0134 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805434 |pmc=2781880}} * {{cite book |editor-last=Calhoun |editor-first=Craig |editor-link=Craig Calhoun |year=2002 |title=Dictionary of the Social Sciences |publisher= Oxford University Press |publication-place=New York, NY |isbn=0-19-512371-9 |lccn=00068151 |oclc=45505995}} * {{cite journal |last1=Clutton-Brock |first1=T. |last2=West |first2=S. |last3=Ratnieks |first3=F. |last4=Foley |first4=R. |title=The evolution of society |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3127–3133 |doi=10.1098/rstb.2009.0207 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805421 |pmc=2781882}} * {{cite journal |last=Griffen |first=Leonid |year=2021 |url=http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |title=The Society as a Superorganism |journal=The Scientific Heritage |volume=5 |number=67 |pages=51–60 |issn=9215-0365 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921164951/http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |archive-date=21 September 2021 |access-date=12 January 2024}} * {{cite book |last=Jenkins |first=Richard |author-link=Richard Jenkins (sociologist) |year=2002 |title=Foundations of Sociology: Towards a Better Understanding of the Human World |location=London, UK |publisher=Palgrave MacMillan |isbn=978-0-333-96050-9 |lccn=2002071539 |oclc=49859950}} * {{cite book |last=Lenski |first=Gerhard |author-link=Gerhard Lenski |year=1966 |chapter=Agrarian Societies [Parts I & II] |title=Power and Privilege: A Theory of Social Stratification |publisher= McGraw-Hill Book Company |pages=189–296 |isbn=0-07-037165-2 |lccn=65028594 |oclc=262063}} * {{cite book |last=Postone |first=Moishe |author-link=Moishe Postone |year=1993 |title=Time, Labour, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory |location=United Kingdom |publisher= Cambridge University Press |isbn=978-0-521-56540-0 |lccn=92035758 |oclc=26853972}} * {{cite book |last=Rummel |first=Ruldolph Joseph |author-link=Rudolph Rummel |year=1976 |chapter=The State, Political System and Society |title=Understanding Conflict and War, Vol. 2: The Conflict Helix |publisher= SAGE Publications |isbn=978-0-470-15123-5 |lccn=74078565 |oclc=59238703 |chapter-url=http://www.hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321060614/https://hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |archive-date=21 March 2022 |access-date=12 January 2024}} * {{cite book |last=Williams |first=Raymond |author-link=Raymond Williams |year=1976 |title=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |publisher=Fontana/[[Croom Helm]] |publication-place=London, UK |isbn=0-85664-289-4 |lccn=76377757 |oclc=2176518}} {{پایان منابع}} {{پایان چپ‌چین}} ==بریم بگردستن== {{Portal|جامعه}} {{چپ‌چین}} * [http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JMarA...4...21D, Dolwick, JS. 2009. The 'Social' and Beyond: Introducing Actor Network Theory], article examining different meanings of the concept 'social'. {{پایان}} {{Authority control}} <!-- {{Subject bar | commons = y | d = y | n = y | q = y | s = y | wikt = y }} --> [[رج:آدمون]] [[رج:جامعه]] [[رج:انسانی علوم]] 94zax7nxntjuwgz56l16gs1i57afrb3 گپ:جامعه 1 128469 390280 344198 2026-07-15T18:50:03Z محک 1023 /* خار بنویشت */ نو تیکه 390280 wikitext text/x-wiki {{شاپ‌زن}} {{گپ صفحه}} == خار بنویشت == وه ره اتا إنگىلیسی نسخه سر جا بساتمه که اونجه [[ویکی‌پدیا:خار بنویشته|خار بنویشته]] هسته. ونه اولیه ترجمه ره [[کلود ای‌آی]] بنویشته و من وه ره أی دچیمه و ونه غلط ره بیتمه‌. @[[کارور:HenryThe|HenryThe]] ته نظر چتی بیه؟ [[کارور:محک|<span style="font-family:IranNastaliq;">محک</span>]]<sup>[[کارور گپ:محک|گپ]]</sup> ۱۵ ژوئیه ۲۰۲۶، ساعت ۱۸:۵۰ (UTC) n5szo3mfh8os737lbvlxf3py3n216ca 390332 390280 2026-07-16T09:17:03Z HenryThe 27142 /* خار بنویشت */ جواب 390332 wikitext text/x-wiki {{شاپ‌زن}} {{گپ صفحه}} == خار بنویشت == وه ره اتا إنگىلیسی نسخه سر جا بساتمه که اونجه [[ویکی‌پدیا:خار بنویشته|خار بنویشته]] هسته. ونه اولیه ترجمه ره [[کلود ای‌آی]] بنویشته و من وه ره أی دچیمه و ونه غلط ره بیتمه‌. @[[کارور:HenryThe|HenryThe]] ته نظر چتی بیه؟ [[کارور:محک|<span style="font-family:IranNastaliq;">محک</span>]]<sup>[[کارور گپ:محک|گپ]]</sup> ۱۵ ژوئیه ۲۰۲۶، ساعت ۱۸:۵۰ (UTC) :👌 [[کارور:HenryThe|HenryThe]] ([[کارور گپ:HenryThe|گپ]]) ۱۶ ژوئیه ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۱۷ (UTC) mx048trsg0lfylkdqciwp4z8e8xlrv2 گپ:سیاست 1 155396 390316 377059 2026-07-16T08:16:37Z محک 1023 کارور محک، [[گپ:وتئویر]] ِصفحه ره دَکشی‌یه [[گپ:سیاست]] دله 377059 wikitext text/x-wiki {{شاپ‌زن}} {{گپ صفحه}} == وتئویر == [[کارور:Wikibanvis]]، سلام. این کلمه کجه جه بموئه؟ وه ره کىتاب بدینی یا گپ دله بشنوستنی؟ جزئیات ره باوین ممنون وومبه.--[[کارور:محک|<span style="font-family:IranNastaliq;">محک</span>]]<sup>[[کارور گپ:محک|گپ]]</sup> ۷ ژوئیه ۲۰۲۶، ساعت ۱۷:۱۰ (UTC) f4iqn3khby0a9uzee613qhpkqd0nmwv گپ:اقتیصاد 1 170028 390285 388031 2026-07-15T20:05:19Z محک 1023 کارور محک، [[گپ:کیدارش]] ِصفحه ره دَکشی‌یه [[گپ:اقتیصاد]] دله: [[گپ:اوروس]] 388031 wikitext text/x-wiki {{شاپ‌زن}} {{گپ صفحه}} 1vjigdfx9z1fnd3v7eklhi54qleb3gu دهه ۱۵۶۰ 0 171934 390325 390224 2026-07-16T08:27:35Z محک 1023 390325 wikitext text/x-wiki {{ناوبری سال|1560}} '''دهه ۱۵۶۰''' [[زاکا گادرشمارکا|میلادی تقویم ]] دله‌یِ صد و پنجاهومین دهه هسته. [[رج:میلادی دهه‌ئون]] 6mkkszphjpvujlqui6c0tjhwiis1cw7 دهه ۱۴۰ 0 171938 390324 390237 2026-07-16T08:26:21Z محک 1023 390324 wikitext text/x-wiki {{ناوبری سال|140}} '''دهه ۱۴۰ ''' [[زاکا گادرشمارکا|میلادی تقویم ]] دله‌ی چاردهومین دهه هسته. {{Asbox}} [[رج:میلادی دهه‌ئون]] 6t1qtolnr51s0257i6hxbbc9bxk30tv کیدارش 0 171959 390284 2026-07-15T20:05:19Z محک 1023 کارور محک، [[کیدارش]] ِصفحه ره دَکشی‌یه [[اقتیصاد]] دله: [[گپ:اوروس]] 390284 wikitext text/x-wiki #بور [[اقتیصاد]] mxele916q3gedaqd4000uafd8hem2l2 گپ:کیدارش 1 171960 390286 2026-07-15T20:05:19Z محک 1023 کارور محک، [[گپ:کیدارش]] ِصفحه ره دَکشی‌یه [[گپ:اقتیصاد]] دله: [[گپ:اوروس]] 390286 wikitext text/x-wiki #بور [[گپ:اقتیصاد]] 8ndci5txbvhdgjq1sscozwds5rrv0ei ایقتیصاد 0 171961 390288 2026-07-15T20:06:45Z محک 1023 ونه مسیر ره دکشی‌یه [[اقتیصاد]] دله 390288 wikitext text/x-wiki #بور [[اقتیصاد]] mxele916q3gedaqd4000uafd8hem2l2 ایختصاد 0 171962 390289 2026-07-15T20:07:01Z محک 1023 ونه مسیر ره دکشی‌یه [[اقتیصاد]] دله 390289 wikitext text/x-wiki #بور [[اقتیصاد]] mxele916q3gedaqd4000uafd8hem2l2 اختصاد 0 171963 390290 2026-07-15T20:07:17Z محک 1023 ونه مسیر ره دکشی‌یه [[اقتیصاد]] دله 390290 wikitext text/x-wiki #بور [[اقتیصاد]] mxele916q3gedaqd4000uafd8hem2l2 إقتیصاد 0 171964 390291 2026-07-15T20:07:37Z محک 1023 ونه مسیر ره دکشی‌یه [[اقتیصاد]] دله 390291 wikitext text/x-wiki #بور [[اقتیصاد]] mxele916q3gedaqd4000uafd8hem2l2 پورتال:اسایی دکته‌ئون/دکته‌ئون ۱۵ ژوئیه ۲۰۲۶ 100 171965 390292 2026-07-15T21:14:14Z محک 1023 اتا نو ولگ بساته که ونه دله «* [[آرجانتین]] ۲ - ۱ [[انگلیس|إنگلیس]] ره بورده. اولین گل ره [[گوردون]]، إنگلیس وسه بزو . درحالیکه آرجانتین خله حمله کرده و إنگلیس ره کالی هکرد بینه، [[انزو فرناندز]] شوت جه مساوی هاکرده . [[لیونل مسی|مسی]] سانت جه، [[لئوتارو مارتینز]] دومین گل ره هم بزو...» دره 390292 wikitext text/x-wiki * [[آرجانتین]] ۲ - ۱ [[انگلیس|إنگلیس]] ره بورده. اولین گل ره [[گوردون]]، إنگلیس وسه بزو . درحالیکه آرجانتین خله حمله کرده و إنگلیس ره کالی هکرد بینه، [[انزو فرناندز]] شوت جه مساوی هاکرده . [[لیونل مسی|مسی]] سانت جه، [[لئوتارو مارتینز]] دومین گل ره هم بزو آرجانتین بَوِرده. إسا فینال دله إسپانیا و آرجانتین دکتنه. 0eqyv3b72wfcfhlxi2xzyzr2h1aiuti رج:شیلی تاریخ 14 171966 390293 2026-07-15T21:15:58Z محک 1023 اتا نو ولگ بساته که ونه دله «[[رج: شیلی ]] [[رج:کشورون تاریخ|شیلی]]» دره 390293 wikitext text/x-wiki [[رج: شیلی ]] [[رج:کشورون تاریخ|شیلی]] lrrfxnhdawob3ytm2dwr2j8irrq1hm4 پورتال:اسایی دکته‌ئون/دکته‌ئون ۱۶ ژوئیه ۲۰۲۶ 100 171967 390294 2026-07-16T06:30:50Z محک 1023 اتا نو ولگ بساته که ونه دله «* ترامپ خور هدا که ایران اتا آمریکایی زنا که حبس کشی‌یه ره رها هاکرده و وه إسا ایران جه بریم دربمو. ترامپ باته ایران خار عقیده ره قَدِر دونده. با این‌چنین آمریکای حملات ایران دله دمباله داشته و ات‌گال دیگه تهران، سمنان، خرم‌آباد، ارومیه و......» دره 390294 wikitext text/x-wiki * ترامپ خور هدا که ایران اتا آمریکایی زنا که حبس کشی‌یه ره رها هاکرده و وه إسا ایران جه بریم دربمو. ترامپ باته ایران خار عقیده ره قَدِر دونده. با این‌چنین آمریکای حملات ایران دله دمباله داشته و ات‌گال دیگه تهران، سمنان، خرم‌آباد، ارومیه و... ره بروشتنه. 57kye71jcn0z96da7cre2z6mpl7boun رج:ایسپانیا زنا بازیگرون 14 171968 390302 2026-07-16T06:49:57Z محک 1023 اتا نو ولگ بساته که ونه دله «[[رج:ایسپانیا بازیگرون]]» دره 390302 wikitext text/x-wiki [[رج:ایسپانیا بازیگرون]] gw5q20yc4u23eck9vcco9isd2dqx7nc إسپانیولی زوون 0 171969 390303 2026-07-16T06:53:33Z محک 1023 ونه مسیر ره دکشی‌یه [[ایسپانیولی]] دله 390303 wikitext text/x-wiki #بور[[ایسپانیولی]] buaemr7jxjtru69dwdu3gjmanlp04l3 استر اکسپوزیتو 0 171970 390306 2026-07-16T07:58:44Z محک 1023 اتا نو ولگ بساته که ونه دله «{{صندخ/شخص}} '''إستِر إکسپوزیتو''' اتا [[ایسپانیا|إسپانیایی]] بازیگر هسته. وه [[الیت (سریال)|''الیت'' سریال]] دله نقش داشته و اونجه جه إسم درهاکرده. اکسپوزیتو و [[کیلیان ام‌باپه]] رابطه إجتىماعی شبکه‌ئون دله خله رسانه‌ئون چش بمو. == منابع == {{په‌نوی...» دره 390306 wikitext text/x-wiki {{صندخ/شخص}} '''إستِر إکسپوزیتو''' اتا [[ایسپانیا|إسپانیایی]] بازیگر هسته. وه [[الیت (سریال)|''الیت'' سریال]] دله نقش داشته و اونجه جه إسم درهاکرده. اکسپوزیتو و [[کیلیان ام‌باپه]] رابطه إجتىماعی شبکه‌ئون دله خله رسانه‌ئون چش بمو. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:زننه آدمون ]] [[رج: ایسپانیا زنا بازیگرون]] as0on2xh3s8tgzifsjvk222a380lo8z 390307 390306 2026-07-16T07:59:00Z محک 1023 کارور محک، [[استر اکسپزیتو]] ِصفحه ره دَکشی‌یه [[استر اکسپوزیتو]] دله 390306 wikitext text/x-wiki {{صندخ/شخص}} '''إستِر إکسپوزیتو''' اتا [[ایسپانیا|إسپانیایی]] بازیگر هسته. وه [[الیت (سریال)|''الیت'' سریال]] دله نقش داشته و اونجه جه إسم درهاکرده. اکسپوزیتو و [[کیلیان ام‌باپه]] رابطه إجتىماعی شبکه‌ئون دله خله رسانه‌ئون چش بمو. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:زننه آدمون ]] [[رج: ایسپانیا زنا بازیگرون]] as0on2xh3s8tgzifsjvk222a380lo8z استر اکسپزیتو 0 171971 390308 2026-07-16T07:59:00Z محک 1023 کارور محک، [[استر اکسپزیتو]] ِصفحه ره دَکشی‌یه [[استر اکسپوزیتو]] دله 390308 wikitext text/x-wiki #بور [[استر اکسپوزیتو]] ngwjtmx22ro569jyy7l6336h1ko3zq2 إقتٮصاد 0 171972 390311 2026-07-16T08:12:51Z محک 1023 ونه مسیر ره دکشی‌یه [[اقتیصاد]] دله 390311 wikitext text/x-wiki #بور [[اقتیصاد]] mxele916q3gedaqd4000uafd8hem2l2 ویکی‌پدیا:هفتگی بنویشته/سال ۲۰۲۶/هفته ۳۰ 4 171973 390312 2026-07-16T08:15:00Z محک 1023 اتا نو ولگ بساته که ونه دله «[[پرونده:Crowd in nagpur (square).jpg|95px|چپ|مردمون جامعه‌یِ بنیاد هستنه]] '''جامعه''' اتا دسته [[آدم|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و م...» دره 390312 wikitext text/x-wiki [[پرونده:Crowd in nagpur (square).jpg|95px|چپ|مردمون جامعه‌یِ بنیاد هستنه]] '''جامعه''' اتا دسته [[آدم|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی. انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و إجتٮماعی نقش داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله إجتٮماعی هنجار گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن. جامعه‌ئون فناوری سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً طبقه‌بندی یا سلطه الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه. «جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه». «جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، «إجتىماع» واری، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه. این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته. اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la| societas}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («رفخ»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه. {{هب/تلمبار|جامعه}} 7h35cdksq7ot76byltoukusippwjs2e 390313 390312 2026-07-16T08:15:16Z محک 1023 390313 wikitext text/x-wiki [[پرونده:Crowd in nagpur (square).jpg|95px|چپ|مردمون جامعه‌یِ بنیاد هستنه]] '''جامعه''' اتا دسته [[آدم|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی. انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و إجتٮماعی نقش داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله إجتٮماعی هنجار گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن. جامعه‌ئون فناوری سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً طبقه‌بندی یا سلطه الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه. «جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه». «جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، «إجتىماع» واری، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه. این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته. اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la| societas}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («رفخ»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه. {{هب/تلمبار|جامعه}} k7fce9gafe8r8obefq59aqzqmq6e2by 390318 390313 2026-07-16T08:17:26Z محک 1023 390318 wikitext text/x-wiki [[پرونده:Crowd in nagpur (square).jpg|95px|چپ|مردمون جامعه‌یِ بنیاد هستنه]] '''[[جامعه]]''' اتا دسته [[آدم|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی. انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و إجتٮماعی نقش داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله إجتٮماعی هنجار گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن. جامعه‌ئون فناوری سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً طبقه‌بندی یا سلطه الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه. «جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه». «جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، «إجتىماع» واری، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه. این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته. اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la| societas}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («رفخ»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه. {{هب/تلمبار|جامعه}} 3acp5g9tx8zf7xttb9diaev6mfx90u4 وتئویر 0 171974 390315 2026-07-16T08:16:37Z محک 1023 محک صفحهٔ [[وتئویر]] را به [[سیاست]] که تغییرمسیر بود منتقل کرد 390315 wikitext text/x-wiki #بور [[سیاست]] 3dj8yziq2cb6yd5y3qr2t2igii0q950 گپ:وتئویر 1 171975 390317 2026-07-16T08:16:37Z محک 1023 کارور محک، [[گپ:وتئویر]] ِصفحه ره دَکشی‌یه [[گپ:سیاست]] دله 390317 wikitext text/x-wiki #بور [[گپ:سیاست]] ogm4tdiol2slhi5vhclzm7fbnbgdecl هومو ساپینز 0 171976 390319 2026-07-16T08:17:49Z محک 1023 ونه مسیر ره دکشی‌یه [[هومو ساپینس]] دله 390319 wikitext text/x-wiki #بور [[هومو ساپینس]] mmxs5dnjc8bmdkmltna29jncwrsurpf انسان 0 171977 390321 2026-07-16T08:19:31Z محک 1023 ونه مسیر ره دکشی‌یه [[آدم]] دله 390321 wikitext text/x-wiki #بور[[آدم]] 0bsytmhzpswzwwn3yeix854umfn0lzb جنگ 0 171978 390322 2026-07-16T08:20:36Z محک 1023 ونه مسیر ره دکشی‌یه [[الجه]] دله 390322 wikitext text/x-wiki #بور[[الجه]] q48y30zmwofzkzjofvw6sz0avo5x0hr رج:مازرون جامعه‌شناسون 14 171979 390329 2026-07-16T08:36:02Z محک 1023 اتا نو ولگ بساته که ونه دله «[[رج:جامعه‌شناسون]] [[رج:مازرون گت آدمون|ج]]» دره 390329 wikitext text/x-wiki [[رج:جامعه‌شناسون]] [[رج:مازرون گت آدمون|ج]] 7je54oxql7szru9uolkuxqh04p4yk95 رج:جامعه‌شناسون 14 171980 390330 2026-07-16T08:37:10Z محک 1023 اتا نو ولگ بساته که ونه دله «[[رج:مردمون، کار په|جامعه]] [[رج:جامعه‌شناسی]]» دره 390330 wikitext text/x-wiki [[رج:مردمون، کار په|جامعه]] [[رج:جامعه‌شناسی]] k81y7ez99olqv20er064qrejmzawlb6 رج:جامعه‌شناسی 14 171981 390331 2026-07-16T08:38:13Z محک 1023 اتا نو ولگ بساته که ونه دله «[[رج:علوم اجتماعی]] [[رج:جامعه]]» دره 390331 wikitext text/x-wiki [[رج:علوم اجتماعی]] [[رج:جامعه]] 3z9ly3iu2dedyrfvwd69vkvbrvj02o2