Huiquipedia nahwiki https://nah.wikipedia.org/wiki/Cal%C4%ABxatl MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Mēdiatl Nōncuahquīzqui Tēixnāmiquiliztli Tlatequitiltilīlli Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli Huiquipedia Huiquipedia tēixnāmiquiliztli Īxiptli Īxiptli tēixnāmiquiliztli Huiquimedia Huiquimedia tēixnāmiquiliztli Nemachiyōtīlli Nemachiyōtīlli tēixnāmiquiliztli Tēpalēhuiliztli Tēpalēhuiliztli tēixnāmiquiliztli Neneuhcāyōtl Neneuhcāyōtl tēixnāmiquiliztli TimedText TimedText talk Módulo Módulo discusión Evento Evento discusión Tlahtoltecpantiliztli 0 1022 527348 526707 2026-06-23T00:37:08Z InternetArchiveBot 19172 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 527348 wikitext text/x-wiki {{Tlapehualiztli}} [[Īxiptli:Ayer Vocabulario.jpg|thumbnail|''Vocabulario trilingüe'', caxtillān-latin-nāhuatlahtōlli tlahtōltecpantiliztli, mācuilpōhualxihuitl XVI]] '''Tlahtōltecpantiliztli'''. == Calān tzonhuilīliztli == * [https://web.archive.org/web/20040623004220/http://www.ifrance.com/nahuatl/ Tlahtōltecpantiliztli Nāhuatlahtōlli] (Pillahtōlli - Franciatlahtōlli) * [http://www.cervantesvirtual.com/FichaObra.html?Ref=22559&portal=87 Aquı comiença vn vocabulario en la lengua Castellana y Mexicana, Alonso de Molina] (Tlahtōltecpantiliztli Molina: Caxtillāntlahtōlli - Nāhuatlahtōlli) * [https://web.archive.org/web/20081120141554/http://www.mexicauprising.net/Nahuatl%2Bdictionary.pdf Nahuatl dictionary](Nāhuatlahtōlli - Inglatlahtōlli / Caxtillāntlahtōlli) * [https://web.archive.org/web/20091128091310/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/09250626411371684332268/index.htm Arte de lengva mexicana, Agustín de Vetancurt] (Caxtillāntlahtōlli - Nāhuatlahtōlli) * [http://anthro.ucsd.edu/~dkjordan/nahuatl/nahugram.html Nahuatl Reference Grammar] (Nāhuatlahtōmelahualizāmoxtli) * [[Tehtlahtol]] Ce hueyi Tlahtoltecpanaliztli (Caxtillantlahtolli- Nahuatlahtolli) * {{Cite web | title = Vocabulario manual de las lenguas castellana, y mexicana. En que se contienen las palabras, preguntas, y respuestas mas communes, y ordinarias que se suelen offrecer en el trato, y communicacion entre Españoles, é Indios | url = http://www.wdl.org/en/item/2836/ | access-date = 2013-05-23 | archive-date = 2009-04-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090424093057/http://www.wdl.org/en/item/2836/ | dead-url = yes }} [[Neneuhcāyōtl:Tlahtolmatiliztli]] i5c31bp18mb21d9usbgihbu54676940 Hernán Cortés 0 1075 527343 527254 2026-06-23T00:16:24Z InternetArchiveBot 19172 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 527343 wikitext text/x-wiki [[image: Retrato de Hernán Cortés.jpg|thumb|right|Hernan Cortes]] In '''Hernan Cortes Monroy Pizarro Altamirano''', '''tecpilli itech in Teotlalli itech Oaxaca<ref>«El Valle que está en Oaxaca»: «InTeotlalli (in) itech (cah) Oaxaca».</ref>''' (tlacatqui ipan [[Medellin]], [[Tlahtohcayotl itech Castilla]], inic [[1485]] - micqui ipan [[Castilleja de la Cuesta]], [[Tlahtohcayotl itech Castilla]], inic 2 inic [[Mētztli (cāhuitl)|tonecallotian]] inic [[1547]]) yehhuatl catca ce [[tlalpoloani españatlacatl]], in ipan itzin in [[mahcuilpoalxiuhtiliztli XVI]] teyacancatic ipan in ohtocaliztli in peuh in [[tlalpololiztli itech Mexihco]] ihuan in itzonquizaliz in tlacateuccan mexihcatl, inic quitlalih itzintlan ihuelitiliz in [[Tlahtohcayotl itech Castilla]] in tenehualoc [[Yancuic España]]. Tlacat ipan in altepetl [[Medellin]]<ref>«La ciudad (cuyo nombre es) Medellín»: «in altepetl (in) (itoca) (yehhuatl) Medellin».</ref>, ipan in tlalli españayotl [[Extremadura]]<ref>«(In itoca yehhuatl) Extremadura»</ref>, ipan in iteihiocuitiliz in ce cencalli ica ahmo ixquich calpampilotl. Quicentlalih quitemoz tlaciuhcayotl ipan in Yancuic Cemanahuatl inic ohtoca in ompa [[La Española]] ihuan [[Cuba]], in canon ipampa ce nalquizani xeliuhcayotl itech cahuitl yehhuatl catca topileh itech inic ome altepetl tlanelhuayotilli intechpa in españatlacah ipan inon apantlalli. Inic 1519 tenehualoc teachcauh itech inic yei ohtocaliztli in ompa tlalli tepitztic, in tlein quipahtiotih ahmo cenquizca. Iahtetlazohtlaliz ica in tecuexanoani itech Cuba, [[Diego Velazquez itech Cuellar]], ipan quichiuh in itlaxitiniliz in ohtocaliztli ipan in tlaquizcayotl cahuitl, ce nahuatilli in Cortes quicentopeuh. Inic ahcito in ompa hueyitlalli, Cortes quineltilih ce mahcehualtilizoh tlaihmatiliztli in quimmoicniuhtiz in tlamanalhuiltin necentlaliliztin tlalquixtianimeh inic quipoloz in oc cequintin. Yequeneh quimoyecoltih ce cihuatl tlalquixtiani, [[in cihuapilli Marina]] (in Malintzin), in quitlayecoltih in iuh tlahtolmelahuani ihuan in aquin itloc quimixihuitih ce tepilzin. In ihcoac in tecuexanoani itech Cuba quintitlan titlantin inic quimomaltiz in Cortes, in yehhuatl quimixcuah ihuan quimpoloh, in oquic quihcuiloh in teyaochiuhcayotl in yaya inic quicuauhtzacuaz in iuh tepalehuiliztli ipan iohtocaliz. Cortes quihualih ixachi amatlahcuilolli in tlahtoani [[Carlos I]] ipal ca huelittoni imahcehualtiliz itech tlalpololiztli achto ca tzacuiltiloz ipampa inecomoniliz. Iccen macoc in tepantlazaliztli inic Tecpilli itech Teotlalli itech Oaxaca, mahcihui in tlapanahuia in ic tenyoh tepantlazaliztli inic Tlahtohcateixiptla macoc ce pilli ica hueyi ipan huetziliztli, [[Antonio de Mendoza ihuan Pacheco]]. Inic 1541, Cortes mocuep in ompa España, in canon omic chicuace xihuit zatepan, inic quihuilana iyollohtonehualiz. == Tlacatiliztli ihuan telpochyotl == Yehhuatl catca in zan ce inconeuh in [[tecpampilli]] [[extremaduratlacatl]], tlatocayotilli Martin Cortes Monroy ihuan in Catalina Pizarro Altamirano. Hernan Cortes huehcapa yehhuatl yeya icotonca in [[Francisco Pizarro]], in zatepan tlalpoloh itech in [[tlacateuccan incayotl]].<ref>[[Esteban Mira Caballos]]: [http://www.chdetrujillo.com/hernan-cortes-mitos-y-leyendas-del-conquistador-de-nueva-espana-2/ ''Hernan Cortes: Tlahtlaquetzalli ihuan tlaquetzalli itechpa in tlalpoloani itech Yancuic España''], Asociación cultural "Coloquios Históricos de Extremadura" (16 de junio de 2016).</ref> Iuhqui occequintin tecpampiltin, itahtzin quiuh ica mahtlactli on nahui xihuitl in quimomachtiz tenahuatilli ipan Salamanca, altepetl in quicauh ome xihuitl zatepan, neihcuanilli ipampa ineixpetzoliz itech ohtlatocaliztli. Inin nemachtiliztli tenemachitiani ihuan in machiliztli tehuelnemitiani itech lin tenahuatilli in tlaixahxicaittlac ipan inemachtiliz itloc ce tlamachiyoanani ipan Valladolid oquitopeuh in tlahtlaquetzalli in itech Cortes quimomachtih ltenahuatilli ipan in [[Hueyitlamachtilcalli itech Salamanca]].<ref>David A. Boruchoff, "Hernán Cortés, ''International encyclopedia of the Social Sciences'', 2a ed. (2008), t. 2, pp. 146-149.</ref> Zatepan cequih neyehyecoliztli tlanenchiuhtli, centlapal, inic macalaquiz in ompa Las Indias, ihuan, oc centlapal, inic tlaicneliz ipan in iohtocaliz in [[Gonzalo Fernandez itech Cordoba]] ipan [[Italia]], iccen, ipan in xopantlah inic 1504, acalco ehuac in ompa in apantlalli [[La Española]], in canon mocallotih in iuh milleh ihuan tlacepanyecoltiani analco tlallotl. Tel, monec in mocuepaz in ompa España, yehica inic 29 inic [Mētztli (cāhuitl)|tochihchinahuian] inic 1506 itahtzin quipahtiotih in pahtiotl itech itlacalaquil in ompa Santo Domingo ipan in nao San Juan Bautista, iaxca in Luis Fernandez Alfaro.<ref>Ma xiquitta ‘’Caballos’’, ''tlachiuhtli.tlatenehualli'' pp. 134-135</ref> == Nemanepanoliztli ihuan tetech quizaliztli == [[Image:Busto de Hernán Cortés.jpg|thumb|Tecuacuilli itech Hernan Cortes ipan in [[Archivo General de Indias|Tlamachiyotiliztli itech Indias]] itech [[Sevilla]].]] Hernan Cortes momanepanoh oppa ihuan quintlacatiliz mahtlactli once ipilhuan tlaneltililtin ipan chicuace teahciliztli centlamanquizqui. In inic ce icihuauh, in cihuapilli [[Catalina Juarez Marcaida]], mic zatepan macuilli xihuitl itech nemanepanoliztli tetzicatl inic ce inic totlanacayotiayan inic 1522, ipan ichtacayoh tlachihualiztli.<ref>[http://sobreleyendas.com/2008/05/19/hernan-cortes-y-la-muerte-de-su-esposa/ Hernan Cortes y la muerte de su esposa.]</ref> Yeheppa ihuan inoc inin nemanepanoliztli, Cortes quimotlacatilih mahcuilli ipilhuan ahmo nemanepanolizotl:<ref>[http://www.motecuhzoma.de/hijos.html Xavier López Medellín: Los hijos de Hernán Cortés.]</ref> [[Image:Hernán Cortés Monroy y Pizarro.jpg|miniatura|derecha|Tlamachioanaliztli itech ce tlatlapalhuiliztli itech Hernan Cortes tlaneltililli ipan in mahcuilpohualxiuhtiliztli XIX itechpa in tlatlapalhuiani mexihcatl [[Jose Salome Pina]]. [[Museo del Prado]], [[Madrid]].]] * In ''Catalina Pizarro'', tlacatqui inic 1514 nozo inic 1515 ipan Santiago itech Cuba, ahnozo quintepan ipan in Yancuic España. In inantzin yehhuatl catca Leonor Pizarro, hueliyoh ihuilteca in Cortes. Nelihtoloc intloc iteiccahuan Martin ihuan Luis ipan ce itetlacoliliz hueyiteopixcayotl in Clemente VII inic 1529. * In [[Martin Cortes|Martin Cortes (in Chictlapanqui)]], tlacatqui ipan Coyohuahcan inic 1522. In inantzin yehhuatl catca [[in Malintzin]], in itetlancatcauh ihuan itlatlahtolcuepcauh tlalquixtiani in Cortes. Nelihtoloc intloc in iteiccahuan Catalina ihuan Luis ipan ce itetlacoliliz hueyiteopixcayotl in Clemente VII inic 1529. * In ''Luis Cortes'' —tlacatqui inic 1525— yehhuatl ipiltzin in españatlacatl Antonia nozo Elvira Hermosillo, ihuan in noihuan nelihtoloz intloc Martin ihuan Catalina. Momanepanoh itloc in cihuapilli Guiomar Vazquez itech Escobar, imach in tlalpoloani Bernardino Vazquez itech Tapia. * In [[Leonor Cortes Moctezuma|''Leonor Cortes ihuan Moctezuma'']], tlacatqui inic 1528 in Altepetl Mexihco. Yehhuatl yeya icihuaconeuhtzin in [[Tecuichpo]] nozo I[[chcaxochitl]], in cuaatequiloni ica in tocatzintli cihuapilli [[Isabel Moctezuma Tecuichpo Ixcaxochitzin|Isabel itech Moctezuma]], no ihuih, icihuaconeuhtzin in Moctezuma II. Tlacualancaittalli itechpa inantzin niman in tlacatiliztli, yehhuatl catca itahtzin in quixihmachtilih zatepan. Momanepanoh itloc in euskaditlacatl [[Juan itech Tolosa]], tlalpoloani itech Zacatecas. * ''Maria Cortes'', icihuaconeuhtzin in ce tlahtocacihuapilli mexihcatl in itocatzin ahmo macho. [[Bernal Díaz del Castillo]] quitenehua in tlacat ica cequih tlacanextiliztli. Inic tohuemmanayan inic 1528<ref>[http://www.motecuhzoma.de/chrono-es.html Hernán Cortés y su tiempo.]</ref> Cortes onahcic inic ome nemanepanoliztli itloc in cihuapilli Juana Ramirez itech Arellano itech Zuñiga, icihuaconeuhtzin in ololiuhqui itech Aguilar ihuan imachtzin in Teahuayoh itech Bejar. In cihuapilli Juana mocallotih ipan in caltzacualli itech Cuauhnahuac, inic nemi ipan in tecpanchantli calchiuhtli inic 1526.<ref>[https://web.archive.org/web/20110514161418/http://www.cuernavacaturismo.com.mx/sobrecuernavaca.php Sobre Cuernavaca.]</ref> Itech inin nemanepanoliztli tlacatqueh chicuace tepilhuan: * Luis Cortes ihuan Ramirez itech Arellano, tlacatqui ipan Texoco inic 1530 ihuan micqui achi zatepan in tlacatiz. * Catalina Cortes itech Zuñiga, tlacatqui ipan Cuauhnahuac inic 1531 ihuan micqui achi zatepan in tlacatiz. * [[Martin Cortes Zuñiga|Martin Cortes ihuan Ramirez itech Arellano]], tlacatqui ipan Cuauhnahuac inic 1532. Itetoquilihcauh in itahztin in iuh tecpilli itech in Teotlalli itech Oaxaca. * Maria Cortes itech Zuñiga, tlacatqui ipan Cuauhnahuac itzalan inic 1533 ihuan inic1536. Itahtzin oquinecuiloaya inemanepanoliz itloc Alvar Perez Osorio, ipiltzin in tecpilli itech Astorga, tel, in yehhuantin quixitinihqueh iccen, inic ipan quichihua ce teihzahuih nezomaliztli in Cortes, in itech no mopihpiqui ipan oquichiuh in cohcoliztli in itech miqui. Zatepan Maria momanepanoh itloc Luis itech Quiñones, inic mahcuilli ololiuhqui itech Metztli. * Catalina Cortes itech Zuñiga, tlacatqui ipan Cuauhnahuac itzalan inic 1533 ihuan inic 1536. Micqui in ahmo tenamic ipan Sevilla zatepan in miquiz itahtzin. * Juana Cortes itech Zuñiga, tlacatqui ipan Cuauhnahuac itzalan inic 1533 ihuan inic 1536. Monepanoh inic 1564 itloc in pilli Fernando Enriquez itech Ribera, inic ome teahuayoh itech Alcala. == Machiztli teyaochiuhcayotl == === Cuba === Inic [[1511]] tlacnelih ipan in [[ohtocaliztli]] itech tlalpololiztli itech [[Cuba]] tlaachcauhtilli itechpa in tecuexanoani [[Diego itech Velazquez]], in aquitechpa quimcelih milli ihuan tlacohtin ipan in apantlalli. Onahcic tenehualoz topileh itech [[Santiago itech Cuba]], mahcihui zatepan cuauhtzacualoc itechpa in tecuexanoani, tlateilhuilli in tetlapiquiz ihuic in yehhuatl. Tlamaquixtilli, momanepanoh itloc in ihuehpoltzin in inohmah Diego Velazquez, in itoca [[Catalina Juárez]]. Ipan itzonquizaliz inic [[1518]] Velazquez itech quicauh in tepacholiztli itech inic yei, zatepan in [[Francisco Hernandez itech Cordoba (tlanextiani itechYucatán)|Francisco Hernandez itech Cordoba]] ihuan [[Juan itech Grijalva]], inic quicentocaz itlanextiliz ipan in hueyi atentli itech [[Tlalli ipitzahuayan itech Yucatan|Yucatan]]. Yeceh Velazquez ihciuhca itech chicotlamah. Quipohua [[Bernal Diaz itech Neyaotiloyan]], tlachihuani itech ''[[Nemilizotl nelli itech in tlalpololiztli itech in Yancuic España]]'', in ce itexohxolotihcauh in Velazquez, tlatenehualli ''Cervantes in cuacohcoxqui'', quilhuih in aquin iteyacancauh, texohxoloticateuh: «inic inetlamachtil in noteyacancauh Diego, Diego, ¿catlehhuatl tiachcauhtli oticpepenalo? Ca yehhuatl tiachcauhtli nequiztic itech Medellin itech Extremadura. Cencah ninomauhtia, Diego, huel mohuic necomonia ica in acalcentlamantli, ca niquitta ipampa cencah nequiztic oquichtli ipan itlatqui». Hernan Cortes quicentocaya, tel, ica in itlachihchihualiz in ohtocaliztli, ihuan ipampa in nequiztic itecealtiliz, cualtihuani itech in teyollohtiliztli ihuan itech huetztinemiliztli, ihciuhca mahcehuac quihcuiloz oc ye 600 tlacah ipal itlatequipanoliz. === In tlalpololiztli itech Tlacateuccan mexihcayotl === [[Image:Cortés Ruta Cuba-Tenochtitlan.png|thumb|Iohtocaliz in Hernan Cortes niman Cuba ixquichca Tenochtitlan.]] Inic quipanahuia in quitlazani Diego Velazquez, in iacalyaochihchihual in Cortes ehuac hueciniliztica in oncan in acaltecoyan itech [[Santiago itech Cuba]] inic [[18 inic totlanacayotiayan]] inic [[1518]]. In iuh yaya ahyecauhqui itech tetlaaxcatiliztli, itech monec in motlamachiliz itech inin ipan in acaltecoyan itech Trinidad ihuan ocequi yelohuayan. Iccen, inic 10 inic [[Mētztli (cāhuitl)|tohuetzian]] inic [[1519]], in acalcentlamantli quicauh in hueyatentli itech [[Cuba]]. Monelhuayotiaya yehhuatl on in acalcentlamantli ipan 11 acalli, ica 518 yaoquizqueh, 16 ipan yetianimeh, 13 matlequihquizoanimeh, 32 tlatilinianimeh, 110 atlacah ihuan cequih 200 tlalquixtianimeh ihuan tliliuhqueh in iuh tepalehuianimeh itech in teyaochiuhcayotl. Quihuicayah 32 cahuallomeh, 10 tlequihquiztli ica coztepoztli ihuan nahui tlohtlequihzquiztli. In iuh teachcauhtin yayah [[Alonso Hernandez Portocarrero]] (yehhuatl in aquin quitemacazquia zatepan in cihuatl tlalquixtiani [[La Malinche|cihuapilli Marina]]), [[Alonso Davila]], [[Diego itech Ordas]], [[Francisco itech Montejo]], [[Francisco itech Morla]], [[Francisco itech Saucedo]], [[Juan itech Escalante]], [[Juan Velázquez itech Leon]] (icotonca in tecuexanoani), [[Cristobal itech Olid]], [[Gonzalo itech Sandoval]] ihuan [[Pedro itech Alvarado]]. Miyaquintin yeyah tlaixmatinimeh itech in yaoyotl itech Italia. In iuh tachacauh acallachiani yaya [[Anton itech Alaminos]] ica tlaixmatiliztli ipan in ome achto iohtocaliz in [[Francisco Hernandez itech Cordoba (tetlanextiliani itech Yucatan)|Francisco Hernandez itech Cordoba]] ihuan [[Juan itech Grijalva]]. ==== Ic ce tetech pachihuiliztli intloc in chanehqueh ==== [[Image:Malinche Tlaxcala.jpg|thumb|'''[[In Malintzin]]''' quitlahtolcuepilia in itlahtoliz in mexihcah in Cortes. ''Tetectli itech Tlaxcallan, mahcuilpohuaxihuitl inic XVI''.]] In ic ce tetech pachihuiliztli itloc in cemanahuatl [[Mesoamérica|mesoamericayotl]] quineltilih ipan in apantlalli itech [[Cozumel]], ce ittitiloni acaltecoyan acallotl ihuan xomolli teoyoh [[Cultura maya|mayayotl]] in itech pachihuiaya huelitiliztli itech [[Ekab|Ecab]], ihuan in canon itech catca in neteochihualoyan itech huetzqui in [[Ixchel]], cihuateotl itech in [[nepilhuahtilizotl]]. In españatlacah ahcitoh inoc in [[Cultura maya#Período Posclásico|Cahuitl Zatepanhuehcauhqui itech in Tlamatiliztli mayayotl]] achi zatepan in huetziliztli itech [[Mayapan]] inic [[1480]], in quihuicac in tlaxehxeloliztli itech in tlalliipitzahuayan itech [[Yucatan]] ipan 16 tepiton tenapalohcayotl, cehceccan ica inohmah tenapaloani tlatenehualli ''[[Halach Uinik|halach uinik]]'', ihuan ipan cemanqui netech tecualancanamiquiliztli. Niman ye ic ixpan yaz in ''[[batab]]'' (tenapaloani yeloacayotl itech in altepetl) Cortes quitlahtlauhtih in quicahuanih inyolpachihuitiz ihuan quicuinih in netecpicholiztli inic quihualia in ioquichhuan inic quixitiniz in tetehteoh teoyohqueh mayayomeh ihuan quitlaliz temazoaya ihuan iixiptla in [[Ichpochtzintli Mariatzin] ipan in teocalli. Ce itenemilizpoal in tlahtoani [[Carlos I itech España|Carlos I]] tlahcuilolli inic [[1603]] iuh quipohua in zanachitonca : : <small>Momauhtihqueh in apantlallacah in quittaz yehhuatl on in acalcentlamantli ihuan in ompa calacqueh in tepetl, inic quicahua tlaxiccahualli inchan ihuan immil. In ompa calacqueh in cemeh españatlacah ihtec in tlalli ihuan quittaqueh nahui cihuah intloc eyi tlachihualtin ihuan quimitquiqueh iixpan Cortes, ihuan ica imixyohyomoctiliz in tlalquixtianimeh in itloc quihuicaya, quixtlamatilih ca ce in cihuah yehhuatl yeya in cihuapilli itech inon tlalli ihuan innatzin in cohconeh. Quichiuh Cortes cualli tecpiltihcayotl, ihuan yehhuatl in cihuatl quihuallauhtih ompa in ioquich, in quitenahuatih quimmacaz in españatlacah cualli teceliloyan ihuaz cencah quinnemactiz. Auh ihcoac quittac Cortes ca ye itech catcah tlacneliltin ihuan pahpaquinimeh, peuh inic quineltoquitiz in teomatiliztli itech [[Cristo]]. quinahuatih in tetlahtolmachtiani in quihuicaya, ca quimilhuiani ca quinequia quimmacaz occe oc cencah ipani Teuctli in yehhuatl in aquin quipiyayah. Quintlahtlauhtilih ca quimoteotiani in Temazoa ihuan ce iixiptla in Tocihuapiltzin, ihuan quitelhuihqueh ca quinpactiaya. In ompa quinhuicac inteocal ihuan quimpoztequilih in tetehteoh ihuan oncan quitlalih temazoa ihuan iixiptla in Tocihuapiltzin, in tlein ixquich quicelihquen in tlalquixtianimeh in iuh cualli. Inic itech cah ompa Cortes ayic tehuemman, in tlein »quimonemiliztiayah quichihuaz cehcemilhuitl.</small> ::::::::::::::::::::: <small>''Nemilizotl itech in iyoliliz ihuan itlachiuh in Tlacateuctli Carlos V'', itechpa Prudencio itech Sandoval<ref>In «Nemilizotl itech in iyoliliz ihuan itlachiuh in Tlacateuctli Carlos V», itechpa Prudencio itech Sandoval, itech cah cactihcac ipan: [https://web.archive.org/web/20150924114250/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/90904584878552620270479/p0000010.htm#190 ].</ref></small> Hernan Cortes quimoyecoltiaya in iuh tlatlahtolcuepani ce telpochtli [[Cultura maya|mayatlacatl]] tlayaoantli ipan in [[Apantlalli Cihuah]], in itoca ayac [[nemilizopoani itech Indias]] quiteneuh zan in aquin in españatlacah contetocayotiayah «[[Melchorejo]]». Ica itepan tlahtoliz ixmachtilo in ionyeliz in cemeh oquichtin tentzonehqueh itech cuacueloloc ce tepachohcan mayayotl cenyani ihuan quintitlan titlantin inic quinhualtiliniz. == Oc no xiquitta ==<!--Véase también--> * [[Jean-Paul Penin]] ''Fernand Cortez'' opera, [[Gaspare Spontini]] [https://web.archive.org/web/20011104171132/http://www.multimania.com/fcortez] *{{Cite web | title = Códice del Marquesado del Valle | work = Biblioteca Digital Mundial | accessdate = 2013-12-29 | language = Nāhuatlahtōlli | url = http://www.wdl.org/es/item/9681/ }} == Tlatenehualiztli == <references/> ==Tlahtolcaquiliztiloni== {{Notetag/end}} {{DEFAULTSORT:Cortés Pizarro, Hernán}} [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Tlacah]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1547]] [[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah]] 70hzmummdp7cc5wu7utk7ab5fyo4nu3 Jesucristo 0 2447 527344 526565 2026-06-23T00:18:56Z InternetArchiveBot 19172 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 527344 wikitext text/x-wiki {{Ahcopa}} {{P1|[[{{PAGENAME}}|NCI]]}} {{P2|[[Jesucristo (nhe)|NHE]]}} {{Tlani}} {{Tlacatl |Tocaitl = Jesucristo |Tlaixcopinalli = Christ Carrying the Cross 1580.jpg |Ontetocaitl = ישוע (Jesus Nazareth) |Tlacatiliztli = [[0]]<br />[[Belen]], [[Roma Emperadoryotl]] |Miquiztli = [[30]]<br />[[Ierusalem]], [[Roma Emperadoryotl]] |Machiztli = |Neitlaniliztli = |Achtocahuitl = [[30]] - [[āxcān]] }} '''Jesucristo''' ([[greciatlahtolli]] ''Ἰησοῦς Χριστός'', ''Iēsous Christós'', [[caxtillantlahtolli]] ''Jesucristo''), no itoca Jesutzin itech Nazaret, Jesus nozo ica caxtillantlahtolli ''Jesús de Nazareth''. In tachcauh tlacatl in netlacentequililiztli ihuan tocayeh in centlalticpac. Ic in achi mochintin in in cristianotocaitl, yeh in Dios ipiltzin ihuan inohmah inacayotiliz in Dios. Itenyo ipal in neltococapan in tlen ― imiquiztica huan inezcaliliz― oquimmaquixtih in tlacameh. In judiotemachtiliztli nozo judeanemachtilli ahtlamocuitia in iteucyo, in tlen ahmomomatiliztli in Dios. In Islam neltococayotl, yeh motenehua Isaac, ce ipan in achtopaihtoanimeh. Ipan in 'tlapanahuiliz in tlaneltocanimeh, in Jesucristo yehhuatl in iPiltzin In Toteucyo ihuan inenacayotiliz in inohmah Toteucyo. Iipan huetziliz ono no ipan in tlatocaliztli itech ca, ica imiquiliztzin ihuan tetoquilih inenohmayolitiliz, quicuitlatzacuiliz in tlachihualli tlacatl. In judeanemachtilli quicentlaza in iteucyo, ca yehhuatl teixnamiquini ica itlaman in teuctzin. Ipan in mahomanemachtilli, in oncan ixmacho in iuh Isa, ittoqueh cemeh ontlachianimeh oc ye ittitilonimeh. Ipan in nematiliztli tlapanahuiliztica ipan nemoayan nemachtilcalotl, tlanelhuayotilli ipan ce tlaixpohualiztli tlahtolmelahualizotl itech in tlahcuilolli itechpa iixneciliz, Jesutzin de Nazareth yehhuatl catca ce tetlaneltoquitiani judeatlacatl ca yoltinen inic ipeuhca itech mahcuilpohualxihuitl I ipan in tlalli itech Galilea ihuan Judea, ihuan mazolo ipan Jerusalen inahuac in xihuitl 30, itzintlan itepan ihcaliz in Poncio Pilato. In tlein mixmati itech Jesutzin tlazohcacea achi zan iyoh itech in tlamanitiliztli motecpichoani —mahcihui tenehualo ipan nehnelhuatl ahmo cristotocalizotl—, macheh itech in tlayehyecohtli ipal itlayocoyaliz in teotlahcuilolli tlatzinquixtilizotl, tlamachioantli, ipan nematiliztli tlapanahuilizotl, inahuac cempohualli ommahtlactli nozo ompohualli xihuitl, in iuh tepiton, zatepan imiquiliz in Jesutzin. == Jesus ipan in Yancuic Nemiquiznahuatiliztli == In tlaixcopinalli niman ye ic yehuatl ce izazanil in iyoliliz in Jesus ihuih in iuh ixneci ipan in nahui teotlahcuilolli tlatocahtli<ref>In tlahtolli ''tlatocahtli'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''englobado'' nozo ''incluido''. ''Englobar (una cosa)'' , ''meter'', ''introducir'', <u>''plantar''</u>, <u>''enterrar''</u>, ''sembrar'', ''cubrir'', ''acompañar (una cosa / a alguien)'', ''abarcar'', ''comprender'', ''creer'', ''pensar'', ''fingir'', ''contener'' nozo ''incluir'': toca, nitla- / tuca, nitla- (/ nite-). Ma xiquixpohua inin tlahcuilolli: <<La soberbia <u>todo lo (gobierna / abarca)</u>, todo lo favorece: lo negro, la suciedad, el vicio: In nepoaliztli <u>ixquich quitoca</u>, ixquich in quinahnamiqui: in tlictic, in catzahuac, in tlahuelilocayotl (Andrés de Olmos, Tratado sobre los Siete Pecados Mortales, ixtli 10-11, iamoxchihualiz in Georges Baudot, UNAM, inic 1996).</ref> ipan in Yancuic Nemiquiznahuatiliztli, tlattalli in iuh amoxtli teoyoh ipan mochi in tetlanextililiztli ''cristotocalizotl''. In zanilli teotlahcuilotl yehhuatl in ipehualiz tachcauh ipal in iteixmatiliz in Jesutzin, ihuan quitzintia in tlehcoayan itech in tlahtolmelahualiztli ca itechpa itlacauh quichihuah in nepapan iquiyouh in cristotocaliztli. Macihui quitocatahci nelli, quitenquixtia nelhuayotica in itlaneltocaliz in tecentlaliliztli ''cristotocalizotl'' ipan in cahuitl ipan ca inin tlahcuilolli ihcuiloloc, ihuan in iixnexiliz ca<ref>In tlahtolli ''ca'' quihtonequi ica españatlahtolli ''que''. Ma xiquixpohua inin tlahcuilolli: <small><<Habéis de saber <u>que él</u>, el adulterio quiere decir dormir en lugar de otro o acceso en cama de otro: Anquimatizqueh <u>ca yehuatl</u> in tetlaximaliztli quihtoznequi tecochian ahnozo tepehpechahciliztli (Andres de Olmos, ''Tratado sobre los Siete Pecados Mortales'', ihixtli 124-125, iamoxchihualiz in Georges Baudot, UNAM, inic 1996)>></small>.</ref> quinihcuac <ref>''quinihcuac'' quihtoznequi ''entonces'' nozo ''por entonces''</ref> quittayah<ref>In tlahtolli ''quittayah'' quihtoznequi ica españatlatolli ''percibían (de alguien)'', ''tenían'', ''consideraban'', ''juzgaban''. Ma xiquixpohua inon: <u>https://web.archive.org/web/20150929190826/http://www.wordreference.com/sinonimos/tener</u>.</ref> in Jesutzin Nazaret. === Itlacatiliz ihuan ipiltiyan === [[Image:Raffael 050.jpg|thumb|In Teoyoh Cencalli (Jose, Maria ihuan Jesus, intloc Isabel ihuan ipiltzin [[Juan Bautista]], iezhuan<ref>''Teezhuan'' quinezcayotia ''parientes'' (Andrés de Olmos, ''Tratado sobre los Siete Pecados Mortales'', ixtli 42-43, iamoxchihualiz in Georges Baudot, UNAM, inic 1996).</ref> in Jesutzin ipan in iTeotlahcuilol in [[Lucas]]. Itlatlapalhuiliz in [[Rafael]], inic 1507.]] In zanilli[33] pohuini itech [34] in ipiltiliz ihuan ipiltian in Jesus huitz itech zan iyoh in iTeotlahcuilol in Mateo (1,18-2,23) ihuan itech in Lucas (1,5-2,52). Ahmo oncah zanilli iuhqui ipan in inteotlahcuilol in Marcos ihuan Juan. In intlaquetzaliz[35] in Mateo ihuan Lucas netech mixnamiqui[36]: Ipan Mateo, Maria ihuan inamic, Jose, mochantiah (quilmach, yehica ahmo zaniltihua[37] ahtle[38] ohtoquiliztli) ipan Belen. Maria moyetztatehua[39][40] otztli ihuan Jose quiyolpepena[41] quimacahciz[42], zan[43] ce ilhuicatlaihualli[44] quicaquiltia[45] ipan temictli ca in iotztiliz in Maria yehhuatl itlachiuh in Teoyoliatl Yecnemilizeh ihuan quiyolteohuia[46], ica in itlahtol in ontlachiani Isaias, ca ipiltzin yehhuatl yez in Temaquixtilani[47] ca quitztoqueh[48] in judeatlacah. Cequintin nahualtin[49] itech Tlacopa ahcicoh ompa Jerusalen inic quihtlanih ipampa in «itlahtohcauh in judeatlacah ca quiyecoa inic tlacatiz» ica in cealiztli inic quimoteotiz, in tlein quitequipachoa in tlahtoani itech Judea, Herodes in Hueyi, ca quicentlalia tlayecoz[50] ica in chihualoni moteixnamictiani. In nahualtin, tlayacantiltin ipampa ce citlalli, ahcicoh ompa Belen ihuan quiteotiah in conetl. Yancuican, in ilhuicatlaihualli quihualmomachitia in Jose (Mt 2,13) ihuan quinohnotza itech in tetohtotzani[51] tetohtoquiliztli itechpa[52] Herodes, ipampa in tlein in cencalli tetlalcahuia[53] ompa Egipto ihuan monactia[54] oncan ixquichca in imiquiliz in tlahtoani (oc ceppa tlatlaixihmachtilli[55] itech Jose[56] itechpa in ilhuicatlaihualli[57], ca iixpan huitz ye eppa: Mt 2,19-29). Niman, Jose mocallotia itloc icencal ipan Nazaret, ipan Galilea. Ipan in iteotlahcuilol in Lucas, Maria ihuan Jose mochantiah ipan in ialtepeuh galileayotl in Nazaret. In itlahtollo in inepilhuahtiliz[58] in Jesutzin moxinepanoa[59] nican itloc in inepilhuahtiliz in Juan Bautista ―yehica ipan inin teotlahcuilolli Maria ihuan Isabel, inantzin in Bautista, yehhuantin teezhuan[60]― ihuan ipiltiliz in Jesus ixihmachtiloc in Maria itechpa in ilhuicatlaihualli Gabriel (in tlein mixmati in iuh Tetlaixihmachtiliztli: Lc 1,26-38). In tlacateuctli[61] Augusto quitenahuatia[62] ce tetocaamatlaliliztli[63] ipan in catlein cecentetl monequi mihcuiloz ipan itlal in piltiliztli ihuan Jose monequi ohtocaz ompa Belen, ipampa yelohuaz tlaquixtiani[64] itech inin tlalli. Jesutzin tlacatia ipan Belen inoc cateh itech ohtoquiliztli ihuan mahuiztililo intechpa ichcapixqueh. Lucas cahxiltia[65] oc no nalquizani[66] zanilli itech itexipinehuayotequiliz[67] in Jesutzin, itech itemanaliz ipan in Teocalli[68] ihuan ineahxitiliz itech[69] in neltiliztenohnotzanimeh[70] ipan in teocalli itech Jerusalen, ipan ce ohtoquiliz tlachihualli[71] ica ontlaehualiztli[72] in Pascua[73], in ihcuac quitecpancapohua mahtlactli omome xihuitl. Ipan in inteotlahcuilol in Mateo ihuan in Lucas neci in ome itech quizaliz[74] in Jesus (Mt 1, 2-16; Lc 3, 23-38). In itech quizaliz in Mateo tlehco ixquichca in teyacanqui[75] Abraham, ihuan in itech quizaliz in Lucas ixquichca Adan, in tlayacatia oquichtli ipan in Pehualiztli[76]. Inin ome tetech quizaliztli yehhuatl neneuhqui[77] intzalan Abrahan ihuan David, auh mixnamiqui[78] zatepan inin tlatzacuia, yehica in in Mateo quichihua in Jesus tetoquiliani itech Salomon, inoc ca, ipan Lucas, ihuehuemecayo huallazqui itech Natam, oc cequi in ipiltzihtzinhuan in David. Ipan in ome netlahtolpepechtiliztli[79], in monextia yehhuatl in itechiuhcayo[80] in Jose, mahcihui ca, ipan in izanil in ipiltian, yehhuatlin zan yehhuatl oyezquia[81] itahtzin neteconeuhtilizotl[82] in Jesutzin. === Tecuaatequiliztli ihuan maxalihuiliztli === [[Image:Piero, battesimo di cristo 04.jpg|thumb|Itecuaatequiliz in Cristo, itlatlapalhuiliz in Piero della Francesca.]] In iahxihualiz in Jesutzin yolteohuiloc[83] itechpa Juan Bautista (ihuehcapa teiccauh, ipan in iTeotlahcuilol i Lucas), itechpa in aquin Jesutzin ocuaatequiloc ipan in atoyatl Jordan. Inoc in tecuaatequiliztli, in iyoliauh in Toteucyo, huiloteuh, temoc ipan Jesutzin, ihuan mocac itozca in Toteucyo. Ipan in Teotlahcuilolli tlatzinquixtilizotl[84], in Teoyoliatl quihuicac in Jesus ompa in xallah[85], in oncan mozauh[86] inoc ompohualli tonalli ihuan quipanahuih in maxalihuiliztli in tlein cuacueloloc[87] itechpa in Teoyaotl[88]. Ahmo motenehua inin tlachihualiztli ipan in iTeotlahcuilol in Juan. Zatepan Jesus euh[89] ompa Galilea, mocallotih ipan Cafarnaun, ihuan peuh inic quitecaquiltiz[90] in iahxihualiz in iTlahtohcayo in Toteucyo[91]. === Nemiliztli ixihmachoni === Tlaahxiltilli[92] itechpa itenematilizcuicahuan[93], Jesutzin nehnen ipan in itlahtlal[94] in Galilea ihuan Judea inic quitecaquiltia in Teotlahcuilolli ihuan inic quichihua miyac tlamahuizolli[95]. In itlatecpanaliz in itlachiuh ihuan itlanohnotz[96] in Jesutzin mocuepa[97] ipan in nepapan[98] zanilli teotlahcuilotl[99]. Ahno moteneuhtiuh quexquiccauh huehcauh[100] inemiliz ixihmachoni in Jesutzin, macihui in Iteotlahcuilol in Juan quitenenhua ca Jesus quiteochiuh[101] in 'tlamahuiztiliz[102] xiuhyotl[103] in Pascua[104] judeayotl (Pésaj) ipan Jerusalen ipan eyi immanyotl[105]. Tel in teotlahcuilolli tlatzinquixtilizotl[106] quitenehua zan iyoh in iilhuiuh in Pascua ipan in tlein Jesutzin nemazoaltiloc[107]. Hueyi ixeliuhcayo[108] in itlachiuh in inemiliz ixihmachoni in Jesutzin tlaquetzalli[109] ipan in teotlahcuilolli, quimocuilia[110] in iuh ittaliztli[111] in itlal cetlancayotl[112] itech Galilea, ipan in iyahualiuhcan[113] in hueyatl Tiberiades, nozo aoztoc[114] Genesaret, macheh in altepetl Cafarnaum, zan noihuan occequi, in iuh Corozain nozo Betsaida. No ihuan onteittac, ipan in huitztlan itech in tlalli, callah[115] in iuh Cana nozo Nain, ihuan in altepemaitl[116] ipan in tlein omizcaltiaya[117], Nazaret, in oncan celiloc ica tezomaliliztli[118] itechpa in huehcauhqueh itechanehcahuan[119]. Itetlamachiztiliz[120] tohtocac[121] noihuan ompa Judea (ipan in iTeotlahcuilol in Juan, onteittac ipan Jerusalen ipan eyi immanyotl[122] niman in ipehualiz in inemiliz ixihmachoni), ihuan itech catca ipan Jerico ihuan Betania (in oncan quiyolitih[123] in Lazaro). Quicuic[124] in tachcauh inic itenematilizcuicahuan[125](tlatocayotiltin[126] ipan in teotlahcuilolli «itlazohhuan»[127]; ica greciatlahtolli, "titlantin"[128]), ipan tlapohualli itech[129] mahtlactetl omontetl, in itzallan in callah itech Galilea. Ipan in tlatzinquixtilizotl[130] motenehua in tlamachiyotiliztli[131] tlatoquilih[132]: Simon, tlatocayotilli Pedro ihuan iteiccauh Andres; Santiago (in ipiltzin in) Zebedeo ihuan iteiccauh Juan; Felipe ihuan Bartolome; Tomas ihuan Mateo in tequinechicoani[133]; Santiago (in ipiltzin in) Alfeo ihuan Judas Tadeo; Simon in Zelote ihuan Judas Iscariote, in aquin zatepan quitlapiquiaya[134] in Jesutzin (Mt 10,2-4; Mc 3,16-19; Lc 6, 13-16). Tetlamachiztih[135] iuh[136] ipan judeateocalli[137] in iuh in ilhuicatl[138] tlatlapouhtli[139], ihuan in tetehuilacachtic[140][141] itloc mopalhuiaya[142] inic quicaquiz in itlahtol. Itzalan itlatlahtlauhtiliz[143], mopihpiloa[144] in tenyoh Tlahtolli itech in Tepetl[145] , ipan in iTeotlahtol in Mateo (Mt 5-7). Mo palehuih[146] miecpa neixcuiltilli[147] inic quitenquixtiz[148] in itenematilizcuicahuan[149] In iTlahtohcayo in Toteucyo. In itlahtolmachio in Jesutzin yehhuatl nalquizani[150] zanilli[151] ca itlahtolpepechtiliz[152] yehhuatl[153] ichtacayoh[154] (miecpa monequi zatepan tenquixtiloz itechpa Jesutzin). Quimocuilia ipan ipanocayo[155] ce tlahtolpepechtiliztli[156] nechcapacayotl[157] ihuan neci zan iyoh ipan in teotlahcuilolli tlatzinquixtilizotl. Itzalan in quitlacempanahuia inic tenyoh itech cah in itlatlaquetzal in tlapixoani[158] (Mt 13,3-9; Mc 4,3-9; Lc 8,5-8), ca inezcayotiliz quitenquixtia Jesutzin niman ic; in ineixcuiltil in pitztli[159] ca ixhua (Mc 4,26-29); in (inexcuiltil) in iach[160] in mostaza (Mt 13,31-32; Mc 4,30-32), in (itlahtolmachio) in cizaña (Mt 13,24-30), in in ichcatl mixpoloani[161] (Mt 18,12-14; Lc 15,3-7), in ineixcuiltil in tlacohtli[162] ahtetlaocoliani[163] (Mt 18, 23-35), in in tlaaxqueh[164] tlaihualtin ompa in xocomecamilli (Mt 20,1-16), in (itlahtolmachio) in omextin tepiltzihtzinhuan (Mt 21,28-32), in (itlahtolmachio) in xocomecamilchihuanimeh[165] tlacamictianimeh[166] (Mt 21,33-42; Mc 12,1-11; Lc 20,9-18); in (itlahtolmachio) in tlacoanotztin[167] itech in nemanamictiliztli[168] (Mt 22, 1-14), in in mahtlactetl ichpochtin[169] (Mt 25,1-13), in in talento[170] (Mt 25,14-30; Lc 19,12-27). Ome itzalan in quipanahuia inic tenyoh neci zan iyoh ipan in iteotlahcuilol in Lucas: tlahtoa[171] itech in itlahtolmachio in cualli samariatlacatl (Lc 10,30-37) ihuan in tepiltzin pródigo (Lc 15,11-32). Ipan in tlahtolmachiotl, quiyehyecoa Jesutzin miecpa ixiptli relacionadas ica in yoliliztli millotl[172]. Quipix[173] teixnamiquiliztli[174] ica itloc moquetzanimeh[175] in cequih in quicempanahuia inic ittitiloni[176] icenquizaliz[177] teoyoh[178] in judeanemachtilli[179], ihuan huel macheh inhuic[180] in tlacanexqueh[181], in aquihqueh quiteilhuih[182][183] in tlacaneciliztli[184] ihuan inic[185] ahmo quimocuitlahuiz[186] in quicempanahuia inic ittitiloni[187]itech in Tora[188]: in melahuacayotl[189], in tetlaocoliztli[190] ihuan in netlacuauhquetzaliztli[191] (Mt 12, 38-40; Lc 20, 45-47). In itlanextiliz[192] in itlanohnotzaliz itech yeya ipan in netentlapaltililiztli[193] ipan in tetlazohtlaliztli intech in yaomeh (Mt 5,38-48; Lc 6, 27-36) in iuh ipan itech pachihuiliz[194] huel pachihuini itech[195] Toteucyo in aquin quitocayotiaya ica aramtlahtolli[196] ica in tlahtolli[197] cencallotl[198] Abba (Tetahtzin) ca ahno Marcos (Mc 14,36) ahno Pablo (Rm 8, 15; Gal 4, 6) quicuepah. Mihtoa itech[199] ce Teotl tetech pachihuini ca quintemoa in tlachicohuiltin[200], in tlapacholtin[201] (Lc 4, 18) ihuan in tlapilchihuanimeh[202] (Lc 15) inic quimaniliz[203] itlaocol[204]. In itlatlauhtiloca in Totahtzin (Mt 6,9-13: Lc 11,1-4), ca quimixtlatilih[205] quiyehyecoz[206] in itetlazohtlacahuan[207], yehhuatl machoni[208] itlanohnotzaliz[209] inin itech pachihuiliz[210] in Toteucyo achto tlatenehualli. ===Tlamahuizolli tlanohnotztli ipan in teotlahcuilolli=== [[Image:Giotto di Bondone 021.jpg|thumb|''In ineyolitiliz in Lazaro'' itechpa [[Giotto]] di Bondone (mahcuilpohualxihuitl XIV]] Ipan[92] in teotlahcuilolli, inoc[93] itetlayecoltiliz[94] Jesutzin quichiuh nepapan[95] tlamahuizolli. Ipan tlacempoaliztli[96], ipan in nahui teotlahcuilolli teocaltlatlalizotl[97] mopohua cempohualtetl onchicontetl tlamahuizolli, itech in catlein[98] mahtlactli onnahui yehhuatl[99] tehuelquetzaliztli[100] itech nepapan[101] cohcoliztli[102], macuilli nahualtlahtoliztli[103], eyi teyolitiliztli[104], ome tlamahuizoll ica[105] ixneciliztli[106] yuhquizani[107] ihuan eyi nezcayotl[108][109] ixquihquizani[110]. In teotlahcuilolli[111] quipohua[112] in tlatoquiliani[113] tehuelquetzaliztli[114] mahuizauhqui[115] tlachiuhtli[116] itechpa Jesutzin: 1. Quipahtilih[117] itlepohpocaliz[118] in imonnan[119] in Pedro, ipan ichan ipan Cafarnaum, inic quicui itech imahtzin[120] (Mc 1,29-31; Mt 5,14-15; Lc 4,38-39). 2. Quihuelquetz[121] ce teocohcox[122] galileatlacatl ica[123] in tlahtolli ihuan in itetlatzitzquililiz[124] in imahtzin[125] (Mc 1,40-45; Mt 8,1-4; Lc 5,12-16). 3. Quihuelquetz ce nacayomihmicqui[126] ipan Cafarnaum ca ixihmachtiloc[127] ipan ce cacaxtli[128] ihuan in aquin oquipohpolhuiaya[129] itlahtlacol, inic quinahuatia[130] ca moquetzani[131] ihuan huiani[132] ompa ichan (Mc 2, 1-12; Mt 9,1-8; Lc 5,17-26). 4. Quihuelquetz ce tlacatl ica [133] in tlalocpan[134] ipan ce judeateocalli[135], ica in tlahtolli (Mc 3,1-6; Mt 12,9-14;Lc 6,6-11). 5. Quipahtilih[136] ce cihuatl ca quipihpitza[137] ezmoloniliztli[138], ca mohuelquetz inic quitzitzquiliz in itlaquen in Jesutzin (Mc 5,25-34; Mt 9,18-26; Lc 8,40-56). 6. Quipahtilih ce tzatzanontli[139] ipan in Decapolis inic caquia[140] in imahpilhuan ihtec in inacaz, inic chicha[141], inic quitzitzquia in inehnepil[142] ihuan inic quihtoa[143]: «Effata», ca quinezcayotizquia ‘ximotlapo’[144] (Mc 7,31-37). 7. Quihuelquetz ce ixtepetla[145] ipan Betsaida inic quitemili[146] chichitl ipan iixtelolo ihuan inic quitemilia in imahtzin (Mc 8,22-26). 8. Quihuelquetz in Bartimeo, in ixpopoyotl itech Jerico (Mt 20,29-34; Mc 10,46-52; Lc 18,35-45). 9. Quihuelquetz huehcapa[147] in iahach[148] in centurion[149] itech Cafarnaum (Mt 8,5-13, Lc 7,1-10, Jn 4,43-54; Jn 4,43-54). 10. Quipahtilih[150] ce cihuatl ca itech catca tepotzo[151] ihuan ahmo momelauhtahcia[152], ica in tlahtolli ihuan ica in itetlatemililiz[153] in imahtzihtzinhuan[154] (Lc 13,10-17). Inin tehuelquetzaliztli mochiuh[155] noihuan in tlalocpan[156] ihuan ipan ce judeoteocalli[157]. 11. Quihuelquetz ce chiahuizayoh[158] in tlalocpan[159], ipan inchan cemeh in tachcahuan[160] tlacanexqueh[161] (Lc 14, 1-6). 12. Quinhuelquetz[162] mahctlactetl teocohcoxqueh[163], ca mixnepanoh[164] itech ohtli ompa Jerusalen, ica in tlahtolli (Lc 17,11-19). 13. Quipahtilih[165] ce oquichtli ca cahxiltiaya[166] ompohualtetl onchicuetetl xihuitl cohcoxqui, ipan Jerusalen, in tlalocpan[167] (Jn 5,1-9). 14. Quihuelquez ce ixtepetla[168] itech piltiliztli[169] inic itech quimatiloa zoquitl ihuan chichitl[170], zatepan in catlein[171] quinahuatih[172] mopacaz ipan iacax in Siloe[173] (Jn 9,1-12). Ipan in teotlahcuilolli teocaltlatlalizotl[174] ixneci, n(i)-[175] macuilli zanilli[176] itech itehualquixtiliz[177] in teoyoliameh[178] tlahtlacolcatzahuac[179] (nahualtlahtoliztli[180]) quichiuh[181] itechpa Jesutzin[182]: 1. Quihualquixtih[183] ce teoyaotlin tlahtolli teoyaotl quinezcayotia ica españatlahtolli ipan in judeateocalli[184] itech Cafarnaum (Mc 1,21-28; Lc 4,31-37). 2. Quihualquixtih ce tlacatecolotl ipan in tlalli[185] itech Gerasa (Mt 8,28-34; Mc 5,1-21; Lc 8,26-39). 3.Quihualquixtih occequi ca quimocuiliaya[186] in tecihuaconeuh in ce cihuatl sirofeniciatlacatl (Mt 15,21-28; Mc 7,24-30). 4. Quihualquixtih occequi ca quichihchinatzaya[187] ce cuehcuechmicqui[188] (Mt 17,20-24; Mc 9,14-27; Lc 9,37-43). 5. Quihualquixtih ce «teoyaotl nontli» (Lc 11,14; Mt 12,22). Oc no, oncah nepapan[189] tlahcuilolli[190] ca quichihua tlatenehualiztli[191] ica ixneciliztli[192] tlatematini[193] in itenahualtlahtoliz in Jesutzin (Mc 1,32-34;Mc 3,10-12). Ipan in teotlahcuilolli[194], Jesutzin quichiuh eyi teyolitiliztli[195]: 1. Quiyolitih ce cihuaconetl ica mahtlactetl omontetl xihuitl, in itecihuaconeuh in Jairo (Mc 5,21-24, Mt 9,18-26, Lc 8,40-56). Jesutzin quinelihtoh[196] ca in cihuaconetl ahmo itech catca[197] micqui, zan yeh icel cochqui (Mt 9,24;Mc 5,39;Lc 8,52). 2. Quiyolitih in iteconeuhtzin in icnocihuauh[198][199] in Nain (Lc 7,11-17). 3. Quiyolitih in Lazaro itech Betania[200]. (Jn 11,1-44). Jesutzin quichiuh noihuan, ipan[201] in teotlahcuilolli, ome tlamahuizolli[202] ica ixneciliztli[203] yuhquizani[204], ipan in tlein quinextia[205] in itlazohcacealiz[206] in chicahuacayotl yuhquizani[207] (in hueyatl ihuan in ehecatl) itzintlan iteixmauhtiliz[208]: 1. Jesutzin quinahuatih in ahtlahtlacamahmaniliztli[209] ca cehui[210] ihuan inin[211] tlazohcacea[212] (Mt 8,23-27; Mc 4,35-41; Lc 8,22-25). 2. Jesutzin nehnen ipan[213] in atl (Mt 14,22-33; Mc 6,45-52; Jn 6,16-21). Eyi machiotl[214] ixquihquizani[215], ca quimocuilia ce tlanezcayotiliztli huel[216] ixihmachtililoni[217]: 1. Tlamiequililiztli[218] itech in yoltextli[219] ihuan intech in mihmichtin. Yelohua[220] in icel[221] in mochin[222] in itlamahuizol in Jesutzin ca ihcuiloloc itechpa in izqui[223] in teotlahcuilolli (Mc 6,32-44; Mt|14,13-21; Lc 9,10-17; Jn 6,1-13). Mochihua[224] ipan ome immanyotl[225] ipan in iTeotlahcuilol Marcos (8,1-10) ihuan in iTeotlahcuilol in Mateo (15,32-39). 2. In michmaliztli[226] ahneltoconi[227] (Lc 5,1-11; Jn 21,1-19). 3. In tlacuepaliztli[228] itech in atl[229] ipan xocomecaayotl[230] ipan in nemanamictiliztli[231] itech Cana (Jn 2,1-11). Ipan inin cahuitl[232], in neltiliztenohnotzanimeh[233], tlacanexqueh[234] ihuan occequintin, quitlamih[235] itech ce tetlapiquiliztli[236] itloc in Tlacatecolotl[237] inin teixmauhtiliztli[238] inic quihualquixtiz[239] in teoyaohuan. Jesutzin momapatlac[240] neixnahualiztica[241] ihuic[242] inin teteilhuiliztli[243]. ipan in zanilli teoihcuilolotl, Jesutzin ahmo zan quimocuilia in teixmauhtiliztli itech quihualquixtix teoyaohuan, zan yeh ca quimacac inin teixmauhtiliztli in itetlazohtlacahuan. Noihuan[244], motenehua in iimmanyo[245] in ce oquichtli ca, in ahtle[246] yelohuaz itenematilizcuini[247] in Jesutzin, quihualquixtiaya mahcehualtiliztica[248] teoyaohuan ipan itocatzin. === Iuhquin necuepaliztli === [[Image:Transfiguration Raphael.jpg|thumb|Inecuepaliz in Jesutzin, itechpa [[Rafael Sanzio|Rafael]] (mahcuilpohualxihuitl inic XVI).]] In teotlahtolli teocaltlatlalizotl quipohua ca Jesutzin tlehcoc ompa ce tepetl inic moteochihuaz intloc cequintin itlazohhuan, ihuan inoc moteochihuaya iuhquin mocuep in ineix; ihuan itlaquen iuhquin mocuep iztac ihuan motonameyotih. Onezqueh itlocpa in yehuatl Moises ihuan Elias. In itlazohhuan cochiah inoquic, zan inic mihixtia quittaqueh in Jesutzin intloc Moises ihuan Elias. Pedro quipitz ca quichihuani eyi xahcalli: impal Jesutzin, Moises ihuan Elias. Niman nez ce mixtli ihuan mocac ce tozcatl yectli, ca quihtoh: «Inin yehhuatl noConeuhtzin notlazoh, ma xiccaquican». In itetlazohtlacahuan ahmo quinohnotzqueh in tlein oquittacah. === Netoliniliztli === ==== Calaquiliztli ipan Jerusalen ihuan itlachipahualiz in Teocalli ==== [[Image: Giotto - Scrovegni - -27- - Expulsion of the Money-changers from the Temple.jpg|thumb|Inhualquixtiloca. itech in teocalli, ipan in itlachihualiz in [[Giotto]] (mahcuilpohualxihuitl inic XIII- inic XIV).]] Ipan in nahui teotlahcuilolli, Jesutzin yah itloc itetlazohtlacahuan. [[Zacarias]] (Zc 9:9: «Iz catqui ca motlahtohcauh huallauh motlocpa In tlahtolli ''motlocpa'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''a ti''. In tlahtolli ''yolceuhqui'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''manso'', ''dócil''. ipan ce asno, ipan ce axnoconetl, ce iconeuh in tequitilizyolqui. In yancuictlahtolli ''tequitilizyolqui'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''animal de carga''. itechpa ce miecquintin, ca quitimaloh ipan in iTeotlahcuilol in Lucas timaloloc zan iyoh itechpa itlazohhuan). Ipan in inteotlahcuilol in Lucas ihuan Juan, Jesutzin timalolo in iuh tlahtoani. Ipan in Teotlahcuilolli tlatzinquixtilizotl. Ma xiquixpohua inin inepaniuhca, niman ic yah ompa in Teocalli itech Jerusalen, ihuan oncan quinhualquixtih in tlapatlanimeh ihuan in itlanamacacahuan in yolqueh ipal: *1) Tepaltzinco Ihtlanilia, ninotla-: ''Mendigar, Solicitar para Alguien, para los Hijos del Mendigo y para sí''. *2) Tepal Tlahtoa, ni-: Hablar en favor de Alguien. in huemmanaliztli tenemilizhuipanalizotl (in iTeotlahcuilol in Juan, tel, quitlalia inin tlachihualiztli. Ma xiquixpohua inin inepaniuhca: inic ipehualiz in inemiliz ixihmachoni in Jesutzin, ihuan quicenteca ica ce tlayolteohuiliztli itech itlaxitiniliz in Teocalli). Quiyolteohuih in itlaxitiniliz in Teocalli ihuan occe tlachihualiztli tlatoquilih. ==== Teozaliztli ipan Betania ihuan Tlatzacuia Cochcayotl ==== Ipan Betania, inahuac Jerusalen, ozaloc ica ahuiayaliztli[380] itechpa ce cihuatl.[381] Ipan in tlatzinquixtilizotl, in yohualli itech Pascua mocochcayotih ipan Jerusalen itloc in itetlazohtlacahuan, ipan in tlein in tlamanitiliztli cristotocalizotl quitocayotia in iuh in Tlatzacuia Cochcayotl. Ipan in icahuiuh[382] inin cochcayotl pascuayotl[383], Jesutzin quiyolteohuih[384] ca tlehcoaquilozquia itechpa ce itetlazohcahuan[385], Judas Iscariote. Quimacuic[386] yoltextli ipan imahtzin, inic quihtoa «Ma xihualtlacelican[387] ihuan ma xitlacuacan[388], inin yehhuatl nonacayo[389]» ihuan, niman ic, inic quimacui ce tlahuantli[390] ipal[391] xocomecaayotl, quilhuih: «Ma itech xicatlican[392] in ammochintin[393], ipampa ca inin yehhuatl in iez in netlacentequililiztli[394][395], ca noquiloz amopal ipampa in tlahtlacolli ipololoca[396] ». Quiteocihuih noihuan, ipan[397] in tlatzinquixtilizotl, ca ahmo catlitahcizquia[398] ica xocomecaayotl zan yeh in ihcuac catlini[399] occepa ipan in itlahtocayo in Toteucyo. ==== Temotzololiztli ==== Zatepan in cochcayotl, ipan in tlatzinquixtilizotl, Jesutzin ihuan itlazohhuan moteochiuhtoh ompa in xococuauhtlah[400] itech Getsemani. In itetlazohtlacahuan, ipan immanyotl[401] inic[402] moteochihuaz[403], cochtimocauhqueh[404], ihuan Jesutzin quitlemah[405] ce cahuitl[406] ica[407] chicahuac netequipacholiztli ipampa itlaciuhcayo[408], manel quicentlalih[409] quipaccaihiohuiz[410] in icealiz[411] in Toteucyo[412] . Judas huel oquitlehcoaquiaya[413] in Jesutzin, inic quicahuaz itech[414] in intlahtocaticahuan[415] teopixqueh ihuan in huehuetqueh itech Jerusalen ipan tlapatlaliztli itech[416] ompohualtetl ommatlactetl tomin[417] iztacteocuitlateyoh. Tlaahxiltilli[418] itloc ce cenquizalizti[419] tlayaochihchiuhtli[420] ica tepozmacuahuitl[421] ihuan cuauhtolli[422], tlaihualli intechpa in intlahtocatinime in teopixqueh ihuan in huehuetqueh, ahcito[423] ompa Getsemani ihuan quitenextilih in iteixihmachtililiz[424] in Jesutzin inic quitennamiqui in icamapan. Jesutzin motzololoc. In iyomoyan[425] in itenematilizcuicahuan oncatca[426] ce inneyehyecoliz[427] in nemapatlaliztli[428], zan tlazahcan[429] in mochintin moxehxelohqueh[430] ihuan moyeltihqueh[431]. ==== Tetlatzontequililiztli ==== Zatepan imotzololoca[400], Jesutzin huicalo[401] ompa in tecpancal[402] in tlacempanahuiani[403] teopixqui Caifas (ipan in iteotlahcuilol in Juan, huicaloc achto ompa ichan in Anas, imontah in Caifas). Oncan tlatzontequililoc iixpan in Sanedrin. Manaloqueh iztlacatqueh tlaneltilianimeh, zan in iuh itlaneltililiz[404] ahmo nepanihuia[405], ahmo cacoc[406]. Tlazahcan[407], Caifas quihtlanilih melahualiztica[408] in Jesutzin intla yehhuatl yeya in Temaquixtilani[409], ihuan Jesutzin quihtoh: «tehhuatl in otiquihtoh[410][411]». In tlacempanahuiani[412] teopixqui quitzahtzayan[413] in itlaquen iixpan in tlein quitzontequia[414] teotlahtolihtlacoliztli[415]. In tlamaceuhqueh[416] itech in Sanedrin quipactecaqueh[417] yollohcocolcuiliztica[418] in Jesutzin. Ipan in iTeotlahcuilol in Juan, Jesutzin huicaloc achto iixpan Anas ihuan niman iixpan Caifas. Zan iyoh monematcaihtoa[419] in tetlahtoltiliztli[420] iixpan Anas, yehuatiliztica[421] ahmo neneuhqui[422] in ahmo iuh neci ipan in tlatzinquixtilizotl[423]. Pedro, ca ocahxiltiaya[424] in Jesutzin ichtaca[425] zatepan imotzololoca[426], itech catca tlainayalli[427] intzalan in tlahuicaltin[428] in tlacempanahuiani[429] teopixqui. Tlaixihmachtilli[430] in iuh itetlazohtlauh[431] in Jesutzin intechpa in tlahuilcaltin, quitelchiuh[432][433] eppa[434] (oppa ipan in iTeotlahcuiloll in Juan), in iuh Jesutzin oquicaquiltiaya[435]. Itonalquiz[436][437] in tlatoquilia[438], Jesutzin huicaloc[439] iixpan Poncio Pilato, in tecuexanoani[440] romayotl[441]. Niman quitlahtoltiz[442], Pilato ahmo quittac tlacxitoquililoni[443], ihuan quihtlanilih[444] in miecquintin[445] ca quitzonana itzalan quimaquixtiz in Jesutzin nozo ce tenyoh[446] yollohmaxaltic[447], quitocayotih Barrabas. In miecquintin, tlayolotilli[448] intechpa in intlahtocatcahuan in teopixqueh, quinahuatih[449] ca maquixtiloni[450] in Barrabas, ihuan ca Jesutzin momazoaltiloni[451][452]. Pilato quimopaquilih[453] machiotica[454] in imah inic quitenextiliz iahtlahtlacoliz[455] itech imiquiliz in Jesutzin. ==== Temazoliztli ==== [[Image:Cristo crucificado.jpg|thumb|''[[Cristo crucificado (Velázquez)|Cristo tlamazolli]]<ref>In tlahtolli ''tlamazolli'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''crucificado'' nozo ''clavado de manos''. Itzintiliz huitz itech in tlahtolli ''mazo, nite-'' ca quihtoznequi ica españatlahtolli ''clavar de manos a alguien''.</ref>'' itechpa [[Diego Velazquez]] ([[Macuilpohualxihuitl inic XVII]]).]] [[Image:Detalle crucificado Luján Pérez, 1793.jpg|thumb|Itlanematcachihualiz<ref>Intlahtolli ''tlanematcachihualiztli'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''detalle''. Itzintiliz huitz itech in tlahtolli ''nematcachihua, nitla-'' quihtoznequi ''pormenorizar'', ''detallar'', ''presisar''.</ref> in ixayac in Cristo quin achic<ref>In tlahtolli ''quin achic'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''recientemente'' nozo ''recién''.</ref> micqui, itlachiuh in [[Jose Lujan Perez]], 1793.]] Jesutzin cuahuiloc[403], cololohqueh[404] ica ce quechintli[405] chichiltic, quitlalilih[406] ipan icua ce xiuhhuitzolli[407] huitzyoh ihuan ce acatl ipan imayec. In yaochiuhqueh romatlacah quiquequeloayah inic quihtoa: «¡Ma on nehuelmacho![408], intlahtohcauh in judeatlacah».Chihualtiloc[409] inic[410] quimamaz in temazoaya[411] ipan in tlein omomazoaltilozquia[412], itlocpa[413] ce xomolli[414] tlatocayotilli Golgota, ca ipan arantlahtolli[415] quinezcayotia ‘itlal in cuacacalaccantli[416]’. Quipalehuih inic quihuicaz in temazoaya ce oquichtli tlatocayotilli Simon itech[417]Cirene[418]. Quimacaqueh inic catliz[419] in Jesutzin xocomecaayotl[420] ica chiahuitztli[421]. Yehhuatzin quipaloh[422] zan ahmo quinec catliz. Zatepan quimomazoaltiz[423], in yaochiuhqueh quimoxehxelhuihqueh[424] itlaquen. Ipan in temazoaya[425], iicpac icua, quitlalihqueh ce tenemachitiliztli[426] ipan arantlahtolli[427], greciatlahtolli ihuan romatlahtolli ica in iontlaehualiz[428] in tetlatzacuiltiliztli[429]: «Yehhuatl i in Jesus [430], in intlahtocauh in judeatlacah[431] », ca atzan[432] ipan tlatlapalhuiliztli[433] mocototzoa[434] INRI (Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum, tlahtoltica[435] ‘Jesus itech[436], intlahtohcauh in judeatlacah’). Nemazoaltiloc intzalan omentin ichtecqueh. Inahuac inic eyi[437] itech teotlac[438], Jesutzin quitzahtzilih[439]: «Elí, Elí, lemá sabactani», ca, ipan iTeotlahcuilol in Mateo ihuan in iTeotlahcuilol in Marcos, ica arantlahtolli quinezcayotia: ‘Noteucyoé, Noteucyoé[440], ¿tleh ipampa otinechicnocauh[441]?’. In itlahtol tlaquizcayotl[442] in Jesutzin monohnoncuacatlalia[443] ipan in occequi ome teotlahcuilolli. Noihuan oncah ahneneuhcayotl[444] itzalan in teotlahcuilolli ipampa tleh[445] itetlazohtlacahuan in Jesutzin itech cateh in iuh onteittanimeh[446] ipan inemazoaltiloliz[447]: inpan Mateo ihuan Marcos, yehhuantin ixachintin[448] intzalan in icihuauh[449] netlacaneconimeh[450] in Jesutzin; ipan in iTeotlahcuilolli in Juan motenehuah noihuan in inantzin in Jesutzin ihuan in «itlazoh[451] in aquin quixmalhuiaya[452]» (ipan in tlamanitiliztli[453] cristotocalizotl[454], yezquia in itetlazohtlacauh Juan, manel ipan in itlahcuilol in teotlahcuilolli ahmo motenehua itocatzin). ==== Miccaquimiloliztli ==== Ce itenematilizcuinime in Jesutzin, tlatocayotilli Jose itech Arimatea, quihtlanilih in Pilato in inacayo in Jesutzin in no ihuih teotlac. In tlahtolli xolopan quihtoznequi ica españatlahtolli viernes, inic macuilli tonalli itech chicomilhuitl, ihuan quicalac, tlaolololli ipan ce lienzo tlatlalcopintli ipan ce texcalli. Quipachoh in miccatlatatactli ica ce hueyi tetl.[403] Ipan in iTeotlahcuilol in Mateo (ahmo mihtoa ipan in occequi teotlahcuilolli), in imoztlayoc[404], in «intlahtohcatcahuan[405] in teopixquex ihuan in tlacanexqueh[406]» quihtlanilih[407] in Pilato ca quitlaliani iixco in miccatlatatactli ce centepixqui[408] tlayaochihchiuhtli[409], inic quimacahciz ca in itenematilizcuicahuan in Jesutzin quinamoyani[410] inacayo ihuan quipantlazani[411] in techicoihtoliztli[412] itechpa ca[413] omonohmayolitiaya[414]. Pilato quihuelittac[415].[416] === Nenohmahyolitiliztli ihuan tlehcoliztli === [[Image:Resurrection.JPG|thumb|''In inenohmahyolitiliz in Cristo'', itechpa [[Piero della Francesca]] ([[mauilpohualxihuitl inicXV]]).]] [[Image:Grunewald - christ.jpg|thumb|''In inenohmayolitiliz in Cristo'', ipan in [[Itlatlapalhuiliz in Isenheim]], itechpa in tlatlapalhuiani alemaniatlacatl [[Matthias Grünewald]] ([[macuilpohualxihuitl inic XVI]]).]] In nahui teotlahcuilolli quipohuah ca Jesutzin moyolitih intzalan in micqueh in iyeilhuioc in imiquiliz ihuan ixnez imixpan itetlazohtlacahuan ipan nepapan immayotl.[264] Ipan mochin, in tlayacatia ipan quittaz in inenohmahyolitiliz in Jesutzin yehhuatl Maria Magdalena. Ome teotlahcuilolli (Marcos ihuan Lucas) quipohua noihuan itlehcoliz[265] ompa in ilhuicatl. In zanilli itechpa Jesutzin tlayolitilli[266] mocuepa[267], tel[268], ipan[269] in teotlahcuilolli: Ipan in iTeotlahcuilol in Mateo, Maria Magdalena ihuan «in occe Maria» yahqueh[270] ompa in miccatlatatactli[271] ipan in itonalquiz[272] in tonatiuhpan[273]. Mochiuh[274] ce tlalollin[275], ihuan ce ilhuicatlaihualli[276] tlaquentilli[277] iztac[278] quiquixtih[279] in iteuh in tlatatactli ihuan motlalih ipan yehhuatl. In teopixqueh, ca quittac in tlachihualiztli, cuehcuechcac[280] ihuan «mohuehcauhqueh in iuh micqueh[281]» (Mt 28, 1-4). In ilhuicatlaihualli quinohnochilih[282] in cihuah in inenohmahyolitiliz in Jesutzin, ihuan quincocoltih[283] ca quihtoani[284] in itlazohhuan[285] ca huianih[286] ompa Galilea, in oncan quitztahcizquiaz[287]. In ihcuac huallaz[288], in inohmah Jesutzin[289] itech quiz inic itetemoliz[290], ihuan intech quinahnanquilih[291] ca quimihtoanih[292] in itetlazohtlacahuan[293] ca tihuianih[294] ompa Galilea (Mt 28, 5-10). Inoc[295], in tepixqueh[296] quinnohnotza[297] in itlahtohcatcahuan in teopixqueh[298] itechpa[299] in nechiuhtli[300]. Inihqueh[301] quintenzolhuihqueh[302] ipal ca[303] quipantlazani[304] in chicotlamatiliztli[305] itech ca[306] in itlazohhuan in Jesutzin oquinamoyayah[307] inacayo (Mt 28, 11-15). In mahctlactetl ontetl itlazohhuan huiah[308] ompa Galilea, ihuan Jesutzin quinchiuh in tetlacocoltiliztli[309] quiteneltoquitiz[310] in teotlahcuilolli[311] (Mt 28, 16-20). Ipan iTeotlahcuilol in Marcos, eyi cihuah itenematilizcuicahuan in Jesutzin, Maria Magdalena, Maria in (inantzin) in Santiago ihuan Salome, yahqueh in miccatlatatactli in tonatiuhpan[312], oc cenhuel tonalquizalizpan[313], ica in cealiztli cozaz in Jesutzin ica ahiyayaliztli[314] (Mc 16, 1-2). Oquittaqueh ca in tetl ca quipachoaya in miccatlatatactli itech yeya tlacohcoxonilli[315]. Iihtec in miccatlatatactli, quinextihqueh ce telpochtli tlaquentilli ica ce iztac quechintli[316], in quimixihmachtih ca Jesutzin omonohmahyolitiaya[317], ihuan quinnahuatih ca quimilhuiani in itetlazohtlacahuan ihuan in Pedro ca huianih ompa Galilea inic quittaz oncan in Jesutzin[318]. Motenehua ca Maria ihuan itenahuac catcahuan quilhuihqueh ahtle in ayac, yehica mahuiayah[319] (Mc 16, 3-8). Niman ic mihtoa ca Jesutzin ixnez imixpan Maria Magdalena (in ahtle quitenehuaz in occequintin cihuah), ihuan ca yehhuatl quimacac in occequintin itenematilizcuicahuan in Jesutzin in cualli tetlacaquiltiliztli[320], zan ahmo neltococ[321] (Mc 16, 9-11). Jesutzin ixnecico[322], ipan inin immayotl[323] imixpan ontetl ca ohtocayah[324]: in ihcuac inin tetlahzohuan quipouhqueh in nechiuhtli, ahmono neltocoqueh[325] (Mc 16, 12-13). Tlazahcan, ixnez imixpan in mactlactetl ontetl tetlazohhuan, in aquihqueh quintzicunoltih ipampa ahmo oquineltocaz itech inenohmahyolitiliz[326] . Quintequiuhtih quinneltoquitiz in teotlahcuilolli, ihuan tlehcoc ompa ilhuicatl, in oncan itech cah, tlatlalilli imayeccampa in Toteucyo.[327] (Mc 16, 14-20). Ipan in iTeotlahcuilol in Lucas, cequintin cihuah, Maria Magadalena, Juana ihuan Maria (in inantzin) in Santiago, ihuan occequintin cihuah ca itoca ahmo motenehuah, yahqueh in miccatlatatactli inic quiozaz in Jesutzin ica ahuiyayaliztli[328]. Quittaqueh[329] tlacohcoxonilli in iteuh in miccatlatatactli, calaqueh ipan yehhuatl ihuan ahmo quittaqueh in nacayotl[330] (Lc 24, 1-3). Quinihcoac imixpan ixnezqueh omentin tlacah ica tlaquentilli teixmictiani, in quimixihmachtihqueh in inenohmahyolitiliz in Jesutzin[331] (Lc 24, 4-7). In cihuah quimixmachtihqueh in nenohmahyolitiliztli in tetlazohhuan, zan yehhuahtin ahmo quinneltocaqueh[332] (Lc 24,8-11), ahmo Pedro, ca yah ompa in miccatlatatactli ihuan quinematcaittac in nacayotl opoliuhca[333] (Lc 24, 12). Inin no ihuih tonalli, Jesutzin ixnez imixpan ontemeh tetlazohuan ca nehnemiah inic Jerusalem inic Emaus, ca quixmah ipan in immanyotl quicotonaz in yoltextli[334] (Lc 24, 13-35). Achitonca zatepan huitzah imixpan in mahtlactemeh oncentemeh, ca quineltocaqueh ca yehhuatl yeya ce yohuac moteittitiani[335][336][337], zan quimmahmachtih ca yehhuatl yeya, ica nacatl ihuan omitl, ihuan tlacuah imixpan.[338] (Lc24,36-43). Quimmachitih in itlanezcayotiliz in imiquiliz ihuan inenohmahyolitiliz[339] (Lc 24,44-49), ihuan, zatepan, quinhuicac inahuac Betania, in oncan tlehcoc ompa in ilhuicatl[340] (Lc 24,50-53). Ipan in iTeotlahcuilol in Juan, Maria Magdalena yah ompa in miccatlatatactli ica in tlahuiztli ihuan quittac ca in tetl ocohcoxoniloca[341]. Motlaloh inic intetemoliz in Pedro ihuan in «itetlazohtlacauh in aquin quixmalhuiaya» inic quinnemachitiz[342] (Jn 20,1-2). Magdalena mohuehcauh panipa, ihuan iixpan ixneciqueh ontemeh ilhuicatlaihualtin tlaquentiltin iztac[343]. Oquihtlanilihqueh: «¿Tleh ipampa tichoca, in ticihuatl?», ihuan yehhuatl quinanquilih: «Ipampa ca oquitzitzquihqueh in noTeuc ihuan ahmo nicmati canin oquitlalihqueh». Iloh icuitlapan, ihuan quittac in Jesutzin tlayolitilli, in quihtlanilih no yeh[344] tleh ipampa chocaya. Magdalena quixtlanehuih[345] ica in cuenchiuhqui, ihuan quihtlanilih canin oquitlaliaya in Jesutzin. Jesutzin quinotz: «¡Mariaé!», ihuan in yehhuatl (in cihuatl) quilnamic[346] inic quinanquilia: «¡Rabbuní!». == Itenehualoca ipan in Teoamoxtli == In tocaitl Mesias neci ipan in iAmox in Daniel, ca quihtoa itech ce «Mesias Tlahtohcapilli» ipan in tlayollohteohuiliztli itechpa «in epohualli chicomilhuitl». No neci ipan in iAmox in Cuicatl, in ompa mihtoa itech in tlahtoanimeh ihuan in tlazohpihpiltin ca tetlapiquiah inhuic Yahveh ihuan Imotlamacani. Jesutzin tocayotilo «in Cristo» ipan in nahui teotlahcuilolli itech in Yancuic Nemiquiznahuatiliztli in ompa nexiltilo motlamacani ica in Teoyoliatl Yecnemiliceh. Itlah tlatenehualiztli quitocah Mateo 1:16, Mateo 27:17, Mateo 27:22, Marcos 8:29, Lucas 2:11, Lucas 9:20 ihuan Juan 1:41. Ipan in iteotlahcuilol in Mateo Mateo yehyecolo in tlahtlaniliztli ipan in tlatoquilia tlahcuilolli: In ihcoac ahcico Jesutzin ompa in itlal in Cesarea Filipo, quihtlanilih in itlazohhuan, inic quihtoa: «¿Aquin quitoah in tlacah ca yehhuatl in iPiltzin in Tlacatl?» Ihuan yehhuantin quihtohqueh: Cequintin, Juan in Bautista; ihuan ocequintin, Elias; zan occequintin, Jeremias ahnozo cemeh in ontlachianimeh. Yehhuatzin quimihtoh: «Ihuan amehhuan, ¿aquin quihtoah ca nehhuatl?» Inic tlananquilia Simón Pedro, quihtoh: «in Ti tehhuatzin in tiCristo, in tiipiltzin in Toteucyo yolini.» Ihuan Jesutzin, inic tlananquilia, quihtoh: «O mo mahcehualtic, Simon, ipiltzin in Jonas, ipampa ca inon ahmo mitznextilih nacatl ahno eztli, zan yeh noTahtzin ca iteh cah ipan in ilhuicatl.». Mateo 16:13-17|RV (1569) Ipan in iteotlahcuilol in Juan, in mahuizotl «Cristo» moyehyecoa in iuh itocatzin in Jesutzin: «[…] in netlamachtilli ihuan in neltiliztli tixpan ohuallah itechpa Jesucristo» «yehhuatlin in huehhuetiliztli[117] cemihcac: ca mitzixmatih in tehhuatzin, in icel iyoh teotzin nelli, ihuan in motitlan, Jesucristo». == No xiquitta == * [[Totahtzineh]] * [[In Teotlahtolneltoconi]] == Toquiliztequitl == <references/> ==Tlahtolcaquiliztiloni== {{Notetag/end}} [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Catolicismo Romano]] [[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 0]] [[Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 30]] [[Neneuhcāyōtl:Teomatiliztli]] 6tjm5l2z3pp1hzar26iww1kfkqm4arc Cemanahuatl 0 4270 527342 523885 2026-06-23T00:14:11Z InternetArchiveBot 19172 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 527342 wikitext text/x-wiki [[Īxiptli:Universum.jpg|thumb|Universum (oquinezcayōtia “Cemānāhuac”) - C. Flammarion, Woodcut, Paris 1888, Coloration]] In '''cemānāhuac''' nozo '''cemanahuatl'''<ref><<''In zan ye iyo tlazotli, in inenca, in imanca, in iyolca in cemanahua'''tl''': Es lo único precioso, la vida, la vianda, el sustento del mundo (Thelma D. Sullivan, Compendio de la Gramática Náhuatl, p. 134, UNAM, 1992 / Bernardino de Sahagún)>>. <<In itocatzin Jesus, in cemanahua'''c''' temaquixtiani: El buen nombre de Jesús, salvador (del mundo / en el mundo): (Andrés de Olmos, Tratado sobre los Siete Pecados Mortales, pp. 44-45, Edición de Georges Baudot, UNAM, 1996)>>. </ref> ({{es2}}: ''Universo'') ītōca in nechicalli in nochīn cītlalīn huān cītlaltzitzimimeh. Īpān cemānāhuac moyōliliah nochītlacah ihuān nochīyōlcatzīntīn. == Occe itoca in cemanahuatl == ===1. In [[ilhuicatl]]<ref>In tlahtolli ''ilhuicatl'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''firmamento'', ''cielo'', ''cosmos'', ''espacio''(<u>https://web.archive.org/web/20160324044414/http://www.wordreference.com/sinonimos/firmamento</u> ihuan in tlahtolli ilhuicayotl ''aéreo'', ''celeste'', ''espacial'', ''cósmico'', nozo ''galáctico'' (https://web.archive.org/web/20150905011541/http://www.wordreference.com/sinonimos/celeste</u>)</ref> === In ilhuicatl quitenehua in tlayocoyalizotl, in ilhuicacayotl <ref>''Ilhuicacayotl''(Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 187, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref> nozo ilhuicaccayotl ihuan in [[tlalticpactli]] <ref name="Unnamed-20230316160050">(Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 605, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref> <ref>In tlahtolli ''tlalticpactli'' ica españatlahtolli quinezcayotia ''mundo terrenal'', ''mundo''.<<In mahuilquixtia ihuan in tetlaxinqui ahmo yazqueh in ilhuicac, intlacahmo quicahuah, quichihuah penitencia in tlalticpac: (El que se envilece / El pervertido) y el adúltero no irán al cielo, si no desisten de ello y hacen penitencia en (la tierra / en el mundo terrenal) (Andrés de Olmos, Tratado sobre los Siete Pecados Mortales, pp. 126-127, Edición de Georges Baudot, UNAM, 1996)>>.<<Itzalan icencalhuan, otlanohnotzaloc in quenin mohhuanaltiz in tlalticpac: En el seno de su familia recibió los primeros consejos de cómo debía comportarse (encaminarse por el mundo) (Ignacio Silva Cruz, Los Colibríes, Estudios de Cultura Náhuatl)>><<Ma mitztlapololtih in [[tlalticpaccayotl]], inic huel timacoz in [[ilhuicacayotl]]: Él te privó (quiso privarte) de los bienes terrenales para que puedas recibir los celestiales: (Andrés de Olmos, Tratado sobre los Siete Pecados Mortales, p. 100-101, Edición de Georges Baudot, UNAM, 1996)>></ref> quitenehua in tlalticpacayotl <ref name="Unnamed-20230316160050"/> nozo tlalticpaccayotl <ref>''Tlalticpaccayotl'' (Andres de Olmos, Tratado sobre los Siete Pecados Mortales, ixtli 100-101, iamoxchihualiz in Georges Baudot, UNAM, 1996)</ref>. ===2. Tlayocoyaliztli === In '''[[tlayocoyaliztli]]''' <ref>Inin tlahtolli ica españatlahtolli quinezcayotia ''creación'', ''universo'' (<u>https://web.archive.org/web/20150828001504/http://www.wordreference.com/sinonimos/creaci%C3%B3n)</u>. Itzintiliz huitz itech in tlahtolli ''yocoya, nitla-'' ca quihtoznequi ica españatlahtolli ''crear'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 192-193, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref> quitenehua in ilhuicacayotl, in tlayocoyalizotl. == Toquiliztequitl == <references/> == Cemānāhuac ītōcā == {{referencias|t=20150618221121}} In tōcāitl ic “cemānāhuac” achtō in Ixachitlāmpēhuālli, “cemānāhuac” oquinezcayōtia “imatiltlāllīn” ({{es2}}: ''Mundo conocido'') ahnōzō “[[America]]”. Zatepān “cemānāhuac” oquipēhuāltia nezcayōtia “nochīn tlamantīn ma mochihua”. == Noihuan xiquitta == * [[Ilhuicatlamatilizmatini]]<ref>Inin tlahtolli quinezcayotia ica españatlahtolli ''astrólogo'' (Remi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', ixtli 187, 7º amoxchihualiztli inic 1988, Mexihco).</ref> [[Neneuhcāyōtl:Cemanahuatl| ]] au1kiv1zblfox212ilmkk943j1xv2t4 Miguel Cabrera 0 24359 527347 497338 2026-06-23T00:28:33Z InternetArchiveBot 19172 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 527347 wikitext text/x-wiki {{Tlapehualiztli}} {{Tlahcuiloh |Tōcāitl = Miguel Cabrera |Īxiptli = |Tlācatōcāitl = Miguel Mateo Maldonado y Cabrera |Tlācati = [[1695]]<br>{{NSPf}} [[Huāxyacac Juárez|Huāxyacac]], [[Huāxyacac]] |Micqui = [[1768]] <small>(73)</small><br>{{NSPf}} [[Āltepētl Mēxihco]] |Tequitiliztli = |Ōquichīuh = ''[[Pintura de castas]]''<br>''Retrato de [[Juana Inés de la Cruz]]'' }} [[Image:Sor Juana by Miguel Cabrera.png|thumb|Juana Inés de la Cruz.]] '''Miguel Cabrera''' ītōcā [[Yancuīc Caxtillān]] [[tlahcuiloh]]. ==Tlahtōlcaquiliztilōni== ''[https://web.archive.org/web/20150924052556/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01593963102364951882257/index.htm Maravilla americana y conjunto de raras maravillas observadas con la dirección de las reglas del arte de la pintura]'' ([[1756]]) {{commonscat|Miguel Cabrera (painter)}} [[Neneuhcāyōtl:Ōtlācatqueh xiuhpan 1695|Cabrera, Miguel]] [[Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1768|Cabrera, Miguel]] [[Neneuhcāyōtl:Mēxihcah tlahcuilohqueh]] 8udybyhjnam9tql4lz1q0od4lqu94hw Jose itech Nazaret 0 31645 527345 526567 2026-06-23T00:20:53Z InternetArchiveBot 19172 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 527345 wikitext text/x-wiki {{Tepitzin tlahcuilolli}} [[Image:Chapelle Saint-Joseph Amiens 110608 02.jpg|thumb|Iteixiptla in Yecnemiliceh Jose intechpa in teiccahuan Duthoit (macuilpohualxihuitl inic XIX). [[Teocalcuitlapilli Yecnemiliceh Jose]] (inic 1832), [[Hueyiteocalli Notre Dame itech Amiens]]]] In '''Jose itech Nazaret'''<ref>In tlahtolli «itech» quihtoznequi ica españatlahtolli «de» nozo «en» (fray Alonso de Molina, ''Vocabulario en mexicana y castellana'', amoxchihualoyan Editorial Porrúa, ixtli 42, Mexihco, inic 1992). Itzintiliz huitz itech in tlahtolli «tlalquixtiani itech» ca ica españatlahtolli quihtoznequi «''natural de''» nozo «''nacido en''».</ref> (ica judeatlahtolli ''יוסף הקדוש'') yehhuatl catca, ipan in [[cristotocaliztli]].<ref>In tlahtolli «cristotocaliztli» quihtoznequi ica españatlahtolli «''cristianismo''» nozo «''creencia en Cristo''», «''seguimiento de Cristo''»</ref> ihuan ipan nepapan tlahcuilolli [[yancuic nemiquiznahuatilizotl]]<ref>In tlahtolli «yancuic nemiquiznahuatilizotl» quinezcayotia ica españatlahtolli «''neotestamentario''».</ref> , in inamic in [[ichpochtli Maria]], in inantzin in [[Jesucristo]] ihuan, ipampa in tlein<ref>In tlahtolli «ipampa in tlein» quinezcayotia ica españatlahtolli «por tanto» nozo «por lo que». Ma xiquixpohua inin inepaniuhca: <u>http://dle.rae.es/?id=Z60aNMi</u>.</ref> [[itahtzin tlaixpanilli]] in Jesutzin. Ipan in [[iTeotlahcuilol in Mateo]], yehhuatl catca amantecatl (ica in huehcahuitiani greciayotl, «''τεχτων''»; [[Mateo 13:55a]]), in tlein ye ipan in tlayacatia imacuilpohualxiuh in cristotocaliztli mocentlalih ipan [[cuauhxinqui]], machiztli ca oquimachtizquih in iconeuhtzin, in aquin noihuan mihtoa ca yehhuatl catca «amantecatl» (Marcos 6:3a). Yehhuatl catca tlacahcahualiztli mocnotecani, manel in intetechquizaliz in [[Mateo 1:1-17]] ihuan [[Lucas 3:23-38]] quinexitiah in iuh pohuini itech in itechiucayo in [[tlahtoani David]]. Ahmo momati in quemmanyan in imiquiliztzin, mahcihui huelitto in Jose itech Nazaret omic in ihcuac [[Jesucristo]] ye quicempanahuia inic quicempohua 12 xihuitl zan achtopa in ipehualiz in itetlaneltoquitiliz. Huel nelli, In [[iTeotlahtol in Lucas]] quintenehua «in itahhuan» in Jesus in ihcuac ye quicempohua 12 xihuitl ([[Lucas 2:41-50]]), zan ahmo motenehua in Jose itech Nazaret ipan in teotlahcuilolli tlatzinquixtilizotl inoc in itequitiliz ixihmachoni in Jesus, ipampa in tlein mopihpiqui ca omic achtopa ca inin mochihuani. In Tlahcuiloliztli quinexiltia in Jose in iuh «melactic» ([[Mateo 1:19]]), ca itech itqui inetlacuauhquetzaliz itech in Tora ihuan inepiyaliz. == Tlahcuiloliztli<ref>In tlahtolli ''tlahcuiloliztli'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''anotaciones'' nozo ''notas''. Ma xiquixpohua inin inepaniuhca: <u>https://web.archive.org/web/20161122121910/http://www.wordreference.com/sinonimos/anotar</u>.</ref> ihuan tlatenehualiztli<ref>In tlahtolli ''tlatenehualiztli'' quihtoznequi ''referencias'' nozo ''menciones''.</ref> == b9nl79pg4qoejsiwtpm9epz9rcp1vb9 Juan de Torquemada 0 31950 527346 527228 2026-06-23T00:23:05Z InternetArchiveBot 19172 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 527346 wikitext text/x-wiki [[Image:Fray juan de torquemada.jpg|thumb|200px|Yehhuatl in teotlacatl Juan itech Torquemada ipan 1614.]] [[Image:Torquemada Monarchia.jpg|thumb|Juan itech Torquemada (tetlaneltoquitiani).]] ''Inin tlahcuilolli itechpa tlahtoa yehhuatl in teotlacatl<ref>In tlahtolli «teotlacatl» quihtoznequi ica españatlahtolli «religioso» nozo «Fray».</ref> Juan itech Torquemada<ref>Ica españatlahtolli, «oriundo de Torquemada» nozo ica nahuatlahtolli, ''tlalquixtiani itech Torquemada, España''.</ref>, tetlaneltoquitiani<ref>In tlahtolli «tetlaneltoquitiani» quihtoznequi ica españatlahtolli «misionero» nozo «predicador».</ref> itech in [[Yancuic España]]<ref>In tlahtolli «Yancuic España» huel motta nican: [[Yancuic Caxtillan]].</ref> ihuan monequi ahmo mixcuepaz ica in hueyiteohuah<ref>In tlahtolli «hueyi teohuah» mihtoa ica españatlahtolli «cardenal».</ref> [[Juan itech Torquemada (hueyi teohuah)|Juan itech Torquemada]] ([[1388]]-[[1468]]) teuctlamatini<ref>In tlahtolli «teotlamatini» nozo «teotlamatini» quihtoznequi ica españatlahtolli «teólogo».</ref>, tlahcuiloani ihuan itlahtzin in tetlatzontequiliani teopixqui ''inquisidor'' [[Tomás itech Torquemada]] ([[1420]]-[[1498]])'' In Teotlacatl '''Juan itech Torquemada''' ([[Torquemada (Palencia)|Torquemada]], ¿[[1557]]?-[[Altepetl Mexihco]], [[1624]]) yehhuatl catca ce teopixqui<ref>In tlahtolli «teopixqui» quihtoznequi ica españatlahtolli «sacerdote» nozo «eclesiástico».</ref> [[franciscoteotlacatl]] ihuan [[tlahtolihcuiloani]]<ref>In tlahtolli «tlahtolihcuiloni» quinezcayotia ica españatlahtolli «historiador» nozo «cronista».</ref> [[España|españatlacatl]]. Tlachihuani itech tlachiuhtli ipan itlapanahuiliz<ref>In tlahtolli «ipan itlapanahuiliz» quinezcayotia ica españatlahtolli «en su mayoría».</ref> itech ahcic<ref>In tlahtolli «itech ahcic» quihtoznequi ica españatlahtolli «relacionadas».</ref> ica in tlamatiliztli techiuhcayotl<ref>In tlahtolli techiuhcayotl» quihtoznequi ica españatlahtolli «antigua».</ref> itech [[Mexihco]] ihuan itech [[macuilpohuaxihuitl inic XVI]]. == Tenemilizpoalli ihuan machiztli<ref>In quihtoznequi ica españatlahtolli «vida y ministerio» nozo «biografía y ocupación».</ref> == Ahzo tlacat ipan in altepemaitl itech Torquemada, [[Castilla la Vieja]], itzalan inic [[1557]] ihuan inic [[1565]], monemitih ipan in [[Yancuic España]] niman cencah telpochtli. In ihcuac ye tzonquizaya in [[macuipohualxihuitl XVI]] quicalac ipan tlamaceuhcayo<ref> In tlahtolli «tlamaceuhcayotl» quinezcayotia ica españatlahtolli «hermandad», «cofradía» nozo «orden».</ref> in [[Yecnemiliceh Francisco itech Asis]]. Yehhuatl catca itlamachtil Teotlacatl Juan Bautista ihuan moneltoca ca noihuan yehhuatl catca itlamachtil Teotlacatl [[Bernardino itech Sahagun]]. Yehhuatl neltoconi in noihuan quixmatini in Teotlacatl [[Jeronimo itech Mendieta]]. Yehhuatl catca neltoquitiani ipan nepapan xomolli<ref> In tlahtolli «xomolli» quinezcayotia ica españatlahtolli «lugar», «sitio», «punto», «rincón».</ref> itech in Yancuic España, ihuan ompa inic [[1609]] ixquetzaloc in iuh tlahtolihcuiloani itech in Tlamaceuhcayotl franciscoteotlacayotl. Torquemada moyehyecoh in iuh tlapixqui itech in teopixcacan ipan [[Tlaxcallan]], in ompa peuh in ineihzahuiliz<ref> In tlahtolli «neihzahuiliztli» quinezcayotia ica españatlahtolli «fascinación», «atracción», «admiración», «interés», «asombro».</ref> itechpa in tlamatiliztli achtoespañayotl<ref> In yancuictlahtolli «achtoespañayotl» quihtoznequi ica españatlahtolli «prehispánicas», «precolombino».</ref>, in ihcuac quixtemoaya in tlalli<ref>In tlahtolli «tlalli» nican quinezcayotia ica españatlahtolli «tierra», «territorio», «área» ihuan noihuan «región».</ref> itloc in tepetl itech Xochitecatl. Noihuan yehhuatl catca in tlaopixqui itech in teopixcacan ipan [[Zacatlan de las Manzanas]], [[Puebla]], inic [[1601]]. Quichiuh tlanematcaittaliztli<ref>In tlahtolli«tlanematcaittaliztli» quihtoznequi ica españatlahtolli «estudios», «análisis», «observación»</ref> ipan tlahtoliztli itech tlalquixtiani<ref>In tlahtolli «itech tlalquixtiani» quinezcayotia ica españatlahtolli «indígena».</ref> ihuan quicentlalih [[Códice|tlacehcentlaliliztli]]<ref>In tlahtolli «tlacehcentlaliliztli» quinezcayotia ica españatlahtolli «códices», «recopilaciones» nozo «compilaciones»</ref> ihuan tlapohpotiliztli<ref>In tlahtolli «tlapohpotiliztli» quihtoznequi ica españatlahtolli «compilaciones», «compendios», «anotaciones», «manuscritos».</ref>, itech in catlein monelhuayotih inic quihcuiloz in tlatoquilih itlachiuh. Noihuan quipiaya nemachtiliztli monequini<ref>In tlahtolli «monequini» quihtoznequi ica españatlahtolli «básicos», «primordiales».</ref> itech in calquetzaliztli<ref>In tlahtolli «calquetzaliztli» quinezcayotia ica españatlahtolli «arquitectura», «construcción». https://web.archive.org/web/20161126135713/http://www.wordreference.com/sinonimos/arquitectura</ref>. Inic quimahuizoa<ref>In tlahtolli «inic quimahuizoa» quinezcayotia ica españatlahtolli «provechando» (Rémi Simeon, ''Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana'', ixtli 264, amoxchihualoyan ''Siglo XXI'', Mexihco Altepetl, inic 1988.</ref> inin tlamatiliztli ihuan inic itetlatlahtlauhtiliz in tlahtocatepatillo<ref>In tlahtolli «tlahtohcatepatillo» quinezcayotia ica españatlahtolli «virrey». Inin tlahtolli huitz itech «tlahtoani» ihuan itech «tepatillo» in quihtoznequi «sustituto».</ref> [[Juan de Mendoza y Luna]], in Tecpilli<ref>In tlahtolli «tecpilli» quihtoznequi ica españatlahtolli «marqués».http://www.wordreference.com/sinonimos/marqu%C3%A9s</ref> Montesclaros, inic 1604 peuh in quihuicaz ipan in [[Altepetl Mexihco]] in tlatlahtlaliliztli itech in ochpantli [[Los Misterios]] ihuan [[Chapultepec]], ca oquenchihualoyac ipampa apachihuiliztli. Noihuan ipan in Altepetl Mexihco, quihuicac in calchihualiztli itech in teopancalli [[Santiago Tlatelolco]] inic 1609, tlayocoyalli ipan ipeuhca itechpa Teotlacatl [[Juan Bautista]]. Juan itech Torquemada quimocuiliaya in machiztli in iuh tlapixqui itech [[teopixcacan Santiago Tlatelolco]]. Huel ihcuac ompa inoc in cahuitl in ipan quihuicaya in calchihualiztli itech cequih momoztli<ref>In tlahtolli «momoztli» quinezcayotia ica españatlahtolli ''altar'' nozo ''retablo''.</ref>, inic ontetl meztli inic 1605, cemeh tlatlapalhuianimeh tlalquixtianimeh in tequipanoayah itech itepacholiz, quiteilhuihqueh imixpan in tepachoanimeh tlahtohcatepatillocayotl ihuan iixpan in teohuah teyacatih<ref>In tlahtolli «teohuah teyacatih» quinezcayotia ica españatlahtolli ''arzobispo'' nozo ''obispo principal (que va delante)''.</ref> itech Mexihco: Teotlacatl [[Garcia de Mendoza y Zúñiga]], ipampa tecuahcuammatiliztli, itech quimcuahuiz<ref>In tlahtolli «cuahuia, nite-» quihtoznequi ica españatlahtolli ''azotar (a alguien)''.</ref> ica ahnepihuiliztli intla quichihuayah cequih tlahtlacolli, itech quimchihualtiz in tequioanoz ipan in tonatiuhpan<ref>In tlahtolli «tonatiuhpan» quinezcayotia ica españatlahtolli ''domingo(s)''.</ref> ihuan ilhuitl ahtequitililoni, itech ahmo quintlaixtlahuiz ihuan macheh ipampa oquicuahuiz tlaahuilquixtiliztica in mohuapauhqui itlaixquetzal<ref>In tlahtolli «tlaixquetzalli» quinezcayotia ica españatlahtolli ''encargado'' ihuan nican ''mayoral''.</ref> in yehhuantin etlatlapalhuianimeh tlatocayotilli [[Agustin Garcia]], ixquichca quicahuaz netlanalhuiliztica eztenqui, zan iyoh yehica yehhuatl chicotlamatiliztica omotzinehuaya in tequipanoz manel yeloani ce ilhuitl ahtequitililoni<ref>In tlahtolli «ahtequitililoni» quihtoznequi ica españatlahtolli ''festivo'' nozo ''no laborable''.</ref>. Nenhuetziliztica ahmo momati ipan tlein tzonquiz inin neteilhuiliztli<ref>In tlahtolli «neteilhuiliztli» quihtoznequi ica españatlahtolli ''demanda'', ''reclamación'' ihuan nican ''proceso''.</ref>, intla tlatzacuiltiloc ahnozo ahmo in Juan itech Torquemada; zan inin tlachihualiztli quineltilih in iyeliz teixicquetzani in teotlacatl ihuan in yuhquizaliztli in ipan tequitiah itlaneltocacahuah. Manel ipan inin cahuitl yeya tlamanitiliztli ca in tenezcayohuan<ref>In tlahtolli «tenezcayohuan» quinezcayotia nican ica españatlahtolli ''patrones''.</ref> quinhuitequiah in itlaaxcahuan<ref>In tlahtolli «tlaaxqui» quinezcayotia ica españatlahtolli ''peón''.</ref> intla yehhuantin quichihuayah cequih neixcuepaliztli. Iyohcah inon, yeya ixtlamatiloni<ref>In tlahtolli «ixtlamatiloni» quinezcayotia ica españatlahtolli ''normal'', ''razonable''.</ref> ipan inon cahuitl ca in tlalquixtianimeh in tequitiah ipal teopixcacan zan iyoh icneliloni ica tlacualli. Zan ipan in iteyolmahxiltiliz inihqueh on tlatlapalhuianimeh ihuan occequintin tlaneltilianimeh<ref>In tlahtolli «tlaneltiliani» quinezcayotia ica españatlahtolli ''testigo''.</ref>, Torquemada tzonehuaya inic quinhuitequi mopetlauhqueh ihuan iixpan in miecquintin. Torquemada quihuicac in calchihualizti itech in momoxtli itech Santiago Tlatelolco, Xochimilco ihuan occe in tlein ihualoqueh ompa Michoacan ihuan Oaxaca. Inic 1613, Juan de Torquemada quiyehyecoh in machiztli in iuh tlapixqui itech [[teopixcacan Santiago Tlatelolco]]. Torquemada mic ipan Santiago Tlatelolco, inic 1624. ==Tlachiuhtli== Quihcuiloh in tlachiuhtli ''Itenemilizpoal ihuan itlamahuizol in yecnemiliceh iteyolcuitihcauh in Cristotzin, teotlacatl [[Sebastian de Aparicio]], iteotlacauh altepetlacatl<ref>In tlahtolli «altepetlacatl» quinezcayotia ica españatlahtolli ''lego'', ''laico'' nozo ''seglar'' (Eduardo Cesar Portugal Carbo, ''Diccionario de la Lengua Nahuatl'', amoxchihualoyan Porrua, inic 2015.</ref> in tlamaceuhcayo in ilhuicatlaihuallotl<ref>In tlahtolli «ilhuicatlaihuallotl» quihtoznequi ica españatlahtolli ''seráfico'' nozo ''angelical''.</ref> teopixqui yecnemiliceh Francisco itech in tepeuhyan<ref>In tlahtolli «tepeuhyan» quihtoznequi ica españatlahtolli ''provincia''.</ref> in Yecnemiliceh Teotlahtolli'' (1601) netzitzquiliztica ixihmachoni ica in tocaitl tlatzinquixtilli itech [[Itenemilizpoal in teotlacatl Sebastian de Aparicio]]. In itlachiuh teyacatih yehhuatl ''In ompohualli once amoxtli tlamahuiztilizotl ihuan in Malcochehcan Tlaquixtihcayotl ica in itzintiliz ihuan iyaoyo intech in tlalquixtianimeh tonatiuh iquizayancayotl, intechpa in inechantlalihcahuan, tlapantlazaliztli, texahxamatzaliztli, nenemilizcuepaliztli ihuan occe tlamantli tenehualoni itech in inohma tlalli''<ref>Yehhhuatli tetlaixpantiliztli quinezcayotia tlacueptli ica huehue castillatlahtolli ''Los veinte ivn libros rituales i Monarchia Indiana, con el origen y guerras de los Indios Occidentales, de sus poblazones, descubrimientos, conquista, conversión y otras cosas maravillosas de la mesma tierra''.</ref>, oc ye cencah ixihmachoni ica itoca tlatzinquixtilli de ''Malcochehcan Tlalquixtihcayotl''<ref>In tlahtolli «''Malcochehcan Tlalquixtihcayotl'' quinezcayotia ica españatlahtolli ''Monarquía Indiana''</ref>. Inic quichihuaz inin tlachiuhtli, Torquemada monelhuayotih ipan ehuaamatl, tlatlapalhuiliztli, tlahcuilolli... ==Miccanecahualiztli== Yehhuatl in Juan itech Torquemada ittoc in iuh cemeh in teyacatihqueh itemaquixtihcahuan in tlahtolpohualiztli techiuhcayotl mexihcatl ipampa quicalaquiz ipan in tlahtolpohualiztli ipanocayo. Itlacneliliz ipan in inemachtiliz in tlahtoliztli nahuatl noihuan yehhuatl ittitiloni. == Oc no xiquitta ==<!--Véase también--> == Tlatenehualiztli == <references/> ==Tlahtolcaquiliztiloni== {{Notetag/end}} == Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces--> [[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]] [[Neneuhcāyōtl:Tlacah]] [[Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah amoxtlahcuilohqueh]] j5y4aowtrtibf2ambfyv8b7m4unr8mb Akamapichtli 0 33176 527341 468521 2026-06-22T19:46:06Z EmausBot 3854 corrección de redirección doble a [[Acamahpichtli]] 527341 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Acamahpichtli]] 3umkvpubd48hc49w59mzs4bsb0v1itv