Huiquipedia nahwiki https://nah.wikipedia.org/wiki/Cal%C4%ABxatl MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Mēdiatl Nōncuahquīzqui Tēixnāmiquiliztli Tlatequitiltilīlli Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli Huiquipedia Huiquipedia tēixnāmiquiliztli Īxiptli Īxiptli tēixnāmiquiliztli Huiquimedia Huiquimedia tēixnāmiquiliztli Nemachiyōtīlli Nemachiyōtīlli tēixnāmiquiliztli Tēpalēhuiliztli Tēpalēhuiliztli tēixnāmiquiliztli Neneuhcāyōtl Neneuhcāyōtl tēixnāmiquiliztli TimedText TimedText talk Módulo Módulo discusión Evento Evento discusión Hernán Cortés 0 1075 527226 526510 2026-06-21T23:18:45Z ~2026-36149-21 24744 527226 wikitext text/x-wiki [[image: Retrato de Hernán Cortés.jpg|thumb|right|Hernan Cortes]] In '''Hernan Cortes Monroy Pizarro Altamirano''', '''tecpilli itech in Teotlalli itech Oaxaca<ref>«El Valle que está en Oaxaca»: «InTeotlalli (in) itech (cah) Oaxaca».</ref>''' (tlacatqui ipan [[Medellin]], [[Tlahtohcayotl itech Castilla]], inic [[1485]] - micqui ipan [[Castilleja de la Cuesta]], [[Tlahtohcayotl itech Castilla]], inic 2 inic [[Mētztli (cāhuitl)|tonecallotian]] inic [[1547]]) yehhuatl catca ce [[tlalpoloani españatlacatl]], in ipan itzin in [[mahcuilpoalxiuhtiliztli XVI]] teyacancatic ipan in ohtocaliztli in peuh in [[tlalpololiztli itech Mexihco]] ihuan in itzonquizaliz in tlacateuccan mexihcatl, inic quitlalih itzintlan ihuelitiliz in [[Tlahtohcayotl itech Castilla]] in tenehualoc [[Yancuic España]]. Tlacat ipan in altepetl [[Medellin]]<ref>«La ciudad (cuyo nombre es) Medellín»: «in altepetl (in) (itoca) (yehhuatl) Medellin».</ref>, ipan in tlalli españayotl [[Extremadura]]<ref>«(In itoca yehhuatl) Extremadura»</ref>, ipan in iteihiocuitiliz in ce cencalli ica ahmo ixquich calpampilotl. Quicentlalih quitemoz tlaciuhcayotl ipan in Yancuic Cemanahuatl inic ohtoca in ompa [[La Española]] ihuan [[Cuba]], in canon ipampa ce nalquizani xeliuhcayotl itech cahuitl yehhuatl catca topileh itech inic ome altepetl tlanelhuayotilli intechpa in españatlacah ipan inon apantlalli. Inic 1519 tenehualoc teachcauh itech inic yei ohtocaliztli in ompa tlalli tepitztic, in tlein quipahtiotih ahmo cenquizca. Iahtetlazohtlaliz ica in tecuexanoani itech Cuba, [[Diego Velazquez itech Cuellar]], ipan quichiuh in itlaxitiniliz in ohtocaliztli ipan in tlaquizcayotl cahuitl, ce nahuatilli in Cortes quicentopeuh. Inic ahcito in ompa hueyitlalli, Cortes quineltilih ce mahcehualtilizoh tlaihmatiliztli in quimmoicniuhtiz in tlamanalhuiltin necentlaliliztin tlalquixtianimeh inic quipoloz in oc cequintin. Yequeneh quimoyecoltih ce cihuatl tlalquixtiani, [[in cihuapilli Marina]] (in Malintzin), in quitlayecoltih in iuh tlahtolmelahuani ihuan in aquin itloc quimixihuitih ce tepilzin. In ihcoac in tecuexanoani itech Cuba quintitlan titlantin inic quimomaltiz in Cortes, in yehhuatl quimixcuah ihuan quimpoloh, in oquic quihcuiloh in teyaochiuhcayotl in yaya inic quicuauhtzacuaz in iuh tepalehuiliztli ipan iohtocaliz. Cortes quihualih ixachi amatlahcuilolli in tlahtoani [[Carlos I]] ipal ca huelittoni imahcehualtiliz itech tlalpololiztli achto ca tzacuiltiloz ipampa inecomoniliz. Iccen macoc in tepantlazaliztli inic Tecpilli itech Teotlalli itech Oaxaca, mahcihui in tlapanahuia in ic tenyoh tepantlazaliztli inic Tlahtohcateixiptla macoc ce pilli ica hueyi ipan huetziliztli, [[Antonio de Mendoza ihuan Pacheco]]. Inic 1541, Cortes mocuep in ompa España, in canon omic chicuace xihuit zatepan, inic quihuilana iyollohtonehualiz. == Tlacatiliztli ihuan telpochyotl == Yehhuatl catca in zan ce inconeuh in [[tecpampilli]] [[extremaduratlacatl]], tlatocayotilli Martin Cortes Monroy ihuan in Catalina Pizarro Altamirano. Hernan Cortes huehcapa yehhuatl yeya icotonca in [[Francisco Pizarro]], in zatepan tlalpoloh itech in [[tlacateuccan incayotl]].<ref>[[Esteban Mira Caballos]]: [http://www.chdetrujillo.com/hernan-cortes-mitos-y-leyendas-del-conquistador-de-nueva-espana-2/ ''Hernan Cortes: Tlahtlaquetzalli ihuan tlaquetzalli itechpa in tlalpoloani itech Yancuic España''], Asociación cultural "Coloquios Históricos de Extremadura" (16 de junio de 2016).</ref> Iuhqui occequintin tecpampiltin, itahtzin quiuh ica mahtlactli on nahui xihuitl in quimomachtiz tenahuatilli ipan Salamanca, altepetl in quicauh ome xihuitl zatepan, neihcuanilli ipampa ineixpetzoliz itech ohtlatocaliztli. Inin nemachtiliztli tenemachitiani ihuan in machiliztli tehuelnemitiani itech lin tenahuatilli in tlaixahxicaittlac ipan inemachtiliz itloc ce tlamachiyoanani ipan Valladolid oquitopeuh in tlahtlaquetzalli in itech Cortes quimomachtih ltenahuatilli ipan in [[Hueyitlamachtilcalli itech Salamanca]].<ref>David A. Boruchoff, "Hernán Cortés, ''International encyclopedia of the Social Sciences'', 2a ed. (2008), t. 2, pp. 146-149.</ref> Zatepan cequih neyehyecoliztli tlanenchiuhtli, centlapal, inic macalaquiz in ompa Las Indias, ihuan, oc centlapal, inic tlaicneliz ipan in iohtocaliz in [[Gonzalo Fernandez itech Cordoba]] ipan [[Italia]], iccen, ipan in xopantlah inic 1504, acalco ehuac in ompa in apantlalli [[La Española]], in canon mocallotih in iuh milleh ihuan tlacepanyecoltiani analco tlallotl. Tel, monec in mocuepaz in ompa España, yehica inic 29 inic [Mētztli (cāhuitl)|tochihchinahuian] inic 1506 itahtzin quipahtiotih in pahtiotl itech itlacalaquil in ompa Santo Domingo ipan in nao San Juan Bautista, iaxca in Luis Fernandez Alfaro.<ref>Ma xiquitta ‘’Caballos’’, ''tlachiuhtli.tlatenehualli'' pp. 134-135</ref> == Nemanepanoliztli ihuan tetech quizaliztli == [[Image:Busto de Hernán Cortés.jpg|thumb|Tecuacuilli itech Hernan Cortes ipan in [[Archivo General de Indias|Tlamachiyotiliztli itech Indias]] itech [[Sevilla]].]] Hernan Cortes momanepanoh oppa ihuan quintlacatiliz mahtlactli once ipilhuan tlaneltililtin ipan chicuace teahciliztli centlamanquizqui. In inic ce icihuauh, in cihuapilli [[Catalina Juarez Marcaida]], mic zatepan macuilli xihuitl itech nemanepanoliztli tetzicatl inic ce inic totlanacayotiayan inic 1522, ipan ichtacayoh tlachihualiztli.<ref>[http://sobreleyendas.com/2008/05/19/hernan-cortes-y-la-muerte-de-su-esposa/ Hernan Cortes y la muerte de su esposa.]</ref> Yeheppa ihuan inoc inin nemanepanoliztli, Cortes quimotlacatilih mahcuilli ipilhuan ahmo nemanepanolizotl:<ref>[http://www.motecuhzoma.de/hijos.html Xavier López Medellín: Los hijos de Hernán Cortés.]</ref> [[Image:Hernán Cortés Monroy y Pizarro.jpg|miniatura|derecha|Tlamachioanaliztli itech ce tlatlapalhuiliztli itech Hernan Cortes tlaneltililli ipan in mahcuilpohualxiuhtiliztli XIX itechpa in tlatlapalhuiani mexihcatl [[Jose Salome Pina]]. [[Museo del Prado]], [[Madrid]].]] * In ''Catalina Pizarro'', tlacatqui inic 1514 nozo inic 1515 ipan Santiago itech Cuba, ahnozo quintepan ipan in Yancuic España. In inantzin yehhuatl catca Leonor Pizarro, hueliyoh ihuilteca in Cortes. Nelihtoloc intloc iteiccahuan Martin ihuan Luis ipan ce itetlacoliliz hueyiteopixcayotl in Clemente VII inic 1529. * In [[Martin Cortes|Martin Cortes (in Chictlapanqui)]], tlacatqui ipan Coyohuahcan inic 1522. In inantzin yehhuatl catca [[in Malintzin]], in itetlancatcauh ihuan itlatlahtolcuepcauh tlalquixtiani in Cortes. Nelihtoloc intloc in iteiccahuan Catalina ihuan Luis ipan ce itetlacoliliz hueyiteopixcayotl in Clemente VII inic 1529. * In ''Luis Cortes'' —tlacatqui inic 1525— yehhuatl ipiltzin in españatlacatl Antonia nozo Elvira Hermosillo, ihuan in noihuan nelihtoloz intloc Martin ihuan Catalina. Momanepanoh itloc in cihuapilli Guiomar Vazquez itech Escobar, imach in tlalpoloani Bernardino Vazquez itech Tapia. * In [[Leonor Cortes Moctezuma|''Leonor Cortes ihuan Moctezuma'']], tlacatqui inic 1528 in Altepetl Mexihco. Yehhuatl yeya icihuaconeuhtzin in [[Tecuichpo]] nozo I[[chcaxochitl]], in cuaatequiloni ica in tocatzintli cihuapilli [[Isabel Moctezuma Tecuichpo Ixcaxochitzin|Isabel itech Moctezuma]], no ihuih, icihuaconeuhtzin in Moctezuma II. Tlacualancaittalli itechpa inantzin niman in tlacatiliztli, yehhuatl catca itahtzin in quixihmachtilih zatepan. Momanepanoh itloc in euskaditlacatl [[Juan itech Tolosa]], tlalpoloani itech Zacatecas. * ''Maria Cortes'', icihuaconeuhtzin in ce tlahtocacihuapilli mexihcatl in itocatzin ahmo macho. [[Bernal Díaz del Castillo]] quitenehua in tlacat ica cequih tlacanextiliztli. Inic tohuemmanayan inic 1528<ref>[http://www.motecuhzoma.de/chrono-es.html Hernán Cortés y su tiempo.]</ref> Cortes onahcic inic ome nemanepanoliztli itloc in cihuapilli Juana Ramirez itech Arellano itech Zuñiga, icihuaconeuhtzin in ololiuhqui itech Aguilar ihuan imachtzin in Teahuayoh itech Bejar. In cihuapilli Juana mocallotih ipan in caltzacualli itech Cuauhnahuac, inic nemi ipan in tecpanchantli calchiuhtli inic 1526.<ref>[https://web.archive.org/web/20110514161418/http://www.cuernavacaturismo.com.mx/sobrecuernavaca.php Sobre Cuernavaca.]</ref> Itech inin nemanepanoliztli tlacatqueh chicuace tepilhuan: * Luis Cortes ihuan Ramirez itech Arellano, tlacatqui ipan Texoco inic 1530 ihuan micqui achi zatepan in tlacatiz. * Catalina Cortes itech Zuñiga, tlacatqui ipan Cuauhnahuac inic 1531 ihuan micqui achi zatepan in tlacatiz. * [[Martin Cortes Zuñiga|Martin Cortes ihuan Ramirez itech Arellano]], tlacatqui ipan Cuauhnahuac inic 1532. Itetoquilihcauh in itahztin in iuh tecpilli itech in Teotlalli itech Oaxaca. * Maria Cortes itech Zuñiga, tlacatqui ipan Cuauhnahuac itzalan inic 1533 ihuan inic1536. Itahtzin oquinecuiloaya inemanepanoliz itloc Alvar Perez Osorio, ipiltzin in tecpilli itech Astorga, tel, in yehhuantin quixitinihqueh iccen, inic ipan quichihua ce teihzahuih nezomaliztli in Cortes, in itech no mopihpiqui ipan oquichiuh in cohcoliztli in itech miqui. Zatepan Maria momanepanoh itloc Luis itech Quiñones, inic mahcuilli ololiuhqui itech Metztli. * Catalina Cortes itech Zuñiga, tlacatqui ipan Cuauhnahuac itzalan inic 1533 ihuan inic 1536. Micqui in ahmo tenamic ipan Sevilla zatepan in miquiz itahtzin. * Juana Cortes itech Zuñiga, tlacatqui ipan Cuauhnahuac itzalan inic 1533 ihuan inic 1536. Monepanoh inic 1564 itloc in pilli Fernando Enriquez itech Ribera, inic ome teahuayoh itech Alcala. == Machiztli teyaochiuhcayotl == === Cuba === Inic [[1511]] tlacnelih ipan in [[ohtocaliztli]] itech tlalpololiztli itech [[Cuba]] tlaachcauhtilli itechpa in tecuexanoani [[Diego itech Velazquez]], in aquitechpa quimcelih milli ihuan tlacohtin ipan in apantlalli. Onahcic tenehualoz topileh itech [[Santiago itech Cuba]], mahcihui zatepan cuauhtzacualoc itechpa in tecuexanoani, tlateilhuilli in tetlapiquiz ihuic in yehhuatl. Tlamaquixtilli, momanepanoh itloc in ihuehpoltzin in inohmah Diego Velazquez, in itoca [[Catalina Juárez]]. Ipan itzonquizaliz inic [[1518]] Velazquez itech quicauh in tepacholiztli itech inic yei, zatepan in [[Francisco Hernandez itech Cordoba (tlanextiani itechYucatán)|Francisco Hernandez itech Cordoba]] ihuan [[Juan itech Grijalva]], inic quicentocaz itlanextiliz ipan in hueyi atentli itech [[Tlalli ipitzahuayan itech Yucatan|Yucatan]]. Yeceh Velazquez ihciuhca itech chicotlamah. Quipohua [[Bernal Diaz itech Neyaotiloyan]], tlachihuani itech ''[[Nemilizotl nelli itech in tlalpololiztli itech in Yancuic España]]'', in ce itexohxolotihcauh in Velazquez, tlatenehualli ''Cervantes in cuacohcoxqui'', quilhuih in aquin iteyacancauh, texohxoloticateuh: «inic inetlamachtil in noteyacancauh Diego, Diego, ¿catlehhuatl tiachcauhtli oticpepenalo? Ca yehhuatl tiachcauhtli nequiztic itech Medellin itech Extremadura. Cencah ninomauhtia, Diego, huel mohuic necomonia ica in acalcentlamantli, ca niquitta ipampa cencah nequiztic oquichtli ipan itlatqui». Hernan Cortes quicentocaya, tel, ica in itlachihchihualiz in ohtocaliztli, ihuan ipampa in nequiztic itecealtiliz, cualtihuani itech in teyollohtiliztli ihuan itech huetztinemiliztli, ihciuhca mahcehuac quihcuiloz oc ye 600 tlacah ipal itlatequipanoliz. === In tlalpololiztli itech Tlacateuccan mexihcayotl === [[Image:Cortés Ruta Cuba-Tenochtitlan.png|thumb|Iohtocaliz in Hernan Cortes niman Cuba ixquichca Tenochtitlan.]] Inic quipanahuia in quitlazani Diego Velazquez, in iacalyaochihchihual in Cortes ehuac hueciniliztica in oncan in acaltecoyan itech [[Santiago itech Cuba]] inic [[18 inic totlanacayotiayan]] inic [[1518]]. In iuh yaya ahyecauhqui itech tetlaaxcatiliztli, itech monec in motlamachiliz itech inin ipan in acaltecoyan itech Trinidad ihuan ocequi yelohuayan. Iccen, inic 10 inic [[Mētztli (cāhuitl)|tohuetzian]] inic [[1519]], in acalcentlamantli quicauh in hueyatentli itech [[Cuba]]. Monelhuayotiaya yehhuatl on in acalcentlamantli ipan 11 acalli, ica 518 yaoquizqueh, 16 ipan yetianimeh, 13 matlequihquizoanimeh, 32 tlatilinianimeh, 110 atlacah ihuan cequih 200 tlalquixtianimeh ihuan tliliuhqueh in iuh tepalehuianimeh itech in teyaochiuhcayotl. Quihuicayah 32 cahuallomeh, 10 tlequihquiztli ica coztepoztli ihuan nahui tlohtlequihzquiztli. In iuh teachcauhtin yayah [[Alonso Hernandez Portocarrero]] (yehhuatl in aquin quitemacazquia zatepan in cihuatl tlalquixtiani [[La Malinche|cihuapilli Marina]]), [[Alonso Davila]], [[Diego itech Ordas]], [[Francisco itech Montejo]], [[Francisco itech Morla]], [[Francisco itech Saucedo]], [[Juan itech Escalante]], [[Juan Velázquez itech Leon]] (icotonca in tecuexanoani), [[Cristobal itech Olid]], [[Gonzalo itech Sandoval]] ihuan [[Pedro itech Alvarado]]. Miyaquintin yeyah tlaixmatinimeh itech in yaoyotl itech Italia. In iuh tachacauh acallachiani yaya [[Anton itech Alaminos]] ica tlaixmatiliztli ipan in ome achto iohtocaliz in [[Francisco Hernandez itech Cordoba (tetlanextiliani itech Yucatan)|Francisco Hernandez itech Cordoba]] ihuan [[Juan itech Grijalva]]. ==== Ic ce tetech pachihuiliztli intloc in chanehqueh ==== [[Image:Malinche Tlaxcala.jpg|thumb|'''[[In Malintzin]]''' quitlahtolcuepilia in itlahtoliz in mexihcah in Cortes. ''Tetectli itech Tlaxcallan, mahcuilpohuaxihuitl inic XVI''.]] In ic ce tetech pachihuiliztli itloc in cemanahuatl [[Mesoamérica|mesoamericayotl]] quineltilih ipan in apantlalli itech [[Cozumel]], ce ittitiloni acaltecoyan acallotl ihuan xomolli teoyoh [[Cultura maya|mayayotl]] in itech pachihuiaya huelitiliztli itech [[Ekab|Ecab]], ihuan in canon itech catca in neteochihualoyan itech huetzqui in [[Ixchel]], cihuateotl itech in [[nepilhuahtilizotl]]. In españatlacah ahcitoh inoc in [[Cultura maya#Período Posclásico|Cahuitl Zatepanhuehcauhqui itech in Tlamatiliztli mayayotl]] achi zatepan in huetziliztli itech [[Mayapan]] inic [[1480]], in quihuicac in tlaxehxeloliztli itech in tlalliipitzahuayan itech [[Yucatan]] ipan 16 tepiton tenapalohcayotl, cehceccan ica inohmah tenapaloani tlatenehualli ''[[Halach Uinik|halach uinik]]'', ihuan ipan cemanqui netech tecualancanamiquiliztli. Niman ye ic ixpan yaz in ''[[batab]]'' (tenapaloani yeloacayotl itech in altepetl) Cortes quitlahtlauhtih in quicahuanih inyolpachihuitiz ihuan quicuinih in netecpicholiztli inic quihualia in ioquichhuan inic quixitiniz in tetehteoh teoyohqueh mayayomeh ihuan quitlaliz temazoaya ihuan iixiptla in [[Ichpochtzintli Mariatzin] ipan in teocalli. Ce itenemilizpoal in tlahtoani [[Carlos I itech España|Carlos I]] tlahcuilolli inic [[1603]] iuh quipohua in zanachitonca : : <small>Momauhtihqueh in apantlallacah in quittaz yehhuatl on in acalcentlamantli ihuan in ompa calacqueh in tepetl, inic quicahua tlaxiccahualli inchan ihuan immil. In ompa calacqueh in cemeh españatlacah ihtec in tlalli ihuan quittaqueh nahui cihuah intloc eyi tlachihualtin ihuan quimitquiqueh iixpan Cortes, ihuan ica imixyohyomoctiliz in tlalquixtianimeh in itloc quihuicaya, quixtlamatilih ca ce in cihuah yehhuatl yeya in cihuapilli itech inon tlalli ihuan innatzin in cohconeh. Quichiuh Cortes cualli tecpiltihcayotl, ihuan yehhuatl in cihuatl quihuallauhtih ompa in ioquich, in quitenahuatih quimmacaz in españatlacah cualli teceliloyan ihuaz cencah quinnemactiz. Auh ihcoac quittac Cortes ca ye itech catcah tlacneliltin ihuan pahpaquinimeh, peuh inic quineltoquitiz in teomatiliztli itech [[Cristo]]. quinahuatih in tetlahtolmachtiani in quihuicaya, ca quimilhuiani ca quinequia quimmacaz occe oc cencah ipani Teuctli in yehhuatl in aquin quipiyayah. Quintlahtlauhtilih ca quimoteotiani in Temazoa ihuan ce iixiptla in Tocihuapiltzin, ihuan quitelhuihqueh ca quinpactiaya. In ompa quinhuicac inteocal ihuan quimpoztequilih in tetehteoh ihuan oncan quitlalih temazoa ihuan iixiptla in Tocihuapiltzin, in tlein ixquich quicelihquen in tlalquixtianimeh in iuh cualli. Inic itech cah ompa Cortes ayic tehuemman, in tlein »quimonemiliztiayah quichihuaz cehcemilhuitl.</small> ::::::::::::::::::::: <small>''Nemilizotl itech in iyoliliz ihuan itlachiuh in Tlacateuctli Carlos V'', itechpa Prudencio itech Sandoval<ref>In «Nemilizotl itech in iyoliliz ihuan itlachiuh in Tlacateuctli Carlos V», itechpa Prudencio itech Sandoval, itech cah cactihcac ipan: [http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/90904584878552620270479/p0000010.htm#190 ].</ref></small> Hernan Cortes quimoyecoltiaya in iuh tlatlahtolcuepani ce telpochtli [[Cultura maya|mayatlacatl]] tlayaoantli ipan in [[Apantlalli Cihuah]], in itoca ayac [[nemilizopoani itech Indias]] quiteneuh zan in aquin in españatlacah contetocayotiayah «[[Melchorejo]]». Ica itepan tlahtoliz ixmachtilo in ionyeliz in cemeh oquichtin tentzonehqueh itech cuacueloloc ce tepachohcan mayayotl cenyani ihuan quintitlan titlantin inic quinhualtiliniz. == Oc no xiquitta ==<!--Véase también--> * [[Jean-Paul Penin]] ''Fernand Cortez'' opera, [[Gaspare Spontini]] [https://web.archive.org/web/20011104171132/http://www.multimania.com/fcortez] *{{Cite web | title = Códice del Marquesado del Valle | work = Biblioteca Digital Mundial | accessdate = 2013-12-29 | language = Nāhuatlahtōlli | url = http://www.wdl.org/es/item/9681/ }} == Tlatenehualiztli == <references/> ==Tlahtolcaquiliztiloni== {{Notetag/end}} {{DEFAULTSORT:Cortés Pizarro, Hernán}} [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Tlacah]] [[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah]] gl558tiqdr5zc0ozpcowiixjk4wdw7h 527254 527226 2026-06-21T23:50:09Z ~2026-36149-21 24744 527254 wikitext text/x-wiki [[image: Retrato de Hernán Cortés.jpg|thumb|right|Hernan Cortes]] In '''Hernan Cortes Monroy Pizarro Altamirano''', '''tecpilli itech in Teotlalli itech Oaxaca<ref>«El Valle que está en Oaxaca»: «InTeotlalli (in) itech (cah) Oaxaca».</ref>''' (tlacatqui ipan [[Medellin]], [[Tlahtohcayotl itech Castilla]], inic [[1485]] - micqui ipan [[Castilleja de la Cuesta]], [[Tlahtohcayotl itech Castilla]], inic 2 inic [[Mētztli (cāhuitl)|tonecallotian]] inic [[1547]]) yehhuatl catca ce [[tlalpoloani españatlacatl]], in ipan itzin in [[mahcuilpoalxiuhtiliztli XVI]] teyacancatic ipan in ohtocaliztli in peuh in [[tlalpololiztli itech Mexihco]] ihuan in itzonquizaliz in tlacateuccan mexihcatl, inic quitlalih itzintlan ihuelitiliz in [[Tlahtohcayotl itech Castilla]] in tenehualoc [[Yancuic España]]. Tlacat ipan in altepetl [[Medellin]]<ref>«La ciudad (cuyo nombre es) Medellín»: «in altepetl (in) (itoca) (yehhuatl) Medellin».</ref>, ipan in tlalli españayotl [[Extremadura]]<ref>«(In itoca yehhuatl) Extremadura»</ref>, ipan in iteihiocuitiliz in ce cencalli ica ahmo ixquich calpampilotl. Quicentlalih quitemoz tlaciuhcayotl ipan in Yancuic Cemanahuatl inic ohtoca in ompa [[La Española]] ihuan [[Cuba]], in canon ipampa ce nalquizani xeliuhcayotl itech cahuitl yehhuatl catca topileh itech inic ome altepetl tlanelhuayotilli intechpa in españatlacah ipan inon apantlalli. Inic 1519 tenehualoc teachcauh itech inic yei ohtocaliztli in ompa tlalli tepitztic, in tlein quipahtiotih ahmo cenquizca. Iahtetlazohtlaliz ica in tecuexanoani itech Cuba, [[Diego Velazquez itech Cuellar]], ipan quichiuh in itlaxitiniliz in ohtocaliztli ipan in tlaquizcayotl cahuitl, ce nahuatilli in Cortes quicentopeuh. Inic ahcito in ompa hueyitlalli, Cortes quineltilih ce mahcehualtilizoh tlaihmatiliztli in quimmoicniuhtiz in tlamanalhuiltin necentlaliliztin tlalquixtianimeh inic quipoloz in oc cequintin. Yequeneh quimoyecoltih ce cihuatl tlalquixtiani, [[in cihuapilli Marina]] (in Malintzin), in quitlayecoltih in iuh tlahtolmelahuani ihuan in aquin itloc quimixihuitih ce tepilzin. In ihcoac in tecuexanoani itech Cuba quintitlan titlantin inic quimomaltiz in Cortes, in yehhuatl quimixcuah ihuan quimpoloh, in oquic quihcuiloh in teyaochiuhcayotl in yaya inic quicuauhtzacuaz in iuh tepalehuiliztli ipan iohtocaliz. Cortes quihualih ixachi amatlahcuilolli in tlahtoani [[Carlos I]] ipal ca huelittoni imahcehualtiliz itech tlalpololiztli achto ca tzacuiltiloz ipampa inecomoniliz. Iccen macoc in tepantlazaliztli inic Tecpilli itech Teotlalli itech Oaxaca, mahcihui in tlapanahuia in ic tenyoh tepantlazaliztli inic Tlahtohcateixiptla macoc ce pilli ica hueyi ipan huetziliztli, [[Antonio de Mendoza ihuan Pacheco]]. Inic 1541, Cortes mocuep in ompa España, in canon omic chicuace xihuit zatepan, inic quihuilana iyollohtonehualiz. == Tlacatiliztli ihuan telpochyotl == Yehhuatl catca in zan ce inconeuh in [[tecpampilli]] [[extremaduratlacatl]], tlatocayotilli Martin Cortes Monroy ihuan in Catalina Pizarro Altamirano. Hernan Cortes huehcapa yehhuatl yeya icotonca in [[Francisco Pizarro]], in zatepan tlalpoloh itech in [[tlacateuccan incayotl]].<ref>[[Esteban Mira Caballos]]: [http://www.chdetrujillo.com/hernan-cortes-mitos-y-leyendas-del-conquistador-de-nueva-espana-2/ ''Hernan Cortes: Tlahtlaquetzalli ihuan tlaquetzalli itechpa in tlalpoloani itech Yancuic España''], Asociación cultural "Coloquios Históricos de Extremadura" (16 de junio de 2016).</ref> Iuhqui occequintin tecpampiltin, itahtzin quiuh ica mahtlactli on nahui xihuitl in quimomachtiz tenahuatilli ipan Salamanca, altepetl in quicauh ome xihuitl zatepan, neihcuanilli ipampa ineixpetzoliz itech ohtlatocaliztli. Inin nemachtiliztli tenemachitiani ihuan in machiliztli tehuelnemitiani itech lin tenahuatilli in tlaixahxicaittlac ipan inemachtiliz itloc ce tlamachiyoanani ipan Valladolid oquitopeuh in tlahtlaquetzalli in itech Cortes quimomachtih ltenahuatilli ipan in [[Hueyitlamachtilcalli itech Salamanca]].<ref>David A. Boruchoff, "Hernán Cortés, ''International encyclopedia of the Social Sciences'', 2a ed. (2008), t. 2, pp. 146-149.</ref> Zatepan cequih neyehyecoliztli tlanenchiuhtli, centlapal, inic macalaquiz in ompa Las Indias, ihuan, oc centlapal, inic tlaicneliz ipan in iohtocaliz in [[Gonzalo Fernandez itech Cordoba]] ipan [[Italia]], iccen, ipan in xopantlah inic 1504, acalco ehuac in ompa in apantlalli [[La Española]], in canon mocallotih in iuh milleh ihuan tlacepanyecoltiani analco tlallotl. Tel, monec in mocuepaz in ompa España, yehica inic 29 inic [Mētztli (cāhuitl)|tochihchinahuian] inic 1506 itahtzin quipahtiotih in pahtiotl itech itlacalaquil in ompa Santo Domingo ipan in nao San Juan Bautista, iaxca in Luis Fernandez Alfaro.<ref>Ma xiquitta ‘’Caballos’’, ''tlachiuhtli.tlatenehualli'' pp. 134-135</ref> == Nemanepanoliztli ihuan tetech quizaliztli == [[Image:Busto de Hernán Cortés.jpg|thumb|Tecuacuilli itech Hernan Cortes ipan in [[Archivo General de Indias|Tlamachiyotiliztli itech Indias]] itech [[Sevilla]].]] Hernan Cortes momanepanoh oppa ihuan quintlacatiliz mahtlactli once ipilhuan tlaneltililtin ipan chicuace teahciliztli centlamanquizqui. In inic ce icihuauh, in cihuapilli [[Catalina Juarez Marcaida]], mic zatepan macuilli xihuitl itech nemanepanoliztli tetzicatl inic ce inic totlanacayotiayan inic 1522, ipan ichtacayoh tlachihualiztli.<ref>[http://sobreleyendas.com/2008/05/19/hernan-cortes-y-la-muerte-de-su-esposa/ Hernan Cortes y la muerte de su esposa.]</ref> Yeheppa ihuan inoc inin nemanepanoliztli, Cortes quimotlacatilih mahcuilli ipilhuan ahmo nemanepanolizotl:<ref>[http://www.motecuhzoma.de/hijos.html Xavier López Medellín: Los hijos de Hernán Cortés.]</ref> [[Image:Hernán Cortés Monroy y Pizarro.jpg|miniatura|derecha|Tlamachioanaliztli itech ce tlatlapalhuiliztli itech Hernan Cortes tlaneltililli ipan in mahcuilpohualxiuhtiliztli XIX itechpa in tlatlapalhuiani mexihcatl [[Jose Salome Pina]]. [[Museo del Prado]], [[Madrid]].]] * In ''Catalina Pizarro'', tlacatqui inic 1514 nozo inic 1515 ipan Santiago itech Cuba, ahnozo quintepan ipan in Yancuic España. In inantzin yehhuatl catca Leonor Pizarro, hueliyoh ihuilteca in Cortes. Nelihtoloc intloc iteiccahuan Martin ihuan Luis ipan ce itetlacoliliz hueyiteopixcayotl in Clemente VII inic 1529. * In [[Martin Cortes|Martin Cortes (in Chictlapanqui)]], tlacatqui ipan Coyohuahcan inic 1522. In inantzin yehhuatl catca [[in Malintzin]], in itetlancatcauh ihuan itlatlahtolcuepcauh tlalquixtiani in Cortes. Nelihtoloc intloc in iteiccahuan Catalina ihuan Luis ipan ce itetlacoliliz hueyiteopixcayotl in Clemente VII inic 1529. * In ''Luis Cortes'' —tlacatqui inic 1525— yehhuatl ipiltzin in españatlacatl Antonia nozo Elvira Hermosillo, ihuan in noihuan nelihtoloz intloc Martin ihuan Catalina. Momanepanoh itloc in cihuapilli Guiomar Vazquez itech Escobar, imach in tlalpoloani Bernardino Vazquez itech Tapia. * In [[Leonor Cortes Moctezuma|''Leonor Cortes ihuan Moctezuma'']], tlacatqui inic 1528 in Altepetl Mexihco. Yehhuatl yeya icihuaconeuhtzin in [[Tecuichpo]] nozo I[[chcaxochitl]], in cuaatequiloni ica in tocatzintli cihuapilli [[Isabel Moctezuma Tecuichpo Ixcaxochitzin|Isabel itech Moctezuma]], no ihuih, icihuaconeuhtzin in Moctezuma II. Tlacualancaittalli itechpa inantzin niman in tlacatiliztli, yehhuatl catca itahtzin in quixihmachtilih zatepan. Momanepanoh itloc in euskaditlacatl [[Juan itech Tolosa]], tlalpoloani itech Zacatecas. * ''Maria Cortes'', icihuaconeuhtzin in ce tlahtocacihuapilli mexihcatl in itocatzin ahmo macho. [[Bernal Díaz del Castillo]] quitenehua in tlacat ica cequih tlacanextiliztli. Inic tohuemmanayan inic 1528<ref>[http://www.motecuhzoma.de/chrono-es.html Hernán Cortés y su tiempo.]</ref> Cortes onahcic inic ome nemanepanoliztli itloc in cihuapilli Juana Ramirez itech Arellano itech Zuñiga, icihuaconeuhtzin in ololiuhqui itech Aguilar ihuan imachtzin in Teahuayoh itech Bejar. In cihuapilli Juana mocallotih ipan in caltzacualli itech Cuauhnahuac, inic nemi ipan in tecpanchantli calchiuhtli inic 1526.<ref>[https://web.archive.org/web/20110514161418/http://www.cuernavacaturismo.com.mx/sobrecuernavaca.php Sobre Cuernavaca.]</ref> Itech inin nemanepanoliztli tlacatqueh chicuace tepilhuan: * Luis Cortes ihuan Ramirez itech Arellano, tlacatqui ipan Texoco inic 1530 ihuan micqui achi zatepan in tlacatiz. * Catalina Cortes itech Zuñiga, tlacatqui ipan Cuauhnahuac inic 1531 ihuan micqui achi zatepan in tlacatiz. * [[Martin Cortes Zuñiga|Martin Cortes ihuan Ramirez itech Arellano]], tlacatqui ipan Cuauhnahuac inic 1532. Itetoquilihcauh in itahztin in iuh tecpilli itech in Teotlalli itech Oaxaca. * Maria Cortes itech Zuñiga, tlacatqui ipan Cuauhnahuac itzalan inic 1533 ihuan inic1536. Itahtzin oquinecuiloaya inemanepanoliz itloc Alvar Perez Osorio, ipiltzin in tecpilli itech Astorga, tel, in yehhuantin quixitinihqueh iccen, inic ipan quichihua ce teihzahuih nezomaliztli in Cortes, in itech no mopihpiqui ipan oquichiuh in cohcoliztli in itech miqui. Zatepan Maria momanepanoh itloc Luis itech Quiñones, inic mahcuilli ololiuhqui itech Metztli. * Catalina Cortes itech Zuñiga, tlacatqui ipan Cuauhnahuac itzalan inic 1533 ihuan inic 1536. Micqui in ahmo tenamic ipan Sevilla zatepan in miquiz itahtzin. * Juana Cortes itech Zuñiga, tlacatqui ipan Cuauhnahuac itzalan inic 1533 ihuan inic 1536. Monepanoh inic 1564 itloc in pilli Fernando Enriquez itech Ribera, inic ome teahuayoh itech Alcala. == Machiztli teyaochiuhcayotl == === Cuba === Inic [[1511]] tlacnelih ipan in [[ohtocaliztli]] itech tlalpololiztli itech [[Cuba]] tlaachcauhtilli itechpa in tecuexanoani [[Diego itech Velazquez]], in aquitechpa quimcelih milli ihuan tlacohtin ipan in apantlalli. Onahcic tenehualoz topileh itech [[Santiago itech Cuba]], mahcihui zatepan cuauhtzacualoc itechpa in tecuexanoani, tlateilhuilli in tetlapiquiz ihuic in yehhuatl. Tlamaquixtilli, momanepanoh itloc in ihuehpoltzin in inohmah Diego Velazquez, in itoca [[Catalina Juárez]]. Ipan itzonquizaliz inic [[1518]] Velazquez itech quicauh in tepacholiztli itech inic yei, zatepan in [[Francisco Hernandez itech Cordoba (tlanextiani itechYucatán)|Francisco Hernandez itech Cordoba]] ihuan [[Juan itech Grijalva]], inic quicentocaz itlanextiliz ipan in hueyi atentli itech [[Tlalli ipitzahuayan itech Yucatan|Yucatan]]. Yeceh Velazquez ihciuhca itech chicotlamah. Quipohua [[Bernal Diaz itech Neyaotiloyan]], tlachihuani itech ''[[Nemilizotl nelli itech in tlalpololiztli itech in Yancuic España]]'', in ce itexohxolotihcauh in Velazquez, tlatenehualli ''Cervantes in cuacohcoxqui'', quilhuih in aquin iteyacancauh, texohxoloticateuh: «inic inetlamachtil in noteyacancauh Diego, Diego, ¿catlehhuatl tiachcauhtli oticpepenalo? Ca yehhuatl tiachcauhtli nequiztic itech Medellin itech Extremadura. Cencah ninomauhtia, Diego, huel mohuic necomonia ica in acalcentlamantli, ca niquitta ipampa cencah nequiztic oquichtli ipan itlatqui». Hernan Cortes quicentocaya, tel, ica in itlachihchihualiz in ohtocaliztli, ihuan ipampa in nequiztic itecealtiliz, cualtihuani itech in teyollohtiliztli ihuan itech huetztinemiliztli, ihciuhca mahcehuac quihcuiloz oc ye 600 tlacah ipal itlatequipanoliz. === In tlalpololiztli itech Tlacateuccan mexihcayotl === [[Image:Cortés Ruta Cuba-Tenochtitlan.png|thumb|Iohtocaliz in Hernan Cortes niman Cuba ixquichca Tenochtitlan.]] Inic quipanahuia in quitlazani Diego Velazquez, in iacalyaochihchihual in Cortes ehuac hueciniliztica in oncan in acaltecoyan itech [[Santiago itech Cuba]] inic [[18 inic totlanacayotiayan]] inic [[1518]]. In iuh yaya ahyecauhqui itech tetlaaxcatiliztli, itech monec in motlamachiliz itech inin ipan in acaltecoyan itech Trinidad ihuan ocequi yelohuayan. Iccen, inic 10 inic [[Mētztli (cāhuitl)|tohuetzian]] inic [[1519]], in acalcentlamantli quicauh in hueyatentli itech [[Cuba]]. Monelhuayotiaya yehhuatl on in acalcentlamantli ipan 11 acalli, ica 518 yaoquizqueh, 16 ipan yetianimeh, 13 matlequihquizoanimeh, 32 tlatilinianimeh, 110 atlacah ihuan cequih 200 tlalquixtianimeh ihuan tliliuhqueh in iuh tepalehuianimeh itech in teyaochiuhcayotl. Quihuicayah 32 cahuallomeh, 10 tlequihquiztli ica coztepoztli ihuan nahui tlohtlequihzquiztli. In iuh teachcauhtin yayah [[Alonso Hernandez Portocarrero]] (yehhuatl in aquin quitemacazquia zatepan in cihuatl tlalquixtiani [[La Malinche|cihuapilli Marina]]), [[Alonso Davila]], [[Diego itech Ordas]], [[Francisco itech Montejo]], [[Francisco itech Morla]], [[Francisco itech Saucedo]], [[Juan itech Escalante]], [[Juan Velázquez itech Leon]] (icotonca in tecuexanoani), [[Cristobal itech Olid]], [[Gonzalo itech Sandoval]] ihuan [[Pedro itech Alvarado]]. Miyaquintin yeyah tlaixmatinimeh itech in yaoyotl itech Italia. In iuh tachacauh acallachiani yaya [[Anton itech Alaminos]] ica tlaixmatiliztli ipan in ome achto iohtocaliz in [[Francisco Hernandez itech Cordoba (tetlanextiliani itech Yucatan)|Francisco Hernandez itech Cordoba]] ihuan [[Juan itech Grijalva]]. ==== Ic ce tetech pachihuiliztli intloc in chanehqueh ==== [[Image:Malinche Tlaxcala.jpg|thumb|'''[[In Malintzin]]''' quitlahtolcuepilia in itlahtoliz in mexihcah in Cortes. ''Tetectli itech Tlaxcallan, mahcuilpohuaxihuitl inic XVI''.]] In ic ce tetech pachihuiliztli itloc in cemanahuatl [[Mesoamérica|mesoamericayotl]] quineltilih ipan in apantlalli itech [[Cozumel]], ce ittitiloni acaltecoyan acallotl ihuan xomolli teoyoh [[Cultura maya|mayayotl]] in itech pachihuiaya huelitiliztli itech [[Ekab|Ecab]], ihuan in canon itech catca in neteochihualoyan itech huetzqui in [[Ixchel]], cihuateotl itech in [[nepilhuahtilizotl]]. In españatlacah ahcitoh inoc in [[Cultura maya#Período Posclásico|Cahuitl Zatepanhuehcauhqui itech in Tlamatiliztli mayayotl]] achi zatepan in huetziliztli itech [[Mayapan]] inic [[1480]], in quihuicac in tlaxehxeloliztli itech in tlalliipitzahuayan itech [[Yucatan]] ipan 16 tepiton tenapalohcayotl, cehceccan ica inohmah tenapaloani tlatenehualli ''[[Halach Uinik|halach uinik]]'', ihuan ipan cemanqui netech tecualancanamiquiliztli. Niman ye ic ixpan yaz in ''[[batab]]'' (tenapaloani yeloacayotl itech in altepetl) Cortes quitlahtlauhtih in quicahuanih inyolpachihuitiz ihuan quicuinih in netecpicholiztli inic quihualia in ioquichhuan inic quixitiniz in tetehteoh teoyohqueh mayayomeh ihuan quitlaliz temazoaya ihuan iixiptla in [[Ichpochtzintli Mariatzin] ipan in teocalli. Ce itenemilizpoal in tlahtoani [[Carlos I itech España|Carlos I]] tlahcuilolli inic [[1603]] iuh quipohua in zanachitonca : : <small>Momauhtihqueh in apantlallacah in quittaz yehhuatl on in acalcentlamantli ihuan in ompa calacqueh in tepetl, inic quicahua tlaxiccahualli inchan ihuan immil. In ompa calacqueh in cemeh españatlacah ihtec in tlalli ihuan quittaqueh nahui cihuah intloc eyi tlachihualtin ihuan quimitquiqueh iixpan Cortes, ihuan ica imixyohyomoctiliz in tlalquixtianimeh in itloc quihuicaya, quixtlamatilih ca ce in cihuah yehhuatl yeya in cihuapilli itech inon tlalli ihuan innatzin in cohconeh. Quichiuh Cortes cualli tecpiltihcayotl, ihuan yehhuatl in cihuatl quihuallauhtih ompa in ioquich, in quitenahuatih quimmacaz in españatlacah cualli teceliloyan ihuaz cencah quinnemactiz. Auh ihcoac quittac Cortes ca ye itech catcah tlacneliltin ihuan pahpaquinimeh, peuh inic quineltoquitiz in teomatiliztli itech [[Cristo]]. quinahuatih in tetlahtolmachtiani in quihuicaya, ca quimilhuiani ca quinequia quimmacaz occe oc cencah ipani Teuctli in yehhuatl in aquin quipiyayah. Quintlahtlauhtilih ca quimoteotiani in Temazoa ihuan ce iixiptla in Tocihuapiltzin, ihuan quitelhuihqueh ca quinpactiaya. In ompa quinhuicac inteocal ihuan quimpoztequilih in tetehteoh ihuan oncan quitlalih temazoa ihuan iixiptla in Tocihuapiltzin, in tlein ixquich quicelihquen in tlalquixtianimeh in iuh cualli. Inic itech cah ompa Cortes ayic tehuemman, in tlein »quimonemiliztiayah quichihuaz cehcemilhuitl.</small> ::::::::::::::::::::: <small>''Nemilizotl itech in iyoliliz ihuan itlachiuh in Tlacateuctli Carlos V'', itechpa Prudencio itech Sandoval<ref>In «Nemilizotl itech in iyoliliz ihuan itlachiuh in Tlacateuctli Carlos V», itechpa Prudencio itech Sandoval, itech cah cactihcac ipan: [http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/90904584878552620270479/p0000010.htm#190 ].</ref></small> Hernan Cortes quimoyecoltiaya in iuh tlatlahtolcuepani ce telpochtli [[Cultura maya|mayatlacatl]] tlayaoantli ipan in [[Apantlalli Cihuah]], in itoca ayac [[nemilizopoani itech Indias]] quiteneuh zan in aquin in españatlacah contetocayotiayah «[[Melchorejo]]». Ica itepan tlahtoliz ixmachtilo in ionyeliz in cemeh oquichtin tentzonehqueh itech cuacueloloc ce tepachohcan mayayotl cenyani ihuan quintitlan titlantin inic quinhualtiliniz. == Oc no xiquitta ==<!--Véase también--> * [[Jean-Paul Penin]] ''Fernand Cortez'' opera, [[Gaspare Spontini]] [https://web.archive.org/web/20011104171132/http://www.multimania.com/fcortez] *{{Cite web | title = Códice del Marquesado del Valle | work = Biblioteca Digital Mundial | accessdate = 2013-12-29 | language = Nāhuatlahtōlli | url = http://www.wdl.org/es/item/9681/ }} == Tlatenehualiztli == <references/> ==Tlahtolcaquiliztiloni== {{Notetag/end}} {{DEFAULTSORT:Cortés Pizarro, Hernán}} [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Tlacah]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1547]] [[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah]] h5fakgtk59c2ec5i41wajaf4g7llc74 Coatl 0 1116 527043 526995 2026-06-21T14:10:09Z ~2026-36149-21 24744 527043 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Koatl|NHE]]}} {{Tlani}} {{Taxobox |name = Coatl |fossil_range = [[Cretácico]]: Axcan |image =Snakes Diversity.jpg |image_width = 220px |image_caption = |range_map = World.distribution.serpentes.1.png |regnum = [[Yolcatl]] |phylum = [[Chordata]] |subphylum = [[Vertebrata]] |classis = [[Sauropsida]] |subclassis = [[Diapsida]] |superordo = [[Lepidosauria]] |ordo = [[Squamata]] |subordo = '''Serpentes''' |subordo_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]] |subdivision_ranks = [[orden (biología)|Infraórdenes]] y [[Familia (biología)|familias]] |subdivision = * [[Alethinophidia]] * [[Scolecophidia]] }} Cateh miaquin yolcameh moihtoa '''coameh''', huehueyin huan tepitzintin; itlahqueh (cequimeh) patlahuaqueh huan ohcequin pitzahuaqueh. Itlahqueh techtlahyohuia, tlah mitztetexoz mitzcocoz huan pampa mitzmictiz. Pampa inan [[yolcatl]] cualli, techpalehuia, huan tlapalehuia canin yetoque. Tlah ahmo tiquinmauhtiz amitlah mitzchihuilizqueh. Ompa hueyaltepetl Mexico, coameh tiquimihtoah [[Teotl|teomeh]], ic cualtzintzintin. Aquihqueh otechyacanqueh, oquinpiyayah in teteoh itoca [[Quetzalcoatl]], huan inantzin itoca [[Coatlicue]]. Tlah ticnequi ocachi ticmatiz, huan tiquittaznequi itetlacuauhihcuiloliz, itetlaxin in tlen oquichiuhqueh in mexicah, xiya Centlacayotl huan Nemilizcayotl Tlalpantlaquicalli (Museo Nacional de Antropología e Historia). == Nacayotl == [[Īxiptli:Crotalus horridus.jpg|thumb|left|[[Tepocolcoatl]].]] Matiloh ahmo icxihuah. In cuitlatetepontli (cuitlatetepomomimecatl)<ref>Motlalia cuitlatetepontli iuh '''vertebra'''. Motlalia cuitlatetepomomimecatl iuh '''espina dorsal''' tlapohtiliztlahtolli in cuitlapantepotzchichiquilli.</ref> ahmo onoc tlatlanehui tlamantiliztli, zan yeh no hueyac tecpantli cuitlatetepontli, cecen omicicuileh yeceh ahmo ipan quechcuitlatetepontli ihuan in icuitlapil. Ahmo elpapalohuah. Miac motlapoa ican ipampa camachalli iten ahmo omizalolli, oc zan tlazalolli ic olpica itzontecompan iuhqui huel motlapoa ican in ic quintoloz huehueyin ihuan motquitica yolqueh. Ca acatepozotl itlan, tlatepozcopa ic teohquiza itlacual; camachalpan mopia coatlantli noihuan quemmanian mochi omitl camihtic. In micoanih cocoah quipiah ome tlantli in tlein miac hueyeyica, yeh acaltic ihuan monechicoa ic pexontilli<ref>quihtoznequi '''grándula'''</ref> ic quichihua in micoani. Inin coatlantli mopatla oc ce yancuic. Ce Chichitl (ihiyopexontilli)<ref>yancuic tlahtolli ic '''pulmón'''</ref> ahmo ihiyoquiza, in oc ce yeh cencah hueyac. Ahmo tzatzahtziliztli aceh quichihua ce quiquinaquiliztli zan imman in iquin yehuatl mozoma. Ahmo ixquimiliuhcahuah in tlein itlachiyaya tlatoctiloni ihuan tetonalihtlacoh. Ca nelli in cequintin totomeh, cequintin cuecueyah ihuan oc tlamantin yolqueh catihcaqueh in ixpan coatl ipampa quimmauhcamictia. Zan ica ehuapatlaz, mochi quimoquixtilia in iehuayo. Cequintin quitlaliah in coatetl, achi mochintin ahmo quimmocuitlahuiah in icoatehuan in icoatotontin. Oncah ome tlamantli in coatl: pahmictiani ihuan ahmo pahmictiani. Ahmo techcocoa imiquia intla nacacuani, matel intla calaqui in tez yez temamauhtic yez tecocoh, quicua in micoani in eztli. Itech mexihcah in coatl ocatca ixiptla in atoyatl, in quiyahuitl, in tlatepetlaniliztli. ==Tlacualiztli== Coameh tlacuah yolcatzintzin, quimichtin, ayolcameh, totochtin ihuan mimichtin. ==Tequichihualiztli== [[Image:Mexico coat of arms.png|thumb|right]] In coatl itlalmachiyo ipan [[Mexihco]], yolcatl ipan ichimal itech tlacatiyan, ipampa ihuehuehcamanaliz; quitoa ce [[cuauhtli]] tlacua ce [[tepocolcoatl]] ahcopa ce [[nohpalli]] ipan tlalhuac ompa atezcatl tlen ca hueyi Altepetl Mexihco quitoznequi Mexico Tenochtitlan; mitohtiztli ipampa mexicatlachihualiz. ===Tonalpohualli=== [[Imagen:Coatl.jpg|80px|thumb|left|Coatl]] In mihtoaya cualli tonalli. In aquin ipan tlacatiyan quihtoaya ilhuileh, mahcehualeh yez, mocuiltonoz, onyez in quicuaz in quiz. Auh in yohuac, in yaopan oquichtiz momahuizzotiz; auh intlah cihuatl huel motlacamatiz, huel motlayecoltia, quipiyaya in iteicneliz. Pochtecatl itonal. In [[Mixcoatl]] no [[Camaxtli]] iteohuan, tlatta tlapcopa. ==Cenyeliztli== * '''[[Alethinophidia]]''' ** [[Acrochordidae]] ** [[Aniliidae]] ** [[Anomochilidae]] ** [[Atractaspididae]] ** [[Boidae]] ** [[Bolyeriidae]] ** [[Colubridae]] ** [[Cylindrophiidae]] ** [[Elapidae]] ** [[Homalopsidae]] ** [[Lamprophiidae]] ** [[Loxocemidae]] ** [[Pareatidae]] ** [[Pythonidae]] ** [[Tropidophiidae]] ** [[Uropeltidae]] ** [[Viperidae]] ** [[Xenodermatidae]] ** [[Xenopeltidae]] ** [[Xenophiidae]] * '''[[Scolecophidia]]''' ** [[Anomalepididae]] ** [[Gerrhopilidae]] ** [[Leptotyphlopidae]] ** [[Typhlopidae]] ** [[Xenotyphlopidae]] == {{SeeAlso}} == * [[Yolcatl]] * [[Cihuacoatl]] * [[Quetzalcoatl]] ==Tlahtolcaquiliztiloni== {{Notetag/end}} <references/> == Tlatenehualiztli == <references/> == Occe neihcuiloliztli == {{wiktionary|coatl}} [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Yolcatl]] m9c1qg1ebujizsq4xa4ica6td1qmqer Itzcohuatl 0 2258 527281 497087 2026-06-22T00:08:42Z ~2026-36149-21 24744 527281 wikitext text/x-wiki {{Tepitzin tlahcuilolli}} {{Tlahtoāni |nombre =Itzcōātl |Imagen =Itzcoatl.jpg |tamaño =150px |descripcion = |titulo =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] [[Tlahtoāni]] |termino =[[1427]]-[[1440]] |predecesor =[[Chīmalpopoca]] |sucesor =[[Motēcuzōma Ilhuicamina]] |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte =1440 |lugar_muerte = |padre =[[Ācamāpīchtli]] |madre = |consorte =[[Huācaltzintli]] |hijos =[[Tezozomōc (Itzcōātl piltzin)|Tezozomōc]] }} [[Īxiptli:IzcoatlSculptureInMexicoCity.jpeg|thumb|right|200px|Tlacuìcuīliztli tlàtoāni '''Itzcōhuātl''', òtli Tlacōpan, Centro Histórico, [[Mēxihco Tenōchtitlan]].]] '''Itzcōātl''' ([[1427]]-[[1440]]). In tlācatl Itzcōhuātzin tlahtoāni [[Tenōchtitlan]]. Īpan [[1380]] xihuitl, ōncān [[Mēxihco Tenōchtitlan]], ōcōnmotlācatilih. Yehhuātzintli Ācamāpichtzin īhuān ce tēcpanecātl cihuātl īnpiltzin. Moneltoca yehhuātl mācēhualcihuātl ōcatcah. Ītechpa Itzcōhuātzin ītēlpōcayōuh ahmo miyec ticmatih, māqueh nelli yehhuātzintli tlacochcalcatl achtopa tlen tlahtoāni, oquīc Huitzilihuitzin īhuān Chimalpopocatzin īn tlahtocāyōhuān Īpan [[1427]] xihuitl, Itzcōhuātzin mohtlahtohcatlālihtzinoh. Nimān quimoyāōchihuililih [[Āzcapōtzalco]]; ītloc [[Nezāhualcoyōtl]] īhuān Totoquihuāztzin yāōyōc ōtlayehyecoh. Īpan [[1428]] xihuitl, ahnōzo ītōcāuh ce tecpatl xihuitl, in [[Coyōhuahcān]] āltepētl ōtlālpololōc īpal Itzcōhuātzin, īmach ac motōcātiaya Motēuczōmatzin (Motēuczōma Ilhuicamina) īhuān Nezāhualcoyōtzin. Niman ōtlan in yāōyōtl, Itzcōhuātzin ōcōnmotlātilih in huēhueāmōxtin, īpampa yehhuātzin īhuān Tlācaeleletzin ahmo cōnmonequiliaya in mācēhualmeh canatih ininquehōn āmōxtin īhuān mopolōzque, moyōlpalānīzque. Īpan [[1440]] xihuitl ōmomiquilih in Itzcōhuātzin. Mahtlāctli ōmōme xihuitl ōmotēpachohuililih [[Mēxihco Tenōchtitlan]]. {{DEFAULTSORT:Itzcoatl}} {{Commonscat|Itzcóatl}} [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1440]] [[Neneuhcāyōtl:Mēxihcatl huēyi tlahtohqueh]] 9u5atbawwex6rn3pjfbcuxjawa97b09 Cuitlahuac 0 4120 527175 524402 2026-06-21T21:42:08Z ~2026-36149-21 24744 527175 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoāni |nombre =Cuitlāhuac |Imagen =Cuitlahuac2.jpg |tamaño =150 |descripcion = |titulo =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] [[Tlahtoāni]] |termino =[[1520]] |predecesor =[[Motēcuhzōma Xōcoyōtzin]] |sucesor =[[Cuāuhtēmoc]] |titulo2 =[[Iztapalāpan]] [[Tlahtoāni]] |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 =[[Ixhuetzcatocatzin]] |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento =[[1476]] |lugar_nacimiento = |fecha_muerte =1520 |lugar_muerte =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] |padre =[[Āxāyacatl]] |madre = |consorte = |hijos =[[Ixhuetzcatocatzin]] }} '''Cuitlahuac''' ([[1476]] - diciembre de [[1520]]), in tlācatl '''Cuitlāhuactzin''' achto tlahtoāni [[Iztapalapan]] zatepān tlahtoāni [[Tenōchtitlān]] īhuān [[Mēxihco]], in īpiltzin [[Āxāyacatl|Āxāyacatzin]]. [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1520]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah hueyitlahtohqueh]] [[Neneuhcāyōtl:Altepemexicah]] o1jn3epidr53h2ak6mdrb0s8sc0sqjc Chimalpopoca 0 4645 527173 524742 2026-06-21T21:41:15Z ~2026-36149-21 24744 527173 wikitext text/x-wiki {{Tepitzin tlahcuilolli}} {{Tlahtoāni |nombre =Chīmalpopōca |Imagen = |tamaño = |descripcion = |titulo =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] [[Tlahtoāni]] |termino =[[1415]]-[[1427]] |predecesor =[[Huītzilihhuitl]] |sucesor =[[Itzcōhuātl]] |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento =[[1397]] |lugar_nacimiento =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] |fecha_muerte =1427 |lugar_muerte = |padre =[[Huītzilihhuitl]] (Ahzo) |madre =[[Āyauhcihuātl]] |consorte =[[Mātlālatzin]] |hijos =[[Tezozomōc (Ehēcatepēc tlahtoāni)|Tezozomōc]] }} [[Īxiptli:Codex Mendoza folio 4v.jpg|right|250px|thumb| Chīmalpopōca ītepēhualiz]] '''Chīmalpopōca''' quihtōznequi ic caxtillāntlahtōlli “escudo que humea” huīccopa '''chīmalli''', escudo; '''popōca''', humear. Ōcatca inic ēyi [[huēyi tlahtoāni]] [[mexihcatl]], in āquin ōtēpacholih īpan [[1415]] xihuitl ixquichca [[1426]] xihuitl. Chīmalpopōca quin achi 10 xihuitl nehuapāhualiztli iuh ōtzonānaloh īpan 1415<ref>Chīmalpahin quihtoā in Chīmalpopōca ōmotlahtohcātlālih īpan cemilhuitōnalli 3-cōhuātl, xihuitl cē-ācatl, ca neneuhqui in septiembre 22 īpan ilhuitlapōhualāmoxtli gregoriano.</ref> ic tlahtohcātiz īpan Tenōchtitlān, inin necentlālilli īpampa cencah huel quitlazohtla in Tezozozmōc īcōl in āquin quīxittac miac tlamantli in tenōchcah. In āltepētl Tlatelolco nō oncah tlapatlaliztli auh niman ōmic Cuacuauhpitzāhuac in āquin ōtlahtohcatlālih ixquichca 1379 auh tzonānalo Tlācateōtl iuhqui inic ēyi tlahtoāni īpan cemilhuitōnalli 13-cōhuātl.<ref>ic caxtolomōme īpan mētzpōhualli Panquetzaliztli, ca neneuhqui diciembre 16; Tezozomōc āmaizhuatl 98 onpōuh ahcualli mochi cemilhuitōnalli gregoriano, nicān monēxtiā in tlacxitoctli.</ref> Chīmalpopōca in tlahtoāni tenōchcatl quitlālpoloh in āltepētl Tōllāntzinco īpan 1420 īhuān Āhuilizāpan (tōcāitl zan ye nō tōcāitl īpan Veracruz) īpan 1424. Tezozomōc ōmic marzo 24 īpan 1426, ōquitēnēuh in Quetzalāyātzin iuh īōntētoquilihcāuh, yeceh ītēyacāpan Māxtla in āquin Cōyohuahcān ōcatca tlahtoāni, ca yehhuātl quiyocatito in tlahtohcāyōtl Āzcapōtzalcatl in quitlāzato in achi tēiccāuh īpan marzo 29. Yohualtica julio 12 Chīmalpopōca ōmochīuh ce yāōnemachtli inic quimictīz in Māxtlatōn auh onquimatitīuh in Quetzalāyātzin iuh ic quichīhuaz īpampa ca yehhuātl teyoā in ītlahtohcāuh. Tētech tētequipachoh ye oc ōquimat in Maxtlatōn ca yeh īmōztlayoc quināhuatitīuh ic mictīlōz in achi tēiccāuh, īpan julio 18 ōquimictih in tlatelolcatl Tlācateōtzin in āquin nequizcholoto auh ahxiuac īcalaquiyān Xāltocān, ōquipatlac Cuāuhtlahtoa. Conāno Chīmalpopōca, īpan julio 20 ca Nezahualcoyōtl quinequizmāquīxtico yeceh yeh ōnēntic iuh nō chololitīuh inic quitēmoz in tlapalēhuiliztli ic teyoā ītlahtohcāuh, iuhqui ōcahxilih īpan in agosto 11. Zan ye nō Chimalpopocatzin quechpilhuilo īpan julio 21, xihuitl 1426, niman oncān Tenochtitlan tzonānalo in [[Itzcōhuātl]] iuh īōntētoquilihcāuh in tlatoquilli xihuitl īpan cemilhuitōnalli 13-atl.<ref>ic caxtolonce īpan mētzpōhualli teōtlehco, ca neneuhqui octubre 16</ref> Īnoqupan ītlahtohcāyo īpan ōmoquetz in ācuauhtetenamitl,<ref>quihtōznequi "acueducto"; nō hueli mihtōz "āohtli"</ref> inin quizāzacac in ātzopēlic īnāhuac in āmēyalli Chapōltepēc huīccopa Tenōchtitlān. Nō ōquitepāntih in cuepohtli chicāhuaticatēneh tlaātēzcamaneh in tlein quipilōwiliā ītloc in āltepētl Tlacopan, inin tlaxeliuhca īhuan quipiya cuauhpanahuaztli in tlein yohualtica quiquīxtilīlih. == Tlahtolcaquiliztiloni == <references /> == Oc no xiquitta ==<!--Véase también--> == Amoxtiliztli ==<!--Bibliografía--> * [[Chimalpain|Chimalpain Cuauhtlehuanitzin, Domingo]]. ''Las ocho relaciones y el memorial de Colhuacan.'' CNCA. 1998. * [[Hernando de Alvarado Tezozómoc|de Alvarado Tezozómoc, Hernando]]. ''Crónica mexicana.''Col. Crónicas de América. Ed. Dastin. 2002. * [[Ángel María Garibay|Garibay, Ángel]]. ''Teogonía e Historia de los mexicanos.'' Ed. Porrúa 1965. *Gillespie, Susan. ''Los reyes aztecas''. Ed. Siglo XXI. 1994 *[[Fray Juan de Torquemada|Torquemada, Fray Juan]]. ''Monarquía Indiana''. Biblioteca del Estudiante Universitario # 84 UNAM 1995. *[[Fernando de Alva Ixtlilxóchitl|de Alva Ixtlilxóchitl, Fernando]]. ''Historia de la Nación Mexicana.'' Ed. Dastin. España 2002. *Fray Gerónimo de Mendieta. ''Historia Eclesiástica Indiana.'' Conaculta 1997. *''[[Códice Ramírez]]''. SEP 1975. *''Anales de Tlatelolco.'' Traducción y paleografía de Rafael Tena Conaculta 2004. [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1397]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1427]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah hueyitlahtohqueh]] 9190psoox10cw8rne6go4dl58h5j5li Axayacatl 0 4646 527172 524401 2026-06-21T21:40:51Z ~2026-36149-21 24744 527172 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoāni |nombre =Āxāyacatl |Imagen =Axayacatl.jpg |tamaño =250 |descripcion =Āxāyacatzin, Āzcatitlan āmoxtli |titulo =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] [[Tlahtoāni]] |termino =[[1469]]-[[1481]] |predecesor =[[Motēuczōma Ilhuicamīna]] |sucesor =[[Tīzoc]] |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento =~[[1451]] |lugar_nacimiento = |fecha_muerte =1481 |lugar_muerte =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] |padre =[[Tezozomōc (Itzcōātl piltzin)|Tezozomōc]] |madre = [[Atotoztli]] |consorte = |hijos =[[Motēcuhzōma Xōcoyōtzin]]<br>[[Cuitlāhuac]] }} In tlācatl '''Āxāyacatzin''' ([[1469]] - [[1481]]) tlahtoāni [[Tenōchtitlan]] tētoquiliāni [[Motēuczōma Ilhuicamina]]. In īpiltzin [[Huēhueh Tezozomoctli]], in īmiuc in [[Tizoc]] īhuān [[Āhuitzotl]]; in ītah [[Motēuczōma Xōcoyotzin]]. [[Īxiptli:Codex Mendoza folio 10r.jpg|left|250px|thumb|Āxāyacatl ītēpēhualiz īpan in Mendoza Āmoxtli]] =={{Links}}== *{{Cite web | last = Tovar | first = Juan de | title = Axayácatl, el sexto rey azteca (reinó entre 1469 y 1481) | work = Biblioteca Digital Mundial | accessdate = 2013-05-25 | date = 1585 | url = http://www.wdl.org/es/item/6723 }} [[Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1481]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1481]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah hueyitlahtohqueh]] 4vcga4f2h0qodhe47v3arbk3u23t45h 527197 527172 2026-06-21T22:09:17Z ~2026-36149-21 24744 527197 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoāni |nombre =Āxāyacatl |Imagen =Axayacatl.jpg |tamaño =250 |descripcion =Āxāyacatzin, Āzcatitlan āmoxtli |titulo =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] [[Tlahtoāni]] |termino =[[1469]]-[[1481]] |predecesor =[[Motēuczōma Ilhuicamīna]] |sucesor =[[Tīzoc]] |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento =~[[1451]] |lugar_nacimiento = |fecha_muerte =1481 |lugar_muerte =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] |padre =[[Tezozomōc (Itzcōātl piltzin)|Tezozomōc]] |madre = [[Atotoztli]] |consorte = |hijos =[[Motēcuhzōma Xōcoyōtzin]]<br>[[Cuitlāhuac]] }} In tlācatl '''Āxāyacatzin''' ([[1469]] - [[1481]]) tlahtoāni [[Tenōchtitlan]] tētoquiliāni [[Motēuczōma Ilhuicamina]]. In īpiltzin [[Huēhueh Tezozomoctli]], in īmiuc in [[Tizoc]] īhuān [[Āhuitzotl]]; in ītah [[Motēuczōma Xōcoyotzin]]. [[Īxiptli:Codex Mendoza folio 10r.jpg|left|250px|thumb|Āxāyacatl ītēpēhualiz īpan in Mendoza Āmoxtli]] =={{Links}}== *{{Cite web | last = Tovar | first = Juan de | title = Axayácatl, el sexto rey azteca (reinó entre 1469 y 1481) | work = Biblioteca Digital Mundial | accessdate = 2013-05-25 | date = 1585 | url = http://www.wdl.org/es/item/6723 }} [[Neneuhcāyōtl:Tlacah]] [[Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1481]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1481]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah hueyitlahtohqueh]] knfy9nooxkt7gvqhntd5irt41voq078 527302 527197 2026-06-22T00:15:20Z ~2026-36149-21 24744 527302 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoāni |nombre =Āxāyacatl |Imagen =Axayacatl.jpg |tamaño =250 |descripcion =Āxāyacatzin, Āzcatitlan āmoxtli |titulo =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] [[Tlahtoāni]] |termino =[[1469]]-[[1481]] |predecesor =[[Motēuczōma Ilhuicamīna]] |sucesor =[[Tīzoc]] |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento =~[[1451]] |lugar_nacimiento = |fecha_muerte =1481 |lugar_muerte =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] |padre =[[Tezozomōc (Itzcōātl piltzin)|Tezozomōc]] |madre = [[Atotoztli]] |consorte = |hijos =[[Motēcuhzōma Xōcoyōtzin]]<br>[[Cuitlāhuac]] }} In tlācatl '''Āxāyacatzin''' ([[1469]] - [[1481]]) tlahtoāni [[Tenōchtitlan]] tētoquiliāni [[Motēuczōma Ilhuicamina]]. In īpiltzin [[Huēhueh Tezozomoctli]], in īmiuc in [[Tizoc]] īhuān [[Āhuitzotl]]; in ītah [[Motēuczōma Xōcoyotzin]]. [[Īxiptli:Codex Mendoza folio 10r.jpg|left|250px|thumb|Āxāyacatl ītēpēhualiz īpan in Mendoza Āmoxtli]] =={{Links}}== *{{Cite web | last = Tovar | first = Juan de | title = Axayácatl, el sexto rey azteca (reinó entre 1469 y 1481) | work = Biblioteca Digital Mundial | accessdate = 2013-05-25 | date = 1585 | url = http://www.wdl.org/es/item/6723 }} [[Neneuhcāyōtl:Tlacah]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1481]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah hueyitlahtohqueh]] m6il4qcaa7zo86vc1fkawr1k04sni5y Cuauhtemoc (tlahtoani) 0 6102 527174 526512 2026-06-21T21:41:42Z ~2026-36149-21 24744 527174 wikitext text/x-wiki {{Tlapehualiztli}} {{Tlahcuilolli-MEX}} {{Tlahtoani | Tocaitl = Cuauhtemoc | Tlacatiliztocaitl = | Ixiptli = Relieve de Cuauhtémoc (Jesús F. Contreras), Patio Jesús F. Contreras, Aguascalientes.jpg | Inic = [[1494]]-[[1525]] | Tlacatiyan = Mexico Tenochtilan | Tlahtoani = Tlahtoani | Tlacatiyanf = {{MEX}} | Tlacatiliztli = [[Mexico Tenochtitlan]]. | Miquiztli = [[Hibueras]] (axcan [[Honduras]]). | Machiztli = | Pehualli = [[1430]] | Tlamiliztli = [[1472]] | Achtopan = [[Cuitlahuac]] | Niman = [[Tlacotzin]] | Tahtli = [[Ahuitzotl]] | Nantli = [[Tlilancapatl]] | Namictli = [[Isabel Moctezuma Tecuichpo Ixcaxochitzin]] | Conemeh = | Cihuaconemeh = }} '''Cuauhtemoc''' ([[1494]]-[[1524]]/[[1525]]), in inic [[mahtlactli huan ome]] tlahtoani ipan [[Mexico Tenochtitlan]], xiuhpan in [[1521]] - [[1524]]/[[1525]]. == No xiquitta == * [[Cuauhtemoc (tlahuelmanitiliztli)]] [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1494]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1525]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah hueyitlahtohqueh]] epyxoszyrsuiagq51zgrf2leiyernx5 Juana Inés de la Cruz 0 6231 527251 527025 2026-06-21T23:47:20Z ~2026-36149-21 24744 527251 wikitext text/x-wiki {{Tepitzin tlahcuilolli}} {{Tlamatiliztlācatl-miac |Nombre = Sor Juana Inés de la Cruz |Image = Sor Juana by Miguel Cabrera.png |birthname = Juana Inés de Asbaje y Ramírez de Santillana |born = [[Tlamahtlāccēti 12]], [[1651]]<br />{{NSPf}} [[Āmaquēmehcān]], [[Mēxihco Tlahtohcāyōtl|Mēxihco]] |dead = [[17 ic nāuhtetl mētztli]], [[1695]] <small>(44)</small><br />{{NSPf}} [[Āltepētl Mēxihco]] |occupation = [[Cemitquimatiliztli]]<br />[[Cualīxtlamatiliztli]]<br />[[Cuīcayōtl]]<br />[[Iuhcāyōtl]]<br />[[Tlazohmatiliztli]]<br />[[Xōchicuīcayōtl]]<br />[[Yēctimatiliztli]]<br />[[Yōlcamatiliztli]]<br />[[Yōlizmatiliztli]] }} '''Juana de Asbaje y Ramírez de Santillana''', '''Sor Juana Inés de la Cruz''' nozo '''Nantzin Juana Inés de la Cruz''' ([[1651]] - [[1695]]) itoca hueyi [[Mexihco|mexihcatl]] amatlahcuiloni ihuan xochicuicatiani. No oquimmat [[ilhuicamatiliztli|ilhuicatl]], [[payelizyotl]], [[iuhcayotl]], [[ticiyotl]] auh occequintin. ==Huehcapatlahtoliztli== ===Tlacatiliztli=== Juana Inés de Asbaje Ramírez de Santillana otlacat ipan San Miguel Nepantlah, ipan Yancuic Caxtillan. ===Achto xihuitl=== Yehuatl ochanti ipan Panohuayan caltenco in ompa Amaquemecan ihcuac yahuatl catca cihuapil. == Tlamahuizoltequitl == * ''Respuesta a Sor Filotea de la Cruz'' * ''Protesta de fé'' * ''Loas'' * ''Villancicos'' == Oc no xiquitta == *[[Caxtillantlahtolli]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Occe necuazaloliztli == {{Commonscat|Sor Juana Inés de la Cruz}} [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1651]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1695]] [[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah amoxtlahcuilohqueh]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah amoxtlahcuilohqueh]] nt41srpyyk6izk3c4kyyfkfytx13zyb Mexihco itlacaxoxouhcayo 0 6541 527117 526609 2026-06-21T20:13:35Z ~2026-36149-21 24744 527117 wikitext text/x-wiki {{Tepitzin tlahcuilolli}} [[Īxiptli:Hidalgo de José Clemente Orozco.JPG|250px|thumb|[[Miguel Hidalgo y Costilla]], nō motēnēhua iuh in Tlācatiyān Tahtli]] In '''Mēxihco Tlācaxoxouhcāyōtl''' ({{es2}} ''Independencia de México'') ōcatca cē āltepēyōtl īhuān tlācah hualomochīhualiztli tlapachihuītilo yāōtilizca, in tlein ōtlan in caxtillāntēpacholiztli īpan in [[Yancuīc Caxtillān]] tlālli. In yāōyōtl īpampa in [[Mēxihco]] tlācaxoxouhcāyōtl ōman īxquichca in [[Dolores Hidalgo|Dolores Tzahtziliztli]], in [[16 tlachiucnāuhti]] [[1810]] ({{xiuhpōhualli|año=1810}}), zan in ōcalac [[Ejército Trigarante]] īpan in [[Āltepētl Mēxihco]] in [[27 tlachiucnāuhti]] [[1821]] ({{xiuhpōhualli|año=1821}}). ==Huehcapatlahtoliztli== In [[yohualtzinco]] in [[Tlachiucnāuhti 16]]<ref>[[Porfirio Díaz]] ōpatlac inīn tōnalli iniuhqui ītlācatōnal, [[Tlachiucnāuhti 15]] īpan [[1894]]. Cualli tōnalli ōcatcah [[tlachiucnāuhti 16]] auh [[Tlachiucnāuhti 17|17]]</ref> in [[1810]] {{6conejo}} xihuitl, ōmpēuh Mēxihco huēyi tēmāquīxtilizyāōyōtl, ihcuāc in teōpixqui [[Miguel Hidalgo]] ōquinnōtz in tlācah in oncān teōcalpan motōcāyōtia [[Dolores Hidalgo|Dolores]] īpan in huehcāuh Intendencia de [[Guanajuato]]. In caxtiltēcah zan nō ihcuāc ōquitlāliahqueh in tecuhtli in ītōcā [[Francisco Xavier Venegas]] iuhquin yancuīc tlahtōcateixiptlah īpan in [[Yancuīc Caxtillān]]. In teōpixqui [[José María Morelos y Pavón]] inic Michhuahcān; ōtetōcac in yāōtl ihcuāc catca ōnicmatic Miguel Hidalgo īhuān yehhuātl mictlalo [[Chihuahuac]] īpan [[30 tlachicōnti]], [[1811]] {{7caña}}; āuh īpan [[1815]] {{11caña}} xihuitl teōpixqui José María Morelos mictlalo [[Ehēcatepēc]]. Īpan [[1816]] {{12ped}} xihuitl, quitlalique iuh tlahtōcāteixiptlatzintli nicān [[Yancuīc Caxtillān]] teuctli in ītōcā [[Juan Ruiz de Apodaca]], nōhuān īximacho iuhquin Mazatontli teuctlahtoāni. Īpan [[1818]] {{1conejo}} xihuitl, [[Vicente Guerrero]] ōtetōcac īpan [[Yancuīc Caxtillān]] tlayaotiuh īca caxtiltēcah, yehhuātl catca ōnicmatic īpan atenco [[Cuauhtolco]], [[Huāxyacac]]. In [[27 tlachicnāuhti]], [[1821]] xiuhpan, ōcalacque Āltepētl Mēxihco [[Agustín de Iturbide]] īhuān īyāōquizcahuan. Iuh omochiuh ītemaquixtiliz in [[Yancuīc Caxtillān]] in īhuīcpa Huēhue [[Caxtillān]], [[Europan]]co. Īca ītōcā Agustín Inic Cē, inīn xiuhpan motlahtohcātlaliā Iturbide huēyi tlahtoāni in īpan ixquich Mēxihco ahnozo huēhuetlahtohcāyōtl in [[Ānāhuac]]. == No xiquitta == * {{NSPf}} [[Juan Aldama]] * {{NSPf}} [[Ignacio Allende]] * {{ESPf1506}} [[Félix María Calleja del Rey]] * {{NSPf}} [[Miguel Domínguez]] * {{NSPf}} [[Miguel Hidalgo]] * {{NSPf}} [[Agustín de Iturbide]] * {{ESPf1506}} [[Francisco Xavier Mina]] * {{NSPf}} [[Antonio López de Santa Anna]] * {{NSPf}} [[José María Morelos]] * {{NSPf}} [[Servando Teresa de Mier|Teopixqui Servando Teresa de Mier]] * {{NSPf}} [[Josefa Ortiz de Domínguez]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihco]] sn5ak8b1uemljzkei0lxz4to3olrlm2 Universidad Nacional Autónoma de México 0 7991 527330 526628 2026-06-22T00:47:03Z ~2026-36149-21 24744 527330 wikitext text/x-wiki In '''Universidad Nacional Autónoma de México''' ('''UNAM'''), in quihtōznequi nāhuatlahtōltica '''Tlācatiyān Monahuātiāni Tēmachtīlōyān Mēxihco''' in tlācah īntēmachtīlōyān, tlapanahuia inic huēyi in tlācatiyān auh Latinixachitlān. ītech cāhualōtiuh in [[Real y Pontificia Universidad de México]]<ref>{{cite web|author=Universidad Nacional Autónoma de México|title=Universidad Nacional Autónoma de México. 100 años. Historia|url=http://www.100.unam.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=108&Itemid=77&lang=es|access-date=2014-01-17|archive-date=2014-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140325150813/http://www.100.unam.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=108&Itemid=77&lang=es|dead-url=yes}}</ref>, ōmotlālih īpan in [[21 ic chiucnāhui mētztli]] [[1551]]<ref>{{cite web|url=http://www.unam.mx/acercaunam/es/|title= Texto acerca de la UNAM |publisher=unam.mx}}</ref> ({{xiuhpōhualli|año=1551}}) īca in tōcaītl ''Real Universidad de México'' (''Huēyitlahtohcātēmachtīlōyān Mēxihco''), auh īpan 1595, ōmocuep īpan ''Real y Pontificia'' (''Huēyitlahtohcāyōtl īhuān Teōpixcāyōtl'') īpal in ītētlahcoliliz huēyi teōpixcātlahtoāni [[Clemente VIII]], in [[7 ic mahtlāctli mētztli]] yeh inxihuitl. In īnecemīxnāhuatīliz UNAM in ītlayecoltīlōca in tlācatiyān īhuān in tlācāyōtl, quinchīhuaz necōni nehtōltiānimeh, quitēcpanaz īhuān quichīhuaz tlatemoliztli, cencah yeh ītech in tlācatiyān yeliztli īhuān īohuihcāyōtl, auh quimmana, īca huēyi coyāhualiztli huelitini, in īcualtiliz in nenayōtl īhuān in yehyecōmatiliztli.<ref name="cinco">{{Cite web |title=Estatuto General de la UNAM |url=http://www.dgae.unam.mx/normativ/legislacion/estageun/egUNAM.html |access-date=2014-01-17 |archive-date=2013-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614024948/https://www.dgae.unam.mx/normativ/legislacion/estageun/egUNAM.html |dead-url=yes }}</ref> == Toquiliztequitl == <references/> [[Neneuhcāyōtl:Altepetl Mexihco]] [[Neneuhcāyōtl:Tlamachtiliztli ipan Mexihco]] [[Neneuhcāyōtl:Tlamachtiliztli ipan Altepetl Mexihco]] 5zm5s3kmxoyo2q7zl3kt9omf8unzcom Miguel de Cervantes 0 8170 527227 527029 2026-06-21T23:19:05Z ~2026-36149-21 24744 527227 wikitext text/x-wiki {{Escritor |Nombre = Miguel de Cervantes |Image = Cervantes Jáuregui.jpg |birthname = Miguel de Cervantes Saavedra |born = {{ESPf1506}} [[Tlachiucnāuhti 29]], [[1547]]<br />[[Alcalá de Henares]] |dead = {{ESPf1506}} [[23 ic nāuhtetl mētztli]], [[1616]] <br />[[Madrid]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuilōni]] |obramásconocida = ''[[El Ingenioso Hidalgo Don Quixote de la Mancha]]'' |yearsactive = }} '''Miguel de Cervantes Saavedra'''<ref>Nozo ''Miguel inic Cervantes Saavedra''.</ref> (Alcalá de Henares<ref>Nozo ''Alcala itech Henares''.</ref>, inic 29 inic chiucnauhtetl metztli inic 1547-Madrid, inic 22 inic nauhtetl metztli inic 1616) yehhuatl catca ce yaoquizqui, tlahtolpoani, tlahtollaliani ihuan chicoquizalizpoani [[Caxtiltēcah|caxtiltēcatl]]. Mahuiztlalo in iuh in quicempanahuia inic in motenyohtiani itlahcuilohcauh in tlaquetzaliztli españayotl ihuan nohuiampa ixihmacho ipampa oquihcuiloh ''Don Quijote de la Mancha'', ca miequintin teixmancatocaqueh quinexiltih in iuh inic centetl tlahtolpoaliztli mizcaliani ihuan ce in quipanahuia inic cualli itlachiuh in tlaquetzaliztli nohuianyoh, oc yelohuaz in iamox in quicempanahuia inic tlachihualli ihuan tlahtolcueptli in huehuehtlahtolli, icel tlapanahuilli ipampa in Biblia. Macoc itzonquizcatoca in «Itlahtohcapiltzin in ahciliztli». == Tenemilizpoalli == === Pilotl ihuan telpochyotl === Ye inic macuilpoalxihuitl XVIII itech cah tlacelilli ca in itlacahcahualiz in itlacatiliz in Miguel de Cervantes yehhuatl catca ipan [[Alcalá de Henares]], yehica cuatequiloc ompa, ipampa in iteyolmahxiltiliz tecuatequilizotl, ihuan ca ompa quitenextilih yelohuaz tlalquixtiani ipan in tlanoztli [[Información de Argel]] (inic 1580). In itonal tlamanalhuiani in itlacatiliz yehhuatl oc ye ahmo paninezqui, mahcihui in ixtlamaatiloni yehhuatl ca tlacatiyani inic 29 inic chiucnauhtetl metztli, imman ipan ca molhuiquixtia in hueyi iilhuiuh in hueyi ilhuicatlaihualli San Miguel, tlatlamactli in tlaixmatiliz inic quiceliz in itoca in itonalamauh in ilhuiuh in tlacatiliztli. Miguel de Cervantes cuatequiloc inic 9 inic maltlactetl metztli inic 1547 ipan in icalpol in [[Santa María la Mayor]]. In iteyolmahxiltiliz tecuatequilizotl quitenehua: <small>Tonatiuhpan, inic chiucnauhtetl ilhuitl inic mahtlactetl metztli, in ixiuhtzin in toteucyo inic centetl mil ommacuiltetl cien ompohualtetl chicome, cuatequiloc Miguel, ipiltzin in [[Rodrigo Cervantes]] ihuan icihuauh Leonortzin. Oquicuatequih in mahuiztililoni teuctli Bartolomé Serrano, iteopixcauh in Tocihuateuctzin. Tlaneltilihqueh, Baltasar Vázquez, Tlananquilih, ihuan nehhuatl, ca niccuatequih ihuan quitzimmachiotih ica notoca. Bachiller Serrano. </small> Icoltzihtzinhuan ipampa itahtzin yehhuantin catcah in nahuatileh ipan melahualiztli in tlacatzintli [[Juan de Cervantes]] ihuan cihuatlacatzintli [[Leonor de Torreblanca]], icihuaconeuh in [[Juan Luis de Torreblanca]], ce tepahtiani cordobatlacatl; Itahzin motocayotiaya [[Rodrigo de Cervantes]] (inic 1509 - inic 1585) ihuan tlacat ipan [[Alcalá de Henares]] ipampa ca itahtzin quimocuiliaya quinihcuac tequitilizti ompa; yehhuatl catca tetequini, tlachihchiuhcayotl quipanahuia inic itenamiccauh in mizcaliani ''mocohcoxcacuitlahuiani''<ref>Inin tlahtolli quinezcayotia ''practicante'', ''enfermero'' nozo ''auxiliar''.</ref> ca totlaman in tepahtiani, ihuan quipihpitza ye conetl ce ixachipol nacaztapalihuiliztli, ipampa in tlein inpiltzihtzinhuan quiahxiltihtito huel miecpa ipal quichihuah iuhqui teixehuanimeh; [[Krzysztof Sliwa]] quitemanilia ce tetlapohuililiztli impampa in yehhuatl momati ca Miguel de Cervantes quichiuh macel ceppa iuhqui iteixehua in itahtzin; Rodrigotzin ahmo huel quitoca nemachtiliztli cemanqui ipampa iontlaehualiz in inacaztapalihuiliz ihuan in inetlanohmahhuililiz teixpololizeh, tzincuauhquechiloh ihuan huehyani in icencal, ca olinico itzalan Córdoba, Sevilla, Toledo, Cuenca, Alcalá de Henares, Guadalajara ihuan Valladolid, ca tlamatiloni; Yeceh quimomachtih tetequiliztli itechpa icoltzin nanyotl cordobatlacatl ihuan in chahuatahtli, no tepahtiani, ca quitoquilih, in ahtle motlacuiliz ica ce teyolmahxilitiliztli nahuatillotl. Ipan [[Américo Castro]], [[Daniel Eisenberg]] y occequintin cervantesixmatinimeh, Cervantes quimocuilia techiuhcayotl monemilizcuepani ipan inehuan tlatenhuimololoni cenyelizotl. Yeh, Jean Canavaggio quimomachitoca ca ahmo itech cah tlaneltililli, ihuan quinepanoa ica in tetlapohuililiztli ca quitlaquechillotia inin techiuhcayotl in ahtle neyoltzohtzonaliztli ipal Mateo Alemán; Zan huel ixquich, in icencal Cervantes itech catca cenca huel tlaixmalhuilli ipan Córdoba ihuan quinextia ompa ihuan ipan tlanahuac neixcahuiliztli ittitiloni. Rodrigo monamictih itloc [[Leonor de Cortinas]], in yehuatl achi momati ahtle, itlapanahuiliztica ca yehhuatl yeya <ref>Yeya (era), catca (fue), ocatca (ha sido) ihuan oyeya (había sido).</ref> iyuhquizcauh in [[Arganda del Rey]]. Iiccahuan yehhuantin catcah Andrés (inic 1543), Andrea (inic 1544), Luisa (inic 1546), ca moyetztahcic iteotica teyacancauh in ce teopixcacan carmelita; Rodrigo (inic 1550), noihuan yaociuhqui, ca quiahxiltih ipan mallotl argeliayotln; Magdalena (inic 1554) ihuan Juan, icel tlaixihmachtli ipampa itahtzin quitenehua ipan in nemiquiznahuatiliztli. Inahuac inic 1551, Rodrigo de Cervantes molin itloc icencal ompa [[Valladolid]]. Ipampa netlacuilli, itech catca tlaahxitl ixachi metztli ihuan itlatqui huehcahualoc. Inic 1556 mihcuanih ompa [[Córdoba]] ipal quicenquixtih in itetlacahcahuililiz in [[Juan de Cervantes]], icoltzin in tlahcuiloh, ihuan quitlacahuiz intech in tetlaihtlanilianimeh. Ahmo manih tenehualiztli tlamanalhuiani itechpa in tlayacantihcac inemachtiliz in Miguel de Cervantes, ca, in ahtle neyoltzihtzonaliztli, ahmo onahcic yelohuaz hueyitlamachtilcalotl. Quil ca huel omomachtiz ipan Valladolid, Córdoba nozo Sevilla. Noihuan yehhuatl chihualoni ca momachtianiya ipan in [[Compañía de Jesús]], yehica ipan in tlahtolpohualiztli ''El coloquio de los perros'' quichihua ce itlacaquiztililiz in ce iltamachtilcal in [[jesusteopixqui]] ca neci ce iteihtoliz in iyoliliz tlamachtillotl. Inic 1566 mochantlalia ipan Madrid. Yauh ompa in [[Estudio de la Villa]], quihuicac itechpa in itetlamachtilizmachtihcauh in tlahtollacotoncayotl [[Juan López de Hoyos]], in aquin inic 1569 quipanotlac ce amoxtli itech in icohcolizcuiliztli ihuan imiquiliz in cihuatlahtoani cihuatlacatzintli [[Isabel de Valois]], inic etetl inamic in [[Felipe II]]. López de Hoyos quitoca ipan inin amoxtli ontetl itlahtollaliz in Cervantes, taxca tlazohtli ihuan tlatlazohtlalli tlamachtilli. Inon yehhuatl in tlayacantihcac inehnextiliz amoxcuilolizotl. Ipan inon xihuitl Cervantes oconmolpih ipan neixcuitilli inic quitta in iteixehualiz in [[Lope de Rueda]] ihuan, ipan quimomachitoca ipan inic ontetl ixeliuhcayo in [[El Quijote]], mach itechpa icamac in teyacatic teixehuani, «quizaya in iixtelolo icampa in teixehualiztli». === Iohtoquiliz in Italia ihuan in iteyaochihualiz in Lepanto === [[Image:Battle of Lepanto 1571.jpg|thumb|In [[teyaochihualiztli itech Lepanto]].]] Mohuehcahuitia ce itlatlaliliz in [[Felipe II]] ca mochiuh inic 1569, in canin quinahuatia quimomaltiaz in Miguel de Cervantes, tlateilhuilli inic quicohcoa ipan teneneuhcahuiliztli in ce Antonio Sigura, itemachtihcauh in tlachiuhtli. Intla yeloaniya neltiliztica in Cervantes, inin huel yezquia in teyollohtiliztli ca quichiuh panoz ompa Italia. Ahcito ompa Roma inic mahtlactetl omontetl meztli in inenehuixcauh xihuitl. Ixpouh ompa in itlahtollaliz huelnezqui in [[Ludovico Ariosto]] ihuan in ''Itetlanohnochililiz in tetlazohtlaliztli'' in siontlacatl<ref>Nozo ''judeatlacatl''.</ref> sefaradyotl [[León Hebreo]] (Yehuda Abrabanel), in tepitzaliztli<ref>''Tepitzani'' quihtoznequi ''inspirador'', ''sugerente''.</ref> yancuic platonyotl, ca ipan huetzi in imachiliz in tetlazohtlaliztli. Cervantes tentimani itech in nenemitiliztli ihuan itech in cualmayehcayotl<ref>''Cualmayehcayotl'' quinezcayotia ''arte''.</ref> italiayotl, ihuan quipiaz iccemmanyan ce cenquizca tehuellamachtih itlailnamiquiliz in inon tlahtocayotl, ca neci, ic neixcuitilli, ipan [[''El licenciado Vidriera'']], centetl in itlahtolpohualiz teixcuitiani, ihuan mocahua momatiz ipan nepapan iteihtoliz in occequi itlachiuh. Mixcahuih in itlayecoltiloca in [[Giulio Acquaviva]], ca yehhuatl yez hueyiteohuatzin inic 1570, ihuan in aquin, in ahzo, quixmah ipan [[Madrid]]. Quitoca itzalan Palermo, Milán, Florencia, Venecia, Parma ihuan Ferrara. Cuel quicahuaz inic mixcahuiz in inecahcahualiz in yaochiuhqui ipan in itehuicaliz in itiachcauh [[Diego de Urbina]], in centeuc<ref>''Centeuctli'', ''cenyaoquizqui'', ''cenyaochiuhtli'' quinezcayotia ''batallón'', ''tercio'', ''regimiento'', ''escuadrón'', nozo ''pelotón''.</ref> in [[Miguel de Moncada]]. Moacalaquih ipan in cipacacalli<ref>Nozo ''galera''</ref> [[Marquesa]]. Inic 7 inic mahtlactetl metztli inic 1571 mocepanicnelih ipan in neyaochihualiztli itech [[Lepanto]], «in quicempanahuia inic tlacempanahuiani nenehuianhuiliztli ca quittac in mahcuilpohuaxihuitl quiyacatih, in manqui, ahmo no quitemachia quittaz in tlatoquilih», inic itlan noncalaqui<ref>''Itlan oncalaqui, ni-'' quihtoznequi ''integrarse''.</ref> in centlamantli acalli cristoyotl, tlaachcauhtilli itechpa in tlacatzintli [[Juan de Austria]], «ipiltizn in itlapetlanillo in yaoyotl [[Carlos V]], in mahcehualtic iilnamiconi», ihuan ichahuateiconeuh in tlahtoani, ihuan in canin mocepanicneliaya ce in quipanahuia inic tenyo acamocuitlahuiani in inin cahuitl, in imarqués in Santa Cruz, ca monemitia ipan [[La Mancha]], ipan [[Viso del Marqués]]. Ipan ce tlahtolnextiliztli nahuatillotl tlachihualli chicontetl xihuitl oc ye zatepan mihtoa: <small>In ihcuac monematcaitta in icentlaman acalli in Turquiatlacatl, ipan in tlatenehualli neyaochihualiztli acallotl, in tlanohnotzalli Miguel de Cervantes yehhuatl yeya cohcoxqui ihuan ica tlepohpocaliztli, ihuan in tlatenehualli tiachcauhtli... ihuan ocequintin miyaquintin icniuhtin iaxca quinohnochilih cae, tel yehhuatl yeya cohcoxqui ihuan ica tlehpohpocaliztli, ca yehhuatl yeniya motzicohquui tlatzintlan ipan inemoaliz in cipacacalli; ihuan in tlatenehualli Miguel de Cervantes quinanquilih ca tlein quinohnotzazquiah itechpa yehhuatl, ihuan ca ahmo quichihuaya in netlacuilli, ihuan ca occencah quinequia miquiz inic tecualancanamiqui ipal Teotzin ihuan ipan tlahtohcauh, in ahmo iuh calaquia itzintlan tlapacholoni, ihuan ca ica ichicahuacayo... Ihuan tecualancanamic in iuh yollohhuapahuac yaochiuhqui inhuic in tlatenehualtin turquiatlacah ipan in tlanohnotzalli neyaochihualiztli ipan in inecahcahualoyan in acalli, in iuh iteachcauh quinahuatih ihuan quipachoh, itloc occequintin yaoquizqueh. Ihuan tzoptli in neyaochihualiztli, in iuh in in teuctli Juantzin quimah ihuan quiyollohittac quexquich huel oquichihuaya ihuan oquicualancanamic in tlatenehualli Miguel de Cervantes, quitlehcahuih ihuan quimacac nauhtetl [[ducado]] occencah ica itlaxtlahuiliz... Itech in tlateneualli neyaochihualiztli acallotl quiz eztenqui ipampa ontetl tlaquihquizhuiliztli ipan ielpan ihuan ipan imah, inic monactia ihtlacauhqui in tlatenehualli ima.</small> === Mallotl ipan [[Argel]] === [[Image:Cervantes (J. Vancell) Madrid 01.jpg|thumb|Iteixiptlaximaliz in Miguel de Cervantes ipan in [[Iamoxpialoyan Tenapalohcayotl in España]], ipan [[Madrid]].]] Inoc inehualcuepaliz inic [[Napoles]] inic ompa [[España]], ipan in cipacacalli Tonatiuh, ce centlamantli acalli turquiayotl tlaachcauhtilli itechpa [[Mami Arnaute]] quinchiuh tlaahximeh Miguel ihuan iiccauh Rodrigo, inic 26 inic chiucnauhtetl metztli inic 1575. Yehhuantin catcah tlaahxiltin inic itlapehpeyahualiz in [[Cadaques de Rosas]] nozo [[Palamos]], ipan in axcancayotl tlatocayotilli [[Costa Brava]], ihuan tlahuicaltin ompa Argel. Cervantes ixcoyantilo iuhqui tlacanecuilolli in tlacomoniani greciatlacatl [[Dali Mami]]. In tlachiuhtli inic onextililoc ipan ihuelitiliz in iamatlahcuilol in tetlatenitztiliztli ca quihuicaya in tlacatzintli [[Juan de Austria]] ihuan in [[Teahuayoh inic Sessa]]<ref>''Teahuayoh'' quinezcayotia ''duque''.</ref>, quimilnamictih in motemaltianimeh ca Cervantes yeya ce tlacatl cencah ittitiloni, ihuan ipampa aquin huelitizquiah quimahcehua ce cualli tequixtiliztli. Quitetlatlauhtih macuiltetl cien [[escudo]] ica teocuitlatetl ipampa itemaquixtiliz. Ipan in macuiltetl ixihuiuh in netemaltiliztli, Cervantes, ce tlacatl ica ce chicahuac teoyoliatl ihuan neyolehualiztli, tzomocquiztitlan nappa. Inic quitlalcahuiz tlacuepcayotiliztli ipan itenahuaccatcacahuan in mallotl, quimotenehuilih ixquich inixpan iyaohuan. Quipanahuia inic quelehuih in tetlaihiohuiltiliztli in ahmo iuh in tetlahtlacolnextiliztli. Ipampa in tlahtolnextiliztli nahuatilotl ihuan in iamox in teotlacatl [[Diego de Haedo]] ''Tepepancayotl ihuan tlahtolihcuiloliztli ipanocayo in Argel'' (1612), ticpiyah inetlacuiliz in tlahtolmoyahualiztli ittitiloni itechpa in mallotl. Un tlatenehualli tlapohpotiliztli mocencui ica itlacanexiliz ''In inenahuatiliz in Argel''; ''In itetemaloyan in Argel'' ihuan in itlanohnotzaliz in itlahtolihcuiloliz in Malli, ca motuca<ref>In tlahtolli ''toca, nitla-'' nozo ''tuca, nitla-'' quihtoznequi ''insertar'', ''meter'', , ''introducir'', ''plantar'' ''incluir'' nozo ''englobar''.</ref> ipan inic centetl ixeliuhcayo in ''[[el Quijote]]'', itzalan in amoxxehxeloliztli 39 ihuan 41. Yeceh, ye huehcauh momati ca in tlachiuhtli tlapantlazalli itechpa Haedo ahmo yehhuatl yeya iaxca, itlah ca inohmah ye quimoixcomaca. Ipan [[Emilio Sola]], itlachiuhcauhyehhuatl catca [[Antonio de Sosa]], benedictoteotocani ipilcatihcauh in imallo in Cervantes ihuan tetlanohnochililiztli quihcuiloani<ref>''Tetlanohnochililiztli quihcuiloani'' quinezcayotia ''dialoguista'' nozo ''escritor de diálogos''.</ref> ipan inohmah tlachiuhtli. Daniel Eisenberg oquiteixpantilih ca in tlachiuhtli ahmo yehhuatl iaxca in Sosa, in aquin ahmo yehhuatl yeya tlahcuiloh, zan yeh iaxca in hueyi tlahcuiloh malli ipan Argel, ica inohmah tlahcuilolli itlachiuh in Haedo quinextia cencah tlacoyahua tenehnehuiliztli. Ic yelohuaz nelli, in itlachih in Haedo quicahua inic yelohua iteyolmahxiltiliz tlaixnextiani in nenemitiliztli cervantesyotl ipan Argel, zan yeh oc ce in itlahcuilol in inohmah Cervantes ca quichamahua inetlahpaloliz. Inic centetl ineyehyecoliz in neyeltiliztli nentic, ipampa in islamtlacatl ca itech monequi ca quihuicaz in Cervantes ihuan ipilcatihcahuan ompa [[Oran]] quincauh ipan inic centetl tonalli. In tlaahximeh intech monec mohualcuepaz in Argel, in canin callotiloqueh ihuan ixpiyaloqueh oc cencah in ahmo yeppa. Inoc, inantzin inantzib in Cervantes oquicentlalihtahcica cequih itlacempoaliz in ducado, ica in netemachiliztli inic quimaquixtihtahci in iomextin ipilhuan. Inic 1577 monahnamictih in nenohnotzalli, zan in tlacempoaliztli ahmo yehhuatl yeya yehuatini inic quimaquixtiz in omextin. Miguel tlapanahuia inic quelehuih ca maquixtiloyani iteiccaiuh Rodrigo, in aquin mohualcuep ompa España. Rodrigo quitquia ce netlalhuiliztli<ref>''Ilhuia, ninotla-'' quinezcayotia ''planear'', ''proyectar'' nozo ''imaginar''.</ref> tlachiuhtli itechpa iteiccauh inic quimmaquixtiz in yehhuatl ihuan in oc mahtlactetl onnauhtetl nozo mahtlactetl ommacuiltetl itenahuac catcahuan. Cervantes mocentlalih itloc in occequintin tlaahximeh ipan ce oztotl tlainayalli, inic itlanehuilanhuiliz ce cipaacalli españayotl ca huallazquia inic tehualmaniliz<ref>Nozo ''tehualceliz''</ref>. In cipaacalli, huel, oahcito ihuan itech pachiuhtitlan oppa in xallan; zan, yequehen, motzoltzitzquiloc. In cristotlacah<ref>''Cristotlacatl'' nozo ''cristotzintocani'' quinezcayotia ''cristiano''.</ref> tlainayaltin ipan in oztotl no nextiloqueh, ipampa iteixtlapoaliz ce tlaicnelih techalaniani, tatocayotilli ''In Teocuitlayotiani''. Cervantes motlamachitocac in iuh icel iteyollapancauh inic quichihchihuaz in teixpampaehualiztli ihuan inic quicialtiz in ipilcatihcahuan.  In bey (tecuexanoani turquiatlacatl) inic Argel, Azán Bajá, quicalaquih ipan «itealtiloyan» nozo ''malcalli'', tlapexonilli ica tepozchicolli, in canin monactih inoc macuiltetl metztli. Inic etetl neyehyecoliztli quimoilhuih Cervantes ica in cealiztli inic ahcitiuh itzallan tlalli ixquichca [[Oran]]. Quititlan ompa ce mahomatlacatl netlacaneconi ica amatlahcuilolli ipal [[Martín de Córdoba]], iatempanecauh in inon neyaotiloyan, inic quittitia in netlalhuiliztli ihuan inic quitlahtlauhtia teyacantianimeh. Auh, in titlanoni motzololoc ihuan in amatlahcuillolli tlattalli. Ipan yehhuatl neltiya ca yehhuatl yeya in inohmah Miguel de Cervantes in aquin oquitepiquihca izquin. Oilactzontequililoc inic macoz ontetl mil cuauhtolli, teixnahuatiliztli ca ahmo neltiz ipampa ca miequintin yehhuantin catcah in aquihqueh tlahtoah ipan. In tlatzacuahuia neyehyecoliztli inic chitontiquizaz monehuianhuih ipampa ce ittitiloni itlacempoaliz tlaxtlahuiloni ca quimacac ce motlapatiliani valenciatlacatl ca yeya ipan [[Argel]]. Cervantes quixnextih ce atotoacalli yel inic quimmamaz epohualtetl maltin cristotlacah. In ihcuac izquin yeya itech ahcic inic mocuepaz, cemeh maquixtilozquiah, in ahdomingoteotlacatl tetlamatilizmachtiani [[Juan Blanco de Paz]], quinextilih izqui in netlalhuiliztli in [[Azán Bajá]]. Inic teicnelilmachtiliztli in techalaniani quimonemactih ce [[escudo]]<ref>Ce tlacohualoni.</ref> ihuan ce apilloli ica pitzochiahuacayotl. [[Azán Bajá]] quihcuanih in [[Cervantes]] ompa ce malcalli oc cencah tepitztic, ipan inohmah tecpanchantli. Zatepan, quicentlalih quihuicaz in ompa [[Constantinopla]], in canin in neyeltiliztli ixnecizquia ce tequitl achi ahchihualoni inic neltiz. Oc ceppa, Cervantes quimotequiuhtih izqui in temamaliztli. Inic macuiltetl metztli inic 1580, ahcitoh ompa Argel in tetahtzihtzinhuan yeitilizteopixqueh (inon tlamaceuhcayotl mixcahuiaya inic quimmaquixtihtitlaniz maltin, no impan mopatlayah) in teotlacatl [[Antonio de la Bella]] ihuan in teotlacatl [[Juan Gil]]. In teotlacatl Antonio euh itloc ce iohtocaliz<ref>''Ohtlatocaliztli'' quinezcayotia ''romería'', ''expedición'', ''viaje'', ''safari'', nozo ''caravana''.</ref> in tlaquixtiltin. In teotlacatl Juan Gil, ca icel quimocuiliaya etetl cien escudo, quiquixtihtitlan in Cervantes, ipampa in yehhuatl mopanitlaliaya macuiltetl cien. In teotlacatl mixcahuih inic quinechicoz itzalan in motlapatilianimeh cristotlacah in tlacempoaliztli ca yecahuia. Quicentlalih in ihcuac Cervantes itech yeya ye ipan ce cipacacalli in oncan Azán Bajá ehuazquia itechpa Constantinopla, tlalpilli ica «ome tlacallotiliztli ihuan ce teicxiilpiloni». Ipampa 500 escudo ic cihciahuiztica tlanechicolli, Cervantes maquixtilo inic 19 inic chiucnauhtetl metztli inic 1580. Inic 24 inic mahtlactetl metztli mohualcuep, zatlatzonco, ompa España intloc occequih maltin noihuan tlaquixtiltin. Ahcito ompa [[Denia]], in oncan mihcuanih ompa [[Valencia]]. Inic mahtlactetl oncentetl nozo inic mahtlactetl omontetl metztli mohualcuepa itloc icencal ompa [[Madrid]]. === Inehualcuepaliz<ref>Nozo ''ihuallaliz''.</ref> ompa España === [[Image:Cervantes Valladolid lou.jpg|thumb|right|[[Estatua de Cervantes (Valladolid)|Iteixiptlaximaliz in Cervantes]] ipan in Ineahanaloyan in [[Universidad de Valladolid|Ihueyitlamachtilcal]] in [[Valladolid]].]] Inic macuiltetl metztli inic [[1581]] Cervantes mihcuanih ompa [[Portugal]], in canin itech yeya quinihcuac in iteahxiltiliz in [[Felipe II inic España|Felipe II]], ica in iciyaliz inic tlateonamiquiz ica in yehhuatl quicualtiliz inemiliz ihuan inic quipatiotiaz in netlacuilli in oquichihuaca icencal inic quihualtiliniz inic [[Argel]]. Quitequiuhtihqueh ce neixcahuiliztli ichtacayotl ipan [[Oran]], yehica quimocuiliaya miyac iteizcal in itlamatiliz ihuan itlaixmatiliz in icetlan in [[Africa]]. Ipampa inon tlatequipanoliztli quicelih 50 escudo. Mohualcuep ompa [[Lisboa]] ihuan itzonquizaliz in xihuitl iloh ompa [[Madrid]]. Inic ontetl meztli inic 1582, quiteihtlanilia ce inecahcahualoyan in tlatequipanolizlti cactihcac ipan In India, in ahtle macoz. Ipan inon xihxihuitl, in tlahcuiloh itech ahci Ana Villafranca (nozo Franca) inic Rojas, in icihuauh in Alonso Rodriguez, ce teamacac. Itech in nenepanoliztli tlacat ce tecihuaconeuh ca motocayotih [[Isabel de Saavedra]], ca yehhuatl quimoixcomacac. Inic 12 inic mahtlactetl omontetl metztli inic 1584, quichihua nemanamictiliztli itloc [[Catalina inic Salazar ihuan Palacios]] ipan in icallah toledoyotl in Esquivias. Catalina yehhuatl yeya ce icpochtli ca ahmo itech ahcia in cempohualli xihuitl ihuan ca quitemanilih ce tepiton nemactli. Chicotlamatihua ca in nemanamictiliztli ahmo zan yehhuatl catca tetzicatl, zan yeh ce nenencahualiztli. In ihcuac in ome xihuitl inic monamictihqueh, Cervantes pehua in tlacoyahuah iohtoquiliz ipan Andalucía. == Cenca cualli tlahcuiloliztli == '''''El Ingenioso Hidalgo Don Quixote de la Mancha''''' ([[Nāhuatlahtōlli]]: ''In tlācaquini calpanpilli Don Quixote ihuicpa La Mancha'') ītōcā cē [[āmoxtli]] ōtlahcuiloc īpal [[Miguel de Cervantes]] īpan [[1605]] {{9casa}} xihuitl. == Amoxtli == * ''[[La Galatea]]'', [[1585]]. * ''[[El Ingenioso Hidalgo Don Quixote de la Mancha]]'', [[1605]]. * ''[[Novelas Ejemplares]]'', [[1613]]. * ''[[Viaje del Parnaso]]'', [[1614]]. * ''[[Segunda Parte del Ingenioso Caballero Don Quixote de la Mancha]]'', [[1615]]. == Oc no xiquitta ==<!--Véase también--> * [[Caxtillantlahtolli]] == Tlatenehualiztli == <references/> ==Tlahtolcaquiliztiloni== {{Notetag/end}} {{Commons}} [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Tlacah]] [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1547]] [[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah amoxtlahcuilohqueh]] 2zejuqzc6hwjhgbxk3w7bmfymvhv61z Naranjacuahuitl 0 9507 527055 493951 2026-06-21T14:43:52Z ~2026-36149-21 24744 527055 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Lalaxcuahuitl|NHN]]}} {{Tlani}} {{Taxobox | name = Naranjacuahuitl | image = Histoire et culture des orangers A. Risso et A. Poiteau. -- Paris Henri Plon, Editeur, 1872.jpg | image_width = 225px | regnum = [[Tlanelhuayōtl]] | divisio = [[Teconxinachtli]] | classis = [[Ōntzīntiliztica]] | subclassis = [[Rosidae]] | ordo = [[Sapindales]] | familia = [[Rutaceae]] | genus = ''[[Citrus]]'' | species = ''C. × sinensis'' | binomial = Citrus × sinensis | binomial_authority = [[Pehr Osbeck|Osbeck]] }} '''Naranjacuahuitl'''<ref>In tlahtōlli ''naranjacuahuitl'' quihtōznequi ''naranjo'' īpan Fray Alonso de Molina ītlahtōltecpantiliz, yeh ōquihcuilo ''Narãjo arbol. narãja quauitl.''</ref><ref>In tlahtōlli ''naranjacuahuitl'' quihtōznequi ''naranjo'' īpan Rémi Siméon ītlahtōltecpantiliz in ''Diccionario de la lengua náhuatl o mexicana'', yeh ōquihcuilo "'''*naranjaquauitl''' s. Naranjo. R. ''naranja, quauitl''."</ref><ref>Mihcuiloa ''naranja'' īpan in Pequeño Diccionario Ilustrado Náhuatl de los municipios de Zacatlán, Tepetzintla y Ahuacatlán. Segunda edición. Instituto Lingüístico de Verano.</ref><ref>Mihcuiloa ''naranja'' īpan in Diccionario Náhuatl de los municipios de Mecayapan y Tlahuicapan de Juárez, Veracruz, ILV, 2002.</ref>, ahnōzo '''lalaxcuahuitl''', īxōchihcual ca [[naranjaxocotl]]. {{Tlahtolcaquiliztiloni}} == {{Links}} == [[Neneuhcāyōtl:Cuahuitl]] [[Neneuhcāyōtl:Rutaceae]] s7as7lcrhaberahddxc16lt40no8ayv Matlalcueyeh 0 10292 527339 510041 2026-06-22T01:02:58Z ~2026-36149-21 24744 527339 wikitext text/x-wiki {{Tepētl | Tōcāitl = Matlalcueyeh | Imagen = La Malinche (volcán).jpg | Pie de imagen = Matlalcueyeh | Elevación = 5,452 | Situación = [[Puebla]] huan [[Tlaxcallan]] | Tlācatiyān = {{MEX}} | Tepētlah = [[Eje Yancuīctletepēyōtl]] | Coord = {{coor dm|19|23|M|98|3|C}} | Prominencia = | Tipo = [[volcán]] | Fecha y pers = | Ohtli = }} In '''Matlalcueyeh''' ca tletepetl ipan Tlahtocayotl [[Puebla]] huan [[Tlaxcallan]], quipia 5,452 ahcopa itech hueyatl. {{Tepetl ipan Mexico‎}} [[Neneuhcāyōtl:Tepetl ipan Mexihco]] [[Neneuhcāyōtl:Puebla]] [[Neneuhcāyōtl:Tlaxcallan]] njyezsdmzuv25ugc49au9tam65ccfl2 María Ichpochtli 0 12515 527224 526395 2026-06-21T23:17:46Z ~2026-36149-21 24744 527224 wikitext text/x-wiki [[Image:SASSOFERRATO - Virgen rezando (National Gallery, Londres, 1640-50).jpg|200px|thumb|right|Maria inic tetlatlahtlauhtilia, itechpa [[Sassoferrato]].]] In '''Ichpochtli Malíatzin''' ([[Caxtillāntlahtōlli]]: ''María''; [[Yudeatlahtolli]]: מרים ''Myriam'') in inantzin in [[Yesu Crizto]] ihuanin icihuatzin in [[Jose itech Nazaret]] yehhuatl catca ce cihuatl [[judeatlacatl]] itech [[Nazaret]] itech [[Galilea]] ca, ipan nepapan tlahcuilolli yancuica nemiquiznahuatilizotl itech pohuini in [[iTeotlahtol in Mateo]], in [[iTeotlahtol in Lucas]] ihuan in [[iTlachihualiz in Tetlazohhuan]], in iuh noihuan miyac tlahcuilolli iztlacatqui in iuh in [[iachtoteotlahtol in Santiago]], yol itzalan itzonquizaliz in mahcuilpohualxihuitl I a.C. ihuan inepantlah in mahcuilpohualxihuitl I z.C. Noihuan in Colhan (mahcuilpohualxihuitl VII), [[iamox teoyoh]] in [[izlam]], quiteittitia in iuh inantzin in Jesus ([[Isa]]), itzintlan itoca [[alapiayotl]], Maryam nozo Miriam. In iixneciliz in Mariatzin ipan in [[netecpicholiztli huehcahuitiani]] ahmo yehhuatl catca in iuh ce cemani tlaneltiliani, zan yeh in iuh ce motenyohtiani tlayectenehualli ihuan ipan oc ye ce tlamantli cecniquizqui, tlachihuani cecniquizqui ipan ce cahuitl nelhuayotl ian in iicpatehtecaliz in itequixtiliz, in inenacayotiliz in [[Jesucristo]] ([[Lucas 1:26-38]]; [[Lucas 2:1-19]]), ihuan tlacneliani ipan oc ome, in imazololiz ihuan imiquiz in Jesutzin ([[Juan 19:25-27]]), ihuan itlatzintiliz in inic ce tecentlaliliztli motecpichoani tlatlahtlauhtiani niman ic achtopa in huallaliz in [[Teoyoliatl Yecnemiliceh]] ipan [[Pentecostes]] ([[Tlachiuhtli 1:14]]). Ipan in iteotlahtol in Mateo ([[Mateo 1:18]]) ihuan in iteotlahtol in Lucas ([[Lucas 1:27]) quiteittitia in Maria in iuh ce tlazcaltilli ichpochtli in ihcoac, ipan in Tetlacaquiltiliztli, quimatih ca itech yeya otztli itechpa itlachiuh in Yoliatl Yecnemiliceh, in ahmo itepalehuiliz in oquichtli. Ipampa in, atzan ihtolo in «'''Ichpochtli Mariatzin'''», nozo cemaniliztica «'''In Ichpochtli'''», ipan in [[Netlacentequililiztli tlaneltocani]], [[tlanelihtoani]], [[egiptoyotl]], ipan in [[Netlacentequililiztli]] inglaterrayotl ihuan ipan occe [[tetocayotiliztli motecpichoani]]. Ipan in Netecpicholiztli tlaneltocani ihuan tlanelihtoani itech tlamilo huelitilizotl itech tepan tlahtoliz iixpan Jesucristo, inic quitoca in yecnemiliceh [[Ireneo de Lyon]] (mahcuilpohualxihuitl II) ihuan in tlaquetzalli ipan in [[iteotlahtol in Juan]] itechpa itepantlahtoliz ipan in [[nemanamictiliztli itech Cana]] ([[Juan 2:1-11]]). Ipan in Netecpicholiztli achto tlatenehualli, in itemahuiztililoca neltia itzalan tetlanextililiztli ahmo inamic, ca yauh niman [[tetlaixpantililiztli ahyoltzotzoni ihuan nemachtillotl mariayotl]], ixquichca itlatlahtlauhtiloca, ihuan tocaitl in ica mixihmachtilia, in yuhqui «Inantzin in Toteucyo», nozo in paccaceliloni itlahtol ica greciatlahtolli, «[[Theotokos]]», inin in tlatzacuia tlaixcoyantilli itech yehhuatzin ihciuhca ipan in [[Netechpichahuiliztli itech Efeso inic 431]] ihuan cencah tlacualquixtilli itechpa in Netecpicholiztli tlanelihtoani. Noihuan motocayotia «Mahcehualtic Ichpochtzin Maria», inic nepanihui ica in tlahcuilolli teotlahtollotl: ::::: «[...] niman axcan nechchahchamahuaz in ixquich tetech quizaliztli [...]» :::::::::::::::::::::: Maria itech [[Isabel]], :::::::::::::::::::::: Iteotlahtol in Lucas 1:48 ==In itocatzin in Mariatzin== Inpan in judeatlacah in tocaitl ahmo yehhuatl yeya ce cemani ontetocaitl; itech catca tetech nematiliztica tlanepanolli in aquin tlacatl. Ipampa in quicuiah tocaitl ca quinematcaihtoaya in centlamanquizcayotl, in netlanohmahhuiliztli; ihuih, yehhuatl yeya cencah quinemitiaya in "in itocatzin yehhuatl yez yuh" in ihcoac monequia quitenehuilia ce neixcahuiliztli nozo centlamanquizcayotl tlapanahuih yehhuatl in aquin conetl ipampa tlacatiliztli. Maria yehhuatl ce tocaitl tenyoh ipan in [[Tanaj]] nozo [[Huehueh Nemiquiznahuatiliztli]] ipampa yehhuatl oyez in itocatzin in ihueltiuh in [[Moises]] ihuan [[Aaron]], ipan ipeuhca tlahcuilolli in iuh [[Mīryam]]. In itlahtolmelahuiliz [[In Epohualtetl Omatlactetl]] quitenehua niman in arantlahtolli [[Mariám (Mαριαμ)]]; In tlacuepaliztli ipan in tlayacatia tozcayotl quinextia in tlatenehualiztli nohuian, in tlatenehualiztli ica in [[arantlahtolli]] ca mihtoaya ipan [[Palestina]] achto in itlacatiliztzin in Cristo. Ipan in itlahcuilol greciayotl in [Yancuic Nemiquiznahuatiliztli], ipan in itlahtolmelahuiliz [[In Epohualtetl Omatlactetl]], in tocatzintli tlanemitilli yehhuatl yeya [[Mariám]]. Maria yehhuatl yezquia ahzo in in iixneciliz greciayotl in tlahtolli. Macihui ipan in [[Huehhuetiliztli Nepantlahtli]] temoloc tlanezcayotiliztli oc ye teicnomatini in ahmo tlamanalhuiani, itzintlan in tematiantic tlanextiliztli altepetlalcopincayotl, "Cihuatlahtocapilli" nozo "Tlatimalolli" yehhuatl in tlanezcayotiliztli oc ye tlanamictli in tocaitl [[judeayotl]]. Maria yehhuatl noihuan tenyoh in iuh "[[Icitlal in huehhueyatl]]" nozo "Icitlal in hueyatl" (Stella Maris). In tlatenehualli tocaitl itech huitz in tlahtolmelahuiliztli itechpa ce tlapehualtiloni itech in [[Huehueh Nemiquiznahuatiliztli]], itech in inic ce imAmox in Tlahtohqueh 18:41-45. ==Itenemilizpohual in Maria ipan in tlamanitiliztli motecpichoani== [[Image:Dolci Madonna p1070185.jpg|thumb|250px|Mariatzin, inantzin in Jesutzin. [[Carlo Dolci]].]] In Maria tenehualo ica itocatzin ceppa, manel ica ixneciliztli cenyani, in ihcuiloz in teotlahtolli oc ye techiuhcayotl, in [[iteotlahtol in Marcos]]. Ipan in [[iTeotlahtol in Mateo]] tenehualo ica ontlaehualiztli itech itlaquetzaliz in [[imixihuiloca cenquiztic]] in Jesutzin ihuan in itlacatililoca ihuan neyeltiliztli ompa Egipto. ANican in tetlaneltoquitiani Mateo quitenehua ca yehhuatl Maria in aquin quihtoh in tenahualcaquini Isaias in quihtoz: ::::::«in Ichpochtli quimixihuitiz ihuan quitlacatiliz ce tepiltzin in aquin quitlalizqueh in tocaitl Emmanuel, ca tlahtolcueptli quinezcayotia: "In Toteucyo totech moyetzticah"». In [[iTeotlahtol in Lucas]] yehhuatl in oc ye tenehualiztli quitemaca itechpa Maria, inic quitenquixtiz ica oc ye neixhuatiliztli in netlahtolpepechtiliztli itechpa in ipiltian in Jesutzin, cequih motenquixtia oc ye tlatzintlan: In Tetlacaquiltiliztli, In Onteittaliztli iixpan Isabel, in iTlacatililoca in Jesutzin, in iTeixihmachtiloca in Jesutzin ipan in Teocalli (nican in [[mohuapauhqui Simeon]] quinahualcaqui: «monohma ce tepozmaccuahuitl mitznalquixtiaz itech yollohtli», inic ihtoa itechpa itlatlematiliz in Mariatzin inoc in iNeyolcocoltiloca in iconeuhtzin) ihuan in ineixpololoca in Jesutzin ihuan iixnepanoloca ipan in teocalli. noihuan yehhuatl in tetlaneltoquitiani Lucas in quihtoa ca Maria quihuehcahuitiaya inin tlamantli ihuan quinemiliaya ipan iyolloh. Ipan in [[iTeotlahtol in Juan]], Jesutzin quichihua in inic ce itlamahuizol ipampa itetlatalahtlauhtiliz, ipan [[Cana]]. Ihuan ipan in temazoaya, quitemaca in iuh inantzin in tetlazoh huellazohtli,ihuan maco in aquin Maria in iuh teconeuh (Ipampa inin nechiuhtli, in teotlamatiliztli tlaneltocani ihuan tlanelihtoani quimachitia in itepan tlahtoliz in Maria iixpan iConeuhtzin; ihuan in iixpan netlacuililoca nezcayotl in Maria in iuh «Inantzin in Netlacentequililiztli», in quihtoznequi, «(Inantzin) in ixquichtin motecpichoanimen», tlaixehualtin ipan in itlacauh in tetlazoh huellazohtli). Noihuan tenehualo ipan in [[Itlachihualiz in Tetlazohhuan]] in iuh tlacneliani ittitiloni itech in tecentlaliliztli motecpichoani huehcahuitiani. ===Tetahhuan ihuan cenyeliztli=== In tlamanitiliztli motecpichoani quinnemitih in Joaquin ihuan Ana in iuh in ipilhuahcahuan in Maria. Inon tocaitl itech cah tlacuilli itech iAchtoteotlahtol in Santiago, ce i teotlahcuilol iztlacatqui oc ye tenyoh ihuan techiuhcayotl. Inin tlahuelittaliztli ocatca inetlahtolpepechtiliz in tlatenehualiztli ipan miyac nechiuhtli teicnottani itechpa in itenemilizpoahual in Ichpochtli Maria. Ahmo momati ica tlacacoyeliztli intla Maria quimpix teiccahuan. Manel cequintin quimocuiliah ipampa nelli inechiuh in [[iTeotlahtol in Juan]] ihuan in Mateo in quitenehuah in aquin "ihueltiuh in inantzin", in aquin yehhuatl yezquia in Maria itech Cleofas ipan [[Jeronimo]]. Icentlapal, [[Hegesipo]] quitenehua inin Maria in iuh icihuauh in [[Cleofas]], iicneuh in Jose ihuan ic imonhuezhui in Maria: ce nemanepanoliztli judeayotl ahmo quitlalizquia cenenehuixqui tocaitl itech ome in teichpochhuan. ===Inemanamictiliz in Mariatzin=== In teotlahtolli quiteittitia in Maria in ihcoac quipohua itlacachihualiz in Jesutzin. Quipohua ca Maria ipan inon cahuitl yehhuatl yeya iteyollapancauh in [[Jose itech Nazaret]], in yehhuatl yeya cuauhxinqui. In zanilli teotlahtollotl pehua zatepan inenamictiliz in Maria itloc Yecnemiliceh Jose. In iTeotlahtol in Lucas quitlamia ome amoxxehxeloliztli itech in [[itlacachihualiz]] ihuan ipiltian in Jesuztin. Yehhuatl ipan Lucas noihuan in ompa tocayotilo "Tentimani itech Huelnezcayotl", "tlateochihualli intzalan in ixquich in cihuah", "inantzin in Toteucyo". In ontetocaitl ''κεχαριτωμένη'', in mopohua ''kecharito̱meni̱'' ihuan in tlahcotlahtol tlatlematini in ''χαριτον'' (''chariton''), tlahtolcuepalo itechpa in tlahtolmelahuiliztli teotlahtolihtlacoani in iuh "huel tlaicnelilli", inoc ipan in tlaneltocani motlahtolcueptimani in iuh "tentimani itech huelnezcayotl" (inic quitoca in "gratia plena" itech in [[Vulgata]]). In Yancuic [[iTeoamox in Jerusalen]], ipampa neixcuitilli, quinematcaihtoa ipan in iTeotlahtol in Lucas (1,28) ca inin tetlapaloliztli ipan ixneciliztli tlahcuilolotl quinezcayotia: "in tehhhuatl in itech oticatca ihuan itech ticah tentimani itech in teicneliliztli teucyotl". Ipan in tlamanitiliztli judeayotl itech inon cahuitl, in telpohpochtin monamictiayah itzalan in caxtolli omei ihuan in ompohualli onnahui xihuitl, in oquic in ichpohpochtin niman in mahtlactli omome xihuitl ittoqueh tlapalihuih (''na'arah'') zatepan inin huehhuetiliztli momanamictihtimatiah. Ipan in nemanamictiliztli judeayotl oncatca ome immanyotl, in nemanepanoliztli ihuan in nemanamictiliztli ihuetzian tlatenehualli: in tlayacatia chihualoya ipan in ichan in tlayollapantli ihuan itech quitquia nenotzaliztli ihuan tetlachihualtiliztli, manel in nehuicatinemiliztli yehhuatl yeya zatepan. Intla in tlayollapantli ayamo itech catca tenamic moyollohtepitzhuiaya ce xihuitl zatepan in nemanepanoliztli inic ahciz in tlaoncayotia cotoncayotl, in nemanamictiliztli ihuetzian tlatenehualli, in ompa in teyollapanqui quihuicaya tlamahuiztiliztica in tlayollapantli niman ichan itetahhuan ixquichca ichan. ===Tetlacaquiltiliztli=== [[Image:ICONO15.jpg|thumb|250px|Ixiptlatzin in Ichpochtli in teahxiltia ipan in temahuitililiztli ihuan ohtocaliztli.]] Iixneciliztzin in Mariatzin ipan in zanilli teoamoxyotl pehua ica in tlaquetzaliztli itechpa in ineteittiliz in ilhuicatlaihualli Gabriel iixpan Maria, ipan quipohua in tetlaneltoquitiani Lucas. :: Ihuan inic chicuacentetl metztli, in ilhuicatlaihualli Gabriel titlanilo itechpa Dios ixquichca in altepetl Galileayotl tlatocayotilli Nazaret, iixpan ce ichpochtli nemanepanolli itloc ce oquichtli motocayotia Jose, cemeh itetech quizcahuan in David; ihuan in itocatzin in ichpochtzintili yehhuatl yeya Maria. Ihuan inic calaqui in ilhuicatlaihualli, quilhuih: «¡Ma xipaqui, in titentimani itech huelnezcayotl! In Toteucyo motech moyetzticah.» ::::::::::::::::::::::::::::::::[[''Lucas'' 1:26-28]] Lucas motlacuauhquetz ipan quihcuiloz in itetlahtolcuepaliz in Mariatzin iixpan in tlatenquixtiliztli teucyoh in mochiuhtaz: inetlapololtiliz ihuan iyohuitiliz, in yuhqui ca zatepan quinextizquia ineihzahuiliz iixpan in itlayolteohuiliz de Simeon ihuan iahtlaahcicamatiliz in itlahtoltzin in Jesutzin ipan in teopantli. Iixpan ce ichtacayotl in quicempanahuia ineihmatiliz, quinemilia itechpa in tlanohnotzaliztli (Lucas 1:29; Lucas 2:33), quiyollamachilia tlacemanca in nechihualiztli ihuan quipiya ipan iyolloh. Niman zan achitzinca in tetlacaquiltiliztli, in ihcoac in itlaihmatiliz nelhuayotl in inemiliz in Maria neci mocuepcueptinemi, quipehua itlatoquililiz in yohuitiliztli ihuan in neyoltzotzonaliztli tlatenehualli itechpa in inTeolahtol in Lucas ihuan in Mateo. Inic ce neyoltzozonaliztli moteixihmachtia ipan in ipeuhca in iteotztiliz. Huel in cototztiliztli neci quipoztequiz in iyollohtzin in iteyolahcoccauh [[Jose]]tzin, ihuan quihuica in (aquin) Josetzin itech tlanequiliztli in quitlalcahuiz in (aquin) Mariatzin ichtaca ipampa ahmo quixtlapoz. Ic oquicentlalihca in Josetzin in ihcoac Dios quixmachtiz itlanequiliztzin ica ce temiquiliztli: «In tiJosetzin, in ticoneuhtzin in David, mah timacahci ticcuiz motloc in Mariatzin in timocihuauh ipampa ca in itech tlachihualli itech pohui in [[Teyoliatl Yecnemiliceh]]. Quitlacatiliz ce tepiltzin, ihuan tehhuatl tictocayotiz Jesus, ipampa ca in yehhuatl quimaquixtiz itlacamecayo itech in itlahtlacol.» Niman huelihcoac, Jose mocepanicnelia ipan in yohuitiliztli in neci ipan in iyoliliz in Mariatzin, in iuh mopohua zatepan. ===Itlahpalotaliz in Mariatzin itech Isabeltzin=== Mariatzin, ye otztli, quitlahpalotiuh in ihuehcapa tecihuaiccauh Isabel, yehica in ilhuicatlaihualli Gabriel oquicaquiltiaya in noihuan yehhuatl, manel ye ilama, itech catca otztli, inezca in iixpan Dios ahtle yehhuatl ahchihualoni. Ohtoca Maria in ompa ce altepehuahcan in itepeuh in Judea, in axcan mixmati in iuh in altepetl [[Ain Karim]] itech catqui chicuace kilometro ihuan ixelihuian itech in icihuatlampa in Jerusalen. In ahcico Maria, in teotlahtolli quipohua ca yehhuatl in conetl quipiaya Isabel ipan in ixillan pancholoh, ca ixtlamatililo in iuh paquiliztli. Isabel quixihmachtilia in Maria in iuh in "iNantzin in iTeucyo" ihuan quipantlaza. Maria quinanquilia in Isabel ica ce cuicatl itech in tetimaloliztli, axcan tlatocayotilli «Magnificat», tlayollohtilli ipan icuic in Ana, ipan ixachi cuicatl ihuan ipan occe tlapehualtiloni itech in Huehue Nemiquiznahuatiliztli in, tlacahzo, yehhuatl yeya itlaixmnatiliz in Mariatzin. In «Magnificat» quitoca ce tlahuehcaihtoliztli: «In ixquich in tetech quizaliztli nechtocayotiz mahcehualtic». In tetlacaquiltiliztli ihuan in ''Magnificat'' yehhuatl, melahuaca, in ome tlapehualtiloni itech in teotlahtolli amatlahcuilolotl in ipan Maria quitenquixtia tlahtoltica ica oc ye tlanematcaihtoliztli inematiliztzin, ca ahmo yehhuatl occe zan yeh ce tlahuehcatenehualiztli itech in huel iyoliliz ihuan in tlanohnotzaliz in Jesutzin. ===Ipiltiliz in Jesutzin=== [[Image:Mignard vierge raisins.jpg|200px|thumb|[[Pierre Mignard]], ''In ichpochtli ica xocomecatl''.]] Lucas, in quipohuaz in tlachihualiztli in quiyahualhuia ipiltiliz in Jesutzin, quinematcaihtoa ica netzitzquiliztli in yohuitiliztli in ipan yauh in iyoliliz in Maria. Iixpan ce itecpoyotlahtol in Cesar Augusto ca quinahuatia ce tocaamatl, Josetzin ihuan Mariatzin intech monequi pehuaz in ohtlatocaliztli niman Nazaret ipan Galilea itlocpa Belen ipan Judea, in ihcuac yehhuatzin itech cah temixihuitiz. Yehica ahmo oncah xomolli inic mocallotiz, itech monequi temixihuitiz ipan ce mazatlacualtiloyan. In zanilli itech in iteotlahtol in Lucas neci quicempanahuiz itech ixneciliztli hueyiyani itlaneltocaliz in Mariatzin, in tlacahua itech Teotl mahcihui ahmo za cencah cahcicacaquiz in mochihua: yehhuatl quipiya «inin tlamantli» ihuan quinemilia ipan iyollohtzin. ===Mariatzin ihuan ce tlahuehcatenehualiztli itech netoliniliztli=== Ica tlapehualtiliztli itech in iteittitiloca in Jesutzin ipan in Teocalli inic quitemacaz tlaneltililiztli itech in tenahuatilli in quitenahuatia ca in ixquich oquichtli yacapantli itech huetziz in Teuctzintli, mochihua ce yancuic inezca in neyoltzotzonaliztli ipampa María. Ce oquichtli yectli ihuan teicnomatini in itoca [[Simeon]], in aquin nextililo ca ahmo quittaz in miquiliztli achto quittaz in Cristo, quihuelmati ipan in iconeuhtzin in Maria in nemaquixtiliztli, tlanextli inic quinextiz yehhuantin in aquihqueh ahtlaneltocanimeh ihuan imahuizo in itconi itechpa Dios, Israel. Yeceh niman ic , ce tlahuehcatenehualiztli tlaneltililli itechpa Simeón quinalquixtia in iixnexiliz in Maria: ::: In itahtzin ihuan in inantzin tlamahuizohticatcah itech in tlein itech mihtoaya. In Simeon oquinteochiuh ihuan oquilhuih in Maria, inantzin: «Yehhuatli tlatlalihticah ipampa in huetziztli ihuan panhuetziztli intech miecquintin ipan Israel, ihuan inic yehhuatl yez inezca in nechalaniliztli –– ¡ihuan huel motech ce tepozmaccuahuitl mitznalquixtiliz in moyolia! –– ipampa moyetztiuh in itlanequiliz in miec yollohtli.» ::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::[[Lucas 2:33-35]] ===Mariatzin ipan in neyeltiliztli in ompa Egipto=== Cahuitl zatepan, cemeh nahualtin itech tonatiuh iquizayan hualhuih ipan itlatemoloca in «InTlahtocauh in judeatlacah in otlacat». In ihcuac calaquih ipan in chantli, quittah yehhuatl in conetl itloc Maria in inantzin ihuan, inic motlancuacoloah, quimahuiztiliah. Yeceh inin inonteittaliz in nahualtin quimomaltia in itlayehuacaquiliz in [[Herodes in hueyi]] in quitenahuatia quimictiz in ixquichtin in cohconeh itech Belen ihuan in ixquich itlal. In ohuitiliztli moquetza yancuica inpan Mariaihuan in conetl. Yeceh in iilhuicatlaihual in Teuctzintli ixneci ipan temiquiliztli itech Josetzin ihuan quilhuia: «Ma ximoxoquetza, ma xiquincui motloc in conetl ihuan in innatzin ihuan moyeltia in ompa Egipto; ihuan itech xie ompa ixquichca nimitzilhuiz. Yehica Herodes quitemotiuh in conetl inic quimictiz.» Yehhuatl in moxoquetza, quincui yohuac in conetl ihuan inantzin, ihuan hualmomaquixtia in ompa Egipto; ihuan monactia ompa ixquichca in imiquiliz in Herodes. Ce tlachihuani tematiantic quimachiyotia in yecahuiliztli achi ahmoxiuhtlatiani itech ixquich tlacacoyeliztli yuhquiz ipan in itlaciuhcayo in Maria: «Ma ximonacti ompa ixquichca yancuic tenemachitiliztli: yuh yehhuatl catca in zanixquichcahuitl in Teotl oquiteneuhca. ¿Iquin yehhuatl yez in necuepaliztli? ¿Oc achic, oc cemmetztli, oc cenxihuitl? ¿Mocallotizqueh, monemitizqueh ompa ce cahuitl?...» In ihcuac miquih in quitemoayah iyoliliz in conetzintli, Josetzin itloc quincui in conetzintli ihuan inantzin, ihuan calaqui ipan in tlalpantli itech Israel. Yeceh quimati ce yancuic ohuitiliztli: [[Arquelao]] tepachoa ipan Judea zatepan itahtzin [[Herodes]], ihuan ipampa i mahui ica yaz ompa. Ihuan, tlanemachitilli ipan temiquiliztli, mihcuania in ompa tlalli itech Galilea, in ompa ce altepetetl in itoca Nazaret. ===Mariatzin, inoc in itelpochtian in Jesutzin=== In icel itlachihualiz in Jesutzin telpochtli in quipohua in teotlahtolli amatlahcuilolotl mopohua itechpa Lucas ica ipanyotl itech in tlamahuiztiliztli itech in Pascua. Zatepan quihiyohuiz in ineohtlazaliz in iconeuhtzin ipan in Teocalli ihuan oquitemoz inoc eyi ilhuitl, in quinamiquiz Maria quihtlani: «In tinoconeuhtzin, ¿tleh ipampa iuh totech otimonemitih? ¡Ma xiquitta, motahtzin ihuan nehhuatl, nentlamatinimeh, mitztemohtinemiah!» In tlatenquixtiliztli quinextia in ichichinaquiz ihuan itlatequipacholiz in ce nantli tzihtzicuintic, in no tlahtoa ipan in itoca in Josetzin, in tlein quimachiotia in hueyi icentlamanquizcayo in Mariatzin. Jesutzin quinanquilia in Mariatzin ica occe tlahtlaniliztli, in yehhuatzin ahmo quinalquizcacaqui. ===Mariatzin quimocuitlahuih ihuan oquineltilih in itlahtol in Jesutzin=== Ipan in Teoyoh Tlahcuiloliztli, Maria ahmo yehhuatl catca in tlein in iTeotlahtol in Santiago quiteneuh «ce tlacaquini icnopilcuata». In [[iTeoltlahcuilol in Lucas]] techcahuilia ce tetlaixpantiliztli in motepotzhuia oppa achi tlahcuilolotica, nenemitiliztli inic quitlaliz pipincayotl ipan in icpatehtecaliztli. Ipan in itlachihualiz in ipiltian in Jesutzin, zatepan ca in ichcapixqueh quipohuiliah in Josetzin ihuan in Mariaztin in tlein omihtoloca itech in conetl, in tetlaneltoquitiani cahxiltia ca «Mariatzin quipiaya in ixqquich tlamantli ihuan quinemiliaya ipan iyollohtzin». Ihuan zan tepitzin oc tlaixco, in quipohuaz in itlachihualiz in itenamiquiliz in Jesutzin, ica mahtlactli omome xihuitl, intzalan in tetlamachtilizmachtianimeh itech in Teocalli, in tetlaneltoquitiani quitepotzhuia achi tlahcuilolotica in tetlaixpantiliztli achto tlatenehualli: «Ihuan inantzin quipiaya netlacuitlahuiliztica in ixquich tlamantli ipan iyollohtzin». Itech monequi quimatiz ca inin inic ome tetlaixpantiliztli ahmo zan quitenehua in tenanquiliztli in quitemacac Jesutzin ipan in Teocalli ica mahtlactli omome xihuitl, zan yeh yehhuatl nalquizcamachoni in mocoyahua in mochi in tlein Jesutzin quilhuih ipan in tetlanohnochililiztli in itech inantzin quipiyazquia inoc in xihuitl in panoc «mocuaaquini itech itahtzihtzinhuan». Noihuan yehhuatlpaninezqui ca in tetlaneltoquitiani quinextia ca Maria quipiaya inon tlahtolli manel ahno yehhuatzin ahmono Josetzin quinalquizcacaquiah in itlananquiliz in Jesutzin ipan in teocalli: ca «itech monequi ca yehhuatzin quimocuitlahuiani in itlaman in iTahtzin». Juan de Maldonado tlahtolmelahua ca ahmo huelitia Maria quicahuaz inic quinalquizcacaquiz ca Jesus quinotzani itech Teotl «iTahtzin», ihuan ahmono huelitia quittaz ixquihquizani ca yehhuatzin mottani tlacuitlahuiltilli inic quimocuitlahuiz in itlaman in Teotzin. In tlein Maria ayamo quinalquizcacaquia yehhuatl yeya «in tlein tlamantli quihtoaya Jesutzin in itlaman itahtzin: quimmachtiz achto in oquichtin, ihuan niman ic miquiz impampa» Manel ca, itzintlan inin ixneciliztli, in itlahtol in Cristotzin mohuehcauh in oquic tlaquimilolli ipan iztacayotl ipan in ineyolixihmachiliz in Mariatzin, yehhuatl quipiyaya in iuh ce teotica neneuhcayotl, in tlein itech pachihui in iihiyo ichtacayo in Mariatzin. Ipampa on ca oncateh tlachihuanimeh ca quitenehuah inic quimacah in teyolmahxiltiliztli «Cihuapilli itech in Tlamatcayeliztli». Ihuan yehhuatl ipampa on ca cequintin tlahtolmelahuanimeh oquinematcaittacoh in huel Mariatzin in iuh ce pehualiztli ahcanquizqui in iTeotlahtol in Lucas. ===Mariatzin inoc in imachiz ixihmachoni in Jesutzin=== Inoc in imachiz ixihmachoni in Jesutzin, Mariatzin ixneci tlatenehualli ipan in Teotlahtolli in iuh «inanztin», tlachihualiztli centlamanquizqui in ahmo quicentlamachtia ayac occe tlacneliani itech in tecentlaliliztli. Ce tlapehualtiloni itech in iTeotlahtol in Lucas quinematcaihtoa in quenin ce cihuatl itzalan in mahcehualli quiteneuh in Jesutzin in quinohnotzaz: «Mahcehualtic in texillan in mitzhuicac ihuan in techichihual in mitzizcaltih». Jesutzin quinanquilih: «Mahcehualtiqueh cencahhuel yehhuantin in quitecaquiliah icenten in Teotzin ihuan quineltiliah». Ipan [[Jose Maria Cabodevilla]], Cristotzin (...) achto ca quitlaliz centlamanquizqui netlanehnectiliztli ipan in iichpocho in Maria, ipan itlacachihualoca cenchipahuac nozo ipan inanyo teucyoh, quitenquixtih ca in imahcehualtiliz teyacatih in Mariatzin monelhuayotia, ahmo zan iyoh ipan oquichihuaz ihuan oquizcaltiz, zan yeh ipan oquitecaquiliz ihuan oquizcaltiz icenten, ipan oquineltocaz, yuh in iuh quinohnotz achto Isabeltzin: "O mo mahcehualtic ipampa otetocaz". Ipan in iTeotlahtol in Juantzin, in inemiliz ixihmachoni in Jesutzin calaquilo itzalan in ome icel tlapehualtiloni in ipan ixneci iNantzin, itech pohuini inin teotlahtolli. Moyehyecoa itech in «nemanepanoliztli itech Cana» ihuan in «Imiquiz in Teuctzintli», in tlein quihtoznequi, in ipeuhca ihuan in itzonquizca in imachiz ixihmachoni in Jesutzin. In nemanepanoliztli itech Cana mochihua in ihcuac, ipan quitenquixtia Jesutzin, oc no ahmo oahxito «iimmanyo». Yeceh, (ihuan ipampa itetlatlahtlauhtiliz in Mariatzin) Jesutzin quichihua in inic ce itlamahuizol ipampa ca itlazohhuan ipan quineltocah. Mariatzin mohualcuepa in ahciz «in immanyotl», in tlein quihtoznequi in ipahpaquiliz in Jesutzin: imiquiliz ihuan inenohmaizcaliliz. Ipan in temazoaya, eyehhuatl in Jesutzin in quinitza in inantzin, ihuan in iuh ipan Cana quilhuia «Cihuatl», inic quitlahtlauhtia ca yehhuatl in «inantzin» in itlazoh in itech cah itloc in temazoaya. Ihuih, Mariatzin quixnextia in itlanezcayotiliz nezcayotl in yehhuatl yez in inantzin in itlazohhuan in Cristo, nenacayotilli ipan in tlamachtilli tlatlazohtlatli. Motocayotia «Cihuatl», inic chihua tlatenehualiztli itech in cihuatl itech ipeuhca in Pehualiztli, «Eva, inantzin in ixquichtin in yolqueh». Miequintin [[iTahtzihtzinhuan in Netlacentequililiztli]] (yecnemiliceh [[Jeronimo itech Estridon]], yecnemiliceh [[Agustin itech Hipona]], yecnemiliceh [[Cirilo itech Alejandria]], yecnemiliceh [[Juan Crisostomo]], yecnemiliceh [[Juan Damasceno]]) quinextiah itechpa inin ca «intla in miquiliztzin huallah ipampa Eva, in yoliliztzin huallah ipampa Maria». In axcan ca pehua ce yancuic tlatzintiliztli, oncah ce yancuic «cihuatl» ca yehhuatl in iNantzin in Netecpicholiztli, in innantzin in ixquichtin in yolqueh. In teotlamatiliztli tlaneltocani ihuan tlanelihtoani quimachiyotia ca, ipan inon ome tlapehualtiloni, yehhuantin itlamachtilhuan in toTeucyo in aquihqueh ca —yuh in iuh quitlahtlauhtia Maria– quichihuah in tlein Yehhuatzin quihtoa, ca monactiah itloc in itzin in imazoaya in tlamahmazohualtilli itloc Maria ihuan in ca quiceliah in iuh inantzin inohmah, in iuh quichiuh «[[in tlamachtilli in aquin Jesutzin quitzazohtlaya]]». Occe tlahtolmelahualiztli motlahtolloa oc ye tlaixco (ma xiquitta in centlamantli «Tlahtlaniliztli Teotlamatilizotl»). == Mariatzin ipan in netecpicholizotl == [[Image:Madonna catacomb.jpg|thumb|right|In iixiptla oc ye techiuhcayotl tlaixihmachtli in Mariatzin, inic quimatlehcahuia in Jesutzin conetzintli. Tlapohpotilli itech mahcuilpohualxihuitl II,[[Tetlaaquiliztli itech Priscila]], [[Roma]].]] === Mariatzin, inoc in tlayacatih tetohtoquiliztli ihuan ipan in Yecnemilicehtlamatiliztli=== Niman in ipeuhca in netecpicholiztli monematcaitta in teomatiliztli ipampa Maria. Ye ipan in mahcuilpohualxihuitl II, Yecnemiliceh [[Ireneo itech Lyon]] quitocayotia «totepantlahtohcauh oc ye mahuiztic» ihuan iixneciliz ixneci tlaixehualli ipan in [[Tetlaaquiliztli itech Priscila]] ipan [[Roma]]. Noihuan ipan in mahcuilpohualxihuitl, mihtoa itechpa Yehhuatzin: «Ihuan ipan Tehhuatl, ixquichca in tlatzacuia ilhuitl, in Teuctzin teittitiaz in tequixtiliztli ipampa Yehhuatzin tlamacauhtli intech in iconehuan in Israel» (iAchtoteotlahtol in Santiago). [[Ignacio itech Antioquia]], teohuah ihuan teomicqui inoc in itlahtocayo in [[Trajano]] (98-117), quitlalih chicome amatlahcuilolli tlaihualli itech [[Efeso]], [[Magnesia itech in Meandro]], [[Trales]], [[Roma]], [[Filadelfia]] ihuan [[Esmirna]], oc ce amatlahcuilolli inohmah itech in teohuah [[Policarpo itech Esmirna]]. In cenquizca ittitiloni ipan inin netlahtolpepechtiliztli yehhuatl in tlein quihualih in tecentlaliliztli netecpicholizotl itech Roma achto miquiz itzalan in xihuitl 98 ihuan 110 z.C. :::«...mohuehcauh tlaiyanalli itech in itlahtohcapil in inin cemanahuatl in iichpocho in Mariatzin ihuan imixihuiliz, in iuh noihuan imiquiliz in Teuctzin: eyi ichtacayotl tzahtzini ca neltililoc ipan in inecahualiz in Toteucyo.» :::::::::::::::::::::::::::::::Ignacio itech Antioquia == [[In ītlahpalōlōcatzin María]] == [[Īxiptli:vladimirskaya.jpg|thumb|Icono in Maria Ichpochtli (XII macuilpohualxihuitl).]] :''Mā ximopapaquiltitie Santa Mariaé,'' :''timotemiltiticah in cenquīzcāyēctiliztica gracia.'' :''Motlāntzinco moyēctzticah in Tlahtoāni Dios.'' :''Cencah tiyēctenehualōni in intlān in īxquichtin cihuāh:'' :''īhuān cencah yēctenehualōni in Ītlaaquilloh moxillāntzin Jesús.'' :''Santa Mariaé, Dios Īnāntziné,'' :''mā topan ximotlahtōlti in titlahtlacoanimeh'' :''in āxcān, īhuān in ihcuāc yeh tomiquiztēmpan.'' :''Mā iuh mochīhua.'' == Oc no xiquitta ==<!--Véase también--> * [[In ītlahpalōlōcatzin María]] * [[Teomatiliztli]] * [[Cristianoyotl]] * [[Catolicismo Romano]] * [[Iglesia Ortodoxa]] == Toquiliztequitl == <references/> == Amoxtiliztli ==<!--Bibliografía--> == Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces--> {{Commonscat|Virgin Mary}} [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Cihuah]] [[Neneuhcāyōtl:Cristianoyotl]] 2wq6at5r0rayov78oumdk7fuammz8fd Neneuhcāyōtl:Tepetl ipan Mexihco 14 13227 527104 526632 2026-06-21T18:02:08Z ~2026-36149-21 24744 527104 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Mountains of Mexico}} [[Neneuhcāyōtl:Tepetl]] [[Neneuhcāyōtl:Tlalticpacmatiliztli ipan Mexihco]] 0wzhldhysg60jxfctg5uhqxn7yrow5o Nana Mouskouri 0 16567 527230 526397 2026-06-21T23:21:53Z ~2026-36149-21 24744 527230 wikitext text/x-wiki [[Īxiptli:Nana 0001.jpg |thumb|300px|Nana, 2006.]] '''Nana Mouskouri''' ([[Greciatlahtōlli]], '''Nάνα Μούσχουρη''', [[Chania]], [[Creta]], [[Tlamahtlācti 13]] de [[1934]]) ītōcā cē [[Grecia|Grecia tl]] [[cuīcani]], [[cuīcapixqui]] auh [[Mecahuēhuētl|mecahuēhuētini]]. == Cuicatl == * ''Nana Mouskouri Canta canciones populares griegas'' (1960) * ''I megales epitichies tis Nana Mouskouri'' (1961) * ''Ta prota mas tragoudia'' (1961) * ''The White Rose of Athens'' (1961) * ''Greece, Land of Dreams'' (1962) * ''The Girl From Greece Sings'' (1962) * ''Roses Blanches de Corfu'' (1962) * ''Ce Soir A Luna Park'' (1962) * ''Crois-Moi ça durera'' (1962) * ''Un homme est venu'' (1963) * ''Sings Greek Songs-Never On Sunday'' (1963) * ''Celui Que j'aime'' (1964) * ''The Voice of Greece'' (1964) * ''Chante en Grec'' (1965) * ''Nana Mouskouri et Michael Legrand'' (1965) * ''Griechische Gitarren mit Nana Mouskouri'' (1965) * ''Nana Mouskouri in Italia'' (1965) * ''Nana's Choice'' (1965) * ''Nana Sings'' (1965) * ''[[An Evening with Belafonte/Mouskouri]]'' (1966) * ''Le Cœur trop tendre'' (1966) * ''Strasse der hunderttausend Lichter'' (1966) * ''Nana Mouskouri in Paris'' (1966) * ''Moje Najlepse grčke pesme -Yugoslavia-'' (1966) * ''Pesme Moje zemlje -Yugoslavia-'' (1966) * ''Un souvenir du congres'' (1967) * ''Nana Mouskouri à'lOlympia'' (1967) * ''Showboat'' (1967) * ''Chants de mon pays'' (1967) * ''Singt Ihre Grossen Erfolge'' (1967) * ''Le Jour où la Colombe'' (1967) * ''Nana'' (1968) * ''What now my love'' (1968) * ''Une soirée avec Nana Mouskouri'' (1969) * ''Dans le soleil et dans le vent'' (1969) * ''Over and Over'' (1969) * ''The exquisite Nana Mouskouri'' (1969) * ''Mouskouri International'' (1969) * ''Grand Gala'' (1969) * ''Verzoekprogramma'' (1969) * ''Le Tournesol'' (1970) * ''Nana Recital 70'' (1970) * ''Sings Hadjidakis'' (1970) * ''Turn On the sun'' (1970) * ''Bridge Over troubled water'' (1970) * ''My favorite Greek songs''(1970)* * ''After Midnight'' (1971) * ''A Touch of French'' (1971) * ''Love story'' (1971) * ''Pour les enfants'' (1971) * ''Comme un soleil'' (1971) * ''A place in my heart'' (1971) * ''Chante la Grèce'' (1972) * ''Lieder meiner Heimat'' (1972) * ''Xypna Agapi mou'' (1972) * ''Christmas with Nana Mouskouri'' (1972) * ''British concert'' (1972) * ''Une voix... qui vivent du coeur'' (1972) * ''Spiti mou spitaki mou'' (1972) * ''Presenting...Songs from her TV series'' (1973) * ''Vieilles Chansons de France'' (1973) * ''Chante Noël'' (1973) * ''Day is Done'' (1973) * ''An American album'' (1973) * ''Nana Mouskouri au théatre des champs-Elysées'' (1974) * ''Que je sois un ange...'' (1974) * ''Nana's Book of Songs'' (1974) * ''The most beautiful songs'' (1974) * ''Adieu mes amis'' (1974) * ''Le temps des cerises'' (1974) * ''If You Love me'' (1974) * ''The magic of Nana Mouskouri'' (1974) * ''Sieben Schwarze Rosen'' (1975) * ''Toi qui t'en vas'' (1975) * ''Träume sind Sterne'' (1975) * ''At The Albert Hall'' (1975) * ''Quand tu chantes'' (1976) * ''Die Welt ist voll Licht'' (1976) * ''Lieder die mann nie vergisst'' (1976) * ''Nana in Holland'' (1976) * ''Songs of the British isles'' (1976) * ''Love goes on'' (1976) * ''Quand Tu Chantes''(1976) * ''An Evening with Nana Mouskouri'' (1976) * ''Ein Portrait'' (1976) * ''La récréation'' (1976) * ''Passport'' (1976) * ''Une voix'' (1976) * ''Alleluia'' (1977) * ''Glück ist wie ein Schmetterling'' (1977) * ''Star für Millionen'' (1977) * ''Geliebt und bewundert'' (1977) * ''Lieder, die die Liebe schreibt'' (1978)* * ''Nouvelles chansons de la Vieille France'' (1978) * ''Les enfants du Pirée'' (1978) * ''Roses and Sunshine'' (1979) * ''Vivre au Soleil'' (1979) * ''Sing dein Lied'' (1979) * ''Kinderlieder'' (1979) * ''Come with me'' (1980) * ''Vivre avec toi'' (1980) * ''Die stimme in concert'' (1980) * ''Wenn ich träum'' (1980) * ''Alles Liebe'' (1981) * ''Je Chante Avec Toi, Liberté'' (1981) * ''Ballades'' (1982) * ''Song for liberty'' (1982) * ''Farben'' (1983) * ''Quand on revient'' (1983) * ''La dame de cœur'' (1984) * ''Athina'' (1984) * ''I endekati entoli'' (1985) * ''Ma vérité'' (1985) * ''Alone'' (1985) * ''Libertad'' (1986) * ''Kleine Wahrheiten'' (1986) * ''Tu m'oublies'' (1986) * ''Why Worry?'' (1986) * ''Only Love'' (1986) * ''Love Me Tender'' (1987) * ''Tierra Viva'' (1987) * ''Du und Ich'' (1987) * ''Par amour'' (1987) * ''Classique'' (1988) * ''A voice from the heart'' (1988) * ''The magic of Nana Mouskouri'' (1988) * ''Concierto en Aranjuez'' (1989) * ''Tout Simplement 1&2'' (1989) * ''Weinachts Lieder'' (1989) * ''Taxidotis'' (1990) * ''Gospel'' (1990) * ''Only Love: The Best of Nana Mouskouri'' (1991) * ''Nuestras canciones 1&2'' (1991) * ''Am Ziel meiner Reise'' (1991) * ''Côté Sud - Côté Cœur'' (1992) * ''Hollywood'' (1993) * ''Falling in Love again'' (1993) * ''Dix mille ans encore'' (1994) * ''Agapi in'i zoi'' (1994) * ''Nur ein Lied'' (1995) * ''Nana Latina'' (1996) * ''Hommages'' (1997) * ''Return to Love'' (1997) * ''The Romance of Nana Mouskouri'' (1997) * ''Concert for peace'' (1998) * ''Chanter la vie'' (1998) * ''As time goes by'' (1999) * ''The Christmas Album'' (2000) * ''At Her Very Best'' (2001) * ''Erinnerungen'' (2001) * ''Songs the whole world loves'' (2001) * ''Fille du soleil'' (2002) * ''Un bolero Por Favor'' (2002) * ''Ode to Joy'' (2002) * ''Nana Swings'' (2003) * ''Ich hab'gelacht, ich hab'geweint'' (2004) * ''L'Integrale/Collection-34 CD Box Set'' (2004) * ''A Canadian Tribute'' (2004) * ''I'll Remember You'' (2005) * ''Complete English Works/Collection-17 CD Box Set'' (2005) * ''Moni Perpato'' (2006) * ''Nana Mouskouri (Gold)'' (2 CD) (2006) * ''Le Ciel est Noir - les 50 plus belles chansons'' (3 CD) (2007) * ''The Ultimate Collection'' (2007) * ''Les 100 plus belles chansons'' (5 CD) (2007) * ''50 Hronia Tragoudia (50 Years Of Songs)'' * ''Alma Latina Todas sus grabaciones en español'' (5CD) (2008) * ''The Best Of (Green Series)'' (2008) * ''The Very Best Of (Readers Digest 4 CD-Box)'' (2008) * ''The Ultimate Collection (Taiwan)'' (2CD) (2008) * 'The Greatest Hits: Korea Tour Edition'' (2 CD-Box) (2008) * ''Nana Mouskouri - Best Selection'' (2009) * ''Nana sings (reissue)'' (2009) * ''Nana Mouskouri : Les hits'' (2009) * ''Meine Schönsten Welterfolge vol. 2'' (2CD) (2009) * ''Les n°1 de Nana Mouskouri (Edition Limitée)'' (2CD) (2009) * ''La mas completa coleccion'' (2009) * ''Nana Mouskouri I'' (2009) * ''Nana Mouskouri : Highlights 娜娜穆斯库莉:精选'' (2010) * ''As time goes by (Nana Mouskouri sings the Great Movie Themes)'' (reissue) (2010) * ''The Danish Collection (reissue)'' (2010) * ''Nana Jazz'' (2010) == Oc no xiquitta ==<!--Véase también--> * [[Cuicayotl]] == Toquiliztequitl == <references/> ==Tlahtolcaquiliztiloni== <references group="n"/> == Amoxtiliztli ==<!--Bibliografía--> == Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces--> {{commons|Nana Mouskouri}} * [http://www.nanamouskouri.net/ nanamouskouri.net] [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Cihuah]] [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1932]] [[Neneuhcāyōtl:Cuicanimeh]] 8eja3q3o3xfbkwu4aamupvrd2e6odxt 527317 527230 2026-06-22T00:30:32Z ~2026-36149-21 24744 527317 wikitext text/x-wiki [[Īxiptli:Nana 0001.jpg |thumb|300px|Nana, 2006.]] '''Nana Mouskouri''' ([[Greciatlahtōlli]], '''Nάνα Μούσχουρη''', [[Chania]], [[Creta]], [[Tlamahtlācti 13]] de [[1934]]) ītōcā cē [[Grecia|Grecia tl]] [[cuīcani]], [[cuīcapixqui]] auh [[Mecahuēhuētl|mecahuēhuētini]]. == Cuicatl == * ''Nana Mouskouri Canta canciones populares griegas'' (1960) * ''I megales epitichies tis Nana Mouskouri'' (1961) * ''Ta prota mas tragoudia'' (1961) * ''The White Rose of Athens'' (1961) * ''Greece, Land of Dreams'' (1962) * ''The Girl From Greece Sings'' (1962) * ''Roses Blanches de Corfu'' (1962) * ''Ce Soir A Luna Park'' (1962) * ''Crois-Moi ça durera'' (1962) * ''Un homme est venu'' (1963) * ''Sings Greek Songs-Never On Sunday'' (1963) * ''Celui Que j'aime'' (1964) * ''The Voice of Greece'' (1964) * ''Chante en Grec'' (1965) * ''Nana Mouskouri et Michael Legrand'' (1965) * ''Griechische Gitarren mit Nana Mouskouri'' (1965) * ''Nana Mouskouri in Italia'' (1965) * ''Nana's Choice'' (1965) * ''Nana Sings'' (1965) * ''[[An Evening with Belafonte/Mouskouri]]'' (1966) * ''Le Cœur trop tendre'' (1966) * ''Strasse der hunderttausend Lichter'' (1966) * ''Nana Mouskouri in Paris'' (1966) * ''Moje Najlepse grčke pesme -Yugoslavia-'' (1966) * ''Pesme Moje zemlje -Yugoslavia-'' (1966) * ''Un souvenir du congres'' (1967) * ''Nana Mouskouri à'lOlympia'' (1967) * ''Showboat'' (1967) * ''Chants de mon pays'' (1967) * ''Singt Ihre Grossen Erfolge'' (1967) * ''Le Jour où la Colombe'' (1967) * ''Nana'' (1968) * ''What now my love'' (1968) * ''Une soirée avec Nana Mouskouri'' (1969) * ''Dans le soleil et dans le vent'' (1969) * ''Over and Over'' (1969) * ''The exquisite Nana Mouskouri'' (1969) * ''Mouskouri International'' (1969) * ''Grand Gala'' (1969) * ''Verzoekprogramma'' (1969) * ''Le Tournesol'' (1970) * ''Nana Recital 70'' (1970) * ''Sings Hadjidakis'' (1970) * ''Turn On the sun'' (1970) * ''Bridge Over troubled water'' (1970) * ''My favorite Greek songs''(1970)* * ''After Midnight'' (1971) * ''A Touch of French'' (1971) * ''Love story'' (1971) * ''Pour les enfants'' (1971) * ''Comme un soleil'' (1971) * ''A place in my heart'' (1971) * ''Chante la Grèce'' (1972) * ''Lieder meiner Heimat'' (1972) * ''Xypna Agapi mou'' (1972) * ''Christmas with Nana Mouskouri'' (1972) * ''British concert'' (1972) * ''Une voix... qui vivent du coeur'' (1972) * ''Spiti mou spitaki mou'' (1972) * ''Presenting...Songs from her TV series'' (1973) * ''Vieilles Chansons de France'' (1973) * ''Chante Noël'' (1973) * ''Day is Done'' (1973) * ''An American album'' (1973) * ''Nana Mouskouri au théatre des champs-Elysées'' (1974) * ''Que je sois un ange...'' (1974) * ''Nana's Book of Songs'' (1974) * ''The most beautiful songs'' (1974) * ''Adieu mes amis'' (1974) * ''Le temps des cerises'' (1974) * ''If You Love me'' (1974) * ''The magic of Nana Mouskouri'' (1974) * ''Sieben Schwarze Rosen'' (1975) * ''Toi qui t'en vas'' (1975) * ''Träume sind Sterne'' (1975) * ''At The Albert Hall'' (1975) * ''Quand tu chantes'' (1976) * ''Die Welt ist voll Licht'' (1976) * ''Lieder die mann nie vergisst'' (1976) * ''Nana in Holland'' (1976) * ''Songs of the British isles'' (1976) * ''Love goes on'' (1976) * ''Quand Tu Chantes''(1976) * ''An Evening with Nana Mouskouri'' (1976) * ''Ein Portrait'' (1976) * ''La récréation'' (1976) * ''Passport'' (1976) * ''Une voix'' (1976) * ''Alleluia'' (1977) * ''Glück ist wie ein Schmetterling'' (1977) * ''Star für Millionen'' (1977) * ''Geliebt und bewundert'' (1977) * ''Lieder, die die Liebe schreibt'' (1978)* * ''Nouvelles chansons de la Vieille France'' (1978) * ''Les enfants du Pirée'' (1978) * ''Roses and Sunshine'' (1979) * ''Vivre au Soleil'' (1979) * ''Sing dein Lied'' (1979) * ''Kinderlieder'' (1979) * ''Come with me'' (1980) * ''Vivre avec toi'' (1980) * ''Die stimme in concert'' (1980) * ''Wenn ich träum'' (1980) * ''Alles Liebe'' (1981) * ''Je Chante Avec Toi, Liberté'' (1981) * ''Ballades'' (1982) * ''Song for liberty'' (1982) * ''Farben'' (1983) * ''Quand on revient'' (1983) * ''La dame de cœur'' (1984) * ''Athina'' (1984) * ''I endekati entoli'' (1985) * ''Ma vérité'' (1985) * ''Alone'' (1985) * ''Libertad'' (1986) * ''Kleine Wahrheiten'' (1986) * ''Tu m'oublies'' (1986) * ''Why Worry?'' (1986) * ''Only Love'' (1986) * ''Love Me Tender'' (1987) * ''Tierra Viva'' (1987) * ''Du und Ich'' (1987) * ''Par amour'' (1987) * ''Classique'' (1988) * ''A voice from the heart'' (1988) * ''The magic of Nana Mouskouri'' (1988) * ''Concierto en Aranjuez'' (1989) * ''Tout Simplement 1&2'' (1989) * ''Weinachts Lieder'' (1989) * ''Taxidotis'' (1990) * ''Gospel'' (1990) * ''Only Love: The Best of Nana Mouskouri'' (1991) * ''Nuestras canciones 1&2'' (1991) * ''Am Ziel meiner Reise'' (1991) * ''Côté Sud - Côté Cœur'' (1992) * ''Hollywood'' (1993) * ''Falling in Love again'' (1993) * ''Dix mille ans encore'' (1994) * ''Agapi in'i zoi'' (1994) * ''Nur ein Lied'' (1995) * ''Nana Latina'' (1996) * ''Hommages'' (1997) * ''Return to Love'' (1997) * ''The Romance of Nana Mouskouri'' (1997) * ''Concert for peace'' (1998) * ''Chanter la vie'' (1998) * ''As time goes by'' (1999) * ''The Christmas Album'' (2000) * ''At Her Very Best'' (2001) * ''Erinnerungen'' (2001) * ''Songs the whole world loves'' (2001) * ''Fille du soleil'' (2002) * ''Un bolero Por Favor'' (2002) * ''Ode to Joy'' (2002) * ''Nana Swings'' (2003) * ''Ich hab'gelacht, ich hab'geweint'' (2004) * ''L'Integrale/Collection-34 CD Box Set'' (2004) * ''A Canadian Tribute'' (2004) * ''I'll Remember You'' (2005) * ''Complete English Works/Collection-17 CD Box Set'' (2005) * ''Moni Perpato'' (2006) * ''Nana Mouskouri (Gold)'' (2 CD) (2006) * ''Le Ciel est Noir - les 50 plus belles chansons'' (3 CD) (2007) * ''The Ultimate Collection'' (2007) * ''Les 100 plus belles chansons'' (5 CD) (2007) * ''50 Hronia Tragoudia (50 Years Of Songs)'' * ''Alma Latina Todas sus grabaciones en español'' (5CD) (2008) * ''The Best Of (Green Series)'' (2008) * ''The Very Best Of (Readers Digest 4 CD-Box)'' (2008) * ''The Ultimate Collection (Taiwan)'' (2CD) (2008) * 'The Greatest Hits: Korea Tour Edition'' (2 CD-Box) (2008) * ''Nana Mouskouri - Best Selection'' (2009) * ''Nana sings (reissue)'' (2009) * ''Nana Mouskouri : Les hits'' (2009) * ''Meine Schönsten Welterfolge vol. 2'' (2CD) (2009) * ''Les n°1 de Nana Mouskouri (Edition Limitée)'' (2CD) (2009) * ''La mas completa coleccion'' (2009) * ''Nana Mouskouri I'' (2009) * ''Nana Mouskouri : Highlights 娜娜穆斯库莉:精选'' (2010) * ''As time goes by (Nana Mouskouri sings the Great Movie Themes)'' (reissue) (2010) * ''The Danish Collection (reissue)'' (2010) * ''Nana Jazz'' (2010) == Oc no xiquitta == * [[Cuicayotl]] == Toquiliztequitl == <references/> ==Tlahtolcaquiliztiloni== <references group="n"/> == Amoxtiliztli ==<!--Bibliografía--> == Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces--> {{commons|Nana Mouskouri}} * [http://www.nanamouskouri.net/ nanamouskouri.net] [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Cihuah]] [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1932]] [[Neneuhcāyōtl:Cuicanimeh]] gg1qqhh0ji26a27cpy1j5ovk41w4c3v Carlos Monsiváis 0 17069 527319 527022 2026-06-22T00:33:25Z ~2026-36149-21 24744 527319 wikitext text/x-wiki {{Escritor |Nombre = Carlos Monsiváis |Image = Carlos monsivais.jpg |birthname = Carlos Monsiváis Aceves |born = {{MEX}} [[4 ic mācuīlli mētztli]], [[1938]]<br />[[Altepetl Mexihco]] |dead = {{MEX}} [[Tlachicuazti 19]], [[2010]] <br />[[Altepetl Mexihco]] <small>(72)</small> |occupation = [[Āmatlahcuilo]] |obramásconocida = |yearsactive = }} '''Carlos Monsiváis Aceves''' ([[Altepetl Mexihco]], [[4 ic mācuīlli mētztli]], [[1938]] - [[Altepetl Mexihco]], [[Tlachicuazti 19]] de [[2010]]) ōcatca huēl tāchcāuh āmatlahcuilo īpan in āxcān [[Mexihco]]. == Toquiliztequitl == <references/> [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1938]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2010]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah amoxtlahcuilohqueh]] [[Neneuhcāyōtl:Chanehqueh itech Altepetl Mexihco]] 3o9mbsfqk4e9ypkswp7ci87fswu4b5y 527320 527319 2026-06-22T00:37:04Z ~2026-36149-21 24744 527320 wikitext text/x-wiki {{Escritor |Nombre = Carlos Monsiváis |Image = Carlos monsivais.jpg |birthname = Carlos Monsiváis Aceves |born = {{MEX}} [[4 ic mācuīlli mētztli]], [[1938]]<br />[[Altepetl Mexihco]] |dead = {{MEX}} [[Tlachicuazti 19]], [[2010]] <br />[[Altepetl Mexihco]] <small>(72)</small> |occupation = [[Āmatlahcuilo]] |obramásconocida = |yearsactive = }} '''Carlos Monsiváis Aceves''' ([[Altepetl Mexihco]], [[4 ic mācuīlli mētztli]], [[1938]] - [[Altepetl Mexihco]], [[Tlachicuazti 19]] de [[2010]]) ōcatca huēl tāchcāuh āmatlahcuilo īpan in āxcān [[Mexihco]]. == Toquiliztequitl == <references/> [[Neneuhcāyōtl:Tlacah]] [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1938]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2010]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah amoxtlahcuilohqueh]] [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh ipan Altepetl Mexihco]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh ipan Altepetl Mexihco]] 2zedtyyyh5l0s85gsxe0x4mx3gtj290 José Carlos Mariátegui 0 17200 527118 526579 2026-06-21T20:14:05Z ~2026-36149-21 24744 527118 wikitext text/x-wiki {{Tepitzin tlahcuilolli}} [[Īxiptli:José Carlos Mariátegui in 1929.jpg|thumb|right|250px|José Carlos Mariátegui (1928)]] '''José Carlos Mariátegui La Chira''' ([[Moguegua]], [[Tlachicuazti 14]], [[1894]] - [[Lima]], [[16 ic nāuhtetl mētztli]], [[1930]]) ītōcā [[Peru]] [[tlahcuilōni]] huēyi [[cemitqui]]. Papa: Francisco Javier Mariátegui Requejo, Mama: María Amalia La Chira Ballejos. == Nō xiquitta == * ''La escena contemporánea'', Obras completas, Vol. 1. Ed. Amauta. * ''[[7 ensayos de interpretación de la realidad peruana]]'', Obras completas, Vol. 2. Ed. Amauta. * ''El alma matinal y otras estaciones del hombre de hoy'', Obras completas, Vol. 3. Ed. Amauta. * ''La novela y la vida. Siegfried y el profesor Canella'', Obras completas, Vol. 4. Ed. Amauta. * ''Defensa del marxismo'', Obras completas, Vol. 5. Ed. Amauta. * ''El artista y la época''. Obras completas, Vol. 6. Ed. Amauta. * ''Signos y obras. Análisis del pensamiento literario contemporáneo'', Obras completas, Vol. 7. Ed. Amauta. * ''Historia de la crisis mundial. Conferencias pronunciadas en 1923''. Obras completas, Vol. 8. Ed. Amauta. * ''Poemas a Mariátegui'' (Compilación con prólogo de Pablo Neruda), Obras completas, Vol. 9. Ed. Amauta. * ''José Carlos Mariátegui'' por María Wiesse, Obras completas, Vol. 10. Ed. Amauta. * ''Peruanicemos al Perú'', Obras completas, Vol. 11. Ed. Amauta. * ''Temas de nuestra América'', Obras completas, Vol. 12. Ed. Amauta. * ''Ideología y política'', Obras completas, Vol. 13. Ed. Amauta. * ''Temas de educación'', Obras completas, Vol. 14. Ed. Amauta. * ''Cartas de Italia'', Obras completas, Vol. 15. Ed. Amauta. * ''Figuras y aspectos de la vida mundial''. Tomos 1, 2 y 3 Obras completas, Vol. 16, 17 y 18. Ed. Amauta. * ''Amauta y su influencia'' de Alberto Tauro, Obras completas, Vol. 19. Ed. Amauta. == Quitzonhuiliah == * [[Partido Comunista Peruano]] == Links == * [https://web.archive.org/web/20110418033504/http://video.google.com/videoplay?docid=-9056551116369882664 Documental sobre la vida y propuestas de Mariátegui] * [http://www.7ensayos80aniversario.com/descargas.html Web del simposio por los 80 años de los 7 ensayos, con boletines con variados artículos sobre esta obra] * [https://web.archive.org/web/20110530032929/http://www.patriaroja.org.pe/docs_adic/obras_mariategui/ Obras Completas de José Carlos Mariategui] * [http://www.scribd.com/doc/32021902/Jose-Carlos-Mariategui-Marxista-Convicto-y-Confeso José Carlos Mariátegui: Marxista Convicto y Confeso, libro de ensayos sobre el pensador peruano por Hugo van Oordt] {{DEFAULTSORT:Mariategui La Chira Jose Carlos}} [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1894]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1930]] i1fl2go7rui3uav7ihc72t3mnfsblq0 Neneuhcāyōtl:Mexihco 14 17945 527074 526556 2026-06-21T15:34:34Z ~2026-36149-21 24744 527074 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[:Category:Mexihco|NCI]]}} {{P2|[[:Category:Mexihko|NHE]]}} {{P2|[[:Category:Mexko|NCH]]}} {{Tlani}} [[Neneuhcāyōtl:Tlacatiyan]] b9lpjngdbk07zp9uwoa5jffgfa6od9i Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtolli (nci) 14 17969 527080 524155 2026-06-21T16:09:30Z ~2026-36149-21 24744 527080 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[:Category:Nahuatlahtolli (nci)|NCI]]}} {{P2|[[:Category:Nawatlahtolli (nhe)|NHE]]}} {{P2|[[:Category:Nauatlajtoli (nch)|NCH]]}} {{Tlani}} [[Neneuhcāyōtl:Categoría]] rp3g55qbkqjmazhsumrk8lu3evgut4e Luis Buñuel 0 20269 527229 526576 2026-06-21T23:21:27Z ~2026-36149-21 24744 527229 wikitext text/x-wiki {{Īxiptlayōllācatl |Nombre = Luis Buñuel |Image = Luis Buñuel.JPG |birthname = Luis Buñuel Portolés |born = {{ESPf1939}} [[22 ic ōme mētztli]], [[1900]] [[Calanda]], [[Aragón]], [[Caxtillān]] |dead = {{MEXf1934}} [[29 ic chicōme mētztli]], [[1983]] [[Āltepētl Mēxihco]] <small>(83)</small> |género = |películas = |programas = |premios = |yearsactive = [[1929]] - [[1977]] | }} '''Luis Buñuel Portolés''' ītōcā cē [[Caxtillān|caxtiltēcatl]] (quin [[Mēxihco|mēxihcatl]]) [[īxīptlayōlizyacānqui]]. Ōtequitic īpan Caxtillān, Mēxihco, [[Francia]] īhuān [[Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān|T.T.I.]]. ==Tlahtollotl== ===Achto xihuitl=== [[Īxiptli:Vista_parcial_de_Calanda._Foto_José_Antonio_Bielsa.JPG|200px|thumb|Calanda.|left]] '''Luis Buñuel Portolés''' Ōtlācat īpan [[Calanda]]<ref>Buñuel, Luis īhuān Carrière, Jean-Claude. ''Mi último suspiro'', Barcelona, Random House Mondadori, 1982. ISBN 84-9759-504-1</ref> , cē tepitzin āltepētl īpan [[Caxtillān]], in xiuhpan [[1900]]. Leonardo Buñuel González auh María Portolés ōcatcah ītah auh īnan. Ōmomachtih īpan [[Zaragoza]], īpan cē jesuita ītlamachtīlcal. In xiuhpan 1917, ōmomachtih īpan in Universidad de [[Madrid]] (āxcān yeh [[Universidad Complutense de Madrid]]), nicān ōquīxmatqueh in[[tlahcuiloh]] [[Salvador Dalí]] īhuan in [[xōchicuīcanitl]] [[Federico García Lorca]]. ===Francia=== In xiuhpan 1925, Buñuel ōya ōmpa [[Paris]], ōquīxmah [[André Breton]], in [[melāhuaicpaliztli]]<ref>Quihtōznequi ''surrealismo''</ref> ītlatzintiani. Ōtequipanoh teuh yacānaliztli tēpalēhuāni īca [[Jean Epstein]]. Buñuel auh Dalí ōquihcuiloqueh ''[[Un Chien Andalou]]'' xiuhpan 1929. In īxiptlayōlli, ītōcā ximopanōltih Breton olōlli. In xiuhpan 1930 Buñuel ōquichīuh ''[[L'Âge d'Or]]'', in ithuaz teuh petlachāhualiztli īhuīc [[catōlicoquīxtianāyotl]]. īpampa in necominilo, ''L'Âge d'Or'' catca ahchīhualoqui 50 xiuhtin. ===Caxtiltēcatl Tlācayaoyōtl īhuān Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl=== Buñuel ōtlacuepayo Caxtillān, ōquichīuh ''[[Las Hurdes: Tierra Sin Pan]]'' in xiuhpan 1933. Otzīnt ''Filmófono'', chīhualōni calli, īhuān Ricardo María de Urgoiti īpan 1935. [[Tlacayaoyotl caxtiltēcatl]] opēuh inīn xiuhpan 1936. Īicnīuh García Lorca ītōcā mictilo īpan tlachicuēiti 19. Buñuel ōcholoh canah [[Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl]]. Nicān iximah teyacānqueh [[Charles Chaplin]] īhuān [[Serguéi Eisenstein]] In xiuhpan 1941 ōtequipanoh īca ''Museum of Modern Art'', īpan 1943, īca ''Warner Brothers''. Ahoteyacan īpan 1947. ===Mēxihco=== Ihcuāc Luis Buñuel catca ōnen īca tomin, occē xihuitl, īcopa cē cena ōmpa [[René Clair]] īchān ītech, cē franciatlācatl īxīptlayōlizyacānqui mitznequitlahtoāz īca Denise Tual. In cihuātl, ōquimanilih cē tequitl; tēyacāna ''[[La casa de Bernarda Alba]]'' īpampa [[Paris]] īhuān [[Mēxihco]]. Buñuel ōyah īpampa Mēxihco īpampa tlahtoa īca tlachīuhqui<ref>Quihtōznequi ''productor''</ref> [[Óscar Dacingers]]. Yeceh, ōquimah in tequitl ōtlanamacac. Dacingers ōquimanilih occē tequitl, ''[[Gran Casino]]'', īxiptlayōlli īca [[Jorge Negrete]] auh [[Libertad Lamarque]]. Buñuel ōtlacuic. Ītōcā cē nēnquīzi<ref>[[Agustín Sánchez Vidal|Sánchez Vidal, A.]]: ''Luis Buñuel'', Cátedra, Madrid, 2004 (4ª ed.), pág. 47. ISBN 84-376-2151-8.</ref>. Ēyi xiuhtin zātēpan, Buñuel ōhueli chīhua ''[[El gran calavera]]'', īca [[Fernando Soler]]. Pampa inin īxiptlayōlli, iximah ītlatequipanocapo [[Luis Alcoriza]]. ''El gran calavera'' Ītōcā cē icnōmatini axiliztli. Ipan 1950, Buñuel auh Dancingers ōquichīuhquen ''[[Los olvidados]]'', ipēuhcan ahximopanōltih, in īxiptlayōlli ōahcoquiz in "Premio pampa Achicualli teyacānqui" īpan Cannes. Buñuel ōtētocac tēyacana īpampa [[Mēxihco]]. In xiuhpan 1954 auh 1960, ōtēyacan 2 īxiptlayōlmeh īpan [[Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān]], ''[[The Adventures of Robinson Crusoe]]'' auh ''[[The Young One]]''. Buñuel ōcuep īpan [[Caxtillān]] pampa quichīuh ''[[Viridiana]]'' in xiuhpan 1962. Zātēpan, īpan Mēxihco, ōtēyacan ōme īxiptlayōlmeh: [[El ángel exterminador]] (1962) auh ''[[Simón del desierto]]'' (1964). ===Occepa Francia=== Buñuel ōtequipano nōcuēl īpan [[Francia]] in xiuhpan 1956 . Quin ''Simón del desierto'', ahmo tequipanoā īpan Mēxihco. ''[[Belle de jour]]'' (1967), ītōcā cē huel nechihualiztli, tlāni miactīn premios. In xiuhpan 1972, Buñuel ōahcoquiz in "Oscar" (''Academy Award'') pampa achicualli ahmo-inglatlahtōlli īxiptlayōlli; pampa ''[[Le charme discret de la bourgeoisie]]''. ītlatzacuīxiptlayōlli ītōcā ''[[Cet obscur objet du désir]]'', īc [[Pierre Louÿs]] āmoxtli: ''[[La Femme et le pantin]]''. Buñuel ōmic īpan [[Āltepētl Mēxihco]] in xiuhpan [[1983]] ==Īyōhcatiliztli<ref>Yōhcatiliztli: ''forma, propiedad, manera de ser'' (Simeon). Entiéndase ''estilo''.</ref>== ===[[Teōmatiliztli]]=== Buñuel ītoca cē ahteōni<ref>Quihtōznequi ''ateo''</ref>, yēceh in teōmatiliztli cā īpan miaquīn īxiptlayōltin. Ōmomachtih īpan cē jesuita ītlamachtīlcal, tēl ōquixiccāuh. ===[[Melāhuaicpaliztli]]=== ==Mecatlaixcōpinaltin== *'''1929''' ''[[Un Chien Andalou]]'' (''Cē Andalucíaitzcuintli'') *'''1930''' ''[[L'âge d'or]]'' (''In teōcuitlimmaniatl'') *'''1933''' ''[[Las Hurdes, tierra sin pan]]'' (''In Hurdes, ahtlaxcallli tlālli'') *'''1947''' ''[[Gran Casino]]'' (''Huēyi Patōlcalli'') *'''1949''' ''[[El gran Calavera]]'' (''In huēyi Yōllōpoliuhqui'') *'''1950''' ''[[Los olvidados]]'' (''In tēilcāhuililīlli'') *'''1951''' ''[[Susana]]'' *'''1951''' ''[[La hija del engaño]]'' (''In cihuāconetl ītech in tetlāllānhuīlizltli'') *'''1952''' ''[[Subida al cielo]]'' (''Panhuetziliztli ilhuicacapahuīc'') *'''1952''' ''[[Una mujer sin amor]]'' (''Cē cihuātl ahmo tlazohtlaliztica'') *'''1953''' ''[[El bruto]]'' (''In Ahyollo'') *'''1953''' ''[[Él]]'' (''Yehhuātl'') *'''1954''' ''[[La ilusión viaja en tranvía]]'' (''In nechixcāyeliztli yahui īc tepozohtlamalacatl'') *'''1954''' ''[[Abismos de pasión]]'' (''Neyolcocoltiztli axoxōhuīlmeh'') *'''1954''' ''[[The Adventures of Robinson Crusoe]]'' (''In Robinson Crusoe tētzahuyomeh'') *'''1955''' ''[[Ensayo de un crimen]]'' (''Cē tlatlatiliztli yeyēcoliztli'') *'''1955''' ''[[El río y la muerte]]'' (''In ātōyātl auh in miquiztli'') *'''1956''' ''[[Cela s'appelle l'aurore]]'' (''Inōn motōca in tlathuiztli'') *'''1956''' ''[[La mort en ce jardin]]'' (''In miquiztli inīn xōchitlah'') *'''1958''' ''[[Nazarín]]'' *'''1959''' ''[[La fièvre monte à El Pao]]'' (''In Ātōnahuiztli tlehcō īpan El Pao'') *'''1960''' ''[[The Young One]]'' (''In cihuāpilli'') *'''1961''' ''[[Viridiana]]'' *'''1962''' ''[[El ángel exterminador]]'' (''In tēmictiāni angel'') *'''1964''' ''[[Le journal d'une femme de chambre]]'' *'''1965''' ''[[Simón del desierto]]'' (''In huāccāīxtlāhuatl Simón'') *'''1967''' ''[[Belle de jour]]'' (''Cualnēzqui tōnaltica'') *'''1969''' ''[[La Voie Lactée]]'' (''In cītlalin īcue'') *'''1970''' ''[[Tristana]]'' *'''1972''' ''[[Le charme discret de la bourgeoisie]]'' *'''1974''' ''[[Le fantôme de la liberté]]'' *'''1977''' ''[[:en:That_Obscure_Object_of_Desire|Cet obscur objet du désir]]'' == Oc no xiquitta ==<!--Véase también--> * [[Caxtillantlahtolli]] == Tlatenehualiztli == <references/> [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Tlacah]] [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1900|Buñuel Portolés, Luis]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1983|Buñuel Portolés, Luis]] [[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah]] q9lm0tl0zc0dysxbzisv7bz2m6z7jz5 Acamapichtli 0 22747 527146 526691 2026-06-21T21:06:03Z ~2026-36149-21 24744 Tlahkwilolamatl mokwapki [[Acamahpichtli]] 527146 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Acamahpichtli]] 3umkvpubd48hc49w59mzs4bsb0v1itv Huitzilihhuitl 0 22775 527176 509979 2026-06-21T21:42:50Z ~2026-36149-21 24744 527176 wikitext text/x-wiki {{Tepitzin tlahcuilolli}} {{Tlahtoāni |nombre =Huītzilihhuitl |Imagen =Huitzilíhuitl.gif |tamaño = 150px |descripcion = |titulo =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] [[Tlahtoāni]] |termino =[[1391]]-[[1415]] |predecesor =[[Ācamāpīchtli]] |sucesor =[[Chīmalpopoca]] |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento =[[1379]] |lugar_nacimiento = |fecha_muerte =1415 |lugar_muerte =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] |padre =[[Ācamāpīchtli]] |madre = Tēzcatlamiyāhuatzin |consorte =Āyauhcihuātl<br>Cacamacihuātl<br>Miyāhuaxīhuitl<br>Miyāhuaxōchitzin |hijos =[[Chīmalpopoca]] (Ahzo)<br>[[Tlācaēllel]]<br>[[Motēcuhzōma Ilhuicamina]]<br>Huēhueh Zaca<br>Cītlalcōhuātl<br>Āztacōhuātl }} '''Huītzilihhuitl Tlahtōlzacac ''' quihtōznequi ic caxtillantlahtōlli “la pluma de colibrí” huiccopa '''huītzilin''' ahnōzo '''huītzitzilin''', colibrí; '''ihhuitl''', pluma. Ōcatca inic ōme [[hueyi tlahtoāni]] [[mexihcatl]], in āquin ōtepacholih īpan [[1391]]xihuitl ixquichca [[1415]]xihuitl; Huītzilihhuitl nō ōcatca inic nāhui [[Acamapichtli]] īpiltzin, in mexihcah ōquitzonānqueh ca yehhuātl iuh mihtoā in nemiliztlahcuilōlpan tleīca "''ōcatca cē tēlpōchtzin yōlyamānqui, yōlceuhqui auh in yēctlamanitilizeh''". Ye ihcuāc in Huītzilihhuitl ōmotlahtohcātlālih īpan cemilhuitōnalli 5-cōhuātl<ref>12° ilhuitl īpan mētzpōhualli ochpāniztli, ca neneuhqui in septiembre 22 īpan ilhuitlapōhualāmoxtli gregoriano</ref> īpan ēyi-ācatl xihuitl (1391), tlahpaliuhca ōquichīuh in tēpanahuiliztli huīccopa Morelos īhuān in Estado de México (Cuitlahuac īpan 1393, Cuauhnāhuac īpan 1395, Cuāuhtinchān īpan 1398, Cuaxīmalpan īpan 1404, Āyacapichtla y Cuaxīmilco ipan 1408, Tequezquiac īpan 1413); īpan 1415 xihuitl Huītzilihhuitl ōquicotōn in necepantlahtōlli ītechpa “xōchiyāōyōtl” in tlein ōpeuh īpan 1376 Chalcopahuīc. Īpan 1392 ōquitlān in nechihchīhualiztli in hueyi teōcalli iuh cencāuh Inicōme Tlamamatlatl (etapa II). Īpan 1403 Huītzilihhuitl Īhuiyānyōtica ōquichīuh in [[Xiuhmolpīlli]] (yancuīc tletl ilhuiquīxtiliztli). Īpan 1414 Tezozomoc in āzcapōtzalcatl tlahtoani quihcaliznequih Tetzcoco in ōtlahtohcat Īxtlīlxōchitl ixquichca 1409, in āquin ōquiyacān cē nehcaliliztli, achto Īxtlīlxōchitl quihuiliā in Cōācuecuenotzin<ref>Cihuācuecuenotzin, iuh quihcuiloā occē nemiliztlahcuilōlli</ref> tlālpan in tetzcocah ōpanōqueh ic Chiconāuhtla īhuān Ehēcatepēc auh ātēzcapan ācaltica tēhuilīlōque tlani in tēāchcāuh Tzoacnāhuacātzin. Nenāmiquilizpan ōquīz in Tlācateōtl, mexihca-tepaneca in ītlācatēccauh, in āquin quimahhuīctopēhua in tetzcocaācaltin ixquichca ītēcuācān, in cānin ca ehezzo mochīhualiztli ic īōccāmpaīxti yeceh ahmo tlālpoloāni. Cōācuecuenotzin, iuhqui īpan abril 14, 1415<ref> Īxtlīlxōchitl iuh oquihtoh</ref> ōpēuh occē nehcaliliztli, Tzoacnāhuacātzin quimahhuīctopēhua in mexicah auh quīztiyāuh huitztlāmpa iuh ahzico Chalco; Cōācuecuenotzin īpan īohhui mictlāmpa ōquicalac ic Xīlōtepēc, Cītlaltepēc, Tepotzohtlān auh Cuauhtitlān; auh oquichēhualo ic huēyi tēīlōchtiliztli yeceh cahxiliā in tēpololiztli, ōehcoc ixquichca in tepētl Temācpalco Ītoca, in cānin in [[ahcōlhuah]] tepāntlehco Āzcapōtzalco achi ēyixiuhtica. Īnoquīpan inin nechīhualiztli in Huītzilihhuitl zan cē tlacxipanhuiāni ītloc in huēliyōtl tepanēcatl, ca yehhuātzin ōmomiquilih īpan 1415 ahnōzo 1417. == Tlahtolcaquiliztiloni == <references /> [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1415]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah hueyitlahtohqueh]] 86abqws5k4pooyb2pecztxus2pxpfo3 Motecuhzoma Ilhuicamina 0 22785 527178 509981 2026-06-21T21:44:29Z ~2026-36149-21 24744 527178 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoāni |nombre =Moteuczoma Ilhuicamina |Imagen =Huehuemoteuczoma mendoza.jpg |tamaño =200 |descripcion = |titulo =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] [[Tlahtoāni]] |termino =[[1440]]-[[1469]] |predecesor =[[Itzcōātl]] |sucesor =[[Āxāyacatl]] |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento =[[1398]] |lugar_nacimiento = |fecha_muerte =1469 |lugar_muerte =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] |padre =[[Huītzilihhuitl]] |madre = [[Miāhuaxīhuitl]] |consorte =[[Chichimecacihuatzin]] |hijos =[[Atotoztli]] }} '''Moteuczoma Ilhuicamina''', itoca ce [[Mexico Tenochtitlan]] tlahtoani. [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah hueyitlahtohqueh]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtohqueh]] ithlhpe44w7brxz14wuxo0u3c7a92fo Tizoc 0 22832 527177 509982 2026-06-21T21:43:10Z ~2026-36149-21 24744 527177 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoāni |nombre =Tīzoc |Imagen =Tizoc.jpg |tamaño =150 |descripcion = |titulo =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] [[Tlahtoāni]] |termino =[[1481]]-[[1486]] |predecesor =[[Āxāyacatl]] |sucesor =[[Āhuitzotl (Tenōchtitlan tlahtoāni)|Āhuitzotl]] |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte =1486 |lugar_muerte =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] |padre =[[Tezozomōc (Itzcōātl piltzin)|Tezozomōc]] |madre = [[Atotoztli]] |consorte = |hijos = }} '''Tizoc''', ahnozo '''Tīzoc Chālchiuhtlatona''', ītōcā cē [[Mēxihco Tenōchtitlan]] tlahtoāni. [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah hueyitlahtohqueh]] nzvbvtk7locj1vfix5olmmwcst7ox5r Ahuitzotl (tlahtoani) 0 22834 527119 509976 2026-06-21T20:16:38Z ~2026-36149-21 24744 527119 wikitext text/x-wiki {{tlahtoani}} {{Tlahtoāni |nombre =Āhuitzotl |Imagen =Ahuitzotl.jpg |tamaño =150 |descripcion =Āhuitzotl īpan [[Mendoza āmoxtli]] |titulo =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] [[Tlahtoāni]] |termino =[[1486]]-[[1502]] |predecesor =[[Tīzoc]] |sucesor =[[Motēcuhzōma Xōcoyōtzin]] |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte =1502 |lugar_muerte =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] |padre =[[Tezozomōc (Itzcōātl piltzin)|Tezozomōc]] |madre = [[Atotoztli]] |consorte = |hijos =[[Chīmalpilli]]<br>[[Cuāuhtēmoc]] }} '''Āhuitzotl''', ītōcā cē [[Mēxihco Tenōchtitlan]] tlahtoāni. [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtoanimeh]] ai1x2pb6dl1vuy2viu4obizk1lvdd6y 527120 527119 2026-06-21T20:17:06Z ~2026-36149-21 24744 527120 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani}} {{Tlahtoāni |nombre =Āhuitzotl |Imagen =Ahuitzotl.jpg |tamaño =150 |descripcion =Āhuitzotl īpan [[Mendoza āmoxtli]] |titulo =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] [[Tlahtoāni]] |termino =[[1486]]-[[1502]] |predecesor =[[Tīzoc]] |sucesor =[[Motēcuhzōma Xōcoyōtzin]] |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte =1502 |lugar_muerte =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] |padre =[[Tezozomōc (Itzcōātl piltzin)|Tezozomōc]] |madre = [[Atotoztli]] |consorte = |hijos =[[Chīmalpilli]]<br>[[Cuāuhtēmoc]] }} '''Āhuitzotl''', ītōcā cē [[Mēxihco Tenōchtitlan]] tlahtoāni. [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtoanimeh]] tsej3idxmdbd90v2iqwdqnyl27s3nzg 527130 527120 2026-06-21T20:28:26Z ~2026-36149-21 24744 527130 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |nombre =Āhuitzotl |Imagen =Ahuitzotl.jpg |tamaño =150 |descripcion =Āhuitzotl īpan [[Mendoza āmoxtli]] |titulo =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] [[Tlahtoāni]] |termino =[[1486]]-[[1502]] |predecesor =[[Tīzoc]] |sucesor =[[Motēcuhzōma Xōcoyōtzin]] |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte =1502 |lugar_muerte =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] |padre =[[Tezozomōc (Itzcōātl piltzin)|Tezozomōc]] |madre = [[Atotoztli]] |consorte = |hijos =[[Chīmalpilli]]<br>[[Cuāuhtēmoc]] }} '''Ahuitzotl''', ītōcā cē [[Mēxihco Tenōchtitlan]] tlahtoāni. [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtoanimeh]] 4peas0c8ehqfmgq48fy90aigtao68t3 527131 527130 2026-06-21T20:29:02Z ~2026-36149-21 24744 527131 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |nombre =Ahuitzotl |Imagen =Ahuitzotl.jpg |tamaño =150 |descripcion =Āhuitzotl īpan [[Mendoza āmoxtli]] |titulo =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] [[Tlahtoāni]] |termino =[[1486]]-[[1502]] |predecesor =[[Tīzoc]] |sucesor =[[Motēcuhzōma Xōcoyōtzin]] |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte =1502 |lugar_muerte =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] |padre =[[Tezozomōc (Itzcōātl piltzin)|Tezozomōc]] |madre = [[Atotoztli]] |consorte = |hijos =[[Chīmalpilli]]<br>[[Cuāuhtēmoc]] }} '''Ahuitzotl''', ītōcā cē [[Mēxihco Tenōchtitlan]] tlahtoāni. [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtoanimeh]] 6nuytnog41081u58ss4r58g0m23dyhw 527134 527131 2026-06-21T20:33:29Z ~2026-36149-21 24744 527134 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |nombre =Ahuitzotl |imagen =Ahuitzotl.jpg |tamaño =150 |descripcion =Āhuitzotl īpan [[Mendoza āmoxtli]] |titulo =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] [[Tlahtoāni]] |termino =[[1486]]-[[1502]] |predecesor =[[Tīzoc]] |sucesor =[[Motēcuhzōma Xōcoyōtzin]] |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte =1502 |lugar_muerte =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] |padre =[[Tezozomōc (Itzcōātl piltzin)|Tezozomōc]] |madre = [[Atotoztli]] |consorte = |hijos =[[Chīmalpilli]]<br>[[Cuāuhtēmoc]] }} '''Ahuitzotl''', ītōcā cē [[Mēxihco Tenōchtitlan]] tlahtoāni. [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtoanimeh]] 915x0wg76ttbjahwr9rgci42dte1g2v 527137 527134 2026-06-21T20:48:30Z ~2026-36149-21 24744 527137 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Ahuitzotl |image =Ahuitzotl.jpg |image size =150 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |termino =[[1486]]-[[1502]] |predecessor =[[Tizoc]] |successor =[[Motecuhzoma Xocoyotzin]] |birthname = Miguel de Cervantes Saavedra |born = {{ESPf1506}} [[Tlachiucnāuhti 29]], [[1547]]<br />[[Alcalá de Henares]] |dead = {{ESPf1506}} [[23 ic nāuhtetl mētztli]], [[1616]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuilōni]] |obramásconocida = ''[[El Ingenioso Hidalgo Don Quixote de la Mancha]]'' |yearsactive = |father =[[Tezozomōc (Itzcōātl piltzin)|Tezozomōc]] |mother = [[Atotoztli]] |wife = |children =[[Chīmalpilli]]<br>[[Cuāuhtēmoc]] }} '''Ahuitzotl''', ītōcā cē [[Mēxihco Tenōchtitlan]] tlahtoāni. [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtoanimeh]] n51j5eb22aeknwxx4oob2qo528kvc9p 527138 527137 2026-06-21T20:49:04Z ~2026-36149-21 24744 527138 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Ahuitzotl |image =Ahuitzotl.jpg |image size =150 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |termino =[[1486]]-[[1502]] |predecessor =[[Tizoc]] |successor =[[Motecuhzoma Xocoyotzin]] |birthname = Miguel de Cervantes Saavedra |born = {{ESPf1506}} [[Tlachiucnāuhti 29]], [[1547]]<br />[[Alcalá de Henares]] |dead = {{ESPf1506}} [[23 ic nāuhtetl mētztli]], [[1616]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |father =[[Tezozomōc (Itzcōātl piltzin)|Tezozomōc]] |mother = [[Atotoztli]] |wife = |children =[[Chimalpilli]]<br>[[Cuauhtemoc]] }} '''Ahuitzotl''', ītōcā cē [[Mēxihco Tenōchtitlan]] tlahtoāni. [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtoanimeh]] 4rp6njadkiocw5vhiqh57u35uhubkii 527140 527138 2026-06-21T20:57:08Z ~2026-36149-21 24744 527140 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Ahuitzotl |image =Ahuitzotl.jpg |image size =150 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1486]]-[[1502]] |predecessor =[[Tizoc]] |successor =[[Motecuhzoma Xocoyotzin]] |birthname = Miguel de Cervantes Saavedra |born = {{ESPf1506}} [[Tlachiucnāuhti 29]], [[1547]]<br />[[Alcalá de Henares]] |dead = {{ESPf1506}} [[23 ic nāuhtetl mētztli]], [[1616]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father =[[Tezozomōc (Itzcōātl piltzin)|Tezozomōc]] |mother = [[Atotoztli]] |wife = |children =[[Chimalpilli]]<br>[[Cuauhtemoc]] }} '''Ahuitzotl''', ītōcā cē [[Mēxihco Tenōchtitlan]] tlahtoāni. [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtoanimeh]] ce3aqio4lzg9n6zu7kft3r8jbx407tf 527147 527140 2026-06-21T21:09:15Z ~2026-36149-21 24744 527147 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Ahuitzotl |image =Ahuitzotl.jpg |image size =150 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1486]]-[[1502]] |predecessor =[[Tizoc]] |successor =[[Motecuhzoma Xocoyotzin]] |birthname = Miguel de Cervantes Saavedra |born = {{ESPf1506}} [[29 metztli septiembre]], [[1547]]<br />[[Alcalá de Henares]] |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1616]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father =[[Tezozomoc (Itzcoatl piltzin)|Tezozomoc]] |mother = [[Atotoztli]] |wife = |children =[[Chimalpilli]]<br>[[Cuauhtemoc]] }} '''Ahuitzotl''', ce [[Mexihco Tenochtitlan]] tlahtoani. [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtoanimeh]] faq7wtlnf7kyxvidx251owna7aldh4m 527148 527147 2026-06-21T21:10:34Z ~2026-36149-21 24744 527148 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Ahuitzotl |image =Ahuitzotl.jpg |image size =150 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1486]]-[[1502]] |predecessor =[[Tizoc]] |successor =[[Motecuhzoma Xocoyotzin]] |birthname = Miguel de Cervantes Saavedra |born = {{ESPf1506}} [[29 metztli septiembre]], [[1547]]<br />[[Alcalá de Henares]] |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1616]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father =[[Tezozomoc (Itzcoatl piltzin)|Tezozomoc]] |mother = [[Atotoztli]] |wife = |children =[[Chimalpilli]]<br>[[Cuauhtemoc]] }} '''Ahuitzotl''', ce [[Mexihco Tenochtitlan]] tlahtoani. [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtoanimeh]] gkq4ywbll2lrrusnniupj827xo0ix6r 527149 527148 2026-06-21T21:10:47Z ~2026-36149-21 24744 527149 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Ahuitzotl |image =Ahuitzotl.jpg |image size =150 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1486]]-[[1502]] |predecessor =[[Tizoc]] |successor =[[Motecuhzoma Xocoyotzin]] |birthname = |born = {{ESPf1506}} [[29 metztli septiembre]], [[1547]]<br />[[Alcalá de Henares]] |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1616]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father =[[Tezozomoc (Itzcoatl piltzin)|Tezozomoc]] |mother = [[Atotoztli]] |wife = |children =[[Chimalpilli]]<br>[[Cuauhtemoc]] }} '''Ahuitzotl''', ce [[Mexihco Tenochtitlan]] tlahtoani. [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtoanimeh]] 9ljfk6q09sogzl97frai2m5386ugybv 527152 527149 2026-06-21T21:14:57Z ~2026-36149-21 24744 527152 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Ahuitzotl |image =Ahuitzotl.jpg |image size =250 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1486]]-[[1502]] |predecessor =[[Tizoc]] |successor =[[Motecuhzoma Xocoyotzin]] |birthname = |born = {{ESPf1506}} [[29 metztli septiembre]], [[1547]]<br />[[Alcalá de Henares]] |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1616]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father =[[Tezozomoc (Itzcoatl piltzin)|Tezozomoc]] |mother = [[Atotoztli]] |wife = |children =[[Chimalpilli]]<br>[[Cuauhtemoc]] }} '''Ahuitzotl''', ce [[Mexihco Tenochtitlan]] tlahtoani. [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtoanimeh]] khk6l6dx81ls885px92p5u4xkd6klbx 527154 527152 2026-06-21T21:21:26Z ~2026-36149-21 24744 527154 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Ahuitzotl |image =Ahuitzotl.jpg |image size =250 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1486]]-[[1502]] |predecessor =[[Tizoc]] |successor =[[Motecuhzoma Xocoyotzin]] |birthname = |born = {{ESPf1506}} [[29 metztli septiembre]], [[1547]]<br />[[Alcalá de Henares]] |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1616]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father =[[Tezozomoc (Itzcoatl piltzin)|Tezozomoc]] |mother = [[Atotoztli]] |wife = |children =[[Chimalpilli]]<br>[[Cuauhtemoc]] }} '''Ahuitzotl''', ce [[Mexihco Tenochtitlan]] tlahtoani. == Nemiliztli == === Tocayotl === Itoca quihtoznequi ic caxtillantlahtolli 'perro de agua', manel oc achi huel mihtoa ''''nutria''''. [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtoanimeh]] bfebl4stiumh8862f7w81pzefnsg1o9 527155 527154 2026-06-21T21:23:29Z ~2026-36149-21 24744 527155 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Ahuitzotl |image =Ahuitzotl.jpg |image size =250 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1486]]-[[1502]] |predecessor =[[Tizoc]] |successor =[[Motecuhzoma Xocoyotzin]] |birthname = |born = {{ESPf1506}} [[29 metztli septiembre]], [[1547]]<br />[[Alcalá de Henares]] |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1616]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father =[[Tezozomoc (Itzcoatl piltzin)|Tezozomoc]] |mother = [[Atotoztli]] |wife = |children =[[Chimalpilli]]<br>[[Cuauhtemoc]] }} '''Ahuitzotl''', ce [[Mexihco Tenochtitlan]] tlahtoani. == Nemiliztli == === Tocayotl === Itoca quihtoznequi ic caxtillantlahtolli 'perro de agua', manel oc achi huel mihtoa ''''nutria''''. == Oc no xiquitta == * [[Tenochtitlan]] == Tlatenehualiztli == <references/> [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtoanimeh]] m4f7x3x7mvs9m1dxekj5wcwup8z44y7 527157 527155 2026-06-21T21:28:48Z ~2026-36149-21 24744 527157 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Ahuitzotl |image =Ahuitzotl.jpg |image size =250 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1486]]-[[1502]] |predecessor =[[Tizoc]] |successor =[[Motecuhzoma Xocoyotzin]] |birthname = |born = {{ESPf1506}} [[29 metztli septiembre]], [[1547]]<br />[[Alcalá de Henares]] |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1616]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father =[[Tezozomoc (Itzcoatl piltzin)|Tezozomoc]] |mother = [[Atotoztli]] |wife = |children =[[Chimalpilli]]<br>[[Cuauhtemoc]] }} '''Ahuitzotl''', ce [[Mexihco Tenochtitlan]] tlahtoani. == Nemiliztli == === Tocayotl === Itoca quihtoznequi ic caxtillantlahtolli 'perro de agua', manel oc achi huel mihtoa ''''nutria''''. == Oc no xiquitta == * [[Tenochtitlan]] == Tlatenehualiztli == <references/> [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah hueyitlahtohqueh]] s3390585uub44ppbjmgiecy3dxvkqom 527164 527157 2026-06-21T21:33:50Z ~2026-36149-21 24744 527164 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Ahuitzotl |image =Ahuitzotl.jpg |image size =250 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1486]]-[[1502]] |predecessor =[[Tizoc]] |successor =[[Motecuhzoma Xocoyotzin]] |birthname = |born = {{ESPf1506}} [[29 metztli septiembre]], [[1547]]<br />[[Alcalá de Henares]] |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1616]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father =[[Tezozomoc (Itzcoatl piltzin)|Tezozomoc]] |mother = [[Atotoztli]] |wife = |children =[[Chimalpilli]]<br>[[Cuauhtemoc]] }} '''Ahuitzotl''', ce [[Mexihco Tenochtitlan]] tlahtoani. == Nemiliztli == === Tocayotl === Itoca quihtoznequi ic caxtillantlahtolli 'perro de agua', manel oc achi huel mihtoa ''''nutria''''. == Oc no xiquitta == * [[Tenochtitlan]] == Tlatenehualiztli == <references/> [[Neneuhcāyōtl:Mexihco Tenochtitlan hueyitlahtohqueh]] 128iaj50tgyjjk4en49lg2w1lqntrrm 527167 527164 2026-06-21T21:36:51Z ~2026-36149-21 24744 527167 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Ahuitzotl |image =Ahuitzotl.jpg |image size =250 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1486]]-[[1502]] |predecessor =[[Tizoc]] |successor =[[Motecuhzoma Xocoyotzin]] |birthname = |born = {{ESPf1506}} [[29 metztli septiembre]], [[1547]]<br />[[Alcalá de Henares]] |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1616]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father =[[Tezozomoc (Itzcoatl piltzin)|Tezozomoc]] |mother = [[Atotoztli]] |wife = |children =[[Chimalpilli]]<br>[[Cuauhtemoc]] }} '''Ahuitzotl''', ce [[Mexihco Tenochtitlan]] tlahtoani. == Nemiliztli == === Tocayotl === Itoca quihtoznequi ic caxtillantlahtolli 'perro de agua', manel oc achi huel mihtoa ''''nutria''''. == Oc no xiquitta == * [[Tenochtitlan]] == Tlatenehualiztli == <references/> [[Neneuhcāyōtl:Tenochcah hueyitlahtohqueh]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihco Tenochtitlan hueyitlahtohqueh]] 0jtpo58xhiamunifvnzfl4kejo6ks0z 527170 527167 2026-06-21T21:38:31Z ~2026-36149-21 24744 527170 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Ahuitzotl |image =Ahuitzotl.jpg |image size =250 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1486]]-[[1502]] |predecessor =[[Tizoc]] |successor =[[Motecuhzoma Xocoyotzin]] |birthname = |born = {{ESPf1506}} [[29 metztli septiembre]], [[1547]]<br />[[Alcalá de Henares]] |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1616]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father =[[Tezozomoc (Itzcoatl piltzin)|Tezozomoc]] |mother = [[Atotoztli]] |wife = |children =[[Chimalpilli]]<br>[[Cuauhtemoc]] }} '''Ahuitzotl''', ce [[Mexihco Tenochtitlan]] tlahtoani. == Nemiliztli == === Tocayotl === Itoca quihtoznequi ic caxtillantlahtolli 'perro de agua', manel oc achi huel mihtoa ''''nutria''''. == Oc no xiquitta == * [[Tenochtitlan]] == Tlatenehualiztli == <references/> [[Neneuhcāyōtl:Tenochcah hueyitlahtohqueh]] 203eazshzaib0p728d0x4209qrbo7mu 527196 527170 2026-06-21T22:08:23Z ~2026-36149-21 24744 527196 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Ahuitzotl |image =Ahuitzotl.jpg |image size =250 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1486]]-[[1502]] |predecessor =[[Tizoc]] |successor =[[Motecuhzoma Xocoyotzin]] |birthname = |born = {{ESPf1506}} [[29 metztli septiembre]], [[1547]]<br />[[Alcalá de Henares]] |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1616]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father =[[Tezozomoc (Itzcoatl piltzin)|Tezozomoc]] |mother = [[Atotoztli]] |wife = |children =[[Chimalpilli]]<br>[[Cuauhtemoc]] }} '''Ahuitzotl''', ce [[Mexihco Tenochtitlan]] tlahtoani. == Nemiliztli == === Tocayotl === Itoca quihtoznequi ic caxtillantlahtolli 'perro de agua', manel oc achi huel mihtoa ''''nutria''''. == Oc no xiquitta == * [[Tenochtitlan]] == Tlatenehualiztli == <references/> [[Neneuhcāyōtl:Tlacah]] [[Neneuhcāyōtl:Tenochcah hueyitlahtohqueh]] 493yvxvanidg2fwhql8v4iu2hinop76 527248 527196 2026-06-21T23:44:19Z ~2026-36149-21 24744 527248 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Ahuitzotl |image =Ahuitzotl.jpg |image size =250 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1486]]-[[1502]] |predecessor =[[Tizoc]] |successor =[[Motecuhzoma Xocoyotzin]] |birthname = |born = {{ESPf1506}} [[29 metztli septiembre]], [[1547]]<br />[[Alcalá de Henares]] |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1616]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father =[[Tezozomoc (Itzcoatl piltzin)|Tezozomoc]] |mother = [[Atotoztli]] |wife = |children =[[Chimalpilli]]<br>[[Cuauhtemoc]] }} '''Ahuitzotl''', ce [[Mexihco Tenochtitlan]] tlahtoani. == Nemiliztli == === Tocayotl === Itoca quihtoznequi ic caxtillantlahtolli 'perro de agua', manel oc achi huel mihtoa ''''nutria''''. == Oc no xiquitta == * [[Tenochtitlan]] == Tlatenehualiztli == <references/> [[Neneuhcāyōtl:Tlacah]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1502]] [[Neneuhcāyōtl:Tenochcah hueyitlahtohqueh]] k884r0csdxde61ca7tpvmdassmffafo Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1417 14 22846 527200 350730 2026-06-21T22:11:18Z ~2026-36149-21 24744 527200 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1427 14 22849 527294 350806 2026-06-22T00:12:48Z ~2026-36149-21 24744 527294 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1440 14 22852 527296 350811 2026-06-22T00:13:26Z ~2026-36149-21 24744 527296 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1469 14 22910 527198 355679 2026-06-21T22:10:32Z ~2026-36149-21 24744 527198 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1481 14 22912 527301 355682 2026-06-22T00:15:03Z ~2026-36149-21 24744 527301 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1486 14 22913 527201 355684 2026-06-21T22:12:23Z ~2026-36149-21 24744 527201 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 Diego de Alvarado Huanitzin 0 22922 527209 525018 2026-06-21T23:05:07Z ~2026-36149-21 24744 527209 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoāni |nombre =Diego de Alvarado Huanitzin |Imagen =Huanitzin2.jpg |tamaño =150 |descripcion = |titulo =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] [[Tlahtoāni]] |termino =[[1539]] - [[1541]] |predecesor =[[Pablo Xochiquentzin]] |sucesor =[[Diego de San Francisco Tehuetzquititzin]] |titulo2 =[[Ehēcatepēc]] [[Tlahtoāni]] |termino2 =[[1520]] - [[1539]] |predecesor2 =[[Chimalpilli II]] |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte =1539 |lugar_muerte =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] |padre =[[Tezozomoctli Ācōlnāhuacatl]] |madre = [[Francisca de Moctezuma]] |consorte = |hijos = }} Don '''Diego de Alvarado Huanitzin''' nozo '''Panitzin''', ītōcā cē [[Ehēcatepēc]] [[Tlahtoāni]], zātēpan, [[Mēxihco Tenōchtitlan]] [[Tlahtoāni]]. [[Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1541]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuah]] kclc224dmna749vug3bk5jsk8xtsb8d Diego de San Francisco Tehuetzquititzin 0 22934 527217 525019 2026-06-21T23:07:47Z ~2026-36149-21 24744 527217 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoāni |nombre =Diego de San Francisco Tehuetzquititzin |Imagen =Tehuetzquititzin.jpg |tamaño =150 |descripcion = |titulo =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] [[Tlahtoāni]] |termino =[[1541]] - [[1554]] |predecesor =[[Diego de Alvarado Huanitzin]] |sucesor =[[Esteban de Guzmán]] <small>(juez de residencia)</small><br>[[Cristóbal de Guzmán Cecetzin]] |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte =1554 |lugar_muerte =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] |padre =[[Tezcatl Popocatzin]] |madre = |consorte = |hijos = }} Don '''Diego de San Francisco Tehuetzquititzin''' ītōcā cē [[Mēxihco Tenōchtitlan]] [[Tlahtoāni]] auh San Juan Tenochtitlan gobernador. [[Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1554]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuah]] n012s4ig2tfj7n8n3zvopvrlxk6k50u Luis de Santa María Nanacacipactzin 0 22938 527215 525021 2026-06-21T23:07:11Z ~2026-36149-21 24744 527215 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoāni |nombre =Luis de Santa María Nanacacipactzin |Imagen =Luiscipac.jpg |tamaño =150 |descripcion = |titulo =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] [[Tlahtoāni]] |termino =[[1563]] - [[1565]] |predecesor =[[Cristóbal de Guzmán Cecetzin]] |sucesor = |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte =1565 |lugar_muerte =[[Mēxihco Tenōchtitlan]] |padre = |madre = |consorte = |hijos = }} Don '''Luis de Santa María Nanacacipactzin''' ītōcā in tlatzacuia [[Mēxihco Tenōchtitlan]] [[Tlahtoāni]] auh San Juan Tenochtitlan gobernador. [[Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1565]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuah]] 1t5nxkmotioy9ysk3f9281oe8zvk1ja Neneuhcāyōtl:Ōtlācatqueh īpan mācuīlpōhualxihuitl XV 14 22956 527269 355899 2026-06-22T00:03:25Z ~2026-36149-21 24744 527269 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 Zuangua 0 22968 527264 379975 2026-06-21T23:58:06Z ~2026-36149-21 24744 527264 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoāni |nombre =Zuangua |Imagen = |tamaño = |descripcion = |titulo =[[Michhuahcān (huehcāuh tlahtohcāyōtl)|Michhuahcān]] [[Cāltzontzin]] |termino =[[1510]]-[[1520]] |predecesor =[[Harame]] |sucesor =[[Tangáxoan Tzíntzicha]] |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento =[[1479]] |lugar_nacimiento =[[Janitzio]], [[Michhuahcān (huehcāuh tlahtohcāyōtl)|Michhuahcān]] |fecha_muerte =1520 |lugar_muerte =[[Huitzitzillān]], [[Michhuahcān (huehcāuh tlahtohcāyōtl)|Michhuahcān]] |padre =[[Harame]] |madre = |consorte = |hijos =[[Tangáxoan Tzíntzicha]] }} '''Zuangua''', ītōcā cē [[Michhuahcān (huehcāuh tlahtohcāyōtl)|Michhuahcān]] [[cāltzontzin]]. [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1479]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1520]] eer1nlp3it21gw58l6rml3uvxy1dw77 Neneuhcāyōtl:Ōtlācatqueh xiuhpan 1479 14 22969 527268 355938 2026-06-22T00:03:02Z ~2026-36149-21 24744 527268 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 Natalio Hernández 0 23314 527054 526585 2026-06-21T14:40:57Z ~2026-36149-21 24744 527054 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Natalio Hernández (nhe)|NHE]]}} {{Tlani}} {{Tepitzin tlahcuilolli}} {{Escritor |Nombre = Natalio Hernández |Image = Natalio Hernández.jpg |birthname = Natalio Hernández |born = {{MEXf}} [[27 ic chicome metztli]], [[1947]]<br />[[Naranjo Dulce]], [[Ixhuatlan Madero]], [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]] |dead = |génerolit = [[Xochicuicayotl]] |obramásconocida = |yearsactive = }} '''Natalio Hernández''' itoca ce [[Mexihco]] [[tlahcuiloh]] auh [[nahuatlahtolli]] [[xochicuicantl]]. [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1947|Hernández, Natalio]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] 4sl8d5zmnl2jwg21weck4f2dspzr9am 527213 527054 2026-06-21T23:06:32Z ~2026-36149-21 24744 527213 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Natalio Hernández (nhe)|NHE]]}} {{Tlani}} {{Tepitzin tlahcuilolli}} {{Escritor |Nombre = Natalio Hernández |Image = Natalio Hernández.jpg |birthname = Natalio Hernández |born = {{MEXf}} [[27 ic chicome metztli]], [[1947]]<br />[[Naranjo Dulce]], [[Ixhuatlan Madero]], [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]] |dead = |génerolit = [[Xochicuicayotl]] |obramásconocida = |yearsactive = }} '''Natalio Hernández''' itoca ce [[Mexihco]] [[tlahcuiloh]] auh [[nahuatlahtolli]] [[xochicuicantl]]. [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1947|Hernández, Natalio]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuah]] 2whrfudmqbrl1qczaiusc3x6husrk7j Adela Noriega 0 23394 527326 527026 2026-06-22T00:41:55Z ~2026-36149-21 24744 527326 wikitext text/x-wiki '''Adela Amalia Noriega Méndez''' (otlacat ipan [[Altepetl Mexico]] in 24 matlactli once metztli xihuitl [[1969]] - ) ce [[mexicatl]] [[tlamahuizoltequitini]], ce cihuatl tlen participó ipan tevenovelas. ==Ixiptlamatiliztli== === Tlahtolmocuitlahuiliztli === {| class="wikitable" |- ! Xihuitl !! Tlahtolmocuitlahuiliztli !! Teixiptlatini |- |- | 2008 || ''[[Fuego en la sangre]]'' || Sofía Elizondo Acevedo |- | 2005 || ''[[La esposa virgen]]'' || Virginia Alfaro del Sur |- | 2003 || ''[[Amor real]]'' || Matilde Peñalver y Beristáin de Fuentes Guerra |- | 2001-2002 || ''[[El manantial (telenovela)|El manantial]]'' || Alfonsina Valdés Rivero |- | 1998-1999 || ''[[El privilegio de amar]]'' || Cristina Miranda / Cristina Velarde Hernández |- | 1997-1998 || ''[[María Isabel (telenovela de 1997)|María Isabel]]'' || María Isabel Sánchez |- | 1995-1996|| ''[[María Bonita ]]'' || María "Bonita" Reynoso |- | 1993-1994 || ''[[Guadalupe (telenovela estadounidense)|Guadalupe]]'' || Guadalupe Zambrano Santos |- | 1988-1989 || ''[[Dulce desafío]]'' || Lucero Sandoval |- | 1987-1988 || ''[[Quinceañera (telenovela)|Quinceañera]]'' || Maricruz Fernández Sarcoser |- | 1987 || ''[[Yesenia (telenovela de 1987)|Yesenia]]'' || Yesenia |- | 1985 || ''[[Juana Iris]]'' || Romina |- | 1984 || ''[[Principessa]]'' || Alina |} ===Ixiptlaliztli=== {| class="wikitable" |- ! Xihuitl !! Ixiptlayolli !! Teixiptlatini |- | 1985 || ''Un sábado más'' || Lucía |- | 1984 || ''[[Las amantes del señor de la noche]]'' || Mary Lou |} ==Neitlaniliztli== ;[[Premios ACE (Nueva York)|Premios ACE]] {| class="wikitable" |- ! '''Xihuitl''' || '''Categoría''' || '''Trabajo nominado''' || '''Resultado''' |- | 2005 || Mejor actriz de serie de televisión || style="text-align:center;"| ''Amor real'' || Ganadora |- | 2002 || Mejor actriz de serie de televisión|| style="text-align:center;"| ''El manantial'' || Ganadora |- | 2001 || Mejor actriz de serie de televisión|| style="text-align:center;"| ''El privilegio de amar'' || Ganadora |- | 1999 || Figura femenina del año || style="text-align:center;"| ''María Isabel'' || Nominada |- |} ==Oc no xiquitta== ==Neltlatoliztli== <references/> == Occe neihcuiloliztli == {{DEFAULTSORT:Adela Noriega}} [[Neneuhcāyōtl:Cihuah]] [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1969]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah]] [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh ipan Altepetl Mexihco]] smiin1l0atpqo0rsli9uyzu8q4w1m02 Tlilcuetzpalin 0 24320 527275 401158 2026-06-22T00:06:43Z ~2026-36149-21 24744 527275 wikitext text/x-wiki {{Tlācatl |Nombre = Tlīlcuetzpalin |Image = |birthname = B'otzanga |born = ¿?<br />[[Xiquipilco]] |dead = c.[[1478]]<br> [[Mēxihco Tenōchtitlan]] |occupation = |yearsactive = | }} '''Tlilcuetzpalin''' ([[Otontlahtōlli]]: '''B'otzanga''') itoca ce [[Xiquipilco|xiquipilcatl]], ce i[[otomih]] teyacanqui. In xiuhpan [[1478]] oquimanahuih Xiquipilco auh oquiyaochiuh [[Axayacatl]]. [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1478]] hoyuqqr217okdpnk0to7hz7tsnvftal Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1478 14 24321 527299 387262 2026-06-22T00:14:20Z ~2026-36149-21 24744 527299 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 Ātōnaltzin 0 24322 527279 393768 2026-06-22T00:08:01Z ~2026-36149-21 24744 527279 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoāni |nombre =Ātōnaltzin |Imagen =Atonal.jpg |tamaño =200 |descripcion =Ātōnaltzin īpan in [[Mendoza āmoxtli]] |titulo =[[Coīxtlāhuacan]] [[Tlahtoāni]] |termino =?-c.[[1458]] |predecesor = |sucesor = |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte = c.1458 |lugar_muerte =Canah īpan [[Mixtēcapan]] |padre = |madre = |consorte = Xōchiquetzal |hijos = }} '''Ātōnaltzin''' ([[Mixtēcatlahtōlli]]: '''Dzawindanda''') ītōcā cē [[Coīxtlāhuacan]] tlahtōani. Ōquihuilān in [[Mēxihcah]] tlahtoāni [[Motēuczōma Ilhuicamīna]]. [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1458]] ame4xu3h6sf59z34et7bhm03wnlv5vg Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1458 14 24323 527297 387270 2026-06-22T00:13:41Z ~2026-36149-21 24744 527297 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 Techotlālatzin 0 24325 527289 393729 2026-06-22T00:11:12Z ~2026-36149-21 24744 527289 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoāni |nombre =Techotlālatzin |Imagen =Techotlalatzin.jpg |tamaño =150 |descripcion =Techotlālatzin īpan in [[Xōlōtl āmoxtli]] |titulo =[[Tetzcohco (huehuehāltepētl)|Tetzcohco]] [[Tlahtoāni]] |termino =[[1357]]-[[1409]] |predecesor =[[Quinatzin]] |sucesor =[[Īxtlīlxōchitl]] |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte = 1409 |lugar_muerte =[[Tetzcohco]] |padre = Quinatzin |madre = Cuauhcihuatzin |consorte = Tozquetzin |hijos = Tenannahuacatzin, Acatlotzin, Tenancacaltzin, Chochxochitzin, Īxtlilxōchitl }} '''Techotlālatzin''' ītōcā inic omē [[Tetzcohco (huehuehāltepētl)|Tetzcohco]] tlahtōani. [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1409]] f2cmvripmsr4hcspl0sj4otk8r739lh Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1409 14 24326 527291 387275 2026-06-22T00:11:54Z ~2026-36149-21 24744 527291 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 Ixtlilxochitl 0 24328 527287 497308 2026-06-22T00:10:39Z ~2026-36149-21 24744 527287 wikitext text/x-wiki {{Tlapehualiztli}} {{Tlahtoāni |nombre =Īxtlilxōchitl |Imagen =Ixtlilxochitl I.jpg |tamaño =150 |descripcion =Īxtlilxōchitl īpan in [[Īxtlilxōchitl āmoxtli]] |titulo =[[Tetzcohco (huehuehāltepētl)|Tetzcohco]] [[Tlahtoāni]] |termino =[[1409]]-[[1418]] |predecesor =[[Techotlālatzin]] |sucesor =[[Nezahualcoyōtl]] |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte = 1418 |lugar_muerte =[[Tetzcohco]] |padre = Techotlālatzin‎ |madre = Tozquetzin |consorte = Mātlācihuatl |hijos = Nezahualcoyōtl, Ātōtōtzin }} '''Īxtlīlxōchitl''' ītōcā inic ēyi [[Tetzcohco (huehuehāltepētl)|Tetzcohco]] tlahtōani. Ōmotēnēuh huēyi [[Chīchīmēcah]] tēcuhtli in xihuitl 1414. In [[Āzcapōtzalco (huehuehāltepētl)|Āzcapōtzalco]] tlahtoāni, [[Tezohzomoc]], ōyāōchiuh Tetzcohco. Īxtlīlxōchitl ōmictiloc in xihuitl 1418 īpan in Tlāloctepētl. [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1418]] iaehkjr16m3gbdzmv4z0fi14vnp36qi Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1418 14 24329 527292 387294 2026-06-22T00:12:09Z ~2026-36149-21 24744 527292 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1472 14 24332 527199 387298 2026-06-21T22:10:57Z ~2026-36149-21 24744 527199 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 Tlācaēllel 0 24376 527270 393743 2026-06-22T00:03:58Z ~2026-36149-21 24744 527270 wikitext text/x-wiki [[Īxiptli:Tlacochcalcatl.jpg|miniaturadeimagen|In tlacochcalcatl.]] '''Tlācaēllel''' nozo '''Huēhueh Tlācaēlleltzin''' cā cē [[Mēxihcah]] [[yāōquizqui]], [[tlazohmatiliztlācatl]] auh tlapapatiani. In [[Mēxihco Tenōchtitlan]] [[tlacochcalcatl]], quin [[Cihuācōātl (tequitl)|Cihuācōātl]]. Ōtlācat īn xiuhpan [[1398]], [[Huītzilihhuitl]] auh [[Cacamacihuātl]] conētl. Mictilo īn xiuhpan [[1487]]. [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1398]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1487]] 5ijz8s6cm7lxt68qbjqidylvyw9sz4v Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1487 14 24377 527300 387538 2026-06-22T00:14:38Z ~2026-36149-21 24744 527300 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 Emilio Salgari 0 25754 527225 526518 2026-06-21T23:18:17Z ~2026-36149-21 24744 527225 wikitext text/x-wiki {{Escritor |Nombre = Emilio Salgari |Image = Emilio Salgari ritratto.jpg |birthname = Emilio Salgari |born = [[21 metztli agosto]], [[1862]]<br />{{ITAf}} [[Verona]], [[Italia]] |dead = [[25 metztli abril]], [[1911]]<br />{{ITAf}} [[Turin]], [[Italia]] |occupation = [[Tlahcuiloh]] |obramásconocida = ''[[In itlanamoxcahuan in Malasia]]<ref>In tlahtolli ''Namoya, nitla-'' quihtoznequi ica españollahtolli ''robar''. Ihuan in tlahtolli ''tlanamoyani'' quihtoznequi ''pirata'', ''bandido''.</ref>'' |yearsactive = }} '''Emilio Salgari''' (otlacat ipan [[Verona]], inic 21 metztli agosto xihuitl 1862 - omic ipan [[Turin]], inic 25 metztli abril inic 1911), yehuatl catca ce<ref>In tlahtolli ''ce'' ipan inglaterratlahtolli yehuatl ''a'' ihuan in tlalhtolli ''centetl'' yehhuatl ''one''.</ref> tlahcuiloh huan tlahtolnextiani [[italia]]tecatl. Oquihcuiloh ilhuiceh itlahtolpoaliz in ohtlatocaliztli, neixcuitilli itech in onohuayan in quicempanahuia inic chictlapanqui, in iuh [[Malasia]], in ihueyauh in [[Antillas]], in icuauhtlah in [[India]], in ixaltlah ihuan icuauhtlah in [[Africa]], in icihuatlampa in [[USA]], in icuauhtlah in [[Australia]] ihuan no in [[ihueyauh in cetlan]]. Quinyocox motenyohtianimeh in quinemitiah itemic in ce iahtlamiliz tlaixpohuanimeh. In ahzo in quicempanhuia inic itlaixihmach in imotenyohtihcauhyehhuatl yeni in teichtacamictih ihuan tlanamoyani ''Sandokan''<ref>In tlahtolli ''tlanamoyani'' tlahtolcueptli ica españatlahtolli itech nahuatlahtolli quihtoznequi ''saqueador'' nozo ''pirata''.</ref>. Ipan in onohuayan ica tlahtoliztli ixpaniancayotl itlachiuh yehhuatl catca macheh tlatlazohtlalli, macel ixquichca in mahtlacxihuitl <ref>Inin tlahtolli quihtoznequi ''decenio'' ahnozo ''década''. Intla ticnequi tiquihtoz ''10 años'', ma xiquilhui ''mahtlactetl xihuitl''. Ma xiquitta in tehtlahtoltecpanaliztli nican: [[Tehtlahtol]].</ref> inic 1970 ihuan inic 1980. == Tenemilizpoalli == Emilio Salgari itech otlacat in incencal in tepitoton pochtecah ipan Verona. Inic 1878 peuh iteizcaltiliz ipan in tlahtohcayoh nemachtilcalli teyehyecoani acallotl ''Paolo Sarpi'' ipan Venezia, zan ahmo oquimaceuhtahcic in iteyomahxiltiliz in teachcauh itech nequiztic panoliztli. Itlaixmatiliz iuhqui atlacatl neci tlatepantlalilli ahmo miac iacalpanoliz in nemachtiliztli ipan ce tlamachtilacalli ihuan ce ohtoquiliztli tetoquilih, ahzo iuhqui panoni, ipan in acalli pochtecayotl ''Italia Ce'' in yetiuh etetl metztica ipan ''Adriatico'', inic acaltepozhuia ipan iacaltecoyan in Brindixico. Ahmo oncah cequi itlamahmachtiliz in oquichihuani ocequi acalpahpanoliztli, manel in inohmah tlatlalihqui iuh quinelihtoa ipan inohmatenemilizpoal, inic quiteixpantilia ca miac imotenyotihcahuan monelhuayotia itech tlacah neltin in quimixmah itech inemiliz iuhquin atlacatl. Salgari inohma quimomaca in imahuizo in teachcauh. Inic ce itlapantlazaliz in Salgari yehuatl catca in nalquizani tlanohnotzaliztli ''I selvaggi della Papuasia'' ca onez itech tetlamacaliztli ipan nepiquiliztli millancayotl ''La Valigia'' niman inic chicontetl metztli inic 1883. Noihuan inic 1883 peuh ipan nepiquiliztli veronancayotl ''La Nuova Arena'' in itetlapanotlaliz inic ce tlahtolpoaliztli, ''Tay-See'', ca quittazquia zatepan in tlahuilli iuhqui tlacoyahualiztli tlaixnextiani ica in iamoxtoca ''La rosa del Dong-Giang''. Ipan mahtlactetl metztli inin xihuitl peuh inic pantlazaloz ''In Malasia huehuehocelotl'', inic ce iteixhualiz in itlahtolpoaliz tzintihqui in ixehxeliuhcayo in ''Sandokan'', ca amoxchihualozquia zatepan ica in itoca ''In Mompracenco huehuehoocelomeh'', ica cequih tlacuepaliztli. Inic ce itlahtolpoaliz ipan pantlazaloz tlatzintiliztli tlaixnextiani yehhuatl catca ''Itlazoh in Madhi'', inic 1887. In ipampa imahcehualtiliz in itlachiuh, quimahceuh ce necahcahualoyan iuhqui tlamachioanoni mopiloh ipan ''La nuova Arena'', ca quipix ixquichca inic 1893. Quinihcuac omochiuhc ce tlahtoloni tlachihualiztli: tlayolihtlacolli ipampa oquinotzaloc ''ahachtli'' ipan ce tlahtolihcuilolli itechpa in tlahtolnextiani Giuseppe Biasolli, quimahmauhtih ica ce tecualancanamiquiliztli. Ic Biasolli itech monec hualceliloz ihuan Salgari panoc chicuacentetl metztli ipan temotzoloyan. Inic 1889 monohmahmictih in itahtzin in Salgari, inic yehuatl inic ce itech ce tepouhtitlaz itlatoquililiz in nenohmahmictiliztli cenyelizotl ca quiaquitia yehhuatl in itech pohui in inohmah tlahcuiloh (inic 1911), in ipiltzin Romero (inic 1931), in occe ipiltzin Omar (inic 1963). Itech centetl metztli inic 1892 mocepanoh ipan nemanamictiliztli itloc in iteixeuhcauh in neixcuitilli Ida Peruzzi (in aquin quiteneuh mochipa nezaloliztica ''Aida'', in iuhqui in iahpehualocauh in Verdi). Inin tlamanalhuiani xihuitl tlacat inic ce icihuaconeuh in nenepanoliztli, Fatima, in yehuatl quitocaqueh eyintin oquichtin, Nadir (inic 1894), Romero (inic 1898) ihuan Omar (inic 1900). Noihuan inic 1892 in tlahtoani quihcuani inemoaliz ompa [[Turin]], in oncan tequipanoh ipal in amoxchihualoyan Speirani, neixcahuilli itech tlahtolpoaliztli telpochyotl. Inic 1898, in amoxchihuani Donath quiyollapan in Salgari ipal ca mihcuaniayani ompa [[Genova]], in ompa quitlani necniuhtiliztli itloc in yehuatl yezquia zatepan in quicempanahuia inic mahuiztic itlatenhuimolohcauh itlachiuh, Giuseppe ''"Pipein"'' Gamba. Inic 1900 mohualcuep Turinco. In itlayahualiuhcayo in inetlamachtil in cencalli omochiuhtiyelohuac cehceppa quipanahuia inic moyolmalacachoani, tel in itequiuh motzomocani in Salgari inic quipiaz ce tequiuhtiloni nenahuatilmaliztli motlamachtiani. Inic 1907 tzonquiz inenahuatiliz ica Donath ihuan panoc titequitiz ipal in amoxchihualoyan Bemporad, ipal in yehhuatl tlahcuilozquia, ixquichca imiquiliz inic 1911, ce tlacempoaliztli inic caxtolli onnahui tlahtolpoaliztli. Imahcehualtiliz itzalan in tlaixpohuanimeh telpochyotl motehtepetlalihtito, inic onahci cequi itlahtolpoaliz tlatlazaliztli inic 100.000 teixcuitianimeh. Yeceh itlachixeloliztli neyolixihmachilizotl ihuan iyollohpolihuiliz in inamic, ca itech monec callaliloz ipan in icuacocoxcacal in [[Collegno]], inahuac [[Turin]], quihuica itech in nenohmahmictiliztli. Zatepan ce neyehyecoliztli monencauhqui inic 1909, moquixtilih in yoliliztli inic quimotlapolia in xilantli ica ce tlateconi ipan itenemilizhuapanaliz niponyotl in [[seppuku]], oc achi tlaixihmachtli iuhqui [[harakiri]], inic 25 itech nauhtetl metztli, inic 1911. Quicauh tlahcuilolli eyi iamatlahcuilol, quinahnahuatih nenepanoliztica, in ipiltzihtzinhuan, in iamoxchiuhcahuan ihuan in iteyacancahuan inepiquiliz in Turin. <small>In amehhhuantin, ca oanmotlanehnectih ica nehuayo, inic antechhuehcahua in nehuatl ihuan in nocencal ipan ce tlacencuini tlahcoteopouhcayotl nozo oc quicempanahuia inic ahcualli, zan namechtlatlauhtia ca ipan netecuitlapiltiliztli ipampa in tzonehualiztli in onamechnextilih, itech anmoixcahuih in itlapatiotiliz in nomicatlatlahtlauhtiliz. Namechtlahpaloa inic nicpoztequi nihuiuh. Emilio Salgari.</small> == Tlachiuhtli == Inic ihueyac in itlachiuhcauh machiztli iuhqui tlahcuilohqui, Salgari quihcuiloh, ipan itenemilizpouhcauh [[Felice Pozzo]], nauhpoaltetl onnauhtetl tlahtolpoaliztli ihuan ce itlapohualiz in tlanohnotzaliztli tepiton ahchihualoni inic tlacentlaliz. In centiachcauh xeliuhcayotl yehhuatl itlahtolpoaliz in ohtlatocaliztli neixcuitilli ipan necahcahualiztli ixquihquizani, mahcihui ca quinemachilih no in netlailhuiliztlamatiliztli,<ref>''Netlailhuiliztli'' quihtoznequi ''ensoñación'', ''ficción'', ''ensueño'', ''utopía'', ''especulación'', ''suposición'', ''conjetura'', ''figuraciones'', nozo ''imaginación''.</ref> ica in cecniquizqui tlahtolpoaliztli ''In tlamahuizolli inic 2000'' (inic 1907). Ipan España micyac in tlahtolpoaliztli pantlazaloc itechpa [[Saturnino Calleja]] ihuan zatepan itechpa [[Gahe]] tlaxehxelolli ipan ontetl amoxchiuhtli<ref>Amoxchiuhtli yehhuatl ce yancuictlahtolli ca quinezcayotia ''ejemplar'', ''tomo'', ''volumen'' nozo ''libro''. In tlahtolli ''tlachiuhtli'' quihtoznequi ''obra''.</ref>, ica cuapantocaitl ahmo inamic in huehcahuitiani. Ic neixcuiltilli ''Le due tigri'' xeliuh ipan ome xeliuhcayotl, ca moteneuh ''In tequechmateloanimeh'' ihuan ''In omextin tenamiquinimeh''. Niman ic imiquiliz in Salgari moyoni<ref> ''Moyoni, -'' quihtoznequi ''proliferar'', ''abundar'', ''extenderse'', ''hormiguear''.</ref> in tlahtolpoaliztli iztlacatiliztica itech tlatlamilli, miyac ic ihcuiloloc itechpa inohmah ipiltzihtzinhuan, Omar ihuan Nadir. Cequi in tlahtolpoaliz in Salgari netech monepanohticah, inic quitzintia tlacoyahuah tlatoquiliztli tlaquetzalizotl tlaixehualli ipampa in nenehuixqueh teixehuanimeh. === Itlatoquiliz ''in tlanamoyanimeh Malasia'' === In teyacatih iteixeuhcauh in inin itlatoquiliz in mahtlactetl oncentetl tlahtolpoaliztli, in oc cencah tlahcoyahuac itech Salgari, yehhuatl in tlanamoyani [[Sandokan]], tlatenehualli iuhqui ''in ihuehuehocelouh in Malasia'' (Malasia yehhuatl in ihueitlal<ref>Inin tlahtolli ''hueitlalli'' tlahtolcueptli quihtoznequi ''territorio'', ''zona'', ''región'' nozo ''área''.</ref> in tlauhcopahuitztlan asiayotl itech pohuini in mizcaliani ionohuayan in [[Malasia]], [[Indonesia]] ihuan [[Filipinas]]). Sandokan yehhuatl ce itlahtocapil in [[Borneo]] tlatlacuililli in itlahtocayo itechpa in tepacholiztli britaniayotl... In britaniatlacah —ihuan macheh in tlatenehualli [[raja]] iztac itech [[Sarawak]], ipan Borneo, [[James Booke]], teixehuani ca mani neltiliztica— yehhuantin in teyacatihqueh iyaohuan in ahpehualoni, in aquin quipia ica in itepalihuiliz in occe teixehuanimeh, in iuh iicniuh teiccauhyotl, in portugaltlacatl Yañez, nozo Sambiglion. In tlatoquiliztli quicennepanoa ome tlahuahuanaliztli tlaquetzalizotl: in tlaixehualli intechpa Sandokan ihuan Yañez (''in ihuehuehocelohuan in Mompracemm), auh occe, in pehua ipan in [[India]], tlaixehualli intechpa in indiatlacatl Tremal-Naik ihuan in mahrato Kammamuri (''In iichtacayo in cuauhtlah tliltic'') ipan itecualancanamiquiliz inhuic in tenahualpoloanimeh [[thugs]], motlateotianimeh in icihuateouh [[Kali]]. Inehuah tlahtolpoaliztli nepanihui ipan in itlahtolpoaliz ''In namoyanimeh Malasia'', inic mocuepa Tremal-Naik ihuan Kammamuri inpan huehhueyintin icniuhtin ihuan intenematilizcuicahuan cemanqueh in Sandokan ihuan Yañez. In teyacatih iteixeuhcauh cihuayotl in tlatoquiliztli yehhuatl itlazoh in sandokan, in inglaterratlacatl [[Lady Mariana Guillonk]], tlatenehualli iuhqui ''In iepyolloh in Labuan'', in itzonquizaliz tlacohcototzani quimachotia in inemiliz tetoquilih in ahpehualoni. Quipanahuia inic tlaciuhcayotl ipan teyolnotzaliztli quimocuilia<ref>''Cuilia, ninotla-'' quinezcayotia ''<u>tener</u>'', ''detentar'', ''poseer''. Intla ticnequi quihtoz ''apropiarse (de Algo)'', ''tomar'', ''acoger'', nozo ''albergar'', yehhuatl quicempanahuia inic cualli in tlahtolli ''cui, ni-''. ''Cuilia, ninotla-'' ahmo yehhuatl nehuihuililoni itech ''Cuilia, nitetla-''.</ref> iicneuh Yañez in mocuepa ipan itlahtocapil namictli in [[Assam]] ipampa inemanamictiliz ica in mahrajani [[Surama]]. In itlatecpanaliz in itlapantlazaliz in cuapantocaitl ahmo nepanihui tlamanalhuiliztica ica in itlatecpanaliz in tlahtolnelhuayotl yehica in iteixehualiz tzonquizani ''In huehuehohoceloh in Mompracem'' (inic 1900) pantlazaloc niman inic ''In tlanamoyanimeh Malasia'' (inic 1896). In ome tzacuahuiani itlahtolpoaliz in tlatoquiliz mopantlaza zatepan in imiquiliz in tlachihuani. '''Cuapantocaitl''' Mani cequih tlanehneloliztli ihuan teixpololiztli itech quexquich icuapatoca in itlachiuh in Salgari ica españatlahtolli. Cequih amoxchihualoyan quitehtenehua in tlachiuhtli. Nozo quipanotla ipan ontetl amoxchiuhtli ce tlahtolpoaliztli, inic quitehtenehua no cehcentetl amoxchiuhtli. Ipan tetoquilih tlamachiyotiliztli titotlamacah in itlatlahtolcuepaliz tlamanalhuiani in cuapantocaitl ica italiatlahtolli, ihuan cequih tetlaixtlatililiztli itechcopa cuapantocaitl cuepaloni ica españatlahtolli. 1) [[In ''ihuehuehocelohuan in Mompracem'']] ('''Le tigri de Mompracem'', inic 1900) * Yehhuatl catca achtopa tlapantlazalli<ref> Nozo ''Achtopa pantlazoc''.</ref> ica tetlamacaliztli inic 1883-1884, ica in cuapantocaitl ''La tigre della Malesia''. * In amoxchihualoyan españayotl Anaya, ipan itlacehcentlaliliz huehcahuitiani "Mamox", quiteneuh ''In ihuehuehocelohuan in Mompracem''. Yehhuatl in icel icuapantoca in tlatoquiliztli tlapantlazalli ipan inin tlacehcentlaliztli. * In iamoxchihualoyan Acme, in Buenos Aires, ipan itlacehcentlaliliztli huehcahuitiani "Robin Hood", quiteneuh ''In ihuehuehocelohuan in Malasia''. * In iamoxchihualoyan Orbis, in Barcelona, ipan itlacehcentlaliliztli "Emilio Salgari", quipanotlac ipan ontetl amoxchiuhtli: ''In ihuehuehocelohuan in Mompracem'' ihuan ''In tlatzacuahuiani neyaochihualiztli''. * In iamoxchihualoyan Gahe, in Madrid, ipan itlacehcentlaliliztli "Salgari", quipanotlac ipan ontetl amoxchiuhtli: ''Sandokan'' ihuan ''icihuauh in tlanamoyani''. * Terramar ediciones, itech La Plata, Argentina, quipanotlac ipan itlacehcentlaliliztli ''Ihuehcahuitihcahuan in ohtlatocaliztli'' inic 2011, tlaxelolli ipan ontetl amoxchiuhtli: ''Sandokan: in ihuehuehocelohuan in Mompracem'' ihuan ''Sandokan: in tlatzacuahuiani neyaochihualiztli''. In amoxchihualiztli motlacuilia in itlahtolcuepaliz huehcahuitiani in Luciano Boschetti, in itlatenhuimololiz in tlaixpanyotl in Antonio Bernal Romero ihuan in tlahuahuanaliz in tlacehcentlaliliztli quitenyotia in iamoxchihualiz mahcehualotl in calli amoxchihuani madridyotl "Saturnino Calleja". 2) ''In iichtacayo in cuauhtlah tliltic'' (''I misteri della jungla nera'', inic 1895) * Yehhuatl catca achtopa quipanotlac ica tetlamacaliztli inic 1887, ica in cuapantocaitl ''Gli strangolatori del Gange''. Auh tlapantlazalli yancuican inic 1893 ihuan inic 1894 ica in cuapantocaitl ''L'amore di un selvaggio''. * In iamoxchihualoyan Acme, in Buenos Aires, quiteneuh: ''In iichtacayo in cuauhtlah tlictic''. * In iamoxchihualoyan Orbis, in Barcelona, ipan itlacehcentlaliliz "Emilio Salgari", quiteneuh ipan ontetl amoxchiuhtli: ''In iichtacayo in India'' ihuan ''In cuauhtlah tliltic''. 3) ''In tlanamoyanimeh Malasia'' (''I pirati della Malesia, inic 1896'') * In iamoxchihualoyan Acme, in Buenos Aires, ipan itlacehcentlaliliz "Robin Hood", quiteneuh ''Sandokan''. 4) ''In omextin huehuehoocelomeh'' (''Le due tigri, inic 1904'') * In iamoxchihualoyan Gahe, in Madrid, ipan itlacehcentlaliz "Salgari", quipantlaz ipan ontetl amoxchiuhtli: ''In tequechmateloanimeh'' ihuan ''In ontetl tennamiqueh''. * In iamoxchihualoyan Acme, in Buenos Aires, quipanotlac ipan centetl icel amoxchiuhtli: ''In omextin huehuehocelomeh''. 5) ''In itlahtocauh in hueyatl'' (''Il re del mare'', inic 1906) Tlapantlazalli achtopa ica tetlamacaliztli, itzalan inic 1904 ihuan inic 1905. Inin tlahtolpoaliztli quimocuilia ontetl xeliuhcayotl: Inic ce tlaxeliuhcayotl: ''In Malasia ipan tlemiahuatl'' (''La Malesia in fiame''); Inic ome tlaxeliuhcayotl: ''Ipiltzin in Suyodhana'' (''Il figlio di Suyodhana''). * In iamoxchihualoyan Orbis, in Barcelona, quipanotlac inehuan tlaxeliuhcayotl in iuh amoxchiuhtli tlayopehualli, tlatenehualli: ''In itlahtocauh in hueyatl'', ihuan ''Itzalan ihueyauh in Sonda''. * In iamoxchihualoyan Acme, in Buenos Aires, quipanotlac ipan centetl icel amoxchiuhtli: ''In itlahtocauh in hueyatl''. 6) ''Inic in itetlacencuiliz in ce tlacateuccan'' (''Alla conquista di un impero'', inic 1907) * In amoxchihualoyan Acme, in Buenos Aires, quiteneuh: ''Inic itetlacencuiliz in ce tlacateuccan''. Inin yehhuatl catca in tlatzacuini itlahtolpoaliz in inic tlatoquiliztli tlapantlazalli itechpa in amoxchihualoyan Acme, inic quicahua, tel, in tlatoquiliztli ahyehyecauhqui. * In iamoxchihualoyan Orbis, in Barcelona, ipan itlacehcentlali "Emilio Salgari", quiteneuh ipan ontetl amoxchiuhtli: ''Itech in itetlacencuiliz in ce tlacateuccan'' ihuan '''Itech iatenco in Brahmaputra''. 7) ''In inetecuitlapiltiliz in Sandokan'' (''Sandokan alla riscossa'', inic 1907) * In amoxchihualoyan Orbis, in Barcelona, ipan itlacehcentlaliliz "Emilio Salgari", quipanotlac ipan ontetl amoxchiuhtli: ''Sandokán'' ihuan ''In netecuitlapiltiliz in Sandokan''. 8) ''In oppa itetlacencuiliz in Mompracem'' (''La riconquista del Mompracem'', inic 1908) In amoxchihualoyan Orbis, in Barcelona, ipan itlacehcentlaliliz "Emilio Salgari", quipanotlac ipan ontetl amoxchiuhtli: ''In oppa itetlacencuiliz in Mompracem'' ihuan ''Inic itetlahuelcuitiliz de Baraumi''. 9) ''In iztlacatqui brahmán'' (''Il bramino dell'Assam'', inic 1911) 10) ''In ihuetziliz in ce tlacayeuccan'' (''La caduta di un impero'', inic 1911) 11) ''In inetecuitlapiltiliz in Yáñez'' (La rivincita di Yanez, 1913) === Itlatoquiliz ''in tlanamoyanimeh Antillas'' === Inin tlatoquiliztli itechcah tlatzintilli itechpa macuiltetl tlahtolpoaliztli. In tlachihualiztli mochihua ipan ihueyauh in Antillas ica in mahcuilpohualxihuitl inic XVII, iimman in ipehpetlaquiliz in tlanamoyacayotl. In teyacatih teixehuani yehhuatla in tlanamoyani Tliltic, Emilio di Roccanegra, iteco in Ventimiglia, ce tecpilli italiatlacatl ca oquicuic in tlanamoyacayotl in iuh iohhuih in netecuiltapiltiliztli ihuic in Valonatlacatl Wan Guld, tecuexanoani Maracaibo, ca oquimictiaya ce in iteiccahuan. Achtopa in tlanamoyani Tliltic teyaochihua intloc oc ontetl in iteiccahuan, in tlanamoyani Quiltic ihuan in tlanamoyani Chihchiltic, ca quechmecaniloqueh in innehuah itechpa imoteixnamictiani. In tlanamoyani Tliltic, iuhqui mochihua huel miecpa ipan in itlahtolpohualiz in Salgari, itech moyolahcouc in icihuaconeuh in iyaouh , Honorata itech Wan Guld, in itloc nen ce nalquizani neyolahcocuiliztli. Itlachihual in inemanepanoliz yehhuatl catca Yolanda, teyacatih iteixeuhcauh in inic etetl tlahtolpohualiztli, itloc in huehcauh itetechtlacahual <ref>''Tetechtlacahualli'' quinezcayotia '''lugarteniente'', ''delegado'', nozo ''comisionado''.</ref> in tlanamoyani, Morgan. Ipan in ontetl tlatzacuahuianimeh amoxchiuhtli quicui in tepatilloliztli ipan in teyacatih iteixehualiz in itlatoquiliz ''Enrico di Ventimiglia'' (''Enrique itech Ventimiglia''), in ipiltzin in tlanamoyani Chihchiltic. * Cuapantocaitl 1) ''In Tlanamoyani Tlictic'' (''Il Corsaro Nero'', inic 1898) 2) ''In icihuatlahtohcauh in caribetlacah'' (''La regina dei Caraibi'', inic 1901) 3) ''In icihuapiltzin in Tlanamoyani Tliltic'' (''La figlia del Corsaro Nero'', inic 1905) 4) ''In ipiltzin in tlanamoyani Chihchiltic'' (''Il figlio del Corsaro Rosso'', inic 1908) 5) ''In tlatzacuihuianimen acalco teichtacamictianimeh '' (''Gli ultimi filibustieri'', inic 1908. Noihuan tlahtolcueptli in iuh ''In tlatzacuihuianimen tlanamoyanimeh'') === Itlatoquiliz ''in tlanamoyanimeh Bermudas'' === 1) ''In tlanamoyanimeh Bermudas'' (''I corsari delle Bermude'', inic 1909) 2) ''Ontetl acalco teihcaliliztli'' (La crociera della Tuonante, 1910) 3) ''In tetzauhmahuiztic iohtlatocaliz in Tecua in Titl''<ref>''Tetl'', nozo ''Titl''.</ref> (''Straordinarie avventure di Testa di Pietra'', inic 1911) === Itlatoquiliz ''in ohtlatocaliztli ipan Far-West'' === 1) ''Ipan in tlaltzon in Far-West'' (''Sulle frontiere del Far-West'', inic 1908) 2) ''La scotennatrice'' (inic 1909) 3) Le selve ardenti (inic 1910) === Tlatoquiliztli tepiton === '''1. In Tiachcauhtli Amahmaniliztli''' * ''In tiachcauhtli Amahmaniliztli'' (Capitan Tempesta, inic 1905) * ''El icuamiz in Damasco'' (''Il leone di Damasco'', inic 1910) '''2. In Ixochiuh in Epyollohtli''' * ''In teyolmauhtiliz in Filipinas'' (Le stragi delle Filippine, inic 1897) * ''In Ixochiuh in Epyollohtli'' (''Il Fiore delle Perle'', inic 1901) '''3. In Ipilhuan in Ecatl''' * ''In ipilhuan in ecatl'' (I figli dell'aria, inic 1904) * ''In itlahtocauh in ecatl'' (Il re dell'aria, inic 1907) '''4. In Ontetl Acalmocuitlahuianimeh''' * ''In itlaaxcatil in machtopatlaliani Paraguay'' (''Il tesoro del presidente del Paraguay'', inic 1894) * '''In tlatlahtecceliani ichtacayoh'' (''Il continente misterioso'', inic 1894) === Tlahtolpoaliztli Tlaixnextiani === * ''In tlanamoyanimeh Malasia'' (los piratas de Malasia) * ''Itlazoh in Madhi'' (''La favorita del Mahdi'', 1887) * ''Ontetl mil<ref>''Ontetl mil'' quihtoznequi '' dos mil''.</ref> legua itzintlan América'' (''Duemila leghe sotto l'America'', inic 1888. Tlamahuizotilli noihuan yuhqui ''In itlaaxcaltil in incatlacah'') * ''In itepozteixiliuhcauh in Buda'' (''La scimitarra di Budda'', inic 1892] * ''In intlaacacuexhuihcahuanin teucchichinimeh'' (''I pescatori di balene'', inic 1894) * ''In itlaquetzal acalmocuitlahuiani in Mastro Catrame'' (''Le novelle marinaresche di Mastro Catrame'', inic 1894. Tlamahuizotilli noihuan yuhqui ''[[In acalli tlatzilhuiloni]]'') * ''Ce tetlehcotequiliztli ipan in ilhuicaatl Ihuianyoh'' (''Un dramma nell'Oceano Pacífico'', inic 1895) * ''In itlahtohcauh in tepetl'' (''Il re della montagna'', inic 1895) * ''In iacallapaniliz in Poplador'' (''I naufraghi in Poplador'' (inic 1895) * ''Iohtoquiliz in Cetl Huitztlancayotl ipan omemalacatl'' (''Al Polo Australe in velocipede'', inic 1895. Noihuan tlatlahtolcuetli iuhqui ''Cecopa Huitztlampa ipan omemalacatl'') * ''Nel paese dei ghiacci'' (1896) * ''In itetlehcotequiliz in tlacanecuiloliztli'' (''I drammi della schiavitù'', inic 1896) * ''In itlahtohcauh in xacaixtlahuatl'' (''Il re della Prateria'', 1896) * ''Itzalan in Panahuiloni ipan tehuilacachtli<ref> Tehuilachtli, nozo itconi, quihtoznequi ''globo'' nozo ''dirigible''.</ref>'' (''Attraverso l'Atlantico in pallone'', inic 1896) * ''In itlacohcolhuan in Oregón'' (''I naufragatori dell'Oregon'', inic 1896) * ''Los itlacohcolhuan in Liguria'' (''I Robinson italiani'', inic 1896) * ''In itlaacacuexhuihcahuan in Trepang'' (''I pescatori di Trepang'', inic 1896) * ''In iteachcauh in Djumna'' (''Il capitano della Djumna'', inic 1897) * ''In caxtillan itlapalpopozon in Dong-Giang'' (''La rosa del Dong-Giang'', inic 1897. Noihuan tlamahuizotilli iuhqui ''Tay-See'') * ''In ialtepeuh in teocuitlatetl'' (''La città dell'Oro'', inic 1898) * ''In hueyi iaten in Tlanomitl'' (''La Costa d'Avorio'', inic 1898) * ''Cehceyaliztli ipan in Cetl Cetlan'' (''Al Polo Nord'', inic 1898) * ''In icihuateachcauh in Yucatán'' (''La capitana del Yucatan'', inic 1899) * ''In ioztouh in tlacuahuac tecpatl'' (''Le caverne dei diamanti'') (Inic 1899) * ''In iohtlatocaliz in ce acalmocuitlahuiani ipan Africa'' (''Le avventure di un marinaio in Africa'') (inic 1899) * ''In ipiltzin in iancauh<ref>''Anqui'' quihtoznequi ''cazador''.</ref> in tecuanotl (''Il figlio del cacciatore d'orsi')' (inic 1899) * ''In iteyolmauhtiliz in Siberia'' (''Gli orrori della Siberia'', inic 1900) * ''In itequixtihcahuan in Alaska'' (''I minatori dell'Alaska'', inic 1900) * ''Gli scorridori del mare'' (inic 1900) * ''Ohtlatocalizti intzalan in ehuatl chihchiltic tlacah'' (''Avventure fra le pellirosse'', inic 1900) * ''In «Citlalin ceyotl» ipan in hueyatl cetlan'' (''La Stella Polare e il suo viaggio avventuroso'', inic 1901. Occe cuapantocatl: ''Verso l'Artide con la Stella Polare'') * ''In itecuehcuechcahualiz in China'' (''Le stragi della China'', Innic 1901. Occe cuapantocaitl: ''Il sotterraneo della morte'') * ''In itepeuh in teocuitlatetl'' (''La montagna d'oro'', inic 1901. Occe cuapantocaitl: ''In [[tepozcoatl]] patlanini'') * ''In iachtotlaihual in Meloria'' (''I naviganti della Meloria'', inic 1902) * ''In itepeuh in tlahuilli'' (''La montagna di luce'', inic 1902) * ''In zoyamazatl iztac'' (''La giraffa bianca'', inic 1902) * ''In iyollohmaxaltihcauh in Sahara'' (''I predoni del Sahara'', inic 1903) * ''In iyohualohocelomeh in Argel'' (''Le pantere di Algeri'', inic 1903) * ''Ipan in ihueyauh in epyollohtli'' (''Sul mare delle perle'', inic 1903) * ''Ioquichhuih in tletl'' (''L'uomo di fuoco'', inic 1904) * ''Los itetlalcahuihcahuan in ilhuicaatl'' (''I solitari dell'Oceano'', inic 1904) * ''In ialtepeuh in tlahtoani xihxiotqui'' (''La città del re lebbroso'', inic 1904) * ''In iepyolloh in atoyatl chihchiltic'' (''La gemma del fiume rosso'', inic 1904) * ''In icihuaahpehualoni in Acaltecoyan Arturo'' (''L'eroina di Port Arthur'', inic 1904. Occe cuapantocaitl : ''La naufragatrice'') * ''Le grandi pesche nei mari australi'' (inic 1904) * ''In icihuatlahtocatcauh in imil in teocuitlatetl'' (''La sovrana del campo d'oro'', inic 1905) * ''In epyollohtli chihchiltic'' (''La perla sanguinosa'', inic 1905) * ''In icihuaconehuan in itlahtohcauh in Egipto'' (''Le figlie dei Faraoni'', inic 1905) * ''In icitlal in Araucania'' (''La stella dell'Araucania'', inic 1906) * ''In tlamahuizolli inic 2000'' (''Le meraviglie del Duemila'', inic 1907) * ''In itlaaxcatil in tepetl texohtic'' (''Il tesoro della montagna azzurra'', inic 1907) * ''In icoauhhuan in ixtlahuatl'' (''Le aquile della steppa'', inic 1907) * ''Sull'Atlante'' (inic 1907) * ''Cartago itzalan tlemiahuatl'' (''Cartagine in fiamme'', 1908. Occe cuapantocaitl: ''La destrucción de Cartago'') * ''Una sfida al Polo'' (inic 1909) * ''La Bohème italiana'' (inic 1909) * ''Storie rosse'' (inic 1910) * ''In iyollohmaxaltihcahuan in Rif'' (''I briganti del Riff'', inic 1911) * ''I predoni del gran deserto'' (inic 1911) == Oc no xiquitta ==<!--Véase también--> == Toquiliztequitl == <references/> ==Tlahtolcaquiliztiloni== {{Notetag/end}} == Amoxtiliztli ==<!--Bibliografía--> == Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces--> {{Commons|Emilio Salgari}} [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Tlacah]] [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1862|Salgari, Emilio]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1911|Salgari, Emilio]] [[Neneuhcāyōtl:Amoxtlahcuilohqueh]] qu1cs9s8yn9pi6awzlz8vissx96nf5f Tezozomoc 0 26085 527285 454864 2026-06-22T00:09:59Z ~2026-36149-21 24744 527285 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoāni |nombre =Tezohzōmoc |Imagen = Tezozomoc.jpg |tamaño = |descripcion =Tezohzōmoctzin īpan in [[Xōlōtl āmoxtli]] |titulo = Tepanecateuctli |termino =c.[[1367]]-c[[1426]] |predecesor =[[Ācōlnāhuacatl]] |sucesor =[[Tayatzin]] |titulo2 =[[Tlahtoāni]] |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = c [[1320]] |lugar_nacimiento = Āzcapōtzalco |fecha_muerte = 1426 |lugar_muerte = Āzcapōtzalco |padre = Ācōlnāhuacatl |madre = Cuetlaxochitl |consorte = [[Chalchiuhcozcatzin]]<br> Tzihuacxochitzin |hijos = [[Acolnahuacatl Tzacualcatl]]<br> [[Cuācuauhpitzāhuac]]<br> [[Epcōātl]]<br> [[Tzihuactlayahuallohuatzin]]<br> [[Māxtla]]<br> [[Teyollocohuatzin]]<br> [[Cuacuatzin]]<br> [[Moquihuixtzin]]<br> [[Tayatzin]]<br> Quetzalcuixin<br> Quetzalmazatl<br> Tepanquizqui<br> Chalchiuhtlatonac<br> Tecuicpaltzin<br> Cuitlachcihuatzin<br> Cuetlaxxochitzin<br> Tzihuacxochtzin<br> Chalchiuhcihuatzin <br> Tecpaxochitzin<br> Papaloxochitzin }} '''Tezozōmoc''' ītōcā ce [[tepanecatl]] [[tlahtoani]] īpan [[Āzcapōtzalco]]. [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1426]] qtx9hy9cjkk0b1b08rk5291nmkz4ptd Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1426 14 26086 527293 395953 2026-06-22T00:12:25Z ~2026-36149-21 24744 527293 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 Tayatzin 0 26089 527284 395960 2026-06-22T00:09:37Z ~2026-36149-21 24744 527284 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoāni |nombre =Tayatzin |Imagen = |tamaño = |descripcion = |titulo =[[Āzcapōtzalco (huehuehāltepētl)|Āzcapōtzalco]] [[Tlahtoāni]] |termino =[[1427]] |predecesor =[[Tezohzōmoc]] |sucesor =[[Māxtla]] |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte = [[1427]] |lugar_muerte = Āzcapōtzalco |padre = Tezohzōmoc |madre = Chalchiuhcozcatzin |consorte = |hijos = }} '''Tayatzin''' ītōcā ce [[tlahtoāni]] īpan [[Āzcapōtzalco]]. Pampa in icnēliānicayotl īca in [[Mēxihcah]] tlahtoāni, [[Chīmalpopoca]] , īicniuh [[Māxtla]], ōquitzauc Tayatzin, ompa ōmic. [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1427]] eav7vmt1jgyle3tfzzsgu7byac3jqrv Maxtlah 0 26198 527283 457988 2026-06-22T00:09:19Z ~2026-36149-21 24744 527283 wikitext text/x-wiki {{Tlahtolcaquiliztiloni}} {{Tlahtoāni |nombre =Maxtla |Imagen =Maxtlatl.JPG |tamaño = |descripcion =Maxtla īpan ''Xolotl amoxtli'' |titulo =Tepanecateuctli |termino =[[1427]] - [[1428]] |predecesor =[[Tezozomoc]] |sucesor = [[Totoquihuaztli]] |titulo2 = Tlahtoani |termino2 = [[1367]] - [[1427]] |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = [[1320]] |lugar_nacimiento = |fecha_muerte = [[1428]] |lugar_muerte = |padre = [[Tezozomoc]] |madre = Iztacxochitzin |consorte = Ahuexotla |hijos = [[Tecolotzin]] }} '''Maxtla''' ītoca ce [[tlahtoani]] ipan [[Azcapotzalco]] huan [[Coyohuahcan]]. [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1428]] d6k8vvjzf56vo93t7c2k4ln192ouvt7 Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1428 14 26199 527295 396418 2026-06-22T00:13:08Z ~2026-36149-21 24744 527295 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 Geronimo 0 26364 527232 526528 2026-06-21T23:22:53Z ~2026-36149-21 24744 527232 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoāni |nombre =Geronimo |Imagen =Goyaale.jpg |tamaño =150 |descripcion = Geronimo ipan in xihuitl inic 1887 |termino =[[1829]]-[[1909]] |predecesor =[[Mangas Coloradas]] |sucesor = |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento =Inic 29 inic chicuacentetl metztli inic [[1829]] |lugar_nacimiento =[[Arizpe]], [[Sonora]], Mexihco. Ihuitztlan in atoyatl Gila {{MEXf}} |fecha_muerte = Inic 17 inic ontetl metztli de [[1909]] |lugar_muerte =[[Fort Sill]], [[Oklahoma]], [[Tehtenapaloliztli tlahtlanepanolli (TT.TT.)]]{{USAf}} |causa muerte = Neumonía, acentuada por un accidente de caballo. |nacionalidad = Apache |otros nombres = Goyaałé, ca quinezcayotia «in yehhuatl ca cochcamachaloa», |etnia = Chiricahua |padre = Hermenegildo Monteso |madre = Catalina Chagori |consorte =[[Alope]], Ta-ayz-slath, Chee-hash-kish, Nana-tha-thtith, Zi-yeh, She-gha, Shtsha-she, Ih-tedda, ihuan zatlatzonco [[Azul]] |hijos =[[Chappo]], Dohn-say |firma = }} [[Image:Geronimo signature.svg|thumb|In inetocaihcuiloliz in Geronimo.]] Tlacat inic 16 inic chicuacentetl metztli inic 1829 ihuan micqui inic 17 inic ontetl metztli inic 1909, Geronimo (ica in tlahtolli chiricahua yehhuatl catca ''Goyaałé'' (IPA<ref>International Phonetic Alphabet</ref> [gojaːˈɬe], tlatlahcuilhuilli ica inglaterratlahtolli in iuh ''Goyathlay'', ca quinezcayotia «in cochcamachaloa»), yehhuatl catca ce ittitiloni inteyacancauh teyaochiuhqui in [[teyaotlacah ''bendoke'']]. In yehhuatl, itzalan inic 1858 ihuan inic 1886 mihcal<ref>''Ihcali, nino-'' quinezcayotia ''batirse'', ''luchar''.</ref> ihuicpa in teyaochiuhcayotl mexicatl ihuan tenapaloliztlanepanolizotl in ihueyac in itlal cetlan in Mexihco, intloc Juh, [[Victorio]] ihuan [[Lozen]]. In teihcaliliztli tlayacantli itechpa Geronimo yehuatl in itlacencuiliz in inon pehualli itechpa [[Mangas Coloradas]]. In tlatenehualli teihcaliliztli yehhuatl ihuihhuiteca in [[Yaoyotl teyaotlacatl]]. ==Huehcapatlahtoliztli== ''Geronimo'', inconeuh in Hermenegildo Monteso ihuan Catalina Chagori, cuaatequiloc inic centetl inic chicuacentetl metztli inic 1821, ipan in icalpol in iTlehcoliz in Mariatzin, ipan [[Arizpe]], [[Sonora]], yeyantli in canin tlacat. Ipan in xihuitl inic 1858 in iteyaochiuhcayo in tecuexanoani teyaochihuani Sonora quimezmictih in icihuauh, in eyi in ipilhuan ihuan in inantzin. Geronimo moneltoltih quinihcuac inic motzoncuiz ihuan mohuehhuehchiuh itloc [[Cochise]], in inteyacancauh in [[teyaotlacah ''chiricahua'']]. Innehuan teihcalqueh ipan Sonora, in canin micqueh miyaquintin yaoquizqueh yaomeh. Ipan in xihuitl tetoquilih mochiuh in iteihcaliliz in nepapan altepetl mexicatl. Quim miquiz [[Cochise]], ipiltzin, [[Naiche]], quiteneuh in Geronimo iteyacancauh in tlacamecayotl<ref>''Tlacamecayotl'' quinezcayotia ''linaje'' nozo ''tribu''.</ref>. Tel, inic 1876 chihualtiloc inic calaquiz ipan ce netlacahuiloyan tlaquixtih<ref>''Tlalquixtiani'' nozo ''macehuallacatl'' quihtoznequi ''indio'' nozo ''indígena''.</ref>. Gerónimo quicualancaittac monactiz ipan inon icentlacoton in tlalli ahuacqui ihuan yah ompa Mexico inic 1885, tlaahxiltilli ica ce icenquizaliz in teyaotlanimeh, intzalan in yehhuantin itech yeyah [[Chihuahua Mangas]] (ipiltzin in [[Mangas Coloradas]]) ihuan Nachez. Huelihcuac, yaya ihuan hualaya intzalan in omextin yeyantli, inic quicealtiz in imahcehual inic ahmo quihuelittayani itech yez motzacqui ipan ce netlacahhuiloyan ihuan yoliz in iuh maltin. Inic 1886, zatepan occe ineyeltiliz in Geronimo, ipan inin nenehuianhuiliztli intloc achi ye iuhqui epohualtemeh teyaotlacah, macoc in inahuatil in tetemoliztli ihuan tetlamaltiliztli ihuic Geronimo, inic ihualo 5.000 yaoquizqueh (in tlayecahyotia icentlacoton in iteyaochiuhcayo tenapaloliztlanepanolizotl in cahuitl) ihuan inic quitemanililo ce iteicnelilmachitiliz in 2.000 [[dolar]] tenapaloliztlanepanolizotl. Geronimo ixnepanoloc ipan in [[Sierra Madre]] ihuan quicentlalih motemacaz. In oquic in teyaotlacah (iuh itenematilizcuicauh in Geronimo in iuh yehhuantin ca quitlayecoltih in teyaochiuhcayotl tenapaloliztlanepanolizotl) ihualoc in neyaotiloyan [[Marion]] ipan [[Florida], TT.TT.<ref>''Tehtenapaloliztli tlahtlanepanolli'' quinezcayotia ''Estados Unidos''</ref>, in canin in tlacahcahualizti tepan quichiuh miyac miquiliztli ipampa cohcolicuiliztli, Geronimo calaquiloc ipan in imalcal in [[Fronteras]] ([[Sonora]]) in ompa mopiya mocuihcuilih teilnamiconi ipan in tlacehcentlaliloyan ca axcan quihuica itocatzin, in campa monactih eyi xihuitl. Ihcuac oahcic inin cahuitl, ihcuaniloc inic ce netlacahuiloyan tlaquixtih ompa [[Oklahoma]], in ahtle ca itech yeyani ín nenehuianhuiliztli inic quittaz oc ceppa in imahcehual. Oncan panoc in tlahtlatzacuih ixihxiuh in inemiliz, ipan in tlein yehhuatl catca in tlein motenehuaya quin ihcuac ce «mahcehuallacatl teixcuitiani», inic mocepanicnelia ipan ce netiliniztli neachtopatlalilizotl ihuan ipan in [[itlatlaliliz nohuianyoh in St. Louis]]. Omic ica 79 xihuitl inic huehhuetiliztli. == Tetlahtlacolnextiliztli inic in tlanamoyaliz in icuacon == Eyintin mocepanicnelianimeh itech in itecentlaliliz ichtacayotl in [[Yale]] tlatocayotilli [[Skull and Bones]], inic quituca in [[Prescott Bush]], tetlayecoltiayah in iuh monohmahhuianimeh itech in teyaochiuhcayotl ipan Fort Sill inoc In ic ce Yaoyotl Cemanahuayotl<ref>''Cemanhuatl'' quihtoznequi ''mundo''; ihuan ''cemanahuayotl'', ''mundial''.</ref>. Ixachi icenquizaliz ihuan itlatecpanaliz in Tehtenapaloliztli Tlahtlanepanolli quiteilhuih inic oquinamoyaz in icuacon in Geronimo ihuan cequih tlatquitl inohmah in inin teyacanqui teyaotlacatl... [[Image:Edward S. Curtis Geronimo Apache cp01002v.jpg|thumb|250px|Iixiptla in Geronimo itechpa Edward S. Curtis, inic 1905.]] [[Image:Geronimo, as US prisoner.jpg|thumb|250px|Geronimo in iuh [[imal inic yaoyotl]] in Tehtenapaloliztli Tlahtlanepanolli inic 1905.]] == Tlatenehualiztli == <references/> [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Tlacah]] c2sfnp2yv9gbzvs6nm2bew2eyo1o1ni Morelos 0 28449 527335 526498 2026-06-22T01:00:00Z ~2026-36149-21 24744 527335 wikitext text/x-wiki == No xiquitta == * [[Mexihco]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Occe necuazaloliztli == {{Mexihco}} [[Neneuhcāyōtl:Morelos]] tlvg900w7sdb4ne113clnmaezw00boo Ramón María del Valle-Inclán 0 28747 527202 527028 2026-06-21T22:13:47Z ~2026-36149-21 24744 527202 wikitext text/x-wiki {{Escritor |Nombre = Ramon Maria del Valle-Inclan |Image = Sucesos - Ramón María del Valle-Inclán (2).JPG |birthname = Ramon Jose Simon Valle-Inclan Peña |born = Inic 28 inic mahtlactetl metztli inic [[1866]]{{ESPf1785}} [[Villa Nueva de Arosa]], [[Pontevedra]], [[Galicia]] |dead = Inic 5 inic centetl metztli inic [[1936]] {{ESPf}} [[Santiago de Compostela]], [[Caxtillan]] |occupation = [[Chicoquizalizpoani, Tlahtollaliani, ihuan tlahtolpoani]] |obramásconocida = [[Itlahtlanex in Bohemia]] |yearsactive = }} '''Ramon Valle ihuan Peña''' ([[Villanueva de Arosa]]<ref>''Villanueva de Arosa'', ica españatlahtolli; ''Vilanova de Arousa'', ica galiciatlahtolli; nozo, ica nahuatlahtolli, ''Villanueva itech Arosa''.</ref>, inic 28 inic mahtlactetl metztli inic 1866 – [[Santiago de Compostela]]<ref>''Santiago de Compostela'' nozo ''Santiago itech Compostela''.</ref>, inic 5 inic centetl metztli inic 1936), yequeneh tlaixihmachtli in iuh '''Ramon del Valle-Inclan''' nozo '''Ramon Maria del Valle-Inclan''', yehhuatl catca ce [[chicoquizalizpoani]], [[poesía|tlahtollaliani]] ihuan [[tlahtolpoani]] [[españatlacatl]], ca itech pachiuh in nemachtilli amoxcuilolizotl tlatenehualli [[Modernismo (literatura en español)|tlayancuililizotl]] ipan [[Literatura española|Caxtillan]] ihuan itech cah itech ahcic, ipan in tlatzacuia itlachiuh, in tlatenehualli [[tetech quizaliztli inic 98]]. Itto cemeh in itlachihuanimeh nelhuayomeh in amoxcuiloliztli españayotl inic [[macuilpoalxihuitl XX]]. Tlahtolpohuani, tlahtollaliani ihuan tlachihuani chicoquizalizotl caxtiltecatl, no tlaquetzani, tlayehyecopoani ihuan tlahtolnextiani. Mopihpiloh itech moch in tlatlamantiliztli ca quiyehyecoh ihuan yehhuatl catca ce tlayancuiliani inic ce imman ca quipahpatzauh tlaocoyaliztica in tecentlaliliztli españayotl inic icahuiuh. Tlacat ipan Villanueva itech Arosa, Pontevedra, ihuan momachtih itech Melahualiztli ipan Santiago itech Compostela, zan quiyollohcoton inemachtiliz inic ohtocaz ompa Mexihco, in canin motemacohuih inic tlahtolnextiani ipan [[El Correo Español]] ihuan [[El Universal]]. Inehualcuep ompa Madrid quitquic ce nemiliztli amoxcuilizotl, inic quicui ce tlachializtli ca neci quimixiptlatiz cequintin in iteixehuanimeh. Teixehuani inic inohmah, quiyehyecoh ce nelli itlamahuiztililiz in amoxcuiloliztli, ipampa in tlein quihuemman mochin, inic quitqui ce nemiliztli ahhuichuetzini itech in yehhuatl quitohtocac miec texochtiliztli. Quipoliuh ce mahcolli inoc ce tecualancanamiquiliztli. Inic 1916 comittac in tlaixpanyotl franciayotl itech la I Yaoyotl Cemanahuayotl, ihuan inic 1922 ohtocato ompa Mexihco. Itechcopa itoca ixihmachoni ihuan amoxcuilolizotl, '''Ramon del Valle-Inclan''' yehhuatl in ca neci ipan in itlapanahuiliz in itlapantlazaliz in itlachiuh, ic in iuh ipan in itenehualoca ihuan iixnahuatiloca itech in machiztli tlahuicalizotl tlatecpanalizotl ca motlacuilih ipan ihuehhhuetiliz. In tocaitl '''Ramon Jose Simon Valle Peña''' zan iyoh neci ipan in itepoztlacopinal in iteyomahxiltiliz in tecuaatequiliztli ihuan iteyolmahxiltiliz in nemanamictiliztli. In iuh '''Ramon del Valle de la Peña''' zan iyoh tlatzimmachiotia ipan in ceticpac tlacneliliztli ca neltia ipan icahuiuh in momachtiani hueyitlamachtilcalotl ipan [[Santiago de Compostela]] <ref>Santiago de Compostela nozo Santiago itech Compostela.</ref> ipal ''Café con gotas''<ref>''Café con gotas'' quihtoznequi ''Cafe ica chihchipictli''.</ref>. Tlapantlaxoni<ref>Tlapantlaxoni quinezcayotia ''publicación'', ''revista, ''semanario''.</ref> tepahpatzahualizotl tlatlahtlahuilli. Ica in tocaitl '''Ramon Maria del Valle-Inclan''' nexo ipan itlah iamoxchihualiz in cequih itlachiuh in iitquin<ref>''Itquin'' nozo ''cahuitl'' quinezcayotia ''etapa'', ''tiempo'' nozo ''época''.</ref> tlayancuililizotl, ic in iuh ipan ce itlahcuilol in iitquin tlayancuililizotl, ca quinanquilia ce cecniquizqui «nenohmahtenemilizpoalli». Ahmo zan iyo inohmah quicui huehuecauhtica inin tocaitl inoc inin itquin amoxcuilolizotl, zanyeh ca noihuan [[Ruben Dario]] noihui ic quicuicamaca ipan in «Cuicatl ahcoquixoaloni ca quihualia in tlachihuani in Cuauhtic tlahtollaliani Ruben» (nic 1912). Occeccan, iuh ipan in tlatzimmachiotiliztli tlamacuilolli ca neci ipan izqui itlahcuilol tlamacuilolli, in iuh ipan in icuapantoca in cuauhamatl nehnecuilhuilli ca motlacuilia, yan iyoh quitenehua «Valle-Inclan», in ahtle tlamantli. = Itenemilizpoal in Valle-Inclan = In itenemilizpoal in Valle-Inclan quicochizololtih in inetemachiliz in nepapan tenemilizpoanimeh, no impan itztanimeh nozo teixmancatocanimeh amoxcuilomeh noihuan impan nenehuixqueh tlahcuilohqueh ahuan amoxcuiloanimeh, in iuh [[Ramon Gomez de la Serna]], [[Melchor Fernandez Almagro]] nozo [[Francisco Umbral]]. == Nemiliztli == === Coneyotl === Valle-Inclan tlacat ipan ce huehueh calli tlatenehualli «El Cantillo»<ref>''<<In cantillo>> quihtoznequi <<In tezolli>>.</ref>, itech catqui ipan in icaltzalan in «San Mauro»<ref>''San'' nozo ''santo'' quinezcayotia ''yecnemiliceh'' (''probo''), ''mopixqui'' (''casto''), ''tlaneltocani'' (''honrado'') nozo ''tlanelihtoani'' (''inocente'').</ref>, ipan in inechantiliz in Villanueva itech Arosa (callah ipan in tehpeuhyan<ref>Tehpeuhyan quihtoznequi ''provincia''.</ref> Pontevedra) in itlaltzon in Atoyatl ihuan iixpan in apantlalli<ref>''Apantlalli'' nozo ''tlahuactli''.</ref> itech Arosa, caltzacualli ica mihmichmanimeh ihuan cuenchihuanimeh. Yehhuatl yeya inic ontetl teconeuh ipan ce cencalli ica techiuhcayotl carlostocani<ref>''Carlostocani'' quinezcayotia ''carlista''.</ref>, in acalmocuitlahuiani ihuan tlahcuiloani por gusto [[Ramon del Valle Bermudez]] (imicniuh in [[Manuel Murguia]] —inamic in [[Rosalia de Castro]]— ihuan [[Andrés Muruais]]) ihuan in [[Dolores de la Peña ihuan Montenegro]], innehuan ica techiuhcayotl calpampilotl, motlacuilianimeh ipan calli tecpilotl ihuan huehueh tlatlaliliztli, zan huitzqui itech oc cencah ahmo. Ramon cuaatequiloc etetl tonalli zatepan in itlacatiliz ipan in iteocal in Yecnemiliceh [[Cibran de Calago]], ica etetl tocaitl: Ramon Jose Simon, ica in teuctocaitl Valle ihuan Peña. Quicuic itoca tlanahnamictilizotl<ref>Inin tlahtolli, ''tlanahnamictilizotl'', ca quinezcayotia ''artístico'', huitz itech ''tlanahnamictiliztli'' ca quihtoznequi ''arte'', ''armonía'', ''belleza'' ihuan ''estética''.</ref> itech itectoca in cemeh itechiuhcahuan tahyomeh, [[Francisco del Valle-Inclan]]. In itoca in Ramon tlalililoc ipan temahuiztlaliliztli in itahtzin, in itech Jose ipampa yelohuaz in ineixcuiltil in teoyonantzintli ihuan icihtzin nanyotl in tlacuaatequilli ihuan Simon ipampa yelohuaz in tonalli ipan in tlein tlacat. Ahmo ilhuiquixtilo in tecuaatequiliztli ipampa ca in temixihuitiliztli yehhuatl yohhuih catca ihuan in nantzintli mohuehcauh cenhuel toneuhqui. Ome nechantiliztli motetzohuilia in piltiliztli, Villanueva itech Arosa ihuan Puebla itech Caramiñal. Yehhuatlin quimachitocaya ca tlacat ipan ce acalli in quichihuaya in nehnemiliztli itzalan innehuan ipan in atoyatl. In neteyaotiliztli tlacat itech in cahuitl ca panoc inantzin (Dolores de la Peña) inic chicuetetl metztli ipan Puebla itech Caramiñal, ica cealiztli itech in itlachihchihualiz achto in temixihuitiliztli. Inin iitech yeliz in tenantzin quicehuih acameh tenemilizpoanimeh. == Iizcaliloca ihuan ipeuhca amoxcuilotl == In necuiltonolli cencallotl cahuililotalli itechpa in tetahtzin nentlaxoto yolic, ihuan inon quichihualtih in cencalli inic quitquiz ce nemiliztli oc cencah mocnotecani. Yeloa cenhuel chihualoni ca Valle-Inclan ihuan iteicahuan huapahualoqueh in iuh itlacapihpilhuan in callah. Quimocuilih ipan ipilouh itech in cualli amoxpialoyan tahyotl ihuan tenehualo in iuh teizcaltiani ce teotlacatl itech in [[Puebla del Deán]] (itzonquizca tocaitl ''bichuquino'' ihuan tocaitl Carlos Perez Noal) itloc in aquin momachtih netlahtolmachtiloni romayotl. Ica in huehhuetiliztli inic chiucnahui xihuitl pehua icalaquiliz ipan in Nemachtilcalli inic Ontetl Temachtiliztli achtopa ipan Santiago ihuan zatepan ipan ce Nemachtilcalli itech Pontevedra ixquichca inic 1885. Inoc inin cahuitl in nemachtiliztli inic centetl cotoncayotl yehyecoloc in ahtle in tepiton nematiliztli itechpa yehhuatlin. Ipan inon cahuitl quiyehyecoh ce nequiztic huetziliztli ipan yehhuatlin [[Jesus Muruais]], inic yeloa mixnahuatiani ipan iizcaltiloca amoxcuiloto tlatoquilih. Inic 29 inic nauhtetl metztli inic 1885 quitzopa inemachtiliz inic centetl cotoncayotl, quimocuilia caxtolli onnahui xihuitl. In izqui cencalli omihcuanihca cequih xihxihuitl achtopa ompa in tecuacan itech in tehpeuhyan in canin in itahtzin oquimahceuhca ca quitenehuayani Tehtlahtoltlahcuiloani itech in Tepacholiztli Altepeyotl. Inic chiucnauhtetl metztli inic 1885, in ahtle teyollapanaliztli ihuan inic quitoca in itetlacuitlahuiltiliz melaztic in itahtzin, peuh inic quimomachtiz Melahualiztli ipan in iHueyitlamachtilcal in Santiago itech Compostela ica tlachiuhtli nenehuiliztica cuehcueyohtic. Valle-Inclan ahmo quimocuilia huetztinemiliztli itech ahtle machiztli inic yehhuatl neneuhqui in izqui. Niman in tlayacatih manian hueyitlamachtilcalotl quiteihtlanilih quimonematcaittilia temaquixtiliztica in cequih temachtilli. Inic quimocuilia tepitzin tlaxtlahuiloni, quitemacaya temachtilli cecniquizqui itech romatlahtolli ihuan itech huetztinemia oc ye cencah in cafecalli in ahmo iuh in tlamachtiloyan<ref>''Tlamachtiloyan'' quinezcayotia ''aula'', ''clase'', ''escuela''; ''tlamachtilcalli'' quinezcayotia ''colegio'' nozo ''escuela''; ihuan ''nemachtilcalli'' quihtoznequih ''colegio'', ''liceo'', ''academia'' nozo ''instituto''.</ref>, inic yehhuatl noihuan motlanamictiani ipan in amoxpialoyan itech in hueyitlamachtilcalli. Quitztahcic ipan in Nenechicoliztli<ref>''Nenechicoliztli'' quinezcayotia nican ''ateneo'', ''grupo'', ''reunión''.</ref> Compostelayotl ihuan inic itech huetztinemi in tlacoyahualiztli amoxcuilotl. Ipan inon xihxihuitl quichiuh necniuhtiliztli intloc in aquihqueh zatepan mochiuhtahciqueh teixehuanimeh ixtilonimeh itech icemanahuauh in tlamatiliztli ihuan in tepanoliztli galiciayotl. Noihuan quichiuh necniuhtiliztli itloc in florenciatlacatl [[Attilio Pontanari]] itech in aquin momachtizquia nemacuauhyehyecoliztli ihuan itlaixmatiliz in italiatlahtolli. Ipan in xihuitl inic 1888 mihcuiloh ipan «Itlatenhuimololiz ihuan ineyecquetzaliztli in ixneciliztli» ipan in Itlamachtilcal in Cualmayehcayotl ihuan Tlachihchiuhcayotl. Valle-Inclan mochiuh ihciuhca cemeh tlamachtiltin oc cencah ihtoloni itech in hueyitlamachtilcalli. Ipan inon imman quipantlaza in tlayacatih itequitiliz amoxcuilotl ipan in tlapantlaxoni ''Cafe ica chihchipictli'' itech Santiago itech Compostela, ihuan inic 1889 itlaquetzal ''Inoc yohualnepantlah'', ipan in barcelonayotl ''In Tetlahtlahuiliztli iberiayotl''; inic mocepanicnelia ayiliztica, itloc iteiccauh Carlos, ipan in inemiliz nepiquilizotl in altepetl. In ionteittaliz in [[Jose Zorrilla]] ompa Santiago itech Compostela inic quitemacaz ce tetlanohnochililiztli ipan in hueyitlamachtilcalli in tlein yauh Valle-Inclan, ipan yehhuatl quichihua ce tlamahuani tetech pachihuiliztli, inic mohuehcahua tlayolapantli itechpa in itlamachioanaliz in tlahcuiloh tlateochihualli. Yenhuatl ipan inon xihxihuitl ipan in tlein peuh inic monelhuayotiz ipan yehhuatli inehnehuilililiz amoxcuilotl. Inic 14 inic mahtlahtetl metztli inic 1890, ica imiquiliz in itahtzin ipan Villanueva, ihuanican in huehhuetiliztli inic ompoaltetl omontetl xihuitl maquixtilo itech in netlatenehuiliztli tahyotl, quicauh in machiztli itech Melahualiztli ipampa in tlein ahmo momah ahtle nettaliztli, ihuan mohualcuep ompa Pontevedra. Pano ye macuilli xihuitl ipan in hueyitlamachtilcalli compostelayotl ihuan ahmo oquipanahuih inic etetl xihuitl itech in machiztli itech Melahualiztli. Quinemilia ipan yaz ompa Madrid ihuan inic quipehualtiz ipan inin altepetl ce yancuic nemiliztli. In tetlacahcahuililiz in tetah ahmo yehhuatl ocatca itech miec tlacempoaliztli ihuan ahmo quimaca inic nemiz. == Inic ce itech yeliztli ipan Madrid == Zatepan ce tetzotzon itech yeliztli ipan Italia no ipampa tlaneltiliz, ohtoca ompa Madrid itech itzonquizaliz inic 1890. In imman tenapalolizotl itech España yehhuatl ahcualli ihuan ipan miyaccan ixihmachoni madridyotl chachalaco, tenquixtilo tlaixmatiliztli tlaixnamictilli ihuan tetlatlauhtilo teyolpachihuitiliztli. Inic ce itech yeliztli ipan Madrid quinezcayotia ome xihuitl ipan ihuehhuetiliz in Valle-Inclan. Ipan Madrid itech huetztinemi in miyac icafecal in iCalaquiya in Tonatiuh ceccan in tetlanohnochililiztli ixtlamatiloni, ipan in tlein mocepanicnelia itech nenemitiliztli tetech pachihuini ihuan moteixihmachtia (ixneci teahahuiliani ica icuicaihtoliz ihuan in cecniquizqui itentzitzipitlahtoliz). Yehhuatl ahpehualoni ipan inematiliz. ipan inin teyacatih ontlaittaliztli itech in cafecalli yauh inic quichihua inetlanohmahhuililiz, icemanahuauh, ca quiyecozquiz inic quichihua ihtoloni ipan in tecentlaliztli ihuan tetlanohnochililiztli itech Madrid. Tlacnelia ipan tlahtlapantlaxoni in iuh ''[[El Globo]]''<ref>''El Globo'' mihtoa ''In Itconi'' ica nahuatlahtolli. ''Itconi'' quihtoznequi ''dirigible'' nozo ''globo''. Occe tlahtolli yehhuatl yezquia ''tehuilacachtli'' ca quinezcayotia ''esfera'', ''globo''.</ref>, tlaachcauhtilli itechpa iicniuh ihuan ittitiloni temachtiani [[Alfredo Vicenti]] ca quipantlaza cequih in itlahtolihcuiloliz ihuan tlaquetzalli, ihuan ''In Tetlahtlahuiliztli iberiayotl'', ihuan itech huetzi nequiztic tlaxeliuhcayotl itech icahuiuh tlaixnextiani inic yaz ompa teixiptlatiliztli itech tlatlamantiliztli pinton. Ahmo yehhuatl quinihcuac tlattalli teixpan ce tlahcuiloh, in tlacneliliztli tlahtolnextihcayotl ca quichihua yehhuatl inic quicnopilhuiz itlah tlaxtlahuiloni, inic quitlazohtilia izquiton tlalehuiliztli ipampa in machiztli tlahtolnextihcayotl. In itech yeliztli ipan nenechicoliztli ihuan tetlanohnochililiztli itech in imman pehua inic onoz, mochihua ihtoloni ipan inon ipampa itetlayocoyaliz. Tel itlatzocomoliz quicahua in tecuacan in ahtle quixahcicaitta ce ihcaliztli mopiloh, in neyomahxiltiliztli neci cuiloz itech ixneciliztli tetohtotzani. == Inic ce ohtocaliztli itzalampanahuiloni<ref>''Itzalanpanahuiloni'' quinezcayotia ''trasatlántico''. ''Panahuiloni'' quinezcayotia ''(Lo) Navegable'', ''Atlántico'', ''(Lo) Marítimo'', ''(Lo) Náutico'', ''(Lo) Naval'', ''(Lo) propio de Atlas''. ''Panahuia, nitla-'' quihtoznequi ''navegar'', sobrepasar, infringir, transgredir, eclipsar (Algo). Ipan in huehue [[Grecia]], mihoaya ca ce quinamehtli (tlatocayotilli ''Atlas'') tzontequililo itechpa [[Zeus]] inic quihuapahuaz in tlacticpactli ipan in atl (ipampa on in tlalticpac ahmo polaqui).</ref>: Mexihco == Inic 1892 zatepan ce nalquizani itech yeliztli ipan [[Pontevedra]], Valle-Inclan m'acalaquia inic 12 inic etetl metztli ipan ic ce iohtocaliz ompa América, tlamanalhuiliztica ompa [[Mexihco]]. In nepiquiliztli galiciayotl quiteixihmachtia ce ohtoquiliztli tlayollohtilli itechpa cuiloz ipal in itlatquiliz ce nepiquiliztli. In hueyi acalli franciayotl ipan in quichihua in ohtoquiliztli, ca tenehualo Le Havre, hualtemo ian [[Veracruz]] inic 8 inic nauhtetl metztli ihuan izquiton tonalli zatepan ye itech yeya tlacallotilli ipan in tecuacan itech Mexihco. Inoc iitech yeliz mexihcatl tlahcuiloh ipan in nepiquiliztli: [[El Correo Español]], [[El Universal]] (itlatoquililiz in tlahtolihcuiloliztli tlatenehualli ''ahamatlahcuilolli galiciayolt'') ihuan [[El veracruzano Independiente]]. Itequiuh pano ipampa yelohuaz cemani tlahtolcuepani ica caxtillantlahtolli itech tlahcuilolli italiayotl ihuan franciayotl, tel ca quimocuilia yahyamaztic tlaixmatiliztli ipan inehuan tlahtoliztli. Pano ipan tlalli mexihcatl ce cahuitl itlah tepiton ce xihuitl, tlatlaxehxelhuilli itzalan in ahaltepetl itech [[Veracruz]] ihuan [[Altepetl Mexihco]]. Inoc inon cahuitl itech yeya [[Porfirio Diaz]] in iuh machtopatlaliani itech Mexihco, ihuelitiliz quinahuatia ce ahtlapetlacaltemani tlaixnahuatiliztli. In huehhuetiliztli nimam axcan ipan tlalli americayotl yehhuatl yez ce ohtlatocaliztli ipal Valle-Inclan, in maniliztli<ref>In tlahtolli ''maniliztli'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''realidad'', ''vida'', ''existencia'' nozo ''presencia'' ihuan nican noihuan ''situación''. Ma xictemo ihuan ma xiquixpohua in tlahtoltecpanaliztli [[tehtlahtol 3]].</ref> tlacanexiliztli<ref>In tlahtolli ''tlacanexiliztli'' ica españatlahtolli mocuepa in iuh ''disimulo'', ''astucia'', ''diplomacia'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 559, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco) ihuan nican, ipan inin tlahcuilolli, ''política'' .</ref> mexihcatl quiyollohtlapana ihuan inon quitqui inic quichihuaz cequih chicoquizaliztli<ref>In tlahtolli ''chicoquizaliztli'' tlahtolcueptli ica españatlahtolli quihtoznequi nican ''desgracia'', ''percance'', ''incidente''. Occe tlahtolli, ''tlachiuhtli'', quinezcayotia ica españatlahtolli ''circunstancia'', ''suceso'', ''hecho'', ''acto'', ''acción'' nozo ''incidente'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 569, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco). Ihuan tlahtolli ''tlachihualiztli'' quihtoznequi ica españatlahtolli ''conducta'', ''acción'', ''actuación'', ''conclusión'', ''ejecución'', ''terminación'', ''práctica'', ''cumplimiento'', ''confección'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 569, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref>. Neci ca iitech yeliz ipan tlalli americayotl ahmo itech catca tlahtlacollaxtli itech yohhuihtiliztli, yehica mani tlahtolmoyahualiztli itech ca mocepanicnelih ipan ce neyehyecoliztli itech teixcualiztli itloc in tlahcuiloani itech [[El Tiempo]], ihuan ipan ce ihtoloni tecualancanamiquilizti ipan [[Veracruz]]. Itech inin tlayacatih ohtoquiliztli ompa [[Mexihco]] Ramon quimomacahuilia in tlayacatih tlaixmatiliztli in iuh tlahcuiloh. Inoc inin caahuitl quixmati in [[Sostenes Rocha]], ca quinextilia in ichtacayotl itech in tlacaneciliztli mexihcatl, Sostenes yehuatl ce teixehuani ca quitzinquixtia<ref>''Tzinquixtia, nitla-'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''resumir'', ''reducir'', ''aminorar'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 730, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref> in maniliztli mexihcatl itech in cahuitl. Itech inin tlayacatih itech yeliztli ipan Mexihco, Valle-Inclan quiteonamiqui<ref>In tlahtolli ''yollohteohuia, nitla-'' nican quinezcayotia ''presagiar'', ''adivinar'', ''predecir'', ''presentir'' ihuan ''inventar'' nozo ''certificar -en falso-'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 198, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref> ineixcahuiliz in iuh tlahcuiloh, quipehualtiz in tlanohnotzaliztli ca zatepan mohuihhuipanaz ipan [[Femeninas]]. Tlazahcan quiza itech Mexihco inic quitzopa iitech yeliztli itech achi ce xihuitl. Itech in tlalli mexihcatl pano ompa [[Cuba]] in canon pano ce itech yeliztli itech ixachi chicomilhuitl, monactia itlah tonalli ipan in axcan tlaxitinilli Tlachiuhcan<ref>In tlahtolli ''tlachiuhcan'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''fábrica'', ''taller'', ''factoría'', ''industria'' ihuan nican ''ingenio''. Itzintiliz huitz itech in tlahtolli ''tlachiuhqui'' ca quinezcayotia ica españatlahtolli ''operario'', ''peón'', ''proletario'' (ma xicmotemoli ipan in tlahtoltecpanaliztli [[tehtlahtol 2]]).</ref> (azucaryotl) [[Santa Gertrudis]], ipan in tecuexanoloyan<ref>In tlahtolli ''tecuexanoloyan'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''provincia'', in canon oncah ce tecuexanoani (''gobernador'' nozo ''procónsul'' ica españatlahtolli) ca yehhuatl yezquia in tenapaloani itech ce onohuayan tlapacholli itechpa in romatlacah.</ref> itech [[Matanzas]] tlacallotilli ipan incal cemeh icniuhtin: cencalli [[Gonzalez de Mendoza]], motlaaxcatiani ipampa inon quinihcuac itech tlanohnotztli tlachiuhcan. Ipan in xopantlah inic 1893 itech cah yancuican ipan [[España]], in canon mocallotia ipan [[Pontevedra]]. Iixneciliz inacayo itech cah tlaelleltilli, quipiya ixtzontli ihuan quechpantzontli. Valle mocuepazquia ompa tlalli mexicatl ipan ce tlaoncayotia<ref>In tlahtolli ''tlaoncayotia'' quihtonequi ica españatlahtolli ''segundo'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 630, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref> ohtlatoquiliztli inic 1921. == Itech nehualcuepaliztli ompa Caxtillan == Itech nehualcuepaliztli ompa Caxtillan, inic 1893, mocallotia ipan [[Pontevedra]] xomolli tlatzonantli ipampa yehhuatli ica cealiztli inic quicehcehuia iteyollohcohcoliz. Yelohua ipan inin tlalli in canon mocniuhtia itloc [[Jesus Muruais]], amoxixmatqui <ref>''Amoxixmatqui'' quihtoznequi tlaixmatqui ipan amoxtli, in tlein tlahtolcueptli ica españatahtolli mihtoa ''bibliógrafo''.</ref> ihuan temachtiani itech romatlahtolli ipan in nemachtilcalli itech altepetl, ipan iamoxpiyaloyan quixpouhtahcic in tlacempanahuia inic tlachihuanimeh europatlacah itech in cahuitl (Amoxpiyaloyan Muruais: tlahtlachiuhtli franciayotl ihuan inglaterrayotl itech amoxcuiloliztli ihuan ahciliztli<ref>''Ahciliztli'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''aptitud'', ''facilidad'', ''talento'', ''capacidad'', ''don'' ihuan nican ''arte''. In tlahtolli ''ahcic'' quihtoznequi ''cabal'', ''perfecto'', ''lleno de cualidades'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 12, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref> itech mahcuilpoalxihuitl XIX). Yehhuatl Valle-Inclan ce tlazcaltilli tlahcuiloh quin quizqui itech America, inic quicemmati ce inexiliz in mocemmatini<ref>In tlahtolli ''mocemmatini'' quinezcayotia ''elegante'', ''dandi'', ''coqueto''(Bernardino de Sahagún, ''Historia General de las Cosas de Nueva España'', amoxtli XI, ixhuatl 2, ixtli 156, tlacueptli)</ref> neci miecpa ipan in cafecalli ''Moderno''<ref>In tlahtolli ''moderno'' quihtoa ica nahuatlahtolli ''mizcaliani''.</ref> itech [[Pontevedra]] ihuan quinextia itlahtolnemachiliz ayixpololoni ca zatepan quichihuazquia ihtoloni. Yelohua inoc inin cahuitl in ihcuac in tlahtollaliani italiatlacatl [[Gabriele D'Annunzio]] quiyehyecoa ce chicahuac huetziliztli ipan yehhhuatli ihuan itech yehhuatli quicui la fórmula del neahuilquixtilizotl<ref>Inin tlahtolli, ''neahuilquixtilizotl'' mihtoa ica españatlahtolli ''decadentismo'' ihuan itzintiliz huitz itech in tlahtolli ''mahuilquixtiani'' ca quihtoznequi ica españatlatolli ''degenerado'', ''decadente'', ''pervertido'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 265, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref> europayotl. Valle-Inclán quixmati noihuan inoc inin cahuitl pontevedrayotl in [[Rene Ghil]]. Inoc iitech yeliz ipan [[Pontevedra]], ca motilanazquia ixquichpa inic 1896 (inahuac yei xihxihuitl), quipantlaz in tlayacatih iamox, in itlacehcentlaliliztli in zanilli ica netlahtolpepechtiliztli teixelehuiani inic 1894 tlatenehualli [[Femeninas]]<ref>In tlahtolli ''femenina'' mihtoa ica nahua tlahtolli ''cihuateuh''.</ref> (chicuace zanilli teixelehuiani). Inin tlayacatih tlachiuhtli neci itech in tlahuillotl ica in itepalehuiliz in iicniuh in itahtzin [[Manuel Murguia]]. Valle-Inclan ye momati tlahcuiloh, ye quimati niman inin manian in neixcahuiliztli tlatoquilih itech ihuehhuetiliz. Yeloa ipan inin cahuitl in ihcuac Valle-Inclán pehua inic quinemachilia in ixihmachtiloni inechihchihualiz: quechintli<ref>In tlahtolli ''quechintli'' mocuepa nican ica españatlahtolli in iuh ''capa''.</ref> (inic ipeuhca ce ''poncho'' mexihcatl), tlacaxancailpiliztli<ref>In tlahtolli ''tlacaxancailpiliztli'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''lazo'', ''chalina'' nozo ''corbata''(Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 562, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref>, cuayohuililoni<ref>''Cuayohuililoni'' quihtooznequi ica españatlahtolli ''sombrero''</ref>, tlahcocactli<ref>Inin yancuictlahtolli quihtoznequi ica españatlahtolli ''polaina''.</ref> iztac, ihuan sobre todo, in huihhuilaxtic ihuan ayixpololoni<ref>In tlahtolli ''ayixpololoni'' nozo ''ahmo ixpololoni'' quinezcayotia ica españatlatolli ''inconfundible'', ''característico'', ''peculiar'' ihuan itzintiliz huitz itech in tlahtolli ''ixpoloa, nite-'' ca quihtoznequi ''confundir (a alguien)''.</ref> iixtzon, in «iixtzon in tentzonichcatl» itech ca tlahtoa [[Ruben Dario]] ipan ce tlahtollaliztli itech huetztli in tlachihuani. Tepalehuia inic [[Pontevedra]] ipan in tlapantlaxoni Iztac ihuan Tliltic. Yelohua ipan inin cahuitl pontevedrayotl ipan in tlein ye neci ica itoca Ramon de Valle Inclan, iuh motenehua inohma ipan in itlaixpecholiz<ref>In tlahtolli ''tlaixpecholoni'' quinezcayotia ''portada'', ''cubierta'' ica españatlahtolli ihuan itzintiliz huitz itech in tlahtolli ''ixpechoa, nitla-'' ca quihtoznequi ''cubrir (algo)''</ref> in tlayacatih iamox. Tlatzoptli inin cahuitl, izquiton itech monequi quichihuaz ipan tecuexanoloyan, mohuica ompa [[Madrid]] ipan in tlein yehhuatl yez in tlaoncayotia<ref> In tlahtolli ''tlaoncayotia'' quihtoznequi ica españatlahtolli ''segundo'' ihuan mochihua in iuh in tlahtolli ''tlaompoalcayotia'', tlahtolli ca huitz itech in itlahtoltecpanaliz in Remi Simeon ((Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 630, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco)</ref> ohtoquiliztli ompa in tecuacan. == Tlaoncayotia cahuitl ipan Madrid: in netlanohnochililiztli == In xihuitl inic 1895 mocuepa inic mocallotia ipampa tlaoncayotia manian ipan [[Madrid]], inin manian in iuh tlacepanyecoltiani itech Tenapaloliztli, ipan in Tlacepanyecoltihcan itech Teizcaltiliztli Tenapalolizotl ihuan Yehyectzin Tlamatiliztli, inic maco 2.000 [[peseta]] inic xihuitl. Ipan [[Joaquin Maria del Valle-Inclan Alsina]], inin «tlapanahuiliztli» quicentoquilia macel ixquichca 1899 ihuan ahmo ciahui ipan quipantlazaz, yehica ahmo quimocuilia tlateocihuiliztli tlaixpializotl <ref>''In tlahtolli ''tlaixpializotl'' quinezcayotia ica españañahtolli ''económica (propia de la economía)'' ihuan itzintiliz huitz itech in tlahtolli ''tlaixpializtli''. Xiquixpohua inin tlahtolli ipan in tlahtoltecpanaliztli [[Tehtlahtol 2]].</ref> itlah itech quichihuaz. Ihciuhca yauh ompa ixachi nenohnotzaliztli madridyotl quitqui in huehhuetiliztli ahhuichuetzini itech in cahuitl, ipan in tlein quixmati miequintin tlacah ittitiloni itech in cahuitl, in iuh [[Gomez Carrillo], [[Pío ihuan Ricardo Baroja], [[Azorin]], [[Jacinto Benavente]], [[Gonzalez Blanco]], [[Villaespesa]], [[Mariano Miguel de Val]], [[Alejandro Sawa]], intzalan occequintin. Yauh ompa in miyac cafecalli madridyotl itech in cahuitl: in itech Fornos, in Suizayotl, In Icafecal in tlahtohcapiltzin, in Cafecalli itech Madrid, in icafecal In Mitzin Tliltic, in itlapan in Cafecalli Gijon, Lhardy ipan in [[Carrera de San Jeronimo]], ihuan in Icafecal Yancuic in Tepetl, ipan in Icalaquia in Tonatiuh. Ica nenohnotzaliztli ixihmachtililoni ipan in «inemohualiz in ''La Cacharrería''» itech Ateneo itech Madrid, ipan in Yolcaizcaltiloyan [[El Henar]]. Ipan in tlein ica itlahtol tentzitzipiltlahtoani, mochihua ihtoloni ipampa iontlamatiliz inic quihuihhuipanaz tetlanohnochiliztli, ipampa quixitiniz teyequihtoliztli, iyecahuiliz in tlaoaccaihiohuiliztli itech in imman inic quipaccaihiohuiz intetlahtolcotonaliz in nenacazquetzanimeh ihuan tetlanohnochilianimeh. == Oc no xiquitta ==<!--Véase también--> * [[Amoxtlahcuiloliztli]] == Toquiliztequitl == <references/> ==Tlahtolcaquiliztiloni== {{Notetag/end}} == Amoxtiliztli ==<!--Bibliografía--> == Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces--> {{Commonscat|Ramón María del Valle-Inclán}} [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah amoxtlahcuilohqueh]] p0tdft4u9e5yhr7ebfnyjbknsrrzhwt 527203 527202 2026-06-21T22:14:04Z ~2026-36149-21 24744 527203 wikitext text/x-wiki {{Escritor |Nombre = Ramon Maria del Valle-Inclan |Image = Sucesos - Ramón María del Valle-Inclán (2).JPG |birthname = Ramon Jose Simon Valle-Inclan Peña |born = Inic 28 inic mahtlactetl metztli inic [[1866]]{{ESPf1785}} [[Villa Nueva de Arosa]], [[Pontevedra]], [[Galicia]] |dead = Inic 5 inic centetl metztli inic [[1936]] {{ESPf}} [[Santiago de Compostela]], [[Caxtillan]] |occupation = [[Chicoquizalizpoani, Tlahtollaliani, ihuan tlahtolpoani]] |obramásconocida = [[Itlahtlanex in Bohemia]] |yearsactive = }} '''Ramon Valle ihuan Peña''' ([[Villanueva de Arosa]]<ref>''Villanueva de Arosa'', ica españatlahtolli; ''Vilanova de Arousa'', ica galiciatlahtolli; nozo, ica nahuatlahtolli, ''Villanueva itech Arosa''.</ref>, inic 28 inic mahtlactetl metztli inic 1866 – [[Santiago de Compostela]]<ref>''Santiago de Compostela'' nozo ''Santiago itech Compostela''.</ref>, inic 5 inic centetl metztli inic 1936), yequeneh tlaixihmachtli in iuh '''Ramon del Valle-Inclan''' nozo '''Ramon Maria del Valle-Inclan''', yehhuatl catca ce [[chicoquizalizpoani]], [[poesía|tlahtollaliani]] ihuan [[tlahtolpoani]] [[españatlacatl]], ca itech pachiuh in nemachtilli amoxcuilolizotl tlatenehualli [[Modernismo (literatura en español)|tlayancuililizotl]] ipan [[Literatura española|Caxtillan]] ihuan itech cah itech ahcic, ipan in tlatzacuia itlachiuh, in tlatenehualli [[tetech quizaliztli inic 98]]. Itto cemeh in itlachihuanimeh nelhuayomeh in amoxcuiloliztli españayotl inic [[macuilpoalxihuitl XX]]. Tlahtolpohuani, tlahtollaliani ihuan tlachihuani chicoquizalizotl caxtiltecatl, no tlaquetzani, tlayehyecopoani ihuan tlahtolnextiani. Mopihpiloh itech moch in tlatlamantiliztli ca quiyehyecoh ihuan yehhuatl catca ce tlayancuiliani inic ce imman ca quipahpatzauh tlaocoyaliztica in tecentlaliliztli españayotl inic icahuiuh. Tlacat ipan Villanueva itech Arosa, Pontevedra, ihuan momachtih itech Melahualiztli ipan Santiago itech Compostela, zan quiyollohcoton inemachtiliz inic ohtocaz ompa Mexihco, in canin motemacohuih inic tlahtolnextiani ipan [[El Correo Español]] ihuan [[El Universal]]. Inehualcuep ompa Madrid quitquic ce nemiliztli amoxcuilizotl, inic quicui ce tlachializtli ca neci quimixiptlatiz cequintin in iteixehuanimeh. Teixehuani inic inohmah, quiyehyecoh ce nelli itlamahuiztililiz in amoxcuiloliztli, ipampa in tlein quihuemman mochin, inic quitqui ce nemiliztli ahhuichuetzini itech in yehhuatl quitohtocac miec texochtiliztli. Quipoliuh ce mahcolli inoc ce tecualancanamiquiliztli. Inic 1916 comittac in tlaixpanyotl franciayotl itech la I Yaoyotl Cemanahuayotl, ihuan inic 1922 ohtocato ompa Mexihco. Itechcopa itoca ixihmachoni ihuan amoxcuilolizotl, '''Ramon del Valle-Inclan''' yehhuatl in ca neci ipan in itlapanahuiliz in itlapantlazaliz in itlachiuh, ic in iuh ipan in itenehualoca ihuan iixnahuatiloca itech in machiztli tlahuicalizotl tlatecpanalizotl ca motlacuilih ipan ihuehhhuetiliz. In tocaitl '''Ramon Jose Simon Valle Peña''' zan iyoh neci ipan in itepoztlacopinal in iteyomahxiltiliz in tecuaatequiliztli ihuan iteyolmahxiltiliz in nemanamictiliztli. In iuh '''Ramon del Valle de la Peña''' zan iyoh tlatzimmachiotia ipan in ceticpac tlacneliliztli ca neltia ipan icahuiuh in momachtiani hueyitlamachtilcalotl ipan [[Santiago de Compostela]] <ref>Santiago de Compostela nozo Santiago itech Compostela.</ref> ipal ''Café con gotas''<ref>''Café con gotas'' quihtoznequi ''Cafe ica chihchipictli''.</ref>. Tlapantlaxoni<ref>Tlapantlaxoni quinezcayotia ''publicación'', ''revista, ''semanario''.</ref> tepahpatzahualizotl tlatlahtlahuilli. Ica in tocaitl '''Ramon Maria del Valle-Inclan''' nexo ipan itlah iamoxchihualiz in cequih itlachiuh in iitquin<ref>''Itquin'' nozo ''cahuitl'' quinezcayotia ''etapa'', ''tiempo'' nozo ''época''.</ref> tlayancuililizotl, ic in iuh ipan ce itlahcuilol in iitquin tlayancuililizotl, ca quinanquilia ce cecniquizqui «nenohmahtenemilizpoalli». Ahmo zan iyo inohmah quicui huehuecauhtica inin tocaitl inoc inin itquin amoxcuilolizotl, zanyeh ca noihuan [[Ruben Dario]] noihui ic quicuicamaca ipan in «Cuicatl ahcoquixoaloni ca quihualia in tlachihuani in Cuauhtic tlahtollaliani Ruben» (nic 1912). Occeccan, iuh ipan in tlatzimmachiotiliztli tlamacuilolli ca neci ipan izqui itlahcuilol tlamacuilolli, in iuh ipan in icuapantoca in cuauhamatl nehnecuilhuilli ca motlacuilia, yan iyoh quitenehua «Valle-Inclan», in ahtle tlamantli. = Itenemilizpoal in Valle-Inclan = In itenemilizpoal in Valle-Inclan quicochizololtih in inetemachiliz in nepapan tenemilizpoanimeh, no impan itztanimeh nozo teixmancatocanimeh amoxcuilomeh noihuan impan nenehuixqueh tlahcuilohqueh ahuan amoxcuiloanimeh, in iuh [[Ramon Gomez de la Serna]], [[Melchor Fernandez Almagro]] nozo [[Francisco Umbral]]. == Nemiliztli == === Coneyotl === Valle-Inclan tlacat ipan ce huehueh calli tlatenehualli «El Cantillo»<ref>''<<In cantillo>> quihtoznequi <<In tezolli>>.</ref>, itech catqui ipan in icaltzalan in «San Mauro»<ref>''San'' nozo ''santo'' quinezcayotia ''yecnemiliceh'' (''probo''), ''mopixqui'' (''casto''), ''tlaneltocani'' (''honrado'') nozo ''tlanelihtoani'' (''inocente'').</ref>, ipan in inechantiliz in Villanueva itech Arosa (callah ipan in tehpeuhyan<ref>Tehpeuhyan quihtoznequi ''provincia''.</ref> Pontevedra) in itlaltzon in Atoyatl ihuan iixpan in apantlalli<ref>''Apantlalli'' nozo ''tlahuactli''.</ref> itech Arosa, caltzacualli ica mihmichmanimeh ihuan cuenchihuanimeh. Yehhuatl yeya inic ontetl teconeuh ipan ce cencalli ica techiuhcayotl carlostocani<ref>''Carlostocani'' quinezcayotia ''carlista''.</ref>, in acalmocuitlahuiani ihuan tlahcuiloani por gusto [[Ramon del Valle Bermudez]] (imicniuh in [[Manuel Murguia]] —inamic in [[Rosalia de Castro]]— ihuan [[Andrés Muruais]]) ihuan in [[Dolores de la Peña ihuan Montenegro]], innehuan ica techiuhcayotl calpampilotl, motlacuilianimeh ipan calli tecpilotl ihuan huehueh tlatlaliliztli, zan huitzqui itech oc cencah ahmo. Ramon cuaatequiloc etetl tonalli zatepan in itlacatiliz ipan in iteocal in Yecnemiliceh [[Cibran de Calago]], ica etetl tocaitl: Ramon Jose Simon, ica in teuctocaitl Valle ihuan Peña. Quicuic itoca tlanahnamictilizotl<ref>Inin tlahtolli, ''tlanahnamictilizotl'', ca quinezcayotia ''artístico'', huitz itech ''tlanahnamictiliztli'' ca quihtoznequi ''arte'', ''armonía'', ''belleza'' ihuan ''estética''.</ref> itech itectoca in cemeh itechiuhcahuan tahyomeh, [[Francisco del Valle-Inclan]]. In itoca in Ramon tlalililoc ipan temahuiztlaliliztli in itahtzin, in itech Jose ipampa yelohuaz in ineixcuiltil in teoyonantzintli ihuan icihtzin nanyotl in tlacuaatequilli ihuan Simon ipampa yelohuaz in tonalli ipan in tlein tlacat. Ahmo ilhuiquixtilo in tecuaatequiliztli ipampa ca in temixihuitiliztli yehhuatl yohhuih catca ihuan in nantzintli mohuehcauh cenhuel toneuhqui. Ome nechantiliztli motetzohuilia in piltiliztli, Villanueva itech Arosa ihuan Puebla itech Caramiñal. Yehhuatlin quimachitocaya ca tlacat ipan ce acalli in quichihuaya in nehnemiliztli itzalan innehuan ipan in atoyatl. In neteyaotiliztli tlacat itech in cahuitl ca panoc inantzin (Dolores de la Peña) inic chicuetetl metztli ipan Puebla itech Caramiñal, ica cealiztli itech in itlachihchihualiz achto in temixihuitiliztli. Inin iitech yeliz in tenantzin quicehuih acameh tenemilizpoanimeh. == Iizcaliloca ihuan ipeuhca amoxcuilotl == In necuiltonolli cencallotl cahuililotalli itechpa in tetahtzin nentlaxoto yolic, ihuan inon quichihualtih in cencalli inic quitquiz ce nemiliztli oc cencah mocnotecani. Yeloa cenhuel chihualoni ca Valle-Inclan ihuan iteicahuan huapahualoqueh in iuh itlacapihpilhuan in callah. Quimocuilih ipan ipilouh itech in cualli amoxpialoyan tahyotl ihuan tenehualo in iuh teizcaltiani ce teotlacatl itech in [[Puebla del Deán]] (itzonquizca tocaitl ''bichuquino'' ihuan tocaitl Carlos Perez Noal) itloc in aquin momachtih netlahtolmachtiloni romayotl. Ica in huehhuetiliztli inic chiucnahui xihuitl pehua icalaquiliz ipan in Nemachtilcalli inic Ontetl Temachtiliztli achtopa ipan Santiago ihuan zatepan ipan ce Nemachtilcalli itech Pontevedra ixquichca inic 1885. Inoc inin cahuitl in nemachtiliztli inic centetl cotoncayotl yehyecoloc in ahtle in tepiton nematiliztli itechpa yehhuatlin. Ipan inon cahuitl quiyehyecoh ce nequiztic huetziliztli ipan yehhuatlin [[Jesus Muruais]], inic yeloa mixnahuatiani ipan iizcaltiloca amoxcuiloto tlatoquilih. Inic 29 inic nauhtetl metztli inic 1885 quitzopa inemachtiliz inic centetl cotoncayotl, quimocuilia caxtolli onnahui xihuitl. In izqui cencalli omihcuanihca cequih xihxihuitl achtopa ompa in tecuacan itech in tehpeuhyan in canin in itahtzin oquimahceuhca ca quitenehuayani Tehtlahtoltlahcuiloani itech in Tepacholiztli Altepeyotl. Inic chiucnauhtetl metztli inic 1885, in ahtle teyollapanaliztli ihuan inic quitoca in itetlacuitlahuiltiliz melaztic in itahtzin, peuh inic quimomachtiz Melahualiztli ipan in iHueyitlamachtilcal in Santiago itech Compostela ica tlachiuhtli nenehuiliztica cuehcueyohtic. Valle-Inclan ahmo quimocuilia huetztinemiliztli itech ahtle machiztli inic yehhuatl neneuhqui in izqui. Niman in tlayacatih manian hueyitlamachtilcalotl quiteihtlanilih quimonematcaittilia temaquixtiliztica in cequih temachtilli. Inic quimocuilia tepitzin tlaxtlahuiloni, quitemacaya temachtilli cecniquizqui itech romatlahtolli ihuan itech huetztinemia oc ye cencah in cafecalli in ahmo iuh in tlamachtiloyan<ref>''Tlamachtiloyan'' quinezcayotia ''aula'', ''clase'', ''escuela''; ''tlamachtilcalli'' quinezcayotia ''colegio'' nozo ''escuela''; ihuan ''nemachtilcalli'' quihtoznequih ''colegio'', ''liceo'', ''academia'' nozo ''instituto''.</ref>, inic yehhuatl noihuan motlanamictiani ipan in amoxpialoyan itech in hueyitlamachtilcalli. Quitztahcic ipan in Nenechicoliztli<ref>''Nenechicoliztli'' quinezcayotia nican ''ateneo'', ''grupo'', ''reunión''.</ref> Compostelayotl ihuan inic itech huetztinemi in tlacoyahualiztli amoxcuilotl. Ipan inon xihxihuitl quichiuh necniuhtiliztli intloc in aquihqueh zatepan mochiuhtahciqueh teixehuanimeh ixtilonimeh itech icemanahuauh in tlamatiliztli ihuan in tepanoliztli galiciayotl. Noihuan quichiuh necniuhtiliztli itloc in florenciatlacatl [[Attilio Pontanari]] itech in aquin momachtizquia nemacuauhyehyecoliztli ihuan itlaixmatiliz in italiatlahtolli. Ipan in xihuitl inic 1888 mihcuiloh ipan «Itlatenhuimololiz ihuan ineyecquetzaliztli in ixneciliztli» ipan in Itlamachtilcal in Cualmayehcayotl ihuan Tlachihchiuhcayotl. Valle-Inclan mochiuh ihciuhca cemeh tlamachtiltin oc cencah ihtoloni itech in hueyitlamachtilcalli. Ipan inon imman quipantlaza in tlayacatih itequitiliz amoxcuilotl ipan in tlapantlaxoni ''Cafe ica chihchipictli'' itech Santiago itech Compostela, ihuan inic 1889 itlaquetzal ''Inoc yohualnepantlah'', ipan in barcelonayotl ''In Tetlahtlahuiliztli iberiayotl''; inic mocepanicnelia ayiliztica, itloc iteiccauh Carlos, ipan in inemiliz nepiquilizotl in altepetl. In ionteittaliz in [[Jose Zorrilla]] ompa Santiago itech Compostela inic quitemacaz ce tetlanohnochililiztli ipan in hueyitlamachtilcalli in tlein yauh Valle-Inclan, ipan yehhuatl quichihua ce tlamahuani tetech pachihuiliztli, inic mohuehcahua tlayolapantli itechpa in itlamachioanaliz in tlahcuiloh tlateochihualli. Yenhuatl ipan inon xihxihuitl ipan in tlein peuh inic monelhuayotiz ipan yehhuatli inehnehuilililiz amoxcuilotl. Inic 14 inic mahtlahtetl metztli inic 1890, ica imiquiliz in itahtzin ipan Villanueva, ihuanican in huehhuetiliztli inic ompoaltetl omontetl xihuitl maquixtilo itech in netlatenehuiliztli tahyotl, quicauh in machiztli itech Melahualiztli ipampa in tlein ahmo momah ahtle nettaliztli, ihuan mohualcuep ompa Pontevedra. Pano ye macuilli xihuitl ipan in hueyitlamachtilcalli compostelayotl ihuan ahmo oquipanahuih inic etetl xihuitl itech in machiztli itech Melahualiztli. Quinemilia ipan yaz ompa Madrid ihuan inic quipehualtiz ipan inin altepetl ce yancuic nemiliztli. In tetlacahcahuililiz in tetah ahmo yehhuatl ocatca itech miec tlacempoaliztli ihuan ahmo quimaca inic nemiz. == Inic ce itech yeliztli ipan Madrid == Zatepan ce tetzotzon itech yeliztli ipan Italia no ipampa tlaneltiliz, ohtoca ompa Madrid itech itzonquizaliz inic 1890. In imman tenapalolizotl itech España yehhuatl ahcualli ihuan ipan miyaccan ixihmachoni madridyotl chachalaco, tenquixtilo tlaixmatiliztli tlaixnamictilli ihuan tetlatlauhtilo teyolpachihuitiliztli. Inic ce itech yeliztli ipan Madrid quinezcayotia ome xihuitl ipan ihuehhuetiliz in Valle-Inclan. Ipan Madrid itech huetztinemi in miyac icafecal in iCalaquiya in Tonatiuh ceccan in tetlanohnochililiztli ixtlamatiloni, ipan in tlein mocepanicnelia itech nenemitiliztli tetech pachihuini ihuan moteixihmachtia (ixneci teahahuiliani ica icuicaihtoliz ihuan in cecniquizqui itentzitzipitlahtoliz). Yehhuatl ahpehualoni ipan inematiliz. ipan inin teyacatih ontlaittaliztli itech in cafecalli yauh inic quichihua inetlanohmahhuililiz, icemanahuauh, ca quiyecozquiz inic quichihua ihtoloni ipan in tecentlaliztli ihuan tetlanohnochililiztli itech Madrid. Tlacnelia ipan tlahtlapantlaxoni in iuh ''[[El Globo]]''<ref>''El Globo'' mihtoa ''In Itconi'' ica nahuatlahtolli. ''Itconi'' quihtoznequi ''dirigible'' nozo ''globo''. Occe tlahtolli yehhuatl yezquia ''tehuilacachtli'' ca quinezcayotia ''esfera'', ''globo''.</ref>, tlaachcauhtilli itechpa iicniuh ihuan ittitiloni temachtiani [[Alfredo Vicenti]] ca quipantlaza cequih in itlahtolihcuiloliz ihuan tlaquetzalli, ihuan ''In Tetlahtlahuiliztli iberiayotl'', ihuan itech huetzi nequiztic tlaxeliuhcayotl itech icahuiuh tlaixnextiani inic yaz ompa teixiptlatiliztli itech tlatlamantiliztli pinton. Ahmo yehhuatl quinihcuac tlattalli teixpan ce tlahcuiloh, in tlacneliliztli tlahtolnextihcayotl ca quichihua yehhuatl inic quicnopilhuiz itlah tlaxtlahuiloni, inic quitlazohtilia izquiton tlalehuiliztli ipampa in machiztli tlahtolnextihcayotl. In itech yeliztli ipan nenechicoliztli ihuan tetlanohnochililiztli itech in imman pehua inic onoz, mochihua ihtoloni ipan inon ipampa itetlayocoyaliz. Tel itlatzocomoliz quicahua in tecuacan in ahtle quixahcicaitta ce ihcaliztli mopiloh, in neyomahxiltiliztli neci cuiloz itech ixneciliztli tetohtotzani. == Inic ce ohtocaliztli itzalampanahuiloni<ref>''Itzalanpanahuiloni'' quinezcayotia ''trasatlántico''. ''Panahuiloni'' quinezcayotia ''(Lo) Navegable'', ''Atlántico'', ''(Lo) Marítimo'', ''(Lo) Náutico'', ''(Lo) Naval'', ''(Lo) propio de Atlas''. ''Panahuia, nitla-'' quihtoznequi ''navegar'', sobrepasar, infringir, transgredir, eclipsar (Algo). Ipan in huehue [[Grecia]], mihoaya ca ce quinamehtli (tlatocayotilli ''Atlas'') tzontequililo itechpa [[Zeus]] inic quihuapahuaz in tlacticpactli ipan in atl (ipampa on in tlalticpac ahmo polaqui).</ref>: Mexihco == Inic 1892 zatepan ce nalquizani itech yeliztli ipan [[Pontevedra]], Valle-Inclan m'acalaquia inic 12 inic etetl metztli ipan ic ce iohtocaliz ompa América, tlamanalhuiliztica ompa [[Mexihco]]. In nepiquiliztli galiciayotl quiteixihmachtia ce ohtoquiliztli tlayollohtilli itechpa cuiloz ipal in itlatquiliz ce nepiquiliztli. In hueyi acalli franciayotl ipan in quichihua in ohtoquiliztli, ca tenehualo Le Havre, hualtemo ian [[Veracruz]] inic 8 inic nauhtetl metztli ihuan izquiton tonalli zatepan ye itech yeya tlacallotilli ipan in tecuacan itech Mexihco. Inoc iitech yeliz mexihcatl tlahcuiloh ipan in nepiquiliztli: [[El Correo Español]], [[El Universal]] (itlatoquililiz in tlahtolihcuiloliztli tlatenehualli ''ahamatlahcuilolli galiciayolt'') ihuan [[El veracruzano Independiente]]. Itequiuh pano ipampa yelohuaz cemani tlahtolcuepani ica caxtillantlahtolli itech tlahcuilolli italiayotl ihuan franciayotl, tel ca quimocuilia yahyamaztic tlaixmatiliztli ipan inehuan tlahtoliztli. Pano ipan tlalli mexihcatl ce cahuitl itlah tepiton ce xihuitl, tlatlaxehxelhuilli itzalan in ahaltepetl itech [[Veracruz]] ihuan [[Altepetl Mexihco]]. Inoc inon cahuitl itech yeya [[Porfirio Diaz]] in iuh machtopatlaliani itech Mexihco, ihuelitiliz quinahuatia ce ahtlapetlacaltemani tlaixnahuatiliztli. In huehhuetiliztli nimam axcan ipan tlalli americayotl yehhuatl yez ce ohtlatocaliztli ipal Valle-Inclan, in maniliztli<ref>In tlahtolli ''maniliztli'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''realidad'', ''vida'', ''existencia'' nozo ''presencia'' ihuan nican noihuan ''situación''. Ma xictemo ihuan ma xiquixpohua in tlahtoltecpanaliztli [[tehtlahtol 3]].</ref> tlacanexiliztli<ref>In tlahtolli ''tlacanexiliztli'' ica españatlahtolli mocuepa in iuh ''disimulo'', ''astucia'', ''diplomacia'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 559, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco) ihuan nican, ipan inin tlahcuilolli, ''política'' .</ref> mexihcatl quiyollohtlapana ihuan inon quitqui inic quichihuaz cequih chicoquizaliztli<ref>In tlahtolli ''chicoquizaliztli'' tlahtolcueptli ica españatlahtolli quihtoznequi nican ''desgracia'', ''percance'', ''incidente''. Occe tlahtolli, ''tlachiuhtli'', quinezcayotia ica españatlahtolli ''circunstancia'', ''suceso'', ''hecho'', ''acto'', ''acción'' nozo ''incidente'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 569, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco). Ihuan tlahtolli ''tlachihualiztli'' quihtoznequi ica españatlahtolli ''conducta'', ''acción'', ''actuación'', ''conclusión'', ''ejecución'', ''terminación'', ''práctica'', ''cumplimiento'', ''confección'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 569, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref>. Neci ca iitech yeliz ipan tlalli americayotl ahmo itech catca tlahtlacollaxtli itech yohhuihtiliztli, yehica mani tlahtolmoyahualiztli itech ca mocepanicnelih ipan ce neyehyecoliztli itech teixcualiztli itloc in tlahcuiloani itech [[El Tiempo]], ihuan ipan ce ihtoloni tecualancanamiquilizti ipan [[Veracruz]]. Itech inin tlayacatih ohtoquiliztli ompa [[Mexihco]] Ramon quimomacahuilia in tlayacatih tlaixmatiliztli in iuh tlahcuiloh. Inoc inin caahuitl quixmati in [[Sostenes Rocha]], ca quinextilia in ichtacayotl itech in tlacaneciliztli mexihcatl, Sostenes yehuatl ce teixehuani ca quitzinquixtia<ref>''Tzinquixtia, nitla-'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''resumir'', ''reducir'', ''aminorar'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 730, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref> in maniliztli mexihcatl itech in cahuitl. Itech inin tlayacatih itech yeliztli ipan Mexihco, Valle-Inclan quiteonamiqui<ref>In tlahtolli ''yollohteohuia, nitla-'' nican quinezcayotia ''presagiar'', ''adivinar'', ''predecir'', ''presentir'' ihuan ''inventar'' nozo ''certificar -en falso-'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 198, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref> ineixcahuiliz in iuh tlahcuiloh, quipehualtiz in tlanohnotzaliztli ca zatepan mohuihhuipanaz ipan [[Femeninas]]. Tlazahcan quiza itech Mexihco inic quitzopa iitech yeliztli itech achi ce xihuitl. Itech in tlalli mexihcatl pano ompa [[Cuba]] in canon pano ce itech yeliztli itech ixachi chicomilhuitl, monactia itlah tonalli ipan in axcan tlaxitinilli Tlachiuhcan<ref>In tlahtolli ''tlachiuhcan'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''fábrica'', ''taller'', ''factoría'', ''industria'' ihuan nican ''ingenio''. Itzintiliz huitz itech in tlahtolli ''tlachiuhqui'' ca quinezcayotia ica españatlahtolli ''operario'', ''peón'', ''proletario'' (ma xicmotemoli ipan in tlahtoltecpanaliztli [[tehtlahtol 2]]).</ref> (azucaryotl) [[Santa Gertrudis]], ipan in tecuexanoloyan<ref>In tlahtolli ''tecuexanoloyan'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''provincia'', in canon oncah ce tecuexanoani (''gobernador'' nozo ''procónsul'' ica españatlahtolli) ca yehhuatl yezquia in tenapaloani itech ce onohuayan tlapacholli itechpa in romatlacah.</ref> itech [[Matanzas]] tlacallotilli ipan incal cemeh icniuhtin: cencalli [[Gonzalez de Mendoza]], motlaaxcatiani ipampa inon quinihcuac itech tlanohnotztli tlachiuhcan. Ipan in xopantlah inic 1893 itech cah yancuican ipan [[España]], in canon mocallotia ipan [[Pontevedra]]. Iixneciliz inacayo itech cah tlaelleltilli, quipiya ixtzontli ihuan quechpantzontli. Valle mocuepazquia ompa tlalli mexicatl ipan ce tlaoncayotia<ref>In tlahtolli ''tlaoncayotia'' quihtonequi ica españatlahtolli ''segundo'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 630, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref> ohtlatoquiliztli inic 1921. == Itech nehualcuepaliztli ompa Caxtillan == Itech nehualcuepaliztli ompa Caxtillan, inic 1893, mocallotia ipan [[Pontevedra]] xomolli tlatzonantli ipampa yehhuatli ica cealiztli inic quicehcehuia iteyollohcohcoliz. Yelohua ipan inin tlalli in canon mocniuhtia itloc [[Jesus Muruais]], amoxixmatqui <ref>''Amoxixmatqui'' quihtoznequi tlaixmatqui ipan amoxtli, in tlein tlahtolcueptli ica españatahtolli mihtoa ''bibliógrafo''.</ref> ihuan temachtiani itech romatlahtolli ipan in nemachtilcalli itech altepetl, ipan iamoxpiyaloyan quixpouhtahcic in tlacempanahuia inic tlachihuanimeh europatlacah itech in cahuitl (Amoxpiyaloyan Muruais: tlahtlachiuhtli franciayotl ihuan inglaterrayotl itech amoxcuiloliztli ihuan ahciliztli<ref>''Ahciliztli'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''aptitud'', ''facilidad'', ''talento'', ''capacidad'', ''don'' ihuan nican ''arte''. In tlahtolli ''ahcic'' quihtoznequi ''cabal'', ''perfecto'', ''lleno de cualidades'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 12, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref> itech mahcuilpoalxihuitl XIX). Yehhuatl Valle-Inclan ce tlazcaltilli tlahcuiloh quin quizqui itech America, inic quicemmati ce inexiliz in mocemmatini<ref>In tlahtolli ''mocemmatini'' quinezcayotia ''elegante'', ''dandi'', ''coqueto''(Bernardino de Sahagún, ''Historia General de las Cosas de Nueva España'', amoxtli XI, ixhuatl 2, ixtli 156, tlacueptli)</ref> neci miecpa ipan in cafecalli ''Moderno''<ref>In tlahtolli ''moderno'' quihtoa ica nahuatlahtolli ''mizcaliani''.</ref> itech [[Pontevedra]] ihuan quinextia itlahtolnemachiliz ayixpololoni ca zatepan quichihuazquia ihtoloni. Yelohua inoc inin cahuitl in ihcuac in tlahtollaliani italiatlacatl [[Gabriele D'Annunzio]] quiyehyecoa ce chicahuac huetziliztli ipan yehhhuatli ihuan itech yehhuatli quicui la fórmula del neahuilquixtilizotl<ref>Inin tlahtolli, ''neahuilquixtilizotl'' mihtoa ica españatlahtolli ''decadentismo'' ihuan itzintiliz huitz itech in tlahtolli ''mahuilquixtiani'' ca quihtoznequi ica españatlatolli ''degenerado'', ''decadente'', ''pervertido'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 265, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref> europayotl. Valle-Inclán quixmati noihuan inoc inin cahuitl pontevedrayotl in [[Rene Ghil]]. Inoc iitech yeliz ipan [[Pontevedra]], ca motilanazquia ixquichpa inic 1896 (inahuac yei xihxihuitl), quipantlaz in tlayacatih iamox, in itlacehcentlaliliztli in zanilli ica netlahtolpepechtiliztli teixelehuiani inic 1894 tlatenehualli [[Femeninas]]<ref>In tlahtolli ''femenina'' mihtoa ica nahua tlahtolli ''cihuateuh''.</ref> (chicuace zanilli teixelehuiani). Inin tlayacatih tlachiuhtli neci itech in tlahuillotl ica in itepalehuiliz in iicniuh in itahtzin [[Manuel Murguia]]. Valle-Inclan ye momati tlahcuiloh, ye quimati niman inin manian in neixcahuiliztli tlatoquilih itech ihuehhuetiliz. Yeloa ipan inin cahuitl in ihcuac Valle-Inclán pehua inic quinemachilia in ixihmachtiloni inechihchihualiz: quechintli<ref>In tlahtolli ''quechintli'' mocuepa nican ica españatlahtolli in iuh ''capa''.</ref> (inic ipeuhca ce ''poncho'' mexihcatl), tlacaxancailpiliztli<ref>In tlahtolli ''tlacaxancailpiliztli'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''lazo'', ''chalina'' nozo ''corbata''(Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 562, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref>, cuayohuililoni<ref>''Cuayohuililoni'' quihtooznequi ica españatlahtolli ''sombrero''</ref>, tlahcocactli<ref>Inin yancuictlahtolli quihtoznequi ica españatlahtolli ''polaina''.</ref> iztac, ihuan sobre todo, in huihhuilaxtic ihuan ayixpololoni<ref>In tlahtolli ''ayixpololoni'' nozo ''ahmo ixpololoni'' quinezcayotia ica españatlatolli ''inconfundible'', ''característico'', ''peculiar'' ihuan itzintiliz huitz itech in tlahtolli ''ixpoloa, nite-'' ca quihtoznequi ''confundir (a alguien)''.</ref> iixtzon, in «iixtzon in tentzonichcatl» itech ca tlahtoa [[Ruben Dario]] ipan ce tlahtollaliztli itech huetztli in tlachihuani. Tepalehuia inic [[Pontevedra]] ipan in tlapantlaxoni Iztac ihuan Tliltic. Yelohua ipan inin cahuitl pontevedrayotl ipan in tlein ye neci ica itoca Ramon de Valle Inclan, iuh motenehua inohma ipan in itlaixpecholiz<ref>In tlahtolli ''tlaixpecholoni'' quinezcayotia ''portada'', ''cubierta'' ica españatlahtolli ihuan itzintiliz huitz itech in tlahtolli ''ixpechoa, nitla-'' ca quihtoznequi ''cubrir (algo)''</ref> in tlayacatih iamox. Tlatzoptli inin cahuitl, izquiton itech monequi quichihuaz ipan tecuexanoloyan, mohuica ompa [[Madrid]] ipan in tlein yehhuatl yez in tlaoncayotia<ref> In tlahtolli ''tlaoncayotia'' quihtoznequi ica españatlahtolli ''segundo'' ihuan mochihua in iuh in tlahtolli ''tlaompoalcayotia'', tlahtolli ca huitz itech in itlahtoltecpanaliz in Remi Simeon ((Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 630, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco)</ref> ohtoquiliztli ompa in tecuacan. == Tlaoncayotia cahuitl ipan Madrid: in netlanohnochililiztli == In xihuitl inic 1895 mocuepa inic mocallotia ipampa tlaoncayotia manian ipan [[Madrid]], inin manian in iuh tlacepanyecoltiani itech Tenapaloliztli, ipan in Tlacepanyecoltihcan itech Teizcaltiliztli Tenapalolizotl ihuan Yehyectzin Tlamatiliztli, inic maco 2.000 [[peseta]] inic xihuitl. Ipan [[Joaquin Maria del Valle-Inclan Alsina]], inin «tlapanahuiliztli» quicentoquilia macel ixquichca 1899 ihuan ahmo ciahui ipan quipantlazaz, yehica ahmo quimocuilia tlateocihuiliztli tlaixpializotl <ref>''In tlahtolli ''tlaixpializotl'' quinezcayotia ica españañahtolli ''económica (propia de la economía)'' ihuan itzintiliz huitz itech in tlahtolli ''tlaixpializtli''. Xiquixpohua inin tlahtolli ipan in tlahtoltecpanaliztli [[Tehtlahtol 2]].</ref> itlah itech quichihuaz. Ihciuhca yauh ompa ixachi nenohnotzaliztli madridyotl quitqui in huehhuetiliztli ahhuichuetzini itech in cahuitl, ipan in tlein quixmati miequintin tlacah ittitiloni itech in cahuitl, in iuh [[Gomez Carrillo], [[Pío ihuan Ricardo Baroja], [[Azorin]], [[Jacinto Benavente]], [[Gonzalez Blanco]], [[Villaespesa]], [[Mariano Miguel de Val]], [[Alejandro Sawa]], intzalan occequintin. Yauh ompa in miyac cafecalli madridyotl itech in cahuitl: in itech Fornos, in Suizayotl, In Icafecal in tlahtohcapiltzin, in Cafecalli itech Madrid, in icafecal In Mitzin Tliltic, in itlapan in Cafecalli Gijon, Lhardy ipan in [[Carrera de San Jeronimo]], ihuan in Icafecal Yancuic in Tepetl, ipan in Icalaquia in Tonatiuh. Ica nenohnotzaliztli ixihmachtililoni ipan in «inemohualiz in ''La Cacharrería''» itech Ateneo itech Madrid, ipan in Yolcaizcaltiloyan [[El Henar]]. Ipan in tlein ica itlahtol tentzitzipiltlahtoani, mochihua ihtoloni ipampa iontlamatiliz inic quihuihhuipanaz tetlanohnochiliztli, ipampa quixitiniz teyequihtoliztli, iyecahuiliz in tlaoaccaihiohuiliztli itech in imman inic quipaccaihiohuiz intetlahtolcotonaliz in nenacazquetzanimeh ihuan tetlanohnochilianimeh. == Oc no xiquitta ==<!--Véase también--> * [[Amoxtlahcuiloliztli]] == Toquiliztequitl == <references/> ==Tlahtolcaquiliztiloni== {{Notetag/end}} == Amoxtiliztli ==<!--Bibliografía--> == Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces--> {{Commonscat|Ramón María del Valle-Inclán}} [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Tlacah]] [[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah amoxtlahcuilohqueh]] n3eakc1uig38le21wiuwjwyc3phtcpy Totoquihuaztli 0 28783 527277 442208 2026-06-22T00:07:32Z ~2026-36149-21 24744 527277 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoāni |nombre =Totoquihuatzin |Imagen =TotoquihuatzinGardenDF.JPG |tamaño = |descripcion =Totoquihuaztli itechpa Jesús Fructuoso Contreras ipan In iXochitlah in Eppa Nenohnotzaliztli |titulo =[[Tlacopan]] [[Tlahtoani]] |termino =[[1428]] - c.[[1475]] |predecesor =[[Acolnahuacatl Tzacualcatl]] [[Maxtlah]] <small>(Tepanecah teuctli)</small> |sucesor =[[Chimalpopoca (Tlacopan tlahtoani)|Chimalpopoca]]<br> |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |titulo4 = |termino4 = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte = c. [[1475]] |lugar_muerte = |padre = Acolnahuacatl Tzacualcatl |madre = Tzihuacxochitzin |consorte = |hijos = Chimalpopoca }} '''Totoquihuatzin''' itoca ce [[tlahtoani]] ipan [[Tlacopan]] huan in [[tepanecah]] teuctli, zatepan [[Maxtlah]] omomiquili. ==Xochicuicatl== Mitoa, Totoquihuatzin oquicuiloh eyi xochicuicatl ipan in ''Cantares Mexicanos'': '''''¿Can in tinemi?''''', '''''In Totoquihuatzin icuic''''' huan '''''Nimitznotza'''''. Ce xochicuicatl oquicuicatia: '''''Itotocuic, Totoquihuatzin Tlacopan tlahtoani'''''. [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1475]] i6jcq9pmyl5he1sb6vkorurpahsohnf Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1475 14 28785 527298 410610 2026-06-22T00:14:03Z ~2026-36149-21 24744 527298 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 Awatennoh 0 31520 527063 526546 2026-06-21T15:11:12Z ~2026-36149-21 24744 527063 wikitext text/x-wiki '''Awatennoh''' ([[caxtillantlahtolli]]: '''Ahuateno'''), inin altepetl tlatilantok ompa altepecalpolli [[Chicontepec]], Veracruz. Sekinok altepemeh itech inintokah, [[Chapiktlan]], Alaxtitlan, Pastoria, Mexcatlan. Kipiya 590 chanehkeh. Nochi masewalmeh nawatlahtoanih wan kastiahtlahtoah. == Tlaltokaitl ==<!--Toponimia--> :Ahuatl: encino :Tentli: labio, orilla :-no: abstracción :"La orilla del encinal" == Tlalsemanawayotl ==<!--Geografía--> Ipan ni altepetl, tlatilantok Chicontepec, Veracruz. Tlawel tlatotonia wan amo tlawel tlaseseya. Sekin xiwimeh wan tekwanimeh. Meuhkatsan motokayotia inin altepetl Awatennoh, miyak masewalmeh kipolohkeh inin awatl. San sekin kanahya onkah inin kwawitl. == Nemiliskayotl ==<!--Historia--> Oncah miyac macehualmeh ipan ni altepetl. Miyac tlacameh tlahtoah nahuatlahtolli ihuan cequin quipoloquehya. Oncah cequin coyomeh tlen zan ahcitoh nopa altepetl Ahuatenno. == Tepacholistli ==<!--Gobierno--> Miyac macehualmeh tequitih millah. Nouhquiya cequin tlacameh huan cihuameh tequitih ipan huacaxmeh, [[chilli]], tomatl, cacahuatl, cintli huan cequinoc tlamentli. == Chanehmatilistli ==<!--Demografía--> Ipan inin altepetl oncah ome tlaneltoquiliztli. Miyac macehualmeh tlahuel quittepanitan Chicomexochitl. Inin hueyi ilhuitl quemantzin quichihuah ome hueltah ipan xihuitl, ipehuaya huan itlahtotiyan xihuitl. Huan nouhquiya cequin macehualmeh quineltocan tlen totiotzin Jesus. == Chikawalistli ==<!--Salud--> Ipan inin altepetl ocah ce canahya campa mopahtiah macehualmeh tlen itocah Tepahtiloyan. Tlan cequin macehualmeh quipiyah miyac cualantli huanquinon yohuih ipan altepetl [[Chicontepec] onmopahtiah. Nouhquiya cequin macehualmeh mopahtiah ihuan ce tlacatl tlen titocayotiah tlachixquetl-curandero zo ihuan cequinoc tlamacameh. Miyac cihuameh amo yohuih tepahtiloyan quemman conepiyah zan yohuih ihuan ce tetlalanquetl-partera. == Tlamachtilistli ==<!--Educación--> Ipan inin altepetl, oncah Caltlamachtiloyan, Preescolar, Escuela Primaria, Telesecundaria huan Telebachillerato Ahuateno. Miyac macehualmeh naman no momachtiah ipan UPN Sede Chicontepec, ihuan no cequin momachtiah ipan Instituto Tecnológico ihuan cequin ipan Universidad Huasteca Veracruzana. == Tekichiwalistli ==<!--Arte--> Oncah cequin macehualmeh tlen quichihuah cequin tequitl tlen tlachpohuaztli, chiquihuitl, tlaxcalyoyomitl ihuan cequinoc tlamantli. === Kwikatl ===<!--Música--> Masewameh kipiyah itlatsotson ika kwakikini- violin tlen motokayotiah kwapanko (huapango). Nouhkiya naman kipiyah xochitlatsotsontli tlen kisa kemman kichiwah se kampeka. Wankinon nowkiya onkah sekinok tlatsotsontli tlen itokah san kwikatl, música tropical. Wan sekin masewalmeh no mihtotiah ika tlapisanih (banda de viento). == Kalchiwalistli ==<!--Arquitectura--> Oncah miyac calli tlen macehualmeh. Cequin oncah tlen zacatl ihuan no oncah tlen ica tepoztli ihuan tlapepecholli calli. == Momotlalistli ==<!--Deporte--> Oncah canahya campa macehualmeh mahuiltiah ica olli (futbol) ihuan no ihqui mahuiltiah ica olli (basquetbol). == Nowkiya xikitta ==<!--Véase también--> * [[Chikontepek]] == Melawalistli == <references/> == Sekin tetsonwilistli ==<!--Enlaces externos--> * [https://www.youtube.com/watch?v=gaZJMPlNiOY] Elotlamanaliztli ipan Ahuateno, ompa Veracruz. [[Neneuhcāyōtl:Nawatlahtolli (nhe)]] nuxez95bii96ooi2bwi17cdf44kv24r 527070 527063 2026-06-21T15:23:47Z ~2026-36149-21 24744 527070 wikitext text/x-wiki '''Awatennoh''' ([[caxtillantlahtolli]]: '''Ahuateno'''), inin altepetl tlatilantok ompa altepecalpolli [[Chicontepec]], Veracruz. Sekinok altepemeh itech inintokah, [[Chapiktlan]], Alaxtitlan, Pastoria, Mexcatlan. Kipiya 590 chanehkeh. Nochi masewalmeh nawatlahtoanih wan kastiahtlahtoah. == Tlaltokaitl ==<!--Toponimia--> :Ahuatl: encino :Tentli: labio, orilla :-no: abstracción :"La orilla del encinal" == Tlalsemanawayotl ==<!--Geografía--> Ipan ni altepetl, tlatilantok Chicontepec, Veracruz. Tlawel tlatotonia wan amo tlawel tlaseseya. Sekin xiwimeh wan tekwanimeh. Meuhkatsan motokayotia inin altepetl Awatennoh, miyak masewalmeh kipolohkeh inin awatl. San sekin kanahya onkah inin kwawitl. == Nemiliskayotl ==<!--Historia--> Onkah miyak masewalmeh ipan ni altepetl. Miyak tlakameh tlahtoah nawatlahtolli wan sekin kipolokehya. Onkah sekin koyomeh tlen san ahsitoh nopa altepetl Awatennoh. == Tepacholistli ==<!--Gobierno--> Miyak macehualmeh tequitih millah. Nouhquiya cequin tlacameh huan cihuameh tequitih ipan huacaxmeh, [[chilli]], tomatl, cacahuatl, cintli huan cequinoc tlamentli. == Chanehmatilistli ==<!--Demografía--> Ipan inin altepetl onkah ome tlaneltoquiliztli. Miyac macehualmeh tlahuel quittepanitan Chicomexochitl. Inin hueyi ilhuitl quemantzin quichihuah ome hueltah ipan xihuitl, ipehuaya huan itlahtotiyan xihuitl. Huan nouhquiya cequin macehualmeh quineltocan tlen totiotzin Jesus. == Chikawalistli ==<!--Salud--> Ipan inin altepetl ocah ce canahya campa mopahtiah macehualmeh tlen itocah Tepahtiloyan. Tlan cequin macehualmeh quipiyah miyac cualantli huanquinon yohuih ipan altepetl [[Chicontepec] onmopahtiah. Nouhquiya cequin macehualmeh mopahtiah ihuan ce tlacatl tlen titocayotiah tlachixquetl-curandero zo ihuan cequinoc tlamacameh. Miyac cihuameh amo yohuih tepahtiloyan quemman conepiyah zan yohuih ihuan ce tetlalanquetl-partera. == Tlamachtilistli ==<!--Educación--> Ipan inin altepetl, oncah Caltlamachtiloyan, Preescolar, Escuela Primaria, Telesecundaria huan Telebachillerato Ahuateno. Miyac macehualmeh naman no momachtiah ipan UPN Sede Chicontepec, ihuan no cequin momachtiah ipan Instituto Tecnológico ihuan cequin ipan Universidad Huasteca Veracruzana. == Tekichiwalistli ==<!--Arte--> Oncah cequin macehualmeh tlen quichihuah cequin tequitl tlen tlachpohuaztli, chiquihuitl, tlaxcalyoyomitl ihuan cequinoc tlamantli. === Kwikatl ===<!--Música--> Masewameh kipiyah itlatsotson ika kwakikini- violin tlen motokayotiah kwapanko (huapango). Nouhkiya naman kipiyah xochitlatsotsontli tlen kisa kemman kichiwah se kampeka. Wankinon nowkiya onkah sekinok tlatsotsontli tlen itokah san kwikatl, música tropical. Wan sekin masewalmeh no mihtotiah ika tlapisanih (banda de viento). == Kalchiwalistli ==<!--Arquitectura--> Oncah miyac calli tlen macehualmeh. Cequin oncah tlen zacatl ihuan no oncah tlen ica tepoztli ihuan tlapepecholli calli. == Momotlalistli ==<!--Deporte--> Oncah canahya campa macehualmeh mahuiltiah ica olli (futbol) ihuan no ihqui mahuiltiah ica olli (basquetbol). == Nowkiya xikitta ==<!--Véase también--> * [[Chikontepek]] == Melawalistli == <references/> == Sekin tetsonwilistli ==<!--Enlaces externos--> * [https://www.youtube.com/watch?v=gaZJMPlNiOY] Elotlamanaliztli ipan Ahuateno, ompa Veracruz. [[Neneuhcāyōtl:Nawatlahtolli (nhe)]] 39ecu4kj8xckx00cynrju98ey910dc7 527071 527070 2026-06-21T15:25:05Z ~2026-36149-21 24744 527071 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P2|[[Ahuatennoh|NCI]]}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NHE]]}} {{Tlani}} '''Awatennoh''' ([[caxtillantlahtolli]]: '''Ahuateno'''), inin altepetl tlatilantok ompa altepecalpolli [[Chicontepec]], Veracruz. Sekinok altepemeh itech inintokah, [[Chapiktlan]], Alaxtitlan, Pastoria, Mexcatlan. Kipiya 590 chanehkeh. Nochi masewalmeh nawatlahtoanih wan kastiahtlahtoah. == Tlaltokaitl ==<!--Toponimia--> :Ahuatl: encino :Tentli: labio, orilla :-no: abstracción :"La orilla del encinal" == Tlalsemanawayotl ==<!--Geografía--> Ipan ni altepetl, tlatilantok Chicontepec, Veracruz. Tlawel tlatotonia wan amo tlawel tlaseseya. Sekin xiwimeh wan tekwanimeh. Meuhkatsan motokayotia inin altepetl Awatennoh, miyak masewalmeh kipolohkeh inin awatl. San sekin kanahya onkah inin kwawitl. == Nemiliskayotl ==<!--Historia--> Onkah miyak masewalmeh ipan ni altepetl. Miyak tlakameh tlahtoah nawatlahtolli wan sekin kipolokehya. Onkah sekin koyomeh tlen san ahsitoh nopa altepetl Awatennoh. == Tepacholistli ==<!--Gobierno--> Miyak macehualmeh tequitih millah. Nouhquiya cequin tlacameh huan cihuameh tequitih ipan huacaxmeh, [[chilli]], tomatl, cacahuatl, cintli huan cequinoc tlamentli. == Chanehmatilistli ==<!--Demografía--> Ipan inin altepetl onkah ome tlaneltoquiliztli. Miyac macehualmeh tlahuel quittepanitan Chicomexochitl. Inin hueyi ilhuitl quemantzin quichihuah ome hueltah ipan xihuitl, ipehuaya huan itlahtotiyan xihuitl. Huan nouhquiya cequin macehualmeh quineltocan tlen totiotzin Jesus. == Chikawalistli ==<!--Salud--> Ipan inin altepetl ocah ce canahya campa mopahtiah macehualmeh tlen itocah Tepahtiloyan. Tlan cequin macehualmeh quipiyah miyac cualantli huanquinon yohuih ipan altepetl [[Chicontepec] onmopahtiah. Nouhquiya cequin macehualmeh mopahtiah ihuan ce tlacatl tlen titocayotiah tlachixquetl-curandero zo ihuan cequinoc tlamacameh. Miyac cihuameh amo yohuih tepahtiloyan quemman conepiyah zan yohuih ihuan ce tetlalanquetl-partera. == Tlamachtilistli ==<!--Educación--> Ipan inin altepetl, oncah Caltlamachtiloyan, Preescolar, Escuela Primaria, Telesecundaria huan Telebachillerato Ahuateno. Miyac macehualmeh naman no momachtiah ipan UPN Sede Chicontepec, ihuan no cequin momachtiah ipan Instituto Tecnológico ihuan cequin ipan Universidad Huasteca Veracruzana. == Tekichiwalistli ==<!--Arte--> Oncah cequin macehualmeh tlen quichihuah cequin tequitl tlen tlachpohuaztli, chiquihuitl, tlaxcalyoyomitl ihuan cequinoc tlamantli. === Kwikatl ===<!--Música--> Masewameh kipiyah itlatsotson ika kwakikini- violin tlen motokayotiah kwapanko (huapango). Nouhkiya naman kipiyah xochitlatsotsontli tlen kisa kemman kichiwah se kampeka. Wankinon nowkiya onkah sekinok tlatsotsontli tlen itokah san kwikatl, música tropical. Wan sekin masewalmeh no mihtotiah ika tlapisanih (banda de viento). == Kalchiwalistli ==<!--Arquitectura--> Oncah miyac calli tlen macehualmeh. Cequin oncah tlen zacatl ihuan no oncah tlen ica tepoztli ihuan tlapepecholli calli. == Momotlalistli ==<!--Deporte--> Oncah canahya campa macehualmeh mahuiltiah ica olli (futbol) ihuan no ihqui mahuiltiah ica olli (basquetbol). == Nowkiya xikitta ==<!--Véase también--> * [[Chikontepek]] == Melawalistli == <references/> == Sekin tetsonwilistli ==<!--Enlaces externos--> * [https://www.youtube.com/watch?v=gaZJMPlNiOY] Elotlamanaliztli ipan Ahuateno, ompa Veracruz. [[Neneuhcāyōtl:Nawatlahtolli (nhe)]] 756pd93xolevdyv40q980182ejrk6ho 527072 527071 2026-06-21T15:26:04Z ~2026-36149-21 24744 527072 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P2|[[Ahuatennoh|NCI]]}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NHE]]}} {{Tlani}} '''Awatennoh''' ([[kaxtiyatlahtolli]]: '''Ahuateno'''), inin altepetl tlatilantok ompa altepecalpolli [[Chicontepec]], Veracruz. Sekinok altepemeh itech inintokah, [[Chapiktlan]], Alaxtitlan, Pastoria, Mexcatlan. Kipiya 590 chanehkeh. Nochi masewalmeh nawatlahtoanih wan kastiahtlahtoah. == Tlaltokaitl ==<!--Toponimia--> :Ahuatl: encino :Tentli: labio, orilla :-no: abstracción :"La orilla del encinal" == Tlalsemanawayotl ==<!--Geografía--> Ipan ni altepetl, tlatilantok Chicontepec, Veracruz. Tlawel tlatotonia wan amo tlawel tlaseseya. Sekin xiwimeh wan tekwanimeh. Meuhkatsan motokayotia inin altepetl Awatennoh, miyak masewalmeh kipolohkeh inin awatl. San sekin kanahya onkah inin kwawitl. == Nemiliskayotl ==<!--Historia--> Onkah miyak masewalmeh ipan ni altepetl. Miyak tlakameh tlahtoah nawatlahtolli wan sekin kipolokehya. Onkah sekin koyomeh tlen san ahsitoh nopa altepetl Awatennoh. == Tepacholistli ==<!--Gobierno--> Miyak macehualmeh tequitih millah. Nouhquiya cequin tlacameh huan cihuameh tequitih ipan huacaxmeh, [[chilli]], tomatl, cacahuatl, cintli huan cequinoc tlamentli. == Chanehmatilistli ==<!--Demografía--> Ipan inin altepetl onkah ome tlaneltoquiliztli. Miyac macehualmeh tlahuel quittepanitan Chicomexochitl. Inin hueyi ilhuitl quemantzin quichihuah ome hueltah ipan xihuitl, ipehuaya huan itlahtotiyan xihuitl. Huan nouhquiya cequin macehualmeh quineltocan tlen totiotzin Jesus. == Chikawalistli ==<!--Salud--> Ipan inin altepetl ocah ce canahya campa mopahtiah macehualmeh tlen itocah Tepahtiloyan. Tlan cequin macehualmeh quipiyah miyac cualantli huanquinon yohuih ipan altepetl [[Chicontepec] onmopahtiah. Nouhquiya cequin macehualmeh mopahtiah ihuan ce tlacatl tlen titocayotiah tlachixquetl-curandero zo ihuan cequinoc tlamacameh. Miyac cihuameh amo yohuih tepahtiloyan quemman conepiyah zan yohuih ihuan ce tetlalanquetl-partera. == Tlamachtilistli ==<!--Educación--> Ipan inin altepetl, oncah Caltlamachtiloyan, Preescolar, Escuela Primaria, Telesecundaria huan Telebachillerato Ahuateno. Miyac macehualmeh naman no momachtiah ipan UPN Sede Chicontepec, ihuan no cequin momachtiah ipan Instituto Tecnológico ihuan cequin ipan Universidad Huasteca Veracruzana. == Tekichiwalistli ==<!--Arte--> Oncah cequin macehualmeh tlen quichihuah cequin tequitl tlen tlachpohuaztli, chiquihuitl, tlaxcalyoyomitl ihuan cequinoc tlamantli. === Kwikatl ===<!--Música--> Masewameh kipiyah itlatsotson ika kwakikini- violin tlen motokayotiah kwapanko (huapango). Nouhkiya naman kipiyah xochitlatsotsontli tlen kisa kemman kichiwah se kampeka. Wankinon nowkiya onkah sekinok tlatsotsontli tlen itokah san kwikatl, música tropical. Wan sekin masewalmeh no mihtotiah ika tlapisanih (banda de viento). == Kalchiwalistli ==<!--Arquitectura--> Oncah miyac calli tlen macehualmeh. Cequin oncah tlen zacatl ihuan no oncah tlen ica tepoztli ihuan tlapepecholli calli. == Momotlalistli ==<!--Deporte--> Oncah canahya campa macehualmeh mahuiltiah ica olli (futbol) ihuan no ihqui mahuiltiah ica olli (basquetbol). == Nowkiya xikitta ==<!--Véase también--> * [[Chikontepek]] == Melawalistli == <references/> == Sekin tetsonwilistli ==<!--Enlaces externos--> * [https://www.youtube.com/watch?v=gaZJMPlNiOY] Elotlamanaliztli ipan Ahuateno, ompa Veracruz. [[Neneuhcāyōtl:Nawatlahtolli (nhe)]] ka8bk8o17mm4m3xetsqv8i0rcmdl1mv 527087 527072 2026-06-21T17:43:50Z ~2026-36149-21 24744 527087 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P2|[[Ahuatennoh|NCI]]}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NHE]]}} {{Tlani}} '''Awatennoh''' ([[kaxtiyatlahtolli]]: '''Ahuateno'''), inin altepetl tlatilantok ompa altepecalpolli [[Chicontepec]], Veracruz. Sekinok altepemeh itech inintokah, [[Chapiktlan]], Alaxtitlan, Pastoria, Mexcatlan. Kipiya 590 chanehkeh. Nochi masewalmeh nawatlahtoanih wan kastiahtlahtoah. == Tlaltokaitl ==<!--Toponimia--> :Ahuatl: encino :Tentli: labio, orilla :-no: abstracción :"La orilla del encinal" == Tlalsemanawayotl ==<!--Geografía--> Ipan ni altepetl, tlatilantok Chicontepec, Veracruz. Tlawel tlatotonia wan amo tlawel tlaseseya. Sekin xiwimeh wan tekwanimeh. Meuhkatsan motokayotia inin altepetl Awatennoh, miyak masewalmeh kipolohkeh inin awatl. San sekin kanahya onkah inin kwawitl. == Nemiliskayotl ==<!--Historia--> Onkah miyak masewalmeh ipan ni altepetl. Miyak tlakameh tlahtoah nawatlahtolli wan sekin kipolokehya. Onkah sekin koyomeh tlen san ahsitoh nopa altepetl Awatennoh. == Tepacholistli ==<!--Gobierno--> Miyak macehualmeh tequitih millah. Nouhquiya cequin tlacameh huan cihuameh tequitih ipan huacaxmeh, [[chilli]], tomatl, cacahuatl, cintli huan cequinoc tlamentli. == Chanehmatilistli ==<!--Demografía--> Ipan inin altepetl onkah ome tlaneltoquiliztli. Miyac macehualmeh tlahuel quittepanitan Chicomexochitl. Inin hueyi ilhuitl quemantzin quichihuah ome hueltah ipan xihuitl, ipehuaya huan itlahtotiyan xihuitl. Huan nouhquiya cequin macehualmeh quineltocan tlen totiotzin Jesus. == Chikawalistli ==<!--Salud--> Ipan inin altepetl ocah ce canahya campa mopahtiah macehualmeh tlen itocah Tepahtiloyan. Tlan cequin macehualmeh quipiyah miyac cualantli huanquinon yohuih ipan altepetl [[Chicontepec] onmopahtiah. Nouhquiya cequin macehualmeh mopahtiah ihuan ce tlacatl tlen titocayotiah tlachixquetl-curandero zo ihuan cequinoc tlamacameh. Miyac cihuameh amo yohuih tepahtiloyan quemman conepiyah zan yohuih ihuan ce tetlalanquetl-partera. == Tlamachtilistli ==<!--Educación--> Ipan inin altepetl, oncah Caltlamachtiloyan, Preescolar, Escuela Primaria, Telesecundaria huan Telebachillerato Ahuateno. Miyac macehualmeh naman no momachtiah ipan UPN Sede Chicontepec, ihuan no cequin momachtiah ipan Instituto Tecnológico ihuan cequin ipan Universidad Huasteca Veracruzana. == Tekichiwalistli ==<!--Arte--> Oncah cequin macehualmeh tlen quichihuah cequin tequitl tlen tlachpohuaztli, chiquihuitl, tlaxcalyoyomitl ihuan cequinoc tlamantli. === Kwikatl ===<!--Música--> Masewameh kipiyah itlatsotson ika kwakikini- violin tlen motokayotiah kwapanko (huapango). Nouhkiya naman kipiyah xochitlatsotsontli tlen kisa kemman kichiwah se kampeka. Wankinon nowkiya onkah sekinok tlatsotsontli tlen itokah san kwikatl, música tropical. Wan sekin masewalmeh no mihtotiah ika tlapisanih (banda de viento). == Kalchiwalistli ==<!--Arquitectura--> Oncah miyac calli tlen macehualmeh. Cequin oncah tlen zacatl ihuan no oncah tlen ica tepoztli ihuan tlapepecholli calli. == Momotlalistli ==<!--Deporte--> Oncah canahya campa macehualmeh mahuiltiah ica olli (futbol) ihuan no ihqui mahuiltiah ica olli (basquetbol). == Nowkiya xikitta ==<!--Véase también--> * [[Chikontepek]] == Melawalistli == <references/> == Sekin tetsonwilistli ==<!--Enlaces externos--> * [https://www.youtube.com/watch?v=gaZJMPlNiOY] Elotlamanaliztli ipan Ahuateno, ompa Veracruz. [[Neneuhcāyōtl:Altepetl tlen Mexihko]] lakjdpy4t9ii53btsele2epfpzvzaah Kwapelechxochitl 0 31925 527116 526548 2026-06-21T20:11:09Z ~2026-36149-21 24744 527116 wikitext text/x-wiki [[File:Cuapelechxochitl quipiya iyollo.jpg|thumb|Kwapelechxochitl kipiya iyollo.]] Kwapelechxochitl (Celosia argentea var. cristata). == Yolotlahtolli == :kwapelechin: gallo :Xochitl: flor :"Flor de Gallo o Mano de León" == Xochihtli== Ipan ni altepetl, tlatilantok Chicontepec, Veracruz iwan nochi Mexihko.Onkah miyak tlamantli xiwimeh iwan tekwanimeh iwan xochitl. Naman nikan nimechnextilis se tlamantli xochitl tlen motekiwia ipan Mihkailwitl "Día de los Muertos" Inka inin xochitl tlachihchiwah miyak masewalmeh iwan koyomeh ipan nochi Anawaktlalli tlen Mexihko. Sekin ika kastiah kitokaxtiah Mano de León nozo Flor de Gallo. Miyak tlakameh san miltekitih kittah inin xochitl iwan sequinok tlakameh no kitokah xochitl iwan kwatlawquetl. [[File:Cuapelechxochitl Flor de Gallo o Mano de León.jpg|thumb|Cuapelechxochitl Flor de Gallo o Mano de León]]. Inin xochitl motoka ipan junio metstli ipan 24 tonatiw. Tlan tiktokas teipan wanquinon keman motekiwis amo kwalli eltos ixochiyo monekiya ipan inin tonatiw tiktokas. == Nowkiya xikitta == * [[Xochitl]] == Melawalistli == <references/> == Sekin tetsonwilistli == [[Neneuhcāyōtl:Xochimeh]] lz43iiniyolyny2aikaqh9s4zf61yxh Ichmorral 0 31942 527061 526547 2026-06-21T15:09:17Z ~2026-36149-21 24744 527061 wikitext text/x-wiki [[File:Yancuic morral.jpg|thumb|Ichmorral eltoc tlalchi.]] == Yolotlahtolli == Ichtli: fibra, cana morral: kaxtihyatlahtoltika. == Ichmorral == Ipan miyac altepetl, oncah miyac tlamantli morral tlen quitequihuial macehualmeh ihuan coyomeh. [[File:Ichmorral ihuan toctli.jpg|thumb|Ichmorral itech toctli tlen cintli.]] == Tekiwilistli == Inin ichmorral quitehuihuiah macehuameh campa quitlaliah nochi tlamantli tlen monequi quihuicazeh. Miyac macehualmeh quicohuah ipan tianquizco. Naman ipatiuh cetzin $40 pesos tlen tomin. Miyac macehualmeh tenekmeh ihuan nahuameh, otomimeh, tepehuameh, no quitehuiah inin tlamantli mohmoztlah. Miyac macehualmeh ipan Chicontepec, mocohuiah cequin ichmorral ipan Xantoloh zo Santorum. == Kichiwah == Nochi ichmorral tlen nican ticnextiah quichuah macehualmeh tenek zo huastecos ipan altepetl Tantoyuca ipan Congrgación Xilocutlitl, zan ce quezqui quichihuah macehualmeh nahuameh. Cequin ichmorral quipahtoqueh ica ce ixnezcatotl, ipan cequin altetl quipah inin ichpomorral zan nahua xochitl. Inin tlamantli quichihuah ica metl ihuan no quitocayotiah zapupe. == Nowkiya xikitta ==<!--Véase también--> *Kitokaxtihki: Morral *Kitoingleski: pouch; hunter's pouch. == Melawalistli == <references/> == Sekin tetsonwilistli ==<!--Enlaces externos--> [[Neneuhcāyōtl:Nawatlahtolli (nhe)]] j5xk2q0tfo9mgvp333lvuqzyelficly Juan de Torquemada 0 31950 527228 527031 2026-06-21T23:19:28Z ~2026-36149-21 24744 527228 wikitext text/x-wiki [[Image:Fray juan de torquemada.jpg|thumb|200px|Yehhuatl in teotlacatl Juan itech Torquemada ipan 1614.]] [[Image:Torquemada Monarchia.jpg|thumb|Juan itech Torquemada (tetlaneltoquitiani).]] ''Inin tlahcuilolli itechpa tlahtoa yehhuatl in teotlacatl<ref>In tlahtolli «teotlacatl» quihtoznequi ica españatlahtolli «religioso» nozo «Fray».</ref> Juan itech Torquemada<ref>Ica españatlahtolli, «oriundo de Torquemada» nozo ica nahuatlahtolli, ''tlalquixtiani itech Torquemada, España''.</ref>, tetlaneltoquitiani<ref>In tlahtolli «tetlaneltoquitiani» quihtoznequi ica españatlahtolli «misionero» nozo «predicador».</ref> itech in [[Yancuic España]]<ref>In tlahtolli «Yancuic España» huel motta nican: [[Yancuic Caxtillan]].</ref> ihuan monequi ahmo mixcuepaz ica in hueyiteohuah<ref>In tlahtolli «hueyi teohuah» mihtoa ica españatlahtolli «cardenal».</ref> [[Juan itech Torquemada (hueyi teohuah)|Juan itech Torquemada]] ([[1388]]-[[1468]]) teuctlamatini<ref>In tlahtolli «teotlamatini» nozo «teotlamatini» quihtoznequi ica españatlahtolli «teólogo».</ref>, tlahcuiloani ihuan itlahtzin in tetlatzontequiliani teopixqui ''inquisidor'' [[Tomás itech Torquemada]] ([[1420]]-[[1498]])'' In Teotlacatl '''Juan itech Torquemada''' ([[Torquemada (Palencia)|Torquemada]], ¿[[1557]]?-[[Altepetl Mexihco]], [[1624]]) yehhuatl catca ce teopixqui<ref>In tlahtolli «teopixqui» quihtoznequi ica españatlahtolli «sacerdote» nozo «eclesiástico».</ref> [[franciscoteotlacatl]] ihuan [[tlahtolihcuiloani]]<ref>In tlahtolli «tlahtolihcuiloni» quinezcayotia ica españatlahtolli «historiador» nozo «cronista».</ref> [[España|españatlacatl]]. Tlachihuani itech tlachiuhtli ipan itlapanahuiliz<ref>In tlahtolli «ipan itlapanahuiliz» quinezcayotia ica españatlahtolli «en su mayoría».</ref> itech ahcic<ref>In tlahtolli «itech ahcic» quihtoznequi ica españatlahtolli «relacionadas».</ref> ica in tlamatiliztli techiuhcayotl<ref>In tlahtolli techiuhcayotl» quihtoznequi ica españatlahtolli «antigua».</ref> itech [[Mexihco]] ihuan itech [[macuilpohuaxihuitl inic XVI]]. == Tenemilizpoalli ihuan machiztli<ref>In quihtoznequi ica españatlahtolli «vida y ministerio» nozo «biografía y ocupación».</ref> == Ahzo tlacat ipan in altepemaitl itech Torquemada, [[Castilla la Vieja]], itzalan inic [[1557]] ihuan inic [[1565]], monemitih ipan in [[Yancuic España]] niman cencah telpochtli. In ihcuac ye tzonquizaya in [[macuipohualxihuitl XVI]] quicalac ipan tlamaceuhcayo<ref> In tlahtolli «tlamaceuhcayotl» quinezcayotia ica españatlahtolli «hermandad», «cofradía» nozo «orden».</ref> in [[Yecnemiliceh Francisco itech Asis]]. Yehhuatl catca itlamachtil Teotlacatl Juan Bautista ihuan moneltoca ca noihuan yehhuatl catca itlamachtil Teotlacatl [[Bernardino itech Sahagun]]. Yehhuatl neltoconi in noihuan quixmatini in Teotlacatl [[Jeronimo itech Mendieta]]. Yehhuatl catca neltoquitiani ipan nepapan xomolli<ref> In tlahtolli «xomolli» quinezcayotia ica españatlahtolli «lugar», «sitio», «punto», «rincón».</ref> itech in Yancuic España, ihuan ompa inic [[1609]] ixquetzaloc in iuh tlahtolihcuiloani itech in Tlamaceuhcayotl franciscoteotlacayotl. Torquemada moyehyecoh in iuh tlapixqui itech in teopixcacan ipan [[Tlaxcallan]], in ompa peuh in ineihzahuiliz<ref> In tlahtolli «neihzahuiliztli» quinezcayotia ica españatlahtolli «fascinación», «atracción», «admiración», «interés», «asombro».</ref> itechpa in tlamatiliztli achtoespañayotl<ref> In yancuictlahtolli «achtoespañayotl» quihtoznequi ica españatlahtolli «prehispánicas», «precolombino».</ref>, in ihcuac quixtemoaya in tlalli<ref>In tlahtolli «tlalli» nican quinezcayotia ica españatlahtolli «tierra», «territorio», «área» ihuan noihuan «región».</ref> itloc in tepetl itech Xochitecatl. Noihuan yehhuatl catca in tlaopixqui itech in teopixcacan ipan [[Zacatlan de las Manzanas]], [[Puebla]], inic [[1601]]. Quichiuh tlanematcaittaliztli<ref>In tlahtolli«tlanematcaittaliztli» quihtoznequi ica españatlahtolli «estudios», «análisis», «observación»</ref> ipan tlahtoliztli itech tlalquixtiani<ref>In tlahtolli «itech tlalquixtiani» quinezcayotia ica españatlahtolli «indígena».</ref> ihuan quicentlalih [[Códice|tlacehcentlaliliztli]]<ref>In tlahtolli «tlacehcentlaliliztli» quinezcayotia ica españatlahtolli «códices», «recopilaciones» nozo «compilaciones»</ref> ihuan tlapohpotiliztli<ref>In tlahtolli «tlapohpotiliztli» quihtoznequi ica españatlahtolli «compilaciones», «compendios», «anotaciones», «manuscritos».</ref>, itech in catlein monelhuayotih inic quihcuiloz in tlatoquilih itlachiuh. Noihuan quipiaya nemachtiliztli monequini<ref>In tlahtolli «monequini» quihtoznequi ica españatlahtolli «básicos», «primordiales».</ref> itech in calquetzaliztli<ref>In tlahtolli «calquetzaliztli» quinezcayotia ica españatlahtolli «arquitectura», «construcción». http://www.wordreference.com/sinonimos/arquitectura</ref>. Inic quimahuizoa<ref>In tlahtolli «inic quimahuizoa» quinezcayotia ica españatlahtolli «provechando» (Rémi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', ixtli 264, amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', Mexihco Altepetl, inic 1988.</ref> inin tlamatiliztli ihuan inic itetlatlahtlauhtiliz in tlahtocatepatillo<ref>In tlahtolli «tlahtohcatepatillo» quinezcayotia ica españatlahtolli «virrey». Inin tlahtolli huitz itech «tlahtoani» ihuan itech «tepatillo» in quihtoznequi «sustituto».</ref> [[Juan de Mendoza y Luna]], in Tecpilli<ref>In tlahtolli «tecpilli» quihtoznequi ica españatlahtolli «marqués».http://www.wordreference.com/sinonimos/marqu%C3%A9s</ref> Montesclaros, inic 1604 peuh in quihuicaz ipan in [[Altepetl Mexihco]] in tlatlahtlaliliztli itech in ochpantli [[Los Misterios]] ihuan [[Chapultepec]], ca oquenchihualoyac ipampa apachihuiliztli. Noihuan ipan in Altepetl Mexihco, quihuicac in calchihualiztli itech in teopancalli [[Santiago Tlatelolco]] inic 1609, tlayocoyalli ipan ipeuhca itechpa Teotlacatl [[Juan Bautista]]. Juan itech Torquemada quimocuiliaya in machiztli in iuh tlapixqui itech [[teopixcacan Santiago Tlatelolco]]. Huel ihcuac ompa inoc in cahuitl in ipan quihuicaya in calchihualiztli itech cequih momoztli<ref>In tlahtolli «momoztli» quinezcayotia ica españatlahtolli ''altar'' nozo ''retablo''.</ref>, inic ontetl meztli inic 1605, cemeh tlatlapalhuianimeh tlalquixtianimeh in tequipanoayah itech itepacholiz, quiteilhuihqueh imixpan in tepachoanimeh tlahtohcatepatillocayotl ihuan iixpan in teohuah teyacatih<ref>In tlahtolli «teohuah teyacatih» quinezcayotia ica españatlahtolli ''arzobispo'' nozo ''obispo principal (que va delante)''.</ref> itech Mexihco: Teotlacatl [[Garcia de Mendoza y Zúñiga]], ipampa tecuahcuammatiliztli, itech quimcuahuiz<ref>In tlahtolli «cuahuia, nite-» quihtoznequi ica españatlahtolli ''azotar (a alguien)''.</ref> ica ahnepihuiliztli intla quichihuayah cequih tlahtlacolli, itech quimchihualtiz in tequioanoz ipan in tonatiuhpan<ref>In tlahtolli «tonatiuhpan» quinezcayotia ica españatlahtolli ''domingo(s)''.</ref> ihuan ilhuitl ahtequitililoni, itech ahmo quintlaixtlahuiz ihuan macheh ipampa oquicuahuiz tlaahuilquixtiliztica in mohuapauhqui itlaixquetzal<ref>In tlahtolli «tlaixquetzalli» quinezcayotia ica españatlahtolli ''encargado'' ihuan nican ''mayoral''.</ref> in yehhuantin etlatlapalhuianimeh tlatocayotilli [[Agustin Garcia]], ixquichca quicahuaz netlanalhuiliztica eztenqui, zan iyoh yehica yehhuatl chicotlamatiliztica omotzinehuaya in tequipanoz manel yeloani ce ilhuitl ahtequitililoni<ref>In tlahtolli «ahtequitililoni» quihtoznequi ica españatlahtolli ''festivo'' nozo ''no laborable''.</ref>. Nenhuetziliztica ahmo momati ipan tlein tzonquiz inin neteilhuiliztli<ref>In tlahtolli «neteilhuiliztli» quihtoznequi ica españatlahtolli ''demanda'', ''reclamación'' ihuan nican ''proceso''.</ref>, intla tlatzacuiltiloc ahnozo ahmo in Juan itech Torquemada; zan inin tlachihualiztli quineltilih in iyeliz teixicquetzani in teotlacatl ihuan in yuhquizaliztli in ipan tequitiah itlaneltocacahuah. Manel ipan inin cahuitl yeya tlamanitiliztli ca in tenezcayohuan<ref>In tlahtolli «tenezcayohuan» quinezcayotia nican ica españatlahtolli ''patrones''.</ref> quinhuitequiah in itlaaxcahuan<ref>In tlahtolli «tlaaxqui» quinezcayotia ica españatlahtolli ''peón''.</ref> intla yehhuantin quichihuayah cequih neixcuepaliztli. Iyohcah inon, yeya ixtlamatiloni<ref>In tlahtolli «ixtlamatiloni» quinezcayotia ica españatlahtolli ''normal'', ''razonable''.</ref> ipan inon cahuitl ca in tlalquixtianimeh in tequitiah ipal teopixcacan zan iyoh icneliloni ica tlacualli. Zan ipan in iteyolmahxiltiliz inihqueh on tlatlapalhuianimeh ihuan occequintin tlaneltilianimeh<ref>In tlahtolli «tlaneltiliani» quinezcayotia ica españatlahtolli ''testigo''.</ref>, Torquemada tzonehuaya inic quinhuitequi mopetlauhqueh ihuan iixpan in miecquintin. Torquemada quihuicac in calchihualizti itech in momoxtli itech Santiago Tlatelolco, Xochimilco ihuan occe in tlein ihualoqueh ompa Michoacan ihuan Oaxaca. Inic 1613, Juan de Torquemada quiyehyecoh in machiztli in iuh tlapixqui itech [[teopixcacan Santiago Tlatelolco]]. Torquemada mic ipan Santiago Tlatelolco, inic 1624. ==Tlachiuhtli== Quihcuiloh in tlachiuhtli ''Itenemilizpoal ihuan itlamahuizol in yecnemiliceh iteyolcuitihcauh in Cristotzin, teotlacatl [[Sebastian de Aparicio]], iteotlacauh altepetlacatl<ref>In tlahtolli «altepetlacatl» quinezcayotia ica españatlahtolli ''lego'', ''laico'' nozo ''seglar'' (Eduardo Cesar Portugal Carbo, ''Diccionario de la Lengua Nahuatl'', amoxchihualoyan Porrua, inic 2015.</ref> in tlamaceuhcayo in ilhuicatlaihuallotl<ref>In tlahtolli «ilhuicatlaihuallotl» quihtoznequi ica españatlahtolli ''seráfico'' nozo ''angelical''.</ref> teopixqui yecnemiliceh Francisco itech in tepeuhyan<ref>In tlahtolli «tepeuhyan» quihtoznequi ica españatlahtolli ''provincia''.</ref> in Yecnemiliceh Teotlahtolli'' (1601) netzitzquiliztica ixihmachoni ica in tocaitl tlatzinquixtilli itech [[Itenemilizpoal in teotlacatl Sebastian de Aparicio]]. In itlachiuh teyacatih yehhuatl ''In ompohualli once amoxtli tlamahuiztilizotl ihuan in Malcochehcan Tlaquixtihcayotl ica in itzintiliz ihuan iyaoyo intech in tlalquixtianimeh tonatiuh iquizayancayotl, intechpa in inechantlalihcahuan, tlapantlazaliztli, texahxamatzaliztli, nenemilizcuepaliztli ihuan occe tlamantli tenehualoni itech in inohma tlalli''<ref>Yehhhuatli tetlaixpantiliztli quinezcayotia tlacueptli ica huehue castillatlahtolli ''Los veinte ivn libros rituales i Monarchia Indiana, con el origen y guerras de los Indios Occidentales, de sus poblazones, descubrimientos, conquista, conversión y otras cosas maravillosas de la mesma tierra''.</ref>, oc ye cencah ixihmachoni ica itoca tlatzinquixtilli de ''Malcochehcan Tlalquixtihcayotl''<ref>In tlahtolli «''Malcochehcan Tlalquixtihcayotl'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''Monarquía Indiana''</ref>. Inic quichihuaz inin tlachiuhtli, Torquemada monelhuayotih ipan ehuaamatl, tlatlapalhuiliztli, tlahcuilolli... ==Miccanecahualiztli== Yehhuatl in Juan itech Torquemada ittoc in iuh cemeh in teyacatihqueh itemaquixtihcahuan in tlahtolpohualiztli techiuhcayotl mexihcatl ipampa quicalaquiz ipan in tlahtolpohualiztli ipanocayo. Itlacneliliz ipan in inemachtiliz in tlahtoliztli nahuatl noihuan yehhuatl ittitiloni. == Oc no xiquitta ==<!--Véase también--> == Tlatenehualiztli == <references/> ==Tlahtolcaquiliztiloni== {{Notetag/end}} == Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces--> [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Tlacah]] [[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah amoxtlahcuilohqueh]] toyslopjh3v7t24dkwirwz8jjuq21rd María de Jesús Patricio Martínez 0 32310 527049 526394 2026-06-21T14:34:42Z ~2026-36149-21 24744 527049 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[María de Jesús Patricio Martínez (nhe)|NHE]]}} {{Tlani}} {{Tepitzin tlahcuilolli}} [[File:MarychuyCNI.jpg|thumb|300px|Marichuy, ompa CNI.]] '''María de Jesús Patricio Martínez''', so «'''Marichuy'''», otlacat ipan Tochpan, Xalixco 23 itech [[metztli diciembre]] xiuhpan [[1963]], ce cemitqui ipan Mexihco ipampa Alianza Social. == Tocayotl == Itoca '''María de Jesús Patricio Martínez''', noihqui '''Marichuy'''. == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces--> [[Neneuhcāyōtl:Macehualtlacah]] fheks5srp5y7y1mapmm23hf4fw6g728 527050 527049 2026-06-21T14:36:18Z ~2026-36149-21 24744 527050 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[María de Jesús Patricio Martínez (nhe)|NHE]]}} {{Tlani}} {{Tepitzin tlahcuilolli}} [[File:MarychuyCNI.jpg|thumb|300px|Marichuy, ompa CNI.]] '''María de Jesús Patricio Martínez''', so «'''Marichuy'''», otlacat ipan Tochpan, Xalixco 23 itech [[metztli diciembre]] xiuhpan [[1963]], ce cemitqui ipan Mexihco ipampa Alianza Social. == Tocayotl == Itoca '''María de Jesús Patricio Martínez''', noihqui '''Marichuy'''. == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces--> [[Neneuhcāyōtl:Macehualtin]] qyk9powyheu5tf448b8an688998hunx 527051 527050 2026-06-21T14:36:46Z ~2026-36149-21 24744 527051 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[María de Jesús Patricio Martínez (nhe)|NHE]]}} {{Tlani}} {{Tepitzin tlahcuilolli}} [[File:MarychuyCNI.jpg|thumb|300px|Marichuy, ompa CNI.]] '''María de Jesús Patricio Martínez''', so «'''Marichuy'''», otlacat ipan Tochpan, Xalixco 23 itech [[metztli diciembre]] xiuhpan [[1963]], ce cemitqui ipan Mexihco ipampa Alianza Social. == Tocayotl == Itoca '''María de Jesús Patricio Martínez''', noihqui '''Marichuy'''. == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces--> [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] iyiga32oaet7eo6ytvgiatwamjglw75 527214 527051 2026-06-21T23:06:54Z ~2026-36149-21 24744 527214 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[María de Jesús Patricio Martínez (nhe)|NHE]]}} {{Tlani}} {{Tepitzin tlahcuilolli}} [[File:MarychuyCNI.jpg|thumb|300px|Marichuy, ompa CNI.]] '''María de Jesús Patricio Martínez''', so «'''Marichuy'''», otlacat ipan Tochpan, Xalixco 23 itech [[metztli diciembre]] xiuhpan [[1963]], ce cemitqui ipan Mexihco ipampa Alianza Social. == Tocayotl == Itoca '''María de Jesús Patricio Martínez''', noihqui '''Marichuy'''. == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Nahuah]] d7lgkzhn7qcp607oj6n0ewlxehl4nqf Puebla huan Morelos tlalolin ipan 2017 0 32445 527337 526629 2026-06-22T01:02:17Z ~2026-36149-21 24744 527337 wikitext text/x-wiki [[Īxiptli:Intensidad_del_terremoto_de_Puebla,_USGS.png|thumb|200px|Puebla īhuān Morelos tlālolīniliztli.]] In '''Puebla huan Morelos tlālolīniliztli'''<ref name="SSN1">Servicio Sismológico Nacional. Reporte especial. UNAM [http://www.ssn.unam.mx/sismicidad/reportes-especiales/2017/SSNMX_rep_esp_20170919_Puebla-Morelos_M71.pdf]</ref>''' īpan 2017''' ahnōzo '''Puebla tlālolīniliztli''', ōcatcah tlālolīniliztli in ōquichīuh īpan in [[ic mācuīlilhuitl]] [[19 ic chiucnāhui mētztli]] īpan 13:14:40 nicān cāhuitl ([[UTC]]-5), in tlein ōtamachīuh ōctacāyōtl 7.1 [[Mw]]. In [[yōllohticpac]] tlatēctli 12&nbsp;km in huitztlāntlāpcopa [[Āxōchiāpan]], [[Morelos]], īhuān huehcatlanyōtīca 57&nbsp;km.<ref name="SSN1"/> In tlālolīniliztli zan ōmochīuh mahtlāctli omōme ilhuitica zatepan in [[Tēcuāntēpec tlālolīniliztli īpan 2017|Tēcuāntēpec tlālolīniliztli]] (Mw 8.2) In tlālolīniliztli ītlaihtlacōliz ōmochīuh īpan in [[Āltepētl Mēxihco]], īpan in tlahtohcāyōtl [[Morelos]], huel miyac [[Xoxōuhtlān]] īhuān [[Āxōchiāpan]], īpan [[Puebla]] in [[mixtēcapan]] in tlahuelmayān [[Itzohcān]] īhuān [[Ātlīxco]], nō in yōllohco in Āltepētl [[Cuetlaxcōāpan]] īhuān occē āltepētl, īpan in huitztlāmpa [[Tlaxcallān]], in huitztlāmpa [[Tlahtohcāyōtl Mēxihco]] īhuān in mictlāmpa [[Guerrero]]. [[Neneuhcāyōtl:Tlalolin]] [[Neneuhcāyōtl:Tlalticpacmatiliztli ipan Mexihco]] [[Neneuhcāyōtl:Puebla]] 5s5r1icooftyctrvbap1woldb3z4zq7 Telegram 0 32745 527042 526464 2026-06-21T14:09:24Z ~2026-36149-21 24744 527042 wikitext text/x-wiki {{Software |tokaitl=Telegram |ixiptli= |ixipmachiotl= |chiuali_itechpa=Nikolai Durov wan Pavel Durov |tipo=[[App]] tlen [[ehekatlahkwilolli]] |tlamoskaliani=Telegram FZ-LLC |tlanemaktilistli=14 tlen [[ahostoh]] pan [[2013]] |tenauatilistli=GNU GPL v3<br/>GNU GPL 3.0<br/>GNU GPL |axkantika=Moyankwiltikah |tlajtoli=Miak tlahtolmeh |nauatlajtolkopa={{Quemah}} |moskaltik=C++ wan Java |tlachialistli=Qt |tlapapatilistli=7.2 (iOS)<br/>7.2 (Android)<br/>3.4 (Windows Phone)<br/>0.8 (Matlatsalan)<br/>2.4.5 PC/Mac/Linux |tepostli=Windows Phone, iOS, Android, Microsoft Windows, Google Chrome OS, Mac OS, Linux uan macOS |tlatsonuilistli=[https://telegram.org/ Matlatsalantli]<br/>[https://github.com/telegramdesktop/tdesktop Repo pan Github]}} '''Telegram''' ({{IPA|ˈtɛlɪɡram|{{IPA/Ingles}}|}}), inin se [[app]] tlen [[Ehekatlahkwilolistli|ehekatlahkwilolli]] wan tlachiuali ika tlanemani machiotl ka kitlitlanilkaua iuan kiselikaua amatlakuiloltin [[Matlatzalantli|matlatsalan]]<nowiki/>tika. Kichiukaua nechikolistin uan kititlanis ixiptin uan videomej. Ipanmachiou kimaka ekaualistli iuan tlatlatilyotl inik amatlakuiloltin uan tlajtoyomej itlok oseki tlakamej. Nikolai iuan Pavel Durov, in appchiuanimej, okichiukej matlatl [[VK]] noijki. Itlok miaktin tlakamej, axkantika yeto app inik iualis (ipan ejekanotski) tlen [[Cemanahuac|semanauatl]]. Telegram se app ika tlanemani machiotl, ipampa kipia miaktin tlapapatilistin uan onkatej apps tlen Telegram ipan miaktin tepostin, iuki [[Android]], [[iOS]], no ilnamikilistepostli iuan [[Matlatzalantli|matlatsalantli]]. In app tlaixpantitok ika [[Nauatlajtoli (nhn)|nauatl]]. __TOC__ == Tenamaktli == == Nowkiya xikitta ==<!--Véase también--> == Melawalistli == <references/> == Sekin tetsonwilistli ==<!--Enlaces externos--> [[Neneuhcāyōtl:Software]] [[Neneuhcāyōtl:Nauatlajtoli (nch)]] khkyfm00ajxjslg4vy1r36ntpjn3t5k Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtoanimeh 14 33965 527165 524403 2026-06-21T21:34:49Z ~2026-36149-21 24744 Página reemplazada por «{{delete}}» 527165 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 Nahuatlacah 0 34372 527208 525034 2026-06-21T23:04:49Z ~2026-36149-21 24744 527208 wikitext text/x-wiki In '''Nahuatlacah''' chantih in [[Mexihco]] auh [[Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān|TTI]] ihuan [[Cozcatlan]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuacah| ]] 7yaomtrznisu5gdkg66sjpxqwqbxryv 527210 527208 2026-06-21T23:05:28Z ~2026-36149-21 24744 527210 wikitext text/x-wiki In '''Nahuatlacah''' chantih in [[Mexihco]] auh [[Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān|TTI]] ihuan [[Cozcatlan]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuah| ]] dh9w19tlsvctokoyp89d2l1u7p0g4g1 Miguel Miramón 0 37346 527315 526583 2026-06-22T00:26:04Z ~2026-36149-21 24744 527315 wikitext text/x-wiki '''Miguel Gregorio de la Luz Atenógenes Miramón y Tarelo''', ixmatilli as '''Miguel Miramón''', (29 septiembre 1831 – 19 junio 1867) ocatca se mexihcatl ipanocayotl. == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces--> [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtohcatlahtoanimeh]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1897]] l00f9f3addd34o1r1swuyq6caab7u4w Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XIV 14 37354 527245 521638 2026-06-21T23:37:45Z ~2026-36149-21 24744 527245 wikitext text/x-wiki [[Macuilpohualxihuitl XIV]] {{Commonscat|14th century births}} [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl|14]] h4slboh8ihgn9yytvh3nv1y8dt7gsfi Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1375 14 37355 527243 521639 2026-06-21T23:36:24Z ~2026-36149-21 24744 527243 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtolli 14 37555 527206 524595 2026-06-21T22:56:54Z ~2026-36149-21 24744 527206 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[:Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtolli|NCI]]}} {{P2|[[:Neneuhcāyōtl:Nawatlahtolli|NHE]]}} {{Tlani}} {{commonscat|Nahuatl}} [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtolli (nci)]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuah]] 8ms5rchwvwx3tcmwldrowhrd916bppu Mexihco 0 37601 527073 526430 2026-06-21T15:30:32Z ~2026-36149-21 24744 527073 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Mexihko|NHE]]}} {{P2|[[Mexko|NCH]]}} {{Tlani}} {{Tlacatiyan | nombre_oficial = Estados Unidos Mexicanos <br />Mexihcatl Tlacetililli Tlahtohcayotl | nombre_común = Mexihco | de = de | imagen_bandera = Flag of Mexico.svg | imagen_escudo = Coat of arms of Mexico.svg | imagen_escudo_tamaño = 125px | símbolos = | imagen_mapa = MEX orthographic.svg | lema_nacional = | himno_nacional = ''[[Himno Nacional Mexicano]]'' | capital = [[Altepetl Mexihco]] | capital_población = 247 259 y 835 167 ([[2006]]) | capital_coor_fmt = | capital_coor =16_29_S_68_02_O 16 29 S 68 02 O | ciudad_principal = [[Altepetl Mexihco]] | idiomas_oficiales = *[[Caxtillantlahtolli]]<br /> *[[Nahuatlahtolli]]<br /> *[[Mayatlahtolli]]<br /> *[[Mixtecatlahtolli]] | idiomas_secundarios= Inglestlahtolli, Franciatlahtolli, Venetotlahtolli | gobierno = [[Ripublika presidencialista]] | dirigentes_títulos = [[Umalliq]]<br />[[Umalliq ranti]] | dirigentes_nombres = [[Claudia Scheimbaum Pardo]] | fundación = [[Independensya]] | fundación_hitos = &nbsp;• Iniciada<br />&nbsp;• [[Declaración de Independencia Mïxiku|Declarada]] | fundación_fechas =[[Caxtillan]]<br />[[Llamp'u phaxsi 16]] [[1810]]<br />[[1824]] [[Llamp'u phaxsi 24]] | superficie = 1 098 581 | superficie_puesto = 27 | superficie_agua = 1,4% | fronteras = 6 743 [[Kilómetro|km]] | costas = No tiene | población = 9 627 269 ([[2006]]) | población_puesto = 87 | población_densidad = 8,76 | PIB_nominal_año = 2006 | PIB_nominal_puesto =123 | PIB_nominal = [[Dólar Istadus Unidus|USD]] 10.828 | PIB_nominal_per_cápita= [[Dólar Istadus Unidus|USD]] 1.125 | PIB = [[Dolar estadounidense|USD]]. 27 957 millones | PIB_año = 2006 | PIB_puesto = 102 | PIB_per_cápita = [[Dólar Istadus Unidus|USD]] 2 903 | IDH = 0,712 | IDH_año = 2009 | IDH_puesto = 53 | IDH_categoría = <span style="color:#ffcc00;">'''alto'''</span> | moneda = [[Peso mexicano (qullqi)|Peso mexicano]] ('''PM.''') ('''[[ISO 4217|BOB]]''') | gentilicio = Mexicano, -a | horario = [[UTC]]-4 | horario_verano = [[UTC]]-4 | cctld = [[.mx]] | código_telefónico = 591 | prefijo_radiofónico = CPA-CPZ | código_ISO = 068 / BOL / BO / BOB | miembro_de = [[ONU]], [[OEA]], [[CSN]], [[Comunidad Andina|CAN]], [[Mercosur]], [[Asociación Latinoamericana de Integración|ALADI]], [[Alternativa Bolivariana para América Latina y el Caribe|ALBA]], [[Organización Mundial del Comercio|OMC]], [[Fondo Latinoamericano de Reservas|FLAR]], [[Sistema Económico Latinoamericano y del Caribe|SELA]], [[Tratado Comercial de los Pueblos|TCP]], [[Grupo de los 20|G20]], [[Comunidad Iberoamericana de Naciones|CIN]], [[Organización de Estados Iberoamericanos para la Educación, la Ciencia y la Cultura|OEI]], [[Unión Mundial para la Conservación|IUCN]], [[Unión Latina]], [[Movimiento de Países No Alineados|MPNA]]. | notas = }} [[Īxiptli:MEX orthographic.svg|250px|thumb|Mexihco]] '''Mexihco''' ([[caxtillantlahtolli]]: '''México''') ahnozo '''Mexico''', itoca '''Zancen Mexicatl Tlatocayotl''' ([[Caxtillantlahtolli|caxtillantlahtolco]]: ''Estados Unidos Mexicanos''), ce tlacatiyan ipan America cemantoc tlalli. [[Altepetl Mexihco]] itecuacan. Cuaxochtia in mictlampa ica Estados Unidos, in huitztlampa ica [[Cuauhtemallan]] ihuan Belice. In tlacatiyan ixeliuhca ipan 31 tlahtocayotl ihuan ce altepetl tecuacan. == Tlaltocaitl ==<!--Toponimia--> [[Īxiptli:CodexMendoza01.jpg|thumb|left|150px|Mexihco Tenochtitlan ialtepemachiyo.]] "Mexihco" quitoznehqui "Mexihtli" ahnozo "Mexihtin" ihuan "-co" zanyeno campa. Quilmach ce [[Aztlan|aztecatl]] [[yaoquizqui]] in ompa Chicomoztoc. Ahnozo, occequintin quihtoa cah zanyeno [[Metztli]] [[xictli|ixic]], auh ipampa oncan motoca "Mexihco". Axcan Caxtillahtolcopa mohcuiloa "Mexihco" iuhqui ''México'' nozo ''Méjico''. ==Tlalticpacmatiliztli==<!--Geografía--> Inin tlahtohcayotl cah ancayotl cuaxochtia mictlampa ica [[Estados Unidos]], canahpa in huitztlampa ica [[Cuauhtemallan]] ihuan [[Belice]], in tonalquizayampa ica [[Ilhuicaatl Pacífico]] ihuan in tonalcalaquiyampa ica [[Hueyatl Caribe]]. === Yoliztli === Mexihco iyoliz hueyi, quipia occe yeyantli. Nican quipiya hueyac tepehuahcan, quiyauhcuauhtlatli, huacqui teotlalli moihtoa ''Sierra Madre'', quipia atl ipampa atoyatl huan atepantli. Ompa mictlampa ca ''Sierra Madre del Sur''. No xiquitta Mexihco tlalli quipia chichinimeh yolcameh in tlecuahutli, canauhtli, centzontlahtoleh, huexolotl, techalotl, cuetlachtli, ayotochtli, tepocolcoatl, miztli, tochtli, [[tlacuachin]], [[tlahcomiztli]] ihuan [[epatl]]. ==Huehcapatlahtoliztli==<!--Historia--> [[Īxiptli:Hidalgo de José Clemente Orozco.JPG|250px|thumb|[[Miguel Hidalgo y Costilla]], no motenehua iuh in Tlacatiyan Tahtli]] In '''Mexihco Tlacaxoxouhcayotl''' ({{es2}} ''Independencia de México'') ocatca ce altepenayotl ihuan tlacah hualomochihualiztli tlapachihuitilo yaotilizca, in tlein otlan in caxtillantepacholiztli ipan in [[Yancuic Caxtillan]] tlalli. In yaoyotl ipampa in [[Mexihco]] tlacaxoxouhcayotl oman ixquichca in [[Dolores Hidalgo|Dolores Tzahtziliztli]], in [[16 tlachiucnauhti]] [[1810]] ({{xiuhpōhualli|año=1810}}), zan in ocalac [[Ejército Trigarante]] ipan in [[Altepetl Mexihco]] in [[27 tlachiucnAuhti]] [[1821]] ({{xiuhpōhualli|año=1821}}). ==Teyacanaliztli== Mexihco quipia caltetlahtlaniliztli motech teyacanaliztli ipan itecuacan in Altepetl Mexihco, tlahtocac tequitini in cihuatlacatzin Claudia Scheinbaum in tetlanahuatiani. ===Mexihco ixeliuhca===<!-- División política --> <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=500px style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:3px; font-size:90%" |colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="black"|'''Mexihco ixeliuhca''' |- |colspan=4 align=center|[[Īxiptli:States of Mexico.svg|center|450px]] |- | style="background:#e9e9e9;" align=center | '''Cemaxcayotl''' | style="background:#e9e9e9;" align=center | '''Tecuacan''' | style="background:#e9e9e9;" align=center | '''Chanehqueh (2012)''' | style="background:#e9e9e9;" align=center | '''Tlaixpayotl (km²)''' |- bgcolor="#f0f0f0" |'''Mexihco''' | '''[[Altepetl Mexihco]]''' | align="right" |'''59 685 227''' | align="right" |'''301 308''' |- |1. [[Aguascalientes]] | [[Aguascalientes, Aguascalientes|Altepetl Aguascalientes]] | align="right"| 1 312 507 | align="right"| 10 795 |-bgcolor="#f0f0f0" |2. [[Tlani California]] | [[Mexicali]] | align="right" | 576 194 | align="right" | 9 992 |- |3. [[Tlani California Huitztlampa]] | [[La Paz]] | align="right" | 1 958 238 | align="right" | 15 080 |-bgcolor="#f0f0f0" |4. [[Campeche]] | [[Campeche, Campeche|Altepetl Campeche]] | align="right" | 5 769 750 | align="right" | 13 595 |- |5. [[Chiapan]] | [[Tochtlan Gutiérrez]] | align="right" | 4 377 487 | align="right" | 22 451 |-bgcolor="#f0f0f0" |6. [[Chihuahua]] | [[Chihuahua, Chihuahua|Altepetl Chihuahua]] | align="right" | 1 221 860 | align="right" | 7 844 |- |7. [[Cuahuillan]] | [[Saltillo]] | align="right" | 5 557 276 | align="right" | 17 207 |-bgcolor="#f0f0f0" |8. [[Ahcolman]] | [[Altepetl Ahcolman]] | align="right" | 1 565 127 | align="right" | 5 421 |- |9. [[Durango]] | [[Durango, Durango]] | align="right" | 9 794 525 | align="right" | 23 861 |-bgcolor="#f0f0f0" |10. [[Guanajuato]] | [[Pachtitlan]] | align="right" | 1 545 155 | align="right" | 9 366 |- |11. [[Guerrero]] | [[Chilpantzinco]] | align="right" | 313 341 | align="right" | 4 438 |-bgcolor="#f0f0f0" |12. [[Hidalgo]] | [[Pachyohcan]] | align="right" | 4 374 052 | align="right" | 25 399 |- |13. [[Xalixco]] | [[Atemaxac]] | align="right" | 4 050 803 | align="right" | 19 363 |-bgcolor="#f0f0f0" |14. [[Tlahtohcayotl Mexihco|Mexihco]] | [[Tollohcan]] | align="right" | 1 640 379 | align="right" | 24 090 |- |15. [[Michhuahcan]] | [[Morelia]] | align="right" | 4 999 932 | align="right" | 25 707 |-bgcolor="#f0f0f0" |16. [[Morelos]] | [[Cuauhnahuac]] | align="right" | 3 692 828 | align="right" | 22 993 |- |17. [[Nayarit]] | [[Tepic]] | align="right" | 1 039 934 | align="right" | 13 607 |-bgcolor="#f0f0f0" |18. [[Yancuic León]] | [[Monterrey]] | align="right" | 886 239 | align="right" | 8 456 |- |19. [[Huaxyacac]] | [[Huaxyacac, Huaxyacac|Altepetl Huaxyacac]] | align="right" | 127 844 | align="right" | 3 263 |-bgcolor="#f0f0f0" |20. [[Puebla]] | [[Cuetlaxcoapan]] | align="right" | 4 881 756 | align="right" | 18 379 |- |21. [[Querétaro]] | [[Tlachco, Querétaro]] | align="right" | 127 844 | align="right" | 3 263 |-bgcolor="#f0f0f0" |22. [[Quintana Roo]] | [[Chetumal]] | align="right" | 4 881 756 | align="right" | 18 379 |- |23. [[San Luis Potosí]] | [[Mizquitic]] | align="right"| 1 312 507 | align="right"| 10 795 |-bgcolor="#f0f0f0" |24. [[Sinaloa]] | [[Colhuahcan, Sinaloa]] | align="right" | 576 194 | align="right" | 9 992 |- |25. [[Sonora]] | [[Pitic]] | align="right"| 1 312 507 | align="right"| 10 795 |-bgcolor="#f0f0f0" |26. [[Tabasco]] | [[Cualnezcaltepec]] | align="right" | 576 194 | align="right" | 9 992 |- |27. [[Tamaulipas]] | [[Altepetl Victoria]] | align="right"| 1 312 507 | align="right"| 10 795 |-bgcolor="#f0f0f0" |28. [[Tlaxcallan]] | [[Tlaxcallan, Tlaxcallan|Altepetl Tlaxcallan]] | align="right" | 576 194 | align="right" | 9 992 |- |29. [[Veracruz]] | [[Xallapan, Veracruz|Xallapan]] | align="right"| 1 312 507 | align="right"| 10 795 |-bgcolor="#f0f0f0" |30. [[Yucatan]] | [[Mérida]] | align="right" | 576 194 | align="right" | 9 992 |- |31. [[Zacatecah]] | [[Zacatecah]] | align="right"| 1 312 507 | align="right"| 10 795 |-bgcolor="#f0f0f0" |32. [[Altepetl Mexihco]] | | align="right" | 576 194 | align="right" | 9 992 |- |}</div> == Tequitiliztli == [[File:Agave tequilana (Jay8085).jpg|miniaturadeimagen|left|200px|Mexcalpixcayotl ipan [[San Miguel de Allende]].]] Tlapixcayotl ipan Mexihco ca [[cintli]], [[zacacintli]], [[xalxocotl]], [[ahuacatl]], [[yoloxocotl]], [[lalaxtli]], [[xitomatl]], [[miltomatl]], [[tlalcamohtli]], [[xonacatl]], [[xocomecatl]], occe; xochicualli tlanamaca occequin altepemeh ipan tiyanquiztli nozo tiyanquiztiloyan. Nican yeyanyotl tonalli ica quiyahuitl. Miac tlacameh zan miltequitih ihuan occequin tlacameh no quitocah ahuacatl, chilli, tomatl, etl, colantoh, xonacatl, ihuan occe xochicualli. Mexihco tlalli nohuan pitzopixcayotl, cahuayohpixcayotl, cuacuahuehpixcayotl, pipiyolpixcayotl huan ichcapixcayotl ipan xoxohuic ixtlahuahcan afuera itechpahuic altepetl nozo altepemaitl. ===Nehnemiliztli=== [[Īxiptli:MX MM PANORÁMICAS DESFILE ZÓCALO.jpg|thumbnail|200px|left|Xolalpan Altepetl Mexico.]] Ce nehnemiliztli, ce tomincayo ipampa tequitiliztli ipan Méxihco, in altepetl quipia hueyic cualcan ipampa nehnemi canahpa [[Xolalpan Altepetl Mexihco]] ipan itecuacan Mexihcopa. == Chanehmatiliztli == Ce tlacaliztli itechcopa 3,540,684 chanehqueh (Censo INEGI xihuitl 2020), ica 1,4% ipan altepecalpolli, inic ce densidad 16,54 hab/km². Inin nochintin chanehqueh, 5.952 cihuameh ca (76,33%) huan 6.440 tlacameh cah (51,97%). Ce 23,67% (2.933 chaneh.) In tlacamilqueh, 76,33% (9.459 chaneh.) in altepetlacameh ipan mochi altepeticpac 1.576.259 chanehqueh. {| class="wikitable" |- ! Xihuitl ! Chanehqueh |- | [[2010]] | 3,388,168 |- | [[2020]] | 3 540 684 |- |} === Hueyi altepemeh === {| class="wikitable" |- !Tlapohualli !!Altepetl !!Chanehqueh (2020) |- |1. || [[Altepetl Mexihco]] || 1 579 803 |- |2. || [[Atemaxac]] || 452 090 |- |3. || [[Monterrey]] || 378 143 |- |4. || [[Cuetlaxcoapan]] || 160 682 |- |5. || [[Tollohcan]] || 83 352 |- |6. || [[Tijuana]] || 79 772 |- |7. || [[León]] || 72 663 |- |8. || [[Morelia]] || 72 452 |- |9. || [[Mérida]] || 70 068 |- |10. || [[Acapolco]] || 69 371 |} ===Neltococayotl===<!--Religión--> [[File:Zocalo cathedral.jpg|thumb|right|200px|Hueyiteopan itech Āltepētl Mēxihco.]] Cuix yectel xihuitl, in achtocaxtiltoc tlacatl neltoquiztia īpan icel [[teotl]] tlachihuani cemanahuatl motenehua [[Ometeotl]] ahnozo Moyocoyani, mayatlacah motocayotia K’uh itech occequintin itocahuan. Huēhuehmēxihcatl teōneltococāyōtl poliuhqui cenca iciuhcac catca īpampa [[catolicismo romano]], mācēhualtin ahmō ōneltoqui mochololih canahpa ohuitepētitlān īhuān occequīntīn tlaihiyōhuatilocque zannō ''Santo Oficio'' ([[Caxtillān Atlācayōtl]]). Ihcuāc caxtiltēcah ōmpēhua mā xicristiania canah mācēhualtzintin zan motlamati Catolico teōneltococāyōtl quēmeh cristianoyōtl, mātēl in teōpixqueh tlamatizqiazque tlein ōyeyah occequīntīn cristianomeh ītōcā ''lutero tlalnetoqui'' in ompa Mixcoac, ''ortodoxo tlalnetoqui'' in ompa Peñón de los Baños, īhuān inglatlālpantlalnetoqui ompa Polanco. Axcan inonqueh calpolli itech '''Mahomayōtl''', '''judioyōtl''' in ponpa Polanco, Huehuehcauh Altepetl Mexihco īhuān '''cristianoyotl''' īhuīcpa huēytlahtōlāmoxtli īpal [[Fray Alonso de Molina]], yeh ōquihcuilo ''Iudioyotl'' nozo ''Iudiocayotl'', ''Mahomayotl'' auh ''Christianoyotl''. ==Temachtiliztli== [[File:Biblioteca central de la UNAM.jpg|thumb|200px|izquierda|Universidad Nacional Autónoma de México.]] In tlahtohcayotl nican quipiya ipan temachtiliztli coconeh xochitlah, inic ce tlamachtiliyan, inic ome tlamachtiloyan, bachillerato, tepochcaltlamachtiloyan huan Hueyi tepochcalli, noihqui in ''Escuela Secundaria'', noyuhqui quipiya in conemeh; pipilton huan cihuapiltin temachtiah ica 99,08 % chanehqueh. Mexihco quipia ipan ahcopa tlamachtiloyan, canahpa hueyi tepochcalli tlen itocah ''Universidad Nacional Autónoma de México'', ''Universidad Politénica Nacional'', ''Instituto Tecnológico de Estudios Superiores de Monterrey'', ''Instituto Policténico Nacional'', ''Universidad Pedagógica Nacional'' huan ''Universidad'', ce pani tlamachtiloyan itech Altepetl Mexihcopa. == Momotlacayotl== In momotlaliztli ipan Guanajuato ca ipampa [[neicxitapayolhuiliztli]], [[chiquiuhtapayolhuiliztli]], [[omalacapainaliztli]], tenis, mapatoltiliztli ihuan momotlacayotl itech tepozcuaitl. Nican ca ce autódromo, in Fórmula 1 huan quiquiuhpatoltiliztli. Mexihco quipia tlamahuichihuanih ipan momotlacayotl quemeh: xopatiliztli, padel, mapatoltiliztli, hockey patines, amapatoltiliztli, [[acalpainaliztli]], taekwondo, tenis, atletismo, triatlón, aquizaliztli, neneloaliztli, golf, motociclismo, rally, ciclismo, ocachi axcan. == Oc no xiquitta == * [[America]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Occe necuazaloliztli == {{Mexihco}} [[Neneuhcāyōtl:Mexihco]] [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] eakestppoxn5mlvcmnl1vq2wiecatsb 527083 527073 2026-06-21T17:39:25Z ~2026-36149-21 24744 527083 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Mexihko|NHE]]}} {{P2|[[Mexko|NCH]]}} {{Tlani}} {{Tlacatiyan | nombre_oficial = Estados Unidos Mexicanos <br />Mexihcatl Tlacetililli Tlahtohcayotl | nombre_común = Mexihco | de = de | imagen_bandera = Flag of Mexico.svg | imagen_escudo = Coat of arms of Mexico.svg | imagen_escudo_tamaño = 125px | símbolos = | imagen_mapa = MEX orthographic.svg | lema_nacional = | himno_nacional = ''[[Himno Nacional Mexicano]]'' | capital = [[Altepetl Mexihco]] | capital_población = 247 259 y 835 167 ([[2006]]) | capital_coor_fmt = | capital_coor =16_29_S_68_02_O 16 29 S 68 02 O | ciudad_principal = [[Altepetl Mexihco]] | idiomas_oficiales = *[[Caxtillantlahtolli]]<br /> *[[Nahuatlahtolli]]<br /> *[[Mayatlahtolli]]<br /> *[[Mixtecatlahtolli]] | idiomas_secundarios= Inglestlahtolli, Franciatlahtolli, Venetotlahtolli | gobierno = [[Ripublika presidencialista]] | dirigentes_títulos = [[Umalliq]]<br />[[Umalliq ranti]] | dirigentes_nombres = [[Claudia Scheimbaum Pardo]] | fundación = [[Independensya]] | fundación_hitos = &nbsp;• Iniciada<br />&nbsp;• [[Declaración de Independencia Mïxiku|Declarada]] | fundación_fechas =[[Caxtillan]]<br />[[Llamp'u phaxsi 16]] [[1810]]<br />[[1824]] [[Llamp'u phaxsi 24]] | superficie = 1 098 581 | superficie_puesto = 27 | superficie_agua = 1,4% | fronteras = 6 743 [[Kilómetro|km]] | costas = No tiene | población = 9 627 269 ([[2006]]) | población_puesto = 87 | población_densidad = 8,76 | PIB_nominal_año = 2006 | PIB_nominal_puesto =123 | PIB_nominal = [[Dólar Istadus Unidus|USD]] 10.828 | PIB_nominal_per_cápita= [[Dólar Istadus Unidus|USD]] 1.125 | PIB = [[Dolar estadounidense|USD]]. 27 957 millones | PIB_año = 2006 | PIB_puesto = 102 | PIB_per_cápita = [[Dólar Istadus Unidus|USD]] 2 903 | IDH = 0,712 | IDH_año = 2009 | IDH_puesto = 53 | IDH_categoría = <span style="color:#ffcc00;">'''alto'''</span> | moneda = [[Peso mexicano (qullqi)|Peso mexicano]] ('''PM.''') ('''[[ISO 4217|BOB]]''') | gentilicio = Mexicano, -a | horario = [[UTC]]-4 | horario_verano = [[UTC]]-4 | cctld = [[.mx]] | código_telefónico = 591 | prefijo_radiofónico = CPA-CPZ | código_ISO = 068 / BOL / BO / BOB | miembro_de = [[ONU]], [[OEA]], [[CSN]], [[Comunidad Andina|CAN]], [[Mercosur]], [[Asociación Latinoamericana de Integración|ALADI]], [[Alternativa Bolivariana para América Latina y el Caribe|ALBA]], [[Organización Mundial del Comercio|OMC]], [[Fondo Latinoamericano de Reservas|FLAR]], [[Sistema Económico Latinoamericano y del Caribe|SELA]], [[Tratado Comercial de los Pueblos|TCP]], [[Grupo de los 20|G20]], [[Comunidad Iberoamericana de Naciones|CIN]], [[Organización de Estados Iberoamericanos para la Educación, la Ciencia y la Cultura|OEI]], [[Unión Mundial para la Conservación|IUCN]], [[Unión Latina]], [[Movimiento de Países No Alineados|MPNA]]. | notas = }} [[Īxiptli:MEX orthographic.svg|250px|thumb|Mexihco]] '''Mexihco''' ([[caxtillantlahtolli]]: '''México''') ahnozo '''Mexico''', itoca '''Zancen Mexicatl Tlatocayotl''' ([[Caxtillantlahtolli|caxtillantlahtolco]]: ''Estados Unidos Mexicanos''), ce tlacatiyan ipan America cemantoc tlalli. [[Altepetl Mexihco]] itecuacan. Cuaxochtia in mictlampa ica Estados Unidos, in huitztlampa ica [[Cuauhtemallan]] ihuan Belice. In tlacatiyan ixeliuhca ipan 31 tlahtocayotl ihuan ce altepetl tecuacan. == Tlaltocaitl ==<!--Toponimia--> [[Īxiptli:CodexMendoza01.jpg|thumb|left|150px|Mexihco Tenochtitlan ialtepemachiyo.]] "Mexihco" quitoznehqui "Mexihtli" ahnozo "Mexihtin" ihuan "-co" zanyeno campa. Quilmach ce [[Aztlan|aztecatl]] [[yaoquizqui]] in ompa Chicomoztoc. Ahnozo, occequintin quihtoa cah zanyeno [[Metztli]] [[xictli|ixic]], auh ipampa oncan motoca "Mexihco". Axcan Caxtillahtolcopa mohcuiloa "Mexihco" iuhqui ''México'' nozo ''Méjico''. ==Tlalticpacmatiliztli==<!--Geografía--> Inin tlahtohcayotl cah ancayotl cuaxochtia mictlampa ica [[Estados Unidos]], canahpa in huitztlampa ica [[Cuauhtemallan]] ihuan [[Belice]], in tonalquizayampa ica [[Ilhuicaatl Pacífico]] ihuan in tonalcalaquiyampa ica [[Hueyatl Caribe]]. === Yoliztli === Mexihco iyoliz hueyi, quipia occe yeyantli. Nican quipiya hueyac tepehuahcan, quiyauhcuauhtlatli, huacqui teotlalli moihtoa ''Sierra Madre'', quipia atl ipampa atoyatl huan atepantli. Ompa mictlampa ca ''Sierra Madre del Sur''. No xiquitta Mexihco tlalli quipia chichinimeh yolcameh in tlecuahutli, canauhtli, centzontlahtoleh, huexolotl, techalotl, cuetlachtli, ayotochtli, tepocolcoatl, miztli, tochtli, [[tlacuachin]], [[tlahcomiztli]] ihuan [[epatl]]. ==Huehcapatlahtoliztli==<!--Historia--> [[Īxiptli:Hidalgo de José Clemente Orozco.JPG|250px|thumb|[[Miguel Hidalgo y Costilla]], no motenehua iuh in Tlacatiyan Tahtli]] In '''Mexihco Tlacaxoxouhcayotl''' ({{es2}} ''Independencia de México'') ocatca ce altepenayotl ihuan tlacah hualomochihualiztli tlapachihuitilo yaotilizca, in tlein otlan in caxtillantepacholiztli ipan in [[Yancuic Caxtillan]] tlalli. In yaoyotl ipampa in [[Mexihco]] tlacaxoxouhcayotl oman ixquichca in [[Dolores Hidalgo|Dolores Tzahtziliztli]], in [[16 tlachiucnauhti]] [[1810]] ({{xiuhpōhualli|año=1810}}), zan in ocalac [[Ejército Trigarante]] ipan in [[Altepetl Mexihco]] in [[27 tlachiucnAuhti]] [[1821]] ({{xiuhpōhualli|año=1821}}). ==Teyacanaliztli== Mexihco quipia caltetlahtlaniliztli motech teyacanaliztli ipan itecuacan in Altepetl Mexihco, tlahtocac tequitini in cihuatlacatzin Claudia Scheinbaum in tetlanahuatiani. ===Mexihco ixeliuhca===<!-- División política --> <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=500px style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:3px; font-size:90%" |colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="black"|'''Mexihco ixeliuhca''' |- |colspan=4 align=center|[[Īxiptli:States of Mexico.svg|center|450px]] |- | style="background:#e9e9e9;" align=center | '''Cemaxcayotl''' | style="background:#e9e9e9;" align=center | '''Tecuacan''' | style="background:#e9e9e9;" align=center | '''Chanehqueh (2012)''' | style="background:#e9e9e9;" align=center | '''Tlaixpayotl (km²)''' |- bgcolor="#f0f0f0" |'''Mexihco''' | '''[[Altepetl Mexihco]]''' | align="right" |'''59 685 227''' | align="right" |'''301 308''' |- |1. [[Aguascalientes]] | [[Aguascalientes, Aguascalientes|Altepetl Aguascalientes]] | align="right"| 1 312 507 | align="right"| 10 795 |-bgcolor="#f0f0f0" |2. [[Tlani California]] | [[Mexicali]] | align="right" | 576 194 | align="right" | 9 992 |- |3. [[Tlani California Huitztlampa]] | [[La Paz]] | align="right" | 1 958 238 | align="right" | 15 080 |-bgcolor="#f0f0f0" |4. [[Campeche]] | [[Campeche, Campeche|Altepetl Campeche]] | align="right" | 5 769 750 | align="right" | 13 595 |- |5. [[Chiapan]] | [[Tochtlan Gutiérrez]] | align="right" | 4 377 487 | align="right" | 22 451 |-bgcolor="#f0f0f0" |6. [[Chihuahua]] | [[Chihuahua, Chihuahua|Altepetl Chihuahua]] | align="right" | 1 221 860 | align="right" | 7 844 |- |7. [[Cuahuillan]] | [[Saltillo]] | align="right" | 5 557 276 | align="right" | 17 207 |-bgcolor="#f0f0f0" |8. [[Ahcolman]] | [[Altepetl Ahcolman]] | align="right" | 1 565 127 | align="right" | 5 421 |- |9. [[Durango]] | [[Durango, Durango]] | align="right" | 9 794 525 | align="right" | 23 861 |-bgcolor="#f0f0f0" |10. [[Guanajuato]] | [[Pachtitlan]] | align="right" | 1 545 155 | align="right" | 9 366 |- |11. [[Guerrero]] | [[Chilpantzinco]] | align="right" | 313 341 | align="right" | 4 438 |-bgcolor="#f0f0f0" |12. [[Hidalgo]] | [[Pachyohcan]] | align="right" | 4 374 052 | align="right" | 25 399 |- |13. [[Xalixco]] | [[Atemaxac]] | align="right" | 4 050 803 | align="right" | 19 363 |-bgcolor="#f0f0f0" |14. [[Tlahtohcayotl Mexihco|Mexihco]] | [[Tollohcan]] | align="right" | 1 640 379 | align="right" | 24 090 |- |15. [[Michhuahcan]] | [[Morelia]] | align="right" | 4 999 932 | align="right" | 25 707 |-bgcolor="#f0f0f0" |16. [[Morelos]] | [[Cuauhnahuac]] | align="right" | 3 692 828 | align="right" | 22 993 |- |17. [[Nayarit]] | [[Tepic]] | align="right" | 1 039 934 | align="right" | 13 607 |-bgcolor="#f0f0f0" |18. [[Yancuic León]] | [[Monterrey]] | align="right" | 886 239 | align="right" | 8 456 |- |19. [[Huaxyacac]] | [[Huaxyacac, Huaxyacac|Altepetl Huaxyacac]] | align="right" | 127 844 | align="right" | 3 263 |-bgcolor="#f0f0f0" |20. [[Puebla]] | [[Cuetlaxcoapan]] | align="right" | 4 881 756 | align="right" | 18 379 |- |21. [[Querétaro]] | [[Tlachco, Querétaro]] | align="right" | 127 844 | align="right" | 3 263 |-bgcolor="#f0f0f0" |22. [[Quintana Roo]] | [[Chetumal]] | align="right" | 4 881 756 | align="right" | 18 379 |- |23. [[San Luis Potosí]] | [[Mizquitic]] | align="right"| 1 312 507 | align="right"| 10 795 |-bgcolor="#f0f0f0" |24. [[Sinaloa]] | [[Colhuahcan, Sinaloa]] | align="right" | 576 194 | align="right" | 9 992 |- |25. [[Sonora]] | [[Pitic]] | align="right"| 1 312 507 | align="right"| 10 795 |-bgcolor="#f0f0f0" |26. [[Tabasco]] | [[Cualnezcaltepec]] | align="right" | 576 194 | align="right" | 9 992 |- |27. [[Tamaulipas]] | [[Altepetl Victoria]] | align="right"| 1 312 507 | align="right"| 10 795 |-bgcolor="#f0f0f0" |28. [[Tlaxcallan]] | [[Tlaxcallan, Tlaxcallan|Altepetl Tlaxcallan]] | align="right" | 576 194 | align="right" | 9 992 |- |29. [[Veracruz]] | [[Xallapan, Veracruz|Xallapan]] | align="right"| 1 312 507 | align="right"| 10 795 |-bgcolor="#f0f0f0" |30. [[Yucatan]] | [[Mérida]] | align="right" | 576 194 | align="right" | 9 992 |- |31. [[Zacatecah]] | [[Zacatecah]] | align="right"| 1 312 507 | align="right"| 10 795 |-bgcolor="#f0f0f0" |32. [[Altepetl Mexihco]] | | align="right" | 576 194 | align="right" | 9 992 |- |}</div> == Tequitiliztli == [[File:Agave tequilana (Jay8085).jpg|miniaturadeimagen|left|200px|Mexcalpixcayotl ipan [[San Miguel de Allende]].]] Tlapixcayotl ipan Mexihco ca [[cintli]], [[zacacintli]], [[xalxocotl]], [[ahuacatl]], [[yoloxocotl]], [[lalaxtli]], [[xitomatl]], [[miltomatl]], [[tlalcamohtli]], [[xonacatl]], [[xocomecatl]], occe; xochicualli tlanamaca occequin altepemeh ipan tiyanquiztli nozo tiyanquiztiloyan. Nican yeyanyotl tonalli ica quiyahuitl. Miac tlacameh zan miltequitih ihuan occequin tlacameh no quitocah ahuacatl, chilli, tomatl, etl, colantoh, xonacatl, ihuan occe xochicualli. Mexihco tlalli nohuan pitzopixcayotl, cahuayohpixcayotl, cuacuahuehpixcayotl, pipiyolpixcayotl huan ichcapixcayotl ipan xoxohuic ixtlahuahcan afuera itechpahuic altepetl nozo altepemaitl. ===Nehnemiliztli=== [[Īxiptli:MX MM PANORÁMICAS DESFILE ZÓCALO.jpg|thumbnail|200px|left|Xolalpan Altepetl Mexico.]] Ce nehnemiliztli, ce tomincayo ipampa tequitiliztli ipan Méxihco, in altepetl quipia hueyic cualcan ipampa nehnemi canahpa [[Xolalpan Altepetl Mexihco]] ipan itecuacan Mexihcopa. == Chanehmatiliztli == Ce tlacaliztli itechcopa 3,540,684 chanehqueh (Censo INEGI xihuitl 2020), ica 1,4% ipan altepecalpolli, inic ce densidad 16,54 hab/km². Inin nochintin chanehqueh, 5.952 cihuameh ca (76,33%) huan 6.440 tlacameh cah (51,97%). Ce 23,67% (2.933 chaneh.) In tlacamilqueh, 76,33% (9.459 chaneh.) in altepetlacameh ipan mochi altepeticpac 1.576.259 chanehqueh. {| class="wikitable" |- ! Xihuitl ! Chanehqueh |- | [[2010]] | 3,388,168 |- | [[2020]] | 3 540 684 |- |} === Hueyi altepemeh === {| class="wikitable" |- !Tlapohualli !!Altepetl !!Chanehqueh (2020) |- |1. || [[Altepetl Mexihco]] || 1 579 803 |- |2. || [[Atemaxac]] || 452 090 |- |3. || [[Monterrey]] || 378 143 |- |4. || [[Cuetlaxcoapan]] || 160 682 |- |5. || [[Tollohcan]] || 83 352 |- |6. || [[Tijuana]] || 79 772 |- |7. || [[León]] || 72 663 |- |8. || [[Morelia]] || 72 452 |- |9. || [[Mérida]] || 70 068 |- |10. || [[Acapolco]] || 69 371 |} ===Neltococayotl===<!--Religión--> [[File:Zocalo cathedral.jpg|thumb|right|200px|Hueyiteopan itech Āltepētl Mēxihco.]] Cuix yectel xihuitl, in achtocaxtiltoc tlacatl neltoquiztia īpan icel [[teotl]] tlachihuani cemanahuatl motenehua [[Ometeotl]] ahnozo Moyocoyani, mayatlacah motocayotia K’uh itech occequintin itocahuan. Huēhuehmēxihcatl teōneltococāyōtl poliuhqui cenca iciuhcac catca īpampa [[catolicismo romano]], mācēhualtin ahmō ōneltoqui mochololih canahpa ohuitepētitlān īhuān occequīntīn tlaihiyōhuatilocque zannō ''Santo Oficio'' ([[Caxtillān Atlācayōtl]]). Ihcuāc caxtiltēcah ōmpēhua mā xicristiania canah mācēhualtzintin zan motlamati Catolico teōneltococāyōtl quēmeh cristianoyōtl, mātēl in teōpixqueh tlamatizqiazque tlein ōyeyah occequīntīn cristianomeh ītōcā ''lutero tlalnetoqui'' in ompa Mixcoac, ''ortodoxo tlalnetoqui'' in ompa Peñón de los Baños, īhuān inglatlālpantlalnetoqui ompa Polanco. Axcan inonqueh calpolli itech '''Mahomayōtl''', '''judioyōtl''' in ponpa Polanco, Huehuehcauh Altepetl Mexihco īhuān '''cristianoyotl''' īhuīcpa huēytlahtōlāmoxtli īpal [[Fray Alonso de Molina]], yeh ōquihcuilo ''Iudioyotl'' nozo ''Iudiocayotl'', ''Mahomayotl'' auh ''Christianoyotl''. ==Temachtiliztli== [[File:Biblioteca central de la UNAM.jpg|thumb|200px|izquierda|Universidad Nacional Autónoma de México.]] In tlahtohcayotl nican quipiya ipan temachtiliztli coconeh xochitlah, inic ce tlamachtiliyan, inic ome tlamachtiloyan, bachillerato, tepochcaltlamachtiloyan huan Hueyi tepochcalli, noihqui in ''Escuela Secundaria'', noyuhqui quipiya in conemeh; pipilton huan cihuapiltin temachtiah ica 99,08 % chanehqueh. Mexihco quipia ipan ahcopa tlamachtiloyan, canahpa hueyi tepochcalli tlen itocah ''Universidad Nacional Autónoma de México'', ''Universidad Politénica Nacional'', ''Instituto Tecnológico de Estudios Superiores de Monterrey'', ''Instituto Policténico Nacional'', ''Universidad Pedagógica Nacional'' huan ''Universidad'', ce pani tlamachtiloyan itech Altepetl Mexihcopa. == Momotlacayotl== In momotlaliztli ipan Guanajuato ca ipampa [[neicxitapayolhuiliztli]], [[chiquiuhtapayolhuiliztli]], [[omalacapainaliztli]], tenis, mapatoltiliztli ihuan momotlacayotl itech tepozcuaitl. Nican ca ce autódromo, in Fórmula 1 huan quiquiuhpatoltiliztli. Mexihco quipia tlamahuichihuanih ipan momotlacayotl quemeh: xopatiliztli, padel, mapatoltiliztli, hockey patines, amapatoltiliztli, [[acalpainaliztli]], taekwondo, tenis, atletismo, triatlón, aquizaliztli, neneloaliztli, golf, motociclismo, rally, ciclismo, ocachi axcan. == Oc no xiquitta == * [[America]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Occe neihcuiloliztli == {{wiktionary|Mexihco}} {{Mexihco}} [[Neneuhcāyōtl:Mexihco]] [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] 0q7azhfup25h3h53rjny7frmg03k619 Neneuhcāyōtl:Nahuah 14 37637 527211 525024 2026-06-21T23:05:53Z ~2026-36149-21 24744 Se eliminó la redirección hacia [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] 527211 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macehualtin]] q0vm012rehgbo1vu0vrhlry2kgnd6h6 527220 527211 2026-06-21T23:14:48Z ~2026-36149-21 24744 527220 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macehualtin]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] t08x44c2c5uhcx9eh2ajzp46893tjnu 527222 527220 2026-06-21T23:15:38Z ~2026-36149-21 24744 527222 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] 7eho2es0cwhsb8fv3023n1ndi2ocmbc Gabriela Salas Cabrera 0 37856 527045 526726 2026-06-21T14:11:57Z ~2026-36149-21 24744 527045 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera (NCH)|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ( Chapulhuacán, Hidalgo ; 6 de junio de 1996) eli se ingeniera tlen tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtoli tlen maseualmej ipan México.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril de 2026.</ref> Yajaya eua ipan se altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoka Nahua]] tlen eltok ipan estado tlen Hidalgo uan mosentlalijtok ipan tekitl tlen kichijtok ma motlali nopa tlajtoli Nahuatl ipan tlamantli tlen ika tlajtolkuepa ika máquinas digitales. == Biografía == Gabriela Salas Cabrera tlakatki ipan altepetl Chapulhuacán, ipan estado Hidalgo, México. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. == Tlamachtili == Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtili tlen tecnología tlen tlajtoli. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlauili uan tlaixmatilistli == * Ipan nopa lista tlen Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista tlen 100 siuamej tlen BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Nonemilis == Gabriela Salas Cabrera eli se neskayotl tlen ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica tlen México uan sekinok maseualmej tlen kinekij momachtisej informática ipan nochi Latinoamérica. == Amoxtli tlanechikolistli == [[Neneuhcāyōtl:Cihuameh tlamatinimeh]] [[Neneuhcāyōtl:Tlacachihuani]] [[Neneuhcāyōtl:Macehualli]] [[Neneuhcāyōtl:Sihuatl]] dcqgpsqk9iwemvomarvsdimzla1av3b 527048 527045 2026-06-21T14:14:21Z ~2026-36149-21 24744 527048 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera (NCH)|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ( Chapulhuacán, Hidalgo ; 6 de junio de 1996) eli se ingeniera tlen tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtoli tlen maseualmej ipan México.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril de 2026.</ref> Yajaya eua ipan se altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoka Nahua]] tlen eltok ipan estado tlen Hidalgo uan mosentlalijtok ipan tekitl tlen kichijtok ma motlali nopa tlajtoli Nahuatl ipan tlamantli tlen ika tlajtolkuepa ika máquinas digitales. == Biografía == Gabriela Salas Cabrera tlakatki ipan altepetl Chapulhuacán, ipan estado Hidalgo, México. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. == Tlamachtili == Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtili tlen tecnología tlen tlajtoli. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlauili uan tlaixmatilistli == * Ipan nopa lista tlen Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista tlen 100 siuamej tlen BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Nonemilis == Gabriela Salas Cabrera eli se neskayotl tlen ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica tlen México uan sekinok maseualmej tlen kinekij momachtisej informática ipan nochi Latinoamérica. == Amoxtli tlanechikolistli == [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah]] mwqro2712udokp8a92gdgplf6ay0nz3 527056 527048 2026-06-21T14:50:05Z ~2026-36149-21 24744 527056 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera (NCH)|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ( Chapulhuacán, Hidalgo ; 6 de junio de 1996) eli se ingeniera tlen tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtoli tlen maseualmej ipan México.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril de 2026.</ref> Yajaya eua ipan se altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoka Nahua]] tlen eltok ipan estado tlen Hidalgo uan mosentlalijtok ipan tekitl tlen kichijtok ma motlali nopa tlajtoli Nahuatl ipan tlamantli tlen ika tlajtolkuepa ika máquinas digitales. == Biografía == Gabriela Salas Cabrera tlakatki ipan altepetl Chapulhuacán, ipan estado Hidalgo, México. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. == Tlamachtili == Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtili tlen tecnología tlen tlajtoli. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlauili uan tlaixmatilistli == * Ipan nopa lista tlen Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista tlen 100 siuamej tlen BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Nonemilis == Gabriela Salas Cabrera eli se neskayotl tlen ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica tlen México uan sekinok maseualmej tlen kinekij momachtisej informática ipan nochi Latinoamérica. == Amoxtiliztli == == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] 0ulgvk0bfv3n1kehleazulbv2nay0fl 527057 527056 2026-06-21T14:52:17Z ~2026-36149-21 24744 527057 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera (NCH)|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ([[Chapolhuahcan]], Hidalgo ; 6 metztli junio itech 1996) yehuatl ce ingeniera itech tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtoli tlen maseualmej ipan México.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril de 2026.</ref> Yajaya eua ipan se altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoka Nahua]] tlen eltok ipan estado tlen Hidalgo uan mosentlalijtok ipan tekitl tlen kichijtok ma motlali nopa tlajtoli Nahuatl ipan tlamantli tlen ika tlajtolkuepa ika máquinas digitales. == Biografía == Gabriela Salas Cabrera tlakatki ipan altepetl Chapulhuacán, ipan estado Hidalgo, México. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. == Tlamachtili == Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtili tlen tecnología tlen tlajtoli. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlauili uan tlaixmatilistli == * Ipan nopa lista tlen Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista tlen 100 siuamej tlen BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Nonemilis == Gabriela Salas Cabrera eli se neskayotl tlen ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica tlen México uan sekinok maseualmej tlen kinekij momachtisej informática ipan nochi Latinoamérica. == Amoxtiliztli == == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] swlgigllhfks90b8hix91jo1jchj8yc 527058 527057 2026-06-21T15:04:58Z ~2026-36149-21 24744 527058 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera (nch)|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ([[Chapolhuahcan]], Hidalgo ; 6 metztli junio itech 1996) yehuatl ce ingeniera itech tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtoli tlen maseualmej ipan México.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril de 2026.</ref> Yajaya eua ipan se altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoka Nahua]] tlen eltok ipan estado tlen Hidalgo uan mosentlalijtok ipan tekitl tlen kichijtok ma motlali nopa tlajtoli Nahuatl ipan tlamantli tlen ika tlajtolkuepa ika máquinas digitales. == Biografía == Gabriela Salas Cabrera tlakatki ipan altepetl Chapulhuacán, ipan estado Hidalgo, México. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. == Tlamachtili == Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtili tlen tecnología tlen tlajtoli. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlauili uan tlaixmatilistli == * Ipan nopa lista tlen Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista tlen 100 siuamej tlen BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Nonemilis == Gabriela Salas Cabrera eli se neskayotl tlen ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica tlen México uan sekinok maseualmej tlen kinekij momachtisej informática ipan nochi Latinoamérica. == Amoxtiliztli == == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] 4go7d0f3tiyan0ckesdh2gylopu18bn 527075 527058 2026-06-21T15:40:50Z ~2026-36149-21 24744 527075 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera (nch)|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ([[Chapolhuahcan]], Hidalgo ; 6 metztli junio itech 1996) yehuatl ce ingeniera itech tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtolli itech maseualtin ipan Mexihco.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril de 2026.</ref> Yajaya eua ipan se altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoka Nahua]] tlen eltok ipan estado tlen Hidalgo uan mosentlalijtok ipan tekitl tlen kichijtok ma motlalli nopa tlahtolli Nahuatl ipan tlamantli itechpahuic tlahtolcuepa ica máquinas digitales. == Biografía == Gabriela Salas Cabrera tlakatki ipan altepetl Chapulhuacán, ipan estado Hidalgo, México. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. == Tlamachtili == Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtili tlen tecnología tlen tlajtoli. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlauili uan tlaixmatilistli == * Ipan nopa lista tlen Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista tlen 100 siuamej tlen BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Nonemilis == Gabriela Salas Cabrera eli se neskayotl tlen ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica tlen México uan sekinok maseualmej tlen kinekij momachtisej informática ipan nochi Latinoamérica. == Amoxtiliztli == == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] 622lsa86h066accy7gxw58f7zxnwo6x 527113 527075 2026-06-21T18:28:52Z ~2026-36149-21 24744 527113 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera (nch)|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ([[Chapolhuahcan]], Hidalgo ; 6 metztli junio itech 1996) yehuatl ce ingeniera itech tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtolli itech maseualtin ipan Mexihco.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril xiuhpan 2026.</ref> Yajaya ehua ipan ce altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoca Nahua]] tlen eltok ipan tlahtohcayotl Hidalgo ihuan mosentlalijtok ipan tequitl tlen kichijtok mah motlalli nopa tlahtolli Nahuatl ipan tlamantli itechpahuic tlahtolcuepa ica máquinas digitales. == Biografía == Gabriela Salas Cabrera tlakatki ipan altepetl Chapulhuacán, ipan estado Hidalgo, México. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. == Tlamachtili == Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtili tlen tecnología tlen tlajtoli. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlauili uan tlaixmatilistli == * Ipan nopa lista tlen Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista tlen 100 siuamej tlen BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Nonemilis == Gabriela Salas Cabrera eli se neskayotl tlen ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica tlen México uan sekinok maseualmej tlen kinekij momachtisej informática ipan nochi Latinoamérica. == Amoxtiliztli == == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] be1di2ckyoj8mhbn28x0null0nooxyd 527114 527113 2026-06-21T18:37:00Z ~2026-36149-21 24744 /* Tlamachtili */ 527114 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera (nch)|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ([[Chapolhuahcan]], Hidalgo ; 6 metztli junio itech 1996) yehuatl ce ingeniera itech tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtolli itech maseualtin ipan Mexihco.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril xiuhpan 2026.</ref> Yajaya ehua ipan ce altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoca Nahua]] tlen eltok ipan tlahtohcayotl Hidalgo ihuan mosentlalijtok ipan tequitl tlen kichijtok mah motlalli nopa tlahtolli Nahuatl ipan tlamantli itechpahuic tlahtolcuepa ica máquinas digitales. == Biografía == Gabriela Salas Cabrera tlakatki ipan altepetl Chapulhuacán, ipan estado Hidalgo, México. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. === Tlamachtiliztli === Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtili tlen tecnología tlen tlajtoli. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlauili uan tlaixmatilistli == * Ipan nopa lista tlen Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista tlen 100 siuamej tlen BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Nonemilis == Gabriela Salas Cabrera eli se neskayotl tlen ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica tlen México uan sekinok maseualmej tlen kinekij momachtisej informática ipan nochi Latinoamérica. == Amoxtiliztli == == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] 5lpa831y01jcibtwpbzhp0paotsn4a5 527115 527114 2026-06-21T18:38:16Z ~2026-36149-21 24744 /* Biografía */ 527115 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera (nch)|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ([[Chapolhuahcan]], Hidalgo ; 6 metztli junio itech 1996) yehuatl ce ingeniera itech tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtolli itech maseualtin ipan Mexihco.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril xiuhpan 2026.</ref> Yajaya ehua ipan ce altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoca Nahua]] tlen eltok ipan tlahtohcayotl Hidalgo ihuan mosentlalijtok ipan tequitl tlen kichijtok mah motlalli nopa tlahtolli Nahuatl ipan tlamantli itechpahuic tlahtolcuepa ica máquinas digitales. == Nemilizcayotl == Gabriela Salas Cabrera tlakat ipan altepetl Chapolhuahcan, ipan tlahtohcayotl Hidalgo, ompa [[Mexihco]]. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. === Tlamachtiliztli === Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtili tlen tecnología tlen tlajtoli. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlauili uan tlaixmatilistli == * Ipan nopa lista tlen Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista tlen 100 siuamej tlen BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Nonemilis == Gabriela Salas Cabrera eli se neskayotl tlen ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica tlen México uan sekinok maseualmej tlen kinekij momachtisej informática ipan nochi Latinoamérica. == Amoxtiliztli == == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] p9w7sv6y5zh8fmt0vu2zt33i2fbbgyf 527179 527115 2026-06-21T21:46:42Z ~2026-36149-21 24744 527179 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera (nch)|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ([[Chapolhuahcan]], Hidalgo ; 6 metztli junio itech 1996) yehuatl ce ingeniera itech tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtolli itech maseualtin ipan Mexihco.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril xiuhpan 2026.</ref> Yajaya ehua ipan ce altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoca Nahua]] tlen eltok ipan tlahtohcayotl Hidalgo ihuan mosentlalijtok ipan tequitl tlen kichijtok mah motlalli nopa tlahtolli Nahuatl ipan tlamantli itechpahuic tlahtolcuepa ica máquinas digitales. == Nemiliztli == Gabriela Salas Cabrera tlakat ipan altepetl Chapolhuahcan, ipan tlahtohcayotl Hidalgo, ompa [[Mexihco]]. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. === Tlamachtiliztli === Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtilli itechpahuicpa tecnología tlahtolcopa. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlauili uan tlaixmatilistli == * Ipan nopa lista tlen Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista tlen 100 siuamej tlen BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Nonemilis == Gabriela Salas Cabrera eli se neskayotl tlen ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica tlen México uan sekinok maseualmej tlen kinekij momachtisej informática ipan nochi Latinoamérica. == Amoxtiliztli == == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] 5wy2btesea5y3x5cc5p1e09p0751kcq 527180 527179 2026-06-21T21:47:41Z ~2026-36149-21 24744 527180 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera (nch)|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ([[Chapolhuahcan]], Hidalgo ; 6 metztli junio itech 1996) yehuatl ce ingeniera itech tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtolli itech maseualtin ipan Mexihco.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril xiuhpan 2026.</ref> Yajaya ehua ipan ce altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoca Nahua]] tlen eltok ipan tlahtohcayotl Hidalgo ihuan mosentlalijtok ipan tequitl tlen kichijtok mah motlalli nopa tlahtolli Nahuatl ipan tlamantli itechpahuic tlahtolcuepa ica máquinas digitales. == Nemiliztli == Gabriela Salas Cabrera tlakat ipan altepetl Chapolhuahcan, ipan tlahtohcayotl Hidalgo, ompa [[Mexihco]]. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. === Tlamachtiliztli === Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtilli itechpahuicpa tecnología tlahtolcopa. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlauili ihuan tlaixmatiliztli == * Ipan nopa lista tlen Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista tlen 100 siuamej tlen BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Nonemilis == Gabriela Salas Cabrera eli se neskayotl tlen ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica tlen México uan sekinok maseualmej tlen kinekij momachtisej informática ipan nochi Latinoamérica. == Amoxtiliztli == == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtohqueh]] lpajrupxr5k0kktqaj2cxvlo9zajw0j 527181 527180 2026-06-21T21:49:50Z ~2026-36149-21 24744 /* Tlaxtlauili ihuan tlaixmatiliztli */ 527181 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera (nch)|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ([[Chapolhuahcan]], Hidalgo ; 6 metztli junio itech 1996) yehuatl ce ingeniera itech tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtolli itech maseualtin ipan Mexihco.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril xiuhpan 2026.</ref> Yajaya ehua ipan ce altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoca Nahua]] tlen eltok ipan tlahtohcayotl Hidalgo ihuan mosentlalijtok ipan tequitl tlen kichijtok mah motlalli nopa tlahtolli Nahuatl ipan tlamantli itechpahuic tlahtolcuepa ica máquinas digitales. == Nemiliztli == Gabriela Salas Cabrera tlakat ipan altepetl Chapolhuahcan, ipan tlahtohcayotl Hidalgo, ompa [[Mexihco]]. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. === Tlamachtiliztli === Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtilli itechpahuicpa tecnología tlahtolcopa. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlahuilli ihuan tlaixmatiliztli == * Ipan nopa lista ipan Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista ipan 100 cihuah itech BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Nonemilis == Gabriela Salas Cabrera eli se neskayotl tlen ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica tlen México uan sekinok maseualmej tlen kinekij momachtisej informática ipan nochi Latinoamérica. == Amoxtiliztli == == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtohqueh]] 4k73byhntox8ilobcvd2cia7x6v44f8 527182 527181 2026-06-21T21:51:03Z ~2026-36149-21 24744 /* Nonemilis */ 527182 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera (nch)|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ([[Chapolhuahcan]], Hidalgo ; 6 metztli junio itech 1996) yehuatl ce ingeniera itech tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtolli itech maseualtin ipan Mexihco.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril xiuhpan 2026.</ref> Yajaya ehua ipan ce altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoca Nahua]] tlen eltok ipan tlahtohcayotl Hidalgo ihuan mosentlalijtok ipan tequitl tlen kichijtok mah motlalli nopa tlahtolli Nahuatl ipan tlamantli itechpahuic tlahtolcuepa ica máquinas digitales. == Nemiliztli == Gabriela Salas Cabrera tlakat ipan altepetl Chapolhuahcan, ipan tlahtohcayotl Hidalgo, ompa [[Mexihco]]. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. === Tlamachtiliztli === Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtilli itechpahuicpa tecnología tlahtolcopa. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlahuilli ihuan tlaixmatiliztli == * Ipan nopa lista ipan Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista ipan 100 cihuah itech BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Amoxtiliztli == == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtohqueh]] kv46lqldczill5slc9te4588cmyfdxu 527183 527182 2026-06-21T21:53:54Z ~2026-36149-21 24744 527183 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera (nch)|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ([[Chapolhuahcan]], Hidalgo ; 6 metztli junio itech 1996) yehuatl ce ingeniera itech tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtolli itech maseualtin ipan Mexihco.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril xiuhpan 2026.</ref> Yajaya ehua ipan ce altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoca Nahua]] tlen eltok ipan tlahtohcayotl Hidalgo ihuan mosentlalijtok ipan tequitl tlen kichijtok mah motlalli nopa tlahtolli Nahuatl ipan tlamantli itechpahuic tlahtolcuepa ica máquinas digitales. Gabriela Salas Cabrera ce nezcayotl itech ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica ompa Mexihco ihuan occequi macehualtin itech quinequih momachtiani informática ipan mochi Latinoamérica. == Nemiliztli == Gabriela Salas Cabrera tlakat ipan altepetl Chapolhuahcan, ipan tlahtohcayotl Hidalgo, ompa [[Mexihco]]. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. === Tlamachtiliztli === Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtilli itechpahuicpa tecnología tlahtolcopa. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlahuilli ihuan tlaixmatiliztli == * Ipan nopa lista ipan Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista ipan 100 cihuah itech BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Amoxtiliztli == == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtohqueh]] m9y8289udpk5ixpmx5asjavd1xrclgk 527184 527183 2026-06-21T21:55:30Z ~2026-36149-21 24744 /* Nemiliztli */ 527184 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera (nch)|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ([[Chapolhuahcan]], Hidalgo ; 6 metztli junio itech 1996) yehuatl ce ingeniera itech tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtolli itech maseualtin ipan Mexihco.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril xiuhpan 2026.</ref> Yajaya ehua ipan ce altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoca Nahua]] tlen eltok ipan tlahtohcayotl Hidalgo ihuan mosentlalijtok ipan tequitl tlen kichijtok mah motlalli nopa tlahtolli Nahuatl ipan tlamantli itechpahuic tlahtolcuepa ica máquinas digitales. Gabriela Salas Cabrera ce nezcayotl itech ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica ompa Mexihco ihuan occequi macehualtin itech quinequih momachtiani informática ipan mochi Latinoamérica. == Nemiliztli == Gabriela Salas Cabrera otlacat ipan altepetl Chapolhuahcan, ipan tlahtohcayotl Hidalgo, ompa [[Mexihco]]. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. === Tlamachtiliztli === Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtilli itechpahuicpa tecnología tlahtolcopa. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlahuilli ihuan tlaixmatiliztli == * Ipan nopa lista ipan Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista ipan 100 cihuah itech BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Amoxtiliztli == == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtohqueh]] 5vvsljqzud99e5ymxww3bvtnmvvxi0u 527216 527184 2026-06-21T23:07:28Z ~2026-36149-21 24744 527216 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera (nch)|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ([[Chapolhuahcan]], Hidalgo ; 6 metztli junio itech 1996) yehuatl ce ingeniera itech tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtolli itech maseualtin ipan Mexihco.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril xiuhpan 2026.</ref> Yajaya ehua ipan ce altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoca Nahua]] tlen eltok ipan tlahtohcayotl Hidalgo ihuan mosentlalijtok ipan tequitl tlen kichijtok mah motlalli nopa tlahtolli Nahuatl ipan tlamantli itechpahuic tlahtolcuepa ica máquinas digitales. Gabriela Salas Cabrera ce nezcayotl itech ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica ompa Mexihco ihuan occequi macehualtin itech quinequih momachtiani informática ipan mochi Latinoamérica. == Nemiliztli == Gabriela Salas Cabrera otlacat ipan altepetl Chapolhuahcan, ipan tlahtohcayotl Hidalgo, ompa [[Mexihco]]. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. === Tlamachtiliztli === Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtilli itechpahuicpa tecnología tlahtolcopa. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlahuilli ihuan tlaixmatiliztli == * Ipan nopa lista ipan Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista ipan 100 cihuah itech BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Amoxtiliztli == == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Nahuah]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtohqueh]] 9o6tdnksgjfhlwgqw8sxpk3c4a2gvgm 527231 527216 2026-06-21T23:22:22Z ~2026-36149-21 24744 527231 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera (nch)|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ([[Chapolhuahcan]], Hidalgo ; 6 metztli junio itech 1996) yehuatl ce ingeniera itech tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtolli itech maseualtin ipan Mexihco.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril xiuhpan 2026.</ref> Yajaya ehua ipan ce altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoca Nahua]] tlen eltok ipan tlahtohcayotl Hidalgo ihuan mosentlalijtok ipan tequitl tlen kichijtok mah motlalli nopa tlahtolli Nahuatl ipan tlamantli itechpahuic tlahtolcuepa ica máquinas digitales. Gabriela Salas Cabrera ce nezcayotl itech ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica ompa Mexihco ihuan occequi macehualtin itech quinequih momachtiani informática ipan mochi Latinoamérica. == Nemiliztli == Gabriela Salas Cabrera otlacat ipan altepetl Chapolhuahcan, ipan tlahtohcayotl Hidalgo, ompa [[Mexihco]]. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. === Tlamachtiliztli === Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtilli itechpahuicpa tecnología tlahtolcopa. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlahuilli ihuan tlaixmatiliztli == * Ipan nopa lista ipan Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista ipan 100 cihuah itech BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Amoxtiliztli == == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Cihuah]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuah]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtohqueh]] rndl8ta54on5vribkzc5yikwuny1nwi 527233 527231 2026-06-21T23:24:41Z ~2026-36149-21 24744 /* Tlaxtlahuilli ihuan tlaixmatiliztli */ 527233 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera (nch)|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ([[Chapolhuahcan]], Hidalgo ; 6 metztli junio itech 1996) yehuatl ce ingeniera itech tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtolli itech maseualtin ipan Mexihco.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril xiuhpan 2026.</ref> Yajaya ehua ipan ce altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoca Nahua]] tlen eltok ipan tlahtohcayotl Hidalgo ihuan mosentlalijtok ipan tequitl tlen kichijtok mah motlalli nopa tlahtolli Nahuatl ipan tlamantli itechpahuic tlahtolcuepa ica máquinas digitales. Gabriela Salas Cabrera ce nezcayotl itech ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica ompa Mexihco ihuan occequi macehualtin itech quinequih momachtiani informática ipan mochi Latinoamérica. == Nemiliztli == Gabriela Salas Cabrera otlacat ipan altepetl Chapolhuahcan, ipan tlahtohcayotl Hidalgo, ompa [[Mexihco]]. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. === Tlamachtiliztli === Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtilli itechpahuicpa tecnología tlahtolcopa. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlahuilli ihuan tlaixmatiliztli == * Ipan nopa lista ipan Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista ipan 100 cihuah itech BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achto cihuatl itech eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador itech nopa Hidalgo tlajtokajyotl Youth Award ipan nopa categoría ipan inclusión ihuan discapacidad. == Amoxtiliztli == == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Cihuah]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuah]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtohqueh]] g7uc0yijgxdqg190j791yajhbxl8r52 527234 527233 2026-06-21T23:25:43Z ~2026-36149-21 24744 /* Tlaxtlahuilli ihuan tlaixmatiliztli */ 527234 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera (nch)|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ([[Chapolhuahcan]], Hidalgo ; 6 metztli junio itech 1996) yehuatl ce ingeniera itech tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtolli itech maseualtin ipan Mexihco.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril xiuhpan 2026.</ref> Yajaya ehua ipan ce altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoca Nahua]] tlen eltok ipan tlahtohcayotl Hidalgo ihuan mosentlalijtok ipan tequitl tlen kichijtok mah motlalli nopa tlahtolli Nahuatl ipan tlamantli itechpahuic tlahtolcuepa ica máquinas digitales. Gabriela Salas Cabrera ce nezcayotl itech ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica ompa Mexihco ihuan occequi macehualtin itech quinequih momachtiani informática ipan mochi Latinoamérica. == Nemiliztli == Gabriela Salas Cabrera otlacat ipan altepetl Chapolhuahcan, ipan tlahtohcayotl Hidalgo, ompa [[Mexihco]]. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. === Tlamachtiliztli === Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtilli itechpahuicpa tecnología tlahtolcopa. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlahuilli ihuan tlaixmatiliztli == * Ipan nopa lista ipan Forbes Mexico itechpahuic 100 cihuah ocachi quipiah chicahualiztli (2025). * Ipan nopa lista ipan 100 cihuah itech BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achto cihuatl itech eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador itech nopa Hidalgo tlajtokajyotl Youth Award ipan nopa categoría ipan inclusión ihuan discapacidad. == Amoxtiliztli == == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Cihuah]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuah]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtohqueh]] 24s1qj9h2x7tikt4eau2scy3mkpzcju 527235 527234 2026-06-21T23:26:06Z ~2026-36149-21 24744 /* Tlaxtlahuilli ihuan tlaixmatiliztli */ 527235 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera (nch)|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ([[Chapolhuahcan]], Hidalgo ; 6 metztli junio itech 1996) yehuatl ce ingeniera itech tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtolli itech maseualtin ipan Mexihco.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril xiuhpan 2026.</ref> Yajaya ehua ipan ce altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoca Nahua]] tlen eltok ipan tlahtohcayotl Hidalgo ihuan mosentlalijtok ipan tequitl tlen kichijtok mah motlalli nopa tlahtolli Nahuatl ipan tlamantli itechpahuic tlahtolcuepa ica máquinas digitales. Gabriela Salas Cabrera ce nezcayotl itech ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica ompa Mexihco ihuan occequi macehualtin itech quinequih momachtiani informática ipan mochi Latinoamérica. == Nemiliztli == Gabriela Salas Cabrera otlacat ipan altepetl Chapolhuahcan, ipan tlahtohcayotl Hidalgo, ompa [[Mexihco]]. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. === Tlamachtiliztli === Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtilli itechpahuicpa tecnología tlahtolcopa. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlahuilli ihuan tlaixmatiliztli == * Ipan nopa lista ipan Forbes Mexico itechpahuic 100 cihuah ocachi quipiah chicahualiztli (2025). * Ipan nopa lista ipan 100 cihuah itech BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achto cihuatl itech eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador itech nopa Tlahtohcayotl Hidalgo Youth Award ipan nopa categoría ipan inclusión ihuan discapacidad. == Amoxtiliztli == == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Cihuah]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuah]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtohqueh]] 154v7w0z8n2v670uof1kdv9kpppdstu 527238 527235 2026-06-21T23:28:56Z ~2026-36149-21 24744 527238 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera (nch)|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ([[Chapolhuahcan]], Hidalgo ; 6 metztli junio itech 1996) yehuatl ce ingeniera itech tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtolli itech maseualtin ipan Mexihco.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril xiuhpan 2026.</ref> Yajaya ehua ipan ce altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoca Nahua]] tlen eltok ipan tlahtohcayotl Hidalgo ihuan mosentlalijtok ipan tequitl tlen kichijtok mah motlalli nopa tlahtolli Nahuatl ipan tlamantli itechpahuic tlahtolcuepa ica máquinas digitales. Gabriela Salas Cabrera ce nezcayotl itech ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica ompa Mexihco ihuan occequi macehualtin itech quinequih momachtiani informática ipan mochi Latinoamérica. == Nemiliztli == Gabriela Salas Cabrera otlacat ipan altepetl Chapolhuahcan, ipan tlahtohcayotl Hidalgo, ompa [[Mexihco]]. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. === Tlamachtiliztli === Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtilli itechpahuicpa tecnología tlahtolcopa. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlahuilli ihuan tlaixmatiliztli == * Ipan nopa lista ipan Forbes Mexico itechpahuic 100 cihuah ocachi quipiah chicahualiztli (2025). * Ipan nopa lista ipan 100 cihuah itech BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achto cihuatl itech eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador itech nopa Tlahtohcayotl Hidalgo Youth Award ipan nopa categoría ipan inclusión ihuan discapacidad. == Amoxtiliztli == == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Cihuah]] [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1996]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuah]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtohqueh]] mlrc5yqf41v18fcfmx8ivww5vu8ozuc Claudia Sheinbaum 0 37862 527076 526751 2026-06-21T15:56:59Z ~2026-36149-21 24744 527076 wikitext text/x-wiki [[Īxiptli:Claudia Sheinbaum (cropped, centered).jpg|miniaturadeimagen|Claudia Sheinbaum ]] '''Claudia Sheinbaum Pardo''' (México, 24 de junio de 1962) eli se política, científica uan tlamachtijketl tlen México. Yajaya eltok nopa tlayekanki tlen México tlen 1 de octubre de 2024, uan ​​mochijtok nopa achtoui siuatl ipan historia tlen nopa tlali tlen kipixtok nopa tekitl. Achtoui kemaj kiseliskia nopa tekiuajkayotl, Sheinbaum tlauel tekitiyaya ipan tekitl tlen tekiuajkayotl, kipixtoya miak tekitl tlen tlayekanki. Yajaya tekitik kej tlayekanki tlen tekiuajkayotl tlen altepetl México tlen 2018 hasta 2023, uan ​​mochijqui nopa achtoui siuatl alcalde tlen kitlapejpenijkej ipan nopa altepetl. Sheinbaum itekiuajkayo ipan política pejki ipan nopa Partido de la Revolución Democrática (PRD), pero teipa mosentlalik ika nopa Movimiento Nacional de Regeneración (Morena), uan ​​mosentlalik ipan nopa partido tlen Andrés Manuel López Obrador ipan 2014. [[Neneuhcāyōtl:Mexihcatl]] 1fpvgp2g60kmzvcq5p7hofd2hwzzb5d 527077 527076 2026-06-21T15:57:13Z ~2026-36149-21 24744 527077 wikitext text/x-wiki [[Īxiptli:Claudia Sheinbaum (cropped, centered).jpg|miniaturadeimagen|Claudia Sheinbaum ]] '''Claudia Sheinbaum Pardo''' (México, 24 de junio de 1962) eli se política, científica uan tlamachtijketl tlen México. Yajaya eltok nopa tlayekanki tlen México tlen 1 de octubre de 2024, uan ​​mochijtok nopa achtoui siuatl ipan historia tlen nopa tlali tlen kipixtok nopa tekitl. Achtoui kemaj kiseliskia nopa tekiuajkayotl, Sheinbaum tlauel tekitiyaya ipan tekitl tlen tekiuajkayotl, kipixtoya miak tekitl tlen tlayekanki. Yajaya tekitik kej tlayekanki tlen tekiuajkayotl tlen altepetl México tlen 2018 hasta 2023, uan ​​mochijqui nopa achtoui siuatl alcalde tlen kitlapejpenijkej ipan nopa altepetl. Sheinbaum itekiuajkayo ipan política pejki ipan nopa Partido de la Revolución Democrática (PRD), pero teipa mosentlalik ika nopa Movimiento Nacional de Regeneración (Morena), uan ​​mosentlalik ipan nopa partido tlen Andrés Manuel López Obrador ipan 2014. [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah]] 3avb4sxsfog94a709kdt27x3knq9dck 527078 527077 2026-06-21T15:58:06Z ~2026-36149-21 24744 527078 wikitext text/x-wiki [[Īxiptli:Claudia Sheinbaum (cropped, centered).jpg|miniaturadeimagen|Claudia Sheinbaum ]] '''Claudia Sheinbaum Pardo''' (México, 24 de junio de 1962) eli se política, científica uan tlamachtijketl tlen México. Yajaya eltok nopa tlayekanki tlen México tlen 1 de octubre de 2024, uan ​​mochijtok nopa achtoui siuatl ipan historia tlen nopa tlali tlen kipixtok nopa tekitl. Achtoui kemaj kiseliskia nopa tekiuajkayotl, Sheinbaum tlauel tekitiyaya ipan tekitl tlen tekiuajkayotl, kipixtoya miak tekitl tlen tlayekanki. Yajaya tekitik kej tlayekanki tlen tekiuajkayotl tlen altepetl México tlen 2018 hasta 2023, uan ​​mochijqui nopa achtoui siuatl alcalde tlen kitlapejpenijkej ipan nopa altepetl. Sheinbaum itekiuajkayo ipan política pejki ipan nopa Partido de la Revolución Democrática (PRD), pero teipa mosentlalik ika nopa Movimiento Nacional de Regeneración (Morena), uan ​​mosentlalik ipan nopa partido tlen Andrés Manuel López Obrador ipan 2014. [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtohcatlahtoanimeh]] k9ul30b7z6vjwv1z4mkht8489n9hw0z Adela Calva Reyes 0 37896 527185 527020 2026-06-21T21:59:45Z ~2026-36149-21 24744 527185 wikitext text/x-wiki {{Escritor |Nombre = Adela Calva Reyes |Image = |birthname = Adela Calva Reyes |born = {{MEX}} [[1957]]<br />[[San Ildefonso]] |dead = {{MEX}} [[2018]] <br />[[Pachyohcan]] <small>(62)</small> |occupation = [[Amatlahcuilo]] |obramásconocida = |yearsactive = }} '''Adela Calva Reyes''', ixmatilli as '''Adela Calva''', (1957 – 2018) ocatca se mexihcatl amatlahcuiloqueh. == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == == Toquiliztequitl == <references/> [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1957]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2018]] [[Neneuhcāyōtl:Cihuah]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah amoxtlahcuilohqueh]] [[Neneuhcāyōtl:Otontlacah]] d8qu61w9ckv7471z5mexjzwypsjbura 527204 527185 2026-06-21T22:15:45Z ~2026-36149-21 24744 527204 wikitext text/x-wiki {{Escritor |Nombre = Adela Calva Reyes |Image = |birthname = Adela Calva Reyes |born = {{MEX}} [[1957]]<br />[[San Ildefonso]] |dead = {{MEX}} [[2018]] <br />[[Pachyohcan]] <small>(62)</small> |occupation = [[Amatlahcuilo]] |obramásconocida = |yearsactive = }} '''Adela Calva Reyes''', ixmatilli as '''Adela Calva''', (1957 – 2018) ocatca se mexihcatl amatlahcuiloqueh. == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == == Toquiliztequitl == <references/> [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1957]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2018]] [[Neneuhcāyōtl:Cihuah]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah amoxtlahcuilohqueh]] [[Neneuhcāyōtl:Otomih]] slfco6d5fquogb2aefhjmrxst8aci9g 527219 527204 2026-06-21T23:08:44Z ~2026-36149-21 24744 527219 wikitext text/x-wiki {{Escritor |Nombre = Adela Calva Reyes |Image = Adela Calva Reyes (cropped).jpg |birthname = Adela Calva Reyes |born = {{MEX}} [[1957]]<br />[[San Ildefonso]] |dead = {{MEX}} [[2018]] <br />[[Pachyohcan]] <small>(62)</small> |occupation = [[Amatlahcuilo]] |obramásconocida = |yearsactive = }} '''Adela Calva Reyes''', ixmatilli as '''Adela Calva''', (1957 – 2018) ocatca se mexihcatl amatlahcuiloqueh. == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == == Toquiliztequitl == <references/> [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1957]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2018]] [[Neneuhcāyōtl:Cihuah]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah amoxtlahcuilohqueh]] [[Neneuhcāyōtl:Otomih]] ruu99sa3ixhb6pcrsv16rk3a2d749qz 527236 527219 2026-06-21T23:27:29Z ~2026-36149-21 24744 527236 wikitext text/x-wiki {{Escritor |Nombre = Adela Calva Reyes |Image = Adela Calva Reyes (cropped).jpg |birthname = Adela Calva Reyes |born = {{MEX}} [[1957]]<br />[[San Ildefonso]] |dead = {{MEX}} [[2018]] <br />[[Pachyohcan]] <small>(62)</small> |occupation = [[Amatlahcuilo]] |obramásconocida = |yearsactive = }} '''Adela Calva Reyes''', ixmatilli as '''Adela Calva''', (1957 – 2018) ocatca se mexihcatl amatlahcuiloqueh. == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == == Toquiliztequitl == <references/> [[Neneuhcāyōtl:Cihuah]] [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1957]] [[Neneuhcāyōtl:Otomih]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2018]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah amoxtlahcuilohqueh]] t98cm2gaugoxe1thjig6dp9cexayflk 527237 527236 2026-06-21T23:28:22Z ~2026-36149-21 24744 527237 wikitext text/x-wiki {{Escritor |Nombre = Adela Calva Reyes |Image = Adela Calva Reyes (cropped).jpg |birthname = Adela Calva Reyes |born = {{MEX}} [[1957]]<br />[[San Ildefonso]] |dead = {{MEX}} [[2018]] <br />[[Pachyohcan]] <small>(62)</small> |occupation = [[Amatlahcuilo]] |obramásconocida = |yearsactive = }} '''Adela Calva Reyes''', ixmatilli as '''Adela Calva''', (1957 – 2018) ocatca se mexihcatl amatlahcuiloqueh. == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == == Toquiliztequitl == <references/> [[Neneuhcāyōtl:Cihuah]] [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1957]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2018]] [[Neneuhcāyōtl:Otomih]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah amoxtlahcuilohqueh]] qf0mfuwpo1moq9c70w7n27mdy8nhzw9 527318 527237 2026-06-22T00:31:12Z ~2026-36149-21 24744 527318 wikitext text/x-wiki {{Escritor |Nombre = Adela Calva Reyes |Image = Adela Calva Reyes (cropped).jpg |birthname = Adela Calva Reyes |born = {{MEX}} [[1957]]<br />[[San Ildefonso]] |dead = {{MEX}} [[2018]] <br />[[Pachyohcan]] <small>(62)</small> |occupation = [[Amatlahcuilo]] |obramásconocida = |yearsactive = }} '''Adela Calva Reyes''', ixmatilli as '''Adela Calva''', (1957 – 2018) ocatca se mexihcatl amatlahcuiloqueh. == Oc no xiquitta == * [[Otontlahtolli]] == Toquiliztequitl == <references/> == Occe neihcuiloliztli == == Toquiliztequitl == <references/> [[Neneuhcāyōtl:Cihuah]] [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1957]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2018]] [[Neneuhcāyōtl:Otomih]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah amoxtlahcuilohqueh]] mlcjh8klkkxpge2dg0z1q386rdrlrkt Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah 14 37900 527038 2026-06-21T14:01:47Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Tlacah]] 527038 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Tlacah]] qbv7qztbor6gslmmv0x0qmd6t6lyq67 527052 527038 2026-06-21T14:37:09Z ~2026-36149-21 24744 527052 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macehualtin]] q0vm012rehgbo1vu0vrhlry2kgnd6h6 527212 527052 2026-06-21T23:06:13Z ~2026-36149-21 24744 Tlahkwilolamatl mokwapki [[Neneuhcāyōtl:Nahuah]] 527212 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[:Category:Nahuah]] bnmqy33zt7l08z8pnzqy2k1knjv9lpw 527221 527212 2026-06-21T23:15:19Z ~2026-36149-21 24744 Se eliminó la redirección hacia [[Neneuhcāyōtl:Nahuah]] 527221 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macehualtin]] q0vm012rehgbo1vu0vrhlry2kgnd6h6 Gabriela Salas Cabrera (NCH) 0 37901 527039 2026-06-21T14:04:26Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: '''Gabriela Salas Cabrera''' ( Chapulhuacán, Hidalgo ; 6 de junio de 1996) eli se ingeniera tlen tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtoli tlen maseualmej ipan México.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril de 2026.</ref> Yajaya eua ipan se altepetl tlen Nahuatlacah|itoka… 527039 wikitext text/x-wiki '''Gabriela Salas Cabrera''' ( Chapulhuacán, Hidalgo ; 6 de junio de 1996) eli se ingeniera tlen tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtoli tlen maseualmej ipan México.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril de 2026.</ref> Yajaya eua ipan se altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoka Nahua]] tlen eltok ipan estado tlen Hidalgo uan mosentlalijtok ipan tekitl tlen kichijtok ma motlali nopa tlajtoli Nahuatl ipan tlamantli tlen ika tlajtolkuepa ika máquinas digitales. == Biografía == Gabriela Salas Cabrera tlakatki ipan altepetl Chapulhuacán, ipan estado Hidalgo, México. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. == Tlamachtili == Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtili tlen tecnología tlen tlajtoli. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlauili uan tlaixmatilistli == * Ipan nopa lista tlen Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista tlen 100 siuamej tlen BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Nonemilis == Gabriela Salas Cabrera eli se neskayotl tlen ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica tlen México uan sekinok maseualmej tlen kinekij momachtisej informática ipan nochi Latinoamérica. == Amoxtli tlanechikolistli == [[Neneuhcāyōtl:Siuamej tlamatinimej]] [[Neneuhcāyōtl:Tlakachihuani]] [[Neneuhcāyōtl:Masehuali]] [[Neneuhcāyōtl:Siuatl]] b5xvnpg3y8u7uky13ng3rei7t29rxb8 527040 527039 2026-06-21T14:07:26Z ~2026-36149-21 24744 527040 wikitext text/x-wiki '''Gabriela Salas Cabrera''' ( Chapulhuacán, Hidalgo ; 6 de junio de 1996) eli se ingeniera tlen tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtoli tlen maseualmej ipan México.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril de 2026.</ref> Yajaya eua ipan se altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoka Nahua]] tlen eltok ipan estado tlen Hidalgo uan mosentlalijtok ipan tekitl tlen kichijtok ma motlali nopa tlajtoli Nahuatl ipan tlamantli tlen ika tlajtolkuepa ika máquinas digitales. == Biografía == Gabriela Salas Cabrera tlakatki ipan altepetl Chapulhuacán, ipan estado Hidalgo, México. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. == Tlamachtili == Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtili tlen tecnología tlen tlajtoli. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlauili uan tlaixmatilistli == * Ipan nopa lista tlen Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista tlen 100 siuamej tlen BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Nonemilis == Gabriela Salas Cabrera eli se neskayotl tlen ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica tlen México uan sekinok maseualmej tlen kinekij momachtisej informática ipan nochi Latinoamérica. == Amoxtli tlanechikolistli == [[Neneuhcāyōtl:Nauatlajtoli (nch)]] [[Neneuhcāyōtl:Siuamej tlamatinimej]] [[Neneuhcāyōtl:Tlakachihuani]] [[Neneuhcāyōtl:Masehuali]] [[Neneuhcāyōtl:Siuatl]] k04lufrgwn3y3jsmokvj3opl0wdroxh 527044 527040 2026-06-21T14:11:27Z ~2026-36149-21 24744 527044 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera (NCH)|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ( Chapulhuacán, Hidalgo ; 6 de junio de 1996) eli se ingeniera tlen tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtoli tlen maseualmej ipan México.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril de 2026.</ref> Yajaya eua ipan se altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoka Nahua]] tlen eltok ipan estado tlen Hidalgo uan mosentlalijtok ipan tekitl tlen kichijtok ma motlali nopa tlajtoli Nahuatl ipan tlamantli tlen ika tlajtolkuepa ika máquinas digitales. == Biografía == Gabriela Salas Cabrera tlakatki ipan altepetl Chapulhuacán, ipan estado Hidalgo, México. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. == Tlamachtili == Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtili tlen tecnología tlen tlajtoli. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlauili uan tlaixmatilistli == * Ipan nopa lista tlen Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista tlen 100 siuamej tlen BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Nonemilis == Gabriela Salas Cabrera eli se neskayotl tlen ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica tlen México uan sekinok maseualmej tlen kinekij momachtisej informática ipan nochi Latinoamérica. == Amoxtli tlanechikolistli == [[Neneuhcāyōtl:Nauatlajtoli (nch)]] [[Neneuhcāyōtl:Siuamej tlamatinimej]] [[Neneuhcāyōtl:Tlakachihuani]] [[Neneuhcāyōtl:Masehuali]] [[Neneuhcāyōtl:Siuatl]] 5rvgcnva74bvhi0zemdsxz6nb44ocae 527046 527044 2026-06-21T14:12:42Z ~2026-36149-21 24744 527046 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[Gabriela Salas Cabrera|NCI]]}} {{P2|[[{{PAGENAME}}|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ( Chapulhuacán, Hidalgo ; 6 de junio de 1996) eli se ingeniera tlen tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtoli tlen maseualmej ipan México.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril de 2026.</ref> Yajaya eua ipan se altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoka Nahua]] tlen eltok ipan estado tlen Hidalgo uan mosentlalijtok ipan tekitl tlen kichijtok ma motlali nopa tlajtoli Nahuatl ipan tlamantli tlen ika tlajtolkuepa ika máquinas digitales. == Biografía == Gabriela Salas Cabrera tlakatki ipan altepetl Chapulhuacán, ipan estado Hidalgo, México. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. == Tlamachtili == Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtili tlen tecnología tlen tlajtoli. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlauili uan tlaixmatilistli == * Ipan nopa lista tlen Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista tlen 100 siuamej tlen BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Nonemilis == Gabriela Salas Cabrera eli se neskayotl tlen ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica tlen México uan sekinok maseualmej tlen kinekij momachtisej informática ipan nochi Latinoamérica. == Amoxtli tlanechikolistli == [[Neneuhcāyōtl:Nauatlajtoli (nch)]] [[Neneuhcāyōtl:Siuamej tlamatinimej]] [[Neneuhcāyōtl:Tlakachihuani]] [[Neneuhcāyōtl:Masehuali]] [[Neneuhcāyōtl:Siuatl]] s7i0g6oay35onnx8ase04o22xdio09f 527047 527046 2026-06-21T14:13:41Z ~2026-36149-21 24744 527047 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera|NCI]]}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ( Chapulhuacán, Hidalgo ; 6 de junio de 1996) eli se ingeniera tlen tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtoli tlen maseualmej ipan México.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril de 2026.</ref> Yajaya eua ipan se altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoka Nahua]] tlen eltok ipan estado tlen Hidalgo uan mosentlalijtok ipan tekitl tlen kichijtok ma motlali nopa tlajtoli Nahuatl ipan tlamantli tlen ika tlajtolkuepa ika máquinas digitales. == Biografía == Gabriela Salas Cabrera tlakatki ipan altepetl Chapulhuacán, ipan estado Hidalgo, México. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. == Tlamachtili == Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtili tlen tecnología tlen tlajtoli. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlauili uan tlaixmatilistli == * Ipan nopa lista tlen Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista tlen 100 siuamej tlen BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Nonemilis == Gabriela Salas Cabrera eli se neskayotl tlen ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica tlen México uan sekinok maseualmej tlen kinekij momachtisej informática ipan nochi Latinoamérica. == Amoxtli tlanechikolistli == [[Neneuhcāyōtl:Nauatlajtoli (nch)]] [[Neneuhcāyōtl:Siuamej tlamatinimej]] [[Neneuhcāyōtl:Tlakachihuani]] [[Neneuhcāyōtl:Masehuali]] [[Neneuhcāyōtl:Siuatl]] sa44m9sa7cj449e9iomrzf37k2to0q6 527060 527047 2026-06-21T15:06:56Z ~2026-36149-21 24744 Tlahkwilolamatl mokwapki [[Gabriela Salas Cabrera (nch)]] 527060 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Gabriela Salas Cabrera (nch)]] i9nhvsqmaup8qybfvh267g6joenv6d1 Neneuhcāyōtl:Nauatlajtoli (nch) 14 37902 527041 2026-06-21T14:07:43Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Categoría]] 527041 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Categoría]] pblbvo0kqk8srf5cwhj000lh5g2wagd 527095 527041 2026-06-21T17:50:00Z ~2026-36149-21 24744 527095 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P2|[[:Category:Nahuatlahtolli (nci)|NCI]]}} {{P2|[[:Category:Nawatlahtolli (nhe)|NHE]]}} {{P1|[[:Category:Nauatlajtoli (nch)|NCH]]}} {{Tlani}} [[Neneuhcāyōtl:Categoría]] cmc5yzhl1sfqv983t7lnit7mltz2g8d Neneuhcāyōtl:Macehualtin 14 37903 527053 2026-06-21T14:37:40Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtolli (nci)]] 527053 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtolli (nci)]] l3knopj04xbmzwcqxn4hwzyp6c9qnoe 527190 527053 2026-06-21T22:02:58Z ~2026-36149-21 24744 527190 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Tlacayotl]] 9iae0s0xkb937mg8rna0ltqnkg83zrw Gabriela Salas Cabrera (nch) 0 37904 527059 2026-06-21T15:05:19Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: {{DISPLAYTITLE:Gabriela Salas Cabrera <sup><small>(nch)</small></sup>}} {{Ahcopa}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera|NCI]]}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ( Chapulhuacán, Hidalgo ; 6 de junio de 1996) eli se ingeniera tlen tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtoli tlen maseualmej ipan México.<ref>The Organization for Women in Science for the Devel… 527059 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Gabriela Salas Cabrera <sup><small>(nch)</small></sup>}} {{Ahcopa}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera|NCI]]}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' ( Chapulhuacán, Hidalgo ; 6 de junio de 1996) eli se ingeniera tlen tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtoli tlen maseualmej ipan México.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril de 2026.</ref> Yajaya eua ipan se altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoka Nahua]] tlen eltok ipan estado tlen Hidalgo uan mosentlalijtok ipan tekitl tlen kichijtok ma motlali nopa tlajtoli Nahuatl ipan tlamantli tlen ika tlajtolkuepa ika máquinas digitales. == Biografía == Gabriela Salas Cabrera tlakatki ipan altepetl Chapulhuacán, ipan estado Hidalgo, México. Yajaya ehua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacame huan moscalti ica [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] queja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének . Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. == Tlamachtili == Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtili tlen tecnología tlen tlajtoli. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlauili uan tlaixmatilistli == * Ipan nopa lista tlen Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista tlen 100 siuamej tlen BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Nonemilis == Gabriela Salas Cabrera eli se neskayotl tlen ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica tlen México uan sekinok maseualmej tlen kinekij momachtisej informática ipan nochi Latinoamérica. == Amoxtli tlanechikolistli == [[Neneuhcāyōtl:Nauatlajtoli (nch)]] [[Neneuhcāyōtl:Siuamej tlamatinimej]] [[Neneuhcāyōtl:Tlakachihuani]] [[Neneuhcāyōtl:Masehuali]] 7zdg3xvw5lihneav0z8499gjpvxbptk 527112 527059 2026-06-21T18:25:53Z ~2026-36149-21 24744 527112 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Gabriela Salas Cabrera <sup><small>(nch)</small></sup>}} {{Ahcopa}} {{P2|[[Gabriela Salas Cabrera|NCI]]}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCH]]}} {{Tlani}} '''Gabriela Salas Cabrera''' (Chapulhuacán, Hidalgo ; 6 de junio de 1996) eli se ingeniera tlen tecnología tlen tlajtoli uan ixtlamatki ipan inteligencia artificial, se científica tlen datos, uan se tlen kipaleuia tlajtoli tlen maseualmej ipan México.<ref>The Organization for Women in Science for the Developing World (OWSD) [https://owsd.net/person/gabriela-salas-cabrera], consultado el 8 de abril de 2026.</ref> Yajaya eua ipan se altepetl tlen [[Nahuatlacah|itoka Nahua]] tlen eltok ipan estado tlen Hidalgo uan mosentlalijtok ipan tekitl tlen kichijtok ma motlali nopa tlajtoli Nahuatl ipan tlamantli tlen ika tlajtolkuepa ika máquinas digitales. == Biografía == Gabriela Salas Cabrera tlakatki ipan altepetl Chapulhuacán, ipan estado Hidalgo, [[Mexko]] tlali. Yajaya eua nopa [[Nahuatlacah|nahua]] tlacamej uan moscalti ika [[Nahuatlahtolli|nahuatl]] keja itlajtol. Teipa momachtik español, inglés uan tének. Kema eliyaya telpokatl, kinextik kinekiyaya kimatis tlen ciencia. Kemaj, moiljuik kichiuas nopa pajtli uan ginecología ; maske, yajaya kitlapejpenik momachtis ingeniería. Ya ki itstok kenijkatsa ki paleuia ichampoyouaj pampa kineki ki pixtos nopa tlajtoli nahuatl. Ipan 2026, san mokauayaya omej katli tlajtoaj nahuatl ipan ialtepe: ya uan inana. == Tlamachtili == Yajaya momachtik Ingeniería de Tecnología de la Información ipan nopa Universidad Tecnológica de Tula-Tepeji, ipan Hidalgo. Teipa ki tlami se maestría ipan inteligencia artificial ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México (UnADM). Ki tlami itlamachtilis ika tlamachtili tlen tlapajtilistli uan tlatemolistli tlen tlapoualistli, pampa kinekiyaya kimatis kenijkatsa kiyektlaliskej tlajtoli tlen tepajtilistli ipan tlapajtilistli. Yajaya pejki momachtia ipan matemáticas ipan nopa Universidad Abierta y Distancia de México. Teipa, yajki España pampa kinekiyaya momachtis se maestría ipan Ciencias de Datos ipan nopa Universidad Politécnica de Madrid . Ipan 2024, yajaya tlapaleuik ipan se tekitl tlen Google kinyakanayaya pampa kinekiyaya kitlalis nopa tlajtoli nahuatl ipan nopa tekitl tlen Google Translate . Itekiuajkayo kipixki tlen ika tlapaleuis ika tlajtoli tlen achtoui kisentilijtoyaj, tlen ika kinmachtisej modelos de traducción automática. Nopa tlasenkaualistli tlen náhuatl ipan ni plataforma eli se tlen nopa tekitl tlen mochiua pampa kinekij kiueyichiuasej nopa tlajtoli tlen indígenas. Kej se tlapaleuilistli tlen nopa tekitl, yajaya temakak se tlamachtili ipan Google Mexico tlen itoka "Rescatar las lenguajes indígenas a través de la inteligencia artificial", pampa kinekiyaya kinextis tlen kimatiyaya uan tlen kipanok ipan kenijkatsa kitekiuiyayaj tecnología pampa kinmokuitlauiyayaj tlajtoli tlen maseualmej. Noijki ika iteki ipan procesamiento de lenguaje natural, kichijtok proyectos tlen mosaloua ika análisis de datos ipan nopa campo de salud, tlen kipiaj iniciativas tlen mosentlalijtokej ipan prevención de suicidio uan nopa tlamachtili tlen datos tlen mosaloua ika kokolistli hematológicas kej leucemia . Nojkia tlapaleuijtok kej se tlamachtijketl ipan tlamachtili tlen ciencia uan tlamachtili, kej [[OpenScienceLabs]], [[Femiciencia Latam]], uan nopa NASA Space Apps challenge tlen nochi tlaltinij, uan eliyaya nopa achtoui siuatl indígena tlen mosentlalik ipan nopa Organización para las Mujeres en Ciencias para el Mundo en Desarrollo (OWSD) tlen mosentlalijtok ipan UNESCO ipan nopa tlamachtili tlen tecnología tlen tlajtoli. == Activismo == Salas Cabrera kichijchijtok tekitl tlen kineki kinpaleuis siuamej tlen indígenas ma tlapaleuikaj ipan ciencia, tecnología, ingeniería uan matemáticas (STEM). Ipan ni tlamantli eltok nopa programa "El futuro es brillante porque las niñas son brillantes", tlen kinmaka tepostli tlen ika momachtiaj, tlamantli tlen ika momachtisej uan kinmachtiaj ichpokamej tlen amo kipiaj miak tomij pampa kinekij ma mosentlalikaj ipan STEM. Miak foros académicos uan tlen tlajtolmoyaualistli kinextijtokej kej se kuali neskayotl kenke siuamej tlen indígenas kinekij momachtisej científicas uan tecnológicas. Ipan tlanechikoli uan tlajtlanili, yajaya kiixtoma nopa tlasenkaualistli tlen onka tlatlajko tlen indígenas, tlakayotl uan tlen ika uelis momachtisej ipan tlamachtilistli tlen más ueyi. Nojkia kiijtok tlauel ipati nopa tlamachtili tlen ciencia kej se tlamantli tlen ika uelis tijueyichiuasej uan tijyolchikauasej ininselti ichpokamej uan ichpokamej tlen indígenas. Ki tlalijtok iteki tlen tlamachtilistli ika tlamokuitlauilistli tlajtoli pampa ki paleuia ma kitekiuikaj herramientas digitales uan inteligencia artificial para ma ki ijkuilokaj uan ma kiyolchikauakaj tlajtoli tlen maseualmej ipan México. Yajaya kinextik kineki kichijchiuas proyectos tlen kinekij kichijchiuasej espacios tlen mosentlalisej ipan recuperación uan documentación tlen tlajtoli tlen maseualmej, kej nopa náhuatl uan sekinok tlajtoli tlen maseualmej tlen nopa tlali, kej maya, zapotec uan mixteco . == Tlaxtlauili uan tlaixmatilistli == * Ipan nopa lista tlen Forbes Mexico tlen 100 siuamej tlen más kipiaj chikaualistli (2025). * Ipan nopa lista tlen 100 siuamej tlen BBC (2024). * Premio Nacional para la Promoción de los Derechos de las Mujeres Indígenas “Martha Sánchez Néstor” (2024) – Kimaka nopa Instituto Nacional de Pueblos Indígenas uan nopa Secretaría de las Mujeres ipan nopa marco tlen nopa Día Internacional de las Mujeres Indígenas. * Premio Nacional para el Mérito de los Estudiantes de la Universidad STEM del Subsistema Tecnológico (2024) – Quimacaj nopa universidades tecnológicas huan politécnicas tlen México. * Nopa achtoui siuatl tlen eua ipan tlali ipan tecnología ipan nopa Organización para las Mujeres en la Ciencia para el Mundo en Desarrollo-UNESCO. * Ganador tlen nopa Hidalgo State Youth Award ipan nopa categoría tlen inclusión uan discapacidad. == Nonemilis == Gabriela Salas Cabrera eli se neskayotl tlen ax ueli moixnamiki tlen tlaijiyouilistli uan motemachilistli, kej nopa comunidad científica tlen México uan sekinok maseualmej tlen kinekij momachtisej informática ipan nochi Latinoamérica. == Amoxtli tlanechikolistli == [[Neneuhcāyōtl:Nauatlajtoli (nch)]] [[Neneuhcāyōtl:Siuamej]] 94zcscxkpp69zuzquoymn3kri33xu7f Neneuhcāyōtl:Nawatlahtolli (nhe) 14 37905 527062 2026-06-21T15:10:27Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Categoría]] 527062 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Categoría]] pblbvo0kqk8srf5cwhj000lh5g2wagd 527094 527062 2026-06-21T17:49:39Z ~2026-36149-21 24744 527094 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P2|[[:Category:Nahuatlahtolli (nci)|NCI]]}} {{P1|[[:Category:Nawatlahtolli (nhe)|NHE]]}} {{P2|[[:Category:Nauatlajtoli (nch)|NCH]]}} {{Tlani}} [[Neneuhcāyōtl:Categoría]] sfgy73pan0t86tdfix20x6ga0smcyag Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Veracruz 14 37906 527064 2026-06-21T15:12:06Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Mexihco]] 527064 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Mexihco]] 26aqk3oybr4e082ikqx7lyd5augrb2e 527333 527064 2026-06-22T00:58:53Z ~2026-36149-21 24744 527333 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Mexihco]] [[Neneuhcāyōtl:Veracruz]] kdro8zllea2xwzldlvly6i4lmado9y1 Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Mexihco 14 37907 527065 2026-06-21T15:12:24Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Altepetl]] 527065 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Altepetl]] 0uv7atruq1ij97qoews3zv4g6oes4zn 527098 527065 2026-06-21T17:54:54Z ~2026-36149-21 24744 527098 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[:Category:Altepetl ipan Mexihco|NCI]]}} {{P2|[[:Category:Altepetl ipan Mexihko|NHE]]}} {{P2|[[:Category:Mexko|NCH]]}} {{Tlani}} [[Neneuhcāyōtl:Altepetl]] a9m49zkifjaciyufhmygebh949u79yi 527099 527098 2026-06-21T17:55:40Z ~2026-36149-21 24744 527099 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[:Category:Altepetl ipan Mexihco|NCI]]}} {{P2|[[:Category:Altepetl tlen Mexihko|NHE]]}} {{P2|[[:Category:Altepetl tlen Mexko|NCH]]}} {{Tlani}} [[Neneuhcāyōtl:Altepetl]] 8rwx3lwzybbyicwyshb6ssm2ta5zyck 527100 527099 2026-06-21T17:58:25Z ~2026-36149-21 24744 527100 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[:Category:Altepetl ipan Mexihco|NCI]]}} {{P2|[[:Category:Altepetl tlen Mexihko|NHE]]}} {{P2|[[:Category:Altepetl tlen Mexko|NCH]]}} {{Tlani}} [[Neneuhcāyōtl:Altepetl]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihco]] 79fcic5gklj4pqgrwoqcdhdsp2bevue 527102 527100 2026-06-21T18:01:08Z ~2026-36149-21 24744 527102 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[:Category:Altepetl ipan Mexihco|NCI]]}} {{P2|[[:Category:Altepetl tlen Mexihko|NHE]]}} {{P2|[[:Category:Altepetl tlen Mexko|NCH]]}} {{Tlani}} [[Neneuhcāyōtl:Altepetl]] [[Neneuhcāyōtl:Tlalticpacmatiliztli ipan Mexihco]] r6zczm3fjjfcrxmy87sttgcmm9242xk Neneuhcāyōtl:Altepetl 14 37908 527066 2026-06-21T15:12:51Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtolli (nci)]] 527066 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtolli (nci)]] l3knopj04xbmzwcqxn4hwzyp6c9qnoe 527110 527066 2026-06-21T18:22:03Z ~2026-36149-21 24744 527110 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Altepematiliztli]] 8ed13al5q9f6zussevyrwz5y4za714u Ahuatennoh 0 37909 527067 2026-06-21T15:14:50Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{Tlani}} '''Ahuatennoh''' ce altepetl in ompa altepetlahtohcan [[Chicontepec]], tlahtohcayotl Veracruz, ipan Mexihco. Quipia 54,892 chanehqueh. Mochintin macehualtin nahuatlahtoqueh. == Oc no xiquitta ==<!--Véase también--> * [[Cuextecapan]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces--> [[Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Veracruz]] 527067 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{Tlani}} '''Ahuatennoh''' ce altepetl in ompa altepetlahtohcan [[Chicontepec]], tlahtohcayotl Veracruz, ipan Mexihco. Quipia 54,892 chanehqueh. Mochintin macehualtin nahuatlahtoqueh. == Oc no xiquitta ==<!--Véase también--> * [[Cuextecapan]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces--> [[Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Veracruz]] 7m7lokjok4p87vleudoqss45ft799qv 527068 527067 2026-06-21T15:16:32Z ~2026-36149-21 24744 527068 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Ahuatennoh|NHE]]}} {{Tlani}} '''Ahuatennoh''' ce altepetl in ompa altepetlahtohcan [[Chicontepec]], tlahtohcayotl Veracruz, ipan Mexihco. Quipia 54,892 chanehqueh. Mochintin macehualtin nahuatlahtoqueh. == Oc no xiquitta ==<!--Véase también--> * [[Cuextecapan]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces--> [[Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Veracruz]] ai40ecxd0ehtpd1zf5gh5kebc8hq9c4 527069 527068 2026-06-21T15:16:47Z ~2026-36149-21 24744 527069 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Awatennoh|NHE]]}} {{Tlani}} '''Ahuatennoh''' ce altepetl in ompa altepetlahtohcan [[Chicontepec]], tlahtohcayotl Veracruz, ipan Mexihco. Quipia 54,892 chanehqueh. Mochintin macehualtin nahuatlahtoqueh. == Oc no xiquitta ==<!--Véase también--> * [[Cuextecapan]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces--> [[Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Veracruz]] nx81msfdcuo9el3h71kcd3w3spesazg Mexko 0 37910 527079 2026-06-21T16:02:59Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: Mexko, tlen itoka Estados Unidos Mexicanos, eli se tlali tlen iaxka tlen eltok ipan sur tlen Norteamérica; iueyi altepetl uan tlen más miak maseualmej eltok México. Kej kiijtoua nopa tlanauatili tlen nama eltok, itlanauatilis eli se república representativa, democrática, secular uan federal, tlen kipia 32 entidades federales (31 estados uan nopa capital). [[Neneuhcāyōtl:Nauatlajtoli (nch)]] 527079 wikitext text/x-wiki Mexko, tlen itoka Estados Unidos Mexicanos, eli se tlali tlen iaxka tlen eltok ipan sur tlen Norteamérica; iueyi altepetl uan tlen más miak maseualmej eltok México. Kej kiijtoua nopa tlanauatili tlen nama eltok, itlanauatilis eli se república representativa, democrática, secular uan federal, tlen kipia 32 entidades federales (31 estados uan nopa capital). [[Neneuhcāyōtl:Nauatlajtoli (nch)]] tgdudegzvhro31e2tu26tcz8ja3gqdn 527081 527079 2026-06-21T16:10:23Z ~2026-36149-21 24744 527081 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P2|[[Mexihco|NCI]]}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCH]]}} {{Tlani}} Mexko, tlen itoka Estados Unidos Mexicanos, eli se tlali tlen iaxka tlen eltok ipan sur tlen Norteamérica; iueyi altepetl uan tlen más miak maseualmej eltok México. Kej kiijtoua nopa tlanauatili tlen nama eltok, itlanauatilis eli se república representativa, democrática, secular uan federal, tlen kipia 32 entidades federales (31 estados uan nopa capital). [[Neneuhcāyōtl:Nauatlajtoli (nch)]] 6wretx5ld52oanundfzeywdqm6ftwwt 527082 527081 2026-06-21T17:38:02Z ~2026-36149-21 24744 527082 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P2|[[Mexihco|NCI]]}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCH]]}} {{Tlani}} Mexko, tlen itoka Estados Unidos Mexicanos, eli se tlali tlen iaxka tlen eltok ipan sur tlen Norteamérica; iueyi altepetl uan tlen más miak maseualmej eltok México. Kej kiijtoua nopa tlanauatili tlen nama eltok, itlanauatilis eli se república representativa, democrática, secular uan federal, tlen kipia 32 entidades federales (31 estados uan nopa capital). In tlali mexko tlali kipia se tlali tlen 1,964,375 km2, tlen ki chiua ma eli nopa majtlaktli uan eyi ueyi tlali ipan tlaltepaktli uan nopa makuili ueyi tlali ipan America. Ika norte eltok iteno Estados Unidos ipan se 3,152 km itenpa, uan ​​ika sur kipia se 956 km itenpa ika Guatemala uan se 193 km itenpa ika Belice. Nopa tlali iteno eltok iteno nopa ueyi atl Pacífico ika oeste uan nopa Golfo de México uan Mar Caribe ika este, kipixtok 11,122 km tlen iteno. [[Neneuhcāyōtl:Nauatlajtoli (nch)]] pkx119z9za2oek4acbyamyonsjplf9m 527091 527082 2026-06-21T17:47:47Z ~2026-36149-21 24744 527091 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P2|[[Mexihco|NCI]]}} {{P2|[[Mexihko|NHE]]}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCH]]}} {{Tlani}} Mexko, tlen itoka Estados Unidos Mexicanos, eli se tlali tlen iaxka tlen eltok ipan sur tlen Norteamérica; iueyi altepetl uan tlen más miak maseualmej eltok ''México''. Kej kiijtoua nopa tlanauatili tlen nama eltok, itlanauatilis eli se república representativa, democrática, secular uan federal, tlen kipia 32 entidades federales (31 estados uan nopa capital). In tlali mexko tlali kipia se tlali tlen 1,964,375 km2, tlen ki chiua ma eli nopa majtlaktli uan eyi ueyi tlali ipan tlaltepaktli uan nopa makuili ueyi tlali ipan America. Ika norte eltok iteno Estados Unidos ipan se 3,152 km itenpa, uan ​​ika sur kipia se 956 km itenpa ika Guatemala uan se 193 km itenpa ika Belice. Nopa tlali iteno eltok iteno nopa ueyi atl Pacífico ika oeste uan nopa Golfo de México uan Mar Caribe ika este, kipixtok 11,122 km tlen iteno. [[Neneuhcāyōtl:Nauatlajtoli (nch)]] tbqgb5snrfhe2vuo8zvct0kpcgdobmw 527092 527091 2026-06-21T17:48:27Z ~2026-36149-21 24744 527092 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P2|[[Mexihco|NCI]]}} {{P2|[[Mexihko|NHE]]}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCH]]}} {{Tlani}} Mexko, tlen itoka Estados Unidos Mexicanos, eli se tlali tlen iaxka tlen eltok ipan sur tlen Norteamérica; iueyi altepetl uan tlen más miak maseualmej eltok ''México''. Kej kiijtoua nopa tlanauatili tlen nama eltok, itlanauatilis eli se república representativa, democrática, secular uan federal, tlen kipia 32 entidades federales (31 estados uan nopa capital). In tlali mexko tlali kipia se tlali tlen 1,964,375 km2, tlen ki chiua ma eli nopa majtlaktli uan eyi ueyi tlali ipan tlaltepaktli uan nopa makuili ueyi tlali ipan America. Ika norte eltok iteno Estados Unidos ipan se 3,152 km itenpa, uan ​​ika sur kipia se 956 km itenpa ika Guatemala uan se 193 km itenpa ika Belice. Nopa tlali iteno eltok iteno nopa ueyi atl Pacífico ika oeste uan nopa Golfo de México uan Mar Caribe ika este, kipixtok 11,122 km tlen iteno. [[Neneuhcāyōtl:Mexko]] 45vo0tks6phmh3fyz393r6hgcflsnqq Mexihko 0 37911 527084 2026-06-21T17:42:00Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: '''Mexihko''', tlen itoka kaxtiyaki ''Estados Unidos Mexicanos'', eli se tlalli tlen iaxka tlen eltok ipan sur tlen Norteamérica; iweyi altepetl wan tlen okachi miyak masewalmeh eltok ''México''. Kej kiijtoua nopa tlanauatili tlen nama eltok, itlanauatilis eli se república representativa, democrática, secular uan federal, tlen kipia 32 entidades federales (31 estados uan nopa capital). In tlali mexko tlali kipia se tlali tlen 1,964,375 km2, tlen ki chiua ma eli nop… 527084 wikitext text/x-wiki '''Mexihko''', tlen itoka kaxtiyaki ''Estados Unidos Mexicanos'', eli se tlalli tlen iaxka tlen eltok ipan sur tlen Norteamérica; iweyi altepetl wan tlen okachi miyak masewalmeh eltok ''México''. Kej kiijtoua nopa tlanauatili tlen nama eltok, itlanauatilis eli se república representativa, democrática, secular uan federal, tlen kipia 32 entidades federales (31 estados uan nopa capital). In tlali mexko tlali kipia se tlali tlen 1,964,375 km2, tlen ki chiua ma eli nopa majtlaktli uan eyi ueyi tlali ipan tlaltepaktli uan nopa makuili ueyi tlali ipan America. Ika norte eltok iteno Estados Unidos ipan se 3,152 km itenpa, uan ​​ika sur kipia se 956 km itenpa ika Guatemala uan se 193 km itenpa ika Belice. Nopa tlali iteno eltok iteno nopa ueyi atl Pacífico ika oeste uan nopa Golfo de México uan Mar Caribe ika este, kipixtok 11,122 km tlen iteno. 7om061tff4fnhn7rzq14chxuinx6sui 527085 527084 2026-06-21T17:42:29Z ~2026-36149-21 24744 527085 wikitext text/x-wiki '''Mexihko''', tlen itoka kaxtiyaki ''Estados Unidos Mexicanos'', eli se tlalli tlen iaxka tlen eltok ipan sur tlen Norteamérica; iweyi altepetl wan tlen okachi miyak masewalmeh eltok ''México''. Kej kiijtoua nopa tlanauatili tlen nama eltok, itlanauatilis eli se república representativa, democrática, secular uan federal, tlen kipia 32 entidades federales (31 estados uan nopa capital). In tlali mexko tlali kipia se tlali tlen 1,964,375 km2, tlen ki chiua ma eli nopa majtlaktli uan eyi ueyi tlali ipan tlaltepaktli uan nopa makuili ueyi tlali ipan America. Ika norte eltok iteno Estados Unidos ipan se 3,152 km itenpa, uan ​​ika sur kipia se 956 km itenpa ika Guatemala uan se 193 km itenpa ika Belice. Nopa tlali iteno eltok iteno nopa ueyi atl Pacífico ika oeste uan nopa Golfo de México uan Mar Caribe ika este, kipixtok 11,122 km tlen iteno. [[Neneuhcāyōtl:Mexihko]] arbmqiixx6f344s51vzf1bkoiwu1c75 527089 527085 2026-06-21T17:46:20Z ~2026-36149-21 24744 527089 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P2|[[Mexihco|NCI]]}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NHE]]}} {{Tlani}} '''Mexihko''', tlen itoka kaxtiyaki ''Estados Unidos Mexicanos'', eli se tlalli tlen iaxka tlen eltok ipan sur tlen Norteamérica; iweyi altepetl wan tlen okachi miyak masewalmeh eltok ''México''. Kej kiijtoua nopa tlanauatili tlen nama eltok, itlanauatilis eli se república representativa, democrática, secular uan federal, tlen kipia 32 entidades federales (31 estados uan nopa capital). In Mexihko tlalli kipiya se tlalipan tlen 1,964,375 km2, tlen ki chiwa ma eli nopa mahtlaktli wan eyi weyi tlalli ipan tlaltipaktli wan nopa makwilli ueyi tlali ipan America. Ika norte eltok iteno Estados Unidos ipan se 3,152 km itenpa, uan ​​ika sur kipia se 956 km itenpa ika Guatemala uan se 193 km itenpa ika Belice. Nopa tlali iteno eltok iteno nopa ueyi atl Pacífico ika oeste uan nopa Golfo de México uan Mar Caribe ika este, kipixtok 11,122 km tlen iteno. [[Neneuhcāyōtl:Mexihko]] 81e0sa886jpebmyu86zaiowwr25oftb 527090 527089 2026-06-21T17:46:50Z ~2026-36149-21 24744 527090 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P2|[[Mexihco|NCI]]}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NHE]]}} {{P2|[[Mexko|NCH]]}} {{Tlani}} '''Mexihko''', tlen itoka kaxtiyaki ''Estados Unidos Mexicanos'', eli se tlalli tlen iaxka tlen eltok ipan sur tlen Norteamérica; iweyi altepetl wan tlen okachi miyak masewalmeh eltok ''México''. Kej kiijtoua nopa tlanauatili tlen nama eltok, itlanauatilis eli se república representativa, democrática, secular uan federal, tlen kipia 32 entidades federales (31 estados uan nopa capital). In Mexihko tlalli kipiya se tlalipan tlen 1,964,375 km2, tlen ki chiwa ma eli nopa mahtlaktli wan eyi weyi tlalli ipan tlaltipaktli wan nopa makwilli ueyi tlali ipan America. Ika norte eltok iteno Estados Unidos ipan se 3,152 km itenpa, uan ​​ika sur kipia se 956 km itenpa ika Guatemala uan se 193 km itenpa ika Belice. Nopa tlali iteno eltok iteno nopa ueyi atl Pacífico ika oeste uan nopa Golfo de México uan Mar Caribe ika este, kipixtok 11,122 km tlen iteno. [[Neneuhcāyōtl:Mexihko]] nxmag1gb17t43pyhap58ef6poiwly6p Neneuhcāyōtl:Mexihko 14 37912 527086 2026-06-21T17:42:49Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Nawatlahtolli (nhe)]] 527086 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Nawatlahtolli (nhe)]] 6l5n3td5ir9ni3c4jllmdjgr8kwtazn 527097 527086 2026-06-21T17:51:29Z ~2026-36149-21 24744 527097 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P2|[[:Category:Mexihco|NCI]]}} {{P1|[[:Category:Mexihko|NHE]]}} {{P2|[[:Category:Mexko|NCH]]}} {{Tlani}} [[Neneuhcāyōtl:Nawatlahtolli (nhe)]] 8j84anfl8xplwfchko0lples28sij15 Neneuhcāyōtl:Altepetl tlen Mexihko 14 37913 527088 2026-06-21T17:44:04Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Mexihko]] 527088 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Mexihko]] k681s0gnngo97f7o8cxbv2jh7mo6570 527101 527088 2026-06-21T17:59:29Z ~2026-36149-21 24744 527101 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P2|[[:Category:Altepetl ipan Mexihco|NCI]]}} {{P1|[[:Category:Altepetl tlen Mexihko|NHE]]}} {{P2|[[:Category:Altepetl tlen Mexko|NCH]]}} {{Tlani}} [[Neneuhcāyōtl:Mexihko]] 95pb6jfcsc09w2bd0tqnc470iyzf4pp Neneuhcāyōtl:Mexko 14 37914 527093 2026-06-21T17:48:37Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Nauatlajtoli (nch)]] 527093 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Nauatlajtoli (nch)]] cxqkhfvdc1zz7h8ido052vail0v01lk 527096 527093 2026-06-21T17:51:04Z ~2026-36149-21 24744 527096 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P2|[[:Category:Mexihco|NCI]]}} {{P2|[[:Category:Mexihko|NHE]]}} {{P1|[[:Category:Mexko|NCH]]}} {{Tlani}} [[Neneuhcāyōtl:Nauatlajtoli (nch)]] n2hptxh67wuimrzpt8s6aikhzoabyyd Neneuhcāyōtl:Tlalticpacmatiliztli ipan Mexihco 14 37915 527103 2026-06-21T18:01:38Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Tlalticpacmatiliztli]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihco]] 527103 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Tlalticpacmatiliztli]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihco]] suwqqb47x7mci1tdviijs3s0yj0e3oz Ahuilizapan 0 37916 527105 2026-06-21T18:13:38Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Awilisapan|NHE]]}} {{Tlani}} '''Ahuilizapan''' ce altepetl in ompa altepetlahtohcan [[Ahuilizapan]], tlahtohcayotl Veracruz, ipan Mexihco. Quipia 54,892 chanehqueh. Mochintin macehualtin nahuatlahtoqueh. == Oc no xiquitta == * [[Tepehuahcan]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Veracruz]] 527105 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Awilisapan|NHE]]}} {{Tlani}} '''Ahuilizapan''' ce altepetl in ompa altepetlahtohcan [[Ahuilizapan]], tlahtohcayotl Veracruz, ipan Mexihco. Quipia 54,892 chanehqueh. Mochintin macehualtin nahuatlahtoqueh. == Oc no xiquitta == * [[Tepehuahcan]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Veracruz]] 9iux6t6ac0p1cqhlpiiji7ijtzbrnyj Huexotlah 0 37917 527106 2026-06-21T18:16:10Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Wexotlah|NHE]]}} {{Tlani}} '''Huexotlah''' ce altepetl in ompa altepetlahtohcan [[Huexotlah]], tlahtohcayotl Hidalgo, ipan Mexihco. Quipia 54,892 chanehqueh. Mochintin macehualtin nahuatlahtoqueh. == Oc no xiquitta == * [[Cuextecapan]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Hidalgo]] 527106 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Wexotlah|NHE]]}} {{Tlani}} '''Huexotlah''' ce altepetl in ompa altepetlahtohcan [[Huexotlah]], tlahtohcayotl Hidalgo, ipan Mexihco. Quipia 54,892 chanehqueh. Mochintin macehualtin nahuatlahtoqueh. == Oc no xiquitta == * [[Cuextecapan]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Occe neihcuiloliztli == [[Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Hidalgo]] m1wac45uemrnxdp61leqci288qyivtr Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Hidalgo 14 37918 527107 2026-06-21T18:16:30Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Mexihco]] 527107 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Mexihco]] 26aqk3oybr4e082ikqx7lyd5augrb2e 527331 527107 2026-06-22T00:57:52Z ~2026-36149-21 24744 527331 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Mexihco]] [[Neneuhcāyōtl:Hidalgo]] i8kq5891s5j0t9wttu86mys4ushx5tg Neneuhcāyōtl:Altepetl tlen Mexko 14 37919 527108 2026-06-21T18:20:20Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: {{Ahcopa}} {{P2|[[:Category:Altepetl ipan Mexihco|NCI]]}} {{P2|[[:Category:Altepetl tlen Mexihko|NHE]]}} {{P1|[[:Category:Altepetl tlen Mexko|NCH]]}} {{Tlani}} [[Neneuhcāyōtl:Mexko]] 527108 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P2|[[:Category:Altepetl ipan Mexihco|NCI]]}} {{P2|[[:Category:Altepetl tlen Mexihko|NHE]]}} {{P1|[[:Category:Altepetl tlen Mexko|NCH]]}} {{Tlani}} [[Neneuhcāyōtl:Mexko]] 0waif4igx30qnadhgrov5fzt8vfa92g Neneuhcāyōtl:Tlalticpacmatiliztli 14 37920 527109 2026-06-21T18:21:03Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtolli (nci)]] 527109 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtolli (nci)]] l3knopj04xbmzwcqxn4hwzyp6c9qnoe Neneuhcāyōtl:Altepematiliztli 14 37921 527111 2026-06-21T18:22:20Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Tlalticpacmatiliztli]] 527111 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Tlalticpacmatiliztli]] jhry1ym9vvzpv21vjd2dpvcn98ywfft Nemachiyōtīlli:Tlahtoani 10 37922 527121 2026-06-21T20:17:19Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background: darkred; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:white;"><big>{{{Nombre}}}</big></span> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{Image|}}} | {{#ifeq: {{{Image}}} | none | | [[Īxiptli:{{{Image}}}|{{min|250|{{{Image size|}}}}}px| {{{Nombre}}}]] }} | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acama īxiptli]] }} |- ! style="background: darkred; text-align:… 527121 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background: darkred; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:white;"><big>{{{Nombre}}}</big></span> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{Image|}}} | {{#ifeq: {{{Image}}} | none | | [[Īxiptli:{{{Image}}}|{{min|250|{{{Image size|}}}}}px| {{{Nombre}}}]] }} | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acama īxiptli]] }} |- ! style="background: darkred; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:white;">Amoxtlahcuiloh</span> |- {{#if:{{{birthname|}}} | {{!}}'''Tlacatocayotl''' {{!}} {{{birthname}}} {{!-}} }} {{#if:{{{born|}}} | {{!}}'''Tlacatiliztli''' {{!}} {{{born}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dead|}}} | {{!}}'''Miquiztli''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{dead}}} {{!-}} }} {{#if:{{{génerolit|}}} | {{!}}'''Neneuhcayotl''' {{!}} {{{génerolit}}} {{!-}} }} {{#if:{{{obramásconocida|}}} | {{!}}'''Hueyi tlahcuilolli''' {{!}} {{{obramásconocida}}} {{!-}} }} {{#if:{{{yearsactive|}}} | {{!}}'''Tematumalli xihuitl''' {{!}} {{{yearsactive}}} {{!-}} }} |} 97vnvtoueewvk5uwyr2f5fm47gh3yh6 527122 527121 2026-06-21T20:19:38Z ~2026-36149-21 24744 527122 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <big>{{{nombre}}}</big> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{Imagen|}}} | {{#ifeq: {{{Imagen}}} | none | | [[Īxiptli:{{{Imagen}}}|{{min|200|{{{tamaño|}}}}}px]]<br/> <small>{{{descripcion|}}}</small> | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acama īxīptli]] }} |- ! style="background: darkred; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:white;">Amoxtlahcuiloh</span> |- {{#if:{{{birthname|}}} | {{!}}'''Tlacatocayotl''' {{!}} {{{birthname}}} {{!-}} }} {{#if:{{{born|}}} | {{!}}'''Tlacatiliztli''' {{!}} {{{born}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dead|}}} | {{!}}'''Miquiztli''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{dead}}} {{!-}} }} {{#if:{{{génerolit|}}} | {{!}}'''Neneuhcayotl''' {{!}} {{{génerolit}}} {{!-}} }} {{#if:{{{obramásconocida|}}} | {{!}}'''Hueyi tlahcuilolli''' {{!}} {{{obramásconocida}}} {{!-}} }} {{#if:{{{yearsactive|}}} | {{!}}'''Tematumalli xihuitl''' {{!}} {{{yearsactive}}} {{!-}} }} |} {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <big>{{{nombre}}}</big> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{Imagen|}}} | {{#ifeq: {{{Imagen}}} | none | | [[Īxiptli:{{{Imagen}}}|{{min|200|{{{tamaño|}}}}}px]]<br/> <small>{{{descripcion|}}}</small> | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acama īxīptli]] }} |- <!----------Titulo 1----------> {{#if:{{{titulo|}}} |<!--then:--> ! Occe tlahtohcatocaitl {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:#40E0D0; font-weight:bold;">{{{titulo}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 1----------> {{#if:{{{termino|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 1----------> {{#if:{{{predecesor|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 2----------> {{#if:{{{titulo2|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:#40E0D0; font-weight:bold;">{{{titulo2}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 2----------> {{#if:{{{termino2|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino2}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 2----------> {{#if:{{{predecesor2|}}} |<!--then:--> ! Achtopan {{!}} {{{predecesor2}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor2|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor2}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 3----------> {{#if:{{{titulo3|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:lavender; font-weight:bold;">{{{titulo3}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 3----------> {{#if:{{{termino3|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino3}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 3----------> {{#if:{{{predecesor3|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor3}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor3|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor3}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 4----------> {{#if:{{{titulo4|}}} |<!--then:--> ! Tlacamecayotl {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:lavender; font-weight:bold;">{{{titulo4}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 4----------> {{#if:{{{termino4|}}} |<!--then:--> ! Tlahtohcamecayotl {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino4}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 4----------> {{#if:{{{predecesor4|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor4}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor4|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor4}}} {{!}}- }} <!----------Datos----------> |- |colspan="2"| <hr/> |- {{#if:{{{fecha_nacimiento|}}} |<!--then:--> ! Tlacatiliztli {{!}} {{{fecha_nacimiento}}} {{!}}- }} {{#if:{{{lugar_nacimiento|}}} |<!--then:--> ! Campa otlacat {{!}}{{{lugar_nacimiento|}}}|}} {{!}}- }} {{#if:{{{fecha_muerte|}}} |<!--then:--> ! Miquiliztli {{!}} {{{fecha_muerte|}}} {{!}}- }} {{#if:{{{lugar_muerte|}}} |<!--then:--> ! Campa omic {{!}} {{{lugar_muerte|}}} {{!}}- }} <!----------Padre----------> {{#if:{{{padre|}}} |<!--then:--> ! Itahtzin {{!}} {{{padre}}} {{!}}- }} <!----------Madre----------> {{#if:{{{madre|}}} |<!--then:--> ! Inantzin {{!}} {{{madre}}} {{!}}- }} <!----------Familia----------> {{#if:{{{consorte|}}} |<!--then:--> ! Inamic {{!}} {{{consorte}}} {{!}}- }} {{#if:{{{hijos|}}} |<!--then:--> ! Ipilhuan {{!}} {{{hijos}}} {{!}}- }} |}<noinclude> <pre> {{Tlahtoani |nombre = |Imagen = |tamaño = |descripcion = | otro título = |duración = |predecesor = |sucesor = |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |linaje = |dinastía = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte = |lugar_muerte = |padre = |madre = |consorte = |hijos = }} </pre> </noinclude> itcon1wi3be6lt12btr4ior6okrktzr 527123 527122 2026-06-21T20:21:01Z ~2026-36149-21 24744 527123 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background: darkred; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:white;"><big>{{{Nombre}}}</big></span> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{Image|}}} | {{#ifeq: {{{Image}}} | none | | [[Īxiptli:{{{Image}}}|{{min|250|{{{Image size|}}}}}px| {{{Nombre}}}]] }} |- ! style="background: darkred; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:white;">Amoxtlahcuiloh</span> |- {{#if:{{{birthname|}}} | {{!}}'''Tlacatocayotl''' {{!}} {{{birthname}}} {{!-}} }} {{#if:{{{born|}}} | {{!}}'''Tlacatiliztli''' {{!}} {{{born}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dead|}}} | {{!}}'''Miquiztli''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{dead}}} {{!-}} }} {{#if:{{{génerolit|}}} | {{!}}'''Neneuhcayotl''' {{!}} {{{génerolit}}} {{!-}} }} {{#if:{{{obramásconocida|}}} | {{!}}'''Hueyi tlahcuilolli''' {{!}} {{{obramásconocida}}} {{!-}} }} {{#if:{{{yearsactive|}}} | {{!}}'''Tematumalli xihuitl''' {{!}} {{{yearsactive}}} {{!-}} }} |} {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <big>{{{nombre}}}</big> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{Imagen|}}} | {{#ifeq: {{{Imagen}}} | none | | [[Īxiptli:{{{Imagen}}}|{{min|200|{{{tamaño|}}}}}px]]<br/> <small>{{{descripcion|}}}</small> | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acama īxīptli]] }} |- <!----------Titulo 1----------> {{#if:{{{titulo|}}} |<!--then:--> ! Occe tlahtohcatocaitl {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:#40E0D0; font-weight:bold;">{{{titulo}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 1----------> {{#if:{{{termino|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 1----------> {{#if:{{{predecesor|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 2----------> {{#if:{{{titulo2|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:#40E0D0; font-weight:bold;">{{{titulo2}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 2----------> {{#if:{{{termino2|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino2}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 2----------> {{#if:{{{predecesor2|}}} |<!--then:--> ! Achtopan {{!}} {{{predecesor2}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor2|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor2}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 3----------> {{#if:{{{titulo3|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:lavender; font-weight:bold;">{{{titulo3}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 3----------> {{#if:{{{termino3|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino3}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 3----------> {{#if:{{{predecesor3|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor3}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor3|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor3}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 4----------> {{#if:{{{titulo4|}}} |<!--then:--> ! Tlacamecayotl {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:lavender; font-weight:bold;">{{{titulo4}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 4----------> {{#if:{{{termino4|}}} |<!--then:--> ! Tlahtohcamecayotl {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino4}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 4----------> {{#if:{{{predecesor4|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor4}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor4|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor4}}} {{!}}- }} <!----------Datos----------> |- |colspan="2"| <hr/> |- {{#if:{{{fecha_nacimiento|}}} |<!--then:--> ! Tlacatiliztli {{!}} {{{fecha_nacimiento}}} {{!}}- }} {{#if:{{{lugar_nacimiento|}}} |<!--then:--> ! Campa otlacat {{!}}{{{lugar_nacimiento|}}}|}} {{!}}- }} {{#if:{{{fecha_muerte|}}} |<!--then:--> ! Miquiliztli {{!}} {{{fecha_muerte|}}} {{!}}- }} {{#if:{{{lugar_muerte|}}} |<!--then:--> ! Campa omic {{!}} {{{lugar_muerte|}}} {{!}}- }} <!----------Padre----------> {{#if:{{{padre|}}} |<!--then:--> ! Itahtzin {{!}} {{{padre}}} {{!}}- }} <!----------Madre----------> {{#if:{{{madre|}}} |<!--then:--> ! Inantzin {{!}} {{{madre}}} {{!}}- }} <!----------Familia----------> {{#if:{{{consorte|}}} |<!--then:--> ! Inamic {{!}} {{{consorte}}} {{!}}- }} {{#if:{{{hijos|}}} |<!--then:--> ! Ipilhuan {{!}} {{{hijos}}} {{!}}- }} |}<noinclude> <pre> {{Tlahtoani |nombre = |Imagen = |tamaño = |descripcion = | otro título = |duración = |predecesor = |sucesor = |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |linaje = |dinastía = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte = |lugar_muerte = |padre = |madre = |consorte = |hijos = }} </pre> </noinclude> 36qeunt4loi785yb0lc88zzfoilr628 527124 527123 2026-06-21T20:22:21Z ~2026-36149-21 24744 527124 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background: darkred; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:white;"><big>{{{Nombre}}}</big></span> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{Image|}}} | {{#ifeq: {{{Image}}} | none | | [[Īxiptli:{{{Image}}}|{{min|250|{{{Image size|}}}}}px| {{{Nombre}}}]] }} | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acama īxiptli]] }} |- ! style="background: darkred; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:white;">Amoxtlahcuiloh</span> |- {{#if:{{{birthname|}}} | {{!}}'''Tlacatocayotl''' {{!}} {{{birthname}}} {{!-}} }} {{#if:{{{born|}}} | {{!}}'''Tlacatiliztli''' {{!}} {{{born}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dead|}}} | {{!}}'''Miquiztli''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{dead}}} {{!-}} }} {{#if:{{{génerolit|}}} | {{!}}'''Neneuhcayotl''' {{!}} {{{génerolit}}} {{!-}} }} {{#if:{{{obramásconocida|}}} | {{!}}'''Hueyi tlahcuilolli''' {{!}} {{{obramásconocida}}} {{!-}} }} {{#if:{{{yearsactive|}}} | {{!}}'''Tematumalli xihuitl''' {{!}} {{{yearsactive}}} {{!-}} }} |} {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <big>{{{nombre}}}</big> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{Imagen|}}} | {{#ifeq: {{{Imagen}}} | none | | [[Īxiptli:{{{Imagen}}}|{{min|200|{{{tamaño|}}}}}px]]<br/> <small>{{{descripcion|}}}</small> | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acama īxīptli]] }} |- <!----------Titulo 1----------> {{#if:{{{titulo|}}} |<!--then:--> ! Occe tlahtohcatocaitl {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:#40E0D0; font-weight:bold;">{{{titulo}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 1----------> {{#if:{{{termino|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 1----------> {{#if:{{{predecesor|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 2----------> {{#if:{{{titulo2|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:#40E0D0; font-weight:bold;">{{{titulo2}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 2----------> {{#if:{{{termino2|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino2}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 2----------> {{#if:{{{predecesor2|}}} |<!--then:--> ! Achtopan {{!}} {{{predecesor2}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor2|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor2}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 3----------> {{#if:{{{titulo3|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:lavender; font-weight:bold;">{{{titulo3}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 3----------> {{#if:{{{termino3|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino3}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 3----------> {{#if:{{{predecesor3|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor3}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor3|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor3}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 4----------> {{#if:{{{titulo4|}}} |<!--then:--> ! Tlacamecayotl {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:lavender; font-weight:bold;">{{{titulo4}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 4----------> {{#if:{{{termino4|}}} |<!--then:--> ! Tlahtohcamecayotl {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino4}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 4----------> {{#if:{{{predecesor4|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor4}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor4|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor4}}} {{!}}- }} <!----------Datos----------> |- |colspan="2"| <hr/> |- {{#if:{{{fecha_nacimiento|}}} |<!--then:--> ! Tlacatiliztli {{!}} {{{fecha_nacimiento}}} {{!}}- }} {{#if:{{{lugar_nacimiento|}}} |<!--then:--> ! Campa otlacat {{!}}{{{lugar_nacimiento|}}}|}} {{!}}- }} {{#if:{{{fecha_muerte|}}} |<!--then:--> ! Miquiliztli {{!}} {{{fecha_muerte|}}} {{!}}- }} {{#if:{{{lugar_muerte|}}} |<!--then:--> ! Campa omic {{!}} {{{lugar_muerte|}}} {{!}}- }} <!----------Padre----------> {{#if:{{{padre|}}} |<!--then:--> ! Itahtzin {{!}} {{{padre}}} {{!}}- }} <!----------Madre----------> {{#if:{{{madre|}}} |<!--then:--> ! Inantzin {{!}} {{{madre}}} {{!}}- }} <!----------Familia----------> {{#if:{{{consorte|}}} |<!--then:--> ! Inamic {{!}} {{{consorte}}} {{!}}- }} {{#if:{{{hijos|}}} |<!--then:--> ! Ipilhuan {{!}} {{{hijos}}} {{!}}- }} |}<noinclude> <pre> {{Tlahtoani |nombre = |Imagen = |tamaño = |descripcion = | otro título = |duración = |predecesor = |sucesor = |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |linaje = |dinastía = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte = |lugar_muerte = |padre = |madre = |consorte = |hijos = }} </pre> </noinclude> lgjwomnils5qw49y0c5e0qgdd54g45h 527125 527124 2026-06-21T20:23:03Z ~2026-36149-21 24744 527125 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background: darkred; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:white;"><big>{{{Nombre}}}</big></span> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{Image|}}} | {{#ifeq: {{{Image}}} | none | | [[Īxiptli:{{{Image}}}|{{min|250|{{{Image size|}}}}}px| {{{Nombre}}}]] }} | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acama īxiptli]] }} {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <big>{{{nombre}}}</big> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{Imagen|}}} | {{#ifeq: {{{Imagen}}} | none | | [[Īxiptli:{{{Imagen}}}|{{min|200|{{{tamaño|}}}}}px]]<br/> <small>{{{descripcion|}}}</small> | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acama īxīptli]] }} |- <!----------Titulo 1----------> {{#if:{{{titulo|}}} |<!--then:--> ! Occe tlahtohcatocaitl {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:#40E0D0; font-weight:bold;">{{{titulo}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 1----------> {{#if:{{{termino|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 1----------> {{#if:{{{predecesor|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 2----------> {{#if:{{{titulo2|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:#40E0D0; font-weight:bold;">{{{titulo2}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 2----------> {{#if:{{{termino2|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino2}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 2----------> {{#if:{{{predecesor2|}}} |<!--then:--> ! Achtopan {{!}} {{{predecesor2}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor2|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor2}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 3----------> {{#if:{{{titulo3|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:lavender; font-weight:bold;">{{{titulo3}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 3----------> {{#if:{{{termino3|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino3}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 3----------> {{#if:{{{predecesor3|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor3}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor3|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor3}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 4----------> {{#if:{{{titulo4|}}} |<!--then:--> ! Tlacamecayotl {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:lavender; font-weight:bold;">{{{titulo4}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 4----------> {{#if:{{{termino4|}}} |<!--then:--> ! Tlahtohcamecayotl {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino4}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 4----------> {{#if:{{{predecesor4|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor4}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor4|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor4}}} {{!}}- }} <!----------Datos----------> |- |colspan="2"| <hr/> |- {{#if:{{{fecha_nacimiento|}}} |<!--then:--> ! Tlacatiliztli {{!}} {{{fecha_nacimiento}}} {{!}}- }} {{#if:{{{lugar_nacimiento|}}} |<!--then:--> ! Campa otlacat {{!}}{{{lugar_nacimiento|}}}|}} {{!}}- }} {{#if:{{{fecha_muerte|}}} |<!--then:--> ! Miquiliztli {{!}} {{{fecha_muerte|}}} {{!}}- }} {{#if:{{{lugar_muerte|}}} |<!--then:--> ! Campa omic {{!}} {{{lugar_muerte|}}} {{!}}- }} <!----------Padre----------> {{#if:{{{padre|}}} |<!--then:--> ! Itahtzin {{!}} {{{padre}}} {{!}}- }} <!----------Madre----------> {{#if:{{{madre|}}} |<!--then:--> ! Inantzin {{!}} {{{madre}}} {{!}}- }} <!----------Familia----------> {{#if:{{{consorte|}}} |<!--then:--> ! Inamic {{!}} {{{consorte}}} {{!}}- }} {{#if:{{{hijos|}}} |<!--then:--> ! Ipilhuan {{!}} {{{hijos}}} {{!}}- }} |}<noinclude> <pre> {{Tlahtoani |nombre = |Imagen = |tamaño = |descripcion = | otro título = |duración = |predecesor = |sucesor = |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |linaje = |dinastía = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte = |lugar_muerte = |padre = |madre = |consorte = |hijos = }} </pre> </noinclude> |- ! style="background: darkred; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:white;">Amoxtlahcuiloh</span> |- {{#if:{{{birthname|}}} | {{!}}'''Tlacatocayotl''' {{!}} {{{birthname}}} {{!-}} }} {{#if:{{{born|}}} | {{!}}'''Tlacatiliztli''' {{!}} {{{born}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dead|}}} | {{!}}'''Miquiztli''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{dead}}} {{!-}} }} {{#if:{{{génerolit|}}} | {{!}}'''Neneuhcayotl''' {{!}} {{{génerolit}}} {{!-}} }} {{#if:{{{obramásconocida|}}} | {{!}}'''Hueyi tlahcuilolli''' {{!}} {{{obramásconocida}}} {{!-}} }} {{#if:{{{yearsactive|}}} | {{!}}'''Tematumalli xihuitl''' {{!}} {{{yearsactive}}} {{!-}} }} |} 13me35bcptjp7ts3qlj9f8zjfe21zgf 527126 527125 2026-06-21T20:23:53Z ~2026-36149-21 24744 Tlaiztaliztli in tlahcuilolamatl 527126 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 527127 527126 2026-06-21T20:24:38Z ~2026-36149-21 24744 527127 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background: darkred; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:white;"><big>{{{Nombre}}}</big></span> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{Image|}}} | {{#ifeq: {{{Image}}} | none | | [[Īxiptli:{{{Image}}}|{{min|250|{{{Image size|}}}}}px| {{{Nombre}}}]] }} | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acama īxiptli]] }} |- ! style="background: darkred; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:white;">Amoxtlahcuiloh</span> |- {{#if:{{{birthname|}}} | {{!}}'''Tlacatocayotl''' {{!}} {{{birthname}}} {{!-}} }} {{#if:{{{born|}}} | {{!}}'''Tlacatiliztli''' {{!}} {{{born}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dead|}}} | {{!}}'''Miquiztli''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{dead}}} {{!-}} }} {{#if:{{{génerolit|}}} | {{!}}'''Neneuhcayotl''' {{!}} {{{génerolit}}} {{!-}} }} {{#if:{{{obramásconocida|}}} | {{!}}'''Hueyi tlahcuilolli''' {{!}} {{{obramásconocida}}} {{!-}} }} {{#if:{{{yearsactive|}}} | {{!}}'''Tematumalli xihuitl''' {{!}} {{{yearsactive}}} {{!-}} }} |} 97vnvtoueewvk5uwyr2f5fm47gh3yh6 527128 527127 2026-06-21T20:26:37Z ~2026-36149-21 24744 527128 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:white;"><big>{{{Nombre}}}</big></span> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{Image|}}} | {{#ifeq: {{{Image}}} | none | | [[Īxiptli:{{{Image}}}|{{min|250|{{{Image size|}}}}}px| {{{Nombre}}}]] }} | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acama īxiptli]] }} |- ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:white;">Amoxtlahcuiloh</span> |- {{#if:{{{birthname|}}} | {{!}}'''Tlacatocayotl''' {{!}} {{{birthname}}} {{!-}} }} {{#if:{{{born|}}} | {{!}}'''Tlacatiliztli''' {{!}} {{{born}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dead|}}} | {{!}}'''Miquiztli''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{dead}}} {{!-}} }} {{#if:{{{génerolit|}}} | {{!}}'''Neneuhcayotl''' {{!}} {{{génerolit}}} {{!-}} }} {{#if:{{{obramásconocida|}}} | {{!}}'''Hueyi tlahcuilolli''' {{!}} {{{obramásconocida}}} {{!-}} }} {{#if:{{{yearsactive|}}} | {{!}}'''Tematumalli xihuitl''' {{!}} {{{yearsactive}}} {{!-}} }} |} c728xgh244xuvaqhw3ue1kbvet1cj1w 527129 527128 2026-06-21T20:27:37Z ~2026-36149-21 24744 527129 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:dark;"><big>{{{Nombre}}}</big></span> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{Image|}}} | {{#ifeq: {{{Image}}} | none | | [[Īxiptli:{{{Image}}}|{{min|250|{{{Image size|}}}}}px| {{{Nombre}}}]] }} | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acama īxiptli]] }} |- ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:dark;">Tlahtoani</span> |- {{#if:{{{birthname|}}} | {{!}}'''Tlacatocayotl''' {{!}} {{{birthname}}} {{!-}} }} {{#if:{{{born|}}} | {{!}}'''Tlacatiliztli''' {{!}} {{{born}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dead|}}} | {{!}}'''Miquiztli''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{dead}}} {{!-}} }} {{#if:{{{génerolit|}}} | {{!}}'''Neneuhcayotl''' {{!}} {{{génerolit}}} {{!-}} }} {{#if:{{{obramásconocida|}}} | {{!}}'''Hueyi tlahcuilolli''' {{!}} {{{obramásconocida}}} {{!-}} }} {{#if:{{{yearsactive|}}} | {{!}}'''Tematumalli xihuitl''' {{!}} {{{yearsactive}}} {{!-}} }} |} lbuf0w426hjnbts9qvor7s3lvf7o4c4 527132 527129 2026-06-21T20:31:51Z ~2026-36149-21 24744 527132 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:dark;"><big>{{{Nombre}}}</big></span> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{Image|}}} | {{#ifeq: {{{Image}}} | none | | [[Īxiptli:{{{Image}}}|{{min|250|{{{Image size|}}}}}px| {{{Nombre}}}]] }} | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acamahpichtli]] }} |- ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:dark;">Tlahtoani</span> |- {{#if:{{{birthname|}}} | {{!}}'''Tlacatocayotl''' {{!}} {{{birthname}}} {{!-}} }} {{#if:{{{born|}}} | {{!}}'''Tlacatiliztli''' {{!}} {{{born}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dead|}}} | {{!}}'''Miquiztli''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{dead}}} {{!-}} }} {{#if:{{{génerolit|}}} | {{!}}'''Neneuhcayotl''' {{!}} {{{génerolit}}} {{!-}} }} {{#if:{{{obramásconocida|}}} | {{!}}'''Hueyi tlahcuilolli''' {{!}} {{{obramásconocida}}} {{!-}} }} {{#if:{{{yearsactive|}}} | {{!}}'''Tematumalli xihuitl''' {{!}} {{{yearsactive}}} {{!-}} }} |} {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <big>{{{nombre}}}</big> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{Imagen|}}} | {{#ifeq: {{{Imagen}}} | none | | [[Īxiptli:{{{Imagen}}}|{{min|200|{{{tamaño|}}}}}px]]<br/> <small>{{{descripcion|}}}</small> | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acama īxīptli]] }} |- <!----------Titulo 1----------> {{#if:{{{titulo|}}} |<!--then:--> ! Occe tlahtohcatocaitl {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:#40E0D0; font-weight:bold;">{{{titulo}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 1----------> {{#if:{{{termino|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 1----------> {{#if:{{{predecesor|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 2----------> {{#if:{{{titulo2|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:#40E0D0; font-weight:bold;">{{{titulo2}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 2----------> {{#if:{{{termino2|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino2}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 2----------> {{#if:{{{predecesor2|}}} |<!--then:--> ! Achtopan {{!}} {{{predecesor2}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor2|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor2}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 3----------> {{#if:{{{titulo3|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:lavender; font-weight:bold;">{{{titulo3}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 3----------> {{#if:{{{termino3|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino3}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 3----------> {{#if:{{{predecesor3|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor3}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor3|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor3}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 4----------> {{#if:{{{titulo4|}}} |<!--then:--> ! Tlacamecayotl {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:lavender; font-weight:bold;">{{{titulo4}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 4----------> {{#if:{{{termino4|}}} |<!--then:--> ! Tlahtohcamecayotl {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino4}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 4----------> {{#if:{{{predecesor4|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor4}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor4|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor4}}} {{!}}- }} <!----------Datos----------> |- |colspan="2"| <hr/> |- {{#if:{{{fecha_nacimiento|}}} |<!--then:--> ! Tlacatiliztli {{!}} {{{fecha_nacimiento}}} {{!}}- }} {{#if:{{{lugar_nacimiento|}}} |<!--then:--> ! Campa otlacat {{!}}{{{lugar_nacimiento|}}}|}} {{!}}- }} {{#if:{{{fecha_muerte|}}} |<!--then:--> ! Miquiliztli {{!}} {{{fecha_muerte|}}} {{!}}- }} {{#if:{{{lugar_muerte|}}} |<!--then:--> ! Campa omic {{!}} {{{lugar_muerte|}}} {{!}}- }} <!----------Padre----------> {{#if:{{{padre|}}} |<!--then:--> ! Itahtzin {{!}} {{{padre}}} {{!}}- }} <!----------Madre----------> {{#if:{{{madre|}}} |<!--then:--> ! Inantzin {{!}} {{{madre}}} {{!}}- }} <!----------Familia----------> {{#if:{{{consorte|}}} |<!--then:--> ! Inamic {{!}} {{{consorte}}} {{!}}- }} {{#if:{{{hijos|}}} |<!--then:--> ! Ipilhuan {{!}} {{{hijos}}} {{!}}- }} |}<noinclude> <pre> {{Tlahtoani |nombre = |Imagen = |tamaño = |descripcion = | otro título = |duración = |predecesor = |sucesor = |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |linaje = |dinastía = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte = |lugar_muerte = |padre = |madre = |consorte = |hijos = }} </pre> </noinclude> la33ytb6z4r31fj3hxmkiav128rrbkb 527133 527132 2026-06-21T20:32:48Z ~2026-36149-21 24744 527133 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:dark;"><big>{{{nombre}}}</big></span> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{image|}}} | {{#ifeq: {{{image}}} | none | | [[Īxiptli:{{{image}}}|{{min|250|{{{image size|}}}}}px| {{{nombre}}}]] }} | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acamahpichtli]] }} |- ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:dark;">Tlahtoani</span> |- {{#if:{{{birthname|}}} | {{!}}'''Tlacatocayotl''' {{!}} {{{birthname}}} {{!-}} }} {{#if:{{{born|}}} | {{!}}'''Tlacatiliztli''' {{!}} {{{born}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dead|}}} | {{!}}'''Miquiztli''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{dead}}} {{!-}} }} {{#if:{{{génerolit|}}} | {{!}}'''Neneuhcayotl''' {{!}} {{{génerolit}}} {{!-}} }} {{#if:{{{obramásconocida|}}} | {{!}}'''Hueyi tlahcuilolli''' {{!}} {{{obramásconocida}}} {{!-}} }} {{#if:{{{yearsactive|}}} | {{!}}'''Tematumalli xihuitl''' {{!}} {{{yearsactive}}} {{!-}} }} |} {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <big>{{{nombre}}}</big> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{Imagen|}}} | {{#ifeq: {{{Imagen}}} | none | | [[Īxiptli:{{{Imagen}}}|{{min|200|{{{tamaño|}}}}}px]]<br/> <small>{{{descripcion|}}}</small> | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acama īxīptli]] }} |- <!----------Titulo 1----------> {{#if:{{{titulo|}}} |<!--then:--> ! Occe tlahtohcatocaitl {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:#40E0D0; font-weight:bold;">{{{titulo}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 1----------> {{#if:{{{termino|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 1----------> {{#if:{{{predecesor|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 2----------> {{#if:{{{titulo2|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:#40E0D0; font-weight:bold;">{{{titulo2}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 2----------> {{#if:{{{termino2|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino2}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 2----------> {{#if:{{{predecesor2|}}} |<!--then:--> ! Achtopan {{!}} {{{predecesor2}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor2|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor2}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 3----------> {{#if:{{{titulo3|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:lavender; font-weight:bold;">{{{titulo3}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 3----------> {{#if:{{{termino3|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino3}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 3----------> {{#if:{{{predecesor3|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor3}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor3|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor3}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 4----------> {{#if:{{{titulo4|}}} |<!--then:--> ! Tlacamecayotl {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:lavender; font-weight:bold;">{{{titulo4}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 4----------> {{#if:{{{termino4|}}} |<!--then:--> ! Tlahtohcamecayotl {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino4}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 4----------> {{#if:{{{predecesor4|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor4}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor4|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor4}}} {{!}}- }} <!----------Datos----------> |- |colspan="2"| <hr/> |- {{#if:{{{fecha_nacimiento|}}} |<!--then:--> ! Tlacatiliztli {{!}} {{{fecha_nacimiento}}} {{!}}- }} {{#if:{{{lugar_nacimiento|}}} |<!--then:--> ! Campa otlacat {{!}}{{{lugar_nacimiento|}}}|}} {{!}}- }} {{#if:{{{fecha_muerte|}}} |<!--then:--> ! Miquiliztli {{!}} {{{fecha_muerte|}}} {{!}}- }} {{#if:{{{lugar_muerte|}}} |<!--then:--> ! Campa omic {{!}} {{{lugar_muerte|}}} {{!}}- }} <!----------Padre----------> {{#if:{{{padre|}}} |<!--then:--> ! Itahtzin {{!}} {{{padre}}} {{!}}- }} <!----------Madre----------> {{#if:{{{madre|}}} |<!--then:--> ! Inantzin {{!}} {{{madre}}} {{!}}- }} <!----------Familia----------> {{#if:{{{consorte|}}} |<!--then:--> ! Inamic {{!}} {{{consorte}}} {{!}}- }} {{#if:{{{hijos|}}} |<!--then:--> ! Ipilhuan {{!}} {{{hijos}}} {{!}}- }} |}<noinclude> <pre> {{Tlahtoani |nombre = |Imagen = |tamaño = |descripcion = | otro título = |duración = |predecesor = |sucesor = |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |linaje = |dinastía = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte = |lugar_muerte = |padre = |madre = |consorte = |hijos = }} </pre> </noinclude> lb3ssat9xq11e034n7iau6fe6oivy2q 527135 527133 2026-06-21T20:34:48Z ~2026-36149-21 24744 527135 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:dark;"><big>{{{nombre}}}</big></span> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{imagen|}}} | {{#ifeq: {{{imagen}}} | none | | [[Īxiptli:{{{imagen}}}|{{min|250|{{{image size|}}}}}px| {{{nombren}}}]] }} | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acamahpichtli]] }} |- ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:dark;">Tlahtoani</span> |- {{#if:{{{birthname|}}} | {{!}}'''Tlacatocayotl''' {{!}} {{{birthname}}} {{!-}} }} {{#if:{{{born|}}} | {{!}}'''Tlacatiliztli''' {{!}} {{{born}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dead|}}} | {{!}}'''Miquiztli''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{dead}}} {{!-}} }} {{#if:{{{génerolit|}}} | {{!}}'''Neneuhcayotl''' {{!}} {{{génerolit}}} {{!-}} }} {{#if:{{{obramásconocida|}}} | {{!}}'''Hueyi tlahcuilolli''' {{!}} {{{obramásconocida}}} {{!-}} }} {{#if:{{{yearsactive|}}} | {{!}}'''Tematumalli xihuitl''' {{!}} {{{yearsactive}}} {{!-}} }} |} {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <big>{{{nombre}}}</big> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{Imagen|}}} | {{#ifeq: {{{Imagen}}} | none | | [[Īxiptli:{{{Imagen}}}|{{min|200|{{{tamaño|}}}}}px]]<br/> <small>{{{descripcion|}}}</small> | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acama īxīptli]] }} |- <!----------Titulo 1----------> {{#if:{{{titulo|}}} |<!--then:--> ! Occe tlahtohcatocaitl {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:#40E0D0; font-weight:bold;">{{{titulo}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 1----------> {{#if:{{{termino|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 1----------> {{#if:{{{predecesor|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 2----------> {{#if:{{{titulo2|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:#40E0D0; font-weight:bold;">{{{titulo2}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 2----------> {{#if:{{{termino2|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino2}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 2----------> {{#if:{{{predecesor2|}}} |<!--then:--> ! Achtopan {{!}} {{{predecesor2}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor2|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor2}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 3----------> {{#if:{{{titulo3|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:lavender; font-weight:bold;">{{{titulo3}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 3----------> {{#if:{{{termino3|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino3}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 3----------> {{#if:{{{predecesor3|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor3}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor3|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor3}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 4----------> {{#if:{{{titulo4|}}} |<!--then:--> ! Tlacamecayotl {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:lavender; font-weight:bold;">{{{titulo4}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 4----------> {{#if:{{{termino4|}}} |<!--then:--> ! Tlahtohcamecayotl {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino4}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 4----------> {{#if:{{{predecesor4|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor4}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor4|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor4}}} {{!}}- }} <!----------Datos----------> |- |colspan="2"| <hr/> |- {{#if:{{{fecha_nacimiento|}}} |<!--then:--> ! Tlacatiliztli {{!}} {{{fecha_nacimiento}}} {{!}}- }} {{#if:{{{lugar_nacimiento|}}} |<!--then:--> ! Campa otlacat {{!}}{{{lugar_nacimiento|}}}|}} {{!}}- }} {{#if:{{{fecha_muerte|}}} |<!--then:--> ! Miquiliztli {{!}} {{{fecha_muerte|}}} {{!}}- }} {{#if:{{{lugar_muerte|}}} |<!--then:--> ! Campa omic {{!}} {{{lugar_muerte|}}} {{!}}- }} <!----------Padre----------> {{#if:{{{padre|}}} |<!--then:--> ! Itahtzin {{!}} {{{padre}}} {{!}}- }} <!----------Madre----------> {{#if:{{{madre|}}} |<!--then:--> ! Inantzin {{!}} {{{madre}}} {{!}}- }} <!----------Familia----------> {{#if:{{{consorte|}}} |<!--then:--> ! Inamic {{!}} {{{consorte}}} {{!}}- }} {{#if:{{{hijos|}}} |<!--then:--> ! Ipilhuan {{!}} {{{hijos}}} {{!}}- }} |}<noinclude> <pre> {{Tlahtoani |nombre = |Imagen = |tamaño = |descripcion = | otro título = |duración = |predecesor = |sucesor = |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |linaje = |dinastía = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte = |lugar_muerte = |padre = |madre = |consorte = |hijos = }} </pre> </noinclude> ajaqjok590i7w39pvx8bv8krjlyqx7d 527136 527135 2026-06-21T20:41:18Z ~2026-36149-21 24744 527136 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:dark;"><big>{{{nombre}}}</big></span> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{imagen|}}} | {{#ifeq: {{{imagen}}} | none | | [[Īxiptli:{{{imagen}}}|{{min|250|{{{imagen tamaño|}}}}}px| {{{nombren}}}]] }} | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acamahpichtli]] }} |- ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:dark;">Tlahtoani</span> |- {{#if:{{{titulo|}}} | {{!}}'''Occe tlahtohcatocaitl''' {{!}} {{{titulo}}} {{!-}} }} {{#if:{{{termino|}}} | {{!}} {{!}} {{{termino}}} {{!-}} }} {{#if:{{{predecesor|}}} | {{!}}'''Achtopa''' {{!}} {{{predecesor}}} {{!-}} }} {{#if:{{{sucesor|}}} | {{!}}'''Zatepan''' {{!}} {{{sucesor}}} {{!-}} }} {{#if:{{{birthname|}}} | {{!}}'''Tlacatocayotl''' {{!}} {{{birthname}}} {{!-}} }} {{#if:{{{born|}}} | {{!}}'''Tlacatiliztli''' {{!}} {{{born}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dead|}}} | {{!}}'''Miquiztli''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{dead}}} {{!-}} }} {{#if:{{{génerolit|}}} | {{!}}'''Neneuhcayotl''' {{!}} {{{génerolit}}} {{!-}} }} {{#if:{{{obramásconocida|}}} | {{!}}'''Hueyi tlahcuilolli''' {{!}} {{{obramásconocida}}} {{!-}} }} {{#if:{{{yearsactive|}}} | {{!}}'''Tematumalli xihuitl''' {{!}} {{{yearsactive}}} {{!-}} }} |} <!----------Titulo 2----------> {{#if:{{{titulo2|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:#40E0D0; font-weight:bold;">{{{titulo2}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 2----------> {{#if:{{{termino2|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino2}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 2----------> {{#if:{{{predecesor2|}}} |<!--then:--> ! Achtopan {{!}} {{{predecesor2}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor2|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor2}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 3----------> {{#if:{{{titulo3|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:lavender; font-weight:bold;">{{{titulo3}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 3----------> {{#if:{{{termino3|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino3}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 3----------> {{#if:{{{predecesor3|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor3}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor3|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor3}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 4----------> {{#if:{{{titulo4|}}} |<!--then:--> ! Tlacamecayotl {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:lavender; font-weight:bold;">{{{titulo4}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 4----------> {{#if:{{{termino4|}}} |<!--then:--> ! Tlahtohcamecayotl {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino4}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 4----------> {{#if:{{{predecesor4|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor4}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor4|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor4}}} {{!}}- }} <!----------Datos----------> |- |colspan="2"| <hr/> |- {{#if:{{{fecha_nacimiento|}}} |<!--then:--> ! Tlacatiliztli {{!}} {{{fecha_nacimiento}}} {{!}}- }} {{#if:{{{lugar_nacimiento|}}} |<!--then:--> ! Campa otlacat {{!}}{{{lugar_nacimiento|}}}|}} {{!}}- }} {{#if:{{{fecha_muerte|}}} |<!--then:--> ! Miquiliztli {{!}} {{{fecha_muerte|}}} {{!}}- }} {{#if:{{{lugar_muerte|}}} |<!--then:--> ! Campa omic {{!}} {{{lugar_muerte|}}} {{!}}- }} <!----------Padre----------> {{#if:{{{padre|}}} |<!--then:--> ! Itahtzin {{!}} {{{padre}}} {{!}}- }} <!----------Madre----------> {{#if:{{{madre|}}} |<!--then:--> ! Inantzin {{!}} {{{madre}}} {{!}}- }} <!----------Familia----------> {{#if:{{{consorte|}}} |<!--then:--> ! Inamic {{!}} {{{consorte}}} {{!}}- }} {{#if:{{{hijos|}}} |<!--then:--> ! Ipilhuan {{!}} {{{hijos}}} {{!}}- }} |}<noinclude> <pre> {{Tlahtoani |nombre = |Imagen = |tamaño = |descripcion = | otro título = |duración = |predecesor = |sucesor = |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |linaje = |dinastía = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte = |lugar_muerte = |padre = |madre = |consorte = |hijos = }} </pre> </noinclude> 5o3b4wrf4nwdn8qzequukutbw3uwib6 527139 527136 2026-06-21T20:54:57Z ~2026-36149-21 24744 527139 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:dark;"><big>{{{name}}}</big></span> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{image|}}} | {{#ifeq: {{{image}}} | none | | [[Īxiptli:{{{image}}}|{{min|250|{{{image size|}}}}}px| {{{name}}}]] }} | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acamahpichtli]] }} |- ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:dark;">Tlahtoani</span> |- {{#if:{{{title|}}} | {{!}}'''Occe tlahtohcatocaitl''' {{!}} {{{title}}} {{!-}} }} {{#if:{{{termino|}}} | {{!}} {{!}} {{{termino}}} {{!-}} }} {{#if:{{{predecessor|}}} | {{!}}'''Achtopa''' {{!}} {{{predecessor}}} {{!-}} }} {{#if:{{{successor|}}} | {{!}}'''Zatepan''' {{!}} {{{successor}}} {{!-}} }} {{#if:{{{birthname|}}} | {{!}}'''Tlacatocayotl''' {{!}} {{{birthname}}} {{!-}} }} {{#if:{{{born|}}} | {{!}}'''Tlacatiliztli''' {{!}} {{{born}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dead|}}} | {{!}}'''Miquiztli''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{dead}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dinasty|}}} | {{!}}'''cenyeliztli''' {{!}} {{{dinasty}}} {{!-}} }} {{#if:{{{father|}}} | {{!}}'''Itahtzin''' {{!}} {{{father}}} {{!-}} }} {{#if:{{{mother|}}} | {{!}}'''Inantzin''' {{!}} {{{mother}}} {{!-}} }} {{#if:{{{wife|}}} | {{!}}'''Izohua''' {{!}} {{{wife}}} {{!-}} }} {{#if:{{{children|}}} | {{!}}'''Iconehuan''' {{!}} {{{children}}} {{!-}} }} |} <!----------Titulo 2----------> {{#if:{{{titulo2|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:#40E0D0; font-weight:bold;">{{{titulo2}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 2----------> {{#if:{{{termino2|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino2}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 2----------> {{#if:{{{predecesor2|}}} |<!--then:--> ! Achtopan {{!}} {{{predecesor2}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor2|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor2}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 3----------> {{#if:{{{titulo3|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:lavender; font-weight:bold;">{{{titulo3}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 3----------> {{#if:{{{termino3|}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino3}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 3----------> {{#if:{{{predecesor3|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor3}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor3|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor3}}} {{!}}- }} <!----------Titulo 4----------> {{#if:{{{titulo4|}}} |<!--then:--> ! Tlacamecayotl {{!}}colspan="2" style="text-align:center; font-size:110%;"{{!}} <hr/><!-- --><div style="background:lavender; font-weight:bold;">{{{titulo4}}}</div> {{!}}- }} <!----------Termino 4----------> {{#if:{{{termino4|}}} |<!--then:--> ! Tlahtohcamecayotl {{!}}colspan="2" style="border-bottom:none; text-align:center;"{{!}}{{{termino4}}} {{!}}- }} <!----------Predecesor/Sucesor 4----------> {{#if:{{{predecesor4|}}} |<!--then:--> ! Achtopa {{!}} {{{predecesor4}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sucesor4|}}} |<!--then:--> ! Zatepan {{!}} {{{sucesor4}}} {{!}}- }} <noinclude> <pre> {{Tlahtoani |nombre = |Imagen = |tamaño = |descripcion = | otro título = |duración = |predecesor = |sucesor = |titulo2 = |termino2 = |predecesor2 = |sucesor2 = |titulo3 = |termino3 = |predecesor3 = |sucesor3 = |linaje = |dinastía = |predecesor4 = |sucesor4 = |fecha_nacimiento = |lugar_nacimiento = |fecha_muerte = |lugar_muerte = |padre = |madre = |consorte = |hijos = }} </pre> </noinclude> d8x5sfea8bclbg9djyaqtgluyxwgxz3 527141 527139 2026-06-21T20:58:48Z ~2026-36149-21 24744 527141 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:dark;"><big>{{{name}}}</big></span> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{image|}}} | {{#ifeq: {{{image}}} | none | | [[Īxiptli:{{{image}}}|{{min|250|{{{image size|}}}}}px| {{{name}}}]] }} | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acamahpichtli]] }} |- ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:dark;">Tlahtoani</span> |- {{#if:{{{title|}}} | {{!}}'''Occe tlahtohcatocaitl''' {{!}} {{{title}}} {{!-}} }} {{#if:{{{terminus|}}} | {{!}} {{!}} {{{terminus}}} {{!-}} }} {{#if:{{{predecessor|}}} | {{!}}'''Achtopa''' {{!}} {{{predecessor}}} {{!-}} }} {{#if:{{{successor|}}} | {{!}}'''Zatepan''' {{!}} {{{successor}}} {{!-}} }} {{#if:{{{birthname|}}} | {{!}}'''Tlacatocayotl''' {{!}} {{{birthname}}} {{!-}} }} {{#if:{{{born|}}} | {{!}}'''Tlacatiliztli''' {{!}} {{{born}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dead|}}} | {{!}}'''Miquiztli''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{dead}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dinasty|}}} | {{!}}'''Cenyeliztli''' {{!}} {{{dinasty}}} {{!-}} }} {{#if:{{{father|}}} | {{!}}'''Itahtzin''' {{!}} {{{father}}} {{!-}} }} {{#if:{{{mother|}}} | {{!}}'''Inantzin''' {{!}} {{{mother}}} {{!-}} }} {{#if:{{{wife|}}} | {{!}}'''Izohua''' {{!}} {{{wife}}} {{!-}} }} {{#if:{{{children|}}} | {{!}}'''Iconehuan''' {{!}} {{{children}}} {{!-}} }} |} <noinclude> <pre> {{Tlahtoani |name =Ahuitzotl |image =Ahuitzotl.jpg |image size =150 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1486]]-[[1502]] |predecessor =[[Tizoc]] |successor =[[Motecuhzoma Xocoyotzin]] |birthname = Miguel de Cervantes Saavedra |born = {{ESPf1506}} [[Tlachiucnāuhti 29]], [[1547]]<br />[[Alcalá de Henares]] |dead = {{ESPf1506}} [[23 ic nāuhtetl mētztli]], [[1616]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father =[[Tezozomōc (Itzcōātl piltzin)|Tezozomōc]] |mother = [[Atotoztli]] |wife = |children =[[Chimalpilli]]<br>[[Cuauhtemoc]] }} </pre> </noinclude> jte94byedf41cipy6cs4taqfdwuzeze 527142 527141 2026-06-21T20:59:28Z ~2026-36149-21 24744 527142 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:dark;"><big>{{{name}}}</big></span> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{image|}}} | {{#ifeq: {{{image}}} | none | | [[Īxiptli:{{{image}}}|{{min|250|{{{image size|}}}}}px| {{{name}}}]] }} | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acamahpichtli]] }} |- ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:dark;">Tlahtoani</span> |- {{#if:{{{title|}}} | {{!}}'''Occe tlahtohcatocaitl''' {{!}} {{{title}}} {{!-}} }} {{#if:{{{terminus|}}} | {{!}} {{!}} {{{terminus}}} {{!-}} }} {{#if:{{{predecessor|}}} | {{!}}'''Achtopa''' {{!}} {{{predecessor}}} {{!-}} }} {{#if:{{{successor|}}} | {{!}}'''Zatepan''' {{!}} {{{successor}}} {{!-}} }} {{#if:{{{birthname|}}} | {{!}}'''Tlacatocayotl''' {{!}} {{{birthname}}} {{!-}} }} {{#if:{{{born|}}} | {{!}}'''Tlacatiliztli''' {{!}} {{{born}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dead|}}} | {{!}}'''Miquiztli''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{dead}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dinasty|}}} | {{!}}'''Tlahtocancenyeliztli''' {{!}} {{{dinasty}}} {{!-}} }} {{#if:{{{father|}}} | {{!}}'''Itahtzin''' {{!}} {{{father}}} {{!-}} }} {{#if:{{{mother|}}} | {{!}}'''Inantzin''' {{!}} {{{mother}}} {{!-}} }} {{#if:{{{wife|}}} | {{!}}'''Icihua''' {{!}} {{{wife}}} {{!-}} }} {{#if:{{{children|}}} | {{!}}'''Iconehuan''' {{!}} {{{children}}} {{!-}} }} |} <noinclude> <pre> {{Tlahtoani |name =Ahuitzotl |image =Ahuitzotl.jpg |image size =150 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1486]]-[[1502]] |predecessor =[[Tizoc]] |successor =[[Motecuhzoma Xocoyotzin]] |birthname = Miguel de Cervantes Saavedra |born = {{ESPf1506}} [[Tlachiucnāuhti 29]], [[1547]]<br />[[Alcalá de Henares]] |dead = {{ESPf1506}} [[23 ic nāuhtetl mētztli]], [[1616]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father =[[Tezozomōc (Itzcōātl piltzin)|Tezozomōc]] |mother = [[Atotoztli]] |wife = |children =[[Chimalpilli]]<br>[[Cuauhtemoc]] }} </pre> </noinclude> 0ytcv8qvtbpdihgpk97m50u0acb54bg 527143 527142 2026-06-21T21:02:36Z ~2026-36149-21 24744 527143 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:dark;"><big>{{{name}}}</big></span> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{image|}}} | {{#ifeq: {{{image}}} | none | | [[Īxiptli:{{{image}}}|{{min|250|{{{image size|}}}}}px| {{{name}}}]] }} | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acamahpichtli]] }} |- ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:dark;">Tlahtoani</span> |- {{#if:{{{title|}}} | {{!}}'''Occe tlahtohcatocaitl''' {{!}} {{{title}}} {{!-}} }} {{#if:{{{terminus|}}} | {{!}} {{!}} {{{terminus}}} {{!-}} }} {{#if:{{{predecessor|}}} | {{!}}'''Achtopa''' {{!}} {{{predecessor}}} {{!-}} }} {{#if:{{{successor|}}} | {{!}}'''Zatepan''' {{!}} {{{successor}}} {{!-}} }} {{#if:{{{title2|}}} | {{!}}'''Occe tlahtohcatocaitl''' {{!}} {{{title2}}} {{!-}} }} {{#if:{{{terminus2|}}} | {{!}} {{!}} {{{terminus2}}} {{!-}} }} {{#if:{{{predecessor2|}}} | {{!}}'''Achtopa''' {{!}} {{{predecessor2}}} {{!-}} }} {{#if:{{{successor2|}}} | {{!}}'''Zatepan''' {{!}} {{{successor2}}} {{!-}} }} {{#if:{{{birthname|}}} | {{!}}'''Tlacatocayotl''' {{!}} {{{birthname}}} {{!-}} }} {{#if:{{{born|}}} | {{!}}'''Tlacatiliztli''' {{!}} {{{born}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dead|}}} | {{!}}'''Miquiztli''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{dead}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dinasty|}}} | {{!}}'''Tlahtocancenyeliztli''' {{!}} {{{dinasty}}} {{!-}} }} {{#if:{{{father|}}} | {{!}}'''Itahtzin''' {{!}} {{{father}}} {{!-}} }} {{#if:{{{mother|}}} | {{!}}'''Inantzin''' {{!}} {{{mother}}} {{!-}} }} {{#if:{{{wife|}}} | {{!}}'''Icihua''' {{!}} {{{wife}}} {{!-}} }} {{#if:{{{children|}}} | {{!}}'''Iconehuan''' {{!}} {{{children}}} {{!-}} }} |} <noinclude> <pre> {{Tlahtoani |name = |image = |image size = |description = |title = |terminus = |predecessor = |successor = |birthname = |born = |dead = |occupation = |yearsactive = |dinasty = |father = |mother = |wife = |children = }} </pre> </noinclude> 4982pxidoozsansn548trrgqz5y08dl 527144 527143 2026-06-21T21:03:28Z ~2026-36149-21 24744 527144 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:dark;"><big>{{{name}}}</big></span> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{image|}}} | {{#ifeq: {{{image}}} | none | | [[Īxiptli:{{{image}}}|{{min|250|{{{image size|}}}}}px| {{{name}}}]] }} | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acamahpichtli]] }} |- ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:dark;">Tlahtoani</span> |- {{#if:{{{title|}}} | {{!}}'''Occe tlahtohcatocaitl''' {{!}} {{{title}}} {{!-}} }} {{#if:{{{terminus|}}} | {{!}} {{!}} {{{terminus}}} {{!-}} }} {{#if:{{{predecessor|}}} | {{!}}'''Achtopa''' {{!}} {{{predecessor}}} {{!-}} }} {{#if:{{{successor|}}} | {{!}}'''Zatepan''' {{!}} {{{successor}}} {{!-}} }} {{#if:{{{title2|}}} | {{!}}'''Occe tlahtohcatocaitl''' {{!}} {{{title2}}} {{!-}} }} {{#if:{{{terminus2|}}} | {{!}} {{!}} {{{terminus2}}} {{!-}} }} {{#if:{{{predecessor2|}}} | {{!}}'''Achtopa''' {{!}} {{{predecessor2}}} {{!-}} }} {{#if:{{{successor2|}}} | {{!}}'''Zatepan''' {{!}} {{{successor2}}} {{!-}} }} {{#if:{{{birthname|}}} | {{!}}'''Tlacatocayotl''' {{!}} {{{birthname}}} {{!-}} }} {{#if:{{{born|}}} | {{!}}'''Tlacatiliztli''' {{!}} {{{born}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dead|}}} | {{!}}'''Miquiztli''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{dead}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dinasty|}}} | {{!}}'''Tlahtocancenyeliztli''' {{!}} {{{dinasty}}} {{!-}} }} {{#if:{{{father|}}} | {{!}}'''Itahtzin''' {{!}} {{{father}}} {{!-}} }} {{#if:{{{mother|}}} | {{!}}'''Inantzin''' {{!}} {{{mother}}} {{!-}} }} {{#if:{{{wife|}}} | {{!}}'''Icihua''' {{!}} {{{wife}}} {{!-}} }} {{#if:{{{children|}}} | {{!}}'''Iconehuan''' {{!}} {{{children}}} {{!-}} }} |} <noinclude> <pre> {{Tlahtoani |name = |image = |image size = |description = |title = |terminus = |predecessor = |successor = |birthname = |born = |dead = |occupation = |yearsactive = |dinasty = |father = |mother = |wife = |children = }} </pre> </noinclude> 5u8x9vm3p85y7qx0a39lxinthjcqrvc 527187 527144 2026-06-21T22:01:22Z ~2026-36149-21 24744 527187 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="margin-left: 1em; float:right; width: 25em;" ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:dark;"><big>{{{name}}}</big></span> |- | colspan="3" style="text-align: center;" | {{#if: {{{image|}}} | {{#ifeq: {{{image}}} | none | | [[Īxiptli:{{{image}}}|{{min|250|{{{image size|}}}}}px| {{{name}}}]] }} | [[Īxiptli:Noimage.png|200px|Acamahpichtli]] }} |- ! style="background:#40E0D0; text-align: center;" colspan="3" | <span style="color:dark;">Hueyitlahtoani</span> |- {{#if:{{{title|}}} | {{!}}'''Occe tlahtohcatocaitl''' {{!}} {{{title}}} {{!-}} }} {{#if:{{{terminus|}}} | {{!}} {{!}} {{{terminus}}} {{!-}} }} {{#if:{{{predecessor|}}} | {{!}}'''Achtopa''' {{!}} {{{predecessor}}} {{!-}} }} {{#if:{{{successor|}}} | {{!}}'''Zatepan''' {{!}} {{{successor}}} {{!-}} }} {{#if:{{{title2|}}} | {{!}}'''Occe tlahtohcatocaitl''' {{!}} {{{title2}}} {{!-}} }} {{#if:{{{terminus2|}}} | {{!}} {{!}} {{{terminus2}}} {{!-}} }} {{#if:{{{predecessor2|}}} | {{!}}'''Achtopa''' {{!}} {{{predecessor2}}} {{!-}} }} {{#if:{{{successor2|}}} | {{!}}'''Zatepan''' {{!}} {{{successor2}}} {{!-}} }} {{#if:{{{birthname|}}} | {{!}}'''Tlacatocayotl''' {{!}} {{{birthname}}} {{!-}} }} {{#if:{{{born|}}} | {{!}}'''Tlacatiliztli''' {{!}} {{{born}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dead|}}} | {{!}}'''Miquiztli''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{dead}}} {{!-}} }} {{#if:{{{dinasty|}}} | {{!}}'''Tlahtocancenyeliztli''' {{!}} {{{dinasty}}} {{!-}} }} {{#if:{{{father|}}} | {{!}}'''Itahtzin''' {{!}} {{{father}}} {{!-}} }} {{#if:{{{mother|}}} | {{!}}'''Inantzin''' {{!}} {{{mother}}} {{!-}} }} {{#if:{{{wife|}}} | {{!}}'''Icihua''' {{!}} {{{wife}}} {{!-}} }} {{#if:{{{children|}}} | {{!}}'''Iconehuan''' {{!}} {{{children}}} {{!-}} }} |} <noinclude> <pre> {{Tlahtoani |name = |image = |image size = |description = |title = |terminus = |predecessor = |successor = |birthname = |born = |dead = |occupation = |yearsactive = |dinasty = |father = |mother = |wife = |children = }} </pre> </noinclude> gpzmjptddxxgxryzq4x078y3wkjywxi Acamahpichtli 0 37923 527145 2026-06-21T21:05:14Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: {{Tlahtoani |Tocaitl =Acamapichtli |Imagen =Acamapichtli, - 1387, 1395 o 1403, retrato anónimo (~1541).png |titulo =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[Tlahtoani]] |termino =[[1366]]-[[1391]] |predecesor = |sucesor =[[Huitzilihhuitl]] |fecha_nacimiento =[[1307]]~[[1357]] |lugar_nacimiento = |fecha_muerte =1391 |lugar_muerte =[[Mexihco Tenochtitlan]] |padre = |madre = |consorte =Tezcatlamiyahuatzin<br>[[Ilancueitl]]<br>Huitzilxotzin<br>Xiuhcuetzin |hijos =[[Huitzilihhuitl]]<br>[… 527145 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |Tocaitl =Acamapichtli |Imagen =Acamapichtli, - 1387, 1395 o 1403, retrato anónimo (~1541).png |titulo =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[Tlahtoani]] |termino =[[1366]]-[[1391]] |predecesor = |sucesor =[[Huitzilihhuitl]] |fecha_nacimiento =[[1307]]~[[1357]] |lugar_nacimiento = |fecha_muerte =1391 |lugar_muerte =[[Mexihco Tenochtitlan]] |padre = |madre = |consorte =Tezcatlamiyahuatzin<br>[[Ilancueitl]]<br>Huitzilxotzin<br>Xiuhcuetzin |hijos =[[Huitzilihhuitl]]<br>[[Chimalpopoca]] (Ahzo)<br>[[Itzcohuatl]]<br>Tlahtolzaca<br>Cuatlecohuatl<br>Matlalxoch }} [[Imagen:Codex Mendoza folio 2v.jpg|right|250px|thumb|'''Acamapichtli''', itepehualiz iuh neci ipan [[Códice Mendocino]]. Ma xiquitta in xihuitl ce-tecpatl in nican neci Acamapichtli iuhquin cihuacohuatl, zan ixquichca xihuitl chicueyi-acatl (1383) omotlahtohcatlalih zan ye iuh omoteneuh Tlahtoani-tlacateccatl.]] '''Acamapichtli''' tlatectli iuh in yacatto [[Hueyi tlahtoani]] [[mexihcatl]], in aquin oquichicauh in [[Excan Tlahtoloyan]] netech [[Tenochtitlan]] ihuan in tecuacan [[tepanecayotl]], [[Azcapotzalco]]. Yehhuatl quinpalehuilih in tepanecah itech itepehualiz huitztlampa. === In tlein quihtoznequi itoca === Itoca quihtoznequi ic caxtillantlahtolli 'el que empuña la vara de carrizo', manel oc achi huel mihtoa ''''puño cerrado con carrizos'''' ( ''aca-tl'' 'carrizo', mapich-tli 'puño cerrado, manojo' huicpa ''ma-piqui'' 'apretar algo con la mano'). == Inemiliz == Inoquipan macuilpohualxiuhtiliztli XIII ihuan itzintiliz XIV omohmoyahuaqueh in [[mexitin]] huiccopa tonatiuh icalaquiyan atenco in atezcatl [[Tetzcoco]] yehhuantin omotlalihqueh in nepapan altepetl, iuh Huixachtitlan, iuh Azcapotzalco noihuan [[Chapoltepec]]. In tepanecah oquimmacauhqueh in mexihcah inic omotlalihqueh ipan mictlampa in tlalhuactli yehhuantin oquiteneuhqueh imaltepeuh '''Cuauhmixtitlan''' ipan xihuitl 1274. Ipan xihuitl [[1366]]<ref>Chimalpain, p.223</ref> in tepanecatl hueyitlahtoani [[Ahcolnahuacatl]], yehhuatlin quixittac in Acamapichtli (colhuatl tlahtohcapilli in aquin nemiya [[Cohuatlichan]]) inic omotlalih ipan tlahtohcaicpalli itech pohui [[Tenochtitlan]], iuh opeuh in yancuic Tenochtitlan itlahtohcamecayo, inin altepetl motenehua in tlacemololoh itech toltecayotl ihuan in tlahtohcayotl mocuepa iuhqui Hueyi tlahtohcayotl, yehhuatlin quihualpatlac Colhuahcan, iuh omochiuh inic eyi [[excan tlahtoloyan]]. [[Imagen:Cambio de Cuauhmixtiltlan a Tenochtitlan.png|thumb|250px|Cuauhmixtitlan 1274/Tenochtitlan 1376]] Cequi tlamantli in techpalehuiz ic ticmatizqueh in iquin otlacat Acamapichtli, monequi ma ticmatican in aquihqueh ocatcah in itah in inan, inic quicemmelahuaz itzintiliz, ic monequi timomachtizqueh ic miyac netlacuitlahuiliztli. Itah ocatca '''Huehueh Acamapichtli''' (Chimalpain, Mendieta, Torquemada), in tlahtoani Colhuahcan (1323-1336). Ca yehhuatl '''[[Ilancueitl Ixxochitl]]''' in inan. <ref>Chimalpain p. 225; Ixtllxochitl hualmitzilhuia ca yehhuatl oquitocayotiya iuh ''Cuetlaxxochitzin''. Chimalpain quimaca occe tocaitl ipan amaizhuatl 357 quihtoa in Acamapichtli ipil Opochtli Iztahuatzin ihuan in cihuatl Matotoztli, iniqueh on tocaitl ahmo nelli.</ref> Monequi ma tiquilnamican in tlahtohqueh mexihcah miaquin icihuahuan, ic neixcuitilli, Torquemada quihtoa in acatto ocatca Tezcatlamiyahuatl. Itechpa ipilhuan Chimalpain oquihtoh in oncateh 23 ipilhuan, manel za oquitocayotih 11: Cuauhtlecohuatl, Ixehuatzin, Ometochtzin (Tollan itlahtohcauh), Cuetlachtzin (omonamic Tollan Xiloxochitzin itlahtohcauh), Citlalcohuatzin, Macuextzin, Itzcohuatzin (yez tlahtoani Tenochtitlan), Huehuezaca, Tetlepanquetza, Yaotlantzin, Ixcuitlantoc. Nepapan nemiliztlahcuilolli techilhuiah in Huitzilihhuitl (Chimalpain, Mendieta, Ixtlilxochitl, Torquemada) ihuan in Chimalpopoca (Mendieta, Torquemada, ''Historia de los mexicanos'') no ipilhuan in Acamapichtli. Ixtlilxochitl techilhuia no ipilhuan Xiuhtlatonac ihuan Chalchiuhtlatonac, ca yehhuatlin omihtoh ompa Coyohuahcan ocatca in achtopa tlahtoani, inin ahmo nelli. Manel Acamapichtli oquitzonan iuhqui [[Cihuacohuatl]] ipan 1366 xihuitl,<ref> Ixtlilxochitl auh in ''Anales de Tlatelolco'' iuh in oquitecah 1367 xihuitl</ref> ye ocatca niman ic iuh Hueyi tlahtoani. Zan ixquichca 1383 mochihuaz inic motlahtohcatlaliz iuhqui ic motocayotiz Tlahtoani-tlacateccatl. Acamapichtli ahmo omeyollouh in oquimotlacentlalilih in tepanecah inyaoyo, iuh ipan 1376 xihuitl huiccopa [[chalcayotl]] inic pehua in achtopa "Xochiyaoyotl" ma mantoqueh ixquichca 40 xihuitl; zan ce no xihuitl ipan quiyeyecalhuia ca yehhuatl quipatla in tecuacan itoca ''Mexihco-Cuauhmixtitlan'' copahuic ''Mexihco-Tenochtitlan'', Acamapichtli oquichiuh inic quimahuiztiliz in Tenochtzin. Occe altepetl ihtic Atezcatl Tetzcoco Tlahuelmayan Mexihco (Valle de México) ca yehhuantin oquipanahuihqueh in altepetl Xaltocan ihuan in altepetl Tepotzohtlan. Ipan achi cahuitl, in tlacetililiztli intech mexihcah ihuan tepanecah oquitlalpolohqueh ic ichicahualiz nepapan [[altepetl]]. == Itepehualiz == *1367. Itloc Azcapotzalco quipanahuiah in Excan Tlahtoloyan Xaltocan-Cuauhtitlan-Tepotzohtlan. In mexihcah nohmah quipanahuiah Teohuahcan Amaquemecan Chalco, inic quimictiah Huehue Cacama Totec (1352-1367). *1370. Tequitilo Tenayohcan. *1376. Pehua in [[Xochiyaotl]] Chalcopa. *1379. Tlalpololo Xochimilco. *1382. Tlalpololo Mizquic. *1393. Tlalpololo Cuitlahuac. *1395. Tlalpololo Cuauhnahuac (quilmach cequintin tlatlalihqueh inin altepetl itech pohui Chalco). == Oc no xiquitta ==<!--Véase también--> * [[Tenochtitlan]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Amoxtiliztli ==<!--Bibliografía--> * [[Chimalpain|Chimalpain Cuauhtlehuanitzin, Domingo]]. ''Las ocho relaciones y el memorial de Colhuacan.'' CNCA. 1998. * [[Hernando de Alvarado Tezozómoc|de Alvarado Tezozómoc, Hernando]]. ''Crónica mexicana.''Col. Crónicas de América. Ed. Dastin. 2002. * [[Ángel María Garibay|Garibay, Ángel]]. ''Teogonía e Historia de los mexicanos.'' Ed. Porrúa 1965. *Gillespie, Susan. ''Los reyes aztecas''. Ed. Siglo XXI. 1994 *[[Fray Juan de Torquemada|Torquemada, Fray Juan]]. ''Monarquía Indiana''. Biblioteca del Estudiante Universitario # 84 UNAM 1995. *[[Fernando de Alva Ixtlilxóchitl|de Alva Ixtlilxóchitl, Fernando]]. ''Historia de la Nación Mexicana.'' Ed. Dastin. España 2002. *Fray Gerónimo de Mendieta. ''Historia Eclesiástica Indiana.'' Conaculta 1997. *''[[Códice Ramírez]]''. SEP 1975. *''Anales de Tlatelolco.'' Traducción y paleografía de Rafael Tena Conaculta 2004. =={{Links}}== *{{Cite web | last = Tovar | first = Juan de | title = Acamapichtli, el primer rey azteca (reinó entre 1376 y 1395) | work = Biblioteca Digital Mundial | language = '''Idioma: Náhuatl del norte de Puebla''' y Español | accessdate = 2013-05-25 | date = 1585 | url = http://www.wdl.org/es/item/6718/ | archive-date = 2014-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141029100846/http://www.wdl.org/es/item/6718/ | dead-url = yes }} [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1395]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtoanimeh]] gcgddnz6dy7ddyy0askcl4b2txpvy99 527150 527145 2026-06-21T21:14:12Z ~2026-36149-21 24744 527150 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Acamahpichtli |image = Acamapichtli, - 1387, 1395 o 1403, retrato anónimo (~1541).png |image size =150 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1366]]-[[1391]] |predecessor = |successor =[[Huitzilihhuitl]] |birthname = |born = |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1391]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father = |mother = |wife = Tezcatlamiyahuatzin<br>[[Ilancueitl]]<br>Huitzilxotzin<br>Xiuhcuetzin |children = [[Huitzilihhuitl]]<br>[[Chimalpopoca]] (Ahzo)<br>[[Itzcohuatl]]<br>Tlahtolzaca<br>Cuatlecohuatl<br>Matlalxoch }} [[Imagen:Codex Mendoza folio 2v.jpg|right|250px|thumb|'''Acamapichtli''', itepehualiz iuh neci ipan [[Códice Mendocino]]. Ma xiquitta in xihuitl ce-tecpatl in nican neci Acamapichtli iuhquin cihuacohuatl, zan ixquichca xihuitl chicueyi-acatl (1383) omotlahtohcatlalih zan ye iuh omoteneuh Tlahtoani-tlacateccatl.]] '''Acamapichtli''' tlatectli iuh in yacatto [[Hueyi tlahtoani]] [[mexihcatl]], in aquin oquichicauh in [[Excan Tlahtoloyan]] netech [[Tenochtitlan]] ihuan in tecuacan [[tepanecayotl]], [[Azcapotzalco]]. Yehhuatl quinpalehuilih in tepanecah itech itepehualiz huitztlampa. === In tlein quihtoznequi itoca === Itoca quihtoznequi ic caxtillantlahtolli 'el que empuña la vara de carrizo', manel oc achi huel mihtoa ''''puño cerrado con carrizos'''' ( ''aca-tl'' 'carrizo', mapich-tli 'puño cerrado, manojo' huicpa ''ma-piqui'' 'apretar algo con la mano'). == Inemiliz == Inoquipan macuilpohualxiuhtiliztli XIII ihuan itzintiliz XIV omohmoyahuaqueh in [[mexitin]] huiccopa tonatiuh icalaquiyan atenco in atezcatl [[Tetzcoco]] yehhuantin omotlalihqueh in nepapan altepetl, iuh Huixachtitlan, iuh Azcapotzalco noihuan [[Chapoltepec]]. In tepanecah oquimmacauhqueh in mexihcah inic omotlalihqueh ipan mictlampa in tlalhuactli yehhuantin oquiteneuhqueh imaltepeuh '''Cuauhmixtitlan''' ipan xihuitl 1274. Ipan xihuitl [[1366]]<ref>Chimalpain, p.223</ref> in tepanecatl hueyitlahtoani [[Ahcolnahuacatl]], yehhuatlin quixittac in Acamapichtli (colhuatl tlahtohcapilli in aquin nemiya [[Cohuatlichan]]) inic omotlalih ipan tlahtohcaicpalli itech pohui [[Tenochtitlan]], iuh opeuh in yancuic Tenochtitlan itlahtohcamecayo, inin altepetl motenehua in tlacemololoh itech toltecayotl ihuan in tlahtohcayotl mocuepa iuhqui Hueyi tlahtohcayotl, yehhuatlin quihualpatlac Colhuahcan, iuh omochiuh inic eyi [[excan tlahtoloyan]]. [[Imagen:Cambio de Cuauhmixtiltlan a Tenochtitlan.png|thumb|250px|Cuauhmixtitlan 1274/Tenochtitlan 1376]] Cequi tlamantli in techpalehuiz ic ticmatizqueh in iquin otlacat Acamapichtli, monequi ma ticmatican in aquihqueh ocatcah in itah in inan, inic quicemmelahuaz itzintiliz, ic monequi timomachtizqueh ic miyac netlacuitlahuiliztli. Itah ocatca '''Huehueh Acamapichtli''' (Chimalpain, Mendieta, Torquemada), in tlahtoani Colhuahcan (1323-1336). Ca yehhuatl '''[[Ilancueitl Ixxochitl]]''' in inan. <ref>Chimalpain p. 225; Ixtllxochitl hualmitzilhuia ca yehhuatl oquitocayotiya iuh ''Cuetlaxxochitzin''. Chimalpain quimaca occe tocaitl ipan amaizhuatl 357 quihtoa in Acamapichtli ipil Opochtli Iztahuatzin ihuan in cihuatl Matotoztli, iniqueh on tocaitl ahmo nelli.</ref> Monequi ma tiquilnamican in tlahtohqueh mexihcah miaquin icihuahuan, ic neixcuitilli, Torquemada quihtoa in acatto ocatca Tezcatlamiyahuatl. Itechpa ipilhuan Chimalpain oquihtoh in oncateh 23 ipilhuan, manel za oquitocayotih 11: Cuauhtlecohuatl, Ixehuatzin, Ometochtzin (Tollan itlahtohcauh), Cuetlachtzin (omonamic Tollan Xiloxochitzin itlahtohcauh), Citlalcohuatzin, Macuextzin, Itzcohuatzin (yez tlahtoani Tenochtitlan), Huehuezaca, Tetlepanquetza, Yaotlantzin, Ixcuitlantoc. Nepapan nemiliztlahcuilolli techilhuiah in Huitzilihhuitl (Chimalpain, Mendieta, Ixtlilxochitl, Torquemada) ihuan in Chimalpopoca (Mendieta, Torquemada, ''Historia de los mexicanos'') no ipilhuan in Acamapichtli. Ixtlilxochitl techilhuia no ipilhuan Xiuhtlatonac ihuan Chalchiuhtlatonac, ca yehhuatlin omihtoh ompa Coyohuahcan ocatca in achtopa tlahtoani, inin ahmo nelli. Manel Acamapichtli oquitzonan iuhqui [[Cihuacohuatl]] ipan 1366 xihuitl,<ref> Ixtlilxochitl auh in ''Anales de Tlatelolco'' iuh in oquitecah 1367 xihuitl</ref> ye ocatca niman ic iuh Hueyi tlahtoani. Zan ixquichca 1383 mochihuaz inic motlahtohcatlaliz iuhqui ic motocayotiz Tlahtoani-tlacateccatl. Acamapichtli ahmo omeyollouh in oquimotlacentlalilih in tepanecah inyaoyo, iuh ipan 1376 xihuitl huiccopa [[chalcayotl]] inic pehua in achtopa "Xochiyaoyotl" ma mantoqueh ixquichca 40 xihuitl; zan ce no xihuitl ipan quiyeyecalhuia ca yehhuatl quipatla in tecuacan itoca ''Mexihco-Cuauhmixtitlan'' copahuic ''Mexihco-Tenochtitlan'', Acamapichtli oquichiuh inic quimahuiztiliz in Tenochtzin. Occe altepetl ihtic Atezcatl Tetzcoco Tlahuelmayan Mexihco (Valle de México) ca yehhuantin oquipanahuihqueh in altepetl Xaltocan ihuan in altepetl Tepotzohtlan. Ipan achi cahuitl, in tlacetililiztli intech mexihcah ihuan tepanecah oquitlalpolohqueh ic ichicahualiz nepapan [[altepetl]]. == Itepehualiz == *1367. Itloc Azcapotzalco quipanahuiah in Excan Tlahtoloyan Xaltocan-Cuauhtitlan-Tepotzohtlan. In mexihcah nohmah quipanahuiah Teohuahcan Amaquemecan Chalco, inic quimictiah Huehue Cacama Totec (1352-1367). *1370. Tequitilo Tenayohcan. *1376. Pehua in [[Xochiyaotl]] Chalcopa. *1379. Tlalpololo Xochimilco. *1382. Tlalpololo Mizquic. *1393. Tlalpololo Cuitlahuac. *1395. Tlalpololo Cuauhnahuac (quilmach cequintin tlatlalihqueh inin altepetl itech pohui Chalco). == Oc no xiquitta ==<!--Véase también--> * [[Tenochtitlan]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Amoxtiliztli ==<!--Bibliografía--> * [[Chimalpain|Chimalpain Cuauhtlehuanitzin, Domingo]]. ''Las ocho relaciones y el memorial de Colhuacan.'' CNCA. 1998. * [[Hernando de Alvarado Tezozómoc|de Alvarado Tezozómoc, Hernando]]. ''Crónica mexicana.''Col. Crónicas de América. Ed. Dastin. 2002. * [[Ángel María Garibay|Garibay, Ángel]]. ''Teogonía e Historia de los mexicanos.'' Ed. Porrúa 1965. *Gillespie, Susan. ''Los reyes aztecas''. Ed. Siglo XXI. 1994 *[[Fray Juan de Torquemada|Torquemada, Fray Juan]]. ''Monarquía Indiana''. Biblioteca del Estudiante Universitario # 84 UNAM 1995. *[[Fernando de Alva Ixtlilxóchitl|de Alva Ixtlilxóchitl, Fernando]]. ''Historia de la Nación Mexicana.'' Ed. Dastin. España 2002. *Fray Gerónimo de Mendieta. ''Historia Eclesiástica Indiana.'' Conaculta 1997. *''[[Códice Ramírez]]''. SEP 1975. *''Anales de Tlatelolco.'' Traducción y paleografía de Rafael Tena Conaculta 2004. =={{Links}}== *{{Cite web | last = Tovar | first = Juan de | title = Acamapichtli, el primer rey azteca (reinó entre 1376 y 1395) | work = Biblioteca Digital Mundial | language = '''Idioma: Náhuatl del norte de Puebla''' y Español | accessdate = 2013-05-25 | date = 1585 | url = http://www.wdl.org/es/item/6718/ | archive-date = 2014-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141029100846/http://www.wdl.org/es/item/6718/ | dead-url = yes }} [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1395]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtoanimeh]] ighly4or2ir1d09mnisjyi3nqwxqvmc 527151 527150 2026-06-21T21:14:30Z ~2026-36149-21 24744 527151 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Acamahpichtli |image = Acamapichtli, - 1387, 1395 o 1403, retrato anónimo (~1541).png |image size =250 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1366]]-[[1391]] |predecessor = |successor =[[Huitzilihhuitl]] |birthname = |born = |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1391]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father = |mother = |wife = Tezcatlamiyahuatzin<br>[[Ilancueitl]]<br>Huitzilxotzin<br>Xiuhcuetzin |children = [[Huitzilihhuitl]]<br>[[Chimalpopoca]] (Ahzo)<br>[[Itzcohuatl]]<br>Tlahtolzaca<br>Cuatlecohuatl<br>Matlalxoch }} [[Imagen:Codex Mendoza folio 2v.jpg|right|250px|thumb|'''Acamapichtli''', itepehualiz iuh neci ipan [[Códice Mendocino]]. Ma xiquitta in xihuitl ce-tecpatl in nican neci Acamapichtli iuhquin cihuacohuatl, zan ixquichca xihuitl chicueyi-acatl (1383) omotlahtohcatlalih zan ye iuh omoteneuh Tlahtoani-tlacateccatl.]] '''Acamapichtli''' tlatectli iuh in yacatto [[Hueyi tlahtoani]] [[mexihcatl]], in aquin oquichicauh in [[Excan Tlahtoloyan]] netech [[Tenochtitlan]] ihuan in tecuacan [[tepanecayotl]], [[Azcapotzalco]]. Yehhuatl quinpalehuilih in tepanecah itech itepehualiz huitztlampa. === In tlein quihtoznequi itoca === Itoca quihtoznequi ic caxtillantlahtolli 'el que empuña la vara de carrizo', manel oc achi huel mihtoa ''''puño cerrado con carrizos'''' ( ''aca-tl'' 'carrizo', mapich-tli 'puño cerrado, manojo' huicpa ''ma-piqui'' 'apretar algo con la mano'). == Inemiliz == Inoquipan macuilpohualxiuhtiliztli XIII ihuan itzintiliz XIV omohmoyahuaqueh in [[mexitin]] huiccopa tonatiuh icalaquiyan atenco in atezcatl [[Tetzcoco]] yehhuantin omotlalihqueh in nepapan altepetl, iuh Huixachtitlan, iuh Azcapotzalco noihuan [[Chapoltepec]]. In tepanecah oquimmacauhqueh in mexihcah inic omotlalihqueh ipan mictlampa in tlalhuactli yehhuantin oquiteneuhqueh imaltepeuh '''Cuauhmixtitlan''' ipan xihuitl 1274. Ipan xihuitl [[1366]]<ref>Chimalpain, p.223</ref> in tepanecatl hueyitlahtoani [[Ahcolnahuacatl]], yehhuatlin quixittac in Acamapichtli (colhuatl tlahtohcapilli in aquin nemiya [[Cohuatlichan]]) inic omotlalih ipan tlahtohcaicpalli itech pohui [[Tenochtitlan]], iuh opeuh in yancuic Tenochtitlan itlahtohcamecayo, inin altepetl motenehua in tlacemololoh itech toltecayotl ihuan in tlahtohcayotl mocuepa iuhqui Hueyi tlahtohcayotl, yehhuatlin quihualpatlac Colhuahcan, iuh omochiuh inic eyi [[excan tlahtoloyan]]. [[Imagen:Cambio de Cuauhmixtiltlan a Tenochtitlan.png|thumb|250px|Cuauhmixtitlan 1274/Tenochtitlan 1376]] Cequi tlamantli in techpalehuiz ic ticmatizqueh in iquin otlacat Acamapichtli, monequi ma ticmatican in aquihqueh ocatcah in itah in inan, inic quicemmelahuaz itzintiliz, ic monequi timomachtizqueh ic miyac netlacuitlahuiliztli. Itah ocatca '''Huehueh Acamapichtli''' (Chimalpain, Mendieta, Torquemada), in tlahtoani Colhuahcan (1323-1336). Ca yehhuatl '''[[Ilancueitl Ixxochitl]]''' in inan. <ref>Chimalpain p. 225; Ixtllxochitl hualmitzilhuia ca yehhuatl oquitocayotiya iuh ''Cuetlaxxochitzin''. Chimalpain quimaca occe tocaitl ipan amaizhuatl 357 quihtoa in Acamapichtli ipil Opochtli Iztahuatzin ihuan in cihuatl Matotoztli, iniqueh on tocaitl ahmo nelli.</ref> Monequi ma tiquilnamican in tlahtohqueh mexihcah miaquin icihuahuan, ic neixcuitilli, Torquemada quihtoa in acatto ocatca Tezcatlamiyahuatl. Itechpa ipilhuan Chimalpain oquihtoh in oncateh 23 ipilhuan, manel za oquitocayotih 11: Cuauhtlecohuatl, Ixehuatzin, Ometochtzin (Tollan itlahtohcauh), Cuetlachtzin (omonamic Tollan Xiloxochitzin itlahtohcauh), Citlalcohuatzin, Macuextzin, Itzcohuatzin (yez tlahtoani Tenochtitlan), Huehuezaca, Tetlepanquetza, Yaotlantzin, Ixcuitlantoc. Nepapan nemiliztlahcuilolli techilhuiah in Huitzilihhuitl (Chimalpain, Mendieta, Ixtlilxochitl, Torquemada) ihuan in Chimalpopoca (Mendieta, Torquemada, ''Historia de los mexicanos'') no ipilhuan in Acamapichtli. Ixtlilxochitl techilhuia no ipilhuan Xiuhtlatonac ihuan Chalchiuhtlatonac, ca yehhuatlin omihtoh ompa Coyohuahcan ocatca in achtopa tlahtoani, inin ahmo nelli. Manel Acamapichtli oquitzonan iuhqui [[Cihuacohuatl]] ipan 1366 xihuitl,<ref> Ixtlilxochitl auh in ''Anales de Tlatelolco'' iuh in oquitecah 1367 xihuitl</ref> ye ocatca niman ic iuh Hueyi tlahtoani. Zan ixquichca 1383 mochihuaz inic motlahtohcatlaliz iuhqui ic motocayotiz Tlahtoani-tlacateccatl. Acamapichtli ahmo omeyollouh in oquimotlacentlalilih in tepanecah inyaoyo, iuh ipan 1376 xihuitl huiccopa [[chalcayotl]] inic pehua in achtopa "Xochiyaoyotl" ma mantoqueh ixquichca 40 xihuitl; zan ce no xihuitl ipan quiyeyecalhuia ca yehhuatl quipatla in tecuacan itoca ''Mexihco-Cuauhmixtitlan'' copahuic ''Mexihco-Tenochtitlan'', Acamapichtli oquichiuh inic quimahuiztiliz in Tenochtzin. Occe altepetl ihtic Atezcatl Tetzcoco Tlahuelmayan Mexihco (Valle de México) ca yehhuantin oquipanahuihqueh in altepetl Xaltocan ihuan in altepetl Tepotzohtlan. Ipan achi cahuitl, in tlacetililiztli intech mexihcah ihuan tepanecah oquitlalpolohqueh ic ichicahualiz nepapan [[altepetl]]. == Itepehualiz == *1367. Itloc Azcapotzalco quipanahuiah in Excan Tlahtoloyan Xaltocan-Cuauhtitlan-Tepotzohtlan. In mexihcah nohmah quipanahuiah Teohuahcan Amaquemecan Chalco, inic quimictiah Huehue Cacama Totec (1352-1367). *1370. Tequitilo Tenayohcan. *1376. Pehua in [[Xochiyaotl]] Chalcopa. *1379. Tlalpololo Xochimilco. *1382. Tlalpololo Mizquic. *1393. Tlalpololo Cuitlahuac. *1395. Tlalpololo Cuauhnahuac (quilmach cequintin tlatlalihqueh inin altepetl itech pohui Chalco). == Oc no xiquitta ==<!--Véase también--> * [[Tenochtitlan]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Amoxtiliztli ==<!--Bibliografía--> * [[Chimalpain|Chimalpain Cuauhtlehuanitzin, Domingo]]. ''Las ocho relaciones y el memorial de Colhuacan.'' CNCA. 1998. * [[Hernando de Alvarado Tezozómoc|de Alvarado Tezozómoc, Hernando]]. ''Crónica mexicana.''Col. Crónicas de América. Ed. Dastin. 2002. * [[Ángel María Garibay|Garibay, Ángel]]. ''Teogonía e Historia de los mexicanos.'' Ed. Porrúa 1965. *Gillespie, Susan. ''Los reyes aztecas''. Ed. Siglo XXI. 1994 *[[Fray Juan de Torquemada|Torquemada, Fray Juan]]. ''Monarquía Indiana''. Biblioteca del Estudiante Universitario # 84 UNAM 1995. *[[Fernando de Alva Ixtlilxóchitl|de Alva Ixtlilxóchitl, Fernando]]. ''Historia de la Nación Mexicana.'' Ed. Dastin. España 2002. *Fray Gerónimo de Mendieta. ''Historia Eclesiástica Indiana.'' Conaculta 1997. *''[[Códice Ramírez]]''. SEP 1975. *''Anales de Tlatelolco.'' Traducción y paleografía de Rafael Tena Conaculta 2004. =={{Links}}== *{{Cite web | last = Tovar | first = Juan de | title = Acamapichtli, el primer rey azteca (reinó entre 1376 y 1395) | work = Biblioteca Digital Mundial | language = '''Idioma: Náhuatl del norte de Puebla''' y Español | accessdate = 2013-05-25 | date = 1585 | url = http://www.wdl.org/es/item/6718/ | archive-date = 2014-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141029100846/http://www.wdl.org/es/item/6718/ | dead-url = yes }} [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1395]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtoanimeh]] ror11zwr6vqekmwog1716q5ryl3td1a 527153 527151 2026-06-21T21:17:45Z ~2026-36149-21 24744 527153 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Acamahpichtli |image = Acamapichtli, - 1387, 1395 o 1403, retrato anónimo (~1541).png |image size =250 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1366]]-[[1391]] |predecessor = |successor =[[Huitzilihhuitl]] |birthname = |born = |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1391]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father = |mother = |wife = Tezcatlamiyahuatzin<br>[[Ilancueitl]]<br>Huitzilxotzin<br>Xiuhcuetzin |children = [[Huitzilihhuitl]]<br>[[Chimalpopoca]] (Ahzo)<br>[[Itzcohuatl]]<br>Tlahtolzaca<br>Cuatlecohuatl<br>Matlalxoch }} [[Imagen:Codex Mendoza folio 2v.jpg|right|250px|thumb|'''Acamapichtli''', itepehualiz iuh neci ipan [[Códice Mendocino]]. Ma xiquitta in xihuitl ce-tecpatl in nican neci Acamapichtli iuhquin cihuacohuatl, zan ixquichca xihuitl chicueyi-acatl (1383) omotlahtohcatlalih zan ye iuh omoteneuh Tlahtoani-tlacateccatl.]] '''Acamapichtli''' tlatectli iuh in yacatto [[Hueyi tlahtoani]] [[mexihcatl]], in aquin oquichicauh in [[Excan Tlahtoloyan]] netech [[Tenochtitlan]] ihuan in tecuacan [[tepanecayotl]], [[Azcapotzalco]]. Yehhuatl quinpalehuilih in tepanecah itech itepehualiz huitztlampa. == Nemiliztli == === Tocayotl === Itoca quihtoznequi ic caxtillantlahtolli 'el que empuña la vara de carrizo', manel oc achi huel mihtoa ''''puño cerrado con carrizos'''' ( ''aca-tl'' 'carrizo', mapich-tli 'puño cerrado, manojo' huicpa ''ma-piqui'' 'apretar algo con la mano'). Inoquipan macuilpohualxiuhtiliztli XIII ihuan itzintiliz XIV omohmoyahuaqueh in [[mexitin]] huiccopa tonatiuh icalaquiyan atenco in atezcatl [[Tetzcoco]] yehhuantin omotlalihqueh in nepapan altepetl, iuh Huixachtitlan, iuh Azcapotzalco noihuan [[Chapoltepec]]. In tepanecah oquimmacauhqueh in mexihcah inic omotlalihqueh ipan mictlampa in tlalhuactli yehhuantin oquiteneuhqueh imaltepeuh '''Cuauhmixtitlan''' ipan xihuitl 1274. Ipan xihuitl [[1366]]<ref>Chimalpain, p.223</ref> in tepanecatl hueyitlahtoani [[Ahcolnahuacatl]], yehhuatlin quixittac in Acamapichtli (colhuatl tlahtohcapilli in aquin nemiya [[Cohuatlichan]]) inic omotlalih ipan tlahtohcaicpalli itech pohui [[Tenochtitlan]], iuh opeuh in yancuic Tenochtitlan itlahtohcamecayo, inin altepetl motenehua in tlacemololoh itech toltecayotl ihuan in tlahtohcayotl mocuepa iuhqui Hueyi tlahtohcayotl, yehhuatlin quihualpatlac Colhuahcan, iuh omochiuh inic eyi [[excan tlahtoloyan]]. [[Imagen:Cambio de Cuauhmixtiltlan a Tenochtitlan.png|thumb|250px|Cuauhmixtitlan 1274/Tenochtitlan 1376]] Cequi tlamantli in techpalehuiz ic ticmatizqueh in iquin otlacat Acamapichtli, monequi ma ticmatican in aquihqueh ocatcah in itah in inan, inic quicemmelahuaz itzintiliz, ic monequi timomachtizqueh ic miyac netlacuitlahuiliztli. Itah ocatca '''Huehueh Acamapichtli''' (Chimalpain, Mendieta, Torquemada), in tlahtoani Colhuahcan (1323-1336). Ca yehhuatl '''[[Ilancueitl Ixxochitl]]''' in inan. <ref>Chimalpain p. 225; Ixtllxochitl hualmitzilhuia ca yehhuatl oquitocayotiya iuh ''Cuetlaxxochitzin''. Chimalpain quimaca occe tocaitl ipan amaizhuatl 357 quihtoa in Acamapichtli ipil Opochtli Iztahuatzin ihuan in cihuatl Matotoztli, iniqueh on tocaitl ahmo nelli.</ref> Monequi ma tiquilnamican in tlahtohqueh mexihcah miaquin icihuahuan, ic neixcuitilli, Torquemada quihtoa in acatto ocatca Tezcatlamiyahuatl. Itechpa ipilhuan Chimalpain oquihtoh in oncateh 23 ipilhuan, manel za oquitocayotih 11: Cuauhtlecohuatl, Ixehuatzin, Ometochtzin (Tollan itlahtohcauh), Cuetlachtzin (omonamic Tollan Xiloxochitzin itlahtohcauh), Citlalcohuatzin, Macuextzin, Itzcohuatzin (yez tlahtoani Tenochtitlan), Huehuezaca, Tetlepanquetza, Yaotlantzin, Ixcuitlantoc. Nepapan nemiliztlahcuilolli techilhuiah in Huitzilihhuitl (Chimalpain, Mendieta, Ixtlilxochitl, Torquemada) ihuan in Chimalpopoca (Mendieta, Torquemada, ''Historia de los mexicanos'') no ipilhuan in Acamapichtli. Ixtlilxochitl techilhuia no ipilhuan Xiuhtlatonac ihuan Chalchiuhtlatonac, ca yehhuatlin omihtoh ompa Coyohuahcan ocatca in achtopa tlahtoani, inin ahmo nelli. Manel Acamapichtli oquitzonan iuhqui [[Cihuacohuatl]] ipan 1366 xihuitl,<ref> Ixtlilxochitl auh in ''Anales de Tlatelolco'' iuh in oquitecah 1367 xihuitl</ref> ye ocatca niman ic iuh Hueyi tlahtoani. Zan ixquichca 1383 mochihuaz inic motlahtohcatlaliz iuhqui ic motocayotiz Tlahtoani-tlacateccatl. Acamapichtli ahmo omeyollouh in oquimotlacentlalilih in tepanecah inyaoyo, iuh ipan 1376 xihuitl huiccopa [[chalcayotl]] inic pehua in achtopa "Xochiyaoyotl" ma mantoqueh ixquichca 40 xihuitl; zan ce no xihuitl ipan quiyeyecalhuia ca yehhuatl quipatla in tecuacan itoca ''Mexihco-Cuauhmixtitlan'' copahuic ''Mexihco-Tenochtitlan'', Acamapichtli oquichiuh inic quimahuiztiliz in Tenochtzin. Occe altepetl ihtic Atezcatl Tetzcoco Tlahuelmayan Mexihco (Valle de México) ca yehhuantin oquipanahuihqueh in altepetl Xaltocan ihuan in altepetl Tepotzohtlan. Ipan achi cahuitl, in tlacetililiztli intech mexihcah ihuan tepanecah oquitlalpolohqueh ic ichicahualiz nepapan [[altepetl]]. == Itepehualiz == *1367. Itloc Azcapotzalco quipanahuiah in Excan Tlahtoloyan Xaltocan-Cuauhtitlan-Tepotzohtlan. In mexihcah nohmah quipanahuiah Teohuahcan Amaquemecan Chalco, inic quimictiah Huehue Cacama Totec (1352-1367). *1370. Tequitilo Tenayohcan. *1376. Pehua in [[Xochiyaotl]] Chalcopa. *1379. Tlalpololo Xochimilco. *1382. Tlalpololo Mizquic. *1393. Tlalpololo Cuitlahuac. *1395. Tlalpololo Cuauhnahuac (quilmach cequintin tlatlalihqueh inin altepetl itech pohui Chalco). == Oc no xiquitta == * [[Tenochtitlan]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Amoxtiliztli == * [[Chimalpain|Chimalpain Cuauhtlehuanitzin, Domingo]]. ''Las ocho relaciones y el memorial de Colhuacan.'' CNCA. 1998. * [[Hernando de Alvarado Tezozómoc|de Alvarado Tezozómoc, Hernando]]. ''Crónica mexicana.''Col. Crónicas de América. Ed. Dastin. 2002. * [[Ángel María Garibay|Garibay, Ángel]]. ''Teogonía e Historia de los mexicanos.'' Ed. Porrúa 1965. *Gillespie, Susan. ''Los reyes aztecas''. Ed. Siglo XXI. 1994 *[[Fray Juan de Torquemada|Torquemada, Fray Juan]]. ''Monarquía Indiana''. Biblioteca del Estudiante Universitario # 84 UNAM 1995. *[[Fernando de Alva Ixtlilxóchitl|de Alva Ixtlilxóchitl, Fernando]]. ''Historia de la Nación Mexicana.'' Ed. Dastin. España 2002. *Fray Gerónimo de Mendieta. ''Historia Eclesiástica Indiana.'' Conaculta 1997. *''[[Códice Ramírez]]''. SEP 1975. *''Anales de Tlatelolco.'' Traducción y paleografía de Rafael Tena Conaculta 2004. =={{Links}}== *{{Cite web | last = Tovar | first = Juan de | title = Acamapichtli, el primer rey azteca (reinó entre 1376 y 1395) | work = Biblioteca Digital Mundial | language = '''Idioma: Náhuatl del norte de Puebla''' y Español | accessdate = 2013-05-25 | date = 1585 | url = http://www.wdl.org/es/item/6718/ | archive-date = 2014-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141029100846/http://www.wdl.org/es/item/6718/ | dead-url = yes }} [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1395]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtoanimeh]] cq0k7h0i3xfuy0k5xd1horkl4wihd44 527156 527153 2026-06-21T21:27:27Z ~2026-36149-21 24744 527156 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Acamahpichtli |image = Acamapichtli, - 1387, 1395 o 1403, retrato anónimo (~1541).png |image size =250 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1366]]-[[1391]] |predecessor = |successor =[[Huitzilihhuitl]] |birthname = |born = |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1391]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father = |mother = |wife = Tezcatlamiyahuatzin<br>[[Ilancueitl]]<br>Huitzilxotzin<br>Xiuhcuetzin |children = [[Huitzilihhuitl]]<br>[[Chimalpopoca]] (Ahzo)<br>[[Itzcohuatl]]<br>Tlahtolzaca<br>Cuatlecohuatl<br>Matlalxoch }} [[Imagen:Codex Mendoza folio 2v.jpg|right|250px|thumb|'''Acamapichtli''', itepehualiz iuh neci ipan [[Códice Mendocino]]. Ma xiquitta in xihuitl ce-tecpatl in nican neci Acamapichtli iuhquin cihuacohuatl, zan ixquichca xihuitl chicueyi-acatl (1383) omotlahtohcatlalih zan ye iuh omoteneuh Tlahtoani-tlacateccatl.]] '''Acamapichtli''' tlatectli iuh in yacatto [[Hueyi tlahtoani]] [[mexihcatl]], in aquin oquichicauh in [[Excan Tlahtoloyan]] netech [[Tenochtitlan]] ihuan in tecuacan [[tepanecayotl]], [[Azcapotzalco]]. Yehhuatl quinpalehuilih in tepanecah itech itepehualiz huitztlampa. == Nemiliztli == === Tocayotl === Itoca quihtoznequi ic caxtillantlahtolli 'el que empuña la vara de carrizo', manel oc achi huel mihtoa ''''puño cerrado con carrizos'''' ( ''aca-tl'' 'carrizo', mapich-tli 'puño cerrado, manojo' huicpa ''ma-piqui'' 'apretar algo con la mano'). Inoquipan macuilpohualxiuhtiliztli XIII ihuan itzintiliz XIV omohmoyahuaqueh in [[mexitin]] huiccopa tonatiuh icalaquiyan atenco in atezcatl [[Tetzcoco]] yehhuantin omotlalihqueh in nepapan altepetl, iuh Huixachtitlan, iuh Azcapotzalco noihuan [[Chapoltepec]]. In tepanecah oquimmacauhqueh in mexihcah inic omotlalihqueh ipan mictlampa in tlalhuactli yehhuantin oquiteneuhqueh imaltepeuh '''Cuauhmixtitlan''' ipan xihuitl 1274. Ipan xihuitl [[1366]]<ref>Chimalpain, p.223</ref> in tepanecatl hueyitlahtoani [[Ahcolnahuacatl]], yehhuatlin quixittac in Acamapichtli (colhuatl tlahtohcapilli in aquin nemiya [[Cohuatlichan]]) inic omotlalih ipan tlahtohcaicpalli itech pohui [[Tenochtitlan]], iuh opeuh in yancuic Tenochtitlan itlahtohcamecayo, inin altepetl motenehua in tlacemololoh itech toltecayotl ihuan in tlahtohcayotl mocuepa iuhqui Hueyi tlahtohcayotl, yehhuatlin quihualpatlac Colhuahcan, iuh omochiuh inic eyi [[excan tlahtoloyan]]. [[Imagen:Cambio de Cuauhmixtiltlan a Tenochtitlan.png|thumb|250px|Cuauhmixtitlan 1274/Tenochtitlan 1376]] Cequi tlamantli in techpalehuiz ic ticmatizqueh in iquin otlacat Acamapichtli, monequi ma ticmatican in aquihqueh ocatcah in itah in inan, inic quicemmelahuaz itzintiliz, ic monequi timomachtizqueh ic miyac netlacuitlahuiliztli. Itah ocatca '''Huehueh Acamapichtli''' (Chimalpain, Mendieta, Torquemada), in tlahtoani Colhuahcan (1323-1336). Ca yehhuatl '''[[Ilancueitl Ixxochitl]]''' in inan. <ref>Chimalpain p. 225; Ixtllxochitl hualmitzilhuia ca yehhuatl oquitocayotiya iuh ''Cuetlaxxochitzin''. Chimalpain quimaca occe tocaitl ipan amaizhuatl 357 quihtoa in Acamapichtli ipil Opochtli Iztahuatzin ihuan in cihuatl Matotoztli, iniqueh on tocaitl ahmo nelli.</ref> Monequi ma tiquilnamican in tlahtohqueh mexihcah miaquin icihuahuan, ic neixcuitilli, Torquemada quihtoa in acatto ocatca Tezcatlamiyahuatl. Itechpa ipilhuan Chimalpain oquihtoh in oncateh 23 ipilhuan, manel za oquitocayotih 11: Cuauhtlecohuatl, Ixehuatzin, Ometochtzin (Tollan itlahtohcauh), Cuetlachtzin (omonamic Tollan Xiloxochitzin itlahtohcauh), Citlalcohuatzin, Macuextzin, Itzcohuatzin (yez tlahtoani Tenochtitlan), Huehuezaca, Tetlepanquetza, Yaotlantzin, Ixcuitlantoc. Nepapan nemiliztlahcuilolli techilhuiah in Huitzilihhuitl (Chimalpain, Mendieta, Ixtlilxochitl, Torquemada) ihuan in Chimalpopoca (Mendieta, Torquemada, ''Historia de los mexicanos'') no ipilhuan in Acamapichtli. Ixtlilxochitl techilhuia no ipilhuan Xiuhtlatonac ihuan Chalchiuhtlatonac, ca yehhuatlin omihtoh ompa Coyohuahcan ocatca in achtopa tlahtoani, inin ahmo nelli. Manel Acamapichtli oquitzonan iuhqui [[Cihuacohuatl]] ipan 1366 xihuitl,<ref> Ixtlilxochitl auh in ''Anales de Tlatelolco'' iuh in oquitecah 1367 xihuitl</ref> ye ocatca niman ic iuh Hueyi tlahtoani. Zan ixquichca 1383 mochihuaz inic motlahtohcatlaliz iuhqui ic motocayotiz Tlahtoani-tlacateccatl. Acamapichtli ahmo omeyollouh in oquimotlacentlalilih in tepanecah inyaoyo, iuh ipan 1376 xihuitl huiccopa [[chalcayotl]] inic pehua in achtopa "Xochiyaoyotl" ma mantoqueh ixquichca 40 xihuitl; zan ce no xihuitl ipan quiyeyecalhuia ca yehhuatl quipatla in tecuacan itoca ''Mexihco-Cuauhmixtitlan'' copahuic ''Mexihco-Tenochtitlan'', Acamapichtli oquichiuh inic quimahuiztiliz in Tenochtzin. Occe altepetl ihtic Atezcatl Tetzcoco Tlahuelmayan Mexihco (Valle de México) ca yehhuantin oquipanahuihqueh in altepetl Xaltocan ihuan in altepetl Tepotzohtlan. Ipan achi cahuitl, in tlacetililiztli intech mexihcah ihuan tepanecah oquitlalpolohqueh ic ichicahualiz nepapan [[altepetl]]. == Itepehualiz == *1367. Itloc Azcapotzalco quipanahuiah in Excan Tlahtoloyan Xaltocan-Cuauhtitlan-Tepotzohtlan. In mexihcah nohmah quipanahuiah Teohuahcan Amaquemecan Chalco, inic quimictiah Huehue Cacama Totec (1352-1367). *1370. Tequitilo Tenayohcan. *1376. Pehua in [[Xochiyaotl]] Chalcopa. *1379. Tlalpololo Xochimilco. *1382. Tlalpololo Mizquic. *1393. Tlalpololo Cuitlahuac. *1395. Tlalpololo Cuauhnahuac (quilmach cequintin tlatlalihqueh inin altepetl itech pohui Chalco). == Oc no xiquitta == * [[Tenochtitlan]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Amoxtiliztli == * [[Chimalpain|Chimalpain Cuauhtlehuanitzin, Domingo]]. ''Las ocho relaciones y el memorial de Colhuacan.'' CNCA. 1998. * [[Hernando de Alvarado Tezozómoc|de Alvarado Tezozómoc, Hernando]]. ''Crónica mexicana.''Col. Crónicas de América. Ed. Dastin. 2002. * [[Ángel María Garibay|Garibay, Ángel]]. ''Teogonía e Historia de los mexicanos.'' Ed. Porrúa 1965. *Gillespie, Susan. ''Los reyes aztecas''. Ed. Siglo XXI. 1994 *[[Fray Juan de Torquemada|Torquemada, Fray Juan]]. ''Monarquía Indiana''. Biblioteca del Estudiante Universitario # 84 UNAM 1995. *[[Fernando de Alva Ixtlilxóchitl|de Alva Ixtlilxóchitl, Fernando]]. ''Historia de la Nación Mexicana.'' Ed. Dastin. España 2002. *Fray Gerónimo de Mendieta. ''Historia Eclesiástica Indiana.'' Conaculta 1997. *''[[Códice Ramírez]]''. SEP 1975. *''Anales de Tlatelolco.'' Traducción y paleografía de Rafael Tena Conaculta 2004. =={{Links}}== *{{Cite web | last = Tovar | first = Juan de | title = Acamapichtli, el primer rey azteca (reinó entre 1376 y 1395) | work = Biblioteca Digital Mundial | language = '''Idioma: Náhuatl del norte de Puebla''' y Español | accessdate = 2013-05-25 | date = 1585 | url = http://www.wdl.org/es/item/6718/ | archive-date = 2014-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141029100846/http://www.wdl.org/es/item/6718/ | dead-url = yes }} [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1395]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah hueyitlahtoqueh]] 7o8ufdhxidq97gpfvje9cofjwmcz03s 527158 527156 2026-06-21T21:29:43Z ~2026-36149-21 24744 527158 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Acamahpichtli |image = Acamapichtli, - 1387, 1395 o 1403, retrato anónimo (~1541).png |image size =250 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1366]]-[[1391]] |predecessor = |successor =[[Huitzilihhuitl]] |birthname = |born = |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1391]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father = |mother = |wife = Tezcatlamiyahuatzin<br>[[Ilancueitl]]<br>Huitzilxotzin<br>Xiuhcuetzin |children = [[Huitzilihhuitl]]<br>[[Chimalpopoca]] (Ahzo)<br>[[Itzcohuatl]]<br>Tlahtolzaca<br>Cuatlecohuatl<br>Matlalxoch }} [[Imagen:Codex Mendoza folio 2v.jpg|right|250px|thumb|'''Acamapichtli''', itepehualiz iuh neci ipan [[Códice Mendocino]]. Ma xiquitta in xihuitl ce-tecpatl in nican neci Acamapichtli iuhquin cihuacohuatl, zan ixquichca xihuitl chicueyi-acatl (1383) omotlahtohcatlalih zan ye iuh omoteneuh Tlahtoani-tlacateccatl.]] '''Acamapichtli''' tlatectli iuh in yacatto [[Hueyi tlahtoani]] [[mexihcatl]], in aquin oquichicauh in [[Excan Tlahtoloyan]] netech [[Tenochtitlan]] ihuan in tecuacan [[tepanecayotl]], [[Azcapotzalco]]. Yehhuatl quinpalehuilih in tepanecah itech itepehualiz huitztlampa. == Nemiliztli == === Tocayotl === Itoca quihtoznequi ic caxtillantlahtolli 'el que empuña la vara de carrizo', manel oc achi huel mihtoa ''''puño cerrado con carrizos'''' ( ''aca-tl'' 'carrizo', mapich-tli 'puño cerrado, manojo' huicpa ''ma-piqui'' 'apretar algo con la mano'). Inoquipan macuilpohualxiuhtiliztli XIII ihuan itzintiliz XIV omohmoyahuaqueh in [[mexitin]] huiccopa tonatiuh icalaquiyan atenco in atezcatl [[Tetzcoco]] yehhuantin omotlalihqueh in nepapan altepetl, iuh Huixachtitlan, iuh Azcapotzalco noihuan [[Chapoltepec]]. In tepanecah oquimmacauhqueh in mexihcah inic omotlalihqueh ipan mictlampa in tlalhuactli yehhuantin oquiteneuhqueh imaltepeuh '''Cuauhmixtitlan''' ipan xihuitl 1274. Ipan xihuitl [[1366]]<ref>Chimalpain, p.223</ref> in tepanecatl hueyitlahtoani [[Ahcolnahuacatl]], yehhuatlin quixittac in Acamapichtli (colhuatl tlahtohcapilli in aquin nemiya [[Cohuatlichan]]) inic omotlalih ipan tlahtohcaicpalli itech pohui [[Tenochtitlan]], iuh opeuh in yancuic Tenochtitlan itlahtohcamecayo, inin altepetl motenehua in tlacemololoh itech toltecayotl ihuan in tlahtohcayotl mocuepa iuhqui Hueyi tlahtohcayotl, yehhuatlin quihualpatlac Colhuahcan, iuh omochiuh inic eyi [[excan tlahtoloyan]]. [[Imagen:Cambio de Cuauhmixtiltlan a Tenochtitlan.png|thumb|250px|Cuauhmixtitlan 1274/Tenochtitlan 1376]] Cequi tlamantli in techpalehuiz ic ticmatizqueh in iquin otlacat Acamapichtli, monequi ma ticmatican in aquihqueh ocatcah in itah in inan, inic quicemmelahuaz itzintiliz, ic monequi timomachtizqueh ic miyac netlacuitlahuiliztli. Itah ocatca '''Huehueh Acamapichtli''' (Chimalpain, Mendieta, Torquemada), in tlahtoani Colhuahcan (1323-1336). Ca yehhuatl '''[[Ilancueitl Ixxochitl]]''' in inan. <ref>Chimalpain p. 225; Ixtllxochitl hualmitzilhuia ca yehhuatl oquitocayotiya iuh ''Cuetlaxxochitzin''. Chimalpain quimaca occe tocaitl ipan amaizhuatl 357 quihtoa in Acamapichtli ipil Opochtli Iztahuatzin ihuan in cihuatl Matotoztli, iniqueh on tocaitl ahmo nelli.</ref> Monequi ma tiquilnamican in tlahtohqueh mexihcah miaquin icihuahuan, ic neixcuitilli, Torquemada quihtoa in acatto ocatca Tezcatlamiyahuatl. Itechpa ipilhuan Chimalpain oquihtoh in oncateh 23 ipilhuan, manel za oquitocayotih 11: Cuauhtlecohuatl, Ixehuatzin, Ometochtzin (Tollan itlahtohcauh), Cuetlachtzin (omonamic Tollan Xiloxochitzin itlahtohcauh), Citlalcohuatzin, Macuextzin, Itzcohuatzin (yez tlahtoani Tenochtitlan), Huehuezaca, Tetlepanquetza, Yaotlantzin, Ixcuitlantoc. Nepapan nemiliztlahcuilolli techilhuiah in Huitzilihhuitl (Chimalpain, Mendieta, Ixtlilxochitl, Torquemada) ihuan in Chimalpopoca (Mendieta, Torquemada, ''Historia de los mexicanos'') no ipilhuan in Acamapichtli. Ixtlilxochitl techilhuia no ipilhuan Xiuhtlatonac ihuan Chalchiuhtlatonac, ca yehhuatlin omihtoh ompa Coyohuahcan ocatca in achtopa tlahtoani, inin ahmo nelli. Manel Acamapichtli oquitzonan iuhqui [[Cihuacohuatl]] ipan 1366 xihuitl,<ref> Ixtlilxochitl auh in ''Anales de Tlatelolco'' iuh in oquitecah 1367 xihuitl</ref> ye ocatca niman ic iuh Hueyi tlahtoani. Zan ixquichca 1383 mochihuaz inic motlahtohcatlaliz iuhqui ic motocayotiz Tlahtoani-tlacateccatl. Acamapichtli ahmo omeyollouh in oquimotlacentlalilih in tepanecah inyaoyo, iuh ipan 1376 xihuitl huiccopa [[chalcayotl]] inic pehua in achtopa "Xochiyaoyotl" ma mantoqueh ixquichca 40 xihuitl; zan ce no xihuitl ipan quiyeyecalhuia ca yehhuatl quipatla in tecuacan itoca ''Mexihco-Cuauhmixtitlan'' copahuic ''Mexihco-Tenochtitlan'', Acamapichtli oquichiuh inic quimahuiztiliz in Tenochtzin. Occe altepetl ihtic Atezcatl Tetzcoco Tlahuelmayan Mexihco (Valle de México) ca yehhuantin oquipanahuihqueh in altepetl Xaltocan ihuan in altepetl Tepotzohtlan. Ipan achi cahuitl, in tlacetililiztli intech mexihcah ihuan tepanecah oquitlalpolohqueh ic ichicahualiz nepapan [[altepetl]]. == Itepehualiz == *1367. Itloc Azcapotzalco quipanahuiah in Excan Tlahtoloyan Xaltocan-Cuauhtitlan-Tepotzohtlan. In mexihcah nohmah quipanahuiah Teohuahcan Amaquemecan Chalco, inic quimictiah Huehue Cacama Totec (1352-1367). *1370. Tequitilo Tenayohcan. *1376. Pehua in [[Xochiyaotl]] Chalcopa. *1379. Tlalpololo Xochimilco. *1382. Tlalpololo Mizquic. *1393. Tlalpololo Cuitlahuac. *1395. Tlalpololo Cuauhnahuac (quilmach cequintin tlatlalihqueh inin altepetl itech pohui Chalco). == Oc no xiquitta == * [[Tenochtitlan]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Amoxtiliztli == * [[Chimalpain|Chimalpain Cuauhtlehuanitzin, Domingo]]. ''Las ocho relaciones y el memorial de Colhuacan.'' CNCA. 1998. * [[Hernando de Alvarado Tezozómoc|de Alvarado Tezozómoc, Hernando]]. ''Crónica mexicana.''Col. Crónicas de América. Ed. Dastin. 2002. * [[Ángel María Garibay|Garibay, Ángel]]. ''Teogonía e Historia de los mexicanos.'' Ed. Porrúa 1965. *Gillespie, Susan. ''Los reyes aztecas''. Ed. Siglo XXI. 1994 *[[Fray Juan de Torquemada|Torquemada, Fray Juan]]. ''Monarquía Indiana''. Biblioteca del Estudiante Universitario # 84 UNAM 1995. *[[Fernando de Alva Ixtlilxóchitl|de Alva Ixtlilxóchitl, Fernando]]. ''Historia de la Nación Mexicana.'' Ed. Dastin. España 2002. *Fray Gerónimo de Mendieta. ''Historia Eclesiástica Indiana.'' Conaculta 1997. *''[[Códice Ramírez]]''. SEP 1975. *''Anales de Tlatelolco.'' Traducción y paleografía de Rafael Tena Conaculta 2004. =={{Links}}== *{{Cite web | last = Tovar | first = Juan de | title = Acamapichtli, el primer rey azteca (reinó entre 1376 y 1395) | work = Biblioteca Digital Mundial | language = '''Idioma: Náhuatl del norte de Puebla''' y Español | accessdate = 2013-05-25 | date = 1585 | url = http://www.wdl.org/es/item/6718/ | archive-date = 2014-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141029100846/http://www.wdl.org/es/item/6718/ | dead-url = yes }} [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1395]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah hueyitlahtohqueh]] l9y252lyse3axoeh5x3we0mpgxx0062 527160 527158 2026-06-21T21:31:11Z ~2026-36149-21 24744 527160 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Acamahpichtli |image = Acamapichtli, - 1387, 1395 o 1403, retrato anónimo (~1541).png |image size =250 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1366]]-[[1391]] |predecessor = |successor =[[Huitzilihhuitl]] |birthname = |born = |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1391]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father = |mother = |wife = Tezcatlamiyahuatzin<br>[[Ilancueitl]]<br>Huitzilxotzin<br>Xiuhcuetzin |children = [[Huitzilihhuitl]]<br>[[Chimalpopoca]] (Ahzo)<br>[[Itzcohuatl]]<br>Tlahtolzaca<br>Cuatlecohuatl<br>Matlalxoch }} [[Imagen:Codex Mendoza folio 2v.jpg|right|250px|thumb|'''Acamapichtli''', itepehualiz iuh neci ipan [[Códice Mendocino]]. Ma xiquitta in xihuitl ce-tecpatl in nican neci Acamapichtli iuhquin cihuacohuatl, zan ixquichca xihuitl chicueyi-acatl (1383) omotlahtohcatlalih zan ye iuh omoteneuh Tlahtoani-tlacateccatl.]] '''Acamapichtli''' tlatectli iuh in yacatto [[Hueyi tlahtoani]] [[mexihcatl]], in aquin oquichicauh in [[Excan Tlahtoloyan]] netech [[Tenochtitlan]] ihuan in tecuacan [[tepanecayotl]], [[Azcapotzalco]]. Yehhuatl quinpalehuilih in tepanecah itech itepehualiz huitztlampa. == Nemiliztli == === Tocayotl === Itoca quihtoznequi ic caxtillantlahtolli 'el que empuña la vara de carrizo', manel oc achi huel mihtoa ''''puño cerrado con carrizos'''' ( ''aca-tl'' 'carrizo', mapich-tli 'puño cerrado, manojo' huicpa ''ma-piqui'' 'apretar algo con la mano'). Inoquipan macuilpohualxiuhtiliztli XIII ihuan itzintiliz XIV omohmoyahuaqueh in [[mexitin]] huiccopa tonatiuh icalaquiyan atenco in atezcatl [[Tetzcoco]] yehhuantin omotlalihqueh in nepapan altepetl, iuh Huixachtitlan, iuh Azcapotzalco noihuan [[Chapoltepec]]. In tepanecah oquimmacauhqueh in mexihcah inic omotlalihqueh ipan mictlampa in tlalhuactli yehhuantin oquiteneuhqueh imaltepeuh '''Cuauhmixtitlan''' ipan xihuitl 1274. Ipan xihuitl [[1366]]<ref>Chimalpain, p.223</ref> in tepanecatl hueyitlahtoani [[Ahcolnahuacatl]], yehhuatlin quixittac in Acamapichtli (colhuatl tlahtohcapilli in aquin nemiya [[Cohuatlichan]]) inic omotlalih ipan tlahtohcaicpalli itech pohui [[Tenochtitlan]], iuh opeuh in yancuic Tenochtitlan itlahtohcamecayo, inin altepetl motenehua in tlacemololoh itech toltecayotl ihuan in tlahtohcayotl mocuepa iuhqui Hueyi tlahtohcayotl, yehhuatlin quihualpatlac Colhuahcan, iuh omochiuh inic eyi [[excan tlahtoloyan]]. [[Imagen:Cambio de Cuauhmixtiltlan a Tenochtitlan.png|thumb|250px|Cuauhmixtitlan 1274/Tenochtitlan 1376]] Cequi tlamantli in techpalehuiz ic ticmatizqueh in iquin otlacat Acamapichtli, monequi ma ticmatican in aquihqueh ocatcah in itah in inan, inic quicemmelahuaz itzintiliz, ic monequi timomachtizqueh ic miyac netlacuitlahuiliztli. Itah ocatca '''Huehueh Acamapichtli''' (Chimalpain, Mendieta, Torquemada), in tlahtoani Colhuahcan (1323-1336). Ca yehhuatl '''[[Ilancueitl Ixxochitl]]''' in inan. <ref>Chimalpain p. 225; Ixtllxochitl hualmitzilhuia ca yehhuatl oquitocayotiya iuh ''Cuetlaxxochitzin''. Chimalpain quimaca occe tocaitl ipan amaizhuatl 357 quihtoa in Acamapichtli ipil Opochtli Iztahuatzin ihuan in cihuatl Matotoztli, iniqueh on tocaitl ahmo nelli.</ref> Monequi ma tiquilnamican in tlahtohqueh mexihcah miaquin icihuahuan, ic neixcuitilli, Torquemada quihtoa in acatto ocatca Tezcatlamiyahuatl. Itechpa ipilhuan Chimalpain oquihtoh in oncateh 23 ipilhuan, manel za oquitocayotih 11: Cuauhtlecohuatl, Ixehuatzin, Ometochtzin (Tollan itlahtohcauh), Cuetlachtzin (omonamic Tollan Xiloxochitzin itlahtohcauh), Citlalcohuatzin, Macuextzin, Itzcohuatzin (yez tlahtoani Tenochtitlan), Huehuezaca, Tetlepanquetza, Yaotlantzin, Ixcuitlantoc. Nepapan nemiliztlahcuilolli techilhuiah in Huitzilihhuitl (Chimalpain, Mendieta, Ixtlilxochitl, Torquemada) ihuan in Chimalpopoca (Mendieta, Torquemada, ''Historia de los mexicanos'') no ipilhuan in Acamapichtli. Ixtlilxochitl techilhuia no ipilhuan Xiuhtlatonac ihuan Chalchiuhtlatonac, ca yehhuatlin omihtoh ompa Coyohuahcan ocatca in achtopa tlahtoani, inin ahmo nelli. Manel Acamapichtli oquitzonan iuhqui [[Cihuacohuatl]] ipan 1366 xihuitl,<ref> Ixtlilxochitl auh in ''Anales de Tlatelolco'' iuh in oquitecah 1367 xihuitl</ref> ye ocatca niman ic iuh Hueyi tlahtoani. Zan ixquichca 1383 mochihuaz inic motlahtohcatlaliz iuhqui ic motocayotiz Tlahtoani-tlacateccatl. Acamapichtli ahmo omeyollouh in oquimotlacentlalilih in tepanecah inyaoyo, iuh ipan 1376 xihuitl huiccopa [[chalcayotl]] inic pehua in achtopa "Xochiyaoyotl" ma mantoqueh ixquichca 40 xihuitl; zan ce no xihuitl ipan quiyeyecalhuia ca yehhuatl quipatla in tecuacan itoca ''Mexihco-Cuauhmixtitlan'' copahuic ''Mexihco-Tenochtitlan'', Acamapichtli oquichiuh inic quimahuiztiliz in Tenochtzin. Occe altepetl ihtic Atezcatl Tetzcoco Tlahuelmayan Mexihco (Valle de México) ca yehhuantin oquipanahuihqueh in altepetl Xaltocan ihuan in altepetl Tepotzohtlan. Ipan achi cahuitl, in tlacetililiztli intech mexihcah ihuan tepanecah oquitlalpolohqueh ic ichicahualiz nepapan [[altepetl]]. == Itepehualiz == *1367. Itloc Azcapotzalco quipanahuiah in Excan Tlahtoloyan Xaltocan-Cuauhtitlan-Tepotzohtlan. In mexihcah nohmah quipanahuiah Teohuahcan Amaquemecan Chalco, inic quimictiah Huehue Cacama Totec (1352-1367). *1370. Tequitilo Tenayohcan. *1376. Pehua in [[Xochiyaotl]] Chalcopa. *1379. Tlalpololo Xochimilco. *1382. Tlalpololo Mizquic. *1393. Tlalpololo Cuitlahuac. *1395. Tlalpololo Cuauhnahuac (quilmach cequintin tlatlalihqueh inin altepetl itech pohui Chalco). == Oc no xiquitta == * [[Tenochtitlan]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Amoxtiliztli == * [[Chimalpain|Chimalpain Cuauhtlehuanitzin, Domingo]]. ''Las ocho relaciones y el memorial de Colhuacan.'' CNCA. 1998. * [[Hernando de Alvarado Tezozómoc|de Alvarado Tezozómoc, Hernando]]. ''Crónica mexicana.''Col. Crónicas de América. Ed. Dastin. 2002. * [[Ángel María Garibay|Garibay, Ángel]]. ''Teogonía e Historia de los mexicanos.'' Ed. Porrúa 1965. *Gillespie, Susan. ''Los reyes aztecas''. Ed. Siglo XXI. 1994 *[[Fray Juan de Torquemada|Torquemada, Fray Juan]]. ''Monarquía Indiana''. Biblioteca del Estudiante Universitario # 84 UNAM 1995. *[[Fernando de Alva Ixtlilxóchitl|de Alva Ixtlilxóchitl, Fernando]]. ''Historia de la Nación Mexicana.'' Ed. Dastin. España 2002. *Fray Gerónimo de Mendieta. ''Historia Eclesiástica Indiana.'' Conaculta 1997. *''[[Códice Ramírez]]''. SEP 1975. *''Anales de Tlatelolco.'' Traducción y paleografía de Rafael Tena Conaculta 2004. =={{Links}}== *{{Cite web | last = Tovar | first = Juan de | title = Acamapichtli, el primer rey azteca (reinó entre 1376 y 1395) | work = Biblioteca Digital Mundial | language = '''Idioma: Náhuatl del norte de Puebla''' y Español | accessdate = 2013-05-25 | date = 1585 | url = http://www.wdl.org/es/item/6718/ | archive-date = 2014-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141029100846/http://www.wdl.org/es/item/6718/ | dead-url = yes }} [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1395]] [[Neneuhcāyōtl:Hueyitlahtohqueh]] 778cszxlxoeuhd3b4y6tfooevhi6w9e 527161 527160 2026-06-21T21:32:05Z ~2026-36149-21 24744 527161 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Acamahpichtli |image = Acamapichtli, - 1387, 1395 o 1403, retrato anónimo (~1541).png |image size =250 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1366]]-[[1391]] |predecessor = |successor =[[Huitzilihhuitl]] |birthname = |born = |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1391]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father = |mother = |wife = Tezcatlamiyahuatzin<br>[[Ilancueitl]]<br>Huitzilxotzin<br>Xiuhcuetzin |children = [[Huitzilihhuitl]]<br>[[Chimalpopoca]] (Ahzo)<br>[[Itzcohuatl]]<br>Tlahtolzaca<br>Cuatlecohuatl<br>Matlalxoch }} [[Imagen:Codex Mendoza folio 2v.jpg|right|250px|thumb|'''Acamapichtli''', itepehualiz iuh neci ipan [[Códice Mendocino]]. Ma xiquitta in xihuitl ce-tecpatl in nican neci Acamapichtli iuhquin cihuacohuatl, zan ixquichca xihuitl chicueyi-acatl (1383) omotlahtohcatlalih zan ye iuh omoteneuh Tlahtoani-tlacateccatl.]] '''Acamapichtli''' tlatectli iuh in yacatto [[Hueyi tlahtoani]] [[mexihcatl]], in aquin oquichicauh in [[Excan Tlahtoloyan]] netech [[Tenochtitlan]] ihuan in tecuacan [[tepanecayotl]], [[Azcapotzalco]]. Yehhuatl quinpalehuilih in tepanecah itech itepehualiz huitztlampa. == Nemiliztli == === Tocayotl === Itoca quihtoznequi ic caxtillantlahtolli 'el que empuña la vara de carrizo', manel oc achi huel mihtoa ''''puño cerrado con carrizos'''' ( ''aca-tl'' 'carrizo', mapich-tli 'puño cerrado, manojo' huicpa ''ma-piqui'' 'apretar algo con la mano'). Inoquipan macuilpohualxiuhtiliztli XIII ihuan itzintiliz XIV omohmoyahuaqueh in [[mexitin]] huiccopa tonatiuh icalaquiyan atenco in atezcatl [[Tetzcoco]] yehhuantin omotlalihqueh in nepapan altepetl, iuh Huixachtitlan, iuh Azcapotzalco noihuan [[Chapoltepec]]. In tepanecah oquimmacauhqueh in mexihcah inic omotlalihqueh ipan mictlampa in tlalhuactli yehhuantin oquiteneuhqueh imaltepeuh '''Cuauhmixtitlan''' ipan xihuitl 1274. Ipan xihuitl [[1366]]<ref>Chimalpain, p.223</ref> in tepanecatl hueyitlahtoani [[Ahcolnahuacatl]], yehhuatlin quixittac in Acamapichtli (colhuatl tlahtohcapilli in aquin nemiya [[Cohuatlichan]]) inic omotlalih ipan tlahtohcaicpalli itech pohui [[Tenochtitlan]], iuh opeuh in yancuic Tenochtitlan itlahtohcamecayo, inin altepetl motenehua in tlacemololoh itech toltecayotl ihuan in tlahtohcayotl mocuepa iuhqui Hueyi tlahtohcayotl, yehhuatlin quihualpatlac Colhuahcan, iuh omochiuh inic eyi [[excan tlahtoloyan]]. [[Imagen:Cambio de Cuauhmixtiltlan a Tenochtitlan.png|thumb|250px|Cuauhmixtitlan 1274/Tenochtitlan 1376]] Cequi tlamantli in techpalehuiz ic ticmatizqueh in iquin otlacat Acamapichtli, monequi ma ticmatican in aquihqueh ocatcah in itah in inan, inic quicemmelahuaz itzintiliz, ic monequi timomachtizqueh ic miyac netlacuitlahuiliztli. Itah ocatca '''Huehueh Acamapichtli''' (Chimalpain, Mendieta, Torquemada), in tlahtoani Colhuahcan (1323-1336). Ca yehhuatl '''[[Ilancueitl Ixxochitl]]''' in inan. <ref>Chimalpain p. 225; Ixtllxochitl hualmitzilhuia ca yehhuatl oquitocayotiya iuh ''Cuetlaxxochitzin''. Chimalpain quimaca occe tocaitl ipan amaizhuatl 357 quihtoa in Acamapichtli ipil Opochtli Iztahuatzin ihuan in cihuatl Matotoztli, iniqueh on tocaitl ahmo nelli.</ref> Monequi ma tiquilnamican in tlahtohqueh mexihcah miaquin icihuahuan, ic neixcuitilli, Torquemada quihtoa in acatto ocatca Tezcatlamiyahuatl. Itechpa ipilhuan Chimalpain oquihtoh in oncateh 23 ipilhuan, manel za oquitocayotih 11: Cuauhtlecohuatl, Ixehuatzin, Ometochtzin (Tollan itlahtohcauh), Cuetlachtzin (omonamic Tollan Xiloxochitzin itlahtohcauh), Citlalcohuatzin, Macuextzin, Itzcohuatzin (yez tlahtoani Tenochtitlan), Huehuezaca, Tetlepanquetza, Yaotlantzin, Ixcuitlantoc. Nepapan nemiliztlahcuilolli techilhuiah in Huitzilihhuitl (Chimalpain, Mendieta, Ixtlilxochitl, Torquemada) ihuan in Chimalpopoca (Mendieta, Torquemada, ''Historia de los mexicanos'') no ipilhuan in Acamapichtli. Ixtlilxochitl techilhuia no ipilhuan Xiuhtlatonac ihuan Chalchiuhtlatonac, ca yehhuatlin omihtoh ompa Coyohuahcan ocatca in achtopa tlahtoani, inin ahmo nelli. Manel Acamapichtli oquitzonan iuhqui [[Cihuacohuatl]] ipan 1366 xihuitl,<ref> Ixtlilxochitl auh in ''Anales de Tlatelolco'' iuh in oquitecah 1367 xihuitl</ref> ye ocatca niman ic iuh Hueyi tlahtoani. Zan ixquichca 1383 mochihuaz inic motlahtohcatlaliz iuhqui ic motocayotiz Tlahtoani-tlacateccatl. Acamapichtli ahmo omeyollouh in oquimotlacentlalilih in tepanecah inyaoyo, iuh ipan 1376 xihuitl huiccopa [[chalcayotl]] inic pehua in achtopa "Xochiyaoyotl" ma mantoqueh ixquichca 40 xihuitl; zan ce no xihuitl ipan quiyeyecalhuia ca yehhuatl quipatla in tecuacan itoca ''Mexihco-Cuauhmixtitlan'' copahuic ''Mexihco-Tenochtitlan'', Acamapichtli oquichiuh inic quimahuiztiliz in Tenochtzin. Occe altepetl ihtic Atezcatl Tetzcoco Tlahuelmayan Mexihco (Valle de México) ca yehhuantin oquipanahuihqueh in altepetl Xaltocan ihuan in altepetl Tepotzohtlan. Ipan achi cahuitl, in tlacetililiztli intech mexihcah ihuan tepanecah oquitlalpolohqueh ic ichicahualiz nepapan [[altepetl]]. == Itepehualiz == *1367. Itloc Azcapotzalco quipanahuiah in Excan Tlahtoloyan Xaltocan-Cuauhtitlan-Tepotzohtlan. In mexihcah nohmah quipanahuiah Teohuahcan Amaquemecan Chalco, inic quimictiah Huehue Cacama Totec (1352-1367). *1370. Tequitilo Tenayohcan. *1376. Pehua in [[Xochiyaotl]] Chalcopa. *1379. Tlalpololo Xochimilco. *1382. Tlalpololo Mizquic. *1393. Tlalpololo Cuitlahuac. *1395. Tlalpololo Cuauhnahuac (quilmach cequintin tlatlalihqueh inin altepetl itech pohui Chalco). == Oc no xiquitta == * [[Tenochtitlan]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Amoxtiliztli == * [[Chimalpain|Chimalpain Cuauhtlehuanitzin, Domingo]]. ''Las ocho relaciones y el memorial de Colhuacan.'' CNCA. 1998. * [[Hernando de Alvarado Tezozómoc|de Alvarado Tezozómoc, Hernando]]. ''Crónica mexicana.''Col. Crónicas de América. Ed. Dastin. 2002. * [[Ángel María Garibay|Garibay, Ángel]]. ''Teogonía e Historia de los mexicanos.'' Ed. Porrúa 1965. *Gillespie, Susan. ''Los reyes aztecas''. Ed. Siglo XXI. 1994 *[[Fray Juan de Torquemada|Torquemada, Fray Juan]]. ''Monarquía Indiana''. Biblioteca del Estudiante Universitario # 84 UNAM 1995. *[[Fernando de Alva Ixtlilxóchitl|de Alva Ixtlilxóchitl, Fernando]]. ''Historia de la Nación Mexicana.'' Ed. Dastin. España 2002. *Fray Gerónimo de Mendieta. ''Historia Eclesiástica Indiana.'' Conaculta 1997. *''[[Códice Ramírez]]''. SEP 1975. *''Anales de Tlatelolco.'' Traducción y paleografía de Rafael Tena Conaculta 2004. =={{Links}}== *{{Cite web | last = Tovar | first = Juan de | title = Acamapichtli, el primer rey azteca (reinó entre 1376 y 1395) | work = Biblioteca Digital Mundial | language = '''Idioma: Náhuatl del norte de Puebla''' y Español | accessdate = 2013-05-25 | date = 1585 | url = http://www.wdl.org/es/item/6718/ | archive-date = 2014-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141029100846/http://www.wdl.org/es/item/6718/ | dead-url = yes }} [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1395]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihco Tenochtitlan hueyitlahtohqueh]] tvhgkvg81lpiamin63d2ksujfbqe730 527166 527161 2026-06-21T21:35:55Z ~2026-36149-21 24744 527166 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Acamahpichtli |image = Acamapichtli, - 1387, 1395 o 1403, retrato anónimo (~1541).png |image size =250 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1366]]-[[1391]] |predecessor = |successor =[[Huitzilihhuitl]] |birthname = |born = |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1391]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father = |mother = |wife = Tezcatlamiyahuatzin<br>[[Ilancueitl]]<br>Huitzilxotzin<br>Xiuhcuetzin |children = [[Huitzilihhuitl]]<br>[[Chimalpopoca]] (Ahzo)<br>[[Itzcohuatl]]<br>Tlahtolzaca<br>Cuatlecohuatl<br>Matlalxoch }} [[Imagen:Codex Mendoza folio 2v.jpg|right|250px|thumb|'''Acamapichtli''', itepehualiz iuh neci ipan [[Códice Mendocino]]. Ma xiquitta in xihuitl ce-tecpatl in nican neci Acamapichtli iuhquin cihuacohuatl, zan ixquichca xihuitl chicueyi-acatl (1383) omotlahtohcatlalih zan ye iuh omoteneuh Tlahtoani-tlacateccatl.]] '''Acamapichtli''' tlatectli iuh in yacatto [[Hueyi tlahtoani]] [[mexihcatl]], in aquin oquichicauh in [[Excan Tlahtoloyan]] netech [[Tenochtitlan]] ihuan in tecuacan [[tepanecayotl]], [[Azcapotzalco]]. Yehhuatl quinpalehuilih in tepanecah itech itepehualiz huitztlampa. == Nemiliztli == === Tocayotl === Itoca quihtoznequi ic caxtillantlahtolli 'el que empuña la vara de carrizo', manel oc achi huel mihtoa ''''puño cerrado con carrizos'''' ( ''aca-tl'' 'carrizo', mapich-tli 'puño cerrado, manojo' huicpa ''ma-piqui'' 'apretar algo con la mano'). Inoquipan macuilpohualxiuhtiliztli XIII ihuan itzintiliz XIV omohmoyahuaqueh in [[mexitin]] huiccopa tonatiuh icalaquiyan atenco in atezcatl [[Tetzcoco]] yehhuantin omotlalihqueh in nepapan altepetl, iuh Huixachtitlan, iuh Azcapotzalco noihuan [[Chapoltepec]]. In tepanecah oquimmacauhqueh in mexihcah inic omotlalihqueh ipan mictlampa in tlalhuactli yehhuantin oquiteneuhqueh imaltepeuh '''Cuauhmixtitlan''' ipan xihuitl 1274. Ipan xihuitl [[1366]]<ref>Chimalpain, p.223</ref> in tepanecatl hueyitlahtoani [[Ahcolnahuacatl]], yehhuatlin quixittac in Acamapichtli (colhuatl tlahtohcapilli in aquin nemiya [[Cohuatlichan]]) inic omotlalih ipan tlahtohcaicpalli itech pohui [[Tenochtitlan]], iuh opeuh in yancuic Tenochtitlan itlahtohcamecayo, inin altepetl motenehua in tlacemololoh itech toltecayotl ihuan in tlahtohcayotl mocuepa iuhqui Hueyi tlahtohcayotl, yehhuatlin quihualpatlac Colhuahcan, iuh omochiuh inic eyi [[excan tlahtoloyan]]. [[Imagen:Cambio de Cuauhmixtiltlan a Tenochtitlan.png|thumb|250px|Cuauhmixtitlan 1274/Tenochtitlan 1376]] Cequi tlamantli in techpalehuiz ic ticmatizqueh in iquin otlacat Acamapichtli, monequi ma ticmatican in aquihqueh ocatcah in itah in inan, inic quicemmelahuaz itzintiliz, ic monequi timomachtizqueh ic miyac netlacuitlahuiliztli. Itah ocatca '''Huehueh Acamapichtli''' (Chimalpain, Mendieta, Torquemada), in tlahtoani Colhuahcan (1323-1336). Ca yehhuatl '''[[Ilancueitl Ixxochitl]]''' in inan. <ref>Chimalpain p. 225; Ixtllxochitl hualmitzilhuia ca yehhuatl oquitocayotiya iuh ''Cuetlaxxochitzin''. Chimalpain quimaca occe tocaitl ipan amaizhuatl 357 quihtoa in Acamapichtli ipil Opochtli Iztahuatzin ihuan in cihuatl Matotoztli, iniqueh on tocaitl ahmo nelli.</ref> Monequi ma tiquilnamican in tlahtohqueh mexihcah miaquin icihuahuan, ic neixcuitilli, Torquemada quihtoa in acatto ocatca Tezcatlamiyahuatl. Itechpa ipilhuan Chimalpain oquihtoh in oncateh 23 ipilhuan, manel za oquitocayotih 11: Cuauhtlecohuatl, Ixehuatzin, Ometochtzin (Tollan itlahtohcauh), Cuetlachtzin (omonamic Tollan Xiloxochitzin itlahtohcauh), Citlalcohuatzin, Macuextzin, Itzcohuatzin (yez tlahtoani Tenochtitlan), Huehuezaca, Tetlepanquetza, Yaotlantzin, Ixcuitlantoc. Nepapan nemiliztlahcuilolli techilhuiah in Huitzilihhuitl (Chimalpain, Mendieta, Ixtlilxochitl, Torquemada) ihuan in Chimalpopoca (Mendieta, Torquemada, ''Historia de los mexicanos'') no ipilhuan in Acamapichtli. Ixtlilxochitl techilhuia no ipilhuan Xiuhtlatonac ihuan Chalchiuhtlatonac, ca yehhuatlin omihtoh ompa Coyohuahcan ocatca in achtopa tlahtoani, inin ahmo nelli. Manel Acamapichtli oquitzonan iuhqui [[Cihuacohuatl]] ipan 1366 xihuitl,<ref> Ixtlilxochitl auh in ''Anales de Tlatelolco'' iuh in oquitecah 1367 xihuitl</ref> ye ocatca niman ic iuh Hueyi tlahtoani. Zan ixquichca 1383 mochihuaz inic motlahtohcatlaliz iuhqui ic motocayotiz Tlahtoani-tlacateccatl. Acamapichtli ahmo omeyollouh in oquimotlacentlalilih in tepanecah inyaoyo, iuh ipan 1376 xihuitl huiccopa [[chalcayotl]] inic pehua in achtopa "Xochiyaoyotl" ma mantoqueh ixquichca 40 xihuitl; zan ce no xihuitl ipan quiyeyecalhuia ca yehhuatl quipatla in tecuacan itoca ''Mexihco-Cuauhmixtitlan'' copahuic ''Mexihco-Tenochtitlan'', Acamapichtli oquichiuh inic quimahuiztiliz in Tenochtzin. Occe altepetl ihtic Atezcatl Tetzcoco Tlahuelmayan Mexihco (Valle de México) ca yehhuantin oquipanahuihqueh in altepetl Xaltocan ihuan in altepetl Tepotzohtlan. Ipan achi cahuitl, in tlacetililiztli intech mexihcah ihuan tepanecah oquitlalpolohqueh ic ichicahualiz nepapan [[altepetl]]. == Itepehualiz == *1367. Itloc Azcapotzalco quipanahuiah in Excan Tlahtoloyan Xaltocan-Cuauhtitlan-Tepotzohtlan. In mexihcah nohmah quipanahuiah Teohuahcan Amaquemecan Chalco, inic quimictiah Huehue Cacama Totec (1352-1367). *1370. Tequitilo Tenayohcan. *1376. Pehua in [[Xochiyaotl]] Chalcopa. *1379. Tlalpololo Xochimilco. *1382. Tlalpololo Mizquic. *1393. Tlalpololo Cuitlahuac. *1395. Tlalpololo Cuauhnahuac (quilmach cequintin tlatlalihqueh inin altepetl itech pohui Chalco). == Oc no xiquitta == * [[Tenochtitlan]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Amoxtiliztli == * [[Chimalpain|Chimalpain Cuauhtlehuanitzin, Domingo]]. ''Las ocho relaciones y el memorial de Colhuacan.'' CNCA. 1998. * [[Hernando de Alvarado Tezozómoc|de Alvarado Tezozómoc, Hernando]]. ''Crónica mexicana.''Col. Crónicas de América. Ed. Dastin. 2002. * [[Ángel María Garibay|Garibay, Ángel]]. ''Teogonía e Historia de los mexicanos.'' Ed. Porrúa 1965. *Gillespie, Susan. ''Los reyes aztecas''. Ed. Siglo XXI. 1994 *[[Fray Juan de Torquemada|Torquemada, Fray Juan]]. ''Monarquía Indiana''. Biblioteca del Estudiante Universitario # 84 UNAM 1995. *[[Fernando de Alva Ixtlilxóchitl|de Alva Ixtlilxóchitl, Fernando]]. ''Historia de la Nación Mexicana.'' Ed. Dastin. España 2002. *Fray Gerónimo de Mendieta. ''Historia Eclesiástica Indiana.'' Conaculta 1997. *''[[Códice Ramírez]]''. SEP 1975. *''Anales de Tlatelolco.'' Traducción y paleografía de Rafael Tena Conaculta 2004. =={{Links}}== *{{Cite web | last = Tovar | first = Juan de | title = Acamapichtli, el primer rey azteca (reinó entre 1376 y 1395) | work = Biblioteca Digital Mundial | language = '''Idioma: Náhuatl del norte de Puebla''' y Español | accessdate = 2013-05-25 | date = 1585 | url = http://www.wdl.org/es/item/6718/ | archive-date = 2014-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141029100846/http://www.wdl.org/es/item/6718/ | dead-url = yes }} [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1395]] [[Neneuhcāyōtl:Tenochcah hueyitlahtohqueh]] kna3lbfgve86r4rhrw92rp93165l4qp 527191 527166 2026-06-21T22:03:41Z ~2026-36149-21 24744 527191 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Acamahpichtli |image = Acamapichtli, - 1387, 1395 o 1403, retrato anónimo (~1541).png |image size =250 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1366]]-[[1391]] |predecessor = |successor =[[Huitzilihhuitl]] |birthname = |born = |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1391]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father = |mother = |wife = Tezcatlamiyahuatzin<br>[[Ilancueitl]]<br>Huitzilxotzin<br>Xiuhcuetzin |children = [[Huitzilihhuitl]]<br>[[Chimalpopoca]] (Ahzo)<br>[[Itzcohuatl]]<br>Tlahtolzaca<br>Cuatlecohuatl<br>Matlalxoch }} [[Imagen:Codex Mendoza folio 2v.jpg|right|250px|thumb|'''Acamapichtli''', itepehualiz iuh neci ipan [[Códice Mendocino]]. Ma xiquitta in xihuitl ce-tecpatl in nican neci Acamapichtli iuhquin cihuacohuatl, zan ixquichca xihuitl chicueyi-acatl (1383) omotlahtohcatlalih zan ye iuh omoteneuh Tlahtoani-tlacateccatl.]] '''Acamapichtli''' tlatectli iuh in yacatto [[Hueyi tlahtoani]] [[mexihcatl]], in aquin oquichicauh in [[Excan Tlahtoloyan]] netech [[Tenochtitlan]] ihuan in tecuacan [[tepanecayotl]], [[Azcapotzalco]]. Yehhuatl quinpalehuilih in tepanecah itech itepehualiz huitztlampa. == Nemiliztli == === Tocayotl === Itoca quihtoznequi ic caxtillantlahtolli 'el que empuña la vara de carrizo', manel oc achi huel mihtoa ''''puño cerrado con carrizos'''' ( ''aca-tl'' 'carrizo', mapich-tli 'puño cerrado, manojo' huicpa ''ma-piqui'' 'apretar algo con la mano'). Inoquipan macuilpohualxiuhtiliztli XIII ihuan itzintiliz XIV omohmoyahuaqueh in [[mexitin]] huiccopa tonatiuh icalaquiyan atenco in atezcatl [[Tetzcoco]] yehhuantin omotlalihqueh in nepapan altepetl, iuh Huixachtitlan, iuh Azcapotzalco noihuan [[Chapoltepec]]. In tepanecah oquimmacauhqueh in mexihcah inic omotlalihqueh ipan mictlampa in tlalhuactli yehhuantin oquiteneuhqueh imaltepeuh '''Cuauhmixtitlan''' ipan xihuitl 1274. Ipan xihuitl [[1366]]<ref>Chimalpain, p.223</ref> in tepanecatl hueyitlahtoani [[Ahcolnahuacatl]], yehhuatlin quixittac in Acamapichtli (colhuatl tlahtohcapilli in aquin nemiya [[Cohuatlichan]]) inic omotlalih ipan tlahtohcaicpalli itech pohui [[Tenochtitlan]], iuh opeuh in yancuic Tenochtitlan itlahtohcamecayo, inin altepetl motenehua in tlacemololoh itech toltecayotl ihuan in tlahtohcayotl mocuepa iuhqui Hueyi tlahtohcayotl, yehhuatlin quihualpatlac Colhuahcan, iuh omochiuh inic eyi [[excan tlahtoloyan]]. [[Imagen:Cambio de Cuauhmixtiltlan a Tenochtitlan.png|thumb|250px|Cuauhmixtitlan 1274/Tenochtitlan 1376]] Cequi tlamantli in techpalehuiz ic ticmatizqueh in iquin otlacat Acamapichtli, monequi ma ticmatican in aquihqueh ocatcah in itah in inan, inic quicemmelahuaz itzintiliz, ic monequi timomachtizqueh ic miyac netlacuitlahuiliztli. Itah ocatca '''Huehueh Acamapichtli''' (Chimalpain, Mendieta, Torquemada), in tlahtoani Colhuahcan (1323-1336). Ca yehhuatl '''[[Ilancueitl Ixxochitl]]''' in inan. <ref>Chimalpain p. 225; Ixtllxochitl hualmitzilhuia ca yehhuatl oquitocayotiya iuh ''Cuetlaxxochitzin''. Chimalpain quimaca occe tocaitl ipan amaizhuatl 357 quihtoa in Acamapichtli ipil Opochtli Iztahuatzin ihuan in cihuatl Matotoztli, iniqueh on tocaitl ahmo nelli.</ref> Monequi ma tiquilnamican in tlahtohqueh mexihcah miaquin icihuahuan, ic neixcuitilli, Torquemada quihtoa in acatto ocatca Tezcatlamiyahuatl. Itechpa ipilhuan Chimalpain oquihtoh in oncateh 23 ipilhuan, manel za oquitocayotih 11: Cuauhtlecohuatl, Ixehuatzin, Ometochtzin (Tollan itlahtohcauh), Cuetlachtzin (omonamic Tollan Xiloxochitzin itlahtohcauh), Citlalcohuatzin, Macuextzin, Itzcohuatzin (yez tlahtoani Tenochtitlan), Huehuezaca, Tetlepanquetza, Yaotlantzin, Ixcuitlantoc. Nepapan nemiliztlahcuilolli techilhuiah in Huitzilihhuitl (Chimalpain, Mendieta, Ixtlilxochitl, Torquemada) ihuan in Chimalpopoca (Mendieta, Torquemada, ''Historia de los mexicanos'') no ipilhuan in Acamapichtli. Ixtlilxochitl techilhuia no ipilhuan Xiuhtlatonac ihuan Chalchiuhtlatonac, ca yehhuatlin omihtoh ompa Coyohuahcan ocatca in achtopa tlahtoani, inin ahmo nelli. Manel Acamapichtli oquitzonan iuhqui [[Cihuacohuatl]] ipan 1366 xihuitl,<ref> Ixtlilxochitl auh in ''Anales de Tlatelolco'' iuh in oquitecah 1367 xihuitl</ref> ye ocatca niman ic iuh Hueyi tlahtoani. Zan ixquichca 1383 mochihuaz inic motlahtohcatlaliz iuhqui ic motocayotiz Tlahtoani-tlacateccatl. Acamapichtli ahmo omeyollouh in oquimotlacentlalilih in tepanecah inyaoyo, iuh ipan 1376 xihuitl huiccopa [[chalcayotl]] inic pehua in achtopa "Xochiyaoyotl" ma mantoqueh ixquichca 40 xihuitl; zan ce no xihuitl ipan quiyeyecalhuia ca yehhuatl quipatla in tecuacan itoca ''Mexihco-Cuauhmixtitlan'' copahuic ''Mexihco-Tenochtitlan'', Acamapichtli oquichiuh inic quimahuiztiliz in Tenochtzin. Occe altepetl ihtic Atezcatl Tetzcoco Tlahuelmayan Mexihco (Valle de México) ca yehhuantin oquipanahuihqueh in altepetl Xaltocan ihuan in altepetl Tepotzohtlan. Ipan achi cahuitl, in tlacetililiztli intech mexihcah ihuan tepanecah oquitlalpolohqueh ic ichicahualiz nepapan [[altepetl]]. == Itepehualiz == *1367. Itloc Azcapotzalco quipanahuiah in Excan Tlahtoloyan Xaltocan-Cuauhtitlan-Tepotzohtlan. In mexihcah nohmah quipanahuiah Teohuahcan Amaquemecan Chalco, inic quimictiah Huehue Cacama Totec (1352-1367). *1370. Tequitilo Tenayohcan. *1376. Pehua in [[Xochiyaotl]] Chalcopa. *1379. Tlalpololo Xochimilco. *1382. Tlalpololo Mizquic. *1393. Tlalpololo Cuitlahuac. *1395. Tlalpololo Cuauhnahuac (quilmach cequintin tlatlalihqueh inin altepetl itech pohui Chalco). == Oc no xiquitta == * [[Tenochtitlan]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Amoxtiliztli == * [[Chimalpain|Chimalpain Cuauhtlehuanitzin, Domingo]]. ''Las ocho relaciones y el memorial de Colhuacan.'' CNCA. 1998. * [[Hernando de Alvarado Tezozómoc|de Alvarado Tezozómoc, Hernando]]. ''Crónica mexicana.''Col. Crónicas de América. Ed. Dastin. 2002. * [[Ángel María Garibay|Garibay, Ángel]]. ''Teogonía e Historia de los mexicanos.'' Ed. Porrúa 1965. *Gillespie, Susan. ''Los reyes aztecas''. Ed. Siglo XXI. 1994 *[[Fray Juan de Torquemada|Torquemada, Fray Juan]]. ''Monarquía Indiana''. Biblioteca del Estudiante Universitario # 84 UNAM 1995. *[[Fernando de Alva Ixtlilxóchitl|de Alva Ixtlilxóchitl, Fernando]]. ''Historia de la Nación Mexicana.'' Ed. Dastin. España 2002. *Fray Gerónimo de Mendieta. ''Historia Eclesiástica Indiana.'' Conaculta 1997. *''[[Códice Ramírez]]''. SEP 1975. *''Anales de Tlatelolco.'' Traducción y paleografía de Rafael Tena Conaculta 2004. =={{Links}}== *{{Cite web | last = Tovar | first = Juan de | title = Acamapichtli, el primer rey azteca (reinó entre 1376 y 1395) | work = Biblioteca Digital Mundial | language = '''Idioma: Náhuatl del norte de Puebla''' y Español | accessdate = 2013-05-25 | date = 1585 | url = http://www.wdl.org/es/item/6718/ | archive-date = 2014-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141029100846/http://www.wdl.org/es/item/6718/ | dead-url = yes }} [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1395]] [[Neneuhcāyōtl:Oquichtin]] [[Neneuhcāyōtl:Tenochcah hueyitlahtohqueh]] 1zn2fif4b9gpnx5gayrc43u46aevvjp 527192 527191 2026-06-21T22:04:06Z ~2026-36149-21 24744 527192 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Acamahpichtli |image = Acamapichtli, - 1387, 1395 o 1403, retrato anónimo (~1541).png |image size =250 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1366]]-[[1391]] |predecessor = |successor =[[Huitzilihhuitl]] |birthname = |born = |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1391]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father = |mother = |wife = Tezcatlamiyahuatzin<br>[[Ilancueitl]]<br>Huitzilxotzin<br>Xiuhcuetzin |children = [[Huitzilihhuitl]]<br>[[Chimalpopoca]] (Ahzo)<br>[[Itzcohuatl]]<br>Tlahtolzaca<br>Cuatlecohuatl<br>Matlalxoch }} [[Imagen:Codex Mendoza folio 2v.jpg|right|250px|thumb|'''Acamapichtli''', itepehualiz iuh neci ipan [[Códice Mendocino]]. Ma xiquitta in xihuitl ce-tecpatl in nican neci Acamapichtli iuhquin cihuacohuatl, zan ixquichca xihuitl chicueyi-acatl (1383) omotlahtohcatlalih zan ye iuh omoteneuh Tlahtoani-tlacateccatl.]] '''Acamapichtli''' tlatectli iuh in yacatto [[Hueyi tlahtoani]] [[mexihcatl]], in aquin oquichicauh in [[Excan Tlahtoloyan]] netech [[Tenochtitlan]] ihuan in tecuacan [[tepanecayotl]], [[Azcapotzalco]]. Yehhuatl quinpalehuilih in tepanecah itech itepehualiz huitztlampa. == Nemiliztli == === Tocayotl === Itoca quihtoznequi ic caxtillantlahtolli 'el que empuña la vara de carrizo', manel oc achi huel mihtoa ''''puño cerrado con carrizos'''' ( ''aca-tl'' 'carrizo', mapich-tli 'puño cerrado, manojo' huicpa ''ma-piqui'' 'apretar algo con la mano'). Inoquipan macuilpohualxiuhtiliztli XIII ihuan itzintiliz XIV omohmoyahuaqueh in [[mexitin]] huiccopa tonatiuh icalaquiyan atenco in atezcatl [[Tetzcoco]] yehhuantin omotlalihqueh in nepapan altepetl, iuh Huixachtitlan, iuh Azcapotzalco noihuan [[Chapoltepec]]. In tepanecah oquimmacauhqueh in mexihcah inic omotlalihqueh ipan mictlampa in tlalhuactli yehhuantin oquiteneuhqueh imaltepeuh '''Cuauhmixtitlan''' ipan xihuitl 1274. Ipan xihuitl [[1366]]<ref>Chimalpain, p.223</ref> in tepanecatl hueyitlahtoani [[Ahcolnahuacatl]], yehhuatlin quixittac in Acamapichtli (colhuatl tlahtohcapilli in aquin nemiya [[Cohuatlichan]]) inic omotlalih ipan tlahtohcaicpalli itech pohui [[Tenochtitlan]], iuh opeuh in yancuic Tenochtitlan itlahtohcamecayo, inin altepetl motenehua in tlacemololoh itech toltecayotl ihuan in tlahtohcayotl mocuepa iuhqui Hueyi tlahtohcayotl, yehhuatlin quihualpatlac Colhuahcan, iuh omochiuh inic eyi [[excan tlahtoloyan]]. [[Imagen:Cambio de Cuauhmixtiltlan a Tenochtitlan.png|thumb|250px|Cuauhmixtitlan 1274/Tenochtitlan 1376]] Cequi tlamantli in techpalehuiz ic ticmatizqueh in iquin otlacat Acamapichtli, monequi ma ticmatican in aquihqueh ocatcah in itah in inan, inic quicemmelahuaz itzintiliz, ic monequi timomachtizqueh ic miyac netlacuitlahuiliztli. Itah ocatca '''Huehueh Acamapichtli''' (Chimalpain, Mendieta, Torquemada), in tlahtoani Colhuahcan (1323-1336). Ca yehhuatl '''[[Ilancueitl Ixxochitl]]''' in inan. <ref>Chimalpain p. 225; Ixtllxochitl hualmitzilhuia ca yehhuatl oquitocayotiya iuh ''Cuetlaxxochitzin''. Chimalpain quimaca occe tocaitl ipan amaizhuatl 357 quihtoa in Acamapichtli ipil Opochtli Iztahuatzin ihuan in cihuatl Matotoztli, iniqueh on tocaitl ahmo nelli.</ref> Monequi ma tiquilnamican in tlahtohqueh mexihcah miaquin icihuahuan, ic neixcuitilli, Torquemada quihtoa in acatto ocatca Tezcatlamiyahuatl. Itechpa ipilhuan Chimalpain oquihtoh in oncateh 23 ipilhuan, manel za oquitocayotih 11: Cuauhtlecohuatl, Ixehuatzin, Ometochtzin (Tollan itlahtohcauh), Cuetlachtzin (omonamic Tollan Xiloxochitzin itlahtohcauh), Citlalcohuatzin, Macuextzin, Itzcohuatzin (yez tlahtoani Tenochtitlan), Huehuezaca, Tetlepanquetza, Yaotlantzin, Ixcuitlantoc. Nepapan nemiliztlahcuilolli techilhuiah in Huitzilihhuitl (Chimalpain, Mendieta, Ixtlilxochitl, Torquemada) ihuan in Chimalpopoca (Mendieta, Torquemada, ''Historia de los mexicanos'') no ipilhuan in Acamapichtli. Ixtlilxochitl techilhuia no ipilhuan Xiuhtlatonac ihuan Chalchiuhtlatonac, ca yehhuatlin omihtoh ompa Coyohuahcan ocatca in achtopa tlahtoani, inin ahmo nelli. Manel Acamapichtli oquitzonan iuhqui [[Cihuacohuatl]] ipan 1366 xihuitl,<ref> Ixtlilxochitl auh in ''Anales de Tlatelolco'' iuh in oquitecah 1367 xihuitl</ref> ye ocatca niman ic iuh Hueyi tlahtoani. Zan ixquichca 1383 mochihuaz inic motlahtohcatlaliz iuhqui ic motocayotiz Tlahtoani-tlacateccatl. Acamapichtli ahmo omeyollouh in oquimotlacentlalilih in tepanecah inyaoyo, iuh ipan 1376 xihuitl huiccopa [[chalcayotl]] inic pehua in achtopa "Xochiyaoyotl" ma mantoqueh ixquichca 40 xihuitl; zan ce no xihuitl ipan quiyeyecalhuia ca yehhuatl quipatla in tecuacan itoca ''Mexihco-Cuauhmixtitlan'' copahuic ''Mexihco-Tenochtitlan'', Acamapichtli oquichiuh inic quimahuiztiliz in Tenochtzin. Occe altepetl ihtic Atezcatl Tetzcoco Tlahuelmayan Mexihco (Valle de México) ca yehhuantin oquipanahuihqueh in altepetl Xaltocan ihuan in altepetl Tepotzohtlan. Ipan achi cahuitl, in tlacetililiztli intech mexihcah ihuan tepanecah oquitlalpolohqueh ic ichicahualiz nepapan [[altepetl]]. == Itepehualiz == *1367. Itloc Azcapotzalco quipanahuiah in Excan Tlahtoloyan Xaltocan-Cuauhtitlan-Tepotzohtlan. In mexihcah nohmah quipanahuiah Teohuahcan Amaquemecan Chalco, inic quimictiah Huehue Cacama Totec (1352-1367). *1370. Tequitilo Tenayohcan. *1376. Pehua in [[Xochiyaotl]] Chalcopa. *1379. Tlalpololo Xochimilco. *1382. Tlalpololo Mizquic. *1393. Tlalpololo Cuitlahuac. *1395. Tlalpololo Cuauhnahuac (quilmach cequintin tlatlalihqueh inin altepetl itech pohui Chalco). == Oc no xiquitta == * [[Tenochtitlan]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Amoxtiliztli == * [[Chimalpain|Chimalpain Cuauhtlehuanitzin, Domingo]]. ''Las ocho relaciones y el memorial de Colhuacan.'' CNCA. 1998. * [[Hernando de Alvarado Tezozómoc|de Alvarado Tezozómoc, Hernando]]. ''Crónica mexicana.''Col. Crónicas de América. Ed. Dastin. 2002. * [[Ángel María Garibay|Garibay, Ángel]]. ''Teogonía e Historia de los mexicanos.'' Ed. Porrúa 1965. *Gillespie, Susan. ''Los reyes aztecas''. Ed. Siglo XXI. 1994 *[[Fray Juan de Torquemada|Torquemada, Fray Juan]]. ''Monarquía Indiana''. Biblioteca del Estudiante Universitario # 84 UNAM 1995. *[[Fernando de Alva Ixtlilxóchitl|de Alva Ixtlilxóchitl, Fernando]]. ''Historia de la Nación Mexicana.'' Ed. Dastin. España 2002. *Fray Gerónimo de Mendieta. ''Historia Eclesiástica Indiana.'' Conaculta 1997. *''[[Códice Ramírez]]''. SEP 1975. *''Anales de Tlatelolco.'' Traducción y paleografía de Rafael Tena Conaculta 2004. =={{Links}}== *{{Cite web | last = Tovar | first = Juan de | title = Acamapichtli, el primer rey azteca (reinó entre 1376 y 1395) | work = Biblioteca Digital Mundial | language = '''Idioma: Náhuatl del norte de Puebla''' y Español | accessdate = 2013-05-25 | date = 1585 | url = http://www.wdl.org/es/item/6718/ | archive-date = 2014-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141029100846/http://www.wdl.org/es/item/6718/ | dead-url = yes }} [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1395]] [[Neneuhcāyōtl:Tlacah]] [[Neneuhcāyōtl:Tenochcah hueyitlahtohqueh]] qr6grv4rc6xihkt5ywobwj5uyyvcfr3 527194 527192 2026-06-21T22:06:15Z ~2026-36149-21 24744 527194 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Acamahpichtli |image = Acamapichtli, - 1387, 1395 o 1403, retrato anónimo (~1541).png |image size =250 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1366]]-[[1391]] |predecessor = |successor =[[Huitzilihhuitl]] |birthname = |born = |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1391]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father = |mother = |wife = Tezcatlamiyahuatzin<br>[[Ilancueitl]]<br>Huitzilxotzin<br>Xiuhcuetzin |children = [[Huitzilihhuitl]]<br>[[Chimalpopoca]] (Ahzo)<br>[[Itzcohuatl]]<br>Tlahtolzaca<br>Cuatlecohuatl<br>Matlalxoch }} [[Imagen:Codex Mendoza folio 2v.jpg|right|250px|thumb|'''Acamapichtli''', itepehualiz iuh neci ipan [[Códice Mendocino]]. Ma xiquitta in xihuitl ce-tecpatl in nican neci Acamapichtli iuhquin cihuacohuatl, zan ixquichca xihuitl chicueyi-acatl (1383) omotlahtohcatlalih zan ye iuh omoteneuh Tlahtoani-tlacateccatl.]] '''Acamapichtli''' tlatectli iuh in yacatto [[Hueyi tlahtoani]] [[mexihcatl]], in aquin oquichicauh in [[Excan Tlahtoloyan]] netech [[Tenochtitlan]] ihuan in tecuacan [[tepanecayotl]], [[Azcapotzalco]]. Yehhuatl quinpalehuilih in tepanecah itech itepehualiz huitztlampa. == Nemiliztli == === Tocayotl === Itoca quihtoznequi ic caxtillantlahtolli 'el que empuña la vara de carrizo', manel oc achi huel mihtoa ''''puño cerrado con carrizos'''' ( ''aca-tl'' 'carrizo', mapich-tli 'puño cerrado, manojo' huicpa ''ma-piqui'' 'apretar algo con la mano'). Inoquipan macuilpohualxiuhtiliztli XIII ihuan itzintiliz XIV omohmoyahuaqueh in [[mexitin]] huiccopa tonatiuh icalaquiyan atenco in atezcatl [[Tetzcoco]] yehhuantin omotlalihqueh in nepapan altepetl, iuh Huixachtitlan, iuh Azcapotzalco noihuan [[Chapoltepec]]. In tepanecah oquimmacauhqueh in mexihcah inic omotlalihqueh ipan mictlampa in tlalhuactli yehhuantin oquiteneuhqueh imaltepeuh '''Cuauhmixtitlan''' ipan xihuitl 1274. Ipan xihuitl [[1366]]<ref>Chimalpain, p.223</ref> in tepanecatl hueyitlahtoani [[Ahcolnahuacatl]], yehhuatlin quixittac in Acamapichtli (colhuatl tlahtohcapilli in aquin nemiya [[Cohuatlichan]]) inic omotlalih ipan tlahtohcaicpalli itech pohui [[Tenochtitlan]], iuh opeuh in yancuic Tenochtitlan itlahtohcamecayo, inin altepetl motenehua in tlacemololoh itech toltecayotl ihuan in tlahtohcayotl mocuepa iuhqui Hueyi tlahtohcayotl, yehhuatlin quihualpatlac Colhuahcan, iuh omochiuh inic eyi [[excan tlahtoloyan]]. [[Imagen:Cambio de Cuauhmixtiltlan a Tenochtitlan.png|thumb|250px|Cuauhmixtitlan 1274/Tenochtitlan 1376]] Cequi tlamantli in techpalehuiz ic ticmatizqueh in iquin otlacat Acamapichtli, monequi ma ticmatican in aquihqueh ocatcah in itah in inan, inic quicemmelahuaz itzintiliz, ic monequi timomachtizqueh ic miyac netlacuitlahuiliztli. Itah ocatca '''Huehueh Acamapichtli''' (Chimalpain, Mendieta, Torquemada), in tlahtoani Colhuahcan (1323-1336). Ca yehhuatl '''[[Ilancueitl Ixxochitl]]''' in inan. <ref>Chimalpain p. 225; Ixtllxochitl hualmitzilhuia ca yehhuatl oquitocayotiya iuh ''Cuetlaxxochitzin''. Chimalpain quimaca occe tocaitl ipan amaizhuatl 357 quihtoa in Acamapichtli ipil Opochtli Iztahuatzin ihuan in cihuatl Matotoztli, iniqueh on tocaitl ahmo nelli.</ref> Monequi ma tiquilnamican in tlahtohqueh mexihcah miaquin icihuahuan, ic neixcuitilli, Torquemada quihtoa in acatto ocatca Tezcatlamiyahuatl. Itechpa ipilhuan Chimalpain oquihtoh in oncateh 23 ipilhuan, manel za oquitocayotih 11: Cuauhtlecohuatl, Ixehuatzin, Ometochtzin (Tollan itlahtohcauh), Cuetlachtzin (omonamic Tollan Xiloxochitzin itlahtohcauh), Citlalcohuatzin, Macuextzin, Itzcohuatzin (yez tlahtoani Tenochtitlan), Huehuezaca, Tetlepanquetza, Yaotlantzin, Ixcuitlantoc. Nepapan nemiliztlahcuilolli techilhuiah in Huitzilihhuitl (Chimalpain, Mendieta, Ixtlilxochitl, Torquemada) ihuan in Chimalpopoca (Mendieta, Torquemada, ''Historia de los mexicanos'') no ipilhuan in Acamapichtli. Ixtlilxochitl techilhuia no ipilhuan Xiuhtlatonac ihuan Chalchiuhtlatonac, ca yehhuatlin omihtoh ompa Coyohuahcan ocatca in achtopa tlahtoani, inin ahmo nelli. Manel Acamapichtli oquitzonan iuhqui [[Cihuacohuatl]] ipan 1366 xihuitl,<ref> Ixtlilxochitl auh in ''Anales de Tlatelolco'' iuh in oquitecah 1367 xihuitl</ref> ye ocatca niman ic iuh Hueyi tlahtoani. Zan ixquichca 1383 mochihuaz inic motlahtohcatlaliz iuhqui ic motocayotiz Tlahtoani-tlacateccatl. Acamapichtli ahmo omeyollouh in oquimotlacentlalilih in tepanecah inyaoyo, iuh ipan 1376 xihuitl huiccopa [[chalcayotl]] inic pehua in achtopa "Xochiyaoyotl" ma mantoqueh ixquichca 40 xihuitl; zan ce no xihuitl ipan quiyeyecalhuia ca yehhuatl quipatla in tecuacan itoca ''Mexihco-Cuauhmixtitlan'' copahuic ''Mexihco-Tenochtitlan'', Acamapichtli oquichiuh inic quimahuiztiliz in Tenochtzin. Occe altepetl ihtic Atezcatl Tetzcoco Tlahuelmayan Mexihco (Valle de México) ca yehhuantin oquipanahuihqueh in altepetl Xaltocan ihuan in altepetl Tepotzohtlan. Ipan achi cahuitl, in tlacetililiztli intech mexihcah ihuan tepanecah oquitlalpolohqueh ic ichicahualiz nepapan [[altepetl]]. == Itepehualiz == *1367. Itloc Azcapotzalco quipanahuiah in Excan Tlahtoloyan Xaltocan-Cuauhtitlan-Tepotzohtlan. In mexihcah nohmah quipanahuiah Teohuahcan Amaquemecan Chalco, inic quimictiah Huehue Cacama Totec (1352-1367). *1370. Tequitilo Tenayohcan. *1376. Pehua in [[Xochiyaotl]] Chalcopa. *1379. Tlalpololo Xochimilco. *1382. Tlalpololo Mizquic. *1393. Tlalpololo Cuitlahuac. *1395. Tlalpololo Cuauhnahuac (quilmach cequintin tlatlalihqueh inin altepetl itech pohui Chalco). == Oc no xiquitta == * [[Tenochtitlan]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Amoxtiliztli == * [[Chimalpain|Chimalpain Cuauhtlehuanitzin, Domingo]]. ''Las ocho relaciones y el memorial de Colhuacan.'' CNCA. 1998. * [[Hernando de Alvarado Tezozómoc|de Alvarado Tezozómoc, Hernando]]. ''Crónica mexicana.''Col. Crónicas de América. Ed. Dastin. 2002. * [[Ángel María Garibay|Garibay, Ángel]]. ''Teogonía e Historia de los mexicanos.'' Ed. Porrúa 1965. *Gillespie, Susan. ''Los reyes aztecas''. Ed. Siglo XXI. 1994 *[[Fray Juan de Torquemada|Torquemada, Fray Juan]]. ''Monarquía Indiana''. Biblioteca del Estudiante Universitario # 84 UNAM 1995. *[[Fernando de Alva Ixtlilxóchitl|de Alva Ixtlilxóchitl, Fernando]]. ''Historia de la Nación Mexicana.'' Ed. Dastin. España 2002. *Fray Gerónimo de Mendieta. ''Historia Eclesiástica Indiana.'' Conaculta 1997. *''[[Códice Ramírez]]''. SEP 1975. *''Anales de Tlatelolco.'' Traducción y paleografía de Rafael Tena Conaculta 2004. =={{Links}}== *{{Cite web | last = Tovar | first = Juan de | title = Acamapichtli, el primer rey azteca (reinó entre 1376 y 1395) | work = Biblioteca Digital Mundial | language = '''Idioma: Náhuatl del norte de Puebla''' y Español | accessdate = 2013-05-25 | date = 1585 | url = http://www.wdl.org/es/item/6718/ | archive-date = 2014-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141029100846/http://www.wdl.org/es/item/6718/ | dead-url = yes }} [[Neneuhcāyōtl:Tlacah]] [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1395]] [[Neneuhcāyōtl:Tenochcah hueyitlahtohqueh]] is6jbkst83qrhs2ro78ssoc75rz0an5 527195 527194 2026-06-21T22:07:31Z ~2026-36149-21 24744 527195 wikitext text/x-wiki {{Tlahtoani |name =Acamahpichtli |image = Acamapichtli, - 1387, 1395 o 1403, retrato anónimo (~1541).png |image size =250 |description =Ahuitzotl Ipan [[Mendoza amoxtli]] |title =[[Mexihco Tenochtitlan]] [[tlahtoani]] |terminus =[[1366]]-[[1391]] |predecessor = |successor =[[Huitzilihhuitl]] |birthname = |born = |dead = {{ESPf1506}} [[23 metztli abril]], [[1391]] <br />[[Mexihco Tenochtitlan]] <small>(68)</small> |occupation = [[Tlahcuiloni]] |yearsactive = |dinasty = |father = |mother = |wife = Tezcatlamiyahuatzin<br>[[Ilancueitl]]<br>Huitzilxotzin<br>Xiuhcuetzin |children = [[Huitzilihhuitl]]<br>[[Chimalpopoca]] (Ahzo)<br>[[Itzcohuatl]]<br>Tlahtolzaca<br>Cuatlecohuatl<br>Matlalxoch }} [[Imagen:Codex Mendoza folio 2v.jpg|right|250px|thumb|'''Acamapichtli''', itepehualiz iuh neci ipan [[Códice Mendocino]]. Ma xiquitta in xihuitl ce-tecpatl in nican neci Acamapichtli iuhquin cihuacohuatl, zan ixquichca xihuitl chicueyi-acatl (1383) omotlahtohcatlalih zan ye iuh omoteneuh Tlahtoani-tlacateccatl.]] '''Acamapichtli''' tlatectli iuh in yacatto [[Hueyi tlahtoani]] [[mexihcatl]], in aquin oquichicauh in [[Excan Tlahtoloyan]] netech [[Tenochtitlan]] ihuan in tecuacan [[tepanecayotl]], [[Azcapotzalco]]. Yehhuatl quinpalehuilih in tepanecah itech itepehualiz huitztlampa. == Nemiliztli == === Tocayotl === Itoca quihtoznequi ic caxtillantlahtolli 'el que empuña la vara de carrizo', manel oc achi huel mihtoa ''''puño cerrado con carrizos'''' ( ''aca-tl'' 'carrizo', mapich-tli 'puño cerrado, manojo' huicpa ''ma-piqui'' 'apretar algo con la mano'). Inoquipan macuilpohualxiuhtiliztli XIII ihuan itzintiliz XIV omohmoyahuaqueh in [[mexitin]] huiccopa tonatiuh icalaquiyan atenco in atezcatl [[Tetzcoco]] yehhuantin omotlalihqueh in nepapan altepetl, iuh Huixachtitlan, iuh Azcapotzalco noihuan [[Chapoltepec]]. In tepanecah oquimmacauhqueh in mexihcah inic omotlalihqueh ipan mictlampa in tlalhuactli yehhuantin oquiteneuhqueh imaltepeuh '''Cuauhmixtitlan''' ipan xihuitl 1274. Ipan xihuitl [[1366]]<ref>Chimalpain, p.223</ref> in tepanecatl hueyitlahtoani [[Ahcolnahuacatl]], yehhuatlin quixittac in Acamapichtli (colhuatl tlahtohcapilli in aquin nemiya [[Cohuatlichan]]) inic omotlalih ipan tlahtohcaicpalli itech pohui [[Tenochtitlan]], iuh opeuh in yancuic Tenochtitlan itlahtohcamecayo, inin altepetl motenehua in tlacemololoh itech toltecayotl ihuan in tlahtohcayotl mocuepa iuhqui Hueyi tlahtohcayotl, yehhuatlin quihualpatlac Colhuahcan, iuh omochiuh inic eyi [[excan tlahtoloyan]]. [[Imagen:Cambio de Cuauhmixtiltlan a Tenochtitlan.png|thumb|250px|Cuauhmixtitlan 1274/Tenochtitlan 1376]] Cequi tlamantli in techpalehuiz ic ticmatizqueh in iquin otlacat Acamapichtli, monequi ma ticmatican in aquihqueh ocatcah in itah in inan, inic quicemmelahuaz itzintiliz, ic monequi timomachtizqueh ic miyac netlacuitlahuiliztli. Itah ocatca '''Huehueh Acamapichtli''' (Chimalpain, Mendieta, Torquemada), in tlahtoani Colhuahcan (1323-1336). Ca yehhuatl '''[[Ilancueitl Ixxochitl]]''' in inan. <ref>Chimalpain p. 225; Ixtllxochitl hualmitzilhuia ca yehhuatl oquitocayotiya iuh ''Cuetlaxxochitzin''. Chimalpain quimaca occe tocaitl ipan amaizhuatl 357 quihtoa in Acamapichtli ipil Opochtli Iztahuatzin ihuan in cihuatl Matotoztli, iniqueh on tocaitl ahmo nelli.</ref> Monequi ma tiquilnamican in tlahtohqueh mexihcah miaquin icihuahuan, ic neixcuitilli, Torquemada quihtoa in acatto ocatca Tezcatlamiyahuatl. Itechpa ipilhuan Chimalpain oquihtoh in oncateh 23 ipilhuan, manel za oquitocayotih 11: Cuauhtlecohuatl, Ixehuatzin, Ometochtzin (Tollan itlahtohcauh), Cuetlachtzin (omonamic Tollan Xiloxochitzin itlahtohcauh), Citlalcohuatzin, Macuextzin, Itzcohuatzin (yez tlahtoani Tenochtitlan), Huehuezaca, Tetlepanquetza, Yaotlantzin, Ixcuitlantoc. Nepapan nemiliztlahcuilolli techilhuiah in Huitzilihhuitl (Chimalpain, Mendieta, Ixtlilxochitl, Torquemada) ihuan in Chimalpopoca (Mendieta, Torquemada, ''Historia de los mexicanos'') no ipilhuan in Acamapichtli. Ixtlilxochitl techilhuia no ipilhuan Xiuhtlatonac ihuan Chalchiuhtlatonac, ca yehhuatlin omihtoh ompa Coyohuahcan ocatca in achtopa tlahtoani, inin ahmo nelli. Manel Acamapichtli oquitzonan iuhqui [[Cihuacohuatl]] ipan 1366 xihuitl,<ref> Ixtlilxochitl auh in ''Anales de Tlatelolco'' iuh in oquitecah 1367 xihuitl</ref> ye ocatca niman ic iuh Hueyi tlahtoani. Zan ixquichca 1383 mochihuaz inic motlahtohcatlaliz iuhqui ic motocayotiz Tlahtoani-tlacateccatl. Acamapichtli ahmo omeyollouh in oquimotlacentlalilih in tepanecah inyaoyo, iuh ipan 1376 xihuitl huiccopa [[chalcayotl]] inic pehua in achtopa "Xochiyaoyotl" ma mantoqueh ixquichca 40 xihuitl; zan ce no xihuitl ipan quiyeyecalhuia ca yehhuatl quipatla in tecuacan itoca ''Mexihco-Cuauhmixtitlan'' copahuic ''Mexihco-Tenochtitlan'', Acamapichtli oquichiuh inic quimahuiztiliz in Tenochtzin. Occe altepetl ihtic Atezcatl Tetzcoco Tlahuelmayan Mexihco (Valle de México) ca yehhuantin oquipanahuihqueh in altepetl Xaltocan ihuan in altepetl Tepotzohtlan. Ipan achi cahuitl, in tlacetililiztli intech mexihcah ihuan tepanecah oquitlalpolohqueh ic ichicahualiz nepapan [[altepetl]]. == Itepehualiz == *1367. Itloc Azcapotzalco quipanahuiah in Excan Tlahtoloyan Xaltocan-Cuauhtitlan-Tepotzohtlan. In mexihcah nohmah quipanahuiah Teohuahcan Amaquemecan Chalco, inic quimictiah Huehue Cacama Totec (1352-1367). *1370. Tequitilo Tenayohcan. *1376. Pehua in [[Xochiyaotl]] Chalcopa. *1379. Tlalpololo Xochimilco. *1382. Tlalpololo Mizquic. *1393. Tlalpololo Cuitlahuac. *1395. Tlalpololo Cuauhnahuac (quilmach cequintin tlatlalihqueh inin altepetl itech pohui Chalco). == Oc no xiquitta == * [[Tenochtitlan]] == Tlatenehualiztli == <references/> == Amoxtiliztli == * [[Chimalpain|Chimalpain Cuauhtlehuanitzin, Domingo]]. ''Las ocho relaciones y el memorial de Colhuacan.'' CNCA. 1998. * [[Hernando de Alvarado Tezozómoc|de Alvarado Tezozómoc, Hernando]]. ''Crónica mexicana.''Col. Crónicas de América. Ed. Dastin. 2002. * [[Ángel María Garibay|Garibay, Ángel]]. ''Teogonía e Historia de los mexicanos.'' Ed. Porrúa 1965. *Gillespie, Susan. ''Los reyes aztecas''. Ed. Siglo XXI. 1994 *[[Fray Juan de Torquemada|Torquemada, Fray Juan]]. ''Monarquía Indiana''. Biblioteca del Estudiante Universitario # 84 UNAM 1995. *[[Fernando de Alva Ixtlilxóchitl|de Alva Ixtlilxóchitl, Fernando]]. ''Historia de la Nación Mexicana.'' Ed. Dastin. España 2002. *Fray Gerónimo de Mendieta. ''Historia Eclesiástica Indiana.'' Conaculta 1997. *''[[Códice Ramírez]]''. SEP 1975. *''Anales de Tlatelolco.'' Traducción y paleografía de Rafael Tena Conaculta 2004. =={{Links}}== *{{Cite web | last = Tovar | first = Juan de | title = Acamapichtli, el primer rey azteca (reinó entre 1376 y 1395) | work = Biblioteca Digital Mundial | language = '''Idioma: Náhuatl del norte de Puebla''' y Español | accessdate = 2013-05-25 | date = 1585 | url = http://www.wdl.org/es/item/6718/ | archive-date = 2014-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141029100846/http://www.wdl.org/es/item/6718/ | dead-url = yes }} [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Tlacah]] [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1340]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1395]] [[Neneuhcāyōtl:Tenochcah hueyitlahtohqueh]] ayrakibrzhmunr9ycf8x2e8u3htzi1q Neneuhcāyōtl:Mexihcah hueyitlahtohqueh 14 37924 527159 2026-06-21T21:30:44Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Teyacanaliztli ipan Mexihco]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah]] 527159 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Teyacanaliztli ipan Mexihco]] [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah]] 8cme9c4lctwollid3ipioxybcn64xsf Neneuhcāyōtl:Mexihco Tenochtitlan hueyitlahtohqueh 14 37925 527162 2026-06-21T21:32:29Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] 527162 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] pv75bmmzmtzrix7no1osnlb79bvfi6a 527163 527162 2026-06-21T21:33:09Z ~2026-36149-21 24744 527163 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah hueyitlahtohqueh]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] 632gb5xwvflnk4gkcilajru3j4u3w1y 527171 527163 2026-06-21T21:40:08Z ~2026-36149-21 24744 Tlahkwilolamatl mokwapki [[Neneuhcāyōtl:Tenochcah hueyitlahtohqueh]] 527171 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[:Neneuhcāyōtl:Tenochcah hueyitlahtohqueh]] dusu0fxb0mhsn15we4u54jt2s64is8e Neneuhcāyōtl:Tenochcah hueyitlahtohqueh 14 37926 527168 2026-06-21T21:37:36Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah hueyitlahtohqueh]] [[Neneuhcāyōtl:Tenochcah]] 527168 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah hueyitlahtohqueh]] [[Neneuhcāyōtl:Tenochcah]] d2wy601jtlm9b7h9t3p6hz5vncy3kzb 527169 527168 2026-06-21T21:38:02Z ~2026-36149-21 24744 527169 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah hueyitlahtohqueh]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] 632gb5xwvflnk4gkcilajru3j4u3w1y 527207 527169 2026-06-21T22:57:16Z ~2026-36149-21 24744 527207 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Mexihcah hueyitlahtohqueh]] [[Neneuhcāyōtl:Nahuah]] i1yogmz4vubancdhwsz7h54ri2sl28z Neneuhcāyōtl:Otontlacah 14 37927 527186 2026-06-21T22:00:08Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macehualtin]] 527186 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macehualtin]] q0vm012rehgbo1vu0vrhlry2kgnd6h6 527218 527186 2026-06-21T23:08:14Z ~2026-36149-21 24744 Tlahkwilolamatl mokwapki [[Neneuhcāyōtl:Otomih]] 527218 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[:Category:Otomih]] 8rc48svjfv140kbktitoea6lfa9052t Neneuhcāyōtl:Cihuah 14 37928 527188 2026-06-21T22:01:56Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Tlacayotl]] 527188 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Tlacayotl]] 9iae0s0xkb937mg8rna0ltqnkg83zrw Neneuhcāyōtl:Tlacayotl 14 37929 527189 2026-06-21T22:02:22Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtolli (nci)]] 527189 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtolli (nci)]] l3knopj04xbmzwcqxn4hwzyp6c9qnoe Neneuhcāyōtl:Tlacah 14 37930 527193 2026-06-21T22:04:28Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Tlacayotl]] 527193 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Tlacayotl]] 9iae0s0xkb937mg8rna0ltqnkg83zrw Neneuhcāyōtl:Otomih 14 37931 527205 2026-06-21T22:16:26Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macehualtin]] 527205 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macehualtin]] q0vm012rehgbo1vu0vrhlry2kgnd6h6 Neneuhcāyōtl:Tlaxcaltecah 14 37932 527223 2026-06-21T23:16:16Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] 527223 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Nahuatlacah]] 7eho2es0cwhsb8fv3023n1ndi2ocmbc Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1996 14 37933 527239 2026-06-21T23:30:24Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: *[[1996]] {{Commonscat|1996 births}} [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh ipan macuilpohualxihuitl XX]] 527239 wikitext text/x-wiki *[[1996]] {{Commonscat|1996 births}} [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh ipan macuilpohualxihuitl XX]] sfw7bf3o48wdwiec4z4zkhre4830c0h Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1340 14 37934 527240 2026-06-21T23:34:41Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: *[[1340]] {{Commonscat|1340 births}} [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh ipan macuilpohualxihuitl XIV]] 527240 wikitext text/x-wiki *[[1340]] {{Commonscat|1340 births}} [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh ipan macuilpohualxihuitl XIV]] nxtaw95awvw477wxd1jkczwwrzum7qt Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh ipan macuilpohualxihuitl XIV 14 37935 527241 2026-06-21T23:35:11Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XIV]] 527241 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XIV]] 529uvrbdk2ekcuhpnoon3hibareh6tx Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1395 14 37936 527242 2026-06-21T23:35:59Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh ipan macuilpohualxihuitl XIV]] 527242 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh ipan macuilpohualxihuitl XIV]] puokbb5fp3fzwrewpf7nhkuz6bgmope 527244 527242 2026-06-21T23:37:12Z ~2026-36149-21 24744 527244 wikitext text/x-wiki *[[1395]] {{Commonscat|1395 births}} [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh ipan macuilpohualxihuitl XIV]] d6uprmfcgrjpqry7br9c5pundcsvr8o 527259 527244 2026-06-21T23:53:48Z ~2026-36149-21 24744 527259 wikitext text/x-wiki *[[1395]] {{Commonscat|1395 births}} [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh ipan macuilpohualxihuitl XIII]] 4l7iib987aw7xbp87y5nuxtffom8gns 527260 527259 2026-06-21T23:54:11Z ~2026-36149-21 24744 527260 wikitext text/x-wiki *[[1395]] {{Commonscat|1395 births}} [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XIII]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] ggwxgndcwnj4cv7vcaxnd3kpxdl3gpg 527311 527260 2026-06-22T00:22:43Z ~2026-36149-21 24744 527311 wikitext text/x-wiki *[[1395]] {{Commonscat|1395 births}} [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh ipan macuilpohualxihuitl XIII]] 4l7iib987aw7xbp87y5nuxtffom8gns 527313 527311 2026-06-22T00:23:24Z ~2026-36149-21 24744 527313 wikitext text/x-wiki *[[1395]] {{Commonscat|1395 births}} [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh ipan macuilpohualxihuitl XIV]] d6uprmfcgrjpqry7br9c5pundcsvr8o Neneuhcāyōtl:Gregorio xiuhpohualli 14 37937 527246 2026-06-21T23:39:52Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Xiuhpohualli]] 527246 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Xiuhpohualli]] gjsut9nzgj7p4yuluxamvs8bqdzeiq6 Neneuhcāyōtl:Xiuhpohualli 14 37938 527247 2026-06-21T23:40:08Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Cahuitl]] 527247 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Cahuitl]] hy1ma1f08n5viisygweqm5k47mdww59 Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1502 14 37939 527249 2026-06-21T23:44:41Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] 527249 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] kpe3zwewvr86xhih5xe24xtd2gs7205 527266 527249 2026-06-22T00:01:14Z ~2026-36149-21 24744 527266 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XVI]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] nqki2fm1nvxilexl7tusxc2fgw1hh6c 527305 527266 2026-06-22T00:18:39Z ~2026-36149-21 24744 527305 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh ipan macuilpohualxihuitl XVI]] n74115p6zo27dg8tyi9it8d575qpn1n Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV 14 37940 527250 2026-06-21T23:44:59Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl]] 527250 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl]] j5vwsos1jyazrukea0rl74pen4lzn55 Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1695 14 37941 527252 2026-06-21T23:48:01Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XVII]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] 527252 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XVII]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] oga7mv1hjco04gztja0hgm1g2id76zf 527309 527252 2026-06-22T00:20:36Z ~2026-36149-21 24744 527309 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh ipan macuilpohualxihuitl XVII]] 65qj3zcanhzwq5by036hf85rf2vuc0u Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XVII 14 37942 527253 2026-06-21T23:48:18Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl]] 527253 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl]] j5vwsos1jyazrukea0rl74pen4lzn55 Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1547 14 37943 527255 2026-06-21T23:50:28Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XVI]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] 527255 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XVI]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] nqki2fm1nvxilexl7tusxc2fgw1hh6c 527307 527255 2026-06-22T00:19:44Z ~2026-36149-21 24744 527307 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh ipan macuilpohualxihuitl XVI]] n74115p6zo27dg8tyi9it8d575qpn1n Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XVI 14 37944 527256 2026-06-21T23:50:42Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl]] 527256 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl]] j5vwsos1jyazrukea0rl74pen4lzn55 Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1481 14 37945 527257 2026-06-21T23:52:50Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] 527257 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] kpe3zwewvr86xhih5xe24xtd2gs7205 527258 527257 2026-06-21T23:53:09Z ~2026-36149-21 24744 527258 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XIV]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] 3uhpytmvleit5fhnw3w83sgjwg2xml0 527263 527258 2026-06-21T23:55:55Z ~2026-36149-21 24744 527263 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh ipan macuilpohualxihuitl XIV]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] h9s5b7eg1v2socl1z3gidp4ap8n3ayt 527273 527263 2026-06-22T00:05:29Z ~2026-36149-21 24744 527273 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh ipan macuilpohualxihuitl XV]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] 8m6jhm56vk01kpbb050r1q2z2ekwmnt 527274 527273 2026-06-22T00:05:51Z ~2026-36149-21 24744 527274 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh ipan macuilpohualxihuitl XV]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] pj1wftvv0v8m7k4oigq30beqmts40l8 527303 527274 2026-06-22T00:16:25Z ~2026-36149-21 24744 527303 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh ipan macuilpohualxihuitl XV]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] 8m6jhm56vk01kpbb050r1q2z2ekwmnt 527308 527303 2026-06-22T00:20:01Z ~2026-36149-21 24744 527308 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh ipan macuilpohualxihuitl XV]] fkvxx8sdyiojtkp6x9z4r88gnzbg83b Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XIII 14 37946 527261 2026-06-21T23:54:28Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] 527261 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] re63uqoyf27j4rtw7fzbkyb0ltdhs7h 527262 527261 2026-06-21T23:54:45Z ~2026-36149-21 24744 527262 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl]] j5vwsos1jyazrukea0rl74pen4lzn55 Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1479 14 37947 527265 2026-06-22T00:00:54Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] 527265 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] sgrufnw0s7uga1y51ks8kdnf9wyabvo Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1520 14 37948 527267 2026-06-22T00:02:07Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XVI]] 527267 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XVI]] 5plh4vkdyehseapp31pg6caimjrcw5v Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1487 14 37949 527271 2026-06-22T00:04:39Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] 527271 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] sgrufnw0s7uga1y51ks8kdnf9wyabvo Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1398 14 37950 527272 2026-06-22T00:05:06Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XIV]] 527272 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XIV]] 529uvrbdk2ekcuhpnoon3hibareh6tx 527314 527272 2026-06-22T00:23:55Z ~2026-36149-21 24744 527314 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh ipan macuilpohualxihuitl XIV]] qy1ae6x3f6gra2pk15gqp7geuc6o4aq Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1478 14 37951 527276 2026-06-22T00:07:10Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] 527276 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] sgrufnw0s7uga1y51ks8kdnf9wyabvo Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1475 14 37952 527278 2026-06-22T00:07:41Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] 527278 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] sgrufnw0s7uga1y51ks8kdnf9wyabvo Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1458 14 37953 527280 2026-06-22T00:08:09Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] 527280 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] sgrufnw0s7uga1y51ks8kdnf9wyabvo Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1440 14 37954 527282 2026-06-22T00:08:53Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] 527282 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] sgrufnw0s7uga1y51ks8kdnf9wyabvo Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1426 14 37955 527286 2026-06-22T00:10:11Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] 527286 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] sgrufnw0s7uga1y51ks8kdnf9wyabvo Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1418 14 37956 527288 2026-06-22T00:10:48Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] 527288 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] sgrufnw0s7uga1y51ks8kdnf9wyabvo Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1409 14 37957 527290 2026-06-22T00:11:20Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] 527290 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] sgrufnw0s7uga1y51ks8kdnf9wyabvo Neneuhcāyōtl:Omicqueh ipan macuilpohualxihuitl XV 14 37958 527304 2026-06-22T00:16:39Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] 527304 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XV]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] kpe3zwewvr86xhih5xe24xtd2gs7205 Neneuhcāyōtl:Omicqueh ipan macuilpohualxihuitl XVI 14 37959 527306 2026-06-22T00:18:52Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XVI]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] 527306 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XVI]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] nqki2fm1nvxilexl7tusxc2fgw1hh6c Neneuhcāyōtl:Omicqueh ipan macuilpohualxihuitl XVII 14 37960 527310 2026-06-22T00:20:44Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XVII]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] 527310 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XVII]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] oga7mv1hjco04gztja0hgm1g2id76zf Neneuhcāyōtl:Omicqueh ipan macuilpohualxihuitl XIII 14 37961 527312 2026-06-22T00:22:53Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XIII]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] 527312 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Macuilpohualxihuitl XIII]] [[Neneuhcāyōtl:Miquiztli]] 3l66mg8q5b1gjy8n3tj0v1lipsujq95 Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1897 14 37962 527316 2026-06-22T00:26:56Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: *[[1897]] {{Commonscat|1897 births}} [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh ipan macuilpohualxihuitl XIX]] 527316 wikitext text/x-wiki *[[1897]] {{Commonscat|1897 births}} [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh ipan macuilpohualxihuitl XIX]] 0oyo3012ncyaoksjrufiqfv52fuotrt Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh ipan Altepetl Mexihco 14 37963 527321 2026-06-22T00:37:42Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Altepetl Mexihco]] 527321 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Altepetl Mexihco]] covw6zooi6bcoyiq4p21ie7oz7p1ygw Neneuhcāyōtl:Altepetl Mexihco 14 37964 527322 2026-06-22T00:38:39Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Mexihco]] 527322 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Mexihco]] 68romrxp31125svhgpu6zkyhdjr7ugn 527323 527322 2026-06-22T00:39:32Z ~2026-36149-21 24744 527323 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayotl itech Mexihco]] deime5fol533977qyrvhta471hj60zm Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayotl itech Mexihco 14 37965 527324 2026-06-22T00:40:02Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Tlalticpacmatiliztli ipan Mexihco]] 527324 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Tlalticpacmatiliztli ipan Mexihco]] afurxdnmnmbidv3kqz2e14lcrugcxe7 527325 527324 2026-06-22T00:40:49Z ~2026-36149-21 24744 527325 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Teyacanaliztli ipan Mexihco]] 6hitucpmchwsgbycjhf9hwkmtk1lb7p Neneuhcāyōtl:Omicqueh ipan Altepetl Mexihco 14 37966 527327 2026-06-22T00:45:01Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Altepetl Mexihco]] 527327 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Altepetl Mexihco]] covw6zooi6bcoyiq4p21ie7oz7p1ygw Neneuhcāyōtl:Tlamachtiliztli ipan Altepetl Mexihco 14 37967 527328 2026-06-22T00:46:08Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Altepetl Mexihco]] 527328 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Altepetl Mexihco]] covw6zooi6bcoyiq4p21ie7oz7p1ygw Neneuhcāyōtl:Tlamachtiliztli ipan Mexihco 14 37968 527329 2026-06-22T00:46:42Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Mexihco]] 527329 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Mexihco]] 68romrxp31125svhgpu6zkyhdjr7ugn Neneuhcāyōtl:Hidalgo 14 37969 527332 2026-06-22T00:58:34Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayotl itech Mexihco]] 527332 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayotl itech Mexihco]] deime5fol533977qyrvhta471hj60zm Neneuhcāyōtl:Veracruz 14 37970 527334 2026-06-22T00:59:07Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayotl itech Mexihco]] 527334 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayotl itech Mexihco]] deime5fol533977qyrvhta471hj60zm Neneuhcāyōtl:Morelos 14 37971 527336 2026-06-22T01:00:13Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayotl itech Mexihco]] 527336 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayotl itech Mexihco]] deime5fol533977qyrvhta471hj60zm Neneuhcāyōtl:Puebla 14 37972 527338 2026-06-22T01:02:28Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayotl itech Mexihco]] 527338 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayotl itech Mexihco]] deime5fol533977qyrvhta471hj60zm Neneuhcāyōtl:Tlaxcallan 14 37973 527340 2026-06-22T01:03:09Z ~2026-36149-21 24744 Yancuīc zāzanilli: [[Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayotl itech Mexihco]] 527340 wikitext text/x-wiki [[Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayotl itech Mexihco]] deime5fol533977qyrvhta471hj60zm